# Пак Калам

Институт перевода Библии

## Забур


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Забур

### Забур

Забур


Забур


Забур


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва


2024


Забур

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

Издание не предназначено для продажи

ISBN 978-5-93943-343-3

© Институт перевода Библии, 2024


Сифте гаф

Играми кӀелзавайди!

Куь вилик сифте яз лезги чӀалаз таржума авунвай ва вич Пак Каламдин са чӀук тир Забур ква. Пак Каламдик вичиз Мусадин вад ктаб лугьузвай Таврат, пайгъамбаррин ктабар, тарихдин ктабар, камал квай эсерар, Забур ва Инжил акатзава.

Забур манийринни шиирралди кхьенвай дуьайрин кӀватӀал я. Адан бинеда Аллагьдикай фикирар ва Адаз, вири алакьдай ва регьим авай Реббидиз хьиз, ийизвай шукурар ава. Амма шиирри къалурзавайди тек са шадвал, шукурар ва Аллагьдиз ихтибар авун туш, ана гьакӀ инсанрин чара атӀайвилин гьал, абурун хъел ва душманрикай авай кичӀевал, авунвай гунагьрай намусдал ацалтзавай азабарни къалурзава. Манийрикай гзафбур пайгъамбарвилинбур я. Месигь къведайдакай лагьанвайбурни гьа жергедик акатзава.

Забур 150 манидикай ибарат я. Икьванбур агъзур йисалайни гзаф девирда кьиле фейи гьерекатрин нетижа яз арадал атана.

Забурда авай манияр кхьей ксарин арада, Давуд пачагьдин тӀвар хьиз, Мусадин ([89]), Сулейманан ([71], [126]), Къарагьан миресрин ([41]-[48], [83], [84], [86], [87]), Асафан ва я адан рухвайрин ([49], [72]-[82]) ва эзрагьви Этанан ([88]) тӀварарни кьазва.

150 манидин кӀватӀал вад ктабдиз пай ийиз жеда: 1-пай: 1 – 40-манияр; 2-пай: 41 – 71-манияр; 3-пай: 72 – 88-манияр; 4-пай: 89 – 105-манияр; 5-пай: 106 – 150-манияр.

Гьар ктабдин сад лагьай мани сифтедай Къафкъаздин Алпандин гьарфаралди, ахпани кириллицадин гьарфаралди чапзава. Къафкъаздин Алпандин шрифтдалди ганвай текстина рекъемар гьарфаралди, кьилеринни аятрин нумраяр талукь тир къайдада къалурнава. Ктабдин эхирда авай таблицада Къафкъаздин Алпандин гьарфарни рекъемар алай аямдин лезги чIалан алфавитдин гьи гьафари эвез ийизватIа къейднава.

© Gppert J., Schulze W., Aleksidze Z., Mahé J-P (eds). Caucasian Albanian palimpsest of Mount Sinai. Volume II. Turnhout, 2008. VII, 26–27.

Къафкъаздин Алпандин кхьинар 1980-йисара Синайдин килисадай жагъай ва вичяй чIехи жафа галаз кьил акъудай VI лагьай асирдин гъилин кхьинрин ктабдин бинедаллаз кардик кутунвайди я. И кхьинри Пак Калам Къафкъаздин Алпандин ва чеб лезги чIаларин гапIалдик акатзавай чIаларикай садаз таржума авунвайвилин шагьидвал ийизва. Инал ганвай гъилин кхьинрин чарчин шикилдай аквазвайди Забурдин са чIук я, анай кIелиз хьайиди 18:5 лугьудай (чарчин юкьвал алай) мани я, ина ам къадим чIала авайвал чап авунва.

Гьар са ктаб Аллагьдиз шукур авуналди акьалтӀзава. Месела, 40:14-мани: «Я Ребби, Исраилдин Аллагь, шукур хьуй Ваз асиррилай асирралди! Амин! Амин!»

1-маниди вири ктабдихъ галаз куьрелди танишарзава ва муъмин касдиз нуьсрет гудайдакай лугьузва, 150-мани лагьайтӀа, вад лагьай пай акьалтӀарзавай ва санлай вири Забурдин эхирда авай нуьсретдин гаф я. Ана чилел уьмуьр тухузвай вирибуру Реббидиз шукур авуна кӀан тирдакай лугьузва.

Гзаф манийрал чпин тӀварар ала. Абурун везифайрилай аслу яз, жуьреба-жуьре кьилери са шумуд гапӀалдикай лугьуз жеда: мани туькӀуьрнавай касдин тӀвар кьазвайбур (месела, 14:1 «Давудан мани»), чеб арадал атунин тарихдин гьал къалурзавайбур (месела, 3:1 «Давудан мани. Давуд вичин хва Абсаламакай катдайла»), мани лугьузвайбур патал меслятар авайбур (месела, 60:1 «Манидаррин чӀехидаз»), жанр къалурзавайбур (месела, 7:1 «Давудан шел»), ибадат авуниз талукь меслятар гузвайбур (месела, 91:1 «Киш йикъан сувар къейд авунин мани») ва масабур.

Чувуд чӀалал авай къадим кхьинрай таржума авунвай и кьилерал бязи манийрин мана-метлебдиз талукь тир тӀварарни алава хъувунва. Месела, «Нянин дуьа» ([4]).

Вири манияр са шумуд жуьрединбуруз пай ийиз жеда: шукур квайбур, разивални гьуьрмет къалурзавайбур, шелар, Ярусалимдин баркалладикай манияр, Аллагьдихъ иман авуникай манияр, Исраилдин пачагьрал таж алукӀуниз талукьарнавай манияр, камалдинни гьахъ-михьивилин тарифзавай манияр ва Аллагьдин кӀвале ибадат ийидайла лугьудай манияр.

Гьар са мани кхьенвайдан ният къалурун патал, ада манияр чеб туькӀуьр хьунин жигьетдай са шумуд хилез пай авуртӀа жеда:


1. Шукур квайбур

Адет яз, ихьтин манияр пуд хилекай ибарат я:

1) Аллагьдиз шукур авуниз эвер гун;

2) шукур авун патал себебар;

3) эвер гун, насигьат, тӀалаб тикрар хъувун.

Ихьтинбур [27], [32], [104], [110], [112], [116], [134], [135], [146],

147-манияр я.


2. Разивални гьуьрмет къалурзавайбур

Адет яз, ихьтин манийра са кас ва я гзаф инсанар хилас авун паталай Аллагьдиз ийизвай шукур, Аллагьди абур гьихьтин гьаларикай хилас авунатӀа ва и кардай инсанрин разивални гьуьрмет, абуру ийизвай тарифар къалурзава.

Ихьтинбур [17], [20], [29], [31], [33], [39], [40], [65], [105], [115], [137]-манияр я.


3. Манияр-шелар

Ихьтин манийра кьилдин са касди ва я инсанрин кӀватӀалди Аллагьдиз эверзава, тӀал алай гьалдикай шикаят ийизва, куьмек тӀалабзава ва куьмек гайи Аллагьдиз къурбанд гун хиве кьазва.

а) кьилдин са касдин шелар: [3], [6], [41], [42], [50], [53], [54], [58], [60], [61], [63], [68], [69], [70], [108], [142]-манияр.

б) гзаф инсанри санал ийизвай шелар: [43], [59], [73], [78], [79], [82], [136]-манияр.


4. Пачагьдикай манияр

И манийра Израилдин пачагьдикай, Аллагьдин гуьцӀуьрдикай, Аллагьди Давудахъ галаз кутӀунай икьрардикай, яни Израилдин амай пачагьрихъ галаз Аллагьдин рафтарвилерин бинедикай ихтилатзава.

Ихьтинбур [2], [17], [19], [20], [44], [71], [88], [100], [109], [143]-манияр я.


5. Ярусалимдикай манияр

Манийрин и жерге Ярусалимдиз (Сигьандиз) – Израилдин сиясатдин, медениятдин ва руьгьдин меркездиз бахшнава.

Ихьтинбур [45], [47], [75], [83], [86], [121]-манияр я.


6. Зияратдал хкаж хьунин манияр

Иманияр Ярусалимдиз (Сигьандиз) зияратдал физвайбуру лагьайбур тир.

Ихьтинбур [119] – [133]-манияр я.


7. Суваррин йикъара Аллагьдиз шукур авунин манияр

И гапӀалдик чӀехи пуд суварин вахтунда – Песагьдин йикъара, Гьафтейрин суварик ва Кумайрин суварик, – лугьудай манияр акатзава.

Песагьдин йикъара нянин тӀуьн ийидалди [112] – [113] ва нянин тӀуьнилай гуьгъуьниз 114 – 117-манияр лугьудай.


8. Камалдикай манияр

И манийрин кьилин везифа инсанриз Аллагьдин Къанун чир авун я. Абура инсанди вичи вич дуьз тухунин тариф ва чӀурукӀа тухуниз ахмур ийизва, иман гвайди Аллагьдин Къанундал амал авунал мягькемарзава ва адаз и Къанунди аваданвални сагъ-саламатвални гъизвайди къалурзава.

Месела, [1], [37], [49], [73]-манияр ва 36, 118-манийрин чӀехи пай гьахьтинбур я.


9. Тахтуниз талукь манияр

И манийра Аллагьдикай чӀехи Пачагьдикай хьиз рахазва. Бязи алимри абур цӀийи йисан сувариз талукьбур яз гьисабзава, гуя и вахтунда кьиле тухузвай бязи адетрин куьмекдалди Израилдин винелни, гьакӀ вири дуьньядин винелни Аллагьдин идара тайинарзавай. Амма и месэла гьуьжет алайди яз ама.

Ихьтинбур [28], [46], [92], [94] – [98]-манияр я.


10. Ибадат ийидайла лугьудай манияр

И манияр Аллагьдин кӀвале ибадат авунихъ галаз кӀеви алакъада ава.

Ихьтинбур [14], [24], [49], [84]-манияр я.


Манияр туькӀуьр хьунин кьетӀенвилер

«Забур» ктаб къадим чувудрин гъилин кхьинрин ктабдикай бине кьуна таржума авунвайди я. И карда бинедин кхьинриз хас шииратдин кӀалубар ва гзаф кьадарда гьалтзавай чӀагай-иер ибараяр хуьнин четинвилер ацалт тийиз туш.

Къадим чувудрин шииратдин кьетӀенвилерикай сад цӀарарин жуьт-жуьтвал я, ихьтин жуьтерин кьвед лагьай цӀарцӀи, адет тирвал, сад лагьай цӀарцӀиз къуват гузва, ам акьалтӀарзава ва я адан гъавурда твазва. Идалайни гъейри, бязи манийра гьар цӀарцӀин сифте гафунин сифте гьарф чувудрин алфавитдин гьарфарин къайда тирвал гатӀун жезва ([24], [33], [36], [110], [112], [118], [144]). Вичиз «акрошиир» лугьузвай и жуьреди, алфавитдин акьалтӀайвал къалурзавайвал, манидин акьалӀтайвални къалурзава. Лезги чӀалаз и манияр таржума авурди и кьетӀенвал, лезги алфавитдикай менфят къачуналди, хуьз алахънава. Амма 45 гьарф авай лезги чӀала гьарфарин кьадар чувуд чӀала авай 22 гьарфунилай кьведра гзаф хьуниз килигна, лезги гьарфар вири гъилик ийиз жедайвал хьанач, ятӀани манидин цӀарарин кьадарда аваз алфавитдин къайда хвенва. Ктабдин эхирда авай гафарганди Забурда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетренлишандалди къейд авунва.

Пак Каламдин таржумайрин институтди таржума авур ксариз, редакторриз ва и ктаб кьилиз акъудуник пай кутур вирибуруз сагърай лугьузва. Лезги кӀелзавайбуруз и ктабдихъ галаз дидед чӀалалди таниш жедай мумкинвал хьунал чун гзаф шад я.

Пак Каламдин таржумайрин институт

### Забур

#### Забур

Забур


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### 1


Забур


САД ЛАГЬАЙ КТАБ


(1–40-кьилер)


Михьиданни небгетдан рехъ

1Бахтавар я а инсан,
небгетрин меслятрин рекьяй тефизвай,
гунагькарри[†] къалурай рекьяй тефизвай,
ацукь тийир арада
Реббидал[†] хъвер ийизвай ксарин[+].
2Амма адан шадвал ава
Ребби тирдан Къанунда[†],
югъ-йиф ада зикирзава
Реббидин Къанун[†][+].
3А кас тар хьиз я,
кутунвай цин патав,
вахтундамаз гъизвай вичин майваяр,
адан пешер шуьткьуьдач.

4Вуч авуртӀани,
а касдилай алакьда,
небгетар акӀ жедач!
Абур нагъвар хьиз я гарун хуравай![+]
5ГьакӀ тирвиляй гьахъ-михьибурун кӀватӀалда
дувандални гьич дурум гуз алакьдач
небгетрилай,
гунагькаррилай.
6Гьахъ-михьибурун рехъ хуьзвайди Ребби я,
Небгетрин рекьевайди кьиникь я[+].

#### 2


Аллагьди тестикьарнавай пачагь

1Вучиз къал-къил акатзава халкьарик,
инсанрини туькӀуьрзава ичӀи фендер[+]?
2Къарагъзава чилерин пачагьар
ва гьакимар саналди
меслят жезва Реббидиз[†] акси яз,
Аллагьдин ГуьцӀуьрдизни[†] акси яз[+].
3Лугьузва: «Ша, чна кьатӀин абурун зунжурар
ва абурун бухаварни алудин!»

4Хъуьрезва Цавара ацукьнавайди,
Агъади хъвер ийизва абурал[+].
5Гьа вахтунда,
Вичин хъилев ацӀана Ам рахада
ва хъилен цӀув Вичин зурба
абурук велвела кутада:
6«Сигьандал[†], Зи пак[†] дагъдал,
За Жуван пачагь тестикьарнава»[+].

7Реббидин къайда раижзава пачагьди:
Ада заз икӀ лагьанва:
«Гила вун зи хва,
Инлай кьулухъ жеда Закай Буба ваз[+].
8ТӀалаба Завай,
За вав ирс яз вугуда халкьар,
За вири чилер ихтиярда твада ви.
9Вуна абур кукӀварда ракьун кӀекӀецдив,
хъенчӀин къапарин устӀардин къаб хьиз,
абур кӀус-кӀус ийида»[+].

10Гьавиляй, пачагьар, кьил кьилеллаз хьухь,
чир хьухь и кар, эй чилин гьакимар!
11Реббидикай кичӀе яз, къуллугъа Адаз,
шадвални ая, зурзун кваз[+].
12Реббидиз хъел татун патал,
Хциз темен це,
кьин тавун паталди куьн рекье куь;
куьз лагьайтӀа Адан хъел
регьятдаказ куькӀуьда.
Бахтавар я Адак умуд кутурбур![+]

#### 3


Пакаман дуьа


1Давудан[†] мани. Давуд вичин хва Абсаламакай катдайла.

2Я Ребби[†], захъ вуч гзаф хьанвачни душманар,
вуч гзаф я заз акси яз къарагъзавайбур!
3Гзафбуру закай икӀ лугьузва:
«Аллагьди куьмек ийидач адаз»[+].
Макьамдин ара
4Амма Вун, Ребби,
къалханни я зи,
зи баркалла я,
зи кьил хкажзавайди я[+].
5КӀеви ванцел гьарайзава Реббидиз за,
Вичин пак[†] дагъдилай Ада жаваб гузва заз[+].
Макьамдин ара
6Къаткизва зун, ксузва зун, къарагъзава,
гьикӀ лагьайтӀа Реббиди хуьзва зун[+].
7КичӀе жедач заз зун элкъуьрна юкьва тунвай
цӀуд агъзурралди душманрихъайни[+].

8Къарагъ, я Ребби!
Куьмек це заз, Аллагь зи.
Рекьвер ягъ зи душманрин,
михьи туширбурун сухвар кукӀвара[+].
9Куьмек Реббидилай агакьда,
Ви халкьдал хийир-дуьа[†] алаз хьурай Ви![+]
Макьамдин ара

#### 4


Нянин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] мани.

2Жаваб це заз, эвердайла за Вахъди,
я Аллагь, зи адалат тир!
Четин тирла, Вуна акъудна зун гегьеншвилиз:
регьим ая, зи дуьадин ван ша Ваз.

3Эй, инсанрин рухваяр, зун гьикьван куьне кьацӀурда?
Гьикьван чӀавалди квез таб ийиз,
кьуру рахунар ийиз кӀан жеда?
Макьамдин ара
4Чир хьухь, Реббиди[†]
Вич паталди вафа гвайди
кьилди чара авунва.
За ийирла Вичиз гьарай,
Реббидиз зи ван жеда[+].

5Хъел акатна,
гунагьар[†] мийир,
и кардикай куьн къаткидай месерал
фикир ая, киса!
Макьамдин ара
6Куь къурбандар[†] ая михьи рикӀелди,
умуд кутур Реббидик[+].

7Гзафбуру хабар кьазва:
«Ни къалурда хушбахтвал чаз?»
Ребби, Ви чинин экв
нур гуз хьурай чаз![+]
8Вуна зи рикӀ ацӀурна шадвилив чӀехи,
зурбади я а шадвал
абурун шадвилелай
чехирни техил бул хьайила алукьай.

9Зун къаткида,
фида секин ахвариз,
куьз лагьайтӀа, я Ребби,
ксуз тазва са Вуна зав саламатвиле[+].

#### 5


Экуьнин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: кфилар патал. Давудан[†] мани.

2Зи гафарин ван атуй Ваз, я Ребби[†],
шел-хвалдин ван ша зи.
3Яб це куьмек тӀалабзавай гьарайдиз,
эй зи Пачагь, Аллагь зи,
куьз лагьайтӀа
за Ваз дуьа ийизва![+]
4Пакамахъ Ваз зи ван къведа, я Ребби,
пакамахъ за умуд кваз минетда Ваз[+].

5Вун небгетбур кӀанзавай Аллагь туш,
писбурувай Ви патав кьил хуьз жедач.
6ЯцӀу гафар гвайбуруз
чка жедач вилик Ви,
пис кӀвалахар ийизвайбур
аквадай Ваз вилер авач[+].
7Тергда Вуна таб ийирбур,
инсаф течир фендигарар такӀан я Ваз тежер кьван[+].

8Амма заз Вуна авур зурба регьимдалди
Ви КӀвализ[†] гьахьда зун,
икрамда Ви пак[†] Ибадатханадиз,
аваз Вахъай кичӀевал[+].
9Я Ребби, зи душманриз аквадайвал,
твах зун кваз Ви гьахъвилик –
Вуна зи вилик
дуьзди ая Ви рехъ заз.
10Куьз лагьайтӀа абурун сивяй акъатзавай,
чӀалахъ хьана кӀандач гьич са гафунин,
абурун рикӀер зияндивди ацӀанва.
Абурун кӀалханар ахъа сур хьиз я.
Ялтахвалзава абуру чпин мецелди[+].

11Абуруз кар яхъ, я Аллагь!
Ярх хьурай чпин чӀуру
къастарив кьурвал.
Абуру авур гзаф кьадар гунагьрай[†]
негь ая абур, вучиз лагьайтӀа
Ваз акси яз къарагъна.
12Амма вириди шаддаказ гьарайрай
Вак умудар кутазвайбуру,
шадвалрай эбеди яз!
Къалур ая абуруз жуван къаюмвал,
шад хьун патал Вун галаз
кӀандайбур Ви тӀвар!
13Хийир-дуьа[†] ийизва На
гьахъ-михьи касдиз, я Ребби,
къалхандив хьиз, хуьзва ам гьар патахъай
Вуна Жуван регьимдив[+].

#### 6


Четинвилера гьатайла ийизвай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: симер алай алатар патал. Муьжуьд сим алай алат ягъиз-ягъиз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], Вак хъел квайла, заз ахмурмир,
жаза гумир, авайла Вун гьуьрсуьна![+]
3Регьим ая, я Ребби,
гьалдай фенва зун.
Сагъара зун, я Ребби,
зи велвела агакьнавай кӀарабрив,
4зи чандани ава чӀехи велвела.
Гьикьван чӀавалди икӀ хьурай, я Ребби[+]?

5Я Ребби, заз чин це,
азад ая зун,
ва Ви регьимдин хатурдай
хилас[†] ая зун,
6куьз лагьайтӀа кьейибурун рикӀел Вун
аламукьун мумкин туш.
Агъа дуьньядай Ваз шукурар
ийидайди вуж хьурай[+]?
7Галатнава зун агьузар ийир кьван,
гьар йифиз зи мес кьежизва накъварик,
ксай чка чуьхуьзва за накъварай.
8Хажалатдик юргъун хьанва вилер зи,
зайиф хьанва зи душманар себеб яз[+].

9Завай къакъат, небгетар вири,
зи шелдин ван агакьнава Реббидив![+]
10Зи минетрин ван атанва Реббидиз,
зи дуьани кьабулнава Реббиди.
11Зи вири душманар русвагь хьана,
велвела кьаз хъфида,
акатда айибдик садлагьана[+].

#### 7


Са тахсирни квачиз хурук кутунвайдан дуьа


1Давудан[†] шел. Ада Реббидиз[†] Бунъяминан тайифадай тир Кушакай лагьай гафар.

2Я Ребби, я Аллагь зи,
за Вак умуд кутазва,
зи геле къекъвезвай вирибурукай
куьмек це заз, азад ая зун[+].
3ТахьайтӀа зун, асланди хьиз, кӀус-кӀусда,
кукӀварда зун, заз куьмекдай сад жедач!
4Я Ребби, я Аллагь зи,
аватӀа за авур кар,
кьацӀанватӀа гъилер зи,
нагьахъдиз
5завди ислягь рафтарвиле хьайидаз
авунатӀа за писвал
ва я душман тарашнатӀа са себебни авачиз,[+]
6душман захъ галтуграй, зав агакьрай,
ада зи уьмуьрдиз, чиле туна, кӀур гурай,
элкъуьррай зи тӀвар-ван руквадиз.
Макьамдин ара
7Я Ребби, къарагъ Вун хъиле аваз
Жуван хъел вегь зи душманрин гъазабдал!
Уях хьухь, заз куьмек гуз,
На веси авур гьахъ-дуван ая.
8Элкъуьрна кьурай вун кӀватӀ хьайи кьван халкьари,
Вун абурулай вине ахцукь кьакьанда.
9Аквада халкьарин дуван Реббиди,
Зи дуванни ая Вуна, я Ребби,
Зи гьахъ-михьивилиз,
зал леке тахьуниз килигна[+].

10Я гьахъ гвай Аллагь,
Акьулдинни рикӀин дуван ийизвай,
небгетри ийизвай гьахъ галачир крарал
эхир эциг, амма гьахъ-михьибур мягькем ая[+].
11Аллагь зи къалхан я,
рикӀ михьибуруз гузвайди куьмек[+].

12Аллагь гьахъ гвай дуванбег я,
лап кӀевелай тагькимзавай гьар юкъуз.
13ЧӀуру кардал пашман тахьайтӀа са кас,
Аллагьди вичин тур хци ийида,
чӀемерукда хьел туна хьиз чӀугвада,[+]
14ажал гъидай яракь Ада гьазурда,
хьелер Ада цӀай галайбур ийида[+].

15Ингье, килиг, аладайда нагьахъвал,
писвиливди руфунал залан хьайида,
таб рухуда[+].
16Фур эгъвена атӀайди
вич гьа фуруз аватда,[+]
17адан писвал адан кьилихъ галукьда,
адан зулум адан вичин пелел алукьда.

18Шукурда за Реббидиз
Ам гьахъ гвайди тирвиляй,
виридалай Виневайдан, Реббидин
тӀварцӀин тариф ийида за манидив![+]

#### 8


Аллагьдин чӀехивал ва инсандин гъейрат


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Давудан[†] мани[+].

2Я Ребби[†], я Агъа чи!
Вуч гьайбат гвачни
Ви тӀварцӀив вири чилел!
Ви баркалла цаварилай кьакьан я[+].
3БицӀекрини хурухъ галай аялри
ийизвай Ви тарифрикай
Вуна къеле авунва Ваз
Ви душманрин аксина;
гьар са мидя Ви,
гьар кьисасчи гаф такъатиз тун патал.
4Зун килигдай береда Ви цавариз,
кӀвалахдиз Ви гъилерин,
На эцигай гьам вацраз, гьам гъетериз,
5инсан вуж я кьван,
икьван Вуна адахъ Ви рикӀ кузвайла?
Ажал галайди вуж я кьван,
Вуна адан къайгъу чӀугваз[+]?
6Малаикрилай[†] Вуна са жизви агъузна ам,
баркалладин, гьуьрметдин таж алукӀна адал.
7На пачагь яз эцигна ам
Ви гъилерин крарин,
вири адан кӀвачерик На муьтӀуьгъарна:[+]
8вири лапагар, къарамаларни,
гьакӀни вагьши гьайванар,
9цаваравай къушарни
гьуьлеравай гъетер,
гьуьлуьн къене ятарай физвай кьван вирибур.
10Я Ребби, я Агъа чи!
Вуч гьайбат гвачни
Ви тӀварцӀив вири чилел!

#### 9


Аллагьди небгетар телеф авун, умунбур хилас авун


1Манидаррин чӀехидаз. «Хцин кьиникь» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] мани.

2Заз вири рикӀелди Реббидиз[†] шукур ийиз кӀанзава,
за суьгьбетда Адан вири аламатрикай[+].
3За шадвалда, хвешивилер ийида Ви хатурдай,
за манийра тариф ийида тӀварцӀин Ви,
виридалай Виневайди[+].
4Зи душманар катна кьулухъ,
татаб хьана абур вилик Ви
ва телеф хьана.
5Вуна зи пад кьуна гьахъ гьуьжетда,
авун патал гьахъ дуван Вун тахтуна ацукьна[+].
6Вуна халкьариз ахмур авуна.
Небгетар телефна,
абурун тӀварар даим яз
тахьай мисал авуна[+].
7Даим яз кьиникь гана душмандиз,
адан шегьерар чукӀурна Вуна,
квахьна адахъ галаз санал
ам рикӀел гъидай гьар са лишанни.

8Амма Ребби амукьда датӀана,
гьахъ дуван патал Ада Вичин тахт хкажнава[+].
9Ада гьахъ гваз ийида дуьньядин дуван,
адалат гваз агъавалда халкьарал[+].
10Ребби я катдай чка зулуматдик квайбуруз,
мягькем къеле я къал-къил авай береда.
11Кутада Вак умудар чирбуру Ви тӀвар,
куьз лагьайтӀа Вуна, Ребби,
гадардач Вахъ къекъвезвайбур[+].

12Манийралди тариф ая Реббидин,
Сигьандал[†] уьмуьр тухузвай,
хабар це Адан крарикай халкьариз!
13Ивидин эвездай гуналди жаза,
Ада рикӀел хуьзва куьмек галачирбур,
абурун цӀугъ алудзавач рикӀелай.

14Я Ребби, килиг
зун гьикӀ дарда тунватӀа душманри,
регьим ая, яргъа ая
зун ажалдин вараривай,[+]
15за Ви вири тарифар авун паталди
Сигьандин варарив,
шадвал ийиз Вуна хилас[†] авунал.

16Чпи эгъвей фуруз халкьар аватна,
чпи чинеба хвейи чилина
кӀвачер гьатна абурун[+].
17Ачухдаказ малум хьана Ребби тирди
Адалат гвай дуванбег:
небгетар чпи авур крарин желеда гьатна[+].
Макьамдин ара
18Агъа дуьньядиз небгетар аватда –
Аллагь рикӀелай алуднавай вири халкьар.
19Амма саил даим яз фидач рикӀелай,
азаб гудайдан умудар даим яз рекьидач.

20Я Ребби, къарагъ!
Инсан акьван винизмир!
Халкьарин дуван Ви вилик авурай.
21Я Ребби, абуруз
хаф ягъа
чир хьуй абуруз
чеб тек са инсанар тирди.
Макьамдин ара
22Вуч паталди, я Ребби, акъвазнава яргъа Вун,
чуьнуьхзава Жув хажалатдин вахтунда[+]?
23Небгетри, лавгъавилив ацӀанваз,
язух кесибар кутунва хурук, –
ахьтинди вич гьатрай
вичин хьтин уюнра.
24Небгетри чпин къудурвилерал
кьуру дамах ийизва,
регьятдаказ къазанжидихъ къанихбуру
лянет гъизва, экъуьгъзава Реббидиз.
25Чпив гъукь гвай небгетар
къекъвезвач Адахъ,
фикиррани чка авач Аллагьдиз[+].
26Агалкьунар авайбур я датӀана абурун крар.
Абурув гъукь гва, амма Ви дуванар
абурукай яргъа я,
абур чпин килигзава душманриз
кваз такьадай тегьерда,
27лугьузва чпиз абуру:
«Чна ян гудач!
Са чӀавузни чи кьилел бедбахтвал къведач»[+].

28Абурун сивер ацӀанва
къаргъишрайни, гьиллейрайни, тапаррай,
абурун мецерин кӀанерик
ква алцурвал, небгетвилер[+].
29Абуру хуьрерин патав эцигзава желеяр;
къурбанддал[†] чинеба вилер алаз,
тахсир квачирбур
хелвет чкайра ягъиз рекьизва;[+]
30Магъарада асланди хьиз, абуру
вилив хуьзва, желеда
кьун паталди зайифбур;
желб ийиз кьазва чпин чилина[+].
31Гуж авайди чинеба
къат жезва, алгъизва,
зайифди гьатзава къармахра,
ярх жезва.
32Абуру чпи чпиз лугьузва:
«Аллагьдин алатнава рикӀелай,
Ада чин гузвач, аквадач Адаз садрани».
33Я Ребби, къарагъ! Хкажа Ви гъил, я Аллагь!
Зайифбур алуд мийир рикӀелай!
34Вучиз Вуна небгетрив
хкуьриз тазва намусдик Ви?
Куьз абурув фикириз тазва:
«Чавай Ада хабар кьадач», – лагьана?
35Аквазва Ваз хажалатар, тӀарвилер,
гьазур я Вун Жуван гъилив эвез хгуз абурун.
Азаб чӀугвазвайбуру чеб ийида Вал ихтибар,
Вун етимрин я куьмекдар[+].
36Азиятар гузвайданни небгетдин
гъилер хух,
жаваб гуз це гьардав вичин тахсирдин,
мад адак тахсир кутаз тежервал[+].

37Ребби Пачагь я асирра, датӀана,
Адан уьлкведа маса халкьар тахьай мисал жеда[+].
38Я Ребби, Вуна язухбурун
мурадрихъ яб акалзава,
абурук руьгь кутазва,
абурун ван жезва.
39Хуьда Вуна етим ва дарда авайди,
абурук мад инсанди кичӀевал кутун тавун паталди[+].

#### 10


Реббидихъ далу акалун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа.

За Реббидихъ[†] акалзава зи далу,
бес вучиз заз лугьузва икӀ:
«Лув це дагълариз, къушра хьиз»[+]?
2Небгетри чӀемерукӀдин рицӀ чӀугунва,
хьел рицӀинал эцигнава,
мичӀивиле ягъун патал рикӀ михьибур[+].
3ЧкӀай чӀавуз бинеяр
гьахъ-михьидавай вуч ийиз хьун мумкин я[+]?
4Ава Ребби Вичин пак[†] Ибадатханада,
ала Ребби цаваравай Вичин тахтунал,
Виридаз Ам килигзава,
синагъзава Адан вилери ажал галайбур[+].
5Реббиди синагъзава гьахъ-михьибур;
небгетар ва зулумат кӀандайбур
Адаз акунани такӀан я[+].
6Небгетрал къурда Ада
ифенвай марф цӀивинрин
кузвай гугурт акахьай,
зегьем тир гар кьадар жеда абурун[+].
7Гьахъ гва Реббидив,
гьахъ-михьивал кӀанда Адаз,
дуьзбуруз аквада Адан чин[+].

#### 11


Куьмек кӀанз авур дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: муьжуьд сим алай алат патал.


Давудан[†] мани.

2Куьмек ая, я Ребби[†],
куьз лагьайтӀа вафа тирбур амукьдач,
инсанрин арадай гьахъ-михьибур квахьнава.
3Абуру чпи чеб ийизва алцур,
абур ялтах мецералди рахазва
таб гвай рикӀивай[+].
4Реббиди терг авурай
гьар са ялтах мез ва лавгъа сивер –
5лугьузвайбур: «Мецералди къачуда
чна гъалибвал.
Чи мецер чав гваз хьайила,
нивай жеда агъавал чаз?»
6«Кесибар дарвиле туниз килигна,
куьмек авачирбуру цӀугъ авуниз килигна,
Гьа гила-мад къарагъда Зун, –
лугьузва Реббиди, –
За абуруз динжвал гуда эрзиман-мурад тир чпин».
7Реббидин гафар михьи гафар я,
чатун къула накьвадикай
михьи авур гимиш я,
цӀурурнавай иридра[+].
8Я Ребби, Вуна хуьда абур,
хуьда и несилдикай даим яз.
9Небгетар къекъвез ава виринра,
гьуьрметдайла писвилиз инсанри.

#### 12


Куьмек кӀанз авур дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Гьикьван гагьда хьуй, я Ребби[†]?
Вуна зун рикӀелай
алуднава жал даим яз?
Гьикьван гагьда чуьнуьхда
закай Вуна Жуван чин[+]?
3Гьикьван гагьда дерт-гъам чӀугваз жеда зун,
яргъи йикъара кукӀварда рикӀ тӀалдалди?
Гьикьван гагьда душманди зал
лавгъавилер ийида?
4Килига заз, жаваб це,
я Ребби, Аллагь зи.
Экв хце зи вилериз,
тефин патал зун ажалдин ахвариз,[+]
5талгьун патал душманди:
«За ам кӀаник кутуна»,
зи мидяйриз хвеши тахьун паталди,
за ян гайитӀа[+].
6Ви гьакъикъи муьгьуьббатдин
гъиле за жув вугузва,
Вуна азад авунал
зи рикӀ пара шад жеда.
За Реббидиз манияр
лугьуда, куьз лагьайтӀа
Ам гала зи хийирдихъ[+].

#### 13


Небгетрин кӀамашвал


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа.

КӀамашри чпин рикӀяй лугьузва:
«Аллагь авач».
Абур рекьяй акъатнава,
мурдар я абурун крар.
Садни авач са хъсанвал ийирди[+].
2Килигзава цавай Ребби[†] инсанриз,
акун патал, аватӀа
гъавурда аваз кар ийизвайбур,
Аллагь жагъурзавайбур[+].
3Вири рекьяй акъатнава,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач.
4Небгетриз яраб акьул къведач жал,
зи халкь, фу хьиз, незвайбуруз,
Реббидиз минет тийизвайбуруз?
5Ана абурук акатда кичӀ,
вучиз лагьайтӀа Аллагь
гьахъ-михьибурун патал ала.
6Куьне рахшанд авуна умудрикай саилрин,
амма абурун далда Ребби я.
7ХупӀ туширни хиласвал[†]
Сигьандилай[†] Исраилдиз[†] атанайтӀа!
Вичин халкь кӀвачел
ахкьалдарай чӀавуз Реббиди
шад жеда Якьубан[†] эвледар,
шад жеда Исраил!

#### 14


Аллагьдиз кӀанзавай крар


1Давудан[†] мани.

Я Ребби[†], Ви КӀвале[†] вуж я жедайди?
Вуж я уьмуьр Ви пак[†] дагъдал тухудайди[+]?
2Айиб рекье авачирди,
гьахъ квай крар ийизвайди,
лугьузвайдини гьакъикъат
михьи рикӀивай;[+]
3фитне-буьгьтен тийизвайди,
патарив гвай инсанриз са писвални тийизвайди,
мукьвадан намусдик хкуьр авунар
кьабул тийирди;[+]
4вичин вилерай гьарамзада такӀан тирди,
амма Реббидикай кичӀедайбуруз гуьрметдайди,
вичи кьунвай кьин хуьдайди,
жуваз зиян хьайитӀани;
5жуван хийир кваз такьуна
масадав бурж вугудайди,
тахсир квачирдак
ришветдихъни тахсир кутан тийирди.
Ихьтин крар ийизвайди
татаб жедач садрани[+].

#### 15


Иманни умуд


1Давудан[†] шиир.

Зун хуьх Вуна, я Аллагь,
за Вак умуд кутунва!
2За Реббидиз[†] лагьана: «Вун я зи Агъа,
Валай гъейри, заз бахт авач»[+].
3Чилел алай чеб Ви пакбурни[†] гьайбат гвай
зун паталди шадвал я.
4Артух жеда хажалат
чара аллагьрин
гуьгъуьнаваз фидайбурун.
Абуру хьиз ийидай
ивини галай чехирдин къурбандар[†] ийидач за,
я абурун тӀварарни гъидач за мецел[+].
5Ребби зи ирс я захъ авай-авачир,
сукӀрани я зи хийир-дуьайрин[†]!
Зи кьисмет Ви гъиле ава[+].
6Заз хъсан пай акъатна, Вуна гайи,
ам заз гзаф играми я.
7Тарифзава за Реббидин, насигьатар гузвай заз,
зи намусди заз игьтият гузва лап йифизни.
8Ребби датӀана зи вилериз аквазва.
Ам зи патав гва –
за ян гудач садрани[+].
9Гьавиляй рикӀ шад жезва зи,
хвешивал ава руьгьда зи.
Зи чан фана ятӀани, захъ динжвал ава.
10Куьз лагьайтӀа, зун Вуна вугудач
агъа дуьньядив
ва Вуна Ваз вафа муъмин касдив
суруз физ тадач[+].
11Вуна заз рехъ къалурзава уьмуьрдин,
зи рикӀ зурба хвешивилив ацӀуда
зун гвай чӀавуз патав Ви.
Бахт я хьунухь даим Ви патав[+].

#### 16


Тахсир квачирдан дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Зи ван хьухь, я Ребби[†],
гьахъвал патал за ийизвай минетдин,
зи цӀугъдин ван ша Ваз!
Табвал квачир сивяй зи
акъатзавай зи дуьадиз яб це На[+].
2Зи гьахъ-дуван Жува ая,
акурай Ви вилериз гьакъикъат.
3Чирна Вуна зи рикӀ, йифиз На зун синагъна,
На зун синагъ авуна, амма тахсир жагъанач.
За мецелди гунагькарвал[†] тавун кьетӀнава[+].
4Маса ксари вуч авуртӀани,
гаф хуьда за Ви сивяй акъатай
за жув хуьзва рекьерикай тахсиркаррин.
5Ви рекьерай фейиди я камар зи,
ян ганач зи кӀвачери.
6Аллагь, за ваз минетзава,
куьз лагьайтӀа Вуна жаваб гуда заз.
Яб акала захъ,
дуьадин ван ша зи.
7Ви аламатдин регьим заз къалура.
Катна чпин душманрикай
Вакай далда кьазвайбур.
Вун я эрчӀи гъилелди ийизвайди азад[+].
8Хуьх зун, вилин нини хьиз,
чуьнуьхна хьиз хъендик Жуван луварин[+].
9Хуьх зун небгетрикай
зи аксиниз къарагънавай,
зун элкъуьрна юкьва тунвай
зи акьалтӀай душманрикай.
10Абурун рикӀер регьим патал агалнава,
абурун сивер лавгъадаказ рахазва[+].
11Абур геле къекъвезва зи,
абуру зун юкьва тунва элкъуьрна,
къулай легьзе хуьзва вилив абуру,
зун ярх авун патал чилел.
12Абур, гишин аслан хьиз, я,
аслан хьиз я, вилив хуьзвай чинеба[+].
13Я Ребби, къарагъ, вилик экъечӀ абурун,
акъвазара абур метӀерал,
небгетрикай хилас[†] ая зун Вуна
турунив Жуван,
14инсанрикай хуьх – гъиливди жуван, я Ребби, –
инсанрикай, анжах и уьмуьрда
чпиз пай авай.
АцӀурзава абуру чеб
На гьазурнавай суьрсетдалди,
абурулай аламукьай артух затӀ
амукьзава абурун аялриз,
амукьайди абуру вахгузва хтулрив чпин.
15Заз, лагьайтӀа, аваз жуван гьахъвиле,
аквада Ви чин,
аватайла ахварай,
тух жеда зун килигиз Ви къаматдиз.

#### 17


Аллагьдин куьмекдиз шукур авун


1Манидаррин чӀехидаз. Реббидин[†] лукӀ Давуда[†] вич вири душманрикайни Шаулан гъиликай Реббиди азад авурла, Адаз авур дуьа.

2Давуда лагьана:
– Заз кӀанда Вун, я Ребби, къуват зи![+]
3Ребби раг я зи, мягькем къеле я зи, зун азад ийидайди я,
Зи Аллагь я зи дагъдин чарх,
Адавай за жуваз далда жагъурзава.
Ам зи къалхан я, азаддай къуват я,
зун кӀевирдай чкани я[+].
4Тарифуниз лайих тир
Реббидиз за минетзава,
Душманрикай хилас[†] жеда зун[+].
5Алчуд хьанва зал ажалдин зунжурар,
зид тир селлери зак кичӀ кутунва[+].
6Агъа дуьньядин зунжурар
аруш хьанва зал,
ажалдин чилина гьатнава зун[+].
7Жуван завалда за Реббидиз эверна;
заз куьмек гун паталди за эверна
Аллагьдиз жуван; Вичин Ибадатханада Адаз зи ван хьана:
зи эвер япув агакьна Адан[+].

8Чил зурзана, къарсат хьана,
юзана дагъларин ценерни,
зурзана, куьз лагьайтӀа Реббидиз хъел атанай[+].
9Адан нерин хилерай гум акъатна хкаж жез,
Адан сивяй цӀай акъатна туькьуьмдай,
Адакай цӀай квай жуьгьенар кӀвахьзавай[+].
10Ам, цавар алгъурна, агъуз эвичӀна,
мичӀ ква Адан кӀвачерик[+].
11ХерупӀрал[†] алаз, лув гана Ада,
хкаж хьана лувараллаз Ам гарун[+].
12Ада Вичихъ галчукна мичӀ, перде хьиз,
цавун чӀулав циферин ятар кӀевна[+].
13Ада гузвай рапрапдик цӀун жуьгьенар куькӀвена,
хар акатна, цӀайлапанар сух жез цавун циферай.

14Къукърумарна Реббиди цавара,
виридалайни Виневайдан ван акъатна,
харцихъ галаз цӀун жуьгьенар какахьна[+].
15Вичин хьелер ахъайна Ада,
душманар чукӀурна,
цӀайлапандив яна, Ада абур кукӀварна.
16Ахъа хьана ятарин чешмеяр,
кьецӀил хьана алемдин бинеяр
Ви ахмурдикди, я Ребби,
нефесдикди Ви[+].

17Цаварай Ада гъил яргъи авуна,
къахчуна зун, акъудна зун Ада дерин ятарай[+].
18Ада зун зурба душмандикай хиласна
ва зун такӀанбурукай залай гзаф гуж авай[+].
19Зи бедбахт юкъуз абуру зал вегьена,
амма Ребби заз даях хьана.
20Ада зун генг чкадиз акъудна,
Ада зун хиласна,
куьз лагьайтӀа зун Адаз кӀандай[+].

21Реббиди зи гьахъвилиз килигна заз пай гана,
зи гъилерин михьивилиз килигна заз пай гана,
савкьват гана заз,
22гьикӀ лагьайтӀа, за Реббидин рекьер хуьзвай,
элкъуьрначир далу за Аллагьдин вилик.
23Адан вири къайдаяр зи вилик ква,
за Адан къалурнавай къайдаяр гадарнач.
24Адан вилик са рехнени квачиз зак,
хуьзвай за жув гунагьдикай[†][+].

25Реббиди заз зи дуьзвилиз килигна пай гана,
зи гъилерин михьивилиз килигна заз пай гана.
26Вафа гвайдаз Вун ачух жезва вафа гваз,
рикӀин сидкьи къалурайдаз – рикӀин сидкьи къалуриз,
27михьидазни – михьиди яз,
фендигарриз Вуна чпин фендерив кьурвал ийизва.
28Куьз лагьайтӀа На муьтӀуьгъбур хилас ийизва,
амма кьама ял авайбур алчахарзава[+].

29Вуна зи чирагъ куькӀуьрзава;
Реббиди, зи Аллагьди, зи мичӀ экуь ийизва[+].
30Вун куьмек яз за кукӀварна кьушун,
зун зи Аллагь галаз цлалай элячӀда.
31Аллагь! – Адан рехъ тамамди я;
Реббидин гаф михьиди я.
Вичикай далда кӀанзавай вирибуруз
Ам къалхан я[+].

32ГьикӀ лагьайтӀа Реббидилай гъейри мад вуж я Аллагь?
Чи Аллагьдилай гъейри раг вуж я?
33Аллагьди зи юкьва
къуватдин чӀул твазва,
Ада зи рехъ дуьзди ийизва.
34Ада зи кӀвачер миргинбур хьиз ийизва,
зун зи кьакьанрал акъвазариз,[+]
35зи гъилериз дяве ийиз чирзава,
зи дамарар тӀарамзава,
чӀемерук хьиз буьруьнждин[+].

36На вугана зав къалхан Ви хиласвилин,
кьуна хьиз зун эрчӀи гъилив;
Ви регьимди зи дережа ийизва виниз.
37Вуна зи кам ийизва гьяркьуь,
тахьун паталди зи кӀвачер татаб.

38Зун геле гьатна душманрин жуван, агакьарна абурув,
тергдалди абур кьулухъ элкъвенач[+].
39За кукӀварна абур,
кӀвачерик кутуна,
къахрагъдач абур,
абур зи кӀвачерик аватна.
40Дяве патал къуват гузва Вуна заз,
зал къарагъай душманар На зи кӀвачик вегьизва.
41Заз далу гуз туна Вуна душманрив,
за тергна зун такӀанбур[+].

42Минетнай абуру куьмекдихъ,
амма абур хиласдай сад хьанач,
абуру Реббидиз тавакъу авуна,
амма Ада жаваб ганач.
43За душманар чукӀурна,
чилин руг хьиз гару тухвай,
абуруз за
куьчеда авай палчухдиз хьиз кӀур гана.

44Вуна инсанрин гъулгъуладикай хиласна зун,
чара халкьариз Вуна закай кьил авуна,
заз течидай халкьари заз къуллугъзава.
45Яд чилерин инсанри
зи вилик кьил агъуззава,
закай жизви ван хьунни
заз муьтӀуьгъ жезва[+].
46Абур руьгьдай аватнава,
экъечӀзава зурзаз-зурзаз абур чпин къелейрай.

47Реббидал чан ала!
Шукур хьурай зун хуьзвайдаз!
Тарифар авурай
зун хилас ийидай Аллагьдин,
48Ам Аллагь я, зи кьисас къахчудай,
халкьарни муьтӀуьгъардай,[+]
49зун душманрикай хилас ийидай!
На зун мидядин винел хкажна,
зун дарда турбурукай
хиласна Вуна зун.

50И кардай, я Ребби,
за маса халкьарин арада
шукур гъида Ваз,
за Ви тӀварцӀин тарифдин мани лугьуда[+].
51Вичин пачагьдиз Ада чӀехи гъалибвилер гузва,
ийизва регьим Вичин гуьцӀуьрдаз[†] –
Давудазни адан тухумдиз даим яз[+].

#### 18


Аллагьдин баркалла


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Баркалладикай Аллагьдин
хабар гузва цавари,
Адан гъилин крарикай
хабар гузва цавун тагъди[+].
3И кардикай йикъа йикъаз лугьузва,
йифе йифез ахъайзава и чирвал.
4Абуру я чӀал, я гафар кардик кутазвачтӀани,
абурун ван къвезвачтӀани, –
5абурун ван физва вири чил тирвал,
абурун гафар агакьзава а кьилив кьван дуьньядин.
Ада цава рагъ паталди алачух яна,[+]
6рагъ чам хьиз я,
ксудай кӀваляй экъечӀай,
ада звериз-звериз вичин рехъ атӀузва,
пагьливанди хьиз,
шадвалзава вичи ийидай звердал.
7Къерехдилай цаварин къарагъзава рагъ,
ам вичин рехъ физва муькуь къерехдихъ,
адан чимивиликай чуьнуьх жедай затӀ авач.

8Реббидин[†] Къанун[†] тамамди я,
хъийирди я зун цӀийи.
Реббидин шагьидвилерихъ жеда далу акализ,
дуьзенайриз камал гурди я[+].
9Тагькимар дуьзбур я Реббидин,
рикӀ шаддайбур я.
Реббидин эмирар нур алайбур я,
уьмуьрдин гъавурда акьаз тадайбур[+].
10Михьивал я Реббидикай кичӀе хьун,
а кичӀ жеда датӀана.
Реббидин дуванар гьакъикъибур я,
абур вири гьахъбур я,[+]
11абурухъ я тамарзу къизилдилайни пара,
гьатта гзаф кьадардилай михьи къизилдин,
виртӀедилай ширин я,
рекъерай кӀвахьзавай мижедилайни.

12Ви лукӀ хуьзва гьабуру,
абурал амалун савкьват я чӀехи.
13Жува авур гъалатӀар низ аквада?
Завай чинеба хьайи тахсиррилай гъил къахчу.
14Гъукь гвайбурикай хуьх зун,
вугумир абурув зал гьукум ийиз.
Гьа чӀавуз са рехнени жедач зак,
михьи жеда зун гьар чӀехи гунагьдилай[†][+].
15Зи мецин гафарини рикӀин хиялри
Вун рази авурай,
я Ребби, зи Раг, зи Хиласкар![+]

#### 19


Пачагьдиз хийир-дуьа авун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Реббиди[†] жаваб гуй ваз, пачагьдиз, дар юкъуз.
Хуьрай вун Якьубан[†] Аллагьдин тӀварцӀи[+].
3Ракъуррай пакханадай Ада куьмек ваз,
Сигьандай[†] Ада пад кьурай ви[+].
4Ви вири къурбандар[†] Ада рикӀел хкурай.
Кьабулрай кунугар ви.
Макьамдин ара
5Ваз Ада гурай вуч ви рикӀиз кӀандатӀани.
Ви вири хиялар кьилиз акъудрай[+].
6Чун жеда шаддаказ гьарайиз
ви гъалибвиликай.
Хкажда чна пайдахар
тӀварцӀелди чи Аллагьдин.
Ви вири тӀалабунар Реббиди
акъудрай кьилиз!

7Исятда заз чизва хьи, хиласзава[†]
Реббиди Вичин гуьцӀуьр.
Ада Вичин пак[†] цаварилай
адаз жаваб гузва Вичин эрчӀи гъилин къуватдалди.
8Сада вичин дапурагрик[*] умуд кутазва,
сада – балкӀанрик,
чна, лагьайтӀа, умуд кутазва
Реббидин тӀварцӀик, Аллагьдин чи[+].
9Абур, зайиф жез, алукьзава,
Чун лагьайтӀа хкаж жезва къуватдив вири.

10Ребби, пачагьдиз
багъиш ая гъалибвал,
минетдайла чна Ваз,
жаваб це чаз!

#### 20


Аллагьди пачагьдиз куьмек гун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], пачагьди
шадвалзава къуватдал Ви,
Ви гъалибвилерал хвешивалзава
кьадар авачиз![+]
3Адаз кӀан хьайиди Вуна кьилиз акъуднай,
инкарначир адан минетар Вуна[+].
Макьамдин ара
4Вуна хийир-дуьадалди[†] кьабулна ам,
адал таж эцигна къизилдикай михьи тир.
5Ада уьмуьр тӀалабна, На адаз ам багъишна –
адан уьмуьр давам жезва даим яз[+].
6Вуна гайи гъалибвилерай адаз чӀехи гьуьрмет ава,
На адаз багъишна машгьурвални зурбавал.
7На адаз багъишна хийир-дуьа даиман,
Ви чин акунин шадвилив ам ацӀурна.
8Куьз лагьайтӀа пачагьди
умуд кутазва Реббидик.
Виридалай Виневайдан регьимдик кваз
ам татаб жедач[+].
9Кьада Ви душманар гъили Ви,
эрчӀи гъили кьада Ви вири Вун такӀанбур.
10Акур чӀавуз Вун
На абурукай ифенвай хьар ийида.
Вичин хъиле гьатайла, Ада абур туькьуьнда,
неда абур Адан цӀу[+].
11На абурун аялар тергда чилелай,
абурун эвледар – инсанрин арадай.
12Душманри Ваз акъудзава чӀуру фенд,
чӀуру къастар туькӀуьрзава, амма кьилиз тефидай.
13ТӀарамдиз ялнавай чӀемерук абурун чинихъди элкъуьрна,
Вуна абур чукурда[+].
14Я Ребби, хкаж хьухь къуватдив Жуван,
чна Ви къудратдиз мани лугьуда, тариф ийида!

#### 21


Теспача касдин гьарай


1Манидаррин чӀехидаз. «Мирг экуьн ярал» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] мани.

2Я Аллагь, я Аллагь,
вучиз На зун гадарна?
Вучиз, за Ваз эвердайла куьмекдиз,
Акъвазнава яргъа Вун[+]?
3Аллагь зи, за юкъуз минет ийизва – яб гузвач Вуна,
минетзава йифиз за – авач заз са секинвал[+].

4Вун Пакди[†] я, ацукьнавай тахтуна
Исраилдин[†] тарифрин!
5Чи бубайри Вак кутазвай умуд,
кутазвай умуд, Вунани абур ийизвай хилас[†].
6Абуру Ваз минетзавай,
хиласвал къачузвай чпиз,
Вак умуд кутазвай,
беябурни жезвачир.
7Зун лагьайтӀа, квак я, инсан туш,
русвагь хьанва инсанриз,
халкьдизни зун аквадай вилер авач,
8зун аквазвай вирибуру закай ягьанатар ийизва,
зи намусдик хкуьрзава, нифретдив
галтадзава кьилерни:[+]
9«Ада Реббидик[†] кутунай умуд,
Гьада ам хиласрай, ам Адаз хуш ятӀа».

10Амма Вуна, зун дидедин
акъудайди руфунай,
зун дидедин хурухъ галамаз
Вуна умуд гана заз[+].
11Хайидалай инихъди зун Вав тунва;
зун руфуна хьайидалай инихъди
Вун зи Аллагь я.
12Закай яргъа жемир, вучиз лагьайтӀа
мукьвал ала бедбахтвал, авач куьмек гудайди[+].
13Гзаф жунгав алтӀуш хьанва зал,
зун Башандин яцари мягькем
элкъуьрна кьунва[+].
14Залди сивер ахъайна,
гьарайзава, асланди хьиз,
гъуьрч къазунзавай.
15Зун, яд хьиз, авахьна,
зи кӀарабарни чкӀана вири;
зи рикӀикай мум хьана,
цӀрана хура;[+]
16зи къуватар кьурана, сахси хьиз,
сивин къавук ккӀана мез;
На зун ажалдин руквада туна.
17КицӀери зун юкьва тунва,
писбурун кӀеретӀ алтӀуш хьанва зал,
тӀвек-тӀвекнава зи гъилерни кӀвачер[+].
18Жуван вири кӀарабар жеда завай гьисабиз,
а ксар заз килигзава, шадвалзава зи гьалдал[+].
19Абуру зи парталар пайна чпин арада,
зи парталрин паталай чип вегьенай абуру[+].

20Амма Вун, я Ребби, жемир закай яргъаз,
зи къуват, заз куьмек гуз ая гьерекат.
21Туруникай хилас ая зун,
зи уьмуьр хуьх кицӀерикай[+].
22Асландин сивикай хиласа зун,
чӀурун жунгаврин крчарикайни. Са чара аку![+]

23Ви тӀварцӀикай хабарда за зи стхайриз,
кӀватӀалдани тарифда Ви[+].
24Тариф ая Реббидин, кичӀезвайбур Адакай!
Машгьур ая Адан тӀвар, эй Якьубан[†] эвледар вири!
Гьуьрмета Адаз, Исраилан эвледар вири,[+]
25вучиз лагьайтӀа инкарнач Ада,
я кваз такьур кар хьанач
азаб чӀугвазвайдан хажалат.
Ада Вичин чин чуьнуьхнач адакай,
куьмек тӀалаб ийизвай гьарайдиз яб гана.

26ЧӀехи кӀватӀалда тарифда за Ви,
вилик Вакай кичӀебурун акъудда
жуван вядер кьилиз за[+].
27Кесибри фу нез жеда ва тух жеда,
Реббиди жагъур ийизвайбуру тарифда Адан.
Куь рикӀери уьмуьр тухуй асирра!
28Чилин вири уьлквейри
рикӀел гъида Ребби,
элкъведа Адахъ,
Адан вилик икрамда
яд чилерин вири халкьари,[+]
29вучиз лагьайтӀа пачагьлугъ ава
Реббидихъ,
Ада халкьарал агъавалзава[+].
30Чилин девлетар авай вирида
Адан вилик икрамда,
руквадик руг хъижедай кьван вирибуру,
уьмуьр кьуна акъвазардай гьукум чпив гвачирбуру
икрамда Адаз.
31Эвледри Адаз къуллугъ ийида,
къведай несилриз суьгьбет ийида Агъадикай[+].
32Хабар гуда хадайбуруз гуьгъуьнай,
ихтилатда Адан гьахъ-михьивиликай
ва Ада вуч авунатӀа, гьадакай[+].

#### 22


Хъсан чубан


1Давудан[†] мани.

Ребби[†] зи Чубан я,
са куьнихъни игьтияжвал жедач зи[+].
2Динжарзава зун Ада яйлахра къацу,
тухузва зун Ада умун ятарал[+].
3Зи уьмуьрни Ада хъийизва цӀийи.
Гьахъвилин рекьяй Ада тухузва зун
Вичин тӀварцӀин хатурдай[+].
4ФейитӀани мичӀи кӀамуз,
бедбахтвиликай жедач заз кичӀе,
вучиз лагьайтӀа Вун галазва захъ.
Ви чумахъди, Ви кӀекӀецди хуьзва зун[+].
5Зи душманрин вилик Вуна
заз тӀуьн-хъун патал ахъайна суфра.
На зи кьилиз яна чӀем[†],
ацӀана зи жем[+].
6Гьа икӀ жеда захъ галаз
хийирни регьим,
жеда захъ галаз
зи уьмуьрдин вири йикъара,
зи уьмуьрдин эхиримжи йикъалди
зун Реббидин жеда КӀвале[†].

#### 23


Аллагьдин КӀвализ шадвилелди гьахьун


1Давудан[†] мани.

Чил ва чилел алай кьван вири,
дуьнья ва ана авай кьван вири
Реббидинди[†] я[+].
2Чил Ада эцигна гьуьлерал,
мягькемарна авахьзавай ятарин винел[+].

3Акьахдайди вуж я дагъдал Реббидин?
Вуж я Адан пакханада къваздайди[+]?
4Нин гъилер ятӀа михьи,
Нин рикӀик квачтӀа рехне, – гьахьтинди.
Низ чизвачтӀа табни гьилле вуч ятӀа,
ни кьазвачтӀа тапан кьинер, – гьахьтинди[+].
5Гьахьтиндав агакьда Реббидилай хийир-дуьа[†],
агакьда гьахъ-михьивални
Аллагьдилай,
адаз куьмек Гудайдалай.
6Несил я гьа ихьтинди
Ам жагъурзавайбурун,
Ви чин жагъурзавайбурун,
Якьубан[†] Аллагь.
Макьамдин ара
7Гегьеншдиз ахъа хьухь, варар,
ахъа хьухь, дегь-къадим ракӀарар,
баркалладин Пачагьдивай гьахьиз жеривал![+]
8Вуж я Пачагь баркалладин?
Ребби я, мягькемди ва къуват квайди,
Ребби, викӀегьди женгера[+].
9Гегьеншдиз ахъа хьухь, варар,
ахъа хьухь, дегь-къадим ракӀарар,
баркалладин Пачагьдивай гьахьиз жеривал!
10Вуж я Пачагь баркалладин?
Къуватрин Ребби,
Гьам я Пачагь баркалладин!
Макьамдин ара

#### 24


Гъил къахчунин дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Аллагь зи, за дуьада
рикӀ Ви патав хкажзава[+].
2Беябур тахьурай зун, зи Аллагь,
за Вак кутазва умуд,
гъалибвилин шадвал тахьуй
душманриз зи.
3Вак умуд квайбурукай садазни
регъуь жедач са чӀавузни,
айибдик акатрай
себеб авачиз масадбуруз хиянатвал ийирбур.

4Герен-герен, я Ребби[†], заз къалур ая рекьер Ви,
чир ая заз хулер Ви[+].
5Гьакъикъат Ви ая На заз насигьат,
чир ая заз, куьз лагьайтӀа
Аллагь язва Вун заз куьмекдай,
датӀана Вак ква зи умуд[+].
6Дад, я Ребби, рикӀел хкваш,
Жуван регьим, муьгьуьббат,
куьз лагьайтӀа ава абур
сифтедилай[+].
7Жегьил чӀаван зи гунагьар[†],
зи гъалатӀарни хкимир рикӀел.
Жуван гьакъикъи муьгьуьббатдивди
зун рикӀел хкваш,
куьз лагьайтӀа Вун
хъсанди я, я Ребби[+].
8Зи Ребби я хъсанди,
гьахъдини я Ам,
гьакӀ тирвиляй гунагькарар
твазва дуьз рекье.
9ИкӀ Ада муьтӀуьгъбур гьахъ авайнихъ рекье твазва,
Вичин рекьер чирзава абуруз.
10Муьгьуьббат я вири рекьер Реббидин,
гьакъикъат я хуьзвайбуруз
Адан пак[†] тир Икьрарни[†], шагьидвилерни.
11На гъил къахчу зи гунагьрилай, гзаф ятӀани,
Ви тӀварцӀин хатурдай, я Ребби[+].

12Реббидикай кичӀедай инсан вуж я?
Реббиди къалурда адаз гьи рехъ хкядатӀа.
13Саламатвиле ада уьмуьр тухуда,
чил амукьда адан эвледриз[+].
14Тирбуруз кичӀе Реббидихъай талукь я Адан меслят,
Ада абуруз Вичин Икьрар ахъайзава.
15ТатӀуз ара зи вилер элкъвенва Реббидихъ,
куьз лагьайтӀа акъудзава Ада зи кӀвачер чилинай[+].
16Умундиз килиг заз, регьим гваз,
куьз лагьайтӀа текни я зун, азабдикни ква.
17Уьмуьрда артух хьанва хажалатар рикӀин зи,
баладикай хилас[†] жез куьмек це.
18Фелек килиг зи азабриз, зи азиятриз,
гъил къахчу зи вири гунагьрилайни.
19Хиянаткар душманар, заз гьикьван гзаф аватӀа, килиг,
гьихьтин къати нифретдалди абуруз зун такӀан я!

20Хьухь заз куьмек, хуьх зи уьмуьр,
хкуда зун айибдикай,
куьз лагьайтӀа
далда хьанва заз Вакай.
21ЧӀуру са лишанни зак тахьуни ва дуьзвили хуьрай зун,
куьз лагьайтӀа за Вак умуд кутазва.
22Я Аллагь, хилас ая Исраил[†]
вири бедбахтвилерикай![+]

#### 25


Рехъ къалурунай Аллагьдиз дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Я Ребби[†], зун гьахъ ая, –
за рехне квачир уьмуьр тухванай.
Реббидик за умуд кутунай,
татаб жедач зун[+].
2Кьил акъуд зай, я Ребби, синагъ ая зун,
чир ая зи рикӀни акьул[+].

3Ви муьгьуьббат датӀана зи вилик ква,
Ви гьакъикъатдик кваз физва зун[+].
4Тапан инсанрихъ галаз ацукьзавач зун,
фендигаррихъ галазни рекье фидач зун,
5такӀан я заз небгетрин кӀватӀални,
гунагькаррихъ[†] галазни зун ацукьдач[+].
6Михьивилин лишан яз чуьхуьда за жуван гъилер,
къурбангандал[†] элкъведа Ви, я Ребби,[+]
7Ваз шукурдин мани лугьуз
ва ван алаз рахаз Ви вири аламатрикай[+].
8Ребби, заз кӀан хьана Вун авай КӀвал[†],
Ви баркалла авай чка.

9Гунагькаррихъ галаз телеф мийир зунни,
терг ийимир зи уьмуьр ивидихъ къаних
тирбурухъ галаз,[+]
10чӀуру крар гъиле авай,
эрчӀи гъилер ришветривди ацӀанвай[+].
11Амма уьмуьр тухузва за рехнеяр квачиз,
азад ая зун, регьим ая.

12Дуьм-дуьз чилел акъвазнава кӀвачер зи,
халкь кӀватӀ хьанвай чкада за Реббидин тарифзава.

#### 26


Аллагьдал ихтибар авун


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†] – зи экв, зи куьмек –
никай кичӀе хьурай заз?
Ребби – зи уьмуьрдин къеле –
никай къурху хьурай заз?
2Зал атайла небгетар,
зи як тӀуьн патал,
зи душманар, мидяяр зи
къарагъайла зал, –
абур татаб жеда,
абур алукьда.
3Кьушунди зун элкъуьрна кьурай, –
зурзадач зи рикӀ;
заз акси яз къарагърай дяве, –
гьа чӀавузни хуьда за секинвал[+].

4Тек са тӀалабун ийида за Реббидиз,
са гьам за жагъурзава:
Реббидин КӀвале[†] завай амукьиз
жедайвал хьуй зи уьмуьрдин вири йикъара,
къенивилиз Реббидин
завай килигиз жедайвал хьурай,
Адан Ибадатханада жавабрихъ зун
къекъведайвал хьуй[+].
5Бедбахтвилин юкъуз Ада гуда Вичин патав заз далда,
чуьнуьхда зун пердедик
Алачухдин Вичин Пак[†],
хкажда зун рагал.
6Гьа чӀавуз зи кьил вине жеда
зун элкъуьрна юкьва тунвай душманрилай,
Алачухдив Адан Пак
къурбандар[†] гуда за,
шаддиз гьарайиз,
мани лугьуз, макьам яда Реббидиз[+].

7Ван ша, я Ребби, за эверайла,
регьим ая заз, жаваб це.
8Зи рикӀе Ви гафарин ван ава:
«Зун жагъуриз алахъа!»
Я Ребби, зун къекъведа Вахъ[+].
9Жуван чин закай ийимир чуьнуьх.
Хъиле гьатна, жуван лукӀ кьулухъмир,
Вун я куьмек хьайиди заз.
Зун кьулухъмир, гадармир зун, я Аллагь,
зун Азад ийидайди!
10Гадаррай зун бубади, дидеди,
амма Реббиди зун ийида кьабул.
11Я Ребби, заз чира Ви рехъ,
твах зун дуьз рекьяй,
зи душманар лал хьун патал[+].
12Зун зи душманрин гъиле вугумир,
куьз лагьайтӀа заз акси яз рахазва
тапан шагьидар
ва хъел кваз къачузва нефес[+].
13Амма зун чӀалахъ я:
Реббиди гудай хъсанвал
заз чан алайбурун и чилел аквада.
14Умуд кутур Реббидик,
мягькем хьухь,
рикӀни жуван уьтквема,
умуд кутур Реббидик![+]

#### 27


Куьмек гунай дуьа авун


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! За Ваз ийизва эвер, зи Раг.
ЭгечӀ мийир ван текъвезвайди хьиз.
Вун кисна хьайитӀа,
зун ухшар жеда суруз аватдайбуруз[+].
2Ван хьухь зи дад-бидадрин,
за Ваз минет ийидайла куьмек це лугьуз,
Ви Паквилин Пак[†] чкадихъди
хкаждайла гъилер за[+].

3Небгетрихъ галаз зунни барбатӀмир,
писвалзавайбурухъ галаз,
масадбурув ислягьдаказ рахазвайбурухъ галаз,
амма рикӀе дакӀанвал авазвайбурухъ галаз[+].
4Абурув чпин крарай къвезвай
агакьра эвез, чпи авур писвилерай.
Абурун гъилери авур крарин агакьра эвез,
вуч лайих ятӀа, це абуруз гьам.
5Реббидин крарив, Адан гъилери авур кьванбурув
эгечӀайвиляй къайгъу авачиз,
Ада абур, куьгьне дарамат хьиз,
чукӀурда ва мад эциг хъийидач.

6Шукур хьуй Ваз, я Ребби!
Ван атана Адаз зи дад-бидадрин!
7Ребби зи къуватни я,
къалханни я зи,
зи рикӀи умуд кутазва Адак.
Куьмек гана Ада заз,
зи рикӀи еке шадвал ийизва,
шукурда Адаз за жуван манида[+].

8Ребби Адан халкьдин къуват я,
Адан гуьцӀуьрдиз[†] хилас[†] хьун патал къеле я.
9Куьмек це Жуван халкьдиз,
хийир-дуьа[†] ая Жуван кьадардиз,
абурун Чубан хьухь,
хуьх абур даим яз!

#### 28


Аллагьдин баркалладин тариф


1Давудан[†] мани.

Цавараллайбур, агакьара Реббидив[†] тариф,
баркалладиз ва къудратдиз килигна Адан![+]
2Агакьара шукурни Реббидин ТӀварцӀив,
Реббидин паквилин[†] иервилиз икрам ая.
3Реббидин ван ала ятарал,
баркалладин Аллагьди гугрумарзава,
гур ятарал гугрумзава Реббиди.
4Реббидин ван къуватдив ацӀанва,
Реббидин ван зурба я.
5Реббидин ванци ярхарзава муьтквер тарар,
ярхарзава Реббиди Либандин муьткверар[+].
6Ада цӀингав ийиз туна, данади хьиз, Либандив,
Гьерман дагъдив – чамар ийиз туна, жунгавди хьиз[+].
7Реббидин ванци язава,
цӀайлапанди хьиз.
8Реббидин ванци къарсурзава кьурум,
къарсурзава Реббиди Къадеш кьурум[+].
9Реббидин ванци какурзава мегъуьн тарар[*],
тамни тазва кьецӀил яз.
Адан Ибадатханада гьарайзава вирида:
«Шукур хьурай!»
10Ядаландал ацукьнавайди Ребби я,
Ребби ацукьда, Пачагь хьиз, даим яз[+].
11Реббиди Вичин халкьдиз къуват гузва,
хийир-дуьа[†] ийизва, саламатвал гуналди Реббиди[+].

#### 29


Хилас авунай шукур авун


1Давудан[†] мани. Аллагьдин КӀвал[†] паквилиз[†] акъудунин мани.

2Я Ребби[†], за Вун виниз
хкажзава тарифдив,
На зун фурай акъудна лугьуз,
зи душманриз зал
гъалиб хьуник шадвал ганач лугьуз[+].
3Я Ребби, Аллагь зи,
за куьмекдиз эверна Ваз,
Вуна дири хъувуна зун.
4Я Ребби! На зун
агъа дуьньядай акъудна,
хвена Вуна уьмуьр зи,
зун суруз аватдайла[+].

5Мани лагь Реббидиз, эй халкь, Адаз вафа ийизвай,
Адан пак ТӀварцӀиз шукурар ая.
6Адан хъел давам жеда легьзеда,
Адан регьим жеда вири уьмуьрда.
Вири йифди къведа шел,
пакамахъ – шадвал[+].

7Хушбахтвиле лугьузва за:
«Садрани зун татаб жедач»[+].
8Зун патал Вахъ мергьемет хьана, я Ребби,
мягькемна зун, дагъ хьиз, вуна.
Амма анжах Вуна Жуван чуьнуьхна чин
велвелади зун кьур чӀавуз.

9Я Ребби, за эверна Ваз,
регьима лугьуз дад-бидадна Агъадиз:
10«Зи ажалдикай вуч хийир ава,
аватайла суруз зун?
Руквади шукур ийидани Ваз?
Хабар гудани Ви вафадикай[+]?
11Я Ребби, ван ша, регьим ая заз!
Ребби! Заз куьмек хьухь!»

12На зи шел элкъуьрна шадвилин кьуьлуьниз,
шихин пекер алудна зи, алукӀна шадвилин партал,
13зи рикӀи Ваз мани лугьун паталди
ва кис тавун паталди.
Я Ребби, Аллагь зи,
за шукурда Ваз даим яз!

#### 30


Аллагьдин гъиликай далда кьун


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], за жагъурзава Вакай далда,
заз садрани регъуь жервал ийимир!
Хас тирвал Ви гьахъвилиз азад ая зун!
3Яб акала захъ,
тади къачу хиласиз[†] зун.

Хьухь зун патал катдай чка, къеле хьухь,
ана чуьнуьх жервал завай![+]
4Вун зи къеле, зи раг я,
Жуван тӀварцӀин хатурдай
зун твах ва заз рехъ къалура!
5Зал чинеба вегьенвай чилинай зун акъуда,
зун паталди кӀеле Вун я хьи.
6За Ви гъиле твазва зи чан,
На азадна зун, я Ребби, гьакъикъатдин Аллагь[+].

7Усал бутриз[†] гьуьрметдайбур
заз аквадай вилер авач,
за анжах Реббидик кутазва умуд[+].
8За шадвалзава, хвешивалзава
Ви гьакъикъи муьгьуьббатдал,
куьз лагьайтӀа Ваз зи дерт-гъам акуна
ва чир хьана зи хажалат.
9На тунач зун душмандин гъиле,
Вуна зун генг чкадал акъудна[+].

10Заз четинзава, я Ребби!
Регьим ая заз,
хажалатдик зайиф хьанва вилер зи,
зи рикӀни жигер[+].
11Хажалатда куьтягь жезва уьмуьр зи,
сузада ава йисар зи.
Зи къуватар куьтягь хьанва зи гунагьриз[†] килигна,
кӀарабар зи кьуранва.
12Душманри зи намусдик хкуьрзава,
гьакӀ хъуьрезва къуншиярни.
Хьанва жуван дустаризни буьуь зун,
куьчеда низ акуртӀа зун, катзава[+].
13Алуднава абуру зун, кьейиди хьиз, рикӀелай,
ханвай къаб хьиз ава зун.
14Буьгьтендин ван къвезва заз гзафбурувай.
Виринрихъай кичӀевал ава,
заз акси яз абур икьрар[†] жедайла,
акъуддайла фенд зи уьмуьр къакъудун патал.
15За лагьайтӀа, я Ребби, Вак кутазва умуд,
лугьузва: «Вун Аллагь я зи!»
16Ви гъилева йикъар зи, азада зун душманрикай
ва зи геле къекъвезвайбурукай[+].
17Ви чини нур гуз хьурай лукӀрал Ви,
Ви регьимдиз хас тирвал куьмек це заз[+].
18Ваз эверна лугьуз, заз
регъуь тахьуй, я Ребби.
Небгетриз регъуь хьурай,
лал хьана, аватрай агъа дуьньядиз.
19Абурун таб гвай сивер липӀ хьурай,
гьахъ-михьибурукай терсвилелди,
лавгъавал гваз,
такӀанвилелди рахазвай.
20Вуч зурба я няметар Ви,
Вакай кичӀе тирбур патал На хуьзвай!
Аквадайвал инсанрин веледриз Вуна абур багъишзава
Вакай далда кьаз кӀанзавайбуруз.
21Фендерикай инсанрин Вуна абур чуьнуьхзава
пердедик ви мукьвавилин.
Вуна абур Жуван КӀвале[†]
хуьзва къал гвай мецерикай.

22Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
аламатдин регьим заз къалурай
Зун авай чӀавуз
элкъуьрна кьунвай шегьерда[+].
23Велвелада за жуван ийизвай фикир:
«Яраб зун вавай къакъуднава жал?»
Амма ван хьана зи дад-бидаддин Ваз,
за ваз минет авурла.

24Вафа гвай халкь, кӀан хьухь Ребби!
Вафа гвайбур хуьда Ада,
амма гъукь гвайбурув
агакьарда ацӀай эвез[+].
25Мягькем хьухь, уьтквем ая рикӀер куь,
Вирибур, Реббидик кутазвай умуд![+]

#### 31


Туба авун ва гъил къахчун


1Давудан[†] шиир.

Нин писвилерилай къахчунватӀа гъил,
Нин гунагьар[†] кӀевнаватӀа,
гьам бахтавар я!
2Реббиди[†] нин хиве твазвачтӀа гунагьар,
нин руьгьда авачтӀа намердвал,
гьам бахтавар я![+]

3Киснавай кьван гагьда зун кьурана зи кӀарабар
зи гьар йикъан сузайрикди.
4Йифиз, юкъуз датӀана
зал заландиз куьрс хьанва Ви гъил;
зегьемдикди хьиз гатун,
зи къуватдай кьур акъатна.
Макьамдин ара
5Гьа чӀавуз за Ваз зи гунагь ахъайна,
жуван писвал чуьнуьхнач за.
За лагьана: «Ачухдаказ за жуван
тахсир хиве кьазва вилик Реббидин», –
гъил къахчуна Вуна зи писвилелай, зи гунагьдилай[+].
Макьамдин ара
6Гьавиляй Ваз вафа тирда
бедбахтвилин юкъуз дуьа ийида,
зурба ятар алахьайла,
абур адав агакьдач.
7Вун зи далда я,
хуьда Вуна зун бедбахтвиликай
ва азадвилин шад гьарайрин
юкьва твада зун[+].
Макьамдин ара
8«Ваз насигьат гуда За,
ваз къалурда вун фидай рехъ.
Зун ви вил я, вун За тухуз жеда.
9Къатир хьиз, балкӀан хьиз ахмакь жемир,
чпин кьилиз ялдай хесет, чпин хамувал
явашардай залпандивни кьенеррив,
жуваз муьтӀуьгъ авун патал»[+]
10Небгетдиз гзаф ава дертни гъам,
амма Реббидик умуд кутурбур
кьада Адан муьгьуьббатди элкъуьрна.

11Шад хьухь Реббидал,
хвеши хьухь, гьахъ-михьибур!
РикӀер михьибур, намус авайбур,
манияр лагь вирида![+]

#### 32


Халикьдин тариф авун

1Гьараяр ая, гьахъ-михьибур, Реббидал[†], шад яз.
Адан тарифун дуьз рикӀер авайбуруз кутугнава.
2Кинур[†] ягъиз шукур ая Реббидиз,
Адаз цӀуд сим алай арфа ягъ[+].
3Адаз цӀийи мани лагь,
магьирдаказ ягъ макьам, шадвиляй ван хкажна[+].

4ГьикӀ лагьайтӀа Реббидин гаф дуьзди я,
Адан вири кӀвалахар гьакъикъибур я.
5Реббидиз кӀанда гьахъ-михьивал ва адалат,
чил ацӀанва муьгьуьббатдив Адан гьакъикъи[+].

6Реббидин гафуни халкьнава цавар,
Адан нефесди – халкьнава гъетерин кьушун[+].
7Гьуьлуьн ятар кӀватӀда Ада, къапара хьиз,
хуьда дерин-дерин чкайра[+].
8КичӀе хьурай
Реббидикай вири чилиз,
Адан вилик зурзаз хьурай
каинатда чан алай кьван вирибур.
9Куьз лагьайтӀа хьана Ада лагьайвал,
Ада эмирна – гьам пайда хьана[+].

10Маса халкьарин ниятар чукӀурзава Реббиди,
тергзава Ада эллерин къастар.
11Амма ниятар Реббидин амукьда датӀана,
Адан рикӀин къастар фида несилрилай несилрал.

12Гьи халкь патал Ребби Аллагь язватӀа,
гьам бахтавар я;
Ада Вичин ирс яз хкягъ авунвай
халкь бахтавар я[+].
13Цаварилай ава Ребби килигиз,
вири килфет инсанрин аквазва Адаз[+].
14Килигзава тахтунилай Ам Вичин
вирибуруз, чилел алай кьванбуруз[+].
15Ам я халкь авурди вири рикӀер абурун, –
абуру ийизвай вири крариз Ам дикъетдив килигзава.

16Куьмек жедач пачагьдиз чӀехи кьушундикай,
зурба къуватди хуьдач пагьливан.
17Хилас хьун паталди
балкӀандикни кутаз жедач умудар,
хиласдач[†] ада вичин къуватдив[+].
18Ингье Ребби килигзава
кичӀедайбуруз Вичихъай,
кутунвайбуруз умуд Адан регьимдик,[+]
19хиласда лугьуз Ада чеб ажалдикай,
фу гуда лугьуз чпиз кашан вахтунда.

20Кутазва чна Реббидик умуд,
Ам чаз куьмек, къалхан я[+].
21Адалди чи рикӀер шад я,
куьз лагьайтӀа чна умуд кутазва
Адан пак[†] ТӀварцӀик.
22Ребби, Ви муьгьуьббат чахъ галаз хьурай,
куьз лагьайтӀа чна Вак умуд кутазва.

#### 33


Аллагьдин гьахъ-дувандин тариф


1Давудан[†] дуьа ада Абумеликан вилик дилидан кьасар авур, Давуд адан патавай чукурай ва ам хъфей бередиз талукьди я.

2Аллагьдиз за шукурда гьар вахтунда,
Реббидин[†] тариф датӀана ала зи мецел.
3Бул дамахар ийиз жеда зи рикӀ Реббидал,
Умунбуруз ван хьурай, шад хьурай.
4Вирида захъ галаз хкажа ТӀвар Реббидин,
ша санал хкажин ТӀвар Адан!

5Гана жаваб Реббиди заз, жагъурзавайла за Ам,
зун зи вири кичӀевилерикай азадна Ада[+].
6Гъейрат авай вилер Адахъ элкъуьрайда хвешивиляй
нур гузва,
абурун чинра гьатдач регъуьвал.
7Гьасятда Реббидиз ван хьана и кесибдин, ада минет авурла,
ва адаз куьмекна вири бедбахтвилера[+].
8Даим тир Реббидикай кичӀе тирбурал
малаикди[†] Реббидин
къаравулвал ийизва,
абур хилас[†] ийизва.

9Ерба-ер тӀеам чира, килига, квез аквада,
гьикьван хъсанди язватӀа Ребби!
Адак умуд кутазвайди бахтавар я![+]
10Жемят, пак[†] тир, Адан,
Реббидикай кичӀе хьухь,
Реббидикай кичӀедаз
са куьникайни дарвал авач[+].
11Зайиф хьана каша гьатда асланар,
амма Реббидихъ къекъвез авайбур
са куьникайни дарвиле авач.
12Инал ша, аялар, яб це заз,
за квез чирда Реббидикай кичӀе жез.
13Къати шадвал уьмуьрдал ийиз кӀандайди ва
гзаф йикъар бахтавар яз акваз кӀандайди вуж я[+]?
14Кьуна хуьдайди я вичин мез писвиликай,
вичин сив хуьдайди я тапарар квай ихтилатрикай.
15КӀевелай яргъаз хьухь писвиликай, хъсанвал ая,
ислягьвал жагъура, яла гьадахъди[+].

16Леке квачир гьахъ-михьибурал Реббидин вилер алазва,
Адан япар ахъа я абурун дуьаяр патал.
17Мурдарвилер ийизвайбурукай, лагьайтӀа,
Реббидин чин чӀуру я,
абур рикӀел хуьдай лишанар
и чилел терг авун патал.

18Ни эверзаватӀа, Реббидиз,
гьадан ван къвезва Адаз,
гьадаз куьмек ийизва
вири хажалатра.
19Пара мукьва я Ребби ханвай рикӀериз,
хиласзава руьгьдалди барбатӀ хьанвайбур[+].

20РикӀин хажалатар гзаф ава гьахъ-михьидаз,
абурукай виридакай ам Реббиди хуьда[+].
21Садни хадач адан кӀарабрикай,
абур вири хуьзва Реббиди[+].

22Терг ийида гунагькар[†] писвили,
кар атӀуда душманриз гьахъ-михьидан.
23Уьмуьр хуьзва Реббиди
Вичин лукӀарин,
Адавай далда кӀанибурун арадай
садазни кар атӀудач.

#### 34


Куьмек гунай дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! Ягъа
язавайбурун зун,
дяве ая
захъ галаз дяве ийизвайбурухъ галаз!
2Яхъ къалханни кьеркь,
ша зи куьмекдиз.
3Хкаж ая зи геле къекъвезвайбурал
жидани нажах.
Лагь заз:
«Куьмек Зун я ви!»
4Регъуь хьуй чпиз, русвагь хьурай
зун рекьиз кӀанзавайбуруз.
Беябур хьана элкъуьрай кьулухъ
заз акси яз чӀуру фенд акъудзавайбур[+].
5Нагъвар хьиз хьурай абур, гарун хуравай,
Реббидин малаикди[†] чукуррай абур[+].
6Абурун рехъ хьуй мичӀиди, цӀуьдгъуьндайди,
Реббидин малаикди чукуррай абур[+].
7Зал чил вегьейвиляй са себебни авачиз,
са себебни авачиз заз фур атӀайвиляй[+].

8Абурув хабарни авачиз агакьрай кьиникь –
абуру эгъвей фуруз чеб аватай,
абуру вегьей чил чпел хьуй аруш.
9Зун жеда шадвал ийиз Реббидал,
хвешивалда Адалай куьмек атунал[+].
10Михьи рикӀяй лугьуда за:
«Ребби! Ваз вуж ухшар я?
Вуна хуьзва
къуват авайбурукай зайифбур,
саиларни кесибар –
абур тарашзавайбурукай»[+].

11Къарагънава инсаф течир шагьидар заз акси яз,
заз течирдакай жузазва завай.
12Хъсанвилин эвездай заз ийизва писвал,
закай етим ийизва[+].
13За, абур тӀазвайла, алукӀна шихер,
сив хуьз, за жув вегьена амандай.
Зи дуьа зи хийирдиз хьуй[+].
14Дустунихъ ва я стхадихъ хьиз,
за дерт чӀугуна.
За, гъам чӀугваз, кьил агъузна,
чӀугвазвай хьиз хажалат дидедихъ.
15Амма татаб жезвайла зун, шад жезвай абур,
абуру заз акси яз гаф-чӀал садзавай.
Заз течидай алчахри
зун барбатӀзавай галат тавуна,
16небгетри акъваз тавуна,
ягьанатар ийизвай,
зал, сарар экъисиз, хъуьрезвай[+].

17Агъа! Гьикьван килигда Вун и кардиз?
Абурун писвилерикай хиласа[†] зун,
хиласа зи уьмуьр
и асланрикай![+]
18За шукурда Ваз чӀехи кӀватӀалда
кьадар авачир кьван халкьдин арада тарифда за Ви[+].
19Зал гъалиб тахьурай
са себебни авачиз заз ийизвайбур душманвал.
Ягьанатдин хъвер ийиз, вилеринбур тавурай
са себебни авачиз зун такӀанбуру[+].
20Хъсанвилихъ тухуникай рахазвач абур,
туькӀуьриз ава тапан тахсирар чилел алай
ислягьбуруз акси яз.
21Сивер, гьешер хьиз, ахъайна, заз лугьузва:
«Эхь, эхь, вири акуна чаз чи вилералди!»

22Ибур вири акуна Ваз, я Ребби,
чуькь тавуна акъвазмир.
Закай яргъаз жемир, Агъа[+].
23Хкаж хьухь, къарагъ зун хуьн паталди,
зи гьахъ кар паталди, зи Аллагь, Агъа[+].
24Зун гьахъ ая,
Ребби, Аллагь зи,
зал гъалибвал къачуз тамир[+].
25Абуру чпин рикӀяй лугьун тавурай:
«Эхь, вири гьакӀ я, чаз кӀан хьайивал!»
Лугьун тавурай:
«Чна ам туькьуьнна»[+].

26Зи бедбахтвилел шадвалзавайбур
беябурвиле, айибда гьатрай!
Зи винел акьалтайбур
абу́р квадарна, русвагьдик акатрай!
27Зи гьахъвал кӀандайбуру
шадвиляйни хвешивиляй гьарай авурай!
ДатӀана лугьурай: «Ребби чӀехи я, Вичин лукӀраз
хъсанвал хьана кӀанзавай!»

28Зи меци Ви гьахъвиликай хабар гуз жеда,
гьар юкъуз Ви тарифда[+].

#### 35


Инсандин небгетвал ва Аллагьдин регьим


1Манидаррин чӀехидаз. Реббидин[†] лукӀ Давудан[†] дуьа.

2Небгетдив адан рикӀин дериндай
рахазва гунагь[†]:
«За идан вилера кичӀевал твазвач,
идаз кичӀе туш Аллагьдихъай»[+].

3Вичи вичин вилик ада ялтахвалзава,
жагъурзава лугьуз вичи вичин айиб
адаз нифрет авун патал.
4Адан сивин гафар таб я, небгетвал я,
ада вич атӀанва камалдикайни дугъривиликай.
5Ада вич ксанвай меселни
небгетвал туькӀуьрзава фикирда.
ЧӀуру рекьиз фенва ам,
писвал инкар ийизвач.

6Ребби, Ви регьим цаварив кьван я,
цавун циферив кьван я Ви гьакъикъивал![+]
7Ви гьахъвал, дагълар хьиз, кьакьан я,
Ви адалат дерин я, гургус хьиз!
Инсанни гьайван Вуна хуьзва, я Ребби![+]
8Вуч багьа тушни Ви регьим, я Аллагь!
Ви луварин хъендик далда
кьунва ажал галайбуру[+].
9Абуру дем ийизва
Ви КӀвалин[†] жумартвилерикай,
Ви шадвилерин вацӀай абурув
Вуна хъваз тазва.
10Куьз лагьайтӀа Вав уьмуьрдин чешме гва,
Ви экуьникай чаз экв аквада[+].
11Хъичин ая Ви регьим Вун чидайбурал,
Ви гьахъвал хъичина чеб рикӀелди михьи тирбурал[+].
12Лавгъавилин кӀвач тахьурай зал гьалч,
небгетрин гъили зун чукур тавурай.
13Килиг, гьикӀ ярх хьанватӀа небгетар,
аватнава абур агъуз, къахрагъиз жезвач[+].

#### 36


Гьахъ-михьиданни небгетдин кьисмет


1Давудан[†] дуьа.

Аку гьа, хъел къвемир пис ксарикай,
Пехил жемир къанунсузбурал;
2Бес абур, векь хьиз, кьурадани фад,
къацу хъач хьиз, шуьткьуьда абур[+]?

3Вафа хуьз Реббидиз[†], умуд кутур Адак,
хъсанвал ая, уьмуьр твах уьлкведа.
4Реббидал шад хьухь,
ви рикӀин мурадар Ада кьилиз акъудда.

5Гвачиз гъараз, жуван рехъ ихтибар ая Реббидал,
Адак умуд кутур, Ада ам кьилиз акъудда,
6къалурда ви гьахъ-михьивал, экв хьиз,
ви адалатвал, нисинин рагъ хьиз.

7Динжвал хуьх Реббидин вилик, умуд кутур Адак.
Небгетрин крара агалкьунар жезвайла,
абуру чпин амалдар къастар
кьилиз акъудзавайла, хъел къвемир.

8Ерли хъел ийиз тахьурай, гадра гъазаб,
наразивал ийимир – бедбахтвилихъ гъида ада.
9Писвалзавайбурун дувул хкатда.
Реббидик умуд кутазвайбуруз уьлкве гьатда[+].

10Жаду небгетар амукьдач, са тӀимил вахт алатайла,
къекъвез жеда абурухъ, амма абур жагъидач.
11Кесибриз уьлкве гьатда,
аваданвиликай лезет хкудда[+].

12Зиндикь небгетди гьахъ-михьидаз фенд акъудзава,
адаз акси яз регъвезва сарар,[+]
13амма адал хъуьрезва Агъа,
куьз лагьайтӀа чизва, адан жазадин югъ алукьда[+].

14КьецӀиларзава небгетри турар,
абуру чӀемерукар акъажзава,
ягъун патал кесибарни саилар,
тергун патал дуьз рекьяйтӀуз физвайбур.
15Амма турар абурун рикӀериз сух жеда чпин,
абурун чӀемерукар кьатӀ жеда.

16Лап тӀимилди хъсан я гьахъ-михьидав гвай
небгетрив гвай гзаф девлетдилай.
17Абурув гвай гьукумни къахчуда.
Мягькемарда гьахъ-михьибур Реббиди[+].

18Малум я Реббидиз йикъар леке квачирбурун,
абурун ирс даим яз амукьда[+].
19Бедбахт чӀавуз регъуь жедач абуруз,
каш авай йикъара тух жеда абур[+].

20Небгетарни терг жеда,
Реббидин душманар квахьда,
вагьши цуьквер хьиз,
гум хьиз, чкӀида[+].

21Пис небгетди, бурж къачуна, вахгузвач,
гьахъ-михьида жумартдаказ гузва куьмек.
22Реббидалди бахтавар тирбуруз уьлкве гьатда,
Ада лянет авурбур терг жеда.

23Реббиди мягькемарзава инсандин камар,
Адан рекьяй физвайла ам.
24Алукьдач ам, хьайитӀани вич татаб:
Реббиди адан гъил кьада.

25Са чӀавуз зун жегьил тир, гила кьуьзуь хьанва зун,
амма заз акунач гадарнаваз гьахъ-михьиди,
адан аялрини фу тӀалабиз акунач[+].
26Гьамиша ам жумарт я,
буржуна вугузва хуш аваз,
жеда адан аяларни бахтавар[+].

27Тухун паталди уьмуьр датӀана,
яргъаз хьухь писвиликай, хъсанвал ая[+].
28Реббидиз гьахъ дуван кӀанда,
Вичиз вафа хуьзвайбур гадардач Ада.

Уьмуьр абурун жеда датӀана саламатвиле,
небгетрин тухумдин хкатда дувул[+].
29Гьахъ-михьибуруз уьлкве гьатда,
ана абур даим амукьда чан алаз.

30Фасагьатдиз алахьзава камал гьахъ-михьидан сивелай,
адан меци лугьузва гьахъ.
31Къанун[†] Аллагьдин рикӀе ава адан,
татаб жедач кӀвачер адан[+].

32Хуьзва вилив небгетри гьахъ-михьиди чинеба,
алахъзава рекьиз ам[+].
33Амма абурун гъиле твадач ам Реббиди,
дувандалди тахсирдик кутаз тадач ам.

34Хьухь хуьз рехъ Реббидин,
умуд кутур Адак.
Ада вун хкажда, уьлкве гьатда ваз,
небгетрин дувул хкатунни аквада[+].

35ЦӀай-хъел квай небгет акуна заз,
хкаж жезвай зурба тар хьиз.
36Амма фена алатна ам, амукьнач ам;
къекъвена зун адахъ, амма жагъанач.

37Ша, вил алаз хьухь рехне квачирдал,
килиг ая гьахъ-михьидаз,
куьз лагьайтӀа кӀандайбуруз ислягьвал
гележег ава.
38Амма квахьда вири гунагькарар[†],
терг жеда небгетрин къверичӀав[+].

39Я Реббидилай гьахъбуруз куьмек.
Бедбахт чӀавуз Ам абурун далда я[+].
40Реббиди абуруз куьмекзава, хиласзава[†],
Ада абур азадзава небгетрикай,
хиласзава, гьикӀ лагьайтӀа,
абуру далда кьазва Адакай[+].

#### 37


Азиятдик квайдан дуьа


1Давудан[†] мани. РикӀел хкиз тун[+].

2Я Ребби[†], хъилеваз ахмур мийир заз,
жаза гумир гъазабда аваз[+].
3За сух хьана хьелер Ви,
Ви гъилни зал алазва заландиз[+].
4Ви хъилекай
зи бедендик сагъ чка кумач.
Зи гунагьдикай[†]
сагъламвални амач зи кӀарабра.
5Зи гунагьар зи кьилел акьахнава,
абур, пар хьиз, залан я заз.

6Зи хирери ни къачунва, ктӀизва
зи ахмакьвиляй.
7Зи юкь какур хьанва, михьиз алгъанва,
вири югъди хажалатиз къекъвезва.
8Зи бедендал ифин ала,
адак сагъ са чка кумач.
9Зун гьалдай фенва, барбатӀ хьанва писдаказ,
рикӀин азабдик гьарайзава за.

10Ви вилик ква, Агъа, зи вири мурадар,
Вакай чуьнуьхнавач зи агь чӀугунар.
11Эцязава зи рикӀи, зи къуватар квахьнава,
хкахьзава лап эквни зи вилерин.
12Зи азарриз килигна катзава закай
зи дустар, зун кӀандайбур,
акъвазнава къуншиярни зи яргъа[+].
13Зи чан къачуз кӀанибуру туькӀуьрзава заз желе,
Заз зидвализ кӀанибур рахазва зи кьиникьикай,
яргъи югъди туькӀуьрзава чӀуру фендер.
14Заз, лагьайтӀа, бишидаз хьиз, ван къвезвач,
за, лалда хьиз, ахъайзавач пӀузарар.

15Закай хьанва ван текъвезвай хьтинди,
сивяй жаваб гьат тийирди.
16Я Ребби! Зи кьве вил ала вал.
Вуна жаваб гуда, Агъа, зи Аллагь![+]
17За лагьана: «Абурув гъалиб жез тамир,
Тамир зи вилик кьуру дамахиз,
жедайла зи кӀвачер татаб».

18Зун ярх хьуниз мукьва я,
зи тӀални зи вилик ква датӀана.
19За хиве кьазва гунагьар зи,
жува авур тахсирдикай хажалат ава[+].
20Захъ галаз душманвал ийизвайбур мягькем хьанва,
са тахсирни зак квачиз зун такӀанбур гзаф хьанва.
21Хъсанвилин эвездай заз писвал ийизвайбуру
душманвал ийизва захъ галаз
хъсанвилин гуьгъуьна авайвиляй зун[+].

22Ребби! Зун гадармир!
Завай яргъаз къакъат мийир, Аллагь зи![+]
23Зи куьмекдиз тади ая,
я Агъа, зи Куьмек!

#### 38


Уьмуьрдин ката-калтуг рикӀеллаз хьун


1Манидаррин чӀехиди тир Ядутуназ. Давудан[†] мани[+].

2За фикирна: «Зун килигиз жеда жуван рекьериз,
мез хуьда за гунагьдикай[†];
залпанд гьалда сивелни
небгет кумай кьван гагь вилик зи».
3Амма зун лал тирла, са куьтӀни тийиз,
авай вири къакъатна киснавай зун,
зи хажалат къати жезвай.
4КуькӀвена зи рикӀ.
За гьеле фикирар ийизмаз, цӀай къати хьана,
гьа чӀавуз за лагьана мецелди жуван:
5«Я Ребби[†]! Заз къалур ая ажал зи,
кьадар лагь зи йикъарин,
чир ая заз, гьикьван тади
квайди ятӀа уьмуьр зи[+].
6Ингье, Вуна заз ганвай йикъар са кап кьван.
Зи уьмуьр Ви вилик гьич са затӀни туш.
РикӀивайни, гьар са уьмуьр –
ката-калтуг я[+].
Макьамдин ара
7РикӀивайни, гьар сад, хъен хьиз, къекъвезва:
гьарда гьаваян ката-калтуг ийизва,
кӀватӀзава, ам низ гьатдатӀа течиз[+].

8Гила, Агъа, квел вил алаз жеда зун?
За тек са Вак умуд кутунва[+].
9Зи тахсиркарвилерикай зун азад ая,
зи намусдив хкуьриз тамир дилибурув.
10Зун кис хьанва, ахъайзавач сивни за,
вучиз лагьайтӀа гьакӀ авунва На.
11Ягъунар Жуван къакъуда завай,
зун Ви гъилик рекьизва.
12Гунагьдай На ахмур ийиз, гузва жаза;
На инсанрин хазинаяр терг ийизва, гъуьчӀре хьиз.
РикӀивайни, ажал галай
гьар сад челек-фелек я.
Макьамдин ара
13Ребби! Ван хьухь зи дуьадин,
за гьарайдиз це яб,
зи накъвариз куьтӀ тавуна акъвазмир.
Зун масанай атана ацукьнавайди я Ви,
чара чилин кас я зун, зи вири бан-бубаяр хьиз[+].
14Заз хъел аваз килигмир, за мадни хъвер авун патал,
зун техфенмаз, гьеле текьенмаз».

#### 39


Шукурни тӀалаб


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Сабурдивди вилив хвенай за Ребби[†],
Элкъвена Ам захъ, ван хьана зи гьарайдин.
3Ахкъудна Ада зун кичӀ кутадай гургусдай,
зурзазвай уьлендай.
Ада зи кӀвачер эцигна рагал,
мягькемна зи камар[+].
4Ада цӀийи мани гъана мецел зи;
тарифаррай Аллагьдин чи.
Гзафбуруз аквада ва кичӀе жеда,
Реббидал чеб ихтибарда[+].

5Реббидик вичин умуд кутазвай
кас бахтавар я,
элкъвен тийизвайди кьама ялар авайбурухъ,
тапан аллагьрин гуьгъуьнаваз физвайбурухъни.
6Я Ребби, Аллагь зи!
Гьикьван гзаф я Вуна авур кьван аламатар,
чакай тир Ви ниятар;
гьич садни Вав гекъигиз жедач! –
за абурукай хабар гудай, ихтилат ийидай,
амма абурун кьадар гзаф я[+].

7КӀан хьанач Ваз я къурбандар[†], я савкьватар,
амма Вуна Зун паталди ахъайна япар,
тӀалабнач я кунугар,
я къурбандар гунагьдай[†][+].
8Гьа чӀавуз за лагьана: «Ингье, зун атанва,
кхьенвайвал закай къаргъуда».
9Зи Аллагь, заз кӀанзава ви къаст кьилиз акъудиз,
Ви насигьатар зи рикӀе ава[+].

10Гзаф инсанар авай кӀватӀалда
хабар гана за Ви гьахъвиликай,
завай зи мез хуьз хьанач –
Ребби, и кар чизва Ваз.
11Ви гьахъвал жуван рикӀе чуьнуьхнач за,
Ви вафадикай, хиласвиликай[†] хабар гана за.
Ви регьимни гьакъикъат за чуьнуьхнач
гзаф халкь авай кӀватӀалда.

12Ви мергьеметдикай хкудмир зун, я Ребби,
Ви регьимди ва вафади
къаравулвал авурай зал датӀана.
13Мад кьадар авачир кьван балаяр алтӀуш хьанва зал,
кьадар авач абурун,
зун тӀушуннава гунагьри зи,
зи вилерал циф акъулдзава,
зи кьилеллай чӀарарилай гзаф я абур.
Зи рикӀ ажуз хьанва[+].
14Я Ребби! Минет хьурай Ваз,
азад ая зун!
Тади ая зи куьмекдиз, я Ребби!

15Зи чан къачуз кӀанзавай кьван вирибур
русвагь хьурай, регъуь хьурай абуруз.
Зи кьиникь кӀанзавай вирибур
элкъуьрай кьулухъ русвагь яз[+].
16КичӀ акатрай русвагь хьуникай
ягьанатдин хъвер ийиз заз лугьузвайбурук:
«Килиг! Килиг адаз!»[+]
17Хвеши хьурай, шад хьурай Валди
Вун жагъурзавай вирибур.
Вуна гудай хиласвал кӀандайбуру
датӀана лугьурай:
«Ребби чӀехи я!»

18Зун кесиб я, саил я,
зи къайгъу чӀугурай Агъади.
Вун куьмек я зи, хиласкар я зи,
зи Аллагь, геж мийир![+]

#### 40


ТӀазвайдан дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Кесибдикай фикир ийизвайди бахтавар я,
кӀеве гьатайла азадда ам Реббиди[†][+].
3Реббиди хуьда ам,
саламатдиз хуьда адан уьмуьрни,
ам бахтавар жеда чилел,
твамир, Ребби, ам душманрин гъиле[+].
4ТӀазвай чӀавуз ам мягькем ийида Реббиди,
ам азардин къахрагъарда меселай.

5За лагьана: «Ребби, регьим ая заз,
дири хъия зун, за Ви вилик гунагьна[†]».
6Зи душманри хъел кваз лугьузва закай:
«Мус рекьида ам,
мус адан тӀварни квахьда?»
7Са вуж зал кьил чӀугваз атайтӀа,
ада таб лугьузва,
рикӀин къене туькӀуьрзава буьгьтенар,
ахпа экъечӀна абур виридаз ахъайзава[+].

8Зи вири душманри
кушкушзава заз акси яз,
закай чӀуру фикирзава:
9«Ажал галай азарди кьунва ам,
алкӀанва ам, мад къахрагъиз хъжедач».
10За вичел юкь вегьенвай мукьва дустни,
Захъ галаз фу незвайди Заз акси хьана[+].
11Я Ребби! Вуна заз регьим ая,
хкажа зун, за абурув агакьар хъийида эвез.

12Заз чир жеда зун тирди Ваз играми,
зи душман зал гъалиб тахьайтӀа.
13На зи пад кьазва зал тахсир квачирвиляй,
На Жуван вилик даим яз эцигда зун.

14Я Ребби, Исраилдин[†] Аллагь, шукур хьуй Ваз асиррилай асирралди! Амин![†] Амин![+]

#### 41


КЬВЕД ЛАГЬАЙ КТАБ


(41–71-кьилер)


Гъурбатда авайдан дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин шиир.

2Маралди цихъ чӀугвадай хьиз,
зи рикӀи Вахъ чӀугвазва, я Аллагь[+].
3Къаних я зи рикӀ
Аллагьдихъ,
чан алай Аллагьдихъ.
Мус атана акъвазда зун вилик Ви?
4Юкъузни, йифизни
тӀуьн хьанвай заз накъварикай,
лугьудайла заз:
«Гьинва ви Аллагь?»[+]
5Жуван рикӀе авайди ичӀириз,
хкида рикӀел за,
гьикӀ фенайтӀа зун
кӀеретӀдихъ галаз иман гвайбурун,
Аллагьдин КӀвалихъди[†]
физвай сварагдин[*] кьиле акъвазна,
гьараяриз шадвилинни тарифрин –
суварик квай гзаф кьадар инсанрин юкьва.

6Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаб?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
заз Куьмек ийидайдаз,
Аллагьдиз зи[+].
7Захъ авай чан пелеш хьанва,
гьавиляй за Вун рикӀел хкизва
Ярдан вацӀун чилелай,
кукӀушрилай Гьермандин – Мицар дагъдилай[+].
8Эверзава цин гургусди гургусдиз
Ви чарчаррин ванцелди;
Ви вири кьакьан лепеяр гьуьлуьн
фена зи винелай.
9Югъди Реббиди[†] заз Вичин регьим ийизва,
йифизни за Адаз манияр лугьузва,
абур зи уьмуьрдин Аллагьдиз дуьа я[+].

10Аллагьдиз, зи Рагаз, лугьун за:
«Куьз Вуна зун алудна рикӀелай?
Куьз зун шехьиз, сиягь хьанва,
жуван душманди хкуьрнаваз намусдик?»[+]
11Зи беденди азият чӀугвазва,
ажал гъидай хирекай хьиз,
гьар юкъуз лугьуз заз:
«Гьинва ви Аллагь?»

12Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаба?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
заз Хилас ийидайдаз,
Аллагьдиз зи.

#### 42

1Я Аллагь, зун гьахъ ая,
гьахъ тушир халкьдихъ галаз
за чӀугвазвай акъажунрик экечӀа.
Таб гвайбурукай, небгетрикай хиласа[†] зун[+].
2Вун Аллагь я, къеле я зи.
Вучиз На зун гадарна?
Куьз зун сиягь хьанва шехьиз,
зи душманди хкуьрнаваз намусдик[+]?
3Ракъура Жуван эквни гьакъикъат,
абуру зун турай дуьз рекье,
тухурай зун Ви пак[†] дагъдал,
Вун авай чкадал[+].
4Къурбангандал[†] Аллагьдин къведа зун,
зи шадвилин, хвешивилин Аллагьдин патав,
кинур[†] ягъиз, за Ваз шукур ийида,
я Аллагь, Аллагь зи!

5Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаба?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
зун Хилас ийидайдаз,
Аллагьдиз зи[+].

#### 43


Далда хьун патал дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин шиир.

2Я Аллагь, ван атана япаралди чаз жуван,
ихтилатна чаз бубайри чи
абурун йикъара, а дегь йикъара
авунайтӀа Вуна вуч[+].
3Жуван гъилив Вуна халкьар чукурна,
ана чи бубаяр уьмуьр тухуз ацукьарна.
Вуна халкьар барбатӀна,
чи бубайрин гъиле туна чилер а[+].
4Бубайри уьлкве къачунач турунив чпин,
я къуват туш абуруз а гъалибвал гайиди,
Ви эрчӀи гъил я, Ви къуват я, Ви чинин экв я,
куьз лагьайтӀа Ваз абур кӀан хьана[+].

5Вун, Аллагь, зи Пачагь я,
Якьубан[†] эвледриз гъалибвилер савкьват яз це[+].
6Чна Вахъ галаз душманар ярхарзава,
Ви тӀварцӀин хатурдай чи мидяйриз кӀур гузва.
7Зун чӀалахъ туш зи чӀемерукдин,
зи турунини гудач заз хиласвал[†][+].
8Душманрикай чун хуьзва Вуна,
чун такӀанбур абурдай вегьизва.
9Чна гьар юкъуз тарифзава Аллагьдин,
чна Ви тӀварцӀиз шукур ийида датӀана.
Макьамдин ара
10Амма гила гадарнава Вуна чун, айиб авуна,
кьушунар галаз мад экъечӀзамач дяведиз[+].
11Душманрин вилик чав
Вуна кьулухъ катиз туна,
чун такӀанбуру
тарашзава чун[+].
12Чун, хпер хьиз, тӀуьн паталди вугана,
чукӀурна чун халкьарин арада[+].
13На Жуван халкь маса гана ужуздай,
маса гуникай хийир къачун тавуна.

14На къуншийриз маса гана беябурна чун,
чун элкъуьрна кьунвай вирибур патал
элкъуьрна чун машгъулатдиз,
ягьанатдиз вегьена[+].
15Вуна маса халкьар патал
чун хъуьруьнриз вегьена,
тайифаяр кьил галтадиз туна Вуна[+].
16Гьар юкъуз зи русвагьвал зи вилик ква,
чиниз регъуь жезва зи
17чакай чӀуру ихтилатар ийизвайбурукай,
чаз экъуьгъзавайбурукай,
кьисас ийиз кӀанзавай душмандикай.

18Ибур вири чи кьилел атана,
чна Вун рикӀелай алудначтӀани,
Ви Икьрар[†] ганачтӀани чна маса.
19Кьулухъ хьанач рикӀер чи,
Ви рекьелай алатнач чи камарни.
20На барбатӀна чун магъарада чакъалрин,
чал ажалдин хъен вегьена.

21АлуднайтӀа чна чи Аллагьдин тӀвар рикӀелай,
гъилер хкажнайтӀа маса аллагьдихъ,
22и кӀвалах раиж ийидачирни Аллагьди,
рикӀин вири сирерикай хабар тирда[+]?
23Ви паталай гьар юкъуз чун рекьизва,
кьасабханадиз гьалзавай хпериз хьиз килигзава чаз[+].

24Агъа, уях хьухь! Вучиз вун ксанва?
Къарагъ, инкар мийир чун даим яз[+].
25Вучиз На чин чуьнуьхзава,
чи бедбахтвал,
чун хурук кутунар
алуд ийиз рикӀелай?
26Чун руквадиз элкъвенва,
чи беденар игис хьанва чилерив.
27Къарагъ, чаз куьмек це,
хиласа чун регьимдив Жуван![+]

#### 44


Пачагьдин мехъериз талукь мани


1Манидаррин чӀехидаз: «Цин цуьквер» манидин макьам ягъиз. Къарагьан миресрин шиир. Мехъерин мани[+].

2РикӀ верцӀи гафарив ацӀузва,
туькӀуьрзава и мани за пачагьдиз.
Зи чӀал устад катибдин къелем хьиз я.

3Пачагь, вун вири инсанрилай иер я,
алахьзава ви сивелай гьайбат квай гафар.
Аллагьди гьавиляй даим яз
нуьсрет ганва ваз.

4Къуват авайди, тур юкьва тур,
алукӀ жувал гьуьрметни гьайбат[+].
5Гьайбатдив ацӀана
дапурагдаллаз алад гъалибвал къачуз
гьакъикъатдин, гьахъунин,
умунвилин хатурдай.
Ви эрчӀи гъили къалуррай
чӀехи крар къургъ галай.
6Пачагьдин душманрин рикӀера
сух хьурай ви хци хьелер;
Ви кӀвачерик ярх хьурай халкьар.
7Я Аллагь! Даим я Ви тахт,
Ви пачагьвилин лаш – лаш я гьахъ-дувандин[+].
8Ваз гьахъ-михьивал кӀан хьана,
такӀан хьана Къанун[†] чӀурун.
Гьавиляй, я Аллагь, ви Аллагьди вавай
гуьцӀна гзаф чӀем[†] шадвилин
ви юлдашривай гуьцӀайдалай.
9Ви парталрикай атир галай
набататрин ни къвезва.
Тавханайра, чӀагурнавай магьидив,
сим алай алатрин авазри шадарзава вун.
10Ви тавханадин ханумрин арада
рушар ава пачагьрин.
Ви эрчӀи гъилихъай
пачагь-ханум акъвазнава
ичӀи къизил алаз вичел Уфирдин[+].

11Яб акала, руш, фагьума, чӀалаз килиг,
жуван халкьни бубадин кӀвал алуд рикӀелай.
12Пачагьдиз кӀан хьайила ви иервили,
икрама адаз, ам ви агъа я.
13Тирвияр къведа
ваз савкьватар гваз,
халкьдикай тир девлет авайбур
къекъвез жеда ви регьимдихъ.
14И тавханайра пачагьдин руш, свас ава,
адан партал чӀагурнава къизилдив.
15Жуьреба-жуьре рангарин парталар алаз
пачагьдин патав тухузва ам,
адан гуьгъуьнаваз пачагьдин патав
рушар тухузва, адан дуст рушар.
16Абур шаддиз ва хвешидаказ тухузва,
абур гьахьзава тавханадиз пачагьдин.

17Пачагь, ви бан-бубайрин чка
кьада ви рухвайри;
вири уьлкве тирвал вуна абур
регьберар яз эцигда.

18Ийида за ви тӀвар рикӀе
амукьдайвал эвледрин,
гьавиляй халкьари
ваз шукурарда даим яз.

#### 45


Чи Аллагь къуват авай къеле я


1Манидаррин чӀехидаз: «Рушар» макьам патал. Къарагьан миресрин мани.

2Аллагь чаз далда я, къуват я,
четин йикъара куьмекдар я халисан[+].
3Гьавиляй чаз кичӀе жедач,
зурзурай чил,
аватрай дагълар гьуьлуьн гургусдиз.
4Ван авурай
гьуьлуьн ятари, каф акьалтиз,
абурун лепейрик зурзурай дагълар[+].
Макьамдин ара
5ВацӀарин селлери шадарзава Аллагьдин шегьер,
виридалай Виневайди жезвай пак[†] КӀвал[†][+].
6И шегьерин юкьни-юкьва Аллагь ала,
зурзадач шегьер,
Аллагьди адаз куьмек гуда
экуьнин кьиляй.
7КичӀела къал къачузва вири халкьари,
пачагьлугъар чкӀизва,
къалур ийизва Ада вичин ван,
ва цӀразва чил[+].

8Галазва чахъ Къуватрин Ребби,
Якьубан[†] Аллагь къеле язва чи.
Макьамдин ара
9Ша, килиг Реббидин крариз,
Ада гьихьтин барбатӀвилер авунватӀа чилерал[+].
10Чилин атӀа кьилерив агакьдай кьван чкайра
Ада дявеяр акъвазарзава,
чӀемерукарни жидаяр хазва,
кузва дапурагар[+].
11Ада лугьузва: «Акъваза, чир хьухь
Аллагь Зун тирди;
халкьарин арада Зун хкажда,
хкажда чилин винел Зун».

12Галазва чахъ Къуватрин Ребби,
Якьубан Аллагь къеле язва чи.
Макьамдин ара

#### 46


Аллагь вири халкьарин винел пачагь я


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Капар ягъа, вири халкьар,
эвер ая Аллагьдиз
шадвилин гьарайдив[+].
3Вуч къургъар гвайди я
виридалай Виневайди, Ребби[†],
чӀехи Пачагь вири чилел![+]
4Ада халкьар чаз муьтӀуьгъ авуна,
гадарна тайифаяр чи кӀвачерик.
5Ада чаз ирс хкяна –
Адаз гзаф кӀан хьайи
Якьубан[†] сейливал.
Макьамдин ара
6Аллагь хкаж хьана
гьарайдикди шадвилин,
Ребби хкаж хьана
ванерикди крчар язавай.
7Тариф ая Аллагьдин, манияр лагь,
чи Пачагьдин тариф ая, манияр лагь!
8Аллагь вири чилерин Пачагь я;
Адаз мани лагь тарифдин[+].

9Аллагь пачагь я халкьарин винел,
ацукьнава Вичин пак[†] тахтуна Аллагь.
10КӀватӀ жезва регьберар халкьарин
Ибрагьиман[†] Аллагьдин халкь галаз,
куьз лагьайтӀа чилерин пачагьар
Аллагьдиз талукь я.
Ам абурал хкаж хьанва[+].

#### 47


Сигьан – Аллагьдин шегьер я


1Къарагьан миресрин мани.

2ЧӀехи я Ребби[†]
чи Аллагьдин шегьерда,
Адан пак[†] Дагъдал
лайих я Ам гьар жуьредин тарифдиз[+].
3Кьакьан я ам, иер я –
вири чилин хвешивал тир Сигьан[†] дагъ,
шегьер чӀехи Пачагьдин,
гуьрчег я ам кеферпатан къерехра.
4Къелейра адан
Аллагь сейли я далда хьиз.

5КӀватӀ хьана пачагьар,
санал фена дяведиз,[+]
6амма къах хьана, Ярусалим акурла,
велвела акатна, катна кьулухъ.
7Ана зурзун акатна абурук,
азият хьана аял хазвай папаз кьван.
8Вуна абур барбатӀна,
рагъ экъечӀдай патан гару
кукӀвардайвал гьуьлераллай гимияр Таршишдин.

9Чаз вуч ван хьанатӀа,
гьам акунни авуна
Къуватрин Реббидин шегьерда,
шегьерда чи Аллагьдин;
Аллагьди хуьзва ам
чукӀур тавуна, даим яз.
Макьамдин ара
10Аллагь! Чна Ви Ибадатханада
Ви регьимдикай фикир авуна[+].
11Аллагь, гьикӀ Ви тӀвар
чилин пипӀерив агакьзаватӀа,
гьакӀ агакьзава тарифни Ви.
АцӀанва Ви эрчӀи гъил гьахъунив[+].
12Сигьан дагъдал шадвал ийизва,
хвешивалзава Ягьудатдин[†] хуьрери
Ви гьахъ дувандал[+].

13Чарх ягъ Сигьан дагъдал, элкъуьгъ адал,
гьисаба адан минараяр,
14фикир це адан кӀелейриз,
килиг адан имаратдиз,
къведай несилдиз авун патал ихтилат.
15Куьз лагьайтӀа и Аллагь
чи Аллагь я датӀана;
Адакай чаз регьбер жеда асирра.

#### 48


Пулунихъ далу акалун кӀамашвал я


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Яб це идаз, вири халкьар,
яб акала, чилел уьмуьр тухузвай вирибур,
3адетдинбур, эсил-несил авайбур,
девлет авайбур, кесиббур.
4Зи сивяй акъатзава камалдин гафар,
зи рикӀин хиялри акьаз тада гъавурда.
5Яб акалда за келимадихъ дерин тир,
кинур[†] ягъиз, жуван мискӀал ахъайда:[+]

6куькай кичӀе хьурай заз чӀулав йикъара,
зал пис тапархъанар алтӀуш хьанвайла? –
7чпин хазинайрик умуд кутунвайбурукай,
чпин чӀехи девлетдалди дамах ийизвайбурукай?
8Ришвет гана садалайни стха къахчуз алакьдач,
я тахьайтӀа адан уьмуьрдихъ гьакъи гуз
жедач Аллагьдиз:[+]
9уьмуьрдихъ гудай къимет чӀехиди я,
ахьтин къимет авайди туш,
10ам амукьдани уьмуьр тухуз датӀана?
Сур такуна амукьдани[+]?
11Ваъ, гьар садаз аквазва:
камал авайбур рекьизва,
рекьизва санал ахмакьни авам,
масадбуруз туна чпин девлетар[+].
12Сурарикай абурун
кӀвал жеда абуруз асиррилай асирра,
несилрилай несилралди уьмуьр тухудай чка жеда
чпин гьуьрметдай чилериз чпин тӀварарни
гайивиляй абуру.

13Инсан амукьдач гьуьрметда,
ам ухшар я телеф жедай гьайвандиз.
14Гьахьтинди я кьадар-кьисмет жувак умуд кутазвайдан,
гуьгъуьналлаз абурун крар вири
дуьз яз гьисабзавайбурун
пайни гьа гьам я.
Макьамдин ара
15Хпер хьиз, абур гьазурнава агъа дуьньядиз,
чубанвалда абуруз ажалди.
Экуьнахъ абурал агъавалда михьибуру,
абурун къуватар цӀрада,
сурукай абуруз кӀвал жеда.
16Амма зун Аллагьди
агъа дуьньядин гьукумдикай хкудда,
зун Вичин патав кьабулда Ада[+].
Макьамдин ара
17КичӀе жемир, инсандиз девлет жедайла,
адан кӀвале берекат бул жедайла.
18Рекьидайла, ада затӀни вичихъ галаз тухудач,
адан девлет фидач адан гуьгъуьнаваз[+].
19Ада вич уьмуьрда бахт авайди яз гьисабрай –
агалкьунар авайбурун тарифарда инсанри, –
20садрани мад экв тахквадай
вичин бубайрин килфетдихъ ам агалтда.

21Гьуьрмет авай, амма камал авачир инсан
ухшар я телеф жедай гьайвандиз.

#### 49


Дуьздаказ ибадат авун


1Асафан мани.

Аллагьрин Аллагь, я Ребби[†],
лугьузва ва эвер гузва халкьариз чилин
рагъ экъечӀдай патахъай
рагъ акӀидай патаз кьван[+].
2Лап гзаф иер Сигьандай[†]
къалурзава Аллагьди Вичин экв[+].
3Къведа чи Аллагь, кисна акъваздач.
Адан вилик цӀай ква туькьуьндай,
къати тӀурфан къваларивай гва Адан[+].
4Цаваризни чилериз Ада кьакьанрай
эвер гузва Вичин халкьдин дуван авуниз:[+]
5«КӀватӀа Зи патав Захъ имандал алайбур,
экечӀайбур Захъ галаз Икьрардик[†]
Къурбанддин патав».
6Адан гьахъвиликай хабар гузва цавари,
вучиз лагьайтӀа и дуванбег – Аллагь я[+].
Макьамдин ара
7«Яб це, Зи халкь, Зун рахада.
Исраил[†]! За ийида
ваз акси яз шагьидвал,
Зун – Аллагь, Аллагь я ви:[+]
8За къурбандрай[†] ахмурзавач ваз,
ви кунугар датӀана Зи вилик ква[+].
9Герек авач заз я жунгав ви парахрай,
я кьунар ви цуррай,
10гьикӀ лагьайтӀа, тама авай ничхирар
вири Зибур я,
агъзур дагъдавай
маларни галаз.
11Дагъларавай вири къушар,
чуьллера вуч аватӀани вири Заз чизва.
12ТиртӀа Заз гишин, За ваз лугьудачир,
гьикӀ лагьайтӀа, алемни
ана авай кьван вири Зиди я[+].
13За як незвани кьван жунгаврин
ва я иви хъвазвани кьван кьунарин?

14Къурбанд ая Аллагьдиз шукурар, вядер жуван
виридалай Виневайдан вилик кьилиз акъуда[+].
15Гьа чӀавуз заз эвера дар юкъуз,
За хилас[†] ийида вун, вунани Зи тарифда»[+].

16Амма небгетдиз
Аллагьди лагьана:
«Вуч лагьана рахада вун къайдайрикай Зи,
ихтилатда Икьрардикай Зи?
17Ваз зи насигьат аквадай вилер авач,
вуна Зи эмирар кваз кьазвач.
18Угъри акурла, адахъ галаз сад жезва вун,
явабурухъ галаз вуна дуствал ийизва.
19Жуван сивив чӀуру гафар лугьуз тазва на,
таб хразва меци ви[+].
20На датӀана стхадик кутазва тахсир,
адал буьгьтен вегьизва.
21Вуна акӀ ийизвай, Зунни киснавай,
на кьетӀ авуна Зунни вун хьиз я лугьуз.
Амма За акъудда дуьздал вун,
ви тахсирар чин чинал лугьуда.

22И кар кьатӀутӀ,
Аллагь рикӀелай алудзавайбур,
тахьайтӀа За тергда куьн,
жедач квез мад маса хиласкар[+].
23Заз шукур къурбанд[†] ийизвайда
гьуьрметзава Заз.
Дуьз рекьяй физвайдаз
къалурда За хиласвал Аллагьдин».

#### 50


Гунагьрилай гъил къахчунин тӀалаб


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2

Давуд Бат-Шевадихъ галаз хьайидалай гуьгъуьниз, адан патав НатӀан пайгъамбар атай чӀавуз.

3Я Аллагь, заз регьим ая
Жуван чӀехи регьимдалди,
Жуван рикӀ кунивди
завай хьайи хатаяр фидайвал ая рикӀелай[+].
4Чуьхуьз зун вири тахсиррикай,
михьи ая гунагьдикай[†][+].
5Куьз лагьайтӀа
завай хьайи хатаяр
за дериндай кьатӀузва,
зи гунагьни датӀана зи вилик ква[+].
6Тек са Ви вилик за авуна гунагь,
чӀуру карна за Ви вилик.
Адалат гва Вав къарарда Ви,
Ви дуванни рехне кутаз жерди туш[+].
7Ингье гунагькар яз ханва зун,
зи дидедик акатна зун гунагь кваз[+].
8Ингье Ваз кӀанзава дуьзвал хьана зи рикӀе,
ятӀа зи рикӀ ацӀура Ви камалдив.

9Исуп набататдив заз стӀалар ягъ,
михьи жеда зун,
чуьхуьх зун, жеда зун
живедилайни лацу.
10Шадвилинни хвешивилин ван къведайвал ая заз,
На кукӀварай зи кӀарабар шад хьурай.
11Зи гунагьрихъай чин элкъуьра са патахъ,
зи батӀулвал рикӀелай фидайвал ая.

12Я Аллагь! Тур зи хура михьи рикӀ,
цӀийи хъия заз гьахъ тир руьгь[+].
13Жуван чинивай зун къакъуд мийир,
Жуван Пак[†] Руьгь къакъудмир завай.
14Вуна куьмек авунин
шадвал гахце зав,
гьайбат авай руьгьдалди
куьмек ая заз.

15Небгетриз чирда за рекьер Ви,
гунагькарар элкъведа Вахъ.
16Я Аллагь!
Хуьх зун иви экъичуникай,
Зун хилас[†] хьунин Аллагь,
зи меци Ви гьахъвилин тариф ийида!
17Агъа, зи пӀузарар ахъая,
зи меци Ви тариф ийирвал.
18Къурбандар Ваз герек туш, за гудай абур,
кунугарни кӀанзавач Ваз[+].
19Аллагьдиз къурбанд[†] я ханвай руьгь.
Вуна ханвай ва хажалат квай рикӀ
инкардач, Аллагь[+].

20Сигьандин[†] цлар хкажна цӀийи кьилелай,
Ярусалимдиз хъсанвал ая майилдивди Жуван[+].
21Гьа чӀавуз На кьабулда
лазим тир къурбандар,
санлай кудайбур, кунугар,
гьа чӀавуз гъида жунгаварни
къурбангандал[†] Ви[+].

#### 51


Аллагьдин дуван ва регьим


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] шиир.

2

Эдами Дуэга Шаулаз: «Давуд Ахимеликан кӀвале ава» лагьай чӀавуз.

3ЧӀуру кардал вуч дамахар ийизва на, къуват авайди?
Аллагьдин регьим даимди я!
4Ви меци зиян ийизва,
хци авунвай уьлгуьч хьиз я ам, фендигар[+].
5Хъсандалай гзаф кӀанда ваз пис кар,
таб гзаф кӀан я гьахъ гафунилай.
Макьамдин ара
6Тергдай гафар кӀанда ваз,
фендигар мез!

7Амма вун тергда даим яз
Аллагьди;
Ада, кьуна, чукурда вун ви чардахдикай;
чан алайбурун чиляй ви дувул акъудда[+].
Макьамдин ара
8Гьахъ-михьибуруз кичӀе жеда, акурла,
хъуьреда вал, лугьуда:[+]
9«Ингье инсан, Аллагьдикай
вичиз далда такьурди,
вичин хазинайрихъ агъуна,
масадбур тергиз мягькем хьайиди»[+].

10Аллагьдин КӀвале[†] къацудаказ экъечӀнавай
зейтун тарциз зун ухшар я,
Аллагьдин муьгьуьббатдихъ
за иман ийизва мидаим яз.
11Вуна авурдай
за шукурарда датӀана Ваз,
Ваз вафа хуьзвайбурун вилик зун
вил алаз жеда ТӀварцӀел Ви,
куьз лагьайтӀа иер я Ам.

#### 52


Небгетрин кӀамашвал


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Мугъам ягъиз. Давудан[†] шиир.

2КӀамашри чпин рикӀяй лугьузва:
«Аллагь авач».
Абур рекьяй акъатнава,
мурдар я абурун крар.
Садни авач са хъсанвал ийирди[+].

3Килигзава цавай Аллагь инсанриз,
акун патал аватӀа
гъавурда аваз кар ийизвайбур,
Аллагь жагъурзавайбур[+].
4Вирида чин кьулухънава
Аллагьдикай,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач.

5Небгетриз яраб акьул къведач жал,
зи халкь, фу хьиз, незвайбуруз,
Аллагьдиз минет тийизвайбуруз?
6Са куьникайни кичӀе тежер чкада
ана абурук акатда кичӀ,
Аллагьди кӀарабар
чукӀурда ви душманрин,
жеда абур беябур,
куьз лагьайтӀа Аллагьди
инкарна абур[+].

7ХупӀ туширни хиласвал[†]
Сигьандилай[†] Исраилдиз[†] атанайтӀа!
Вичин халкь кӀвачел
ахкьалдарай чӀавуз Аллагьди
шад жеда Якьубан[†] эвледар,
шад жеда Исраил!

#### 53


Куьмекдин паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] шиир.

2

Зифвийри атана Шаулаз: «Давуд чи патав чуьнуьх хьанва» лагьай чӀавуз.

3Аллагь! Жуван тӀварцӀелди куьмек це заз,
Жуван къуватдив гьахъ хъия зун!
4Аллагь! Ван хьухь зи дуьадин,
яб це зи мецин гафариз!
Макьамдин ара
5Къарагънава чарабур заз акси яз,
инсаф авачирбуруз зи чан къачуз кӀанзава –
Аллагьдикай
фикир тийизвайбуруз[+].
6Ингье Аллагь куьмек я заз,
Агъади зун мягькемзава.
7Ада зи душманрив
писвилин эвез ахгакьарда,
Ви гьакъикъивилин хатурдай
телефда абур[+].

8За хушуналди
гъида Ваз къурбанд[†].
Я Ребби[†]! За Ви тӀварцӀиз шукурда,
вучиз лагьайтӀа ам хъсанди я.
9Вучиз лагьайтӀа вуна хвена зун
вири бедбахтвилерикай,
зун чӀехи гъалибвилив
килигнай зи душманриз[+].

#### 54


Дустунин маса гун


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] шиир.

2Аллагь! Ван хьухь зи дуьадин,
зи минетдикай чуьнуьх жемир,
3ван хьухь, жаваб це!
Фикирри атӀузва аман зи,
теспача хьанва зун[+]
4душманрин ванцикай,
небгетри дарвиле туникай.
Абуру зал бедбахтвал гъана,
хъиле гьатна, душманвал ийизва захъ галаз.

5АтӀанва зи рикӀин аман;
Вегьенва зал ажалдин къургъари.
6КичӀевили, зурзуни зун дарвиле тунва,
къурхуди кьунва зун.
7За лагьана: «Сада заз лифрен лувар ганайтӀа!
Фидай зун лув гана, жагъидай динжвал;
8ингье яргъаз катдай зун,
кьурумда уьмуьр тухудай.
Макьамдин ара
9За тади къачудай жагъуриз са катдай чка
тӀурфандикай, чӀимелдикай яргъара».

10Ая абур теспача, я Агъа,
чара ая абурун чӀалар,
вучиз лагьайтӀа, заз аквазвайвал,
гьабурувай я шегьердавай зулуматни къалмакъал.
11Йифиз-юкъуз къекъвезва
абур вири патарихъай цлар тирвал шегьердин,
ам ацӀанва пис крарив, бедбахтвилив.
12Завал ава адан къене,
хиянатни зулумат куьчейрай
хъфизвач адан.

13ХкуьрнайтӀа душманди зи намусдик,
эхдай за.
Душманди зи вилик кьуру дамах авунайтӀа,
жедай завай далда кьаз.
14Амма ам вун я эхир,
заз барабарди,
зи дуст, зи кӀеви дуст.
15Вахъ галаз чна рикӀин суьгьбет авунай,
чӀехи кӀеретӀдихъ галаз
Аллагьдин КӀвализни[†] фенай[+].

16Атурай ажал зи душманрин;
абур чан аламаз аватрай
агъа дуьньядиз –
чпин кӀвалера, рикӀера авай
писвилиз килигна[+].

17За лагьайтӀа, минетда Аллагьдиз;
Реббиди[†] заз куьмекда.
18Няниз, экуьн береда ва нисиниз
за шикаят ийизва, гьарайзава,
Адаз зи ван къведа.
19Зун сагъ-саламат яз хуьда душманрикай,
гьикьван абур гзаф хьайитӀани.
20Даим яз ацукьнавай тахтуна
Аллагьдиз зи ван жеда,
абур Ада русвагьда,
куьз лагьайтӀа абуруз
дегиш жез кӀанзавач,
Аллагьдикай кичӀе туш[+].
Макьамдин ара
21Зи дустуни дустарал гъил хкажна,
ада чӀурна хьайи икьрар[†][+].
22Адан рахун чӀемедилай[†] хъуьтуьл я,
амма рикӀе дяве ава,
адан гафар зейтундин чӀеминилай назик я,
амма абур къакъарай акъуднавай гапур я.

23Ихтибар ая жуван пар Реббидал,
мягькемарда Ада вун,
са чӀавузни тадач Ада
къуватдай физ гьахъ-михьидав[+].
24Вуна, Аллагь, вегьида абур
сурун фуруз;
ивикъичдизни тапархъандиз
чпиз ганвай йикъарин
са пай кьванни аквадач.
За, лагьайтӀа, Вак умуд кутазва[+].

#### 55


Аллагьдик умуд кутун


1Манидаррин чӀехидаз. «Яргъал мегъуьн тамавай лиф» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Вич филиштий ри Гатда кьур чӀавуз.

2Аллагь! Регьим ая заз,
куьз лагьайтӀа инсанри зун хурук кутунва,
зал гьужумиз, дарда твазва гьар юкъуз.
3Гьар юкъуз зун душманри кутазва хурук,
завди дяве ийизвайбур гзаф я.
Я виридалай Кьакьанди,

4Заз кичӀе тирла,
за Вак умуд кутазва.
5Аллагь, за Ви гафунин ийизва тариф,
за Вак умуд кутазва.
Квач зак кичӀевал,
инсандивай
вуч ийиз жеда заз[+]?

6Зи гафар душманри гьар юкъуз
чӀуру патахъ элкъуьрзава,
заз писвал ийиз кӀанз
фенд туькӀуьрзава.
7ЧӀуру икьрар[†] кутӀунзава, чинебавал хуьз,
зун рекьиз кӀанз, залай вилер алудзавач[+].
8Абурув тахсирдай гудай жазадикай катиз тамир,
Аллагь, Жуван хъилеваз ярх ая халкьар!

9Чизва Ваз зи теспачавиликай,
Жуван къапуниз кӀватӀа зи накъвар, –
Ви къаргъуда тушни абур авайди[+]?
10Зи душманар элкъведа кьулухъди,
куьмек це лугьуз за авурла минет.
Гьа икӀ заз жезва чир
Аллагьди зи пад кьазвайди.

11Аллагь, за Ви гафунин тариф ийизва:
тарифзава, Ребби[†], за Ви гафунин.
12Аллагьдик за умуд кутазва.
Квач зак кичӀевал, –
вуч ийиз жеда заз инсандивай?

13Аллагь, за гуда Ваз вяд авурди,
за гъида Ваз шукурдин къурбандар[†] чӀехи[+].
14На ажалдикай хиласна[†] зун,
зи кӀвачерив татаб жез вуганач,
зун Ви вилик къекъуьн патал
чан алайбурун экуьна[+].

#### 56


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1[•]Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Давуд Шаулакай катна магъарада чуьнуьх хьайи чӀавуз[+].

2Аллагь, регьим ая заз, регьима,
за Вакай далда жагъурзава!
Алатдалди бедбахтвал
чуьнуьх жеда зун хъендик Ви луварин[+].

3За эверзава виридалай Виневайдаз, Аллагьдиз,
заз талукь Вичин къаст кьилиз акъудзавай Аллагьдиз.
4Цаварилай Ада жаваб гуда заз,
заз куьмек ийида,
жаза гуз хурук зун кутунвайбуруз;
Макьамдин ара
Аллагьди къалурда
Вичин регьимни гьакъикъивал[+].

5Зал асланар алтӀушнава,
вагьши гьайванрин юкьва ярх хьанва зун,
жидаярни хьелер хьтин сухвар авай
инсанрин юкьва,
мецер турар тир хци авунвай[+].

6Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!
7Абуру зи кӀвачер патал чил вегьенва,
дердиникди элчуьх хьанва кӀвачер зи.
Абуру фур эгъуьнна рекьел зи,
амма аниз аватна чеб[+].
Макьамдин ара
8Аллагь, кӀеви я зи рикӀ, зи рикӀ кӀеви я.
Мани лугьуда, тариф ийида[+].
9Зи руьгь, ават ахварай,
арфани кинур[†], ахварай ават!
За экуьнин яр авудда ахварай.

10Агъа, за Ваз шукурда халкьарин юкьва,
тайифайрин арада Вакай мани лугьуда,
11куьз лагьайтӀа регьим Ви
цаварив кьван агакьда,
Ви гьахъ агакьда цавун циферив кьван[+].

12Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!

#### 57


Аллагьди гьахъ дувандин къайгъу чӀугун


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир[+].

2Гьахъбур яни куь рахунар, гьакимар?
Инсанрин арада гьахъ-дуван ийизвани?
3Ваъ, куьне дуьз тушир фендер ийизва,
зулуматар ийизва чилел куь гъилери.

4Руфунамаз дидедин небгет тирбур
хаинрин юкьвава,
хайи йикъалай алатнава рекьелай,
тапарар ийиз[+].
5Абурун агъу гъуьлягъриндаз ухшар я.
Ухшар я зегьердиз биши гъуьлягъдин,
вичин япар экъисзавай,[+]
6ван текъвезвай ицитӀчидин,
гьихьтин устад ятӀани ам.
7КукӀвара абурун сухвар, я Аллагь,
кӀирер акъуд, я Ребби[†], асланрин![+]
8Квахьрай абур, кьур акъатай яд хьиз,
хайи хьелер хьиз ялнавай чӀемерукда,
9цӀурурай бенбецӀ хьиз гъер хкатзавай,
рагъ такурай, чан алачиз хайибуруз хьиз.
10Гьеле куь къажгъанар чими тавунмаз
кузвай къакъвада –
кӀантӀа хьуй ам къацуди, кӀантӀа кьуруди –
небгетар тухуда гару!

11Гьахъ-михьибуруз хвеши жеда, акурла кьисас,
чпин кӀвачер чуьхвейла небгетрин ивидай[+].
12Гьа чӀавуз лугьуда:
«РикӀивайни, гьахъ-михьибуруз савкьват ава.
РикӀивайни, Аллагь ава чилел дуван ийизвай»[+].

#### 58


Душманрин юкьва ийидай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Шаула Давуд рекьин патал адан кӀвалел вил алаз хьун патал ракъурай чӀавуз[+].

2Душманрикай хиласа[†] зун, зи Аллагь!
хуьх зун зи аксиниз къарагънавайбурукай[+].
3Хкуда зун небгетрин гъиликай,
ивидихъ къанихбурукай хилас ая.

4Ингье абуру чинеба рехъ атӀузва,
зун рекьин патал.
Залумар заз акси яз икьрар[†] жезва,
амма и кар абуру
завай хьайи хатадиз ва я гунагьдиз[†]
килигна ийизвач, я Ребби[†][+].
5За писвал авунач, амма абур кӀватӀ жезва,
гьазурвилер аквазва;
зи куьмекдиз ша,
килиг зи бедбахтвилиз!
6Ребби, Къуватрин Аллагь, Исраилдин[†] Аллагь,
къарагъ, жаза це халкьариз,
фендигар хаинриз инсафмир!
Макьамдин ара
7Хтурай абур няниз элкъвена,
кицӀери хьиз къув ягърай,
шегьер тирвал чарх ягърай[+].
8Ингье, экъуьчзава лянетар,
турар ала абурун сиверал,
фикир ийиз: «Ван жеда низ?»
9Вун абурал хъуьреда, я Ребби,
Вири халкьар вегьида хъуьруьнриз[+].

10Я Аллагь, къуват зи,
за Вак умуд кутазва!
Я Аллагь, Вун къеле я зи![+]
11Вичин даиман регьимдив кьурвал,
зи Аллагь зи патав къведа.
Аллагьди зав гъалибвилелди
зи душманриз килигиз тада[+].
12Рекьимир абур, тахьайтӀа и тарс
алудда рикӀелай зи халкьди.
Жуван къудратдив чукӀура абур, ярхара,
Агъа, чи къалхан![+]
13Абурун сиверин гунагьрай,
пӀузаррилай алатзавай гафарай
кьурай абур чпин лавгъавал себеб яз.
Абурун лянетрай ва тапаррай
14терг ая абур хъел аваз,
терг ая мад таххьун патал.
ГьакӀ чир жеда чилин лап а кьиле кьван
Аллагь пачагь тирди, Якьубрин[†] пачагь.
Макьамдин ара
15Хтурай абур няниз элкъвена,
кицӀери хьиз къув ягърай,
шегьер тирвал чарх ягърай[+].
16Къекъуьрай тӀуьн жагъуриз,
тух тахьана, цӀугъ ийиз.
17За, лагьайтӀа, Ви къуватдикай мани лугьуда,
гьар пакамахъ Ви регьимдин тарифда,
вучиз лагьайтӀа Вун зи къеле я,
бедбахт юкъуз далда я[+].

18Ваз, зи Къуват, за тарифдин мани лугьуда,
Ваз, я Аллагь, къеле зи,
Заз регьим ийизвай Аллагь!

#### 59


Четин чӀавуз ийидай дуьа


1-2[•]Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуькведи шагьидвалзава» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Давуда Арам-Нагьарайимдин кефердин рагъэкъечӀдай пата Суьриядихъ галаз ва Цувадин пачагьдихъ галаз дяве ийизвайла, ва Йуафа, хтана, Кьелен дереда цӀикьвед агъзур эдами барбатӀай чӀавуз[+].

3Вуна чун гадарна, я Аллагь, барбатӀна чун.
Ваз хъел авай – эвелан хьтинбур хъия чун![+]
4Вуна чил зурзурна, гудна ам;
адан хирер сагъ хъия – ам хъуткьун жезва.
5На Жуван халкьдиз ракъурна четин вахтар;
гана вуна чаз чехир, ада яна чун.
6Амма Вакай кичӀедайбур паталди
Вуна пайдах хкажна,
абур адав кӀватӀ хьана,
чеб чӀемерукдай ягъиз тежервал.
Макьамдин ара
7Хилас хьурай Ви рикӀ алайбур,
хуьх чун жуван эрчӀи гъиливди,
жаваб це чаз.
8Аллагьди гаф гана
Вичин пакханада:
«Шадвал ийиз, Шехем шегьер пайда За,
Сукат дере алцумда За[+].
9Зиди я Гилеад, Зиди я Манаше,
Ифраим Зи кӀукӀ я ракьун,
Ягьудат[†] пачагьвилин лаш я Зи.
10Магьаб Зун патал
лат я кӀвачер чуьхуьдай.
За вегьида Жуван чекме Эдамдал;
филиштийрин чилел
гъалибвилелди гьарайда кӀевиз».

11Мягькемнавай шегьердиз зун ни гъидай?
Ни гъидай зун Эдамдал кьван?
12Ам Вун тушни, я Аллагь, гадарайди чун?
Чи кьушунрихъ галаз экъечӀ тийизвайдини Вун тушни?
13Чаз куьмек це женгина душмандихъ галаз,
вучиз лагьайтӀа инсанрин куьмек
тапанди я[+].
14Аллагьдихъ галаз чун
гъалиб жеда дяведа.
Ярхда Ада душманар чи.

#### 60


Далда гун паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] дуьа.

2Я Аллагь! Зи шелдин ван ша!
Яб це зи дуьадиз!
3Минетзава за Ваз чилин къерехдилай,
ава зи рикӀ пелешвиле,
завай акьах тежер рагал
хкажна зун,
4гьикӀ лагьайтӀа Вун заз далда я,
мягькем къеле я душманрин хура.
5Даим уьмуьр тухурай за алачухда Ви,
Ви луварин хъендикай за далда кьунва[+].
Макьамдин ара
6Я Аллагь, Ваз ван хьанай вядер зи,
Ви тӀварцӀикай кичӀебурун ирс ганай заз Вуна.
7Пачагьдин уьмуьрдин йикъарал кӀукӀ гъваш,
Яргъи ая адан йисар несилдилай несилдал[+].
8Ацукьрай ам даим вилик Аллагьдин,
хуьх ам Жуван регьимдив
ва гьакъикъатдив.
9Гьа икӀ, датӀана тарифдин мани
лугьуда за тӀварцӀин Ви,
йикъа-йикъа вядер жуван
акъудда кьилиз[+].

#### 61


Аллагьди гудай далдадиз ихтибар авун


1Манидаррин чӀехидаз. Ядутун патал. Давудан[†] мани[+].

2Анжах са Аллагьдивай
заз секинвал жагъизва,
Гьадав гва зи куьмек.
3Са Гьам я зи раг, зи куьмек я,
зи къеле я Ам – кӀевиз ян гудач за[+].

4Гьикьван куьне гьужумарда гьа са касдал,
вирида санал чукӀурда ам,
алгъанвай цал хьиз,
галтад жезвай жугъун хьиз?
5Анжах гьикӀ ам гьуьрмет авай чкадилай алуддатӀа,
ийизва фикир, шадвалзава тапунал.
Хийир-дуьа[†] ийизва сивелди,
амма рикӀяй лянетзава.
Макьамдин ара
6Тек са Аллагьдик
секин хьухь, зи рикӀ,
Гьадав гва зи умуд.
7Анжах Гьам я зи раг, зи куьмек,
зи къеле я Ам, татаб жедач зун.
8Аллагьдив
зи куьмек, Зи баркалла гва.
Аллагь зи къуватдин раг,
зи далда я.
9Адак умуд кутур, халкь,
гьар са вахтунда;
Адан вилик жуван рикӀ ичӀира,
вучиз лагьайтӀа Аллагь я чаз катдай чка.
Макьамдин ара
10Кьиникь галайбур анжах челек-фелек я,
инсанар анжах таб я са;
эциг терездал – абурун хел хкаж жеда,
вири санал нефесдилай кьезил я[+].
11Тарашнавайдак кутамир умуд,
чуьнуьхнавайдал дамахмир кьуру.
Мад артух хьуй девлет,
амма агудмир рикӀер адав[+].

12Аллагьди садра лагьана,
кьведра я заз икӀ ван хьайиди:
Аллагьдив къуват гва,[+]
13Вав, Агъа, регьим гва.
Вуна гьардаз гузва эвез авур крарин[+].

#### 62


Аллагьдихъ къаних хьун


1Ягьудатдин[†] кьурумда Давуда[†] лагьай мани.

2Аллагь, вун зи Аллагь я!
За Вун жагъурзава.
Къаних хьанва зи рикӀ Вахъ,
гьалдай физва беден зи Ваз минетиз,
кьуру хьанвай, бегьер тегъир,
яд авачир чилерал[+].

3Зун Ваз килигна пакханада,
заз акуна Ви къуватни ви баркалла.
4Зи меци Ви тарифда,
Ви регьим уьмуьрдилай хъсан тирвиляй[+].
5Зал чан аламай кьван гагьда зал тарифда за Ви,
гъилер цавуз хкажда Ви хатурдай[+].
6Зи рикӀ няметрив ацӀанвайди хьиз,
шаддаказ Ви тарифзава сиви зи,
7жуван месел гъидай чӀавуз рикӀел Вун,
йифен сятда Вакай фикир ийирла;[+]
8вучиз лагьайтӀа зи куьмек я Вун,
Ви луварин хъендик хвеши жеда заз[+].
9Зи чан игис жезва Вав,
эрчӀи гъилив Вуна кьунва зун.

10Зи чан къачуз кӀандайбур
агъа дуьньядиз аватда[+].
11Абур туруник ярх жеда,
абурукай чакъалриз кван жеда.

12Аллагьдал пачагьди
чӀехи шадвал ийизва;
Аллагьдал кьин кьазвай кьван вирибурун
тариф ийида,
тапархъанар лал жеда[+].

#### 63


Далда кӀанз ийидай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Аллагь, зи ван ша, зи шикаятдин ван;
хуьх зи уьмуьр къурхуйрикай душманрин[+].

3Небгетрин фендерикай кӀева зун,
къиргъиндикай абурун,
4хци авунвай чпин мез, тур хьиз,
лишандихъ элкъуьрнавай гафар чпин,
ажал галай хьелер хьиз[+].
5Абуру чинеба чуьнуьх хьанвай чкадай
са тахсирни квачирди садлагьана язава,
гьич кичӀени тахьана.

6Мягькем жезва абур чпин къастарал,
рахазва чеб чпихъ галаз
чпин чилер вегьиникай чинеба:
«Абур низ аквада?»[+]
7Абуру, къекъвез, адалат авачир чка
жагъур ийизва, лугьузва:
«Чна лап иер туькӀуьрнава фенд!»
Инсанди гьихьтин фенд ийизватӀа,
садазни чизвач.

8Амма абур Аллагьди яда хьелерив,
абурал хирер жеда хабарни авачиз[+].
9Абур ярхарда чпин мецери,
абурун гьал акурбуруз хаф яда.
10Вири инсанриз кичӀе жеда,
рахада абур крарикай Аллагьдин;
и кар Гьада авурдан
гъавурда гьатда.

11Гьахъ-михьибур Реббидал[†] шад хьурай,
Адакай далда жагъуррай,
рикӀер михьибуру вирида
тарифрай Адан![+]

#### 64


Аллагьдин хъсанвилериз шукур авун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Сигьандал[†] Ви тариф авун кутугзава Ваз, я Аллагь,
чна жуван вядер кьилиз акъудзава вилик Ви[+].
3Эй, дуьадин Ван къвезвайди,
вири инсанар Ви патав къведа[+].
4Зи гунагьри[†] кутазвайла кӀаник зун,
чи чӀуру крарилай гъил къахчузва На.
5Бахтавар я На хкягъайбур, мукьув авурбур
абуру уьмуьр тухун патал Ви гъенера.
Тух жеда чун няметралди КӀвалин[†] Ви,
Ви пак[†] Ибадатханадин[+].

6Вуна чӀехи краралди жаваб гуда чаз,
я Аллагь, чи Куьмекдар,
Умуд тирди чилин вири пипӀерин
ва лап яргъал гьуьлерин[+].
7Вуна дагълар эцигна къуватдив Жуван,
къудратдин чӀул юкьваваз.
8На гьуьлерин къал секинарзава,
абурун лепейрин гугрумни
халкьарин велвела[+].
9Уьмуьр тухузвайбуруз чилин а кьиле
кичӀе жеда Ви керемат-ишарайрикай.
Ярарни хурушумар
ацӀурда шадвилин манийрив Вуна.

10Чилин къайгъу чӀугваз Вуна,
адан къанихвал иликьарзава,
булдиз адаз бегьерар багъишиз.
Аллагьдин селлер цивди ацӀанва,
гун паталди халкьдиз техил,
куьз лагьайтӀа Вуна гьакӀ
туькӀуьрнава ник[+].
11Вуна адан цанин хулер
ацӀурзава цив, абурун мурцар
сад хьиз ийизва, хъуьтуьлариз марфадив,
адан цӀирериз рухсат гуз.
12Вуна Жуван жумартвилив
йис акьалтӀар ийизва,
Ви фургъунар бегьерривди ацӀанва.
13Кьурум векьи цӀийи хъийизва,
кӀунтӀари, чӀул хьиз, шадвал алукӀнава.
14Чуьллер кьунва суьруьйри,
алукӀнава дерейри техилар.
Кьуд пата шадвиляй манияр лугьузва.

#### 65


Тарифдинни шукурдин мани


1Манидаррин чӀехидаз. Мани.

Шадвиляй гьарая Аллагьдиз,
вири чил![+]
2Адан тӀварцӀиз мани лагь,
ая Адан тарифар.
3Лагь Аллагьдиз:
«Вуч чӀехи я крар Ви!
Ва зурба я,
Ви вилик душманри,
ялтахвал ийизва[+].
4Вири чили Ваз икрамзава,
тарифдин манияр лугьузва
Вазни ви тӀварцӀиз»[+].
Макьамдин ара
5Ша, килиг крариз Аллагьдин,
вуч зурба я Адан крар
ажал галайбурун арада![+]
6Гьуьл къураматдиз элкъуьрна Ада,
халкь кьурудаказ экъечӀна вацӀай,
ана чун Адал гзаф шад хьана[+].
7Ада Вичин къуватдалди агъавалзава, даим яз,
алуд тийиз вилер халкьарилай,
муьтӀуьр тежербур къарагъ тавун паталди
Адаз акси яз.
Макьамдин ара
8Халкьар, ван алаз чи Аллагьдин тариф ая,
тарифдин манияр лагь Адаз.
9Уьмуьр хвена Ада чаз,
чав татаб жез вуганач.
10Я Аллагь, На синагъна чун,
михьна, гимиш хьиз[+].
11Вуна къазаматда туна чун,
чи далудал залан пар эцигна.
12Дапурагрин хиве авай ксарив
чун чархарик кутаз туна.
Чун цӀузни циз аватна,
амма Вуна акъудна чун абадвилихъ.

13Кунугар гваз къведа зун Ви КӀвализ[†],
жуван вири вядер кьилиз акъудда;[+]
14бедбахтвиле авайла зун,
зи меци гайи,
зи меци лагьай вядер кьилиз акъудда.
15За хкажна эцигда Ваз
жумарт кунугар –
къурбандин[†] гьерер кузвай гумар хкажда.
Ваз къурбанд яз гъида за жунгаварни кьунар.
Макьамдин ара
16Ша, яб це,
Аллагьдикай кичӀебур.
Ада зун паталди вучнатӀа,
суьгьбетда за[+].
17Зи меци Адаз минетнай,
рахунрив жуван тарифнай Адан.
18Гунагь[†] хуьз хьанайтӀа рикӀе за,
Агъади заз яб гудачир.
19Амма Аллагьдиз
рикӀивайни ван хьана зи,
зи дад-бидаддиз яб гана.
20Шукур хьурай Ваз, Аллагь,
тавурди зи дуьа инкар,
зун Вичин регьимдикай
магьрум тавурди!

#### 66


Вири халкьари Аллагьдин тарифун лазим я


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Мани.

2Чахъ галаз хьухь Вун регьим гваз, Аллагь,
рухсат це чаз,
нур авай Ви чиналди экуь ая чун,[+]
Макьамдин ара
3чилиз чир хьун паталди рекьер Ви,
Вири халкьар хилас[†] авун са Вав гва[+].

4Я Аллагь! Ваз шукуррай халкьари!
Вири халкьари шукуррай Ваз!
5Хвешивал авурай вири тайифайрини,
шадвиляй манияр лугьурай,
куьз лагьайтӀа На абурун гьахъ-дуван ийизва,
чилин тайифайриз рехъ къалурзава[+].
Макьамдин ара
6Я Аллагь! Ваз шукуррай халкьари!
Вири халкьари шукуррай Ваз!

7Чили бегьер гъурай,
Аллагьди чаз рухсат гурай, Аллагьди чи[+].
8Аллагьди чаз рухсат гурай,
Адакай чилин вири пипӀерал кьван
инсанриз кичӀе яз хьурай.

#### 67


Аллагьдин гъалибвал


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Къарагърай Аллагь,
чукӀуррай Адан душманар,
катрай Адан виликай
Ам такӀандайбур![+]
3Гум чкӀидайвал чукӀура абур!
ЦӀрадайвал цӀукай мум
Аллагьдин виликай квахьрай небгетар![+]
4Гьахъ-михьибуру шадвалрай,
шад хьурай Аллагьдин вилик,
хвешивал авурай шадвиле![+]

5Манияр лагь Аллагьдиз!
Тарифдин манияр лагь Адан тӀварцӀиз!
Цифераллаз къекъвезвайдан тарифар ая!
Адан тӀвар Ребби[†] я!
Адан вилик шадвал ая!
6Етимрин буба тир, хендедайрин арха тир
Аллагь Вичин пак[†] КӀвале[†] ава[+].
7Ялгъузбуруз Аллагьди КӀвал гузва,
абадвилихъ инсанар акъудзава къазаматрай,
амма муьтӀуьгъ тахьайбуру
уьмуьр тухузва кьуру чилерал[+].

8Я Аллагь, Вун фидайла
Жуван халкьдин виликай,
къекъведай чӀавуз кьурумда,[+]
Макьамдин ара
9чил зурзанай,
гьатта цаварин кӀанни хкатнай
Синайдин Аллагьдин вилик,
Исраилдин[†] Аллагьдин вилик![+]
10Аллагь, Вуна къурнай къати марф
чилел Ви.
Ам яван хьанвайла,
ам Вуна тухарна.
11Ана Ви халкь уьмуьр тухуз ацукьна.
Аллагь, Жуван дугъривилив
Вун кесибдаз куьмекар гуз хьана.

12Агъади эмирна,
гзаф кьадар папар
дугъри хабар гваз дуьньяда къекъвена,
чӀехи кьушун хьиз.
13«Душманрин кьушунрин пачагьар катда, катда,
Исраилдин папари
па́йда гъиле гьатай кьван[+].
14Хпер авай парахда хьайитӀани къаткиз куьн,
гимишдини къизилди кьада куьн,
лифрен луварал абурун рангар алайвал».
15Вири Алакьдайда
чукӀурайла пачагьар чилел и,
Цалман дагъдал жив къвадай саягъда.

16Аллагьдин дагъ я Башандин дагъ!
КукӀушрин дагъ я Башандин дагъ!
17КукӀушрин дагълар, вучиз куьн
килигзава Сигьан[†] дагъдиз пехилдиз?
Аллагьдиз кӀан хьана адал уьмуьр тухуз,
эхь, Ребби датӀана жеда адал уьмуьр тухуз![+]
18Дапурагар Аллагьдихъ
ава цӀуд агъзурар, агъзур агъзурар.
Агъа атана Синай дагъдилай
Вичин пакханадиз.
19Хкаж хьана Вун кьакьандиз,
гуьгъуьнал алаз тухуз есирар,
инсанривай къачуна савкьватар,
гьатта муьтӀуьгъ туширбурувайни.
Ребби Аллагь, иниз атана Вун
ина уьмуьр тухун паталди[+].

20Гьар юкъуз шукур хьурай Ваз, Агъа:
чи пар Вуна тухузва.
Аллагьди чаз куьмек гузва[+].
Макьамдин ара
21Аллагь чун патал
хиласдай[†] Аллагь я,
Ажалдикай хиласвал
гва Агъадив, Реббидив.
22Аллагьди кукӀварда
кьилер Вичин душманрин,
чӀар алай кьил, вичин тахсирра
сейр ийиз къекъвезвай[+].
23Агъади лагьана:
«Башандай душманар вахгуда за,
ахкъудда гьуьлуьн дегьнедай,
24вуна, Исраил,
кӀвачер чуьхуьн паталди ивидай,
кицӀери чпин мецер чуьхуьрвал
ивидай куь душманрин»[+].
25Абуруз Вун къведайвал акуна, Аллагь,
зи Аллагь, зи Пачагь къведайвал пакханадиз.

26ЭкъечӀна манияр лугьурбур кьилеваз,
гуьгъуьнал алай ядайбур симер алай алатар,
юкьва рушар авай, тафтар язавай.
27Межлисда тарифа Аллагьдин,
Реббидин тарифа, Исраилдин уьмуьрдин чешмедин.
28Гьа тайифади, Бунъяминан гъвечӀи тайифади,
ам идара ийизва,
ахпа гзаф гьакимри Ягьудатдин[†],
гьакӀни гьакимри
Забулундинни Нифталидин.

29Я Аллагь,
Жуван Къуватдиз эмир це,
чи куьмекдиз ракъурай а Къуватдиз,
я Аллагь[+].
30Ярусалимда авай Ви Ибадатханадин хатурдай
гъида пачагьри савкьватар Ваз.
31Чуьнуьх хьанвай нацӀара
вагьши гьайван явашара,
арада авай зайиф данайрин
къуват авай яцар явашара.
Секинара абур, Ваз
гъун паталди чпин гимиш,
чукӀур ая дявеяр кӀанзавай халкьар[+].
32Мисридай къведа илчияр,
Кушди вичин гъилер хкажзава Аллагьдихъ.

33Чилин пачагьлугъар,
манияр лагь Аллагьдиз!
Агъадиз тарифдин мани лагь,[+]
Макьамдин ара
34къекъвезвайдаз лап сифте кьиляй
цаварин цавара.
Ада ван хкажзава, Ам кӀеви ванцелди рахазва[+].
35Хиве яхъ Аллагьдихъ къуват галайди!
Зурбавал я Адан Исраилдал алайди,
Адан къудрат цавун цифера ава.
36Вичин пакханадай
кичӀевал кутазва Аллагьди,
Исраилдин Аллагьди,
халкьдиз гузвай къудратни къуватар.

Шукур хьуй Ваз, я Аллагь![+]

#### 68


Вичин геле къекъвезвай касдин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуьк» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] дуьа[+].

2Куьмек це заз, я Аллагь,
зи гардандив кьван агакьнава яд[+].
3Дерин лиледа акӀанва зун, даях авач.
Гьахьна цин дегьнейриз, селдин кӀаник акатна зун[+].
4Гьарайдай кьван галатна зун,
зи туьтуьнай акъатна кьур,
шехьна жуван чӀурна вилер –
умуд кутур вилер жуван Аллагьдик[+].
5Са себебни авачиз зун такӀанбур
зи кьилеллай чӀарарилай гзаф хьанва.
Мягькем хьанва душманар,
гьахъ галачиз къекъвезвайбур геле зи,
жува къакъуд тавурди за вахгун лазим я[+].

6Аллагь, чида Ваз ахмакьвал зи,
зи тахсирар жедач Вакай чуьнуьхиз.

7Заз килигна регъуь тахьурай
Вак умуд кутунвайбуруз,
я Агъа, я Къуватрин Ребби[†]!
Заз килигна беябур тахьурай
къекъвезвайбур Вахъ, Исраилдин[†] Аллагьдихъ.
8Куьз лагьайтӀа Ви хатурдай эхда за ахмурар,
алчук хьанва зи чинал русвагьвал.
9Жуван стхайризни зун негьнавай кас хьанва;
чаради хьанва зи дидедин рухвайриз.
10Куьз лагьайтӀа Ви КӀвалихъ[†] чӀугвазвай гъайради
незва зун къеняй.
Вакай чӀурукӀа рахазвайбурун
алчах гафар, зи намусдик хкуьрдай, аватнава зал[+].
11Сив хуьдай чӀавуз жуван чандихъ шехьайла зун,
и кардай заз ахмурнай.
12За жувал ших алукӀайла,
абурун сиве кьиса хьана гьатна зун.
13Ацукьнавай варарив закай суьгьбет ийизва,
хъивегьдайбуру закай мани лугьузва.

14Ребби! Вуна хийир патал майилзавай береда
зи дуьаяр Вахъди я.
Жуван чӀехи регьимдалди жаваб це зи дад-бидаддиз
хиласвилив[†], я Аллагь.
15Акъуда зун уьлендай,
зав цик акатиз вугумир,
хилас жез це заз душманрикай зи,
цин дегьнейрикай![+]
16Зун цин селлерик акат тавурай,
дегьнеди зун туькьуьн тавурай,
фуру зи винелай сив агал тавурай!

17Ребби, заз жаваб це! Ви регьим заз хуш я!
Жуван чӀехи регьим гваз захъди элкъуьра[+].
18Ви лукӀракай Жуван чин чуьнуьхмир,
куьз лагьайтӀа зал бедбахтвилер уьцӀенва.
Тади ая, жаваб це заз!
19Зи мукьув ша, хилас ая зун,
зи душманрикай азад ая зун!
20Ваз чизва, заз гьикӀ нифрет ийизватӀа,
чизва Ваз зи айибни, зи русвагьвал,
Ви вилик ква зи вири душманар.
21Русвагьвили ханва зи рикӀ, барбатӀ хьанва зун.
Вилив хвенай за, дердиникай хабар кьада лагьана,
амма хьанач,
вилив хвенай за теселли гудайбур,
амма жагъанач гьабурни.
22Суфра кутуна гана заз хуьрек,
заз къаних хьанвайла, сирке гана[+].
23Абурун суварин суфраяр
абурун вилик желедиз элкъуьй,
аваданвал абурун дустариз чартмадиз элкъуьй[+].

24Абурун вилерал мичӀ акьалтрай,
зурзурай абурун беденар акъваз тавуна![+]
25Жуван хъел ичӀир ая абурал,
Ви хъилен цӀу кьада абур!
26ИчӀи хьурай абурун кӀвалер,
абурун алачухра чан алай касни тамукьрай![+]
27Куьз лагьайтӀа абур геле къекъвезва
На ягъайбурун,
азабрикай рахазва
Вуна ярхар авурбурун.
28Абурун вири гунагьрай[†]
жерме ая,
абуруз чеб гьахъардай делилар
жагъун тавурай.
29Уьмуьрдин ктабда абурулай цӀар чӀугурай,
гьахъ-михьибурухъ галаз ана кхьин тавурай[+].

30Зун лагьайтӀа тӀалдик ква, азиятдик ква.
Ви куьмекди, Аллагь, зун хкажрай![+]

31Аллагьдин ТӀварцӀин
тарифда за манида,
хкажда ам разивилелди, хатур кьаз.
32Реббидиз хуш жеда и кар
яцралай,
кикерни крчар алай
жегьил жунгавдилайни[+].
33Зулумдик квайбуруз акурла шад жеда.
Къекъвезвайбур Аллагьдихъ,
чан атурай рикӀерал куь!
34Вучиз лагьайтӀа муьгьтежвиле авайбурун
ван къвезва Реббидиз,
Ада вичин лукӀар кваз такьуна тазвач.

35Адан тарифрай цаварини чилери,
гьуьлерини ана авай кьван вирибуру![+]
36Вучиз лагьайтӀа Аллагьди азад ийида Сигьан[†],
Ягьудатдин[†] шегьерар эхцигда.
Жеда анра уьмуьр тухуз,
агъавалда абурал[+]
37Адан лукӀарин эвледри,
абуруз а чил ирс жеда,
Адан тӀвар кӀандайбур
жеда анра уьмуьр тухуз[+].

#### 69


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа. РикӀел хуьн яз[+].

2Аллагь, азад ая зун!
Тади ая зи куьмекдиз, я Ребби[†]!

3Зи чан къачуз кӀанзавай кьван вирибур
русвагь хьурай, регъуь хьурай абуруз.
Зи кьиникь кӀанзавай вирибур
элкъуьрай кьулухъ русвагь яз[+].
4Квахьна фий чеб русвагь хьуникай
ягьанатдин хъвер ийиз заз лугьузвайбурук:
«Килиг! Килиг адаз!»
заз лугьузвайбур: «Килиг! Килиг адаз!»[+]
5Хвеши хьурай, шад хьурай Валди
Вун жагъурзавай вирибур.
Вуна гудай хиласвал[†] кӀандайбуру
датӀана лугьурай: «Аллагь чӀехи я!»

6Зун кесиб я, саил я.
Тади ая патав зи, я Аллагь!
Вун куьмек я зи, хиласкар я зи!
Геж мийир, я Ребби![+]

#### 70


Кьуьзуь кьилихъ куьмек кӀанз Аллагьдиз ийидай дуьа

1[•]Я Ребби[†], за жагъурзава Вакай далда,
заз садрани регъуь жервал ийимир!
2Хас тирвал Ви гьахъвилиз азад ая зун!
Яб акала захъ, хилас[†] ая зун!
3Хьухь зун хуьдай раг,
даим заз чуьнуьх жедай чка хьухь,
Жуван куьмек алакьара,
Ана жеда зун саламатвиле Вуна эмирай чӀавуз заз.
Вун зи къеле, зи раг я![+]
4Зи Аллагь, зун хилас ая небгетдин гъиликай,
гъиликай гьахъ гвачирдан, дарвал гузвайдан![+]

5Вучиз лагьайтӀа, Агъа, Вун зи умуд я,
Ребби, Ваз ихтибарнай за лап жегьил чӀавалай.
6Хайидалай инихъ за Вакай даях кьаз хьанай,
На акъудна зун руфунай дидедин.
Ваз я тариф зи датӀана[+].
7Гзафбуру зун хъуьруьнриз вегьидай,
амма Вакай заз катдай чка хьанва мягькем.
8Сагъ са юкъуз зи сив Ви тарифрив,
Ви иервилив ацӀанва[+].

9Кьуьзуь кьилихъ зун гадармир,
зи къуват кьурайла, къакъатмир завай!

10Куьз лагьайтӀа зи душманри
заз акси яз фенд ийизва,
зи чан къачуз кӀанзавайбур
меслят жезва чеб чпин арада[+]
11ва лугьузва: «Къакъатнава адавай Аллагь.
Геле къекъуьгъ адан, яхъ ам,
садни авач ам хилас ийидай!»[+]
12Я Аллагь, завай къакъатмир яргъаз!
Тади ая зи куьмекдиз, Аллагь зи!
13Регъуь хьуй чпиз,
квахьрай зи мидяяр!
Алчуд хьурай айибни русвагьвал
заз писвал жагъур ийизвайбурал![+]

14Амма за датӀана Вак умуд кутазва,
артухзава Ви вири тарифар.

15Ви гьахъвиликай рахазва зи сив,
яргъи югъди рахазва Вав гвай куьмекдикай,
заз абурун кьадар чидач[+].
16Зун атана рахада Ви крарикай зурба тир,
Агъа, Ребби,
рахада зун Ви гьахъвиликай,
вич анжах са Вахъ авай.
17Аллагь, Вуна
заз лап жегьил чӀаварилай чир авуна, –
къенин чӀавалди за суьгьбетда Ви
аламатрикай.
18Аллагь, гьа саягъда
къакъатмир завай
зун кьуьзуь жедалди,
рехи жедалди,
акьван чӀавалди хьи,
за Ви гъилин къуватрикай,
Ви къудратдикай суьгьбет тавунмаз
и несилриз ва къвезмай вири несилриз.

19Ви гьахъвал, я Аллагь,
агакьнава цаварив,
Ви крар зурба я.
Я Аллагь, вуж ухшар я Ваз[+]?
20ТӀални бедбахтвал На заз гзаф къалурна,
амма зун датӀана уьмуьрдихъди хкана,
дагьаррай чилин ахкъудна зун мад.
21Вуна хкажна зун, гана мадни теселли.

22Арфа гъилеваз за шукур ийида
гьакъикъивилин Ваз, Аллагь зи!
Кинур[†] кьуна за мани лугьуда
Ваз, Пакди[†] Исраилдин[†]![+]
23Зи сив шад жезва, Ваз мани лугьудайла,
шад жезва зун, Вуна азад авунвай.
24Яргъи югъди рахада зунни
Ви гьахъвиликай.
Айибдик акатда, агъуз аватда
заз писвал авунихъ къекъвейди.

#### 71


Пачагьдин паталай дуьа


1Сулейманан мани.

Я Аллагь!
Багъиш ая пачагьдиз
Жуван гьахъвал,
Жуван михьивал багъиша пачагьдин хциз[+].
2Пачагьди Ви инсанриз гьахъ тирвал гурай,
азиятдик квайбуруз – адалат тирвал.
3Дагълари саламатвал гъурай инсанриз,
кӀунтӀари гъурай гьахъ-михьивилин майваяр.
4Хуьрай Ада халкьдикай тир чӀугвазвайбур азият,
муьгьтеж тирдан рухваяр
куьмек гурай,
дарвал гузвайди барбатӀ авурай.
5Адаз кичӀе хьурай Вакай рагъни варз амай кьван,
несилрилай несилралди[+].
6Ам эвичӀрай, векь янавай чуьлдал марф хьиз,
стӀалар хьиз, чил дигизвай[+].
7Адан йикъара
гьахъ-михьи касди цуьк ахъайрай,
саламатвал куьтягь жедач,
квахь тавунмаз варз[+].

8Гьуьлелай гьуьлел кьван агъавал ийида ада,
Эфрат вацӀалай чилин а кьилел кьван[+].
9Кьурумдин инсанри
адан вилик мет чилиз яда,
адан душманар чилин руквариз
мез гуз жеда.
10Таршишдин ва атӀайрин пачагьри
харж гъида адаз,
Шебадинни Себадин пачагьри
савкьватар гъида[+].
11Вири пачагьри икрамда адаз;
вири халкьари къуллугъда адаз.

12Вучиз лагьайтӀа Ада куьмекда минетзавай муьгьтеждаз,
басхасдик квайдазни куьмек авачир.
13Регьим ийида кесибдазни зайифдаз,
хиласда[†] муьгьтежбурун руьгьерни.
14Хилас ийида абур
фендигарвал, зулуматар авайла,
Адаз абурун багьа жеда ивини[+].

15Сагъ хьуй пачагь,
гурай адаз Шебадин къизил,
акъваз тийиз дуьа авурай гьакъиндай адан,
гьар юкъуз адаз хийир-дуьа[†] гъиз.
16Вири чилел ризкьи булдиз хьурай,
кӀунтӀарин кьилел гару юзуррай техилар,
хьуй адан булвал
ухшарди Либандин аваданвилиз,
шегьерра гзаф хьурай инсанар,
чилел векьер хьиз.
17Даим хьурай адан тӀвар,
рагъ амай кьван чӀавара,
адавай рухсат къачуда
чилин вири халкьари,
абуру адаз бахтавар лугьуда[+].

18Шукур хьурай Аллагьдиз, Реббидиз[†],
Исраилдин[†] Аллагьдиз,
аламатар къалурзавай Сад тирдаз![+]
19ДатӀана шукур хьурай
Адан тӀварцӀиз гьайбат гвай,
Адан баркалладив вири чил ацӀурай!
Амин![†] Амин![+]

20Ишаян хва Давудан[†] дуьаяр куьтягь хьана.

#### 72


ПУД ЛАГЬАЙ КТАБ


(72–88-кьилер)


Гьахъ гъалиб хьун


1Асафан мани.

ХупӀ хъсанвал ийизвачни Аллагьди
Исраилдизни[†] рикӀер михьибуруз![+]

2За, лагьайтӀа,
жизви татаб хьун кумазни кӀвачер зи,
жизви цӀуьдгъуьн хьун кумазни камар зи,
3пехилвална лавгъабурал,
небгетрин саламатвал акуна[+].

4Вучиз лагьайтӀа абуруз авач рекьидалди азабар,
сагъламвилив ва къуватрив ацӀанва.
5Заланвиликай адетдин йикъарин
азад я абур,
абурулай бедбахтвилер инсанрин
алатна физва,
6гьавиляй дамах яха хьиз я абурун гарданда,
зулумкарвал партал хьиз алукӀнава абурал.
7Абурун вилерал пи акьалтнава,
абурун кьуру такабурвилиз сергьятар авач.
8Абурун гафар ягьанатдивни
хъилев ацӀанва,
аваз чпин лавгъавиле,
къургъар гузва зулуматдив.
9Чпин сивер ахъайзава акси яз цавариз,
абурун мез чилин и патай а патаз къекъвезва.
10Гьавиляй гьабурухъ элкъвезва Адан халкь,
ада яд хъвазва ацӀай фейжандай абурун.
11Лугьузва: «ГьикӀ чир жеда Аллагьдиз?
Авани чирвал виридалай Виневайдахъ?»

12Ингье небгетар ихьтинбур я:
абуру датӀана
уьмуьр тухузва са къайгъуни авачиз,
артухариз девлетар.

13ГьакӀ хьайила за гьавая михьна жал жуван рикӀ,
михьивиле чуьхвена жал гъилер зи,[+]
14за азият чӀугуна гьар юкъуз,
гьар пакамахъ заз жазани гана.

15ЛагьанайтӀа за: «За гьакӀ лугьуда»,
за Ви халкьдин аялар маса гун жедай.
16Идан гъавурда алахъайла акьаз зун,
и кӀвалах заз четин яз аквазвай
17гьахьдалди зун пакханадиз Аллагьдин,
акьадалди гъавурда небгетрин кьисметдин[+].

18Эхь, Вуна абур эцигна чӀидгъем рекьерал,
гъана абур михьиз барбатӀ хьунихъ[+].
19Садлагьана терг хьана абур,
телеф хьана, хаф яна хьиз!
20Акур ахвар хьиз, квахьдай уях хьайила,
гьакӀ Ваз, Агъа, къарагъна, небгетар аквазвай
вилер авач.

21Зи рикӀ туькьуьл дердинив ацӀайла,
чанди азаб чӀугвазвайла,
22зун ахмакь тир, гьатзавачир гъавурда,
гьайван хьиз тир зун Ви вилик.

23Амма зун датӀана Вахъ гала:
Вуна кьунва зи эрчӀи гъил.
24Вуна Жуван меслятдив заз
рехъ къалурзава,
ахпа зун тухузва
Вуна Жув алай баркалладив кьван.
25Вуж ава цава, Валай гъейри захъ?
Валай гъейри затӀни кӀандач заз чилел[+].
26Гьалдай фейитӀани зи беден, зи рикӀ,
Аллагь зи рикӀин арха я, даим яз зи ирс я[+].
27Гьа икӀ телеф жеда Вавай чеб къакъудзавайбур,
тергзава Вуна гьар сад Ваз вафа техвейди.

28Амма зун патал бахт я мукьва хьун
Аллагьдиз,
Агъадикай, Реббидикай[†]
за жуваз далда кьун,
За хабар гун паталди Адан вири крарикай[+].

#### 73


ЧкӀанвай ибадатханадихъ шел


1Асафан шиир.

Я Аллагь, вучиз Вуна
чун инкарна даим яз?
Вучиз Ви хъел Ви яйлахрин хперал
алахьна кузва[+]?
2Дегь заманрилай Вуна хкягъайбур рикӀел хкваш,
Ви ирсинин тайифа,
Вуна азад хъувурбур
рикӀел хкваш,
Вун вичел хьайи Сигьан[†] дагъ рикӀел хкваш[+].
3Виш йисарилай инихъди авай харапӀайрихъ,
пакханадиз душманди
гъайи вири чкӀайвилихъ
элкъуьр ая камар Ви.

4Душмандин къал-къиж гьатна Ви КӀвалин[†] цлара,
Ви чка ацӀана пайдахривди абурун.
5Гуя тамун яцӀа
абурун нажахри ийизвай ванер,
6затӀни амачиз чукӀур авуна
нехишар алай цлар
яргъи тум галай
ва сив гирде нажахрив абурун.
7ЦӀув вугана ви пакхана чукӀурна,
Ви ТӀварцӀин КӀвал кьацӀурна.
8Фикирна чпин рикӀяй:
«Чна абур тергда михьиз»,
Аллагьдиз икрамдай чкаяр
вири кана[+].

9Ишараяр аквазмач чи вилериз,
пайгъамбарар амач мад,
идан эхир мус жедатӀа
чидай садни амач чи арада.
10Я Аллагь, бес гьикьван яргъалди
рахшанддин хъвер ийида душманди,
мидяди Ви тӀварцӀик
даиман хкуьриз жедани?
11Вучиз Вуна гъил къахчузва кьулухъди,
жуван эрчӀи гъил?
Ракъура ам абурал, ягъ абур.

12Аллагь! Эвел заманрилай Пачагь зи!
Вуна гана чилериз куьмек[+].

13Вуна Жуван къуватдив пай авунва гьуьл,
Вуна гьуьлуьн пилийрин кьилер кукӀварна[+].
14Вуна кукӀварна кьилер аждагьандин,
тӀуьн паталди вугана ам кьурумдин ничхиррив.
15Вуна чиляй акъудна чешмени булах,
ацӀай вацӀарай Вуна кьур акъудна[+].
16Вибур я югъни йиф,
рагъни варз – кар я Ви гъилерин[+].
17Вуна чилиз часпарар эцигна,
халкь авуна гадни кьуьд[+].

18РикӀел хкваш, я Ребби[†],
душмандин рахшанд квай хъуьруьнар
ва Ви тӀварцӀик хкуьрзавай ахмакь халкь.
19Ви тӀапӀасдин чан ничхиррив вугумир,
Ви язухрин уьмуьрар
алуд мийир са чӀавузни рикӀелай.
20Килиг Жуван Икьрардиз[†],
куьз лагьайтӀа ацӀанва чил
мичӀивилив, зулуматдив[+].
21Зулумдик квайди русвагь хьана тахтурай,
саилдини, муьгьтеждани
Ви тӀварцӀин тариф авурай.
22Къарагъ, Аллагь, хуьх Жуван кар,
рикӀел хкваш
ахмакьда Вак яргъи югъди
хкуьрнатӀа гьикӀ.
23Жуван душманрин гьараяр,
Ви мидяйри акъваз тийиз
акъудзавай къал
алуд мийир рикӀелай[+].

#### 74


Аллагь дуванбег я


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Асафан мани[+].

2Чна Ваз шукур ийизва, я Аллагь,
шукур ийизва,
Ви тӀвар лап мукьув гва.
Ви аламатрикай хабар гузва инсанри.
3Вуна лагьана: «Къалурнавай вахтунда
За гьахъ гваз дуван ийида.
4Чил ва анал уьмуьр тухузвай инсанар
алаш-булашдик туькьуьнзавайла,
За адан бине кьуна акъвазарна».
Макьамдин ара
5За лагьана кьуру дамах гвайбуруз:
«Лавгъадаказ тухумир»,
небгетриз лагьана: «Гадара гъукь.
6Кьил тик кьамир, лавгъадаказ рахамир».

7Вучиз лагьайтӀа я рагъэкъечӀдай,
я акӀидай патахъ,
я кьурумда
садани инсан хкажзавач.
8Аллагь я Дуванбег:
сад хкажзава, агъуззава муькуьди.
9Адан гъиле фейжан ава тӀям квай
каф алай чехир авай,
Ада гьадай ичӀирзава.
Гьатта адан кӀане амай амукьаярни
хъвада чилел небгетри, шуткьурна[+].
10Хабар гуда за даим,
манидалди тарифда Якьубан[†] Аллагьдин.
11«Небгетрин виридан
крчар куьруь ийида за,
хкажда За гьахъ-михьибур»[+].

#### 75


Аллагьдин гъалибвал


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Асафан мани.

2Ягьудатда[†] машгьур я Аллагь.
Исраилда[†] Адан тӀвар зурба я.
3Салимда Адан кӀвал авай,
Ала Ам Сигьандал[†][+].
4ЧӀемерукдин хьелер ана Ада кукӀварна,
къалханни тур, женгинин яракь[+].
Макьамдин ара
5Экуьнал Вуна рапрап гузва,
гъуьрч авай дагъларилайни гзаф
гьайбат гва Вав.
6Мягькем рикӀер авайбурукай
гъуьрч хьана,
фена ахвариз эхиримжи.
Вичин гъил хкажиз алакьдай
сад кьванни авач аскеррин арада.
7Ви ахмурдикди, Якьубан[†] Аллагь,
дапурагни, балкӀанни къах хьанва[+].

8Вун къурху гвайди я. Хъел атайла Ваз
Ви вилик нивай акъвазиз жеда[+]?
9Вуна дувандин гафар лагьана цаварилай,
къалабулух кваз чил юзан тийиз акъвазна
10Аллагь дуван ийиз къарагъай чӀавуз
чилеллай вири умунбуруз куьмек гун паталди.
Макьамдин ара
11Инсанрин хъел элкъведа Ви тарифдиз,
амукьайбурун хъел Вуна иликьарда.
12Реббидиз[†], куь Аллагьдиз, вядер це,
абур кьилиз акъуда.

Ам элкъуьрна кьунвайбуру вирибуру
Къургъ гвайдаз савкьватар гъваш[+].
13Хада Ада регьберрин руьгь:
чилин пачагьар патал кичӀ я Ам.

#### 76


Чара атӀай чӀавуз гудай теселли


1Манидаррин чӀехидаз. Ядутун патал. Асафан мани[+].

2Куьмек це лугьуз минетзава за Аллагьдиз;
минетзава за Аллагьдиз, Адав зи ван агакьда.
3Хажалатдин юкъуз жуван
зун къекъвена Агъадихъ,
йифди жуван гъил яргъи авуна, агъуз тийиз.
За кьил къакъудзава теселлидикай[+].

4Аллагь рикӀел хкана за суза ийиз,
фикирарна за, зи руьгь гьалдай фенвай хьи.
Макьамдин ара
5Вуна вилер зав агализ туначир;
зак акьван къалабулух акатнавай хьи,
завай рахаз жезвачир.
6Йикъарикай алатай фикирзава за,
дегь замандин йисарикай[+].
7Йифиз жуван манияр рикӀел хкана,
жуван рикӀихъ галаз суьгьбет авуна,
зи руьгьдини жувавай жузуна.
8Агъади даим яз гадарнавани,
Адахъ мад регьим жедачни кьван?
9Квахьнавани кьван даим яз Адан муьгьуьббат,
несилдилай несилдалди яз атӀанвани Адан гаф?
10Аллагьди регьим алуднавани рикӀелай?
Вичин рикӀ кун кӀевнавани хъилевди?
Макьамдин ара
11За лагьана: «Гуж хьанва заз –
виридалай Виневайдан эрчӀи гъил
виликдай хьтинди яз амач».

12Реббидин[†] крар алуддач за рикӀелай;
эхь, рикӀел хуьда за аламатар Ви къадим[+].
13Фикирзава за Ви вири крарикай,
Вуна халкь авурдакай хияларда за.

14Аллагь, Ви рехъ пакди[†] я!
Чи Аллагь хьиз, гьи аллагь чӀехи я[+]?
15Вун Аллагь я аламатар ийизвай,
халкьарин арада На Ви къуват къалурна.
16Жуван гъилив азадна На Жуван халкь –
Якьубанни[†] Юсуфан[†] эвледар.
Макьамдин ара
17Вун ятариз акуна, я Аллагь,
вун акуна, ятариз кичӀе хьана,
цин гургусрикни акатна юзун[+].
18Цавун цифери ичӀирна ятар,
къукърумар авуна цаву,
лув гана Ви цӀун хьелери[+].
19КичӀ кутазвай
Ви къукърумри цавар хаз,
цӀайлапанри алем экуь авуна:
Чилер зурзаз, юзаз авай[+].
20Ви рехъ гьуьлева,
дерин ятара ава Ви жигъир,
Ви къадамар малум туш.
21Суьруь хьиз, На Жуван
халкь тухвана гъиливди
Мусадинни[†] Гьарунан[†][+].

#### 77


Къуватрин Аллагь


1Асафан шиир.

Яб акала, зи халкь, насигьатдихъ,
ван ша зи мецин гафарин.
2Зун рахада
дегь замандин мискӀалралди,[+]
3чаз чидай ва ван хьайи,
чи бан-бубайри чаз ахъаяй ихтилатар лугьуда[+].
4Чнани абур аялрикай чуьнуьхдач;
къведай несилдиз суьгьбет ийида
баркалладикай Реббидин[†],
Адан къуватдикай,
Ада авур кьван аламатрикай[+].

5Ада Якьубаз[†] шагьидвал туна,
Исраилдиз[†] Къанун[†] гана,
ам чпин аялрин гъиле тун
эмирна чи бан-бубайриз,[+]
6къведай несилриз Къанун[†] чир хьун паталди;
гьатта гьеле таханвай аялрини кваз,
гьабуруни, чпин вахт алукьайла,
вугуда ам чпин аялрив;[+]
7абуру Аллагьдиз ихтибарун паталди,
Адан крар рикӀелай алуд тавун паталди,
Адан эмирар хуьн паталди,
8абур ухшар тежервал чпин бан-бубайриз –
кьилиз ялдай, гъулгъула гвай несилдиз,
рикӀ гьакъикъи тушир,
Аллагьдиз руьгьдалди вафа техуьр несилдиз[+].
9Ифраимдин рухваяр,
чпин яракь хьелер тир,
дяведин юкъуз катна кьулухъди.
10Аллагьдихъ галаз
икьрар[†] хвенач абуру,
кьил къакъудна Къанундал[†] амалуникай.
11Алудна рикӀелай Адан крарни
Ада къалурай аламатар абуруз[+].

12Мисрида абурун бубайрин вилик
Ада авунай аламатар,
Цагьан шегьердин патарив[+].
13Ада гьуьл кьве падна,
абур анай тухвана,
ятар цал хьиз акъвазарна[+].
14Юкъуз абур цифердалди тухвана,
йифизни – цӀун экуьналди[+].
15Къван кьве падна кьурумда,
абурув дериндавай ятарикай хъваз туна[+].
16Рагай Ада акъудна селлер,
авахьна ятар, вацӀар хьиз.
17Амма абуру Адаз акси яз
гунагьар[†] авун давамарзавай,
виридалай Виневайдаз акси яз
гъулгъула твазвай кьурумда.
18Чпин рикӀера
Аллагь синагъ ийизвай,
чпин рикӀиз кӀандай тӀуьн це лугьуз[+].
19Аллагьдилай шикаятни авунай:
«Аллагьдилай кьурумда
тӀуьн гьазуриз алакьдани?
20Эхь, Ада къван яна, адай ятар авахьна,
селлер авахьна.
Алакьдани Адалай фуни гуз?
Вичин халкьдиз якни гуз алакьдани?»
21Ван хьана Реббидиз,
гъазаб акатна:
Якьубан цӀай гадар хьана,
Исраилдал хъелни куькӀвена[+].
22Куьз лагьайтӀа Аллагьдиз
ийизвачир абуру ихтибар,
Ада гудай куьмекдик
кутуначир абуру умудар.
23Ада эмирна вине авай цифериз,
ахъайна цаварин варар,[+]
24марф хьиз, къурна абурал мангьу,
гана абуруз цавун техил[+].
25Малаикрин[†] фу тӀуьна инсанри;
Ада абуруз булдалди тӀуьн ракъурна.
26Ада къарагъарна рагъ экъечӀдай патан гар,
Вичин къуватдив гьална кьиблепатан гар.
27Абурал як, руг хьиз, кӀвахна,
гьуьлуьн къум хьиз, кӀвахна къушар;[+]
28акатайвал гадарна кундал,
абурун алачухрин патарив.
29Абуру тӀуьна, тежер кьван тух хьана,
куьз лагьайтӀа кӀан хьайиди абуруз булдаказ гана[+].
30Амма абурун нефс ацӀун тавунмаз,
тӀуьрди гьеле сиве амаз,
31Аллагьдин хъел абурал аватна,
абурукай лап мягькембур телефна,
ярхарна Исраилдин рухваяр жегьил[+].

32Идазни килиг тавуна,
давамзавай абуру гунагьар авун,
Адан аламатрин чӀалахъ жезвачир[+].
33Ада абурун уьмуьр ичӀиди авуна,
абурун йисар къурхудалди ацӀурна[+].
34Ада чеб барбатӀайла, гьа чӀавуз
абур Адахъ къекъвез хьана,
рикӀ гваз абур Адахъ элкъвез хьана.
35Аллагь чпин далда тирди рикӀел хкана,
виридалай вине авай Аллагь
чпин Хиласкар тирди рикӀел хкана[+].
36ЯтӀани абуру Адан вилик ялтахвал ийизвай
абурун мецери кӀуьгьуьдаказ табзавай Адаз,
37вучиз лагьайтӀа абурун рикӀер
Адан вилик гьахъ тушир,
абуру Адан Икьрардиз вафа хуьзвачир.
38Амма Ада, масадахъ рикӀ кудайди яз,
абурун гунагьрилай
гъил къахчузвай,
ийизвачир абур терг.
Ада гзаф гъилера Вичин хъел алудна,
туьнт авунач Вичин гъазаб[+].
39Адан рикӀел аламай, абур гьакӀан як тирди,
абур гар тирди элкъвена техкъвер[+]

40Гьикьван Адав гъулгъула авунай кьурумда,
Адан зегьле тухванай кас алачир чилерал!
41Мад ва мад абуру Аллагь синагъ ийизвай,
Исраилдин Пакди[†] русвагь ийизвай.
42Абурун рикӀел аламачир я гъилер Адан,
я югъни чеб Ада душмандикай хиласай[†],
43керемат-ишараяр къалурай вахт Мисрида,
аламатар – Цагьандин патарив[+].
44Элкъуьрна абурун вацӀарни булахар ивидиз,
абурай хъваз тежедайвал[+].
45Абур тӀуьн паталди бувунар ракъурна,
хъипер ракъурна абур тергун паталди[+].
46Ада бегьер чӀигъичӀигърив вугана,
абурун зегьметар цицӀерив вугана[+].
47Ада харцив гатаз туна ципицӀар,
муркӀадив гатана тутар[+].
48Абурун малар харцик кутуна,
абурун суьруьярни нехирар цӀайлапанрив вугана[+].
49Вичин хъилен ялав къурна Ада абурал,
наразивал, гъазаб ва бедбахтвал,
ракъурна абурал жаза гвай малаикрин кӀеретӀ[+].
50Гьазурна Ада вичин хъилез рехъ,
абурун чанар чара авунач ажалдикай;
тӀегъуьндин гъиле туна Ада уьмуьр абурун.
51Мисрида телефна виридан сифте хьайи ругулар,
Хаман кӀвалера аладай сифтегьан ругулар[+].
52Вичин халкь, хпер хьиз, тухвана Ада,
тухвана абур, суьруь хьиз, кьурумдай[+].
53Хата галачиз тухвана, кичӀе тушир абуруз,
абурун душманар акатна гьуьлуьк[+].
54Пак чилерал гъана абур,
Вичин эрчӀи гъиливди къачур Дагъдал[+].
55Абурун виликай чукурна халкьар,
гьабурун чилер ирс яз пайна абуруз,
Исраилдин тайифаяр ацукьарна чардахра[+].

56Амма абуру гъулгъула тваз,
синагъ ийизвай
Виридалай вине авай Аллагь,
Адан шагьидвилер хуьзвачир.
57Абур рекьяй акъатзавай,
хаинвалзавай, чпин бубайри хьиз,
кьулухъ элкъвезвай,
чӀуру чӀемерук хьиз.
58Ам пашманар ийизвай
хкажнавай пак чкайралди,
Адан гъайра къизгъинар ийизвай
абурун бутралди[†][+].
59Аллагьдиз ван хьана, хъел атана,
кӀевелай инкар авуна Исраил.
60Шиладавай туна кӀвал –
инсанрин юкьва эцигай чардах.
61Вичин къуват есирвиле вугана,
туна Вичин баркалла душманрин гъиле.
62Вичин халкь туна турунин хура,
хъел атана Вичин ирсиникай.
63ЦӀу кьуна абурун жегьилар,
абурун рушари лагьанач
некягьдин манияр.
64Абурун хахамар[†] ярх хьана туруник,
шехьначир абурун хендедаяр.

65Уях хьана, ахварикай хьиз, Агъа,
чехирдикай уях хьайи зурба инсан хьиз[+].
66Вичин душманар далудихъай телефна,
даим яз абурдай вегьена.
67Юсуфан[†] чардах инкарна Ада,
Ифраиман тайифа авунач хкягъ.
68Ягьудан тайифа хкяна,
Адан рикӀ алай Сигьан[†] дагъ[+].
69Цав хьиз, кьакьан пакхана эцигна Вичин,
Чил хьиз, мягькем авуна даим яз.
70Вичин лукӀ Давуд[†] хкяна,
хперин парахрай къачуна.
71Нек гузвай хперивай къачуна,
гъана ам хуьн патал Вичин халкь,
Якьубан, яни Исраилдин халкь, Вичин ирс.
72Хвена абур Давуда михьи рикӀелди,
тухвана абур камал гвай гъилив.

#### 78


Дяведин вахтунда Аллагьдин халкьдин дуьа


1Асафан мани.

Я Аллагь! Ви ирс кьуна
чара халкьари,
чиркин авуна Ви пак[†] Ибадатхана,
Ярусалим харапӀайриз элкъуьрна.
2Абуру Ви лукӀарин мейитар
цавун къушари тӀуьн патал гана,
Ваз вафа хуьзвайбурун беденар гана
чилин ничхирриз[+].
3Абуру Ви инсанрин иви,
яд хьиз, экъична
Ярусалимдин вири патарихъ,
абур кучукдай садни авачир.
4Чи къуншийриз чун хъуьруьнар хьана,
чун элкъуьрна кьунвайбуру
чаз ахмурзава, ягьанатар ийизва[+].

5Ви хъел даим яз давам жедани, я Ребби[†]?
Куда гьикьван яргъалди ви гъайра, цӀай хьиз[+]?
6Жуван хъел экъича Вун течизвай халкьарал,
Ви тӀвар такьазвай пачагьлугърални,[+]
7куьз лагьайтӀа абуру Якьубан[†] эвледар тергна,
авуна чил адан ичӀи[+].

8Чи бан-бубайрин гунагьар[†] твамир чи хиве,
тадидаказ Жуван регьим къалура,
куьз лагьайтӀа чи чара атӀанва.
9Чаз куьмек це, я Аллагь,
чун Хилас ийидайди,
Ви ТӀварцӀин баркалладин хатурдай.
Куьмек це чаз,
гъил къахчу чи гунагьрилай
Ви ТӀварцӀин хатурдай[+].

10Вуч патал халкьариз лугьуда:
«Гьинва Аллагь абурун?»
Чир хьурай халкьарин арада
чи вилериз акурай кьисас
экъичай ивидай лукӀарин Ви[+].
11ЦӀугъдин ван ша дустагъда авайбурун,
къуват квай гъилив хуьх чпиз кьиникь
кьисметнавайбур[+].
12Я Агъа, Ваз авур хкуьрун
иридра вахце къуншийрив чи![+]
13Чна, Ви халкьди, Ви яйлахдин хпери,
датӀана Ваз шукурар ийида,
Ви баркалладикай хабарар гуда
несилдай несилдиз[+].

#### 79


Авадан хъхьун паталди дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуькведи шагьидвалзава» макьам патал. Асафан мани[+].

2Чи ван ша, чубан Исраилдин[†],
Ваз, Юсуф[†] Тухузвайдаз, суьруь хьиз, гьална.
ХерупӀрал[†] Ацукьнавайди,
цӀарцӀар це![+]
3Ифраимдин, Бунъяминдин ва Манашедин вилик
Жуван къуват уях ая,
ша, куьмек це чаз![+]

4Я Аллагь! КӀвачел хкаж хъия чун,
нур гурай чини Ви,
хьун патал чаз куьмек![+]

5Я Ребби[†], Къуватрин Аллагь,
Жуван халкьдин дуьайрикай
гьикьван яргъалди хъел къвез жеда Ваз[+]?
6Накъвар квай фу гана чаз Вуна,
накъвар хъваз туна чав тухдалди;[+]
7къуншияр къалмакъал хьунин
себеб чакай авуна,
чи душманар хъуьрезва чал.

8Къуватрин Аллагь, кӀвачел хкаж хъия чун,
нур гурай чини Ви,
хьун патал чаз куьмек![+]

9На Мисридай ципицӀдин чӀере хкана,
халкьар чукурна, кутуна ам,[+]
10ам паталди чка михьна.
Кьуна адан дувулри чил,
ада чил ацӀурна.
11Адан хъенди кӀевна дагълар,
адан хилери кӀевна зурба муьткверар.
12Ада вичин хилер гьуьлел кьван вегьена,
адан цуьрцер Ферат вацӀув агакьна[+].

13Вучиз хана Вуна адан жугъунар,
патавай алатна физвайбурувай
адан майваяр атӀуз жедайвал[+]?
14Тамун къабанди эгъуьнзава адан пун,
вагьши гьайванрини незва ам.
15Я Аллагь Къуватрин, хъша чи патав!
Вил вегь цавай, килиг чаз!
И ципицӀдин аявал ая,
16гьа цайиди эрчӀи гъилив Вуна Жуван,
Жув паталди Вуна чӀехи авур цуьрц.

17Ви ципицӀ кьатӀ хьанва, цӀу канва;
Ви хъилекди телеф жезва Ви халкьни.
18Ви гъил алаз хьуй
Ви эрчӀи гъилихъай галайбурал,
На Жув паталди къуват гайи
хцел инсандин.
19Чун Вавай къакъатдач,
хкваш чун уьмуьрдихъ,
чна Ви тӀвар кьаз эверда.

20Я Ребби, Къуватрин Аллагь!
КӀвачел хкаж хъия чун,
Ви чини нур гурай,
хьун патал чаз куьмек![+]

#### 80


Суварин шадвилин мани


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Асафан мани[+].

2Манияр лагь шадвилелди
чи мягькем къеледиз,
Аллагьдиз,
кӀевидаказ лагь Якьубан[†] Аллагьдиз!
3Ван авурай авазди!
Тафтар ягъа,
ширин сесер авай арфадинни кинурдин[†]
симерик кягъа!
4ЦӀийи вацран сувариз карч ягъа,
чи суварин югъ тир ацӀай вацразни[+].
5ГьикӀ лагьайтӀа ам Исраил[†] патал къайда жеда,
Якьубан Аллагьдин тагькимар жеда.
6И къайда Ада Юсуфан[†] эвледар паталди
шагьидвал яз тестикьнай,
хъфей чӀавуз ам Мисридин чилелай.
А чилел заз чин тийир чӀалан ван атанай:[+]

7«За алудна залан пар къуьнерилай адан,
адан гъилер зимбилрикай азадна[+].
8Бедбахтвиле авайла, эвернай Заз Вуна,
За куьмек чакай ваз,
тӀурфандин циферай ганай За жаваб ваз,
Мерибадин ятарив вун синагънай[+].
Макьамдин ара
9Яб це, Зи халкь, За ваз тагьким ийизва!
Я Исраил, вуна Заз яб ганайтӀа![+]
10Тахьурай вахъ маса аллагь,
икрам мийир яд чилин аллагьдиз[+].
11Им Зун я, Ребби[†], Аллагь ви,
акъудайди вун Мисридин чилерай.
Ахъая ви сив, за ам ацӀурда!

12Амма Зи халкьдиз ван атанач Зи,
муьтӀуьгъ хьанач Исраил Заз,
13гьавиляй За туна абур гьукумда
чпин терс рикӀерин,
мумкинвал гана фидай чпин рекьерай.
14Агь, Зи халкьди Заз яб гуз хьанайтӀа,
Исраилни зи рекьерай фенайтӀа![+]
15За абурун душманар фад явашдай,
За Жуван гъил абур дарда твазвайбурун
аксиниз ракъурдай.
16Ребби такӀанбуру
абурун вилик
лукӀвилелди кьил агъуздай,
абурун вахт даим яз давам жедай.
17За абурув лап хъсан къуьл нез тадай,
абур тух ийидай виртӀедив,
акъуднавай раган къеняй»[+].

#### 81


Аллагь виридалайни виневай Дуванбег я


1Асафан мани.

Аллагь кьилел акъвазнава чӀехи кӀватӀалдин,
аллагьрин юкьва дуван ийизва:

2«Гьикьван яргъалди куьне дуван ийида
гьахъ галачиз,
артух майил небгетриз къалуриз жеда[+]?
Макьамдин ара
3Зайифдини етим хуьх,
зулумдик квайдазни кесибдаз
адалат къалура[+].
4Хиласа кесибдини муьгьтежди,
азад ая абур небгетрикай.

5Куь чирвал затӀни туш,
са куьнинни акьазвач куьн гъавурда.
Куьн къекъвезва мичӀивиле.
Чилин пунар чкадилай юзанва![+]

6За лагьана: „Куьн аллагьар я,
куьн вири аялар я виридалай Виневайдан“[+].
7Амма, вири инсанар хьиз, рекьида куьн,
гьакимар хьиз ярх жеда куьн»[+].

8Къарагъ, Аллагь,
чилин дуван ая, вучиз лагьайтӀа
вири халкьар ирс я Ви.

#### 82


Душманрин аксина Аллагьдивай куьмек тӀалабун


1Асафан мани.

2Я Аллагь, кис жемир тӀун,
чуькь тавуна акъвазмир!
Секинвиле жемир тӀун, я Аллагь![+]
3Килиг Ви душманри къалзава,
Вун такӀанбуру кьил хкажнава.
4Ви халкьдиз акси яз
фенд туькӀуьрнава,
гаф-чӀал сад авуна,
акси яз Вуна хуьзвайбуруз.
5Лагьанай: «Ша, тергин абур
халкьарин арада,
Исраилдин[†] тӀвар мад рикӀел
хкун тавун паталди»[+].

6Сад хьанвай тешкилат
рикӀер сад яз кьабулна,
Ваз акси яз
гаф-чӀал сад авуна.
7Эдамдин хуьрер, исмаилияр,
Магьабни Гьагридин тухум,[+]
8Гебал, Аман вилаятар,
Амалехъан тухумни,
филиштияр, Тирдин эгьлияр галаз,
9гьатта Ашурни
абурухъ галаз сад хьана,
Лутан эвледрин къуватар артухна.
Макьамдин ара
10-11Я Аллагь, абурузни гьам ая, вуч авунатӀа
чил патал кьуквадиз элкъуьруналди
Эн-Дар хуьруьв терг авур
Мидияндиз, Сисерадиз,
Къишан вацӀал Ябиндиз.
12-13«Ша гъилик кутан
Аллагьдин чил – Исраил», –
лугьуз хьайи
абурун регьберриз Аребазни Зеебаз авурди ая,
абурун гьакимриз Зебагьазни Цалмуназ авурди ая.

14Зи Аллагь! Хьурай абур
жинжи-гарун хура руг хьиз,
гару тухузвай нагъвар хьиз хьурай.
15ЦӀу там туькьуьн ийидайвал,
алугардайвал ялавди дагълар,
16гьа саягъда хурук кутур
абур Жуван тӀурфанривди,
жуван жинжи-гарувди
велвела тур абурун арада,
17абурун чинрал гьалч ая айиб,
абуру Ви тӀварцӀиз эверун паталди, Ребби[†]!
18Регъуь хьурай, велвела кваз хьурай даим,
ягь квадарна терг хьурай,
19чир хьурай тирди Вун
Ребби тӀвар алайди,
анжах са Вун я
виридалай Виневайди и чилел![+]

#### 83


Аллагьдин КӀвалел шадвал авун


(Зиярат ийизвайла лугьудай мани)


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Къарагьан миресрин мани[+].

2Вуч иер я Вуна уьмуьр тухузвай чка,
Я Ребби[†] Къуватрин!
3Реббидин КӀвалин[†] гъенера жез кӀанз,
зи чан гьелек хьанва хьи;
рикӀини беденди мани лугьузва
уьмуьр гудай Аллагьдиз[+].
4НуькӀрени кваз жагъурзава вичиз кӀвал,
чубарукди – муг вичиз,
чпин шарагар ахъаюн патал
Ви къурбангандив[†],
я Ребби Къуватрин,
Пачагь зи, Аллагь зи![+]
5Бахтавар я Ви кӀвале уьмуьр тухузвайбур,
абуру Ви тарифарда акъваз тавуна[+].
Макьамдин ара
6Вичин къуват Валди тир
кас бахтавар я,
рикӀе зияратдал фин мурад авайди[+].
7Физ-физ Мелгьемдин тарарин дередай,
абуру ана ачухзава чешмеяр,
анаг рухсатдив кьаз тазва хъуьтӀуьн марфади.
8Абур мад ва мад мягькем жезва,
акъатзава Аллагьдин вилик Сигьандал[†].

9Я Ребби, Къуватрин Аллагь,
ван ша зи дуьадин!
Яб це заз, Якьубан[†] Аллагь!
Макьамдин ара
10Килиг чаз, Аллагь, къалхан чи!
Жуван гуьцӀуьрдин чиниз килиг![+]

11Ви гъенел
хьайи са югъ
адалай къеце хьайи агъзур йикъалай
хъсан я.
Аллагьдин КӀвалин гуьрцелдив хьун хъсан я
небгетрин чардахра уьмуьр тухурдалай.
12Куьз лагьайтӀа Аллагь, Ребби
рагъ я чи, къалхан я,
баркаллани берекат
савкьватар я Реббидин.
Рехне квачиз къекъвезвайбур
магьрумдач Ада хъсанвиликай[+].
13Я Ребби Къуватрин,
Вак умуд кутазвай кас бахтавар я.

#### 84


Аллагьдин халкь патал ислягьвал тӀалабун


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Я Ребби[†]! Вуна Жуван чилиз
регьим къалурна,
Вуна хкана Якьубан[†] эвледар есирдай.
3Вуна гъил къахчуна
Жуван халкьдин чӀуру крарилай,
кӀевна адан гунагьар[†] вири[+].
Макьамдин ара
4Вуна Ви гъазаб къерехдиз авуна,
иликьарна Жуван хъел цӀай квай[+].

5Хкваш чун, Аллагь,
чун Хилас ийидайди,
чакай Ваз авай хъел гадара.
6Ваз даим хъел къвез жедани
давамриз хъел несилдилай несилдалди[+]?
7Чал чан хкидачни кьван
Вуна цӀийи кьилелай,
Ви халкь Валди шад хьун патал?
8Ребби! Чаз къалура Ви регьим,
Вав гвай хиласвал[†] це чаз.

9Аллагьди, Реббиди
вуч лугьудатӀа яб гуз жеда завай,
гьикӀ лагьайтӀа Вичин халкьдиз,
Вичиз вафа хуьзвайбуруз,
гаф гузва Ада саламатвал жеда лугьуз,
абур мад гъилера ахмакь тахьурай.
10РикӀивайни, Адав гвай хиласвал
Адахъай кичӀедаз мукьва я.
Мукьвара Адан баркалла
къведа уьлкведиз чи.

11Гьалтда сад-садал регьимни гьакъикъат,
гьахъвилини саламатвили
сада-садаз теменар гуда.
12Хкаж жеда вафа чилелай,
цаварилай гьахъвал килигда агъуз.
13Реббиди рикӀивай гуда чаз хушбахтвал,
чи уьлкведини чаз гуда бегьер[+].
14Гьахъвал физва Адан вилик кваз,
Адан кӀвачер патал гьазурзава рехъ.

#### 85


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! Захъ яб акала, жаваб це,
зун кесиб я, саил я[+].
2Хуьх зи уьмуьр,
зун Ваз вафа хуьзвайди тирвиляй,
зи Аллагь я Вун, Ви лукӀраз куьмек це,
кутазвайди Вак умуд.
3Агъа, заз регьим ая,
яргъи югъди за Ваз минет ийизва.
4Жуван лукӀраз шадвал це,
зун рикӀелди, зи Агъа,
хкаж жезва патав Ви[+].

5Агъа, Вун хъсанди я,
гъил къахчуз гьазурди я,
Ваз минетзавай вирибур патал
регьим Ви девлет я[+].
6Ребби, ван ша зи дуьадин;
яб це зи дад-бидаддиз.
7Бедбахтвилин юкъуз за Ваз минетзава,
вучиз лагьайтӀа Вуна жаваб гуда заз[+].

8Авач, Агъа, Вун хьтинди аллагьрин юкьва,
Ви хьтин крарни авач[+].
9Вуна гъайи арадал вири халкьари
атана Ваз, Агъа, икрам ийида,
Ви тӀварцӀин тариф ийида[+].
10Куьз лагьайтӀа чӀехи я Вун,
аламатар ийизва,
авай са Аллагь я Вун![+]

11Ребби! Заз Ви рехъ чир ая,
Ви гьакъикъат гваз къекъвез жеда зун.
Михьиз Ваз ганвай рикӀ це заз Вуна,
Ви тӀварцӀин вилик кичӀе жедайвал[+].
12Агъа, зи Аллагь,
за шукурда Ваз
зи вири рикӀелди,
Ви тӀварцӀиз алхишда даим яз.
13Куьз лагьайтӀа чӀехиди я
захъди авай регьим Ви;
агъа дуьньядин деринрикай
Вуна хилас[†] авуна зи чан[+].

14Аллагь! Гъукь гвайбур къарагънава зал,
зи чан къачуз кӀанзава алчахрин кӀеретӀдиз –
Вун рикӀелай алуднавай инсанриз![+]
15Амма, Агъа, Вун
регьимни мергьемет авай Аллагь я,
сабур авайди,
муьгьуьббатдив, вафадив ацӀанвайди[+].
16Элкъуьгъ захъ, регьим ая,
Жуван лукӀраз къуват це,
Ви къаравушдин хциз куьмек це[+].
17Вун захъ галаз хъсан тирдан керемат-ишара це заз,
зун такӀанбуруз акурай,
регъуь хьурай,
куьз лагьайтӀа Вуна, Ребби,
куьмек гана заз,
теселли гана.

#### 86


Сигьан – Халкьдин диде


1Къарагьан миресрин мани.

2Ярусалимдин пун ала пак[†] дагъларал.
Исраилдин[†] вири хуьрерилайни гзаф
Реббидиз[†] кӀанда Сигьандин варар[†][+].

3Вакай баркалла алай хабар ава,
Аллагьдин шегьер[+].
Макьамдин ара
4Реббиди лагьана:
«Зун чидайбурун арада ава
Мисрини Бабил[†].
Филиштидин, Тирдин, Кушдин
халкьарин гьакъиндай лугьуда:
„Ибурни Сигьанда
хайи хьтинбур я“.
5Сигьандикай лугьуда:
„Гьар сад гьа ина
хайи хьтинди жеда,
Виридалай Виневайда Вичи мягькемда анаг“»[+].
6Халкьарин сиягь кьадай береда
Реббиди кхьида
флан кас ана хана лагьана.
Макьамдин ара
7Мани лугьузвайбуру,
кьуьлер ийизвайбуру лугьуда:
«Чи вири чешмеяр Ва ава»[+].

#### 87


Вири къакъатайла ийидай дуьа


1Къарагьан миресрин мани. Манидаррин чӀехидаз. «Бедбахтвиле азаб чӀугун» манидин макьам ягъиз. Эзрагьи Гьеманан шиир.

2Я Ребби[†], Аллагь зи хиласвилин[†],
юкъуз-йифиз за Ваз эвер авунай[+].
3Агакьрай зи дуьа Вав,
яб акала зи минетдихъ.

4АцӀанва зи рикӀ азабрив,
агъа дуьньядин сиве къерехдал ала зи уьмуьр[+].
5Суруз физвайбур хьтинди яз гьисабзава зун,
элкъвенва зун къуват авачир инсандиз[+].
6Гадарнава кьейибурун юкьваз зун –
Вуна мад рикӀел хкин тийизвай,
Ви гъилихъай къакъуднавай
яна кьенвайбур хьиз я суравай.
7Вуна суруз вегьена зун,
туна дерин мичӀивиле[+].
8Ви хъел ала зал заландиз.
Жуван вири лепейралди
яна Вуна зун[+].
Макьамдин ара
9Вуна закай зи дустар яргъа авуна,
закай такӀан затӀ авуна.
Къазаматнава зун, экъечӀиз жезвач[+].
10Дердиникди зи вилерин аман атӀанва.
Ребби, гьар юкъуз минетнай за Ваз,
жуван гъилер Вахъди яргъи авуна.
11Кьейибурун арада
къалурдатӀа яраб Вуна аламатар?
КъахрагъдатӀа кьейибур Ваз шукуриз[+]?
Макьамдин ара
12Ви регьимдикай яраб сура лугьудатӀа,
Ви вафадикай
лугьудатӀа пачагьлугъда ажалдин?
13Ви аламатар малум жедатӀа мичӀивиле,
рикӀелай фенвай чилел
Ви гьахъвални малум жедатӀа?

14Амма, Ребби, Вавай куьмек тӀалабзава за,
пакамахъ фад за Ваз дуьа ийизва[+].
15Вучиз Вуна, я Ребби, зун инкар ийизва?
Вучиз закай Вуна Жуван чин чуьнуьхзава?

16Жегьил чӀавалай за азият чӀугвазва,
ажалдиз мукьва я,
Ви къургъари гъанва зун
чара атӀунал.
17Ви гъазаб фена винелай зи,
Ви къурхуйри зун авунва барбатӀ.
18Яргъи югъди абуру зун
ци хьиз кьунва элкъуьрна,
зун сагъдаказ туькьуьниз[+].
19Вуна завай яргъа авунва кӀанибурни дустар зи,
мичӀивал я зи кӀеви дуст[+].

#### 88


Аллагьдинни Давудан[†] икьрар


1Эзрагьи Этанан шиир.

2За датӀана регьимдикай Реббидин[†]
мани лугьуда!
Жуван мецив за вири несилриз
Вахъ далу акализ хьуникай хабарар гуда[+].
3Куьз лагьайтӀа за лугьузва: «Ви регьимди
даим яз бине кутунва,
Вахъ далу акализ хьун цавар хьиз мягькем я».
4Вуна лугьузвай:
«КутӀунна За икьрар[†]
Жува хкягъ авурбурухъ галаз санал,
Зи лукӀ Давудахъ галаз.
За Давудаз кьин кьуна:
5даим яз ви тухум мягькемда,
несилдилай несилдалди жеда ви тахтни»[+].
Макьамдин ара
6Тарифзава цавари аламатрин Ви,
пакбурун[†] кӀватӀалда, Ребби,
тариф ийизва Вахъ далу акализ хьунин[+].
7Цаварал вуж гекъиг жеда Реббидихъ галаз?
Цаварал алайбурукай
вуж Реббидиз ухшар жеда[+]?
8Аллагьди кичӀ кутазва пакбурун кӀватӀалдик,
къваларив гвайбур паталдини Ам
къургъ гвайди я.
9Я Ребби, къуватрин Аллагь,
Къуватдай Вав агакьда вуж?
Вахъ къуват ава,
Ви вафади вун элкъуьрна кьунва[+].

10Вуна гьуьлуьн гъазабдал агъавалзава:
къарагъайла лепеяр, Вуна абур муьтӀуьгъзава[+].
11Гъалиб хьана Вун Рагьабал,
Вуна Жуван душманар мягькем гъилив чукӀурна.
12Цавар вибур я, чилни Види я,
Вуна алем ва анавай кьван вири арадал гъана[+].
13Кеферни кьибле Вуна халкь авуна;
Табар дагъдини Гьерман дагъди
шадвалзава Ви тӀварцӀел[+].
14Ви гъил мягькемди, къуват квайди я,
Ви эрчӀи гъил хкажнава.
15Адалатни гьахъ дуван
Ви тахтунин бине я,
регьимни гьакъикъат ква Ви вилик[+].

16Ви тариф авунин шад гьарай чизвай
халкь бахтавар я,
Ви чинин нурдик
къекъведа абур, я Ребби[+].
17Ви тӀварцӀин хатурдай яргъи югъди шад жеда абур,
аваз Ви гьахъвиле хкаж жеда,
18гьикӀ лагьайтӀа Вун абурун къуватрин баркалла я,
чи къудрат Ви ихтиярдалди я.
19Ребби чи арха я,
Исраилдин[†] Пакди Пачагь я чи[+].

20Са мус ятӀани Ви керематда
Ваз вафа хуьзвайбуруз Вуна лагьанай:
«За аскердиз куьмек гана,
халкьдикай хкягъайди хкажна[+].
21Заз жагъана Зи лукӀ Давуд,
За адавай гуьцӀна пак чӀем[†].
22Гьадахъ галаз жеда Зи гъил,
гуда адаз къуватар За.
23Душманривай кӀаник кутаз жедач ам,
небгетдини дарда твадач ам.
24Адан вилик адан душманар барбатӀда За,
ам такӀанбур ярхарда[+].
25Вафани регьим Зи
адахъ галаз жеда,
Зи тӀварцӀелай адан къуват артух жеда.
26Адан чапла гъил За гьуьлел эцигна,
адан эрчӀи гъил вацӀарал эцигна[+].
27Заз эверда: „Вун Буба я зи, Аллагь я зи,
мягькем раг зи хиласвилин[†]“[+].
28Адакай сифтегьанди ийида,
чилин пачагьрилай вине авайди.
29Жуван регьим ам паталди хуьда даим яз,
Зи икьрарни адахъ галаз жеда кӀевиди.
30Адан тухум даим жеда,
цавун йикъар хьиз жеда адан тахт.

31Адан эвледри алудайтӀа рикӀелай Къанун[†] Зи,
Зи тагькимрал амал ийиз тахьайтӀа,
32За къалурай къайдаяр чӀурайтӀа,
Зи эмирар хуьз тахьайтӀа,
33гьа чӀавуз жаза гуда лашунив
абурун небгетвилерай,
ягъунар кьада абурун гунагьрай[†].
34Ам Жуван регьимдикай
магьрумдач михьиз,
Захъ далу акализ хьуникай
хкуддач ам.
35Жуван икьрар За чӀурдач,
За гайи гафни чӀур ийидач.
36Садра За кьин кьунай Жуван паквилел,
Давудаз таб ийизвач за а кьинелди[+].
37Адан тухум даим яз жеда,
жеда адан тахт, Зи вилик рагъ хьиз.
38Ам, варз хьиз, гьакъикъи шагьид хьиз,
даим яз цаварал тестикьна жеда».
Макьамдин ара
39Амма гила Вуна инкарна,
кьулухъди эцяна,
хъел атана Жуван гуьцӀуьрдикай[†][+].
40Вуна Жуван лукӀрахъ галаз кутӀунай
икьрар инкарна,
адан таж гадарна чилел,
41адан цлар хана кукӀварна,
адан къелеяр вири харапӀайриз элкъуьрна.
42Патавай физвай вирибуру чуьнуьхзавай адавай,
ам вичин къуншийри хъуьруьнриз вегьенва.
43Вуна адан мидяйрин эрчӀи гъил хкажнава.
Шадарнава адан вири душманар,
44Вуна адан турунин кӀвенкӀв патахъна,
куьмекнач адаз дяведа.
45Хъендик кутуна адан цӀарцӀар,
адан тахтни чилел ярх авуна.
46Вуна адан жегьилвилин
йикъар тӀимил авуна,
кутуна ам айибдик.
Макьамдин ара
47Гьикьван яргъалди, Ребби,
чуьнуьх хьана жеда Вун,
хъел, цӀай хьиз, куз жедани[+]?
48РикӀел хкваш гьикӀ зи уьмуьр
фад алатна физватӀа.
Тек са легьзе паталди
На инсанар халкьнавани?
49Уьмуьр тухвай гьи касдиз акунач кьиникь?
Ада хилас авунани вич
агъа дуьньядин гъиликай[+]?
Макьамдин ара
50Гьинава, Агъа, виликан регьим Ви?
Давудаз кьин кьунай Вуна
Вахъ далу акализ жедайвал.
51РикӀел хуьх, Агъа, ахмур Жуван лукӀарин,
тир чеб гзаф халкьарикай, –
гьам за жуван къене хуьзва,
52гьикӀ Ви душманар
пис рахазватӀа, я Ребби,
гьикӀ ийизватӀа абуру русвагь
гелер Ви гуьцӀуьрдин.

53Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
даим яз!

Амин![†] Амин![+]

#### 89


КЬУД ЛАГЬАЙ КТАБ


(89–105-кьилер)


Аллагь даим я – инсандихъ кьиникь гала


1Аллагьдин инсан тир Мусадин[†] дуьа[+].

2Агъа, Вун чи далда я
несилдилай несилдалди![+]
3Дагълар арадал къведалди,
Вуна чилни алем халкь ийидалди,
даимвилелай даимвилелди кьван
Аллагь Вун я[+].

4Инсан вуна руг хьунал хкизва,
лугьузва адаз: «Элкъуьгъ руквадиз, инсандин рухваяр»[+].
5Вун патал агъзур йис, накьан югъ хьиз я,
акуна-такуна алатай[+].
6Акьалтнавай ци хьиз абур тухузва,
абур ахвар хьиз физва алатна,
абур векь хьиз я, экъечӀзавай экуьнахъ.
Пакаман кьиляй цуькзава ада,
къацу жезва ам,
нянихъ шуьткьвена кьуразва ам[+].

7Чун квахьзава Ви хъилекди,
Ви гъазабдик кутазва велвела.
8Чна авур чӀуру крар Жуван вилик эцигна Вуна
чи чинебан гунагьарни[†] Жуван чинин нурдин
вилик эцигна.
9Ви хъилек кваз алатзава йикъар чи,
акьалтӀарзава чна чи йикъар са цӀугъ хьиз.
10Чаз жезвай йикъар – пудкъанни цӀуд йис,
къуват квайбурун йисарин кьадар кьудкъад йис жезва,
виридалай хъсан бере абурун
ава зегьметда ва хажалатда,
вучиз лагьайтӀа фад алатзава,
чнани лув хгуда[+].
11Низ чир хьана Ви хъилен къуват?
Ви вилик гьикьван чӀехи ятӀа кичӀевал,
гьакьван чӀехиди я Ви гъазабни.
12Чаз чи йикъар гьисаб ийиз чир ая,
кӀватӀун патал чна камал рикӀера.

13Ребби[†], хъша элкъвена!
Гьикьван яргъалди давам хьурай икӀ?
Язух ша Ви лукӀарин.
14Жуван регьимдив ацӀура
чун гьар пакамахъ,
ша шад жен чун, шад ийин йикъар чи!
15Вуна чун ягъай йикъарай чун шад ая,
чал писвал ацалтай йисарай.
16Жуван кар къалура лукӀариз Жуван,
абурун аялризни Жуван гьуьрмет.

17Агъади, чи Аллагьди,
чин гуз хьурай чаз!
Мягькема чи гъилерин кар,
чи гъилерин карни мягькем ая[+].

#### 90


Аллагьдин къаюмвилик хьун


1Виридалай Виневайдан къаюмвилик уьмуьр тухузвайди.

Вири Алакьдайдан хъендик ква[+].
2За лугьуда Реббидиз[†]:
«Вун зи далда, къеле я,
зун Вичихъ агъанвай Аллагь зи»[+].
3Азад ийида Ада гъуьрчехъандин чилиникай,
ажал гъидай тӀегъуьндикай[+].
4Ада Вичин цӀакулралди кӀевда вун,
Адан луварин далдадик
жеда вун.
Адан гьакъикъат къалхан ва жугъун я ваз[+].
5КичӀе жедач я йифен къурхуйрикайни,
я юкъуз лув гузвай хьелекайни,
6я мичӀе къекъвезвай тӀегъуьндикайни,
я азардикай, чан къачудай нисин береда.
7Агъзур рекьида,
ви патав ярх жеда
цӀуд агъзур ви эрчӀи къвалавай,
амма вав агатдач.
8Аквада жуван вилералди
небгетриз хъувур кьисас[+].

9«Ребби Зи умуд я».
Виридалай Виневайди на хкяна далда яз[+].
10Вав писвал агатдач,
азарни ви кӀвалив агатдач.
11Вучиз лагьайтӀа Вичин малаикриз[†]
вун хуьн эмирда ви вири рекьера.
12Абуру вун гъилераллаз тухуда,
ви кӀвачер къванцихъ галкӀун тавун паталди[+].
13Асландал, гъуьлягъдал кӀвач илисда,
кӀур гуда вуна жегьил асландиз ва гъуьлягъдиз[+].

14Реббиди лугьузва: «РикӀивай Зун кӀанзавайвиляй
хуьда ам,
Зи тӀвар чирвиляй
хуьда ам[+].
15Жаваб гуда За адан эвердиз:
бедбахтвиле адахъ галаз санал жеда,
азадда ам, машгьурда,
16тухарда яргъи уьмуьрдалди ам,
За къалурда адаз хиласвал[†]»[+].

#### 91


Аллагьдиз шукур авуни шадвал гъун


1Киш йикъан сувар къейд авунин мани.

2Им шадвал я – шукур авун Реббидиз[†],
тариф авун тӀварцӀин Ви, Виридалай виневайди,[+]
3экуьнахъ Ви регьимдикай ван алаз лугьун,
нянихъни Вахъ далу акализ хьуникай лугьун,
4цӀуд сим алай алат ягъиз
ва аваз гвай кинур[†] ягъиз.

5Вучиз лагьайтӀа, я Ребби,
краралди Вуна Жуван шад авуна зун,

Ви гъилерин крарал за шадвилелди
ийизва чӀехи хвешивал.
6Ребби, вуч зурба я крар Ви,
вуч дерин я фикирар Ви![+]
7Ахмакьдаз чизвач,
акьазвач авамни абурун гъавурда.
8Векь хьиз, экъечӀнавайтӀани небгетар,
жезватӀани авадан небгетар,
абур квахьда даим яз.

9Хкажнава Вун, Ребби, даим яз[+].
10Ингье, рекьида Ви душманар, Ребби,
ингье, гила мад рекьида,
небгетар вирибур чукӀурда.
11Вуна заз къуват гана чӀурун жунгавдиз авай кьван,
таза чӀем[†] гуьцӀна завай зейтундин, Живанди авуна[+].
12Зи вилериз акуна магълубвал зи душманрин,
зи япариз ван хьана абур ярх жедайвал,
заз акси яз къарагъайбур[+].

13Гьахъ-михьида цуьк ахъайзава,
хурмадин тарци хьиз,
хкаж жезва, муьтквер хьиз Либандин[+].
14Реббидин КӀвале[†] цанвайбуру
чи Аллагьдин гъенера цуьк ахъайда[+].
15Кьуьзуь чӀавузни жеда абур миже кваз,
таза яз, майва гъиз,
16Я Ребби,
Зи Хиласвилин къеле,
дуьз тирдакай
хабар гун паталди[+].

#### 92


Даим пачагь

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва.
Ганва Адаз чӀехивал;
чӀул хьиз ава къуват
Реббидин юкьва,
алем эцигна тайинарнава,
ада ян гун мумкин туш[+].
2Дегь замандилай Ви тахт тестикь авунва.
Даим я Вун[+].

3Хкаж жезва ядаланар, я Ребби,
ядаланри хкажзава чпин ван,
ядаланри хкажзава чпин лепеяр.
4Кьакьан цавара уьмуьр тухузвай
Реббидин къуват гзаф я.
Вири ятарин къалдилай Адан къуват гзаф я,
гьуьлуьн зурба лепейрилай гзаф я къуват Адан[+].

5Ви шагьидвилер гзаф гьакъикъибур я.
Ви КӀвализ[†], Ребби,
хас я паквал[†] датӀана.

#### 93


Вири дуьньядин Дуванбег

1Я Ребби[†], кьисасдин Аллагь,
кьисасдин Аллагь, къалур ая Жув![+]
2Хкаж хьухь, дуьньядин Дуванбег,
кьама ял авайбурув агакьара
эвез чпин крарин.
3Ребби, гьикьван мад,
гьикьван мад жеда
небгетар шадвал ийиз[+]?

4Абуру чпин терс рахунар ийизва.
Вири небгетри дамахарзава.
5Я Ребби, абуру Ви халкь кукӀварзава,
Ви ирс зулумдик кутазва.
6Хендедаяр, масанай атана ацукьнавайбур телефзава,
рекьизва етимар.
7Лугьузва: «Реббидиз аквадач,
дикъет гузвач Якьубан[†] Аллагьди».

8Тербет хьухь, инсанар кӀамаш,
мус акьул къведа квез, ахмакьар?
9Япар халкь авурдаз къведачни ван?
Вилер халкьайдаз аквадачни?
10Ам халкьаризни инсанриз несигьат
Гузвади ва абурун Муаллим я,
Адавай квез ахмур ийиз жедачни[+]?
11Инсаниятдин фикирар
анжах челек-фелек тир чӀал Реббидиз чизва.

12Ребби, а кас бахтавар я
Вуна вичиз рехъ къалурзавай,
вичиз Вуна Жуван Къанун[†] чирзавай,
13адаз пашман йикъарикай
архайинвал гун патал,
небгетди адаз фур гьеле эгъуьн тавунмаз.
14Куьз лагьайтӀа Реббиди
Вичин халкь гадардач,
Вичин ирсиникай кьил къакъуддач[+].
15Амма адалатни гьахъ-дуван чкадал хкведа,
рикӀер михьибуру амалда адал.

16Зи паталай вуж къарагъда
пис ксариз акси яз?
Небгетриз акси яз вуж экъечӀда?
17Заз куьмек гузвайди
туширтӀа Ребби,
зи чан гьатдай лалвиле[+].
18За лагьайла: «Ян гузва зи кӀвачи»,
Ви регьимди заз куьмекна Ребби.
19Зи хифетрин арада
Ви теселлиди шадзава зи рикӀ.

20Къайдайриз акси яз
чӀуру фенд ийизвай
инсанар тергзавайбурун тахт
жедани кьван Ваз мукьва?
21Абур кӀватӀ жезва элкъвена
гьахъ-михьидал,
гунагь[†] квачир ивидик адан
кутазва тахсир[+].
22Амма Ребби арха я зи,
зи Аллагь раг я,
виче далда жагъизвай заз[+].
23Чпин пис крар чпихъ элкъуьрда,
чпин небгетвиле телефда абур,
телефда абур Реббиди,
Аллагьди чи.

#### 94


Тариф авунихъ ва чӀалаз килигунихъ эверун

1Ша, мани лугьун Реббидиз[†],
тариф хкажин чи хиласвилин къаядин[+].
2Шукур ийиз ша фин Адан вилик чун,
манийралди ийин Адан тарифар.
3Куьз лагьайтӀа Ребби чӀехи Аллагь я,
вири аллагьрал чӀехи Пачагь я[+].
4Чилин деринар,
гъилева Адан,
дагъларин кукӀушар
Гьаданбур я.
5Гьаданбур я гьуьлерни,
Ада абур халкь авуна эхир,
Аллагьдин гъилери
арадал гъана къураматни[+].

6Ша, тарифин, икрамин,
метӀер чилиз ягъин,
эхь, Реббидин вилик,
чи Халикьдин вилик!
7Ам чи Аллагь я,
чун Адан халкь я, хуьзвай Ада,
вилик квай хпер я Адан.
Къе Адан ван хьанайтӀа квез:[+]
8«Терс ийимир рикӀер куь, Мерибада хьиз
кьурумда Массада авай юкъуз.
9Ана Зун куь бубайри синагъ авунай,
чирнай Зун, аквазвайтӀани крар Зи.
10ЯхцӀур йисуз Заз такӀан хьана а несил.
За лагьана: „И халкьдин рикӀер
алатзава рекьелай,
чизвач абуруз рекьер Зи“.
11Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:
„Абур гьахьдач, – лагьана, – секинвилиз Зи“»[+].

#### 95


Вири дуьньядин Халикь

1Реббидиз[†] лагь цӀийи мани,
вири чил, Реббидиз мани лагь[+].
2Мани лагь Реббидиз,
тариф ая Адан тӀварцӀин,
Адав гвай хиласвиликай[†]
йикъа-йикъа хабар це[+].
3Адан баркалладикай
хабар це халкьарин арада,
Адан аламатрикай –
вири инсанрин арада[+].

4Вучиз лагьайтӀа Ребби чӀехи я,
лайихни я зурба тарифдиз,
ва Ам вири аллагьрилай гзаф
кутадайди я кичӀевал[+].
5Вири халкьарин аллагьар бутар[†] я,
амма Ребби цаварин Халикь я.
6Баркаллани зурбавал Адан вилик ква,
къуватни гьайбат ава Адан пакханада.

7Халкьарин тухумар, агакьара Реббидив тариф,
баркалладиз ва къудратдиз килигна Адан![+]
8Адан тӀварцӀин баркалладив кьур эвез
агакьра Реббидив,
савкьватар твах, алад Адан гъенерал.
9Адан паквилин[†] иервиле икрам ая Реббидиз.
Адан вилик зурзурай вири чил[+].
10Лагь халкьарин арада:
Реббиди пачагьвал ийизва!
Алем мягькем я, ян гудач ада.
Гьахъ гваз халкьарин дуван ийида Ада[+].

11Цавари хвешивал авурай,
чилини чӀехи шадвал авурай,
гьуьлуь къал авурай
ва ана авай кьван вирида[+].
12Чуьлди шадвал авурай ва адал алай кьван вирида,
хвешивалрай тамаравай тарари вири
13Реббидин вилик, куьз лагьайтӀа къвезва Ам, къвезва
Чилинни халкьарин гьахъ-дуван Ийирди яз,
Вичин гафунал кӀеви яз[+].

#### 96


Аллагь виридалайни виневай гьаким я

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва:
чили авурай хвешивал,
шадвал авурай гзаф кьадар атӀайри![+]
2Булутар ва мичӀивал гва Адан къваларив,
гьахъвални дуван диб я Адан тахтунин[+].
3ЦӀай физва вилик кваз Адан,
кузва Адан душманар, гвай патарив[+].
4Адан цӀайлапанри алем экуь ийизва,
чилиз аквазва, зурзазва[+].
5Мум хьиз, кӀунтӀар цӀразва, Ребби акурла,
акурла Агъа вири чилерин[+].
6Хабар гузва цавари Адан гьахъуникай,
вири халкьариз аквазва Адан баркалла[+].

7Регъуь хьурай виридаз бутриз[†] къуллугъ ийизвай,
бутралди дамахар ийизвайбуруз.
Тарифа Реббидин, аллагьар вири![+]

8Сигьандиз[†] ван хьана ва шад хьана,
Ягьудатдин[†] хуьрери
хвешивал авуна
Ви гьахъ дуванрал, я Ребби[+].
9Вун, Аллагь, Ребби,
виниз я вири чилелай,
хкаж хьанва виниз вири аллагьрал[+].

10Ребби кӀандайбур, такӀан хьухь писвал!
Ада уьмуьр хуьзва Адаз вафа ийизвайбурун,
абур азад ийизва
небгетрин гъилерикай[+].
11Экуьни нур язава гьахъ-михьибуруз,
шадвал гва чпин рикӀер михьибурув[+].
12Шад хьухь, гьахъ-михьибур, Реббидал,
шукур ая,
Адан пак[†] ТӀварцӀин тариф ая[+].

#### 97


Ребби – дуьньядин Дуванбег


1Мани.

Реббидиз[†] лагь цӀийи мани,
куьз лагьайтӀа аламатар авуна Ада;
Адан эрчӀи гъили, Адан пак[†] гъили,
гъана Адаз гъалибвал[+].
2Реббиди къалурна хиласвал[†] вичив гвай,
Вичин гьахъвал къалурна халкьариз.
3Ада рикӀел хкана регьимни
Исраилдиз[†] Вичин вафа хуьн.
Чилин вири вилаятриз акуна
чи Аллагьдив гвай хиласвал.

4Шаддаказ эвера, вири чил, Реббидиз!
КӀевиз эвера, шадвал ая, тарифдин мани лагь![+]
5Кинур[†] ягъиз, тариф ая Реббидин,
кинур ягъиз ва манидин сесерив.
6Къаргъудинни крчарин сесер галаз
шад гьарай ая Пачагьдин вилик,
Реббидин вилик![+]

7Гьуьлуь къал авурай ва ана авай кьван вирида,
алемди ва ана уьмуьр тухузвайбуру[+].
8Кап ягърай вацӀари,
шадвал авурай дагълари санал 9Реббидин вилик,
куьз лагьайтӀа къвезва чилин дуван ийиз Ам.
Чилин дуван гьахъвал гваз ийида Ада,
инсанрин дуван – адалат гваз[+].

#### 98


Аллагь пак Пачагь я

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва.
Халкьар зурзаз хьуй,
къаравулвал ийизвай херупӀрин[†]
ацукьнава кьилел Ам.
Зурзаз хьурай чил[+].
2Ребби чӀехи я Сигьандал[†],
вири халкьарилай вине я Ам[+].
3Абуру тарифрай
чӀехи ва кичӀ кутадай
пак[†] ТӀварцӀин Ви.

4Пачагьдихъ къудрат ава, кӀанда адалат.
На тестикьна гьакъикъат,
дуванни гьахъ гана Якьубан[†] халкьдиз[+].
5Чи Ребби, чи Аллагь хкажа,
икрама Адан КӀвачерин вилик,
пак я Ам.
6Адан хахамрин[†] арада ава
Мусани[†] Гьарун[†],
Адан тӀварцӀиз эверзавайбурун арада
Смаил ава.
Абуру Реббидиз эверна,
абуруз Ада хгана жаваб[+].
7Ам цифедин гулунай
абурув раханай;
хвена абуру шагьидвилер Аллагьдин,
Ада гайи къайдаяр абуруз[+].

8Вуна абуруз ганай жаваб,
я Ребби, Аллагь чи!
Абурун крарай
жаза гузвайди тиртӀани,
абур патал Вун
гъил къахчудай Аллагь тир[+].
9Хкажа, Ребби,
Аллагь чи,
Адан пак дагъдал
тарифа Адан,
куьз лагьайтӀа пак я Ребби,
Аллагь чи[+].

#### 99


Аллагьдиз шукур авуниз эверун


1Шукурдин мани.

Шаддиз эвера Реббидиз[†], вири чил![+]
2Шадвилелди къуллугъ ая Реббидиз,
мад къивер гуз Адан вилик акъваза.
3Чир хьухь: Ребби чи Аллагь я.
Ада чун халкь авуна,
чун Адаз талукь я,
чун Адан халкь я,
гьакӀни Адан суьруьдавай хпер я[+].

4Шукур ийиз гьахьа Адан варариз,
тариф гваз гьахь Адан гъенез;
сагърай лагь Адаз,
Адан тӀварцӀин тарифа[+].
5Ребби дугъри я, Адан регьим датӀана ава,
Адан вафавални несилрилай несилралди я[+].

#### 100


Пачагьди гаф гун


1Давудан[†] мани.

Регьимдикайни гьахъ-дувандикай
за тарифдин мани лугьуда,
за Ваз, я Ребби[†], мани лугьуда[+].
2Гьич рехне квачир рекьяй фида зун.
Мус зи патав къведа Вун?
Михьи рикӀ гваз жуван кӀвале къекъведа зун,[+]
3рехне квай са затӀни эцигдач за жуван вилик.

Небгет крар аквадай заз вилер авач,
агатдач абур зав.
4Ява хьанвай рикӀ за жував агуддач.
Чир жедач заз небгет кас.

5Ни вичин къуншидал буьгьтен
вегьизватӀа чинеба,
ам тергда за: эхдач за
кьама ялар авайдини лавгъади[+].

6Къекъвез жеда вилер зи
имандаллай инсанрихъ,
абуру захъ галаз уьмуьр тухун паталди;
къуллугъда заз михьи рекьяй физвайда.
7Тапархъанди зи кӀвале тухудач уьмуьр,
захъ галаз амукьдай ихтияр гудач за адаз.

8Чилин вири небгетар
гьар пакамахъ телефда за,
Реббидин шегьердай михьиз тергда за
чӀуру крар ийизвай вирибур[+].

#### 101


Умуд кӀеви хьун


1Вич пелеш хьанвайла ва вичин шел-хвал Реббидин[†] вилик ичӀирдайла, азабдик квайда авур дуьа[+].

2Ребби, ван ша дуьадин зи,
зи гьарай Вав агакьрай.
3Ви чин закай чуьнуьхмир
хажалатдин юкъуз зи,
захъ яб акала, за ийидайла минет Ваз,
жаваб це фад.

4Квахьнава зи йикъар гум хьиз,
цӀа хьиз, канва кӀарабар зи[+].
5Ханва зи рикӀ, шуьткьвенва, векь хьиз,
зи рикӀелай алатзава гьатта жуван фу тӀуьнни[+].
6За цӀугъзава кӀевидаказ,
зи кӀарабар зи хамуник ккӀанва.
7ТӀиб хьиз я зун кьурумда,
байкъуш хьиз я харапӀайрал алай.
8Ксанвач зун, ацукьнава,
Тек къуш хьиз, къавал.
9Яргъи югъди зи душманри русвагьзава зун,
зал хъуьрезва абур,
заз абуру лянетзава.
10Фан чкадал руьхъ незва за,
жува хъвазвайдакни
акадарзава накъвар за,[+]
11Ваз закай хъелни гъазаб авайвиляй,
куьз лагьайтӀа На кьуна зун гадарна.
12Зи йикъар квахьзавай хъен хьиз я,
зун, векь хьиз, шуьткьуьзва[+].

13Амма Вун, Ребби,
амукьзава даим яз.
РикӀера жеда Вун
несилрилай несилралди[+].
14Вуна, къарагъна,
регьим ийида Сигьандиз[†],
куьз лагьайтӀа вахт атанва адаз регьимдай,
адан вахт атанва[+].
15Куьз лагьайтӀа Ви лукӀариз адан къванер багьа я,
абуру чӀугвазва гьайиф адан руквадин.
16Реббидин тӀварцӀикай кичӀе жеда халкьариз,
чилин вири пачагьриз – баркалладикай Ви,
17куьз лагьайтӀа Реббиди Сигьан эхцигда,
пайда жеда аваз Вичин баркаллада.
18Чара атӀайбурун дуьадин ван жеда Адаз,
абурун минетар кьулухъдач.

19И кар кхьирай къведай несилар паталди,
арадал атанвай цӀийи халкьди Реббидин тарифда[+].
20Килигна Ам кьакьанрай
Вичин пакханадин.
Цаварилай килигзава Ребби чилиз,[+]
21есирдин сузадин ван хьун паталди,
кьиникьин жазадиз акъуднавайбур
азад авун паталди,[+]
22Реббидин тӀвар Сигьандал малумарун паталди,
Ярусалимда Адан тариф малумарун паталди,[+]
23къуллугъ авун паталди Реббидиз
кӀватӀ хьайи чӀавуз
халкьар, пачагьлугъар.

24Ада рекье зи къуватар зайифна,
тӀимиларна йикъар зи.
25За лагьана:
«Зи Аллагь! Зи йикъарин юкьвалай
хутахмир зун.
Ви йисар физва несилрилай несилралди.
26Вуна дегь заманда эцигна бине чилин,
цаварни кар я Ви Гъилерин.
27Чилни цавар терг жеда,
амма Вун амукьда даим яз;
абур, либасар хьиз, куьгьне жеда,
парталар хьиз, дегишда абур, квахьда абур[+].
28Амма Вун гьа Вун я,
эхир авач йисариз Ви[+].
29Ви лукӀарин рухваяр амукьда,
абурун эвледар мягькем жеда вилик Ви»[+].

#### 102


Аллагьдин регьимдикай


1Давудан[†] дуьа.

Шукур ая, Реббидиз[†],
зи чанни зи рикӀ,
Адан пак[†] ТӀварцӀиз![+]
2Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз,
алуд мийир рикӀелай
хъсан крар Адан,
3Ви гунагьрилай[†] гъил къахчузвайдан,
ви азарар вири сагъ хъийизвайдан,[+]
4ви уьмуьр сурукай хиласзавайдан[†],
вал регьимдинни жумартвилерин таж эцигзавайдан,[+]
5хъсан затӀарив ви уьмуьр ацӀурзавайдан,
ви жегьилвал, лекь хьиз, цӀийи хъхьун паталди.

6Реббиди гьахъ ийизва, дуван ийизва
зулумдик квай вирибур патал.
7Ада вичин рехъ къалурна Мусадиз[†],
Вичин крар Исраилдин[†] халкьдиз къалурна.
8Муьгьуьббатни сабур Реббидихъ ацӀанва,
мергьеметни регьим ава Адаз[+].
9ДатӀана хъел къведач Адаз,
датӀана жедач хъел аваз.
10Ада чаз чи чӀуру крарай эвез ганач,
чи гунагьрай къвезвайди ганач.
11Чилин винел гьикьван
кьакьан ятӀа цав,
гьакьван Адан регьимни пара я
Адакай кичӀебур патал[+].
12РагъэкъечӀдай пад рагъакӀидай патавай
гьикьван яргъа ятӀа,
гьакьван яргъа авунва
Ада чакай гунагьар чи.

13Бубади вичин аялриз
регьим ийирвал,
гьакӀ Реббиди регьимзава
Вичикай кичӀе тирбуруз,
14куьз лагьайтӀа чизва Адаз чун куькай ятӀа,
рикӀел алама чун руг тирди[+].
15Инсандин йикъар векь хьиз я.
Ада чуьлдин цуькведи хьиз цуьк гъида,[+]
16фида адан винелай гар, амач ам,
садазни чир хъжедач ам гьинал алайтӀа[+].
17Амма даим яз
Реббидин регьим гала
кичӀебурухъ Адахъай,
Адан гьахъвал ала аялрални хтулрал –[+]
18хуьзвайбурал Адан Икьрар[†],
Адан тагькимар рикӀел хуьзвайбурал,
абур кьилиз акъудун паталди[+].

19Реббиди Вичин тахт
эцигнава цаварал;
Адан пачагьлугъди
агъавал ийизва виридал[+].
20Шукур ая Реббидиз, Адан малаикар[†],
къуват авайбур,
Адан эмирар кьилиз акъудзавайбур,
Адан ванциз яб гузвайбур[+].
21Шукур ая Реббидиз,
Адан кьушунар,
Адан къаст кьилиз акъудзавай
къуллугъэгьлияр Адан.
22Шукур ая Реббидиз, Ада халкьай вирибур,
Ада агъавалзавай чкайра вири.

Шукур, зи рикӀ, Реббидиз!

#### 103


Халикьдиз шукур авун

1Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз[†]!

Ребби, Аллагь зи, лап чӀехи я Вун ажайибдиз,
баркаллани гьайбат алчук хьанва Вал[+].

2Вуна Вал экв алукӀнава, партал хьиз,
пердеди хьиз, кьунва цавар,
3На Жуван КӀвал[†] эцигнава ятарал,
циферикай дапураг ийизва Жуваз,
къекъвезва гарун луварал алаз[+].
4Гарарикай ийизва Вуна Жуван илчияр,
куькӀвенвай цӀукай ийизва жуваз лукӀар[+].

5Вуна чилин мягькем бине туькӀуьрна,
садрани ян ада тагун паталди[+].
6Лап эвелдилай авай гьуьл адал алчук хьана, либас хьиз,
дагъларилайни кьакьан яз акъвазнай ятар.
7Кьулухъди хъфена ятар
Вуна абуруз гьарайдалди,
Ви гугрумдин ван хьайила,
абур кьулухъди хъфена[+].
8Хкаж хьана дагъларал,
эвичӀна дерейриз,
Вуна чпиз гьазурнавай чкадиз.
9Вуна эцигна абурун вилик
элячӀ тежер часпарни,
абурувай мад чил хкьаз техжервал[+].

10Вуна вацӀар ракъурзава дерейриз,
абур авахьзава дагъларин арайрай.
11Абуру яд гузва тамун ничхирриз,
ана чпин къанихвал рекьизва вагьши ламари.
12Къваларив уьмуьр тухузва цаварин къушари,
тарарин пешерай ван къвезва манийрин.
13Жуван КӀваляй На яд гузва кӀунтӀариз;
чил тух жезва майвайралди крарин Ви.
14Вуна векь цана чӀехи ийизва малар паталди,
къацу хъчар – хийир патал инсандин,
ада чиляй вичиз тӀуьн акъудун патал,[+]
15чехирни, рикӀ шад ийидай инсандин,
чӀемни[†], адан чинив нур гуз тадай,
фуни, адан рикӀ мягькем ийидай[+].
16Тух я тарар Реббидин,
Либандин муьткверар Ада цайи,
17чпин хилерал муг ийизвай къушари,
шамагъаж тарар, леглегриз муг тир.
18Кьакьан дагълар чӀурун цӀегьер патал я,
рагар далда я япатӀ-къуьрериз.

19Варцар къалурун патал эцигнава Ада варз,
чизва ракъиниз вич акӀидай пад[+].
20ЭкӀязава мичӀивал На, алукьзава йиф,
тамун ничхирар къекъвезва йифен хъендик.
21Жегьил асланри чпин гъуьрчехъ гъугъ ийизва,
тӀалабзава Аллагьдивай чпиз тӀуьн.
22Рагъ экъечӀзава, абур санал кӀватӀ жезва,
къаткизва чпин магъарада.
23ЭкъечӀзава инсан вичин кӀвалахдал,
няналди зегьмет чӀугвазва ада.

24Ребби, вуч гзаф я Ви крарин сан!
Абур вири Вуна Жуван камалдивди авуна:
Вуна халкьай затӀарив чил ацӀанва.
25Ингье чӀехи ва гегьенш гьуьл,
ана кьадар авач халкьай затӀариз,
гъвечӀи, чӀехи гьайванриз.
26Ана гимийри ийизва сирнав,
Ана къугъун паталди На халкь авур
ава ана аждагьанни.
27Абуру Вун вилив хуьзва вирида,
чпиз Вуна вахтунда тӀуьн гун патал[+].
28Вуна абуруз гузва – абуру къачузва,
Вуна Ви гъил ахъа хьайила –
берекатдив абур тух жезва[+].
29Вуна Ви чин чуьнуьхайтӀа,
кьазва абур велвелади.
Къакъуд авуртӀа абурун нефес,
рекьида абур, элкъвез руквадиз[+].
30Абуруз Ви Нефес ракъурайтӀа, кӀвачел акьалтда,
Вуна цӀийи хъийида чилин чин.

31Реббидин баркалла хьурай датӀана,
Шад хьурай Ребби Вичин крарал[+].
32Килигзава Ам чилиз – зурзазва чил,
ХкӀазва Ам дагъларик – абурай гум акъатзава[+].

33Лугьуда за мани Реббидиз
аламай кьван гагьда зал чан.
Манидалди тарифда за Аллагьдин
зун амай кьван береда[+].
34Адаз зи фикирар
виже къведайбур, хушбур хьуй:
Реббидикай фикириз
шад жеда зун.
35Гунагькарар[†] квахьрай чилин винелай,
небгетар тахьурай мад.

Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз!

Тариф ая Реббидин!

#### 104


Аллагьди Вичелди халкь хуьда

1Шукур ая Реббидиз[†], Адан тӀварцӀиз эвера,
рахух Адан крарикай халкьарин арада.
2Лагь тарифдин мани Адаз, лагь Адаз манияр,
суьгьбет ая Адан вири аламатрикай.
3Дамахар ая Адан пак[†] ТӀварцӀел,
Ребби жагъурзавайбурун рикӀер шад хьурай.
4Къекъуьгъ Реббидихъ, къуватдихъ Адан:
Адан чинихъ къекъуьгъ датӀана[+].

5Ада авур аламатар рикӀел хуьх,
Адан ишараяр, Адан сивин дуванар,[+]
6Адан лукӀ тир Ибрагьиман[†] веледар,
Якьубан[†] эвледар Ада хкянавай.
7Ам Ребби я, Аллагь чи,
Адахъ дуванар ава вири чил тирвал.

8Вичин Икьрар[†] даим яз Адан рикӀел алама,
гайи гаф агъзур несилриз,[+]
9Ибрагьимахъ[†] галаз кутӀунай Икьрар,
Вичин Исакьаз кьур кьин[+].
10Им Ада тестикьна къайда яз Якьубаз,
Исраилдиз[†] даиман Икьрар яз,
11лагьана: «За Къенандин чил гуда ваз
пай яз ви ирсинин»[+].

12Абурун кьадар гзаф туширла,
абур лап тӀимил тир,
Къенанда къурабаяр яз авай,[+]
13са уьлкведай муькуьдаз
абур къекъвез авайла,
са пачагьлугъдай маса халкьариз,
14Ада садавни хаз тунач хатур абурун,
абурун паталай ахмурариз пачагьриз,[+]
15лагьана: «Зи гуьцӀуьррик[†] хкӀамир,
Зи пайгъамбарриз зиянар гумир»[+].

16Ада чилел каш ракъурна,
фан пун хкудна[+].
17Абурулай вилик ракъурна инсан,
лукӀвилиз маса гайи Юсуф[†] ракъурна[+].
18Бухавралди адан кӀвачер чуькьвена,
гарданда вик туна ракьун
19Реббидин гаф къведалди,
Реббидин гафуна адан гьахъвал къалурдалди[+].
20Пачагьди эмирна, кутӀуннавайди ахъайна,
ам халкьарин агъади азад авуна[+].
21Ада адакай вичин кӀвалин агъа авуна,
вичин вири мал-девлетдал гьаким авуна[+]
22ада дуьз рехъ къалурун паталди
гьакимди мукьув авурбуруз,
агъсакъалриз камал чирун паталди.

23Исраил ахпа Мисридиз атана,
Хаман чилел кьил хуьз хьана Якьуб[+].
24Ада Вичин халкь гзаф авуна,
абурук чпин душманрилай гзаф къуват кутуна[+].
25Ада Вичин халкьдихъ нифрет
куькӀуьрна душманрин рикӀера,
амалдарвал – аксина лукӀарин Вичин[+].
26Вичин лукӀ Муса[†] ракъурна
Вичи хкягъай Гьарунни галаз[+].
27Абуру къалурна Хаман чилерал
Адан керемат-ишараяр ва аламатар[+].
28Ада мичӀ ракъурна, мичӀи хьана,
Мусани Гьарун Адан гафуниз акси хьанач[+].
29Мисридин ятар элкъуьрна ивидиз,
ана авай гъетер терг авуна[+].
30Абурун чилел пайда хьана гзаф хъипер,
абур гьатта пачагьрин кӀвалерани аваз хьана[+].
31Ада гаф лагьана, абурун вири чилерал
абурал гьужумна бувунрин булутри, ветӀери бицӀи[+].
32Абурун чилел Ада хар ракъурна марфадин чкадал
ва хци цӀайлапанар[+].
33Абурун вири чилел ципицӀ багълар атӀана,
инжилдин ва маса тарарни.
34Лагьана – атана цицӀер,
куквар кьадар авачир[+].
35Абурун чилеллай векь вири тӀуьна,
майваярни, абурун никӀера авай.
36ГьакӀни Ада абурун чилел телефна
къуват авай вири сифтегьан ругулар –
а итимрин виридалай хъсан тир къуват[+].
37Ада акъудна Исраил
гимишни къизил гваз,
тайифайрин арада
садни авачир татаб жериди[+].
38Мисри шад тир абур хъфинал,
абурукай кичӀе тир адаз[+].

39Аллагьди экӀяна циф
абур далдадик кутун паталди,
цӀай куькӀуьрна абуруз
гун паталди йифиз экв[+].
40Халкьди тӀалабна, ракъурна Ада туртурар,
тухарна инсанар цавай атай фал[+].
41Раг падна, яд авахьна,
вацӀ хьиз, кьурумда[+].

42Куьз лагьайтӀа Адан рикӀел хтана
Вичин лукӀ тир Ибрагьимаз[†] гайи пак гаф[+].
43Ада Вичин халкь, Вичи хкягъайбур, шаддаказ акъудна,
хвешивилин манияр лагьана абуру[+].
44Абуруз гана халкьарин чилер,
масадбуруз талукь тир мал-девлетни.
45Адан къайдайрал амал авун паталди,
хуьн паталди къанунар Адан.

Тариф ая Реббидин!

#### 105


Аллагьдин берекат ва Исраилди шукур тавун

1Тариф ая Реббидин[†]!
Шукур ая Реббидиз,
вучиз лагьайтӀа Ам хъсанди я,
Адан регьимни даим я!
2Нивай жеда къалуриз Реббидин къудрат,
нивай Адан вири баркалладикай хабар гуз жеда?
3Бахтавар я гьахъ-дувандин пад кьазвайбур,
вири вахтара гьахъ крар ийизвайбур[+].

4РикӀел хкваш зун, Ребби,
Жуван халкьдихъ къалурдайла майилар,
Вуна абур хиласдайла[†],
5зазни са куьмек це,
Вуна хкягъайбурун хушбахтвал акун патал,
Ви халкьдихъ галаз шад хьун паталди,
Ви ирсинал дамах авун паталди.

6Гьам чнани, гьам чи бан-бубайрини
гунагьар[†] авуна,
къанунсузвилер авуна,
небгетдаказ тухвана чеб.
7Чи бубаяр акьунач гъавурда
Мисрида На къалурай аламатрин,
Ви регьимдин булвал алудна рикӀелай,
НацӀун гьуьлуьн патав абуру гъулгъула авуна[+].
8ЯтӀани Ада Вичин тӀварцӀин хатурдай
абуруз куьмек гана Вичин къудрат къалурун паталди[+].
9НацӀун гьуьлуьз кьве пай хьунухь эмирна Ада,
адай кьур акъатна,
абур Ада тухвана дериндай гьуьлуьн,
кьурумдайтӀуз хьиз[+].
10Абур такӀанбурун гъиликай хиласна абур,
душмандин гъиликай азадна абур[+].
11Цик акатна абурун душманар,
амукьнач садни[+].
12Гьа чӀавуз агъуна абур Адан гафарихъ,
Адаз тарифдин мани лагьана[+].

13Амма фад алудна рикӀелай крар Адан,
вилив хвенач меслят Адан[+].
14Абурук кьурумда зурба каш акатна,
кьурумда синагъна Аллагь[+].
15Абуруз кӀандайди гана,
амма абурал тӀегъуьн ракъурна[+].

16Кундал абуру пехилвална Мусадал[†],
Реббидин пак[†] хахам[†] тир Гьарунални[†][+].
17Чил ахъа хьана, Датан туькьуьнна,
гьакӀ Абираман вири шерикарни[+].
18КуькӀвена цӀай абурун арада,
кана ялавди небгетар[+].
19Харебдал кӀалуб авуна данадин,
бутрин[†] кӀалубриз икрам авуна,[+]
20Ребби, абурун баркалла, дегишна
векь незвай жунгавдин шикилдихъ[+].
21РикӀелай алудна Аллагь, чпин Хиласкар,
Мисрида чӀехи крар авурди,[+]
22аламатар авурди Хаман чилерал,
кичӀ кутадай крар авурди НацӀун гьуьлуьв.
23Гьавиляй Ада Вичи абур терг авун кьетӀна,
Ада хкягъай Мусади абурун пад кьуначиртӀа
Адан вилик
Адан гъазаб алудун паталди,
Ада абур терг тавун паталди[+].

24Мурад авур чил абуру кваз кьунач,
чӀалахъ хьанач Ада гайи гафунин,[+]
25къалурзавай наразивал чпин алачухрик,
Реббидин ванциз ябни гузвачир.
26Гьавиляй абурун аксина Ада Вичин гъил хкажна
абур барбатӀ авун патал кьурумда,
27гьакӀни абурун эвледар чукӀурна халкьарин арада,
абур кутун патал чара гьукумдик[+].

28Абур Багьал-Пеарак акахьна,
кьенвай аллагьриз ганвай къурбандар[†] нез хьана[+].
29Чпин краралди абуру хъел гъизвай Реббидиз,
абур тӀегъуьндик акатна.
30Къарагъна Пингьас, дуван авуна,
тӀегъуьн алатна[+].
31И кар гьахъ-михьивал яз кхьена адаз
ва адан эвледриз даим яз[+].
32Мерибадин ятаривни абуру Адаз хъел гъанай,
абур себеб яз азаб ганай Мусадиз,[+]
33вучиз лагьайтӀа абуру
адан руьгьдиз хъел гъанай,
ада вичин сивелди
кьил-кьилел алачир лагьана гаф[+].

34Чпикай Реббиди абуруз лагьай
халкьар абуру терг авунач,
35абурук акахьна,
гьабурун крар кьуна,
36гьабурун бутриз къуллугъ авуна,
абур патал а бутар элкъвена чилиниз[+].
37Рухваярни рушар чпин
иблисриз къурбандна;[+]
38тахсир квачир экъична иви,
чпин рухвайрин, рушарин иви,
Къенандин бутриз къурбанд авур иви,
чил чиркин хьана ивидалди[+].
39Чиркинна чеб чпин краралди,
ява хьана чпи авур амалралди.

40Гьавиляй Реббидиз атай хъел
халкьдикай Вичин
акьван къатиз куькӀвена,
Адаз Вичин ирс лап такӀан хьана.
41Ада абур гъиле туна чара чилерин агьалийрин,
абурал агъавал авуна абур такӀанбуру.
42Абур душманри дарвиле твазвай,
абурукай лукӀар ийизвай.
43Гзаф гъилера абур Ада хиласнай,
амма абуру чпин терсвилив
хъел гъизвай Адаз,
чпин гунагьрай русвагьнай абур.
44ЯтӀани Ам килигзавай
хажалатдиз абурун;
абурун цӀугъ ван хьайила,
45абурухъ галаз кутӀуннавай Вичин Икьрар[†]
хкизвай рикӀел,
Вичин зурба регьимдив кьадайвал
абурун язух чӀугвазвай[+].
46Ада абурун язух къвез тазвай
абур есирда кьунвай виридав.

47Куьмек це чаз, Ребби, Аллагь чи,
вири халкьарин юкьвай чун акъуда
чна шукур авун патал Ви пак ТӀварцӀиз,
чна дамах авун патал Ви тарифар авунал.

48Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
Исраилдин Аллагь,
асиррилай асиррал кьван!

Вири халкьди лугьурай «Амин[†]!»

Тариф ая Реббидин![+]

#### 106


ВАД ЛАГЬАЙ КТАБ


(106–150-кьилер)


Хилас хьайибуру Аллагьдиз шукур авун

1Шукур ая Реббидиз[†], ам хъсанди я,
регьимни Адан мидаимди я![+]

2ИкӀ лугьурай Ада азад авурбуру,
душмандин гъиликай Ада азад авурбуру,[+]
3рагъэкъечӀдай патай, рагъакӀидай патай,
кефердихъай, гьуьлуьхъай –
гьар жуьре чилерай
Ада кӀватӀ авурбуру.

4Рехъ алатна къекъвезвай
абур кьурумда
кас авачир рекьера,
уьмуьр тухун патал жагъанач шегьер,
5гишин яз, цихъ къаних яз
абурук квай чан зайиф жезвай.
6Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна[†] бедбахтвилерикай.
7Тухвана дуьз рекьяй абур
чеб уьмуьр тухуз амукьдай
фин патал шегьердиз.
8Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай!
9Ада къанихбуруз гана регьятвал,
няметралди тух авуна гишинбур[+].

10Ацукьнавай мичӀивиле абур хъендик ажалдин,
бедбахтвилинни ракьун бухавар алаз,
11куьз лагьайтӀа къарагънавай акси яз
Аллагьдин гафариз,
кваз кьуначир меслятни
виридалай Виневайдан.
12Гьавиляй Ада абурун рикӀер
четинвилерив ислягь авуна.
Ярх жезвай абур,
куьмекдайди авачир[+].
13Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна бедбахтвилерикай.
14МичӀивиляйни ажалдин хъендай
акъудна абур,
абурун бухавар хана, кӀус-кӀусна.
15Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай,
16куьз лагьайтӀа хана Ада
буьруьнждин варар къазаматрин,
ракьун шефтеяр атӀана.

17Акьул авачирбуру азаб чӀугвазвай
чпин чӀуру рекьерай, чпин гунагьрай[†].
18Гьар акатай тӀуьникай
такӀан хьана, абур катзавай,
абур мукьув агатзавай
ажалдин варарин[+].
19Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна
бедбахтвилерикай.
20Вичин гаф ракъурна, абур дири хъувуна,
ажалдикай абур хилас авуна.
21Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай,
22къурбандар[†] гъурай Адаз шукур авун яз,
рахурай Адан крарикай шаддаказ[+].

23Гимийраваз физвайбуруз гьуьлелай,
зурба ятарал зегьмет чӀугвазвайбуруз
24аквазвай Реббидин крар,
Адан аламатар деринра.
25Ада эмирзавай, къарагъзавай къати гар,
хкажиз кьакьан лепеяр[+].
26Цаварив кьван хкаж жезвай гимияр,
мадни агъуз ахватзавай деринриз,
бедбахтвилик гьуьлербанриз хаф язавай.
27Абуру чархар язавай, галтад жезвай,
чехирдикай сархуш хьанвайбуру хьиз,
абурун вири камал квахьзавай.
28Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада акъудна
абур бедбахтвилерай.
29Ада тӀурфан элкъуьрзавай лал-кьейивилиз,
ван атӀузвай гьуьлуьн лепейрин[+].
30Лепеяр секин хьайивиляй
шад тир инсанар,
Ада абур чпиз кӀани
гъизвай муказ гимийрин.
31Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай!
32Адан тӀвар хкажрай
инсанрин кӀватӀалда,
тарифрай Адан
агъсакъалрин арада!

33Ада вацӀар элкъуьрзавай кьурумдиз,
цин чешмеяр – къураматдиз,
34мублагь чил – явандаз
небгетвиляй анал уьмуьр тухузвайбурун[+].
35Ада кьурум вириз элкъуьр хъийизвай,
кьуру чилни – чешмедиз.
36Ана гишинбур ацукьарзавай,
уьмуьр тухудай
шегьер чпиз эцигун паталди;
37тум вегьена никӀериз,
ципицӀ багълар кутуна
чпивай бул майваяр гъиз жедай.
38Ада абуруз рухсат гузвай,
инсанрин кьадар артух жезвай лап гзаф,
Ада абурун маларин кьадардив
тӀимил жез тазвачир[+].

39Мадни абур тӀимил хьана,
ярх хьана абур,
азаб чӀугваз басхасдикай,
бедбахтвиликай, хажалатдикай.
40Ада такӀанвал ичӀирзавай регьберрал,
тазвай абур рехъ алатна кьурумда
рекьер авачир.
41Кесибни Ада саилвиляй акъудзавай,
адан тухум артухзавай,
хперин суьруь хьиз[+].
42Дуьзбуруз аквада и кар,
шад жеда,
небгетвили вичин сив агалда[+].

43Нихъ камал аватӀа,
гьадаз и кар акурай,
ам Реббидин регьимдин
гъавурдани акьурай.

#### 107


Куьмек кӀанз дуьа авун


1[•]Давудан[†] мани.

2Аллагь, кӀеви я зи рикӀ.
Мани лугьуда, тариф ийида
руьгьдалди за жуван[+].
3Арфани кинур[†], ахварай ават!
За экуьнин яр авудда ахварай.
4Ребби[†], за Ваз шукурда халкьарин юкьва,
тайифайрин арада Вакай мани лугьуда,
5куьз лагьайтӀа Ви регьим цаварилай кьакьан я,
Ви гьахъ агакьда цавун циферив кьван[+].
6Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!
7Хилас хьурай Ви рикӀ алайбур,
хуьх чун Жуван эрчӀи гъиливди,
жаваб це заз.
8Аллагьди гаф гана Вичин пакханада:
«Шадвал ийиз, Шехем шегьер пайда за:
Сукат дере алцумда За[+].
9Гилеад зиди я,
Манаше зиди я,
Ифраим зи кӀукӀ я ракьун,
Ягьудат[†] пачагьвилин лаш я Зи.
10Магьаб Зун патал
лат я кӀвачер чуьхуьдай.
За вегьида Жуван чекме Эдамдал,
филиштийрин чилел
гъалибвилелди гьарайда кӀевиз».

11Мягькемнавай шегьердиз зун ни гъидай?
Ни гъидай зун Эдамдал кьван?
12Ам Вун тушни, я Аллагь, гадарайди чун?
Чи кьушунрихъ галаз экъечӀ тийизвайдини Вун тушни?
13Чаз куьмек це женгина душмандихъ галаз,
вучиз лагьайтӀа инсанрин куьмек
тапанди я[+].
14Аллагьдихъ галаз чун
гъалиб жеда дяведа.
Ярхда Ада душманар чи.

#### 108


Четинвиле инсандин арза


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

Кис мийир, Аллагь,
ийизвайди тариф за,[+]
2куьз лагьайтӀа небгетри, фендигарри
чпин сивер заз акси яз ахъайнава,
захъ галаз рахазва тапан чӀалалди[+].
3Элкъуьрна кьунва зун такӀанвилин гафарив,
са себебни авачиз вегьенва зал[+].
4Заз абур кӀан ятӀани,
захъ галаз душманвал ийизва абуру,
амма за жув вугузва дуьадив.
5За авур хъсанвиляй
зав писвал вахгузва,
зи муьгьуьббатдай вахгузва такӀанвал[+].

6Адан кьилел дуванбег яз
небгет кас эцига,
адан эрчӀи гъилихъай
ацукьрай тахсирар къалурзавайди[+].
7Тахсир квайди хьурай ам дуванда,
адан дуьа гунагь[†] яз гьисабрай.
8Адан йикъар куьруь хьурай,
масада къахчурай адан къуллугъни[+].
9Етим хьурай аялар адан,
адан паб хьуй хендеда[+].
10Сиягь хьурай адан аялар,
саилвализ хьуй,
чпин кӀвалин харапӀайрив
фу тӀалабиз хьуй.
11Адахъ вуч аватӀа
къахчурай бурж вугайда,
ада чӀугур зегьметдин майваяр
чарабуру чуьнуьхрай.
12Тахьурай адан язух къведайди,
регьим ийирди адан етимриз.
13Терг хьуй адан эвледар,
квахьрай адан тӀвар къвезвай несилда[+].
14Реббидин[†] вилик рикӀел хкурай
небгетвал адан бан-бубайрин,
рикӀелай тефирай гунагь адан дидедин[+].
15И гунагьар хьуй даим Реббидин вилик,
терграй Ада рикӀел хкунар
небгетдин бан-бубаяр,
16куьз лагьайтӀа небгетдин
хиялдани авачир
регьим къалурун,
ам рикӀер ханвай кесибрин ва саилрин
геле къекъвезвай,
абур суруз чӀугун патал.
17Лянет ийиз кӀандай адаз –
адахъ вичихъ галукьда ам,
рухсат гуз кӀандачир –
вич адакай жеда магьрум.
18Алчуд жеда адал лянет, партал хьиз,
лянет адан къенез гьахьда,
яд хьиз, чӀем[†] хьиз,
гьатда адан кӀарабра[+].
19Лянет адахъ галчук хьурай,
либас хьиз, ам кӀевирзавай,
чӀул хьиз хьурай,
адан юкь кьунвай датӀана.
20Зи душманриз,
зи аксина пис рахазвайбуруз
Реббиди гудай пай гьа им я.

21Вуна, лагьайтӀа, я Ребби, Агъа,
Жуван тӀварцӀин хатурдай
ая заз са хъсанвал,
Ви регьимдалди хилас[†] ая зун[+].
22Зун кесиб я, саил я,
зи рикӀе хер ава[+].
23Зун квахьзава, хъфизвай хъен хьиз,
зун, цицӀер хьиз, чукурзава[+].
24Сив хуьнивай зайиф хьанва метӀер зи,
цӀранва зи беденни.
25Зун абуру хъуьруьнриз вегьенва:
зун акурла, такӀанвилив галтадзава кьил.

26Куьмек це заз, я Ребби, Аллагь зи,
хиласа зун Ви регьимдалди
27им Ви гъил тирди чир хьун паталди,
и кар Вуна авурди чир хьун паталди.
28НегьайтӀани зун,
Вуна рухсат це заз,
абуруз регъуь жеда акси жез.
Ви лукӀ, лагьайтӀа, шад жеда.
29Зи душманар акатда русвагьдик,
айиб алчуд жеда абурал, партал хьиз.

30Зи мецелай кӀевидаказ шукурда за Реббидиз,
гзаф инсанрин арада за Адан тарифда,
31вучиз лагьайтӀа Ам акъвазнава
эрчӀи патахъай кесибдин
ам хиласун паталди
адак тахсирар кутазвайбурукай[+].

#### 109


Эбеди Пачагь ва Хахам


1Давудан[†] мани.

Реббиди[†] зи Агъадиз лагьана:

«Ацукьа Зи эрчӀи гъилихъай,
За ви вири душманар
вегьидалди кӀвачерик Ви»[+].

2Реббиди ракъурда Сигьандай[†] Ви къуватдин лаш:
Жуван душманрал агъавал ая[+].
3А юкъуз Ви халкь
хушуналди Ви гуьгъуьна аваз къведа дяведиз.
Пак[†] либасар алукӀнавай Ви къуват
гьар юкъуз, чиг хьиз, цӀийи хъжеда.

4Кьин кьуна Реббиди,
кьинелай кам къачудач:
«Вун хахам[†] я даим яз
Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин»[+].

5Агъа гала Ви эрчӀи гъилихъай,
Ада Вичиз хъел атай юкъуз
барбатӀда пачагьар[+].
6Дуван ийида халкьарин,
дяведин майдан кӀевда абурун мейитралди;
кукӀварда кьилер вири чил тирвал[+].
7Ада рекье авай цин селдикай хъваз жеда,
гъалибвилелди кьилни хкажда.

#### 110


Аллагьдин ажайиб крар

1Тариф ая Реббидин[†]!

Аллагьдиз за шукурзава жуван вири рикӀелди
бегьемдаказ дуьзбурунни эллерин меслягьатда[+].
2Вуч чӀехи я Реббидин крар,
гуьр я абурал фагьум ийиз вирибур[+].
3Гьайбатни баркаллани ала Адан крарал,
Даиманди я Адан гьахъвал[+].
4Еке Вичин аламатар Ада
жем авуна чи рикӀера, тефидайвал рикӀелай,
зурба регьимни, мергьемет ава Реббидиз[+].
5Икьрар[†] Вичин Адан рикӀел датӀана алама,
кичӀебуруз Вичикай Ада тӀуьн гузва[+].

6Къуватдин Вичин крарикай Ада Вичин халкьдиз хабарна,
кьилди адаз гун патал ирс чара чилин халкьарин.
7КӀевиз далу акализ жеда Адан тагькимрихъни.
Лайих крар я Адан гъилерин
гьакъикъатни гьахъ-дуван.
8Мягькем я абур даим,
пун кьунва абуру гьакъикъатдални гьахъунал.
9Ракъурна хиласвал[†] Ада Вичин халкьдиз,
тестикьарна даим яз Икьрар Вичин.
ТӀвар пак[†] я Адан ва кичӀевал кутарди я![+]

10Хьунухь кичӀе Реббидин вилик – камалдин эвел я,
Чуькь тавуна Адан эмирар кьилиз
акъудзавайбур акьул авайбур я.

Эбеди алхиш хьуй Адаз![+]

#### 111


Гьахъ-михьи касдиз нуьсрет гун

1Тариф ая Реббидин[†]!

Аллагьдин эмирар кӀанзавайди рикӀивай
бахтавар я, Реббидикай кичӀедай кас,[+]
2вири чилел къуват жеда адан эвледриз:
гуда нуьсрет дуьзбурун несилриз.
3Гъалиб жеда адан кӀвале булвал, девлетни,
гьахъ-михьивал адан жеда даиманди[+].
4Дуьзбур патал мичӀивиляй экв акъатзава:
еке регьим гва адав, язух чӀугунив,
гьахъ-михьивилив ацӀанва[+].

5Жумартдиз бурж вугай, рикӀ чӀехи хьайи инсан,
зегьмет вичин адалатдивди тухудайди бахтавар я[+].
6Инсанди ян гудач гьич са чӀавузни.
Кам къачудайда гьахъ-михьи
рекьерай садрани алуддач рикӀелай.
7Къайи хабаррикай кичӀе жедач адаз:
КӀеви я адан рикӀ, умуд кутаз Реббидик[+].
8Мягькем я адан рикӀ, жеч адаз кичӀе,
няс душманар вичин ярх жедайвал аквада адаз[+].
9Пайна муьгьтеж тирбуруз ада вичин эменни,
разивилелди адан къуватдин тарифда баркалла алаз,
садрани квахьдач адан гьахъ-михьивал[+].
10Терсдаказ сухвар регъведа,
усал небгетди, ибур вири акваз.
Фидач кьилиз небгетрин мурадар,
хъел къведа адаз ва зайиф хьана квахда.

#### 112


Аллагьдин чӀехивал ва регьим

1Тариф ая Реббидин[†]!

Агакьра Реббидив тариф, Реббидин лукӀар,
агакьра тариф Реббидин тӀварцӀив!
2Шукурдик хьурай Реббидин тӀвар
исятда ва даим яз![+]
3РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз кьван
тариф хьурай Реббидин тӀварцӀин[+].

4Хкажнава Ребби халкьарал вири,
Адан баркалла цаварилай кьакьан я[+].
5-6Вуж гекъиг жеда чилерални цаварал
Реббидив, чи Аллагьдив?
Цавара тахтуна Ацукьнавай Ам,
чилел агъада вуч аватӀа Килигзавай Ам[+][+]?

7Ада кесиб хкудзава руквадикай,
саил акъудзава кьарадай,[+]
8ацукьарун патал абур регьберрин патав,
Вичин халкьдин регьберрин патав.
9Аял тежер дишегьли
тухузва кӀвализ
бахт авай диде яз.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 113


Аллагьди къалурай аламатар

1Исраил[†] Мисридай экъечӀай чӀавуз,
Якьубан[†] халкь маса чӀалан халкьдивай
къакъатай чӀавуз[+]
2Ягьудатдикай[†] Реббидин[†] пакхана хьана,
Исраилдикай Адан мулк хьана.

3И кар акур гьуьл кьулухъди къекъечӀна,
Ярдан вацӀни кьулухъди элкъвена[+].
4Гьерери хьиз, хкадарна дагълари,
кӀелери хьиз, хкадарна кӀунтӀари[+].

5Вуч лагьана, гьуьл, вун кьулухъди къекъечӀна,
вуч лагьана, Ярдан вацӀ, вун кьулухъди элкъвена?
6Вуч лагьана хкадарна, гьерери хьиз,
куьне, дагълар,
вуч лагьана хкадарна, кӀелери хьиз,
куьне, кӀунтӀар?

7Зурзуз, чил, Агъадин вилик,
Якьубан Аллагьдин вилик,[+]
8Вичи раг вир хьуниз мажбурай,
къванцяйни ятар авахьиз тур[+].


Шукур – тек са Аллагьдиз

9Чи ваъ, чи ваъ, я Ребби,
Ви тӀварцӀиз тариф атурай,
Ви регьимдин,
вафадин хатурдай!

10Вучиз чара чилерин инсанрив
чал хъуьрез тазва:
«Гьинва гила куь Аллагь?»[+]
11Цаваралла Аллагь чи,
Вичиз вуч хуш ятӀа,
гьам вири ийизва[+].
12Абурун бутар[†] – къизилни гимиш –
кар я инсандин гъилерин[+].
13Рахаз тежер сивер ава абуруз,
акваз тежер вилер ава абуруз,[+]
14ванер текъвер япар ава абуруз,
нерар ава ни къвезвачир,
15гьисс тийизвай гъилер ава абуруз,
къекъвез тежер кӀвачер ава абуруз,
туьтер ава са ванни акъат тийизвай.

16Бутар туькӀуьрзавайбур ва абурук умуд кутурбур
чеб гьабуруз ухшар я.
17Исраил! Умуд кутур Реббидик!
Ам ваз куьмек я, къалхан я.
18Гьарунан[†] сихил! Умуд кутур Реббидик!
Ам ваз куьмек я, къалхан я[+].
19Реббидикай кичӀебур! Умуд кутур Реббидик!
Ам квез куьмек я, къалхан я.

20Чун рикӀел алама Реббидин:
Ада нуьсрет гуда чаз,
нуьсрет гуда Исраилдизни Гьарунан[†] сихилдиз.
21Ада нуьсрет гуда
Реббидикай кичӀедайбуруз,
гъвечӀибуруз, чӀехибуруз.

22Реббиди куь хизанар авурай чӀехи:
куь ва куь веледрин.
23Цавни чил халкь авур Реббидалди
нуьсрет гуда квез.
24Цавар талукь я Реббидиз, амма чил Ада
вугана ажал галайбурув.
25Реббидин тариф
кьейибуру ийизвач,
я ийизвач агъа дуьньядин
секинвилиз хъфизвайбуру,[+]
26Реббидин тариф ийизва чна
исятда ва даим яз.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 114


Кьиникьикай хилас авунай шукур авун

1Заз кӀанда Ребби[†], вучиз лагьайтӀа
Адаз зи ван атана, зи дад-бидадрин ван,[+]
2захъ яб акала,
гьавиляй Адаз эверда за
чан аламай кьван гагьда.
3Ажалди вичин галтӀамралди кьунва зун,
агъа дуьньядин азабрик акатнава зун;
за кьатӀана бедбахтвални хажалат[+].
4Гьа чӀавуз за Реббидин тӀвар кьуна эвернай:
«Я Ребби, Ваз минет я, зи чан хиласа[†]!»

5Реббидив регьим гва, гьахъ гва,
чи Аллагьдихъ мергьемет ава[+].
6Реббиди хуьзва дуьзенаяр:
зун гьалдай фенвай, хиласна Ада зун.

7Хъша, зи рикӀ, элкъвена жуван секинвилихъди,
Реббиди ваз нуьсрет ганва[+].

8Ада, зи уьмуьр ажалдикай,
зи вилерни – накъварикай,
зи кӀвачерни – татаб хьуникай хилас авуна[+].
9Къекъведа зун Адан вилик
чан алайбурун чилел[+].

#### 115

1Зун агъанвай, лугьудайлани:
«Михьиз барбатӀ хьанва зун»[+].
2Къапарай акъатна за лагьана:
«Гьар са инсан тапрукь я»[+].

3Вуч вахгуда Реббидив[†] за
зун паталди Ада авур вири хъсан крарай?

4Хиласвилин фейжан хкажна,
Реббидин тӀварцӀиз за эверда.
5Кьилиз акъудда за вири вядер
Реббидиз хиве кьур
Адан вири халкьдин вилик[+].

6Реббидин вилерай багьа я кьиникь
Вичиз вафа хуьзвайбурун[+].
7Я Ребби, зун рикӀивайни Ви лукӀ я,
зун Ви лукӀ я, хва я зун Ви къаравушдин.
Вуна зун азадна зунжуррикай[+].

8Ваз шукур авун яз къурбанд[†] гуда за,
Реббидин тӀварцӀиз за эверда[+].
9Кьилиз акъудда за вири вядер
Реббидиз хиве кьур
Адан вири халкьдин вилик,
10Реббидин КӀвалин[†] гьар са гъенел,
Ви юкьни-юкьвал, Ярусалим!

Тариф ая Реббидин!

#### 116


Вири дуьньяди Реббидиз шукурна кӀанда

1Тариф ая Реббидиз[†], вири халкьар!
Адаз тарифдин мани лагь, вири тайифаяр![+]
2Куьз лагьайтӀа зурба я
Ада чаз ийизва регьим,
Адан гьакъикъат даим я.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 117


Вичиз гайи куьмекдай пачагьди Аллагьдиз шукурун

1Шукур ая Реббидиз[†], вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я,
Адан регьим даим я[+].

2Лугьурай Исраилди[†]:
«Адан регьим тирди даим».
3Лугьурай Гьарунан[†] сихилди:
«Адан регьим тирди даим».
4Лугьурай Реббидикай кичӀебуру:
«Адан регьим тирди даим».

5КӀеве авайла за Реббидин тӀварцӀиз эверна,
Реббиди заз жаваб гана, азадвилиз акъудна[+].
6Ребби захъ галаз я, са куьникайни кичӀе туш заз.
Инсандивай заз вуч ийиз жеда[+]?
7Реббиди заз куьмекда,
Зун виняй килигда зун такӀанбуруз[+].

8Реббидивай далда жагъурун хъсан я
инсандик умуд кутадайдалай[+].
9Реббидивай далда жагъурун хъсан я
гьакимрик умуд кутадайдалай.
10Зал алтӀушна вири халкьар,
амма Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур[+].
11Абур зал алтӀушна, кьуна вири патарихъай,
амма Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур.
12Абур зал, чӀижер хьиз, алтӀушнатӀани,
абурун хъел хкахьна фад,
цӀай хьиз вала къакъвадин,
куьз лагьайтӀа Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур.
13Вири къуватдив хуртӀ гана заз
зун алукьун паталди,
амма Реббиди куьмек гана заз.
14Ребби зи къуват я, зи мани я.
Хиласвал хьана Ам зи[+].

15Шадвилинни гъалибвилин
ванер ава гьахъ-михьибурун алачухра;
эрчӀи гъили Реббидин
зурба затӀар ийизва![+]
16Хкажнава эрчӀи гъил Реббидин,
ада зурба затӀар ийизва!
17Рекьидач зун, чан алаз амукьда,
ихтилатда крарикай Реббидин[+].
18КӀеви жаза гана заз Реббиди,
амма зун ажалдив вуганач.
19Зун паталди ахъайна
гьахъ-михьивилин варар,
зун гьахьда аниз,
шукурарда Реббидиз[+].
20Абур Реббидин варар я,
аниз гьахьда гьахъ-михьибур[+].
21Шукурда за Ваз, вучиз лагьайтӀа
Ваз зи ван хьана,
куьмек гана заз.

22Къванцин устӀарри инкар авур къванцикай
дибдин пипӀен къван хьана[+].
23ИкӀ авурди Ребби я! –
чи вилера им аламат тушни?!
24И югъ авурди Ребби я –
ша и йикъа чун шад жен, хвешила жен!

25Я Ребби, чун хиласа[†] тӀун,
я Ребби, чаз агалкьун ракъура тӀун!

26Реббидин ТӀварцӀелай
Къвезвайдаз шукур хьурай!
Нуьсрет гузва квез,
Реббидин КӀваляй[†]![+]
27Ребби чи Аллагь я,
чаз экв гайи.
Еперивди кутӀунна суварин къурбанд[†],
къурбангандин[†] крчарал твах[+].

28Вун зи Аллагь я, Ваз шукурда за!
я Аллагь, Вун хкажда за!

29Шукур ая Реббидиз, вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я,
Адан регьим даим я[+].

#### 118


Аллагьдин Гафунин тариф


Бахтунихъди рехъ

1Аллагьдин Къанундай[†] физвайбур,
рекьик рехне квачирбур, бахтавар я[+].
2Адан шагьидвилер хуьзвайбур,
чпин вири рикӀелди
Ам жагъурзавайбур
бахтавар я.
3Абуру ийизвач къанунсузвилер,
физва Адан рекьерай[+].
4Авунай эмир эхирдалди хуьх лагьана
Вуна чаз ви тагькимар.
5Авунихъ тамам къайдаяр Ви
зи рекьерни фенайтӀа хупӀ туширни!
6А чӀавуз заз регъуь жедачир
килигиз Ви эмирриз[+].
7Ар-намус авай рикӀелди Ваз шукур ийидай,
Ви гьахъ дуванар чир хьанваз.
8А Ви къайдаяр хуьда за,
зун михьиз гадармир[+].


Агалкьунрихъди рехъ

9Бес жегьилдивай михьивиле
гьикӀ хуьда вичин жигъир?
Ви гафунив кьадайвал
уьмуьр тухвайла[+].
10Бегьемдаказ жуван вири рикӀелди за жагъурзава Вун,
Ви эмиррикай кьил къакъудиз тамир зав.
11Бейнида, жуван рикӀе Ви калам за чуьнуьхна,
Ваз акси яз гунагь[†] тавун паталди[+].
12Баркалла авай Ребби[†], шукур хьурай Ваз!
Чира заз Ви къайдаяр Вуна[+].
13Бажит мецелди жуван за инсанрив вугузва
вири дуванар мецин Ви[+].
14Бул девлетдал хьиз гьар жуьредин,
Ви шагьидвилери къалурай рекьел шад я зун.
15Багьа тагькимрикай Ви фикирзава за,
килигзава жигъирриз Ви[+].
16Бенд я зун, шад я Ви къайдайрал,
Ви гаф за алуддач рикӀелай.


Хата тахьунихъди рехъ

17Вуна регьим ая Жуван лукӀраз,
гьа чӀавуз уьмуьрни тухуда за,
Ви гафни хуьда.
18Ви Къанундин[†] иервал заз акун патал,
ахъая зи вилер.
19Ви эмирар чуьнуьхмир закай,
мугьман я зун и чилел[+].
20Ви дуванар заз датӀана
гьевес аваз чириз кӀанзава[+].
21Вуна ахмурарна дамахар гвайбуруз,
лянетдик квайбуруз,
Ви эмиррикай кьил къакъудзавайбуруз[+].
22Вуна айибни русвагьвал
яргъа ая завай,
куьз лагьайтӀа хуьзва за
Ви шагьидвилер.
23Ви къайдайрикай фикирзава лукӀра Ви,
гьакимар ацукьна заз акси яз рахазватӀани[+].
24Ви шагьидвилери заз меслятар гузва,
абур заз лезет я.


ЦӀийи къуват гъидай рехъ

25Гафунив Ви хкваш зал чан,
зун руквадал аватнава.
26Гана Ваз хабар за
рекьерикай жуван
Ваз ван хьана зи;
чира заз Ви къайдаяр.
27Генани Ви тагькимрин рехъ фагьумиз заз куьмек це,
Ви аламатрикай лугьуз жеда зун.
28Гафунив Жуван мягькем ая зун,
хажалатдикди цӀразвай зи чан[+].
29Гана тур заз Жуван Къанун[†] Ви регьимдив кьурвал,
Закай яргъа ая рехъ тапунин.
30Гила вафадин рехъ хкянава за:
за дикъетдив чирзава Ви дуванар.
31Гилани за амалзава Ви шагьидвилерал,
я Ребби, регъуь жез тамир зав.
32Гайила Вуна заз артух кьатӀунар,
Ви эмиррин рекьерайтӀуз звер ийида за.


Гъавурдин рехъ

33Гьар са юкъуз зи уьмуьрдин хуьдайвал
Ви къайдайрин рехъ,
чира ам заз, я Ребби.
34ГьакӀни акьул це заз, амалда за Къанундал[†] Ви,
хуьда ам жуван вири рикӀелди[+].
35Гьалал рекьяйтӀуз эмиррин Ви твах зун,
вучиз лагьайтӀа заз гьакӀ хуш я.
36Гьа Ви шагьидвилерихъди ахъая зи рикӀ,
адалат галачир хийиррихъди ваъ.
37Гьар са челек-фелекдилай алуда вилер зи,
уьмуьр це заз Ви рекьерив кьурвал.
38Гьар садаз гайи калам,
жуван лукӀ патални кьилиз акъуда,
Вакай кичӀе хьун патал.
39ГьакӀни Заз вичикай кичӀе тир русвагьвал зи
чукура кьулухъди;
Ви дуванар хъсанбур я эхир.
40Гьакьван кӀевелай кӀан я заз тагькимар Ви!
Уьмуьр заз багъиша Жуван гьахъвилелди!


Азадвилихъди рехъ

41Далдани хиласвал[†] Вав гвай,
Ви каламдив кьур,
Ви регьим захъ галаз хьурай, я Ребби,
42дуьз жаваб гуз жедайвал завай
заз ахмурар ийизвайдаз;
Зун Ви гафунин чӀалахъ я эхир.
43Дад, зи мецив вугумир магьрум жез михьиз
гафуникай гьахъунин,
гьикӀ лагьайтӀа за умуд кутазва
дуванрик Ви.
44ДатӀана, даим яз
Ви Къанун[†] хуьда за.
45Дарвал течиз къекъведа зун азаддиз,
куьз лагьайтӀа амалзава тагькимрал Ви.
46Дуьньядин пачагьрин вилик зун Ви
шагьидвилерикай рахада,
регъуь жедач заз[+].
47Дериндай шадвалзава за Ви эмиррал,
чеб заз кӀан хьайи[+].
48Дикъет гуз, хкажда за гъилер эмиррихъди Ви,
чеб заз кӀан хьайи;
за фикирарда Ви къайдайрикай.


Теселли гудай рехъ

49За вичик умуд кутун паталди
На эмирай Жуван гаф
рикӀел хкваш лукӀран Ви.
50Заз им зи бедбахтвиле теселли я,
зи уьмуьр хуьзва Ви каламди.
51Закай кьама ялар авайбуру ягьанат ийизвай,
амма зун алатнач Къанундилай[†] Ви.
52Зи рикӀел хтана Ви къадим дуванар,
сабур хьана заз, я Ребби.
53Зак гъазаб акатзава
Ви Къанун[†] гадарнавай небгетрикай.
54Зун авай гъурбатда
Ви къайдаяр авазва зи манийра[+].
55За рикӀел хкизвай йифиз Ви тӀвар,
хуьзвай Ви Къанун[†], я Ребби.
56Зиди хьана Ам, вучиз лагьайтӀа
за хуьзва Ви тагькимар.


Гьахъ-михьивилихъ тухудай рехъ

57Ийида амал Ви гафарал, за лагьанай,
за лагьанай: амалда Ви гафарал, я Ребби[+].
58Ийиз авай зун минет Ви вилик
жуван вири рикӀелди;
регьим ая заз калам тирвал Жуван.
59Ийиз хьанай фикирар рекьерикай за жуван,
жуван кӀвачер элкъуьрнай за
Ви шагьидвилерихъ,
60Ийиз тади, энгелначир
амалун Ви эмиррал.
61Игри небгетрин аруш хьанва епер зал,
амма Ви Къанун[†] алуднач за рикӀелай[+].
62Ийиз ваз шукур Ви гьахъ дуванрай,
къарагъда зун йифен кьулариз[+].
63ИкӀ Вакай кичӀе вирибурун,
тагькимар хуьзвайбурун дуст я зун.
64И чил ацӀанва, Я Ребби, Ви регьимдив,
чира заз Ви къайдаяр[+].


Шукурдин рехъ

65Къенивал авуна Вуна заз, я Ребби,
Кьурвал Ви гафунив.
66Къала, чира заз
фагьумни ийиз, гъавурда акьаз,
куьз лагьайтӀа Ви эмиррин чӀалахъ я зун.
67Къени рекьелай алатзавай зун
Вуна бала гудалди заз,
амма исятда хуьзва за Ви калам.
68Къайдаяр Ви чира заз,
Вун хъсанди я, На хъсанвал ийизва[+].
69Къалиндиз хразва тапарар закай
кьама ялар авайбуру,
къадир аваз хуьда тагькимар Ви
за вири рикӀелди[+].
70Къат-къат пи акьалтнава абурун рикӀерал,
гьисс техйизмайбурун
Къанун[†] Ви.
За, лагьайтӀа, кеф хкудзава[+]
71къайдаяр Ви чир хьун патал,
Хъсан хьана за азаб чӀугуна[+].
72Къанун[†] Ви мецин зун паталди хъсан я
гзаф кьадар къизилдилайни, гимишдилайни[+].


Чешне къалурунин рехъ

73КьатӀудайвал за эмирар Ви,
Зав гъавурда акьаз гице.
Ви гъилери халкь авуна,
мягькемна зун.
74Кьадар авачиз шад жеда Вакай кичӀебур,
зун акурла,
куьз лагьайтӀа зи умуд ква
гафуник Ви[+].
75Кьурвал Ви вафадив Вуна жаза гана заз,
Заз чида, Ребби, Ви дуванар гьахъ я.
76Кьилдин минет я Ваз, заз, Ви лукӀраз, регьим Ви
теселли хьуй Ви калам тирвал.
77Кьилел зи авахьрай Ви мергьемет, зал чан хьун патал,
Ви Къанун[†] заз лезет я.
78Кьама ялар авайбуруз регъуь хьурай,
вучиз лагьайтӀа хкуьрзава зак
квачиз са тахсирни, амма за
фикирзава ви тагькимрикай.
79Кьурай зи пад Вакай кичӀе вирибуру,
чир хьайибуруни шагьидвилер Ви.
80Кьабулрай Ви къайдаяр рикӀи зи,
тежервал вичик са рехнени,
тежедайвал заз регъуь[+].


Куьмек жагъурунин рехъ

81Лап кӀевелай кӀан хьуналди
Вуна гудай хиласвал
за Ви гафуник кутазва умуд.
82Лугьузва за:
«Мус гуда заз теселли?»
Зи вилер цӀразва, килигиз
Вуна гайи каламдиз[+].
83Лап кьацӀ-кьацӀ хьанвай,
гумадикди чӀулав хьанвай
цел хьиз чехирдин ава зун,
амма за Ви къайдаяр алудзавач рикӀелай.
84ЛукӀрахъ Ви авайди шумуд югъ я?
Зи геле къекъвезвайбурун дуван мус ийида[+]?
85Лавгъабуру, кьама ял аваз, эгъвенва заз фур
Ви Къанундиз[†] акси яз[+].
86Лап дуьзбур я Ви вири эмирар.
Тахсир квачир зи геле къекъвезва, куьмек це заз.
87Легьзеда зун тергиз чилел са тӀимил амай абуру,
амма зун къакъатнач тагькимривай Ви.
88Лайих авуна хуьх зи уьмуьр Кьурвал Жуван регьимдив,
зани хуьда шагьидвилер мецин Ви.


Дегиш тахьунихъди рехъ

89На даим яз Ви гаф, я Ребби,
тестикьнава цаварал.
90Несилрилай несилралди Вахъ далу акализ жеда,
Вуна халкьна чил, ам авазва[+].
91На дуванар авунвайвал,
вири гьакӀ ава къенин йикъалди,
вучиз лагьайтӀа вирида Ваз къуллугъзава.
92Няс бедбахтвиле зун жуван
телеф хьунухь мумкин тир,
заз Ви Къанунди[†] ганачиртӀа шадвилер.
93На гайи тагькимар
за садрани алуддач рикӀелай,
На абуралди
хвена зи уьмуьр.
94На зун хилас ая, зун Види я!
Къаних я зун тагькимрихъ Ви.
95Небгетри зун вилив хуьзва
барбатӀ ийиз кӀанз,
амма фикир ийизва за
Ви шагьидвилерикай.
96Нече-шумуд тамамвилихъ
эхир аваз акуна заз,
амма эмирар Ви
генг я кьадар авачир кьван.


Камалдин рехъ

97Пагь, вуч кӀанда заз Ви Къанун[†]!
Яргъи югъди фикирзава адакай за.
98Пишкешна Вуна заз Жуван эмирралди
гзаф камал зи душманрилайни,
вучиз лагьайтӀа датӀана
зи вилик ква эмирар а[+].
99Пара акьул хьана заз
вири жуван муаллимрилай,
вучиз лагьайтӀа шагьидвилерикай Ви
За фикир ийизва.
100Пара гъавурда акьазва зун агъсакъалрилайни,
куьз лагьайтӀа хуьзва за Ви тагькимар.
101Патахъ-чӀуру гьар жигъирдикай
къакъудзава за жуван кӀвачер
Ви гаф хуьн паталди.
102Пак[†] дуванривай Ви къерех жезвач зун;
На тарс ганва заз.
103Пагь, вуч ширин я заз Ви каламар!
зи сивиз абур виртӀедилайни верцӀи я![+]
104Пак тагькимар Ви себеб яз къачузва за чирвилер,
гьавиляй акунани кӀандач заз тапан жигъирар.


Вафадин рехъ

105Рекье заз экв я,
Ви гаф чирагъ я зи кӀвачер патал[+].
106Разивилелди За кьин кьунай хуьда лугьуз
Ви гьахъ дуванар,
и кьин кьилиз акъудда за.
107РикӀивай лап кӀевиз азаб чӀугвазва за,
зи уьмуьр хуьх, я Ребби,
Ви гафунив кьадайвал.
108Ребби, Ваз минет я, кьабула
Зи мецин къурбанд[†]
хушуналди авунвай,
чирвал це заз дуванрай Ви.
109Рам хьунин хатадик ква Зи уьмуьр датӀана,
амма за рикӀелай алудзавач Къанун[†] Ви.
110Рекьел чил къянава небгетри зун паталди,
амма зун Ви тагькимривай къерех хьанач[+].
111Ред ийиз тежер даим ирс я заз Ви шагьидвилер,
куьз лагьайтӀа абур шадвал я рикӀин зи[+].
112РикӀ вугана за жуван,
кьиле тухун паталди Ви къайдаяр
даим яз, эхирдал кьван.


Небгетрикай хуьдай рехъ

113Са касни
инихъ-анихъ ян гузвай
аквадай заз вилер авач,
амма кӀанда заз Ви Къанун[†].
114Садрани Ви гафуникай умуд атӀуз кӀанзавач заз,
Вун зи далда, къалхан я![+]
115Саналди, эй небгетар, къакъата завай,
за жуван Аллагьдин эмирар хуьдайвал[+].
116Са чӀавузни зав жуван умудда регъуь жез тамир,
Жуван калам тирвал мягькем ая зун,
за уьмуьр тухурвал.
117Са куьмек це заз, зун хилас жеда,
дикъетдивди яб гуда за датӀана
Ви къайдайриз.
118Санлай вири Вуна инкарзава
Ви къайдайрикай къерех хьайибур,
куьз лагьайтӀа абурун кьуьруькар –
вири таб я.
119Садра чилин вири небгетар
шткида вуна зир-зибил хьиз,
гьавиляй заз кӀан хьана Ви шагьидвилер.
120Серсер яз зи беден зурзазва
кичӀевиляй вилик Ви,
кичӀе я заз Ви дуванрикай.


Азад авунихъди рехъ

121Тамир зун зи зулумкаррив,
за дуванни гьахъ кьилиз акъудна.
122Тамир зун кутаз зулумдик
Кьама ялар авайбурув;
Жуван лукӀран хийир патал пад яхъ адан.
123Тир вич гьахъ калам, Вуна заз гайи,
кьилиз акъатунал
вил алаз Вав гвай хиласвилел,
зайиф жезва вилер зи[+].
124Тарс гана, Ви къайдаяр чира заз,
Жуван лукӀраз Ви регьимдив кьурвал ая.
125Табий лукӀ я зун Ви, акьул це заз,
чирда за Ви шагьидвилер.
126Терс чӀав акъвазардай вахт я Ваз, я Ребби,
куьз лагьайтӀа чукӀурнава Къанун[†] Ви.
127Тайин эмирар Ви кӀанда заз
къизилрилайни гзаф, ичӀи къизилдилайни[+].
128Тагькимар Ви вири гьавиляй кьабулзава за
адалат гвайбур яз,
терс-чӀуру гьар са жигъир
аквадай заз вилер авач.


Руьгь акатунихъди рехъ

129Хуьзва ви шагьидвилер за
тирвиляй абур ажайиббур.
130Халисандаказ Ви гафарин керематри экв гузва,
дуьзенайриз акьулни гузва[+].
131ХупӀ агь за чӀугвазва, сив ахъайна хьиз,
Ви эмиррихъ къаних я зун.
132Хурт тавуна килига заз, регьим ая,
Ви тӀварцӀел рикӀ алайбуруз ийидайвал.
133Хаин небгетвилив зун кьаз тамир.
Мягькем ая зи камар каламдив Жуван.
134Хиласа зун инсандин басрухдикай,
хуьз жедайвал завай ви тагькимар.
135Халис экуьнив Жуван чинин
Жуван лукӀраз экв ягъа,
чира заз Ви къайдаяр[+].
136Хуьн тийизвайвиляй Ви Къанун[†] зи вилери,
абурай церин вацӀар авахьзава.


Гьакъикъатдин рехъ

137Чида заз, Вун гьахъ я, я Ребби,
адалат гва дуванривни Ви.
138Чаз Вуна гайи шагьидвилер
гьахъбур я, тамамдиз гьакъикъибур я.
139Чалкечир душманри зи
Ви гафар рикӀелай алудайвиляй
гъайради кьуна зун.
140Чида заз, Ви калам гзаф михьиди я,
гьавиляй кӀанда ам лукӀраз Ви[+].
141Чинал лугьун, зун гъвечӀи я, нифретдик ква,
амма за рикӀелай алудзавач тагькимар Ви.
142Чав агакьнавай Ви гьахъвал – гьахъвал я даиман,
гьакъикъат я Къанун[†] Ви[+].
143Чуькьвезва зун хажалатди, адан кичӀ галукьнава захъ,
амма заз хуш я Ви эмирар.
144Чуьруьт тежез, даим яз гьахъ я Ви шагьидвилер;
зав гъавурда акьаз гице,
завай уьмуьр тухуз жедайвал.


Дуьадин рехъ

145ЧӀугуна ялварзава за жуван вири рикӀелди:
зи ван хьухь, я Ребби,
за амалда къайдайрал Ви.
146ЧӀехи шагьидвилер Ви хуьда за,
За Ваз минет ийизва: хиласа зун,
147ЧӀав алукьдалди экуьнин яран за Ваз минет ийизва;
зи умуд ква гафуник Ви[+].
148ЧӀарни ксузвач зун вири йифди,
Ви каламдал фикир авун паталди.
149ЧӀехи регьим тирвал Ви, зи ван хьухь Ваз,
зи уьмуьр хуьх Ви дуван тирвал, я Ребби.
150ЧӀуру къастар туькӀуьрзавайбур
мукьвал атанва,
амма абур яргъа ава Ви Къанундивай[†].
151ЧӀехи вири эмирар Ви гьакъикъат я,
Вун мукьвал ала, я Ребби[+].
152ЧӀавалай лап фад заз чидай Ви шагьидвилерни,
абур Вуна даим яз тестикь авурдини.


Четинвилер алуддай рехъ

153Ша, килиг зи бедбахтвилиз, хилас ая зун,
куьз лагьайтӀа за рикӀелай алудзавач Къанун[†] Ви.
154Ша, зи кардин пад хуьх, азад ая зун,
зи уьмуьр хуьх Жуван калам тирвал.
155Шак алачиз, яргъа ава хиласвал небгетривай,
куьз лагьайтӀа абуру жагъурзавач къайдаяр Ви.
156Ша, хуьх зи уьмуьр Ви дуван тирвал;
чӀехиди я, Ребби, Вуна чӀугвазвай язух.
157Шагьидвилерилай Ви зун алатдач,
гзаф аватӀани захъ зи геле къекъезвайбур, душманар[+].
158Шумудра заз хаинар акуна, нифретда за абуруз,
куьз лагьайтӀа абуру хуьзвачир Ви калам[+].
159Ша, килиг, заз гьикӀ кӀанзаватӀа тагькимар Ви,
хуьх зи уьмуьр, я Ребби, Ви регьим тирвал.
160Шак алачиз, гьакъикъиди я Ви гаф эвелдилай,
даимди я Ви вири гьахъ-дуван[+].


Руьгь секин хьунин рехъ

161Экъвез ава зи геле гьакимар,
са тахсирни квачиз зак,
амма зи рикӀ зурзазва
вилик Ви гафунин[+].
162Эхь, зун шад я Ви каламдал,
жагъайди хьиз чӀехи гъуьрч.
163Эхдач за таб, ам аквар вилер заз авач,
кӀанда хьи заз Къанун[†] Ви.
164ЭкъечӀзава йикъа иридра Ви вилик Ви тариф ийиз
Ви гьахъ дуванрай.
165Эцигай кӀвач галкӀидач
кӀандайбурун Ви Къанун[†],
абуруз ава чӀехи секинвал.
166Эмирар Ви акъудзава кьилиз за,
Ребби, зи умуд ква
Вав гвай хиласвилив[+].
167Эцигна рикӀел гъил,
хуьзва за Ви шагьидвилер,
гзаф кӀанда заз абур.
168Эрзиман тир тагькимарни шагьидвилер Ви хуьзва за,
куьз лагьайтӀа Ви вилик ква
зи вири рекьер[+].


Тарифдин рехъ

169Я Ребби, зи гьарай мукьва хьурай Ваз,
зав гъавурда акьаз гице Ви гаф тирвал.
170Ялвар зи акъваз хьурай вилик Ви,
хиласа зун Ви калам тирвал.
171Япара Ви цурай тариф меци зи
чирай чӀавуз Вуна заз Ви къайдаяр.
172Я гьахъбур Ви вири эмирар;
Ви каламдикай рахурай зи мез.
173Яб гун Ви тагькимриз хкяна за, гьавиляй
куьмекрай заз Ви гъили.
174Я Ребби, зун Вуна гудай хиласвилихъ къаних я,
Ви Къанун[†] заз хуш я.
175Якъин чан алаз хьурай зун, Ви тариф ийиз,
Ви дуванри куьмек гурай заз.
176Я зун хеб хьиз квахьнавай, рехъ алатна къекъвезвай,
жагъура Жуван лукӀ,
куьз лагьайтӀа алуднавач рикӀелай за эмирар Ви[+].

#### 119


Куьмекдин паталай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Хажалатда за жуван минетзава Реббидиз[†],
Ада жаваб гузва заз.
2Хилас ая зун, Ребби,
табзавай сивикай, алцурзавай мецикай.

3Вуч вав ахгакьда, вуч гуда ваз,
тапунин мез?
4Ада жаза гуда ваз хьелерив хци,
кузвай жуьгьенралди[+].

5Гуж я заз хьанвайди авайвиляй Мешехда,
Къедардин алачухрин арада уьмуьр тухузвайвиляй[+].
6Яргъалди за тухузва уьмуьр
ислягьвал такӀан тирбурухъ галаз.
7За ялзава ислягьвилихъ,
абур лагьайтӀа зун рахайла, дяве ийиз гьазур я.

#### 120


Ребби – вун хуьзвайди я


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За жуван вилер хкажзава дагъларихъ.
Гьинихъай заз къведа куьмек[+]?
2Куьмек къведа Реббидилай[†]
халкь авур цавни чил[+].

3Ада Ви кӀвачив татаб жез тадач,
вун хуьзвайди суст жедач.
4Ингье, Исраил[†] хуьзвайди
суст жедач ва фидач ахвариз.

5Ребби вун хуьзвайди я,
Ребби серин чка я, датӀана патав гвай[+].
6Ракъини вун ядач юкъуз,
вацрани – йифиз.

7Реббиди хуьзва вун гьар жуьредин писвиликай;
Ада хуьзва уьмуьр ви.
8Реббиди хуьзва вун,
вун хъфизвайла
ва вун къвезвайла,
исятда ва даим яз[+].

#### 121


Зияратдин мани


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Шад хьана зун лагьайла заз:
«Ша Реббидин[†] фин КӀвализ[†]»[+].
2Акъвазнава кӀвачер чи
ви варарив, Ярусалим.

3Ярусалим эцигнава
вири санал галкӀурнавай шегьер хьиз,
4аниз хкаж жезва тайифаяр,
тайифаяр Реббидин,
Исраилдин[†] шагьидвилер тирвал,
шукур авун паталди Реббидин тӀварцӀиз[+].
5Ана ава дуванрин тахтар,
Давудан тухумдин тахтар.

6Ярусалимдиз саламатвал хьун патал дуьаяр ая:
«Хьурай вун кӀанибуруз хушбахтвал.
7Ви цлара саламатвал хьурай,
ви имаратра хушбахтвал хьурай».
8Зи хизандин, зи дустарин хатурдай
лугьуда за: «Саламатвал хьурай ваз!»
9Реббидин, чи Аллагьдин
КӀвалин хатурдай
ви сергьятра ваз хъсанвилер хьун
тӀалабзава за, Ярусалим[+].

#### 122


Регьимдин паталай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За хкажзава зи вилер Вахъди,
Цаварал алайди![+]
2Ингье, нуькверар чпин агъадин
гъилиз гьикӀ килигдатӀа,
къаравушдин вилерни
ханумдин гъилиз гьикӀ килигдатӀа,
гьакӀ чи вилер элкъвенва
Реббидихъ[†], чи Аллагьдихъ,
Ада чаз регьим ийир чӀавалди.

3Регьим ая чаз, Ребби, регьим ая чаз,
вучиз лагьайтӀа чун тух хьанва
чун такӀанвиликай.
4Чун тух хьанва
лавгъабурун ягьанатрикай,
гъукь гвайбурун нифретдикай.

#### 123


Чаз Аллагьдилай куьмек атун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Ребби[†] алачиртӀа чи патал, –
лугьурай Исраилди[†], –[+]
2Ребби алачиртӀа чи патал
чал инсанри вегьей чӀавуз,
3абуру чун туькьуьндай чан алаз –
чакай абуруз къведай хъел
къати хьайила[+].
4А чӀавуз чун ятари туькьуьндай,
чи винелай сел фидай[+].
5Гур ятари
кьадай чун.

6Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
чун гъуьрч яз абурун сухварик
кутун тавурди.
7Лув гана чна, къушари хьиз,
гъуьрчехъанрин чилерай,
чил къазун хьана, лув гана чна[+].

8Чаз авай куьмек
тӀварцӀе ава Реббидин,
цаварни чил халкь авур[+].

#### 124


Аллагьдин далдадик хьун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Сигьан[†] дагъди хьиз,
Реббидик[†] умуд кутунвайбуру
ян гудач, амукьда абур даим яз[+].
2Ярусалим дагълари
элкъуьрна кьунвайвал,
гьакӀ Реббиди Вичин халкь
элкъуьрна кьунва
исятда ва даим яз.

3Небгетрин гьукумдин лаш
аламукьдач гьахъ-михьибурун чилин винел,
гьахъ-михьибуру чпин гъилер
мурдарвилихъ яргъи тавун паталди.

4Нуьсрет це, Ребби,
дугърибуруз, дуьзбуруз чпин рикӀяй.
5Чпин чӀуру рекьерай
физвайбурукай лагьайтӀа,
абур негьда Реббиди
небгетвилер ийизвайбурухъ
галаз санал.

Исраилдиз[†] – саламатвал![+]

#### 125


Реббиди есирар азад авун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Реббиди[†] Сигьандиз[†] шад йикъар хгайла,
чун авай ахварик квайбур хьиз[+].
2А чӀавуз чи сивер хъуьруьнрив,
манийрив ацӀанвай.
А чӀавуз лагьана вири халкьари:
«ЧӀехи крар авуна ибур патал Реббиди».

3ЧӀехи крар авуна чун паталди Реббиди,
чун чпелди шад тир крар.

4Чи шад йикъар кьулухъ хкваш, я Ребби,
цив ахцӀурай Негев кьурумдин вацӀар хьиз.
5Вилел нагъв алаз тум цазвайбуру
гвен гуьда шадвилин гьараяр ийиз.
6Тумар авай чанта кьуна
шехьиз-шехьиз физвайди,
шадвилелди гьарайиз хкведа
вичин цуьлер гваз[+].

#### 126


Вири крар Аллагьди нуьсрет гунилай аслу я


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Сулейманан дуьа.

КӀвал[†] Реббиди[†] эцигзавачтӀа,
нагьахъ зегьмет чӀугвазва цлан устӀарри.
Шегьер Реббиди хуьзвачтӀа,
нагьахъ къекъвезва къаравул[+].
2Нагьахъ куьн фад къарагъзава
ва геждалди ацукьзава,
залан зегьметдив
гъилиз гъиз жуваз тӀуьн;
Вичиз кӀандайбуруз
Ада вири гузва, гьатта абур ксанвайлани[+].

3Аялар ирс я Реббидилай атанвай,
руфунин бегьер Ада ганвай пишкеш я[+].
4Къуват квайдан гъиле авай хьелер хьиз я
жегьилриз хьанвай рухваярни.
5Хьелерин чанта ацӀанвайди бахтавар я.
Регъуь жедач абуруз
душмандихъ галаз рахадай чӀавуз
варарив чпин гьуьжетрикай.

#### 127


Аллагьдин чӀалаз килигунай савкьват


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Реббидикай[†] кичӀеди,
Адан рекьерай физвайди
бахтавар я[+].
2Вун жеда нез жуван гъилин майваяр,
бахтаварвал, аваданвал жеда вахъ[+].
3Ви кӀвалевай ви пабни
гзаф бегьер гъидай ципицӀ чӀере хьиз я,
ви аялар ви суфрадихъ
хилер хьиз я зейтун тарцин[+].
4Жеда гьакӀ бахтавар
Реббидикай кичӀеди.

5Реббиди ваз нуьсрет гуда Сигьандай[†],
аваданвал аквада ваз Ярусалимдин
вири йикъара уьмуьрдин жуван[+].
6Аквазда ваз веледрин веледар ви.

Исраилдиз[†] – саламатвал![+]

#### 128


Исраилдиз куьмек паталай гьарай


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Заз жегьил чӀавалай гзаф гъилера
азабар ганай – лугьурай Исраилди[†], –[+]
2заз жегьил чӀавалай гзаф гъилера
дарвал акунай,
амма кӀаник акатначир.
3Зи далудал цанар цанай куьтенчийри,
чпин яргъи къарабасар тухуз хьанай.
4Ребби[†] гьахъ я:
Ада кьатӀна небгетрин зунжурар.

5Регъуь хьурай, элкъуьрай кьулухъ
Сигьан[†] такӀандай вирибур[+].
6КӀвалин къавал векь хьиз хьуй абур,
эчӀедалди кьурадай.
7Гвен гуьзвайбуру герек тушир векь
гуьдач кӀвалин къавалай,
я адакай цуьлерни кутӀундач.
8А чӀавуз патавай фидайбуру лугьудач:
«Квел Реббидин нуьсрет хьурай.
Реббидин тӀварцӀелай нуьсрет хьурай квез!»[+]

#### 129


ЧӀехи кӀеве гьатайла ийидай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За дериндай минетзава
ваз, Ребби[†]![+]
2Зи ван ша, Агъа;
зи дад-бидадриз ахъа хьурай япар ви.
3Вуна, я Ребби,
кьазвайтӀа гунагьрин[†] гьисаб,
нивай кӀвачел акъваз жедай, я Агъа?
4Амма Вав гва гъил къахчун,
Вакай кичӀе хьун патал.

5Вилив хуьзва Ребби за,
вилив хуьзва рикӀе зи,
Адан гафуник кутазва умуд.
6За Агъа вилив хуьзва,
къаравулри пакама
вилив хуьнилайни гзаф,
эхь, къаравулри пакама
вилив хуьнилайни гзаф.

7Реббидик Исраилди[†] умуд кутурай,
куьз лагьайтӀа Реббидив регьим гва,
хиласвални акьалтӀай
Гьадав гва[+].
8Ада Исраил хилас ийида
адан вири гунагьрикай[+].

#### 130


Ихтибардин дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Ребби[†], зи рикӀи къачунач дамах,
вине хьанач вилер зи,
алахънач зун
агакь тийир зурба крарал[+].
2Амма за жув
умунарна, секинарна,
дидедин хуру хъвана тух хьайи аял хьиз;
зун я аял хьиз,
дидедин хуру хъвана тух хьайи аял хьиз.

3Реббидик Исраилди[†] умуд кутурай
къениндалай ва даим яз![+]

#### 131


Аллагьдин КӀваликай тарифдин гафар лугьун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Ребби, рикӀел хкваш Давуд[†]
ва ада эхай кьван четинвилер,[+]
2ада Реббидиз кьин кьур саягъни
Якьубан[†] Уьтквемдаз вяд гайи саягъ.
3«Жуван кӀвализ гьахьдач зун,
жуван месел къаткидач,[+]
4ахварни гудач жуван вилериз,
къебекьризни гудач суствал,
5за Реббидиз чка жагъур тавунмаз,
Якьубан Уьтквемдаз кӀвал жагъур тавунмаз».

6Ингье, чаз Икьрардин[†] сандухдикай
Эфратада ван хьана
жагъай чӀавуз Ам
Къирйат-Ярим шегьерда.
7Адан КӀвализ[†] гьахьин чун
Адан кӀвачерин кӀаник квайдаз икрамин[+].
8Къарагъ, я Ребби, чкадал акъваз Жуван секинвилин,
Вунни Ви къуватдин Икьрардин сандух[+].
9Ви хахамри[†] гьахъвал чпел алчудрай
ва шадвиляй гьараяр авурай
Ваз вафа хуьзвайбуру.

10Ви лукӀ Давудан хатурдай
чин кьулухъ элкъуьрмир Ви гуьцӀуьрдикай[†].

11РикӀивай кьин кьуна Реббиди Давудаз,
алатдач а кьинелай:
«Ви бедендин майвадикай
Ви тахтуна ацукьарда[+].
12Ви рухвайри Зи Икьрар хвейитӀа,
За чпиз чирдай Зи шагьидвилер хвейитӀа,
гьакӀ абурун рухваярни ацукьда
ви тахтунал даим яз».

13Вучиз лагьайтӀа Сигьан[†] хкяна Реббиди,
адакай Вичин КӀвал ийиз кӀан хьана:[+]
14«Ингье зи секинвал даиман:
ина уьмуьр тухуда За,
вучиз лагьайтӀа Заз кӀан хьана ам.
15Адан тӀуьниз булвилелди нуьсрет гуда За,
адан саилар фалди ийида тух[+].
16Адан хахамрал хиласвал[†] алчудда,
шадвиляй гьарайда Аллагьдиз
вафа авай халкьди.

17Ана Давудан пачагьлугъдиз къуват гуда За,
Жуван гуьцӀуьрдиз велед гуда За[+].
18Алчудда регъуьвал душманрал адан,
адал, лагьайтӀа, цӀарцӀар гуда тажуни».

#### 132


Стхайрин садвал


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Гьикьван хъсан ва гьикьван хуш я
стхайриз санал уьмуьр тухун![+]

2Им – къимет авай
чӀем[†] хьиз я зейтундин,
иличай кьилел,
авахьзавай чурудал
кьилин хахам[†] Гьарунан[†],
къерехдал адан парталдин;[+]
3Цавун чиг я Гьерман дагъдин,
кьур акъатай Сигьан[†] дагъдал ацукьзавай,
гайи чкадал Реббиди[†] нуьсрет
жеда уьмуьр даиман[+].

#### 133


Шукур авунихъ эверун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Шукур ая Реббидиз[†], Адан лукӀар,
йифиз Реббидин КӀвале[†] къвазнавай![+]
2Хкажа жуван гъилер пакханадихъ,
шукур ая Реббидиз[+].

3Цавни чил халкьнавай Реббиди
Сигьандай[†] нуьсрет гурай ваз[+].

#### 134


Аллагьдин зурба крар

1Тариф ая Реббидин[†]!

Тариф ая Реббидин тӀварцӀин!
Адан тариф ая, Реббидин лукӀар,
2акъвазнавайбур Реббидин КӀвале[†],
алайбур а КӀвалин гъенел![+]

3Тариф ая Реббидин, вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я:
Адан тӀварцӀиз мани лагь,
им хуш кар я,
4вучиз лагьайтӀа Реббиди Вичиз
хкяна Якьуб[†],
Вичин эменни авуна
Исраилдикай[†][+].

5Эхь, заз чида Ребби чӀехи тирди,
чи Агъа вири аллагьрилай виневайди,[+]
6цаварални чилерал,
гьуьлерални гургусра
Вичиз вуч герек ятӀа, вири ийизва
Реббиди чи[+].
7Чилин пипӀерай хкажзава булутар,
марф къвадайла цӀайлапанар ягъиз тазва,
Вичин зирзимийрай
ахъайзава гар.

8Ада Мисрида телефна сифтегьан ругулар
инсандилай малдал кьван[+].
9Ада, Мисри, ви къенез
керемат-ишараяр, аламатар ракъурна
фиръаванар ва адан лукӀар патал[+].
10Ада гатана гзаф халкьар,
яна кьена къуват авай пачагьар:[+]
11амарийрин пачагь Сигьан,
Башандин пачагь Аг
ва Къенандин вири пачагьлугъар;[+]
12Ада чилер абурун вахгана ирс яз
Вичин халкьдив, Исраилдив, ирс яз[+].

13Ви тӀвар, Ребби, даим я,
несилдилай несилдиз физ, Вун рикӀе ава[+].
14Реббиди Вичин халкь гьахъардай дуван ийида,
Вичин лукӀариз Ада регьим ийида[+].

15Халкьарин бутар[†] – къизилни гимиш –
кар я инсандин гъилерин[+].
16Рахаз тежер сивер ава абуруз,
акваз тежер вилер ава абуруз,[+]
17ванер текъвер япар ава абуруз,
сивер ава нефес авачир.
18Бутар туькӀуьрзавайбур ва абурук умуд кутурбур
чеб гьабуруз ухшар я.

19Шукур ая Реббидиз, Исраилдин халкь!
Шукур ая Реббидиз, Гьарунан[†] сихил!
20Шукур ая Реббидиз, Левидин тухум!
Реббидикай кичӀедайбур, шукур ая Адаз![+]
21Шукур хьуй Ваз Сигьандилай[†], я Ребби,
Ярусалимда уьмуьр тухузвай!

Тариф ая Реббидин![+]

#### 135


Реббидин регьим эбеди я

1Шукур ая Реббидиз[†],
вучиз лагьайтӀа Ам хъсанди я:
Адан регьим эбеди я[+].
2Шукур ая аллагьрин Аллагьдиз:
Адан регьим эбеди я[+].
3Шукур ая агъайрин Агъадиз:
Адан регьим эбеди я;
4чӀехи аламатар ийизвай Вич Сад тирдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
5акьулдалди цавар халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
6ятарал чилер экӀя Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
7цавун чӀехи чирагъар халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
8югъ идара авун патал рагъ халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
9йиф идара авун патал варзни гъетер халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;

10Мисрида сифтегьан ругулар Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
11анай Исраил[†] Акъудайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
12Кьуват авай Вичин эрчӀи гъил яргъи Авурдаз:
Адан регьим эбеди я.
13НацӀун гьуьл кьве пай Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
14анайтӀуз Исраил Тухвайдаз:
Адан регьим эбеди я;
15амма фиръаванни адан кьушун НацӀун гьуьлуьз Вегьейдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]

16Вичин халкь кьурумдай Тухвайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
17чӀехи пачагьар кӀаник Кутурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
18къуват квай пачагьар Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;
19амарийрин пачагь Сигьан Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
20Башандин пачагь Аг Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
21абурун чилер ирс яз Вахгайдаз:
Адан регьим эбеди я;
22Вичин лукӀ Исраилдив ирсина Вахгайдаз:
Адан регьим эбеди я;
23чи русвагьвиле чун рикӀел Хкайдаз:
Адан регьим эбеди я;
24чун душманрикай хилас[†] Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
25чан алай виридаз тӀуьн Гузвайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
26Шукур ая Аллагьдиз цаварин!
Адан регьим эбеди я!

#### 136


Бабилдин есиррин арза

1Бабилдин[†] вацӀарин къерехра
ацукьна шехьнай, Сигьан[†] хтайла рикӀел.
2Ана цӀвелин тарарикай
куьрснай чна чи кинурар[†].
3Ана чун есирда кьурбуруз
чавай манияр кӀан жедай,
тунвайбуруз дарда чун
чавай шадвал кӀан жедай,
лугьудай: «Чаз са мани лагь
Сигьандин[†] манийрикай».

4Чна мани гьикӀ лугьудай Реббидиз[†]
яд чилел?
5За вун жувакай атӀайтӀа, Ярусалим,
зи эрчӀи гъил атӀурай.
6За вун рикӀел хуьз тахьайтӀа,
ккӀуй зи мез сивин къавук,
эциг тавуртӀа за Ярусалим
кьиле жуван шадвилин.

7РикӀел хкваш, я Ребби, Эдамдин инсанар
бабилвийри[†] Ярусалим кьур юкъуз,
лагьай бере абуру:
«ЧукӀур ая, чукӀур ая
ам бинедал кьван».
8Эй Бабил, вичин барбатӀвал
мукьвал алайди,
вуна чаз вуч авунайтӀа
гьадан эвез вав агакьар хъийирди
бахтавар я[+].
9Ви куьрпеяр кьуна къванцихъ
гелядайди бахтавар я.

#### 137


Куьмекдай Аллагьдиз шукур авун


1Давудан[†] дуьа.

Жуван вири рикӀелди Ваз шукурда за;
аллагьрин вилик Ви тарифда манидалди[+].
2Икрамда вилик Ви пак[†] Ибадатханадин,
Ви тӀварцӀиз шукурда
Ви регьимдайни Ви гьакъикъатдай,
куьз лагьайтӀа виридалай
виниз Вуна хкажна
Ви гафни Ви тӀвар[+].
3За эверай юкъуз Вуна жаваб гана заз,
кӀубан авуна, мягькемна зи рикӀ.

4Ребби[†]! Ваз чилин вири пачагьри шукурда
Ви сивяй ван хьайи чӀавуз.
5Абуру мани лугьуда рекьерикай Реббидин,
куьз лагьайтӀа чӀехи я Реббидин баркалла.
6Кьакьан я Ребби,
амма къайгъу чӀугвазва умундан,
кьама ялар авайди чир жезва яргъалай.

7ФейитӀани бедбахтвилин юкьвай зун,
Вуна зал чан хкида,
зи душманрин хъиляй Вуна
залди яргъи ийида Ви гъил,
зун хиласда[†] Ви эрчӀи гъили[+].
8Зун паталди фикирнавай
къаст кьилиз акъудда Реббиди.
Я Ребби, Ви регьим вири вахтар патал я,
Жуван гъилерин крар гадармир[+].

#### 138


Вири чидай, вирина авай Аллагь


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

Ребби[†], вуна синагъна зун,
чида зун Ваз.
2Чида, зун ацукьзавани,
къарагъзавани,
зи фикиррин гъавурда
Вун акьазва яргъай.
3ХьайитӀани зун физваз,
за ял ягъиз хьайитӀани,
Вун датӀана къвалав гва зи,
чида Ваз зи вири рекьер[+].
4Эхь, зи мецел гьеле гаф татанмаз,
Ваз ам чизва, я Ребби.
5Вун захъ вири патарихъай галазва,
Вуна Жуван гъил эцигзава зал.
6И кар чир хьун зун паталди аламат я,
зи байих патал гзаф чӀехи кар я ам[+].

7Ви Руьгьдикай жеда завай гьиниз физ?
Гьиниз катиз жеда завай Вун авайвиликай[+]?
8Зун хкаж хьайитӀа цаварал –
Вун гьана ава,
эвичӀайтӀа агъа дуьньядиз –
Вун гьана ава.
9Зун хкаж хьайитӀа
лувараллаз ярарин
ва я уьмуьр тухуз ацукьайтӀа
зун яргъал гьуьлерихъ,
10гьанани кваз тухуда зун гъили Ви,
Ви эрчӀи гъили кьада зун.
11ЛагьайтӀани гьатта за:
«МичӀивили кӀевда зун,
Зи вири патаривай
экуьникай йиф жеда»,
12лап гьа чӀавузни зун Вакай
мичӀивили кӀевирдач;
югъ хьиз, экуь жеда йиф,
гьам мичӀни, гьам эквни.

13Зи къене авай кьван вири Вуна халкьнава,
зун дидедин руфуна храна Вуна.
14Шукурда за Ваз
икӀ аламатдив зун халкь авунай.
Ажайиб я крар Ви,
вуч хъсан тушни заз и кар чир хьун.
15Зун чинеба халкь ийирла,
зи кӀарабар кӀевначир Вакай,
зун арадал гъанай устадвилелди
чилин дерин-деринда.
16Ви вилериз тамам тушир беден зи акунай,
Ви ктабда зи вири йикъар кхьенай
гьеле а йикъар садни алукь тавунмаз[+].
17Зун патал къимет авайбур я
Ви фикирар, я Аллагь!
Вуч чӀехи тушни абурун кьадар![+]
18Гьисаб ийиз женни абур,
гьикӀ лагьайтӀа къумадилай гзаф я.
Жедайлани уях зун,
генани Вахъ галазва зун.

19Аллагь, Вуна небгетар
тергнайтӀа, вуч хъсан тир!
КъекъечӀ завай, ивидихъ къанихбур![+]
20Небгетдаказ рахазва абур
Ваз акси яз,
Ви душманри Ви тӀварцӀикай
алазни-алачиз рахазва.
21Вун такӀанбур, я Ребби,
заз гьикӀ такӀан тахьурай?
Ваз акси яз къарагъзавайбуруз
за гьикӀ нифрет тавурай[+]?
22Заз абур такӀан я нифретдив къати;
Ви душманар за зибур яз гьисабзава.

23Аллагь, синагъ ая зун,
чир ая зи рикӀ;
синагъ ая зун,
чир ая зи фикирар[+].
24Килиг, яни тапанди
зун алай рехъ,
твах зун Аллагьдин даим рекьяйтӀуз.

#### 139


Аллагьди небгетрикай хуьн паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Хилас ая, Ребби[†], зун и пис касдикай,
зун хуьх дарда твазвайдакай[+].
3Абуру рикӀе чӀуру къаст тунва,
датӀана дяведиз гьазур я.
4Чпин кӀирер, гъуьлягъри хьиз, хци ийизва,
абурун сивел агъу ала гуьрзедин[+].
Макьамдин ара
5Хуьх зун, я Ребби,
небгетрин гъилерикай,
къакъуда зун, зи кӀвачер татабиз,
зун дарда тваз кӀанзавайбурукай[+].
6Кьама ялар авайбуру
зун паталди туькӀуьрнава
желени кемен,
рекьел чил къянава,
эцигнава ракьар заз.
Макьамдин ара
7За Реббидиз лагьана: «Вун я зи Аллагь,
зи дад-бидадриз яб це тӀун, я Ребби!
8Агъа, Ребби, зи хиласвилин[†] къуват,
дяведин юкъуз Вуна зи кьил кӀевирна.
9Ийимир, Ребби,
небгетриз кӀандайвал,
абурун чӀуру къастуниз
агалкьун гумир,
абурук дамах акат тийирвал».
Макьамдин ара
10Зал алтӀуш хьанвайбурун
кьилерал атуй чпин мецери
лагьай бедбахтвал.
11Къурай абурал кузвай жуьгьенар,
абур цӀуз аватрай,
дерин дагьардиз,
мад хкаж техжервал[+].
12ЧӀуру мез авай касди
чилел чка кьун тавурай:
зун дарда твазвайдав
писвал вичив агакьда вич телеф ийиз.

13Заз чида, Реббиди
кесибар патал дуван ийида,
муьгьтежбурун пад кьада[+].
14РикӀивайни, гьахъ-михьибуру
шукур гъида тӀварцӀиз Ви,
Вун авай чкада амукьда дуьзбур.

#### 140


Далда хьун паталай дуьа


1Давудан[†] мани.

Я Ребби[†], за Ваз минет ийизва:
тади ая патав зи,
зи шел-хвалдиз яб це Вуна,
за Ваз минет ийирла.
2Хушди хьурай зи дуьа,
Ви вилик кайи атирар хьиз,
зи гъилерни хкажун,
нянин къурбанд[†] хьиз[+].

3Зи сивел, Ребби, къаравул эциг,
зи сивин ракӀар хуьх[+].
4Тамир зи рикӀив писвилихъ алгъиз,
къанунсузвилер ийизни тамир
небгетрихъ галаз,
ширинлухар абурун
нез тамир.
5Гьахъ-михьида гатурай зун –
регьим я им.
Дуьздал зун акъудрай –
им чӀем[†] ягъай хьиз жеда заз,
инкар тийир кьили зи.

Зи дуьа акси я
небгетвилер ийизвайбуруз.
6Абурун дуванбегар
гадарайла къаядилай,
жеда абуруз зи гафарин ван,
вучиз лагьайтӀа дуьзбур я абур.
7Чил цадайла, ам гадар жедайвал,
гьа саягъда небгетрин кӀарабар
гадарна жеда агъа дуьньяда.

8Эхь, Агъа, Ребби,
зи вилер Вахъди элкъвенва;
за Вак умуд кутазва,
зун вугумир ажалдив![+]
9Заз къянавай чилиникай,
небгетрин желедикай
зун хуьх[+].
10Небгетар чеб аватрай чпин чилериз,
зун, лагьайтӀа, абурал ацалтдач[+].

#### 141


Куьмек паталай дуьа


1Давудан[†] насигьат. Давуда, вич магъарада авайла, авур дуьа.

Гьарайзава за, шел-хвал ийиз Реббидиз[†],
кӀевидаказ минетзава за Реббидиз[+].
2Адан вилик ичӀирзава за арза зи,
жуван хажалат ахъайзава Адаз[+].

3Гьалдай зи руьгь физвайла,
Ваз чизва зи рехъ.
Зун физвай рекьел абуру чинеба
къязава чил зун патал[+].
4ЭрчӀи патаз вил ягъа, жуван арха жагъура,
амма аквазва, садани зун кьатӀузвач,
квахьнава далда зи,
садани зи уьмуьрдин чӀугвазвач къайгъу.

5Минетзава за Ваз, Ребби,
лугьузва: «Вун далда я зи,
чан алайбурун чилел Вун зи пай я»[+].
6Яб це зи гьарайдиз,
вучиз лагьайтӀа гзаф писдаказ
гьалдай фенва зун;
зи геле къекъвезвайбурукай хилас[†] ая зун,
абуруз залай гзаф къуват ава[+].
7Зи къазаматдай азада зун,
за Ви тӀварцӀиз шукур авун паталди.
Зал алтӀушда гьахъ-михьибур,
куьз лагьайтӀа Вуна заз
хъсанвал ийида.

#### 142


Гунагькар патал гьахъвал


1Давудан[†] мани.

Ребби[†], ван хьухь дуьадин зи,
яб це зи дад-бидадриз.
Жуван вафадив ва гьахъвилив
жаваб це заз.
2Жуван лукӀрахъ галаз
дуванрин гьуьжетра гьатмир –
чан алайбурун арада
гьахъ-михьиди авач вилик Ви[+].
3Душман геле къекъвезва зи,
зи уьмуьр гьалчнава чилел,
мажбурнава зун уьмуьр тухуз мичӀивиле,
фад кьейибур хьиз[+].
4Аватнава руьгьдай зун,
зи къене рикӀ хьанва лал.
5Фад алатай йикъар зи хквезва рикӀел,
Ви крарикай фикир ийизва,
Ви гъилери вучнатӀа,
фикирзава гьадакай[+].
6За Вахъди гъилер ийизва яргъи,
кьуру чил хьиз, рикӀ къаних хьанва Вахъ[+].
Макьамдин ара
7Я Ребби, фад жаваб це заз,
чан зайиф жезва зи.
Жуван чин чуьнуьхмир закай,
тахьайтӀа зун ухшар жеда
суруз аватзавайдаз[+].
8Ви регьимдикай
пакамахъ ван жез гице зав,
куьз лагьайтӀа за Вак умуд кутазва.
Зун фена кӀани рехъ
къалура заз,
зун рикӀелди Вахъди хкаж жезва[+].
9Я Ребби, зун хилас[†] ая душманрикай,
гьерекатзава за Ви патав далда кӀанз.
10Чира заз Ви къаст кьилиз акъудиз,
вучиз лагьайтӀа Вун Аллагь я зи:
тухурай зун Ви хъсан Руьгьди
цӀалцӀам рекьяй.

11Я Ребби! Ви ТӀварцӀин хатурдай
хуьх зи уьмуьр.
Ви гьахъвилив кьадайвал
акъуда зун бедбахтвиляй.
12Ви регьимдив кьадайвал
зи душманар терг ая,
зун рекьиз кӀанибур терг ая вири,
куьз лагьайтӀа Ви лукӀ я зун[+].

#### 143


Пачагьдин дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Шукур хьуй Ваз, я Ребби[†], Раг зи,
дяве ийиз вердишзавай гъилер зи,
ягъунар кьаз – тупӀар зи[+].
2Зи регьим, зи къеле,
зи далда, зи хиласкар,
зи къалхан,
Вичивай заз далда кӀанзавайди,
Заз зи халкь табий ийизвайди[+].
3Инсан вуч я кьван, я Ребби,
Вуна адан къайгъу чӀугваз?
Вуч я кьван ажал галайди,
Вуна адаз дикъет гуз[+]?
4Инсан ухшар я гарун юзуниз,
хъфизвай хъен хьиз адан йикъар я[+].

5Ребби, алгъура цавар, эвичӀа,
хкӀукӀ дагъларик, абурай гум акъатда[+].
6Гадра цӀайлапан, чукӀура абур,
Жуван хьелер ахъая, чукура абур[+].
7Яргъи ая кьакьандай Жуван гъил,
азад ая зун, хиласа[†] зун
церикай чӀехи,
гъилерикай яд чилерин веледрин,[+]
8абурун сивери таб ийизва,
абурун эрчӀи гъил – гъил я алцурунин[+].

9За Ваз, Аллагь, цӀийи мани лугьуда,
Ви тарифда цӀуд сим алай арфа ягъиз[+].
10Пачагьриз куьмек гузвайда
Вичин лукӀ Давуд хилас ийизва
ажал гъидай туруникай[+].

11Азад ая зун, хиласа зун
гъилерикай яд чилерин веледрин,
абурун сивери таб ийизва,
абурун эрчӀи гъил – гъил я алцурунин.

12Чи рухваяр чӀехи хьурай, жегьил тарар хьиз,
чи рушарни ухшар хьурай
тавханайра авай дигай гулариз;[+]
13чи гьамбарханаяр ацӀана хьурай,
гьар жуьредин ризкьи бул яз;
чи яйлахра агъзурралди хпер хуьрай;
14кӀвалах патал куьк хьурай яцар чи;
чи жугъунра тахьурай тӀеквенар,
я шел-хвал тахьурай чи куьчейра.
15Вири гьа икӀ язвай халкь
бахтавар я,
вичин Аллагь Ребби тир
халкь бахтавар я![+]

#### 144


Аллагьдин чӀехивал ва хъсанвал


1Давуда[†] авур тариф.

Аллагьни Пачагь зи, Ви тарифда за,
шукурда Ви тӀварцӀиз эбеди яз!
2Бегьем шукурда Ваз за гьар юкъуз,
Ви ТӀварцӀин тарифда эбеди яз!

3Вири тарифдиз лайих я Ребби[†], чӀехи я Ам,
Адан чӀехивал и кьил а кьил авачирди я[+].
4Гегьеншдиз Ви къудратдикай хабарар гуда,
несилди несилдиз Ви крарин тарифда.
5Гъилин Ви ажайиб крарикай,
Ви баркалладин чӀехивиликай фикирарда за.
6Гьар са кас жеда рахаз
Ви къудратдин къуватдикай,
зунни хабар гуз жеда
Ви зурбавиликай[+].
7Даяхвал Ви чӀехи тир рикӀел хкида,
Ви гьахъвиликай лугьуда мани.

8Еке муьгьуьббатни сабур Реббидихъ ацӀанва,
мергьеметни регьим ава Адаз,[+]

9Жумарт я Ребби вирибурухъ галаз Вичин хъсанвилералди,
Адан регьим ала Адан крарал вири.
10Зи Ребби, Ви вири крари машгьурда Вун,
шукурда Ваз вафа авайбуру.
11Ихтилатар ийида абуру
баркалладикай Ви пачагьлугъдин,
Ви къудратдикай рахаз жеда,
12Крарин Ви къудратдикай,
вири инсанриз чириз тун патал
Ви пачагьлугъдин баркалладикай
гьайбат галай.
13Къадим несилрилай несилралди
На ийидай гьакимвал агакьда,
Ви пачагьлугъ даимди я.
Ребби Вичи гайи гафунин иеси я,
Адахъ вири крара регьим ава[+].

14Кьазва Реббиди ярх жезвай вирибур,
вири агъуз аватнавайбур Ада хкаж ийизва[+].
15Мягькемдиз виридан вилер Ваз килигзава,
Вуна тӀуьн гузва абуруз чпин вахтунда[+].
16На Жуван гъил ахъайзава,
чан алайбур вири
тухарзава Ви къастунив кьурвал Вуна[+].

17Ребби гьахъ я Вичин вири рекьера,
регьим ава Адахъ Вичин вири крара.
18Сад Аллагь мукьва я Вичиз эверзавай вирибуруз,
гьакъикъат гваз эверзавай виридаз[+].
19ТӀалабунар Вичикай кичӀедайбурун
Ада кьилиз акъудзава,
абурун минетрин ван къведа Адаз,
абуруз куьмекда Ада.
20Хуьзва Реббиди Вич кӀандай вирибур,
терг ийизва вири небгетар.

21Ша, зи мецив тарифин Реббидин,
Ада халкь авур кьван вирида
эбеди яз машгьур авурай
пак[†] ТӀвар Адан!

#### 145


Аллагьди зайифбур хуьн

1Тариф ая Реббидин[†]!
Тарифа, зи рикӀ, Реббидин![+]
2Вири жуван уьмуьрда за тарифда Реббидин;
аламай кьван зал чан
манидалди тарифда за зи Аллагьдин[+].
3Умуд кутамир гьакимрик,
ажал галайбурук,
чпе хиласвал[†] авачир[+].
4Абурун чан хкатайла,
элкъвена абурукай
накьв хъжезва,
гьа юкъуз абурун вири къастар квахьзава[+].

5Бахтавар я, низ Якьубан[†] Аллагьди куьмек гузвайди,
далу акалзавайди Реббидихъ, вичин Аллагьдихъ,
6халкь авурдахъ цавни чил,
гьуьлни ана авай кьван вири,
вафа турди Реббидиз,
Вичихъ далу акализ жедай даим яз.
7Ада пад кьазва дарда тунвайбурун,
гишинбуруз тӀуьн гузва.
Къазаматда тунвайбур ахъайзава Реббиди[+].
8Буьркьуьбурун вилер ахъайзава Реббиди.
Реббиди агъуз аватнавайбур хкаж ийизва.
Реббидиз кӀанда гьахъ-михьибур[+].
9Реббиди хуьзва масанай атана ацукьнавайбур,
етимризни хендедайриз куьмек гузва,
амма атӀузва небгетрин рехъ[+].

10Реббиди пачагьвал ийида датӀана,
Сигьан[†], ви Аллагь
несилдилай несилдалди я.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 146


Тарихдани тӀебиатда Аллагьдин зурбавал

1Тариф ая Реббидин[†]!
Вуч хъсан я манидалди
тариф авун чи Аллагьдин,
вуч хъсан я ширин ва кутугай тариф авунин[+].

2Ярусалим эхцигзава Реббиди,
кӀватӀ хъийизва Исраилдин[†] суьргуьнар[+].
3Ада дири хъийизва рикӀер ханвайбур,
абурун хирер кутӀунзава,[+]
4гьисаб ийизва гъетерин кьадар,
тӀварар гузва абуруз вирибуруз.
5Чи Агъа чӀехи я ва къудрат авайди я,
Адан акьулдиз чидач сергьятар.
6Умундаз куьмек гузва Реббиди,
небгет гьалчзава чилел.

7Шукур авуналди мани лагь Реббидиз,
кинур[†] ягъ чи Аллагьдиз.

8Ада цав кӀевзава циферив,
чил патал марф гьазурзава,
дагъларал векьив экъечӀиз тазва,[+]
9недайди гузва гьайванриз
ва гьарайзавай шарагриз кӀвагъран.

10Ам балкӀандин къуватдал туш шад жезвайди,
я аскеррин кӀвачеринни зирингвилел,[+]
11майилзава Реббиди кичӀебуруз Вичикай,
умуд кутазвайбуруз Вичин регьимдик[+].

#### 147


Реббидин тариф авун

1Ярусалим, машгьур ая вуна, Ребби[†]!
Тариф ая жуван Аллагьдин, Сигьан[†]!

2Мягькемарна Ада ви варарин тӀвалар,
нуьсрет гана ви аялриз къене ви.
3Ада саламатвал тестикьзава сергьятра ви,
тухарзава вун хкягъай къуьлуьвди[+].

4Ада чилел ракъурзава эмирар:
фад-фад физва Адан гаф.
5Ада, сар хьиз, гузва жив,
руьхъ хьиз, къирав къурзава,
6гадарзава, къванер хьиз, Вичин хар;
нивай акъваз жеда Адан къаюн вилик?
7Ада Вичин гаф ракъурзава, цӀразва вири,
ахъайзава Вичин гарар, авахьзава ятарни.

8Къалурзава Вичин гаф Якьубаз[†],
Вичин къайдаяр ва тагькимар – Исраилаз[†].
9Маса халкьар патал Ада авунач и кар,
абуруз чидач дуванар Адан.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 148


Чилелни цаварал Аллагьдин тариф авун

1Тариф ая Реббидин[†]!

Реббидин тарифа цаварилай;
Кьакьанра тарифа Адан[+].
2Тарифа Адан, Адан вири малаикар[†];
тарифа Адан, Адан вири кьушунар[+].
3Тарифа Адан, рагъни варз;
тарифа Адан, нур гузвай гъетер.
4Тарифа Адан, цаварин цавар,
цаварилайни кьакьан тир ятар[+].
5Тариф авурай Реббидин тӀварцӀин,
вучиз лагьайтӀа Гьада вири халкьнава
Гьадан эмир яз[+].
6Ада вири тестикьнава даим яз,
ганва чӀуриз тежедай къайдаяр[+].

7Тарифа Реббидин чилелай,
гьуьлуьн пилияр, деринар вири,[+]
8цӀайлапанни хар, живни циф,
Адан гаф кьилиз акъудзавай къати гар,
9дагъларни вири кӀунтӀар,
майвадин тарарни вири муьткверар,
10ничхирарни гьар жуьредин малар,
чурчуларни лувар квай къушар,
11чилин пачагьарни вири халкьар,
регьберарни чилин вири гьакимар,
12гадаярни рушар,
кьуьзуьбурни жегьилар –
13тариф ая Реббидин тӀварцӀин,
куьз лагьайтӀа са Гьадан тӀвар
хкажнава!
Адан баркалла чилерилайни,
цаварилайни кьакьан я[+].

14Ада Вичин халкьдин карч хкажнава,
баркалла Вичиз вафа хуьзвайбурун,
Исраилдин[†] веледрин,
халкьдин Вичиз мукьва тир.

Тариф ая Реббидин!

#### 149


Сигьанди Реббидин тарифрай

1Тариф ая Реббидин[†]!
лагь Реббидиз цӀийи мани,
Адав тариф агакьара
вафа хуьзвайбурун кӀватӀалда[+].

2Шад хьурай Исраил[†] Халикьдал вичин,
хвешивал авурай
Сигьандин[†] рухвайри
Пачагьдал чпин.
3Абуру кьуьлералди
тариф авурай тӀварцӀин Адан,
мани лугьурай Адаз
тафтни кинур[†] ягъиз.
4Вичин халкьдин хатур хуьзва Реббиди,
Вичив гвай хиласвилив[†]
чӀехи ийизва умунбур.

5Адаз вафа хуьзвайбур
баркалла алаз шад хьурай,
абуру хвешидаказ мани лугьурай
чпин месерилай[+].
6Аллагьдин тариф хьурай абурун мецерал,
абурун гъиле хьуй кьве мурцан хци тур,
7халкьарилай кьисас къахчун,
абуруз жаза гун паталди,
8абурун пачагьар зунжурралди кутӀунун паталди,
абурун гьакимар ракьун бухавра тун паталди,
9абуруз атӀанвай кар кьиле тухун паталди
Реббидин гаф тирвал.
Гьа им гьуьрмет къачун я
Адаз вафа хуьзвай вирибуруз.

Тариф ая Реббидин!

#### 150


Эхиримжи тарифдин мани

1Тариф ая Реббидин[†]!
Тариф ая Аллагьдин
Адан пакханада,
Адан къудратдин цаварал алай[+].
2Тариф ая Адан къудрат авай крарай Адан,
тариф ая Адан гьайбатдай Адан,
3тариф ая Адан крчарин ванцелди,
тариф ая Адан, ни арфаярни кинурар[†] ягъиз[+].
4Тариф ая Адан тафтар гваз,
кьуьлералди,
тариф ая симер алай алатарни
кфилар ягъиз[+].
5Тариф ая Адан гугрум кӀевиз вандай, хъсан-къапар ягъиз,
галукь-къапар ягъиз.
6Тариф авурай Реббидин
чан алай вирибуру.

Тариф ая Реббидин!

## Гафарган (Забур)

### Гафарган (Забур)

Гафарган (Забур)


А

Б

Г

ГЬ

Д

И

К

КЪ

КӀ

М

П

Р

С

Х

ЧӀ

Ю

Я


### Аллагьдин КӀвал

Аллагьдин КӀвал – И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Бабил

Бабил – Къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай ва зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагь-риз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### ГуьцӀуьр

ГуьцӀуьр – къадим Исраилда хахамривай, пайгъамбарривай ва пачагьривай, яни Вичиз къуллугъ авун патал Аллагьди Вичи хкянавай ксаривай, зейтундин чӀем гуьцӀдай ва гьавиляй гьахьтинбуруз гуьцӀуьр лугьудай).

### Гьарун

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

### Давуд

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвай, – ксарикай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

### Ибрагьим

Ибрагьим – семи халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12-25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

### Икьрар

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гунин, абур вири душманрикай хуьнин гаф ганай. Чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьурди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар;

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа;

3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана.

### Кинур

Кинур – халкьдин ва диндин талукь тир манияр лугьудайла авазрин алатрихъ галаз санал гъиликдай ва вичел симер алай гъвечӀи алат.

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанунди хилас ийизвач.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Къурбанд

Къурбанд – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай.

### КӀвал

КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

### Макьамдин ара

Макьамдин ара – аквар гьалда, макьамар ягъуниз талукь тир и ибарадин тайин мана-метлеб къе садазни малум туш. Ам са легьзеда макьам атӀунин, гьа арада куьруь са маса мани лугьунин ва са цӀар тикрар хъувунин, гьакӀни кьилдин са алатдал макьам ягъуниз эвер гунин ва я кӀватӀ хьанвайбур дуьа авун патал алгъунин лишан хьун мумкин я.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабар гузва. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

### Муса

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийри кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

### Ребби

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

### Реббидин КӀвал

Реббидин КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

### Сигьан

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### ХерупӀ

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва малаик. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я.

(1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва;

(2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава;

(3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хилас авун

Хилас авун – бедбахтвилерикай азад авун, чандиз жезвай хатадикай, душманрикай ва я кьиникьикай, дуьа ийизвайдан сагъ-саламатвал хатадик кутазвай вири крарикай хуьн лагьай чӀал я. Чувуд чӀала авай и глагол гагь-гагь «куьмек гун» ва «азад авун» хьизни таржума ийизва.

### ЧӀем

ЧӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

### Юсуф

Юсуф – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37-50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай.

### Ягьудат

Ягьудат – Филиштидин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

### Якьуб

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхерстха Исавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна.

Аллагьдин КӀвал – И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Бабил – Къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай ва зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагь-риз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

ГуьцӀуьр – къадим Исраилда хахамривай, пайгъамбарривай ва пачагьривай, яни Вичиз къуллугъ авун патал Аллагьди Вичи хкянавай ксаривай, зейтундин чӀем гуьцӀдай ва гьавиляй гьахьтинбуруз гуьцӀуьр лугьудай).

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвай, – ксарикай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Ибрагьим – семи халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12-25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гунин, абур вири душманрикай хуьнин гаф ганай. Чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьурди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар;

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа;

3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана.

Кинур – халкьдин ва диндин талукь тир манияр лугьудайла авазрин алатрихъ галаз санал гъиликдай ва вичел симер алай гъвечӀи алат.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанунди хилас ийизвач.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай.

КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабар гузва. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийри кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва малаик. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я.

(1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва;

(2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава;

(3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хилас авун – бедбахтвилерикай азад авун, чандиз жезвай хатадикай, душманрикай ва я кьиникьикай, дуьа ийизвайдан сагъ-саламатвал хатадик кутазвай вири крарикай хуьн лагьай чӀал я. Чувуд чӀала авай и глагол гагь-гагь «куьмек гун» ва «азад авун» хьизни таржума ийизва.

ЧӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Юсуф – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37-50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай.

Ягьудат – Филиштидин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхерстха Исавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна.

+ 1:1 Зб. 25:4-5,

+ 1:2 Зб. 118:47-48, Зб. 118:97

+ 1:4 Зб. 34:5

+ 1:6 Зб. 36:18

+ 2:1 Кр. 4:25-26

+ 2:2 Зб. 17:51, Зб. 19:7, Зб. 88:20-21

+ 2:4 Зб. 10:4, Зб. 36:13, Зб. 58:9,

+ 2:6 Зб. 109:2, Крм. 14:1

+ 2:7 Кр. 13:33, Чвд. 1:5, Чвд. 5:5,

+ 2:9 Крм. 2:27, Крм. 12:5, Крм. 19:15,

+ 2:11 Чвд. 12:28, ФпӀ. 4:4

+ 2:12 Зб. 33:8

+ 3:3 Зб. 70:11

+ 3:4 Хьн. 15:1, Зб. 26:6

+ 3:5 Зб. 2:6, Зб. 33:4

+ 3:6 Зб. 4:8

+ 3:7 Зб. 26:3

+ 3:8 Зб. 57:7

+ 3:9 Зб. 36:39, Юн. 2:10

+ 4:4 Эхкъ. 11:7

+ 4:6 ККъ. 33:19, Зб. 50:21

+ 4:7 Кьрм. 6:25, Зб. 30:17, Зб. 43:4, Зб. 66:2

+ 4:9 Зб. 3:6

+ 5:3 Зб. 83:4

+ 5:4 Зб. 87:10, Зб. 118:147

+ 5:6 Зб. 10:5

+ 5:7 Зб. 54:24

+ 5:8 Зб. 10:4

+ 5:10 Зб. 11:2, Рим. 3:13

+ 5:13 Зб. 113:21-22, Зб. 102:4

+ 6:2 Зб. 37:2

+ 6:4 Зб. 89:13

+ 6:6 Зб. 29:10, Зб. 87:11, Зб. 113:25,

+ 6:8 Зб. 30:10

+ 6:9 Зб. 118:115, МатӀ. 7:23

+ 6:11 Зб. 39:13

+ 7:2 Зб. 10:1, Зб. 63:11, Зб. 30:16

+ 7:5 Зб. 54:21,

+ 7:9 Зб. 25:1, Зб. 34:24, Зб. 42:1

+ 7:10 Зб. 10:5

+ 7:11 Хьн. 15:1

+ 7:13 ККъ. 32:41, ККъ. 32:23

+ 7:14 Зб. 20:13, Зб. 63:8

+ 7:15 Якь. 1:15

+ 7:16 Эс. 7:9,

+ 7:18 Зб. 9:3

+ 8:1 Зб. 80:1, Зб. 83:1

+ 8:2 Зб. 148:13, Зб. 112:4, МатӀ. 21:16

+ 8:5 Зб. 143:3, Чвд. 2:6-8

+ 8:7 Хьн. 1:26, Хьн. 1:28, Зб. 109:1, 1-Кар. 15:27, Эф. 1:22

+ 9:2 Зб. 25:7, Зб. 39:6, Зб. 95:3

+ 9:3 Зб. 7:18

+ 9:5 Зб. 139:13, Зб. 28:10

+ 9:6 ККъ. 9:14, ККъ. 29:20

+ 9:8 Зб. 101:13, Зб. 144:13,

+ 9:9 Зб. 57:12, Зб. 66:5, Зб. 95:13, Зб. 97:9, Зб. 109:6,

+ 9:11 Зб. 90:14

+ 9:14 Зб. 106:18

+ 9:16 Зб. 7:16,

+ 9:17 Эхкъ. 7:5, Эхкъ. 14:4

+ 9:22 Зб. 21:1

+ 9:25 Зб. 13:1, Зб. 52:1

+ 9:27 Зб. 29:7

+ 9:28 Рим. 3:14,

+ 9:29 Зб. 16:11, Зб. 36:32,

+ 9:30 Зб. 58:4,

+ 9:35 ККъ. 10:18,

+ 9:36 Зб. 36:17

+ 9:37 Эхкъ. 15:18, Зб. 28:10, Зб. 145:10

+ 9:39 Зб. 81:3

+ 10:1 Зб. 7:2

+ 10:2 Зб. 63:4

+ 10:3 Зб. 81:5

+ 10:4 Юн. 2:8, Зб. 2:4,

+ 10:5 Хьн. 22:1

+ 10:6 Хьн. 19:24, Зб. 74:9

+ 10:7 Зб. 32:5, Зб. 61:8, Зб. 98:4

+ 11:3 Зб. 5:10, Зб. 40:6, Зб. 143:8

+ 11:7 Зб. 17:31, Зб. 118:140,

+ 12:2 Зб. 88:47,

+ 12:4 Зб. 18:9

+ 12:5 ККъ. 32:27

+ 12:6 Зб. 114:7

• 13:1 Зб. 52

+ 13:1 Зб. 9:25, Рим. 3:10-12

+ 13:2 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 32:14, Зб. 101:19

+ 14:1 Зб. 23:3-4,

+ 14:2 Зб. 105:3

+ 14:3 Лв. 19:16

+ 14:5 Лв. 25:36, Эхкъ. 23:5

+ 15:2 Зб. 72:25

+ 15:4 Эхкъ. 23:13,

+ 15:5 Кьрм. 18:20,

+ 15:8 Зб. 108:31, Кр. 2:25-28

+ 15:10 Зб. 29:4, Зб. 48:16, Зб. 85:13, Кр. 2:27

+ 15:11 МатӀ. 7:14

+ 16:1 Зб. 85:1, Зб. 141:1

+ 16:3 Зб. 65:10

+ 16:7 Зб. 30:22

+ 16:8 ККъ. 32:10, Рт. 2:12, Зб. 35:8, Зб. 56:2, Зб. 62:8, Зб. 90:4

+ 16:10 Зб. 118:70

+ 16:12 Зб. 9:29

+ 17:2 ККъ. 6:5, Зб. 114:1

+ 17:3 Зб. 18:15, Зб. 30:3-4, Зб. 70:3, Зб. 90:2, Зб. 143:2, Хьн. 15:1

+ 17:4 Зб. 47:2, Зб. 95:4, Зб. 144:3

+ 17:5 Зб. 41:7, Зб. 92:4, Юн. 2:4

+ 17:6 Зб. 114:3

+ 17:7 Юн. 2:8

+ 17:8 Зб. 76:18, Зб. 96:4

+ 17:9 Зб. 20:9,

+ 17:10 Зб. 143:5,

+ 17:11 Зб. 103:3

+ 17:12 Эхкъ. 20:21, Зб. 96:2

+ 17:14 Зб. 67:34, Зб. 76:18-19

+ 17:16 Эхкъ. 15:8, Зб. 105:9

+ 17:17 Зб. 143:7

+ 17:18 Зб. 141:6

+ 17:20 Зб. 30:8, Зб. 117:5

+ 17:24 Хьн. 6:9,

+ 17:28 Зб. 100:5

+ 17:29 Зб. 131:17

+ 17:31 ККъ. 32:4, МатӀ. 5:48, Зб. 11:7, Хьн. 15:1

+ 17:34 ККъ. 32:13,

+ 17:35 Зб. 143:1

+ 17:38 Эхкъ. 23:27

+ 17:41 Эхкъ. 23:27

+ 17:45 ККъ. 33:29

+ 17:48 Зб. 46:3

+ 17:50 Рим. 15:9

+ 17:51 Зб. 143:10,

+ 18:2 Зб. 49:6, Зб. 88:6, Зб. 96:6

+ 18:5 Рим. 10:18

+ 18:8 ККъ. 4:7, Зб. 22:3, Зб. 118:130

+ 18:9 Рим. 7:12, Зб. 12:4

+ 18:10 Зб. 118:142, Зб. 118:151, Зб. 118:160

+ 18:14 Кьрм. 15:30, Рим. 6:12, Рим. 6:14

+ 18:15 Зб. 17:3

+ 19:2 Зб. 68:30,

+ 19:3 Зб. 127:5, Зб. 133:3

+ 19:5 Зб. 20:3

* 19:8 Дапураг – кьве чарх квай улакь (дяведа ва я акъажунра гъиликдай затӀ).

+ 19:8 Зб. 32:17,

+ 20:2 Зб. 27:7

+ 20:3 Зб. 19:5

+ 20:5 Зб. 60:6, Зб. 90:16

+ 20:8 Зб. 15:8

+ 20:10 Зб. 17:9, Зб. 96:3, Чвд. 10:27

+ 20:13 Зб. 17:15

+ 21:2 МатӀ. 27:46, Мрк. 15:34, Зб. 9:22,

+ 21:3 Зб. 87:2

+ 21:8 Зб. 90:14, МатӀ. 27:39-43, Мрк. 15:29-32, ЛкӀ. 23:35-37

+ 21:10 Зб. 71:6

+ 21:12 Зб. 106:12

+ 21:13 Зб. 117:10-12,

+ 21:15 Зб. 118:28

+ 21:17 Зб. 58:7

+ 21:18 ЛкӀ. 23:35

+ 21:19 Ягь. 19:24

+ 21:21 Зб. 34:17, ФпӀ. 3:2

+ 21:22 2-ТӀим. 4:17

+ 21:23 Чвд. 2:12

+ 21:24 Зб. 134:20

+ 21:26 Зб. 34:18, Лв. 7:16

+ 21:28 Зб. 95:7,

+ 21:29 ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 21:31 Зб. 101:19

+ 21:32 Зб. 77:6, Зб. 101:19

+ 22:1 Зб. 79:2, Ягь. 10:11, ФпӀ. 4:19

+ 22:2 Ягь. 10:9

+ 22:3 Зб. 18:8,

+ 22:4 Зб. 137:7,

+ 22:5 Зб. 91:11, ЛкӀ. 7:46

+ 23:1 Эхкъ. 9:29, Зб. 49:12, Зб. 88:11

+ 23:2 Зб. 101:26, Зб. 103:5,

+ 23:3 Зб. 14,

+ 23:4 Зб. 50:12, МатӀ. 5:8

+ 23:7 Зб. 117:19-20,

+ 23:8 Эхкъ. 15:3

+ 24:1 Зб. 85:4, Зб. 142:8

+ 24:4 Зб. 26:11, Зб. 85:11

+ 24:5 Зб. 25:3

+ 24:6 Зб. 102:17

+ 24:7 Зб. 118:9, Зб. 50:3

+ 24:11 Зб. 78:9,

+ 24:13 Зб. 36:22,

+ 24:15 Зб. 122:1-2, Зб. 140:8

+ 24:22 Зб. 43:27, Зб. 129:8

+ 25:1 Зб. 7:9

+ 25:2 Зб. 138:23,

+ 25:3 Зб. 24:5

+ 25:5 Зб. 1:1, Зб. 138:21

+ 25:6 ККъ. 21:6, Зб. 72:13, МатӀ. 27:24

+ 25:7 Зб. 9:2

+ 25:9 Зб. 27:3

+ 25:10 Эхкъ. 23:8

+ 26:3 Зб. 3:7, Зб. 22:4

+ 26:4 Зб. 22:6, Зб. 60:5, Зб. 64:5

+ 26:6 Зб. 3:4, Эф. 5:19

+ 26:8 Зб. 104:4

+ 26:11 Зб. 24:4

+ 26:12 Зб. 40:3, Эхкъ. 20:16,

+ 26:14 Зб. 30:25,

+ 27:1 Зб. 82:2, Зб. 108:1, Зб. 87:5, Зб. 142:7,

+ 27:2 Зб. 133:2

+ 27:3 Зб. 25:9

+ 27:7 Хьн. 15:1, Зб. 20:2

+ 28:1 Хьн. 6:2, Зб. 88:7, Зб. 95:7

+ 28:5 Зб. 103:16,

+ 28:6 ККъ. 3:9, Зб. 113:4, Зб. 113:6

+ 28:8 Кьрм. 13:27

* 28:9 Чувуд чӀалал и цӀарцӀихъ ихьтин манани хьун мумкин я: «Реббидин ванци жейранрив рухуз тазва».

+ 28:10 Хьн. 6:17, Эхкъ. 15:18, Зб. 9:5, Зб. 9:37

+ 28:11 Зб. 67:36

+ 29:2 Зб. 34:19

+ 29:4 Зб. 15:10, Зб. 48:16, Зб. 85:13,

+ 29:6 Зб. 125:5

+ 29:7 Зб. 9:26

+ 29:10 Зб. 6:6,

• 30:1 Зб. 70:1-3

+ 30:3 Зб. 17:3

+ 30:6 ЛкӀ. 23:46

+ 30:7 ККъ. 32:21

+ 30:9 Зб. 17:20

+ 30:10 Зб. 6:8

+ 30:12 Зб. 30:12, Зб. 37:11, Зб. 68:9, Зб. 87:9

+ 30:16 Зб. 7:2

+ 30:17 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 30:22 Зб. 16:7

+ 30:24 Зб. 96:10

+ 30:25 Зб. 26:14

+ 31:2 Ягь. 1:47, Рим. 4:7-8

+ 31:5 Зб. 37:19, Зб. 50:5, 1-Ягь. 1:9

+ 31:7 Зб. 118:114

+ 31:9 Якь. 3:3

+ 31:11 Зб. 67:4

+ 32:2 Зб. 70:22

+ 32:3 Зб. 39:4, Зб. 95:1, Зб. 97:1, Зб. 143:9, Зб. 149:1, Крм. 5:9

+ 32:5 Зб. 32:5, Зб. 61:8, Зб. 118:64

+ 32:6 Хьн. 1:6-7, Зб. 148:5, Ягь. 1:3, Чвд. 11:3

+ 32:7 Хьн. 1:9, Зб. 103:9,

+ 32:9 Хьн. 1:3

+ 32:12 ККъ. 7:6, Зб. 143:15

+ 32:13 Зб. 10:4

+ 32:14 ККъ. 26:15,

+ 32:17 Зб. 19:8,

+ 32:18 Зб. 146:11

+ 32:20 Хьн. 15:1, ККъ. 33:29

+ 33:5 Зб. 3:5

+ 33:7 Зб. 17:1

+ 33:9 1-Птр. 2:3, Зб. 2:12

+ 33:10 Зб. 36:25,

+ 33:13 1-Птр. 3:10-12

+ 33:15 Зб. 36:27, 3-Ягь. 1:11

+ 33:19 Зб. 50:19

+ 33:20 2-ТӀим. 3:11

+ 33:21 Ягь. 19:36

+ 34:4 Зб. 39:15, Зб. 68:23-26, Зб. 108:6-15

+ 34:5 Зб. 1:4

+ 34:6 Зб. 72:18,

+ 34:7 Зб. 56:7, Зб. 118:85,

+ 34:9 ЛкӀ. 1:47

+ 34:10 Эхкъ. 15:11, Зб. 70:19, Зб. 85:8, Зб. 88:7-9, Зб. 112:5,

+ 34:12 Зб. 37:20, Зб. 108:5,

+ 34:13 Кьрм. 29:7

+ 34:16 Зб. 36:12

+ 34:17 Зб. 21:21

+ 34:18 Зб. 21:26

+ 34:19 Зб. 68:5, Ягь. 15:25, Зб. 29:2

+ 34:22 Зб. 9:22, Зб. 37:22

+ 34:23 Зб. 43:24, Зб. 77:65

+ 34:24 Зб. 7:9

+ 34:25 Зб. 39:16, Зб. 69:4,

+ 34:28 Зб. 70:8

+ 35:2 Рим. 3:18

+ 35:6 Зб. 56:11, Зб. 70:19, Зб. 107:5,

+ 35:7 Рим. 11:33, Зб. 103:14, Зб. 144:16

+ 35:8 Зб. 62:4, Зб. 16:8

+ 35:10 Ягь. 4:10, Ягь. 1:9, 1-Птр. 2:9, Крм. 22:5

+ 35:11 ГлтӀ. 4:9

+ 35:13 Зб. 1:5

+ 36:2 Зб. 89:6

+ 36:9 Зб. 24:13

+ 36:11 МатӀ. 5:5

+ 36:12 Зб. 34:16

+ 36:13 Зб. 2:4

+ 36:17 Зб. 9:36

+ 36:18 Зб. 1:6

+ 36:19 Зб. 32:19

+ 36:20 Зб. 67:3, Зб. 101:4,

+ 36:25 Зб. 33:10-11,

+ 36:26 ККъ. 15:8, Зб. 111:5

+ 36:27 Зб. 33:15

+ 36:28 Зб. 96:10,

+ 36:31 ККъ. 6:6, Зб. 39:9, Зб. 118:11,

+ 36:32 Зб. 9:29

+ 36:34 Зб. 90:8, Зб. 91:12,

+ 36:38 Зб. 72:17

+ 36:39 Зб. 3:9, Юн. 2:10

+ 36:40 Зб. 10:1

+ 37:1 Зб. 69:1

+ 37:2 Зб. 6:2

+ 37:3 ККъ. 32:23,

+ 37:12 Зб. 87:18

+ 37:16 Зб. 38:8

+ 37:19 Зб. 31:5

+ 37:21 Зб. 34:12,

+ 37:22 Зб. 9:22, Зб. 34:22

+ 38:1 Зб. 61:1, Зб. 76:1

+ 38:5 Зб. 89:12

+ 38:6 Зб. 88:48, Зб. 90:5, Зб. 61:10, Зб. 93:10-11, Зб. 143:4,

+ 38:7 Зб. 48:11,

+ 38:8 Зб. 37:16

+ 38:13 Зб. 55:9, Зб. 118:19, Зб. 118:54

+ 39:3 Зб. 68:3,

+ 39:4 Зб. 32:3, Зб. 51:8

+ 39:6 Зб. 9:2, Зб. 70:16

+ 39:7 Зб. 50:18, Чвд. 10:5-7

+ 39:9 Зб. 36:31, Зб. 118:11

+ 39:13 Зб. 68:4

+ 39:15 Зб. 34:4, Зб. 6:11

+ 39:16 Зб. 34:25

+ 39:18 Зб. 85:1, Зб. 108:22

+ 40:2 Зб. 36:18

+ 40:3 Зб. 26:12

+ 40:7 Зб. 11:3

+ 40:10 Ягь. 13:18

+ 40:14 Зб. 71:18, Зб. 88:53, Зб. 105:48

+ 41:2 Зб. 62:1, Зб. 83:2

+ 41:4 Зб. 78:10, Зб. 113:10, Зб. 79:6, Зб. 101:10,

* 41:5 Свараг – шадвилелди санал физвай инсанрин кӀеретӀ.

+ 41:6 Зб. 42:5

+ 41:7 ККъ. 3:9, Зб. 17:5, Зб. 87:8, Юн. 2:4

+ 41:9 Зб. 62:7, Кр. 16:25

+ 41:10 Зб. 17:3, Зб. 42:2

+ 42:1 Зб. 7:9

+ 42:2 Зб. 43:10, Зб. 41:10

+ 42:3 Зб. 2:6

+ 42:5 Зб. 41:6

+ 43:2 Кьрм. 23:23, ККъ. 32:7, Зб. 77:3

+ 43:3 ККъ. 7:1

+ 43:4 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 43:5 Зб. 73:12

+ 43:7 Зб. 32:16-17

+ 43:10 Зб. 42:2, Зб. 88:39

+ 43:11 Лв. 26:17, ККъ. 28:25,

+ 43:12 Лв. 26:33

+ 43:14 Зб. 78:4,

+ 43:15 ККъ. 28:37

+ 43:22 Кр. 1:24

+ 43:23 Рим. 8:36

+ 43:24 Зб. 34:23, Зб. 77:65

+ 43:27 Зб. 24:20

+ 44:1 Зб. 68:1

+ 44:4 Эхкъ. 32:27,

+ 44:7 Чвд. 1:8-9

+ 44:10 Хьн. 10:29,

+ 45:2 Зб. 7:2, ККъ. 4:7,

+ 45:4 Зб. 92:3

+ 45:5 Зб. 64:10

+ 45:7 Зб. 2:1,

+ 45:9 Зб. 65:5

+ 45:10 Зб. 75:4,

+ 46:2 Зб. 94:1

+ 46:3 ККъ. 7:21, Зб. 65:3, Зб. 75:12,

+ 46:8 ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 46:10 Зб. 88:19

+ 47:2 Зб. 17:4

+ 47:5 Хьн. 14:1,

+ 47:10 Зб. 25:3

+ 47:11 Зб. 112:3

+ 47:12 Зб. 96:8

+ 48:5 Зб. 77:2

+ 48:8 МатӀ. 16:26, Мрк. 8:37

+ 48:10 Зб. 88:49

+ 48:11 Зб. 38:7,

+ 48:16 Зб. 15:10, Зб. 29:4

+ 48:18 1-ТӀим. 6:7

+ 49:1 ККъ. 10:17, Зб. 112:3

+ 49:2 ККъ. 33:2, Зб. 79:2, Зб. 93:1

+ 49:3 Эхкъ. 19:16, Лв. 10:2, Кьрм. 16:35,

+ 49:4 ККъ. 4:26, ККъ. 32:1,

+ 49:6 Зб. 18:2, Зб. 96:6, Зб. 57:12

+ 49:7 Зб. 80:9

+ 49:8 Зб. 39:7

+ 49:12 Эхкъ. 9:29, Зб. 23:1, Кр. 17:25

+ 49:14 Зб. 106:22, Чвд. 13:15, Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 49:15 Зб. 80:8

+ 49:19 Зб. 51:4

+ 49:22 Зб. 9:18

+ 50:3 Зб. 24:7,

+ 50:4 Лв. 16:30, 1-Ягь. 1:7, 1-Ягь. 1:9

+ 50:5 Зб. 31:5, Рим. 7:18

+ 50:6 Рим. 3:4

+ 50:7 Зб. 57:4

+ 50:12 МатӀ. 5:12,

+ 50:18 Зб. 39:7

+ 50:19 Зб. 33:19

+ 50:20 Зб. 68:36, Зб. 146:2

+ 50:21 Зб. 4:6

+ 51:4 Зб. 49:19

+ 51:7 Зб. 26:13

+ 51:8 Зб. 39:3,

+ 51:9 Зб. 48:7

• 52:1 Зб. 13

+ 52:2 Зб. 9:25, Рим. 3:10-12

+ 52:3 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 32:14, Зб. 101:19

+ 52:6 Лв. 26:17,

+ 53:5 Зб. 85:14

+ 53:7 Зб. 142:12

+ 53:9 Зб. 58:10, Зб. 91:12, Зб. 111:8, Зб. 117:7

+ 54:3 Зб. 63:1

+ 54:15 Зб. 41:5

+ 54:16 Кьрм. 16:30-33, Зб. 123:3,

+ 54:20 ККъ. 33:27, Зб. 89:3, Зб. 92:2,

+ 54:21 Зб. 7:5

+ 54:23 Зб. 36:5, МатӀ. 11:28-30

+ 54:24 Крм. 20:3, Зб. 5:7,

+ 55:5 Зб. 117:6, МатӀ. 10:28

+ 55:7 Зб. 70:10

+ 55:9 Зб. 38:13, Эхкъ. 32:32, Зб. 68:29, Зб. 138:16,

+ 55:13 Лв. 5:4, Кьрм. 30:3, ККъ. 23:21, Зб. 49:14, Зб. 115:8

+ 55:14 Зб. 114:8,

• 56:1 Зб. 107:2-6

+ 56:1 Зб. 57:1, Зб. 58:1, Зб. 74:1, Зб. 141:1

+ 56:2 Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 56:4 Зб. 143:5-7

+ 56:5 Зб. 57:7,

+ 56:7 Зб. 7:16

+ 56:8 Зб. 111:7-8

+ 56:11 Зб. 35:5

+ 57:1 Зб. 56:1, Зб. 58:1, Зб. 74:1

+ 57:4 Зб. 50:7

+ 57:5 ККъ. 32:33, Зб. 139:4,

+ 57:7 Зб. 3:8, Зб. 56:5

+ 57:11 Зб. 67:24

+ 57:12 Зб. 9:9

+ 58:1 Зб. 56:1, Зб. 57:1, Зб. 74:1,

+ 58:2 Зб. 19:1

+ 58:4 Зб. 9:30,

+ 58:7 Зб. 21:17

+ 58:9 Зб. 2:4, Зб. 36:13

+ 58:10 Зб. 9:10

+ 58:11 Зб. 20:4, Зб. 53:9

+ 58:12 Хьн. 15:1

+ 58:15 Зб. 21:17

+ 58:17 Зб. 17:3

• 59:1 Зб. 107:7-14

+ 59:1 Зб. 79:1

+ 59:3 Зб. 79:3

+ 59:8 Хьн. 12:6, Хьн. 33:18, Хьн. 33:17

+ 59:13 Зб. 145:3,

+ 60:5 Зб. 14:1, Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 60:7 Зб. 20:5

+ 60:9 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 61:1 Зб. 38:1, Зб. 76:1

+ 61:3 Зб. 17:3, Зб. 29:7

+ 61:10 Зб. 38:6, Зб. 143:4,

+ 61:11 ЛкӀ. 12:15

+ 61:12 Крм. 19:1

+ 61:13 Эхкъ. 34:6, Зб. 85:5,

+ 62:2 Зб. 41:2, Зб. 142:6

+ 62:4 Зб. 35:8

+ 62:5 Зб. 103:33

+ 62:7 Зб. 41:9, Зб. 149:5, Кр. 16:25

+ 62:8 Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 62:10 Кьрм. 16:32-33

+ 62:12 ККъ. 6:13, Зб. 106:42

+ 63:2 Зб. 54:3-4

+ 63:4 Зб. 10:2, Зб. 56:4,

+ 63:6 Зб. 72:11

+ 63:8 Зб. 7:13-14, Зб. 17:15

+ 63:11 Зб. 7:2, Зб. 10:1

+ 64:2 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 64:3 Зб. 85:9

+ 64:5 Зб. 23:4, Зб. 26:4

+ 64:6 Зб. 21:28

+ 64:8 Зб. 88:10, Зб. 106:29, Юн. 1:15, МатӀ. 8:26,

+ 64:10 Лв. 26:4, Зб. 45:5

+ 65:1 Зб. 97:4, Зб. 99:1

+ 65:3 Зб. 46:3, ККъ. 33:29

+ 65:4 Зб. 85:9

+ 65:5 Зб. 45:9

+ 65:6 Эхкъ. 14:21-22,

+ 65:10 1-Птр. 1:7

+ 65:13 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 65:16 Мрк. 5:19

+ 66:2 Кьрм. 6:25, Зб. 4:6

+ 66:3 ТӀитӀ. 2:11

+ 66:5 Зб. 9:9

+ 66:7 Лв. 26:4, Зб. 84:13

+ 67:2 Кьрм. 10:35, Кьрм. 10:35

+ 67:3 Зб. 36:20, Зб. 96:5,

+ 67:4 Зб. 31:11

+ 67:6 ККъ. 10:18

+ 67:7 Зб. 112:9,

+ 67:8 Эхкъ. 13:21

+ 67:9 Эхкъ. 19:18,

+ 67:13 Зб. 109:5

+ 67:17 Эхкъ. 19:18, Зб. 131:13-14

+ 67:19 Эф. 4:8

+ 67:20 Зб. 54:23, МатӀ. 11:28

+ 67:22 Зб. 109:6

+ 67:24 Зб. 57:11

+ 67:29 Зб. 75:12

+ 67:31 Зб. 21:13

+ 67:33 Зб. 101:22-23

+ 67:34 Зб. 17:11, Зб. 103:3, Зб. 17:14, Зб. 28:3

+ 67:36 Зб. 28:11

+ 68:1 Зб. 44:1

+ 68:2 Юн. 2:4, Юн. 2:6

+ 68:3 Зб. 17:5, Зб. 39:3, Зб. 41:7

+ 68:4 Зб. 118:82,

+ 68:5 Зб. 34:19, Ягь. 15:25, Зб. 39:13

+ 68:10 Ягь. 2:17, Рим. 15:3

+ 68:15 Зб. 143:7

+ 68:17 Зб. 62:4, Зб. 108:21

+ 68:22 МатӀ. 27:34, Ягь. 19:28-29

+ 68:23 Зб. 34:4-8, Зб. 108:6-15

+ 68:24 Рим. 11:9-10

+ 68:26 Кр. 1:20

+ 68:29 Эхкъ. 32:32, Зб. 55:9, Крм. 3:5

+ 68:30 Зб. 19:2

+ 68:32 Зб. 49:13

+ 68:35 Зб. 95:11

+ 68:36 Зб. 68:36, Зб. 146:2

+ 68:37 Зб. 101:29

• 69:1 Зб. 39:13-17

+ 69:1 Зб. 37:1

+ 69:3 Зб. 34:4, Зб. 6:11

+ 69:4 Зб. 34:25

+ 69:6 Зб. 85:1, Зб. 108:22

• 70:1 Зб. 30:1-4

+ 70:3 Зб. 17:3

+ 70:4 Зб. 139:2, Зб. 139:5

+ 70:6 Зб. 21:10-11

+ 70:8 Зб. 34:28

+ 70:10 Зб. 55:7

+ 70:11 Зб. 3:3

+ 70:13 Зб. 34:4, Зб. 39:15,

+ 70:15 Зб. 39:6

+ 70:19 Зб. 35:6, Эхкъ. 15:11, Зб. 34:10

+ 70:22 Зб. 32:2

+ 71:1 Зб. 126:1,

+ 71:5 Зб. 88:37-38

+ 71:6 ККъ. 32:2

+ 71:7 Зб. 91:13

+ 71:8 Эхкъ. 23:31, Зб. 88:26,

+ 71:10 Хьн. 10:4, Юн. 1:3,

+ 71:14 Зб. 115:6

+ 71:17 Зб. 103:31, Хьн. 12:3

+ 71:18 Зб. 135:4

+ 71:19 Кьрм. 14:21, Зб. 40:14

+ 72:1 Зб. 31:2, Ягь. 1:47

+ 72:3 Зб. 36:1,

+ 72:13 ККъ. 21:6, Зб. 25:6

+ 72:17 Зб. 36:38

+ 72:18 Зб. 34:6,

+ 72:25 Зб. 15:2

+ 72:26 Зб. 15:5,

+ 72:28 Якь. 4:8, Зб. 117:17

+ 73:1 Зб. 78:13, Зб. 94:7, Зб. 99:3,

+ 73:2 Эхкъ. 3:1-2, Эхкъ. 19:18

+ 73:8 Зб. 82:5

+ 73:12 Зб. 43:5

+ 73:13 Зб. 103:26,

+ 73:15 Эхкъ. 17:5-6, Кьрм. 20:11,

+ 73:16 Зб. 103:19,

+ 73:17 Хьн. 8:22

+ 73:20 Лв. 26:44, Зб. 105:45

+ 73:23 Зб. 64:7

+ 74:1 Зб. 56:1, Зб. 57:1, Зб. 58:1

+ 74:9 Крм. 14:10

+ 74:11 Зб. 100:8

+ 75:3 Зб. 47:3-4

+ 75:4 Зб. 45:10,

+ 75:7 Эхкъ. 15:1, Эхкъ. 15:21

+ 75:8 Крм. 6:17

+ 75:12 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10, Зб. 46:2-3, Зб. 67:29,

+ 76:1 Зб. 38:1, Зб. 61:1

+ 76:3 Зб. 85:7

+ 76:6 ККъ. 32:7, Зб. 142:5

+ 76:12 Зб. 104:5-6

+ 76:14 Эхкъ. 15:11

+ 76:17 Зб. 113:3,

+ 76:18 Зб. 17:14, Зб. 143:6

+ 76:19 Зб. 96:4

+ 76:21 Эхкъ. 12:50-51,

+ 77:2 Зб. 48:5, МатӀ. 13:35

+ 77:3 Кьрм. 23:23, ККъ. 32:7, Зб. 43:2

+ 77:4 ККъ. 4:9, ККъ. 6:7, ККъ. 11:19, ККъ. 32:46

+ 77:5 ККъ. 31:12-13

+ 77:6 Зб. 101:19

+ 77:8 Эхкъ. 32:9,

+ 77:11 ККъ. 8:14, Зб. 105:13,

+ 77:12 Кьрм. 13:23, Эхкъ. 7,

+ 77:13 Эхкъ. 14:21-22, Эхкъ. 15:8

+ 77:14 Эхкъ. 13:21-22

+ 77:15 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 77:18 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13, Кьрм. 11:4-6

+ 77:21 Кьрм. 11:1

+ 77:23 Хьн. 7:11

+ 77:24 Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 16:14-31

+ 77:27 Эхкъ. 16:13, Кьрм. 11:31

+ 77:29 Кьрм. 11:20

+ 77:31 Кьрм. 11:33-34

+ 77:32 Кьрм. 14:11

+ 77:33 Зб. 38:6

+ 77:35 ККъ. 32:4

+ 77:38 Эхкъ. 34:6, Кьрм. 14:20

+ 77:39 Хьн. 6:3

+ 77:43 Эхкъ. 7:3, Зб. 104:27-36

+ 77:44 Эхкъ. 7:17-24

+ 77:45 Эхкъ. 8:2-14, Эхкъ. 8:21-24

+ 77:46 Эхкъ. 10:12-15

+ 77:47 Эхкъ. 9:23-25

+ 77:48 Эхкъ. 9:19-21

+ 77:49 Эхкъ. 12:13, Эхкъ. 12:23

+ 77:51 Эхкъ. 12:29, Зб. 134:8

+ 77:52 Зб. 76:21

+ 77:53 Эхкъ. 14:27-28, Эхкъ. 15:10

+ 77:54 Эхкъ. 15:17

+ 77:55 Зб. 134:12

+ 77:58 ККъ. 31:29, ККъ. 32:16

+ 77:65 Зб. 34:23, Зб. 43:24,

+ 77:68 Хьн. 49:8, Зб. 86:2

+ 78:2 ККъ. 28:26

+ 78:4 Зб. 43:14,

+ 78:5 Зб. 84:6, Зб. 88:47

+ 78:6 Крм. 16:1

+ 78:7 Зб. 13:4

+ 78:9 Зб. 24:11, ЛкӀ. 18:13

+ 78:10 Зб. 41:4, Зб. 113:10, ККъ. 32:43

+ 78:11 Зб. 101:21

+ 78:12 Хьн. 4:15, Лв. 26:21

+ 78:13 Зб. 73:1,

+ 79:1 Зб. 59:1

+ 79:2 Зб. 76:21, Зб. 98:1, ККъ. 33:2, Зб. 49:2

+ 79:3 Кьрм. 2:18-24

+ 79:4 Зб. 59:3, Кьрм. 6:25

+ 79:5 Зб. 88:47,

+ 79:6 Зб. 41:4, Зб. 101:10

+ 79:8 Кьрм. 6:25

+ 79:9 МатӀ. 21:33, ККъ. 7:1

+ 79:12 Зб. 71:8

+ 79:13 Зб. 88:41,

+ 79:20 Кьрм. 6:25

+ 80:1 Зб. 8:1, Зб. 83:1

+ 80:4 Лв. 23:24, Кьрм. 10:10

+ 80:6 Эхкъ. 11:4, ККъ. 28:49,

+ 80:7 Эхкъ. 1:11

+ 80:8 Зб. 49:15, Эхкъ. 17:1-7, Кьрм. 20:2-13

+ 80:9 Зб. 49:7

+ 80:10 Эхкъ. 20:2-3

+ 80:14 ККъ. 5:29,

+ 80:17 ККъ. 32:13-14

+ 81:2 Лв. 19:15, ККъ. 1:17,

+ 81:3 Зб. 9:39,

+ 81:5 Зб. 10:3

+ 81:6 Ягь. 10:34

+ 81:7 Зб. 48:13,

+ 82:2 Зб. 27:1

+ 82:5 Зб. 73:8,

+ 82:7 Хьн. 25:12-16,

+ 82:19 Эхкъ. 6:3

+ 83:1 Зб. 8:1, Зб. 80:1

+ 83:3 Зб. 41:2, Зб. 62:1

+ 83:4 Зб. 5:3

+ 83:5 Зб. 22:6, Зб. 64:5

+ 83:6 Зб. 121:1

+ 83:10 Хьн. 15:1

+ 83:12 Хьн. 15:1, ЛкӀ. 1:78

+ 84:3 Зб. 31:1

+ 84:4 Эхкъ. 32:12

+ 84:6 Зб. 78:5

+ 84:13 Лв. 26:4, Зб. 66:6

+ 85:1 Зб. 16:1, Зб. 141:1, Зб. 39:18

+ 85:4 Зб. 24:1

+ 85:5 Эхкъ. 34:6, Зб. 144:8

+ 85:7 Зб. 76:3

+ 85:8 Эхкъ. 15:11, Зб. 34:10, Зб. 95:4, Зб. 96:9,

+ 85:9 Зб. 65:4, Крм. 15:4

+ 85:10 ККъ. 6:4,

+ 85:11 Зб. 24:4

+ 85:13 Зб. 15:10,

+ 85:14 Зб. 53:5

+ 85:15 Эхкъ. 34:6

+ 85:16 Зб. 115:7

+ 86:2 Зб. 47:2, Зб. 77:68

+ 86:3 Зб. 45:5-6

+ 86:5 Зб. 47:9

+ 86:7 Зб. 35:9,

+ 87:2 Зб. 21:3, ЛкӀ. 18:7

+ 87:4 Зб. 15:10

+ 87:5 Зб. 27:1, Зб. 142:7,

+ 87:7 Зб. 142:3,

+ 87:8 Зб. 41:7-8

+ 87:9 Зб. 30:12,

+ 87:11 Зб. 6:6,

+ 87:14 Зб. 5:4

+ 87:18 Зб. 21:17

+ 87:19 Зб. 37:12

+ 88:2 Зб. 100:1

+ 88:5 Зб. 131:11-12

+ 88:6 Зб. 18:1,

+ 88:7 Эхкъ. 15:11, Хьн. 6:2,

+ 88:9 Зб. 34:10

+ 88:10 Зб. 64:8, Юн. 1:15

+ 88:12 Зб. 23:1

+ 88:13 ККъ. 3:9,

+ 88:15 Зб. 96:2

+ 88:16 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 88:19 Зб. 46:10

+ 88:20 Кр. 13:22

+ 88:24 Зб. 2:9

+ 88:26 Зб. 71:8

+ 88:27 ККъ. 32:15, Зб. 94:1

+ 88:36 Чвд. 6:17-18

+ 88:39 Зб. 43:10

+ 88:47 Зб. 12:1, Зб. 78:5, Зб. 12:2, Зб. 78:5

+ 88:49 Зб. 48:10

+ 88:53 Зб. 40:14

+ 89:1 Зб. 33:1,

+ 89:2 ККъ. 33:27

+ 89:3 ККъ. 33:27, Зб. 92:2,

+ 89:4 Хьн. 3:19, Зб. 102:14,

+ 89:5 2-Птр. 3:8, Зб. 38:6

+ 89:6 Зб. 36:2,

+ 89:10 Хьн. 6:3, Хьн. 47:9

+ 89:17 Зб. 127:2

+ 90:1 Зб. 31:7, Зб. 120:5

+ 90:2 Зб. 17:3

+ 90:3 Зб. 123:7,

+ 90:4 Зб. 16:8, Зб. 35:5

+ 90:8 Зб. 36:34, Зб. 91:12,

+ 90:9 ККъ. 33:27, Зб. 17:3

+ 90:12 МатӀ. 4:6, ЛкӀ. 4:10-11

+ 90:13 Мрк. 16:18, ЛкӀ. 10:19

+ 90:14 Зб. 21:8-9, Зб. 9:11

+ 90:16 Зб. 20:5

+ 91:2 Зб. 146:1

+ 91:6 Зб. 110:2, Крм. 15:3

+ 91:9 Зб. 92:4

+ 91:11 Зб. 22:5,

+ 91:12 Зб. 36:34, Зб. 59:10, Зб. 90:8,

+ 91:13 Зб. 71:7,

+ 91:14 Зб. 134:2

+ 91:16 Зб. 17:2, Хьн. 18:25,

+ 92:1 Зб. 95:10, Зб. 96:1, Зб. 98:1, Зб. 103:1

+ 92:2 ККъ. 33:27, Зб. 54:20, Зб. 89:3,

+ 92:4 Зб. 91:9

+ 93:1 ККъ. 32:35, ККъ. 32:43, ККъ. 33:2, Зб. 49:2

+ 93:3 Крм. 6:10

+ 93:10 Зб. 38:6, 1-Кар. 3:20

+ 93:14 Рим. 11:2

+ 93:17 Зб. 123:1-3

+ 93:21 Эхкъ. 23:7,

+ 93:22 Зб. 17:3

+ 94:1 ККъ. 32:15, Зб. 88:27

+ 94:3 Зб. 85:8, Зб. 134:5

+ 94:5 Хьн. 1:9-10

+ 94:7 Зб. 73:1, Чвд. 3:7-11

+ 94:11 Кьрм. 14:22-23, ККъ. 1:35, ККъ. 12:9,

+ 95:1 Зб. 32:3,

+ 95:2 Зб. 99:4

+ 95:3 Зб. 9:2

+ 95:4 Зб. 17:4, Зб. 144:3, Эхкъ. 18:11

+ 95:7 Зб. 28:1

+ 95:9 Зб. 113:7

+ 95:10 Зб. 92:1, Зб. 96:1, Зб. 98:1

+ 95:11 Зб. 97:7

+ 95:13 Зб. 9:9

+ 96:1 Зб. 92:1, Зб. 95:10, Зб. 98:1

+ 96:2 Эхкъ. 19:9, Эхкъ. 20:21, Зб. 17:12, Зб. 88:15

+ 96:3 Зб. 20:10

+ 96:4 Зб. 76:19

+ 96:5 Зб. 67:3,

+ 96:6 Зб. 18:2, Зб. 49:6

+ 96:7 Чвд. 1:6

+ 96:8 Зб. 47:12

+ 96:9 Зб. 85:8

+ 96:10 Рим. 12:9, Зб. 30:24, Зб. 36:28

+ 96:11 Зб. 26:1, Зб. 111:4,

+ 96:12 Зб. 31:11

+ 97:1 Зб. 32:3,

+ 97:4 Зб. 65:1, Зб. 99:1

+ 97:6 Кьрм. 10:10

+ 97:7 Зб. 95:11

+ 97:9 Зб. 95:13, Зб. 109:6,

+ 98:1 Зб. 92:1, Зб. 95:10, Зб. 96:1, Зб. 79:2

+ 98:2 Зб. 112:4

+ 98:4 Зб. 10:7

+ 98:6 Эхкъ. 32:11-14, Кьрм. 16:48,

+ 98:7 Эхкъ. 33:9

+ 98:8 Кьрм. 14:20, Кьрм. 20:12

+ 98:9 Зб. 2:6

+ 99:1 Зб. 65:1, Зб. 97:4

+ 99:3 Зб. 73:1,

+ 99:4 Зб. 95:2

+ 99:5 Зб. 105:1

+ 100:1 Зб. 88:2

+ 100:2 Зб. 118:1,

+ 100:5 Эхкъ. 20:16,

+ 100:8 Зб. 74:11

+ 101:1 Зб. 141:2

+ 101:4 Зб. 36:20,

+ 101:5 Зб. 36:2, Зб. 106:18

+ 101:10 Зб. 41:4, Зб. 79:6

+ 101:12 Зб. 108:23, Зб. 143:4

+ 101:13 Зб. 9:8, Зб. 134:13

+ 101:14 Кьрм. 10:35,

+ 101:19 Зб. 21:31, Зб. 77:6

+ 101:20 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 13:2

+ 101:21 Зб. 78:11

+ 101:22 Зб. 67:33

+ 101:27 Крм. 20:11

+ 101:28 Чвд. 1:10-12, Чвд. 13:8

+ 101:29 Зб. 68:37, Зб. 111:2

+ 102:1 Зб. 103:1, Зб. 145:1

+ 102:3 Эхкъ. 15:26, Эхкъ. 34:7

+ 102:4 Зб. 5:13

+ 102:8 Эхкъ. 34:6

+ 102:11 Зб. 35:6,

+ 102:14 Хьн. 2:7

+ 102:15 Зб. 89:6

+ 102:16 Зб. 36:10

+ 102:17 Зб. 24:6

+ 102:18 Эхкъ. 20:6, ККъ. 7:9

+ 102:19 Зб. 10:4, Зб. 92:2

+ 102:20 Зб. 148:2

+ 103:1 Зб. 102:1, Зб. 92:1

+ 103:3 Зб. 17:11

+ 103:4 Чвд. 1:7

+ 103:5 Зб. 23:2, Зб. 118:90,

+ 103:7 Зб. 17:16,

+ 103:9 Хьн. 1:9, Зб. 32:7,

+ 103:14 ККъ. 11:14-15, Зб. 146:8-9

+ 103:15 Кр. 14:17

+ 103:19 Хьн. 1:14, Зб. 73:16,

+ 103:27 Зб. 135:25

+ 103:28 Зб. 144:16

+ 103:29 Хьн. 3:19, Зб. 89:4, Зб. 145:4,

+ 103:31 Зб. 71:17

+ 103:32 Зб. 143:5

+ 103:33 Зб. 62:5, Зб. 145:2

+ 104:4 Зб. 23:6, Зб. 26:8

+ 104:5 Зб. 76:12-13

+ 104:8 ККъ. 7:9, Лв. 26:42

+ 104:9 Хьн. 17:2, Хьн. 26:3

+ 104:11 Хьн. 35:11-12

+ 104:12 ККъ. 7:7, ККъ. 26:5

+ 104:14 Хьн. 12:17, Хьн. 20:3

+ 104:15 Хьн. 20:7

+ 104:16 Хьн. 41:54

+ 104:17 Хьн. 37:28, Хьн. 45:5

+ 104:19 Хьн. 37:7, Хьн. 41:54

+ 104:20 Хьн. 41:14

+ 104:21 Хьн. 41:40

+ 104:23 Хьн. 46:6

+ 104:24 Эхкъ. 1:7, ККъ. 26:5

+ 104:25 Эхкъ. 9:12

+ 104:26 Эхкъ. 3:10, Эхкъ. 4:14

+ 104:27 Эхкъ. 7:3, Зб. 77:43-51

+ 104:28 Эхкъ. 10:21-23

+ 104:29 Эхкъ. 7:17-24

+ 104:30 Эхкъ. 8:2-14

+ 104:31 Эхкъ. 8:16-24

+ 104:32 Эхкъ. 9:23-25

+ 104:34 Эхкъ. 10:12-15

+ 104:36 Эхкъ. 12:29

+ 104:37 Эхкъ. 12:35-36

+ 104:38 Эхкъ. 12:33

+ 104:39 Эхкъ. 13:21-22

+ 104:40 Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 16:14-31

+ 104:41 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 104:42 Хьн. 15:14

+ 104:43 Хьн. 15

+ 105:3 Зб. 14:2

+ 105:7 Эхкъ. 14:11

+ 105:8 Эхкъ. 9:16, Эхкъ. 14:18

+ 105:9 Эхкъ. 15:8, Зб. 17:16, Эхкъ. 14:21-22

+ 105:10 ЛкӀ. 1:71

+ 105:11 Эхкъ. 14:28

+ 105:12 Эхкъ. 14:31

+ 105:13 ККъ. 8:14, Зб. 77:11,

+ 105:14 Кьрм. 11:4

+ 105:15 Кьрм. 11:20, Зб. 77:29

+ 105:16 Кьрм. 16:1-3

+ 105:17 Кьрм. 16:31-32, Кьрм. 11:6

+ 105:18 Кьрм. 16:35

+ 105:19 Эхкъ. 32:4, ККъ. 9:8

+ 105:20 Рим. 1:23

+ 105:21 ККъ. 8:12-14, Зб. 77:11,

+ 105:23 Эхкъ. 32:10, ККъ. 9:14

+ 105:24 Кьрм. 14:2-4

+ 105:27 Кьрм. 14:30

+ 105:28 Кьрм. 25:1-5,

+ 105:30 Кьрм. 25:7-8

+ 105:31 Хьн. 15:6, Кьрм. 25:10-13

+ 105:32 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13

+ 105:33 Кьрм. 20:10

+ 105:36 Эхкъ. 23:33,

+ 105:37 ККъ. 32:17

+ 105:38 Кьрм. 35:33

+ 105:45 Лв. 26:42, Зб. 73:20,

+ 105:48 Зб. 40:14

+ 106:1 Зб. 105:1

+ 106:2 Зб. 105:10, ККъ. 30:3,

+ 106:9 ЛкӀ. 1:53

+ 106:12 Зб. 21:12

+ 106:18 Зб. 9:14

+ 106:22 Зб. 49:14, Чвд. 13:15

+ 106:25 Юн. 1:4

+ 106:29 Зб. 64:8, Зб. 88:10, Юн. 1:15, МатӀ. 8:26

+ 106:34 Хьн. 19:24-28,

+ 106:38 Хьн. 12:2, Эхкъ. 1:7,

+ 106:41 Зб. 112:7

+ 106:42 Зб. 118:74, Зб. 62:12

• 107:1 Зб. 56:8-12, Зб. 59:7-14

+ 107:2 Зб. 111:7-8

+ 107:5 Зб. 35:5

+ 107:8 Хьн. 12:6, Хьн. 33:18, Хьн. 33:17

+ 107:13 Зб. 145:3,

+ 108:1 Зб. 27:1

+ 108:2 Зб. 51:4

+ 108:3 Зб. 34:19

+ 108:5 Зб. 34:12,

+ 108:6 Зб. 34:4-8, Зб. 68:23-26

+ 108:8 Кр. 1:20

+ 108:9 Эхкъ. 22:24

+ 108:13 Зб. 20:11

+ 108:14 Эхкъ. 20:5

+ 108:18 Кьрм. 5:22

+ 108:21 Зб. 68:17

+ 108:22 Зб. 39:8

+ 108:23 Зб. 101:12, Эхкъ. 10:19

+ 108:31 Зб. 15:8

+ 109:1 МатӀ. 22:44, Мрк. 12:36, ЛкӀ. 20:42-43, Кр. 2:34-35, Зб. 8:7, Мрк. 16:19, Чвд. 1:13, Чвд. 10:13

+ 109:2 Зб. 2:6, Зб. 71:8

+ 109:4 Чвд. 6:17-18, Хьн. 14:18-20, Чвд. 5:6, Чвд. 7:17, Чвд. 7:21

+ 109:5 Зб. 67:13

+ 109:6 Зб. 9:9, Зб. 67:22

+ 110:1 Зб. 149:1, Зб. 137:1

+ 110:2 Зб. 91:6

+ 110:3 Зб. 111:3

+ 110:4 Эхкъ. 34:6

+ 110:5 Зб. 104:8

+ 110:9 ЛкӀ. 1:68, Зб. 98:3, ЛкӀ. 1:49

+ 110:10 ККъ. 4:6

+ 111:1 Зб. 1:2, Зб. 127:1

+ 111:3 Зб. 110:3

+ 111:4 Зб. 26:1, Зб. 96:11,

+ 111:5 Зб. 36:26

+ 111:7 Зб. 56:8, Зб. 107:2

+ 111:8 Зб. 53:9

+ 111:9 ККъ. 24:13, 2-Кар. 9:9

+ 112:2 Зб. 113:26

+ 112:3 Зб. 47:11, Зб. 49:1,

+ 112:4 Зб. 98:2, Зб. 148:13, Зб. 8:1

+ 112:5 Зб. 34:10

+ 112:6 Зб. 10:4

+ 112:7 Зб. 106:41

+ 112:9 Зб. 67:7

+ 113:1 Эхкъ. 12:37

+ 113:3 Эхкъ. 14:21-22, Зб. 76:17,

+ 113:4 Зб. 28:6

+ 113:7 Зб. 95:9

+ 113:8 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11, Зб. 77:15

+ 113:10 Зб. 41:4, Зб. 78:10,

+ 113:11 Зб. 2:4, Зб. 10:4, Зб. 134:6

+ 113:12 Зб. 134:15-18

+ 113:13 ККъ. 4:28

+ 113:18 Хьн. 15:1

+ 113:25 Зб. 6:6,

+ 113:26 Зб. 112:2

+ 114:1 ККъ. 6:5, Зб. 17:2

+ 114:3 Зб. 17:5-6

+ 114:5 Эхкъ. 34:6

+ 114:7 Зб. 12:6

+ 114:8 Зб. 55:14

+ 114:9 Зб. 26:13

+ 115:1 2-Кар. 4:13

+ 115:2 Зб. 61:8

+ 115:5 Кьрм. 30:3, Зб. 49:14, Юн. 2:10

+ 115:6 Зб. 71:14

+ 115:7 Зб. 85:16

+ 115:8 Зб. 49:14, Зб. 55:13

+ 116:1 Рим. 15:11

+ 116:2 Зб. 35:6,

+ 117:1 Зб. 105:1

+ 117:5 Зб. 17:20, Зб. 30:8

+ 117:6 Зб. 55:5, Зб. 55:12, Чвд. 13:6

+ 117:7 Зб. 53:9

+ 117:8 Зб. 145:3,

+ 117:10 Зб. 21:13

+ 117:14 Эхкъ. 15:2,

+ 117:15 Эхкъ. 15:6

+ 117:17 Зб. 72:28, Зб. 106:22

+ 117:19 Зб. 23:7,

+ 117:20 Крм. 21:27

+ 117:22 МатӀ. 21:42, Мрк. 12:10, ЛкӀ. 20:17, Кр. 4:11, Эф. 2:20, 1-Птр. 2:7

+ 117:26 МатӀ. 21:9, МатӀ. 23:39, Мрк. 11:9, ЛкӀ. 13:35, ЛкӀ. 19:38

+ 117:27 Зб. 17:29

+ 117:29 Зб. 105:1

+ 118:1 Зб. 100:2, Зб. 100:6

+ 118:3 1-Ягь. 3:9, 1-Ягь. 5:18

+ 118:6 Зб. 118:80

+ 118:8 Зб. 37:22

+ 118:9 Зб. 24:7,

+ 118:11 Зб. 36:3, Зб. 39:9

+ 118:12 Зб. 26:11

+ 118:13 ККъ. 6:7

+ 118:15 Зб. 24:4

+ 118:19 Зб. 38:13

+ 118:20 Зб. 41:2

+ 118:21 ККъ. 27:26,

+ 118:23 Зб. 118:161,

+ 118:28 Зб. 21:15

+ 118:34 Зб. 118:69

+ 118:46 МатӀ. 10:18, Кр. 26:1

+ 118:47 Зб. 1:2

+ 118:54 Зб. 38:13

+ 118:57 Зб. 15:5

+ 118:61 Зб. 139:6,

+ 118:62 Зб. 41:9, Кр. 16:25

+ 118:64 Зб. 32:5

+ 118:68 Зб. 105:1, Мрк. 10:18

+ 118:69 Зб. 118:34

+ 118:70 Зб. 16:10

+ 118:71 Рим. 8:28

+ 118:72 Зб. 18:11

+ 118:74 Зб. 106:42

+ 118:80 Зб. 118:6

+ 118:82 Зб. 68:4,

+ 118:84 Крм. 6:10

+ 118:85 Зб. 7:16,

+ 118:90 Зб. 103:5,

+ 118:98 ККъ. 4:6

+ 118:103 Зб. 18:10, Крм. 10:9-10

+ 118:105 2-Птр. 1:19

+ 118:110 Зб. 139:6,

+ 118:111 ККъ. 33:4,

+ 118:114 Зб. 31:7, Хьн. 15:1

+ 118:115 Зб. 6:9, МатӀ. 7:23

+ 118:123 Зб. 118:82,

+ 118:127 Зб. 18:11,

+ 118:130 Зб. 18:8

+ 118:135 Кьрм. 6:25

+ 118:140 Зб. 11:7, Зб. 17:31,

+ 118:142 Зб. 18:10

+ 118:147 Зб. 5:5

+ 118:151 ККъ. 4:7, Зб. 144:18

+ 118:157 Зб. 3:2

+ 118:158 Зб. 138:20

+ 118:160 Ягь. 17:17

+ 118:161 Зб. 118:23

+ 118:166 Хьн. 49:18

+ 118:168 Зб. 138:3, Чвд. 4:13

+ 118:176 1-Птр. 2:25

+ 119:4 Зб. 139:11,

+ 119:5 Хьн. 10:2,

+ 120:1 Зб. 119:1

+ 120:2 Зб. 123:8

+ 120:5 Зб. 90:1

+ 120:8 Кьрм. 6:24, ККъ. 28:6

+ 121:1 Зб. 119:1,

+ 121:4 ККъ. 16:16, Зб. 119:1

+ 121:9 Эс. 10:3

+ 122:1 Зб. 119:1, Зб. 10:4, Зб. 24:15

+ 123:1 Зб. 119:1, Зб. 128:1, Зб. 93:17

+ 123:3 Кьрм. 16:30-33, Зб. 54:16,

+ 123:4 Зб. 68:3

+ 123:7 Зб. 90:3

+ 123:8 Зб. 120:2

+ 124:1 Зб. 119:1

+ 124:5 Зб. 127:5, ГлтӀ. 6:16

+ 125:1 Зб. 119:1

+ 125:6 Зб. 29:6

+ 126:1 Зб. 119:1, Зб. 71:1

+ 126:2 Хьн. 3:17

+ 126:3 Хьн. 33:5

+ 127:1 Зб. 119:1, Зб. 111:1

+ 127:2 Зб. 89:17

+ 127:3 Зб. 143:12

+ 127:5 Зб. 19:3, Зб. 133:3

+ 127:6 Зб. 124:5, ГлтӀ. 6:16

+ 128:1 Зб. 119:1, Зб. 128:1

+ 128:5 Зб. 34:4

+ 128:8 Рт. 2:4, Зб. 117:26

+ 129:1 Зб. 119:1,

+ 129:7 Зб. 130:3

+ 129:8 Зб. 24:22

+ 130:1 Зб. 119:1

+ 130:3 Зб. 129:7

+ 131:1 Зб. 119:1

+ 131:3 Кр. 7:46

+ 131:7 Зб. 98:5

+ 131:8 Зб. 77:61,

+ 131:11 Зб. 88:34-35, Зб. 109:4,

+ 131:13 Эхкъ. 19:18, Зб. 67:17, Зб. 77:68

+ 131:15 Зб. 147:3, Рт. 1:6

+ 131:17 Зб. 17:29

+ 132:1 Зб. 119:1, Хьн. 13:8

+ 132:2 Эхкъ. 29:7, Лв. 8:12

+ 132:3 ККъ. 3:9, Лв. 25:21, ККъ. 28:8

+ 133:1 Зб. 119:1,

+ 133:2 Зб. 27:2

+ 133:3 Кьрм. 6:24, Зб. 19:3, Зб. 127:5

+ 134:2 Зб. 91:14

+ 134:4 Эхкъ. 19:5, ККъ. 7:6

+ 134:5 Зб. 85:8, Зб. 94:3

+ 134:6 Зб. 113:11

+ 134:8 Эхкъ. 12:29, Зб. 77:51

+ 134:9 ККъ. 6:22

+ 134:10 Зб. 135:17-20

+ 134:11 Кьрм. 21:21-35,

+ 134:12 ККъ. 29:8, Зб. 77:55

+ 134:13 Зб. 101:13

+ 134:14 ККъ. 32:36

+ 134:15 Зб. 113:12-16

+ 134:16 ККъ. 4:28

+ 134:20 Зб. 21:24

+ 134:21 Зб. 131:13

+ 135:1 Зб. 105:1

+ 135:2 ККъ. 10:17

+ 135:4 Зб. 71:18

+ 135:7 Хьн. 1:16-18

+ 135:10 Эхкъ. 12:29, Зб. 77:51

+ 135:11 Эхкъ. 12:51

+ 135:13 Эхкъ. 14:21-22, Зб. 77:13

+ 135:15 Эхкъ. 14:27

+ 135:16 Эхкъ. 15:22

+ 135:17 Зб. 134:10-12

+ 135:19 Кьрм. 21:21-26

+ 135:20 Кьрм. 21:33-35

+ 135:24 Зб. 105:10

+ 135:25 Зб. 103:27

+ 136:8 Крм. 18:6

+ 137:1 Зб. 110:1, Зб. 85:8

+ 137:2 Зб. 27:2

+ 137:7 Зб. 70:20

+ 137:8 Зб. 105:1

+ 138:3 Чвд. 4:13

+ 138:6 Рим. 11:33

+ 138:7 Юн. 1:3

+ 138:16 Эхкъ. 32:32, Зб. 55:9,

+ 138:17 Зб. 91:6

+ 138:19 2-Сал. 2:8

+ 138:21 Зб. 25:5, Зб. 118:158

+ 138:23 Зб. 25:2

+ 139:2 Зб. 70:4

+ 139:4 Зб. 57:5-6, Рим. 3:13

+ 139:5 Зб. 140:9

+ 139:11 Зб. 10:6, Зб. 119:4,

+ 139:13 Зб. 9:5

+ 140:2 Эхкъ. 30:7, Крм. 5:8, Крм. 8:3-4, Эхкъ. 29:41

+ 140:3 Зб. 33:13,

+ 140:8 Зб. 24:15, Зб. 122:1-2

+ 140:9 Зб. 139:5

+ 140:10 Зб. 7:16

+ 141:1 Зб. 56:1

+ 141:2 Зб. 101:1

+ 141:3 Зб. 142:4, Зб. 139:6

+ 141:5 Зб. 26:13

+ 141:6 Зб. 17:18

+ 142:2 Рим. 3:20, ГлтӀ. 2:16

+ 142:3 Зб. 87:7,

+ 142:5 ККъ. 32:7, Зб. 76:6

+ 142:6 Зб. 41:2, Зб. 62:2

+ 142:7 Зб. 27:1,

+ 142:8 Зб. 24:1

+ 142:12 Зб. 53:7

+ 143:1 Зб. 17:3, Зб. 17:35

+ 143:2 Хьн. 15:1, Зб. 17:3

+ 143:3 Зб. 8:5

+ 143:4 Зб. 38:6-7, Зб. 61:10, Зб. 101:12

+ 143:5 Зб. 17:10, Зб. 103:32

+ 143:6 Зб. 76:18

+ 143:7 Зб. 68:15

+ 143:8 Зб. 11:3

+ 143:9 Зб. 32:3,

+ 143:10 Зб. 17:51

+ 143:12 Зб. 127:3

+ 143:15 Зб. 32:12

+ 144:3 Зб. 17:4, Зб. 47:2,

+ 144:6 Зб. 77:4

+ 144:8 Эхкъ. 34:6, Зб. 85:5

+ 144:13 Зб. 9:37, Зб. 101:13,

+ 144:14 Зб. 145:8, ЛкӀ. 13:11-13

+ 144:15 Зб. 103:27

+ 144:16 Зб. 103:14, Зб. 103:28

+ 144:18 ККъ. 4:7

+ 145:1 Зб. 102:1, Зб. 103:1

+ 145:2 Зб. 103:33

+ 145:3 Зб. 117:8,

+ 145:4 Зб. 103:29,

+ 145:7 Зб. 102:6, Зб. 106:9,

+ 145:8 МатӀ. 9:28-30, Зб. 144:14, ЛкӀ. 13:11-13

+ 145:9 Эхкъ. 22:21, ККъ. 10:18

+ 145:10 Эхкъ. 15:18, Зб. 9:35

+ 146:1 Зб. 91:2

+ 146:2 Зб. 50:20, Зб. 68:36, ККъ. 30:3,

+ 146:3 ККъ. 32:39

+ 146:8 ККъ. 11:14,

+ 146:10 Зб. 32:17

+ 146:11 Зб. 32:18

+ 147:3 Зб. 131:15

+ 147:9 ККъ. 7:6, ККъ. 4:8

+ 148:1 МатӀ. 21:9, ЛкӀ. 2:14, ЛкӀ. 19:38

+ 148:2 Зб. 102:20

+ 148:4 ККъ. 10:14, Хьн. 1:7

+ 148:5 Зб. 32:6, Чвд. 11:3

+ 148:6 Зб. 103:9

+ 148:7 Хьн. 1:21

+ 148:13 Зб. 8:2-3, Зб. 112:4

+ 149:1 Зб. 32:3, Зб. 110:1

+ 149:5 Зб. 62:7

+ 150:1 Хьн. 1:6-8

+ 150:3 Зб. 97:6, Зб. 32:2, Зб. 70:22

+ 150:4 Эхкъ. 15:20