# Пак Калам

Институт перевода Библии

## Таврат


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Таврат

### Таврат

Таврат


Хьунухь

ЭхкъечӀун

Леви

Кьурумда

Киххьей къанун


Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы Дагестанского федерального исследовательского центра РАН


Таврат


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва


2023


Таврат

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каландин таржумайрин институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

ISBN 978-5-93943-321-1

© Институт перевода Библии, 2023


Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай Таврат, Пак Каламдин са пай я.

Пак Калам гзаф асиррин девирда гьар жуьредин авторри кхьенвай ва дуьнья халкь авурдалай гатӀунна чи аямдин сад лагьай асирдал къведалди кьиле фейи вакъиайрикай раханвай 60-далайни гзаф ктабрикай туькӀуьр хьанва.

Пак Калам чӀехи кьве паюникай ибарат я – Сифтегьан Икьрар ва ЦӀийи Икьрар. ЦӀийи Икьрарда Иса Месигьдин ва Адан рекьел алайбурун уьмуьрдикай ва крарикай, иманийрин сифте кӀватӀалдикай, ам арадал атуникай ва къвердавай мягькем хьуникай раханва.

Сифтегьан Икьрар чеб санал кӀватӀнавай Тавратдикай, йисарганрикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва шиирралди кхьенвай ктабрикай арадал атанва. Таврат неинки са ачухзавай, гьакӀ вири Пак Каламдин бине кутазвай ктабни я. Ана дуьнья, инсан халкь авуникай, гунагьдинни азабдин эвел кьиликай ва Аллагьдинни инсандин рафтарвилерикай ихтилат физва.

Таврат лезги чӀалаз къадим чувуд текстинин бинедаллаз элкъуьрнава. Вич уьлчме тир и текстинин къайдадилай элячӀунин гьакъиндай текстологиядин чараз гудай къейдера виликамаз гъавурда твазва. Алавайра квез Пак Каламдин тӀварарин, манайрин, гьакъикъатдин затӀарин сиягь ва гьакӀни географиядин картаяр, варцарин тӀварарин ва кьадаррин таблицаяр жагъида.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди Таврат лезги чӀалаз элкъуьрайбуруз, редакторриз, ам таржума авунин ва чапдай акъуддайвал гьазурунин карда иштирак авур ва гьакӀни ктаб кӀелзавайбурув агакьун патал куьмек гайи вирибуруз сагърай лугьузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институт, Москва

### Хьунухь

#### Хьунухь

Хьунухь


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Гьахьун


Хьунухь


Гьахьун

Библиядин сифте вад ктабдин тӀвар Таврат я. И ктабра Исраилдин халкь гьикӀ арадал атанатӀа ва Аллагьди адахъ галаз гьикӀ Икьрар кутӀуннатӀа, ахъайзава. Амма идакай рахадалди вилик, инсаният гьикӀ арадал атанатӀа ва и Икьрар эхирки вучиз герек атанайтӀа гъавурда акьунихъ чӀехи метлеб ава. И затӀарикай вичиз чувуд чӀалал, адан асул текстинин чӀалан сифте гафариз килигна, «Эвел кьил» тӀвар ганвай, чи чӀалал лагьайтӀа – «Хьунухь» тӀвар алаз, Библиядин лап сифте ктабда ихтилат ийизва.

И ктабдин сифте 11 кьил – вири дуьньядин тарихдикай сифте гаф я. Аллагьди и дуьньяни инсан халкь авуна, амма инсандиз Аллагьдихъ галаз сад-садав кьунвай тегьерда уьмуьр тухуз кӀан хьанач ва вичин рехъ кьилди хкягъиз хьана. Гьавиляй инсаниятдин тарих вичин лап сифтедай тахсиркарвилералди акьван ацӀанвай хьи, вичелай инсаниятдин цӀийи тухум арадал атана кӀанзавай ва вич гунагь квачирди тир са Нуьгьан хизан квачиз, Аллагьди а инсаният тергзава.

12-кьилелай гатӀунна, Аллагьдиз чпелай инсаниятдиз хилас жедай рекьер къалуриз кӀан хьайи, Аллагьди хкягъай ксарикай ихтилат кьиле физва. Ибрагьимакай, Исакьакай, Якьубакай ва адан цӀикьвед хцикай, Исраилдин халкьдин бан-бубайрикай тир ахъаюнра чаз Аллагьди Вичин халкьдиз вуч хиве кьунатӀа жагъизва: абурун тухумдин кьадар гзаф тирди жеда, абур Аллагьди чпиз хиве кьур чилел уьмуьр тухуз ацукьда, абуру вири инсаниятдиз гьакъикъат вуч ятӀа малумарда. Абур вири патарихъай тамам ксар тушир – абуруз гзаф нагьакьан хесетар ва гунагь квай кӀвалахар хас тир. ИкӀ ятӀани, Аллагьдинбур тир и ксари Адан эверуниз иман гваз жаваб гана ва Адан эмирар ян тагана кьилиз акъудиз хьана.

«Хьунухь» чпин арада тафават авай хатӀаралди кхьенва: бязи вахтара им гьайбат гвай рахунар я, маса чӀавуз – фикир желбдай ва вичел чӀугвадай гьерекатар я, чка-чка – несилдин тарихдин яргъи сиягьар, муькуь гъилера – шиирралди кхьенвай лап иер хийир-дуьаяр. Маса чӀалариз элкъуьрдайла, шииратдин бязи лишанар квахьзава, иллаки гафарин хъуьруьн, зарафат.

#### 1


Эвел дуьньядин ва инсаниятдин тарих


(1–11 кьилер)


Дуьнья халкь авун

1Сифтени-сифте Аллагьди цаварни чил халкь авуна[+].

2Чил акунар авачиз ва ичӀи тир, цин деринрин винел мичӀивал алай, ва Аллагьдин руьгь ятарин винелай элкъвезвай.

3Аллагьди лагьана: «Экв хьурай». Экв пайда хьана. 4Аллагьдиз экв хъсан яз акуна ва ам мичӀивиликай чара авуна, 5экуьниз – «югъ», мичӀивилизни «йиф» лагьана тӀварар гана.

Няни хьана, пакама алукьна – сад лагьай югъ.

6Аллагьди лагьана: «Цин юкьва вичи яд кьве чкадал пай ийидай тагъ хьурай». 7Гьа икӀ хьунни авуна. Аллагьди тагъ халкь авуна, ва тагъдин кӀаник квай ятар тагъдин винел алай ятарикай чара авуна, 8ва тагъдиз «цав» лагьана тӀвар гана.

Няни хьана, пакама алукьна – кьвед лагьай югъ.

9Аллагьди лагьана: «Цавун кӀаник квай яд са чкадал кӀватӀ хьурай – къурамат пайда хьана». Гьа икӀ хьунни авуна. 10Аллагьди къураматдиз «чил» лагьана тӀвар гана, кӀватӀ хьайи ятариз – «гьуьл». Аллагьдиз ибур хъсан яз жагъана.

11Аллагьди лагьана: «Чиляй набататар экъечӀрай: тум гъидай векьер ва цил авай майва гъидай гьар жуьредин тарар». Гьа икӀ хьунни авуна. 12Чили набататар гана: тум гудай гьар жуьредин векьер ва цил авай майваяр гъидай гьар жуьредин тарар. Аллагьдиз ибур хъсан яз акуна.

13Няни хьана, пакама алукьна – пуд лагьай югъ.

14Аллагьди лагьана: «Цавун тагъда югъ йифекай чара авун патал, вахтар къалуриз йикъар ва йисар алцумун патал чӀехи чирагъар хьурай. 15Абуру цавун тагъдай нур гуз чил ишигълаван авурай». ГьакӀ хьунни авуна. 16Аллагьди зурба кьве чирагъ туькӀуьрна: екеди – югъ идара авун патал, гъвечӀиди – йиф идара авун патал ва гьакӀни гъетер. 17-18Аллагьди абур чилиз экв гун, йикъарни йифер идара авун, экв мичӀекай чара авун патал цавун тагъда экӀяна. Аллагьдиз им гьикьван хъсан ятӀа акуна.

19Няни хьана, пакама алукьна – кьуд лагьай югъ.

20Аллагьди лагьана: «Це алахьна физ чан алай затӀар хьурай. Чилин винелай, цавун тагъда къушари лув гурай». 21Аллагьди гьуьлуьн чӀехи чурчулар ва це гьар патахъди алахьна физвай чан алай затӀарин гьар жуьредин жинсер ва лув гудай гьар жуьредин къушар халкьна.

Аллагьдиз ибур гьикьван хъсан ятӀа акуна 22ва абуруз хийир-дуьа[†] авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая. Гьуьлуьн ятар квелди ацӀура. Чилелни гзаф кьадар къушар хьурай».

23Няни хьана, пакама алукьна – вад лагьай югъ.

24Аллагьди лагьана: «Чили чан алай затӀарин гьар жуьредин жинсер арадал гъурай: малар, куьлуь-шуьлуьяр ва вагьшияр». ГьакӀ хьунни авуна. 25Аллагьди гьар жуьредин вагьшияр, ва чеб чилин винел виринра дуьшуьш жезвай гзаф кьадар чан алай затӀар халкьна. Аллагьдиз им гьикьван хъсан ятӀа акуна.

26Аллагьди лагьана: «Инсан – Чи къамат ва Чи тегьер – халкь ийин. Ада гьуьлера авай гъетерал, цавара авай къушарал, маларал, вири вагьшийрал ва чилел алай кьван чан алай вири куьлуь-шуьлуьйрал агъавал авун патал». 27Аллагьди Вичин къамат тир инсан халкь авуна, Аллагьдин къамат Ада халкь авуна, Эркекни дишиди халкь авуна[+].

28Аллагьди абуруз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая, чилер тирвал бине кутур ва абуруз иесивал ая. Гьуьлера авай гъетерални цавара авай ничхиррал ва чилел алай вири гьайванрал агъавал ая».

29Аллагьди лагьана: «Ингье, за квез суьрсет яз чилел алай кьван тум гъидай вири векьер-кьалар, гьар садахъ вичин майва авай ва майвадани цилер авай вири тарар гузва. 30Гьайванриз ва ничхирриз, чилел алай чан квай вири куьлуь-шуьлуьйриз – чпин беденда уьмуьрдин нефес авай вирибуруз – За тӀуьн яз къацу набататар гузва».

ГьакӀ хьунни авуна. 31Аллагь вичи халкь авурбуруз килигна – абур гзаф хъсан тир.

Няни хьана, пакама алукьна – ругуд лагьай югъ.

#### 2

1Гьа икӀ цавни чил ва цавунни чилин туькӀуьрунин вири жерге халкь авунай.

2Ирид лагьай йикъалди Аллагьди арадал гъунин кӀвалахар акьалтӀарнавай. Ирид лагьай юкъуз Аллагьди ял яна: Ада арадал гъунин кӀвалахар куьтягьнай.

3Аллагьди ирид лагьай йикъаз хийир-дуьа авуна, ва ам паквилиз[†] акъудна, вучиз лагьайтӀа и юкъуз ада ял янай: Ада халкь авунин ва арадал гъунин кӀвалахар куьтягьнай.


Инсан женнетдин багъда

4Ингье цавукайни чиликай, абур халкь авур вахтуникай ихтилат.

Ребби[†] Аллагьди чил ва цав халкь авур чӀавуз, 5чилел гьич са вални, гьич са векь-кьални алачир. Ребби Аллагьди гьеле чилел марфар къурнавачир эхир, ва адахъ гелкъуьн патал инсанарни авачир. 6Анжах чилин деринрай акъатзавай ци ам дигизвай.

7Ребби Аллагьди чилин руквадикай инсан халкь авуна, адак нерин хилерай нефес кутуна ва инсандал чан атана[+].

8Эдемда, рагъэкъечӀдай пата, Ребби Аллагьди багъ кутуна ва Вичи халкь авур инсан гьана уьмуьр тухун патал ацукьарна. 9Ребби Аллагьди и багъда вили кьадай ва хъсан бегьер гъидай гьар жуьредин тарар чӀехи авуна, багъдин юкьвал лагьайтӀа – уьмуьрдин тарни хъсанвални писвал вуч ятӀа чир ийидай тар[+].

10Эдемдай вацӀ авахьзава; ада багъ дигизва, ахпани кьуд хилез пай жезва. 11Абурукай садаз Пишун лугьузва, ам виче къизил авай Гьавила уьлкведин къвалавай элкъвез-элкъвез авахьна фива. 12А уьлкведа михьи къизил ава, ана гьакӀ хуш ни галай шкьакь ва шагьам лугьудай къимет авай къванни дуьшуьш жезва. 13Кьвед лагьай вацӀун тӀвар Гигьан я, ва ам Куш уьлкведин къвалавай авахьзава. 14Пуд лагьай вацӀун тӀвар Пеленг я, ам Ашурдилай рагъэкъечӀдай пата авахьзава. Кьуд лагьай вацӀ Эфрат я[+].

15Инсан Эдемдин багъда ацукьарна, ам и багъдихъ гелкъуьн патал ва ам хуьн патал. 16-17Ребби Аллагьди адаз ихьтин тапшуругъ гана: «Вавай, анжах са хъсанвални писвал чирдай тар квачиз, и багъда авай гьар гьи тарцелай хьайитӀани атӀана майваяр нез жеда, адан майваяр немир: тӀуьртӀа, лап гьа юкъуз рекьида».

18Ребби Аллагьди лагьана: «Инсан тек хьун хъсан туш. За адаз вичихъ галаз кьадай куьмекдар халкьда».

19Ребби Аллагьди чиликай гьар жуьредин гьайванар ва ничхирар арадал гъана, ва ада абуруз гьихьтин тӀварар гудатӀа килигун патал, инсандин кьилив гъана. Гьа икӀ гьайванрал инсанди чпиз гайи тӀварар акьалтна. 20КӀвалин вири гьайванриз, вири ничхирриз, вири вагьшийриз инсанди тӀварар гана – амма абурун арада вичив кьур са куьмекдар жагъанач. 21И чӀавуз Ребби Аллагьди инсан дерин ахвариз ракъурна ва адан пакун тӀваларикай сад акъудна, ам алай чка якӀувди кӀевна[+]. 22И пакун тӀвалуникай Ребби Аллагьди паб арадал гъана ва ам инсандин кьилив гъана. 23Инсанди гьарайна лагьана:

«Килиг, и кӀараб зи кӀарабдикай я,
як зи якӀукай я.
ТӀвар паб жеда адан[*],
вучиз лагьайтӀа итимдикай къачунвайди я».

24Ингье вучиз итим, бубани диде туна, папахъ галкӀана, адахъ галаз са чандиз элкъвезватӀа[+].

25Абур кьведни, гьам Адам[†], гьамни адан паб, кьецӀил тир, амма регъуьвал ийизвачир.

#### 3


Сифтегьан гунагь

1Ребби Аллагьди халкьнавай кьван вири гьайванрикай гъуьлягъ виридалайни амалдарди тир. Ада папавай жузуна: «Аллагьди квез и багъда авай майвайрикай гьич садни недай ихтияр тагун дуьз гаф яни?»[+]

2«Чаз майваяр недай ихтияр ава, – жаваб гана папа. – 3Багъдин юкьвал экъечӀнавай са тарцелай чна адан майваяр тӀуьна жедач, абурук хкӀунани виже къведач, тахьайтӀа чун рекьида лагьана Аллагьди»[+].

4«Рекьидач, – лагьана гъуьлягъди. – 5Аллагьдиз чида хьи, куьне абур тӀуьртӀа, куь вилер ачух жеда ва квекай хъсанвални писвал вуч ятӀа чизвай Аллагь хьтинбур жеда!»

6Папаз аквада хьи, и тарцин майваяр хъсанбур, килигиз хуш къведайбур ва акьул артухардайбур я. Адани са майва атӀана тӀуьна. Гъуьлуьзни ада са майва гана – гъуьлуьни адахъ галаз санал тӀуьна[+]. 7Абурун вилер ачух хьана, чпин кьецӀилвал акуна ва инжилдин пешерикай чпиз юкьвалай агъуз кӀевдай пекер авуна.

8Шагьвар акъатна – абуруз багъда Ребби Аллагь къекъвезвайди ван хьана ва тарарин кьулухъ чуьнуьх хьана.

9«Вун гьина ава?» – эверна Ребби Аллагьди инсандиз. 10«Заз Вун багъда къекъвезвайди ван хьана», – жаваб гана инсанди. – «Заз зун кьецӀил тирди акуна, кичӀ акатна, чуьнуьх хьана». 11«Ваз вун кьецӀил тирди ни лагьана?» – хабар кьуна Ребби Аллагьди. – «Вуна За ваз къадагъа авунвай тарцелай майваяр тӀуьнвани?» 12«Вуна заз ганвай папа – гьа гьада заз и майваяр гана, ва зани тӀуьна», – жаваб гана инсанди. 13«Вуна икӀ вучиз авуна?» – хабар кьуна Ребби Аллагьди папавай. «Гъуьлягъди зун алцурна, зани тӀуьна», – жаваб гана ада.

14Ребби Аллагьди гъуьлягъдиз икӀ лагьана:

«Авур кардай ваз лянет хьурай:
вагьшийринни маларин арада негь хьанвайди,
вун руфун чилелай галчӀуриз фида
ва вири уьмуьр руг нез акъатда.
15Вунни паб за душманар ийизва,
куь балаярни сад садаз душманар я:
адан хци ви кьил яна хада,
вунани адан дабан кӀасда»[+].

16Папаз Ребби Аллагьди лагьана:

«За ваз аял хун азият алайди ийида,
азабра хада вуна аялар.
Гъуьлуьхъ вун датӀана тамарзу жеда:
гъуьл вун патал агъа жеда»[+].

17Адамаз[†] Ребби Аллагьди икӀ лагьана:

«Папаз яб гана, вуна майва тӀуьна,
За ваз къадагъа авур!
Гила вун себеб яз чил лянетдик акатна:
азиятралди гила вири уьмуьрда вуна адан няметар жагъурда.
18Цацар алай валар ада вун патал чӀехи ийида,
чуьлдин векь ваз тӀуьн жеда
19ва чин гьекьедай хьана жуван фу гъилиз гъида.
Вичяй вун къачунвай
чилик вун хъфидалди,
вучиз лагьайтӀа руг я вун
ва мад руквадиз элкъвен хъийида».

20Инсанди – Адама[*] – вичин папаз Гьава[*] лагьана тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ам вири чан алайбурун сифте диде хьана.

21Ребби Аллагьди хамуникай парталар расна ва итимдални адан папал алукӀна. 22Ребби Аллагьди лагьана: «Инсан чакай сад хьтинди хьанва – хъсанвални писвал чизвайди! Ада гьакӀ уьмуьрдин тарцелайни майва атӀун тавурай гьа, ам тӀуьна, ажал авачирдини тежедайвал!»[+]

23Ребби Аллагьди инсан Эдемдин багъдай чукурна – вич халкь авур чилиз зегьмет чӀугурай лагьана. 24Инсан чукурна ва Эдемдин багъдал, рагъэкъечӀдай патахъай къаравулар акъвазарна – херупӀар[†] ва кьуд патахъди ядай ялав квай тур, абуру уьмуьрдин тарцив фидай рехъ хуьн патал.

#### 4


Стха яна кьин

1Адам[†] вичин паб Гьавадихъ галаз хьана. Ам руфунал залан хьана, хва – Къабил[*] – хана. «Реббидин куьмекдалди заз гада жагъана!» – лагьана ада.

2Ахпа ада Гьабил[*] – Къабилан стха хана. Гьабила лапагар хуьзвай, Къабила чилиз къуллугъзавай. 3Къабила Реббидиз савкьват яз чилин майваяр гъайи са югъ алукьна, 4Гьабилани сифте къачунвай дулдин кӀелерин хъуцӀур гъана. Гьабилни адан савкьват Реббиди разивилелди кьабулна, 5амма Къабилни адан савкьват ваъ. Хъилекди Къабилан чин чӀулав хьана.

6«Вак вучиз хъел ква?» – жузуна Реббиди Къабилавай. – «Вуна чин вучиз чӀур авунва? 7Хъсанвал ийизватӀа – кьил хкаж. ТуштӀа, гунагь[†] гуьрцелдихъ чуьнуьх хьанва. Адаз вун гъилиз къачуз кӀанзава, вун адан иеси хьухь»[+].

8Къабила вичин стха Гьабилаз лагьана:

– Ша чуьлдиз экъечӀин.

Абур чуьлдиз экъечӀна. Ана Къабила вичин стхадал вегьена ва ам яна кьена.

9«Ви стха Гьабил гьина ава?» – хабар кьуна Реббиди Къабилавай. «Чидач, – жаваб гана Къабила. – Зун зи стхадин къаравул яни кьван?» 10«Вуна вуч авуна?» – лагьана Аллагьди. – «Ви стхадин иви[†] чилел экъичнава: ада Заз минетзава. 11Вун лянетдик акатна: вуна ви стхадин иви хъваз тур чили вичи вун инкарда. 12Гьикьван вуна адаз къуллугъ авуртӀани, ада мад ваз тӀуьн гудач. Вун чукурнавай, ина-ана къекъвез гьатнавай кас я».

13«Ихьтин жаза заланди я, – лагьана Къабила, – завай ам эхиз жедач.

14Къе вуна зун чилелай чукурзава,
чуьнуьх жеда зун Вакай.
Чукурнавайди ва ина-ана къекъвез гьатнавайди я зун –
нивай хьайитӀани зун яна рекьиз жеда».

15Амма Реббиди лагьана: «Ни Къабил яна кьейитӀани, гьадав ирид къатда кьисас ахгакьда». Рекьера гьалтайбуру ам яна рекьин тавун патал Аллагьди Къабил кьетӀен лишандалди къейдна[+]. 16Къабил Реббидин патавай квахьна хъфена ва Эдемдилай рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай Над уьлкведа уьмуьр тухуз акъвазна.


Къабилан эвледар

17Къабил вичин папахъ галаз хьана, амни руфунал залан хьана ва адаз Гьенух тӀвар алай хва хана.

Къабила а вахтунда шегьер эцигзавай – ва адаз Гьенух – вичин хцин тӀвар гана.

18Гьенухаз Ирад тӀвар алай хва хьана, Ирадаз – Мегьуяил, Мегьуяилаз – Метушаил, Метушаилаз – Ламех. 19Ламеха вичиз кьве паб къачуна: садан тӀвар Ада тир, муькуьдан – Силла. 20Адади Ябал тӀвар алай хва хана, ва адалайни алачухра уьмуьр тухуз жез малар хуьзвайбур арадал атана. 21Ябалахъ Юбал тӀвар алай стха авай – адалай чуьнгуьрдални кфилдал макьамар тамамардайбур арадал атана. 22Силладиз Тубал-Къайин тӀвар алай хва хьана – буьруьнжни ракь гатадай чатун устӀар. Тубал-Къайинан вах Нагъама тир.

23Ламеха вичин папариз икӀ лагьана:

– Хъсандиз яб це заз Адани Силла!
Яб це, папар, за вуч лугьудатӀа!
Зал итимди хер авуртӀа – яна рекьида!
Гадади ягъайтӀани – яна рекьида!
24Къабилан патахъай къахчудай кьисас ирид къат артух я,
амма Ламехан патахъай – пудкъанни цӀерид гъилера!


ШетӀ ва Энаш

25Адам[†] мад вичин папахъ галаз хьана. Адани хва хана ва адал ШетӀ[*] тӀвар эцигна, идан манани ихьтинди тир: «Аллагьди заз Къабила яна кьейи Гьабилан чкадал цӀийи велед гана». 26ШетӀахъ вичи адаз Энаш[*] тӀвар ганвай хвани авай.

Гьа чӀавалай инихъ инсанри Реббидин тӀварцӀиз кьаз эвер ийиз хьана.

#### 5


Адамалай Нуьгьалди

1Ингье Адамакайни[†] адан несилрикай ихтилатдин ктаб.

Аллагьди инсан халкь авурла, Ада Аллагьдин тегьер арадал гъана.

2Ада эркекни дишиди халкь авуна ва абуруз хийир-дуьа[†] авуна. Абур халкь авур чӀавуз абурал – «инсан» тӀварни эцигна[+].

3Адаман вишни къанни цӀуд йис тир чӀавуз, адаз хва хьана – адан къамат ва тегьер авай. Адама адал ШетӀ тӀвар эцигна[+]. 4ШетӀ хьайидалай кьулухъ Адаман уьмуьр муьжуьд виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 5КӀуьд вишни къанни цӀуд йис хьайила, Адам кьена.

6ШетӀан вишни вад йис тир чӀавуз, адаз Энаш лугьудай хва хьана. 7Энаш хьайидалай кьулухъ ШетӀан уьмуьр муьжуьд вишни ирид йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 8КӀуьд вишни цӀикьвед йис хьайила, ШетӀ кьена.

9Энашан кьудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз, адаз Къенан[†] тӀвар алай хва хьана. 10Къенан хьайидалай кьулухъ Энашан уьмуьр муьжуьд вишни цӀувад йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 11КӀуьд вишни вад йис хьайила, Энаш кьена.

12Къенанан пудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Магьалалел тӀвар алай хва хьана. 13Магьалалел хайидалай кьулухъ Къенанан уьмуьр муьжуьд вишни яхцӀур йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 14КӀуьд вишни цӀуд йис хьайила, Къенан кьена.

15Магьалалелан пудкъанни вад йис тир чӀавуз адаз Яред тӀвар алай хва хьана. 16Яред хайидалай кьулухъ Магьалалелан уьмуьр муьжуьд вишни къанни цӀуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай. 17Муьжуьд вишни кьудкъанни цӀувад йис хьайила, Магьалалел кьена.

18Яредан вишни пудкъанни кьве йис тир чӀавуз адаз Гьенух тӀвар алай хва хьана. 19Гьенух хайидалай кьулухъ Яредан уьмуьр муьжуьд виш йис давам хьана; Адаз рухваярни рушар мад авай. 20КӀуьд вишни пудкъанни кьве йис хьайила, Яред кьена.

21Гьенухан пудкъанни вад йис тир чӀавуз адаз Метушелагь тӀвар алай хва хьана. 22Метушелагь хайидалай кьулухъ Гьенухан уьмуьр пуд виш йис давам хьана, адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз фена; адаз рухваярни рушар мад авай. 23Гьенух пуд вишни пудкъанни вад йисуз уьмуьр тухвана, 24ва адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз фена. Гьенух амукьнач: Аллагьди ам вичин патав хутахна[+].

25Метушелагьан вишни кьудкъанни ирид йис тир чӀавуз адаз Ламех тӀвар алай хва хьана. 26Ламех хайидалай кьулухъ Метушелагьан уьмуьр ирид вишни кьудкъанни кьве йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 27КӀуьд вишни пудкъанни кӀуьд йис хьайила, Метушелагь кьена.

28Ламехан вишни кьудкъанни кьве йис тир чӀавуз адаз хва хьана. 29«Ада чаз чи кӀвалахда, Аллагьди лянет авунвай чилел чӀугвазвай чи зегьметда теселли гуда», – лагьана Ламеха ва гьавиляй адал Нуьгь[*] тӀвар эцигна[+].

30Нуьгь хайидалай кьулухъ Ламехан уьмуьр вад вишни кьудкъанни цӀувад йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 31Ирид вишни пудкъанни цӀерид йис хьайила, Ламех кьена.

32Нуьгьан вад виш йис тир чӀавуз адаз рухваяр хьана: Шам, Хам ва Яфет.

#### 6


Инсаният телеф авунин ният

1Чилел алай инсанрин кьадар къвердавай артух жезвай. Абуруз рушар жезвай, ва 2инсанрин рушарин иервал акваз Аллагьдин рухвайри абур, нин рикӀи гьим кьунатӀа, пабвиле къачузвай[+].

3Реббиди лагьана: «Зи руьгь инсандик датӀана кваз жедач. Ам анжах як я, ва адан уьмуьрдин муьгьлет вишни къад йис хьурай»[+].

4И девирда (ва адалай кьулухъни) чилел зурба буйдин инсанри уьмуьр тухузвай, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин рухваяр инсанрин рушарихъ галаз жезвай, ибуруни абурулай аялар хазвай. Къадим девирдин пагьливанар тир абуру чпин тӀвар машгьур авунвай[+].

5Аллагьдиз акуна хьи, инсанрин патай чилел гзаф писвилер жезва: абурун вири фикирар датӀана писвилихъ элкъуьрнава[+]. 6Ам инсан чилел халкь авунал пашман хьана ва рикӀ дердини кьуна, 7лагьана: «За жува халкь авур вири инсанар, абурухъ галаз санал кӀвалин гьайванарни, вагьшиярни, къушарни чилин винелай терг ийида. Абур халкь авуникай За гьайиф чӀугвазва».

8Анжах са Нуьгьаз Реббидин вилерай майил авай.


Аллагьди Нуьгьаз гими расунин эмир гун

9Ингье Нуьгьакай ихтилат.

А девирдин инсанрин арада анжах Нуьгь гьахъ-михьи ва рехне квачир кас тир, адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз физвай. 10Нуьгьаз пуд хва авай: Шам, Хам ва Яфет.

11Чил Аллагьдин вилера негь хьанвай: ам зулумкарвилеривди ацӀанвай. 12Аллагьдиз акуна хьи, чил ява хьанва: вири чӀуру рекье аваз физва.

13Аллагьди Нуьгьаз лагьана: «За чилел уьмуьр тухузвайкьванбур вири тергда, чил абурун пис краривди ацӀанва. За абур ва абурухъ галаз санал вири чилни терг ийида.

14-15Амма вуна жуваз гафер тарцин кӀарасдикай гими туькӀуьр ая. Ингье, вуна ам гьикӀ туькӀуьрдатӀа. Адан къене кьилдин кӀвалер хьтин чкаяр гьазура, къене патайни, винелайни адаз къир ягъа. Адан яргъивал – пуд виш кьуьнт, гьяркьуьвал – яхцӀурни цӀуд кьуьнт, кьакьанвални – къанни цӀуд кьуьнт хьурай. 16Къавни акӀ туькӀуьр ая хьи, герек адан винел пад са кьуьнт хкис жедайвал. Къвалайни рак акъуда. Гимида пуд мертеба хьурай. 17За дуьньядал яд акьалдарда ва адан винел алай ва чпин бедендик уьмуьрдин нефес квай вири затӀар терг ийида. Чилел алай кьван вири шейэр уьмуьрдикай магьрум жеда.

18Амма вахъ галаз Зи Икьрар жеда. Вун гимида акьахда – рухваяр, паб ва рухвайрин папарни галаз – 19ва жувахъ галаз чан алай вири шейэрикай са жуьт къачуда, эркек ва диши, абурни вахъ галаз санал хилас жедайвал.

20Къушарикай, маларикай ва чилел алай чан квай гьар са куьникай са жуьт вахъ галаз гимида акьахда, абур хилас жедайвал. 21Жувахъ галаз гьар жуьредин суьрсет къачу – жуваз ва гьабуруз игьтият яз».

22Нуьгьа Аллагьди лагьайвал вири кьилиз акъудна.

#### 7


Яд акьалтун

1Реббиди Нуьгьаз лагьана: «Гимидиз акьах ва жувахъ галаз хизанни къачу. Заз аквазва хьи, исятда чан алайбурун арада Зи вилик михьиди са вун я. 2Жувахъ галаз михьи[†] гьайванрин ирид жуьт, эркекбурни дишибур, ва са жуьтни, диши ва эркек, михьи тушир вири гьайванрикай 3ва ирид жуьт, эркек ва диши, цавун ничхиррин вири жуьрейрикай къачу. Чилел абурун тум амукьрай.

4Ирид йикъалай за чилел марф къурда – ам яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз къвада – ва За чилин винелай За халкь авур вири затӀар тергда». 5Нуьгьа вичиз Реббиди лагьайвал вири кьилиз акъудна.

6Нуьгьан яш ругуд виш йис тир чӀавуз яд акьалтун гатӀунна. 7Нуьгь вичин рухвайрихъ, папахъ ва рухвайрин сусарихъ галаз юргъадикай гимида чуьнуьх хьана, 8гьайванрин вири жуьрейрикай, михьибурукай ва чиркинбурукай, ничхиррикай ва хур галчӀурдай вири гьайванрикай, 9дишини эркек, адан гимида атана акьахна – адаз Аллагьди эмир гайивал.

10Ирид югъ алатна, ва дуьньядал яд акьалтун гатӀунна. 11Нуьгьан уьмуьрдин ругуд виш лагьай йисуз, йисан кьвед лагьай вацра, вацран цӀерид лагьай юкъуз ахъа хьана чӀехи деринрин сивер, кьве патахъди ахъа хьана цаварин кӀан хкатна – 12къвана чилел марф яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз.

13И юкъуз Нуьгь вичин рухвайрихъ – Шамахъ, Хамахъ ва Яфетахъ – папахъ ва рухвайрин папарихъ галаз гимида акьахна, 14ва абурухъ галаз, жинс жинсинин гуьгъуьналлаз, вири вагьши гьайванар, малар ва чилел алай юзазвай вири чан алай шейэр, гьакӀни вири ничхирар – цӀакулар алайбур ва лув гудайбур. 15-16Вири абур, нин бедендик уьмуьрдин нефес кватӀа, гьардакай са жуьт, гьар жинсиникай эркекди ва дишиди – Аллагьди Нуьгьаз эмир авурвал – атана ам авай гимида акьахна.

Реббиди Нуьгьан гуьгъуьнлай гимидин рак агална.

17ЯхцӀур юкъуз дуьньядал яд акьалтун давам хьана. Цин кьадар артух хьайила, ада гими хкажна, ва гими целай фена. 18Яд датӀана артух жезвай ва ци чил кӀевзавай. Гими целай физвай, 19яд мадни виниз хкаж жезвай, цавун кӀаник квай виридалайни кьакьан дагълар кӀевдалди. 20Яд абурун винел цӀувад кьуьнтуьн хкаж хьана, ва дагълар цин кӀаник акатна.

21Идакди чилин винел уьмуьр тухузвай вири шейэр терг хьана: гьам ничхирар, гьам малар, гьам вагьшияр, гьам чилел булдалди алай чан алай гьар са затӀ, гьамни вири инсанар. 22Къураматдал алай нефес чӀугвазвай кьван шейэр – вири терг хьана. 23Чилин винел алаз хьайи вири шейэр – гьам инсанар, гьам гьайванар, гьам чан алай вири маса затӀар, гьам цавун къушар – вири чилин винелай терг хьана. Сагъ-саламатдиз амукьайбур анжах Нуьгьни адахъ галаз санал гимида авайбур хьана.

24Яд акьалтун вишни яхцӀурни цӀуд юкъуз давам хьана.

#### 8

1Нуьгь ва адахъ галаз санал гимида авай вагьши ва кӀвалин гьайванар Аллагьди рикӀел хкана. Аллагьди чилел гар ракъурна ва ятар кьулухъди чӀугуна.

2КӀев хьана чӀехи деринрин сивер,
кӀев хьана цавун хилер,
ва марф къун акъваз хьана.

3Яд яваш-яваш чилелай алатиз хьана.

Вишни яхцӀурни цӀуд йикъалай яд ахцукьиз эгечӀна: 4ирид лагьай вацран цӀерид лагьай юкъуз гими Араратдин дагъларал акъваз хьана. 5Ци явашдиз кьулухъ чӀугуна, цӀуд лагьай вацран сад лагьай юкъуз дагъларин кукӀушар малум хьана.

6ЯхцӀур югъ алатна. Вичи туькӀуьрай дакӀар ачухна, 7Нуьгьа кӀвагъ къецел ахъайна; чил кьурадалди кӀвагъ гагь лув гуз физ, гагь элкъвена хквез хьана.

8Ахпа Нуьгьа яд акьалтун куьтягь хьанватӀа чирун патал къецел лиф ахъайна, 9амма лифрезни вичин кӀвач хкӀадай чка жагъанач ва элкъвена хтана, вучиз лагьайтӀа гьеле вири чил ци кьунмай. Нуьгьа гъил яргъи авуна, лиф гимидиз хкана. 10Ада ирид юкъуз гуьзетна ва лиф мад ахъайна. 11Ам няниз хтана – кӀуфа зейтун тарцин таза пеш аваз, ва Нуьгьаз яд ахцукьнавайди чир хьана. 12Ада мад ирид къуз гуьзетна, мадни лиф ахъайна. Амни – мад элкъвена адан патав хтанач.


Нуьгьан къурбандар ва Аллагьди гайи гаф

13Нуьгьан уьмуьрдин ругуд вишни са йис алукьайла, сад лагьай вацран сад лагьай юкъуз яд ахцукьна. Нуьгьа гимидин къав ахъайна ва адаз чилел яд аламачирди акуна.

14Кьвед лагьай вацран къанни ирид лагьай юкъуз, чилин винел пад кьуру хьайила, 15Аллагьди Нуьгьаз лагьана: 16«Папахъ, рухвайрихъ ва абурун папарихъ галаз санал гимидай экъечӀ. 17Вири гьайванарни акъуд – гьам ничхирар, гьам малар, гьамни чилел къекъведай чан алай вири куьлуь-шуьлуьяр: дуьнья тирвал чукӀурай, абуру бегьер гъурай ва кьадардиз гзаф хьурай»[+].

18Нуьгь рухваяр, паб ва рухвайрин папарни галаз гимидай экъечӀна, 19гуьгъуьнал алаз вагьшияр, куьлуь гьайванар, ничхирар – чилел уьмуьр тухузвай кьван гьар са затӀ жинс жинсинин гуьгъуьна аваз эвичӀна.

20Нуьгьа Реббидиз къурбанган[†] эцигна ва гьайванрин михьи вири жуьрейрикай ва михьи къушарикай кунуг[†] авуна. 21Къурбандрин хуш ни чӀугваз, Реббиди вичи-вичиз элкъвена икӀ лагьана: «Абурун рикӀери лап жегьил чӀавалай эгечӀна писвилихъ ялзаватӀани, идалай кьулухъ мад За инсанар себеб яз чилиз лянет хъийидач. За жува халкь авур чан алай кьван вири затӀариз мад инад кьуниз рехъ гудач[+].

22Чил амай кьван эхир тахьурай:
цунин ва гуьнин,
мекьин ва зегьемдин,
гатун ва хъуьтӀуьн,
йикъан ва йифен».

#### 9


Аллагьдинни Нуьгьан икьрар

1Аллагьди Нуьгьазни адан рухвайриз хийир-дуьа[†] авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая, чил ацӀура[+].

2Чилел алай вири вагьшийриз ва цавара авай вири къушариз, гьам чилин винел алай чан алай кьван вири куьлуь-шуьлуьйриз, гьамни гьуьлера авай вири гъетериз квехъай кичӀе хьурай ва куь вилик зурзурай: абур куь ихтиярда тунва. 3Вири гьайванар за квез, виликдай набататрин къацар гайивал, тӀуьн патал гузва[+]. 4Амма чан алай як, яни иви квайди, – немир[+].

5Куь ивидин патахъайни – къакъудай уьмуьрдин патахъайни – За а иви экъичайдаз – кӀандатӀа ам вагьши хьурай, кӀандатӀа вичин стхадин уьмуьр къакъудай инсан – жаза гуда.

6Инсандин иви ни экъичайтӀа, и кардай ивикъичдин иви эхкъичрай. Вучиз лагьайтӀа инсан Аллагьдин къамат хьиз халкь авунвайди я[+]. 7Куьне куь тум-кьадар артух ая, чил тирвал чукӀукӀ, гзаф хьухь».

8Аллагьди Нуьгьаз ва адан рухвайриз лагьана: 9-10«Гила За квехъ галаз ва квелай гуьгъуьниз къведай несилрихъ галаз, гьам гимидай эвичӀай чан алай вири затӀарихъ галаз: ничхиррихъ, кӀвалин ва вагьши гьайванрихъ галаз икьрар кутӀунзава. 11Квехъ галаз зи икьрар ихьтинди жеда: идалай кьулухъ чан алай гьич са затӀни мад чилел яд акьалтна терг жедач, яд акьалтуни мад чил барбатӀ хъийидач».

12Аллагьди давамарна: «Ингье За квехъ галаз ва чан алай кьван вири затӀарихъ галаз эбеди яз кутӀунзавай икьрардин лишан: 13За циферал Жуван чӀемерук – яргъируш – Зини чилин агьалийрин арада авай икьрардин лишан яз куьрсарнава.

14За лацу цифер чилин винел гъайила, абурукай яргъируш хкечӀда. 15И чӀавуз квехъ ва чан алай гьар са затӀунихъ галаз кутӀуннавай икьрар Зи рикӀел хкведа – ва чан алай гьар са затӀ терг ийидай яд акьалтун мад хъижедач.

16Циферик яргъируш жеда – Заз ам аквада, ва чилел алай вири агьалийрихъ галаз эбеди яз кутӀуннавай Жуван Икьрар Зи рикӀел хкведа».

17Аллагьди Нуьгьаз лагьана: «Им За чилел уьмуьр тухузвай гьар са затӀунихъ галаз кутӀуннавай Икьрардин лишан я».


Нуьгьан рухваяр

18Гимидай экъечӀай Нуьгьан рухваяр – ибур Шам, Хам ва Яфет я. Хам Къенанан буба я.

19Абурун кьадар пуд тир, ва чилел алай вири халкьар гьабурулай арадал атанвайди я.

20Нуьгьа чилел зегьмет чӀугвазвай; сифте ада ципицӀар цана. 21Чехирдикай хъвана, Нуьгь луьл сархуш хьана ва кьецӀилдаказ вичин алачухдик къаткана.

22Адан кьецӀилвал Къенанан[†] буба Хамаз акуна ва экъечӀна и кардикай стхайриз лагьана. 23И чӀавуз Шамани Яфета къуьнерихъ чухва вегьена ва кьулу-кьулухъ атана адан кьецӀилвал чухвадалди кӀевна. Абур чеб маса патахъ килигзавай, гьавиляй адан кьецӀилвал акуначир. 24Нуьгь кьил кьилел хтанваз ахварай аватна ва вичин гъвечӀи хци авур кӀвалах чир хьайила, 25ада лагьана:

«Къенаназ лянет хьурай!
Вичин стхайриз ам лап усал лукӀ хьурай!»

Аллагьди мадни лагьана:

26«Шукур хьурай Реббидиз, Ша́ман Аллагь тир!
Къенан лагьайтӀа, стхайрин лукӀ хьурай.
27Аллагьди Яфетан мулкар гегьенш авурай!
Яфета Шаман алачухрик уьмуьр тухурай!
Къенан лагьайтӀа, стхайрин лукӀ хьурай».

28Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ Нуьгьан уьмуьр мадни пуд вишни яхцӀурни цӀуд йис давам хьана. 29Уьмуьрдин яшар кӀуьд вишни яхцӀурни цӀудаз барабар хьайила, Нуьгь кьена.

#### 10


Нуьгьакай арадал атай халкьар

1Ингье Нуьгьан рухвайрикай – Шамакай, Хамакай, Яфетакай – ва абурун несилрикай ихтилат.

Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ Шамаз, Хамаз ва Яфетаз аялар хьана.


Яфетан эвледар

2Яфетан рухваяр:

Гамер, Мажиж, Мидя, Юнан, Тубал, Мешех ва Тирас.

3Гамеран рухваяр:

Ашкеназ, Рифат ва Тагарма.

4Юнан несилар:

Элиш ва Таршиш, ва гьакӀ китимарни раданимар[+].

5Абур гьуьлуьн къерехра авай уьлквейра уьмуьр тухуз ацукьна. Абурун чилер, тухумар ва тайифаяр гьа ибур я, ва абурукай гьар садахъ вичин чӀал ава.


Хаман эвледар

6Хаман рухваяр:

Куш, Мисри, ПӀутӀ ва Къенан[†].

7Кушан рухваяр:

Себа, Гьавила, Сабта, Рагма ва Сабтеха.

Рагаман рухваяр:

Шеба ва Дедан[+].

8Кушаз Нимрад тӀвар алай хва авай – дуьньяда сад лагьай пагьливанни 9Реббидин вилик зурба гъуьрчехъан. «Реббидин вилик Нимрад хьтин зурба гъуьрчехъан» ибара гьа идакай арадиз атанвайди я. 10Сифтедай адан пачагьлугъдик Бабил, Эрех, Акад ва Калне акатзавай; вири абур Шинар пата ава. 11-12И уьлкведай ам Ашурдиз хъфена ва ана Нинев, Рагьабат-Шегьер ва Калах, гьакӀни Ниневдинни, им чӀехи шегьер я, Калахдин арада Ресен эцигна[+].

13Мисридилай арадал атана:

лудияр, анамияр, легьабияр, нафтугьияр, 14патрусвияр, каслугьияр ва кафтарвияр (абурукайни – филиштияр).

15Къенаналай хьана:

Сидун (им адан сифте хва я) ва Хет, 16гьакӀни ябусвияр, амарияр, гиргашияр, 17гьивияр, аркъавияр, синвияр, 18арвадвияр, семаравияр ва гьаматӀвияр.

Гуьгъуьнай къенанвийрин тухумри мадни чилерал бине кутуна: 19абурун мулкар Сидундилай Герардихъ экӀя хьанвай – Газадал кьван, ва Садум, Гамура, Адма ва Цевайим галайвал – Лашадив агакьдалди.

20Хаман несилар, абурун чӀалар, чилер, тухумар ва тайифаяр гьа ибур тир.


Шаман эвледар

21Аялар Шамазни авай. Яфетан чӀехи стха тир ам Эберан рухвайрин бан-буба я[+].

22Шаман рухваяр:

Элам, Ашур, Арпахшад, Луд ва Арам.

23Араман рухваяр:

Ус, Гьул, Гетер ва Маш.

24Арпахшадан хва Шалагь тир, Шалагьан хвани Эбер. 25Эбераз кьве хва хьана: садан тӀвар Пелег тир, вучиз лагьайтӀа гьа гьадан девирда чилер пайнай, муькуьдан – ЯкътӀан.

26ЯкътӀаназ ихьтин рухваяр авай:

Алмадад, Шелеф, Гьасармавет, Ярагь, 27Гьадарам, Узал, Дикьла, 28Убал, Абимаил, Шеба, 29Уфир, Гьавила ва Ябаб.

Ибур вири ЯкътӀанан рухваяр я,[+] 30абурун чилер Мешадилай рагъэкъечӀдай патахъ, Сефар дагъларив кьван экӀя хьанвай.

31Гьа ибур Шаман несилар, абурун чӀалар, чилер, тухумар ва тайифаяр я.

32Гьа ибур Нуьгьан рухвайрин тухумар, абурун ери-бине ва абурукай арадал атай халкьар я – чилел алай вири халкьар дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ гьа ибурукай хьанвайбур я.

#### 11


Бабилдин минара

1А чӀавуз вири дуьньяда авайди са чӀал тир, гьа сад хьтин гафар. 2РагъэкъечӀдай патахъ фена, инсанар Шинар уьлкведин дуьзенлухрив агакьна ва гьана уьмуьр тухуз акъвазна[+].

3– Чепедин палчухдикай кьарунчӀар ийин ва абур цӀа акъугъарин, – лагьана абуру сада садаз.

Гьа икӀ абуру къванцин чкадал кьарунчӀар ва киреждин гъурушдин чкадал къир гъилик ийиз хьана.

4– Минара цавув агакьзавай шегьер эцигин, – лагьана инсанри. – И тегьерда чна чи тӀвар машгьур ийида, чун вири чил тирвал чкӀун тийидайвал.

5Ребби вичин винел инсанри зегьмет чӀугвазвай шегьердиз ва минарадиз килигун патал агъуз эвичӀна. 6Реббиди лагьана: «Са халкь, виридахъ са чӀал. Амма им гьеле абурун крарин эвел я эхир! Вуч гъиле кьуртӀани, абурулай алакь тийидай затӀни авач! 7Садра абурун патав агъуз эвичӀна, абур сад садан гъавурда акьан тийидайвал, абурун чӀал какадарин кван!»

8Реббиди абур вири чил тирвал анай чукӀурна – гьа икӀ абуру чпин шегьерни эхирдал кьван хкажнач[+]. 9Гьавиляй шегьердиз Бабилни лугьузва – Реббиди ана чилел алай кьван вири инсанрин чӀалар какадарна ва инсанар анай вири дуьнья тирвал чукӀурна.


Шамалай Ибрамал къведалди хьайи несилар

10Ингье Шамакайни адан несилрикай ихтилат.

Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ кьве йис алатайла, Шаман виш йис хьанвай чӀавуз, адаз Арпахшад тӀвар алай са хва жеда. 11Арпахшад хьайидалай кьулухъ Шаман уьмуьр вад виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

12Арпахшадан къанни цӀувад йис тир чӀавуз адаз Шалагь тӀвар алай хва хьана. 13Шалагь хьайидалай кьулухъ Арпахшадан уьмуьр кьуд вишни пуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай.

14Шалагьан къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Эбер тӀвар алай хва хьана. 15Эбер хьайидалай кьулухъ Шалагьан уьмуьр кьуд вишни пуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай.

16Эберан къанни цӀукьуд йис тир чӀавуз адаз Пелег тӀвар алай хва хьана. 17Пелег хьайидалай кьулухъ Эберан уьмуьр кьуд вишни къанни цӀуд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

18Пелеган къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Регу тӀвар алай хва хьана. 19Регу хьайидалай кьулухъ Пелеган уьмуьр кьве вишни кьуд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

20Регудин къанни цӀикьвед йис тир чӀавуз адаз Серуг тӀвар алай хва хьана. 21Серуг хьайидалай кьулухъ Регудин уьмуьр кьве вишни ирид йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

22Серуган къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Нахар тӀвар алай хва хьана. 23Нахар хьайидалай кьулухъ Серуган уьмуьр кьве виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мадни авай.

24Нахаран къанни кӀуьд йис тир чӀавуз адаз Терагь тӀвар алай хва хьана. 25Терагь хьайидалай кьулухъ Нахаран уьмуьр вишни цекӀуьд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

26Терагьан пудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Ибрам, Нахар ва Гьаран тӀварар алай рухваяр хьана.


Терагьан ери-бине ва ам халдейрин чилерилай Харандиз куьч хьун

27Ингье Терагьан хизандикай ихтилат.

Терагьаз Ибрам, Нахар ва Гьаран тӀварар алай рухваяр хьана. Гьараназ Лут тӀвар алай хва авай, 28Гьаран вич лагьайтӀа, гьеле вичин буба Терагьал чан аламаз, ватанда, Халдей патан Ур шегьерда кьенай. 29Ибрамани Нахара папар гъанай: Ибраман паб Сарай хьана, Нахаран – Гьаранан руш Милка. Гьаран Милкадинни Йискадин буба тир. 30Сарай эремек тир ва адахъ аялар авачир.

31Терагь Халдейда авай Ур шегьер туна, вичин хва Ибрам, хтул Лут, Гьаранан хва, ва Ибраман паб Сарайни галаз Къенандин[†] чилер галайвал рекье гьатна. Абур Харандив кьван агакьна ва гьана уьмуьр тухуз акъвазна; 32гьана, кьве вишни вад тамам хьайила, Терагь Харанда кьена.

#### 12


Ибрагьималай Якьубал къведалди Исраилдин тайифаяр арадал гъайибур


(12–36 кьилер)


Аллагьди Ибрамаз эверун

1Реббиди Ибрамаз лагьана: «Жуван уьлкве, мукьва-кьилияр ва бубадин кӀвал тур. Вун За ваз къалурдай чил галайвал алад[+]. 2За вакай чӀехи халкь туькӀуьрда, ваз хийир-дуьа[†] ийида ва ви тӀвар хкажда, вакай хийир-дуьа жеда!

3Ни ваз хийир-дуьа авуртӀа –
гьадаз Зани хийир-дуьа ийида!
Ни ваз лянет авуртӀа,
лянет ийида а кас!
Хийир-дуьа жеда вун
чилел алай вири халкьар патал!»[+]

4Ибрамни, вичиз Реббиди эмир гайивал, рекье гьатна. Лутни адахъ галаз фена. Ибрам Харандай экъечӀай чӀавуз, адан пудкъанни цӀувад йис тир. 5Вичихъ галаз ада паб Сарай, стхадин хва Лут, чпи гъилиз гъайи вири мал-девлет ва чпихъ Харанда авай кьван вири лукӀар тухвана ва абурни галаз санал Къенандиз[†] фена.

Абур Къенандиз атана 6ва Шехемдин патав гвай Мареда авай мегъуьн тарцив агакьна. А чӀавуз и чилел къенанвияр уьмуьр тухузвай. 7Реббиди Ибраман вилик пайда хьана лагьана: «И чил За ви несилриз гуда!» Ибрамани анал вичин вилик атай Реббидиз къурбанган[†] эцигна.

8Ахпа ам Бет-Элдин рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай дагълар галайвал рекье гьатна ва ана вичин алачухар экӀяна – Бет-Эл адакай рагъакӀидай патахъ, Гъай – рагъэкъечӀдай патахъ галай. Ана Ибрама Реббидиз къурбанган эцигна ва Реббидин тӀварцӀиз ялвар авуна. 9Ахпа ам кьибледихъ Негев галайвал рекье гьатна.


Ибрамни Сарай Мисрида

10Уьлкведа каш гьатна – вични акьван къуват авайди тир хьи, Ибрам кьил хуьдай са чка Мисрида жагъуруниз мажбур хьана[+]. 11Мисридив агакьдай чӀавуз ада вичин паб Сараяз лагьана: «Заз вун иер тирди чизва. 12Мисривийриз вун аквада, вун зи паб тирди гъавурда акьада, ва, вун сагъ-саламат туна, зун яна рекьида. 13Вуна абуруз вун зи вах я лагь, – и чӀавуз вири кӀвалахар туькӀуьда: вуна зи уьмуьр хиласда!»[+]

14Ибрам Мисридив агакьна, ва мисривийриз Сарай гьикьван гуьрчегди ятӀа акуна. 15Пачагьдин чӀехибуру, адаз килигна, фиръавандиз[†] адан иервилин тариф ийиз хьана, ва Сарай фиръавандин имаратдиз къачуна. 16Сарай себеб яз Ибраман кӀвалахарни агалкьунралди кьиле физвай: адахъ гила гьам лапагар, гьам малар, гьам ламар, гьам итимар тир лукӀар, гьам къаравушар, гьамни девеяр пайда хьанвай. 17Амма Реббиди, фиръаванди Ибраман паб вичиз къачунвайвиляй, фиръавандинни адан мукьва авунвай ксарин кьилел еке бедбахтвилер ракъурна. 18Фиръаванди Ибрамаз эверна ва адавай жузуна: «Вуна авурди вуч кӀвалах я? Вучиз вуна закай ам ви паб тирди чуьнуьхна? 19Вучиз адаз вах лагьана? За ам пабвиле къачун себеб гьа им тир эхир!»

«Жуван пабни къахчуна, – лагьана фиръаванди, – инай ахлад!»

20Ва ада вичин нуькверриз Ибрам вичин пабни, мал-девлетни гваз атайвал инай рекье хтун эмир гана.

#### 13


Ибрамни Лут чара хьун

1Ибрам пабни вири мал-девлетни гваз элкъвена Мисридай Негевдиз хтана; адахъ галаз санал Лутни хъфена. 2Ибрам гзаф девлет авайди тир – гьам мал-къарадин, гьам гимишдин, гьамни къизилдин жигьетдай. 3-4Негевдай ам элкъвена Бет-Элдиз хтана – вич виликдай акъвазай ва Реббидин тӀвар кьуна къурбанган[†] эцигай Бет-Элдинни Гъайдин арада авай чкадал.

5Ибрамахъ галаз санал куьчери яз уьмуьр тухузвай Лутахъни вичин лапагарни малар ва вичин алачухар авай. 6Кьве касдиз чил бес жезмачир: абурухъ гьар жуьредин мал-девлет акьван авай хьи, санал уьмуьр тухуз абуруз дарискъал хьанвай. 7Ибраманни Лутан нехирбанрин арада къалар жез гатӀунна (а девирда лагьайтӀа, и чилел гьакӀ къенанвийрини[†] перизийри уьмуьр тухузвай).

8Ибрамани Лутаз лагьана: «Зини ви арада, чи нехирбанрин арада къал-макъалар тахьурай: чун мукьва-кьилияр я эхир![+] 9Вири чил ви вилик ква – ша чун гьар сад са патахъ фин. Вун чапла патахъ фейитӀа – зун эрчӀи пад галайвал. Вун эрчӀи патахъ фейитӀа – зун чапла пад галайвал».

10Лут килигайла акуна хьи, Ярдан дере – вири михьиз, лап Сагардал кьван, Реббидин багъ хьиз, Мисридин чилер хьиз цик ква. (Им Реббиди Садумни Гамура терг ийидалди вилик тир)[+]. 11Лута вич патал Ярдан дере хкяна ва рагъэкъечӀдай патахъ рекье гьатна. Гьа икӀ абурун рекьер чара хьана: 12Ибрам Къенанда уьмуьр тухуз ацукьна, Лут – Дередин Шегьеррин патав. Ада Садумдин патарив кьван куьчеривал ийизвай. 13Садумдин агьалияр лагьайтӀа, гзаф чӀуру инсанар тир ва Реббидиз акси яз гунагьриз гзаф рехъ гузвай[+].

14Лут Ибрамакай чара хьайи чӀавуз Реббиди Ибрамаз лагьана: «Элкъвена са вил вегь! Инлай кефер ва кьибле патарихъ, рагъэкъечӀдай ва рагъакӀидай патаз килиг. 15Ваз аквазвай вири и чил За эбеди яз ваз ва ви несилриз гуда. 16За ви несилар къум кьван гзаф ийида: нивай чилел алай къумадин тварарин кьадар гьисабиз хьайитӀа, гьадавай ви несилрин кьадарни гьисабиз жеда.

17Алад кван, За ваз гудай вири чилериз элкъвена килиг, абур яргъивилихъни гьяркьуьвилихъни кьил акъудна чира».

18Са чкадилай маса чкадал куьч жез, Ибрам Хеврандин патарив гвай Мамре тӀвар алай мегъуьн тамув агакьна, анал акъваз хьана ва Реббидиз къурбанган туькӀуьрна.

#### 14


Ибрама Лут азад хъувун

1Шинардин пачагь Амрафела, Элласардин пачагь Ариуха, Эламдин пачагь Кедарлагамера ва Гайимдин пачагь Тидгала агъавал ийизвай девирда 2-3дяве кьиле фенай: абуру, чпин аскерар Сиддим дереда, алай вахтунда адаз УькӀуь гьуьл лугьузва, кӀватӀна гьазур хьанвай Садумдин пачагь Берадихъ, Гамурадин пачагь Биршадахъ, Адмадин пачагь Шинабахъ, Цевайимдин пачагь Шемеберахъ ва вичиз гила Сагар лугьузвай Беладин пачагьдихъ галаз женгиниз экъечӀна. 4ЦӀикьвед йисуз абур Кедарлагамеран зулумдик квай, цӀипуд лагьай йисуз адаз акси яз экъечӀна, 5цӀукьуд лагьай йисуз Кедарлагамер вичин терефдарарни галаз атана акъатна. Абуру Аштарат-Къарнайимда рефаяр, Гьамда зузар Шаве-Къирйатайимда эмияр,[+] 6ва чпин дагълух Сеир тӀвар алай уьлкведа кьурумдин къерехдив гвай Эл-Парандал кьван гьурияр кӀаник кутуна. 7Анайни абур вичиз гила Къадеш лугьуз Эн-Мишпат галайвал элкъвена ва амалехъийрин чилер ва Гьасесан Тамарда уьмуьр тухузвай амарияр барбатӀ авуна[+]. 8Садумдин пачагь, Гамурадин пачагь, Адмадин пачагь, Цевайимдин пачагь ва адаз гила Сагар лугьузвай Беладин пачагь къаршидиз экъечӀна ва Сиддим дереда абурухъ галаз женг чӀугуна –[+] 9Эламдин пачагь Кедарлагамерахъ галаз, Гайимдин пачагь Тидгалахъ галаз, Шинардин пачагь Амрафелахъ галаз, Элласардин пачагь Ариухахъ галаз. Кьуд пачагьди вадахъ галаз женг чӀугуна. 10Сиддим дереда лагьайтӀа, чеб къирдив ацӀанвай гзаф фурар авай. Садумдинни Гамурадин пачагьрин аскерар кьулухъди катна ва и фурара акӀана. Сагъ-саламат яз амукьайбур дагълариз катна. 11Гъалиб хьайибуру Садумдинни Гамурадин вири девлетар, абурун недай вири суьрсетар чпиз вахчуна хъфена. 12Абуру гьакӀ вич Садумда уьмуьр тухузвай Ибраман стхадин хва Лутни кьуна чпихъ галаз хутахна ва адан вири мал-девлетни тарашна.

13Хилас хьайибурукай сад амарийрин Мамредин мегъуьн тамун патав уьмуьр тухузвай иври Ибраман кьилив атана, хьанвай крарикай ихтилатна. Стхаяр тир Мамре, Эшкал ва Анер Ибрамахъ галаз икьрардин алакъайра авай. 14Хтул есирвиле гьатнавайди чир хьайи Ибрама вичин итимар кӀватӀна – чеб гьадан кӀвале ханвай пуд вишни цӀемуьжуьд кас – гуьгъуьниз чукурна. Дандин патарив, 15йифиз, ада душманар элкъуьрна кьуна, абур тергна ва лап Шамдин кеферпата авай Хабадал кьван абур хурук кутуна чукурна. 16Ада душманривай абуру кьунвай вири девлетар къахчуна – гьам Лутни адан мал-девлет, гьам папар, гьамни есирар.

17Ибрам Кедарлагамеранни адан терефдаррин винел гъалибвал къачуна элкъвена хкведай чӀавуз, Шаве дереда (адаз исятда Пачагьдин дере лугьузва) адан вилик Садумдин пачагь экъечӀна.


Мелик-Садикьа Ибрамаз хийир-дуьа ийизва

18Салимдин пачагь, виридалай вине авай Аллагьдин къуллугъдар Мелик-Садикьа, Ибраман вилик фуни чехир гъана[+] 19ва адаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа[†] авуна:

«Виридалай вине авай Аллагьди Ибрамаз хийир-дуьа авурай,
Цаварни чилер халкь авурди!
20Шукур хьурай виридалай вине авай Аллагьдиз,
Вичи ви душманар ви гъиле вугай!»

Ибрама гъиле гьатай шейэрин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз гана[+].

21Садумдин пачагьди Ибрамаз лагьана: «Зи итимар вахце, гъиле гьатнавай мал-девлет жуваз тур». 22Ибрама жаваб гана: «Реббидал, виридалай вине авай Аллагьдал, гъилер туькӀуьрна за кьин кьазва хьи, 23ви мал-девлетдикай артух за са затӀни къачудач – я са гъал, я са шаламдин чӀул.

Ахпа лугьумир: „Им зун я, Ибрам девлет авайди авурди“. 24Заз, анжах са зи итимриз тӀуьнин суьрсет хьайидалай гъейри, мад са затӀни герек туш. Захъ галаз санал женгиниз экъечӀайбур вуж ятӀа, гьабурув чпин пай агакьрай, – Анерав, Эшкалав ва Мамредив».

#### 15


Аллагьдинни Ибраман икьрар

1И вакъиаяр кьиле фейи са тӀимил вахтунилай Ибрамаз ахварай Ребби акуна ва адан гафарин ван хьана:

«КичӀе жемир, Ибрам.
Зун – ви къалхан я.
Ви савкьват лап булди жеда»[+].

2Ибрама лагьана: «Зи Агъа тир Ребби! Ви савкьватар зи квез я, зун аялар авачиз рекьидатӀа? Зи варис Шамдай тир Элиэзер я».

3«Вуна заз веледар ганач кьван, – лагьана Ибрама – гьавиляй зи килфетдик кваз уьмуьр тухузвайди зи ирсдарни жеда!»

4И чӀавуз Ибрамаз Реббидин гафарин ван жеда: «Ваъ, адакай ви варис жедач: ви варис ви тумуникай аладда!»

5Реббиди Ибрам алачухдикай къецел акъудна ва адаз лагьана:

«Килиг кван цавуз,
гьисаб ая гъетер:
вавай абур вири гьисабиз жедани?»

«Ви несилни, – лагьана Реббиди, – кьадардиз гьа икьванди жеда!»[+]

6Ибрама Реббидихъ иман авуна – Реббидини им адан гьахъ-михьивал яз кьабулна[+].

7Реббиди Ибрамаз лагьана: «Зун, и чилин иесивал авунин мураддалди ам ваз гун патал, вун Халдейдин Урдай иниз гъайи Ребби я». 8«Зи Агъа тир Ребби! – лагьана Ибрама, – и чил заз жедайдан лишан вуч я?»[+] 9Реббиди лагьана: «Зи патав инал пуд йисан дуьгве, пуд йисан цӀегь, пуд йисан гьер, тӀапӀас ва са лифни гъваш».

10Ибрама гьайванар гъана ва абур гьар сад кьве патахъ пайна, паярни сад садан къаршида эцигна. Къушар ада пайи паяр авунач[+]. 11Къузгъунар лув гана кӀватӀ хьана, амма Ибрама абур чукурна.

12Рагъ акӀайла Ибрам кӀеви ахварин кӀеме гьатнавай. Зурба ва пис кичӀ акатна адаз хаф янай[+].

13Реббиди Ибрамаз лагьана: «Ваз чир хьухь, ви несилар гъурбатда масанай атана ацукьнавайбур яз хьана, кьуд виш йисуз лукӀвиле ва зулумдик кваз жеда[+]. 14Амма абур лукӀвиле тур халкьдин гьахъ-дуван За ийида – ахпа ви несилар анай экъечӀна хъфида, чебни девлет авай инсанар яз[+].

15Вунни секиндиз бан-бубайрин кьилив рекье гьатда,
Агьил яшдин гьуьрмет авай кьуьзек яз суруз эвичӀда.

16Ви эвледрин анжах кьуд лагьай несил иниз хкведа, вучиз лагьайтӀа амарийрин гунагьар гьеле чпин дережадив агакьнавач»[+].

17Рагъ акӀана ва йиф алукьна. И вахтунда гум алай мангъал ва цӀай квай лаш пайда хьана ва кьве патахъ пай авунвай гьайванрин арадайтӀуз фена.

18И юкъуз Реббиди Ибрамахъ галаз икьрар кутӀунна: «Мисридин селдилай гатӀунна чӀехи вацӀ Эфратдал кьван авай вири чилер За ви несилрин ихтиярда твада,[+] 19къабилийрин, къенизийрин, къадманийрин, 20хетийрин, перизийрин рефайрин, 21амарийрин, къенанвийрин[†], гиргашийрин, ябусвийрин вири чилер».

#### 16


Гьагар ва Исмаил

1Сараяз, Ибраман папаз, аялар жезвачир. Адаз Мисридай тир Гьагар тӀвар алай къаравуш авай.

2Сарая Ибрамаз лагьана: «Реббиди заз аялар гузвач. Зи къаравушдихъ галаз хьухь – белки ада кьванни заз хва хада».

Ибрам Сараян чӀалаз килигна, 3адани вичин къаравуш, Мисридай тир Гьагаракай адаз кьвед лагьай паб авуна. А чӀавуз Ибрама Къенанда[†] уьмуьр тухуз цӀуд йис хьанвай.

4Ибрам Гьагарахъ галаз жез хьана, ам руфунал залан хьана ва и кар себеб яз вичин ханумаз лавгъавилелди килигиз хьана. 5«Зун ажуз хьун вавай я, – лагьана Сарая Ибрамаз. – За жуван къаравуш вав кьвед лагьай паб яз вугана, ам лагьайтӀа, руфунал залан хьайидалай кьулухъ, заз кьама ял аваз килигзава. Реббиди зини ви ара гьялрай»[+]. 6«Ви къаравуш ви гъиле ава, – жаваб гана Ибрама. – Ваз гьикӀ хъсан аквазватӀа, гьакӀ ая».

Сараяни Гьагараз ахьтин зулумар ийиз хьана хьи, Гьагар адакай катна. 7Кьурумда, Шурдиз фидай рекье ам чешмедин патав Реббидин Малаикдиз[†] жагъана[+] 8ва хабар кьуна: «Гьагар, Сараян къаравуш, вун гьинай я ва гьиниз физва?» «Зун зи ханум Сараякай катзава», – жаваб гана ада.

9Реббидин Малаикди лагьана: «Ахлад жуван хануман кьилив ва адаз муьтӀуьгъ хьухь. 10За ви несилар кьадардиз акьван артух ийида хьи, абур гьич гьисабизни жедач.

11Вун руфунал залан я.
Ваз хва жеда.
Адал Исмаил[*] тӀвар эциг,
ви бедбахтвилера Реббидиз ви ван хьайивиляй.
12Хва ви жеда хам лам хьтинди,
ам виридал – вири адакай.
Стхайрихъ галаз къал-макъалра аваз уьмуьр тухуда ада».

13Вичихъ галаз рахай Реббидиз Гьагара ихьтин тӀвар гана: «Вун Эл-Руи[*] я», вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Заз зи вилералди зун яргъай Аквазвайди акуна!»

14Гьавиляй къуйдиз[†] Беэр-Лахай-Руи[*] лагьана тӀварни ганва. Ам Къадешдинни Береддин арада ава.

15Гьагара Ибрамаз хва хана, ва Ибрама адал Исмаил тӀвар эцигна. 16А чӀавуз Ибраман кьудкъанни ругуд йис хьанвай.

#### 17


Аллагьдинни Ибрагьиман икьрар

1Ибраман кьудкъанни цӀекӀуьд йис тир чӀавуз адан вилик Ребби пайда хьана ва лагьана: «Зун вири алакьдай Аллагь[†] я. Зи вилик кваз уьмуьр твах ва гунагьриз рехъ гумир. 2За вахъ галаз икьрар кутӀунда ва ваз гзаф несилар багъишда».

3Ибрам метӀерал аватна, ва Аллагьди лагьана: 4«Гила За вахъ галаз икьрар кутӀунзава. Вун гзаф халкьарин бан-буба жеда. 5ТӀварни ви Ибрам ваъ, Ибрагьим жеда, вучиз лагьайтӀа За вакай гзаф халкьарин бан-буба ийида[+].

6Ви тухум За кьадардиз гзаф тирди ийида:
валай бегьем халкьар арадал къведа
ва ви несилрикай пачагьар жеда.

7Вахъ ва ви несилрихъ галаз Зи икьрар жеда – эбеди тир икьрар, несилдилай несилдалди: Зун ви ва ви несилрин Аллагь жеда. 8За вазни ви несилриз вун масанай атана ацукьнавайди тир вири и Къенандин[†] чил гуда. За ам ви несилриз эбеди сагьибвал авун патал гуда ва абурун Аллагь жеда».


Суьннет

9Аллагьди Ибрагьимаз мадни лагьана: «Амма вунани Захъ галаз авай икьрар тамамарун лазим я, валай гуьгъуьнай ви несилрини, несилдилай несилдалди. 10За квехъ галаз икьрар кутӀуннава ва ви несилри ам кьилиз акъудрай: куь вири итимар суьннет авунвайбур хьун лазим я. 11Захъ галаз авай икьрардин лишан яз куь эркеквилин лишандин кӀвенкӀв атӀутӀ.

12-13Куь цӀийиз хайи гьар са гада муьжуьд лагьай юкъуз суьннет авуна кӀанда – несилдилай несилдалди гьа икӀ хьурай.

Ви кӀвале хайидини, куь арада тахана маса тайифайривай маса къачунвайдини, са рахунни алачиз суьннет авун лазим я. ИкӀ хьайила, Захъ галаз авай икьрар, эбеди икьрар, куь бедендин лишан яз жеда[+].

14Суьннет тавунвайди – вичин эркеквилин лишандикай атӀун тавунвайди, – Захъ галаз авай икьрар чӀур авун себеб яз вичин халкьдикай акъудна гадарнавайди жеда».

15Аллагьди Ибрагьимаз мадни лагьана:

«Гила ви папан тӀварни Сарай ваъ, Сарра жеда.
16За адаз хийир-дуьа[†] ийида ва ваз ада хайи хва гуда.
За адаз хийир-дуьа ийида ва адалай бегьем халкьар арадал къведа,
Ва адан несилрикай пачагьар жеда».

17Ибрагьим метӀерал аватна, амма вич-вичик хъуьрена хьиз фикир авуна: «Виш йис хьанвай кьуьзеказ аялар жезмайди яни? Кьудкъанни цӀуд йис хьанвай Саррадивай аял хаз жедани?»

18Гьавиляй ада Аллагьдиз лагьана: «Исмаилан уьмуьрни Ваз кӀаниди хьурай!»

19Аллагьди лагьана: «Ваъ, Сарради, ви папа, ваз хва хада, вунани адал Исакь тӀвар эцигда. За гьадахъ ва адан несилрихъ галаз икьрар кутӀунда – эбеди тир икьрар.

20Исмаилан патахъай ви тӀалабунни За фикирдиз къачуна: За адазни хийир-дуьа ийида, адан тухумни бегьер гудайди ийида ва адаз гзаф несилар гуда.

Исмаилалай цӀикьвед регьбер аладда, адакай чӀехи халкьдин бан-буба жеда.

21Амма Зи икьрар Сарради ваз са йисалай, гьа и вахтунда хадай, Исакьахъ галаз жеда».

22Ибрагьимаз гьа икӀ лагьана, Аллагь хъфена.

23Лап гьа и юкъуз Ибрагьима Аллагьди вичиз эмир авурвал вичин хва Исмаилан, вичин кӀвале ханвай вири итимрин, гьакӀни пулунихъ маса къачунвай вири лукӀарин эркеквилин лишан суьннет авуна – кӀвале авай вири итимрин. Ада вичиз эмир авурвал вири кьилиз акъудна. 24Ибрагьим суьннет авур чӀавуз адан кьудкъанни цӀекӀуьд йис тир, 25Исмаилан, адан хцин, цӀипуд йис. 26Гьа са юкъуз гьам Ибрагьим, гьам адан хва Исмаил, 27гьамни Ибрагьиман кӀвале авай кьван вири итимар – гьам хайи йикъалай адан кӀвалинбур тир, гьамни маса тайифайривай маса къачунвай лукӀар, – вири суьннет авунай.

#### 18


Ибрагьиман пуд мугьман

1Нисинин зегьемдин вахтунда Мамре тӀвар алай мегъуьн тамун патав Ибрагьим вичин алачухдин вилик ацукьнавай вахтунда, Реббиди адаз вич къалурна. 2Ибрагьима кьил хкажайтӀа – адан вилик пуд итим акъвазнавайди акуна. Ам тадиз гадар хьана, абурун патав фена, пел чилив агакьдайвал икрам авуна 3ва лагьана: «Агъа, ви вилерай заз майил аватӀа, зи, ви лукӀран, патавай элячӀна фимир. 4Квез кӀвачер чуьхуьн патал яд гъида. Куьне тарцин кӀаник ял яда, 5за лагьайтӀа рехъ давамарун патал, тӀуьна-хъвана, чандик къуват кутадайвал, куь вилик фу эцигда – куьн зи, куь лукӀран, патавай яна физватӀа». «Хъсан я ман, – жаваб гана абуру, – гьа лагьайвал ая».

6Ибрагьима алачухдик зверна ва Саррадиз лагьана: «Тадиз пуд сегьа гъуьр къачуна, виридалайни хъсандакай тини ишинна фу чуруж».

7Ахпа ада нехир галайвал зверна, хъсан, таза дана хкяна ва ам гьазурун патал лукӀрав вугана. 8Ибрагьима вичи мугьманрин вилик тугъ, нек ва данадин як гъана – ва абуру недалди, ам тарцин кӀаник акъвазна, гуьзетиз хьана.

9«Ви паб Сарра гьина ава?» – жузуна абуру. «Гьа ина ава, алачухдик ква», – жаваб гана ада. 10«Зун ви патав са йисалай хкведа, – лагьана мугьманди. – А чӀавуз ви паб Саррадиз хва жеда».

Сарради и вахтунда яб гузвай – ам адан кьулухъ, алачухдиз гьахьдай чкадал алай[+]. 11Абур кьведни, Ибрагьимни Сарра кьуьзуь хьанвай, ва Саррадиз вацран кьилер хъжезмачир. 12Ада, вичи-вичикди хъуьрена хьиз, фикирна: «Зи вахтар алатнава. Зи иесини кьуьзуь я. Гила гьахьтин экв акьвада жал?»[+]

13И чӀавуз Реббиди Ибрагьимаз лагьана: «„Завай, къаридивай, аял хаз жедани?“ лугьуз Сарра хъуьрезва хьи? 14Реббидивай кьилиз акъудиз тежедай кӀвалах авани кьван? Зун ви патав тайинарнавай вахтунда хкведа ва Саррадиз хва жеда»[+]. 15«За хъуьруьнар авурди туш», – таб авуна кичӀе хьайи Сарради. «Ваъ, – лагьана Ада, – вун хъуьренай».


Садумдин гьакъиндай Ибрагьиман тӀалабун

16Мугьманар чпин рехъ давамарун патал къарагъна ва Ибрагьим абур рекье тваз экъечӀна. Агъадихъ, дередиз, Садум галай патахъ килигна. 17Реббидини вичи-вичихъди лагьана: «Ибрагьимакай За Жуван ниятар чуьнуьх ийидани кьван? 18Ибрагьималай чӀехи ва къудрат авай халкь арадал къведа эхир, ва Ибрагьим чилел алай кьван вири халкьар патал хийир-дуьа[†] жеда[+]. 19За Ибрагьим вичин аялриз ва вири вичин несилриз Реббиди къалурнавай рекье аваз фин патал, вири кӀвалахар гьахъвал ва дуьзвал хвена авун патал, хкяни авуна. И чӀавуз Зани адаз хиве кьунвай вири кӀвалахар кьилиз акъудда».

20Реббиди лагьана: «Садумдинни Гамурадин пис крар эхиз тежедай дережадив агакьнава, абурун гунагь заланди я[+]. 21ЭвичӀна хьиз ана авайбур вири батӀул яни-тушни килигда. Белки вири туш жеди? Кьил акъудна чирда».

22Рекьин мугьманар Садум галайвал элкъвена фена, амма Ребби Ибрагьиман вилик акъвазна. 23Адаз мукьва хьана, Ибрагьима лагьана: «Яраб Вуна зулумкаррихъ галаз гьахъ-михьибурни тергда жал? 24Белки и шегьерда гьахъ-михьибур тир са яхцӀурни цӀуд кас жагъида, – бес Вуна гьа и яхцӀурни цӀудан хатурдай кьванни инсаф тавуна ам тергда жал? 25Жедай кар туш! Вуна ахьтин кӀвалах ийич! Гьахъ-михьибур Вуна зулумкаррихъ галаз санал тергдач, гунагькарринни гьахъ-михьибурун кьисмет гьа сад хьтинди жедач! Им жедай кӀвалах туш! Вири чилин Дуванбег – гьахъ чӀурна дуван атӀуз жедани кьван?»[+]

26Реббидини жаваб гана: «Заз Садумдай яхцӀурни цӀуд гьахъ-михьиди жагъайтӀа, абурун хатурдай За и шегьердиз инсаф ийида».

27И чӀавуз Ибрагьима давамарна: «Зун ругни накьв я, амма гьикӀ ятӀани за Агъадиз лугьун патал жуьрэт ийида:

28ЯхцӀурни цӀудав агакьдалди вад гьахъ-михьиди бес тахьайтӀа – яраб Вуна и бес тахьай вадан патахъай бегьем са шегьер тергда жал?»

Реббидини жаваб гана: «Ваъ, анай заз яхцӀурни вад гьахъ-михьиди жагъайтӀа, За ам тергдач».

29Ибрагьима адахъ галаз рахунар давамарна: «Нагагь анай анжах яхцӀур жагъайтӀа гьикӀ хьуй?»

Реббидини жаваб гана: «Гьатта яхцӀур хьайитӀани, за ихьтин кӀвалах ийидач».

30Ибрагьима лагьана: «За лугьудай гафарикай Агъадиз хъел татурай. Нагагь ана къанни цӀуд гьахъ-михьиди аваз хьайитӀа вучин?»

Реббидини жаваб гана: «Ана къанни цӀуд кас гьахъ-михьиди аваз хьайитӀани, шегьердиз инсаф ийида».

31Ибрагьима лагьана: «За Агъадивай жузун патал жуьрэт ийида; ана анжах къад аваз хьайитӀа гьикӀ хьурай?»

Реббиди жаваб гана: «Къадан хатурдайни инсаф ийида».

32Ибрагьима лагьана: «Агъадиз хъел татурай – им эхиримжи суал я: нагагь ана абур цӀуд аваз хьайитӀа?»

Реббидини жаваб гана: «ЦӀудан хатурдайни За ам терг ийидач».

33ИкӀ лагьана, Ребби хъфена, Ибрагьимни кӀвализ хтана.

#### 19


Лут хиласун ва Садумни Гамура шегьерар терг авун

1Кьве малаик[†] Садумдиз атана. Няни жезвай. Лут шегьердин варарив[†] ацукьнавай. Рекьин мугьманар акурла, ам абурун къаншардиз къарагъна ва, чин чилив агакьдайвал икрамна, 2лагьана: «Буюр, ша, зи сагьибар, зи, куь лукӀран, кӀвализ. КӀвачер чуьхвена, зи кӀвале йиф авуна, пакамахъ рехъ давамара». «Ваъ, – лагьана абуру. – Чна йиф майдандал акъудайтӀа, хъсан жеда». 3Амма Лут вичин гафунал акьван кӀевиз акъвазна хьи, абур рази хьана, адан кӀвализ атана. Ада нянин тӀуьн гьазурна, тӀили фар чрана, абуруни фу-яд тӀуьна. 4Абур гьич къаткизни агакьнавачир, акуна хьи, шегьердин агьалийри, Садумдин вири итимри, гъвечӀидалай чӀехидалди, Лутан кӀвал элкъуьрна кьуна.

5«А ви патав йиф акъудиз атанвайбур гьина ава? – гьарайралди хабар кьазвай абуру. – Абур инал акъуд, чна гьабурухъ галаз чун машгъулардайвал!»

6Лут гуьрцелдал экъечӀна, рак агална 7ва лагьана: «Стхаяр, герек туш, ихьтин чӀуру кӀвалахар ийимир! 8Килиг, заз чпив рушвал гумай кьве велед ава – за абур куьчедиз акъудна куь ихтиярда твада, гьабурухъ галаз квез вуч кӀандатӀани ая, тек зи кӀвализ атанвайбурук хкуьрмир». 9«Квахь кван инлай, – лагьанай адаз. – Вуна, ина авай са чара касди, эмир гудайвал хьанвани? Чна исятда ваз гьабурулайни еке кар кьада!»

Абуру Лут хура туна, рак эцяна хкудиз гатӀунна. 10Амма Лутан мугьманри ам ялна къенез чӀугун хъувуна, рак агална. 11Гуьрцелдал кӀватӀ хьанвайбур вири, гъвечӀидалай чӀехидалди, абуру буьркьуь жедайвал авуна – гьавиляй абур гьикьван алахънатӀани, кӀвализ гьахьдай рак жагъин тийиз амукьна. 12Мугьманри Лутаз лагьана: «Вахъ и шегьерда мад вуж ава? Езне, рухваяр, рушар, мадни са вуж ятӀани? Абур вири инай акъуд: 13чна и шегьер тергда! Адан агьалийрин зулумар Реббидив агакьзава, Реббидини чун ам терг авун патал ракъурнава!»

14Лута фена вичин рушарик лишан кутунвай жегьилриз лагьана: «Тадиз и шегьердай экъечӀ! Ам Реббиди исятда терг ийида!» Амма абуруз Лута зарафатар ийизвай хьиз хьана. 15Экв жез гатӀунна. Малаикри Лутак тади кутуна: «Тади къачу, инай жуван пабни кьве руш хутах! ТахьайтӀа вунни гунагькар шегьердихъ галаз терг жеда!»

16Лута кьулухъ язавай. И чӀавуз Лутан, адан папан ва кьве рушанни гъилер кьуна, малаикри чпи абур и шегьердай акъудна, вучиз лагьайтӀа Реббидиз Лутан язух къвезвай.

17«Хилас хьухь! – лагьана Лутаз малаикди. – Кьулухъ элкъвена килигмир! Дередани геждалди акъвазмир – дагълариз ката, тахьайтӀа рекьида!» 18«Ваъ ман, зи Агъа! – жаваб гана Лута. 19– Заз, Ви лукӀраз, Ви вилерай майил жагъана! Ви патай заз авай регьим чӀехиди я: вуна зи уьмуьр хиласна! Амма дагъларив кьван завай чукуриз жедач эхир – зав бала агакьда ва зун телеф жеда. 20Ингъе атӀа шегьердал кьван мукьва я, адав кьван чукуриз хьун мумкин я, ам гъвечӀиди я. Гьаниз зун катни ийида, ам гъвечӀиди я, ана зун сагъ-саламат яз амукьда!» 21«Хъсан я, – лагьана малаикди, – за вун патал гьа кӀвалахни ийида: за а вуна лугьузвай шегьер кя тавуна тада. 22Амма тадиз аниз звера: вун анив агакь тавунмаз, завай гатӀуниз жедач». Гьавиляй и шегьердиз Сагарни лугьузва.

23Рагъ цавал хкаж хьана. Лут Сагардиз атана.

24Реббиди Садумдинни Гамурадин винел, марф хьиз, кузвай гугурт къурна – цаварай, Реббидин патай –[+] 25ва и шегьерарни, вири дерени, вири агьалиярни ва чиляй экъечӀнавай гьар са затӀ тергна. 26Лутан паб кьулухъ элкъвена килигна – ва кьелен дестекдиз элкъена.

27Ибрагьим пакамахъ фад вич вилик квай къуз Реббидин вилик акъвазай чкадал атана, 28Садум ва Гамура, Дере галайвал килигна – ва адаз акуна: чиляй хъенчӀин къапар кудай куьмдай хьиз гум акъатзава.

29Дередин шегьерар терг ийидайла, Аллагьдин рикӀел Ибрагьим хтана.

Лута уьмуьр тухузвай шегьерар терг ийидайла, Аллагьди ам кьиникьикай хкудна.


Лут ва адан рушар

30Сагарда акъвазиз кичӀе тирвиляй, Лут анай кьве рушни галаз дагълариз хкаж хьана.

Абуру са кьветӀе уьмуьр тухуз хьана.

31ЧӀехи руша гъвечӀидаз лагьана: «Буба кьуьзуь жезва. Адет тирвал чахъ галаз жедай итимар чилел мад аламач. 32Бубадиз чехир гана сархушрин ва адахъ галаз жен. Чи тухум бубадилай кьванни давамарин!»

33Йиф алукьайла, абуру бубадиз чехир гана. ЧӀехи руш адан патав атана, адахъ галаз къаткана, амма буба ана вуч хьанатӀа – я ам вичихъ галаз къаткай тегьер, я ам гьикӀ хъфенатӀа, – гъавурда гьатнач. 34Пакадин юкъуз чӀехи руша вахаз лагьана: «Сенфиз зун бубадихъ галаз къаткана. Къенин йифизни, ша, адаз чехир гун, вунни атана адахъ галаз къаткидайвал. Чи тухум бубадилай кьванни давамарин!»

35И йифизни абуру мад бубадиз чехир гана. ГъвечӀи руш атана адахъ галаз къаткана, амма буба ана вуч хьанатӀа, – я ам вичихъ галаз къаткай тегьер, я ам гьикӀ хъфенатӀа, – гъавурда гьатнач.

36Гьа икӀ Лутан кьве рушни чпин бубадилай руфунал залан хьана. 37ЧӀехи руша хва хана ва адал Магьаб тӀвар эцигна. Ам гилан магьабвийрин бан-буба я. 38ГъвечӀидани хва хана ва адал Бен-Ами[*] тӀвар эцигна. Ам гилан аманийрин бан-буба я.

#### 20


Ибрагьимни Сарра Абумелекан патав

1И чкаяр туна, кьибледихъ хъфена, Ибрагьим Къадешдинни Шурдин арада уьмуьр тухуз хьана, ахпани Герарда бине кутуна. 2Ада вичин паб Саррадиз вичин вах лугьузвай, гьавиляй Абумелека, Герардин пачагьди, Саррадин гуьгъуьниз итимар ракъурна ам вичиз къачуна[+]. 3Амма йифиз Абумелеказ ахварай Аллагь акуна ва Ада лагьана: «И паб жуваз къачунай вун рекьида. Ам гъуьлуьк квайди я».

4Абумелека лагьайтӀа, адал гьеле тӀубни эцигнавачир. «Зи Агъа! – ялварна ада. – Яраб Вуна гьахъ-михьи халкь терг ийида жал? 5Бес а касди вичи заз ам вичин вах я лагьанай эхир! Папани ам вичин стха я лагьанай! За и кар намус михьи яз, гъилерикни тахсир квачиз авурди я».

6«Эхь, – жаваб гана Аллагьди ахварай, – Заз чизва хьи, вуна и кар ягь михьи яз авуна. Гьавиляй За ваз а паб жуванди ийидай мумкинвал ганач – вун Зи вилик гунагькар хьуникай хвена. 7Амма гила ам гъуьлуьв вахце. Ам пайгъамбар[†] я, ва ада вун текьена амукьун патал дуьа ийида. Чир хьухь: вуна ам гъуьлуьв вахкун тавуртӀа, вунни рекьида, ви патарив гвайбурни!»[+]

8Пакамахъ Абумелека вичин мукьувар кӀватӀна, абурув и гафар агакьарна – абурузни гзаф кичӀе хьана. 9Абумелека Ибрагьимаз эверна ва адаз ахмур авуна: «Вуна чаз вуч ийизва? За ваз вуч писвал авуна хьи, вуна зунни, вири зи пачагьлугъни ихьтин чӀехи гунагьдик кутадайвал? Ихьтин кӀвалахар авуна жедач! 10Вуна икӀ вучиз авуна?» 11«И патара Аллагьдихъай кичӀезвайди туш, ва паб себеб яз зун яна рекьида лагьана фикир авунвай за, – жаваб гана Ибрагьима. – 12Идалайни гъейри, ам рикӀивайни зи вах я – зи бубадин руш я, анжах маса папаз хьанвай. Адакай заз паб хьана. 13Аллагьди заз бубадин кӀвал туна экъечӀун эмир гайила, зани адаз лагьана: „Мергьемет ая, чун гьиниз фейитӀани, закай лагь хьи, зун ви стха я“».

14Абумелека Ибрагьимаз лапагар, малар, лукӀар, къаравушар пишкешна, адав Сарра вахкана 15ва лагьана: «Вири зи чилер ви вилик ква: ваз гьина кӀандатӀа, гьана уьмуьр твах».

16Саррадиз ада лагьана: «За ви стхадиз гимишдин агъзур шекъел гузва. Идани мукьвабурун вилера ви бейкефвал кӀевда, ва ви намус вичин чкадал хкида».

17Ибрагьима Аллагьдиз дуьа авуна, Аллагьдини Абумелек, адан паб ва къаравушар сагъар хъувуна ва абуруз мад аялар жез хьана[+]. 18Идалай вилик лагьайтӀа, Ибрагьиман паб Сарра себеб яз Реббиди Абумелекан кӀвалин вири папар аялар тежедайбур авунвай.

#### 21


Исакь дидедиз хьун

1Аллагьди, хиве кьурвал, Сарра рикӀел хкана: Реббиди вичин гаф кьилиз акъудна.

2Сарра кӀвачел залан хьана ва Аллагьди тайинарай ва абуруз лагьай вахтунда лап кьуьзуь хьанвай Ибрагьимаз хва хана. 3Ибрагьима цӀийиз ханвайдаз, Саррадиз хьанвай вичин хциз, Исакь лагьана тӀвар гана,[+] 4муьжуьд лагьай юкъузни, Аллагьди эмир гайивал, адаз суьннет авуна[+]. 5Исакь хьайила, Ибрагьиман виш йис тир. 6Сарради лагьана:

«Хъуьруьн къведай кар кьуна заз Аллагьди:
закай низ ван хьайитӀани –
захъ галаз санал хъуьруьнар ийида».

7Ва алава хъувуна: «Сарради аялдиз хур гудайди Ибрагьимаз нивай лугьуз жедай? Амма ингье, кьуьзуь кьилихъ, за адаз хва хана!»

8Аял чӀехи хьана, ам хурудикай галуднавай юкъуз Ибрагьима еке мярекат кутуна.


Гьагарни Исмаил чукурун ва хилас хьун

9Мисриви паб Гьагара хайи Ибрагьиман хци кстахвилер ийиз акурла,[+] 10Сарради Ибрагьимаз лагьана: «А къаравуш адан хвани галаз чукура! Адан хцикай, зи хва Исакьакай хьиз, ви варис жедач!»[+]

11Ибрагьимаз вичин хцикай ихьтин гафар ван хьун гзаф залан тир, 12амма Аллагьди адаз лагьана: «Я гададин, а ви къаравушдин патахъай хажалатар ийимир. Ваз Сарради лагьайвал ая, вучиз лагьайтӀа ви тухум Исакьа давамарда,[+] 13амма къаравушдин хцикайни За сагъ са халкь арадал гъида. Гьамни ви бала я эхир».

14Пакадин йикъан экуьнахъ Ибрагьима Гьагарав фуни яд авай цел вугана, абур адан къуьнерал эцигна – ва аялни галаз экъечӀна хъфин эмир гана. Гьагар рекье гьатна ва Беэр-Шебадин кьурумда къекъвез ийир-тийир хьана. 15Целце авай яд куьтягь хьана. Ада аял са валан кӀаник туна, 16вични, ам гьикӀ рекьидатӀа вилериз такун патал, яргъал хьиз, чӀемерукдай ягъай хьел агакьдай мензилда, ацукьна ва рикӀ хъуткьуниз кӀевиз шехьиз гатӀунна. 17Аллагьдиз гададин ван хьана ва Аллагьдин малаикди[†] цаварай Гьагаравай жузуна: «Вахъ вуч хьанва, Гьагар? КичӀе жемир! Вуна тунвай гададин ван Аллагьдиз хьана. 18Къарагъ, алад гададин патав, ам кӀеме яхъ! За адалай са чӀехи халкь арадал гъида».

19Аллагьди адан вилер ахъайна – Гьагараз къуй[†] акуна. Адани патав фена, цел ацӀурна ва аялдиз яд гана.

20Идалай кьулухъни Аллагьди гада вичин къайгъударвиликай хкуднач. Ам чӀехи хьана, кьурумда уьмуьр тухуз акъвазна ва хъсандиз чӀемерукдай ядайди хьана. 21Ада Паран кьурумда уьмуьр тухвана, пабни дидеди адаз Мисридай гъана[+].


Ибрагьиманни Абумелекан икьрар

22А чӀавуз вичин аскеррин чӀехиди тир Пихални галаз Абумелек атана акъатна ва Ибрагьимаз лагьана: «Вуна гьихьтин кӀвалах гъиле кьуртӀани, Аллагьди ваз куьмекзава. 23Гила Аллагьдин тӀварцӀелди вуна я зун, я зи аялар, я зи хтулар маса гудач лагьана кьин яхъ: зун вахъ галаз гьикӀ регьим аваз тиртӀа, гьакӀ вунни захъ галаз ва ваз уьмуьр тухудай чка гайи уьлкведихъ галаз регьим гваз жеда!»

24Ибрагьима кьин кьуна, 25амма Абумелекан итимри вичивай къуй[†] къакъуднава лагьана шикаят авуна. 26«Заз ам ни авунвай кӀвалах ятӀа чидач, – жаваб гана Абумелека. – Вуна заз куьтӀни авурди туш. Заз и кардикай сифте сефер яз ван жезва».

27Ибрагьима Абумелеказ лапагарни къарамалар багъишна ва адахъ галаз икьрар кутӀунна. 28Ирид кӀел ада чара авуна.

29«Бес и ирид кӀел – вуна абур вучиз чара авунва?» – жузуна Абумелека. 30«Ибур зи патай, – лагьана Ибрагьима, – и къуй за эгъуьнин лишан яз кьабула». 31Гьавиляй абуру инал кьинер кьурдалай кьулухъ а чкадиз Беэр-Шеба лугьузва[+].

32Беэр-Шебада Ибрагьимахъ галаз икьрар кутӀунайдалай кьулухъ Абумелекни адан аскеррин чӀехиди тир Пихал элкъвена филиштийрин чилел хъфена. 33Ибрагьима Беэр-Шебада тамариск тар акӀурна ва Реббидин, Даим Аллагьдин, тӀварцӀихъ ялвар авуна.

34Идалай кьулухъ хейлин йисара Ибрагьима филиштийрин чилел уьмуьр тухванай.

#### 22


Аллагьди Ибрагьиман иман синагъ авун

1И вакъиаяр кьиле фейи са кьадар вахтундилай Аллагьди Ибрагьим синагъ авуна.

«Ибрагьим!» – эверна Аллагьди. «Гьай!» – жаваб гана Ибрагьима[+].

2Аллагьди лагьана: «Жуван хва, авай сад тир, рикӀ алай хва, Исакьни къачуна Мурия чилел алад. Ана, За ваз къалурай дагъдал, вуна адакай кунуг[†] ая».

3Пакамахъ Ибрагьима ламраз къалтахар яна, вичихъ галаз кьве лукӀни къачуна, Исакьни къачуна, кунуг патал кӀарасарни кукӀварна рекье гьатна – вичиз Аллагьди лагьай чкадиз. 4Рекье авай пуд лагьай юкъуз адаз яргъай хьиз и чка акуна. 5«Ламни галаз инал акъваз, – лагьана ада лукӀариз. – Зунни гада фена, Аллагьдиз икрам авуна куь кьилив хкведа».

6Ада кунуг авун патал гьазурнавай кӀарасар Исакьан къуьнел эцигна. Ахпа чахмахни чукӀул къачуна рехъ давамарна – Исакьахъ галаз санал.

7Исакьа эверна: «Буба!» «Гьай, бала?» – жаваб гана Ибрагьима.

«Чав чахмахни гва, кӀарасарни гва, амма кунугдин лапаг гьина ава?» – жузуна хци.

8«Хва чан, – лагьана Ибрагьима, – кунугдин лапаг гьина аватӀа, Аллагьдиз аквазва». Абуру кьведани мад чпин рехъ давамарна.

9Вичиз Аллагьди лагьай чкадив агакьайла, Ибрагьима къурбанган[†] туькӀуьрна ва адан винел кӀарасар эцигна. Ада Исакь кутӀунна, ам къурбангандал кӀарасрин винел йикъалдар авуна, 10чукӀул акъудна ва хва тукӀун патал хкажна. 11И арада цаварай Реббидин Малаикди[†] эверна: «Ибрагьим, Ибрагьим!» «Гьай!» – жаваб гана ада. 12«Адал гъил хкажмир, – лагьана Малаикди, – адаз са затӀни ийимир! Гила Заз ваз Аллагьдихъай кичӀе тирди чизва – ваз Зун патал жувахъ авай са хвани вахкун гьайиф атанач!»

13Ибрагьимаз, килигайла, крчар къалин кул-кусда аруш хьанвай гьер акуна. Ада патав фена а гьер кьуна ва ам хцин чкадал кунуг авуна.

14Вири и вакъиаяр кьиле фейи чкадиз Ибрагьима Ягьве-Ире, яни «Реббидиз аквазва» лагьана тӀвар гана.

«ГьикӀ жедатӀа, Реббидин дагъдал чир жеда» мисални гьа идахъ галаз алакъада ава.

15Реббидин Малаикди цаварилай Ибрагьимаз мад эверна:

16«Жувалди кьин хьуй, – гаф я им лугьузвай Реббиди, –
вуна и кӀвалах авунай –
авай са хва бахш авун гьайиф атанач –
17За ваз хийир-дуьа[†] ийида!
За ви несилар гзаф ийида,
кьадардал атайла – цава авай гъетер кьван,
гьуьлуьн къерехда авай къумадин тварар кьван.
Ви несилрин виликни ярх жеда
Душмандин варар[†]![+]
18Ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа жеда –
вун зи чӀалаз килигунай»[+].

19Ибрагьим вичин лукӀар алай чкадал хтана, абурухъ галаз санал Беэр-Шебадиз хтана – ва Беэр-Шебада уьмуьр тухуз хьана.


Нахаран – Ибрагьиман стхадин несилар

20-22И вакъиаяр кьиле фейи са кьадар вахтарилай Ибрагьимав адан стха Нахаран паб Милкади рухваяр: Ус (им сифте хва я), Буз, Къемуил (им Араман буба я), Кесед, Гьазу, Пилдаш, Йидлаф ва Бетуэл, – ханва лагьай хабар агакьнай. 23Ибур Милкади Ибрагьиман стха Нахараз хайи муьжуьд хва я.

Бетуэлаз Рефикъа тӀвар алай руш хьана[+].

24Идалай гъейри Нахаран кьвед лагьай паб Реумади адаз Тебах, Гагьам, Тахаш ва Магьах хана.

#### 23


Саррадин кьиникь

1Саррадин вишни къанни ирид йис хьана. 2Ам вичиз гила Хевран лугьузвай Къирйат-Арбада Къенандин[†] чилел кьена. Ибрагьима атана Саррадин гьайиф чӀугваз адан кьилихъ ацукьна шелар авуна, 3ахпа кьейидан патавай къекъечӀна, хетийрихъ элкъвена лагьана:

4«Зун ина хайиди туш, зун масанай атана ина ацукьайди ва чара чилин кас я. Заз жуван кьенвай паб кучукун патал сур эгъуьндай са чка чара ая». 5-6«Заз килиг, чи агъа! – жаваб гана хетийри. – Вун гьуьрмет авай, Аллагьдиз кӀандай кас я. Чи виридалайни хъсан сур гьим ятӀа, гьана жуван паб кучука: чакай ни хьайитӀани вав вичин тухумдин гуьмбет[†] и кар патал вугуда».

7Ибрагьима хетийриз, и чилин иесийриз, икрам авуна 8ва лагьана: «Куьне заз кьенвайди кучукдай ихтияр гузватӀа, са мергьемет ая: Эфранавай, Цагьаран хцивай, 9адан чуьлдин къерехда авай Махпелан кьветӀ заз маса це лагьана тӀалаба. Заз ам куьнни алаз гимишдин атӀай къиметдай, ам мейит кучукнавай чка хьун патал, маса гурай». 10-11«Ваъ гьа, зи агъа!» – жаваб гана хетийрин арада авай Эфрана ва адан шегьердин варарив[†] ацукьнавай вири хетийриз адан ван хьана. – «Заз килиг: а чуьл, кьветӀни галаз санал, зи патай савкьват яз кьабула. Зи халкь шагьид я: за ваз и чуьл, вуна анал ви кьенвайди кучукун патал, пишкешзава!»

12И чилин агьалийриз икрамна, 13Ибрагьима Эфраназ икӀ лагьана – кӀватӀ хьанвай вирибуруз адан ван атана: «Заз килиг, ваз тавакъу я: за кьейиди кучукдай чуьлдай завай гимиш кьабула!» 14-15«Хъсан я, зи агъа!» – жаваб гана Эфрана. – «Гила вуна заз яб це. И чуьлдин къимет гимишдин кьуд виш шекъел я – ана ви кьейиди кучукун патал им зазни ваз гзаф яни?»

16Ибрагьим Эфранан къиметдихъ галаз рази хьана ва адаз ахьтин кьадар гимиш атӀана алцумна хьи, гьикьван ада шагьидар тир хетарни алай чкадал тайинарнайтӀа: тажиррин арада икьрар хьанвай заланвилел асас яз кьуд виш шекъел.

17-18Гьа икӀ Мамредин патарив гвай Махпелада экӀя хьанвай чуьл кьветӀни, анай экъечӀнавай вири тарарни галаз Ибрагьиман хсусиятдиз элкъвена. Идан шагьидарни шегьердин варарив кӀватӀ хьанвай вири хетар тир.

19Ахпа Ибрагьима вичин паб Сарра Къенанда авай вичиз гила Хевран лугьузвай Мамредин патарив гвай Махпеладин чуьлда авай кьветӀе кучукна. 20Чуьлни кьветӀ хетийрин ихтиярдай Ибрагьиман ихтиярдиз атана, кьейибур кучукдай чкадиз элкъвена.

#### 24


Исакьаз паб жагъурун

1Ибрагьим лап агьил яшара авай кьуьзек тир, ва Реббиди вири кӀвалахра адаз хийир-дуьани[†] ийизвай.

2-4Ибрагьима вичин чӀехи лукӀраз – вичин кӀвал ва майишат идара ийизвайдаз – лагьана: «Зи хциз пабвиле чкадин руш, къенанви[†] къачудач, зи уьлкведиз, зи багърийрин кьилив фена ва гьанай Исакьаз паб хкида лагьана, зи ятурдик гъил хкӀурна, Реббидалди, цаварин Аллагьдалди ва чилерин Аллагьдалди, кьин яхъ». 5«Бес рушаз захъ галаз иниз къвез кӀан тахьайтӀа гьикӀ хьурай? – хабар кьуна лукӀра. – За ви хва вун атай уьлкведиз рахкурун лазим жедани?» 6«Гьич садрани! – жаваб гана адаз Ибрагьима. – Зи хва аниз рахкурмир! 7Реббиди, цаварин Аллагьди вичи зун бубадин кӀваляй ва зи ватандай акъудна, захъ галаз ихтилат авурда, и чилер зи несилриз гуда лагьана заз кьин кьурда, – Гьада вичи, вуна зи хциз паб хкун патал, Вичин малаик[†] вилик кваз ракъурда. 8Рушаз вахъ галаз къвез кӀан тахьайтӀа, вун кьунвай кьинекай азад я, амма зи хва аниз рахкурмир!»

9ЛукӀра вичин агъадин ятурдик гъил хкӀурна ва кьин кьуна. 10Ахпа вичин агъадин девейрикай цӀуд деве, адан патай лап хъсан савкьватар къачуна ва Арам-Нагьарайимдиз – Нахара уьмуьр тухузвай шегьердиз, – рекье гьатна.

11Ада вичин девеяр къуйдин[†] патав шегьердин вилик акъвазарай чӀавуз, югъ няни хьанвай, – рушар яд тухуз шегьердай экъечӀдай вахт тир. 12Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Ребби, зи агъа Ибрагьиман Аллагь! Къе зи кар туькӀуьрдайвал ая, зи агъадиз жуван регьим ая! 13Ингье зун рушари шегьердай атана яд тухудай къуйдин патав акъвазнава. 14За абурукай садаз лугьуда: „Заз ви кварцяй яд хъвадай ихтияр це“. Ада: „Хъухъ, за гьакӀ ви девейризни яд гуда“, – лагьайтӀа, им вуна ви лукӀ тир Исакьаз ам пабвиле хкянава лагьай чӀал я. Им Вуна зи агъадиз регьим авунин лишан хьуй».

15Ада и гафар лагьана куьтягь тахьанмаз, къуьнел кварни алаз Ибрагьиман стха Нахаранни Милкадин хва Бетуэлан руш Рефикъа атана акъатна. 16Ам гзаф гуьрчегди тир, гьеле руш – итим вуч ятӀа чин тийизвай. Ада, къуй галайвал агъуз эвичӀна, вичин квар ацӀурна. Ам элкъвена хъфидай чӀавуз 17Ибрагьиман лукӀра адан патав зверна ва тӀалабна: «Заз ви кварцяй са тӀимил яд це!»

18«Хъухъ, зи агъа», – жаваб гана ада, ва гьасятда квар къуьнуьхъай галудна, Ибрагьиман лукӀраз яд гана, 19ахпани лагьана: «Исятда за девейризни яд гъида, тухдалди хъурай».

20Ада малариз яд гудай латаз тадиз яд цана, мадни къуй галайнихъ зверна – ва икӀ вири девейри хъвадалди яд гъиз хьана. 21ЛукӀра, кисна, Реббиди вичин рекьиз хийир-дуьа авунвайдахъ чӀалахъ хьунин мураддалди, ам кьил акъудна чирзавай. 22Девеяр цикай тух хьайи чӀавуз ада рушаз нера твадай зур шекъелдин заланвал авай къизилдин сиргъа, цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кьве цам гана ва жузуна: 23«Лагь кван, вун нин руш я? Ва ви бубадин кӀвале йиф акъуддай чка жагъидани?» 24«Зун Милкадинни Нахаран хва Бетуэлан руш я», – жаваб гана ада. 25Ва алава хъувуна: «Самар ва гьайванриз гудай ем чаз гзаф ава. Йиф акъуддай чкани жагъида».

26И чӀавуз Ибрагьиман лукӀра, метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна, 27лагьана: «Шукур хьурай Реббидиз, зи агъа Ибрагьиман Аллагьдиз, зи агъадиз датӀана регьим ва вафа ийизвай. Реббиди зун чӀугуна зи агъадин стхадин кӀвализ гъана!»

28Рефикъади кӀвализ, дидедин кьилив, чукурна, ва мугьман атуникай хабар гана. 29-30Рефикъадин стха Лабана, вахан сиргъа ва цамар акурла, ва рекьин мугьман адахъ галаз квекай раханатӀа чир хьайила, къуй галайвал тади авуна, Ибрагьиман лукӀран мукьув атана – ам вичин девеярни гваз гилани къуйдин патав акъвазнавай – 31ва лагьана: «Буюр, илиф, Реббидин хийир-дуьадик квайди! За кӀвале гьазурвилерни акуна, девеяр патал чкани туькӀуьрнавайла, вун инал акъвазун квез герек я?»

32Ибрагьиман лукӀ кӀвалив агакьна. Девейрилай пар алуднай, абур патал самарни ем гъанай, мугьмандивни адахъ галайбурув кӀвачер чуьхуьдай яд вуганай. 33Вилик тӀуьнар гъана, амма Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Зун иниз вуч мураддалди ракъурнавайди ятӀа ихтилат тавунмаз, зун тӀуьнрив эгечӀдач». «Ая жуван ихтилат», – жаваб ганай адаз.

34Адани вичин рахунар гатӀунна: «Зун Ибрагьиман лукӀ я. 35Реббиди гъилин ачухвилелди зи агъадиз хийир-дуьа авунва ва адаз девлетар ганва: лапагар ва малар, гимиш ва къизил, лукӀар ва къаравушар, девеяр ва ламар. 36Сарради, зи агъадин папа, лап кьуьзуь кьилихъ адаз хва хана, ва зи агъадихъ авай мал-девлет ада вичин хцив вахканва. 37-38Агъади зав, вичин хциз пабвиле чкадин руш, къенанви къачудач, адан багърийрин патав фена ва гьанай адаз паб хкида лагьана, кьин кьаз тунва.

39За иесидивай хабар кьуна: „Бес руш захъ галаз татун хьайитӀа, вуч ийин?“ 40Ада заз жаваб гана: „Реббиди, зи вири уьмуьр Вичин вилик кваз фейида, – Ада Вичи вахъ галаз Вичин малаик ракъуруналди, вуна зи хциз паб зи тухумдай, зи хизандай гъун патал, ви рекьиз хийир-дуьа ийида. 41Амма вун зи багърийрин патав агакьна, ва абуру ваз руш тагайтӀа, вун кьунвай кьинекай азад я“.

42Къенин юкъузни къуйдив агакьайла, за лагьанай: „Я Ребби, зи агъа Ибрагьиман Аллагь, ваз зи рекьиз хийир-дуьа ийиз кӀандатӀа, 43ингье килиг, зун исятда къуйдин къвалав акъвазнава. Инал яд гъиз руш атайла, за адаз лугьуда: ‹Заз ви кварцяй са тӀимил яд це›. 44Ада жаваб гайитӀа: ‹Хъухъ. За гьакӀ ви девейризни яд гъида›, – им лагьай чӀал я хьи, гьа ам Реббиди зи агъадин хциз свас яз хкянава“.

45Зун гьич зи дуьа ийизни агакьнач, акуна хьи, къуьнел кварни алаз Рефикъа яд гъиз къвезва, къуй галайвал эвичӀзава ва кварциз яд кьазва. За адавай яд тӀалабна. 46Ада гьасятда квар къуьнуьхъай галудна ва лагьана: „Хъухъ. За гьакӀ ви девейризни яд гуда“. Зани хъвана, ахпа ада девейризни яд гъана. 47За хабар кьуна: „Вун нин руш я?“ „Нахаранни Милкадин хва Бетуэлан руш“, – жаваб гана ада. И чӀавуз за адаз нера твадай сиргъа ва цамар гана, 48жув лагьайтӀа, метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна. Ада зун жуван агъадин хциз пабвиле зи агъадин тухумдай руш къачун патал чӀугуна иниз гъунай за Реббидиз, зи агъа Ибрагьиман Аллагьдиз, шукур авуна. 49Гьа икӀ куьне регьим ва вафа авуна, зун зи агъадив вахкудатӀа, заз авайвал лагь. ИйидачтӀани, заз лагь, заз за вуч авуна кӀандатӀа, чир жедайвал».

50Лабанани Бетуэла жаваб гана: «Им Реббидилай аслу кӀвалах я, чна инал „эхь“ я тушни „ваъ“ лугьун кутугнавач. 51Ингье Рефикъа – ам жувахъ галаз твах. Реббидин къаст кьилиз акъатрай, ва ви агъадин хци ам пабвиле къачурай».

52И гафарин ван хьайи Ибрагьиман лукӀ пел чилив агакьдайвал Реббидиз икрам авуна. 53Ахпа ада Рефикъадиз къизилдин ва гимишдин безекарни парталар ва гьакӀни адан стхадиз ва дидедиз багьа пишкешар акъудна гана. 54Идалай кьулухъ амни адахъ галайбур фу-затӀ тӀуьна ксана, пакамахъ къарагъна Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Гила заз жуван агъадин патав хъфидай ихтияр це». 55Рефикъадин стхадини дидеди лагьана: «Ам са цӀуд юкъуз кьванни чи кӀвале амукьрай, ахпа фирай». 56«Зун эглеш ийимир, – лагьана Ибрагьиман лукӀра. – Нагагь Реббиди зи рекьиз хийир-дуьа авунватӀа, заз жуван агъадин кьилив хъфидай ихтияр це!» 57«Чна рушаз эверин, – теклифнай абуру, – вичи гьялрай». 58Абуру Рефикъадиз эверна ва хабар кьуна: «И касдихъ галаз фидани?» Ада лагьана: «Фида». 59И чӀавуз Рефикъадихъ, адаз нек гайи папахъ, Ибрагьиман лукӀрахъ ва адан рекьин юлдашрихъ галаз чара жедайла, 60абуру Рефикъадиз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

«Ви несилрин кьадар, чан вах,
агъзурар хьурай, цӀуд агъзурар!
Ви несилрин вилик ярх хьурай
душмандин варар[†]!»

61Рефикъани адан къаравушар девейрал акьахна ва Ибрагьиман лукӀран гуьгъуьна аваз рекье гьатна. Ам кӀвализ хъфизвай ва Рефикъани вичихъ галаз хутахзавай. 62А чӀавуз Негевда уьмуьр тухузвай Исакь Беэр-Лахай-Руидай анжах хтанвай. 63Няниз дуьа авун патал ам чуьлдиз экъечӀна, килигайтӀа – къвез-къвез мукьвал жезвай девейрин карван акуна. 64Рефикъадизни Исакь акуна. Ада деведилай хкадарна 65ва Ибрагьиман лукӀравай жузуна: «Чи вилик экъечӀнавай кас вуж я?» «Ам зи агъа я», – жаваб гана лукӀра. И чӀавуз Рефикъади шаршав къачуна вичихъ галчукна. 66ЛукӀра вичин сиягьатдикай Исакьаз суьгьбет авурдалай гуьгъуьниз, 67Исакьа Рефикъа вичин диде Саррадин алачухдик тухвана, ва Рефикъадикай адан паб хьана, адаз ам кӀан хьана ва кьенвай дидедихъ ада чӀугвазвай гъам секин хьана.

#### 25


Ибрагьиман маса несилар ва адан кьиникь

1Ибрагьима мад гъилера паб хкана, ва КъетӀура тӀвар алай цӀийи папа 2адаз Зимран, Якьшан, Медан, Мидиян, Ишбакь ва Шуагь тӀварар алай рухваяр хана. 3Якьшаназ Шебани Дедан хьана. Деданан несилар ашурвияр, летӀушар ва леумар я. 4Мидиянан рухваяр: Гефа, Эфер, Гьенух, Абида ва Элдага. Ибур вири КъетӀурадин несилар я. 5Вичихъ вуч аватӀани Ибрагьима Исакьав туна. 6Гьагарани КъетӀуради хайи рухваяр, булдалди девлетни багъишна, Ибрагьима гьеле вичел чан аламаз рагъэкъечӀдай патахъ – рагъэкъечӀдай патан чилерал, Исакьакай яргъаз – акъудна. 7Ибрагьиман вишни пудкъанни цӀувад йис хьана. 8Ам лап къадим яшарин къужа яз, уьмуьрдикай тух хьана, кьена, – рагьметдиз фена ва бан-бубайрин патав хъфена. 9Рухваяр тир Исакьани Исмаила ам Мамредикай са акьван яргъаз тушиз, хети Цагьаран хва Эфранан чуьлда авай Махпела тӀвар ганвай кьветӀе кучукна. 10Ибрагьима и чуьл хетийривай маса къачунай; ана Ибрагьимни Сарра кучукнава[+]. 11Ибрагьим кьейидалай кьулухъ Аллагьди адан хва Исакьаз хийир-дуьа[†] авуна. Исакь Беэр-Лахай-Руидин патарив уьмуьр тухуз хьана.


Исмаилан несилар

12Ингье Исмаилакай – Саррадин къаравуш мисриви Гьагара хайи Ибрагьиман хцикай, ва адан несилрикай ихтилат. 13ЧӀехидалай гъвечӀидалди Исмаилан рухвайрин тӀварар: Небаят (Исмаилан сифте хва), Къедар, Адбегьел, Мибсам, 14Мишмагь, Дума, Маса, 15Хадад, Тема, ЯтӀур, Нафиш ва Къедма. 16Ибур Исмаилан рухваяр я, цӀикьвед тайифадин цӀикьвед регьбер, – абурун тӀварар, хуьрериз ва куьч акъвазай чкайриз ганва. 17Вишни къанни цӀерид йис хьайидалай кьулухъ Исмаил кьена – рагьметдиз фена ва бан-бубайрин патав хъфена. 18Адан несилри Гьавиладилай эгечӀна Мисридин сергьятрив гвай – Ашурдиз фидай патахъ, – Шурдал кьван экӀя хьанвай чилерал бине кутуна ацукьна. Абур муькуь стхайрихъ галаз чуьруькра аваз уьмуьр тухвана.


Рефикъади кьветхверар хун

19Ингье Исакьакай – Ибрагьиман хцикай ихтилат. Ибрагьимаз Исакь тӀвар алай хва хьана. 20Исакьа Падан-Арамдай тир Бетуэлан руш Рефикъа пабвиле къачурла, адан яхцӀур йис тир; ам арамви Лабанан вах тир. 21Исакьа аялар жезвачир вичин папан патахъай Реббидиз дуьа ийиз хьана, Реббидини адан минетдихъ яб акална: Рефикъа руфунал залан хьана. 22Адан рухваяр руфуна чеб-чпихъ галаз кикӀиз хьана. «Гьа икӀ, – лагьана Рефикъади, – вучиз заз ихьтин кар хьана?» Ам Реббидивай хабар кьаз фена.

23Реббидини адаз лагьана:

«Ви руфуна кьве халкь ава,
ви къеняй кьве тайифа экъечӀда.
Сада масад кӀаник кутада
ва чӀехиди гъвечӀидаз лукӀ жеда»[+].

24Вахт агакьайла – кьве кьветӀхвер дуьньядиз атана. 25Сад лагьайди и дуьньядиз расуди ва, гьайвандин хам хьиз, бегьем чӀарчӀи кьунвайди яз атана; адаз Эсав лагьана тӀвар гана. 26Адан гуьгъуьналлаз, гъилелди Эсаван дабан кьуна, муькуьдини пайда хьана; адал Якьуб[*] тӀвар эцигна. Абур хьайила Исакьан пудкъад йис тир.

27Гадаяр чӀехи хьана. Эсавакай зирек гъуьрчехъан, чуьллерин итим хьана, Якьубакай – кисай къуларбан. 28Абурун буба Исакьаз гъуьрчерин як нез кӀандай, гьавиляй Эсав артух яз кьунвай, амма дидедиз, Рефикъадиз, Якьуб гзаф кӀандай.


Эсава чӀехи хвавилин дережа маса гузва

29Са гъилера Якьуба хапӀа гьазурдайла, Эсав галатна гъуьрчяй хтана.

30«Зун галатнава, – лагьана ада Якьубаз. – Идакай, ингье а яру чӀиргъиндакай недайди це! Гьавиляй адаз Эдамни[*] лугьузвай». 31«ЧӀехи аял тирвилин ихтиярдихъ галаз дегишун яз», – жаваб гана Якьуба[+]. 32«Хъсан я. ЧӀехи аял хьуникай заз вуч хийир ава? – лагьана Эсава. – Зун исятда рекьида!» 33«Сифте кьин це!» – лагьана Якьуба. Эсава вич сифте аял тирвилин ихтияр Якьубав вахгузва лагьана, кьин кьуна, 34ва Якьуба адаз фуни мержемекдин хапӀа гана. Ам, тӀуьна-хъвана, къарагъна фена – чӀехи аял хьунин ихтиярдикай адаз гьич къайгъуни тушир[+].

#### 26


Исакьни Рефикъа Герарда

1Уьлкведал, виликдай, Ибрагьиман вахтара хьиз мад каш акьалтна ва Исакь Герардиз, филиштийрин пачагь Абумелекан уьлкведиз, рекье гьатна[+]. 2Ребби Исакьан вилик пайда хьана ва икӀ лагьана: «Мисридиз фимир, За ваз къалурай уьлкведа уьмуьр твах. 3Гьана куьчери яз ацукь, Зунни вахъ галаз жеда ва ваз хийир-дуьа[†] ийида. За ви буба Ибрагьимаз гайи кьин кьилиз акъудда: вири и чилер ваз ва ви несилриз гуда[+]. 4За ви несилар кьадардал атайла, цава авай гъетериз барабар ийида, ва абурув вири и чилер вахгуда. Ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа жеда[+] 5– Ибрагьима Зи гафуниз яб гунай ва вири Зи тапшуругъар, эмирар, къалурнавай къайдаяр ва къанунар кьилиз акъудунай». 6Исакь Герарда уьмуьр тухуз акъвазна. 7Чкадин агьалийри адавай Рефикъадикай хабар кьурла, ада жаваб гана: «Ам зи вах я». «Паб я» лугьуз кичӀе хьана: гзаф иерди тир Рефикъа себеб яз, вич рекьин тавун патал[+]. 8Вахтар къвез алатна. Са гъилера Абумелеказ, филиштийрин пачагьдиз, дакӀардай Исакьа Рефикъадихъ галаз вичин рикӀ гьикӀ аладарзаватӀа акуна. 9Ада Исакьаз эверна лагьана: «АкӀ хьайила, ам ви паб я ман? Бес вучиз вуна ам ви вах я лугьузвай?» «Заз ам себеб хьана зун яна рекьиз кичӀезвай», – жаваб гана Исакьа. 10«Вуна чаз вуч ийизва? – лагьана Абумелека. – Чакай сада ви папахъ галаз йиф акъуднайтӀа – вун паталди чаз гьихьтин тахсир жедай?» 11Абумелекани вири вичин халкьдиз малумарна: «И касдик, я тушни адан папак хкуьрай гьар вуж хьайитӀани ажалдин иеси жеда».


Къуйрин патахъай акьунар

12И уьлкведа уьмуьр тухуз акъвазна, Исакьа техил цаз хьана. Реббиди адаз хийир-дуьа[†] авуна: а йисуз адан бегьер кьадардилай виш гъилера артухди хьана. 13Исакьахъ къвердавай гзаф девлет жезвай. Адакай бегьем девлет авайди хьана: 14гила адаз лапагрин ва маларин нехирар, гзаф кьадар вач-хъшаяр авай. Филиштийри адал пехилвал ийиз хьана. 15Абуру гьеле адан буба Ибрагьиман девирда Ибрагьиман лукӀари эгъуьннавай къуяр накьвар вегьена ацӀурна,[+] 16Абумелека вичини Исакьаз лагьана: «Чи патавай экъечӀна хъвач. Вакай чун паталди гзаф къудрат авай кас хьанва». 17Исакьни Герар дередиз хъфена, гьана акъвазна 18ва чеб гьеле Ибрагьиман девирда эгъуьнай ва Ибрагьим кьейидалай кьулухъ филиштийри накьвадивди ахцӀурай къуяр[†] цӀийи кьилелай накьвадикай михьиз хьана. И къуйрал ада гьа чӀавуз абуруз Ибрагьима гайи тӀварар эхцигна. 19Са гъилера адан лукӀари дереда авай са чешме накьварикай хкудна. 20Амма Герардин чубанри Исакьан чубанрихъ галаз гьуьжетар ийиз, абуруз «Им чи яд я» лугьуз хьана. Къуйдин патахъай къал-макъал хьун себеб яз, адаз гьа ихьтин тӀварни гана: Эсекь[*]. 21Маса къуй эгъуьннай; гьадан патахъайни гьуьжетар арадал атана, ва гьавиляй адаз СитӀна[*] тӀвар гана. 22И чӀавуз Исакь мадни яргъал фена, мад са къуй эгъуьнна, и гъилера гьуьжетар хъхьанач. Исакьа и чуьлдиз Регьабат[*] тӀвар гана, имни: «Чун и чилел гзаф хьун патал эхирни чаз Реббиди гегьеншвилер гана» лагьай чӀал я. 23Ахпа Исакь элкъвена Беэр-Шебадиз хтана, 24ва ана, лап гьа сифте йифиз адан вилик Ребби пайда хьана. «Зун ви буба Ибрагьиман Аллагь я, – лагьана ада. – КичӀе жемир: Зун вахъ галаз я. За ваз хийир-дуьа ийида ва ви несил кьадардиз чӀехиди яз арадал гъида – За икӀ Зи лукӀ Ибрагьиман хатурдай ийида». 25Инал къурбанган[†] туькӀуьрна ва Реббидин тӀварцихъ ялварна, Исакьа инал вичин алачухар экӀяна, адан лукӀарни къуй эгъуьниз эгечӀна. 26Лап гьа и вахтунда Герардай Исакьан кьилив, вичихъ меслятар къалурдай Ахузат ва аскеррин чӀехиди тир Пихални галаз, Абумелек атана. 27«Куьн зи кьилив вучиз атанвайди я? – хабар кьуна Исакьа. – Куьне зун, рикӀиз хуш тахьана, чукурнай эхир!» 28«Чаз Ребби ви патал алайди ачухдаз аквазва, – жаваб ганай абуру, – ва гьавиляй чун кьинелди сад хьана кӀанзава. Ша икьрар кутӀунин! 29Вуна чаз писвал ийидач лагьана кьин це: чнани ваз са писвални авунач эхир, анжах хъсанвилер, ваз чи патавай ислягьдиз хъфидай мумкинвал ганай, ва гила вахъ Реббидин хийир-дуьа гала!» 30Исакьа абуруз дем туькӀуьрна, абуру тӀуьн-хъун авуна. 31Пакамахъ абуру кьве патан кьинер кьунай. Исакьа мугьманар рекье хутуна ва абурни рази яз элкъвена хъфена. 32Гьа и юкъуз къуй эгъуьнзавай лукӀари яд жагъанвайдан гьакъиндай Исакь хабардарна. 33Исакьа и къуйдиз Шеба[*] лагьана тӀвар гана. Гьа адалай шегьердал исятда алай Беэр-Шеба тӀварни атанва.


Эсаван папар

34Эсаван яхцӀур йис тамам хьайила, ада вичиз паб яз хети Беэридин руш Ягьудит ва хети Эланан руш Басмат къачуна[+]. 35Исакьазни Рефикъадиз абурухъ кьведахъ галазни тежер кьван четин тир.

#### 27


Якьубан таб ва адаз хийир-дуьа авун

1Лап кьуьзуь ва буьркьуь хьанвай Исакьа чӀехи хциз вичин патав эверна. «Чан хва!» – лагьана ада Эсаваз. «Гьай, буба!» – жаваб гана ада. 2«Зун кьуьзуь я, – лагьана Исакьа, – ва зун чан алай гьикьван вахтуналди амукьдатӀа заз чидач. 3Къачу яракь – чӀемерук, хьелер – ва зун патал чуьлдиз гъуьрч ийиз алад[+]. 4Гъуьрч хкана, жезмай кьван тӀям кваз, заз кӀандай къайдада гьазура, зани абур тӀуьна жув рекьидалди вилик ваз хийир-дуьа хъийида».

5Амма Рефикъади и суьгьбетдиз яб гана. Эсав гъуьрч ийиз фейила, 6-7ада Якьубаз лагьана: «Заз ви бубади ви стха Эсаваз гъуьрч авуна, абур жезмай кьван тӀям жедайвал гьазура лагьана тапшуругъ ганвайди ван хьана. Бубади неда, ахпани вич рекьидалди Реббидин вилик вичин хийир-дуьа ийида. 8Гьа икӀ, чан хва, вуна вуч авун лазим ятӀа, яб це. 9Суьруьдин патав фена кьве бацӀи хкягъа. За абур тӀям кваз, ви бубадиз кӀандайвал гьазурда, 10вуна абур адаз тухуда, ада тӀуьна куьтягьайдалай кьулухъ, ваз рекьидалди вилик тамамардай хийир-дуьа авун ийидайвал».

11«Зи стха Эсав бегьем чӀарчӀи кьунвайди я, – жаваб гана Якьуба, – амма зи хам цӀалцӀамди я. 12Белки бубади заз гъил-тӀуб ийида? Ам за вич алцурарзавайдан гъавурда акьуртӀа, заз жагъидайди хийир-дуьа ваъ, лянет я». 13Амма дидеди лагьана: «А лянет зал атурай, чан хва. Вуна анжах зи гафариз яб це. Алад, фена гъваш».

14Якьуба бацӀияр гъана, Рефикъадини абур тӀям кваз, Исакьаз кӀандайвал, гьазурна. 15Ахпа ада кӀвале авай вичин чӀехи хва Эсаван виридалайни хъсан парталар къачуна ва абур гъвечӀидал, Якьубал, алукӀна. 16Якьубан гъилерални кьамал ада бацӀийрин хамар алчукна, 17ахпа Якьубав якни фу вугана. 18Ам бубадин кьилив фена ва лагьана: «Буба!» «Гьай, хва!» – жаваб гана Исакьа. – «Вун гьим я?» 19«Зун Эсав я, ви сифте хва, – жаваб гана Якьуба. – Вуна заз лагьайвал, за вири тамамарна. Са тӀимил хкаж хьухь, ацукь ва гъуьчрен якӀун дад аку, заз ви хийир-дуьа ийидайвал».

20«Чан хва, – хабар кьуна Исакьа, – вавай гъуьрч икьван фад ийиз гьикӀ алакьна?» «Реббиди, ви Аллагьди, зи кӀвалах туькӀуьдайвал авуна», – жаваб гана ада. 21«Заз мукьув хьухь, чан хва, – лагьана Исакьа, – ша за вай гъил-тӀуб авуна кьил акъудна чирин, вун якъин Эсав яни-тушни чирун патал».

22Якьуб бубадиз мукьва хьана, адани гъил-тӀуб авуна хьиз лагьана: «Сес – Якьубан, амма гъилер – Эсаван».

23Якьубан гъилерни, Эсаван гъилер хьиз, чӀарчӀи кьун себеб яз, Исакьаз ам чир хьанач ва адаз вичин хийир-дуьа авуна. 24«ИкӀ хьайила, вун зи хва Эсав я ман?» – хабар кьуна ада Якьубавай. Адани тестикьарна: «Эхь».

25Исакьани лагьана: «Чан хва, гице кван а ви гъуьчрен як нен, за ваз хийир-дуьа ийидайвал». Якьуба бубадив якни чехир вугана. ТӀуьна-хъвана, 26Исакьа лагьана: «Ша зи патав, чан хва, заз са темен це».

27Якьуба мукьув хьана бубадиз темен гана, ва адан парталрин ни гьисс авур Исакьа, адаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

«Зи хцин ни – им чуьллерин ни хьтинди я,
Реббиди хийир-дуьа авунвай.
28Ваз Аллагьди багъишрай
цавун чигедикай, бегьер квай чиликай,
фан ва чехирдин булвал[+].
29Халкьари ваз къуллугъ авурай,
тайифайри ваз икрам авурай.
Ви стхайрин кьилел вун агъа жеда:
ви дидедин рухвайри ваз икрам ийида.
Ваз лянет ийизвайдаз – лянет,
Ваз хийир-дуьа ийизвайдаз – хийир-дуьа».

30Исакьа Якьубаз хийир-дуьа авунмазни, Якьуб Исакьан кьиливай хъфенмазни, Эсав гъуьрчяй хтана. 31Ада жезмай кьван тӀям квай тӀуьнар гьазурна, бубадиз гъана ва лагьана: «Буба! Са тӀимил хкаж хьухь, за ваз гъанвай гъуьчрен як неъ, заз ви хийир-дуьа ийидайвал!» 32«Вун вуж я?» – жузуна Исакьа. «Зун ви хва, ви сифте хва, Эсав я», – жаваб гана ада. 33Исакьани, кичӀевилин зурзун акатна, лагьана: «Бес гьеле вун хкведалди гъуьрч жагъурна, зун тух авурди вуж тир? За зи хийир-дуьа гьадаз авуна эхир, гьадахъ галаз гила ам амукьни ийида».

34И гафарин ван хьайила, Эсава кӀевиз ва гзаф гъам кваз гьарайна ва бубадивай тӀалаб ийиз хьана: «Зазни хийир-дуьа ая, буба!» 35«Ви стха зи патав атана, – лагьана Исакьа, – ва таб авуналди, ваз тайинарнавай хийир-дуьа къакъудна».

36Эсава лагьана: «Адаз Якьуб гьавайда лугьузвайди туш – ада зун алцур ийиз ингье им кьвед лагьай сефер я. Сифте ада завай сад лагьай аял хьунин ихтиярар къакъудна, гила лагьайтӀа – зун патал тайинарнавай хийир-дуьа!»

– Бес ваз зун патал са хийир-дуьани амачни кьван? – жузуна Эсава бубадивай[+].

37Исакьани жаваб гана: «Вучин, за адакай ви агъа авуна, вири мукьва-кьилияр адан лукӀар авуна, адав гьам фу, гьам чехир вахгана. Бес завай гила вун патал вуч жеда кьван, чан хва?» 38«Бес ваз авайди, – жузуна Эсава, – зи буба, анжах са хийир-дуьа тирни кьван? Зазни хийир-дуьа ая, буба!»

Эсав ван хкажна рикӀ хъутӀкьуниз кӀевиз шехьна, 39Исакьани адахъ элкъвена лагьана:

«Ви хуьрер мублагь чилерикай яргъа жеда,
гьакӀни цаварин чигедикай.
40Вуна уьмуьр тухуда ви туруни гъилиз гъайидал,
ва стхадиз къуллугъда.
Амма са вахт алукьда – вун и гьалдиз акси къарагъда
ва кьамал алай вик алудна гадарда».


Якьуб Лабанан кьилив Харандиз катун

41Эсава, ада бубадивай хийир-дуьа[†] къачуна лагьана, Якьубакай атанвай хъел рикӀе чуьнуьхна. «Бубадихъ яс чӀугвадай йикъар алатайла, – фикирна Эсава, – зи стха Якьуб яна рекьида!» 42Амма Рефикъадик адан чӀехи хци вуч кьетӀнаватӀа хабар агакьнай. Ада Якьубаз, гъвечӀи хциз, вичин патав эверна ва адаз лагьана: «Ви чӀехи стха Эсаваз кьисас вахчуналди вун яна рекьиз кӀанзава. 43Яб це, чан хва, за вуч лугьудатӀа: зи стха Лабанан патав Харандиз кат. 44-45Вун ана ви стхадин хъел элекьдалди, адакай хъел хкатдалди, ва вуна адаз вуч кар кьунатӀа адан рикӀелай фидалди, амукьда, – и чӀавуз за ви гуьгъуьниз ксар ракъурда ва вун анай хкида. Завай куьн кьведни санал вучиз са юкъуз къакъатрай?»

46Рефикъади Исакьаз лагьана: «И хетар тир сусар себеб яз гьатта уьмуьрдихъни вил галамач. Якьубани гьа ибуру хьиз чкадин хет-руш къачуртӀа, заз гьич чан алаз амукьнани жез кӀандач!»[+]

#### 28

1Исакьа Якьубаз эверна ва адаз хийир-дуьа авуна, ихьтин насигьат гана: «Къенанвийрикай[†] пабвиле къачумир. 2Падан-Арамдиз, ви дидедин буба Бетуэлан хизандин кьилив алад ва Лабанан, ви дидедин стхадин, рушарикай сад жуваз паб яз къачу[+]. 3Вири алакьдай Аллагьди[†] ваз хийир-дуьа авурай! Ада ви тухум, валай гзаф кьадар халкьар арадал къведайвал, гзаф аладдайди ва гзаф кьадардинди авурай! 4Ада вав ва ви несилрив Ибрагьимаз авур хийир-дуьа ирс яз вахгурай, – и чӀавуз вун масанай атана ацукьнавай чилин, Аллагьди Ибрагьимаз пишкеш авур чилин, иеси жеда!»

5Исакьа хциз сагърай лагьана, амни арамви Бетуэлан хва Лабанан патав Падан-Арамдиз рекье гьатна. Лабан Эсаванни Якьубан диде Рефикъадин стха тир.

6Исакьа Якьубаз хийир-дуьа авунвайди, ва ам Падан-Арамдиз паб жагъурун патал ракъурнавайди, хийир-дуьа авунихъ галаз санал бубади Якьубаз къенанвийрикай паб тагъун тапшуругъ ганвайди, 7ва Якьуб, бубадинни дидедин гафариз муьтӀуьгъ яз, Падан-Арамдиз фенвайди, Эсаваз чир хьана. 8И чӀавуз Эсав къенанвияр тир сусар бубадин рикӀи кьун тавунвайдан гъавурда акьуна, 9ва Исмаилан патав фена, вичиз мад са паб къахчуна – Ибрагьиман хва Исмаилан руш, Небаятан вах, Магьалат[+].


Якьубаз цаварал фидай гурарикай ахвар акун

10Беэр-Шеба туна, Якьуб Харан галайвал рекье гьатна. 11Ам са мензилдиз фейила, рагъ акӀайла, Якьуб акъваз хьана ва кьилик къванни кутуна ксана.

12Адаз ахвар акуна: ингье чилел са кьил цавук хкӀунвай гурар ала. Аллагьдин малаикар[†] и гурарай акьахиз эвичӀзавай. 13Ангье Ребби гурарин кьилел акъвазнава ва Якьубаз лугьузва: «Зун Ребби я, ви чӀехи буба Ибрагьиман Аллагь ва Исакьан Аллагь. Вун агалтнавай и чил За вазни ви несилриз гуда. 14Ви несилрин кьадар, къум хьиз, гзаф жеда ва абуру гьам рагъакӀидай, гьамни рагъэкъечӀдай, гьам кефер, гьамни кьибле патара бине кутада. Вун ва ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа[†] жеда[+]. 15Зун вахъ галаз я: гьиниз вун фейитӀани, За вун хуьда – За вун элкъуьрна иниз, и уьлкведиз хкида. За вун гьакӀа тадач: вуч хиве кьунвайтӀа, вири кьилиз акъудда».

16Якьуб ахварай аватна ва лагьана: «Гьакъикъатдани и чкадал Ребби ала – анжах заз хабар авачир!»

17«Им вуч кичӀе жедай чка тушни! – лагьана ада хаф янаваз. – Им Аллагьдин алай чка ва цаварин варар[†] я эхир!»

18Пакамахъ ада йифиз вичин кьилик квай къван къачуна, ам гуьмбет[†] хьиз къяна ва адалай зейтундин гъери илична[+]. 19И чкадиз ада Бет-Эл тӀвар гана – виликдай халкьди адаз Луз лугьудай[+]. 20Якьубани ихьтин вяд гана: «Зун физвай и рекье зун хуьз, заз недай фуни алукӀдай партал гуз, Аллагь захъ галаз хьайитӀа,[+] 21зун бубадин кӀвализ сагъ-саламатдиз хтайтӀа, Ребби зи Аллагь жеда. 22За гуьмбет хьиз эцигнавай и къванцикай Аллагьдин кӀвал жеда ва Вуна заз гудай вири затӀарин цӀудай са пай за Вав вахкуда»[+].

#### 29


Якьуб Лабанан кьилив атун

1Якьуба вичин рехъ давамарна. РагъэкъечӀдай патан рухвайрин чилерив агакьайла, 2адаз чуьлда са къуй[†], адан патавни лапагрин пуд суьруь акуна. Анал адет яз лапагриз яд гудай. Къуйдин сивел са чӀехи къван алай: 3вири суьруьяр кӀватӀ хьайила, чубанри и къван алуддай, лапагриз яд гудай, ахпа къуй мад агал хъийидай.

4«Куьн гьинай я, стхаяр?» – хабар кьуна Якьуба чубанривай. «Харандай я», – жаваб гана абуру. 5«Квез Нахаран хва Лабан чидани?» – жузуна ада. Абуруни жаваб гана: «Чида». 6«Адан гьал-агьвал хъсан яни?» – хабар кьуна Якьуба. «Хъсан я, – жаваб ганай адаз. – Ингье адан руш Рахилни лапагар гваз инал къвезва». 7«Зегьем гьеле алатнавач, – лагьана Якъуба чубанриз, – гьайванар кӀватдай вахт алукьнавач. Лапагриз яд гана, абур чуьлдиз гьала». 8Амма абуру жаваб ганай: «Вири суьруьяр кӀватӀ тахьанмаз чавай и кӀвалах жедач. А чӀавуз къуйдин сивелай къван алудда, ва чна лапагриз яд гуда».

9Абур гьеле рахазмаз, вичин бубадин суьруь вилик кутуна, Рахилни агакьна – ам чубан руш тир. 10Вичин халу Лабанан руш тир ам суьруьни галаз акурла, Якьуба къуйдин сивел алай къван алудна ва лапагриз яд гана. 11Ахпа ада Рахилаз темен гана ва ван хкажна шехьна, 12адаз вич Рефикъадин хва, адан бубадин мукьва-кьили тирди малумарна.

Рахила кӀвализ чукурна, вичин бубадиз хабар гана. 13Чпин патав вичин хтул Якьуб атанвайди ван хьайила, Лабан тадиз адан вилик экъечӀна, адан гардан кьуна, темен гана ва вичин кӀвализ хкана. Якьуба адаз вичикай ахъайна, 14ва Лабана лагьана: «Якъин вун зи мукьва-кьили я, зи иви я!»


Якьуба Лияни Рахил папар яз къачун

Якьуба Лабанан кӀвале уьмуьр тухуз ацукьайдалай кьулухъ са варз алатна, 15ва Лабана адаз лагьана: «Зи мукьвади я лагьана, вуна заз гьавая кӀвалахдани кьван? Лагь, ваз гьихьтин гьакъи кӀанда?»

16Лабаназни кьве руш авай: чӀехидан тӀвар Лия тир, гъвечӀидан – Рахил. 17Лиядин вилер цӀарцӀар гудайбур тушир, амма Рахил гьам чинал, гьамни буй-бухахдал атайла, гзаф гуьрчегди тир. 18Якьуб Рахилал ашукь хьана ва Лабаназ икӀ лагьана: «Ви гъвечӀи руш Рахил патал за ваз ирид йисуз къуллугъ ийида». 19«Хъсан я, – жаваб гана Лабана, – чарадаз гъуьлуьз фидалди, ваз фирай. Зи патав акъваз».

20Рахил патал Якьуба ирид йисуз адаз кӀвалахна, амма и ирид йис ам патал ирид югъ хьиз акъатна – гьакьван адаз Рахил кӀандай. 21Ингье, эхирни, ада Лабаназ лагьана: «Зи паб гьина ава? Вахт алукьнава, ам зиди жедай вяде хьанва».

22Лабана вичин вири хуьруьнвийриз эверна, дем туькӀуьрна. 23МичӀи хьайила, ада Якьубан патав вичин руш Лия гъана, ва Якъуб гьадахъ галаз къаткана. 24Лиядин къаравушвиле Лабана вичин лукӀ Зилпа тайинарнай.

25Пакама алукьна – Якьубан вилик Лия ква!

«Вуна заз вуч авуна? – лагьана Якьуба Лабаназ. – За ваз къуллугъ Рахилахъ авурди туширни кьван? Вуна вучиз заз таб авуна?» 26«Чи патара, – лагьана Лабана, – чӀехи вах амаз, гъвечӀиди гъуьлуьз гун адет хьанвай кар туш. 27Ингье идан мехъерин гьафте куьтягь жеда, чна гъвечӀидини ваз гуда, амма и кардай вуна заз мадни ирид йисуз къуллугъ ийида».

28Якьуб рази хьана. Мехъерин гьафте куьтягь хьайила, Лабана адаз вичин руш Рахилни пабвиле гана, 29адаз къаравуш яз вичин лукӀ Билгьа тайинарнай. 30Якьуб Рахилахъ галазни хьана. Адаз ам Лиядилай гзаф кӀандай ва ам къачун патал Лабаназ мад ирид йисуз къуллугъна[+].


Якьубан аялар

31Реббидиз акуна хьи, Лия гъуьлуьн рикӀиз хуш туш, ва гьавиляй адан руфун хаз жедайди авуна, Рахил аялар тежедайди хьана. 32Лия руфунал залан хьана, хва хана ва адаз Рувен[*] тӀвар гана.

«Реббидиз зи гъам акуна, – лагьана ада, – гила, гьелбетда, гъуьлуьз зун кӀан жеда».

33Ахпа мад руфунал залан хьана – ва мад хва хана. «Зун гъуьлуьз кӀан тийизвайди Реббидиз ван хьана, – лагьана ада, – ва заз мад са хва багъишна». Гададал ада Шимун[*] тӀвар эцигна.

34Ахпа мад руфунал залан хьана – ва мад хва хана. «Гила кьванни гъуьлуьн рикӀ зал жеда, – лагьана ада, – за адаз пуд хва ханва эхир!» Гьавиляй гададал Леви[*] тӀвар эцигна.

35Мад гъилера руфунал залан хьана ва мад хва хана. «Гила Реббидиз шукур ийида!» – лагьана ада ва хциз Ягьуд[*] тӀвар гана.

Идалай кьулухъ адаз вахтуналди мад аялар хъхьанач.

#### 30

1Рахил лагьайтӀа, Якьубаз аял хаз жезвачирди акваз, вахал пехилвал ийиз амай. «Заз аялар це, – лугьудай ада Якьубаз, – тахьайтӀа зун рекьида!» 2Амма Якьуба, хъел акатна, адаз жаваб гудай: «Зун Вичи ваз аялар тагузвай Аллагь яни?»

3«Ингье зи лукӀ Билгьа, – лагьана Рахила, – гьадахъ галаз хьухь, зи метӀел къведай аял хурай. Гьадан куьмекдалди кьванни заз аялар жеда!»

4Рахила вичин лукӀ Билгьа адаз пуд лагьай паб яз гана. Якьуб Билгьадихъ галаз жез хьана. 5Ам руфунал залан хьана ва ада Якьубаз хва хана.

6«Аллагьди чун кьетӀ авуна, – лагьана Рахила. – Адаз гьакъикъатдани зи минетдин ван хьана ва заз хва багъишна». Гьавиляй ада гададиз Дан[*] тӀвар гана.

7Билгьа мадни руфунал залан хьана ва Якьубаз мад са хва хана. 8«Аллагьдин куьмекдалди за вахахъ галаз акъажунар авуна, – лагьана Рахила, – ва адал гъалиб хьана». Гьавиляй ада гададиз Нифтали[*] тӀвар гана.

9Вичиз мад аялар техжедайди акур Лияди Якьубаз кьуд лагьай паб яз вичин лукӀ Зилпа гана. 10Зилпади Якьубаз хва хана. 11«Кар туькӀвена!» – лагьана Лияди. Гьавиляй гададиз ада Гад[*] тӀвар гана.

12Зилпади Якьубаз кьвед лагьай хва хана.

«Гьикьван зун бахт авайди я! – лагьана Лияди. – Бахтавар лугьуда заз папари!» 13Гададизни Ашер[*] тӀвар гана.

14Са гъилера къуьлер гуьзвай вахтунда, Рувеназ чуьлдай къевер[*] жагъана, ва абур вичин диде Лиядиз хкана. Рахила Лиядивай тӀалабна: «Ви хциз жагъай къеверикай заз це».

15«Ваз завай гъуьл къакъудун тӀимил хьанани? Гила зи хциз жагъай къеверни жуваз къахчуз кӀанзавани?» «И йифиз, – хиве кьуна адаз Рахила, – и къеверихъ галаз дегишун яз, гъуьл вахъ галаз къаткида»[+].

16Няниз Якьуб чуьлдай хтайла, Лия адан вилик экъечӀна ва икӀ лагьана: «Зи патав ша. За вун зи хциз жагъай къеверихъ вахавай маса къачуна».

И йифиз Якьуб Лиядихъ галаз къаткана. 17Аллагьди мад адан минетрихъ яб акална: ам мад руфунал залан хьана ва Якьубаз вад лагьай хва хана.

18«Им, – лагьана Лияди, – за гъуьл жуван къаравушдихъ галаз паюн себеб яз, Аллагьди зав ахгакьарнавай пай я». Ва ада хцел Исахар[*] тӀвар эцигна.

19Лия мад гъилера руфунал залан хьана ва Якьубаз ругуд лагьай хва хана.

20«Аллагьди заз гъилин ачухвилелди ганва! – лагьана ада. – Гила кьванни гъуьлуь зун хкажда, за адаз ругуд хва ханва эхир!» Ва хцел Забулун[*] тӀвар эцигна.

21Ахпа Лияди руш хана ва адал Дина тӀвар эцигна.

22Амма Аллагьди рикӀелай Рахилни алуднач, адан минетрихъ яб акална ва адан руфун аял хаз жедайди авуна. 23Рахил руфунал залан хьана, хва хана ва лагьана: «Аллагьди зун биябурвиликай хкудна».

24Ада хцел Юсуф[*] тӀвар эцигна ва тӀалабна: «Реббиди заз мадни са хва артух авурай!»


Якьуб чӀехи девлетдин иеси хьун

25-26Юсуф хьайидалай кьулухъ Якьуба Лабаназ лагьана: «Заз зи папар ва аялар галаз кӀвализ, ватандиз хъфидай ихтияр це. Мад ваз хъсан чида хьи, за ваз абур паталди гьикьван къуллугъ авунатӀа!»

27«Ви вилерай заз майил ая! – лагьана адаз Лабана. – Вун себеб яз захъни Реббидин хийир-дуьа[†] галайди заз фал вегьена чир хьанва. 28Лагь кван ваз гьихьтин гьакъи кӀандатӀа? За ваз гуда».

29«Ваз чида кьван, – жаваб гана Якьуба, – за ваз гьикӀ къуллугъ авунатӀа, зи девирда ви суьруьяр гьихьтинбур хьанатӀа. 30Зун атайла, ви маларин кьадар са акьван гзафди тушир, гила гьикьван ава! Килиг гьикӀ Реббиди зун атуникди ваз хийир-дуьа авунатӀа! Амма за жуван хизан патал мус кӀвалахун лазим я?»

31«Де лагь кван ваз гьакъи гьикьван кӀанзаватӀа?» – жузуна Лабана.

«Заз вавай кӀандай са затӀни авач, – жаваб гана Якьуба. – Зун ви лапагар идалай кьулухъни хуьз, абуруз ем гуз гьазур я – амма са шартӀуналди. 32Ша зун къе фена вири суьруьйриз килигда, абурук квай гьар жуьредин рангунин, тӀехвер квай ва чӀулав хипер, ва гьакӀни тӀехвер квай ва гьар жуьредин рангар какахьнавай цӀегьер вавай хкудиз жедайвал. Ихьтин гьайванар зи гьакъи жеда. 33Ваз зи турусвал кьил акъудна чирун регьят акъвазда: идалай кьулухъ, вун атана, за гьакъи яз вуч къачунватӀа килигайла, зав тӀехвер ва лекеяр алачир цӀегь, я тушни чӀулавди тушир хеб гваз жагъайтӀа, абур вавай чуьнуьхнавайбур яз гьисаба».

34«Икьрар я, – лагьана Лабана. – Гьа вуна лагьайвал хьурай».

35Амма гьа и юкъуз Лабана цӀару ва тӀехвер алай вири кьунар, гьар жуьредин рангарин лекеяр ва тӀвехер квай, яни лацу гелер квай, вири цӀегьер, вири чӀулав хипер хкудна, абур вичин рухвайрив вахкана, 36абурни Якьубакай пуд йикъан мензилдин рекьиз яргъаз хьана.

Якьуба Лабанан амай гьайванар хуьзвай. 37Ада къавахдин, бадамдин ва чинардин таза хилер къачуна, ва абурулай чкалдин гуьтӀуь зулар алудна кӀарасдал кьван кьецӀил авуна. 38Чкал аладарнавай тӀвалар ада малари яд хъвадай латара эцигна, яд хъваз атай цӀегьер и тӀвалариз килигдайвал – гьа и вахтунда абур гьалдарни жезвай. 39Гьалдарунин вахтунда цӀегьер зулар алай тӀвалариз килигун себеб яз, абуруз жезвай бацӀиярни цӀарубур, жуьреба-жуьре рангаринбур ва тӀвехер алайбур тир. 40И хипер Якьуба кьилди авуна, абур Лабанан суьруьйрик квай цӀаруни чӀулав гьайванриз килигдайвал элкъуьрзавай.

Гила Якьубаз вичин суьруьяр авай, ва ада абур Лабанан суьруьйрикай кьилди хуьзвай. 41Къуват квай гьайванар гьалдардай чӀавуз Якъуба латара, абур и тӀваларин патав сад садаз ядайвал, абур гьайванрин вилерик жедайвал, тӀвалар эцигзавай. 42Амма зайиф гьайванар гьалдардай чӀавуз, ада тӀвалар эцигзавачир. Гьа икӀ, зайиф гьайванар Лабаназ жезвай, къуват квайбур – Якьубаз.

43Якьуб халис вар девлет авай касдиз элкъвена, адахъ хиперин ва цӀегьерин суьруьяр, къаравушар, лукӀар, девеярни ламар пайда хьана.

#### 31


Якьубни адан хизан Лабанакай катун

1Якьубаз Лабанан рухвайри вичикай икӀ лугьузвайди малум хьана: «Якьуба чи бубадивай вири къакъудна! Чи бубадин гьисабдай ада вичин девлетар гъилиз гъана».

2Якьуба гьеле вичини кьатӀанвай хьи, Лабанан патай адаз авай рафтарвални виликанди ваъ, масад я. 3Реббидини Якьубаз лагьана: «Элкъвена мукьва-кьилийрин патав, бубайрин чилел ахлад. Зун вахъ галаз я».

4Якьуба Рахиланни Лиядин гуьгъуьниз, абур ада лапагар хуьзвай чуьлдиз атун патал кас ракъурна, 5ва лагьана: «Заз аквазва хьи, куь бубадин патай заз авай рафтарвал виликанди туш. Амма зи бубадин Аллагь захъ галаз я. 6Квезни чида хьи, за куь бубадиз къуватрин гьайиф татана кӀвалахна, 7ада лагьайтӀа, зун алцурарзавай ва тайинарнавай гьакъи датӀана дегишзавай. Анжах Аллагьди адав заз писвал ийиз тазвачир.

8Куь бубади заз: „Ви гьакъи жуьреба-жуьре рангар квайбур я“, – лагьанайтӀа, вири гьайванар гьа ихьтинбур яз хазвай. Амма „ви гьакъи цӀарубур я“, – лагьанайтӀа – вири гьайванар цӀарубур яз хазвай. 9Гьа икӀ Аллагьди куь бубадин суьруьяр адавай къакъудна зи гъиле вахкана.

10Са гъилера, гьайванар гьалдардай девирда, заз ахварай акуна хьи, цӀегьериз язавай вири кьунар цӀарубур, лекеяр, я тушни тӀвехер квайбур тир. 11„Якьуб!“ – эверна заз ахварай Аллагьдин малаикди[†]. За: „Гьай“, – лагьана жаваб гана, 12ва Ада заз лагьана: „Килиг, цӀегьериз язавай вири кьунар я цӀарубур, я лекеяр, я тӀвехер квайбур я. Вучиз лагьайтӀа Лабана ваз вуч ийизватӀа, Заз вири аквазва. 13Зун вуна, къванцел зейтундин гъери экъична, Заз вяд авур Бет-Элдин Аллагь я.

Гила, къарагъ, экъечӀ и уьлкведай, хайи чилел ахлад“»[+].

14Рахилани Лияди Якьубаз жаваб гана: «Бубадин мал-девлетдик, я тушни ирсиник чи пай квай затӀ амани кьван? 15Ада чун чарабур яз гьисабзава: ада чун маса гана, амма чахъ гайи гьар вуч аватӀани, вичиз кьуна ацукьна. 16АкӀ хьайила, Аллагьди чи бубадивай къакъудай вири мал-девлет чидини чи рухвайринди я. Гьавиляй ваз Аллагьди гьикӀ къалурнаватӀа, гьакӀ кьилизни акъуд».

17Якьуба аяларни папар девейрал ацукьарна, 18гъилиз гъанвай вири девлет кӀватӀна, ва вичи Падан-Арамда маса къачур вири маларни къахчуна Къенандиз[†], вичин буба Исакьан патав, рекье гьатна. 19Лабан и вахтунда лапагрилай сар тваз фенвай, ва Рахила вичин бубадихъ авай кӀвале эцигдай бутар[†] чуьнуьхна. 20Гьа икӀ Якьуба арамви Лабан алцурна: адаз чуькьни тавуна, 21вичин вири мал-девлетни гваз адан патавай катна хъфена. ВацӀалай элячӀна, Якьуб Гилеаддин дагълар галай патахъ фена.


Якьубанни Лабанан икьрар

22Пуд лагьай юкъуз Лабаназ Якьуб катна хъфена лагьана хабар ганай. 23Лабан вичин мукьвабурни кӀватӀна адан гуьгъуьниз галтугна. Ирид йикъалай ам Гилеаддин дагълара адав агакьна. 24Амма гьа йифиз, ахварай, Аллагьди атана, арамви Лабаназ лагьана:

«Килиг гьа, Якьубаз са чӀуру гаф лугьумир!»

25Лабан Якьубав лап мукьва хьанвай: Якьуб Гилеаддин дагълара акъваз хьанвай ва гьа ина вичин мукьвабурни галаз Лабанни акъвазнавай. 26Лабана Якьубахъ элкъвена икӀ лагьана: «Вуна вуч ийизва? Вуна зун алцурна. Зи рушар, дяведа кьунвай есирар хьиз, вилик кутуна хутахна! 27Вучиз вун зи патавай чинеба хъфена, закай таб авуна ва заз чуькьни авунач? За вун шад манийралди, тафтунинни чуьнгуьрдин авазралди рекье хутадай, 28вуна лагьайтӀа, чара хъижедайла, зав рушаризни хтулриз теменни гуз тунач! Вуна ахмакь кӀвалах авуна.

29Завай квез идай хъсан кар кьаз жедай, амма къенин йифиз куь бубадин Аллагьди заз лагьана: „Килиг гьа, Якьубаз са чӀуру гаф лугьумир!“»

30«Хъсан я, – давамарна Лабана, – вун хайи кӀвалихъ вил хьана зи патавай хъфена. Амма вуна зи аллагьар вучиз чуьнуьхна?» 31«Заз кичӀезвай, – жаваб гана Якьуба Лабаназ, – вуна ви рушар къахчуда лагьана фикирнай. 32Амма ви аллагьар нивай жагъайтӀа, ам чан алаз амукьдач! Чи мукьва-кьилияр шагьидар хьурай: зав вуч гватӀа, вири тупӀалай ая. Види вуч ятӀа – къахчу!» Якьубаз Рахила аллагьар чуьнуьхнавайди чизвачир.

33Лабан Якьубан, Лиядин, кьве къаравушдин алачухра виринриз килигна, амма са затӀни жагъанач. Лиядин алачухдай экъечӀна, ам Рахилан алачухдиз гьахьна. 34Рахила и вахтунда кӀвалин аллагьар къачуна, абур деведиз ядай пурарин къене туна, вични винел ацукьна. Лабан адан алачухдин виринра къекъвена, амма затӀни жагъанач, 35Рахила лагьайтӀа адаз лагьана: «Зи агъадиз, завай вичин вилик къарагъ жезвач лагьана, закай хъел татурай: захъ папарихъ адет яз жедай къайдада кефи авач».

Лабан виринра къекъвена, амма аллагьар жагъанач. 36Гила вичин нубатда Якьубак хъел акатна ва Лабанак тахсир кутаз хьана: «Гила лагь кван, зи батӀулвал, зи гунагь вуч ятӀа, вун зи гуьгъуьниз галтугдайвал? 37Вуна зи вири шейэр гъилелай авуна – де ваз ви вуч анай жагъана? Ша, къалура, зинни ви мукьвабуру чи гьахъ дуван авурай.

38Къад йисуз за ваз къуллугъ авуна. Вири и вахтунда я хипери, я цӀегьери кьерех вегьенач. За ви суьруьдик квай гьерер тӀуьнач. 39Лапагар вагьши гьайванри кукӀварай дуьшуьшар хьанайтӀа, за абур ви вилик хканач, амма зарар жува, вуна тӀалабайвал, эвезна. Юкъуз хьайитӀани, йифиз хьайитӀани хкатунар хьайитӀа – ваз завай кӀан хьана. 40Юкъуз заз зегьемди азаб гана, йифиз – мекьивили. Гзаф вахтара завай гьич вил акьализ хьанач. 41Къад йисуз зун ви къуллугъда хьана. ЦӀукьуд йисуз за ваз ви рушарихъ кӀвалахна, ругуд йисуз – мал-къара патал, вуна лагьайтӀа, тайинарнавай гьакъи датӀана дегишиз хьана. 42Зи бубадин Аллагь – Ибрагьиман Аллагь ва Исакьан КичӀевал – захъ галаз туширтӀа – вуна зун затӀни гвачиз рахкурдай. Амма Аллагьдиз зи азият ва зи зегьметар аквазва: и йифиз Ам Вич зи тереф хуьз экъечӀна!»

43Лабана Якьубаз жаваб гана: «Бес ибур зи рушар, зи хтулар, зи малар тушни? Ваз инал аквазвай вири затӀар – зибур тушни? За зи рушарин хатур хадани кьван? Я тушни хтулрин?

44Ша икьрар кутӀунин, ва чахъ шагьид хьурай».

45И чӀавуз Якьуба са чӀехи къван, гуьмбет[†] хьиз къяна акъвазарна[+] 46ва вичин муькьвабуруз лагьана: «Къванер кӀватӀа».

Абуру къванерикай са зурба кӀунтӀ арадал гъана ва адан патав тӀуьн-хъун гьазурна. 47Лабана и кӀунтӀаз Ягар-Сагьадута[*] тӀвар гана, Якьуба – Галед[*] тӀвар эцигна. 48Лабана лагьана: «И кӀунтӀ – чи арада авай икьрардин шагьид хьурай».

Гьавиляй и чкадиз Галедни лугьузва. 49Идахъ галаз сад хьиз – Мицпани[*], вучиз лагьайтӀа Лабана алава авуна: «Чун сад садан вилерикай къакъатай чӀавуз, Ребби чун кьведни кьил акъудна чириз килиграй. 50Вуна зи рушарин хатур хаз хьайитӀа, я тушни абурулай гъейри жуваз маса папар къачуз хьайитӀа, рикӀел хуьх: чи шагьид инсан ваъ, Аллагь я!»

51«Килиг, – лагьана Лабана Якьубаз, – и къванерин кӀунтӀ ва за абурун арада эцигнавай и гуьмбетдин къван, – 52ибур чи икьрардин шагьидар я. Зун рикӀе чӀуру ният аваз кӀунтӀалай ви патахъ элячӀдач, ва вунни чӀуру ният гваз кӀунтӀалай ва къванцелай зун галай патахъ элячӀмир. 53Чи бубайрин – Ибрагьиман ва Нахаран Аллагьди чун кьет авурай».

Якьуба вичин бубадин КичӀевилел кьин кьуна[+]. 54Ахпа Якьуба Дагъдал къурбандар авуна ва мукьвабуруз фу-яд теклифна. Фу тӀуьрдалай кьулухъ абур дагъда йиф акъудиз амукьна. 55Пакамахъ Лабана хтулриз ва рушариз теменар гана, абуруз хийир-дуьа[†] авуна ва элкъвена вичин кӀвал галай патахъ рекье гьат хъувуна.

#### 32


Якьубни Эсав

1Якьуба вичин рехъ давамарна ва адал Аллагьдин малаикар[†] гьалтна. 2Абур акурла, Якьуба лагьана: «Им Аллагьди чаз къалурнавай чка я».

Ва и чкадиз Магьанайим[*] тӀвар гана.

3Якьуба вичелай вилик вичин стха Эсаван кьилив Сеирдин чилел, Эдам уьлкведиз чархачияр ракъурна, 4ва абурал вичин агъадиз Эсавав ихьтин гафар агакьарун тапшурна: «ИкӀ лугьузвайди ви лукӀ Якьуб я: за яргъалди къариблухда, Лабанан патав уьмуьр тухвана. 5Гила захъ къарамалар ва ламар, лапагар, лукӀар ва къаравушар ава. За ваз, зи агъадиз, и хабар ракъурзава ва ви вилерай майил жагъуник умуд кутазва».

6Элкъвена хтай чархачийри Якьубаз лагьана: «Чун ви стха Эсаван кьилив фена. Ам ви вилик экъечӀзава ва адахъ кьуд виш касни гала». 7Якьубак азаб гудай хьтин кичӀ акатна. Ада вичин инсанар, лапагар, малар, девеяр кьве чкадал пайна акъвазарна. 8«Эсава, са чкадал алайбурал гьужум авуна вири яна кьейитӀа, гьич тахьайтӀа масанал акъваз хьанвайбурувай катна, чеб хиласиз жеда», – фикирнай Якьуба. 9Ада ялвар авуна: «Я зи чӀехи буба Ибрагьиман Аллагь, зи буба Исакьан Аллагь – заз кӀвализ, багърийрин патав элкъвена хъфин эмир авур, ва Вичин патай куьмек хиве кьур Ребби![+] 10Зун, ви лукӀ, Вуна датӀана зал къурай хъсанвилеризни вафадиз лайих авайди туш. Зун Ярдан вацӀун а патаз гъиле анжах са аса аваз экъечӀнай, гила лагьайтӀа захъ кьве кундал пайна акъвазарнавай мал-девлет ава. 11Зун зи стха Эсавакай хилас ая тӀун! Заз кичӀеда: ада атана чун папар ва аяларни галаз вири тергда! 12Бес Вуна заз Ви патай куьмек гун хиве кьуначирни кьван, Вуна зи несилрин кьадар, гьуьлуьн къум хьиз сан-гьисаб авачирди жеда лагьана гаф ганай!»[+]

13Якьуба гьа инал йиф акъудна, Эсав патал вичин суьруьйрикай савкьватар хкяна: 14кьве виш цӀегь, къад кьун, кьве виш хеб, къад гьер, 15нек гудай къанни цӀуд диши девени шарагар, яхцӀур кал, цӀуд жунгав, къад диши ва цӀуд эркек лам. 16Ада ибур лукӀарал тапшурна – вични гьар суьруьдихъ ва нехирдихъ вичин гьалдайди жедайвал, – ва гьалдайбуруз лагьана: «Арада мензил амукьдайвал виликди алад».

17«Зи стха Эсав гьалтайла, – эмирна Якьуба сад лагьай гьалдайдаз, – ва ада вавай хабар кьурла, „Вун нин лукӀ я? Гьиниз физва? Вуна гьалзавайбур нин малар я?“ – 18жаваб це: „Ибур зи агъа Эсаваз савкьват яз ракъурнавай ви лукӀ Якьубан малар я. Якьуб вични гуьгъуьналлаз къвезва“».

19Кьвед лагьай гьалдайдазни, пуд лагьай гьалдайдазни ва вири амайбурузни Якьуба Эсав гьалтай чӀавуз гьа и гафар лугьун эмир авуна – 20ва герек тир алава хъувуна: «Ви лукӀ Якьубни гуьгъуьналлаз къвезва». Гьа икӀ виликамаз ракъурнавай савкьватралди Якьуба Эсав регьимдал гъуник авуник умуд кутунвай. «Ахпа зунни адан вилик экъечӀда, – фикирзавай Якьуба. – Белки гьа икӀ хьайила, ада зун хушдиз къачуда».

21Савкьватар вилик ракъурна, Якьуб вич акъвазнавай чкадал и йифиз амукьна.


Якьуба Аллагьдихъ галаз кьуршахар кьазва

22Гьа и йифиз Якьуба, къарагъна, вичин кьве пабни, кьве къаравушни, цӀусад хвани кӀвачин авуна, уламдилай Яббукь вацӀун а патаз экъечӀна. 23Ада абур ва вичин вири девлетар вацӀун а патаз акъудна, 24вич текдиз амукьна.

Сад атана акъатна ва экв жедалди Якьубахъ галаз женг чӀугуна. 25Якьубан винел гъалибвал къачуз тежезвайди акурла, ада адан ятур яна – лап кӀараб жалгъадай акъатдайвал, 26ва Якъубаз лагьана: «Зун ахъая. Пакаман ярар хьанва». «Ахъайдач, заз хийир-дуьа[†] тавунмаз», – жаваб гана Якьуба. 27«Ви тӀвар вуж я?» – хабар кьуна ада. Адани жаваб гана: «Якьуб».

28И чӀавуз ада лагьана: «Къедлай кьулухъ ви тӀвар Якьуб ваъ, Исраил[*] жеда, вуна Аллагьдихъ ва инсанрихъ галаз кьуршахар кьунай эхир – ва гъалибвал къачунай»[+].

29«Заз жуван тӀвар лагь!» – тӀалабна Якьуба. Амма ада жаваб гана: «Зи тӀвар ви квез я?» Ва Якьубаз хийир-дуьа авуна.

30И вакъиа кьиле фейи чкадиз Якьуба Пенуил[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ада «Инал заз Аллагь чин-чинал акуна ва сагъ-саламат яз амукьна», – лагьана[+]. 31Рагъ экъечӀай чӀавуз, Якьуб Пенуил туна экъечӀна фена. Ам кьецӀи хьанвай.

32Гьавиляй Исраилдин рухвайри къенин йикъалди ятурдин и чка недач – адан къарши авайди Якьубан гьа и жакӀум, ятур, янай эхир.

#### 33


Якьубанни Эсаван туьхкӀуьн

1Кьил хкажна, Якъубаз акуна: адан къаншардай Эсав къвезва, ва адахъ кьуд виш касни гала. Якьуба Лиядин, Рахилан, кьве кьевцӀин аялриз чпин дидейрин патав кьилди акъвазун эмир авуна. 2Ада абур и тегьерда акъвазарна: вилик – чпин аяларни галаз кьевер, абурун гуьгъуьнай – вичин аяларни галаз Лия, абурун гуьгъуьнай – Рахилни Юсуф. 3Якьуб вич вилик экъечӀна ва стхадиз мукьув жедалди, ирид гъилера пел чилив агакьдайвал икрам авуна. 4Амма Эсава тадиз адан вилик зверна, гардан кьуна хурув чуькьвена темен гана – ва кьведни шехьна.

5Папарни аялар акурла, Эсава хабар кьуна: «Бес ибур ви вужар я?» «Ибур Аллагьди ви лукӀраз багъишай аялар я», – жаваб гана Якьуба.

6Кьевери чпин аяларни галаз атана Эсаваз икрам авуна, 7ахпа вичин аяларни галаз атана Лияди икрам авуна, ахпани Юсуфани Рахила.

8«Зал рекье гьалтай а суьруьяр вучтинбур я?» – хабар кьуна Эсава. «Ам ви вилерай заз майил хьун патал я, зи агъа», – жаваб гана Якьуба. 9«Захъ авачир са затӀни авач, стха, – лагьана Эсава. – Ви девлет жуваз тур». 10«Ваъ, – жаваб гана Якьуба, – ви вилерай заз майил аватӀа, зи савкьватар кьабула! Вун акун зун патал чин-чинал Аллагь акурдай я, вунани заз еке регьим авунва. 11Кьабула зи нуьсретар[†]. Аллагьди заз вири булдалди ганва, заз вири авазва». Якьуба Эсав минетралди рекьив гъана, ва адани савкьватар кьабулуниз разивал гана.

12«Рекьиз экъечӀин, – лагьана Эсава Якьубаз. – Зун вахъ галаз фида». 13Амма Якьуба жаваб гана: «Ваз чида хьи, зи агъа, аялар гьикьван зайифбур жедатӀа. Зи лапагарни къарамалар ацазвайбур я: абур гьалайтӀа, вири лапагар са юкъуз гиликьда. 14Вун, зи агъа, вилик акатна фенайтӀа, хъсан жедай, зунни, ви лукӀ, яваш-яваш гуьгъуьна аваз къведа – маларин ва аялрин еришда аваз, ви патав, зи агъадин патав Сеирдив, агакьдалди».

15«Ша за зи инсанрин са пай вахъ галаз тан», – теклиф авуна Эсава. Амма Якьуба жаваб гана: «Квез герек я? Зи агъа, ви вилерай заз майил хьунни бес я».

16Гьа и юкъуз Эсав элкъвена Сеирдиз хъфена, 17амма Якьуб Сукат[*] галайвал фена. Анани ада вичиз кӀвалер эцигна, малар патални чардахар туькӀуьрна. Гьавиляй и чкадиз Сукатни лугьузва.


Якьуба Шехемдин патарив пун кутун

18Падан-Арамдай хтай Якьуб Къенанда[†] авай Шехем шегьердив сагъ-саламатдиз агакьна ва адан мукьув акъвазна[+]. 19Вич акъваздай чил ада Шехеман буба Гьамуран рухвайривай виш кеситӀдихъ маса къачуна. 20Ана ада къурбанган[†] туькӀуьрна ва адаз Эл-Элохе-Исраил[*] тӀвар гана.

#### 34


Шехемдин агьалийрихъ галаз акьунар

1Якьубаз Лияди хайи руш Дина а чкадин рушарин патав фена. 2И уьлкведин регьбер тир гьиви Гьамуран хва Шехема, ам акурла, кьуна, адакай вичинди авуна. 3Адаз Якьубан руш Дина гзаф кӀан хьана, адахъ галаз кӀевиз вердиш хьана, адаз хуш келимаяр ийиз хьана, 4ва вичин буба Гьамуравай тӀалабна: «И руш заз паб яз къачу».

5Якьубаз вичин рушавай намус къакъуднавайди малум хьана. А вахтунда адан рухвайри чуьлда малар хуьзвай; Якьуба абур хкведалди за затӀни авунач. 6Шехеман буба Гьамур адахъ галаз суьгьбет авун патал Якьубан кьилив атана. 7И чӀавуз Якьубан рухваяр, и вакъиадикай хабар хьана, кӀвализ хтана. Абур хъилени ажугъди кьунвай, Якьубан рушал гуж гъалиб авун – им Исраил[†] патал намусдик хкӀурун я эхир: икӀ виже къведач!

8Гьамура абуруз лагьана: «Зи хва Шехем ви рушан эсердик акатнава. Ам адаз пабвиле це[+]. 9Куьн чахъ галаз мукьва жеда, чаз куь рушар гуда, ва чи рушар квез пабвиле къачуда. 10Чахъ галаз санал уьмуьр твах, чи уьлкве куь вилик ква – квевай ина бине кутаз жеда, санай физ-хквез ийиз жеда, чилин иесивал ийиз жеда».

11Шехема вичи лагьайтӀа, Динадин бубадихъ ва стхайрихъ элкъвена ихьтин келимаяр авуна: «Ви вилерай заз майил ая, за квез вуч кӀандатӀани, гьам гуда. 12Лап виридалайни чӀехиди тир рехъ къачу ва лап багьа савкьватар тайинара – за куьне вуч лагьайтӀани гьам гуда, анжах и руш заз пабвиле це».

13Шехема абурун вах Динадивай намус къакъуднава лугьуз, Якьубан рухвайри Шехемаз ва адан буба Гьамураз амалдарвилелди жаваб гана. 14«Чавай икӀ ийиз жедач, – лагьана абуру. – Вах суьннет тавунвай итимдиз гун чун патал беябурвал я. 15Чун анжах са шартӀунал рази я: квекай чун хьтинбур хьайитӀа, ва куь вири итимар суьннет авуртӀа. 16Анжах и чӀавуз чна чи рушар квез пабвиле гуда ва куь рушар чаз пабвиле къачуда, анжах и чӀавуз чун квехъ галаз уьмуьр тухун патал бине кутуна акъвазда ва квехъ галаз са халкь жеда. 17Амма куьне и чи гафариз яб тагайтӀа, ва куьн суьннет тавуртӀа, чун чи вахни къахчуна хъфида».

18Гьамурни Шехем и шартӀарал рази хьана. 19Шехема вичиз гьасятда суьннет авуна – адаз Якьубан руш гьакьван кӀевиз кӀан хьанвай. Шехемни вичин бубадин сихилда виридалайни гьуьрмет авай кас тир.

20Ингье шегьердин варарин[†] патав атана, Гьамурани Шехема шегьерэгьлийриз лагьанай: 21«И инсанар ислягьвилихъ желбнавайбур я. Абур чи чилел бине кутуна ацукьрай ва манийвал авачиз сейр авурай. Абур патал чилер гзаф ава. Чна абурун рушар чаз пабвиле къачуда, ва абуруз папар яз чи рушар гуда. 22Амма абуру чахъ галаз санал уьмуьр тухунал ва чахъ галаз са халкь хьунал анжах са шартӀуналди рази я: чи вири итимар, гьабур хьиз, суьннет авунваз хьайитӀа. 23Абурун нехирар, абурун девлет, абурун мал-къара, чна абурун шартӀ кьабулайтӀа, вири чибур жеда ва абуру чахъ галаз санал уьмуьр тухуда!»

24Шегьерэгьлияр Гьамурахъни Шехемахъ галаз рази хьана, ва шегьердин вири эркекри чпиз суьннет авуна. 25Пуд лагьай юкъуз, абур гьеле начагъ яз къатканвайла, Якьубан рухваяр, Динадин стхаяр тир Шимунани Левиди турар къачуна, са манийвални авачиз шегьердиз гьахьна ва сад амай кьван анин вири эркекар яна кьена. 26Гьамурни Шехемни яна кьена, Шехеман кӀвале авай Динани къахчуна хъфена.

27Ахпа, халкь тергай чкадал хтана, Якьубан вири рухвайри виче абурун вахан намус къакъудай шегьер тарашна. 28Абуру лапагар, малар, ламар вилик кутуна гьална, шегьерда ва чуьлда жагъай вуч аватӀани къахчуна, 29шегьерэгьлийрин вири девлет чпиз кьуна, абурун папарни аялар кьуна хутахна ва абурун кӀвалера вуч аватӀани тарашна.

30Якьуба Шимуназни Левидиз лагьана: «Куьне зи кьилел бала гъана! Куьне закай чкадин агьалийриз, къенанвийриз[†] ва перизийриз, гзаф такӀан кас авуна. Чахъ инсанар са тӀимил ава, абуру лагьайтӀа сад хьана, зун яна рекьида, ва вири чи тухум терг жеда!»

31Амма Шимунани Левиди жаваб гана: «Чи вахав къагьбедив хьиз эгечӀун дуьз тирни?»

#### 35


Аллагьди Бет-Элда Якьубаз хийир-дуьа авун

1Аллагьди Якьубаз лагьана: «Къарагъна Бет-Элдиз алад. Гьана вуна уьмуьр тухуз ацукь ва гьана вун ви стха Эсавакай катдайла, ви вилик атай Аллагьдиз къурбанган[†] туькӀуьра»[+].

2Якьуба вичин хизандиз ва вичин вири инсанриз лагьана: «Квез авай кьван вири чара аллагьар квадар ая, михьивилер ая ва парталар дегиша. 3Чун Бет-Элдиз фин. Ана за зун кӀеве авайла, заз куьмек яз зи патав атай ва вири дуьшуьшрал, захъ галаз хьайи Аллагьдиз къурбанган эцигин».

4Абуру Якьубав чпив гвай кьван вири чара аллагьар вахкана, япарай сиргъаярни акъудна, гьабурни Якьубав вахкана. Якьуба абур вири Шехемдин патарив гвай мегъуьн тарцик кучукна.

5Абур рекье гьатна. Аллагьдин патай ракъурнавай хаф ядай хьтин кичӀевилив ацӀанвай патарив гвай шегьеррин агьалияр Якьубан рухвайрин гуьгъуьна гьатнач.

6Якьуб вичин жемятни галаз Къенандин[†] чилел алай, гила Бет-Эл лугьузвай Луз шегьердив агакьна 7ва ана къурбанган эцигна. Ада иниз «Эл-Бет-Эл»[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа Якьуб стхадикай катай чӀавуз ина адан вилик Аллагь атанай[+].

8Рефикъадиз нек гайи паб Дебара кьена. Ам Бет-Элдин патарив мегъуьн тарцин кӀаник кучукнай ва и тарциз Аллун-Баххут[*] тӀвар ганай[+].

9Якьуб Падан-Арамдай хтайдалай гуьгъуьниз Аллагь мад адан вилик пайда хьана, адаз хийир-дуьа[†] авуна ва лагьана:

10«Ви тӀвар Якьуб я,
амма гележегда ви тӀвар Якьуб ваъ – Исраил жеда».

ИкӀ Ада адаз Исраил тӀвар гана[+].

11Аллагьди адаз мадни икӀ лагьана:

«Зун вири алакьдай Аллагь[†] я.
Гзаф аладдайди,
кьадардиз чӀехиди хьухь:
валай халкь арада къведа,
Са мусибат халкьар!
Валай пачагьар аладда![+]
12Ибрагьимаз ва Исакьаз гайи чилни
За вазни ви несилриз гуда».

13Аллагь Якьубан патавай хъфейла, 14Якьуба вичихъ галаз Аллагь рахай чкадал къван къяна ва къурбанд яз и къванцин винелай зейтундин чӀемни[†] чехир илична[+]. 15Ада и чкадиз Бет-Эл лагьана[+].


Рахил кьиникь

16Абур Бет-Эл туна хъфидайла ва Эфратадин патарив агакьайла, Рахилаз тӀалар гатӀунна. Аял хун четинвилелди кьиле фена. 17Рахилаз гзаф азият гана. «КичӀе жемир, – лагьана мамачи папа. – Килиг, вахъ мад са хва ава!»

18Эхиримжи нефесдик рекьизвай Рахила хциз Бен-Ани[*] тӀвар гана. Амма бубади адал маса тӀвар эцигна – Бунъямин[*].

19ИкӀ Рахил кьена. Ам гила вичиз Бетлегьем лугьузвай Эфратадихъ фидай рекьин къерехда кучукна,[+] 20ва Якьуба адан сурал гуьмбет[†] эцигна. Ам къенин йикъал къведалди анал ала – Рахилан сурун кьилихъ янавай къван.

21Исраила, яни Якьуба, вичин рехъ давамарна ва Мигдал-Эдердилай алатайла, алачухар экӀяна. 22Инал акъвазнавайла, Рувен вичин бубадин пуд лагьай паб Билгьадихъ галаз къаткана. Бубадиз и кардикай хабар хьана.


Якьубан рухвайрин сиягь. Исакьан кьиникь

Якьубаз цӀикьвед хва авай[+].

23Лиядин рухваяр: Рувен (Якьубан сифте хва), Шимун, Леви, Ягьуд[†], Исахар ва Забулун.

24Рахилан рухваяр: Юсуф ва Бунъямин.

25Рахилан къаравуш Билгьадин рухваяр: Дан ва Нифтали.

26Лиядин къаравуш Зилпадин рухваяр: Гад ва Ашер.

Ибур Якьубан Падан-Арамда хайи рухваяр я.

27Якьуб вичин буба Исакьан кьилив са мус ятӀани Ибрагьима, ахпа Исакьа уьмуьр тухвай, гила вичиз Хевран лугьузвай Къирйат-Арбадин патав авай Мамредиз атана[+].

28Исакьан вишни кьудкъад йис хьана. 29Ам агьил кьуьзек яз уьмуьрдикай тух хьана кьена ва бан-бубайрин патав хъфена. Ам рухвайри – Эсавани Якьуба – кучукна[+].

#### 36


Эсаван несилар

1Ингье вичиз Эдамни лугьузвай Эсавакай ва адан несилрикай ихтилат[+].

2-3Эсава вичиз къенанви[†] кьве руш – хети Эланан руш Ада ва гьиви Цибганан хтул Анадин велед Агьалибамади, – гьакӀни Исмаилан руш, Небаятан вах Басмат пабвиле къачуна[+]. 4Адади Эсаваз – Элифаз, Басмата – Регуил хана. 5Агьалибама – Яуш, Ялам ва Къарагь. Ибур Эсаван Къенанда хьайи рухваяр я.

6Эсава вичин папар, рухваяр, рушар, вичин вири инсанар, вичин вири мал-къара, вичи Къенанда гъилиз гъайи мал-девлет кӀватӀ хъувуна маса патахъ, вичин стха Якьубакай яргъал жедайвал хъфена 7Абуруз акьван гзаф мал-девлет авай хьи, санал уьмуьр тухуз абуруз дарискъал тир: абур пун кутуна ацукьнавай чилер, нехирарни фикирда кьуртӀа, кьве касдиз бес жезмачир.

8Эсава Сеир дагъдин дуьзенра уьмуьр тухуз акъвазна. Эсав – им Эдам я.

9Ингье вичи Сеир дагъдин дуьзенра диб кутур эдамийрин бан-буба Эсавакай ва адан несилрикай ихтилат.

10Эсаван рухваяр: Адади хайи Элифаз ва Басмата хайи Регуил.

11Элифазан рухваяр: Теман, Умар, Сефу, Гатам ва Къеназ.

12Тимнади, Элифазан кьвед лагьай папа, адаз Амалехъ хана.

Ибур Эсаваз Ададилай амукьай несилар я[+].

13Регуилан рухваяр: Нахат, Зерагь, Шамагь ва Мизагь.

Ибур Эсаваз Басмата хайи несилар я.

14Цибганан руш, Анадин эвлед Агьалибамади Эсаваз Яуш, Ялам ва Къарагь хана.

15Ингье Эсаван несилрикай хьайи сихилар.

Эсаван сифте хва Элифазан несилар: Теманан сихил, Умаран сихил, Сефудин сихил, Къеназан сихил, 16Къарагьан сихил, Гатаман сихил ва Амалехъан сихил. Ибур Элифазан сихилар, Ададин несилар я. Абуру Эдамдин чилел уьмуьр тухузва.

17Эсаван хва Регуилан сихилар: Нахатан сихил, Зерагьан сихил, Шамагьан сихил ва Мизагьан сихил. Ибур Регуилан несилар, Эсаваз Басмата хайи несилар я, абуру Эдамдин чилел уьмуьр тухузва.

18Эсаваз Агьалибамади хайи несилар: Яушан сихил, Яламан сихил ва Къарагьан сихил. Ибур Агьалибамадин, Эсаван папан, Анадин рушан сихилар я.

19Эсаван (гьам Эдамни я) несилар ва абурун сихилар гьа ибур я.


Сеиран несилар

20И уьлкведа уьмуьр тухузвай гьуриви Сеиран рухваяр: ЛатӀан, Шабал, Цибган, Ана,[+] 21Дишун, Эцер ва Дишан. Ибур Эдамдин чилел уьмуьр тухузвай Сеиран несилар тир гьурийрин сихилар я.

22ЛатӀанан рухваяр: Гьуригь ва Гьемам. ЛатӀанан вахан тӀвар Тимна тир.

23Шабалан рухваяр: Галван, Манахат, Гебал, Шефа ва Анам.

24Цибганан рухваяр: Аягь ва Ана. Вичиз, буба Цибган ламар хуьдайла, кьурумда кузвай чешме жагъай гьа Ана.

25Анадин веледар: Дишун ва Анадин руш Агьалибама. 26Дишанан рухваяр: Гьемдан, Эшбан, Итран ва Керан.

27Эцеран рухваяр: Билгьан, Загьаван ва Акъан.

28Дишанан рухваяр: Ус ва Аран.

29-30Сеир уьлкведа уьмуьр тухвай гьурийрин сихилар ихьтинбур я: ЛатӀанан сихил, Шабалан сихил, Цибганан сихил, Анадин сихил, Дишунан сихил, Эцеран сихил ва Дишанан сихил.


Эдамдин пачагьар

31Ингье гьеле Исраилдин рухвайрихъ пачагьар пайда жедалди Эдамда агъавал авур пачагьар.

32Эдамда Бегъаран хва Белади гьакимвал авуна. Адан меркездин тӀвар Дингьава тир. 33Бела кьейила, адан чкадал Басрадай тир Зерагьан хва Ябаб хьана. 34Ябаб кьейила, пачагьвал Теманан несилрин уьлкведай тир Гьушама авуна[+]. 35Гьушам кьейила, адан чкадал пачагь Бедадан хва, вичи Магьабдин дуьзенлухра мидиянвияр кукӀварай Гьададакай хьана. Адан меркездин тӀвар Гавит тир. 36Гьадад кьейила, адан чкадал пачагь Масрекъадай тир Самладикай хьана. 37Самла кьейила, адан чкадал пачагь Эфрет вацӀал алай Регьабатдай тир Шаулакай хьана. 38Шаул кьейила, адан чкадал пачагь Ахбаран хва Багьал-Гьананакай хьана. 39Ахбаран хва Багьал-Гьанан кьейила, адан чкадал пачагь Гьадаракай хьана, адан меркездин тӀвар Пагу тир, адан пабни Ме-Загьабан руш МатӀредан велед МегьетӀабел тир.


Эдамдин сихилар

40Ингье Эсаван сихилар, абурун тухумар, хуьрер ва тӀварар тирвал.

Тимнадин сихил, Галвадин сихил, Ятетан сихил, 41Агьалибамадин сихил, Элаян сихил, Пинанан сихил, 42Къеназан сихил, Теманан сихил, Мибсаран сихил, 43Магдиилан сихил ва Ираман сихил. Эдамдин сихилар ва абурун ихтиярда авай уьлкведин хуьрер гьа ихьтинбур я. Эдамвийрин бан-бубани – Эсав я.

#### 37


Юсуфни адан стхаяр


(37–50 кьилер)


Юсуфан ахварар

1Якьуб Къенанда[†] – виликдай вичин бубади масанай атана уьмуьр тухвай уьлкведа – бине кутуна ацукьна.

2Ингье Якьубан хизандикай ихтилат.

Юсуфан цӀерид йис тирла, ада стхайрихъ галаз лапагар хуьзвай – Билгьадинни Зилпадин рухвайриз кумекар гуз – ва абуру ийизвай чӀуру крарикай бубадиз ахъайзавай. 3Юсуф хайила, Якьубан яшар хейлин хьанвай, гьавиляй Якьубаз вичин вири рухвайрилай гьам гзаф кӀандай, – адаз гьатта гьар жуьредин рангарин перемни багъишнавай. 4Стхайриз, бубадиз Юсуф чпелай гзаф кӀанзавайди акурла, Юсуф акьван такӀан хьана хьи, адаз гьич са къени гафни хълагьиз жезмачир.

5Са гъилера Юсуфаз ахвар акуна. Ада ам стхайриз ахъайна, абурузни ам авайдалайни гзаф такӀан хьана. 6«Яб це, – лагьана ада, – заз ахварай вуч акунатӀа! 7Гуя чна чуьлда цуьлер кьазва ва зи цуьл дуьз акъвазна, куь цуьлери лагьайтӀа ам элкъуьрна юкьва туна, адаз икрам авуна!» 8«АкӀ хьайила вун чаз пачагьвал ийиз гьазур я ман? – жаваб гана стхайри. – Чи винел чӀехиди жез?» Ва ам авайдалайни гзаф такӀан хьана – гьам адан ахварар, гьамни ада абур ахъаюн себеб яз. 9Юсуфаз лагьайтӀа мад са ахвар акуна, ва ада ам мад стхайриз ахъайна: «Заз ахварай гуя заз ракъини, вацра ва цӀусад гъетре икрам ийиз акуна!» 10Ада вичин ахвар бубадизни стхайриз ахъаяйла, бубади адаз ахмурар авуна: «Ваз аквазвайди вуч ахвар я? Вуч я, чун вири – гьам зун, гьам ви диде, гьамни ви стхаяр – вири атана пел чилив агакьдайвал ваз икрам авунани?»

11Стхаяр Юсуфал гзаф пехил хьана, амма бубади адан ихтилат рикӀел хвена.


Стхайри Юсуф Мисридиз маса гун

12Са гъилера стхаяр бубадин лапагар хуьз Шехемдин къерехрив гвай чилерал фена. 13Исраила Юсуфаз лагьана: «Ви стхайри хеб-мал Шехемдин патарив хуьзва. Ша за вунни абурун кьилив ракъурин». «Зун гьазур я», – жаваб гана Юсуфа[+]. 14«Алад фена килиг, – лагьана ада, – абурун ва лапагрин гьал гьикӀ ятӀа. Элкъвена хтайла, заз ахъая».

Бубади Юсуфаз сагърай лагьана ва, Хеврандин дере туна, Юсуф Шехемдиз фена. 15Ина адал са кас гьалтна. «Вуна ина вуч жагъурзава?» – хабар кьуна ада чуьл тирвал къекъвезвай Юсуфавай. 16«За жуван стхаяр жагъурзава, – жаваб гана Юсуфа. – Абуру хеб-мал гьина хуьзватӀа заз лагь ман». 17«Абур инай хъфенва, – лагьана а касди, – заз абуру чеб Датандиз фида лагьай ван хьанай».

Юсуф стхайрин гуьгъуьниз фена, ва абур Датандин патарив жагъана. 18Абуру Юсуф гьеле яргъа аваз кьатӀанвай ва, ам гьеле мукьув къведалди, стха кьинин икьрардал атанвай. 19«Ингье чи ахварар аквадайди къвезва! – лагьана абуру сада садаз. – 20Ам рекьида, фуруз гадарда, ва ам вагьши гьайванри кукӀварна лугьуда. Килигин адан ахварар гьикӀ кьилиз акъатдатӀа!» 21Рувеназ и рахунрин ван хьана ва Юсуф хиласиз кӀан хьана. «Ам кьиникь герек туш, – лагьана ада. – 22Ивияр экъичун квез я? Жуван гъилералди рекьидалди, ам ингье атӀа кьурумдин юкьвал алай а фуруз гадара».

Гьакъикъатда адаз, Юсуф хиласна, бубадив ахгакьариз кӀанзавай.

23Юсуф стхайрин патав агакьнамазни, абуру адал алай жуьребажуьре рангарин перем хъуткьунарна алудна, 24вични кьуна фуруз гадарна. Фур ичӀиди тир: ана яд авачир. 25Стхаяр анжах фу нез ацукьнавай, абуруз Гилеад галай патахъай исмаилийрин карван пайда хьайиди акуна – абурун девейри Мисридиз хуш ни галай шкьакьар, ладан[†] ва мелгьам тухузвай.

26Ягьуда[†] вичин стхайриз лагьана: «Стха кьиникай чаз вуч хийир ава? Экъичай иви чуьнуьхуниз мажбур жеда. 27Ам исмаилийриз маса гайитӀа, хъсан жеда, чи гъилерни михьи яз амукьда. ГьикӀ хьайитӀани ам чи стха я эхир, хайи иви». Стхаяр рази хьана[+]. 28Тажирар мукьув атайла, стхайри Юсуф фурай акъудна ва ам исмаилийриз гимишдин къад шекъелдихъ маса гана, абуруни ам Мисридиз тухвана.

29Рувен хтана фурун патав фейитӀа – Юсуф амач! Ва хажалатдин лишан яз ада вичин парталар къазунна. 30«Гада амач! – лагьана Рувена стхайрин патав хтана. – Бес зун? Зун бес гила гьиниз фин?»

31Стхайри Юсуфан перем къачуна, кьун тукӀуна ва перем кьунан ивидай кьацӀурна. 32Ахпа ам бубадин кьилив хкана ва лагьана: «Ингье чаз вуч жагъанатӀа! Килиг – им ви хцин перем яни-тушни?» 33Якьуб килигна ва адай гьарай акъатна: «Зи хцин перем! Ам вагьши гьайванрин сарари кӀус-кӀус авуна! КукӀварна, Юсуф кукӀварна!»

34Ва вичел алай парталар къазунна, ятуррал анжах шихинин са кӀус алукӀна, Якьуба гзаф йикъара хцихъ шел-хвал авуна. 35Рухваярни рушар теселли гуз адан кьилив атана, амма Якьубаз секин жез кӀанзавачир. «Ваъ, – лугьудай ада. – Хцихъ шел-хвал ийида! Шехьиз-шехьиз хцин патав агъа дуьньядиз эвичӀда!» Ва Юсуфахъ шел-хвал авун давамарнай.

36Мидиянвийри и вахтунда Юсуф Мисридиз тухвана ва ПатӀифараз маса гана – ам фиръавандин[†] чӀехи къуллугъдал алай кас тир, яракь гвай къаравулрин кьил.

#### 38


Ягьудни Тамар

1А чӀавуз Ягьуд[†], стхайрикай чара хьана, Гьира тӀвар алай са адулламвидин патав бине кутуна ацукьна. 2Ана адаз са къенанвидин, Шуа тӀвар алай касдин рушак адан вил хкӀуна. Ягьуда ам паб яз къачуна, адахъ галаз хьана, 3амни руфунал залан хьана ва хва хана – Ягьуда адаз Эр тӀвар гана. 4Паб мад руфунал залан хьана хва хана ва адаз Анан тӀвар гана. 5Ахпа Кезибда мад сад хана ва адал Шелагь тӀвар эцигна. 6Вичин сифте хва тир Эраз Ягьуда паб яз Тамар тӀвар алай са руш къачуна, 7амма Эр Аллагьдин рикӀи кьуначир ва Реббиди адан чан къачуна.

8Ягьудани Ананаз лагьана: «Стхадин хендедадихъ галаз уьмуьр твах. Стха эвез ая, адаз несил це»[+]. 9Амма Ананаз чизвай хьи, Тамара хайи сад лагьай хва аданди яз гьисабдач, ва гьавиляй стха патал аялар алад тавунин мураддалди, гьар гъилера адахъ галаз къаткайла, вичин тум чилел гадардай. 10Реббидиз ада ийизвай кӀвалахар хуш тушир, и кар себеб яз Реббиди гьадан чанни къачуна.

11Ягьудани Тамараз лагьана: «Зи хва Шелагь чӀехи жедалди, фена жуван диде-бубадин патав хендеда хьиз уьмуьр твах». ИкӀ лугьунин себебни ада ихьтин фикир авун тир: «ЧӀехибурун гуьгъуьналлаз гъвечӀидини рекьидайвал тахьуй!» Тамарни вичин бубадин кӀвализ хтана.

12Хейлин вахтар алатна. Шуадин руш, Ягьудан паб кьена. Яс куьтягь хьайила, Ягьуд вичин дуст адулламви Гьирани галаз лапагрилай сар тваз Тимнадиз фена.

13Тамараз вичин апай лапагрилай сар тваз Тимнадиз фенвайди чир хьайила, 14ада вичелай хендедадин парталар хтӀунна, чин шаршавдалди кӀевна ва Тимнадиз фидай рекьел алай Энайимдиз гьахьдай чкадал галчукна хьиз ацукьна. Адаз Шелагь чӀехи хьанватӀани, вич сакӀани адаз къачун тийизвайди акунвай эхир. 15Тамараз килигайла, Ягьуда ам къагьбе я лагьана фикирна, вучиз лагьайтӀа адан чин шаршавдалди кӀевнавай. 16Ам рекьин къерехда ацукьнавай адаз мукьва хьана ва лагьана: «Зун вахъ галаз къаткин ман».

Адаз ам вичин свас тирди чизвачир эхир! Папа хабар кьуна: «Зун вахъ галаз къаткунай вуна заз вуч гуда?» 17«За ваз зи суьруьдикай са бацӀи ракъурда», – жаваб гана ада. Амма папа лагьана: «Ракъурдалди замин тур». 18«Ваз гьихьтин замин кӀанда?» – хабар кьуна Ягьуда. «Къайтандихъ галай ви муьгьуьр ва гъиле авай аса», – жаваб гана ада.

Ада вичивай тӀалабай кьван вири затӀар вугана, адахъ галаз къаткана, ва Тамар адалай руфунал залан хьана. 19Ахпа къарагъна хъфена, чинал алай шаршав алудна, ва мад вичин хендедадин парталар ахлукӀна.

20Ягьуда вичин яр-дуст тир адулламви элкъвена замин вахчун патал бацӀини гваз ракъурай чӀавуз, а паб жагъуриз хьанач 21ва чкадин агьалийривай хабар кьуна: «Энайимдиз фидай рекьив ацукьнавай а ява паб гьина ава?»

Амма адаз жаваб ганай: «Анал са ява пабни хьайиди туш».

22Ам Ягьудан кьилив хтана ва лагьана: «Заз ам жагъанач, чкадин агьалийрини лугьузва хьи, анал са ява пабни хьайиди туш». 23Ягьуда лагьана: «Гьа шейэрни гьадаз амукьрай, чна чун беябур тийин. За адаз бацӀини ракъурзава, амма вавай ам жагъуриз жезвач!»

24Са пуд варз алатайла, Ягьудаз хабар гана: «Тамара, ви суса, гунагь авуна ва гила руфунал залан я». «Адаз кьуна цӀай ягъа», – эмир гана Ягьуда[+]. 25Амма Тамар рекьидай чкадал тухудайла, ада вичин апаяз икӀ лугьун патахъай тӀалабна: «Зун и затӀарин иесидилай руфунал залан хьана».

«Чир жезвани, – хабар кьуна ада, – и къайтандихъ галай муьгьуьрни аса?» 26Ягьудаз чир хъхьана. «Гьахъ гьадан патал ала, – лагьана ада. – Вири и кардин себеб за ам зи хва Шелагьаз гъун тавун я».

Мад адахъ галаз Ягьуд къаткун хъувунач[+].

27Тамара хадай вахт алукьна, ва адахъ кьветхверар авайди малум хьана.

28Аялдивай азад жедайла ва къецел са гъил акъатайла, мамачи папа адак икьи яру рангунин гъал кутӀунна ва лагьана: «Сифте экъечӀайди им я». 29Амма аялди гъил къенез чӀугун хъувуна ва дуьньядал сифте адан стха пайда хьана. «Вун гьикӀ хьана вилик акатна?» – хабар кьуна мамачи папа; ва аялдиз ПерецӀ[*] тӀвар гана. 30Адан гуьгъуьналлаз икьи яру гъални гъилик кваз дуьньядиз кьвед лагьайдини малум хьана. Адал Зерагь тӀвар эцигна.

#### 39


Юсуф ПатӀифаран кӀвале

1Юсуф Мисридиз гъана, ва ина ПатӀифар тӀвар алай мисривиди – фиръавандин[†] чӀехи къуллугъдарди, яракь гвай къаравулрин чӀехиди – ам исмаилийривай маса къачуна[+] 2Ребби Юсуфахъ галаз тир, ва адахъ гьар са карда агалкьунар авай.

Юсуф иесидин кӀвале уьмуьр тухузвай, 3ва мисривиди Ребби Юсуфахъ галаз тирди кьатӀана – Юсуфа вуч ийиз хьайитӀани, Реббиди адан гъил кьадай.

4Юсуфаз иесидин вилерай майилвал жагъана, адакай адан ихтибар ийизвай лукӀ хьана, иесиди Юсуфаз вичин кӀвалин вири серенжемар кьиле тухудай къуллугъ гана ва вичихъ авай-авачир вири Юсуфан ихтиярда туна. 5Гьа чӀавалай Юсуф себеб яз мисривидихъ гьам кӀвале, гьамни чуьлда авай вири затӀарал Реббидин нуьсрет[†] алаз хьана. 6Иесиди вичихъ авай-авачир вири Юсуфан ихтиярда туна. Гила мисривидиз амайди са тӀуьнни хъун тир.

Юсуф гьам чинал, гьамни буй-бухахдал атайла гуьрчегди тир. 7Гьавиляй иесидин папа вичин вил адал эцигна ва лагьана: «Захъ галаз къатук». 8Амма Юсуфа ваъ лагьана ва адаз ихьтин жаваб гана: «Сагьибди вичихъ авай-авачир вири зи ихтиярда тунва, ва вичи кӀвале са куьнални гуьзчивал хъийизмач, вучиз лагьайтӀа вири за ийизва. 9За и кӀвале адахъ галаз барабар яз серенжем ийизва. Заз къадагъа тир са затӀни авач – са валай гъейри: вунни адан паб я. Бес за икьван чӀуру кӀвалах гьикӀ авурай ва Аллагьдин вилик гунагь кардиз гьикӀ рехъ гурай?»[+]

10Йикъалай юкъуз ада ам чӀалал гъизвай, амма Юсуф адахъ галаз хьунал рази жезвачир. 11Ингье са гъилера вичин са кӀвалах аваз Юсуф иесидин кӀвализ атайла, кӀвалени и вахтунда маса лукӀарикай садни авачир, 12ада Юсуфан парталрилай кьуна ва мад лагьана: «Захъ галаз къатук». Вичин парталрикайни гьадан гъиле туна, Юсуф акатай патахъ къекъечӀна ва кӀваляй чукурна. 13Ада, Юсуф къецел катна хъфенвайди ва адан парталар вичин гъиле амайди акурла, 14къаравушриз эверна ва икӀ лагьана: «Килиг садра: и иври иниз чун русвагь авун патал гъанвайди яни! Адаз атана зал гуж гъалиб ийиз кӀанзавай! За гьарайна. 15За гьараяр, цӀугъар ийиз акурла, ам тадиз экъечӀна – гьатта вичин парталарни зав туна – кӀваляй катна!»[+]

16Ада гъуьл кӀвализ хкведалди Юсуфан парталар вичив туна, 17ва гъуьлуьзни гьа и гафар тикрарна: «Атана зи кьилив ви лукӀ иври – вуна ам иниз зи намусдик хкӀадай крар авун патал гъанвайди я! 18За гьарай-вургьай туна. Ам гьатта вичин парталарни туна кӀваляй экъечӀна катна!»

19Папан и гафарин ван хьайила – ингье килиг кван, ви лукӀраз заз вуч ийиз кӀанзавайтӀа – Юсуфан сагьибдин хъиле цӀай кьуна. 20Ада Юсуф кьуна къазаматдиз вегьин эмирна – пачагьди къазамат авунвай ксар авай чкадиз.


Юсуфа къазаматда ахвариз баянар гун

Гьа икӀ Юсуф къазаматдиз аватна. 21Амма Ребби адахъ галаз тир ва адаз вичин мергьемет малумарна: ам къазаматдин гьакимдин вилерай майилвал жагъана. 22Ада вири къазаматар Юсуфан ихтиярда туна. Вири затӀарин сан-гьисабдин патахъай Юсуфа жаваб гузвай, 23къазаматдин чӀехидавай гила Юсуфа идара ийизвай са куьникайни фикир тавуртӀа жезвай – Ребби вич Юсуфахъ галаз тир ва гьар са карда адан гъил кьазвай эхир!

#### 40

1И вакъиаяр хьана са къадар вахтар алатайла, Мисридин пачагьдиз чехир цадайди ва фу чрадай кас чпин иесидин вилик гунагь квайбур хьанай. 2Фиръавандик[†] вичиз мукьва авунвай и ксарикай – чехир цадайбурун ва фу чрадайбурун чӀехибурукай – пис хъел акатна 3ва абур яракь гвай къаравулрин чӀехидан кӀвале туькӀуьрнавай ва виче Юсуфни ацукьарнавай къазаматда тур лагьана эмирна. 4Яракь гвай къаравулрин чӀехида Юсуф абуруз къуллугъ авун патал тайинарна. Вахтар къвез алатна 5ва са йифиз кьве къазаматдизни – пачагьдиз чехир цадайдаз ва фу чрадайдаз – ахварар акуна. Гьар садаз вичин, кьилдин мана авай ахвар акуна. 6Пакамахъ атай Юсуфаз абурук къалабулух квайди акуна.

7«Куьн куь къайгъудик кутунва?» – жузуна Юсуфа.

Юсуфахъ галаз санал адан сагьибдин кӀвале къазаматда тунвай фиръавандин мукьуванри 8жаваб гана: «Чаз ахварар акунва, амма абурун мана гудай кас авач». «Мана гун – Аллагьдин патай ганвай пай тушни кьван, – лагьана Юсуфа. – Ахъая куь ахварар».

9Чехир цадайбурун чӀехида вичин ахвар Юсуфаз ахъайна: «Заз ахварай зи вилик ципицӀдин чӀере кваз акуна. 10Адал пуд цуьрц алай. Абур чӀехи жез эгечӀна, цуьквер пайда хьана, ципицӀар битмиш хьана. 11Зи гъилени фиръавандин сукӀра ава. За кулар атӀана сукӀрадиз чуькьвена миже хкудна ва фиръавандив вугана».

12«Ингье ви ахварин мана, – лагьана адаз Юсуфа. – Пуд цуьрц им пуд югъ я. 13Пуд югъ алатайла, фиръаванди ви дережа мадни хкажда: вун ви виликан чкадал хкида ва вуна мадни, гьа виликдай хьиз, адав сукӀраяр вугуда. 14Амма са хатур ая: ваз бахтуни чин ачухайла, рикӀелай алудмир, фиръавандихъ галаз рахунра зунни рикӀел хкваш, инай зун азад ая. 15Зун жуван чилелай чуьнуьхнавайди я эхир! Гьа инани за къазаматда твадай хьтин са кӀвалахни авурди туш!»

16Фу чрадайбурун чӀехидани, мана гун хъсанди яз акуна, Юсуфаз лагьана: «Зазни ахварай зи кьилел пуд зимбил алаз акуна; 17винел алайда – адет яз фиръавандиз гьазурдай хьтин гьар жуьредин чрай фар авай, ва нуькӀверини и зимбилда авай фариз кӀуф язавай».

18«Ингье ви ахварин мана, – лагьана Юсуфа. – Пуд зимбил – им пуд югъ я. 19Пуд югъ алатда – фиръаванди вунни хкажда: вун тарагъаждикай кудда ва къушарини ви бедендиз кӀуф яда».

20Пуд йикъалай фиръаван хайи югъ тир, ва ада вичин мукьуванриз дем туькӀуьрна. Кьве кас ада и юкъуз вирибурун вилик хкажна: чехир цадайбурун ва фу чрадайбурун чӀехибур[+].

21Чехир цадайбурун чӀехиди – адан виликан чкадал, мад фиръавандив сукӀраяр вугудайди яз. 22Фу чрадайбурун чӀехиди лагьайтӀа – тарагъаждиз: вири гьа Юсуфа виликамаз лагьайвал[+]. 23Анжах чехир цадайдан чӀехидан рикӀелай гьам Юсуф, гьамни адан тӀалабун алатна.

#### 41


Фиръавандин ахварар

1Кьве йис алатна, ва фиръавандиз[†] ахвар акуна: гуя ам Нилдин къерехдал акъвазнава, 2Нилдайни ирид кал экъечӀзава. Гуьрчег, якӀа-чӀарчӀе авай абуру къерехда экъечӀнавай къалин кул-кус незва. 3Гуьгъуьнал алаз вацӀай ирид маса кал экъечӀзава, яхун, зайиф, гьабурун патав акъваззава. 4Ингье, и зайиф, яхун калери гуьрчег ва куьк калер незва! Фиръаван ахварай аватна. 5Мад ахварал хъфей чӀавуз, маса ахвар акуна: са тандал техилдин ирид кьил экъечӀна, хъсан, ацӀай. 6Абурун гуьгъуьнал алаз пичӀи, зегьем гару янавай ирид кьил экъечӀна. 7Ингье и пичӀи кьилери хьайи, тваррив ацӀанвай ва хъсан кьилер туькьуьнна! Фиръаван ахварай аватна. Адаз акур ахвар гьа ихьтинди тир.

8РикӀик къалабулух акатай ада пакамахъ Мисридин вири суьгьуьрбазар ва арифдарар кӀватӀна, абуруз вичин ахвар ахъайна, амма абурукай гьич садавайни адаз и ахвардин мана ачухариз хьанач. 9И чӀавуз чехир цадайбурун чӀехида фиръавандиз лагьана: «Фиръаван, вун сагърай. Зи рикӀел виликдай хьайи гунагь хтана! 10Са гъилера ваз чакай пис хъел атанай – ва зун фу чрадайбурун чӀехидахъ галаз санал яракь гвай къаравулрин чӀехидан кӀвале къазамат авун эмир ганай. 11Садра чаз кьведазни ахварар акунай – гьарда вичин ахвар, вичин кьилдин мана авай. 12Чахъ ана яракь гвай къаравулрин чӀехидан лукӀ тир иври вач-хъша яз галкӀурнавай. Чна адаз чи ахварар ахъайнай, адани чаз абурун мана ачухарнай – гьар садаз адан ахварди вуч къалурзаватӀа лагьанай. 13Ада чаз гьикӀ лагьанайтӀа, гьакӀ хьунни авуна: зун жуван виликан чкадал эхцигнай, ам куьрсарнай».

14Фиръаванди Юсуфан гуьгъуьниз ракъурна. Ам тади гьалда къазаматдай акъудна, чӀарар туна, цӀийи пек-партал алукӀна ва ам фиръавандин вилик акъвазна. 15Фиръаванди адаз лагьана: «Заз ахвар акуна, амма садавайни адан мана ачухариз жезвач. Вуна лагьайтӀа, заз ван хьайивал, ахвар ахъайнамазни, гьасятда адан мана ачухарзава». 16«Фиръаван, вун сагърай. Кар алайди зун туш, – жаваб гана Юсуфа. – Ви хийирдиз ахвардин мана Аллагьди ачухарда».

17Фиръавандини Юсуфаз икӀ ахъайна: «Заз ахварай зун гуя Нилдин къерехдал акъвазнаваз акуна, 18Нилдайни ирид кал экъечӀзава. Куьк, гуьрчег абуру вацӀун къерехда авай кул-кус незва. 19Гуьгъуьнал алаз вацӀай ирид маса кал экъечӀзава, яхун, зайиф, са хамни кӀарабар, заз Мисрида гьич санани ахьтин мурдар калер акурди туш. 20Яхун ва зайиф и калери ирид куьк кал незва. 21Эхиримжибур абурун руфунра квахьзава, амма руфунар ацӀанвайди малум жезвачир: калер гьа виликдай хьиз яхун яз амукьнавай. Зун ахварай аватна. 22Ахпа заз маса ахвар акуна: са тандал техилдин ирид кьил экъечӀна, хъсан ацӀай тварар. 23Адан гуьгъуьнал алаз миже квачир, пичӀи, зегьем гару канвай техилдин ирид кьил экъечӀна. 24И пичӀи кьилери са затӀни тун тавуна хъсан ирид кьил туькьуьнна! За жуван ахвар суьгьуьрбазриз ахъайна, амма абуру зун са куьнинни гъавурда тунач».

25«Им кьве ахвар туш – сад я, – лагьана Юсуфа. – Аллагьди ваз Вичи идалай кьулухъ вуч ийидатӀа къалурна. 26Хъсан ирид кал – им ирид йис я, ва техилдин хъсан ирид кьил – гьамни ирид йис я. Гьавиляй им гьа са ахвар я.

27Абурун гуьгъуьнал алаз экъечӀай яхун ва мурдар калер лагьайтӀа – им ахпа алукьдай ирид йис я. Зегьем гару канвай техилдин ирид кьилини гьадан гьакъиндай лугьузва – кашан ирид йис. 28Гьавиляй за ваз гьа икӀ лагьанай: Аллагьди Вичи вуч ийидатӀа, гьам ваз къалурна.

29Мисридин вири чилерал мублагьвилин ирид йис алукьзава, 30амма абурулай гуьгъуьниз кашан ирид йис къвезва – вични гьихьтин – виликан булвал гелни галачиз квахьда. Каша уьлкве барбатӀда, 31виликан мублагьвилин гьич гелни тадач – каш гьакьван зурбади жеда. 32Ахвар кьве гъилера тикрар хьана, вучиз лагьайтӀа Аллагьди и кар кӀевелай кьетӀнава ва и мукьвара кьилизни акъудда.

33Гьавиляй акьул авай ва виликамаз дериндай фагьум ийиз жедай са кас хкяна, ам Мисри идара авун патал тайинара. 34-35Ва вири уьлкведа алукьзавай мублагьвилин ирид йисуз халкьдивай бегьердин вадай са пай къахчудайвал, ва техил шегьерра, ви гьамбарханайра кӀватӀ ийидайвал, гьукуматдин къуллугъдарар тайин ая. 36И чӀавуз уьлкведа Мисрида алукьдай кашан ирид йисуз игьтият патал хвенвай суьрсет жеда – ва уьлкведи и каш эхи ийида!»


Юсуф фиръавандин куьмекдар хьун

37Юсуфан гафар фиръавандиз[†] ва адан мукьуванриз хуш хьана.

38«Ихьтин маса кас жагъидани кьван? – лагьана фиръаванди вичин мукьуванриз. – Адак Аллагьдин руьгь ква».

39Ахпа ада Юсуфаз лагьана: «Аллагьди ваз вири и кӀвалахар чирнаватӀа, валай акьул авай ва виликамаз фикир ийиз жедай кас авач. 40Къедлай кьулухъ вуна зи гъилик квай вири чкаяр идара ийида, ва зи халкьди ви гафуниз яб гуда. Анжах пачагьдин дережадалди зун валай вине жеда»[+].

41«Килиг, – лагьана фиръаванди Юсуфаз, – за вакай вири Мисридин гьаким ийизва!» 42Ада вичин муьгьуьр алай тупӀал галудна, ам Юсуфахъ акална. Адал лап кьелечӀ кушдин парталар алукӀна ва адан гарданда къизилдин занжур туна[+]. 43Адав уьлкведин чӀехибурукай кьвед лагьай кас аваз къекъведай кьве чарх квай дапураг вугана. Ам ада акьахна къекъведай чӀавуз Юсуфан вилик «МетӀерал!» лугьуз гьарайдин ван жедай.

Гьа икӀ фиръаванди Юсуфакай вири Мисридин гьаким авуна. 44«Зун фиръаван я, – лагьана ада Юсуфаз. – Гьавиляй къедлай кьулухъ ви ихтияр авачиз Мисридин вири чкайра садавайни гьич чӀарни юзуриз жедач!»

45Фиръаванди Юсуфал цӀийи тӀвар эцигна, Сафнат-Панеах, ва адаз паб яз Андин ибадатханада диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асенат хкяна. Юсуфни Мисри идара ийиз эгечӀна[+]. 46Юсуфа фиръавандиз, Мисридин пачагьдиз, къуллугъ ийиз гатӀунайла, адан къанни цӀуд йис тир. Фиръавандин патавай экъечӀна, Юсуф вири Мисридин чил тирвал къекъуьн патал рекье гьатна.

47Мублагь ирид йисан девирда чили бул бегьерар гана. 48И йисара Мисрида кӀватӀай вири техил Юсуфа шегьерриз пайнай: гьар са шегьердиз – адан къерехра авай чуьллерин бегьер. 49Ада гьуьлуьн къум кьван техил кӀватӀнай – акьван гзаф авай хьи, гьич гьисабиз хъхьанач: гьисабиз тежедай кьван.

50И вахтунда, гьеле каш алукьдалди, Андин диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асената Юсуфаз кьве хва хана. 51Сифте хциз Юсуфа Манаше[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Аллагьди зав гьам зи вири гъамар, гьамни бубадин кӀвал рикӀелай алудиз туна». 52Кьвед лагьайдал Ифраим[*] эцигна, вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Зи азабрин чилел Аллагьди закай гзаф аладдайди авуна».


Юсуфан стхаяр сад лагьай гъилера Мисридиз атун

53Мисрида мублагьбур тир ирид йис эхирдал атана. 54Юсуфа виликамаз лагьайвал, кашан ирид йис алукьна. И каша вири уьлквейриз зарар гана, амма Мисридин гьар чкада игьтият патал хвенвай техил авай[+]. 55Ахпа каш Мисридани хьайила, мисривийрини фиръавандивай[†] фу тӀалаб авурла, ада лагьана: «Юсуфан кьилив алад ва Юсуфа лагьайвал ая».

56Мисридани каш къвердавай артух жезвай. Вири дуьньяда каш гьатнавай. Юсуфа гьамбарханаяр ахъайна ва мисривийриз техил маса гуз хьана.

57Къунши уьлквейрайни Мисридиз Юсуфавай къуьл маса къачуз инсанар къвезвай, вучиз лагьайтӀа вири чкайра каш къати хьанвай.

#### 42

1Мисрида техил авайди чир хьайила, Якьуба вичин рухвайриз лагьана: «Куьн сад садаз килигиз вучиз акъвазнава?» 2Ва давамарна: «Мисрида техил авалда. Аниз алад ва чун чан алаз амукьун патал, кашал атана рекьин тавун патал техил маса къачу».

3Юсуфан цӀуд стхани техил маса къачун патал Мисридиз рекье гьатна. 4Анжах Бунъямин, Юсуфан гъвечӀи стха, Якьуба вичин патавай къакъуднач: адан кьилел са бедбахтвал татун патал.

5Исраилан рухваяр Мисридиз техил къачуз атана кӀватӀ хьанвайбурун арадиз аватна – каш себеб яз вири Къенанди[†] азаб чӀугвазвай эхир! 6Абур атанвай уьлкведин гьаким Юсуф тир – вири халкьдиз техил маса гунин кӀвалахарни гьадан гъиле авай. Стхайри, атана пел чилив агакьдайвал адаз икрам авуна. 7Ам абуруз килигна ва чир хъхьана, амма вич чарадай кьуна ва атӀугъай сесиналди абурувай хабар кьуна: «Гьинай атанвайбур я?» «Къенандай, техил къачуз», – жаваб гана абуру.

8Юсуфаз вичин стхаяр чир хьана, амма абуруз ам чир хъхьанвачир кьван!

9Вичиз абурукай акур ахварар рикӀел хтана ва Юсуфа икӀ лагьана: «Куьн жасусар я. Чи чилин зайиф терефар чир авун патал атанвайбур я»[+]. 10«Ваъ, агъа! – жаваб гана абуру, – чун, ви лукӀар, техил къачуз атанвайбур я. 11Чун вири стхаяр я, са бубадин веледар я, чун къени инсанар я! Чакай, ви лукӀарикай, гьич са чӀавузни жасусар хьайиди туш!»

12«Ваъ, – лагьана Юсуфа, – куьн чи чилин зайиф терефар кьил акъудна чирун патал атанвайбур я». 13«Чун, ви лукӀар, цӀикьвед стха ава, – жаваб гана абуру. – Чун вири са бубадин веледар я, Къенандай я. ГъвечӀиди алай вахтунда бубадин патав гва. Сад чавай къакъатнава».

14«Ингье килиг, – лагьана Юсуфа, – за лагьанай эхир: куьн жасусар я. 15Амма чна квяй кьил акъудда. Фиръавандин уьмуьрдал кьин хьуй хьи, куь гъвечӀи стха иниз къведалди, куьн инай ахъайдач. 16Квекай сад адан гуьгъуьниз ракъура, амайбур гьелелиг къазаматда жеда. Ингье и чӀавуз куь гафар керчекбур ятӀа аквада. ТуштӀа – им куьн жасусар я лагьай чӀал я. Фиръавандин уьмуьрдал кьин хьурай!» 17Юсуфа абур пуд юкъуз къазаматда туна.

18Пуд лагьай юкъуз ада абуруз лагьана: «За лагьайвал авуртӀа – куьн чан алаз амукьда, вучиз лагьайтӀа заз Аллагьдихъай кичӀе я. 19Куьн якъин михьи инсанар ятӀа, квекай сад къазаматда амукьрай, муькуьбуру чпин кӀвалера гишила амай хизанар патал ризкьи хутахрай, 20ва зи патав гъвечӀи стхани галаз хтурай. Куь гафар тестикь хьайитӀа, куьн чан алаз амукьда».

Абур муьтӀуьгъ хьана.

21«Им чаз стхадин вилик авур тахсирдай жаза я! – лугьузвай абуру чпин арада. – Чаз адан дерт акунай эхир, амма гьикьван минетар авунайтӀани, чаз адан ван хьаначир. Ингье гила чавни дерт агакьна».

22Рувена алава хъувуна: «Бес за квез лагьаначирни: „Гададиз писвал ийимир“? Амма куьне яб ганачир. Гила чна а ивидин гьакъи вахкузва»[+].

23Стхайриз Юсуф абурун рахунрин гъавурда акьазвайди чизвачир, – Юсуф абурухъ галаз арада таржума ийидайди аваз рахазвай эхир. 24Юсуфни са патахъ къекъечӀна шехьна. Ахпа хтана, мад абурухъ галаз рахана, ахпани Шимун хкяна ва стхайрин вилик ам кутӀунун эмир авуна.

25Ахпа абурун шешелар техилдив ацӀурун, гьардан шешелда вичин гимиш хтун ва рекье недай суьрсет гун патал эмир авуна. Гьа икӀ кьилизни акъуднай. 26Стхайри техил ламарал эхцигна ва рекьиз экъечӀна.

27Йифиз ял ядай чкадал абурукай сада ламраз ем гун патал шешелдин сив ахъайна, ва адаз вичин гимиш акуна – ингье ам, винел ала! 28«Зи гимиш мад зав гва! – лагьана ада стхайриз. – Килиг, шешелдин винелай ала». Абурун рикӀ аватна. Зурзун акатна, абуру сада садавай хабар кьаз хьана: «Им вуч я, Аллагьди чаз ийизвайди?»

29Къенандиз бубадин кьилив хтайла, стхайри адаз чпин кьилел атай кьван агьвалатрикай галай-галайвал ахъайна.

30«А уьлкведа гьакимвал ийизвай кас чахъ галаз атӀугъай къайдада рахана ва жасусар яз гьисабна. 31-32Чна чун михьи инсанар тирди, жасусар туширди, чун цӀикьвед стха авайди, вири са бубадин веледар тирди, са стха чавай къакъатайди, гъвечӀиди исятда Къенанда бубадихъ галаз кӀвале амайди лагьанай. 33Амма ада, Мисридин агъади, чаз лагьана: „За куьне ийизвай ихтилатар керчекбур ятӀа кьил акъудна чирда: квекай сад ина кьада, муькуьбуру чпин кӀвалера гишила амай хизанар патал ризкьи хутахрай, 34ва зи патав гъвечӀи стхани галаз хтурай.

Гьа чӀавуз куьн жасусар туширди – михьи инсанар тирди зун чӀалахъ жеда – ва гьам куь стха квев вахгуда, гьамни квез чи вири сергьятра кӀандайвал къекъведай ихтияр гуда“».

35Абуру шешелрай шейэр акъудиз гатӀунна, ва гьар садан шешелда гимиш авай кисе аваз жагъана. И кар акурла, гьам стхаяр, гьамни буба серсер хьана амукьна. 36«Куьне завай сад садан гуьгъуьнал алаз рухваяр къакъудзава, – лагьана абуруз Якьуба. – Юсуф амач. Шимун амач. Бунъямин къахчузва. Вири бедбахтвилер са зи кьилел къвезва!»

37Рувена бубадиз жаваб гана: «Зи кьве хва яна йикь, за Бунъямин ваз элкъвена хкун тавуртӀа. Ам зал ихтибар ая – за ам хкида».

38«Ваъ, – лагьана Якьуба, – фидач квехъ галаз зи хва. Адан стха кьенва, Бунъямин захъ амай сад я. Рекье адан кьилел са бедбахтвал атайтӀа вуч ийида? Куьн себеб яз зун, рехи кьуьзек, гъамуни агъа дуьньядиз авудда!»

#### 43


Юсуфан стхаяр кьвед лагьай гъилера Мисридиз атун

1Амма каш къвердавай къати жезвай. 2Мисридай хкай техил куьтягь хьайила бубади абуруз лагьана: «Алад, фена чаз мад са тӀимил ризкьи маса къачу!» 3Амма Ягьуда[†] жаваб гана: «А касди гъвечӀи стха галачиз мад чун вичин вилик гьич пайдани тахъхьуникай хабардар авунай. 4Вуна адаз чахъ галаз фидай ихтияр гайитӀа, чун ваз ризкьи гъун патал рекье гьатда. 5Амма ихтияр тагайтӀа, а касди стха галачиз вичин вилик пайда хьун къадагъа авунваз хьайила, чун фин герекни жедач». 6«Лагь кван, вучиз куьне зи кьилел ихьтин бедбахтвилер гъанватӀа, – лагьана Исраила, – вучиз куьне мад са стха авайди адан вилик хатадай лагьанай?» 7Абуру жаваб гана: «А касди чавай вири хабар кьазвай: чакай, чи мукьвабурукай, чи бубадал чан аламатӀа, чахъ стхаяр мад аватӀа. Ада хабар кьазвай, чнани жаваб гузвай. Низ чидай кьван, ада чаз вичин патав гъвечӀи стха гъваш лагьана эмир гудайди?»

8Ягьуда вичин буба Исраилаз лагьана: «Ам захъ галаз ахъая, ва чун фида. И чӀавуз вири сагъ-саламат яз амукьда, вири гишин кьиникай хилас жеда – гьам чун, гьам вун, гьамни чи аялар. 9Ам элкъвена хтунин замин зи кьил хьурай. Завай кӀанни хьухь: ам элкъвена ви патав хкун тавуртӀа, жуван уьмуьрдин эхирдалди зун ви вилик батӀул жеда. 10Килиг, чна кьулухъ ягъуниз рехъ ганачиртӀа, чавай гьеле кьве гъилера аниз фена хквез жедай!»

11«Мад вучин, – лагьана бубади, – акӀ ятӀа ихьтин са кӀвалах ая: куь шешелар чи чилин вири няметралди ацӀура: ладандалди[†], виртӀедалди, хуш ни галай шкьакьралди, мелгьамдалди, къацувал алай шуьмягъралди, бадамралди ва а касдиз савкьват яз твах. 12Гимиш квехъ галаз кьве гъилера гзаф къачу – куь шешелра эхцигайди эвезна вахкудайвал; абур ана, аквадай гьаларай, гъалатӀ хьана. 13Квехъ галаз Бунъяминни къачу ва мад гьа касдин кьилив алад. 14Вири алакьдай Аллагьди[†] ам квехъ галаз мергьемет авайди жедайвал, ада муькуь стхани Бунъяминни ахъайдайвал авурай! Закай лагьайтӀа – заз аялар къакъатун кхьенватӀа, гьа им зи кьисмет я».


Юсуфа вичин стхаяр ханар хьиз кьабулзава

15Стхайри савкьватар гьазурна, алатай сефердив гекъигайла, кьве гъилер гзаф гимишни къачуна ва, Мисридив агакьайла, Юсуфан вилик атана акъвазна – и гъилера Бунъяминни галаз.

16Юсуфа, абурухъ Бунъямин галаз акурла, вичин кӀвал идара ийизвайдаз лагьана: «И ксар зи кӀвализ хутах. Гьайванар тукӀуна, тӀуьн-хъун гьазура – къе нисинин фу абуру захъ галаз санал неда». 17Юсуфан эмир кьилиз акъудуналди, кӀвал идара ийизвайда стхаяр адан кӀвализ хутахна. 18Амма рекье кичӀ акатна, стхайри сада садаз лугьуз хьана:

– Чун аниз а гъилера чи шешелра аваз жагъай гимишдин патахъай тухузвайди я! Абуру чи винел вегьена чун атӀумарда, чакай лукӀар ийида ва чавай ламар къакъудда!

19КӀвалин гуьрцелдални абуру кӀвал идара ийизвай касдивай хабар кьуна: 20«Са гаф лугьудай ихтияр це, чи агъа! Чун иниз гьеле са гъилера техил маса къачуз атайди тир. 21Амма йифиз, элкъвена хъфидай рекье ял ядай чкадал чна чи шешелар ахъайнай, ва гьар садан шешелдин винелай адан гимиш аваз жагъанай – дуьм-дуьз гьар сада гайи къиметдин кьадар. Чна а гимиш элкъвена хканва. 22Техил маса къачун патал мадни гимиш гъанва. А гъилера чи шешелра чи гимиш ни эхцигнайтӀа, чаз чидач». 23«Секин хьухь, – лагьана абуруз а касди, – кичӀе жемир. Белки куь Аллагьди – куь бубадин Аллагьди ам чинеба куь шешелра эхцигнай. Куь гимиш а гъилера зав тамамвилелди агакьнай!»

Ада абурун кьилив Шимунни гъана, 24абуруз виридаз Юсуфан кӀвализ теклифна, абуруз кӀвачер чуьхуьдай яд гъана ва ламариз ем гана. 25Нисинихъ Юсуф кьабулун патал стхайри чпин савкьватарни акъудна эцигна: абуруз чпи ана нисинин фу недайди виликамаз хабар ганвай. 26Юсуф кӀвализ хтайла, абуру, чпин савкьватар адан вилик гъана, метӀерал аватна икрам авуна, 27адани абуруз салам гана ва жузуна: «Куьне заз суьгьбет авур куь кьуьзуь бубадин гьал-агьвал гьикӀ я? Адал чан аламани?» 28«Чи буба, ви лукӀ, сагъ-саламат я», – жаваб гана стхайри ва метӀерал аватна адаз икрам авуна.

29Юсуф Бунъяминаз, вичин хайи стхадиз, килигна. «ИкӀ хьайила, – лагьана ада, – куьне заз ихтилат авур куь гъвечӀи стха гьа им я ман?»

Ва стхадихъ элкъвена лагьана: «Аллагьдин патай ваз регьим хьуй, бала!»

30Стхадиз талукь яз Юсуфан рикӀе пайда хьайи кӀанивилин гьиссерин кьадар акьванди тир хьи, ам кӀевиз шехьиз са тӀимил амай. Ам тадиз маса кӀвализ экъечӀна ва ана шехьна. 31Ахпа чин-гъил чуьхвена, вичи-вич гъиле кьуна, мад мугьманрин патав хтана, вилик тӀуьн-хъун гъун эмир авуна. 32ТӀуьнар Юсуфан вилик кьилди, мугьманриз кьилди ва чпихъ галаз санал незвай мисривийрин вилик кьилди гъизвай. Мисривийри чеб мурдар тахьун патал иврийрихъ галаз санал недач[+]. 33Стхаяр Юсуфан вилик галай-галайвал, чӀехидалай гъвечӀидалди, ацукьна, вилера тажубвал аваз сад садаз килигзавай. 34Юсуфа вичин суфрадал алай тӀуьнрикай абуруз ракъурзавай – иллаки Бунъяминаз амайбурулай вад гъилера гзаф. Абуру Юсуфахъ галаз тӀуьнар-хъунар авунай, кефер чӀугунай.

#### 44


Юсуфа вичин стхаяр синагъ авун

1Юсуфа вичин кӀвал идара ийизвайдаз лагьана: «Абурун шешелар чпивай хутахиз жедай кьван кьадарда техилдай ацӀура, ва гьардан шешелдин винелай адан гимиш эхциг. 2ГъвечӀидан шешелда гимишдихъ галаз санал зи гимишдин жемни тур». КӀвал идара ийизвайда Юсуфа гьикӀ лагьанатӀа, гьакӀ вири кьилиз акъудна.

3Экв са жизви ачух хьанмазни, мугьманар чпин ламарни гваз кӀвализ рекье хутуна. 4Стхаяр шегьердин сергьятрилай элячӀна, амма гьеле яргъаз акъат тавунмаз, Юсуфа кӀвал идара ийизвай касдиз лагьана: «Тадиз абурун гуьгъуьниз алад! Агакьай чӀавуз лагь: „Вучиз куьне хъсанвилиз писвилелди жаваб гана? 5Вучиз зи гимишдин жем чуьнуьхна? Зи сагьибди адай хъвазвайди я. Гьада фал вегьезвайди я. Куьне чӀуру кӀвалах авуна!“»

6КӀвал идара ийизвайда абурув агакьарна ва вичиз эмир авурвал лагьана. 7Стхайри жаваб гана: «Вучиз, чи агъа, вуна икӀ лугьузва? Чавай, ви лукӀаривай, им ийиз жедай кар туш. 8Гьатта чи шешелра аваз жагъай гимишни Къенандай[†] элкъвена ваз хканай эхир! Бес икӀ хьайила, яраб чна ви сагьибдин кӀваляй гимиш, я тушни къизил чуьнуьхда жал? 9Чакай садавай чуьнуьхнавайди жагъайтӀа, адаз кьиникьин жаза гурай, чун вири амайбурни ви лукӀар яз акъвазда». 10«Куьне лагьайвал хьурай, – жаваб гана кӀвал идара ийизвайда, – амма лукӀ анжах чуьнуьхнавайди жагъайдакай жеда, амайбур са манийвални авачиз кӀвализ хъфида».

11Стхайри тадиз чпин шешелар чилел авудна, абур ахъайна. 12КӀвал идара ийизвайди галай-галайвал, чӀехидалай гъвечӀидалди, абурун виридан шешелра къекъвена ва жем Бунъяминавай жагъана. 13Хажалатдин лишан яз стхайри чпел алай парталар къазунна, мад ламариз пар яна ва элкъвена шегьердиз хтана.

14Ягьудни[†] стхаяр хтай чӀавуз Юсуф кӀвале амай. Абур адан вилик метӀерал аватна, 15ва Юсуфа лагьана: «Квелай ихьтин кӀвалах ийиз гьикӀ алакьна? Квез зун хьтин инсан фал вегьинин карда устад тирди чидачирни кьван?» 16«Чавай чи сагьибдиз вуч лугьуз жеда? – лагьана Ягьуда. – Жув гьикӀ гьахъвилиз акъудда? Аллагьди чи гунагь дуьздал акъудна. Къедлай чун вири чи сагьибдин лукӀар я – гьам вичивай жем жагъайди, гьамни вири амайбур». 17«Ваъ, – лагьана Юсуфа, – ихьтин кӀвалах за ийидач! Нивай жем жагъанатӀа, гьам зи лукӀ жеда, куьн лагьайтӀа саламатдиз куь бубадин кьилив ахлад».


Ягьуд вичин стхадин тереф хуьниз экъечӀун

18И чӀавуз Ягьуд[†] Юсуфан мукьув атана лагьана: «Зи агъа! Заз, ви лукӀраз, вахъ галаз рахадай ихтияр це. Закай, ви лукӀракай, хъел къвемир. Вунни фиръаван[†] хьиз я эхир!

19Вуна, зи агъа, чавай, ви лукӀаривай, чахъ буба авани ва чахъ мадни стхаяр авани лагьана жузунай. 20Чнани жаваб яз ваз, чи сагьибдиз, бубадал чан аламайдакай, амма кьуьзуь хьанвайдакай, адахъ мад са гъвечӀи хва авайдакай ихтилат авунай. Им адан кьуьзуьвилин аял я. Адан дидедин аялрикай амайди са гьам я, адан стха кьена. Бубадиз ам гзаф кӀанда[+]. 21Вунани чаз, ви лукӀариз, чи гъвечӀи стха ви кьилив гъун эмир авунай. 22Чна ваз, чи сагьибдиз, лагьанай хьи, ам бубадин патавай къакъудна жедач: ам къакъатун бубадин эхир жеда. 23Амма вуна чаз, ви лукӀариз, стха галачиз чун мад вилик пайда тахъхьурай лагьанай.

24Чун чи бубадин, ви лукӀран, патав хтайла, чна, зи жанаби, ви гафар адав агакьарнай. 25Бубади чун мад са тӀимил техил хкун патал эмир авурла, 26чна чавай гъвечӀи стха галачиз физ жедач, ам галачиз чаз гьич ви виликни пайда жедай ихтияр авачирди жаваб ганай. 27Ви лукӀ тир чи бубадини чаз икӀ лагьанай: „Квез чизва: зи папа заз кьве хва ханай. 28Сад квахьна. Зун гъавурда акьуна: ам вагьши гьайванри кукӀварна. Мад заз ам ахкунач. 29Гила куьне кьвед лагьайдини къакъудзава. Бес гьадан кьилелни са бедбахтвал атайтӀа вуч ийин? Куьн тахсир яз зун, рехи кьуьзек, гъамуни кана агъа дуьньядиз хъфида!“ 30Бес завай, – лагьана Ягьуда, – ви лукӀ зи бубадин патав ам акьван гуьр хьанвай хва галачиз хъфиз жедани? 31Бубадиз ам чахъ галачирди аквада ва чан гуда. Ва чи буба, ви лукӀ, рехи кьуьзек, чун тахсир яз гъамуни кана, агъа дуьньядиз хъфида! 32За, ви лукӀра, бубадин вилик кьил замин авуна, стха элкъвена хкведа лагьана хиве кьуна: „За ам кӀвализ хкун тавуртӀа, жуван уьмуьрдин эхирдалди зун бубадин вилик батӀул яз амукьда“. 33Гьавиляй зун ина ви лукӀ яз амукьрай! Ам лагьайтӀа, стхайрихъ галаз кӀвализ хъфирай. 34Завай ам галачиз кӀвализ хъфена, бубадин гъамуниз килигиз жедач!»

#### 45


Юсуфа вичин стхайриз сир ачухун

1Юсуфавай мад чарабур алай чкадал эхи ийиз хъхьанач. «Вири инай экъечӀ!» – гьарайна Юсуфа. Ва садни патав гвачир чӀавуз, Юсуфа вичин стхайриз вич вуж ятӀа малумарна. 2Амма ам акьван ван алаз шехьнай хьи, мисривийризни ван хьанай ва и хабар фиръавандин[†] кӀваливни агакьнай.

3«Зун Юсуф я, – лагьанай ада. – Бубадал чан аламани?» Абурай, къах хьана амукьна, гьич гафни акъатзамачир.

4«Мукьув хьухь», – лагьана Юсуфа. Стхаярни адав агатна.

«Зун Юсуф я, – лагьана ада, – куьне Мисридиз маса гайи куь стха. 5Амма куьне дерт чӀугвамир, а кӀвалах себеб яз рикӀи-рикӀ немир. Аллагьди зун иниз куь уьмуьр хиласун патал ракъурайди тир кьван! 6Ингье им кьве йис я каш давам жез, мадни вад йисуз я цун, я гуьн жедач. 7Аллагьди зун иниз, куь тухум чилелай терг тахьун патал – терг тахьун ва кьадардиз мадни артух хьун патал, виликамаз ракъурна. 8Куьне ваъ, Аллагьди зун иниз фиръавандиз меслят къалурдайди жедайвал – адан гъилик квай вирибурун агъа ва вири Мисридин гьаким жедайвал авуна.

9Бубадин патав тади ая ва адаз лагь: „Ви хва Юсуфа икӀ лугьузва: ‹Аллагьди закай вири Мисридин гьаким авунва. Геж тавуна зи патав ша. 10Вун ви вири рухваяр ва хтулар галаз, вири суьруьяр ва нехирар ва маса мал-девлет гваз Гешен чилел уьмуьр тухуда. 11Ана за ви уьмуьр а тегьерда тешкилда хьи, я ваз, я ви хизандиз, я ви гьайванриз са куьнин патахъайни дарвал жедач – гьикӀ лагьайтӀа вилик кашан мадни вад йис ква›“.

12Куьн килиг тӀун! Килиг, зи стха Бунъямин! Им зун я! Зун я квехъ галаз рахазвайди! 13Бубадиз зун Мисрида гьикьван вилик-кьилик кватӀа ва гьикӀ зал баркалла алатӀа ихтилат ая. Квез ина акур кьван вири гьаларикай бубадиз ахъая ва жезмай кьван фад буба иниз хкваш!»

14Ам Бунъяминан, вичин стхадин, гарданра гьатна, шехьна. Бунъяминани шехьиз, ам къужахда кьуна. 15Ахпа шехьиз, Юсуфа вичин амай стхайризни теменар гана ва суьгьбетар гатӀунна.


Фиръаванди Якьубаз Мисридиз атун теклифзава

16Юсуфан патав стхаяр атанвайдакай хабар фиръавандив[†] ва адан мукьуванривни агакьна. Абуруз хвеши хьана, 17-18ва фиръаванди Юсуфаз лагьана: «Стхайриз, анай чпин хизанар ва буба хкун патал, ламариз парни яна Къенандиз[†] рекье гьатун эмир це. За абуруз Мисрида виридалайни хъсан вуч аватӀани гуда. Чи уьлкведин мублагьвиликай лезет хкудрай. 19Абуру аялар ва папар хкун патал, ваз Мисридай дапурагар къачун эмир ийидай ихтияр гузва; ва абуру чпихъ галаз бубани иниз хкурай. 20Амукьдай мал-девлетдикай абуру гьич фикирни авун герек туш: абурухъ Мисрида авай виридалайни хъсанди вуч ятӀа, вири жеда».

21Исраилан рухвайри гьа икӀ авунни авуна. Юсуфа абурув, фиръаванди къалурайвал, дапурагар вугана, гьакӀни рекьин суьрсет 22ва гьар садаз – цӀийи парталар. Бунъяминаз ада гимишдин пуд виш шекъел ва вад къат парталар гана. 23Бубадиз ада цӀуд ламрал эцигна Мисридин чилин вири няметрикай ва цӀуд диши ламрал эцигна, техил, фу ва рекьин маса суьрсет ракъурна. 24«Алад, рекье къалар ийимир», – лагьана ада стхайриз сагърай лугьудайла.

25Абур, Мисри туна, Къенандиз бубадин патав хтана.

26«Юсуф сагъ яз ама, – лагьана абуру бубадиз, – ва алай вахтунда вири Мисрида гьакимвал ийизва».

Якьубан нефес кьурана: ам сакӀани чӀалахъ жезвачир. 27Амма рухвайри адав Юсуфан вири гафар агакьарна, адаз вичин вилералди Юсуфа ам хутахун патал ракъурнавай дапурагар акуна, – ва руьгь хкаж хьана, 28«Бес я! – лагьана Исраила. – АкӀ хьайила зи хва Юсуф сагъ я ман?! Рекьидалди вилик ам акун патал, зун рекье гьатда».

#### 46


Якьуб Мисридиз фин

1Исраил, вичин вири мал-девлет кӀватӀ хъувуна, рекьиз экъечӀна. Беэр-Шебадиз атайла, ада вичин буба Исакьан Аллагьдиз къурбанд авуна –[+] 2ва йифиз Аллагьди ахварай адаз эверна: «Якьуб! Якьуб!» «Гьай», – жаваб гана Исраила.

3Аллагьди лагьана: «Зун Аллагь я, ви бубадин Аллагь я. Мисридиз физ кичӀе жемир, Мисридиз алад: ана за вакай чӀехи са халкь арадал гъида. 4Зун Вични квехъ галаз Мисридиз къведа, ва За куьн анай хкинни хъийида. Юсуфа вичин гъилелди ви вилер акьалда»[+]. 5Якьубани Беэр-Шеба туна, рехъ давамарна.

Чпив фиръаванди[†] вуганвай дапурагра аваз Исраилан рухвайри Якьуб, чпин аялар ва папар тухузвай; 6чпин нехирар абуру вилик кутуна гьалзавай ва Къенанда[†] гъилиз гъайи мал-девлетни къахчунвай. Гьа икӀ Якьуб вичин вири эвледарни галаз Мисридиз куьч хьана: 7рухваяр, рушар, хтулар – вичин вири тухум ада Мисридиз хкана.


Якьубан хизандин сиягь

8Ингье Мисридиз куьч хьайи Исраилан несилрин тӀварар:

Якьуб ва адан эвледар.

Якьубан сифте хва – Рувен[+]. 9Рувенан рухваяр: Гьенух, Палу, Гьецран ва Карми[+].

10Шимунан рухваяр: Ямуил, Ямин, Агьад, Яхин, Цагьар ва къенанви[†] папа хайи хва Шаул[+].

11Левидин рухваяр: Гершан, Къегьат ва Мерари[+].

12Ягьудан[†] рухваяр: Эр, Анан, Шелагь, ПерецӀ ва Зерагь. Эрни Анан гьеле Къенанда амаз кьенай, Пересаз лагьайтӀа кьве хва – Гьецранни Гьамул – хьанай[+].

13Исахаран рухваяр: Тала, Пува, Яв ва Шимран[+].

14Забулунан рухваяр: Серед, Элан ва Ягьлеил[+].

15Ибур Якьубаз, адан руш Динани хьиз, Лияди Падан-Арамда хайи несилар я. Рухваярни рушар вири кваз – къанни цӀипуд кас.

16Гадан рухваяр: Сифян, Гьаги, Шуни, Эсбан, Эри, Аради, Арели[+].

17Ашеран рухваяр: Йимнагь, Ишва, Ишви ва Берия. Абурун вах – Серагь. Бериядин рухваяр: Гьебер ва Малкиял[+].

18Ибур Якьубаз Лабана вичин руш Лиядиз къаравуш яз гайи Зилпади хайи несилар я, – цӀуругуд кас.

19Якьубаз Рахилакай хьайи рухваяр:

Юсуф ва Бунъямин.

20Мисрида Андин ибадатханада диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асената Юсуфаз кьве хва хана: Манаше ва Ифраим[+].

21Бунъяминан рухваяр: Бела, Бехер, Ашбел, Герай, Наъман, Эхи, Раш, Мупим, Гьупим ва Ард[+].

22Ибур Якьубаз Рахилакай хьайи несилар я – цӀукьуд кас.

23Данан хва: Гьушим[+].

24Нифталидин рухваяр: Ягьциял, Гуни, Яцер ва Шилем[+].

25Ибур Якьубаз Лабана вичин руш Рахилаз къаравуш яз гайи Билгьадикай хьайи несилар я – ирид кас.

26Якьубахъ галаз Мисридиз атайбурун умуми кьадар, адан рухвайрин сусар квачиз, – пудкъанни ругуд кас.


Якьубан хизан Мисридиз атун

27Юсуфаз Мисрида идалай вилик кьве аял авай. Мисридиз куьч хьайи Якьубан тухумдин кьадар вири санлай пудкъанни цӀуд касдикай ибарат тир[+].

28Ягьуд[†] и вахтунда Якьуба вилик, Юсуфан кьилив, Юсуфа Гешенда абурун кӀвенкӀвел экъечӀун патал, ракъурнавай.

Абур Гешендив агакьна. 29Юсуфа вичин дапурагдик балкӀанар кутӀуниз туна ва вичин буба Исраилан вилик экъечӀун патал Гешендиз рекье гьатна. Ам бубадин вилик экъечӀна, адан гардан кьуна ва адан къужахда яргъалди шехьна. 30«Гила, заз вун сагъ яз акурдалай кьулухъ, зун кьейитӀани жеда», – лагьана Исраила.

31-32Юсуфа вичин стхайриз ва вири сихилдиз лагьана: «Зун фиръавандиз[†] Къенандай[†] зи патав стхаяр ва вири зи сихил атанвайди, абур чубанар тирди, лапагар хуьзвайди, чпихъ галаз лапагар ва къарамалар хканвайди ва мад мал-девлет гвайди лугьуз физва.

33Куьне лагьайтӀа, фиръаванди квез эверна ва куьн квел машгъул я лагьана хабар кьурла, 34икӀ жаваб це: „Фиръаван, вун сагърай. Чун аял чӀавалай, чи бубаяр хьиз, чубанар я“. И чӀавуз куьн Гешен чилел тада, вучиз лагьайтӀа хипер хуьзвай вирибур мисривийри мурдар хьанвайбур яз гьизабзавайди я»[+].

#### 47

1Фиръавандин кьилив атана, Юсуфа лагьана: «Къенандай чпин лапагрин ва къарамаларин суьруьяр ва чпин мал-девлетни гваз зи бубани зи стхаяр атанва. Исятда абур Гешендин чилел ала».

2Юсуфа фиръавандиз стхайрикай вад кас къалурна. 3Фиръаванди абурувай чеб квел машгъул ятӀа хабар кьурла, абуру жаваб гана: «Фиръаван, вун сагърай. Чна, ви лукӀари, чи бубайри хьиз, лапагар хуьзва». 4Ва мадни икӀ лагьана: «Чун, ви лукӀар, и чилел масанай куьч хьана атанвайбур я. Чахъ лапагар хуьдай маса чкаяр авач, Къенанда исятда зурба каш ава эхир. Чаз Гешен чилел бине кутуна ацукьдай ихтияр це ман».

5Фиръаванди Юсуфаз лагьана:

– Ви патав бубани стхаяр атанва – 6акӀ хьайила чи чилин виридалайни хъсан пипӀера абурув бине кутаз тур. Мисридин вири чилер ви вилик ква. Гешендин чилерал уьмуьр тухурай. Ваз абурун арада иллаки кар алакьдай ксар чидатӀа, абур зи суьруьйриз къуллугъ авун патал эциг.


Якьуб фиръавандин вилик акъвазун

7Ахпа Юсуфа фиръавандиз[†] вичин буба къалурна. Якьуба фиръавандиз хийир-дуьа[†] авуна, 8адани хабар кьуна: «Бес ви яшар гьикьван я?» 9«Зун и дуьньядиз вишни къанни цӀуд йис мугьман хьанва, – жаваб гана Якьуба. – Им са акьван гзаф туш, и йисарни четинбур хьанай. Абур зи бан-бубаяр мугьман хьайи йисарихъ галаз гьич гекъигизни жедач»[+]. 10Фиръавандиз мад гъилера хийир-дуьа авуна, Якьуб инлай элячӀна.

11Юсуфа, фиръаванди вичиз къалурайвал, вичин мукьва-кьилияр Мисридин виридалайни хъсан чилел, Рамсес вилаятда, бине кутуна ацукьарна, ва ана абуруз чилер чара авуна[+]. 12Гьам бубадиз, гьам стхайриз, гьамни вири вичин сихилдиз Юсуфа техилни чара авуна, гьар садаз вичин хизанда авай аялрин кьадардиз килигна.


Мисривийри чеб фиръавандиз маса гун

13Уьлкведа лагьайтӀа, техил амачир, халкьдиз еке азият хьанвай – гьам Мисридихъ, гьамни Къенандихъ[†] галукьнавай каш гьакьван заланди тир. 14Инин агьалийриз техил маса гуналди, Юсуфа фиръавандин[†] хазинадиз Мисридани Къенанан авай кьван вири гимиш кӀватӀна. 15Я Мисрида, я Къенанда гимиш амачирла, мисривийри атана Юсуфаз лагьана: «Чаз техил це! ТахьайтӀа чун ви вилик кьиникь лазим яни? Гимиш куьтягь хьанва». 16«Гимиш куьтягь хьанватӀа, – лагьана Юсуфа, – гъваш инал куь малар, техил маларихъ галаз дегишда».

17Абуру чпин суьруьяр вилик кутуна иниз гьална, ва Юсуфа техил гьайванрихъ галаз дегишиз хьана: балкӀанрихъ, хиперихъ, цӀегьерихъ, къарамаларихъ, ламарихъ галаз. А йисуз ада техил абуруз маларихъ дегишнай, 18гуьгъуьнин йисуз абур адан патав ихьтин гафар гваз атана: «Вакай чуьнуьхдай кар авач, чи агъа, чи гимишни, чи маларни – вири вибур хьанва. Чаз гила чи беденрилайни чилерилай гъейри ваз теклифдай мад затӀни амач.

19Чун гила ви вилерал чи чилни галаз рекьин лазим яни кьван? Чунни, чи чилерни къачуна, техилдихъ галаз дегиш ая – ва чун чи чилни галаз санал фиръавандин лукӀар жеда. Анжах чун текьена амукьдайвал, ва чилер баябан тежедайвал, тумунин техил це».

20Гьа икӀ Юсуфа фиръавандин хийирдиз Мисридин вири чилер маса къачуна. Мисривийри вирида сад хьиз адаз чпин мулкар маса гана – каш гьакьван заланди тир. Вири чилер фиръавандин хсусиятдиз элкъвена, 21мисривияр лагьайтӀа вири уьлкве тирвал, и къерехдилай а къерехдал кьван, – Юсуфа фиръавандин лукӀариз элкъуьрна. 22Анжах мажуси[†] диндин къуллугъдаррин чилер Юсуфа маса къачунач – диндин къуллугъдарар фиръавандин нафакьадал алай ва адан гьисабдай незвай, гьавиляй чпин чилерни маса ганач.

23Юсуфа мисривийриз лагьана: «Гила, за фиръавандин хийирдиз куь чилерни, куьн чебни маса къачур чӀавуз, техилдин тум къачуна ам цуз. 24Къедлай бегьердин вадай са пай куьне фиръавандив вахкуда, вадай кьуд пай тӀуьн ва цун патал тада – жува, хизанри, аялри».

25«Вуна чи уьмуьр хиласна! – жаваб гана мисривийри. – Вуна ви вилерай чаз майил авуна, чи агъа. Къедлай кьулухъ чун фиръавандин лукӀар я».

26Юсуфа тайинарай чилин къанун Мисрида къени кьилиз акъудзама: фиръавандив бегьердин вадай са пай вахкузва. Анжах диндин къуллугъдаррин чилер фиръавандиз хьанач.


Якьубан эхиримжи мурад

27Исраилвияр Мисрида, Гешендин чилел, бине кутуна ацукьна. Ина абурукай чилерин иесияр хьана, ина абурукай гзаф аладдайбур ва кьадардиз чӀехибур хьана.

28ЦӀерид йис Якьуба Мисрида акъудна, вири санлай ада вишни яхцӀурни ирид йисуз уьмуьр тухвана. 29Рекьидай вахт мукьув хьайила, ада Юсуфаз эверна: «Ви вилерай заз майил авайтӀа, зи ятурдив гъил хкӀуна, вуна зи тӀалабун рикӀелай алуддач лагьана кьин це: зун Мисрида кучукмир! 30Зун бан-бубайрин кьилив рекье гьатайла, Мисридай хутахна, къванцикай раснавай бубайрин сурара кучук». «За вуна лагьайвал ийида», – жаваб гана Юсуфа[+]. 31«Кьин це», – лагьана Якьуба. Юсуфа кьин кьуна, ва месел къатканвай Якьуба икрам авуна.

#### 48


Якьуба Юсуфан рухвайриз хийир-дуьа авун

1Са кьадар вахт алатайла, буба азарди кьунвайди хабар хьайи Юсуфа адан патав вичин рухваяр тир Манашени Ифраим гъана.

2«Ви хва Юсуф атанва», – лагьана Якьубаз. Адани вичин вири къуватар кӀватӀна, месел хкаж хьана, 3Юсуфахъ элкъвена икӀ лагьана: «Са мус ятӀани Лузда, Къенандин[†] чилел, зи вилик вири алакьдай Аллагь[†] атанай. Ада заз хийир-дуьа[†] авунай 4ва лагьанай: „За ви тухум гзаф аладдайди ва кьадардиз чӀехиди ийида, валай гзаф халкьар арадал гъида, и чилни эбеди яз ви несилриз гуда“»[+].

5«Ингье гила, – лагьана Якьуба, – зун къведалди Мисрида хьайи ви кьве аялни за хвавиле кьабулда. Гила Ифраимни Манаше Рувенахъ ва Шимунахъ галаз барабар яз зибур жеда. 6Ваз ахпа хьайи рухваяр – абур вибур я, амма ибур стхайрин тухумдай яз гьисабда ва абурун паюникай ирс къачуда».

7«Зи Рахилни, – лагьана Якьуба, – зун Падандай элкъвена хкведайла, Къенанда, Эфратадин патарив, рекье кьена. Гьана, Эфратадиз фидай рекье за ам кучукни авуна». Аниз гила Бетлегьем лугьузва[+].

8Юсуфан гадайриз килигна Исраила адавай хабар кьуна: «Ибур вужар я?» 9«Ибур, – жаваб гана Юсуфа, – заз ина Аллагьди пишкеш авур зи рухваяр я». «Абур зи мукьув гъваш, – лагьана Исраила, – за абуруз хийир-дуьа ийидайвал».

10Кьуьзуьвили Исраилан вилер зайиф авунвай – адаз саки са затӀни аквазмачир. Юсуфа аялар адав агудна: Исраила абуруз теменар гана, къужахда кьуна 11ва Юсуфаз лагьана: «Захъ гьатта вун ахквада лагьана умуд амачир, амма ингье Аллагьди заз ви балаярни аквадай мумкинвал гана».

12Юсуфа Исраилан метӀерив ацукьнавай вичин аялар къарагъарна ва бубадиз пел чилив агакьдайвал икрам авуна.

13Юсуфа вичин рухваяр Исраилав агудайла, Ифраим адан эрчӀи патахъ, Исраилан чапла патахъ, Манаше чапла патахъ, Исраилан эрчӀи патахъ, галай. 14Амма Исраила эрчӀи гъил Ифраиман кьилел эцигна – гъвечӀидан, чапладини – Манашедин кьилел – чӀехидан, гьавиляй ада гъилер кирсеба кьунвай.

15Исраила Юсуфаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

– Аллагьди – адан вилик зи бубайри уьмуьр тухвана, Ибрагьимни Исакь!
Аллагьди, зун хвейиди вири зи уьмуьрда къенин йикъалдини,
16малаикди[†], зун гьар жуьредин писвилерикай хиласай, –
жегьил-жаванриз хийир-дуьа авурай!
Абура зи тӀвар давам хьурай
ва зи бубайрин – Ибрагьиманни Исакьан, – тӀварар.
Абурун несилар чилел кьадардиз гзаф жеда.

17Юсуфа, бубади вичин эрчӀи гъил Ифраиман кьилел эцигнавайди акуна ва и кардикай хуш татана, Ифраиман кьилелай Манашедин кьилел эхцигун патал бубадин гъил кьуна. 18«ИкӀ ваъ, буба, – лагьана Юсуфа. – Ингье сифте хва, эрчӀи гъил гьадан кьилел эциг».

19«Заз чида, – рази тахьана жаваб гана Исраила, – заз чида, чан хва. Гьадалайни чӀехи халкь арадал къведа. Амма икӀ ятӀани, гъвечӀи стхади вичин артуханвал къалурда ва гзаф тайифайрин эвел кутада»[+].

20Ингье а юкъуз Исраила абуруз авур хийир-дуьадин гафар:

– Иврияр патал куьн хийир-дуьа жеда.
Абуру сада садаз нуьсрет[†] гудайла, лугьуда:
«Аллагьди вун авурай
Ифраимни Манаше хьтинди!»

Гьа икӀ ада Ифраим Манашедилай вилик эцигна.

21Ахпа Исраила Юсуфаз лагьана: «Зун и мукьвара рекьида, амма Аллагь квехъ галаз жеда, ва куьн куь бубайрин чилел хкида. 22Ваз за дагъларин цӀиргъ гузва: вун стхайрилай вине жеда. За ам амарийривай турунинни хьелерин куьмекдалди къахчурди я».

#### 49


Якьуба вичин рухвайриз хийир-дуьа авун

1[•]Якьуба вичин рухвайриз эверна:

– КӀватӀ хьухь: за куьн гележегда куь гуьзетдатӀа хабардар ийида.

2КӀватӀ хьана яб це Якьубан рухваяр,
Исраилаз яб це, куь бубадиз!

3Рувен, зи сифтеди, зи къудрат,
Зи итимвилин къуватдин сифте майва,
Ам кьакьан я виридалай – ичӀи къуват!
4Вилик пад кьаз тежедай ятар хьтин,
хъижедач вун мад сифтеди,
къаткана кьван бубадин месел –
зи месиз кӀур гана, мурдар авуна![+]

5Шимунни Леви, стхаяр,
чпин кантӀар инсаф тийирвилин яракь тир![+]
6За абурун къастара иштирак ийизвач,
кӀеретӀдикай туш зун абурун.
Хъел акатда инсанар рекьида,
къугъунар ийида, жунгавар набут ийида.
7Лянет я абурун икьван инсаф авачир хъилез,
гьакӀни гъазабдиз, акьван къати!
Якьубан рухвайрин арада гьарнихъ чукӀурда абур,
чкӀана гьарниз акъудда Исраилан рухвайрин арада![+]

8Ягьуд[†], стхайри ви тариф ийида!
Ви гъил – душманрин кьамал жеда,
ваз стхайри икрам ийида.
9Вун, Ягьуд, жегьил аслан хьиз,
гъуьрчен винел цавуз акъатда, зи хва.
Аслан хьиз чилив игис хьана –
Нивай чӀур ийиз жеда асландин секинвал[+]?
10Ягьудан гъилерай гьукумдин лаш аватдач,
гьакимдин аса адан кӀвачеривай къакъатдач.
Вахт къведа – ада жерме къачуда
ва халкьар адаз муьтӀуьгъ жеда[+].
11Лам кутӀундай затӀ адан ципицӀдин чӀере я,
ципицӀдин чӀере я шаркӀунтар кутӀунун патал.
Вичин парталар ада чехирда чуьхуьзва,
вичин либасар ципицӀдин ивида.
12Вилер адан чехирдикай мичӀи я,
некӀедикди лацу я адан сарар.

13Забулуна уьмуьр тухуда гьуьлуьн къерехда,
гимияр атана акъваздай.
Сергьятни адан патарив Сидундин гва.

14Исахар къуват квай лам я,
парарин арада яргъи хьана къатканвай;
15Адаз акуна хьи, секинвал хъсан затӀ я,
и чилни гзаф гуьрчег я,
ва далу парцин кӀаник кутуна,
масадан гъилик квайди хьана.

16Дана вичин халкь идара ийида:
имни Исраилдин тайифайрикай сад я[+].
17Дан рекьел гъуьлягъ хьурай,
агъу авай гъуьлягъ жигъиррал алай.
КӀасда балкӀандин кӀвач,
мияхни аватда далудихъди.

18Ребби, На хиласуник ква зи умуд![+]

19Гадал вегьида таланчийри,
абурухъ ам галтугда тарашиз абур.

20Ашераз булдалди недай-хъвадайди ава,
пачагьар няметралди ада таъминарзава.

21Нифтали азад мирг я,
вичи гзаф гуьрчег балаяр хадай.
22Юсуф бегьер гудай чӀере я,
бегьер гудай чӀере чешмедин патав гвай.
Адан хилери цал бегьем кӀевнава.
23Гьужумрикни акатнай ам,
душманвални авунай адахъ галаз,
Дяве авунай адахъ галаз устадар тир лишанчийри.
24Амма чӀемерук адан датӀана тӀарам тир,
адан гъилериз къуват гузвай чешме
Уьтквемдан, Якьубан Аллагьдин, гъилер тир эхир,
ва Иман гвайбурун чубан, исраилдин раг тир![+]
25Ам ви бубадин Аллагь я, Ада ваз куьмекда,
Ам вири Алакьдайди[†] я, Ада ваз нуьсрет[†] гуда.
Кьакьан цаварин нуьсрет,
Дерин деринрин нуьсрет,
Мумайрин кӀвенкӀверин ва руфунин нуьсрет.
26Вине я ви бубадин нуьсрет,
кьадим дагъларин нуьсретдилай
даим тепейрин жумартвилерилай.
Абур вири Юсуфан кьилел хьуй,
Вичин стхайрин арада хан тирдан пелел[+].

27Бунъямин вагьши жанавур я:
пакамахъ вичин къурбанд жакьвазва,
няниз гъуьрч сараралди кукӀварзава.

28Исраилдин цӀикьвед тайифа[†] ва абуруз бубади авур хийир-дуьаяр[†] гьа ихьтинбур я. Гьар са тайифадиз – вичин хийир-дуьа.


Якьубан кьиникь ва кучукун

29Якьуба рухвайриз лагьана: «Мукьвара зун бан-бубайрин патав хъфида. Зун зи бубайрин патав хети Эфранан чуьлдал алай кьветӀе динж ая. 30И кьветӀ Къенандин[†] чилел, Мамредин патарив, Махпелан чуьлда ава, чуьл лагьайтӀа Ибрагьима хети Эфранавай сурарин чка патал къачурди я. 31Ана гьам Ибрагьимни адан паб Сарра, гьам Исакьни адан паб Рефикъа кучукнава, гьана за Лияни кучукнай[+]. 32Гьам чуьл, гьамни анал алай кьветӀ хетийривай маса къачунвайбур я».

33Рухвайриз ихьтин тапшуругъ гана, Якьуб месел ярх хьана кьена ва бан-бубайрин патав хъфена.

#### 50

1Юсуф бубадин бедендал гьалтна, шехьиз кьейидан чиниз теменар гана. 2-3Вичин лукӀар тир жерягьрал ада Исраилан беден мелгьамра тун тапшурна. Жерягьри, адет тирвал, беден яхцӀур юкъуз мелгьамра туна ва пудкъанни цӀуд юкъуз мисривияр кьейидахъ шехьна. 4Ясдин вахт куьтягь хьайила, Юсуфа фиръавандин[†] мукьва авунвай ксаривай тӀалабна: «Куь вилерай заз майил аватӀа, фиръавандиз лагь хьи, 5бубади зав кьин кьаз тунай: кьейила, за ам Къенанда авай, ада вичиз виликамаз гьазурнавай сурарин кьветӀе кучукун лазим я. Вун рази ятӀа, за фена буба кучукдай ихтияр къачузва, ахпа элкъвена хкведа». 6«Алад, фена буба кучук, – ихтияр гана фиръаванди. – Кьин кьилиз акъуд».

7Юсуф буба кучукун патал рекье гьатна, ва адахъ галаз чпихъ асул-несил авай фиръавандин мукьуванар, вири чӀехи къуллугъдарар ва Мисридин вири чилерин агъсакъалар, 8Юсуфан вичин хизан, адан вири стхаяр ва адан вири сихилни рекьиз экъечӀна. Гешенда амайбур анжах абурун аяларни лапагарни къарамалар тир. 9Адахъ кьве чарх квай дапурагар, гзаф кьадар миях аскерар ва сан авачир кьван халкь галай.

10Ярдандилай анихъ галай Гарен-АтӀаддив агакьайла, абуру ана са йикь-шиван авуна – ирид юкъуз абур Юсуфан бубадихъ шехьна. 11А чилерал уьмуьр тухузвай къенанвийри Гарен-АтӀадда чӀугвазвай яс акурла, гьарайдалди лагьанай: «Мисривияр гьикьван дерт чӀугваз шехьзава!»

Гьавиляй Ярдандилай анихъ галай и чкадиз Абел-Мисрини[*] лугьузва.

12Бубади гьикӀ лагьанайтӀа, рухьвайри гьакӀ авуна: 13адан мейит Къенандиз хкана ва Ибрагьима хети Эфранавай сурар патал къачур Махпелан чуьлдал алай кьветӀе кучукна – Мамредикай са акьван яргъал тушиз[+]. 14Мейит кучукайдалай кьулухъ Юсуф, адан стхаяр ва вири абурухъ галайбур элкъвена Мисридиз хтана.


Инсанди фикирда, амма Аллагьдин гъиле жеда

15Гила, буба кьейидалай кьулухъ, Юсуфан стхайри фикир ийиз хьана: «Юсуфаз исятдани чакай хъел аматӀа, ва чна вичиз авур азиятриз жаваб яз, эвездай са кар хъийиз кӀан хьайитӀа вуч ийин?» 16Абуруни Юсуфав ихьтин гафар агакьарун тапшурна: «Рекьидалди вилик ви бубади 17ваз лугьун патал веси авуна: „Тавакъу ийизва – вуна стхайрин гунагьдилай, абурун батӀулвилелай, абуру ваз авур чӀурувилелай гъил къахчу“. ГьакӀ хьайила, чалай гъил къахчу, чун ви бубадин Аллагьдин лукӀар я эхир!» И гафариз яб гудайла, Юсуф шехьнай.

18Стхаяр атана адан вилик чилел метӀерал аватна ва лагьана: «Къедлай чун ви лукӀар я!» 19«КичӀе жемир, – лагьана Юсуфа. – Зун Аллагь яни кьван? 20Куьне заз пис къаст авун кьетӀ авунай, амма Аллагьди ам хъсанвилиз элкъуьрнай: а кар себеб яз гьикьван инсанар хилас хьана! 21КичӀе жемир. За куь ва куь веледрин къайгъударвал ийида».

И гафари стхаяр секинарнай ва абурун рикӀериз таъсир авунай.


Юсуфан кьиникь

22Гьа икӀ Юсуф вичин сихилни галаз Мисрида бине кутуна ацукьнай. Адан вишни цӀуд йис хьана; 23адаз вичин штулар, Ифраиман птулар, акун ва Манашедин хва Магьиран цӀийиз хьайи аялар вичин метӀерал кьун кьисмет хьана[+].

24«Зун и мукьвара рекьида, – лагьана Юсуфа мукьва-кьилийриз. – Амма са югъ алукьда ва Аллагьди куьн рикӀел гъида ва куьн инай Ада Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана кьин кьунвай чилерал хутахда»[+].

25Юсуфа Исраилан несилрив кьин кьаз туна: Аллагьди чеб рикӀел гъайи чӀавуз абуру Мисридай адан мейитдин амукьаярни чпихъ галаз хутахда[+].

26Юсуф вишни цӀуд йиса аваз кьена. Адан мейит мелгьамра туна, Мисрида, мейит твадай ишикӀда эцигна.

### ЭхкъечӀун

#### ЭхкъечӀун

ЭхкъечӀун


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Гьахьун


ЭхкъечӀун


Гьахьун

Тавратдин кьвед лагьай ктабда Исраилдин халкь арадал атуникай – Якьубан эвледар Мисридин лукӀвиликай хилас хьуникай ва адаз Къанун гуникай, – раханва. И вакъиаяр пуд агъзур йисалайни гзаф идалай вилик кьиле фена (дуьм-дуьз вахтунин гьакъиндай тарих чирунал алахънавайбур са фикирдал атанвач).

Ктабдин сад лагьай паюна (1-19-кьилер) Мусадикай – Реббиди Вичин халкь Мисридай ахкъудун патал хкягъай касдикай – ахъайзава. Кьвед лагьай паюнани (20:2-17) – Аллагьдинни Адан халкьдин арада Икьрар кутӀуникай, Къанун гуникай. Къанундин асас бине Аллагьдин 10 веси я. Гьа и весийрикай алай аямдин дуьньяда гзаф халкьар патал ахлакьдин къайдаяр хьанва.

Аллагьди Мусадизни халкьдиз Вичин къанунарни насигьатар, Вичин къилих ва вичин халис ТӀвар къвез-къвез ачухарзава. Ада Мусадиз виче Ребби Вичин халкьдин арада аваз жедай Алачух, исраилвийрин рекьин мескен, гьикӀ къулайвилелди туькӀуьрдатӀа бегьем тир тайинвал авай рекьер къалурна (25-30 кьилер). Аллагь – къайгъуда такьадай килигдайди ваъ, Ада абуруз хиве кьурвал, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан эвледар азад авун патал, чилин тарихдин гьерекатдик акахьзавайди я. Гьа са вахтунда ктабди чаз Мусадиз лап гьар са камуна инсанрин патай жезвай аксивиликай суьгьбетзава: адет хьанвай лукӀвал абуруз гьеле гъавурда гьат тавунвай азадвилелай саламат яз аквазва. «Хьунухь» ктабда хьиз, «ЭкъечӀунани» Библияди вичин игитар гьар патарихъай, зайифвилерни кимивилер чуьнуьх тийиз, къалурзава.

#### 1


Исраил Мисридикай азад хьун


(1:1–15:21)


Исраил Мисрида чандал гъун

1Ингье Якьубахъ галаз санал чпин хизанарни галаз Мисридиз атай адан рухвайрин тӀварар (абурукай гьар сад вичин хизанни галаз атанай): 2Рувен, Шимун, Леви, Ягьуд[†], 3Исахар, Забулун, Бунъямин, 4Дан, Нифтали, Гад ва Ашер[+].

5Вири абур, Якьубан несилар – вичи а чӀавалди гьеле Мисрида уьмуьр тухузвай Юсуфни кваз, пудкъанни цӀуд кас авай[+].

6Юсуф кьенай, адан стхаярни ва абурун вири несилни кьенай. 7Исраилан[†] эвледар лагьайтӀа, аладун-веледун гзаф тир, абурун кьадар датӀана артух жезвай, къвердавай абурун къудрат гзаф жезвай; са тӀимил вахтунда абурувди вири уьлкве ацӀанай.

8Мисридин тахтунал, вичиз Юсуфакай са затӀни чин тийидай, цӀийи пачагь хкаж хьанай[+]. 9Ада вичин итимриз лагьана: «Килиг садра Исраилдин[†] халкьдин кьадар гьикьван гзаф хьанватӀа: абурухъ чалай гзаф къуват ава. 10Абур мадни артух тахьун патал са вуч ятӀани кьетӀна кӀанда. ТахьайтӀа, дяве гатӀунайтӀа, абур чи душманрихъ галаз сад хьана, чаз аксина къарагъда ва чи гъиликай хкечӀда».

11Исраилдин рухваяр залан кӀвалахривди гьелек авун патал мисривийри абурун кьилел къаравулар эцигна ва фиръаван[†] патал чпихъ гьамбарханаяр галай кьве шегьер эцигиз туна – Питам ва Рамсес[+]. 12Амма мисривийри Исраилдин рухваяр гьикьван гзаф азиятдик кутунатӀани, гьакьван абурун кьадар гзаф жезвай. Мисривийриз абур авайдалайни гзаф жез кичӀе хьана 13ва, са жизвини инсаф тийиз, абур кӀвалах авуниз мажбур ийизвай. 14Абуру Исраилдин рухвайрин вири уьмуьр зиллетдиз ва залан зегьметдиз элкъуьрна: абуру палчух тӀушунзавай, кьарунчӀар атӀузвай, чуьлда кӀвалахзавай. Абурув и кӀвалахар гьич са жизвини язух татана, гужуналди ийиз тазвай.

15Мисридин пачагьди Исраилдин кьилинбур тир мамач-папариз вичин патав эверна. Садан тӀвар Шифра, муькуьдан Пуа тир.

16«Иври папаривай аялар кьабулдай чӀавуз, – лагьана ада ибуруз, – вуж хазватӀа килиг. Гада яз хьайитӀа – йикь, руш яз хьайитӀа – чан алаз амукьрай».

17Амма мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тир ва гьавиляй Мисридин пачагьдин эмирдиз яб ганачир: гадаяр сагъ-саламатдиз тазвай.

18Пачагьди абуруз мад вичин кьилив эверна ва жузуна: «Куьне гадаяр вучиз рекьин тавуна тазва?» 19«Иври папар мисривияр хьтинбур туш, – жаваб гана мамачри, – абур гзаф уьтквембур я. Мамач-паб гьич атана агакьни тавунмаз, чувуд[†] папари хана жеда». 20И кардай Аллагьди мамач-папарив хийирдалди агакьарна. Исраилдин халкь лагьайтӀа, къвердавай гзаф ва адан къуват артух жезвай. 21Мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тирвиляй, Аллагьди абурун хизанриз хушбахтвилин рехъ ахъайнай.

22ИкӀ хьайила, фиръаванди вичин халкьдиз ихьтин эмир гана: «Чувудриз жезвай вири гадаяр Нил вацӀуз гадара. Чан алаз анжах рушар тур».

#### 2


Муса пайгъамбар дидедиз хьун

1А чӀавуз Левидин тайифадикай[†] тир сада вичин тайифадикай тир паб къачуна[+]. 2Абуруз хва хьана. Дидедиз ам гьикьван хушди ятӀа акуна ва пуд вацра ам чуьнуьхна хвена. 3Мад адавай ам чуьнуьхиз хъхьанач. И чӀавуз ада нацӀарикай хранвай зимбил къачуна, адал къирдин шкьакь алтадна, куьрпе аял ана эцигна ва Нил вацӀун къерехда, нацӀар авай чкада туна. 4Аялдин вах са тӀимил яргъал хьиз акъвазна, адаз вуч жедатӀа, килигзавай.

5Ингье Нилдин къерехдал эхъуьн патал вичин къаравушарни галаз фиръавандин[†] руш атана. Адаз нацӀарин юкьва авай зимбил акуна, къаравушдиз ам вичин патав гъваш лагьана эмир гана, 6ахъайна килигайла ана бицӀек акуна. Аял шехьзавай, ва адаз адан язух атана. «Им иврийрин аялрикай я», – лагьана фиръавандин руша.

7Аялдин ваха адавай хабар кьуна: «Белки фена вичи аялдиз нек гана ам вун патал чӀехи ийидай иври папаз эверин?» 8«Алад», – лагьана фиръавандин руша. Руша фена аялдин диде галаз хтана, 9ва фиръавандин руша адаз лагьана: «Им къачуна, идаз хур це. За ваз ви гьакъи гуда».

Папа аял къачуна ва ам чӀехи авуна, 10ахпа ам чӀехи хьайила, фиръавандин рушан кьилив хкана. Адани гада хвавиле кьабулна ва адал «За ам цикай хкудна» лугьуз Муса[*] тӀвар эцигна.


Муса Мидияндиз катун

11Вахтар къвез алатна. Муса чӀехи хьана. Ам вичин ватанэгьлийрин патав атана ва абурун залан зегьмет акуна. Адаз мисривиди вичин ватанэгьли гьикӀ гатазватӀа акуна. 12Муса инихъ-анихъ килигайтӀа – патарив гьич са касни гвачир. Ада мисриви яна кьена, ва мейит къумадик кучукна.

13Пакадин юкъуз Муса мад абурун кьилив хтана – ва акуна хьи, кьве иври чеб чпихъ галаз кикӀизва. «Вуна ви жуванди вучиз гатазва?» – хабар кьуна Мусади кефи хазвай касдивай. 14Адани жаваб гана: «Вакай чи кьилел чӀехидини дуванбег ни авунвайди я? ТахьайтӀа ваз зунни мисриви хьиз яна рекьиз кӀанзавани?» Мусадик кичӀ акатна: ада вири малум хьанва лагьана фикирна.

15Фиръавандиз[†] хьайи агьвалатдикай хабар хьайила, Мусадиз кьиникьин жаза гуз кӀан хьана. Амма Муса фиръавандикай катна фена мидиянвийрин уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьна.

Ам къуйдин[†] патав ацукьнавай чӀавуз, 16къуйдин патав Мидияндин диндин къуллугъдардин ирид руш атана. Абуру кягъиз яд къачуна ва бубадин суьруь патал латар ацӀурна, 17амма инал атай чубанри абур чукуриз хьана. Мусади къарагъна абурун пад кьуна, ахпани абурун хпериз яд гана.

18Рушар элкъвена чпин буба Регуилан яни ЙитӀаран, кьилив хтайла, ада жузуна: «Къе куьн фад хтана хьи?»[+] 19«Са течир мисривиди, – лагьана абуру, – чубанрин вилик чи пад хвена, ахпани кягъиз яд акъудна ва чи хипериз гана». 20«Бес ам гьина ава? – жузуна бубади. – Куьне адаз вучиз эвернач? Эвера, чахъ галаз санал фу тӀуьрай».

21Мусади и мидиянвидин патав акъвазун кьетӀна. Ада Мусадиз вичин руш Сипара пабвиле гана, 22ва абуруз хвани хьана. Мусади «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна» лугьуз адал Гершам[*] тӀвар эцигна.

23Гзаф вахтар алатна. Мисридин пачагь кьена. Исраилдин рухвайри залан кӀвалахрик суза ийизвай, куьмекдихъ ялварзавай – ва абурун шикаятар Аллагьдив агакьна. 24Аллагьдиз абурун сузадин ван хьана – ва Ибрагьимахъ, Исакьахъ ва Якьубахъ галаз авай вичин икьрар рикӀел хкана[+]. 25Аллагьди Исраилдин рухвайриз вил яна фикир гана – Аллагьди абуруз Вичин чин ачухна!

#### 3


Мусадиз эверун

1Мусади вичин апаян, Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадин, хпер хуьзвай. Са гъилера ам вичин суьруьни галаз кьурумдин лап яргъаз фена ва Аллагьдин дагъдив, Харебдив[†] агакьна. 2Ана Реббидин[†] Малаик[†] адан вилик пайда хьана – валан къене кузвай ялав яз.

Мусадиз акуна: вал ялавди кьунва, амма кузвач. 3«Фена садра, – фикирна ада, – им вуч зурба аламат ятӀа килигин кван. Вучиз вал кузвач?»

4Реббидиз Муса килигун патал мукьва хьанвайди акуна – ва Аллагьди цӀай кьуна кузвай валай Мусадиз эверна: «Муса, я Муса!» «Гьай!» – жаваб гана ада. 5Реббиди лагьана: «Мукьув жемир. Жуван кӀвачин къапар хтӀуна: вун акъвазнавай чка пак[†] чил я».

6«Зун ви бубайрин Аллагь я, – лагьана Ада Мусадиз. – Зун Ибрагьиман Аллагь я, Исакьан Аллагь я, Якьубан Аллагь я». Мусади чин кӀевна: адаз Аллагьдиз килигиз кичӀезвай[+].

7Реббиди лагьана: «Зи халкьдиз Мисрида инсаф тийизвайдакай Заз хабар ава. Заз абурун шел-хвалдин ван къвезва – кьилеллайбуру адаз зулумар ийизва! Заз Зи халкьди чӀугвазвай азабдикай хабар я. 8Зун, ам лукӀвиликай азад авун патал, атанва, ам Мисридай иер ва гегьенш, вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахун патал – къенанвийрин[†], хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чилерал, – эвичӀнава[+]. 9Исраилдин рухвайрин арзаяр Зав агакьнава. Ва гьакӀни, Заз мисривийри абуруз ийизвай зулум акуна. 10Гьавиляй алад, За вун фиръавандин[†] кьилив ракъурзава: зи халкь, Исраилдин рухваяр, Мисридай акъуд!»

11«Зун вуж я хьи, – лагьана Мусади, – фиръавандин кьилив фена, Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъуддайвал?»

12«Зун вахъ галаз я, имни вун Зи илчи тирвилин лишан жеда, – жаваб гана Реббиди. – Вуна Зи халкь Мисридай ахкъуддай чӀавуз, куьне и дагъдал атана Заз къуллугъда».

13Мусади жузуна: «Ингье зун Исраилдин рухвайрин кьилив фида ва абуруз лугьуда: „Зун куь кьилив куь бубайрин Аллагьди ракъурнавайди я“. Амма абуру: „Адан тӀвар вуж я?“ – лагьана хабар кьуртӀа, за вуч жаваб гун лазим я?» 14«Зун Я, Вуж Зун ЯтӀа, – жаваб гана Аллагьди. – Исраилдин рухвайриз гьа икӀ жаваб це: „Зун куь кьилив ракъурнавайдан тӀвар ‹Зун Ава› я“»[+].

15Ва мадни Аллагьди Мусадиз лагьана: «Исраилдин рухвайриз лагь хьи, вун ракъурайди Ребби я, чпин бубайрин – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь. Им – даим Зи тӀвар я: несилрилай несилралди заз гьа икӀ эверрай.

16-17Гьавиляй алад фена Исраилдин агъсакъалар эвер гана кӀватӀа ва абуруз лагь: „Реббиди, куь бубайрин Аллагьди, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагьди, зи вилик атана ва квез икӀ лугьун патал эмир авунвайди: ‹За куьн галайвал вил вегьена ва мисривийри квез вуч ийизватӀа акуна. Зани кьетӀна: За куьн Мисридин зулумдикай къенанвийрин, хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин, ябусвийрин чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахда›“ лагьана абуруз малумара.

18Исраилдин агъсакъалар ви чӀалаз килигда. Абур вахъ галаз санал Мисридин пачагьдин кьилив фида, ва куьне адаз икӀ лугьуда: „Чи вилик Ребби, Исраилдин Аллагь атана. Чаз кьурумдиз фена пуд йикъан рехъ атӀана ва ана Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбанд ийидай ихтияр це“.

19Заз чида хьи, Мисридин пачагьди квез ихтияр гудач, куьн Зи къудратдизни килиг тавуна гужуналди кьуна акъвазариз алахъда. 20Амма За Жува, Жуван гъилелди Мисри кукӀварда. За аламатар къалурда – ва ахпа ада куьн ахъайда[+]. 21За мисривийрин вилерай квез майилвал жедайвал туькӀуьрда, – ва куьн Мисридай гъил ичӀидаказ хъфидач[+]. 22Куь папари чпин къуншияр тир мисриви папаривай къизилдинни гимишдин шейэр ва алукӀдай парталар тӀалабрай. Куьне гьатта куь аялрални чӀагана алукӀда! Куьн Мисридай гъиле гьатай гзаф девлет гваз хъфида».

#### 4

1Амма Мусади лагьана: «Бес зи чӀалахъ тахьана яб гун тийиз хьайитӀа, „Ребби ви вилик пайда хьайиди туш!“ лагьайтӀа, вуч ийин?» 2«Ви гъиле авайди вуч я?» – жузуна Реббиди Мусадивай. «КӀекӀец», – жаваб гана ада. 3«Ам чилел гадра», – эмир гана Реббиди. Мусади гадарна. КӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена, ва Муса адакай катна. 4Амма Реббиди адаз лагьана: «Гъил яргъи авуна адан тумунилай яхъ». Мусади гъил яргъи авуна, гъуьлягъ кьуна – ва адан гъиле ам мад кӀекӀецдиз элкъуьн хъувуна. 5Реббиди лагьана: «Им ви вилик Ребби, абурун бубайрин Аллагь – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь, атайди абур агъун патал я».

6«Гъил хъуьчӀуьк кутур», – эмир гана Реббиди Мусадиз. Мусади гъил хъуьчӀуьк кутуна. Аникай хкудайла, гъил жив хьиз лацу тир – жузам[†] азардик хьиз. 7«Мад гъил хъуьчӀуьк кухтур», – эмир гана Реббиди. Мусади вичин гъил мад хъуьчӀуьк кухтуна, ва хкудайла, гъил гьа виликдай хьиз тир – сагълам беден хьиз.

8Реббиди лагьана: «Абур вахъ агъун тавуртӀа, сифте аламатди абур чӀалахъ тавуртӀа, абур кьвед лагьай аламатди чӀалахъарда. 9Амма абур и аламатри чӀалахъ тавуртӀа, Нилдин яд кяна хьиз чилел илич, ва и яд ивидиз[†] элкъведа».

10Амма Мусади Реббидиз минет авуна: «Эй, зи Агъа! Захъ рахунин цӀалцӀамвал авайди туш. Виликдайни рахаз чидайди тушир, исятдани, Вун захъ галаз, Ви лукӀрахъ галаз, рахазвай чӀавузни, – чизвач».

11Реббиди лагьана:

«Ни гана инсандиз мез?
Ни ам ийизва лалди я тушни бишиди?
Ни ам ийизва вилериз аквадайди
я тушни буьркьуьди?
За, Реббиди!

12Гьавиляй алад кван! Вун рахадайла, Зунни вахъ галаз жеда; вуч лугьудатӀа, За Жува ваз чирда».

13«Эй, зи Агъа! – минетна Мусади. – Вуж кӀандатӀани – ракъура!» 14И чӀавуз Реббидик хъел акатна ва адаз лагьана: «Бес ви стха леви – Гьарун вуч я? Заз малум тирвал, низ-низ – адаз рахаз чидайди я! Ам ви вилик экъечӀда, вун аквада ва хвеши жеда, 15вунани адаз вири ахъайда ва вуч лугьун лазим ятӀа, гъавурда твада. Куьн рахадай чӀавуз Зун квехъ кьведахъни галаз жеда; вуч авуна кӀандатӀа, За Жува квез чирда. 16Ви паталай Гьарун халкьдихъ галаз рахурай ва адакай ви мез хьурай: вакайни адаз Аллагьдин гафар лугьузвайди хьурай. 17Жувахъ галаз и кӀекӀецни къачу: адан куьмекдалди вуна аламатар къалурда».

18КӀвализ хтайла, Мусади вичин апай Ятераз лагьана: «Заз зи стхайрин патав, абур сагъ-саламатдиз аматӀа чирун патал, элкъвена Мисридиз хъфидай ихтияр це». «Секиндиз алад», – жаваб гана Ятера.

19Ана, Мидиянда, Реббиди Мусадиз лагьанай: «Элкъвена Мисридиз ахлад. Вун терг ийиз кӀан хьайи вирибур кьенва»[+]. 20Мусани, пабни аялар ламрал ацукьарна, гъилени Аллагьдин кӀекӀец кьуна, Мисридиз рекье гьатна.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «За ваз аламатар къалурдай къуват ганва. Мисридиз хъфейла, вири и аламатар фиръавандин[†] вилик къалура. Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада: ада куьн ахъайдач. 22А чӀавуз вуна адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Исраил – им Зи хва я, Зи сифте велед я. 23За ваз, ада Заз къуллугъ авун патал, Зи хва ахъаюн эмир авунай, амма вуна ахъайнач! И кардай За ви сифте хва рекьида!›“»

24Рекье йиф акъуддай чкадал, Реббидиз Мусадин кьилив атана ам рекьиз кӀан хьанай. 25И чӀавуз Сипаради са хци къван къачуна, вичин хцин эркеквилин лишан суьннет авуна ва адан иви Мусадин кӀвачеривай гуьцӀна. «Вун ивидалди зи чам я!» – лагьана ада. 26Реббидини ам секиндиз туна. «Ивидалди чам» – икӀ ада суьннетдин себебдикай лагьанай.

27И чӀавуз Реббиди Гьаруназ эмир гана: «Алад кьурумдиз, Мусадин вилик экъечӀ!»

Гьарун рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдин патав ам Мусадал гьалтна. Абуру гарданра гьатна теменар гана. 28Мусади вичикай Реббиди илчи хкягъайла, квекай ихтилат авунатӀа ва вичиз гьихьтин аламатар къалурун эмир авунатӀа, Гьаруназ ахъайна.

29Абур фена ва Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна. 30Реббиди Мусадиз лагьай вири затӀарикай Гьаруна абуруз ихтилат авуна, халкьдин вилик аламатар къалурна, – 31ва инсанар чӀалахъ хьана. Исраилдин рухваяр Реббиди Вичин рикӀел хкайди ва абурун азиятар акурди ван хьайила, абуру метӀерал аватна икрам авуна.

#### 5


Исраилдин рухвайри мадни гзаф зегьмет чӀугун

1Мусани Гьарун фиръавандин[†] кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, лугьузва: „Зи халкь кьурумдиз ахъая – Зи сувар кьиле тухун патал!“» 2Фиръаванди жаваб гана: «А Ребби вич вуч кас я хьи, за адаз яб гудайвал ва Исраилдин рухваяр ахъайдайвал? Заз а Реббини чидайди туш, я Исраилдин рухваярни ахъайдач». 3«Чи вилик Исраилдин Аллагь атана, – лагьана Мусадини Гьаруна. – Чаз са пуд йикъан рекьиз кьурумдиз фидай ва чи Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбандар гудай ихтияр це, – тахьайтӀа Ада чун тӀегъуьндикди, я тушни туруналди тергда». 4Амма пачагьди абуруз жаваб гана: «Мусани Гьарун, вучиз куьне жуван халкь кӀвалахдикай хкудзава. Алад фена кӀвалаха!»

5«Куьбур акьван гзаф ава хьи, – лагьана фиръаванди Мусадизни Гьаруназ, – квез лагьайтӀа абуру кӀвалахар гадарна кӀанзавани?»

6Гьа и юкъуз фиръаванди кьилеллайбурузни кавхайриз эмир гана: 7«Къедлай кьулухъ Исраилдин рухвайриз виликдай хьиз кьарунчӀар патал самар гумир, – чпи фена а самар кӀватӀ авурай. 8КьарунчӀар лагьайтӀа, абурувай гьа виликдай хьиз гьаркь[*] ая, кьадар тӀимиларун герек туш. ТахьайтӀа абуру лап темпелвилиз кьил янава: чеб, ана чпин Аллагьдиз къурбандар гун патал, кьурумдиз ахъаюн тӀалабзава. 9КӀвалахдин заланвал артух жеда – зегьмет чӀугвада, тум-кьил авачир гафариз яб гудач!»

10Фиръавандин патавай хтана, кьилеллайбуруни кавхайри Исраилдин халкьдиз лагьана: «Фиръаванди квез мад самар гумир лагьана эмир авунва. 11Куьне квез гьинай кӀандатӀани самар кӀватӀ ая, кьарунчӀар лагьайтӀа, виликан кьадардилай тӀимил тушиз атӀутӀ».

12Инсанрини вири Мисри тирвал къекъвез ва самарин чкадал чуьлда экъечӀзавай техилар чухваз хьана. 13Кьилеллайбуру лагьайтӀа, абурук тади кутаз хьана: «Гьар юкъуз виликдай квехъ самар авайла атӀузвай кьадар кьарунчӀар атӀутӀ!» 14Исраилдин рухвайрин кьилел фиръаванди эцигнавайбуру гила кавхаяр гатаз, абурувай гьаркь ийиз хьана: «Вучиз тайинарнавай кьадар кӀвалах кьилиз акъудзавач? Гьа виликдай ийизвай кьадар кьарунчӀар ийидайвал хьурай!» 15Исраилдин рухвайрин кавхаяр шикаят ийиз фиръавандин кьилив фена: «Вучиз вуна чаз, ви лукӀариз, ихьтин кар кьазва? 16Чаз, ви лукӀариз, самар гузвач, амма кьарунчӀар атӀун тӀалабзава! Чун, ви лукӀар, гатазва! Ихьтин кӀвалахар авун ви инсанриз гунагь[†] я!» 17«Куьне акьалтӀай гьалда темпелвал ийизва! – жаваб гана абуруз фиръаванди. – Темпелар хьанва ва гьавиляй лугьузва: „Ша фена Реббидиз къурбандар гуда!“ 18Гила фена кӀвалаха. Самаралди куьн мад таъминар хъийидач, кьарунчӀар лагьайтӀа герек кьадар гьазура!»

19Исраилдин рухвайрин кавхаяр крар чӀур хьанвайдан гъавурда акьуна: кӀвалахар тӀимилардач.


Реббиди азад авун хиве кьун

20Фиръавандин[†] кьиливай хтана, абуру вил алаз акъвазнавай Мусадинни Гьарунан патав атана, 21ва абуруз икӀ лагьана: «Реббидиз куьне вуч ийизватӀа акурай ва Гьада куь дуван авурай! Куьн себеб яз фиръавандиз ва адан мукьуванриз чун такӀан хьанва эхир. Абур чун рекьиз гьазур я!»

22Мусадини Реббидиз ялвар авуна: «Агъа! Вучиз Вуна и халкьдиз азият гузва? Вучиз Вуна зун иниз ракъурна? 23Зун фиръавандин кьилив ви илчи хьиз атана – амма абуруз авайдалайни пис хьана! Гьа икӀ Вуна Ви халкь хилас ийидач!»

#### 6

1Реббиди жаваб гана:

«Ваз аквада хьи, За фиръавандиз вуч ийидатӀа!
Зи гъилин заланвилик ада ивияр ахъай хъийида!
Зи гъилин заланвилик ада абур уьлкведай чукурда!»

2Аллагьди Мусадиз лагьана: «Зун Ребби я! 3Зун Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан вилик вири алакьдай Аллагь[†] яз атанай, амма „Ребби“ лагьай Зи тӀвар За абуруз малумарначир[+]. 4За абурухъ галаз икьрар кутӀуннай ва абуруз чеб масанай атана ацукьнавай Къенандин[†] чилер гун хиве кьунай. 5Гила Заз мисривийри истисмар ийизвай Исраилдин рухваяр сузадин ван хьана ва а икьрар рикӀел хкана. 6Исраилдин рухвайриз малумара: „Зун Ребби я! За куьн Мисридин есирвиликай хкудна, лукӀвиликай азад ийида! За куьн хилас ийида: За гъил хкажнава ва Зи жазаяр мусибатдинбур я! 7За квекай Зи халкь ийида ва куь Аллагь жеда. Квез чир хьурай, куьн Мисридин лукӀвиликай хкудайди Зун Ребби я, куь Аллагь. 8За куьн Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана хиве кьур чилерал гъида, ва абурал квекай иесияр ийида. Зун Ребби я!“»[+]

9Мусади идан гьакъиндай Исраилдин рухваяр хабардар авуна, амма абуруз рикӀин ажузвиляй ва кӀвалахдин заланвиляй адаз гьич ябни гуз кӀан хьанач.

10Реббиди Мусадиз эмир гана: 11«Фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив алад. Адаз Исраилдин рухвайриз вичин уьлкведай экъечӀна хъфидай ихтияр гунин патахъай лагь!» 12«Заз Исраилдин рухвайри яб гузвачтӀа, – лагьана Мусади, – фиръаванди гьикӀ яб гун лазим я? Зи рахунар магьирбур туш».

13Реббиди Мусадихъни Гьарунахъ галаз рахунар авуна. Ада абуруз Исраилдин рухвайрин ва фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив фин эмир гана, – Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал.


Мусадинни Гьарунан дувулар

14Ингье тухумрин бан-бубаяр.

Исраилан сифте хва Рувенан рухваяр: Гьенух, Палу, Гьецран ва Карми. Абурукай Рувенан тухумар арадал атана[+].

15Шимунан рухваяр: Ямуил, Ямин, Агьад, Яхин, Цагьар ва къенанви[†] папа хайи хва Шаул. Абурукай Шимунан тухумар арадал атана[+].

16Ингье галай-галайвал Левидин рухвайрин тӀварар: Гершан, Къегьат ва Мерари. Левиди вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана[+].

17Гершанан рухваяр: Ливни ва Шимигь чпин тухумарни галаз.

18Къегьатан рухваяр: Амрам, Йицгьар, Хевран ва Узиял. Къегьата вичи вишни къанни цӀипуд йис уьмуьр тухвана.

19Мераридин рухваяр: Магьли ва Муши.

Ингье галай-галайвал левийрин тухумар[+].

20Амрама пабвиле вичин эме Яхебет къачуна. Адани адаз рухваяр хана: Гьарун ва Муса. Амрама вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана[+].

21Йицгьаран рухваяр: Къарагь, Нефег ва Зихри[+].

22Узиялан рухваяр: Мишаил, Элцафан ва Ситри[+].

23Гьаруна пабвиле Элишеба, Аминадабан руш, Нагьшунан вах, къачуна. Ада адаз рухваяр хана: Надаб, Абигьу, Элазар ва Итамар[+].

24Къарагьан рухваяр: Асир, Элкъана ва Абиасаф. Абурукай Къарагьан тухумар арадал атана[+].

25Элазара, Гьарунан хци, пабвиле ПутӀиялан рушарикай сад къачуна. Адани адаз хва хана – Пингьас.

Левийрин тухумрин бан-бубаяр, абурун тухумар гьа ихьтинбур я[+].

26Им абуруз, Гьаруназни Мусадиз, Реббиди къайдада аваз акъвазарна Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал эмир гун тир.

27Им абур, Гьарунни Муса, Исраилдин рухваяр Мисридай хутахун патал фиръавандин[†], Мисридин пачагьдин, вилик экъечӀна рахун тир.


Гьарун Мусадин патахъай рахун

28Ана, Мисрида, Мусадихъ галаз рахадай чӀавуз, 29Реббиди адаз лагьанай: «Зун Ребби я! За ваз вуч лугьузватӀани фиръавандив[†], Мисридин пачагьдив, агакьара». 30«Зи рахунар магьирбур туш, – жаваб гана Мусади. – Фиръаванди заз яб гудани кьван?»

#### 7

1Реббидини адаз лагьана: «За акӀ ийида хьи, вакай фиръаван патал Аллагь хьиз жеда, ви стха Гьарунни ви пайгъамбар[†] жеда. 2Вуна Зи тӀалабунар малумара, ви стха Гьаруна фиръавандиз ада Исраилдин рухваяр вичин уьлкведай ахъаюнин гьакъиндай лугьуда. 3Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада. За Мисрида гзаф аламатар ва чпик хабардар ийидай лишан квай гьерекатар къалурда, 4амма фиръаванди квез яб гудач. И чӀавуз Мисридиз Зи гъилин заланвиликай хабар жеда! За Мисридай Зи халкь – Исраилдин рухваяр – къайдада аваз акъвазарна акъудда. Зи жазаяр мусибатдинбур я! 5Зи гъилин заланвилик мисривийриз Зун Ребби тирди чир жеда, – Ребби Зун я ва За Исраилдин рухваяр и уьлкведай ахкъудда».

6Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, Мусадини Гьаруна гьакӀ авуна.

7Мусани Гьарун фиръавандихъ галаз рахадай чӀавуз Мусадин кьудкъад йис, Гьарунан – кьудкъанни пуд йис тир.


Гьарунан кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъуьн

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 9«Фиръаванди[†] аламат къалурун гьаркь авурла, Гьаруназ адан вилик кӀекӀец гадра лагьана эмир це – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъведа».

10Мусани Гьарун фиръавандин кьилив фена ва Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна: фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик Гьаруна вичин кӀекӀец чилел гадарна – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена.

11И чӀавуз фиръаванди вичин арифдарриз ва суьгьуьрбазриз эверна ва суьгьуьрбазрин куьмекдалди Мисридай тир а суьгьуьрбазрини гьа икӀ авуна: 12гьар сада вичин аса чилел гадарна – ва и асаяр гъуьлягъриз элкъвена. Тек са Гьарунан кӀекӀецди вири и кӀекӀецар туькьуьнна! 13Амма фиръаван вичин гафунал кӀевиз акъвазнавай: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб ганач.


Сифте жаза: цин чкадал иви

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди[†] терсвал ийизва: „Зи халкь ахъайиз кӀанзавач“. 15Пакамахъ, фиръаван вацӀал фидай чӀавуз, адан вилик экъечӀ. Нилдин къерехда адан вилик акъваз, гъуьлягъдиз элкъведай кӀекӀец гъиле яхъ, 16ва фиръавандиз икӀ лагь:

„Реббиди, иврийрин Аллагьди, зун ваз икӀ лугьун патал ракъурнава: ‹Зи халкь Заз къурбандар гун патал кьурумдиз ахъая›. Амма вуна гилани яб гузвач. 17Ингье ваз Реббиди вуч лугьузватӀа: ‹Исятда ваз Ребби Зун тирди чир жеда!› За Нилдин яд зи гъиле авай кӀекӀецдалди яда ва цикай иви жеда. 18Нилда авай кьван вири гъетер рекьида, ва вацӀухъай ахьтин ни къведа хьи, мисривийривай анай ядни хъваз жедач!“»

19Реббиди Мусадиз эмирна: «Гьаруназ лагь хьи, ада Мисридин вацӀарин, Нилдин, вирерин ва цин гьавизрин винел кӀекӀец хкажрай – ва ана авай цикай иви жеда. Вири Мисри тирвал иви жеда – къванерал иви, тарарал иви!»

20Мусадини Гьаруна Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна.

Гьаруна кӀекӀец хкажна ва фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик адалди Нилда авай яд яна ва Нилдин цикай иви хьана. 21Нилда авай кьван вири гъетер гиликьна, ва Нилдихъай ахьтин ни атана хьи, мисривийривай мад анай яд хъваз хъхьанач. Вири Мисри тирвал авайди иви тир.

22Амма чпин суьгьуьррин куьмекдалди Мисридин суьгьуьрбазрилайни гьа икӀ ийиз алакьна. Фиръавандини вичин терсвал авун давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач. 23Фиръаван вири и кӀвалахриз са фикирни тагана элкъвена вичин имаратдиз хъфена. 24Мисривийрини Нилдин къерехра къуяр эгъуьниз хьана, вучиз лагьайтӀа Нилдин яд мад хъваз жезмачир.

25Реббиди Нилдихъ галукьарайдалай инихъ ирид югъ алатнавай.

#### 8


Кьвед лагьай жаза: хъипер

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад, адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 2Ахъай тавуртӀа, За ви уьлкведал хъипер ракъурда. 3Вири Нил хъипералди алахьна физ жеда: абур Нилдай экъечӀда ва ви имаратар ацӀурда, вун ксузвай кӀвализ гьахьда, ви месерик экечӀда, ви мукьуванрин ва вири халкьдин кӀвалера ацӀана жеда, куь къулар ва хвахар ацӀурда. 4Хъипер ви патавни къведа, ви халкьдин патавни къведа, ви мукьуванринни!›“»

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец авай гъил Нилдин, Мисридин амай вири вацӀарин ва вирерин винел яргъи авурай – ва Мисридин чилерал хъипер ракъуррай».

6Гьаруна Мисридин ятарин винел вичин гъил яргъи авуна – ва абурай хъипер экъечӀна, ва вири Мисридин чил чпелди ацӀурна. 7Амма Мисридин суьгьуьрбазрини гьа икӀа авуна – Мисридин чилел хъипер ракъурна.

8Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Реббидивай тӀалаба, Ада зун ва зи халкь и хъиперикай хилас авурай! А чӀавуз за куь халкь Реббидиз къурбандар гун патал ахъайда»[+]. 9Мусади жаваб гана: «Эмир це заз: куь кӀвалерай хъипер квахьна кӀандай вахт тайинара! За ви, ви мукьуванрин ва халкьдин патахъай тӀалабда – ва хъипер анжах Нилда амукьда». 10«Пакадин йикъалди», – жаваб гана фиръаванди. «Гьа вуна лагьайвал жеда, – жаваб гана Мусади. – Им Реббидиз, чи Аллагьдиз, барабар гьич са затӀни авачирди вун гъавурда акьун патал я. 11Хъипери гьам вун, гьам ви имаратар, гьам ви мукьуванар, гьамни ви халкь секиндиз тада; абур анжах са Нилда жеда».

12Мусани Гьарун фиръавандин патавай хтайла, Мусади Реббидиз Ада Мисридал ракъурай вири хъиперин гьакъиндай ялвар авуна. 13Реббидини Мусадин тӀалабун кьилиз акъудна. Вири хъипер гиликьна: кӀвалера, гьаятра ва чуьлда. 14Гиликьнавай хъипер кӀунтӀариз кӀватӀ авунай ва вири уьлкве тирвал мурдар ни акъатнавай. 15Амма фиръавандиз бедбахтвал алатайди акуна, мад терсвилер давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал, ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач.


Пуд лагьай жаза: ветӀер

16Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец хкажна хьиз чилел алай руг ярай, – ва вири Мисри тирвал руквадикай ветӀер жеда».

17Мусадини Гьаруна гьа икӀ авуна. Гьаруна вичин кӀекӀец руквадихъ галукьарна – ва гьасятда вири инсанрал ва гьайванрал ветӀер алкӀана. Вири Мисри тирвал чилел алай руг ветӀериз элкъвена. 18Суьгьуьрбазризни чпин амалралди ветӀер халкь ийиз кӀан хьана – амма абурулай алакьнач!

Гьам инсанрал, гьам гьайванрал ветӀер алкӀанвай.

19«Им Аллагьди тӀуб югъурун я!» – лагьана суьгьуьрбазри фиръавандиз[†].

Амма фиръаванди, Реббиди виликамаз лагьайвал, вичин терсвал давамарна ва Мусадизни Гьаруназ яб хганач.


Кьуд лагьай жаза: бувунар

20Реббиди Мусадиз лагьана: «Пака, экуьнахъ фад, фиръаван[†] вацӀал фидайла, мад адан вилик экъечӀна лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 21Ахъай тавуртӀа, За гьам вал, гьам ви хизандал, гьам ви мукьуванрал, гьамни вири ви халкьдал бувунар ракъурда. Вири мисривийрин кӀвалер, гьатта мисривийрин кӀвачерик квай чилни – бегьем бувунривди ацӀанваз жеда! 22Амма Гешен чилел За икӀ ийидач: ана Зи халкьди уьмуьр тухузва – ва ана бувунар жедач. Им Зун, Ребби, а чилел алайди ваз чир хьун патал я! 23Жуван халкь За хилас ийида, амма ви халкь – ваъ. И аламат пака къалурда!›“»

24Реббиди гьакӀ авунни авуна. Бувунри циф хьана фиръавандин имарат, адан мукьуванрин кӀвалер ва бегьем вири Мисри ацӀурна. Уьлкве бувунар себеб яз терг жезвай.

25Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Алад фена куь Аллагьдиз къурбандар гьа ина, чи чилел це». 26Амма Мусади жаваб гана: «Чавай акӀ ийиз жедач. Реббидиз, чи Аллагьдиз, гудай къурбанд мисривийри мурдар яз гьисабда эхир. Чна и серенжем мисривийрин вилик кьиле тухвайтӀа, абуру чун къван гана рекьида![+] 27Чна, пуд йикъан рекьиз кьурумдиз экъечӀна, ва гьана Реббидиз, чи Аллагьдиз, гьада вичи къалурай тегьерда къурбандар гун лазим я». 28«Хъсан я, за куьн ахъайда, – лагьана фиръаванди. – Алад ва кьурумда Реббидиз, куь Аллагьдиз, къурбандар ая. Амма яргъаз къакъатмир. Зи паталайни тӀалабунар ая!» 29Мусади жаваб гана: «За ви патавай хъфей чӀавуз Реббидивай тӀалабда, ва лап пака куьн вири бувунрикай хилас жеда – гьам фиръаван, гьам мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь. Амма фиръаванди мад чакай таб тавурай, чи халкьдиз фена Реббидиз къурбандар авун патал манийвилер тавурай».

30Фиръавандин патавай хтана, Мусади Реббидивай тӀалабна – 31Реббиди адан тӀалабун кьилиз акъудна: гьам фиръаван, гьам адан мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь бувунрикай хилас авуна. Гьич са бувунни амукьнач.

32Амма фиръаванди терсвилер давамарзавай: Исраилдин рухваяр ахъайзавачир.

#### 9


Вад лагьай жаза: малар терг хьун

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад ва адаз икӀ лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая!› 2Ахъай тавуртӀа, абур гужуналди акъвазарайтӀа, 3чуьлда авай ви вири маларихъ – балкӀанрихъ, ламарихъ, девейрихъ, калерихъ, хперихъ ва цӀегьерихъ – Реббидин гъил галукьда: За абурал залан тӀегъуьн ракъурда! 4Амма Исраилдин рухвайрин гьайванриз Реббиди мисривийрин гьайванриз хьтин кар кьадач: Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьдач! 5Реббиди вахтни тайинарна: ‹Пака Реббиди вири уьлкве тирвал гьа икӀ ийида!›“».

6Пакадин юкъуз Реббиди гьакӀ авунни авуна: мисривийрин саки вири гьайванар телеф хьана, амма Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьнач. 7Фиръаванди икӀ ятӀа килигиз ракъурна – рикӀивайни, Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни телеф хьанач! Амма фиръаванди вичин терсвилер давамариз хьана: Исраилдин рухваяр ахъайначир.


Ругуд лагьай жаза: буьвелар

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ эмир гана: «Къулай са мекве авай руьхъ кӀватӀрай ва Мусади фиръавандин[†] вилериз аквадайвал ам вири Мисридин винел чкӀидайвал цавуз гадаррай. 9И чӀавуз вири Мисридин винел биши руг хкаж жеда ва тирвал гьам инсанрин, гьамни гьайванрин хамунин винел ирин авай буьвелар пайда жеда».

10Мусадини Гьаруна къулай гьарда са мекв руьхъ кӀватӀна ва фиръавандин вилик экъечӀна. Мусади руьхъ цавуз гадарна ва гьасятда инсанрин ва гьайванрин хамарал ирин квай буьвелар пайда хьана. 11Суьгьуьрбазривай мад Мусадихъ галаз акъажиз жезмачир: абурни, вири мисривияр хьиз, буьвелри кьунвай. 12Амма Реббиди, Мусадиз виликамаз лагьайвал, фиръавандив кӀевиз акъвазиз тазвай, ва адани сакӀани яб гузвачир[+].


Ирид лагьай жаза: хар къун

13Реббиди Мусадиз эмир гана: «Пака экуьнахъ фад мад фиръавандин[†] вилик экъечӀна адаз лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь ахъая – Заз къурбандар гун патал! 14И гъилера За ваз лап мусибатдин жазаяр гуда – гьам вун, гьам ви мукьуванар, гьамни вири ви халкь – вун и чилел Заз барабар са затӀни алачирдан гъавурда акьун патал! 15За гъил яргъи авуна вахъни ви халкьдихъни тӀегъуьн галукьарнайтӀа, вун чилелай терг жедай! 16Амма За вун чан алаз тада – ваз Заз авай кьван вири къуват къалурун патал, вири чилел Зи тӀвар машгьур авун патал![+] 17Вуна гьа виликдай хьиз вун Зи халкьдилай вине яз кьазва, ам ахъайиз кӀанзавач. 18Пака, гьа и вахтунда, За Мисридал ахьтин пис хар къурда хьи, гьич Мисри пайда хьайидалай инихъ тахьай хьтин! 19Инсанар ракъурна, жуван нехирар далдадик твах, ачух цавун кӀаник квай жуван гьар са затӀ кӀева. Ачух цавун кӀаник кумукьайбур, далдадик чуьнуьх тахьайбур – гьам инсанар, гьам гьайванар – абур вири хару яна рекьида›“».

20Фиръавандин мукьуванрикай Реббидин гафарихъай кичӀе хьайибуру чпин лукӀарни малар далдадик чуьнуьхна. 21Реббидин гафариз фикир тагана турбуру лукӀарни малар ачух цавун кӀаник туна.

22Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва Мисридин чилел хар къвада. Ада вири Мисри тирвал гьам инсанар, гьам малар, гьам векьер тергда».

23Мусади кӀекӀец цавуз хкажна – ва Реббиди чилел гугрумар, хар ва цӀайлапанар ракъурна. Мисривийрин вири уьлкве харук акатна[+]. 24Хар къвана, цӀайлапанар яна – Мисридин халкьдиз гьеле ихьтин зурба хар акурди тушир! 25Вири Мисри тирвал ачух цавун кӀаник квай гьар вуч аватӀани хару гатана, – гьам инсанар, гьам малар, гьамни векь-кьал – гьатта тарарни кваз хана. 26Анжах Гешен чилел хар къванач – ана Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай.

27Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «И гъилера зун батӀул я! Ребби гьахъ я, зунни зи халкь лагьайтӀа – чун гьахъ туш! 28Реббидивай тӀалаб ая: и чпи хаф ягъиз тадай гугрумарни хар бес я! За куьн ахъайзава, алад!»[+] 29Мусади жаваб гана: «Зун шегьердай экъечӀайла, за Ребби галайвал цавуз гъилер хкажда – гьасятда гугрумар секин жеда ва хар къун акъвазда. Им ваз чир жедайвал – чилин иеси Ребби я![+] 30Амма заз чизва хьи, я ваз, я ви мукьуванриз – квез гилани Ребби Аллагьдихъай кичӀезвач!»

31Кушни мух хару яна терг хьанвай, вучиз лагьайтӀа мухуни гьеле кьилер ахъайнавай, кушди цуьк акъуднавай. 32Амма къуьлни нехв хатадикай хкатна – ибур геж агакьдай техилар я.

33Фиръаван туна Муса шегьердай экъечӀна, Реббидиз гъилер хкажна – гьасятда гугрумарни хар акъваз хьана ва марфни куьтягь хьана. 34Амма фиръавандиз акуна хьи, харни гугрумар акъваз хьана ва мад вичин жуьреда давамарна: адан ва адан мукьуванрин рикӀер терс яз амай.

35Фиръаванди вичин терсвилелай гъил къачузвачир: Реббиди виликамаз Мусадилай хабар гайивал, фиръаванди Исраилдин рухваяр ахъайнач хьи ахъайнач.

#### 10


Муьжуьд лагьай жаза: цицӀер

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад. За фиръавандини адан мукьуванри терсвилер давамардайвал авунва, – имни абурал Жуван аламатар къалурун патал ийизвайди я! 2И кар ам патал я хьи, куьне рухвайризни хтулриз За Мисри гьихьтин азиятдик кутунатӀа, ва гьикӀ За ина жуван аламатар къалурнатӀа ахъайдайвал! Им квез Ребби Зун тирди чир хьун патал я!»

3Мусани Гьарун фиръавандин кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: „Гьикьван вун Заз мад акси жеда? Зи халкь Заз къурбандар гун патал ахъая! 4Ахъай тавуртӀа, За пака ви чилерал цицӀер ракъурда![+] 5Абуру гьич чилни малум тежедайвал вири кӀевда, хар къвайидалай кьулухъ квехъ амай вири къацар неда, чуьлда авай вири тарарилай пешер неда! 6ЦицӀери ви ва ви мукьуванрин кӀвалер ацӀурда, вири мисривийрин кӀвалерни. Куьне и чилел уьмуьр тухузвай кьван девирда я куь бубайриз, я чӀехи бубайриз ихьтин крар акурди туш!“»

Муса элкъвена фиръавандин патавай хъфена.

7И чӀавуз мукьуванри фиръавандиз лагьана: «Чна и кас себеб яз мад гьикьван азият чӀугвада? Абур ахъая, Реббидиз, чпин Аллагьдиз, къурбандар гурай. Ваз гилани Мисри терг жезвайди аквазвачни кьван?»

8Мусадизни Гьаруназ элкъвена хтун эмир гана. Фиръаванди абуруз лагьана: «Алад фена куь Ребби Аллагьдиз къурбандар це. Квекай вуж фида?» 9Мусади жаваб гана: «Чун вири фида, жегьиларни кьуьзуьбур, рухваяр ва рушар, хпер, цӀегьер ва калерни галаз. Им чи Реббидин сувар я эхир!» 10Амма фиръаванди лагьана: «За куьн аяларни галаз гьикӀ ахъайдатӀа, Реббини квехъ галаз гьакӀ санал хьурай! Куь рикӀе хъсан ниятар авачирди малум я! 11Ваъ, гьа куьне тӀалаб авур жуьре, анжах са итимри фена Реббидиз къуллугъ авурай». Мусани Гьарун фиръавандин патавай чукурнай.

12Реббиди Мусадиз эмир гана: «Мисридин чилин винелай гъил яргъи ая – цицӀери гьужум ийида ва хару ягъайдалай кьулухъ амукьай вири набататар неда».

13Мусади кӀекӀец авай гъил мисривийрин чилин винел яргъи авуна, ва Реббиди Мисри галайвал рагъэкъечӀдай патан гар ракъурна. Гарар вири юкъузни йифиз давам хьана ва пакамаз рагъэкъечӀдай патахъай цицӀер гъана. 14ЦицӀери атана Мисридин вири чилер чпелди ацӀурна. ЦицӀер я виликдай тахьай, я гуьгъуьнай тежедай кьадар авай. 15Вири чил абуру кӀевна – чил чӀулав хьана! ЦицӀери вири векь-кьал ва тарарал алай кьван вири майваяр тӀуьна – хар къвайидалай кьулухъ амай кьван вири къацар. Вири Мисридин чил тирвал я чиле къацу векь, я тарарал къацу пеш аламукьнач.

16Фиръаванди тадиз Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Зун куь Ребби Аллагьдин ва куь вилик батӀул я[+]. 17Амма и гъилерани залай гъил къахчу: куь Ребби Аллагьдивай чалай и мусибат алудун тӀалаб ая!»[+]

18Муса фиръавандин патавай хтана, Реббидивай тӀалабун авуна. 19Реббидини рагъакӀидай патахъай элкъуьрна зурба гар ракъурна ва вири цицӀер ада НацӀун гьуьлуьхъди тухвана. Мисридин сергьятра са цицӀни амукьнач.

20Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: ада Исраилдин рухваяр ахъайнач.


КӀуьд лагьай жаза: мичӀ акьалтун

21Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва вири Мисридин чилел мичӀ акьалтда, чпиз цлар кьаз къекъуьрай!»

22Мусади гъил цавуз хкажна – ва вири Мисридин чил пуд юкъузни пуд йифиз мичӀни чӀулав хьана 23Инсанриз садаз сад ахкунач ва пуд юкъуз алай чкадилай юзаз хьанач. Анжах Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай чкайра экуь тир.

24Фиръаванди[†] Мусадиз эверна ва лагьана: «Алад фена Реббидиз икрам ая. Анжах куь маларни лапагар ина амукьрай. Аялар лагьайтӀа, квехъ галаз фирай». 25Мусади жаваб гана: «Вуна чахъ галаз маларни ахъаюн лазим я, чавай чи Ребби Аллагьдиз кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] гуз жедайвал. 26Чи вири мал-хеб, сад амай кьван, чахъ галаз хьунухь лазим я, ана лагьайтӀа, чна чи Ребби Аллагьдиз вуч къурбанд гудатӀа хкяда. Чун анив агакьдалди, чаз Реббидиз гьихьтин къурбандар гана кӀандатӀа чидач эхир».

27Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: адаз абур ахъайиз кӀанзавачир. 28«Квахь инлай, – лагьана фиръаванди Мусадиз. – Ва идалай кьулухъни мад зи кьилив къвемир. Къведа – рекьида». 29«Вун гьахъ я, – лагьана Мусади. – Мад чун сад садаз ахквадач».

#### 11


ЦӀуд лагьай жазадикай хабардар авун: сифте аялрин кьиникь

1Реббиди Мусадиз лагьанай: «За фиръавандал[†] ва Мисридал мад са цӀийи бедбахтвал рахкъурда. Ингье гьа чӀавуз фиръаванди куьн ахъайда, гьакӀани ахъайдач – чукурда. 2Вуна лагьайтӀа, Исраилдин рухвайриз ва рушариз абуру чпин къуншийривай къизилдин ва гимишдин шейэр тӀалабун эмир ая».

3Реббиди мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна. Идалай гъейрини мисривийри, гьам вилик-кьилик квайбуру, гьамни къара жемятди, Мусадиз гьуьрмет ийизвай.

4Мусади фиръавандиз лагьана: «Реббиди лугьузва хьи, йифен кьулариз Зун МисридайтӀуз фида, 5ва и уьлкведа авай сифте рухваяр вири рекьида – тахтуна ацукьнавай фиръавандин сифте хцелай гатӀунна, регъуьн къванералди гъуьр регъвезвай къаравушдин сифте хцел къведалди, гьамни гьайванрин эркек сифте балаяр. 6Вири Мисри тирвал ахьтин шел-хвалрин ван жеда хьи, гьич виликдай тахьай хьтин ва гележегдани техжедай хьтин. 7Амма Исраилдин рухвайрал ва абурун маларал гьатта кицӀизни элуькьдай жуьрэт жедач! Квез аквада хьи: Исраилдин рухвайриз Реббиди мисривийриз ийидай хьтин кар кьадач».

8«Ви мукьуванри, – лагьана Мусади фиръавандиз, – зи патав эвичӀна заз икрамна зун куь патавай зи халкьни галаз хъфин патал минет ийида. Гьа чӀавуз чун куь патавай хъфида».

Хъилев ацӀанвай Муса фиръавандин патавай хъфена.

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди квез яб гузвач: имни Мисрида Зи аламатрин кьадар мадни артухарун патал герек я».

10Мусадини Гьаруна фиръавандин вилик гзаф аламатар къалурнай! Амма Реббиди фиръаванди терсвал ийиз, Исраилдин рухваяр Мисридай ахъа тийидайвал авуна.

#### 12


Песагь

1[•]Ана, Мисрида, Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«И варз куьн патал варцарин арада сифтеди – йисан сад лагьай варз хьурай.

3Исраилдин эл и вацран цӀуд лагьай юкъуз гьар са кӀвали суьруьдикай са кӀел хкудун патахъай хабардар ая. 4Хизан са кӀелни нез тежедай кьван гъвечӀиди ятӀа, лап мукьув гвай къуншийрихъ галаз санал, нивай гьикьван нез жедатӀа виликамаз фикирна, герек кьадар инсанар гьисаба кьуна, вирибур патал са кӀел хкудрай. 5КӀел бедендик рехне квачирди, йис хьанвайди ва эркекди хьана кӀанда; кӀелен чкадал бацӀи къачуртӀани жеда. 6И вацран цӀукьуд лагьай югъ вилив хуьх ва рагъдан хьанмазни, кӀел тукӀукӀ: Исраилдин элдик акатзавай гьар сада гьа икӀ авун лазим я[+]. 7Адан иви къачуна ва ам недай кӀвалерин гуьрцелдин кьве хилевайни вини кьилин гуьрцелдивай гуьцӀ авурай. 8Як гьа йифиз тӀуьна куьтягьарна кӀанда; ам цӀал чрана тӀили фахъ ва туькьуьл векьерихъ галаз тӀуьн герек я. 9И як я ицӀидаказ, я ргана немир: кӀел цӀун винел чрана кӀанда: кьил, кӀвачер ва къенерни галаз санал. 10Экв жедалди са кӀусни тамир: пакамалди нез тахьай паяр цӀай яна куг. 11Ам жуван юкь кутӀунна, кӀвачин къапарни алукӀна, гъилера кӀекӀецарни аваз, энгел тавуна неъ. Им Реббидин сувар я.

12И йифиз Зун МисридайтӀуз фена, ва и уьлкведа авай сад лагьай вири эркек балаяр – гьам инсанрин, гьамни маларин – рекьида. Мисридин вири аллагьриз за жаза гуда: Зун Ребби я![+] 13Амма куьн авай кӀвалерал лишанар эцигнаваз жеда, ва Зун, иви акурла элячӀна фида. За мисривияр рекьидай чӀавуз куьн ажал Гузвайдан ягъуникай хкатда.

14И югъ куьн патал рикӀелай алат тийидай югъ хьурай. Несилдилай несилдалди Реббидин сувар хьиз ам къейд ая – им квез эбеди яз къалурнавай къайда авунвай къалурун я.

15Ирид юкъуз куьне тӀили фу тӀуьн герек я. И йикъарикай сад лагьай юкъуз куь кӀвалерай гъвар акъудур. И ирид юкъуз гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани Исраилдай акъудна гадарда.

16И йикъарикай сад лагьайди кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай – ирид лагьай югъни кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай. И йикъара куьне анжах са недай затӀ гьазурунилай гъейри мад са кӀвалахни авун лазим туш – и йикъара анжах гьа ихьтин кӀвалах ийиз жеда.

17ТӀили фарин сувар[†] къейд ая. И юкъуз За куьн Мисридай къайдада аваз акъуднай. И югъ несилдилай несилдалди къейд ая – им квез къалурнавай эбеди къайда я. 18Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай йикъан нянилай къанни сад лагьай йикъан няналди куьне анжах тӀили фу тӀуьн лазим я. 19Ирид юкъуз куь кӀвалера гъвар аваз хьана кӀандач. И йикъара гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани – кӀандатӀа ам масанай атана ана ацукьнавайди хьуй, я тушни куь уьлкведин эгьли хьуй – ам Исраилдин элдикай хкудна гадарда.

20Куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, и йикъара гъвар квай фу немир – тӀили фу неъ».

21Мусади Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна ва абуруз лагьана: «Гьар са хизанди вич патал кӀел хкяна ам тукӀурай – Песагь[†] гьазур авурай. 22Ахпа исуп набататдин[†] кӀунчӀ къачуна, ам иви авай лигендик кяна и иви вини кьилин гуьрцелдивай ва гуьрцелдин хилеривай гуьцӀрай. Ва гьич садни пакама жедалди кӀваляй экъечӀ тавурай[+].

23Ребби мисривияр терг ийиз экъечӀда, вини ва къвалан гуьрцелрал иви алайди аквада, ва Ребби ихьтин ракӀарин патавай элячӀна фида, ва ажал Гъилевайдав гьахьна куьн рекьиз тадач.

24И къайда даим яз куьнени, куь эвледрини хуьх.

25Куьн, Реббиди хиве кьурвал, квез гудай чилел атай чӀавузни и адет гьанани тамамара. 26Куь аялри хабар кьуртӀа: „И куьне кьиле тухузвай адет вучтинди я?“ –[+] 27абуруз икӀ жаваб це: „Им Реббидиз ийизвай Песагьдин къурбанд я. Реббиди мисривияр рекьидай чӀавуз, Ам Исраилдин рухвайрин кӀвалерилай элячӀна фена ва чи хизанриз инсаф авуна“».

Вири халкь метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна. 28Ахпа Исраилдин рухвайри фена Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.


ЦӀуд лагьай жаза: сифте аялрин кьиникь

29Кьуланфериз Реббиди Мисридин вири сад лагьай ругулар кьена: тахтуна авай фиръавандин[†] сад лагьай веледдилай гатӀунна, къазаматда ацукьнавай есирвиле гьатнавайдан сифте веледдал къведалди кьена ва маларин вири сад лагьай балаярни. 30Къарагъна и йифиз фиръаван, къарагъна адан вири мукьуванар ва вири мисривияр – ва вири Мисридал чӀехи сузадин ван акьалтна: гьар са кӀвале кьейиди авай.


Исраил Мисридай экъечӀун

31И йифиз фиръаванди[†] Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Исраилдин вири рухваярни галаз чалай алат! Куьне тӀалаб авурвал, фена Реббидиз къурбандар це. 32Куьне тӀалабайвал, куь маларни лапагарни квехъ галаз твах. Хъвач ва заз хийир-дуьа[†] ая!»

33Мисривийри Исраилдин рухвайрик, абур уьлкведай фад экъечӀна хъфин патал, тади кутазвай. «ТахьайтӀа, – фикирзавай мисривийри, – чун вири рекьида!»

34Исраилдин рухваярни гьеле гъвар кутун тавунвай тини чпихъ галаз рекьиз къачуниз мажбур хьана – гьар сада вичин тини чухвадик кутуна ва ам къуьнел алаз тухвана.

35Мусади эмир авурвал, Исраилдин рухвайри мисривийривай гимишдин ва къизилдин шейэр ва парталар тӀалабна[+]. 36Реббидини мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна – абуру вуч тӀалаб авуртӀани, вугудайвал. Исраилдин рухваяр Мисридай гъиле гзаф девлетар аваз хъфена![+]

37Рамсесдай Исраилдин рухваяр Сукат галайвал рекье гьатна – папарни аялар квачиз, ругуд виш агъзурдив агакьна ях итимар[+]. 38Абурухъ галаз санал гьакӀ маса халкьарикай тир инсанар, хперин, цӀегьерин ва калерин чӀехи суьруьярни нехирар физвай.

39Мисридай хутахай тинидикай Исраилдин рухвайри лавашар – тӀили фар чрана. Тинидик гъвар акатнавачир, абурук Мисридай фад экъечӀун патал тади кутунай эхир, гьавиляй абурувай энгел ийиз хьаначир, гьатта чеб патал рекье недай суьрсетни гьазуриз агакьначир.

40Исраилдин рухвайри Мисрида кьуд вишни къанни цӀуд йисуз уьмуьр тухванай[+]. 41Кьуд вишни къанни цӀуд йис тамам жезвай юкъуз Реббидин халкь вири сад хьиз къайдада аваз Мисридай экъечӀна.

42А йиф Ребби патал уяхвилин йиф хьанай:

Ада Исраилдин рухваяр Мисридай хутахзавай.
Им Реббидин йиф я!
Несилдилай несилдалди
Им Исраилдин рухвайрин уяхвилин йиф я.


Песагь сувар кьиле тухунин къайдаяр

43Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: «Ингье Песагь суварин[†] гьакъиндай къалурнавай къайдаяр. Маса халкьдикай тир кас касди Песагьдин ем тӀуьна жедач.

44Вуна пулунихъ маса къачунвай лукӀравай вуна адаз суьннет авурдалай кьулухъ Песагьдин як нез жеда. 45Я чара чилин касди, я вуна кӀвалах авун патал кьунвай касди Песагьдин як тӀуьн лазим туш. 46КӀел ам гьазурнавай кӀвале тӀуьна кӀанда – адан як къецел акъудна жедач. Адан кӀарабар хамир[+]. 47Исраилдин элдик акатзавай вирибуру Песагь сувар кьиле тухун лазим я. 48Масанай атана куь патав ацукьнавай касдиз Реббидин гьуьрметдай Песагь сувар къейд ийиз кӀанзаватӀа, адан кӀвале авай вири эркекриз суьннет авун герек я, идалай кьулухъ лагьайтӀа, атана Песагь сувар кьиле тухурай: ам чи уьлкведин агьали хьиз жеда. Амма суьннет тавунвай гьич са касдини Песагь суварин як тӀуьн лазим туш. 49Им – гьам куь уьлкведин агьалияр, гьамни масанай атана ацукьнавайбур патал къанун я»[+].

50Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна. 51Ва гьа и юкъуз Реббиди Исраилдин рухваяр къайдада аваз Мисридай акъудна.

#### 13


Сифте ругулар Реббидин ТӀварцӀиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз жедай сифте ругулар – гьам инсанрин сад лагьайбур, гьам гьайванрин сифте балаяр – Зи ТӀварцӀиз акъуд. Абур зибур я»[+].


ТӀили фарин сувар ва Сифте хьайи ругулрин гьакъиндай къанун

3Мусади халкьдиз лагьана: «Реббидин кӀеви гъили куьн Мисридай, лукӀвиляй акъуднавай и югъ рикӀел хуьх. Гьа и юкъуз гъвар квай фу немир. 4Куьн къе, Авивдин вацра, экъечӀзава.

5Реббиди квез къенанвийрин[†], хетийрин, амарийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чил гуда лагьана куь бубайриз кьин кьунай. Ада куьн, вичикай некни вирт хкатзавай, и чилел гъайила, куьне гьа и вацра ихьтин адет кьиле тухвана кӀанда: 6тӀили фу ирид йикъан къене неъ, ирид лагьай юкъузни Реббидин сувар ая. 7Ирид юкъуз вахъ гъвар квай фу тахьурай. Куь чилерални гьич санани гъвар виже къведач. Гьа ирид юкъуз тӀили фу неъ[+].

8А юкъуз куьне куь рухвайриз лагь: „Им чун Мисридай экъечӀдайла, Реббиди чаз вуч авунатӀа, рикӀел хкун патал я“. 9Ам квез гъилел алай лишан хьиз, пелел алай рикӀел хкунин лишан хьиз хьана кӀанда – ва Реббидин Къанун[†] датӀана куь мецел алаз хьурай, вучиз лагьайтӀа Реббиди куьн Мисридай Вичин чӀехи къудратдалди ахкъуднай[+]. 10И къалурнавай къайда гьар йисуз тайинарнавай вахтунда кьиле твах.

11Реббиди квезни куь бубайриз и чилер гуда лагьана кьин кьунвайвал авурла ва Ада куьн къенанвийрин чилерал гъайила, 12куьне куь вири сифте хьайи ругулар Адав вахце. Куь маларин гьар сад лагьай дулни ругулди ятӀа Реббидинди я. 13Ламран сифте ругул шаркӀунтӀдин эвез яз кӀел вахце, амма шаркӀунтӀдихъ эвез гуз кӀандачтӀа – адан кьам хух. Куь рухвайрин арадай сифте хьайибурун эвез вахце.

14Гележегда рухвайри квевай: „Им вуч лагьай чӀал я?“ лагьана хабар кьур чӀавуз абуруз икӀ жаваб це: „Реббиди чун Мисридай кӀеви гъилелди ахкъуднай[+]. 15Фиръавандиз[†], кьиле ял туна, чун ахъайиз кӀан тахьайла, Реббиди Мисрида авай кьван вири инсанрин ва маларин сифте хьайи ругулар кьенай. Ингье вучиз чна сад лагьай ругул гьайванар Реббидиз къурбанд ийизва, жуван сифте рухвайрихъни эвез гузва“.

16И адет квез гъилел алай лишан хьиз, пелек кутӀуннавай парчадин кӀус хьиз хьунухь лазим я, вучиз лагьайтӀа Реббиди чун Мисридай вичин кӀеви гъилелди ахкъуднай».


Цифедин ва цӀун гул

17Фиръаванди[†] Исраилдин халкь ахъаяй чӀавуз, Аллагьди абур, им виридилай куьруь рехъ ятӀани, филиштийрин чилерайтӀуз тухванач. Аллагьди фикир авунай хьи, абуруз чпин вилик дяве авунин везифа акъвазнаваз акурла, абур фикирдилай элкъвена мадни Мисридиз хтун мумкин я[+]. 18Аллагьди абур кьурумдайтӀуз, НацӀун гьуьлуьн патавай элкъвена къерехдай фидай рекьяй тухвана. Мисри гадарнавай Исраилдин рухваяр низамдин къайдада аваз физвай.

19Мусади Мисридай Юсуфан кӀарабар хутахна. Вучиз лагьайтӀа Юсуфа абурун бан-бубайриз лагьанвай хьи, Аллагьди са шакни алачиз квез куьмекда. Гьа чӀавуз зи кӀарабарни инай хутаха лагьана, абурув кьин кьаз тунвай[+].

20Халкь Сукат туна кьурумдин къерехда авай Этамда акъваз хьана[+]. 21Ребби Вич абурун вилик кваз физвай: юкъуз цифедин гул хьиз, рехъ къалуриз, йифизни, цӀун гул хьана, абурун рехъ экуь ийизвай, абурувай юкъузни йифизни рехъ давамариз хьун патал[+]. 22Исраилдин халкьдихъай юкъуз цифедин гул гелячӀзавачир, йифизни – цӀун гул.

#### 14


НацӀун гьуьлелай элячӀун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз лагь, абур кьулухъди элкъвена Пи-Гьагьиратдин патарив, Мигдалдинни гьуьлуьн арада, Багьал-Цефандин мукьув акъвазрай. Ана гьуьлуьн къерехда квез кун туькӀуьра[+]. 3Фиръаванди[†] Исраилдин рухвайрин рехъ алатнава, кьурумди абурун рехъ атӀанва лагьана фикир авурай. 4За ада кьилиз ялдайвал авуна куь гуьгъуьниз галтугдайвал ийида, ингье гьа чӀавуз За, фиръавандални адан кьушундал гъалиб хьана, Зи баркаллавал[†] къалурда! Мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

Халкьдини гьа икӀ авуна.

5Мисридин пачагьдив Исраилдин халкь катна лагьана хабар агакьарайла, фиръаванни адан мукьуванар фикирдилай элкъвена. «Чна вуч авуна?! – лагьанай абуру. – Чна чи къуллугъда акъвазнавайбур ахъайна!»

6Фиръаванди вичин дапураг гьазура лагьана эмир гана ва вичин кьушунни кӀватӀна. 7Ада вичихъ галаз хкягъай ругуд виш дапураг ва Мисридин вири муькуь дапурагар къачуна – гьар са дапурагдани вичин чӀехиди акъвазнавай. 8Реббиди Мисридин пачагь фиръаван кьилиз ялдайвал авуналди, Исраилдин рухвайрихъ галтугдайвал авуна.

Исраилдин рухвайри лагьайтӀа, са куьникайни кичӀе тушиз чпин рехъ давамарнавай[+]. 9Мисривияр – фиръавандин миях кьушун, адан дапурагар, адан мияхар, вири адан кьушун абурун гуьгъуьниз галтугна ва Багьал-Цефандин мукьварив гвай Пи-Гьагьиратдин патарив гьуьлуьн къерехда акъвазнавай чкадал абурув агакьарна.

10Фиръаван мукьув жезвай. Исраилдин рухваяр килигайтӀа, чпихъ мисривияр галтугзава! Пис кичӀ акатна, абуру Реббидиз ялвар ийиз хьана. 11Абуру Мусадиз лагьана: «Гьан, чун Мисрида кучукдай чка авачирни? Вуна чун и кьурумдиз гьа ина кьиникь патал гъанани? Вуна вуч авуна, вучиз вуна чун Мисридай акъудна? 12Чна ваз гьеле Мисрида амаз лагьаначирни: „Чун секин тур, чун мисривийрин лукӀар хьуй!“ Кьурумда терг жедалди, мисривийрин лукӀар хьунни хъсан я!» 13«КичӀе жемир! – жаваб гана Мусади. – КӀевиз акъваз ва квез Реббиди куьн хиласдайвал аквада. Квез исятда куь вилик аквазвай мисривияр мад гьич садрани ахквадач! 14Реббиди Вичи куьн патал женг чӀугвазва! Секин хьухь»[+].

15Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Заз вучиз ялвар ийизва? Исраилдин рухвайриз вилик фин патал эмир ая! 16Жуван кӀекӀец авай гъил гьуьлуьн винел яргъи ая – гьуьл кьве патахъ къекъечӀда, ва куьн адан кӀаняйтӀуз, къураматдай хьиз фида. 17Зани мисривияр терс авуна квехъ галтугдайвал ийида. Гьа чӀавуз За фиръавандин ва адан кьушундин винел, адан женгинин дапурагрин ва миях кьушундин винел гъалиб хьана Зи Баркаллавал къалурда. 18Зун фиръавандин ва адан женгинин дапурагринни миях кьушундин винел гъалибвал къачуна машгьур хьуналди мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

19Исраилдин жергедин вилик кваз физвай Аллагьдин малаик[†] гила жергедин эхирда акъвазна. Абурун вилик квай цифедин гулни кьулухъ акъвазна. 20Ада абурунни мисривийрин жергеяр сад садакай чара авуна. Цифеди са пад мичӀи, муькуь пад экуь авуна. Йифдини кьве жерге сад садак хкӀуначир.

21Мусади и чӀавуз гъил гьуьлуьн винел яргъи авуна, ва йифди Реббиди гьуьл къураматдиз элкъуьрун патал гьуьлуьн ятар рагъэкъечӀдай патан къати гарун хурук кутуна чукурзавай – ятарни къекъечӀна. 22Исраилдин рухваярни гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена, абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 23Мисривиярни – фиръавандин вири миях кьушунни, женгинин дапурагарни балкӀанрал алай аскерар – гьуьлуьн кӀаняй абурун гуьгъуьниз галтугна. 24Рагъ экъечӀдалди Реббиди мисривийрин кьушундиз цӀун ва цифедин гулдай килигна ва вири кьушун кичӀевилин къалабулухдик кутуна. 25Ада женгинин дапурагар кьарада акӀидайвал авуна: мисривийри са гужуналди абур вилик ялзавай. «Чун Исраилдин рухвайрикай кьулухъ катин! – лагьана мисривийри. – Абурун патахъай чахъ галаз женг чӀугвазвайди Ребби Вич я».

26Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьуьлуьн винел гъил яргъи ая – ятар чпин чкадал хкведа ва мисривиярни, абурун женгинин дапурагарни, абурун мияхарни цик акатна рекьида!»

27Мусади гьуьлуьн винелай гъил яргъи авуна ва пакамахъ ятар чпин чкадал хтана. Мисривияр дуьм-дуьз цин къаншардиз зверзавай – Реббидини мисривияр гьуьлуьн деринриз вегьена! 28Яд кьулухъ элкъвена ва Исраилдин рухвайрихъ гьуьлун кӀаняй галтугзавай женгинин дапурагар, мияхар ва фиръавандин вири кьушун туькьуьнна. Гьич са мисривини хилас хьанач! 29Исраилдин рухваяр лагьайтӀа къураматдай хьиз гьуьлуьн кӀаняй фенай; абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 30Гьа икӀ Реббиди а юкъуз Исраил Мисридикай хиласнай.

Исраилвийриз гьуьлуьн къерехда авай мисривийрин мейитар акуна. 31Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди мисривийриз вуч авунатӀа акурла, Исраилдин халкь Реббидин вилик кичӀе хьунин гьиссери кьуна, абур Реббидин ва адан лукӀ Мусадин чӀалахъ хьана.

#### 15


Мусадинни Мириаман мани

1И чӀавуз Мусадини Исраилдин рухвайри Реббидиз бахшнавай мани янай:

«Реббидиз мани лугьуда: Ам чӀехи я!
Ада балкӀанарни мияхар гьуьлуьз вегьена![+]
2Ребби – зи къудрат я,
Ам – зи къуват я!
Ам – зи хиласвал я!
Ам зи Аллагь я – за ам машгьур ийида!
Зи бубайрин Аллагь – за ам чӀехи ийида![+]
3Ребби – дяведин устӀар я!
Адан тӀвар – Ребби я![+]
4Фиръавандин[†] дапурагар Ада гьуьлуьз гадарна,
хкягъай аскерар НацӀун гьуьлуьз гадарна.
5Деринри абур туькьуьнна:
абур къванер хьиз кӀаниз яна!

6Ребби! Ви эрчӀи гъилихъ баркалла[†] ва къуват ава!
Ребби! Ви эрчӀи гъили душман яна кьена![+]
7ЧӀехи я Вун! Душманар Вуна кӀаник кутуна!
ЦӀу самар хьиз, Ви хъиле абур кана!
8Уф гана Вуна – ва ятар тик акъваз хьана,
лепеяр цлар хьиз хкаж хьана,
кӀеви чил хьана дериндикай![+]
9„Агакьарда, кьада, – фикирна душманди, –
масадан гьисабдай гъиле затӀ гьатда:
вуч кӀандатӀа гьам къачуда!
Тур акъудда – вири тергда!“
10Амма Вуна уф гана – ва гьуьлуь абур кӀевна:
кьуркьушум хьиз, абур цин кӀаниз фена.

11Вав къведайди аллагьрин арада авач, Ребби!
Авач Къудрат авайди,
Вав къведайбур Пак тирбурун арада!
Машгьурвиле хаф ягъиз тадай! Аламатрин иеси![+]
12ЭрчӀи гъил яргъи авуна –
чили душманар туькьуьнна!
13Вуна хиласай халкь регьим ийиз тухузва,
тереф хвена, тухузва Ви Ибадатхана авай чилел.
14Халкьариз ван хьана – кичӀ акатна хаф яна!
Филиштияр зурзаз акъвазнава,
15зурзун акатнава Эдамдин сихилрикни,
Магьабдин регьберарни кичӀевили агажнава,
Къенандин[†] агьалийрин рикӀеризни гзаф пис я[+].
16Абур кичӀевилини зайифвили кьурай!
Ви гъилик къванер хьиз хьурай!
Ребби жергеда аваз физвайди Ви халкь я –
Вуна Вичинди авур Ви халкь!
17Вуна ам Ви дагъда уьмуьр тухуз ацукьарда –
Анал, Ребби, Вуна Ви КӀвал эцигда,
Анал, Агъа, Вуна пак чка эцигна![+]
18Ва Ребби эбеди яз тахтуна ацукьда!»[+]

19Фиръавандин миях кьушун гьуьлуьз гьахьайла – адан вири дапурагарни мияхар – Реббиди абурун къаншардиз гьуьлуьн ятар элкъуьрна. Исраилдин рухваяр лагьайтӀа, гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена!

20Гьарунан вах, Аллагьдин мецелай лугьузвай Мириама гъиле тафт къачуна, ва вири папар адан геле аваз майдандиз экъечӀна – абуру тафтар ягъиз кьуьлер авунай[+]. 21Мириама мани лагьана:

«Мани лагь Реббидиз:
Ам чӀехи я!
Ада балкӀанарни мияхар
гьуьлуьз вегьена!»[+]


Кьурумдай Синай дагъдиз фидай рехъ


(15:22–18:27)


Марадин ва Элимадин яд

22НацӀун гьуьлуьн патавай Мусади Исраилдин рухваяр Шур тӀвар алай кьурумдиз тухвана. Пуд юкъуз абур кьурумдай тӀуз фена, амма санайни яд жагъанач[+]. 23Марадив агакьайлани, яд хъваз хьаначир – ам туькьуьлди тир. (Гьавиляй и чкадиз Марани[*] лугьузва.) 24Инсанри Мусадилай рази туширвал малумариз хьана. «Чна вуч хъвада?» – хабар кьазвай абуру. 25Мусади Реббидиз ялвар авуна, ва Реббиди адаз тар къалурна. Мусади и тарцикай кӀарасдин са кӀус циз вегьена, ва яд хъун патал виже къведайди хьана.

Ана Реббиди абуруз тагькимар ва къайдаяр гана, ана Ада абур имтигьандай акъудна.

26Реббиди лагьана: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва Адаз гьикӀ кӀанзаватӀа, гьакӀ ийиз хьайитӀа, Адан эмирриз яб гуз хьайитӀа ва Адан къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, За гьич садрани За мисривийрик кутур хьтин азарар квек кутадач. Зун Ребби – куь тӀебиб я!»[+]

27Исраилдин рухваяр Элимдиз атана. Ана цӀикьвед чешмени хумравдин пудкъанни цӀуд тар авай. Ана, чешмейрин патав, абур акъвазна[+].

#### 16


Мангьу ва туртурар

1Элим туна, Исраилдин эл Элимдинни Синайдин[†] арада авай Син тӀвар алай кьурумдиз атана. Им абуру Мисри туна хъфейдалай кьулухъ кьвед лагьай варз, вацран цӀувад лагьай югъ тир[+].

2Ана, кьурумда, Исраилдин элди мад Мусадилайни Гьаруналай наразивал малумариз гатӀунна. 3«Мисрида Реббидин гъиликай кьенайтӀа, чун патал хъсан тир, – лагьана абуру. – Ана чун як авай къазанрин патав ацукьнавай, чна тухдалди фу незвай. Куьне лагьайтӀа чун, вири халкь, каш гана рекьидай чкадал атун патал кьурумдиз гъанва!»[+]

4Реббиди Мусадиз лагьана: «За квез цаварай, марф хьиз, фу къурда. Гьар юкъуз инсанри экъечӀиз чпиз са йикъан тӀуьн кӀватӀда – ва Зун абуру а За гузвай къанунар кьилиз акъудзаватӀа, килигда. 5Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру адетдиндалай кьве гъилера гзаф кӀватӀна кӀанда».

6Мусадини Гьаруна Исраилдин вири рухвайриз лагьана: «Лап гьа къенин няниз куьн гъавурда акьада хьи, куьн Реббиди Мисридай акъудайди. 7Пакама хьайила квез Реббидин баркалла[†] аквада. Вучиз лагьайтӀа Реббидиз куьне адалай наразивал малумарзавайди ван хьанва. Чун вужар я кьван? Чаз ахмур авун квез герек я?»[+]

8Мусади лагьана: «Няниз Реббиди квез цаварай тӀуьн патал як ракъурда, пакамахъни булдалди фу. Вучиз лагьайтӀа, адаз куьне адалай наразивал ийизвайди ван хьана. Чун вужар я кьван? Куьне ахмурар чаз ваъ, Реббидиз ийизвайди я!»

9Мусади Гьаруназ лагьана: «Исраилдин элдиз Реббидин вилик акъвазун патал эмир це, вучиз лагьайтӀа Реббидихъ абурун наразивилин ван галукьнава».

10Гьаруна и гафар Исраилдин элдив агакьарай чӀавуз, абур кьурум галайвал элкъвена, ва ингье ана, цифеда, абурун вилик Реббидин баркалла пайда хьана.

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Заз Исраилдин рухвайрин наразивал ийизвай гафар ван хьана. Абуруз икӀ лагь: „Няниз куьне як неда, пакамахъни абурухъ булдалди фу жеда. Гьа чӀавуз куьн Зун Ребби тирди, куь Аллагь тирди, гъавурда акьада“».

13Ингье няниз туртуррин лужар лув гана атана – кун вири абурай ацӀана.

Пакамахъни кундин кьуд пата чиг ацукьна[+]. 14Чиг кьурайла, вири кьурумдин винел кьелечӀ ва чакьракьар ийидай са вуч ятӀани чкӀана алай – чиг хьиз кьелечӀ. 15Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва, им вуч ятӀа кьил акъат тийиз, сада садавай хабар кьаз хьана: «Им вуч я?»

Мусади абуруз лагьана: «Им Реббиди квез ракъурзавай фу я. 16Ингье Реббиди гьихьтин эмир ганватӀа: „Гьар сада вичин хизан патал герек кьадар кӀватӀрай – алачухдик квай гьар са инсан патал са гъамер“»[+].

17Исраилдин рухвайри гьакӀ авунни авуна. Ни ятӀани гзаф кӀватӀна, ни ятӀани тӀимил, 18амма кӀватӀ авунвай кьадар гъамерралди алцумайла, кьадардилай гзаф кӀватӀайбурухъ артуханди авачирди, тӀимил кӀватӀайбурухъ кимивал авачирди малум хьана: гьар садахъ вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван авай[+].

19«Идакай са затӀни пакадалди тамир», – эмир авуна Мусади. 20Амма адаз яб ганачир. Бязибуру кӀватӀнавайдакай са пай пакадалди туна, амма хкудна эцигнавайди чӀур хьана: ада квак гьатна. Мусадиз ихьтин ксарикай хъел атана.

21Гьар пакамахъ гьар са касди вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван кӀватӀзавай. КӀватӀ тавуна амайди юкъуз ракъиник цӀразвай. 22Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру кьве гъилера гзаф кӀватӀна – гьар са касдиз кьве гъамер. Элдин регьберра атана идакай Мусадиз хабар гайила, 23ада жаваб гана: «Реббиди идан патахъай лагьанвайди тир. Пака ял ядай югъ я, Реббидин пак тир Кишдин югъ. Гьикьван кӀандатӀа, гьакьван чуруж, гьикьван кӀандатӀани ругуг, амукьайди пакадин югъ патал тур»[+].

24Инсанрини, Мусади эмир гайивал, артух хьайиди пакадалди туна. И гъилера хкудна тунвайди чӀур хьанач, адак куквар квачир. 25Мусади лагьана: «Къе гьа им неъ. Къе Реббидин Киш[†] я, ва чилелай квез са затӀни жагъидач. 26Ругуд юкъуз кӀватӀа, амма ирид лагьай югъ Киш я, и юкъуз квез са затӀни гьатдач».

27Са бязибур ирид лагьай юкъузни кӀватӀун патал экъечӀна, амма са затӀни жагъанач. 28Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьикьван гагьда куьне За ганвай эмирарни къанунар къаст авуна чӀуриз жеда? 29Килиг садра: Реббиди квез Кишдин югъ ганва, ва гьавиляй Ада гьафтедин ругуд лагьай юкъуз квез кьве къан фу гузва. Ирид лагьай югъуз гьар са кас вич алай чкадал хьун ва санизни экъечӀ тавун лазим я».

30Гьафтедин ирид лагьай юкъуз халкьди ял ягъиз хьана.

31Исраилдин рухвайри и затӀуниз «мангьу[*]» лагьана тӀвар гана. Ам лацуди, кӀешнишдин тварциз ухшар авайди тир, тӀямни вирт алтаднавай лавашдин тӀям хьтинди тир. 32Мусади лагьана: «Ингье Реббиди гайи эмир: Мангьудин са гъамер куьне несилдилай несилдалди хуьз хьурай – куьн Мисридай акъуддай чӀавуз кьурумда квез Реббиди тӀуьн патал гайи фу аквадайвал».

33«Къачу гичин, – лагьана Мусади Гьаруназ, – адаз са гъамер мангьу вегьена, несилдилай несилдалди куьне ам хуьдайвал, Реббидин вилик эциг». 34Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна: мангьу, ам хуьн патал, Икьрардин сандухдин вилик эцигна.

35Исраилдин рухвайри яхцӀур йисуз – абур Къенандин[†] чилерин сергьятрив агакьдалди – инсанри уьмуьр тухузвай чилерал хкведалди мангьу нез хьанай[+].

36(Гъамер – им эфадин цӀудай са пай я.)

#### 17


Дагьардай акъатай яд

1Син тӀвар алай кьурумдай экъечӀна, Исраилдин элди са акьван чӀехи тушир мензилар атӀуз, Реббиди къалурзавайвал рехъ давамарзавай. Абур Рефидимда акъвазна. Ана хъвадай яд авачир[+]. 2Инсанри Мусадик тахсир кутаз хьана.

«Чаз яд це! – тӀалабзавай абуру. – Чаз хъваз кӀанзава». «Куьне вучиз заз ахмурар ийизва? – лагьана Мусади. – Вучиз куьне Ребби синагъ ийизва?»[+] 3Амма инсанриз цихъ къанихвили азият гузвай ва абуру Мусадиз ахмурар ийизвай: «Вучиз вуна чун Мисридай акъудна? Чун аяларни, маларни галаз цихъ къаних хьана рекьидайвал?»

4Мусади Реббидиз ялвар авуна: «За и халкьдихъ галаз вуч авун лазим я? Абуру гьа гила-мад зун къван гана рекьида!»[+]

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Халкь кьулухъ туна, вилик алад ва вахъ галаз Исраилдин агъсакъалрикайни бязибур атурай. Вун, Нилдин яд ягъай кӀекӀецни къачуна, алад. 6Ана, Харебда[†], зун ви вилик рагал акъвазда. Вуна раг яда ва адай яд акъатда – халкьди хъурай». Мусади Исраилдин агъсакъалрин вилик гьакӀ авунни авуна[+].

7Исраилдин рухвайри тахсир кутун себеб яз – ана абуру: «Эхирки Ребби чахъ галаз яни, тушни?» – лугьуз Реббидиз ахмурар авунай – и чкадиз Масса[*] ва Мериба[*] тӀвар ганай.


Амалехъийрин винел гъалибвал

8Амалехъийри Рефидимдиз атана Исраилдин рухвайрал вегьенай[+]. 9Мусади Шуаяз[†] лагьана: «Амалехъийрал гьужум авун патал вахъ галаз фидай итимар хкягъа. Зун лагьайтӀа пака Аллагьдин кӀекӀецни гъиле аваз кӀунтӀал акъвазда».

10Шуая Мусадин эмир кьилиз акъудна ва амалехъийрихъ галаз женг гатӀунна, Муса Гьарунахъни Гьурахъ галаз кӀунтӀан кукӀушдал хкаж хьана. 11Мусади гъил хкажайла, Исраил гъалиб жедай, гъил агъуз авурла – Амалехъ. 12Амма Мусадин гъилер такьатдай аватна. И чӀавуз са къван гъанай ва Муса гьадал ацукьна, Гьарунани Гьура кьве патахъай адан гъилер кьуна. Рагъ акӀидалди, Мусадин гъилер хкажнаваз хьана 13ва Шуая амалехъияр кӀаник кутуна, адан инсанар туруналди тергна.

14Реббиди Мусадиз лагьана: «РикӀел хкун патал къаргъуда кхьихь ва Шуаяз малумара: „За амалехъияр чилин винелай квадарда, адан гьич тӀварни амукьдач!“»

15Мусади къурбанган[†] туькӀуьрна ва адаз Яхве-Нисси[*] тӀвар гана, 16вучиз лагьайтӀа ада фикирнай: «Реббидин пайдах – зи гъиле! Несилдилай несилдалди Амалехъахъ галаз Реббидин дяве!»

#### 18


Ятера Мусадал кьил чӀугун

1Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадиз, Мусадин апаяз, Аллагьди Муса патал ва Вичин халкь, Исраил патал вуч авунатӀа, Реббиди Исраил Мисридай ахкъудуникай ван хьана[+]. 2-3ИкӀ хьайила, Ятера Сипарадиз, Мусадин папаз ва адан кьве хциз эверна. И вакъиайрилай вилик Мусади Сипара элкъуьрна бубадин кьилив ракъурай. Рухвайрикай садан тӀвар Гершам тир, вучиз лагьайтӀа Мусади лагьанай: «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна». 4Муькуь хцин тӀвар Элиэзер тир, вучиз лагьайтӀа ада лагьанай: «Зи бубадин Аллагь зи куьмекдиз атана ва зун фиръавандин[†] туруникай хвена». 5Ятер абурухъ галаз Мусадин патав кьурумдиз, Муса халкьни галаз акъвазнавай чкадал, Аллагьдин дагъдин патав атана 6ва адаз икӀ лугьун тӀалабна: «Ви апай Ятер ви пабни, рухваярни галаз атанва».

7Муса экъечӀна, апаяз икрам авуна, адаз темен гана, ва салам-калам гайидалай кьулухъ абур алачухдиз гьахьна. 8Мусади апаяз Реббиди Исраилдин рухваяр патал фиръавандиз ва мисривийриз вуч авунатӀа, кьурумдай абурун рехъ гьикьван четинди хьанатӀа ва абур Реббиди гьикӀ хилас авунатӀа ахъайна. 9ЙитӀрадиз Реббиди Исраилдин рухваяр патал, абур мисривийрин гъиликай хиласун яз, икьван хъсанвилер авуна лагьана хвеши хьана.

10«Шукур хьуй Реббидиз! – лагьана Ятера. – Ада куьн мисривийрикайни фиръавандикай хилас авуна, Мисрида куь халкь лукӀвиляй акъудна! 11Гила заз и халкьдин винел хкаж ийиз кӀан хьайи вири аллагьрилай Ребби чӀехи тирди чизва!»

12Ятера, Мусадин апая, Аллагьдиз суварин къурбандар[†] ва кунугар[†] гана. Гьарунни Исраилдин вири агъсакъалар атана – ва Аллагьдин вилик абуру Мусадин апаяхъ галаз санал суфра ачухна.

13Пакадин юкъуз Мусади Исраилдин рухвайрин гьуьжетар гьялзавай. Пакамлай няналди ам инсанри элкъуьрна кьунвай. 14И тегьер акур апая адавай жузунна: «Вуна инал и инсанрихъ галаз вуч ийизвайди я? Вучиз вун абурун вилик текдиз ацукьнава, абуру лагьайтӀа пакамлай няналди вун элкъуьрна кьунва?» 15«Абур зи кьилив Аллагьдивай хабарар кьаз къвезвайбур я, – жаваб гана Мусади. 16– Абуруз са гьихьтин ятӀани месэла гьялиз кӀан хьайила, абур зи кьилив къвезва, зани абурун гьуьжетрай кьил акъудзава, абуруз Аллагьдин къайдаяр ва къанунар чирзава». 17«Вуна дуьз кӀвалах ийизвач, – лагьана апая. – 18Ви кьилни тӀар жеда, и инсанризни азаб гуда. Гзаф четин я ваз, текдиз ви гуж агакьдач[+]. 19Зи меслятдиз яб це, вун Аллагьдин регьимдик кваз хьуй! Вун Аллагьдин вилик халкьдин векил хьунухь лазим я – абурун месэлаяр Аллагьдив агакьарзавай, 20абур къайдайрин ва къанунрин гъавурда твазвай, абуруз гьи рекьяй фидатӀа ва чеб гьикӀ тухун лазим ятӀа чирзавай. 21Халкьдин арадай лайих авай ксар хкягъа – Аллагь рикӀел алай, гьахъ гвай, чеб маса къачуз тежер – абурукай чӀехибур ая: садакай агъзур касдин винел, садакай – вишдан, садакай – яхцӀурни цӀудан, садакайни – цӀудан[+]. 22Абуру инсанрин арада авай гьуьжетар гьялда ва вири важиб месэлаяр вал ракъурда, важибвал авачирбур лагьайтӀа, – чпи гьялда. Ви винел алай залан пар кьезил жеда: абуру ам вахъ галаз пайда. 23ИкӀ авуртӀа ва Аллагьдини и кар ая лагьайтӀа, гьам вавай дурум гуз жеда, гьам инсанарни рази хьана кӀвализ хъфида».

24Муса апаян чӀалаз килигна ва гьада лагьайвал авуна: 25Исраилдин халкьдин арадай лайих авай инсанар хкяна ва абур чӀехибур яз тайинарна – садбур агъзур касдин винел, садбур вишдан, садбур яхцӀурни цӀудан, садбурни цӀудан[+]. 26Абуру инсанрин арада жезвай гьуьжетар гьялзавай ва вири четин месэлаяр Мусадал рекье твазвай, метлеб тӀимил авайбур лагьайтӀа, чпи гьялзавай[+].

27Муса апаяхъ галаз чара хьана, амни кӀвализ, вичин чилел хъфена.

#### 19


Синай дагъдин ценерив икьрар кутӀунун


(19:1–24:11)


Синайдин патав акъвазун

1Исраилдин рухваяр Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ пуд лагьай варз алукьна, гьа и юкъуз абур Синайдин[†] кьурумдив агакьна. 2Рефидим туна, абур Синайдин кьурумдиз гьахьна ва ана акъваз хьана.

Исраилдин рухваяр дагъдин ценерив алачухар экӀяна акъвазна,[+] 3Муса Аллагьдин патав хкаж хьана. Ребби адав дагъдилай рахана: «Якьубан кӀвализ лагь, Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: 4„Квез За мисривийриз вуч авунатӀа акуна, куьн За Жуван патав лекьрен лувараллаз, гьикӀ хканатӀани акуна![+] 5Куьне За лагьайвал ийиз хьайитӀа, ва Захъ галаз авай икьрардиз вафа яз хьайитӀа, куьн зи багьа эменни жеда, вири халкьарикай анжах са куьн! Вири чил Зиди я,[+] 6куьнни Зи хахамрин[†] пачагьлугъ, пак тир халкь жеда!“ И гафар Исраилдин рухвайрив агакьара»[+].

7Муса элкъвена хтана, агъсакъалриз эверна ва абурув, Реббиди вичиз эмир гайивал, и гафар агакьарна. 8Вири халкьди са сивяй хьиз жаваб гана: «Чун Реббидин гафарин геле аваз фида».

Муса Реббидив халкьдин жаваб агакьариз фена[+].

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдиз Зун вахъ галаз гьикӀ рахазватӀа ван жедайвал, ва идалай кьулухъ датӀана вахъ агъадайвал, зун ви кьилив къалин цифеда аваз къведа».

Мусади Реббидив халкьдин жаваб агакьарайла, 10Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдин патав ахлад. Абуруз къени пака михьивилиз акъудунин ва алай парталар чуьхуьнин гьакъиндай эмир це[+]. 11Пакадлай муькуькъан йикъаз гьазурвилер акурай: и юкъуз вири халкьдиз акваз Ребби Синай дагъдал эвичӀда. 12Инсанар патал дагъдилай элкъвена сергьят чӀугу ва дагъдиз хкаж тахьун ва адан бинедик гъил хкӀун тавун патал эмир це. Дагъдик гъил хкӀур вуж хьайитӀани, адав кьиникьин жаза агакьун лазим я. 13Амма адак хкӀамир. Ам вуж гьайван ва я инсан хьайитӀани, ам я къванцив, я хьелинив яна йикь. Анжах къаргъу ягъай вахтунда абурувай дагъдиз хкаж жеда»[+].

14Муса дагъдай эвичӀна ва халкь михьивилиз акъудун патал эмир авуна. Инсанри чпин парталар чуьхвена, 15ва Мусади лагьана: «Пакадлай кьулухъ къвезвай йикъаз гьазурвилер аку. Папарикай къерех хьухь».

16Пуд лагьай юкъуз лап фад пакамахъ цавар рахана, цӀайлапанар яна, ва дагъ къалин цифеди кьуна. КӀевидиказ къаргъу яна ва инсанрик кундал зурзун акатна. 17Мусади халкь кундилай Аллагьдин вилик акъудна, ва абур дагъдин кӀане акъваз хьана. 18Синай дагъ гумади кьуна, вучиз лагьайтӀа Ребби – цӀай хьиз – адан кукӀушдал эвичӀна. Дагъдай, къулай хьиз, гум акъатзавай ва хъутӀкьунзавай. 19Къаргъудин сес къвердавай къати жезвай. Муса рахазвай ва Аллагьди адаз гугрумдин ванцелди жаваб гузвай.

20Ребби Синайдин кукӀушдал эвичӀна ва Мусадиз Вичин патав, кукӀушдал, эверна. Муса хкаж хьана.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «ЭвичӀ ва халкьдиз иниз гужуналди экъечӀна Зун акун патал алахъунар тавун патал виликамаз хабар це: и кар абурукай гзафбур патал уьмуьрдин къимет жеда. 22Хахамри, Заз мукьва хьун патал гьазур жезвайла, чеб михьивилиз акъудун лазим я, тахьайтӀа За абуруз бала гуда»[+].

23«Халкь Синай дагъдиз хкаж жедач, – лагьана Мусади Реббидиз, – Вуна чун виликамаз хабардар авунай эхир, зани дагъдилай элкъвена сергьят чӀугуна ва дагъ пак тирди малумарна».

24Реббиди Мусадиз лагьана: «Алад, эвичӀа ва инал Гьарунни галаз хъша. Амма хахамарни чет жемят гужалди инал, Зи патав, экъечӀун патал гьич алахъни тавурай, – тахьайтӀа За абуруз бала гуда».

25Муса халкьдин патав эвичӀна ва и кардикай хабар гана.

#### 20


ЦӀуд веси


(Киххьей къанун 5:1-33)

1[•]Аллагьди ихьтин келимаяр авуна:

2«Зун, Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди[+]. 3Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай[+].

4Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай, я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир[+]. 5Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда[+]. 6Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда[+].

7Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач[+].

8Киш[†] – пак югъ тирди рикӀел хуьх[+]. 9Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 10амма ирид лагьай югъ Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви малди, я масанай атана ви шегьерда ацукьнавайда. 11Вучиз лагьайтӀа, ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил, гьуьл ва абура вуч аватӀани халкьна, амма ирид лагьай юкъуз ял яна. Гьавиляй Реббиди Кишдин йикъаз хийир-дуьа[†] кӀелна ва ам пак тирди авуна.

12Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал бубадизни дидедиз гьуьрмет ая[+].

13Яна рекьимир[+].

14Зинавал ийимир[+].

15Чуьнуьх ийимир[+].

16Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир[+].

17Чарадан кӀвал кӀан жемир, чарадан паб, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»[+].

18Вири халкьдиз гугрумар ва цӀайлапанар, къаргъудин ван ва гум акъатзавай дагъ акуна ва ван хьана. Инсанрик зурзун акатна, кьулухъ чӀугуна ва яргъал хьиз акъвазна.

19«Чахъ галаз жув рахух, – лагьанай абуру Мусадиз, – чнани ваз яб гуда. Аллагь чахъ галаз рахун герек туш, тахьайтӀа чун вири рекьида»[+]. 20«КичӀе жемир, – жаваб гана Мусади, – Аллагь куьн имтигьандай акъудун патал ва квек Аллагьдин вилик кичӀ акатна, гунагь тир кӀвалахар тавун патал атанвайди я».

21Халкь яргъал акъвазнавай, Муса лагьайтӀа, виче Аллагь авай мичӀи цифедиз мукьва хьана.


Гьар жуьредин къанунар

22Реббиди Мусадиз эмирна: «Исраилдин рухвайриз лагь: „Квез акуна – Зун квехъ галаз цавай рахана. 23АкӀ хьайила, куьне квез гимишдинни къизилдин аллагьар расмир – абур Захъ галаз са жергеда эцигмир!

24Зун патал накьвадикай раснавай къурбанган[†] туькӀуьра ва анал кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] це, куь нехиррай къачунвай карч алай ири ва куьлуь гьайванар. Ва За Жуван тӀвар кьур гьар са чкадал, За, куь кьилив къвез, квез хийир-дуьа[†] ийида.

25Зун патал къурбанган къванцинди ийиз хьайитӀа, ам янавай къванерикай эцигмир: къван ядайла, куьне ам мурдар ийизва[+].

26Зи къурбангандал, куь айибар таквадайвал, гурарин кӀарарай хкаж жемир“».

#### 21

1Ингье куьне абуруз гана кӀандай къайдаяр.

2Куьне иври лукӀ маса къачунатӀа, ада квез ругуд йисуз къуллугъ авурай, амма ирид лагьай йисуз куьне ам гьакъи къачун тавуна азад авун лазим я[+]. 3Ам текдиз атанатӀа, текдиз хъфинни авурай, пабни галаз атанатӀа, адахъ галаз санал адан пабни хъфирай. 4Иесиди адаз паб гъанатӀа ва ада аялар ханатӀа, пабни аялар иесидин хсусият я, лукӀ лагьайтӀа текдиз хъфирай. 5ЛукӀра икӀ лагьайтӀа: «Зун иесидихъ, папахъ, аялрихъ галаз гуьл хьанва ва азадвилиз экъечӀиз кӀандач», – 6иесиди ам Аллагьдин патав гъурай – ракӀарин, я тушни ракӀарин гуьрцелдин патав гъурай – ва анал адан япай рипиналди тӀвек акъудрай. И чӀавуз ам датӀана адан лукӀ жеда[+].

7Са касди масадаз вичин руш лукӀвиле маса ганатӀа, адавай вичин иесидин патавай лукӀ тир итимдивай хьиз хъфиз жедач.

8Ам иесидин рикӀи кьун тавуртӀа, ада лагьайтӀа, ам вичиз паб яз къачун кьетӀнавайди тир. Адан эвез гана азад хъийидай ихтияр гурай; адаз ам кьабул тавуна, чара халкьариз маса гудай ихтияр авач. 9Ада ам вичин хциз виликамаз паб яз тайинарнавайди тиртӀа, адахъ галаз вичин рушаз хьиз рафтарвал авурай. 10Иесиди вичиз маса паб къачуртӀа, а виликандаз тӀуьникай, парталрикай, гъуьлуь тамамарун лазим тир везифайрикай пай хуьрай[+]. 11Амма, ада ам патал винидихъ галай и пуд затӀ хуьн тавуртӀа, адавай адакай гьакъи гун тавуна хъфиз жеда.

12Инсан рекьидайвал ягъайдав ажалдин жаза агакьарун лазим я[+]. 13Ягъайдахъ рекьидай къаст авачиртӀа, амма Аллагьди ам патал гьакӀ тайинарнатӀа, ивикъичдиз чуьнуьх жедай чка жагъуриз жеда – За квез и кар патал чка тайинарда[+]. 14Амма, ада масад кьасухдай яна кьенватӀа, ада гьатта Заз къурбангандикай далда кьаз хьайитӀани, адав ажалдин жаза агакьара.

15Бубадални дидедал гъил хкажайди яна рекьин лазим я.

16Инсан чуьнуьхайди ва ам маса гайиди я тушни чуьнуьхайди гьадавай жагъайтӀа, ажалдин хура туна кӀанда[+].

17Бубадинни дидедин намусдик хкӀурайди ажалдин хура тун герек я[+].

18Къалмакъал хьайи чӀавуз са касди масад къванцив, я тушни гъутув ягъайла, ам месе гьатнатӀани, текьена амукьна, 19ахпани кӀвачел ахкьалтна, лашунал гьалтиз кӀваляй экъечӀиз хьайитӀа, ам ягъайди жазадиз акъудун лазим туш: ада анжах муькуьди азардик хьайи вахтунин гьакъи гун ва ам сагъар хъувун таъминарун лазим я.

20Иесиди вичин лукӀ, я тушни къаравуш лашуналди яна ва абур гьа алай чкадал кьейитӀа – адавай жерме къачун лазим я. 21Амма лукӀ я тушни къаравуш идалай кьулухъ са кьве югъ чан алаз амукьайтӀа, жерме къачун герек туш – лукӀ иесидин мал-девлет я.

22Итимри кукӀун-чухунин вахтунда руфунал залан папак хкӀуртӀа ва ада кьерех чӀурайтӀа, – амма са патахъайни зарар тахьана – батӀулда кьерехдихъ пулунин жерме гурай – а папан гъуьлуь тайинарай ва дуванбегди тестикьарай кьадар. 23Зарар авайтӀа, вуна уьмуьрдихъ уьмуьр вахкун лазим я. 24Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач. 25Кунихъ – кун. Хирехъ – хер. Галукьай хирехъ – галукьай хер[+].

26Иесиди лукӀ ва я къаравуш яна абурун вилиз зиян гайитӀа, и виляй ада абур азад авун лазим я. 27Ва иесиди лукӀран ва я къаравушдин сас яна акъудайтӀа, и сас себеб яз ада абур азад авун лазим я.

28Жунгавди крчаралди яна итим ва я паб кьейитӀа, жунгав къван гана кьена кӀанда. Адан як тӀуьна виже къведач. Жунгавдин иеси жавабдар туш[+]. 29Амма жунгав виликдайни ядай къилихдинди тиртӀа ва иеси идан патахъай виликамаз хабардарнайтӀа, амма ада жунгавдин аявал тавуна ва ада итим ва я паб крчаривди яна кьенатӀа, и чӀавуз жунгав къван гана кьена, адан иесидивни рекьинин жаза агакьарна кӀанда. 30Иесидал жерме эцигайтӀа, ада тайинарнавай кьадар гана ва идалди вичин уьмуьр маса къахчурай[+]. 31Жунгавди гада ва я руш яна кьейи чӀавузни гьа икӀ авун лазим я.

32Жунгавди лукӀ ва я къаравуш крчарив ягъайтӀа, жунгавдин иесиди лукӀран иесидив гимишдин къанни цӀуд шекъел вахкун лазим я, жунгавни къван гана кьена кӀанда.

33Сада яд авай фур ачух яз туна я тушни фур эгъуьнна, амма ам кӀев тавуна туна, ва аниз мал ва я лам аватайтӀа, 34фурун иесиди гьайвандин къимет вахкун лазим я, жендек лагьайтӀа, вичиз турай[+].

35Жунгавди чарадан мал рекьидайвал крчаривди ягъайтӀа, абурун иесийри чан алай жунгав маса гана адахъ къачур гьакъини жендек хьиз кьве чкадал пай авурай. 36Амма жунгавдикай виликдайни адак ядай тӀул квайди чизвайтӀа, жунгавдин аявал тавур иесиди хьанвай зарар эвез авурай: малдихъ мал вахкурай. Жендек вичиз турай.

#### 22

1Сада мал ва я хеб чуьнуьхна, абур тукӀуртӀа я тушни маса гайитӀа, ада малдихъ вад мал ва хпехъни кьуд хеб вахгун лазим я.

2Къачагъ кӀвалин цал чукӀуриз алахънавай чкадал кьунваз, яна кьейитӀа, ам кьейиди тахсиркар туш. 3Амма ихьтин кӀвалах рагъ экъечӀайдалай кьулухъ хьанатӀа, яна кьейидак тахсир ква.

Къачагъди чуьнуьхайди вахкана кӀанда. Адаз вахкудай затӀ авачтӀа, ам вич лукӀвилиз маса гурай – чуьнуьхунай. 4Чуьнуьхнавай гьайван адавай чан аламаз жагъайтӀа – кӀандатӀа ам мал хьурай, кӀандатӀа лам, кӀандатӀани хеб – къачагъди са гьайвандай кьвед вахкун лазим я.

5Са ни ятӀани чарадан ник ва я ципицӀ багъ тӀуьниз, кӀур гана чӀуруниз рехъ ганатӀа – малар ем гун патал акъудда ва гьайванри чарадан ник чӀурда – ада кӀур гана чӀур авунвай никӀи ва я ципицӀ багъди гайи виридалайни кьакьан бегьердин кьадарда гайи зарар эвез авун герек я.

6КуькӀуьрнавай цӀай валарал фена, ахпани цуьлерин маркв, экъечӀнавай техилар ва я вири чӀур кайитӀа – цӀай куькӀуьрай касди хьайи зарар эвезна кӀанда.

7Са касди масадав хуьн патал гимиш ва я шейэр вугана ва абур адан кӀваляй чуьнуьхайтӀа, ва къачагъ кьуртӀа, къачагъди абурун къимет кьве гъилера эвезун лазим я. 8Къачагъ кьуначтӀа, шейэр хуьн патал къачур кас, ада чарадан мал-девлетдал гъил яргъи авунач лагьана тестикь хьун патал, Аллагьдин вилик акъвазун герек я.

9Малдин, ламран, хпен, парталрин – квахьнавайдан паталай шикаят гваз атанвайдаз чир хъхьанвай гьар гьи жуьредин хьайитӀани хсусиятдин – гьакъиндай гьялна кӀанзавай месэла арадал атайтӀани, ам Аллагьдин вилик акъудна кӀанда. Аллагьди батӀул яз гьисабай касди къимет кьве гъилера эвез хъувуна кӀанда.

10Са касди масадав вичин лам, мал, хеб ва я маса мал, ам адахъ гелкъуьн патал вугайла, мал гиликьайтӀа, набут хьайитӀа, я тушни са ни ятӀани къакъудна тухвайтӀа, ва и кардин шагьидарни тахьайтӀа, 11абурун гьахъвал Реббидал кьин кьуналди къетӀ хьурай – ада чарадан мал-девлетдал чӀуру темягь тавун тестикь хьун патал. И чӀавуз гелкъвезвайда зарар эвез авун лазим туш[+]. 12Амма мал чуьнуьхнаваз хьайитӀа, адахъ гелкъвезвайда адан иесидиз зарар эвез авун лазим я. 13Мал вагьши гьайванрин сарара гьатнатӀа, ада иесидиз и кар тестикь хьунин делил яз адакай амукьаяр къалуррай – и чӀавуз ада зарар эвезун лазим туш.

14Са касди масадавай кӀвалахун патал мал къачуртӀа ва а мал иеси галачиз набут хьайитӀа ва я гиликьайтӀа, ам къачурда зарар эвез авун лазим я. 15И кӀвалах иеси алай чкадал хьайитӀа, зарар эвездач, амма мал кӀвалахун патал пулунихъ къачунваз хьайитӀа, малдин иесидив гьакъи агакьарун лазим я.

16«Итимди лишан кутун тавунвай руш чӀурайтӀа, ада рушахъ рехъ гана ам пабвиле къахчун лазим я[+]. 17Рушан бубадиз а итимдиз руш гуз кӀан тахьайтӀа, руш чӀур авурда гьикӀ хьайитӀани адаз рушарихъ гузвай гьакъи герек кьадарда гун лазим я.

18ИцӀитӀдай паб чан алаз тамир[+].

19Малдиз темягькарвал ийидайдав ажалдин жаза агакьун лазим я[+].

20Реббидилай гъейри аллагьриз къурбандар ийидай гьар вуж хьайитӀани лянетдик кутуна терг авун лазим я.

21Масанай атана ацукьнавайбуруз зулумар ийимир ва хатур хамир – куьн чебни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир[+].

22Хендедайриз ва етимриз гужар ийимир[+]. 23Куьне абуруз зулумар ийиз хьайитӀа, абуру Заз ялвар ийида – Заз абурун шикаятрин ван жеда, 24хъел къведа ва куьн туруналди яда! И чӀавуз куь папарикай хендедаяр, аяларни – етимар жеда[+].

25Вуна Зи халкьдикай тир кесибдив буржуна гимиш вугайтӀа, селембазди хьиз адавай кьил тӀалаб ийимир[+].

26Мукьва тир касдивай чухва заминда къачузватӀа, рагъ акӀидалди ам элкъуьрна вахце –[+] 27адаз вичел гьалддай маса затӀ авач эхир, ам адан партал я. Ам гвачиз ам гьикӀ ксурай? Ада Заз ялвар ийида – Зазни адан ван жеда, вучиз лагьайтӀа, Зун язух къведайди я.

28Аллагьдикай чӀуруз рахамир, жуван халкьдин регьбердал лянет гъимир[+].

29НикӀерин бегьерни ципицӀрин шире къурбанд авун энгел ийимир. Куь сад лагьай хва Заз эвез я[+]. 30Им маларизни лапагризни талукь я: сад лагьай бала ирид юкъуз дидедин патав хьурай, муьжуьд лагьай юкъуз ам Зав вахце[+].

31Куьн Зи гъилик квай, Заз талукь инсанар хьунухь лазим я – гьавиляй вагьши гьайванри кукӀварнавай мал-къара немир, абурун жендекар кицӀерив вахце»[+].

#### 23

1«ИчӀи буьгьтенар тикрар ийимир. Дуванханада тахсиркардин пад кьамир[+]. 2ЧӀуру карда кьадардиз гзафбурун рекье аваз фимир. Дуванханада кьадардиз гзафбурун кефидиз кӀандайвал дуьзвал чӀур ийимир.

3Ам анжах кесиб я лугьуз, кесибдин пад вине кьамир[+].

4Вал ви душмандинбур тир рехъ алатна квахьнавай яцни лам гьалтайтӀа, вуна абур иесидин патав хутахун лазим я[+].

5Ваз ви душмандинди тир пар алаз чилел ярх хьанвай лам акуртӀа, ам гьа авайвал тамир – вуна адан иесидиз ам къарагъарун патал куьмек гун лазим я.

6Квекай тир кесибдин кар дуванханада гьялдай чӀавуз гьахъ-адалат хуьх[+].

7Тапан тахсирар кутамир, тахсир квачирдазни михьидаз кьиникьин жаза гумир. За зулумкардив жаваб гуникай кьил къакъудиз тадач эхир![+]

8Ришветар къачумир. Ришветри экв аквазвайбур буьркьуьбуруз элкъуьрда ва гьахъ тергда[+].

9Масанай атана ацукьнавайбурун хатур хамир. Квез чида хьи, инсандиз гъурбатда гьикӀ ятӀа, – куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир»[+].

10«Ругуд йисуз жуван чиле тумар цуз ва адалай бегьер къачу, 11ирид лагьай йисуз лагьайтӀа, ам цун тавуна тур. Адан майваяр ви халкьдикай тир кесибри тӀуьрай, вуч амукьайтӀа – вагьши гьайванри тӀуьна куьтягьрай. Жуван ципицӀ багъларихъ ва зейтун тарарихъ галазни гьа и къайда кьиле твах[+].

12Ругуд юкъуз зегьмет чӀугу, ирид лагьай югъ вун патал секинвилинни динжвилин югъ хьурай, ви яцрани ламра ял ядайвал, ви вач-хъша тир папан хци ва масанай атана ацукьнавайда ял акьадардайвал[+].

13За квез лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъуд. Маса аллагьрин тӀварар гьич рикӀелни гъимир: абур куь сивяйни акъат тавурай!»[+]

14«Йиса пуд гъилера Зи суварар къейд ая[+].

15ТӀили фарин сувар[†] къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир авурвал, тӀили фу неъ – герек тир вахтунда, Авив вацра, вун Мисридай экъечӀай чӀавуз.

Зи вилик садни ичӀи гъил гваз пайда хьун лазим туш![+]

16Гвенрин сувар къейд ая – вуна цанвай никӀяй къачунвай сифте бегьердин.

Бегьердин сувар кьиле твах – йисан эхирда, чуьлдай вири бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ[+].

17Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин, Реббидин, вилик экъечӀун лазим я[+].

18Заз къурбандар ийидайла, гьайвандин иви гъвар квай фал иличмир.

Заз ганвай суварин къурбандрин[†] пи экв жедалди тамир.

19Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»[+].

20«Ингье, За куь вилик кваз, вичи куьн рекье хуьдай ва За куьн патал гьазурнавай чкадал хкидай, малаик[†] ракъурзава[+]. 21Адахъай кичӀе хьухь ва чӀалаз килиг, адаз акси экъечӀмир – ада куь патай чӀалаз килиг тавунар эхи ийидач, вучиз лагьайтӀа адак Зи тӀвар ква.

22Амма, куьне адаз яб гуз хьайитӀа ва За лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зун куь душманрин душман, мидяйрин мидяй жеда[+].

23За ракъурнавай малаик куь вилик кваз фида, ва куьн амарийрин, хетийрин, перизийрин, къенанвийрин[†], гьивийрин, ябусвийрин патав гъида – ва Зани а халкьар тергда[+]. 24Куьне лагьайтӀа, абурун аллагьриз икрамни къуллугъ ийимир ва а халкьарин адетрай фимир. Абурун аллагьар терг ая ва абурун пак къванер хана кӀус-кӀус ая![+] 25Реббидиз – куь Аллагьдиз, къуллугъ ая, – и чӀавуз За куь фазни циз хийир-дуьа[†] ийида ва куьн азаррикай хкудда[+]. 26И чӀавуз куь чилел я кьерех чӀур авун, я аялар тахьун дуьшуьш жедач, ва За квез куьн патал виликамаз тайинарнавай йисара уьмуьр тухудай мумкинвал гуда[+].

27Зи кичӀ За куь вилик кваз ракъурда. За куь рекье гьалтзавай вири халкьарик гъалаба кутада ва квекай катдайвал ийида[+]. 28За куь вилик кваз кичӀ ракъурда ва ада гьивияр, къенанвияр ва хетияр гьарниз чукурда[+]. 29Амма За абур садлагьана, са йисан вахтунда чукурдач: тахьайтӀа чил инсан алачирди жеда ва вагьши гьайванри квев мумкин вугудач[+].

30За и халкьар галай-галайвал чукурда – куь кьадар гзаф хьайила, куьне вири уьлкве кьада. 31За куь гъилик квай чилерин сергьятар НацӀун гьуьлни филиштийрин гьуьл, кьурум ва Эфрат вацӀ ийида. И чилел алай вири агьалияр За куь гъиле вугуда ва куьне абур чукурда[+].

32Куьне я абурухъ, я абурун аллагьрихъ галаз икьрар кутӀунмир! 33И халкьари куь чилел уьмуьр тухвана жедач – тахьайтӀа абуру куьн Зи вилик гунагькар хьунин рекьел гъида. Абурун аллагьриз къуллугъ авун куьн патал желе я»[+].

#### 24


Синайдин ценерив икьрар кутӀунун

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Реббидин кьилив хкаж хьухь, жувахъ галаз Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас къачу. Реббидиз яргъалай икрам ая[+]. 2Амма анжах вун Реббидин мукьув ша! Маса гьич садни Реббидин муькьув атун лазим туш, халкь лагьайтӀа, дагъдиз вахъ галаз хкаж хьунни герек авач».

3Муса халкьдин патав хтана, Реббидин вири гафар агакьарна ва вири къайдайрикай лагьана. Вири халкьдини са сивяй хьиз лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал ийида»[+].

4Мусади Реббидин вири гафар кхьена.

Пакамахъни дагъдин кӀане къурбанган[†] эцигна ва Исраилдин тайифайрин[†] кьадар фикирда кьуна, пак тир цӀикьвед къван акӀурна. 5Ада Исраилдин рухвайрикай тир жегьилриз кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] гун тапшуругъ гана – абуруни Реббидиз жунгавар къурбанд[†] авуна. 6Ивидин са пай Мусади зурба къапариз кӀватӀна, амай пайни къурбангандал стӀалар хьиз хъичинна. 7Ада халкьдиз икьрар алай къаргъу кӀелна, ва инсанри лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал разивилелди кьилиз акъудда».

8И чӀавуз Мусади халкь къурбандрин ивидин стӀалралди хъичинна ва лагьана: «Им Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай Икьрардин иви я. И гафар – Икьрардин шартӀар я»[+].

9Ахпа Муса, Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин пудкъанни цӀуд агъсакъал дагъдиз хкаж хьана 10ва Исраилдин Аллагь акуна. Адан кӀвачерик налугьуди сафирдикай авунвай чка квай – лап цав хьиз михьи[+]. 11Аллагьди Исраилдин регьберриз са зарарни ганач: абуруз Аллагь акуна – суфрадихъ ацукьна тӀуьна ва хъвана.


Муса Синай дагъдал


(24:12–31:11)

12Реббиди Мусадиз лагьана: «Зи патав дагъдиз экъечӀ ва анал акъваз. Ана За вав и халкьдиз насигьат гун патал За кхьенвай къанун ва эмирар алай къванцин кьелечӀ къаябар вугуда»[+].

13Муса вичин куьмекдар Шуайни[†] галаз рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдиз хкаж хьана[+]. 14«Чун хкведалди инал акъваз, – лагьана Мусади агъсакъалриз, – Квехъ галаз Гьарунни Гьур амукьда. Нихъ гьихьтин месэла аваз хьайитӀа, гьабурувай хабар яхъ».

15Муса вич дагъдиз хкаж хьайила, дагъ цифеди кьунвай: 16Аллагьдин Баркалла[†] Синай[†] дагъдал эвичӀна. Ругуд юкъуз дагъ цифеди кьунвай, ирид лагьай юкъуз Реббиди Мусадиз цифедикай эверна. 17Реббидин баркалла дагъдин кукӀвал ялавар акъатиз кузвай цӀай хьиз Исраилдин рухвайрин вилик акъвазна[+].

18Муса цифедиз гьахьна, мадни дагъдиз хкаж хьана ва ана яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз амукьна[+].

#### 25


Гьалтунин Алачух патал садакьаяр


(ЭхкъечӀун 35:4-9)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз Зун патал садакьаяр кӀватӀ авун патал эмир це: гьар садан рикӀиз низ вуч кӀанзаватӀа, гьам гурай. 3Ихьтин садакьаяр кӀватӀ ая: къизил, гимиш, буьруьнж, 4вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш ва цӀегьрен сар, 5гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаж кӀарас, 6чирагъар патал зейтундин чӀем[†], гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 7чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар. 8Исраилдин рухвайри Зун патал ибадатхана эциграй, ва Зун гьабурун арада аваз жеда[+]. 9Куьне ибадатхана ва ана жедай вири затӀар дуьм-дуьз За ваз къалурдай тегьерда туькӀуьрун лазим я».


Икьрардин сандух


(ЭхкъечӀун 37:1-9)

10[•]Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьр авурай[+]. 11Ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀев ая ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ.

12Къизилдикай кьуд гьалкъа ая ва абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀур ая: кьвед – сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 13АкӀаждикай паяяр гьазура, абур къизилдалди кӀева 14ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай суха. 15И паяяр сандухдин гьалкъайра датӀана туна кӀанда – абур анрай акъудна виже къведач. 16Сандухда вуна За вав вугудай Икьрар кхьенвай къванер эцигда.

17Сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай михьи къизилдин къапсах гьазура. 18Къапсахдин кьве къерехдал къизилдикай гатанвай кьве херупӀ[†] туькӀуьра: 19сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъун лазим я. 20Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀягъун лазим я.

21Къапсах сандухдин винел эциг ва адан къенени За вав вугудай Икьрар эциг. 22Анал, сандухдин къапсахдин винел, кьве херупӀдин арада, валай Исраилдин рухвайрив Жуван тӀалабунар агакьарун патал вахъ галаз чин-чинал акъваздай вахтунда, Зун жеда»[+].


Реббидин вилик жедай фу эцигун патал экӀягъан


(ЭхкъечӀун 37:10-16)

23[•]Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан раса. 24Ам михьи къизилдалди кӀева ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 25Адан къерехар тирвал са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажа ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 26-27ЭкӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз абурай паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа ая ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀура. Гьалкъаяр къерехра хьун лазим я. 28ЭкӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр раса ва абур къизилдалди кӀева. 29Михьи къизилдикай курар, кавчаяр ва къурбанддин иличунар патал гичинарни жемер туькӀуьра. 30И экӀягъандал вуна, Зи вилик жедайвал, ара датӀана фу эцигун лазим я»[+].


Чирагъган


(ЭхкъечӀун 37:17-24)

31[•]Реббиди давамарна: «Михьи къизилдикай гатанвай чирагъган раса. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъун лазим я. 32Чирагъгандал ругуд хел хьана кӀанда: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 33Ругуд хилекай гьар садал бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алайди. 34Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер ва пешер квай, кьуд цуьк алайди. 35Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; гьа икӀ вири ругуд хилен кӀаникни хьунухь лазим я. 36Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери – чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъун лазим я; вири гатанвай михьи къизилдикай расна кӀанда. 37Ирид чирагъ расна абур адан вилик квай мензил экуь авун патал чирагъгандал эциг. 38Багъар патал хехер ва хекендазар михьи къизилдинбур хьана кӀанда. 39Чирагъган ва ам патал герек вири шейэр туькӀуьрун патал михьи къизилдин са киккар ахъая. 40Килиг гьа, вири ваз дагъдал къалурай тегьерда дуьм-дуьз ая».

#### 26


Гьалтунин Алачух


(ЭхкъечӀун 36:8-38)

1[•]Реббиди давамарна: «Алачух[†] патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен хурух; абурал устадвилелди херупӀрин[†] шикилар акъудна кӀанда. 2Гьар са кетендин яргъивал – къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; абурун виридан кьадар сад хьтинди хьана кӀанда. 3Вад кетен сад садак кукӀурна, са кӀус хьиз жеда. Маса вадни санал цуз. 4Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар ая, ва гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендални. 5Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг хьун лазим я – ва яхцӀурни цӀуд муькуь кӀусунин къерехда авай кетендал, кваг квакун къаншарда. 6Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазура ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъваш.

7ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен хурух – Алачухдин винел къат. 8Гьар са кетендин яргъивал – къанни цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; вири цӀусадни са кьадардинбур. 9Абурукай вад санал цвана галкӀура ва амай ругудни санал – ругуд лагьайди кьве кьат ая – ам гьахьдай чкадин винелай чӀере жеда. 10Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа ая, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 11Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир ая, сад тир къат арадал къведайвал, абур гьалкъайрай туна, кьве кӀусни галкӀура. 12Винел къатуникай яргъивилиз артух яз амукьзавайдан са пай Алачухдин кьулухъ цлал фена кӀанда, 13кетенрин яргъивилин артухан пай лагьайтӀа, са кьуьнт са патахъай, са кьуьнтни муькуь патахъай, абур кьиляй кьилди кӀевдайвал – Алачухдин къвалан цлариз. 14Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугу, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат[+].

15[•]Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазура: 16гьар са кьулун яргъивал – цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 17гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур хьунухь лазим я.

18Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьул раса 19– абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 20Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 21ва гимишдин яхцӀур пун раса – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал. 22Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазура, 23кьулухъ патан пипӀер патал мадни кьве кьул, 24пипӀерин и кьулар кӀаникай кьве хиленбур яз, винелай са гьалкъадалди галкӀурай. Ихьтин кьулар кьвед хьун лазим я – гьар са пипӀе сад. 25И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун герек я, гьар са кьулунин кӀаник кьве пун жедайвал.

26АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазура: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 27вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал ва вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал.

28Юкьван турвакьди кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са патахъай муькуь патахъ кьван къвезвай кьулар галкӀурун лазим я. 29Кьулар къизилдалди кӀев ая, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутур ва турвакьарни къизилдалди кӀев ая.

30Алачух ваз дагъдал къалурай къайдада хкажа.

31[•]Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух; адал херупӀрин шикилар храна кӀанда[+]. 32Ам акӀаждикай авунвай, къизилдал кӀевнавай, къизилдин къармахар квай кьуд гулуникай куьрсара. И цлар патал гимишдин кьуд пун герек жеда. 33Перде кӀирерикай куьрса. Адан кьулухъ Икьрардин сандух эциг. И пердеди пак тир чка[†] Паквилерин Пак чкадикай[†] чара ийида[+]. 34Паквилерин Пак чкада авай Икьрардин сандухдин винел „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах эциг. 35Пердедин вилик экӀягъан эциг, адан къаншардани – чирагъган. Чирагъган Алачухдин кьибле патан цлав, экӀягъанни – кефер патан цлав акъвазарун лазим я.

36Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде хурух. 37Перде патал акӀаждин кӀарасдикай къизилдалди кӀевнавай, къизилдин кӀирер квай вад гул гьазура. Гулар патал буьруьнждикай вад пун цӀурурна кӀалубда цана раса».

#### 27


Кунугрин къурбанган


(ЭхкъечӀун 38:1-8)

1[•]Реббиди давамарна: «АкӀаждин кӀарасдикай къурбанган туькӀуьра. Ам дуьз пипӀеринди хьуй – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвал лагьайтӀа, пуд кьуьнт хьуй. 2Адан кьуд пипӀел крчар туькӀуьра – абуру къурбангандихъ галаз са сих битаввал туькӀуьрун лазим я – ва вири буьруьнждалди кӀева. 3Руьхъ кӀватӀдай кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар гьазура. Къурбангандин вири къаб-къажах буьруьнждикай гьазура. 4Къурбанган патал буьруьнждин чил ая ва адан кьуд пипӀихъ буьруьнждин кьуд гьалкъа галкӀур ая. 5И чил ам адан юкьвал кьван агакьдайвал, къурбангандин куьбедик кутуна мягькемар ая. 6Къурбанган патал акӀаждикай паяяр авуна, абур буьруьнждалди кӀев ая. 7Къурбанган маса чкадал хутахун герек хьайила, и паяяр адан къваларик квай гьалкъайрай твадайвал. 8Къурбандар ийидай чка ичӀи къен аваз тахтайрикай туькӀуьра. Ам ваз дагъдал къалурай жуьреда туькӀуьр авурай».


Гьалтунин Алачухдин гъен ва чирагъар патал чӀем


(ЭхкъечӀун 38:9-20)

9[•]Реббиди давамарна: «Алачухдин[†] кьуд патахъайни гъен кутурай. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугун лазим я. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур хьана кӀанда. 11Кефер патахъайни гъен тирвал къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугун лазим я. Гуларин кӀаник буьруьнждин къад пун герек я; гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я. 12РагъакӀидай патахъай, гъенин гьяркьуьвилихъ, вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугуна кӀанда. Гуларин кӀаниз цӀуд пун герек я.

13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт хьунухь лазим я. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд гулуникай куьрсарнавай, чпин кӀаникни пуд пун герек тир перде чӀугу. 15Муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун герек тир, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугуна кӀанда. 16Гъенин варар патал къад кьуьнтуьн яргъивал алай, гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру – гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух. Варарихъ кьуд гул хьана кӀанда ва абурун кӀаникни кьуд пун герек я.

17Гъен тирвал авай вири гуларин кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я, гуларин пунарни – буьруьнждинбур. 18Гъенин яргъивал – виш кьуьнт, гьяркьуьвал – яхцӀурни цӀуд кьуьнт, кьелечӀ кушдин пердедин кьакьанвални – вад кьуьнт. Гулар патал пунар буьруьнждинбур хьунухь лазим я. 19Алачухда къуллугъ авун патал герек вири затӀар, Алачухдин хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур хьунухь лазим я.

20-21[•]Гьалтунин Алачухда[†] авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьун патал Гьарунни адан рухваяр датӀана килигиз хьурай. Им Исраилдин рухвайрин арада абурун даиман несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай къайда я»[+].

#### 28


Хахамрин парталар


(ЭхкъечӀун 39:1-31)

1Реббиди давамарна: «Исраилдин рухвайрикай ви патав жуван стха Гьаруназ ва адан рухвайриз, абурукай Зи хахамар жедайвал, эвера – Гьаруназ ва адан рухваяр тир Надабаз, Абигьудиз, Элазараз ва Итамараз.

2Гьайбат ва иервал патал жуван стха Гьаруназ пак тир парталар ая. 3За чеб устадвилелди таъминарнавай устӀарриз Гьаруназ, а парталар гьазурдайвал, ам паквилиз акъудун ва адакай Зи хахамар хьун патал, эмир це.

4Абуру хуруган, чухва, аба, нехишар акъуднавай перем, сирих ва чӀул гьазур авурай. Ви стха Гьаруназни адан рухвайриз, абуру Зи къуллугъ ийидайвал, пак тир и парталар авурай.

5Абуру и кар патал къизил, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларни куш къачурай.

6[•]Чухва къизилдин гъалуникай, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай авурай.

7Кьве патахъай адак кьве къуьнераг цун лазим я.

8Чухвадин чӀулни гьа чухва вич хьиз храна кӀанда, – къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай; ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъун лазим я.

9Шагьамдин кьве къаш къачуна, адал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀутӀ: 10чӀехидалай гъвечӀидалди са къашунал ругуд тӀвар ва ругудни муькуьдал. 11Абурал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀут – къашунал нехишар атӀудай устӀарри муьгьуьрар атӀана гьазурдай къайдада. И къашар нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тур 12ва чухвадин къуьнерагрихъ и къашар галкӀура – Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз, и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал. Гьаруна рикӀел хкун яз, Реббидин вилик абурун тӀварар къуьнерал алукӀрай.

13Къизилдикай нехишар атӀанвай гьалкъаяр гьазура, 14михьи къизилдикай тир звар ганвай къайтанар хьтин, кьве шуькӀуь зунжур раса – ва зунжурар гьалкъайрихъ галкӀур ая.

15[•]Реббидин къахлурунар патал хуруган туькӀуьра. Гьамни чухва хьиз гьазура, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 16Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди хьурай. 17Адай кьуд жерге багьа къашар тур. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд;[+] 18кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 19пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 20кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра хьунухь лазим я. 21Къашарин кьадар цӀикьвед хьана кӀанда, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай[†] садан тӀвар атӀун лазим я.

22Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар ая – звар ганвай, къайтанар хьтин. 23Къизилдин кьве гьалкъа авуна, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀура, 24къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 25кьве къерехдихъ галаз сад ая, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀура.

26Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна абур къенепатай хуругандин, ам чухвадихъ агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀихъ кукӀура. 27Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехдик кукӀура – абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 28Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган, чухвадин чӀулунин винел алаз, чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀур авурай. 29Гьарунал, ибадатханадиз гьахьдайла, вичин хурудал, яни къахлурунар авай хуругандал, Реббидин вилик абур датӀана рикӀел хкун яз, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай партал алаз хьуй.

30Къахлурунар авай хуруганда чипдин уримни туммим[†] эциг: Реббидин вилик экъечӀдайла, абур Гьарунан хурудал хьана кӀанда. Гьаруна, Реббидин вилик квайла, Исраилдин рухвайриз рекье тунвай Реббидин къахлурунар датӀана хурудал хуьрай[+].

31[•]Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хурух – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 32Ада кьил сухдай къерех аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ хьунухь лазим я. 33Агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар ая, абурун арайрани къизилдин гъвечӀи зенгер куьрсар ая. 34Къизилдин и зенгер ва анардин майваяр сад муькуьдан гуьгъуьнилай къвез, абадин агъа къерех тирвал хьана кӀанда.

35Гьаруна вичин къуллугъ ийидай чӀавуз и аба алукӀрай. Гьарун Реббидин кьилив атун патал ибадатханадиз гьахьдайлани ва ам анай экъечӀдайлани зенгери ван авун лазим я, – тахьайтӀа ам рекьида.

36Михьи къизилдикай кьелечӀ кӀус ая ва адал, муьгьуьрдал хьиз, ихьтин гафар атӀутӀ: „Ребби патал пак тирди“. 37Адахъ, ам сирихдин винел, виликай – Гьарунан пелел кутӀунун патал, вили къайтан кукӀура. 38Гьаруна Исраилдин рухвайри къурбандар ийидайла рехъ гузвай вири гунагьар вичел къачурай. И кашу датӀана Гьарунан пелел хьунухь лазим я – ва абурун къурбандар Реббиди кьабулда[+].

39Гьарун патал кушдикай нехишар алай перем хурух, адаз кьелечӀ кушдикай сирих ва гьар жуьредин рангарин чӀул гьазура[+].

40Гьарунан рухваяр патал перемар, чӀулар ва сирихар хурух – гьайбат ва иервал патал.

41Жуван стха Гьарунал ва адан рухвайрал гьа и парталар алукӀ. Гьарунан ва адан рухвайрин пелевай зейтундин чӀем[†] гуьцӀа, абур хахамвилиз акъуд, ва абурукай Зи хахамар хьун патал, абур паквилиз акъуд.

42Абуруз кьецӀил чкаяр кӀев авун патал кушдикай куьруь шалварар гьазура.

43Гьарунани адан рухвайри Гьалтунин Алачухдиз[†] гьахьдай чӀавуз я тушни ибадатханада къуллугъдайла, къурбангандиз[†] мукьва жедай вахтунда абур алукӀун герек я. ИкӀ тахьайтӀа абур тахсиркарар жеда ва рекьида. Им Гьарун ва адан несилар патал эбеди тир къалурнавай къайда я».

#### 29


Паквилиз акъудун

1[•]Реббиди давамарна: «Гьарунакайни адан рухвайрикай Зи хахамар хьун патал ингье вуна абур гьикӀ паквилиз акъудун лазим ятӀа. Чпин бедендик рехне квачир жунгав ва кьве гьер хкягъа. 2ТӀили фу, зейтундин чӀем[†] какадарнавай тӀили лавашар, зейтундин чӀем алтаднавай тӀунутӀар къачу – абур вири лап хъсан къуьлуьн гъуьруькай чрана кӀанда –[+] 3ва абур вири са зимбилда эциг. И зимбил ва жунгавни кьве гьер гъваш.

4Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин[†] ракӀарин вилик гъана акъвазара. Абур чуьхуьх. 5Гьарунал адан парталар алукӀа – перем, чухвадин кӀаникай кутадай аба, чухва ва хуруган. Адан юкьва чухвадин чӀул тур. 6Гьарунан кьилел сирих эциг, сирихдихъни паквилин таж галкӀура.

7ЧӀем гуьцӀуьнин серенжем кьиле твах: гуьцӀдай чӀем къачуна Гьарунан кьилел илич[+].

8Гьарунан рухваяр вилик акъудна абурал перемар алукӀ. 9Абурун юкьва чӀулар тур – Гьарунан хьиз – ва абурун кьилер сирихралди кутӀуна. Хахамрин тӀвар Гьаруназни адан рухвайриз даим яз ганвайди я – вуна абур хахамвилиз акъуд.

10Ахпа жунгав Гьалтунин Алачухдин патав акъвазара ва Гьарунани адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эциграй[†]. 11Жунгав Реббидин вилик Гьалтунин Алачухдин сивел тукӀукӀ, 12тӀуб жунгавдин ивидик кяна ам къурбангандин[†] крчарал алтада, амукьай ивини къурбангандин бинедив экъич[+].

13Ахпа жунгавдин къенерин вири пи, лекьинин хел, кьве дуркӀун ва абурал алай пи къачуна абур къурбангандал куг[+]. 14Жунгавдин якни хамни ратара авай чиркер кундилай къерехда цӀай яна куг. Им гунагьдай къурбанд[†] я[+].

15Ахпа гьерерикай сад къачу ва Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эциграй 16Гьер тукӀукӀ ва къурбангандин вири патарихъ адан иви хъичира.

17Гьерен жендек алажна куьлуь ая. Адан къенерни кӀвачер чуьхуьх, кьилин ва маса паярин винелай эциг 18ва вири жендек къурбангандал куг. Им Ребби патал кунуг[†] я, Адаз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я[+].

19Ахпа кьвед лагьай гьер къачу, ва Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эциграй. 20Гьер тукӀукӀ. Гьерен ивидикай къачуна, Гьарунан ва адан рухвайрин эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀа. Амукьай иви къурбангандин вири патарихъ хъичира. 21Ахпа къурбангандилай иви ва пелевай гуьцӀдай чӀем къачуна абур Гьарунал ва адан парталрал хъичира ва гьакӀни Гьарунан рухвайрални абурун парталарал. Гьа икӀ вуна Гьарунни адан парталар паквилиз акъудда, ва гьакӀни Гьарунан рухваярни абурун парталар.

22Гьерен пи, тум, къенерин макь, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини кваз кьве дуркӀунни къачу. И гьер паквилиз акъудзавай къурбанд хьуниз килигна, гьакӀ адан эрчӀи ятурни къачу. 23Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай са фу, зейтундин чӀем квай са тӀунутӀ ва са тӀили лаваш къачу. 24Абур вири Гьарунан ва адан рухвайрин гъиле гице ва Реббидин вилик савкьват яз зурзура. 25Ибур абурун гъиляй къахчуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал куг. Им Ребби патал хуш ни галай гум я, Адаз кудай къурбанд я[+].

26Гьарунан паквилиз акъудзавай къурбанддин гьерен хур къачу ва ам Реббидин вилик савкьват яз зурзура. Им ви пай я.

27Паквилиз акъудзавай къурбанд яз бахшай гьерен паяр, – зурзурай адан хур ва хкажай адан ятур, – вуна пакбур яз малумарна кӀанда. 28Исраилдин рухвайри къурбанд ийизвай гьайвандин и паяр Гьарунавни адан рухвайрив вахкун лазим я – им эбеди яз авунвай къайда я. Им Исраилдин рухвайрин патай абурун суварин къурбандрикай[†] Реббидиз гузвай пай я.

29Гьарунан пак тир парталар адалай кьулухъ адан несилрал гьалтун лазим я: и парталар алаз абурулай чӀем гуьцӀун ва хахамвилиз акъудун лазим я[+].

30Гьарунан эвлед, адакай идалай гуьгъуьниз хахам хьайила, ва сифте яз Гьалтунин Алачухдиз атана ва ибадатханада къуллугъ ийидайла, и парталар галаз-галаз ирид юкъуз алукӀрай.

31Паквилиз акъудзавай къурбанддин гьер къачу ва адан як пак тир чкадал[†] ругуг. 32Гьарунани адан рухвайри и як ва гьакӀни зимбилда авай фу Гьалтунин Алачухдин ракӀарив тӀуьрай. 33Абуру чеб хахамвилиз акъуддайла, паквилиз акъуддайла ва паквилин рекьел элячӀдайла авур къурбандар чпи тӀуьн лазим я. Чара касдивай ам нез жедач: им пак тир затӀ я[+]. 34Паквилиз акъудзавай къурбанддин як ва я фу пакамалди амукьайтӀа, амукьай вири цӀай яна куг. Ам садани тӀуьн лазим туш, вучиз лагьайтӀа им пак тир затӀ я.

35Гьарунахъ ва адан рухвайрихъ галаз За ваз эмир авур вири серенжемар кьиле твах. Абур хахамвилиз акъудун ирид юкъуз давам хьана кӀанда.

36Гьар юкъуз гунагьдай къурбанд яз жунгав тукӀукӀ, – къурбанган михьи хъувунин адет кьиле твах – ва ам паквилиз акъудун патал къурбангандивай герек тир затӀар гуьцӀ ая[+]. 37Ирид юкъуз къурбанган михьи ая ва ам паквилиз акъуд – ва къурбангандикай Паквилерин Пак чка[†] жеда. Адак хукӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀендаз элкъведа»[+].


Гьар йикъан къурбандар

38[•]Реббиди давамарна: «Ингье вуна и къурбангандал[†] къурбанд авуна кӀандай затӀ: гьар юкъуз йис тамам хьайи кьве кьар. 39Садакай пакаман къурбанд ая, кьвед лагьайдакай рагъдандин. 40Сад лагьай кьардихъ галаз лап хъсан, вичик гъилелди гьазурнавай зейтун чӀемедин гьиндин кьудай са пай кутунвай, гъуьруьн эфадин цӀудай са пай къурбанд ая, ва и кар патал чехирдин гьиндин кьудай са пай серф ая.

41Кьвед лагьай кьар няниз гьа пакамахъ хьиз фан ва чехирдин лазим тир къурбандар[†] галаз къурбанд ая. Им Реббидиз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я[+]. 42Ихьтин кунугар[†] куьне датӀана, несилдилай несилдалди Реббидин вилик, виче квехъ галаз чин чинал акъваздайла ва вахъ галаз рахадайла, Зун жедай Гьалтунин Алачухдин[†] ракӀарив гана кӀанда. 43Исраилдин рухвайрихъ галаз чин-чинал жедай вахтунда Зун гьана жеда – ва и чка Зун авайвилин вилериз аквадай Баркалла[†] яз пак тирди жеда. 44За Гьалтунин Алачух ва къурбанган, Гьарунни адан рухваяр, абур зи хахамар хьун патал, паквилиз акъудда. 45Зун Исраилдин рухвайрин арада аваз жеда ва абурун Аллагь жеда[+]. 46Абурузни Зун, чпин арада аваз хьун патал чеб Мисридай акъудай Ребби, абурун Аллагь тирди чир жеда. Зун, Ребби, абурун Аллагь!»

#### 30


Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган

1[•]Реббиди давамарна: «Хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган[†] акӀаждикай раса. 2Ам кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал авайди хьурай. И къурбангандин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъун лазим я[+]. 3Адан винел пад, къвалар ва крчар михьи къизилдалди кӀев ая, ва къизилдин цӀарцӀе тур. 4И къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа ая ва абур цӀарцӀин кӀаникай, кьве патахъай галкӀура. 5Паяярни акӀаждикай ая ва абур къизилдалди кӀева.

6И къурбанган вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик, вахъ галаз чин чинал жедайла „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсахдин вилик эциг. 7-8Гьаруна, гьар пакамахъ чирагъар чӀем цаз ва абур ми́хьиз къведайла, ва гьар няниз абур куькӀуьрдайла, и къурбангандин винел хуш атирдин ни галай шейэр курай. Реббидин вилик хуш ни галай шейэр кун датӀана кьиле фена кӀанда, несилдилай несилдалди. 9И къурбангандин винел я пак тушир затӀариз цӀай ямир, я кунугар[†] ийимир, я фан къурбандар[†] гумир, я чехирдин къурбанд[†] ийимир[+]. 10Йиса садра Гьаруна къурбангандин крчарин винел гунагьдай къурбанддин[†] ивидалди михьивилиз акъудунин серенжем кьиле тухурай. Йиса садра несилдилай несилдалди къурбанган михьна кӀанда. Им Реббидин паквилерин паквал я»[+].


Гьалтунин Алачух патал налук

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Исраилдин рухвайрин сан къелемдиз къачудайла, гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз вичин патай Реббидиз эвез гурай – къелемдиз къачун себеб яз абур бедбахтвилик акат тавун патал[+]. 13Гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел серф авурай (са шекъелда 20 герагь ава); и зур шекъел Реббидиз гузвай пай я[+]. 14Къад йис ва адалай гзаф хьанвай гьар сада къелемдиз къачудай чӀавуз Реббидиз ихьтин пай гана кӀанда. 15Куьне Реббидиз жувалай ихьтин пай гудай чӀавуз девлет авайда зур шекъелдилай гзаф, кесибдани – зур шекъелдилай тӀимил тагурай. 16Исраилдин рухвайривай и эвез къачу ва ам Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авуниз серф ая. Им Реббидин вилик Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз квелай гузвай эвез жеда»[+].


Буьруьнждин лат

17[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Чуьхуьн къачун патал буьруьнждин лат ва адан кӀаник кутадай затӀ раса. Ам Гьалтунин Алачухдинни[†] къурбангандин[†] арада эциг ва целди ацӀура[+]. 19Гьарунани адан рухвайри ана кӀвачер-гъилер чуьхуьрай. 20Гьалтунин Алачухдик гьахьдалди вилик абуру чуьхуьн къачуна кӀанда – тахьайтӀа абур рекьида. Къурбангандиз мукьвал жедалди виликни, анал Реббидиз кудай къурбандриз цӀай ягъиз чпин везифа тамамардайла, 21абуру гъилерни кӀвачер чуьхуьн лазим я – тахьайтӀа абур рекьида. Им Гьаруназ ва адан эвледриз, несилдилай несилдалди ганвай къайда я».


ГуьцӀдай чӀем ва къурбандрин хуш ни галай затӀ

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Виридалайни хъсан хуш ни галай шейэр къачу: вад виш шекъел кьери мирра, атир галай дарчин кьве гъилера тӀимил яз – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, хуш ни галай нацӀар – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, 24вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз вад виш шекъел кассий (вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз), ва гьакӀни са гьин зейтундин чӀем[†] – 25ва устадвилелди авунвай гъуруш, пелевай гуьцӀ ийидай пак тир чӀем, гьазура. Им пак тир чӀем я,[+] 26-28ам Гьалтунин Алачухдивай[†], Икьрардин сандухдивай, вичел алай вири затӀарни кваз экӀягъандивай, вичиз талукь шейэрни галаз чирагъгандивай, хуш ни галай гум акъуддай къурбангандивай[†], кунугрин[†] къурбангандивай ва адан къаб-къажахдивай ва чуьхуьн къачун патал латавайни адан кӀаник квай затӀунивай гуьцӀ ая[+]. 29Вири и затӀар паквилиз акъуд ва абурукай паквилерин пак затӀар жеда. И затӀарик хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда[+].

30Гьарунавай ва адан рухвайривайни гуьцӀа – абур Зи хахамар хьун патал паквилиз акъуда[+]. 31Исраилдин рухвайризни лагь: „И гъуруш куьн патал несилдилай несидалди пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем жеда. 32Ам талукь тушир ксаривай гуьцӀна жедач. Куьн патални ихьтин гъуруш гьазурмир: ам пак тир затӀ я – куьн патал ам пак тир затӀ яз хьурай! 33Вич патал ихьтин гъуруш гьазурай ва я ам талукь тушир касдивай гуьцӀай гьар вуж хьайитӀани вичин халкьдикай акъудна гадарда“».

34Реббиди Мусадиз эмир гана: «Хуш ни галай затӀар[†] къачу – натӀаф, шегьелет ва галбан, михьи хъсан ни галай шкьакьдихъ галаз сад хьиз, – 35ва абурукай хуш ни галай гум гудай шейэр гьазура – устадвилелди гьазурнавай гъуруш, кьелни кутунвай, михьи ва пак тир[+]. 36Хуш ни галай гум гудай и затӀар лап куьлуьдаказ регъвена, Зун ви кьилив къведай Гьалтунин Алачухда, Икьрардин вилик цӀай яна куг. Хуш ни галай и затӀар куьн патал паквилерин пак затӀар жеда. 37Ихьтин хуш ни галай затӀар куьн патал гьазурмир: абур куьн патал Реббидин пак тир затӀар хьурай. 38Абурукай лезет хкудун патал вичиз ихьтин затӀар гьазурай гьар вуж хьайитӀани хайи халкьдикай акъудна гадарда».

#### 31


Гьалтунин Алачух патал устӀарриз эвер гун


(ЭхкъечӀун 35:30-35)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Чир хьухь: За Ягьудан тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 3ва адак Аллагьдин Руьгь кутуна – адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 4гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 5къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чида – гьар са рекьяй устад я. 6Гьа икӀ, За адаз куьмекдар яз Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиаб тайинарна, ва вири устӀарриз чирвилер гана, абуру За ваз ая лагьана эмир ганвай вири кӀвалахар кьилиз акъудун патал: 7Гьалтунин Алачух[†], Икьрардин сандух, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсах ва Алачух патал герек вири шейэр, 8экӀягъан ва адан къаб-къажах, михьи къизилдин чирагъган ва адахъ галай вири затӀар, хуш ни акъудун патал къурбанган[†], 9кунугрин[†] къурбанган ва ам патал вири затӀар, лат ва адан кӀаник кутадай затӀ, 10къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва къуллугъдайла адан рухвайри алукӀдай парталар, 11ва гьакӀни пелевай гуьцӀдай чӀем ва ибадатханада кун патал хуш ни галай затӀар[†].

Абуру вири За ваз эмир авур тегьерда авурай».


Икьрар чӀурун ва цӀийи хъувун


(31:12–34:35)


Эхиримжи шартӀар ва икьрар кхьенвай къванер вахкун

12[•]Реббиди Мусадиз эмир гана: 13«Исраилдин рухвайриз абуру Зи Киш югъ[†] къейд авун патахъай лагь. Киш – им Зини куь арада тайинаравай лишан я, несилдилай несилдалди, – куьне Зун, Ребби, куь паквилин чешме жедайди рикӀе хуьн патал. 14Киш югъ къейд ая: ам куь пак тир югъ я. Ни Кишдин югъ чиркин авуртӀа, гьам яна рекьида, Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар са кас вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 15Ругуд юкъуз кӀвалахрай, амма ирид лагьай югъ – Киш, Реббидин ял ядай пак югъ я. Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар вуж хьайитӀани яна кьиникь лазим я. 16Исраилдин рухвайри Кишдин югъ несилдилай несилдалди къейд авурай – им эбеди икьрар я. 17Зини Исраилдин рухвайрин арада даим яз тайинарнавай лишан гьа им я. Вучиз лагьайтӀа ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил туькӀуьрна, ирид лагьай юкъуз ял акъадарна»[+].

18Ана, Синайдал[†], Мусадихъ галаз рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, Реббиди адав Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб вугана – Аллагьдин тупӀаралди кхьинар авунвай[+].

#### 32


Къизилдин дана


(Киххьей къанун 9:6-29)

1[•]Инсанриз Муса геждалди дагъдай техкъвезвайди акунвай. ИкӀ хьайила абуру Гьарунал алтӀушна адаз лагьана: «Чаз чун вичин гуьгъуьна аваз вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас Муса лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!»[+] 2Гьаруна абуруз жаваб гана: «Куь папарин, рухвайрин ва рушарин япарихъ галай япагьанар галудна зи патав гъваш».

3Инсанри чпин къизилдин япагьанар япарай акъудна Гьарунав вугана. 4Гьаруна абур цӀурурна ва кӀарас-данадин беден кӀевна. Инсанрини лагьана: «Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!» 5И кар акур Гьаруна данадин бедендин вилик къурбанган[†] расна ва малумарна: «Пака Реббидин сувар я!»

6Пакадин юкъуз, экуьнахъ, абуру кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] авуна. Ахпа абур нез-хъваз ацукьна, гуьгъуьнлайни къугъунариз къарагъна[+]. 7«Дагъдай эвичӀ, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Ява хьанва ви халкь – вуна Мисридай акъудай инсанар! 8Гьикьван фад абур вуна къалурай рекьелай элячӀна! Абуру чпиз данадин беден туькӀуьрнава, адаз икрам ийизва ва къурбандар гузва. Абуру лугьузва: „Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!“»

9Реббиди лагьана: «Заз аквазвайвал, им кьилиз ялдай халкь я![+] 10Зун туна ахлад: За абур, зи хъилен селдик кутуна, вири терг ийида – амма валай чӀехи халкь арадал гъида!»[+]

11Амма Мусади Реббидиз, вичин Аллагьдиз, минет ийиз хьана. «Ребби!» – лагьана ада. – «Ваз Жуван чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъудай Ви халкьдикай хъел атун квез герек я? 12Мисривийри Вуна и халкь ажалдин рекьиз акъудна – ам дагълара тергна, чилелай тар-мар авуна лугьудайвал авун квез герек я? Хъел къвемир, регьим ая, Жуван халкь телеф ийимир! 13Вуна ви лукӀар тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Исраилаз куьн патахъай кьин кьунайтӀа рикӀел хкваш, Вуна абурун эвледар цава авай гъетер кьван кьадардиз гзаф ийида, Вуна абуруз хиве кьур чилни, абурун несилриз эбеди яз вахкуда лагьана Жува Жувалди кьин кьунай!»[+] 14Реббидини регьим авуна. Ада, сифтедай кьетӀ авур жуьре, вичин халкь терг авунач[+].

15Муса элкъвена дагъдай эхвичӀна. Адан гъиле, Икьрар кхьенвай, кьве патахъайни кхьинар алай, къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Кхьинар алай кӀусар Аллагьди авунвайбур тир, ва абурал алай кхьинарни Аллагьди атӀанвайбур тир.

17Амма ингье Шуаяз[†] халкьди агъада къарагъарнавай тарап-турупдин ван хьана. «Кундалай женгинин ванер къвезва!» – лагьана ада Мусадиз.

18Мусади жаваб гана:

«Им гъалибвилин къалин ван туш,
им кӀаник акатунин къалин ван туш!
Заз кефиятдин манийрин ван къвезва!»

19Халкь алай чкадин мукьув атайла, Мусадиз данадин беден ва кьуьлер акуна. Муса хъиле кана, къванцин кьелечӀ къаябар дагъдин кӀане чилел гьалчна, ва абур хана. 20Абуру туькӀуьрай данадин бедендиз ада цӀай яна ва гъуьр хьиз куьлуь авуна. Куьлуь авунвай затӀ циз вегьена ва Исраилдин рухваяр ам хъуниз мажбурна[+].

21«И халкь ви вилик квелди батӀул хьана, вуна ам ихьтин залан гунагьдиз чӀугвадайвал?» – хабар кьуна Мусади Гьарунавай. 22Гьаруна жаваб гана: «Хъел къвемир, зи агъа! Ваз жувазни чида хьи, и инсанар писвилихъ гьикьван ялзавайбур ятӀа. 23Абуру заз лугьузвай: „Чаз вичин гуьгъуьна аваз чун вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас – Муса – лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!“ 24За абуруз зав къизилдин затӀар гице лагьана, къизил цӀуз гадарна – ингье гьа икӀ и дана арадал атана!»

25Мусадиз инсанар муьтӀуьгъ тахьунин рекьел элячӀнавайди акуна (им Гьаруна душманриз хвеши жедайвал, ихьтин гьалдал гъунин нетижа тир). 26Кундин варарал[†] акъвазна, Мусади инсанрихъ элкъвена эверна: «Реббидин патал алайбур вужар ятӀа, зи кьилив!»

Адан патав вири левияр кӀватӀ хьана, 27ва Мусади абуруз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, икӀ лугьузва: Турар къачуна чун алай чкадин и варарилай а вараралди фена хъша! Гьар сада стха яна кьирай, дуст яна кьирай, къунши яна кьирай!»[+]

28Левидин рухвайри Мусадин эмир кьилиз акъудна: а юкъуз пуд агъзурдав агакьна инсанар яна кьенай.

29«Къе, – лагьана Мусади, – и кар патал жуван рухвайрин ва стхайрин чанаралди къимет гуналди, куьне куьн Реббидин хахамвилиз акъудна. Гьавиляй квев хийир-дуьа[†] агакьда!»

30Пакадин юкъуз Мусади халкьдиз лагьана: «Куь гунагь заланди я! Амма зун исятда Реббидин патав хкаж жеда, ва белки залай куь тахсир алудиз алакьда».

31Элкъвена Реббидин кьилив хтана, Мусади лагьана: «И халкьдин гунагь заланди я: абуру чпиз къизилдикай аллагь авуна! 32Амма гила минет я Ваз, абурулай гъил къахчу. КъахчудачтӀа – зи тӀварни Ви ктабдай акъуд!» 33Реббиди жаваб гана: «За Зи ктабдай Заз акси яз гунагь авурбурун тӀвар акъудда. 34Гила алад ва халкь За ваз лагьай чкадиз гъваш. Ингье, Зи малаик[†] ви вилик кваз фида. Жазаяр агакьардай югъ атайла, За абуруз чпин гунагьдай жаза гуда».

35Абуру данадин беден расунай – а Гьаруна туькӀуьрай дана – Реббиди Исраилдин халкьдиз жаза гана.

#### 33


Реббидин тагьким

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Мисридай акъудай халкьни галаз инай экъечӀна хъвач. За ам абурун несилриз гуда лагьана Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур чил гьим ятӀа, гьаниз алад. 2-3Ана чиликай некни вирт хкатзава, За ви вилик кваз Зи малаик[†] ракъурда ва къенанвияр[†], амарияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр чукурна квадарда. Амма Зун Жув квехъ галаз къведач, тахьайтӀа Завай куьн рекье телефун жеда – куьн кьилиз ялдай халкь я эхир!»[+][+]

4Инсанриз и кичӀ кутадай гафарин ван хьана – ва кӀевиз шехьна, чпихъ галай безекар галудна.

5Реббиди Мусадиз лагьанай: «Исраилдин рухвайрив агакьара: „Куьн кьилиз ялдай халкь я, ва Зун куьруь вахтунда квехъ галаз фейитӀа, За куьн са легьзеда тергна тада! Квехъ галай безекар галуд! Зани, За квез вуч авун лазим ятӀа, садра фикир ийида“»[+].

6Хареб[†] дагъдин патав Исраилдин рухвайри чпихъ галай безекар галуднай ва абур мад акалначир.


Гьалтунин Алачух

7Идалай кьулухъ Мусади кундивай са тӀимил къакъатна хьиз вичиз Гьалтунин Алачух[†] лагьана тӀвар ганвай алачух эцигзавай. Са низ ятӀани Реббидивай хабарар кьаз кӀанзавайтӀа, ам кундилай элячӀна Гьалтунин Алачух галайвал фидай[+]. 8Муса аниз гьар гъилера фидай, амайбурни вири чпин алачухрин сивел акъвазна ам Гьалтунин Алачухдиз гьахьдалди, адалай чпин вилер алуддачир. 9Ам гьахьдай; цавай цифедин гул эвичӀна Алачухдин ракӀарив акъваздай, ва Ребби Мусадихъ галаз рахадай. 10Цифедин гул акурла, вири чпин алачухрин сивел икрам ийидай. 11Ребби Мусадихъ галаз чин чинал, инсан инсандихъ галаз хьиз, рахадай. Ахпа Муса кундал хкведай, амма Шуай[†], Нунан хва, Мусадин жегьил куьмекдар, Алачухдай экъечӀдачир.

12Мусади Реббидиз лагьана: «Вуна заз и халкь жувахъ галаз твах лагьана эмир авуна, амма захъ галаз ракъурдайбур вужар ятӀа лагьанач. Вуна заз зи тӀвар Ваз хъсан чидайди, ваз Зи вилерай майил акурди лагьанай. 13Гьа икӀ ятӀа, зазни Ви рекьерин сир ачухар ая, Ви тӀебиат чирдай мумкинвал це, зани Ви вилерай майил жедайвал. И инсанар – Ви халкь я эхир!» 14Реббиди жаваб гана: «Зун Жув квехъ галаз фида ва вун архаин жеда». 15Мусади лагьана: «Вун чахъ галаз къведачтӀа, чун инай экъечӀна финиз мажбур ийимир. 16Чун – зун ва Ви халкь – Ви вилерай майил хьуназ хуш тирди къалурзавай лишан гьихьтинди я? Анжах ахьтинди, Вун чахъ галаз къвез хьайитӀа! Гьа идалди Вуна чун чилел алай маса халкьарикай чара ийида»[+].


Муса ва Реббидин баркалла

17Реббидини Мусадиз жаваб гана: «За гьа и тӀалабунни кьилиз акъудда, вучиз лагьайтӀа ваз Зи вилерай майил ава ва ви тӀвар Зи рикӀел алама».

18– Заз Ви Баркалла[†] къалура! – тӀалабна Мусади.

19Реббидини хиве кьуна:

«Вири Зи гурвал За ви вилик къалурда,
ви вилик Реббидин тӀвар малумарда.
Заз низ регьим ийиз кӀандатӀа, гьадаз регьим ийида,
Заз низ инсаф ийиз кӀан хьайитӀа, гьадаз инсаф ийида»[+].

20«Амма вавай зи чиниз килигиз жедач, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Инсан Зун акурдалай кьулухъ, чан алаз амукьдач»[+].

21«Ина Зи патарив са чка гва, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Гьана са рагал акъваз. 22Зи Баркалла патавай фидайла, За вун а раган гуьтӀуь арада чуьнуьхда ва Жуван гъилелди кӀевда. Алатайла, 23гъил алудда. Ваз Зун кьулухъай аквада, амма Зи чин аквадач».

#### 34


Къванцин цӀийи къаябар

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая. За абурал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида. 2Пакамалди гьазур жедайвал ая. Пакамахъ Синай[†] дагъдиз экъечӀна ва дагъдин кукӀушдал Зи вилик жедайвал хьуй. 3Вахъ галаз са касни татурай, гьатта садни дагъдал пайда тахьурай, ва гьатта адан ценерив маларни лапагарни хуьн тавурай»[+].

4Мусади виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авуна, пакамахъни, вичиз Реббиди эмир гайивал, абурни гъиле аваз Синай дагъдиз хкаж хьана. 5Цифедин гулуник кваз Ребби эвичӀна, Мусадин патав акъвазна ва Реббидин тӀвар малумарна. 6Ребби адан виликай фена ва малумарна: «Зун Ребби я, Ребби! Регьим авай ва къени, сабур авай, гъил къахчудай ва вафа гвай Аллагь![+] 7За гъил къачун гьатта агъзур лагьай несилдални дегиш жедайди туш: Зун къелетрилай, гунагьрилай ва тахсиркарвилерилай гъил къахчудайди я. Амма тахсир квайди За тахсир квачирвилиз акъуддайди туш: За бубайрин гунагьрай аялриз жаза гузва, несилриз – хтулриз ва птулризни штулриз жаза гузва!»[+]

8Мусади тадиз метӀерал аватна ва икрам авуна 9лагьана: «Зи Агъа! Ви вилерай заз майил аватӀа, чахъ галаз ша ман, зи Агъа! Эхь, и халкь кьилиз ялдайди я, амма Вуна чи гунагьрилайни тахсиррилай гъил къахчу! Чакай Ви эменнияр ая!»

10Реббиди жаваб гана: «Ингье, За квехъ галаз Икьрар кутӀунзава. Вири халкьдин вилик За чилел гьич са халкьдихъни тахьай хьтин аламатар къалурда! Вун элкъвена кьунвай вири халкь За, Реббиди, вун патал ийизвай крариз кичӀ кваз килиграй!

11За квез гила эмир гузвай вири кӀвалахар кьиле твах. За амарияр, къенанвияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр квекай катуниз мажбур ийида. 12Килиг гьа, куьн физвай чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀуниз тахьуй, – тахьайтӀа им куьн патал желе жеда![+]

13Абурун къурбанганар[†] чукӀура!

Абурун пак тир къванер хух!

Абурун Ашерадин дестекар атӀутӀ![+]

14Чара аллагьриз икрам ийимир!

Вучиз лагьайтӀа Реббидин тӀвар – Гъайради я!

Ам – гъайра Аллагь я![+]

15А чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀунмир, вучиз лагьайтӀа абуру чпин аллагьриз икрам ийизвайла, абуруз къурбандар гузвайла, абуру куьн илифарда, куьне абурун къурбанганрилай къачунвай як неда[+].

16Абурун рушари чпин аллагьриз икрам ийизва. Куьне абурун рушар куь рухвайриз гъиз хьайитӀа, абуру куь рухваярни маса аллагьрин гуьгъуьна твада[+].

17Куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир[+].

18ТӀили фарин сувар[†] къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир гайивал, тӀили фу неъ – тайинарнавай вахтунда, авив вацра, вучиз лагьайтӀа авив вацра вун Мисридай хъфенай[+].

19Хайи гьар сад лагьай бала Зиди я – чеб малари хадай, гьам ири, гьам куьлуь, сад лагьай вири эркек балаяр[+]. 20Ламра хайи сифте ругулдин эвез це – са хеб, амма эвез гуз кӀандачтӀа – адан гардан хух. ГьакӀни куь сифте рухвайрин паталайни эвез це.

Гьич садни Зи вилик ичӀи гъил гваз пайда тахьурай![+]

21Ругуд юкъуз кӀвалах ая, амма ирид лагьай юкъуз ял ягъа: гьатта цазвай ва гуьзвай бередани кӀвалах акъвазар ая[+].

22Къуьлуьн сифте бегьер къачудай чӀавуз гьафтейрин сувар кьиле твах, йисан эхирдани – бегьердин сувар.

23Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин – Реббидин, Исраилдин Аллагьдин, вилик кӀватӀ хьурай[+]. 24За халкьар вакай катуниз мажбур ийида, ви сергьятар гегьеншарда. Вун йиса пуд гъилера Реббидин, ви Аллагьдин, вилик акъваздай чӀавуз садавайни вавай чилер къакъудиз жедач.

25Заз ийизвай къурбандрихъ галаз гъвар квай фу гъимир.

Песагь сувариз[†] къурбанд авунвай гьайвандин як пакамалди тамир[+].

26Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»[+].

27Реббиди Мусадиз лагьана: «И гафар кхьихь. Ибур За вахъ ва Исраилдихъ галаз кутӀунзавай Икьрардин шартӀар я».

28Муса Реббидин патав яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьана, фу тӀуьнач ва яд хъванач. Ада къванцин кьелечӀ къаябрал Икьрардин шартӀар кхьена – цӀуд веси[+].


Мусадин нур гузвай чин

29Мусадиз, вичин гъиле Икьрардин кьве къаябни аваз дагъдай эвичӀай чӀавуз, Реббидихъ галаз рахунар авурдалай кьулухъ вичин чиникай нурар хкатзавайди чизвачир[+]. 30Амма Гьаруназни Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва адаз мукьва жез кичӀе хьанай. 31Анжах Мусади эверайла, Гьарунни элдин регьберар адан патав атана, ва Муса абурухъ галаз рахана. 32Ахпа Исраилдин амай рухваярни атана. Мусади абур Реббиди Синай дагъда гайи вири эмиррикай хабардар авуна, 33ахпани, рахунар куьтягьна, чин шаршавдалди кӀев хъувуна.

34Гьар гъилера Реббидихъ галаз рахун патал Алачухдик[†] фидайла, Мусади вичел алай шаршав экъечӀдалди чинилай алуддай. Элкъвена хтайла ада, Исраилдин рухваяр вичиз Реббиди вуч эмир авунатӀа, хабардар ийидай, –[+] 35ва Исраилдин рухвайризни адан чиникай нурар хкатзавайди аквазвай. Мусадини Реббидихъ галаз нубатдин рахун жедалди чин шаршавдалди кӀев ийизвай[+].

#### 35


Гьалтунин Алачух эцигун


(35–40 кьилер)


Киш йикъан къанунар

1Исраилдин рухвайрин вири эл кӀватӀна, Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч эмир авунватӀа. 2Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьайди – пак югъ я, им Реббидиз талукьарзавай Киш[†] я, ял ядай югъ. И юкъуз кӀвалахай гьар сад ажалдиз лайих жеда[+]. 3Кишдин йикъара гьатта куь кӀвалера цӀай куькӀуьрдай ихтиярни авач».


Гьалтунин Алачух патал садакьаяр


(ЭхкъечӀун 25:1-9)

4[•]«Ингье Реббиди вуч эмир ийизватӀа, – лагьана Мусади Исраилдин рухвайрин вири элдиз. – 5Ребби патал садакьаяр кӀватӀ ая. Гьар сада, низ вуч кӀанзаватӀа, Реббидиз къизил, гимиш, буьруьнж, 6вили, мичӀи яру ва я икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш я тушни цӀегьрен сар, 7гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаждин кӀарас,[+] 8чирагъар патал зейтундин чӀем[†], гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 9чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар къурбанд авурай. 10Куь магьир устӀарри атана Реббиди ая лагьанвай вири затӀар гьазур авурай: 11Алачух[†], адан винел патан къат ва адалай чӀугвадай затӀар, кӀирер, кьулар ва турвакьар, гулар ва пунар, 12Икьрардин сандух ва ам патал паяяр, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах ва перде, 13экӀягъан, адан паяяр ва къаб-къажах, Реббидин вилик жедай фу[†], 14чирагъган ва адан тадаракар, чирагъар ва абур патал чӀем, 15хуш ни акъудун патал кудай шейэр эцигна цӀай ядай къурбанган[†] ва ам патал паяяр, гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 16кунугрин[†] къурбанган, ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 17гъенин пердеяр, абур патал гулар ва абур винел эцигдай пунар, гъенин вар патал перде, 18Алачухдин хкар ва элкъуьрна гъен кӀевзавай перде патал хкар, абурухъ жедай епер, 19ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар».

20Исраилдин рухвайрин вири эл чкӀана, 21ахпа гьар сада вичин рикӀиз кӀан хьайивал, вичиз Ребби патал садакьа акъудиз кӀан хьайи затӀар гъана – Гьалтунин Алачух[†] патал, ана къуллугъ авун патал ва пак тир парталар патал герек кьван вири шейэр. 22Иштирак ийиз кӀанзавай вири атана – гьам итимар, гьамни папар – ва къизилдин безекар гъана: япагьанар, тупӀалар, яхаяр. И къизилар абуру Реббидиз савкьват яз гъана. 23Жагъайбуру вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар, кьелечӀ куш, цӀегьрен сар, гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар гъана[+]. 24Нелай алакьнатӀа Реббидиз садакьа яз гимиш ва я буьруьнж гъана. Низ карда гъиликун патал бакара къведай акӀаждин кӀарас жагъанатӀа, гьам садакьа акъудна. 25УстӀарвал квай папари гъалар авуна ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар ва кьелечӀ куш, 26маса папари – нелай алакьнатӀа ва рикӀиз кӀан хьанатӀа – цӀегьрен сарикай гъалар храна. 27Тухумрин кьиле авайбуру шагьамдин къашар ва чпелди чухва ва хуруган чӀагурдай багьа къашар, 28ва гьакӀни хуш ни галай затӀар[†] ва чӀемер гъана – экв гун патал куькӀуьрдай, пелевай гуьцӀдай ва гум гун патал цӀай ядай. 29Гьа икӀ Исраилдин рухвайрин векилри – Реббиди Мусадин мецелай ая лагьана эмир авур карда иштирак авун рикӀиз кӀан хьайи итимри ва папари, – Реббидиз чпин савкьватар гъана.


УстӀаррин тапшуругъар


(ЭхкъечӀун 31:1-11)

30[•]Мусади Исраилдин рухвайриз лагьана: «Чир хьухь: Реббиди Ягьудан[†] тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 31ва адак Аллагьдин руьгь кутуна, адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 32гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 33къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чидай – устадвал герек тир гьар са кӀвалах кьилиз акъудиз жедай. 34Реббиди адаз, ва гьакӀни Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиабаз масадбуруз чирвилер гудай устадвални бахш авунва. 35Реббиди абуруз устадвилин вири сирер, нехишар авай парчаяр хрунин, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай гьар жуьредин рангарин парчаяр ва гьакӀни адетдин парчаяр хрунин сирер ачухарнава.

#### 36

1Бецалела, Агьалиаба ва чпиз Реббиди абуру ибадатхана эцигун патал алакьунар ва фагьум ганвай вири устӀарри вири кӀвалахар Реббиди къалурнавай тегьерда кьилиз акъудун лазим я».

2Мусади Бецалелаз, Агьалиабаз ва чпиз Реббиди устадвал ганвай ва кӀвалахрив эгечӀдай ашкъи авай вирибуруз эверна. 3Абуру Мусадивай Исраилдин рухвайри ибадатхана эцигун патал садакьа акъуднавай затӀар къачуна. Амма инсанри гьар пакамахъ чпин рикӀиз кӀан хьайи цӀийи савкьватар гъизвай. 4И чӀавуз ибадатхана эцигзавай вири устӀарри кӀвалах акъвазарна атана 5ва Мусадиз лагьана: «Инсанри Реббиди ая лагьанвай кӀвалахдиз лазим тир кьадардилай гзаф гъизва».

6Мусади вирибуруз гьич са итимди ва папа ибадатхана эцигун патал мад садакьаяр тагъун лазим тирди малумарун эмир авуна ва инсанривай садакьаяр кьабулун акъвазарна: 7бес кьадар кӀватнава – гьатта герек авайдалай артухни алаз.


Гьалтунин Алачух туькӀуьрун


(ЭхкъечӀун 26:1-37)

8[•]КӀвалахдив эгечӀнавай магьир устӀарри Алачух[†] патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен храна; абурал херупӀрин[†] шикилар акъудна. 9Гьар са кетендин яргъивал къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт тир; абурун виридан кьадар сад хьтинди тир.

10Вад кетен санал цвана са кӀус арадал гъана, маса вадни санал цвана. 11Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар кутуна, гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендикни кутуна: 12са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг ва яхцӀурни цӀуд – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендик, кваг квакун къаршида. 13Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъана.

14ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен храна – Алачухдин винел къат. 15Гьар са кетендин яргъивал къанни цӀуд кьуьнт тир ва кьуд кьуьнтни – гьяркьуьвал; вири цӀусадни са кьадардинбур тир. 16Абурукай вад санал цвана ва амай ругудни санал цвана. 17Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа авуна, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 18Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна, кьве кӀусни сад тир винел къат арадал гъун патал галкӀурна. 19Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугуна, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат[+].

20Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазурна: 21гьар са кьулун яргъивал цӀуд кьуьнт тир, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 22гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур тир. 23Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьулни 24абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун гьазурна – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 25Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 26ва гимишдин яхцӀур пун – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал – расна. 27Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазурна, 28кьулухъ патан пипӀер патал – мадни кьве кьул. 29КӀаникай и кьулар кьве хиленбур тир, винелай лагьайтӀа (сад лагьай гьалкъа алай чкадал) – битавбур. Ихьтин кьулар кьвед авай – гьар са пипӀе сад. 30И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун расна: гьар са кьулунин кӀаник – кьве пун.

31АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазурна: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 32вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал. 33Юкьван турвакьди кьуларин кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са къерехдилай муькуь къерехдалди галкӀурзавай. 34Кьулар къизилдалди кӀевна, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутуна ва турвакьарни къизилдалди кӀевна.

35Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде храна; пердедал херупӀрин шикилар акъуднавай. 36Ам патал акӀаждикай кьуд гул гьазурна ва абур къизилдалди кӀевна, къизилдин къармахар гьазурна ва гулар патал гимишдикай цӀурурна кӀалубда туна кьуд пун гьазурна.

37Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде храна. 38Къармахар квай вад гул гьазурна, гулар къизилдалди кӀевна, гьам винел пад гьамни галкӀурдай чкаяр, ва абур патал буьруьнждин вад пун гьазурна.

#### 37


Икьрардин сандух


(ЭхкъечӀун 25:10-22)

1[•]Бецалела акӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьрна,[+] 2ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀевна ва къизилдин цӀарцӀе туна. 3Ада къизилдикай кьуд гьалкъа авуна абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀурна: кьвед сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 4Ада акӀаждикай паяяр гьазурна, абур къизилдалди кӀевна 5ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай сухна.

6Ада сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай михьи къизилдин къапсах, гунагьар алудзавай чка, гьазурна. 7Къапсахдин кьве къерехдал ада къизилдикай гатанвай кьве херупӀ[†] туькӀуьрна: 8сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъизвай. 9Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀянавай.


Реббидин вилик жедай фан экӀягъан


(ЭхкъечӀун 25:23-29)

10[•]Бесалела акӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан расна, 11ам михьи къизилдалди кӀевна ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яна. 12Адан къерехар тирвал ада са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажна ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яна. 13-14Ада экӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз чпяй паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа авуна ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀурна. Гьалкъаяр къерехра авай. 15Ада экӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна. 16Ада михьи къизилдикай экӀягъандал хьана кӀандай къапар туькӀуьрна: курар, кавчаяр, жемер ва гичинар – абурай иличун патал.


Чирагъган


(ЭхкъечӀун 25:31-40)

17[•]Бесалела михьи къизилдикай гатанвай чирагъган расна. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъизвай. 18Чирагъгандал ругуд хел алай: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 19Ругуд хилекай гьар садал, бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алай. 20Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер квай, кьуд цуьк алай. 21Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; вири ругуд хилен кӀаникни гьа икӀ тир. 22Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъизвай; вирини гатанвай михьи къизилдикай тир. 23Ада михьи къизилдикай ирид чирагъ расна, багъар патал къизилдикай хехер ва хекендазар гьазурна. 24Чирагъгандиз ва адан вири тадаракриз михьи къизилдин са киккар акъатна.


Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган


(ЭхкъечӀун 30:1-5)

25[•]Бесалела хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган[†] акӀаждикай расна – кьуд пад барабар дуьз пипӀерин, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал алай. Къурбандар ийидай и затӀунин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъизвай. 26Адан винел пад, къвалар ва крчар ада михьи къизилдалди кӀевна, ва ам къизилдин цӀарцӀе туна. 27Ада и къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа авуна ва абур цӀарцӀин кӀаникай кьве патахъай галкӀурна. 28Ада акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна.

29Ада пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем ва михьи, хуш гум гун патал кудай шейэр устадвилелди гьазурна[+].

#### 38


Кунугрин къурбанган ва лат


(ЭхкъечӀун 27:1-8)

1[•]Бесалела акӀаждин кӀарасдикай кунугрин[†] къурбанган[†] гьазурна – дуьз пипӀеринди – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвални пуд кьуьнт. 2Адан кьуд пипӀел ада крчар туькӀуьрна – абуру къурбангандихъ галаз сих битаввал арадал гъизвай – ва вири буьруьнждалди кӀевна. 3Ада къурбанган патал тадаракар гьазурна: кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар. Вири и тадаракар ада буьруьнждикай расна. 4Ада къурбандар ийидай затӀуниз буьруьнждин чил расна ва ам къурбангандин куьбедик кутуна мягькемарна, ам адан юкьвал кьван агакьдайвал. 5Ада паяяр патал цӀурурна кӀалубда туна кьуд гьалкъа расна ва абур буьруьнждин чилдин кьуд пипӀехъ галкӀурна, 6паяяр чеб акӀаждикай расна ва буьруьнждалди кӀевна. 7Къурбанган ялиз хьун патал Бесалела паяяр адан къваларихъ галай гьалкъайрай туна. Къурбанган ичӀи къен аваз тахтайрикай расна.

8Ада гьакӀ лат ва Гьалтунин Алачухдин[†] сивел къуллугъзавай папарив гвай буьруьнждин гуьзгуьйрикай адан кӀаник кутадай затӀни расна[+].


Гьалтунин Алачухдин гъен


(ЭхкъечӀун 27:9-19)

9[•]Ахпа Бесалела гъен кутуна. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур тир. 11Кефер патахъай гъен тирвал кӀаник буьруьнждин къад пун квай къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугунвай. Гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур тир. 12РагъакӀидай патахъай вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд пунал акъвазнавай цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурнавай къармахар гимишдинбур тир. 13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт тир. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд пунал акъвазнавай пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 15Гъенин варарин муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун квай, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 16Гъен тирвал чӀугунвай вири пердеяр кьелечӀ кушдикай хранвайбур тир, 17гуларин кӀаник квай пунар буьруьнждинбур тир, гуларин кӀирер ва къармахар – гимишдинбур; гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай. Гъенин вири гулар гимишдин кӀирералди галкӀурнавай. 18Варарин перде гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай хранвай, яргъивални – къад кьуьнт. Адан кьакьанвал ракӀарин пердедин хьиз вад кьуьнт тир. 19Варарихъ буьруьнждин кьуд пунал акъвазнавай кьуд гул авай; гуларин кӀирер гимишдинбур тир. Гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай, абурук квай къармахар – гимишдинбур тир. 20Алачухдин[†] вири хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур тир.


Гъилик авунвай затӀарин сиягь

21Ингье Шагьидвилин Алачух[†] патал Мусадин эмирдалди хахам Гьарунан хва Итамаран регьбервилик кваз левийри туькӀуьрай харжийрин сиягь[+]. 22(Ягьудрин тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалела Реббиди Мусадилай агакьарай эмирда къалурнавайвал вири кьилиз акъудна. 23Адахъ Дан тайифадай тир Ахисамахан хва, вичихъ къванцел нехишар атӀудай устадвал, гьакӀни нехиш акъуднавай ва вили, мичӀи яру, ва икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай парча храдай устадвал авай Агьалиабни галай).

24Ибадатхана эцигун патал гъилик авур къизилдин – къурбандрин къизилдин – кьадарни къанни кӀуьд киккарни ирид вишни къанни цӀуд шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана.

25Эл къелемдиз къачудайла, кӀватӀай гимишдин кьадарни виш киккарни агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана;[+] 26къелемдиз къачунвай гьар садавай, къад йис ва гьадалай гзаф йисар хьанвайбур, – ругуд вишни пуд агъзурни вад вишни яхцӀурни цӀуд кас – са бека (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел) къачунай[+]. 27Виш киккар гимиш ибадатханадин гуларин пунар ва адан гъенин пердейрин гулар патал пунар кӀалубда туна цӀуруруниз серфнай: виш пуниз – виш киккар, гьар са пун патал са киккар. 28Агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел гимиш гуларин гимишдин кӀирерни къармахар авуниз ва абурун вини кьилер гимишдалди кӀевунин кардиз серф авуна.

29Къурбандрин буьруьнждин кьадарни пудкъанни цӀуд киккарни кьве агъзурни кьуд виш шекъел хьана. 30Адакай Гьалтунин Алачухдиз[†] гьахьдай чкадин гуларин пунар, къурбанган[†] ва къурбангандин буьруьнждин чил ва адан къаб-къажах, 31гъен тирвал авай ва гъенин варарин гуларин пунар, гьакӀни Алачух патал ва гъен тирвал авай пердедин хкар раснай.

#### 39


Хахамрин парталар


(ЭхкъечӀун 28:1-43)

1[•]Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай ибадатханада къуллугъ авун патал парталар хранай. ГьакӀ Гьарун патални пак тир парталар гьазурнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

2Къизилдин, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин ва кьелечӀ кушдикай чухва гьазурнай. 3И кар патал къизил чарариз элчуькьарнай ва абур гъалар хьиз атӀанай, и гъаларикай ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай нехиш акъудай парча хранай. 4Чухвадик кьве патахъай къуьнерагар цванай. 5Чухвадин чӀулни, гьа чухва вич хьиз, хранай, ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъизвай – ам къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай хранвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

6Нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тунвай шагьамдин къашар гьазурнай; и къашарал, муьгьуьррал хьиз, Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀанвай. 7Абур чухвадин къуьнерагрихъ галкӀурнавай – и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

8Хуруганни авунай – гьа чухва хьиз, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 9Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди тир. 10Адал багьа кьуд жерге къашар алай. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд; 11кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 12пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 13кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра авай. 14Къашарин кьадар цӀикьведаз барабар тир, Исраилдин рухвайрин тӀварарни алаз: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай[†] садан тӀвар атӀанвай.

15Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар гьазурнавай – звар ганвай къайтанар хьтин. 16Нехишар акъуднавай къизилдин кьве къерехни раснавай. ГьакӀни къизилдин кьве гьалкъа авунвай ва, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀурна, 17къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 18кьве къерехдихъ галаз сад авуна, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀурна. 19Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна, абур къенепатай хуругандин, ам чухвадив агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀек кукӀурна. 20Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехрик кукӀурнавай, абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 21Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган чухвадин чӀулунин винел алаз чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀурнавай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

22Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хранай – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 23Адан кьил сухдай къерех, аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ тир. 24Абадин агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар авунвай. 25Михьи къизилдикай гъвечӀи зенгер авуна, абур анардин майвайрин арайра абадин агъа къерех тирвал куьрсарнавай. 26И зенгер ва анардин майваяр сада сад дегишариз, къуллугъ ийидай вахтунда алукӀдай абадин агъа къерех тирвал фенвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

27Гьаруназ ва адан рухвайриз кушдикай перемар хранай, 28кушдикай авунвай сирих ва кьилик кутӀундай парчадин кӀусар гьазурнай, кьелечӀ кушдикай шалварар цванай. 29Гьар жуьредин рангарин – кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру, ва икьи яру – гъаларикай чӀул хранай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

30Ибадатханадин таж гьазурнай – михьи къизилдин кьелечӀ кӀус – ва адал, муьгьуьрдал хьиз, кхьинар атӀанай: «Ребби патал пак тир». 31Адак, сирихдин винелай кутӀунун патал, вили къайтан акалнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.


Гьалтунин Алачухдиз Муса килигун


(ЭхкъечӀун 35:10-19)

32Гьа икӀ Гьалтунин Алачухдин[†] винел кӀвалахар куьтягь хьана. Исраилдин рухвайри вири кӀвалахар дуьм-дуьз, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кьиле тухвана. 33Абуру Мусадиз Алачух, адан винел къат ва абур патал герек вири затӀар гъана: кӀирер, кьулар, турвакьар, гулар, пунар, 34гьакӀни табагъ авунвай гьерен хамарикай авунвай къат ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьрикай авунвай къат, перде,[+] 35Икьрардин сандух ва ам патал паяяр ва «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах, 36экӀягъан ва адан къаб-къажах ва Реббидин вилик жедай фу[†], 37михьи къизилдикай раснавай чирагъган ва адал хьана кӀанзавай чирагъар, ам патал вири тадаракар ва ам патал чӀем, 38къизилдин къурбанган[†], гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 39буьруьнждикай раснавай къурбанган ва ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва адан къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 40гъен патал перде, адан гулар ва абур патал пунар, гъенин варарин перде, епер ва хкар, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун патал герек жезвай вири къаб-къажах 41ва гьакӀни ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар: хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар. 42Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганатӀа, Исраилдин рухвайри гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

43Муса абуру вуч авунватӀа килигна, – Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилиз акъуднай. Мусадини абуруз хийир-дуьа[†] авуна.

#### 40


Гьалтунин Алачух хкажун ва паквилиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Сифте вацран сад лагьай юкъуз Гьалтунин Алачух[†] эциг. 3Аниз Икьрардин сандух гъана, ам пердедалди кӀева. 4Аниз экӀягъан гъана, адал герек тир вири затӀар эциг; чирагъган гъана, адал чирагъар эцига. 5Икьрардин сандухдин вилик хуш ни галай гум гун патал къизилдин къурбанган[†] эциг. Алачухдин къенез гьахьдай чка пердедалди кӀева. 6Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин вилик кунугрин[†] къурбанган эциг. 7Гьалтунин Алачухдинни санлай цӀай яна кудай къурбангандин арада лат эциг ва ам яд цана ацӀур ая. 8Кьуд патахъди гъен туькӀуьра, гъенин варарни пердедалди кӀева. 9Ахпа гуьцӀдай чӀем къачуна, Алачухдивай ва ана авай кьван вири затӀаривай гуьцӀа. Алачух ва адан вири къаб-къажах паквилиз акъуд. Абур пак тирбур жеда. 10ГьакӀ кунугрин къурбангандивайни, адаз талукь вири къаб-къажахдивайни гуьцӀа: къурбанган паквилиз акъуд, ва ам паквилерин пак тирди жеда. 11Латавай ва адан кӀаник кутадай затӀунивай гуьцӀа, абур паквилиз акъуд. 12Ахпа Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин вилик гъана, абур чуьхуьх. 13Гьарунал пак тир парталар алукӀ ва адавай чӀем гуьцӀа: ам паквилиз акъуд, адакай Зи хахам жедайвал. 14Адан рухваяр гъана, абурал перемар алукӀ 15ва абурувай, вуна абурун бубадивай чӀем гуьцӀайвал, чӀем гуьцӀа, чпикай Зи хахамар жедайвал. ЧӀем гуьцӀ авуни абурун кӀвачихъ эбеди яз хахамрин тӀвар галкӀурда – несилдилай несилдалди».

16Мусади вичиз Реббиди гьикӀ эмир авунатӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

17Кьвед лагьай йисан сад лагьай вацран сад лагьай юкъуз Алачух эцигнай. 18Мусади Алачух эцигна: ада пунар эцигна, даяхар акӀурна, абурал, турвакьралди галкӀурна, кьулар эцигна, 19Алачухдал винел патан къат чӀугуна, адан винел падни мад са къатуналди кӀевна – вичиз Реббиди эмир гайивал.

20Мусади Икьрар къачуна ва ам Икьрардин сандухда эцигна, Икьрардин сандухдик паяяр кукӀурна ва адал «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах эцигна, 21Икьрардин сандух Алачухдиз гъана ва, перде куьрсарна, адалди Икьрардин сандух кӀевна, – вичиз Реббиди эмир гайивал.

22Гьалтунин Алачухдин кефер патан паюна Мусади пердедин вилик экӀягъан эцигна 23ва адан винел Реббидин вилик жедай фу[†] эцигна – Реббиди адаз эмир гайивал.

24Гьалтунин Алачухдин кьибледихъ галай паюна, экӀягъандин вилик Мусади чирагъган эцигна 25ва адахъ Реббидин вилик жедайвал чирагъар эцигна – адаз Реббиди эмир гайивал.

26Гьалтунин Алачухда, пердедин вилик ада къизилдин къурбанган эцигна 27ва ана хуш ни галай затӀарай[†] кана гум акъудна – адаз Реббиди эмир гайивал.

28Алачухдиз гьахьдай чкадикай ада перде куьрсарна. 29Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин сивив ада кунугрин къурбанган эцигна ва ана кунуг авуна ва фан къурбанд[†] гана – адаз Реббиди эмир гайивал.

30Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин арада ада лат эцигна ва ам гъилер чуьхуьн къачудай целди ацӀурна. 31-32Мусади, Гьаруна ва адан рухвайри, абуруз Гьалтунин Алачухдик физ кӀан хьайила, я тушни къурбангандин патав физ кӀан хьайила, ана гъилер ва кӀвачер чуьхуьн къачузвай, – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

33Алачухдин ва къурбангандин элкъвена вири патарихъ ада гъен туькӀуьрна, гъенин варарни пердедалди кӀевна.


Реббидин баркалла

Куьтягьна Мусади кӀвалах вичин –
34ва цифеди Гьалтунин Алачух[†] кӀевна,
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади[†] Алачух ацӀурна[+].
35Мусадивай Гьалтунин Алачухдиз гьахьизни хьанач,
вучиз лагьайтӀа, Гьалтунин Алачух цифеди кьуна
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади Алачух ацӀурна.

36И циф Алачухдин винел хкаж хьайи чӀавуз, сейирда хьайи вири девирда Исраилдин рухваяр рекье гьатдай[+]. 37Циф хкаж тахьайтӀа, абур алай чкадилай юзадачир ва ам хкаж жедалди вилив хуьдай.

38Юкъуз Алачухдин винел Реббидин циф акъвазнаваз жедай, йифиз лагьайтӀа, и цифеда цӀай кудай. Имни вири исраилвийриз аквадай. Абуру сиягьат авур вири девирда датӀана гьа икӀ тир.

### Леви

#### Леви

Леви


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Гьахьун


Леви


Гьахьун

И ктабда асул гьисабдай яз чпи Аллагьдиз къуллугъзавай Левидин тухумдай тирбурун гзаф кьадар везифаяр ачухарзава, адан тӀварни гьа идахъ галаз алакъада ава.

Ина кхьенвай вакъиайри виче Аллагьди Синай дагъда Мусадин мецелай Халкьдиз Вичин эмирар ганвай «ЭкъечӀунин» тарих давамарзава. Ктабдин эвелда (1-10-кьилер) Аллагьдиз къуллугъзавайбуруз Аллагьдиз къурбандар авунин карда абурун везифаярни къалурунар гузва. Абурухъ гьар жуьредин манаяр хьунухь мумкин я: кьилди инсанри ва санлай вири халкьди Аллагьдилай разивал къалурунин лишан яз, Адалай чпив агакьайдан са пай Аллагьдив вахгузва, Адахъ галаз алакъаяр хуьзва ва я Адан вилик чпин гунагьар хиве кьазва.

Идалай кьулухъ (11-16-кьилер) михьиди чиркиндакай гьикӀ чара авуна кӀандатӀа къайдаяр къалурнава. Аллагьдин халкьди вичин михьивал хвена кӀанзава, ва им гьа жергедай яз жув тухунин гьар йикъан къайдайрин дережадайни аквазва, сифте нубатдай яз – недай затӀар хкягъунай. Чеб гьар садан хсуси хизандиз, жемятдихъ галаз авай рафтарвилиз ва майишат вилик тухуниз талукьарнавай гзаф кьадар къайдаяр ктабдин муькуь паюна ганва (17-27-кьилер). И къанунрин чӀехи пай къадим заманайрин рагъэкъечӀдай патан халкьарин къанунриз ухшар я, амма абурун бинеда Ихтиярар гъиле авай Аллагь-Халикьдин гъилик кваз уьмуьр тухунин вичин хушуналди хкянавай эрзиман ава. Гьа и ктабда Аллагьдин халкьдин къенепатан алакъайрин асул къайдадикай лагьанва: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь» (19:18).

#### 1


Къурбанд авунин къанунар


(1–7 кьилер)


Кунуг

1Реббиди[†] Мусадиз Гьалтунин Алачухдай[†] эверна ва Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин[†] рухваяр хабардар ая: „Квекай сада Реббидиз къурбанд ийизватӀа, къурбанд гьам карч алай ири гьайванрикай, гьамни карч алай куьлуь гьайванрикай ийиз жеда[+].

3Ада карч алай ири гьайвандин кунуг[†] ийизватӀа, и кар патал са рехнени квачир жунгав хкяна кӀанда. Ада, Ребби къурбанддилай рази жедайвал, жунгав Гьалтунин Алачухдин сивел акъвазаррай.

4Ада жунгавдин кьилел вичин гъилер эциграй[†]. Гьа чӀавуз, къурбанд ийизвай касдин гунагьрилай[†] гъил къахчудайвал, и къурбанддилай рази жеда.

5Жунгав Реббидин вилик тукӀурай, Гьарунан эвледрикай тир хахамри[†], къурбанддин иви[†] къачуна, Гьалтунин Алачухдин вилик квай къурбанган[†] – вири патарихъай адалди хъичинрай. 6Къурбанддилай хам алажна, жендекни пайи-паяр авуна кӀанда. 7Хахам Гьарунан эвледри къурбангандал цӀай авуна, аниз кӀарасар вегьирай. 8Абуру къурбанддин кӀусар, ва гьам пи, гьамни кьил галаз, къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 9Жунгавдин къенер ва кӀвачер чуьхвена кӀанда. Хахамди абур вири къурбангандал курай – гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

10Са ни ятӀани кунуг карч алай куьлуь гьайванрикай гьерерикай ва кьунарикай, ийиз хьайитӀа, ада гьер ва я кьун са рехнени квачирди къачуна кӀанда. 11Ва ам Реббидин вилик къурбангандин кефер патахъ тукӀурай, хахамрини къурбанган къурбанддин ивидалди вири патарихъай хъичинрай.

12Жендек, кьил атӀана ва пидикай михьна, пайи-паяр авуна кӀанда, ва хахамри абур вири къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 13Къурбанддин къенер ва кӀвачер це чуьхвена кӀанда. Ва хахамди къурбанд авун кьиле тухурай – вири ибур къурбангандал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

14Са ни ятӀани Реббидиз кунуг къушракай ийизватӀа, ада къурбанд авун патал лиф ва я тӀапӀас къачун лазим я[+]. 15Хахамди къуш къурбангандин патав гъана, адан гардан атӀана ва къурбангандал кун лазим я, иви лагьайтӀа къурбангандин цлал кужумна кӀанда. 16Жендекдикай шункӀ ана авай кьван тӀуьнни галаз галудрай ва ам вири къурбангандин рагъэкъечӀдай патахъ галай руьхъ ичӀирдай чкадал гадаррай. 17Лувар кьуна, къушран жендек винелай тӀимил къазунрай, амма ам кукӀвар тавурай. Ва хахамди ам къурбангандал, кузвай кӀарасрал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

#### 2


Фан къурбанд

1Са ни ятӀани Реббидиз фан къурбанд[†] ийизватӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьун лазим я. Ада гъуьрел зейтундин чӀем[†] иличрай, хъсан ни галай шкьакь кутурай ва[+] 2хахамрин, Гьарунан эвледрин, кьилив гъурай. Ва хахамди анай са гъапа авай чӀем квай гъуьр ва гьакӀни вири шкьакь къачурай, ва къурбангандал[†], къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, курай – имни Реббидиз кудай къурбанд, адаз хуш ни галай гум жеда[+]. 3Амай пай Гьаруназ ва адан эвледриз жеда: им паквилерин пак[†] затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я[+].

4Ви фан къурбанд хьра чранвайди ятӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьунухь лазим я: зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, я тушни зейтундин чӀем алтаднавай тӀили лаваш[+]. 5Ви фан къурбанд ягълавдал чранвайди ятӀа, ам зейтундин чӀем какадарнавай къуьлуьн гъуьруькай авунвай тӀили фу хьун лазим я[+]. 6Фу кукӀвара ва зейтундин чӀем илича. Им фан къурбанд я. 7Ви фан къурбанд тавада гьазурнаватӀа, ам зейтундин чӀемедал къуьлуьн гъуьруькай авунвайди хьунухь лазим я. 8ИкӀ гьазурнавай фан къурбанд Реббидиз гъваш ва ам хахамдив вахце, адани ам къурбангандин патав гъурай, 9къурбанддин са пай къурбанддин рикӀел хуьнин пай хьиз чара авурай ва ам къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда[+]. 10Амай пай Гьарунан ва адан эвледринди я: им паквилерин пак затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я.

11Ребби патал тир куь фан къурбандар гъвар квачиз гьазурнавайбур хьун лазим я. Я гъвар квай фу, я вирт Реббидиз кудай къурбанд яз кана жедач:[+] 12абур Реббидиз цӀийи бегьердилай къачунвай паяр яз гъиз жеда. Амма абур, Адаз хуш ни галай гум акъудун патал, къурбангандал кумир[+].

13Фан вири къурбандрик кьел кваз жедайвал ая. Ви фан къурбанддик ви Аллагьдихъ галаз хьанвай икьрардин кьел квачиз виже къведач! Гьар са фан къурбанддик кьел кутур[+].

14Реббидиз фан къурбанд сифте бегьердикай гъизватӀа, жегьил кьилерикай тир, цӀал чранвай къуьлуьн чӀахар гъваш[+]. 15Абурук зейтундин чӀемни кухтур ва винелай хъсан ни галай шкьакьни вегь. Им фан къурбанд я. 16Ва хахамди и къурбанддин рикӀел хуьнин пай курай – Реббидиз кудай къурбанд яз чӀем квай тваррин са пай ва вири шкьакь[+].

#### 3


Суварин къурбанд

1Са ни ятӀани суварин къурбанд[†] карч алай ири гьайвандикай – жунгавдикай ва я каликай, ийизватӀа, ада, рехнеяр квачир гьайван къачуна, ам Реббидин вилик эциграй[+]. 2Ада къурбанддин кьилел гъилер эциграй[†] ва и къурбанддин мал Гьалтунин Алачухдин[†] вилик тукӀурай, ва Гьарунан эвледар тир хахамри къурбанган[†] вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 3Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз къенерин винел алай пи ва патарив гвай вири пи, 4кьве дуркӀунни ва ятуррин патавай абурал алай пи, ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Ва Гьарунан эвледри абур вири къурбангандал курай – вич кузвай кӀарасрал алай кунугдихъ[†] галаз санал, – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда[+].

6Ва са ни ятӀани Реббидиз суварин къурбанд карч алай куьлуь гьайванрикай – диши ва я эркек, ийизватӀа, ада рехнеяр квачир гьайванрикай гъурай. 7Ада гьер къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик эциграй, 8адан кьилел гъилер эцигна ва и къурбанд Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинрай. 9Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз пи вахкун герек я: тум вири санлай, лап гьа кьачахъандилай атӀана кӀанда, къенерал алай вири пи ва патарив гвай вири пи, 10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай хел. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 11Хахамди ибур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет я[+].

12Са ни ятӀани кьун къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик гъурай, 13адан кьилел гъилер эцигна, ам Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри къурбанган вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 14-15Реббидиз кудай къурбанд яз къенерал алай пи ва патарив гвай вири пи, кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 16Хахамди абур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет ва Адаз хуш ни галай гум я. Вири пи Реббидинди я[+]. 17Ингье квез даиман къалурнавай къайда – ам, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, несилдилай несилдалди кьиле твах: я пи, я иви немир“»[+].

#### 4


Гунагьдай къурбанд

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Са ни ятӀани, чпиз чин тийиз, Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, тавуна кӀандай хьтин са кӀвалах авуртӀа, ингье вуч авун лазим ятӀа[+].

3Кьилин хахамди са гунагь авуртӀа ва адан тахсир вири халкьдал аватайтӀа, хахамди вичи авунвай тахсиркарвиляй, гунагьрикай михьи хьун яз, Реббидиз рехнеяр квачир са жунгав къурбанд авурай. 4Ада жунгав гъана Гьалтунин Алачухдин[†] сивел, Реббидин вилик акъвазаррай, жунгавдин кьилел гъилер эцигна[†], ам Реббидин вилик тукӀурай. 5Кьилин хахамди жунгавдин ивидикай къачуна, Гьалтунин Алачухдик тухурай, 6тӀуб ивидик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик, ибадатханадин перде галайвал хъичинрай. 7Ада гьакӀ Гьалтунин Алачухда авай, Реббидин вилик эцигнавай, хуш ни галай затӀарай[†] гум акъудун патал гъилик ийидай къурбангандин[†] крчарални иви алтадрай, амукьай ивини Алачухдиз гьахьдай чкадин патав гвай кунугрин[†] къурбангандин кӀаник экъичрай[+]. 8Гунагьдай къурбанддин[†] жунгавдал алай кьван вири пи хкудун лазим я: къенерал алай пи ва къваларив гвай вири пи, 9-10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай хьиз алай пи ва гьакӀни лекьинал алай хел суварин къурбанд[†] ийизвай жунгавдин хьиз. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. Ва хахамди вири абур кунугрин къурбангандал курай. 11Жунгавдин хам ва вири адан як, кьилихъ, кӀвачерихъ, къенерихъ ва ратара авай чиркерихъ галаз санал, –[+] 12жунгавдикай вуч амукьнаватӀани – кундилай алудна, руьхъ гадарзавай михьи[†] са чкадал гъана ва гьанал кӀарасрик цӀай кутуна кана кӀанда. Ибур вири руьхъ гадардай чкадал кун лазим я.

13Исраилдин вири элди, чпиз чин тийиз, са чӀуру кар авуртӀа ва идаз фикир тагайтӀа, абуру Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва тахсир вири жемятдал аватайтӀа,[+] 14ва абурун чӀуру крар раиж хьайитӀа, жемятди гунагьдай къурбанд яз са жунгав гъурай, ам Гьалтунин Алачухдин вилик акъвазаррай. 15Элдин агъсакъалри Реббидин вилик жунгавдин кьилел чпин гъилер эциграй ва ам Реббидин вилик тукӀурай. 16Кьилин хахамди жунгавдин иви Гьалтунин Алачухдик гъурай, 17тӀуб ивидик кягърай ва Реббидин вилик, перде галайвал адалди ирид гъилера хъичинрай[+]. 18Ада иви Гьалтунин Алачухда Реббидин вилик квай къурбангандин крчарал алтадрай, ивидикай амукьайдини Алачухдин вилик квай кунугрин къурбангандин кӀаник экъичрай. 19Жунгавдин къеняй вири пи акъудна ва ам къурбангандал кана кӀанда. 20Гунагьдай къурбанд ийизвай жунгавдихъ галаз вуч авун лазим ятӀа, гьа жуьреда вири кьилиз акъудна кӀанда. Гьа икӀ хахамди абурун винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва абурулай гъил къахчуда. 21Жунгавдин жендек лагьайтӀа, кундин сергьятрай акъудна, гьа сад лагьайди хьиз, кана кӀанда. Им вири жемятдин гунагьдай къурбанд я.

22Регьберди са чӀуру кар авуртӀа – ада, чпиз чин тийиз, Реббидин, вичин Аллагьдин, къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва адал гунагь аватайтӀа, 23ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са кьун къурбанд авурай. 24Ада кьунан кьилел гъилер эцигна, ам Реббидин вилик кунугар авун патал чара авунвай чкадал тукӀурай. Им гунагьдай къурбанд я. 25Хахамди а къурбанддин ивидик тӀуб кяна, кунугрин къурбангандин крчарал иви алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 26Вири пи лагьайтӀа, суварин къурбанддин пи хьиз, къурбангандал кана кӀанда. Гьа идалди хахамди адан винел, ам гунагьдикай михьивилиз акъудун яз, гъил къахчунин адет кьиле тухуда, – ва регьбердилай гъил къахчуда.

27Жергедин ксарикай сада, чпиз чин тийиз, са чӀуру кӀвалахдиз рехъ гайитӀа – ада Реббидин къадагъайрикай сад чӀурна ва адал гунагь атайтӀа,[+] 28ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са цӀегь къурбанд авурай. 29Ада гунагьдай къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугар патал чара авунвай чкадал тукӀурай. 30Хахамди ивидик кяна кунугрин къурбангандин крчарал ам алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 31Вири пини, суварин къурбанддин къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди пи къурбангандал курай. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда[+].

32А касди гунагьдай къурбанд хперин суьруьдикай къачуз хьайитӀа, рехне квачир диши кӀел гъурай. 33Ада къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугрин къурбангандал тукӀурай. 34Хахамди ивидик тӀуб кяна, ам кунугрин къурбангандин крчарал алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 35Вири пини, суварин къурбанд авунвай гьерен къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди вири пи Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал курай.

Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда.

#### 5

1Инсандик агъадихъ къалурнавай са чӀуру кӀвалахдин гунагь акатнаватӀа:

– ада са агьвалатдин шагьид хьана, са вуч ятӀани акуна, я тушни агьвалатдикай са вуч ятӀани чиз, амма, агьвалатдин шагьидриз лянет авунин къурхудалди дуванханадиз эверзавайди ван хьана, за затӀни ахъай тавуна гунагь кар авуна;
2– ам са гьихьтин ятӀани чиркин шейиник, чиркин гьайвандин лешиник, ва я чиркин малдин лешиник, ва я хур галчӀурдай чиркин гьайванрин лешерик хкӀуна ва и кӀвалахдиз фикир ганач, амма чиркин хьанва;[+]
3– ам чиркин инсандик ва я инсандин гьар гьихьтин хьайитӀани нежесрик хкӀуна ва сифтедай и кар фагьумнач, амма ахпа гъавурда акьуна;[+]
4– ада, кӀандатӀа ам хъсан, кӀандатӀа пис са кар авун патал фагьум тавур, инсанри кьадай хьтин кьинерикай са фагьумни галачир кьин кьуна ва сифтедай им вуч ятӀа гъавурда авачир, амма гуьгъуьнай гъавурда акьуна.

5Гьа икӀ, инсан и чӀуру крарикай сад авуналди тахсир хьанатӀа, ада вичи авунвай гунагь хиве кьурай, 6авур чӀуру кӀвалах эвез хъувун патал Реббидиз къурбанд авурай – суьруьдай хеб ва я цӀегь. ИкӀ хахамди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, ам гунагьдикай михьи хъийида. 7Адавай хеб къурбанд ийиз жезвачтӀа, вичин гунагьдилай гъил къахчун яз, Реббидиз кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг патал[+]. 8Ада абур хахамдиз гъурай, адани сифте гунагьдай къурбанд тир къуш къачуна, кьил галуд тавуна адан гардан атӀурай, 9ва и гунагьдай къурбанддин ивидикай къурбангандин къвалал стӀалар хъичинрай; амай иви къурбангандин кӀаник шутӀкьунна кӀанда. Им гунагьдай къурбанд я. 10Кьвед лагьай къушракай къайда тирвал кунуг авуна кӀанда. Гьа икӀ хахамди, ада авунвай гунагьдикай михьи хъувун яз, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда.

11Амма адавай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къурбанд тежез хьайитӀа, вичи авунвай чӀуру кардай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьр гъурай – гунагьдай къурбанд яз. Ада гъуьруьк зейтундин чӀем[†] кутун тавурай ва адан винелай хъсан ни галай шкьакь вегьин тавурай, вучиз лагьайтӀа им гунагьдай къурбанд я[+]. 12Ада вичин къурбанд хахамдиз гъурай, адани къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, са гъаб гъуьр къачуна, и гъуьр Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал, гьабурун винел къурбангандал курай. Им гунагьдай къурбанд я.

13Гьа икӀ хахамди, ада авунвай винидихъ лагьай гунагьрилай гъил къахчун яз, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда. Амай гъуьр, фан къурбанд[†] адаз гьикӀ жедатӀа, хахамдиз жеда“»[+].


Тахсир хиве кьунин къурбанд

14Реббиди Мусадиз лагьана: 15«Сада тахсир хьана, Реббидин пак затӀарихъ галаз кьан тийизвай, чпиз чин тийиз, чӀуру кӀвалах авуртӀа, ада эвез хъувун яз, Реббидиз рехне квачир са гьер гъурай, адан къимет, тахсир хиве кьунин къурбанд[†] яз, ибадатханадин шекъелрин гимишдалди тайинарнавайди хьурай[+]. 16Ада пак затӀариз гайи зарар эвез хъувурай ва идалай гъейри вадай са пай алава хъувурай ва ам вири хахамдив вахкурай. Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд тир гьер къачуна, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай ва и касдилай гъил къахчуда[+].

17Сада гунагь кар авуртӀа, вичиз чин тийиз Реббидин къадагъайрикай сад чӀур авуртӀа, ва адак гунагь акатайтӀа, ам тахсиркар я ва адаз жаза къвезва, 18ада рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьер гъана тахсир хиве кьунин къурбанд яз хахамдив вахкурай. Хахамди вичиз чин тийиз чӀуру кӀвалах авур а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва а касдилай гъил къахчуда. 19Им тахсир хиве кьунин къурбанд я: инсан Реббидин вилик тахсиркар хьана».

#### 6

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Инсанди Реббидиз акси яз тахсиркарвал авунватӀа: адав хуьн патал ва я адан жавабдарвиле са шей вуганвайди, ва я чуьнуьхнавайди инкар авуртӀа, ва я жувандавай кичӀерар гуналди са затӀ къакъудайтӀа,[+] 3ва я мукьвадавай квахьай затӀ жагъана, хиве кьан тийиз хьайитӀа – инсанри ийидай, и гунагьрикай садаз рехъ гайитӀа, ва ам тапан кьин кьуналди мадни артухарайтӀа, – 4ихьтин кар авурда ва вичик гунагь акатайда, сифте вичи чуьнуьхайди ва я къакъудайди, ва я адал хуьн патал тапшурайди ва вахкун тавурди, ва я са нивай ятӀани квахьна вичиз жагъайди элкъуьрна вахкурай; 5ада вичин тапан кьин кьунвай вири затӀар элкъуьрна вахкурай. Ганвай зарар эхирдалди эвез хъувурай ва вадай са пай винелни эхциграй. Вири и шейэр ада иесидив тахсир хиве кьунин къурбанд гудай юкъуз вахкун лазим я[+]. 6Ва тахсир хиве кьунин къурбанд яз ада Реббидиз рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьерни гъана хахамдив вахкурай. 7Хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва и кас тахсиркар авур чӀуру кӀвалахрилай гъил къахчуда».


Кунугдинни фан къурбанддин алава къайдаяр

8Реббиди Мусадиз лагьана: 9«Гьаруназ ва адан рухвайриз эмир ая: „Ингье кунугдин къанун. Кунуг[†] ам цӀув вугай чкадал аламукьна кӀанда, – къурбангандал[†] – йифди, экв жедалди; къурбангандал цӀай куз хьана кӀанда[+]. 10Хахамди, беден кӀевдай кушдин партал ва кушдин шалвар алукӀна, кунугдилай кьулухъ къурбангандал аламукьдай руьхъ кӀватӀрай, ва ам къурбангандин патав ичӀиррай[+]. 11Ахпа парталар дегишна, руьхъ кундин сергьятрилай анихъ, михьи са чкадал акъудрай[+]. 12Къурбангандал цӀай курай ва туьхуьн тавурай. Хахамди адак гьар пакамахъ кӀарасар кухтурай, кунуг экӀягърай, ва адан винел суварин къурбандрин[†] пи курай. 13Къурбангандал алай цӀай датӀана, хкахь тавуна кун лазим я.

14Ингье фан къурбанддин[†] къанун. Гьарунан эвледри ам къурбангандин патав Реббидин вилик эцигун лазим я[+]. 15Къурбанддикай зейтундин чӀем[†] квай гъуьруьн са гъаб къачуна, ва гьакӀни вири шкьакь, ва къурбангандал къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз кана кӀанда – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. 16Амай пай Гьарунани адан рухвайри тӀуьрай. Фан къурбанд тӀили фу хьиз Гьалтунин Алачухдин[†] гъене пак тир чкадал[†] тӀуьна кӀанда. 17Ам гъвар кутуна гьазурна виже къведач. Заз кузвай къурбандрин и пай За Гьаруназни адан рухвайриз гузва. И пай гьам гунагьдай ийизвай, гьамни тахсир хиве кьунин къурбандрин[†] паквилерин паквал хьиз я[+]. 18Гьарунан эвледрин жергейрай тир вири итимривай ам нез жеда; эбеди яз, ам несилдилай несилдалди Реббидиз кудай къурбандрикай абурун пай я. Адак хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда“»[+].

19Реббиди Мусадиз лагьана: 20«Гьарунани адан рухвайри чпивай чӀем гуьцӀай сифте йикъуз Реббидиз цӀудай са пай къуьлуьн гъуьруькай тир фан вахт-вахтунда ийидай къурбанд гана кӀанда – са пай пакамахъ ва са пайни нянихъ. 21Ихьтин фу зейтундин чӀем кутуна, ягълавдал авуна кӀанда. Куьне гъизвай и фу хъсандиз ишиннавай тинидикай хьун лазим я; ам куьткуьна. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда[+]. 22Гьа икӀ Гьарунан эвледрикай тир, вичи Гьарунан кар давамарзавай гьар са хахамди авурай. Ихьтин фу Ребби патал эбеди яз пай авайди ва ам вири санлай кудайди я[+]. 23Хахамди ийизвай фан гьар са къурбанд вири санлай кудай къурбанд хьунухь лазим я, ам тӀуьна жедач».


Гунагьдайни тахсир хиве кьунинни суварин къурбанддин алава къайдаяр

24Реббиди Мусадиз лагьана:

25«Гьаруназни адан рухвайриз хабар це: „Ингье гунагьдай къурбанддин[†] къанун. Гунагьдай къурбанд Реббидин вилик, кунуг[†] тукӀвадай чкадал тукӀун лазим я. Им паквилерин пак затӀ я[+]. 26Гунагьдай къурбанд ийизвай хахамди ам тӀуьн лазим я: ам пак чкадал, Гьалтунин Алачухдин[†] гъене тӀуьна кӀанда. 27И якӀук хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда. Къурбанддин иви парталрал авахьайтӀа, парталдин ивидай хьайи чка пак чкадал чуьхвена кӀанда. 28Ихьтин къурбанддин як ргай чепедин къаб хана кӀанда: ам буьруьнждин къапуна рганатӀа, и къаб гуьцӀиз михьна ва яд экъуьрна кӀанда[+]. 29Хахамрин тухумдин вири итимривай ихьтин къурбанд нез жеда: ам паквилерин пак затӀ я. 30Амма вичин иви пак чкада гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Гьалтунин Алачухдик гъайи къурбанддин як тӀуьна жедач; ам кана кӀанда“[+].

#### 7

1Ингье тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авунин къанун. Им паквилерин пак затӀ я[+]. 2Тахсир хиве кьунин къурбандни гьа кунуг[†] тукӀвадай чкадал тукӀвада. Къурбанган[†] вири патарихъай ивидалди хъичинна 3ва къурбангандин винел вири пи эцигна кӀанда: гьерен тум ва къенен пи, 4гьакӀни кьве дуркӀунни ва абурал алай, ятуррин патав гвай пи ва чӀулав лекьинин кӀвенкӀв. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Хахамди ибур вири къурбангандал Реббидиз кудай къурбанд яз кун лазим я. Им тахсир хиве кьунин къурбанд я. 6Хахамрин тухумдин вири итимривай и як нез жеда. Ам пак чкадал тӀуьн лазим я. Им паквилерин пак затӀ я.

7Гьам тахсир хиве кьунин, гьамни гунагьдай къурбанд патал къанун сад хьтинди я: къурбанд вичи гъил къахчунин серенжем кьиле тухузвай хахамдинди я[+].

8Кьилдин касдин патахъай кунуг авур хахамди ада къурбанд авур гьайвандин хам вичиз къахчуда.

9Хьра чранвай, тавада ва я ягълавда гьазурнавай фан къурбанд[†] ам кьиле тухвай хахамдиз жеда[+]. 10Амай фан къурбандар, зейтундин чӀем[†] какадарнавай, я тушни кьуру, Гьарунан эвледриз гьа сад хьиз талукь я[+].

11Ингье инсанди Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин[†] къанун[+].

12Ам шукур яз ийизватӀа, и къурбанддик зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, чӀем алтаднавай тӀили лаваш ва къуьлуьн гъуьруьн хъсандиз ишиннавай тинидикай авунвай, чӀем какадарнавай кьелечӀ фу хьана кӀанда[+]. 13И, вичик гъвар квай лавашни кухтунвай, садакьа шукур ийизвай суварин къурбанддихъ галаз санал хьана кӀанда. 14Гьар жуьредин са фу Реббидиз къурбанд авун патал къачуда; им вичи суварин къурбанддин винел ивидин стӀалар хъичинунин серенжем кьиле тухвай хахамдин пай я.

15Шукур малумарзавай суварин къурбанддин як гьа юкъуз тӀуьна куьтягьарун лазим я – пакамалди гьич са кӀусни туна виже къведач[+].

16Вяд ва я гуьгьуьлалди ийизвай суварин къурбанд кьиле тухудайла, ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, амукьайди – къведай юкъуз[+]. 17Пуд лагьай юкъуз амукьай як кана кӀанда. 18Суварин къурбанддин як пуд лагьай юкъузни нез хьайитӀа, и къурбанд турус жедач, ам гъайи касдин патай кьабулдач. Им чӀур хьанвай як я, ва ни ам тӀуьнатӀа, гьадаз гунагь жеда.

19Са гьихьтин ятӀани чиркин затӀунихъ галукьай як тӀуьна виже къведач; ам кана кӀанда. Вич михьи гьар садаз як недай ихтияр ава. 20Ни вич чиркин яз, Реббидиз гузвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда[+]. 21Ни са гьихьтин ятӀани чиркин затӀуник хукӀурайтӀа, кӀандатӀа ам инсандин нежесар хьуй, я тушни чиркин гьайван, я тушни чан алай мурдар затӀ, ахпани Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда».


Пи ва иви тӀуьн къадагъа авун

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Калерин, хперин ва цӀегьерин пи немир[+]. 24Гиликьай ва я вагьши гьайванри кукӀварай гьайванрин пи гьар жуьредин игьтияжра гъилик ая, амма тӀуьн патал ваъ[+]. 25Ни Ребби патал кудай ихтияр авай гьайванрин пи незватӀа, гьам вичин халкьдикай хкудна гадарда. 26Куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, гьайванрин ва къушарин иви тӀуьн патал гъилик ийимир[+]. 27Ни иви тӀуьн патал гъилик ийизватӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда“».


Хахамдин пай

28Реббиди Мусадиз лагьана: 29«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Реббидиз суварин къурбанд[†] ийизвайда адан са чӀук Реббидив вахкурай. 30Вичин гъилералди ада вичин Реббидиз кудай къурбанд гъун лазим я: гьайвандин пи ва хуру вахкурай – и хуру Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна эцигдайвал. 31Хахамди пи къурбангандал[†] курай, хуру лагьайтӀа, Гьаруназ ва адан эвледриз жеда[+]. 32Куь суварин къурбандрин эрчӀи ятур пай яз хахамдив вахце. 33ЭрчӀи ятур – Гьарунан эвледрикай къурбангандал суварин къурбанддин иви хъичинзавайди ва пи кузвайди вуж ятӀа, гьадан пай я. 34Вучиз лагьайтӀа За Исраилдин рухвайривай, абурун суварин къурбандрикай зурзурай хур ва хкажай ятур къачузва ва хахам Гьаруназ ва адан эвледриз гузва. Им абуруз Исраилдин рухвайрин патай къвезвай даим пай я. 35Ихьтин, Реббидиз кудай къурбандрикай пай, Гьаруназ ва адан рухвайриз чеб Реббидин хахамар яз хкягъай йикъалай къвезва. 36Реббиди абурувай чӀем гуьцӀайла, Ада Исраилдин рухвайри хахамрив им вахкун эмир авуна – асирдилай асирдалди, несилдилай несилдалди“».

37Им кунугрин[†] ва гьакӀни фан, гунагьдай ийизвай, тахсир хиве кьунин, паквилиз акъудзавай суварин къурбандрин къанун я. 38Вири ибурун гьакъиндай Реббиди Мусадиз Синай[†] дагъда эмир гана – Исраилдин рухвайриз Реббидиз къурбандар авунин гьакъиндай эмир авур юкъуз, – Синайдин кьурумда.

#### 8


Синай дагъдин патав къурбандар авун


(8–10 кьилер)


Гьарунни адан рухваяр паквилиз акъудун

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр эверна гъваш; алукӀдай парталар ва гуьцӀдай чӀем, гунагьдай къурбанд[†] патал жунгав, кьве гьер ва са зимбилда авай тӀили фу къачу. 3Вири эл Гьалтунин Алачухдин[†] сивел кӀватӀа».

4Мусади Реббиди вичиз эмир гайивал авуна. Эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀ хьайила, 5Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч авун эмир авунатӀа».

6Ада Гьарунни адан рухваяр вилик гъана акъвазарна, абур чуьхвена, 7Гьарунал перем алукӀна, адан юкьва чӀул туна, адал абани чухва алукӀна, ам чухвадин чӀулуналди алчукна кутӀунна. 8Ада Гьарунал хуруган алукӀна, хуруганда уримни туммим[†] эцигна,[+] 9Гьарунан кьилизни сирих яна. Сирихдин вилик патал Мусади, Реббиди вичиз эмир гайивал, къизилдин кьелечӀ кӀус, пак тир таж, алкӀурна[+].

10Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна ва, Алачухдивай ва ана авай кьван вири шейэривай гуьцӀуналди, ам паквилиз акъудна[+]. 11Ирид гъилера къурбанган[†] чӀемедалди хъичинна, адаз ва адахъ галай вири затӀариз, латаз ва адан кӀаник кутадай затӀуниз чӀем яна, Мусади абур паквилиз акъудна. 12ГуьцӀдай чӀем Гьарунан кьилел илична, Мусади адавай гуьцӀна ва паквилиз акъудна[+]. 13Ахпа ада Гьарунан рухваяр вилик акъудна, ва Реббиди вичиз эмир гайивал, абурал перемар алукӀна, абурун юкьва чӀулар туна ва абурун кьилер яйлухралди кутӀунна.

14Ахпа ада гунагьдай къурбанд тир жунгав акъвазарна. Гьаруна ва адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эцигна[†]. 15Жунгав тукӀуна. Мусади тӀуб ивидик кяна ва ам, къурбанган паквилиз акъудун патал, къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада адан бинедив экъична. Гьа икӀ ада, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, къурбанган паквилиз акъудна[+]. 16Жунгавдин къенерал алай кьван вири пи, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини галаз кьве дуркӀун къачуна Мусади къурбангандал кана,[+] 17жунгавдин амай паяр, хам, як ва ратара авай чиркер, ада, Реббиди эмир гайивал, кундилай къерехда цӀай яна кана[+].

18Ахпа кунугдин[†] гьер акъудна. Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эцигна, 19ва гьер тукӀуна. Мусади къурбангандин вири патарихъ иви хъичинна. 20Гьерен жендек алажна куьлуь авуна, ва Мусади кьил, жендекдин паяр ва пи кана. 21Къенерни гьерен кӀвачер чуьхвена ва Мусади са затӀни тун тавуна, гьер къурбангандал кана. Им, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кунуг, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир[+].

22Ахпа кьвед лагьай гьер вилик акъудна – паквилиз акъудзавай къурбанд. Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эцигна 23ва гьер тукӀуна. Мусади адан ивидикай къачуна ва Гьарунан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна[+]. 24Ахпа Гьарунан рухваяр вилик акъудна ва Мусади абурун гьар садан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай иви гуьцӀна – ва къурбангандин вири патарихъай амукьай иви хъичинна. 25Ахпа ада пи, тум, къенерин макь, лекьинин паталай экъечӀнавай пай, пини кваз кьве дуркӀунни ва гьерен эрчӀи ятур къачуна. 26Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай Мусади тӀили лаваш, зейтундин чӀем[†] янавай лаваш ва хъукъвай фу къачуна, абур вири пидал ва гьерен эрчӀи ятурдал эцигна. 27Вири ибур, Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал эцигнаваз, Мусади Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. 28Ахпа Мусади Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал алай вири затӀар къачуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал кана. Им паквилиз акъудзавай къурбанд, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир. 29Гьерен хур къачуна, Мусади ам Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. Им, Реббиди адаз эмир гайивал, паквилиз акъудзавай къурбанддикай Мусадин пай тир.

30Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна, къурбангандилай иви къачуна ва Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар хъичинна. Гьа икӀ ада Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар паквилиз акъудна.

31Мусади Гьаруназ ва адан рухвайриз лагьана: «И як Гьалтунин Алачухдин сивел ругуг ва ам гьанал паквилиз акъудзавай къурбанддин зимбилда авай фахъ галаз неъ – За „Им Гьарунани адан рухвайри тӀуьн лазим я“ лугьуз, эмир гайивал. 32ЯкӀукайни факай амукьайди куг. 33Гьалтунин Алачухдин сивелай ирид юкъуз элячӀмир – куьн паквилиз акъудун куьтягь жедалди. ИкӀ ирид юкъуз давам хьун лазим я. 34Къе авур кӀвалахар Реббиди, квелай гъил къахчун патал, виликамаз къалурнавайди тир. 35Ирид юкъуз, Реббидиз куь къуллугъ авуналди, Гьалтунин Алачухдин сивел акъваз, юкъузни, йифизни, гьа икӀ хьайитӀа куьн рекьидач. Заз гьа икӀ эмир авунвай».

36Гьарунани адан рухвайри Реббиди Мусадин мецелай чпиз эмир авурвал вири кьилиз акъудна.

#### 9


Хахамри къуллугъ гатӀунун

1Муьжуьд лагьай юкъуз Мусади Гьаруназни рухвайриз ва Исраилдин агъсакъалриз эверна 2ва Гьаруназ лагьана: «Гунагьдай къурбанд[†] патал са эркек дана ва кунуг[†] патал са гьер гъваш; кьведни рехне квачирбур хьана кӀанда. Абур Реббидин вилик акъвазара. 3Исраилдин рухвайриз абуру гунагьдай къурбанд патал кьун, кунуг патални йис хьанвай, рехне квачир данани кӀел гъун патал эмир це. 4Мадни чпихъ галаз Реббидин вилик суварин къурбанд[†] патал са жунгав ва са гьер ва гьакӀни чӀем какадарнавай фан къурбанд[†] къачурай. Къе куь вилик Ребби акъвазда эхир!»

5Исраилдин рухвайри Мусади эмир гайи кьван вири шейэр Гьалтунин Алачухдин[†] патав гъана; вири эл атана Реббидин вилик акъвазна. 6Мусади лагьана: «Куь вилик Реббидин баркалла[†] пайда хьун патал ингье квез Реббиди вуч авун эмир ганватӀа».

7Гьаруназ лагьайтӀа, Мусади икӀ лагьана: «Къурбангандин[†] патав алад ва гьам жувалай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем патал жуван гунагьдай къурбанд ва жуван кунуг ая. Ахпа, гъил къахчунин серенжем яз, Реббиди эмир гайивал, халкьдин патай къурбанд ая».

8Гьаруна къурбангандин патав фена, вичелай ийизвай гунагьдай къурбанд яз, дана тукӀуна. 9Рухвайри адан вилик данадин иви гъана, ада адак тӀуб кяна ва къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада къурбангандин кӀаник экъична. 10Гунагьдай къурбанддин пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв ада, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, къурбангандал кана, 11данадин хамни як лагьайтӀа, кундилай анихъ кана[+].

12Ахпа Гьаруна кунуг тукӀуна; рухвайри къурбанддин иви адан патав гъана, ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 13Рухвайри Гьарунав къурбанддин пайи-паяр авунвай жендек ва адан кьил вугана, ва ада ибур вири къурбангандал кана. 14Къурбанддин къенер ва кӀвачер чуьхвена, ада абур кунугдин винел къурбангандал кана. 15Ахпа ада халкьди гъанвай гьайванарни садакьаяр къурбанд авуна. Ада кьун кьуна – халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд – ва гьа идалай вилик авурвал гъил къахчун патал ам тукӀуна.

16Ахпа ада кунуг-гьайван акъудна ва ам къайда тирвал къурбанд авуна. 17Ахпа ада фан къурбанддикай са чӀук къачуна ва ам пакаман кунугдиз алава яз, къурбангандал кана. 18Гьаруна гьакӀ халкьдин патай суварин къурбанд яз жунгав ва са гьерни тукӀуна. Рухвайри адан патав къурбандрин иви гъана ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 19Абуру жунгавдин ва гьерен пи – тум, къенерал алай пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв – 20ва пи гьайванрин хурун паярин винел эцигна. Пи Гьаруна къурбангандал кана, 21гьайванрин хурар ва эрчӀи патан ятурар, Мусади эмир гайивал, Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна.

22Гьаруна гъилер ахъайна халкьдал туькӀуьрна ва инсанриз хийир-дуьа[†] авуна. Гунагьдай ийизвай, кунугдин ва суварин къурбандар авуна, ам агъуз эвичӀна.

23Мусани Гьарун Гьалтунин Алачухдик фена ва, анай экъечӀна, халкьдиз хийир-дуьа авуна. Ва вири халкьдиз Реббидин баркалла пайда хьана[+]. 24Реббидилай атай цӀу къурбангандал алай кунуг ва пи кужумна. Им акурла, вири халкьдай еке шадвилин гьарай акъатна ва абуру пел чилиз яна.

#### 10


Надабанни Абигьудан кьиникь

1Гьарунан рухваяр тир Надабани Абигьуда гум гудай чпин алатар къачуна ва абура жуьгьенар ва хуш ни галай затӀар[†] эцигна ва, Реббиди чпиз икӀ авун эмир авунвачиртӀани, Адан вилик ихтияр таганвай цӀай гъана[+]. 2Реббидин патай тир цӀай атана ва абур кана – абур Реббидин вилик кьена[+]. 3И чӀавуз Мусади Гьаруназ лагьана: «Ингье гьа идакай тир Реббиди лагьайди:

„За Жуван мукьув авунвайбуруз Жуван паквал къалурда,
вири халкьдин вилик Жуван Баркалла[†] малумарда“».

Гьарун кисна[+].

4Мусади Гьарунан ими Узиялан рухваяр тир Мишаилазни Элцафаназ эверна ва абуруз лагьана: «Инал ша. Куь мукьвайрин беденар пак чкадилай къачуна, кундилай анихъ алуд»[+].

5Абурни атана, абурун парталрилай кьуна, Мусади лагьайвал, кундилай анихъ алудна. 6И чӀавуз Мусади Гьаруназ ва адан рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «ЧӀарар чукӀурмир, квел алай парталар къазунмир, тахьайтӀа куьн рекьида ва вири эл Аллагьдин хъилек акатда. Амма куь стхаяр, яни Исраилдин вири рухваяр, Реббиди кьиле тухвай и кунихъ шехьрай[+]. 7Амма, куьн текьин патал, куьн Гьалтунин Алачухдин[†] сивелай яргъал элячӀмир, квел алайди Реббидин патай агакьнавай гуьцӀдай чӀем я эхир». Абурни Мусадин чӀалаз килигна[+].


Хахамрин везифаяр

8Реббиди Гьаруназ лагьана: 9«Я вуна, я ви эвледри Гьалтунин Алачухдик[†] къведай чӀавуз чехирни буза хъвана жедач, тахьайтӀа куьн рекьида. Им квез даиман къалурнавай къайда я, вири несилар патал. 10Куьн пакди напакдакай ва чиркиндакай михьиди чара авуниз[+] 11ва Исраилдин рухвайриз Реббиди абуруз Мусадин мецелай ганвай къайдаяр чируниз мажбур я эхир».

12Мусади Гьаруназ ва адан амай рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «Реббидиз кудай къурбанддикай амай фан къурбанддикай[†] къачу ва адакай тӀили фу гьазурна ам къурбангандин[†] патав неъ. И къурбанд паквилерин паквал я. 13Ам пак тир чкадал[†] неъ. Реббидиз кудай къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. Заз гьа ихьтин эмир авунва[+].

14Къурбанд ийизвай гьайвандин зурзурзавай хур ва хкажзавай ятур вавай ва ви рухвайривайни рушаривай са михьи чкадал туьртӀа жеда. Исраилдин рухвайри ийизвай суварин вири къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. 15Абуру Реббидиз кудай къурбанддин пидихъ галаз санал хкажай ятур ва зурзурай хур, вуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурун патал, вахкун лазим я. Им, Реббиди эмир гайивал, асирдилай асирдалди ваз ва ви эвледриз акъуднавай пай я».

16Мусади гунагьдай къурбанд[†] тир кьун гьиниз фена лугьуз хабарар кьуна. КилигайтӀа, адаз цӀай яна канвай. Мусадиз Гьарунан амай рухваяр тир Элазаракай ва Итамаракай хъел атана ва абуруз лагьана:[+] 17«Куьне гунагьдай къурбанддин як са пак чкадал вучиз тӀуьнач? Ам паквилерин паквал я эхир; ам куьне Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухун ва идакди элдилай тахсирар алудун патал квез ганвайди я! 18Нагагь и къурбанддин иви пак чкадиз гъанвачиртӀа, куьне, гьа за квез эмир авурвал, къурбанд пак тир чкадал тӀуьна кӀандай»[+].

19Гьаруна Мусадиз лагьана: «Къе зи рухвайри Реббидиз гунагьдай къурбанд ва кунуг[†] авуна, ахпани чав гьа чи кьилел атайди агакьна. Чна къе гунагьдай къурбанддин як тӀуьнайтӀа, Реббиди и кӀвалах хъсан яз гьисабдайни?» 20Мусади и гафариз яб гана ва рази хьана.

#### 11


Михьивал хуьнин къайдаяр


(11–15 кьилер)


Гьалал ва гьарам недай затӀар


(Киххьей къанун 14:3-21)

1[•]Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Ингье, квевай нез жедай гьайванар.

Чилел алай кьван ири гьайванрикай[+] 3квевай кьвечхел кикер алай ва гирнагъдай вири гьайванар нез жеда. 4Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай деве немир, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 5япатӀ-къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 6къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма кьвечхел кикер адаз авач, ва ам куьн патал гьарам я 7ва вак, ам кек алай гьайван ятӀани, адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийизвач, ва ам куьн патал гьарам я. 8Як абурун немир, лешерик абурун хкӀамир; абур куьн патал гьарам я.

9Цин чан алай затӀарикай – гьуьлерин ва вацӀарин це чка кьунвайбурукай, – чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Амма чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачирбур, – гьуьле ва вацӀа жедай чан алайбур, це гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀар, цин амай чан алай затӀар – абур куьн патал гьарам я. 11Абур куьн патал чиркин я: абурун як немир, гиликьнавай чан алай затӀариз нифрет ая. 12Це уьмуьр тухузвай, чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачир вири гьайванар, – абур куьн патал гьарам я.

13-19Ингье куьн патал гьарам къушар, абур тӀуьна жедач: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, гьар жуьредин чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар[*].

20Кьуд тапас квай лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я. 21Амма квевай лув гудай кьуд тапасдин чан алай гьашаратарикай чпихъ и тапасрилай гъейри чилелай хкадарун патал акӀаж жедай кӀвачер квайбур ва гьабуруз ухшар лув галай ва галчӀур жедай гьашаратар нез жеда. 22Гьа икӀ, квевай гьар жуьредин цицӀер нез жеда[+]. 23Амма амай вири лув гудай кьуд кӀвач квай чан алай куьлуь затӀар куьн патал гьарам я.

24-25Ингье чеб себеб яз куьн чиркин хьун мумкин тир гьайванрин лешерикай ни хкӀуртӀа ва ни ахьтин леш хкажайтӀа, ам няналди чиркин яз жеда ва ада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 26Чпин кикер кьвечхел тушир ва я чпи гирнагъ тийидай кек алай вири гьайванар куьн патал гьарам я; абурун жендекдик ни хкӀуртӀа, гьам чиркин жеда. 27Чеб тапасрал къекъведай кьуд кӀвач квай вири гьайванар куьн патал гьарам я. Абурукай садан лешиник ни хкӀуртӀа, гьам няналди чиркин жеда, 28ва ни ихьтин леш хкажайтӀа, ада вичин парталар чуьхуьн лазим я, ва ам няналди чиркин яз амукьда. Абур куьн патал гьарам я.

29-30Чилелай гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал муьнуьгъ, кьиф, цимил кьиф, гьар жуьредин чурчулар ва хамелун гьарам я[*]. 31Ибур чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал чиркин я. Ни ихьтин гиликьнавай затӀуник хкуртӀа, ам няналди чиркин жеда. 32Чан алачир ихьтин затӀ квел аватайтӀа, кӀандатӀа ам кӀарасдикай, парчадикай, хамуникай ва я шешелдин шихиникай хьурай, ам чиркин жеда. Ихьтин шей са кар патал герек ятӀа, ам цик кутуна кӀанда; ам няналди чиркин жеда, ахпа михьи хъжеда[+]. 33Ихьтин чиркинрикай сад чепин къапуниз аватайтӀа, ана авай затӀ гьарамдиз элкъведа, къаб вични хана кӀанда[+]. 34Чеб нез ихтияр авай затӀарал ихьтин къапуна авай яд авахьайтӀа, абур гьарамдиз элкъведа; гьакӀни вич хъвадай ихтияр авай хъвадай шейни, ам гьихьтин къапуна аваз хьайитӀани, гьарамдиз элкъведа. 35Ихьтин чан алай затӀ гиликьна гьи затӀунал аватайтӀани, гьа чка чиркин жеда: къул ва я пич чукӀурна кӀанда – абур чиркин я; абур куьн патал чиркинбур жеда. 36Чешме ва я виче яд кӀватӀнавай фур михьи яз амукьда – амма ни а це авай гиликьнавай лешиник хкӀурайтӀа, ам чиркин жеда. 37Гиликьнавай леш чеб цана кӀанзавай тумарал аватайтӀа, абур михьи яз амукьда. 38Амма ам це авай тумарал аватайтӀа, абур куьн патал гьарам жеда.

39Недай ихтияр авай гьайван гиликьайтӀа, адан лешиник хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда[+]. 40Ни и як туьртӀа, гьада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда. Ни ихьтин леш хкажайтӀа, гьада вичин парталар чуьхуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

41Чилин гьарнихъ къекъведай чан алай вири куьлуь шейэр гьарам я; абур тӀуьна виже къведач. 42Абурун гьич са жуьрени немир: гьам галчӀур жез фидайбур, гьам кьуд тапасдал къекъведайбур ва я гзаф кӀвачер квайбур; абур вири гьарам я. 43Куьне куьн чан алай са жуьрединни куьлуь затӀаралди мурдар ийимир, – куьне абур себеб яз куьн чиркин ийимир. 44ГьикӀ лагьайтӀа, Зун Ребби, куь Аллагь я. Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я. Чилелай гьарнихъ зверзавай чан алай куьлуь затӀар себеб яз чиркинбуруз элкъвемир[+]. 45ГьикӀ лагьайтӀа Зун – куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудай Ребби я. Гьавиляй пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я.

46Им гьайванрин, къушарин, це гьерекатзавай чан алай гьар са затӀунин, ва чилин гьарнихъ къекъвезвай чан алай затӀарин гьакъиндай къанун я, – 47михьиди чиркиндакай ва чеб недай ихтияр авай гьайванар недай ихтияр авачир гьайванрикай чара авун патал“»[+].

#### 12


Аял хайидалай кьулухъ михьивилиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Паб руфунал залан хьана ва адаз хва хьайитӀа, ам ирид юкъуз, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин я;[+] 3муьжуьд лагьай юкъуз куьрпе суьннет авуна кӀанда[+]. 4И папакай хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун къанни цӀипуд юкъуз давам жеда, ада, вич михьи хьун акьалтӀдалди кӀвале ацукьна, пак тир са куьникни кягъ тавурай ва ибадатханадиз мукьва тахьурай[+]. 5Руш хайиди лагьайтӀа, вацран кьилер авайди хьиз, кьве гьафтеда чиркин жеда; адалай кьулухъ ам хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун пудкъанни ругуд юкъуз давам жеда.

6Хва ва я руш хайидалай кьулухъ михьи хъхьун акьалтӀайла, ам Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атурай ва хахамдив кунуг[†] яз йис хьанвай са кьар ва гунагьдай къурбанд[†] яз са лиф ва я тӀапӀас вугурай. 7Хахамди, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, Реббидиз и къурбандар авурай, ва и чӀавуз ам иви кӀвахьуникай михьи жеда. Им хва ва я руш хайи паб патал къанун я.

8Адавай кьар гъиз жезвачтӀа, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – кунуг, муькуьди – гунагьдай къурбанд яз. Хахамди ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, и чӀавуз ам михьи жеда“»[+].

#### 13


Жузамдин гьакъиндай къайдаяр

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Инсандин хамунал жузамдин[†] лишанар дакӀунвай чкаяр, рувар ва я лацу лекеяр пайда хьайитӀа, и кас хахам Гьарунан ва я адан эвледрикай садан, яни хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 3Хахам зарар хьанвай хамуниз килиграй; и чкадал алай чӀарар лацу хьанватӀа ва анал легъв хьанватӀа, им жузам я. Хахамдиз ихьтин гьал жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарун лазим я[+]. 4Амма хамунал лацу лекеяр алаз, легъв алачиз хьайитӀа, ва и чкадал экъечӀнавай чӀарар лацу хьанвачтӀа, хахамди начагъди ирид йикъан вахтуналди масабурукай чара авурай. 5Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Хахамдиз зарар хьанвай чка дегиш хьанвачирди ва азар хам тирвал чкӀун тавунвайди жагъайтӀа, ада начагъди мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай, 6ирид лагьай юкъузни адаз мад кихлиграй. Зарар хьанвай чка алахьнаватӀа ва азар хам тирвал чкӀанвачтӀа, хахамди начагъзавайди михьи тирди малумарун лазим я: ибур гьакӀан рувар я. А касди вичин парталар чуьхуьрай, ам михьи хъжеда[+]. 7Амма ада вич хахамдиз къалурайдалай ва ам михьи тирди малумарайдалай кьулухъ рувар хам тирвал чкӀайтӀа, ада вич мад гъилера хахамдиз къахлурун лазим я. 8Хахамдиз рувар хам тирвал чкӀанваз жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я.

9Вичик жузам квайдан шак алай кас хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 10Хахамдиз хамунал дакӀунвай лацу чкаяр алаз ва а чкайрал алай чӀарар лацу хьанвайди, якни дуьздал алайди жагъайтӀа, 11им азар квайдак хкат тийидай жузам ква лагьай чӀал я. Хахамди и кас чиркин тирди малумарна кӀанда; ам чара авун герек туш, – ам чиркин я. 12Амма жузам хьиз хам тирвал чкӀана ва начагъди кьилелай кӀвачелди кьунватӀа, хахамдин вилери кьатӀудай кьван, 13хахамдиз жузамди азар квайдан вири беден кьунваз акуртӀа, ада и кас михьи тирди малумарун лазим я. Вири санлай лацу хьанвайди михьи я. 14Амма инсандин чан алай як дуьздал акьалтай йикъалай ам чиркин я. 15Хахамдиз чан алай як акурла, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Чан алай як дуьздал акьалтун чиркинвал я; им жузам я. 16Амма чан алай як мад лацу хъхьайтӀа, а кас мад хахамдин кьилив хтурай. 17Хахам адаз кихлиграй; зарар хьанвай чкайриз лацувал янаватӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я – ам михьи я.

18Инсандин хамунал, вич ахпа квахьай буьвел экъечӀна, 19адан чкадални лацу дакӀунвай чка ва я яруни-лацу леке пайда хьанватӀа, азар акатнавайди хахамдин кьилив фирай. 20Хахамдиз а чкадал легъв алаз ва анал алай чӀарарни лацу хьанвайди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Им буьвелдин чкадал арадал атанвай жузам я. 21Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнавайди малум хьайитӀа, азарди кьунвайди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 22Леке хам тирвал чкайтӀа, хахамди и кас чиркин тирди малумарун лазим я: им азар я. 23Амма лацу леке дегиш тежез чкӀизвачтӀа, им гьакӀан буьвелди тунвай кьацӀ я, ва и чӀавуз хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я.

24Са кас са куь ятӀани канватӀа ва канвай чкадал алай чан алай якӀу яруни лацу ва я лацу ранг кьабулайтӀа, 25хахам а касдиз килиграй. Леке алай чкадин чӀарар лацу хьанватӀа ва легъв арадал атанватӀа – им канвай чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. И чӀавуз хахамди азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им жузам я. 26Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнаваз хьайитӀа, ада азар акатнавайди ирид йикъалди масабурукай чара авурай. 27Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Леке хам тирвал чкӀанватӀа, хахамди азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я. 28Амма лацу леке дегиш тежез, хам тирвал чукӀун тавуртӀа, ам алахьайтӀа, им куникди ганвай дакӀурвал я. Хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда: им анжах куникди хьанвай кьацӀ я.

29Итимдин ва я папан кьилин, я тушни ченедин хам ярувал алаз дакӀун кваз тӀазватӀа, 30хахам и чкадиз килиграй. Хахамдиз легъв хьанвайди ва а чкадал алай чӀарарни кьери ва хъипибур тирди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им кьилик ва я ченедик акатнавай гачал ва жузам я. 31Амма хахамдиз гачал акатнавай чкадал легъв алачирди ва анал чӀулав чӀарар алачирди акуртӀа, ада начагъди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 32Ирид лагьай юкъуз хахам азар акатнавай чкадиз кихлигун лазим я. Гачал чкӀанвачтӀа, ва и чкадал хъипи чӀарарни легъв пайда хьанвачтӀа, 33азар квайда, зарар хьанвай чкадик хкӀун тийидайвал, чӀарар турай ва хахамди ам мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 34Ирид лагьай юкъузни хахам азарди кьунвайдаз кихлиграй. Гачал хам тирвал чкӀанвачтӀа, ва легъвни арадал атанвачтӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда. А касди вичин парталар чуьхуьрай – ам михьи жеда[+]. 35Амма, начагъди михьи тирди малумарайдалай кьулухъ, гачал хам тирвал чкӀанватӀа, 36хахам адаз мад кихлиграй, хахамдивай, ам чкӀанвайди акуна, хъипи чӀарар жагъур тавуртӀани жеда: азар квайди михьи туш. 37Амма зарар хьанвай чкадин акунар дегиш хьанвачтӀа ва анай чӀулав чӀарар экъечӀнаватӀа, им гачал алатнава ва азарди кьунвайди михьи я лагьай чӀал я. Хахамди ам михьи тирди малумарун лазим я.

38Итимдин ва я папан хамунал лацу лекеяр пайда хьайитӀа, 39хахам азар квайдаз килиграй. Хахамдиз и лекейрин лацувал алахьнавайди акуртӀа, им хамунал гьакӀан лацу тӀехвер пайда хьанва лагьай чӀал я. Азарди кьунвайди михьи я.

40Садан кьилин кукӀвалай чӀар фенватӀа, им анал алай чӀар фейи кьецӀил чка я, ам михьи я. 41Садан пелен кьилелай виликай чӀар фенватӀа, им анлай чӀар фенвай кьецӀил чка я, ам михьи я. 42Амма кьилин кукӀвал алай кьецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу рангунин леке пайда хьайитӀа, им а чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. 43Хахамдиз а касдиз килигайла, адан кьилин кукӀвал алай кӀецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу дакӀур, вич бедендал жедай жузамдиз ухшар тир чка алаз акуртӀа, 44им а касдик жузам ква ва ам чиркин я лагьай чӀал я. Хахамди ам чиркин тирди малумарун лазим я: адан кьилик жузам ква.

45Жузам азар квайдал кукӀвар хьанвай парталар хьана кӀанда адан чӀарарни авадарун лазим я; ада вичин чин спелрилай ва гьабурулай агъуз кӀевна кӀанда. Ва ада гьарай авурай: „Чиркин я, чиркин я!“ 46Азар куьтягь жедалди ам чиркин яз амукьда. Ам чиркин я ва гьавиляй текдиз уьмуьр тухвана кӀанда: адан кӀвал кундилай къерехда хьуй»[+].


ЗатӀарал жедай мурсуникай

47Ребби давамарна: «Мурс парталрал, сун ва я кушдин, 48кушдин ва я сун парчадин яргъивилихъди тир я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждал, тумаждикай тир гьар гьихьтин хьайитӀани затӀарал, парталрал пайда хьайитӀа, 49парталрал ва я тумаждал, парчадин яргъивилихъди, я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждикай тир са затӀунал и леке къацувал квай ва я ярувал квай рангунинди ятӀа, им мурс я лагьай чӀал я; и затӀ хахамдиз къалурна кӀанда. 50Хахам и шейиниз килиграй ва ирид юкъузни йифиз ам гъилик тийидайвал авурай. 51Ирид лагьай юкъуз хахамдиз леке партал тирвал чкӀанвайди акуртӀа, парчадин яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларай, я тушни тумаждин затӀунайтӀуз, ам вуч патал тайинарнавайди яз хьайитӀани, им зиян квай мурс я лагьай чӀал я, и затӀ чиркин я. 52И чӀавуз и партал, и яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, сун ва я кушдин и парча, я тушни тумаждин и затӀ, и леке акатнавай гьар вуч хьайитӀани, кана кӀанда. Им зиян квай мурс я; адаз цӀай ягъун лазим я. 53Амма хахамдиз леке парча, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, тумаждин шей тирвал чкӀун тавунвайди акуртӀа, 54ада леке алай и шей чуьхуьн эмир авурай, ва мад ирид юкъуз ам гъилик тийидайвал авурай. 55Чуьхвейдалай кьулухъ хахамдиз лекеди, ам чкӀанвачтӀани, ранг дегиш тавунвайди акуртӀа, и затӀ чиркин я. Вуна ам кана кӀанда: леке астӀар патал алаз хьайитӀани, винел патал алатӀани – и затӀ чӀур хьанва. 56Амма хахамдиз чуьхвейдалай кьулухъ леке алахьнавайди акуртӀа, ада парчадин ва я тумаждин, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларин и чӀук атӀурай. 57Леке парчадал, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждин затӀунал мадни пайда хьайитӀа – им ам мад чкӀизва лагьай чӀал я; и чӀавуз вуна леке алай затӀ кана кӀанда. 58Амма чуьхвейдалай кьулухъ парчадилай, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларилай, тумаждин гьар гьихьтин хьайитӀани затӀунилай и леке алатайтӀа, затӀ мад гъилера чуьхуьрай ва ам михьи жеда.

59Сун ва я кушдин парчадал, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал ва тумаждин вири шейэрал мурс пайда хьайила авай къанун гьа ихьтинди я – гьа и къайдада шей михьи яни, я тушни чиркин яни малумарда».

#### 14


Жузамдикай михьи авун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Ингье жузам акатна сагъ хъхьанвай инсан михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун. Ам кундилай адан вилик экъечӀун лазим тир хахамдин кьилив гъурай. Хахамдиз азарди кьунвайдак квай жузам хкатнавайди жагъайтӀа,[+] 4михьи хъийизвайди патал чан алай михьи кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин са чӀук ва исуп набатат[†] гъун эмир авурай[+]. 5Хахамди къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀун эмир авурай, 6ахпани, чан алай къуш къачуна, муьтквердин талашрихъ, икьи яру рангунин парчадихъ ва исуп набататдихъ галаз санал, абур вич авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀунвай къушран ивидик кярай. 7Иви квай и целди хахамди вич жузамдилай кьулухъ михьи хъийизвай кас ирид гъилера хъичинун лазим я. Ахпа хахамди ам михьи тирди малумаррай. Чан алай къуш лагьайтӀа, хахамди азад авун лазим я[+]. 8Вич михьи хъийизвай касди вичин парталар чуьхуьрай, чӀарар михьиз турай, беден чуьхуьрай ва ам михьи жеда. Идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда, амма мадни ирид юкъуз ам вичин алачухдик экечӀна жедач[+]. 9Ирид лагьай юкъуз ада михьиз чӀарар туна кӀанда – кьил, чуру ва рацӀамар. ЧӀарар михьиз турай, вичин парталар чуьхуьрай, эхъуьрай ва михьи хъжеда.

10Муьжуьд лагьай юкъуз ада рехне квачир кьве эркек кӀел ва рехне квачир са йис хьанвай шек, ва фан къурбанд[†] авун патал зейтундин чӀем[†] какадарнавай къуьлуьн гъуьруьн эфадин цӀудай пуд пай ва са лаг зейтундин чӀем къачурай. 11Михьи хъувунин серенжем кьиле тухузвай хахамди михьи хъийизвайди адан садакьаярни гваз Реббидин вилик акъвазаррай, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел. 12Хахамди са кӀел къачуна, ам са лаг зейтундин чӀемни галаз тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авурай. Ада абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 13КӀел пак тир, гунагьдай къурбандар[†] ва кунугар[†] са пак чкадал тукӀуна кӀанда. Тахсир хиве кьунин къурбанд, гунагьдай къурбанд хьиз, хахамдинди я – им паквилерин пак затӀ я[+]. 14Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидикай къачуна, михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай[+]. 15Хахамди чӀемедикай вичин чапла гъилин мекв хьиз кӀватӀнавай капан юкьвал цурай, 16ва, эрчӀи гъилин тӀуб меквез цанвай и чӀемедик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик хъичинрай. 17Мекве амай чӀемедикай ада михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 18Мекве амукьай чӀем хахамди михьи хъижезвайдан кьилел иличун лазим я. Гьа икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

19Хахамди гунагьдай къурбанд авурай. ИкӀ хахамди а касдин винел, ам чиркерикай михьна, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

Ахпа кунуг тукӀуна кӀанда, 20ва хахамди кунуг ва фан къурбанд къурбангандал[†] эциграй. ИкӀ хахамди гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва а кас михьи жеда.

21Инсан кесиб ятӀа ва такьат авачтӀа, вич и касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал тахсир хиве кьунин къурбанд яз зурзурдай са кӀел ва зейтундин чӀем какадарнавай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьрни са лаг зейтундин чӀем къачурай, 22ва гьакӀни къуват акакьдай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф – са къуш гунагьдай къурбанд яз, муькуьдини кунуг яз. 23Ам вич михьи хъувунин муьжуьд лагьай юкъуз вири ибур гваз хахамдин кьилив атурай ва Гьалтунин Алачухдин сивел Реббидин вилик акъвазрай. 24Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз кӀел ва са лаг зейтундин чӀем къачуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 25Ахпа хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз, кӀел тукӀурай, ва адан ивидикай къачуна, вич михьи хъийизвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупувай гуьцӀрай[+].

26Хахамди зейтундин чӀем вичин мекв хьиз кӀватӀнавай капун юкьвал цурай, 27ва ирид гъилера Реббидин вилик тупӀалай хъичинрай. 28Мекве авай чӀемедикай хахамди михьи хъийизвайдан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна кӀанда – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 29Мекве амай чӀем хахамди михьи хъийизвайдан кьилел илична кӀанда; икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 30Ва а касди а къушарикай сад (тӀапӀасар ва я лифер) – 31вичивай гуз жедайди вуч ятӀа, гьам, – гунагьдай къурбанд яз серф авурай, муькуь къуш – фан къурбандни галаз – кунуг яз. ИкӀ хахамди и касдин винел Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 32Ингье вичик жузам акатай касди, ам кесиб ятӀа, михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун».


КӀвалера жедай мурсуникай

33Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 34«Куьн За куь хсусиятда твазвай Къенандин[†] чилерал атайла, ва и чилел алай кӀвалерикай садаз За мурсун зарар гайи чӀавуз, 35кӀвалин иеси хахамдин кьилив атана лугьурай: „Аквар гьаларай, зи кӀвалел азар пайда хьанва“. 36Хахамди гьикӀ аватӀа чириз къведалди вилик, кӀвале авай гьич са затӀни чиркин тахьун патал, и кӀвале авай кьван вири затӀар акъудун патал эмир авурай; идалай кьулухъ ам атана кӀвализ килиграй. 37Адаз цларал алай лекеяр къацу хьтин ва яру хьтин рангунинбур яз, а чкайрал легъвер пайда хьанваз жагъайтӀа, 38ам гуьрцелдилай къецел элячӀрай ва ирид юкъуз и кӀвал агалрай. 39Ирид лагьай юкъуз хтана, хахамдиз лекеяр цлар тирвал чкӀанваз акуртӀа, 40ада лекеяр алай къванер кукӀварна хкудна, абур шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун патал эмир авурай. 41КӀвалин къенепата вири къудгъунна михьи авуна кӀанда, къудгъуннавай сувагъни шегьердилай къерехда са чиркин чкадал гадарна кӀанда. 42Хкуднавай къванерин чкадал цӀийи къванер эхциграй ва кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурай.

43Къванер кукӀварна хкудайдалай кьулухъ, кӀвални къудгъуна михьи авуна, цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъни лекеяр мадни кӀвал тирвал чкӀизватӀа, 44хахам атана кихлиграй. Адаз лекеяр чкӀанваз акуртӀа – им и кӀвале зиян гудай мурс ава ва кӀвал чиркин я лагьай чӀал я. 45Ихьтин кӀвал чукӀурун лазим я, къванер, кӀарасар ва сувагъар шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун лазим я.

46Ихьтин кӀвализ, ам агалнавай вахтунда, гьахьай кас няналди чиркин я. 47Ихьтин кӀвале йиф акъудайда вичин парталар чуьхвена кӀанда, ни ана тӀуьртӀа, гьадани вичин парталар чуьхуьн лазим я[+].

48Амма хахамдиз кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъ атана, лекеяр мад пайда техжезвайди акуртӀа, ада кӀвал михьи тирди малумарна кӀанда: азар акьалтӀна. 49КӀвал михьи авун патал хахамди кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва исуп набатат[†] къачуна кӀанда[+]. 50Ада къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀурай. 51-52Ахпа муьтквердин талашар, исуп набатат, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва чан алай къуш къачуна, абур авахьна физвай цик какахьнавай тукӀунвай къушран ивидик кягърай – ва кӀвал ирид гъилера хъичинрай. Идалай кьулухъ, 53ада чан алай къуш шегьердин къерехда чуьлдиз азаддиз ахъайна кӀанда. ИкӀ ада кӀвал патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва кӀвал михьи хъжеда.

54-56Жузам[†], гачал, парталрал ва цларал жедай мурс хьтин, дакӀунвай чкайрин, руваррин ва лацу лекейрин вири дуьшуьшар хьтинбур патал къанун гьа ихьтинди я – гьа и жуьреда са вуч ятӀани гьи чӀавуз михьи ятӀа, гьи чӀавуз чиркин ятӀа кьил акъудда. Жузамдинни мурсун гьакъиндай къанун гьа ихьтинди я»[+].

#### 15


Бедендин чиркинвиликай

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Вичин эркеквилин лишандай чара жедай затӀар хкатзавай итим чиркин я. 3Гьар гьихьтин хьайитӀани хкатзавай затӀуни – ам эркеквилин лишандай ара датӀана кӀвахьзаватӀани, ва я ара атӀуз кӀвахьайтӀани, итим чиркин ийизва. 4Хкатзавай затӀар кӀвахьзавай итим къаткай мес чиркин я; ам ацукьай затӀарни чиркин я. 5Адан месик хкӀур касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 6Вичиз хкатунар авай итим ацукьай чкадал ацукьай гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 7Ихьтин итимдик хкӀур гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 8Ихьтин итимди вич михьи тир касдал тфу вегьейтӀа ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 9Ихьтин итим акьахай пурар чиркин я. 10Са гьихьтин ятӀани затӀ адан кӀаник хьанатӀа, адак хкӀур гьар сад няналди чиркин яз амукьда, ни ам хкажайтӀа, вичин парталар ва вичи-вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 11Вичикай хкатзавай затӀар авай итимди, гъилер чуьхуьн тавуна, маса касдик кягъайтӀа, а касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 12Ихьтин итимди хъенчӀин къапуник кягъайтӀа, къаб хана кӀанда, амма а къаб кӀарасдинди ятӀа, ам чуьхвена кӀанда[+].

13Вичин эркеквилин лишандикай затӀар хкатзавай итим сагъ хъхьай чӀавуз, ада, адалай кьулухъ ирид югъ гьисабна, парталар чуьхуьрай, авахьна физвай це эхъуьрай – ва михьи жеда. 14Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа ам, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атурай ва къушар хахамдив вахкурай[+]. 15Хахамди къушар къурбанд авуна кӀанда: сад – гунагьдай къурбанд[†] яз, муькуьдини – кунуг[†]. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркеривай михьи авуналди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

16Ахвара аваз мая авадарай итимди вичин вири беден чуьхуьн лазим я – ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 17Вичел мая кӀвахьай парча ва я тумаждин гьар гьихьтин затӀ хьайитӀани чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 18Гьа им вичихъ галаз итим къаткай ва мая авадарай папазни талукь я, – кьведни эхъуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

19Вичихъ вацран кьилер авай паб, абур себеб яз, ирид йикъан вахтуналди чиркин жеда. Адак хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда[+]. 20Вацран кьилер авайла, ам къаткай затӀ чиркин я; ам винел ацукьай затӀни чиркин я. 21Адан месик ни кягъайтӀа, гьада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 22Ам ацукьай затӀарик кягъайдани вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 23Са гьихьтин ятӀани затӀ ихьтин папан месерал ва я ам ацукьай затӀунал алаз хьайитӀа, а затӀуник кягъайди няналди чиркин жеда. 24Итим чин тийиз ихьтин папахъ галаз къаткайтӀа, вацран кьилери арадал гъанвай адан чиркинвал гьадални аватда; ам ирид юкъуз чиркин жеда ва къаткай месерни чиркин жеда[+].

25Папакай вацран кьилер тушиз иви кӀвахьзаватӀа ва я иви вацран кьилер давам жедайдалай гзаф кӀвахьзаватӀа, иви кӀвахьзавай вири вахтунда ам, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин жеда[+]. 26Иви кӀвахьзавай кьван ам къатканвай вири месерни, вацран кьилер авайла адан месер хьиз, чиркин я; ам ацукьнавай затӀни, адаз вацран кьилер авай хьиз, чиркин я. 27Ихьтин затӀуник кягъайди чиркин я; ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда.

28Иви кӀвахьун акъвазайла, папа ирид югъ гьисабна кӀанда – идалай кьулухъ ам михьи я. 29Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа, ам кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, хахамдин кьилив, Гьалтунин Алачухдин сивел атурай[+]. 30Хахамди къушар къурбанд авун лазим я: сад – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркерикай михьна и папалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

31Исраилдин рухваяр чиркинвиликай хуьх. Абуру чиркинвилелди чпин арада авай Зи Алачух чиркин авуртӀа, абур рекьида[+].

32И къанун хкатдай затӀар кӀвахьзавайбур патал я: ахвара аваз вичин мая экъичуникди чиркин хьайи итим патал, 33вацран кьилер авай паб патал, хкатдай затӀар кӀвахьзавай вири итимарни папар патал ва гьакӀни чиркин тир папахъ галаз къаткай итим патал“».

#### 16


Гьар йисан кьилин сувар


(16–17 кьилер)


Гунагьрилай гъил къахчудай йикъан къурбандар

1Чеб Реббидин мукьув атана телеф хьайи Гьарунан кьве хва кьейидалай кьулухъ Ребби Мусадихъ галаз рахана[+]. 2Реббиди Мусадиз лагьана: «Жуван стха Гьаруназ лагь хьи, адавай гьар гьи вахтунда хьайитӀани Паквилерин Пак чкадиз[†], пердедихъ, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсахдин патав къвез жедач, тахьайтӀа ам рекьида, вучиз лагьайтӀа Зун анал, сандухдин къапсахдал, цифеда аваз пайда жеда[+].

3Паквилерин Пак чкадиз гьахьиз гьазур хьайила, гунагьдай авун яз, ада са жунгав ва кунуг[†] патал са гьер къурбанд авуна кӀанда. 4Жендек кӀевдай кушдин пак тир перем ва кушдин шалвар алукӀрай, юкьва кушдин чӀул турай, кьилихъни кушдин сирих ягърай. Ибур пак парталар я; ада абур гъилер чуьхуьн къачурдалай кьулухъ алукӀун лазим я[+]. 5Ада Исраилдин элдивай гунагьдай къурбанд[†] яз кьве кьун ва кунуг патал са гьер къачуна кӀанда.

6Вичин патай лагьайтӀа Гьаруна, вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал, гунагьдай къурбанд яз жунгав гъана кӀанда. 7Ада ахпа кьве кьунни къачурай, абур Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел эциграй, 8ва квел гьихьтин чип аватнатӀа къалуррай: сад Реббидиз тайин авунва, муькуьдини – Азазелаз[*]. 9Гьаруна чипинай Реббидиз тайин хьанвай кьун гунагьдай къурбанд патал къачурай. 10Азазелаз тайин хьайи кьун лагьайтӀа, Реббидин вилик чан алаз, гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал – ам Азазелаз кьурумдиз рекье тун патал, – акъвазрай.

11Гьаруна вичин гунагьдай къурбанд тир жунгав гъурай ва вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И жунгав тукӀурай, 12ахпани Реббидин вилик квай къурбангандилай[†] къачунвай кузвай цӀивинар авай гум гудай хекендаз ва гьакӀни хуш атирдин ни галай куьлуь авунвай затӀарин ацӀай кьве гъаб къачуна, пердедин кьулухъ тухурай. 13Ада Реббидин вилик а атир квай хуш ни галай затӀар[†] цӀивинрал эциграй, кудай затӀари гудай гумадин цифеди „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай Икьрардин сандухдин къапсах кӀевдайвал – тахьайтӀа ам рекьида[+]. 14Идалай кьулухъ ада жунгавдин ивидикай къачуна, адак тӀуб кягъиз, адалди сандухдин къапсахдин рагъэкъечӀдай пад хъичинрай ва гьакӀни иридра Икьрардин сандухдин къапсахдин вилик пад хъичинрай.

15Гьаруна кьун, халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд, тукӀурай, адан иви пердедин кьулухъ тухурай ва гьа жунгавдин ивидал хьиз, Икьрардин сандухдин къапсах ва вилик пад хъичинрай. 16ИкӀ ада Паквилерин Пак чкадин винел, гъил къахчунин серенжем кьиле тухудалди ада Исраилдин рухваяр чиркинвилерикай, абурун тахсиркарвилерикай, абурун вири гунагьрикай михьи ийида. Гьа икӀ ада Исраилдин рухвайрин, абурун чиркинвилин арада авай Гьалтунин Алачухдани авурай. 17Гьарун гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гьахьай чӀавуз ва анай экъечӀдалди Гьалтунин Алачухда са касни хьана виже къведач. ИкӀ ада вичихъ, вичин кӀвалихъ ва вири Исраилдин жемятдихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 18Реббидин вилик квай къурбангандин патав фена, ада адалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. Жунгавдин иви ва кьунан иви къачуна къурбангандин вири крчарал алтадрай[+]. 19Ва ирид гъилера къурбанган тупӀалай ивидалди хъичинрай. ИкӀ ада къурбанган Исраилдин рухвайрин чиркинвилерикай михьда ва ам паквилиз акъудда.

20Паквилерин Пак чкадин, Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана куьтягьайдалай кьулухъ, Гьаруна чан алай кьун гъана, 21адан кьилел кьве гъилни эцигна, адан винел Исраилдин рухвайрин чӀуру крар ва тахсиркарвилер ва абурун вири гунагьар хиве кьуна, абур кьунан кьилел ракъурна кӀанда. Ва ада тайинарнавай са касдин гъилик кваз кьун кьурум галайвал ракъуррай. 22И чӀавуз кьуна Исраилдин рухвайрин вири гунагьар инсандин кӀвач хкӀун тийидай чкадиз хутахда.

Кьун кьурумдиз рекье туна,[+] 23Гьаруна Гьалтунин Алачухдик фена, вичи Паквилерин Пак чкадиз гьахьдалди вилик алукӀай кушдин парталар хутӀунна, абур Алачухда туна кӀанда[+]. 24Ада пак чкадал гъилер чуьхуьн къачурай ва вичин адетдин парталар ахлукӀрай. Ахпа экъечӀна, идалди гьам вичелай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем кьилиз акъудун яз, вичин патай кунуг, халкьдин патай кунуг авурай. 25Ва къурбангандал гунагьдай къурбандрин пини курай.

26Азазелан кьилив кьун тухвай касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда[+]. 27Чеб гунагьдай къурбанд авур ва чпин иви ана гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гъайи жунгавни кьун кундин сергьятрилай анихъ акъудна кӀанда; абурукай амукьай хамар, як ва нежесар кана кӀанда[+]. 28ЦӀай ягъайда вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда.

29Ингье квез даиман къалурнавай къайда: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз сив хуьх ва квекай садани кӀвалах тавурай – я чкадин агьалиди, я масанай атана куь арада уьмуьр тухуз ацукьнавайда[+]. 30ГьикӀ лагьайтӀа и юкъуз куь винел, куьн куь гунагьрикай михьи авун патал, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда; и чӀавуз куьн Реббидин вилик михьибур жеда. 31Им куьн патал тамам, Кишдин ял ягъунин югъ жеда; сивер хуьх. Им даиман къалурнавай къайда я. 32Гъил къахчунин серенжем, бубадин ирс давамаруналди, вичивай чӀем гуьцӀна хахамвилиз акъуднавай чӀехи хахамди кьиле тухун лазим я. Ада кушдин парталар, пак парталар, алукӀрай,[+] 33ва Паквилерин Пак чка, Гьалтунин Алачух ва къурбанган патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, хахамар патал ва жемятдик квай вири халкь патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. 34И къалурнавай къайда куьн патал даимди я: йиса садра абур чпин вири гунагьрикай азад ийиз, Исраилдин рухвайрилай гъил къахчунин серенжем кьиле твах».

Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал кьилиз акъудна.

#### 17


Ибадатханадилай къеце къурбанд авунинни иви тӀуьн къадагъа

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьаруназ, адан рухвайриз ва Исраилдин вири рухвайриз хабар це: „Ингье Реббиди гьихьтин эмир авунватӀа: 3‹Исраилвийрикай сада жунгав, гьер ва я кьун 4Гьалтунин Алачухдин[†] сивел гъана ва гьанал, Реббидин Алачухдин вилик, Реббидиз къурбанд ийидай чкадал, абур кундал ва я кундилай къерехда тукӀуртӀа, а иви а касдин тахсир яз гьисабда. Ада иви экъичайвиляй ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 5Исраилдин рухвайри алай вахтунда чуьлда тукӀвазвай гьайванар абуру Реббидин кьилив – Гьалтунин Алачухдин сивел, хахамдин патав гъурай, – ва гьанал абур Реббидиз ийизвай суварин къурбанд[†] хьиз тукӀурай[+]. 6Хахамди гьайванрин ивидалди Гьалтунин Алачухдин вилик квай Реббидин къурбанган[†] хъичинрай, пини цӀай яна курай – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда[+]. 7Ва мад кьунарин къаматда авай бутриз[†] къурбандар тавурай, абур себеб яз вафа авачирбур тахьурай! Им Исраилдин рухваяр патал эбеди тир къалурнавай къайда я, ам несилдилай несилдалди кьиле тухурай›.

8Абуруз лагь: ‹Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада кунуг[†], я тушни суварин къурбанд авуртӀа, 9амма ам Реббидиз ийизвай къурбанд жедайвал Гьалтунин Алачухдин сивел тавуртӀа, ахьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда[+].

10Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада иви гьар жуьреда нез хьайитӀа, За Зи хъел а касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 11ГьикӀ лагьайтӀа чан алай затӀунин уьмуьр адан ивида ава. За квел иви, куьне квелай гъил къахчун кьиле тухун патал, къурбангандал гъун тайинарнавай; и иви – уьмуьр я, ам гъил къахчунин себеб жедай кар я[+]. 12Гьавиляй За Исраилдин рухвайриз абурукай ва абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай садани иви тӀуьн патал гъилик тавун лазим тирди лагьанай.

13Исраилдин рухвайрикай тир, ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада гъуьрче, чеб нез ихтияр авай гьайван ва я къуш жагъурайтӀа, ада иви экъичун ва адан винелай накьвар кӀвахун лазим я[+]. 14Иви чан алай гьар са затӀунин уьмуьр я, иви вич гьа гьадан уьмуьр я. За Исраилдин рухвайриз лагьана: чан алай затӀарин иви тӀуьн яз гъилик ийимир, гьикӀ лагьайтӀа чан алай гьар са затӀунин уьмуьр – адан иви я. Ам тӀуьн патал гъилик ийидай гьар вуж хьайитӀани халкьдин арадай акъудна гадарда.

15Гьар вуж хьайитӀани – чкадин эгьли ва я масанай атана ацукьнавайди – ада гиликьай гьайвандин ва я вагьши гьайванри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьнатӀа, вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда, ахпа михьи хъжеда[+]. 16Амма ада вичин парталар чуьхуьн тавуртӀа ва эхъуьн тавуртӀа, ам жазадик акатда›“».

#### 18


Реббидин пак тир халкь патал къанунар


(18–20 кьилер)


Къадагъа тир эркек-дишивилин алакъаяр

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Зун Ребби, куь Аллагь я. 3Куьне уьмуьр тухвай Мисридин, ва За куьн тухузвай Къенандин[†] адетар чешне ийимир. Абурун адетрин рекье аваз фимир. 4Зи къайдаяр кьиле твах, Зи къалурнавай къайда кьилиз акъуд ва абурун геле аваз алад: Зун, Ребби, куь Аллагь я. 5Зи къалурнавай къайдаяр ва такькимар кьилиз акъуд: Абуру чпел амал ийизвайбуруз уьмуьр гузва. Зун Ребби я[+].

6Квекай садни мукьвади тир папан патавни татурай, адахъ галаз къаткин тавурай: Зун Ребби я. 7Бубадихъни дидедихъ галаз къаткимир – дидедихъ галаз къаткимир, ам ви диде я. 8Жуван бубадин папахъ галаз къаткимир – им ви бубадихъ галаз къаткай чӀал я[+]. 9Жуван вахахъ галаз къаткимир, кӀандатӀа ам ви бубадин руш ва я ви дидедин руш хьуй, я ам куь хизанда ханваз хьуй ва я адалай къерехда[+]. 10Ви хцин рушахъ ва я ви рушан рушахъ галаз къаткимир – им вуна вун русвагьна лагьай чӀал я. 11Ви бубадилай хьанвай ви бубадин папан рушахъ галаз къаткимир: ам – ви вах я. 12Ви бубадин вахахъ галаз къаткимир: ам ви бубадин як я. 13Ви дидедин вахахъ галаз къаткимир, гьикӀ лагьайтӀа ам ви дидедин як я. 14Ви бубадин стхадихъ галаз къаткимир: адан папаз мукьва жемир, ам – ви имидин свас я. 15Жуван хцин сусахъ галаз къаткимир: ам – ви хцин паб я, адахъ галаз къаткимир[+]. 16Ви стхадин папахъ галаз къаткимир – им ви стхадихъ галаз къаткидай чӀал я[+].

17Чара папахъ ва адан рушахъ галаз къаткимир. Ви папан хцин руш ва я ви папан рушан руш паб яз къачумир, им папахъ галаз къаткай чӀал я. Абур вири са як я эхир; икӀ авун – чиркинвал я[+]. 18Ви папал чан аламаз адан вах къахчумир, адахъ галаз къаткана, адакай ви папан кьев ийимир[+]. 19Папахъ вацран кьилер аваз ам чиркин тирла, адан патав къвемир, – адахъ галаз къаткимир[+]. 20Жувандан папахъ галаз къаткимир, адаз мая авадармир, адахъ галаз чиркин жемир[+].

21Жуван веледар Малехдин[†] гъиле вугумир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я.

22Итимдихъ галаз, папахъ галаз хьиз, къаткимир: им мурдарвал я[+]. 23Жув чиркин ийиз, гьайванрихъ галаз лап мукьва жемир, ва папани гьайвандикай ашна кьун тавурай: им мурдарвал я[+].

24Куьне куьн ихьтин краралди чиркин ийимир. Вири и краралди за квез чка авун патал чукурзавай халкьари чеб чиркин авуна. 25Абур себеб яз и чил чиркин хьанва. За ам гунагьрай жавабдарвилиз чӀугуна ва адани вичел уьмуьр тухузвайбур гадарна[+]. 26Куьне лагьайтӀа, За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьилиз акъудун лазим я; я чкадин эгьлиди, я куь арада масанай атана ацукьнавайда, ихьтин мурдарвилер тавурай. 27Квелай вилик и чилел уьмуьр тухузвайбуру вири и мурдарвилер авунай – ва чилни чиркин хьана. 28Куьн себеб яз и чил чиркин жедай хьтин кӀвалахар тахьурай, тахьайтӀа квелай вилик ина хьайи халкьар ада гьикӀ гадарнайтӀа, куьнни гьакӀ гадарда! 29Ихьтин мурдарвилериз рехъ гудай гьар вуж хьайитӀани, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 30Зи къараррал амал ая: квелай вилик ина амал ийизвай мурдар адетрин геле аваз фимир – абуралди куьне куьн чиркин ийимир. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

#### 19


Жуьреба-жуьре къанунар

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрин вири элдиз хабар це: „Пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зунни, Ребби, куь Аллагь, пак я[+].

3Бубадизни дидедиз гьуьрмет ая, Зи Киш йикъар[†] кьиле твах. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

4Бутрихъ[†] галаз рафтарвал ийимир, куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

5Куьне Реббидиз суварин къурбанд[†] ийизватӀа, ам Адан рикӀив кьадайвал ая:[+] 6ам садакьа ийизвай ва я къведай юкъуз неъ, пуд лагьай юкъуз амукьайди лагьайтӀа, кана кӀанда. 7Ам пуд лагьай юкъуз тӀуьртӀа, къурбанд турусди жедач, ам – чӀур хьанвай як я. 8Ам ни тӀуьртӀа, гьам тахсиркар жеда, идалди ада Реббидин къурбанд кьацӀурзава эхир. Ихьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда.

9Куьне куь чилел гвенар гуьдай чӀавуз никӀин лап къерехдив кьван къвемир ва гвенар алатайдалай кьулухъ чилелай кьилер кӀватӀ хъийимир[+]. 10Жуван ципицӀ багъда сад амай кьван вири ципицӀар кӀватӀ хъийимир ва чилел аватнавайбур къахчумир. Абур кесибар ва масанай атана ацукьнавайбур патал тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

11Чуьнуьхмир, таб ийимир, жуванди алцурмир[+].

12Зи тӀварцӀелди тестикь авуна тапан кьинер кьамир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я[+].

13Мукьув гвайдаз азият гумир, ам тараш ийимир. Пулунихъ кьунвайдан мажиб пакамалди энгел ийимир[+].

14Бишидаз лянет ийимир ва буьркьуьдахъ кӀвач галкӀурмир. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

15Дуванханада гьахъвал хуьх. Гьахъ гвачиз кесибдин терефдар жемир, девлет авайди артух яз кьамир; жувандан дуван гьахъвилелди ая[+]. 16Жуван халкьдикай тирбурун арада фитнеяр чукӀурмир, иви экъичунра иштиракзавайбурукай сад жемир. Зун Ребби я[+].

17Жуван стхадин патахъай рикӀе такӀанвал твамир. Жувандан чӀуру крар, адан гунагьрин патахъай жаваб гун тийидайвал, ачухдиз дуьздал акъуд[+]. 18Жуван халкьдикай тир касдилай кьисас вахчумир, адан хъел рикӀе хуьмир. Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь. Зун Ребби я[+].

19За къалурнавай къайдаяр кьиле твах. Гьар жуьредин кьве жинсинин гьайванар сад садаз ямир, никӀе кьве жуьредин тумар цамир, кьве жуьредин гъаларикай хранвай парталар алукӀмир[+].

20Итим масадаз тайин авунвай къаравушдихъ галаз къатканатӀа, амма я пул гана къахчунвачир, я азаднавачир, адаз жаза гун герек я. Абур кьиникь лазим туш, а паб азад тушир эхир. 21А итимди Реббидиз эвез яз, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел тахсир хиве кьунин къурбанд[†] патал са гьер гъурай. 22Ва хахамди и касди авур гунагьдай, гьер тахсир хиве кьунин къурбанд авуналди, Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И чӀавуз адан и гунагьдилай гъил къахчуда.

23Куьн а уьлкведиз атана ва майвадин тарар акӀурдай чӀавуз, абурун емишар пуд йисан вахтуналди гьарам яз гьисаба. Пуд йисуз куь тарар бегьер кӀватӀ тахвуна амукьрай: абурун майваяр немир. 24Кьуд лагьай йисуз вири и бегьер пакди жеда – Реббидин тарифдиз ийизвай садакьа. 25Вад лагьай йисуз лагьайтӀа, а бегьер неъ. ИкӀ хьайитӀа, квез бул бегьерар жеда. Зун Ребби, куь Аллагь я.

26Иви квай як немир. ИцитӀунар, фал вегьинар кьиле тухумир[+]. 27-28Кьейибур себеб яз кьилин чӀарар элкъвена атӀумир. Жуван чурудин къерехар атӀумир, жувал кьацӀар ийимир, жуван бедендал лишанар чӀугвамир. Зун Ребби я[+][+].

29Жуван руш мажусийриз[†] хас тир небгетвал ийиз, кьагьбевал авуниз, мажбур ийимир. ТахьайтӀа чил небгетвилелди кьацӀуда ва алчахвиливди ацӀуда[+].

30Зи Киш йикъар кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я[+].

31Куьн чиркин тахьун патал, кьияривай, жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьамир. Зун Ребби, куь Аллагь я[+].

32Рехи чӀарариз гьуьрмет ая, кьуьзек атайла къарагъ. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

33Куь чилел масанай атана ацукьнавайбуруз азабар гумир[+]. 34Абуруз чкадин эгьлидиз хьиз рафтарвал ая. Абур лап гьа жув хьиз кӀан хьухь. Бес куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир. Зун Ребби, куь Аллагь я[+].

35Гьахъ дуван ая ва крара гьахъ хуьх: алцумдайла, чӀугвадайла ва я къене гьахьзавай кьадарар акъуддайла. 36Квев дуьз терез ва дуьз къванер, дуьз эфа ва дуьз гьин гваз хьурай. Зун Ребби, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я[+].

37За къалурнавай вири къайдаяр ва къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби я“».

#### 20


Гунагьдай жаза гун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Исраилдин рухвайрикай тир ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай тир гьар ни вичин велед Малехдив[†] вугайтӀа, ам ажалдин хура тун лазим я; и уьлкведин агьалийри ам къван гана кьирай[+]. 3Зи ибадатхана ва Зи пак тӀвар чиркин авуна, ада вичин велед Малехдив вугунай, За зи хъел ахьтин касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 4И уьлкведин агьалийри ада вичин велед Малехдив вугунал вилер кӀев авуртӀа, ва ам ажалдин хура тун тавуртӀа,[+] 5За Зи хъел а касдал, адан вири мукьвабурал элкъуьрда, ам ва адахъ галаз санал Малехдихъ галаз явавилер авурбур чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда.

6Вичи кьияривай ва жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьазвай ва абурухъ галаз явавилер ийизвайдал За зи хъел элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+].

7Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я[+]. 8За къалурнавай къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби, куь паквилин чешме я.

9Вичи буба ва я диде лянет авур гьар вуж хьайитӀани кьиникь лазим я. Ада буба ва я диде лянет авуртӀа, адан ивидин тахсир адал вичел ала[+].

10Вуж масадан папахъ галаз къатканатӀа, абур кьведни – гьамни, гьа пабни кьиникь лазим я[+]. 11Вуж бубадин папахъ галаз къатканатӀа, гьам бубадихъ галаз къаткана. Кьведни кьиникь лазим я. Абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+]. 12Вуж вичин хцин сусахъ галаз къатканатӀа, кьведни кьиникь лазим я. Абуру мурдарвал авуна; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+].

13Итим папахъ галаз хьиз итимдихъ галаз къатканатӀа, абуру кьведани мурдарвал авуна. Абур кьиникь лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+].

14Ни паб ва адан руш вичиз къачунатӀа, им алчахвал я. Ам ва кьве пабни, куь арада алчахвилер тахьун патал, цӀай яна курай[+].

15Гьайвандихъ галаз лап мукьва хьайи итим кьиникь лазим я, гьакӀ гьайванни йикь[+]. 16Гьайвандихъ галаз паб лап мукьва хьайитӀа, пабни йикь, гьайванни. Абур ажалдин хура тун лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала.

17Са касди вичин вахал, вичин бубадин ва я вичин дидедин рушал, ва вахал айиб авунатӀа, адазни гьадан айиб акунатӀа, им русвагьвал я. Абур чпин мукьва-кьилийрин вилик чпин халкьдин арадай хкудна гадаррай! А кас вахахъ галаз къаткана; ам гунагьдик акатна[+].

18Са вуж ятӀани вичихъ вацран кьилер хьанвай папахъ галаз къатканатӀа ва адахъ галаз къатканатӀа ва адан кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, адани вичин кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, абур кьведни чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 19Жуван дидедин вахахъ ва бубадин вахахъ галаз къаткимир. Ни ихьтин кар авуртӀа, гьада вичин хайи як кьецӀил ийида – кьведни гунагь жеда[+]. 20Вуж вичин халудин ва я имидин папахъ галаз къатканатӀа, гьада вичин халу ва я ими русвагьна. Абуру кьведани чпин гунагьдай жаза чӀугвада – эремекар яз рекьида[+]. 21Са касди вичин стхадин паб къахчуртӀа, им чиркинвал я: ада стха русвагьда. Абур эремекар яз амукьда“»[+].


Михьи хьуниз эвез гун

22Реббиди давамарна: «За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьиле твах, ва абур кьилиз акъуда, и чӀавуз За куьн гьана ацукьарун патал тухузвай а чили куьн гадардач. 23Квез чка азад авун яз За чукурзавай халкьарин адетрин геле аваз фимир. Абуру вири и кӀвалахар авуна, ва Заз чиркин хьана. 24За квез лагьана: „Куьн абурун чилин сагьибар жеда; За ам иесивал авун патал куь гъиле твада – вичикай некни вирт хкатзавай и чил“. Зун Ребби, куьн маса халкьарикай кьилди авурвай куь Аллагь я[+]. 25Куьнени михьи гьайван гьарам гьайвандикай ва михьи къуш гьарам къушракай чара ая. За квез гьарам яз гьисабун эмир авунвай гьич са куьнални куьн чиркин ийимир: я маларалди, я лув гудай чан алай затӀаралди, я чилел гьарнихъ къвекъведай чан алай куьлуь затӀаралди[+]. 26Зун патал пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, пак я. Куьн Зибур хьун патал, За куьн маса халкьарилай виняй кьазва[+].

27Кьиярихъ ва жавабар гудай руьгьерихъ галаз алакъаяр хуьзвай итимарни папар ажалдив вугун лазим я. Абур къван гана кьирай; абурун ивидин тахсир гьабурал чпел ала»[+].

#### 21


Хахамар патал къайдаяр ва суварин йикъарган


(21–25 кьилер)


Диндин къайдаяр кьиле тухудайла хахамрин михьивиликай

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Хахамар, Гьарунан рухваяр хабардар ая: „Хахамди, 2лап мукьва ксар: диде, буба, хва, руш, стха 3ва я вах, вичин кӀвале уьмуьр тухузвай, гъуьлуьз тефенвай руш квачиз, – кьенвай касдин мукьув атуналди, вич чиркин авуна виже къведач. 4Ада вич маса мукьвабур патал кьацӀурун ва чиркин авун лазим туш.

5Хахамри кьилел алай чӀарар тун тавурай, чурудин къерех атӀун тавурай, чпи чпел кьацӀар тавурай[+]. 6Абур чпин Аллагьдин пак инсанар хьунухь лазим я. Чпин Аллагьдин тӀвар кьацӀур тавурай. Абуру Реббидиз кудай къурбандар, чпин Аллагьдиз суьрсет гъизва, гьавиляй абур пак хьана кӀанда[+].

7Абур чпин Аллагьдин пак ксар я, гьавиляй абуру вичи вич маса гузвай ва я беябур хьанвай паб къачуна жедач, чара хьанвайди къахчуна кӀандач. 8Вичи Реббидин къурбангандал[†], вичин Аллагь патал суьрсет гъизвай хахамдин паквилиз гьуьрмет ая. Ам вун патал пакди хьуй, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь паквилин чешме, пак я[+].

9Хахамдин руша вичи вич явавилералди кьацӀурайтӀа, ада буба кьацӀурзава; а руш цӀай яна кун лазим я[+].

10Хахам, вичин стхайрин арада чӀехиди, вичин кьилел гуьцӀунин чӀем эличнавайди, вич хахамвилиз акъуднавайди ва пак тир партал алукӀдай ихтияр авайди, – ам чӀарар чкӀанваз къекъвена кӀандач, ва вичел алай парталар къазунун виже къведач[+]. 11Ам мейит алай чкадал фена жедач, – гьатта бубадин ва дидедин хатурдайни ада вич чиркин авун лазим туш –[+] 12ам и чӀавуз ибадатханадай экъечӀна жедач. Ада вичин Аллагьдин ибадатхана кьацӀурна кӀандач, гьикӀ лагьайтӀа адал шерик авунин лишан – адан Аллагьдин патай тир гуьцӀдай чӀем, – ала. Зун Ребби я[+].

13Адаз паб яз анжах руш къачудай ихтияр ава. 14Ада хендедадал, чара хьанвай, беябур хьанвай я тушни маса къачузвай паб къахчуна жедач; адавай анжах вичин тухумдай тир рушвал гумайди паб яз къачуз жеда. 15Ада вичин эвледар, вичин тухум кьацӀурун лазим туш, вучиз лагьайтӀа Зун Ребби, адан паквилин чешме я“».

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Гьарун хабардар ая: „Адан эвледрикай гьич садавайни, гьич са несилдани, адан бедендик рехне кватӀа, вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъиз жедач. 18Бедендик рехне квай гьич садавайни садакьаяр гуз жедач: я буьркьуьдавай, я кьецӀидавай, я чин какурдавай, я са кӀвач кьецӀидавай, я са гъил чӀурудавай,[+] 19я вичин кӀвач ва я гъил ханвайдавай, 20я кӀулацавай, я пунукьавай, я вилел цуьк алай касдивай, я вичик гачал ва кьурай хамар алатзавай касдивай, я пхьин хирер квайдавай, я какайриз зарар хьанвай касдивай. 21Гьарунан вичин бедендик рехне квай гьич са эвледдини Реббидиз кудай къурбандар гъун лазим туш. Рехне квайда вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъун лазим туш. 22Адавай вичин Аллагьдин гьам паквилерин паквал тир, гьам пак тир, тӀуьн нез жеда, 23амма ам пердедин патав атана ва къурбангандив мукьув хьана жедач. Адак рехне ква. Зи ибадатхана кьацӀур тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».

24Мусади идан гьакъиндай Гьарун, адан рухваяр ва Исраилдин вири рухваяр хабардар авуна.

#### 22


Къурбандрикай низ недай ихтияр ава

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр хабардар ая: „Абур Исраилдин рухвайри Заз гузвай садакьайрин патахъай, Исраилдин рухвайри Заз гъизвай затӀарин патахъай мукъаят хьурай, Зи пак тӀвар кьацӀур тавурай. Зун Ребби я“. 3Абуруз лагь: „Квекай гьар гьим хьайитӀани, гьар гьи несилдикай хьайитӀани, вич чиркин яз, чеб Исраилдин рухвайри Реббидиз гъанвай савкьватрин мукьув атайтӀа, халкьдин арадай акъудна гадарда ва ам мад Зи вилик кумукьдач. Зун Ребби я[+].

4Гьарунан эвледрикай тир, вичик жузам[†] квай ва я хкатдай затӀар кӀвахьзавай гьич садани, чеб михьи хъжедалди, пак тир савкьватар тӀуьна жедач. Кьенвайда чиркин авунвай шейиник кягъай гьар сад, мая авадарай гьар сад,[+] 5вичик кягъуникди чиркин жедай чан алай куьлуь затӀарик ва я вичик хкӀуналди чиркин ийидай инсандик, адан чиркинвилин себеб гьихьтинди кӀандатӀани хьурай, кягъай гьар сад – 6ибурукай са квек ятӀани кягъай гьар вуж хьайитӀани, няналди чиркин жеда. Адавай эхъведалди пак садакьаяр нез жедач. 7Рагъдан хьайила, ам михьи жеда ва гьа чӀавуз пак садакьаяр недай ихтияр ава, вучиз лагьайтӀа абур адан суьрсет я. 8Ада гиликьай ва я вагьшийри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьна виже къведач, тахьайтӀа ам чиркин жеда. Зун Ребби я[+]. 9Абуру зи къарарар кьиле тухурай, чпел гунагь къачун тавурай. ТахьайтӀа абур пак тир затӀ кьацӀурунай рекьида. Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я.

10Чара чилин касди пак тир садакьаяр тӀуьна жедач. Хахамдин мугьманди ва я кӀвалел пулунихъ кӀвалахзавайда абур тӀуьн лазим туш[+]. 11Амма хахамди маса къачунвайдаз абур недай ихтияр ава. Хахамдин кӀвале ханвайбурувай хахамди вуч незватӀани, гьадакай нез жеда[+]. 12Хахамдин тухумдикай тушир касдиз тухванвай хахамдин рушаз пак тир садакьаяр недай ихтияр авач. 13Амма хахамдин руш хендеда хьанватӀа ва я чара хьанватӀа, ва адаз аялар авачтӀа, ва ада, гьа жегьил чӀавуз хьиз, мад бубадин кӀвале уьмуьр тухузватӀа, – и чӀавуз адавай гьа бубади незвайдакай тӀуьртӀа жеда. Амма чара ксарикай садазни им недай ихтияр авач.

14Чара касди къастунай тушиз пак тир садакьа тӀуьртӀа, ада хахамдиз пак тир и садакьа, адал вадай са пайни винел эхцигна эвезун лазим я[+]. 15Хахамри Исраилдин рухвайри Реббидиз гъизвай пак тир садакьаяр чиркин тавурай. 16Абур тӀуьн тавурай, чпи эвез хъувуна кӀандай тахсир чпелди къачун тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».


Герек тушир къурбандар

17Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Гьарун, адан рухваяр ва вири Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада Реббидиз вяддин ва я гуьгьуьл кунуг[†] ийизватӀа, 19турус тир къурбанд жунгав, гьер, ва я кьун, рехне квачирди хьурай. 20Рехне квай гьайванар къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа ихьтин къурбанд турус жедач[+].

21Сада Реббидиз карч алай ири ва я карч алай куьлуь гьайванрикай сад суварин къурбанд[†] ийизватӀа, вяддин ва я гуьгьуьл-къурбанд[†], ам турус хьун патал, къурбанд ийизвай гьайван рехне квачирди хьана кӀанда; адахъ гьич са эксиквални хьана виже къведач. 22Реббидиз буьркьуь гьайван, хайи чка квай ва я набут, экъечӀай дакӀур чка квай, алатзавай кьурай хам алай, пхьин хер квай гьайван къурбанд ийимир – ихьтин гьайванар Реббидиз кудай къурбанд яз къурбангандал[†] эцигмир. 23КӀвач кьецӀи жунгав ва я гьер гуьгьуьл-къурбанд патал виже къведа, амма вяддин къурбанд яз абур турус туш. 24Реббидиз хирер алай, шупӀарнавай, ялна галуднавай ва я какаяр атӀанвай гьайванар къурбанд ийимир.

ИкӀ я куь чилелни ийимир, 25я куь Аллагьдин суьрсет яз къурбангандал эцигун патал маса халкьдикай тир касдивайни ихьтин гьайванар къачумир. Абур набут ятӀа, абурук рехне кватӀа, куь къурбанд турус жедач“».

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Кализ, хпез ва я цӀегьрез бала хьайитӀа, ам ирид юкъуз дидедихъ галаз амукьна кӀанда, муьжуьд лагьай юкъуз ва адалай кьулухъ ам Реббидиз турус жедай цӀун къурбанд авуртӀа жеда[+]. 28Кал, хеб, я тушни цӀегь адан баладихъ галаз гьа са юкъуз тукӀвамир[+].

29Реббидиз тарифдин къурбанд ийидай чӀавуз, ам турус жедайвал къурбанд ая[+]. 30Ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, пакамалди гьич са затӀни тамир. Зун Ребби я[+].

31Зи эмирар кьиле твах ва абур кьилиз акъуд: Зун Ребби я. 32Зи пак тир тӀвар кьацӀурмир, гьа и чӀавуз За Зи паквал Исраилдин рухвайрин арада малумар ийида. Зун Ребби, куь паквилин чешме я; 33Зун, куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудайди я. Зун Ребби я»[+].

#### 23


Кишдин йикъакай ва суваррикай

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда. Ингье За тайинарнавай суварар. 3Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьай югъ – Киш[†], ял ягъунин югъ, пак тир кӀватӀ жедай югъ. Гьина куьн ацукьнаватӀани, гьич са жуьредин кӀвалахни ийимир: им Реббидин Киш я“»[+].


Песагь ва ТӀили фарин сувар


(ЭхкъечӀун 12:14-20; Кьурумда 28:16-25; Киххьей къанун 16:1-8)

4Реббиди давамарна: «Ингье Реббиди тайинарнавай, куьн вири пак тир санал кӀватӀ хьун патал тайин тир вахтунда малумардай суварар.

5Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз рагъдан хьайила, – Реббидин Песагь[†][+]. 6Гьа и вацран цӀувад лагьай югъни – ТӀили фарин сувар[†], Реббидин сувар. Ирид юкъуз тӀили фу неъ. 7Сад лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Гьич са кӀвалахни ийимир. 8Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбанд гъваш. Ирид лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Са жуьредин кӀвалахни ийимир»[+].


Сифте цуьлуьн сувар

9Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай а уьлкведиз атайла, ва ана гвен гуьн къачурла, бегьердин сифте цуьл хахамдин кьилив гъваш,[+] 11ада а цуьл куь патай тир турус къурбанд хьиз, Реббидин вилик зурзурдайвал. Хахамди цуьл мукьув гвай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз зурзуррай.

12Цуьл зурзурдай юкъуз куьне Реббидиз кунуг[†] яз са йис хьанвай, рехне квачир кӀел къурбанд авун лазим я. 13Лазим тир фан къурбандди[†] и чӀавуз зейтундин чӀем[†] какадарнавай гъуьруьн эфадин цӀудай кьве пай тешкилун лазим я. Им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум я. Чехирдин къурбанддин[†] кьадарди гьиндин кьуд пай тешкилун герек я. 14Куьне куь Аллагьдиз садакьа гудай йикъалди я фу, я чранвай техил, я таза тир тварар немир. Им, куьн гьина ацукьнаваз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайдаяр я“».


Гьафтейрин сувар


(Кьурумда 21:26-31; Киххьей къанун 16:9-12)

15Реббиди давамарна: «И Кишдилай кьулухъ къвезвай йикъалай, цуьл зурзун-къурбанддин йикъалай, ирид ацӀай гьафте гьисаба[+]. 16ЯхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз, ирид лагьай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз, Реббидиз цӀийи бегьердин гъуьруькай тир фан къурбанд[†] це. 17Гьар санай зурзурун патал кьве фу гъваш; гьар садаз эфадин цӀудай кьве пай къуьлуьн гъуьр харж авуна кӀанда. Абур гъвар квай тинидикай чрана кӀанда. Им Ребби патал бегьердин сифте нетижайрин садакьа я. 18Фахъ галаз санал куьне са йис хьанвай, рехне квачир ирид кӀел, са жунгав ва кьве гьер къурбанд авун лазим я; им Реббидиз гудай, лазим тир фан къурбанд ва чехирдин къурбандни[†] галай кунуг[†] жеда, – Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум. 19ГьакӀни гунагьдай къурбанд[†] яз са кьун къурбанд ая ва суварин къурбанд[†] яз са йис хьанвай кьве кӀел. 20Хахамди абур, и кьве кӀел, бегьердин сифте нетижайрикай авунвай фан къурбандни галаз, Реббидин вилик ийизвай зурзун-къурбандар яз, абур зурзуррай. Абур Реббидин пак тир затӀар я; абур хахамдиз талукь я. 21И югъ кӀватӀ жедай пакди яз малумара; гьич са кӀвалахни ийимир. Им, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайда я.

22Жуван чилел гвен гуьдайла, никӀин лап къерехдал кьван къвемир ва гвен куьтягь хьайила, кьилер кӀватӀ хъийимир. Абур кесибдиз ва я масанай атана ацукьнавайдаз тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я»[+].


Къаргъуйрин сувар

23Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Исраилдин рухвайрив агакьара: „Ирид лагьай вацран сад лагьай югъ куьн патал ял ягъунин югъ хьунухь лазим я, пак тир кӀватӀ жедай югъ, адан гьакъиндай къаргъуйрин сесери хабар гурай[+].

25Гьич са кӀвалахни ийимир, Реббидиз кудай къурбандар гъваш“».


Гунагьрилай гъил къахчудай югъ

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Ирид лагьай вацран цӀуд лагьай югъ Гъил къахчунин югъ я. И югъ куьн патал кӀватӀ жедай пакди хьунухь лазим я; сивер хуьх ва Реббидиз кудай къурбандар гъваш[+]. 28И юкъуз гьич са жуьредин кӀвалахарни ийимир, гьикӀ лагьайтӀа им Реббидин, куь Аллагьдин вилик, квелай гъил къахчунин серенжем кьиле фидай Гъил къахчунин югъ я. 29Вичи и юкъуз сивер хуьн тавур гьар са кас вичин халкьдикай хкудна гадарда. 30И юкъуз кӀвалахдай гьар сад За тергда ва ам вичин халкьдин жергейрай акъатда. 31И юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир – им квез къалурнавай даиман къайда я, куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, ам несилдилай несилдалди кьиле твах. 32Куьн патал им бегьем ацӀай Кишдин ял ягъунин югъ хьунухь лазим я; сивер хуьх. И вацран кӀуьд лагьай йикъан нянилай къведай няналди куьне ял ягъун лазим я».


Кумайрин сувар


(Кьурумда 29:12-39; Киххьей къанун 16:13-17)

33Реббиди Мусадиз лагьана: 34«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Гьар ирид лагьай вацран цӀувад лагьай югъ – Кумайрин сувар[†], ирид юкъуз давам жезвай Реббидин сувар я[+]. 35Адан сад лагьай югъ кӀватӀ жедай пакди я; гьич са кӀвалахни ийимир. 36Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Муьжуьд лагьай югъ – куьн патал кӀватӀ жедай пакди я; Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Им сувар агалзавай югъ я, и юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир.

37Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда ва Реббидиз кудай къурбандар[†] гъида: кунугар[†] ва фан къурбандар[†], суварин ва чехирдин къурбандар[†], и юкъуз адет тирвал. 38Вири ибур – Кишдин юкъуз Реббидиз ийизвай савкьватрилай ва куьне Реббидиз гъизвай куь пишкешрилай, ва вяддин ва вири гуьгьуьл-къурбандрилай[†] алава яз.

39Ирид лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз, куьне бегьер къахчурла, Реббидин сувар кьиле твах – ам ирид юкъуз давам хьана кӀанда. Сад лагьай югъ куьн паталди ял ядайди ва муьжуьд лагьай югъ – ял ядайди хьурай[+]. 40Сад лагьай юкъуз багъдин тарарин виридалайни хъсан майваяр, хумравдин таран пешер, къалин пеш гъидай тарарин ва цӀвелин тарцин хилер къачу ва Реббидин, куь Аллагьдин вилик ирид юкъуз шадвилер кьиле твах. 41Реббидин и сувар ирид йикъан вахтунда гьар йисуз кьиле твах. Им квез къалурнавай даиман къайда я, несилдилай несилдалди и сувар ирид лагьай вацра кьиле твах. 42-43Ирид юкъуз кумайра уьмуьр твах: куь вири несилриз За Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудай чӀавуз кумайра динж авурди чир жедайвал, Исраил уьлкведин чкадин вири агьалийри и йикъара кумайра уьмуьр тухурай. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

44Мусадини Реббиди тайинарнавай суварар Исраилдин рухвайриз малумарна.

#### 24


Чирагъар патал чӀем ва Реббидин вилик жедай фу

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Гьалтунин Алачухда[†] авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьунал Гьаруна датӀана вил алаз авурай. Им куь арада несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай даиман къайдаяр я[+]. 4Ада Реббидин вилик квай михьи къизилдикай раснавай чирагъгандал алай чирагърал датӀана вил алаз авурай.

5Къуьлуьн гъуьр къачу ва адакай цӀикьвед лаваш чуруж; гьар садал кьве эфа гъуьр гьалтна кӀанда. 6Лавашар Реббидин вилик квай михьи къизилдикай авунвай экӀягъандал, гьардал ругуд жедайвал, кьве харада эциг[+]. 7Гьар са харадин винел михьи хъсан ни галай шкьакьдикай эциг. Им гъизвай фан къурбанддин[†] рикӀел хуьнин пай жеда – Реббидиз кудай къурбанд. 8Эбеди Икьрар кьилиз акъудун патал, Исраилдин рухвайрин садакьа яз, и фу гьар Кишдиз, вахт-вахтунда Реббидин вилик эцигна кӀанда. 9Фу Гьаруназ ва адан рухвайриз талукь я; абуру ам пак тир чкадал[†] тӀуьрай. Им паквилерин паквал, Реббидиз кудай къурбандрикай даим яз Гьаруназ ва адан эвледриз къведай пай я»[+].


Аллагьдиз аси тирдаз кьиникьалди жаза гун

10-11Исраилдин рухвайрин арада вичин диде исраилвийрикай, бубани мисривийрикай тир са кас авай. Адан дидедин тӀвар ШеламитӀ тир, ам Данан тайифадай[†] тир Дивридин руш тир. Кундал Исраилдин рухвайрикай садахъ галаз къалриз акъатна, и касди, иври папан хци, Реббидин ТӀвар кьацӀуриз ва абурдай вегьиз хьана. Мусадин кьилив тухвана. 12Ам кьуна, Реббиди акъуддай дуван вилив хуьз хьанай[+].

13Реббиди Мусадиз лагьана: 14«А мердимазар кундилай алуда, адан гафар ван хьайи гьар сада адан кьилел вичин гъилер эциграй[†], ва вири элди ам къван гана кьирай[+]. 15Исраилдин рухвайризни лагь: „Ни вичин Аллагь абурдай вегьейтӀа, гьадав а гунагьдай азаб агакьда,[+] 16ни Реббидин ТӀвар кьацӀур авуртӀа, ам яна кьена кӀанда: вири элди адаз къван гурай. ТӀвар кьацӀурай гьам масанай атана ацукьнавайди, гьам чкадин агьали яна кьиникь лазим я.

17Ни инсан кьейитӀа, гьамни кьиникь лазим я[+]. 18Ни мал кьейитӀа, ада зиян эвезун лазим я: уьмуьрдихъ уьмуьр[+]. 19Жувандик нукьсанвал кутурдазни гьа икӀ хъувуна кӀанда:[+] 20хунай хун, вилихъ вил, сарахъ сас. Ада масадаз гьихьтин хасарат ганатӀа, гьахьтинди гьадазни хгана кӀанда. 21Ни гьайван кьенатӀа, ада зиян эвезун герек я, амма инсан кьейиди вични рекьин лазим я. 22Квехъ уьлкведа гьам чкадин агьали, гьамни масанай атана ацукьнавайди патал гьа сад хьтин къанун хьурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я“»[+].

23Мусади идан патахъай Исраилдин рухваяр хабардар авуна. Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна. Мердимазар кундилай алудна ва къван гана кьена.

#### 25


Кишдин йис ва элкъвей йисарин йис

1[•]Синай[†] дагъдал Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай чилерал атайла, и чили Реббидин Кишдал амал авуна кӀанда. 3Ругуд йисуз жуван ник цуз, ругуд йисуз жуван ципицӀ багъда чӀере атӀутӀ ва бегьер къахчу[+]. 4Амма ирид лагьай йисуз чилихъ тамам Кишдин, Реббидин Кишдин секинвал хьуй: жуван никӀе тумар цамир, жуван ципицӀ багъда чӀере атӀумир. 5Жуван сама экъечӀай са затӀни гвемир, жуван атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багъда ципицӀар кӀватӀ хъийимир: и йисуз чилихъ тамам секинвал хьуй. 6Кишдин йисуз чили гайи гьар вуч хьайитӀани, квез суьрсет жеда – ваз, ви лукӀаризни къаравушриз, пулунихъ кьунвайбуруз, вахъ галаз уьмуьр тухузвай чара чилин ксариз, 7ви мал-къарадиз ва ви уьлкведин вагьши гьайванриз. Адан бегьерар квез виридаз недайди жеда.

8Кишдин ирид йис гьисабна чара ая – иридра ирид йис. Ва Кишдин ирид йис алатайдалай кьулухъ – яхцӀурни кӀуьд йис – 9къаргъу ягъа: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз, Гъил къахчунин юкъуз, куь вири уьлкве тирвал къаргъудай сес акъуд[+]. 10ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис паквилиз акъуд: уьлкведа адан вири агьалияр азад авун малумара. Им куьн патал элкъвей йисарин йис жеда; квекай гьар сад вичин тухумдин чилел, вичин мукьва ксарин кьилив хкведа. 11ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис куьн патал элкъвей йисарин йис[†] хьуй; куьне я цун, я сана вич-вичиз экъечӀай гьич са затӀни гуьн лазим туш, я куь атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багълара бегьер кӀватӀ хъувуна кӀандач. 12Им элкъвей йисарин йис я, ам куьн патал пакди хьурай: анжах вич-вичиз никӀяй экъечӀай затӀар неъ.

13Элкъвей йисарин и йисуз квекай гьар сад жуван чилел хтурай.

14Вуна жувандаз ви мулк маса гузватӀа ва я адан мулк маса къачузватӀа, сада сад алцурмир. 15Жувандивай мулкар къачудайла, элкъвей йисарин йисарилай кьулухъ шумуд йис алатнаватӀа гьисаба. Ни ваз вичин мулк маса гузватӀа, адан къимет элкъвей йисарин йис алукьдалди шумуд йис аматӀа, гьабурув кьурди хьурай[+]. 16Гьикьван гзаф йисар аматӀа, гьакьван къиметни хкаж жеда, гьикьван тӀимил йисар аматӀа, къиметни гьакьван агъузди жеда, ада ваз бегьеррин кьадар маса гузва эхир. 17Жуванди алцурмир, куь Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби, куь Аллагь я.

18Зи къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд, Зи тагькимар кьиле твах ва и чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда. 19Чили бегьер гуда, куьне тухдалди неда ва чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда.

20Куьне хабар кьада: ‹Чавай я цаз, я бегьер кӀватӀ хъийиз тахьайла, бес чна вуч тӀуьрай?› 21Ругуд лагьай йисуз За квез Зи хийир-дуьа[†] ийида, ва чили пуд йисан бегьер гуда![+] 22Муьжуьд лагьай йисуз куьне цада, тӀуьн лагьайтӀа куьгьне бегьердикай ийида: куьне ам, цӀийи бегьер агакьдалди, кӀуьд лагьай йисалди неда.

23Чил элкъвен хъийин тийир тегьерда маса гана виже къведач, вучиз лагьайтӀа чил Зиди я, куьн лагьайтӀа, За чпиз чка ганвай масанай атана ацукьнавайбур ва чара чилин ксар хьиз я. 24Куь вири чилерай куьне тухумдин белгенар[†] пул гана къахчун таъминарун лазим я.

25Квекай тир касди, кесиб хьана, вичин чилин са пай маса гузватӀа, адан са ивидин лап мукьва касди атана маса ганвай а чка пулунихъ къахчурай[+]. 26А касдихъ ахьтин мукьва-кьили авачтӀа, амма адахъ вичихъ агьвал хьанваз а маса ганвайди, пул гана элкъвена къахчуз жезватӀа, 27маса гайи йисалай инихъ алатнавай йисар гьисабрай, муьштеридиз амай йисар эвез хъувунин пул вахкурай – ва вичин чилел элкъвена хтурай. 28Амма адавай эвез авунин пул гуз жезвачтӀа, маса ганвайди муьштеридив элкъвей йисарин йис алукьдалди гумукьда. Элкъвей йисарин йисуз муьштериди белген вахкуда, ва ам маса гайиди вичин тухумдин чилел хкведа[+].

29Сада цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал маса гузватӀа, и кӀвал вич маса гайи йикъалай кьулухъ са йисан вахтунда элкъвена пулунихъ къахчуз жеда – вири и вахтунда маса къахчуз хьун мумкин я. 30Цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал са йисан вахтунда элкъвена къахчунвачтӀа, ам элкъуьн авачиз муьштеридинди ва адан эвледринди жеда; ам элкъвей йисарин йисузни вахкудач. 31Амма цал элкъуьр тавунвай хуьрера авай кӀвалер чилин белген яз гьисабзава; абур пулунихъ элкъвена къахчуз жеда, элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, абур вахкун герек я.

32Левийрин шегьерра левийриз чпин кӀвалер гьар гьи вахтунда хьайитӀани пул гана къахчудай ихтияр ава,[+] 33къахчун тавуртӀа, левийрин шегьерра маса ганвай и кӀвал элкъвей йисарин йисуз вахкун герек я, вучиз лагьайтӀа левийрин шегьерра авай кӀвалер – ибур Исраилдин рухвайрин арада левийрин тайифадин[†] чил я. 34ГьакӀни абурун шегьеррихъ галай чӀурарни маса гана жедач: ибур левийрин даиман чилер я.

35Ви халкьдикай сад кесиб хьайитӀа, къекъверагвиле гьатайтӀа, адан гъил яхъ ва жуван кӀвале са пӀипӀ чара ая, ам вахъ галаз масанай атана ацукьнавай ва чара чилин кас хьиз хьурай[+]. 36Адавай пулунай ва тӀуьнай кьил къачумир; жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь – и касди ви кӀвале уьмуьр тухурай[+]. 37Адав вугай пулунилай кьил къачумир, суьрсет патал ийизвай харжийрал кьил эцигмир. 38Зун Ребби, квев Къенан[†] вахкун патал ва куь Аллагь хьун патал куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я.

39Квекай тир сад кесиб хьана, ваз лукӀвиле маса гайитӀа, адав лукӀрав хьиз кӀвалахиз тамир[+]. 40Ада кӀвале пулунихъ кьунвайди ва чара чилин кас хьиз уьмуьр тухурай. Ада ви кӀвале элкъвей йисарин йисарал кьван кӀвалахда,[+] 41ахпа аяларни галаз ви патавай хъфида – вичин мукьва-кьилийрин патав, вичин тухумдин чилел элкъвена хкведа. 42Исраилвияр За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я; абур лукӀар хьиз маса гана виже къведач[+]. 43Абур патал залум иеси жемир, жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь[+]. 44Вуна маса къачунвай лукӀар ва къаравушар патарив гвай халкьарикай хьунухь лазим я. 45Квевай гьакӀ куь уьмуьр тухузвай чара чилин ксар, ва куь чилел ханвай абурун хизанарни пулунихъ маса къачуз жеда. Абурукай куьн патал хсуси чилер авуртӀа жеда, 46абур квевай, ирс яз, даим хсусият яз куь аялриз гайитӀа жеда. Абурухъ галаз квевай лукӀарихъ галаз хьиз рафтарвал авуртӀа жеда, амма куь стхайриз, Исраилдин рухвайриз, залум иесияр жемир.

47Ви патав гвай масанай атана ацукьнавайдахъни чара чилин касдихъ агьвал хьана, амма квекай сад тир кас кесиб хьана вичи вич а масанай атанвай касдиз ва я чара чилин касдиз ва я адан тухумдикай тир са масадаз лукӀвиле маса гайитӀа, 48а маса ганвай квекай тир кас пул гана къахчуз жеда. Ам адан стхайрикай садавай, 49имидивай, имидин хцивай ва я мукьва маса касдивай пул гана къахчуз жеда – я тушни, агьвал хьуникди, адавай вич пул гана къахчуз жеда. 50Ада вичин иесидихъ галаз санал маса гайи йикъалай элкъвей йисарин йисаралди шумуд йис алатнаватӀа гьисабрай; адан къимет пулунихъ кьунвайдан мажиб фикирда кьуна, йисарин кьадардилай тайинарна кӀанда. 51Пул гана къахчудайла, гьеле гзаф йисар аматӀа, ада вич азад хъувунихъ гьа йисарихъ галаз кьазвай вич маса гайи пулунин кьадардин са пай пул гана кӀанда. 52Элкъвей йисарин йисаралди са тӀимил йисар амаз хьайитӀа, ада къахчудай пулунин кьадар гьа а йисарин кьадардиз килигна акъудрай ва вич азад хъувун патал ам гурай. 53Иеси патал ам вири вахтунда пул гана кьунвайди хьиз хьун лазим я; иесиди ви вилик адахъ галаз инсаф авачир рафтарвал авуна виже къведач. 54Амма квекай сад тир кас пул гана къахчуз тахьайтӀани, элкъвей йисарин йисуз ам вичин аяларни галаз азад хъжеда[+].

55ГьикӀ лагьайтӀа, Исраилдин рухваяр Зи лукӀар я. Абур За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я. Зун, Ребби, куь Аллагь я“».

#### 26


Хийир-дуьа ва лянет


(26–27 кьилер)


Яб гунай хийир-дуьа авун


(Киххьей къанун 7:12-15 ва 28:1-14)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: «Куьне квез бутар[†] рас ийимир, куьн авай чкайра я раснавай кӀалубар, я пак къванер хкажмир, куь чилел, абурун патав икрам авун патал, чпел шикилар атӀанвай къванер эцигмир. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь Аллагь я[+]. 2Зи Киш йикъар[†] кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я[+].

3Куьне За къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зи эмирар мукьуфдивди кьиле тухуз хьайитӀа, 4За квез вахт-вахтунда къвалар ракъурда ва чили бегьер гуда, чуьлда авай тарарини бегьер гъида[+]. 5Куьне гьеле техилар гатун кьилиз акъуд тавунмаз, ципицӀар кӀватӀ хъийидай вахт алукьда, ципицӀар гьеле кӀватӀ тавунмаз – тумар цадай вахт алукьда; куьне тухдалди неда ва жуван чилел секин уьмуьр тухуда.

6За куь уьлкведиз ислягьвал гуда: куьн ксун патал къаткайла, садани куь секинвал чӀурдач. За куь чилелай вагьши гьайванар алудда; туруни куь чил барбатӀ ийидач. 7Куьне куь душманар катуниз мажбур ийида, абур куь туруник телеф жеда. 8Квекай вад виш кас катарда, виш касди цӀуд агъзур катарда, куь душманар куь туруник телеф жеда![+]

9За квез хийир-дуьа ийида. За куьн гзаф аладдайбур, ва гзаф кьадарралди авайбур ийида. За квехъ галаз авай Зи Икьрар кьилиз акъудда. 10Куьне шазанлай амай затӀар тӀуьн тавунмаз, куьн абур, цӀийи бегьердиз чка хьун патал, гадаруниз мажбур жеда.

11За Зи кӀвал куь арада эцигда ва За квез нифрет ийидач; 12Зун куь арада жеда, куь Аллагь жеда, куьнни – Зи халкь[+]. 13Зун Ребби, квекай мисривийрин лукӀар тахьун патал, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я. За, куьн гардан кӀир тавуна къекъуьнин мураддалди, куьн кӀаник акатнавай вик кукӀварна[+].


Яб тагунай лянет


(Киххьей къанун 28:15-68)

14[•]Амма куьне Заз яб тагуз, Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз, 15куьне За къалурнавай къайдаяр инкар ийиз ва куьне Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз ва Захъ галаз авай икьрар чӀуриз Зи къалурунар нифрет ийиз хьайитӀа, 16За квез вуч ийидатӀа чир хьухь. За квез мусибат ийида: верем ва цӀаярин азар ракъурда, куь вилерин экв зайиф жеда, чанди куь гзаф азаб чӀугвада. Куьне тумар цада, амма гьавайда жеда – куь фу куь душманри неда[+]. 17За квел Зи хъел ракъурда: душманри куьн кӀаник кутада, мидяйри квел агъавал ийида. Ва куьн, квехъ садни галтугзавачтӀани, кьулухъ килиг тийиз катда.

18Куьне идалай кьулухъни Заз яб тагайтӀа, За квев куь гунагьрай ирид гъилера артух жаза агакьарда, 19За куь кьилиз ялдай лавгъавал кукӀварна терг ийида. За куь кьилел алай цав ракь хьиз, кӀвачерик квай чил буьруьнж хьиз жедайвал ийида. 20Куьне куь къуватар гьавая серф ийида: куь чили бегьер гудач, тарарини майваяр гъидач.

21Амма куьне идалай кьулухъни Заз аксивал авуртӀа ва Заз яб гуз кӀан тахьайтӀа, За куь гунагьрай гудай жаза иридра артухарда[+]. 22За куь винел, чпи куь аялар телефдай ва мал-къара тергдай, вагьши гьайванар ракъурда. Куьн къвердавай кьадардиз тӀимил жеда, куь рекьер баябан жеда[+].

23Амма идалай кьулухъни куьне Зи тарс кьун тавуртӀа ва гьа виликдай хьиз Заз аксивал авуртӀа, 24Зунни квез акси яз экъечӀда: За квез куь гунагьрай ирид гъилера артухни алаз жаза гуда. 25Икьрар чӀур авунай кьисас вахчун патал, За квел тур ракъурда! Куьн куь шегьерра чуьнуьх хьайи чӀавуз, за квел виридахъ галукьдай тӀегъуьн ракъурда, ва куьн душмандин гъиле гьатда. 26За куьн факай магьрумда. Фу чурун патал цӀуд папаз са хьар бес жеда. Куьн патал фу терездал алцумда. ТӀуьрдалай кьулухъ куьн гишила амукьда.

27Куьн идалай кьулухъни Заз яб тагуз ва гьа виликдай хьиз Заз акси яз хьайитӀа, 28Зунни пис хъел акатна, квез акси экъечӀда ва квез куь гунагьрай иридра гзаф жаза гуда.

29Куьне куь рухвайрин ва рушарин як неда[+]. 30За куь хкажнавай пак чкаяр чукӀурда ва куь хуш ни галай гум акъуддай къурбанганар[†] терг ийида; куь мейитар бутрин[†] ханвай амукьайрихъ галаз какахьна гадарнаваз жеда. За квез нифрет ийида! 31Куь шегьерар За харапӀайриз элкъуьрда, ибадатханаяр ичӀи яз тада ва куьне ийизвай къурбандрин гум къенез чӀугваз кӀан жедач. 32За куь чил а саягъда барбатӀ ийида хьи, анал ацукьун патал къведай куь душманрик зурзун акатда[+]. 33За куьн халкьарин арада чукӀурда ва куьн чукурун патал тур къакъарай акъудда. Куь уьлкве ичӀи жеда, куь шегьерарни харапӀайриз элкъведа[+].

34Чили вичин Кишдин йисар эвез хъийида. Баябанвал давам жедай ва куьне душманрин арада уьмуьр тухудай вири йисара чили ял яда ва вичин Кишдин йисар эвез хъийида[+]. 35И баябанвал давам жедай вири вахтунда чили, куьне вичел уьмуьр тухвай, амма ада ял акьадар тавур Кишдин а йисарин гьисабдай ял яда.

36Квекай саламат яз амукьдайбуру лагьайтӀа, душман уьлкведа уьмуьр тухуда, ва За абурун рикӀе кичӀ твада. Пешини вишриш ийида ва абур катда, туруникай катзавайбуру хьиз зверда, абурухъ гьич са касни галтугзавачтӀани, алукьда. 37Абур хкадарна, гуя туруникай хьиз, сада сад ярхариз катда – амма абурухъ гьич са касни галтугзавач. Квевай душмандин хура акъвазиз жедач 38ва чара халкьарин арада рекьида, куь душманрин чили куьн туькьуьнда. 39Душмандин чилел квекай сагъ-саламатдиз амукьдайбур вужар ятӀа, абур, чпин ва бубайринни гунагьар себеб яз, чан аламаз китӀида!

40Амма чпинни, бубайринни гунагь хиве кьуртӀа, абуру Заз акси яз тахсиркарвилериз рехъ ганай ва Заз акси экъечӀнай. 41И кар себеб яз Зунни абуруз акси хьанай ва абур душмандин уьлкведиз ракъурнай. Абурун аси рикӀ муьтӀуьгъ хьайитӀа ва абуру, жаза кьабулна, чпин тахсирдилай гъил къахчудайвал авуртӀа, 42За Якьубахъ галаз хьайи Зи Икьрар рикӀел хкида. Исакьахъ галаз хьайи Зи Икьрарни ва Ибрагьимахъ галаз хьайи Зи Икьрарни, и чилни рикӀел хкида. 43Абуру и чил тур чӀавуз, ада, вич хелвет яз амукьуникди, вичин Кишдин йисар эвез хъийида – абуру чпин гунагьдилай гъил къахчудайвал ийидалди: абуру Зи тагькимар инкарна ва За къалурнавай къайдайриз нифрет авуна эхир. 44Амма и кардизни килиг тавуна, абур душмандин уьлкведа жедай вахтунда, За абур инкар ийидач ва абуруз нифрет ийидач; За абур тергдач; За абурухъ галаз авай Зи Икьрар къуватдай вегьидач, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун Аллагь я. 45Абурун Аллагь хьун патал халкьариз аквадайвал чеб Мисридай ахкъудай абурун бубайрихъ галаз авай Икьрар За рикӀел хкида. Зун Ребби я».

46Реббиди Синай[†] дагъдал Мусадин мецелай Вичинни Исраилдин рухвайрин арада хьайи къайдаяр, тагькимар ва къанунар гьа ихьтинбур я.

#### 27


Вяддин садакьаяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Сада, Реббидиз авур вяд кьилиз акъудуналди, инсандин уьмуьрдин къимет вахкун лазим ятӀа,[+] 3къад йисалай пудкъад йисал кьван хьанвай итимдин къимет ибадатханадин шекъелрин кьадардалди гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел я, 4папан лагьайтӀа – къанни цӀуд шекъел. 5Инсандин йисарин кьадар вадалай къадалди кьван ятӀа, гададин къиметди и чӀавуз къад шекъел тешкилда, рушан – цӀуд. 6Инсандин уьмуьр са вацралай вад йисал кьван ятӀа, гададин къимет гимишдин вад шекъел, рушан лагьайтӀа, гимишдин пуд шекъел жеда. 7Инсандин йисарин кьадар пудкъад ва идалай гзаф яз хьайитӀа, итимдин къиметди цӀувад шекъел тешкилда, папан лагьайтӀа, цӀуд. 8Вяд авурди тайинарнавай къимет гун патал гзаф кесиб ятӀа, ам хахамдин кьилив гъана кӀанда, ва хахамди, адан гьал-агьвал гьикӀ ятӀа чирна, ада гьихьтин къимет гун лазим ятӀа тайинарда.

9Хиве кьунвай вяддай Реббидиз къурбанд ийиз жедай гьайванрикай сад вахкузватӀа, Реббидиз бахш авунвай и гьайван пак тирди жезва. 10Ам маса гьайвандалди эвез авуна жедач: я писдан чкадал хъсанди, я хъсандан чкадал писди гана жедач. Вяд авурда гьар гьикӀ ятӀани са гьайван масадалди эвез авуртӀа, и чӀавуз гьам хиве кьунвай гьайван, гьам вичелди ам эвез авунвайди пакбур жеда.

11Жуваз кьин кьунвайвал, вич Реббидиз къурбанд ийиз тежедай чиркин гьайван тайинарнатӀа, и гьайван хахамдин патав гъун герек я, 12ва хахамди адан къимет, ам хъсанди яни, писди яни килигна, тайинарда. Хахамди адал гьихьтин къимет эцигайтӀа, гьакӀ женни ийида. 13Нуьзуьр авунвайдаз гьайван пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдин вадай са пай мадни эхцигун лазим я[+].

14Сада вичин кӀвал Реббидиз акъудайтӀа, хахамди ам хъсанди яни, писди яни гьадалай аслу яз, кӀвалин къимет атӀун лазим я. Хахамди адан къимет гьикьван акъудайтӀа, гьакьван женни ийида. 15Вичин кӀвал акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал вадай са пай алава хъувун лазим я – ва элкъвена вичин кӀвал къахчуда.

16Садаз вичин тухумдин чиликай Реббидиз ник акъудайтӀа, адан къимет ана цаз жедай тумунин кьадардай акъудна кӀанда: ана цун мумкин тир мухан гьар са гьуьмердин кьилихъ гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел. 17Са касди Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисуз[†] бахш ийизватӀа, адан бегьем къимет фикирда кьуна кӀанда[+]. 18Амма ада Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисарилай гуьгъуьниз бахш ийизватӀа, хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисалди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀана кӀанда. И чӀавуз къимет агъузарун герек я. 19Ник акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигун лазим я, ва ник элкъвена гьадаз хкведа. 20Амма ада ник пул гана къахчуначтӀа, ва ам масадаз маса ганватӀа, ихьтин ник мад пул гана къахчуз жедач[+]. 21Элкъвей йисарин йисуз, ник азад хъижедайла, ам вичел вяд алай ник хьиз, Реббидиз акъуднавайди хьиз пакди жеда, адакай хахамдин хсусият жеда[+].

22Сада Реббидиз маса къачунвай ник бахшнаватӀа, яни адан тухумдин чилик акат тийизвай ник, 23хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисаралди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀурай. А касди хахамдив никӀин къимет гьа юкъуз вахгун лазим я; им Реббидин пак затӀ я. 24Элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, а ник, ам нивай маса къачунайтӀа, ам нин тухумдин чиликай тиртӀа, элкъвена гьаданди хъжеда.

25Вири къиметар ибадатханадин шекъелралди тайинарзава; шекъелда къад герагь ава[+].

26Гьайвандин эркек сифте дул Реббидиз бахшна жедач: ам гьакӀани, сифте бала яз, гьаданди я. Гьам малдин, гьам лапагдин сад лагьай бала Реббидинди я[+]. 27Амма и сифте бала гьарам гьайвандинди ятӀа, ам, адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигна, пул гана къахчуз жеда. Гьайван пул гана къахчунвачтӀа, ам тайинарнавай къиметдай маса гуда[+].

28Амма иесиди вяд авуна Реббидиз эцигдай гьич са жуьредин хсусиятни, кӀандатӀа вич инсан, гьайван ва я ирс тир чил хьурай, я маса гуз, я пул гана къахчуз жедач. Вяд авуна Реббидиз акъудай вири затӀар паквилерин паквал я. 29Вяд авуник акатай инсан пул гана къахчуз жедач; ам яна кьиникь лазим я[+].

30Чили гузвай вири затӀарин – никӀерин бегьер ва тарарин майваяр – цӀуд паюникай са пай Реббидиз талукь я; ибур Реббидин пак затӀар я[+]. 31Садаз вичин цӀуд паюникай са пай пул гана къахчуз кӀанзаватӀа, ада адан къиметдал вадай са пай эхцигун лазим я[+]. 32Карч алай ири ва куьлуь гьайванрин цӀуд паюникай са пай – нехирбандин лашдин кӀаникай фейи гьар са цӀуд лагьай гьайван Реббидин пак тир затӀ я. 33Хъсан гьайванар писбурукай чара авун ва садбур масабуралди эвез авун лазим туш. Амма гьар гьикӀ хьайитӀани са гьайван масадалди эвез авунатӀа, абур къведни пак тирбуруз элкъвезва; абур пул гана къахчуз жедач“».

34Реббиди Синай[†] дагъдал Мусадиз Исраилдин рухваяр патал авур эмирар гьа ихьтинбур я.

### Кьурумда

#### Кьурумда

Кьурумда


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Гьахьун


Кьурумда


Гьахьун

И ктабдиз «Кьурумда» тӀвар гун вичикай адан лап эвелда ихтилат фенвай Мисридай Къенандиз физвай рекье Исраилдин халкь сиягьдиз къачунихъ галаз алакъада ава. Чувуд чӀалал ктабдин тӀварцӀи лагьайтӀа – «Кьурумда» чпикай кхьенвай вакъиаяр гьи чкада кьиле фенатӀа ачухдиз къалурзава.

Синай дагъда Аллагьдин Исраилдин халкьдиз Вичин Къанун гайидалай кьулухъ, Мусади, левияр кьилди гьисабна, дяведиз бакара тир вири итимрин кьадар сиягьдиз къачуна. Идалай кьулухъ, Аллагьдин къалуруналди, Къанундик са бязи алаваяр кухтуна, ва халкь вичиз гуда лагьана хиве кьунвай куьч хьун патал гьазур тир (1-9-кьилер).

Амма Къадеш-Барнедиз (Къенандин сергьятдал алай чил) мукьва хьайила, Исраилдин халкьдиз, чинеба къекъвена чирдайбурун рахунриз яб гана, чпиз хиве кьунвай чилел физ кичӀе хьана. Чпин кичӀ себеб яз исраилвияр ифей кьурумда яхцӀур йисан вахтунда къекъуьниз мажбур хьана (10-20-кьилер). Исраилвийрин муьтӀуьгъ тежер несил кьурумда терг хьайила, халкьди къвез-къвез Къенандин къваларив гвай чилер кьаз хьана ва Ярдан вацӀун рагъакӀидай пата авай Магьаб уьлкведив кьван агакьна (21-36-кьилер). Вири а йисарин девирда Исраилдин халкь шумудни са гъилера Мусадиз акси экъечӀна ва Аллагьдилай шел-хвал авуна. Амма, чпин терсвал себеб яз абурув жазаяр агакьарзавайтӀани, Реббиди Вичи хкягъай халкьдиз датӀана вафа хуьзвай, гуда лагьана хиве кьунвай чилел физвай рекье адан патахъай къайгъу чӀугвазвай ва адаз вири душманар кӀаник кутадай къуват гузвай.

#### 1


Синайдин вакъиаяр


(1:1–10:10)


Исраилдин халкьдин кьадар тайинарун

1Кьвед лагьай вацран сад лагьай юкъуз, исраилвияр Мисридай экъечӀайдалай инихъ кьве йис хьайила, Ребби[†] Синайдин[†] кьурумда Гьалтунин Алачухда[†] Мусадихъ галаз раханай. Ада лагьана:[+] 2«Исраилдин[†] элдин, сад садан гуьгъуьналлаз, гьар са итимдин тӀвар кьуна, тухум ва сихил тирвал кьадар тайинара[+]. 3Гьарунахъ галаз санал аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай вири исраилвияр, къад йис хьанвайбурулай гатӀунна ва гьадалай виниз, халкьдин кьушундин къайдада къелемдиз къачу. 4Гьар са тайифадай[†] квез, вич вичин сихилдин кьил тир са касди куьмек авурай. 5Ингье квез куьмек гудайбурун тӀварар:

Рувенан патай – Шедеуран хва Элицур;[+]

6Шимунан патай – Цуришаддаян хва Шелуьмиял;[+]

7Ягьудан[†] патай – Аминадабан хва Нагьшун;[+]

8Исахаран патай – Цуаран хва Натанаил;[+]

9Забулунан патай – Гьелунан хва Элиаб[+].

10Юсуфан рухвайрин патай:

Ифраиман патай – Амигьудан хва Элишам;

Манашедин патай – Педацуран хва Гамалиял[+].

11Бунъяминан патай – Гидеунидин хва Абидан;[+]

12Данан патай – Амишадаян хва Агьиэзер;[+]

13Ашеран патай – Ахранан хва Пагиял;[+]

14Гадан патай – Дегуялан хва Элиасаф;[+]

15Нифталидин патай – Энанан хва Агьир»[+].

16Ибур вири элдин патай тайинарнавайбур, тайифайрин регьберар, Исраилдин тухумрин кьиле авайбур тир.

17Мусадини Гьаруна тӀварба-тӀвар къалурнавай ксарихъ галаз санал 18-19кьвед лагьай вацран сифте юкъуз элдиз эверна. Исраилвийри чпин тухумдик акатзавайбур сихил тирвал малумарна, ва къад йис ва гьадалай гзаф тамам хьанвайбур, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, сад садахъ галаз тӀварар кьаз къелемдиз къачуна. Ада Синай кьурумда авай абур икӀ гьисабна:

20Исраилан[†] сифте хва тир Рувенан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 21Рувенан тайифада абурун кьадар 46500 тир[+].

22Шимунан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 23Шимунан тайифада абурун кьадар 59300 тир[+].

24Гадан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 25Гадан тайифада абурун кьадар 45650 тир[+].

26Ягьудан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 27Ягьудан тайифада абурун кьадар 74600 тир[+].

28Исахаран эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 29Исахаран тайифада абурун кьадар 54400 тир[+].

30Забулунан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 31Забулунан тайифада абурун кьадар 57400 тир[+].

32Юсуфан хва Ифраиман эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 33Ифраиман тайифада абурун кьадар 40500 тир[+].

34Юсуфан хва Манашедин эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 35Манашедин тайифада абурун кьадар 32200 тир[+].

36Бунъяминан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 37Бунъяминан тайифада абурун кьадар 35400 тир[+].

38Данан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 39Данан тайифада абурун кьадар 62700 тир[+].

40Ашеран эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 41Ашеран тайифада абурун кьадар 41500 тир[+].

42Нифталидин эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 43Нифталидин тайифада абурун кьадар 53400 тир[+].

44Гьа ибур Мусадини Гьаруна ва чпикай гьар сада вичин сихилрин векилвал ийизвай Исраилдин цӀикьвед регьберди сиягьдиз къачунвай итимар тир. 45Аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, чпин къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири Исраилдин рухваяр чпин сихилар тирвал сиягьдиз къачунай. 46Абурун виридан кьадар 603550 тир[+]. 47Амма Левидин тайифадай тирбур амайбурухъ галаз санал сиягьдиз къачунвачир.

48Реббиди Мусадиз лагьана: 49«Левидин тайифа къелемдиз къачумир ва амай Исраилдин рухвайрихъ галаз санал абурун кьадар тайинармир. 50Левийрал Шагьидвилин Алачух[†], адан вири къаб-къажах ва адаз талукь тир вири затӀар аманат ая. Абуру Алачух ва адаз талукь тир вири къаб-къажах ял авурай, абурун патахъай къайгъударвал авурай ва Алачухдин къваларив чпин кун туькӀуьр авурай. 51Алачух маса чкадиз акъуддай чӀавуз, ам левийри алудрай, ам экӀягъун герек тирла, гьа и кӀвалахни абуру кьилиз акъудрай. Патан кас адан мукьув атайтӀа, ам ажалдин хура твада. 52Исраилдин рухвайри алачухар халкьдин кьушундин къайдада, гьар сада вичин кундал, вичин пайдахдик экӀяда. 53Амма левийри, Исраилдин эл хъилек акат тийидайвал, алачухар элкъвена Шагьидвилин Алачухдин къваларив эцигда. Левияр Шагьидвилин Алачухдин къаравулар жеда»[+].

54Исраилдин рухвайри, Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир авунатӀа, вири дуьм-дуьз гьа жуьреда авуна.

#### 2


Тухумри кунарал чка кьун

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайри кун Гьалтунин Алачухдин[†] къваларив, адалай са тӀимил яргъал хьиз, гьар сада вичин пайдахдик, вичин сихилдин лишанрин кӀаник экӀярай.

3Ягьудан кун вичин пайдахдик кваз рагъэкъечӀдай пата хьурай. Ягьудан[†] тайифадин[†] регьбер – Аминадабан хва Нагьшун я[+]. 4Адан кьушун 74600 итимдикай ибарат я.

5Исахаран тайифади чпин кун гьабурун патав эциграй. Исахаран тайифадин регьбер – Цуаран хва Натанаил я. 6Адан кьушунда 54400 итим ава.

7Патарив Забулунан тайифа хьурай. Забулунан тайифадин регьбер – Гьелунан хва Элиаб я. 8Адан кьушунда 57400 итим ава.

9Вири санлай Ягьудан кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 186400 итим ала. Сифте абур рекье гьатрай[+].

10Кьибледихъ вичин пайдахдик кваз Рувенан кьушундин кун хьурай. Рувенан тайифадин регьбер Шедеуран хва Элицур я. 11Адан кьушунда 46500 итим ава.

12Шимунан тайифади вичин кун гьабурун къвалав эциграй. Шимунан тайифадин регьбер Цуришаддаян хва Шелуьмиял я. 13Адан кьушунда 59300 итим ава.

14Патав – Гадан тайифа. Гадан тайифадин регьбер Регуилан хва Элиасаф я. 15Адан кьушунда 45650 итим ава.

16Вири санлай Рувенан кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 151450 итим ала. Абур кьвед лагьайбур яз рекье гьатрай[+].

17Ахпа, кунарин арада аваз, Гьалтунин Алачухни левийрин кун рекье гьатрай. Абур кун гьикӀ эцигдатӀа, гьа къайдада, гьар сад вичин чкадал алаз, вичин пайдахдик кваз рекье гьатда[+].

18РагъакӀидай пата вичин пайдахдик кваз Ифраиман кун хьурай. Ифраиман тайифадин регьбер Амигьудан хва Элишам я. 19Адан кьушунда 40500 итим ава.

20Абурулай кьулухъ Манашедин тайифа жеда. Манашедин тайифадин регьбер Педацуран хва Гамалиял я. 21Адан кьушунда 32200 итим ава.

22Ахпа Бунъяминан тайифа жеда. Бунъяминан тайифадин регьбер – им Гидеунидин хва Абидан я. 23Адан кьушунда 35400 итим ава.

24Вири санлай Ифраиман кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 108100 итим ала. Абур пуд лагьайбур яз рекье гьатда[+].

25Кефер пата вичин пайдахдик кваз Данан къушундин кун хьурай. Данан халкьдин регьбер Амишадаян хва Агьиэзер я. 26Адан кьушунда 62700 итим ава.

27Ашеран тайифади кун абурун патав эцигда. Ашеран тайифадин регьбер – Ахранан хва Пагиял я. 28Адан кьушунда 41500 итим ава.

29Ахпа Нифталидин тайифа жеда. Нифталидин тайифадин регьбер – им Энанан хва Агьир я. 30Адан кьушунда 53400 итим ава.

31Вири санлай Данан кундал 157600 итим алай. Абур чпин пайдахрик кваз эхиримжибур яз рекье гьатда»[+].

32Гьа ибур чпин сихилар тирвал къелемдиз къачунвай Исраилдин рухваяр я. Вири кунарал, кьушундин кьадаррал атайла, 603550 итим алай[+].

33Анжах левияр Исраилдин амай рухвайрихъ галаз санал къелемдиз къачуначир – Реббиди Мусадиз эмир гайивал[+].

34Исраилдин рухвайри, чпиз Реббиди вуч эмир авунайтӀа, вири кьилиз акъудна. Абур чпин пайдахрик кваз кунар туькӀуьрна акъвазна ва гьа и къайдада рекьени гьатна – гьар сад вичин тухум ва сихил галаз.

#### 3


Левийри Алачухда къуллугъ авун

1Ингье, Ребби Синай[†] дагъда Мусадихъ галаз рахай вядеда, Мусадинни Гьарунан несилар.

2Гьарунан рухвайрин тӀварар: Надаб, адан сифте хва, Абигьу, Элазар ва Итамар[+]. 3Ибур чӀем гуьцӀнавай хахамар[†] тир, чеб хахамвилиз акъуднавай, Гьарунан рухвайрин тӀварар я. 4Амма Надабни Абигьу, абуру Синай кьурумда Реббидиз талукьвал авачир къурбанд авурла, Реббидин вилик кьенай. Абурухъ рухваяр авачир, ва анжах Элазарани Итамара, чпин бубадал чан аламаз, хахамар яз къуллугъзавай[+].

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Левидин тайифа[†] гъваш ва хахам тир Гьаруназ, абуру адаз кумекар гун патал, абур къалура[+]. 7Абуру, Алачухда къуллугъ кьиле тухуналди, Гьалтунин Алачухда[†] Гьарунан паталай ва вири элдин паталай везифаяр тамамаррай. 8Абуру Гьалтунин Алачухда авай кьван вири затӀарин патахъай къайгъударвал авурай ва, Алачухда къуллугъ авуналди, Исраилдин рухвайрин паталай везифаяр тамамаррай. 9Левияр Гьарунанни адан рухвайрин ихтиярда тур – абур Исраилдин рухвайрин вири тайифайрай михьиз гьадав вахкун лазим я[+]. 10Гьарунни адан рухваяр, абуру хахамар яз къуллугъ авун патал, тайинара. Вич Алачухдиз мукьув хьайи чара маса гьар гьи кас хьайитӀани, ам ажалдин хура туна кӀанда»[+].

11Реббиди Мусадиз мадни икӀ лагьана: 12«За левияр Исраилдин рухвайрин вири тухумра авай сифте ругул аялрин эвездай къачунвайди я. Левияр – Зибур я, 13вучиз лагьайтӀа вири сифте ругул аялар – Зибур я. За Мисрида авай вири сифте ругулар кьейи чӀавуз, За Исраилда авай вири сад лагьайбур тир эркек балаяр – гьам инсанрин, гьам гьайванрин – Жув патал чара авуна. Абур Зибур хьунухь лазим я. Зун Ребби я»[+].

14Синай кьурумда Реббиди Мусадиз лагьана: 15«Левияр, са варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай вири эркекар, абурун сихилар ва тухумар тирвал къелемдиз къачу». 16Мусадини, вичиз лагьайвал, Реббидин эмирдалди абур къелемдиз къачуна.

17Ингье Левидин рухвайрин тӀварар:

Гершан, Къегьат ва Мерари[+].

18Ингье гершанийрик акатзавай тухумар:

Ливни ва Шимигь.

19Къегьатрин тухумар:

Амрам, Йицгьар, Хевран ва Узиял.

20Мерарийрин тухумар:

Магьли ва Муши.

Ингье левийрин сихилриз.

21Гершаналай ливнийринни шимигьийрин тухумар арадал атана; ибур гершанийрин тухумар я. 22Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрин кьадар 7500 кас тир. 23Гершанийрин тухумри кун рагъакӀидай пата, Алачухдин кьулухъ эцигна кӀанда[+]. 24Абурун регьбер Лаэлан хва Элиасаф тир.

25Гьалтунин Алачухдикай гершанийрин къайгъударвилик алачух ва адан винел пад кӀевнавай шейэр, Гьалтунин Алачухдин сивел алай перде,[+] 26гъенин пердеяр, Алачухни къурбанган[†] элкъвена кьунвай гъенез экъечӀдай сивел алай перде ва епер кутунвай. Абуру и чӀавуз герек тир вири кӀвалахар кьиле тухвана кӀанда.

27Къегьаталай амрамийрин, ицгьарийрин, хевранийрин, узиялийрин тухумар арадал атана; ибур къегьатийрин тухумар я. 28Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрин кьадар 8600 кас тир. Къегьатийрал ибадатхана ихтибар авунвай. 29Къегьатийрин тухумри кун Алачухдин кьибле патахъай туькӀуьрун лазим тир. 30Абурун регьбер Узиялан хва Элицафан тир. 31Абурал Икьрардин сандух, экӀягъан, чирагъган, къурбанганар, къуллугъ кьиле тухудайла ибадатханадин гъилик ийидай къаб-къажах ва перде ихтибар авунвай. Абуру и чӀавуз герек тир вири кӀвалахар кьиле тухвана кӀанда[+]. 32Левийрин кьилин регьбер хахам Гьарунан хва Элазар тир. Ам чпел ибадатхана ихтибар авунвайбурун кьилел акъвазнавай[+].

33Мераридилай магьлийрин ва мушийрин тухумар арадал атана; ибур мерарийрин тухумар я. 34Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай къелемдиз къачунвай эркекрин кьадар 6200 кас тир. 35Абурун регьбер Абихаилан хва Цуриял тир. Абуру кун Алачухдин кефер патахъай кутун герек тир. 36Мерарийриз Алачухдин кьуларин, адан арадай вегьенвай турвакь, гуларин, пунарин, герек тир вири кӀвалахар кьиле тухуз[+] 37ва элкъвена кьунвай гъенин чпихъ пунар галай, алачухдин хкар ва еперни кваз гуларин къайгъударвал авун эмир авунвай.

38Мусади, Гьаруна ва адан рухвайри Алачухдин рагъэкъечӀдай, ам хкаж жедай пата, Гьалтунин Алачухдин вилик кун кутурай. Абуру Исраилдин рухвайрин паталай ибадатханадин патахъай къайгъударвал чӀугун лазим тир. Чпиз ихтияр авачиз ибадатханадиз мукьув хьайи гьар гьим хьайитӀани ажалдин хура тун герек тир. 39Реббидин эмирдалди Мусадини Гьаруна абурун тухумар тирвал къелемдиз къачунай, варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрал атайла, вири левийрин кьадар 22000 кас тир[+].


Исраилдин сифте ругулар левийралди эвез авун

40Реббиди Мусадиз лагьана: «Исраилдин рухвайрин варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай вири сифте гадаяр къелемдиз къачу ва абурун кьадар тайинара. 41Заз вири Исраилдин рухвайрин сифте гадайрин чкадал левияр чара ая, – Зун Ребби я ва гьакӀни Исраилдин рухвайрин маларин сад лагьай эркек балайрин чкадал левийрин вири малар чара ая».

42Мусади, вичиз Реббиди эмир гайивал, Исраилдин рухвайрин вири сифте ругулар къелемдиз къачуна. 43Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай сифте ругулар, тӀварба-тӀвар къалурнавай, 22273 авай.

44Реббиди Мусадиз мадни икӀ лагьана: 45«Исраилдин рухвайрин вири сифте ругулрин чкадал тек са левияр ва абурун маларин чкадал тек са левийрин малар къачу. Левияр Зибур хьун лазим я. Зун Ребби я. 46Чпин кьадар левийрин кьадардилай гзаф тир Исраилдин рухвайрин 273 сифте ругулар пул гана къахчун патал, 47гьар садалай вичин заланвал къад герагь тир ибадатханадин шекъелдин гьисабдай вад шекъел кӀватӀа[+]. 48Артуханбур тир ругулар пул гана къахчунин гимиш Гьарунавни адан рухвайрив вахце».

49Мусади чпин кьадар левийри пул гана къахчунвайбурулай артух тирбурувай маса къахчунин пул кӀватӀна. 50Исраилдин рухвайрин сифте ругулривай ада ибадатханадин шекъелдин гьисабдай 1365 шекъелдин гимиш кӀватӀна. 51Мусади Реббидин гафуниз килигна, вичиз Реббиди эмир гайивал, маса къахчунин пул Гьарунавни адан рухвайрив вахкана.

#### 4


Исраилвияр рекье гьатайла левийрин къуллугъ

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Левийрин къегьатийрин хилек акатзавай тухумрин ва сихилрин кьадар тайинара. 3Чпивай Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ ийиз жедай къанни цӀудалай яхцӀурни цӀуд йисал къведалди йисариз акъатнавай итимрин кьадар гьисаба[+]. 4Ингье Гьалтунин Алачухда къегьатийрин къуллугъ: абуру паквилерин пак[†] тир къаб-къажахдин къайгъу чӀугурай. 5Кундиз рекье гьатун герек хьайила, Гьарунни адан рухваяр Алачухдиз гьахьна, Паквилерин Пак чка[†] кӀевзавай перде алудрай ва ам Икьрардин сандухдин винелай вегьирай. 6Абуру пердедин винел гьуьлуьн кицӀин хамар эциграй, винелай ачухнавай вили перде экӀя авурай ва паяяр турай[+].

7Абуру Реббидин вилик жедай фан экӀягъандин винел вили перде экӀя авурай ва адал къапар, хуш атирдин ни галай шейэр кудай еке бушкъапар, чехирдин къурбандар[†] ийидай сукӀраяр ва гичинар эциграй. Анал датӀана алай фу гьа гьанал аламукьрай. 8Адан винелай абуру икьи яру перде экӀяй авурай, адал гьуьлуьн кицӀин хамар эциграй, хамар вегьирай ва паяяр турай.

9Абуру вили перде къачуна адалди чирагъган ва адахъ галай чирагъар, багъар патал хехер ва хекендазар ва чпелди ам чӀемедалди ацӀурдай вири къапар винелай кӀеврай. 10Абуру ам вири къаб-къажахни галаз адал гьуьлуьн кицӀин хамарик кутурай ва занбурандал эциграй.

11Къизилдин къурбангандин[†] винелай абуру вили перде экӀя авурай, ам гьуьлуьн кицӀин хамаралди кӀеврай ва паяяр кутурай.

12Абуру ибадатханада къуллугъ авун патал гъилик ийидай вири къаб-къажах къачуна, ам вили пердедик кутурай, гьуьлуьн кицӀин хамаралди кӀеврай ва занбурандал эциграй.

13Абуру буьруьнждин къурбангандал алай руьхъ шткана михьи авурай, къурбангандал мичӀи яру перде экӀя авурай ва 14адал къурбангандал къуллугъ ийидайла гъилик ийидай вири къаб-къажах эциграй: цӀивинар патал хекендазар, як патал шишер, гъвечӀи перер ва иви[†] хъичирдай бадияр. Абуру адан винел гьуьлуьн кицӀин хамарин къат экӀя авурай ва паяяр кутурай.

15Кун алай чкадилай юзун герек хьайила, Гьарунани адан рухвайри ибадатхана ва адан къаб-къажах кӀевун куьтягьайла, къегьатияр абур вири ялун патал къведа. Абуру пак тир затӀарик гъил кяна жедач, тахьайтӀа абур рекьида. Им – Гьалтунин Алачухдин къегьатийри ялдай къаб-къажах я.

16Элазара, хахам Гьарунан хци, чирагъра цадай гъеридин, хуш атирдин ни галай кудай затӀунин, гьар йикъан фан къурбанддин[†] ва гуьцӀдай чӀемин патахъай къайгъу чӀугурай. Ада вири Алачухдин ва ана авай вири затӀарин, ибадатханадин ва адан къаб-къажахдин патахъай къайгъударвал авурай»[+].

17Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 18«Килиг гьа, Къегьатан несилар тир тухумар рекьиниз рехъ гумир. 19Абур, Паквилерин Пак тир чкайрив агатайла, ва рекьин тийидайвал, чан аламаз жедайвал абур патал ингье вуч ийидатӀа: Гьарунни адан рухваяр ибадатханадиз гьахьрай ва гьар садаз адан къуллугъ ва ада вуч тухун лазим ятӀа тайинаррай. 20Амма абур чеб гьатта са легьзеда кьванни пак тир шейэриз килигун патал аниз татурай, тахьайтӀа абур рекьида».

21Реббиди Мусадиз лагьана: 22«Мадни гьакӀ сихилар ва тухумар тирвал гершанийрин кьадар тайинара. 23Чпивай Гьалтунин Алачухда къуллугъ ийиз жедай, къанни цӀуд йисалай яхцӀурни цӀуд йисал кьван йисариз акъатнавай вири итимар къелемдиз къачу.

24Ингье гершанийрин тухумри зегьмет чӀугвадайла ва затӀар ялдайла, абурун къуллугъ:[+] 25Гьалтунин Алачухдин пердеяр тухурай – ам кӀевзавай ва гьуьлуьн кицӀин хамарикай раснавай винелай чӀугунвай къатар, Гьалтунин Алачухдин сивел алай перде, 26алачух ва къурбанган элкъвена кьунвай гъенин пердеяр, гьахьдай чкадин перде, епер ва абурухъ вирибурухъ галай кьван затӀар. Идахъ галаз алакъада авай вири кӀвалахар абуру кьиле тухурай. 27Абурун вири къуллугъ, ялун ва я маса кӀвалахар, Гьарунанни адан рухвайрин гъилик кваз кьиле фирай. Абуру ялна кӀанзавай вири затӀар гьабурун къайгъудик кутур. 28Гьалтунин Алачухдин патарив гершанийрин тухумдин къуллугъ гьа ихьтинди я. Абуру чпин везифаяр хахам Гьарунан хва Итамаран гъилик тамамаррай.

29Мерарияр тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачу. 30Гьалтунин Алачухда къуллугъ жедай, чеб къанни цӀудалай яхцӀурни цӀуд йисав кьван агакьнавай вири итимар къелемдиз къачу. 31Гьалтунин Алачухдин патарив къуллугъ ийидайла, ингье абурун везифа: алачухдин кьулар, адан арадай вегьенвай турвакьар, гулар ва пунар,[+] 32ва гьакӀни элкъвена кьунвай гъенихъ янавай чпихъ пунар галай гулар, алачухдин хкар, вири тадаракар ва герек тир затӀарни галай епер ялрай. Гьар садаз анжах вичиз талукь яз вуч тухун лазим ятӀа тайинара. 33Мерарийрин тухумри Гьалтунин Алачухда хахам Гьарунан хва Итамаран гъилик кваз тамамарун герек тир къуллугъ гьа им я».


Левийрин тухумар гьисабун

34Мусади, Гьаруна ва элдин регьберрив тухумар ва сихилар тирвал къегьатияр къелемдиз къачунай. 35-36Чеб тухумар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар кьве агъзурни ирид вишни яхцӀурни цӀуд тир. 37Им къегьатийрин тухумра Гьалтунин Алачухда къуллугъ авур вирибурун кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббиди Мусадилай агакьарай эмирдалди къелемдиз къачунай.

38Тухумар ва сихилар тирвал гершанияр къелемдиз къачунай. 39-40Чеб тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар 2630 кас тир. 41Им гершанийрин тухумра Гьалтунин Алачухда къуллугъ авур вирибурун умуми кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббидин эмирдалди къелемдиз къачунай.

42Тухумар ва сихилар тирвал мерарияр къелемдиз къачунай. 43-44Чеб сихилар ва тухумар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар 3200 кас тир. 45Им мерарийрин тухумра авайбурун умуми кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббиди Мусадилай агакьарай эмирдалди къелемдиз къачунай.

46Мусади, Гьаруна ва Исраилдин регьберри вири левияр тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачунай. 47-48Къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз ва ам ялиз виже къведай вири итимрин кьадар 8580 кас тир. 49Реббидин эмирдалди Мусадилай гьар садаз вичин къуллугъ тайинарна ва вуч тухвана кӀандатӀа лагьана.

Реббиди Мусадиз эмир гайивал, абур къелемдиз къачунай.

#### 5


Кундал михьивал хьунин къанун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз вичик жузам[†] квай, вичиз бедендикай хкатунар авай, я тушни вич мейитдик хкӀуна чиркин хьанвай гьар вуж хьайитӀани кундилай алудна ракъурун эмир ая[+]. 3Гьам итимар, гьам папар акъудна ракъура; абуру Зун куь арада авай кун чиркин тавун патал, абур кундин сергьятрилай алудна ракъура»[+]. 4Исраилдин рухвайри гьа икӀ авуна. Абур кундин сегьятрай акъудна ракъурна. Абуру Реббиди Мусадиз гьикӀ лагьанатӀа, дуьм-дуьз гьакӀ авуна.


Писвиляй эвез хъувун

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Исраилдин рухвайриз лагь: „Итимди ва я папа, гьа идалди Реббидиз вафа квадаруналди, маса касдиз писвал авуртӀа, ихьтин кас батӀул я[+] 7ва вичин гунагь[†] хиве кьуна кӀанда. Ада авур писвал михьиз эвез авурай, адал вад лагьай пайни винел эхцигна ва вичи низ писвал авунатӀа, гьадав вахкурай[+]. 8Амма зарар хьайи кас кьейитӀа ва адахъ вичив зарардай вахкуз жедай лап талукь тир мукьва-кьили авачтӀа, эвезун Реббидинди жеда, ва ам вичелди батӀулдан гунагьдилай гъил къахчудай къурбанд гьерни галаз хахамдив вахкун герек я. 9Исраилдин рухвайри хахамдиз гъизвай вири пак тир садакьаяр гьадаз талукь яз жеда. 10Гьар са касди Реббидиз талукьарнавай затӀ – хахамдин хсусият я, ада хахамдиз гайиди – хахамдинди я“».


Вафа гвачир паб патал имтигьан

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Садаз папа хиянатвал авуртӀа ва адаз вафа квадарнатӀа, 13ва маса кас адахъ галаз къаткана, амма гъуьлуьз и кардикай хабар тушиз хьайитӀа; ам чинеба чиркин хьанватӀа ва шагьид авачтӀа, ва ам дуьздал акъуднавачтӀа,[+] 14амма гъуьлуь гъайравал ийиз чиркин хьанва лугьуз папал гиман гъизватӀа, – ва я гъайравал ийиз адал гиман гъизва, амма ам чиркин хьанвач, – 15ада паб хахамдин кьилив гъурай. Ада адахъди эфадин цӀуд пай тир мухан гъуьруьн садакьа гъурай, амма ада гъуьрел чӀем илич тавурай ва адак хъсан ни галай шкьакь кутун тавурай, вучиз лагьайтӀа им гунагь рикӀел хкиз тазвай гъайравилин, рикӀел хкунин фан савкьват я[+].

16Хахамди ам гъана Реббидин вилик акъвазаррай. 17Ада хъенчӀин къапуниз пак яд цурай ва циз Алачухдин[†] чилелай къачунвай накьвар вегьирай. 18Паб Реббидин вилик акъвазарна, хахамди адан чӀарар авадаррай ва адан гъилера рикӀел хкиз тадай савкьват, фан гъайравилин савкьват, вугурай, вичини гъиле лянет гъидай туькьуьл яд кьурай. 19Хахамди паб ихьтин гафаралди ицӀитрай: ‹Маса итим вахъ галаз къатканачтӀа, гъуьлуьк кваз вуна вафа квадарнавачтӀа ва чиркин хьанвачтӀа, лянет гъидай и туькьуьл ци ваз зарар тагурай. 20Амма гъуьлуьк кваз вун гъуьлелай гъейри маса итимдихъ галаз къаткана, вуна вафа квадарнаватӀа ва чиркин хьанватӀа›, – 21и чӀавуз хахамди папав лянетдин кьин кьаз туна адаз лугьурай: ‹Реббиди, ви беден элекьнавайди, амма руфун дакӀунвайди авуна, вун халкьдин арада лянетдин ва экъуьгъунрин иеси авурай. 22И лянет гъидай яд, ви руфун дакӀвадайвал ва беден элекьдайвал, вак акатрай›.

Ва папани лугьурай: ‹Эхь, амин›[+].

23Хахамди и лянетар къаргъуда кхьида ва туькьуьл целди чуьхуьда. 24Ада папаз лянет гъидай а туькьуьл яд гурай; ам батӀул ятӀа, а яд адак акатда ва адав залан азият чӀугваз тада. 25Хахамди адан гъиле авай фан къурбанд[†] къахчурай, Реббидин вилик юзур авурай ва къурбангандин[†] патав гъурай. 26Ада фан къурбанддикай къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз са мекве авайди къачуда ва къурбангандал куда. Ахпа ада папаз яд гуда. 27Ам чиркин хьанватӀа, гъуьлуьз вафа квадарнайтӀа, ада адаз лянет гъидай яд гайила, яд адак акатда ва залан азият чӀугваз тада: руфун адан дакӀвада, амма беден элекьда ва вири халкьди адаз лянет гуда. 28Амма паб чиркин хьаначтӀа ва михьивал гватӀа, ам зарар хкӀун тавуна амукьда ва аялар хаз жеда.

29-30Гъуьлуьк квай паб, вафавал чӀурна, чиркин хьайитӀа, ва я папал гиман гъизвай гъуьл гъайравилик акатайтӀа, гъайравилин къанун гьа ихьтинди я. Хахамди ам Реббидин вилик эциграй ва вири патарихъай адахъ галаз гьа къанунда лагьанвайвал рафтарвал авурай. 31Гъуьл гунагьдикай михьи жеда, папа лагьайтӀа, гунагьдин нетижаяр кьабулда“».

#### 6


Незуьрар патал къайдаяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Итимди ва я папа вич Реббидиз бахш авунва лагьана кьетӀен незуьрвилин вяд хиве кьуртӀа, 3абуру чехирдикай ва бузадикай гъил хуьрай ва чехирдикай ва я бузадикай гьазурнавай сирке гъилик тавурай. Абуру ципицӀрин миже хъвана ва ципицӀарни кишмишар тӀуьна виже къведач. 4Незуьрвилин вядеда авайла, абуру ципицӀдин чӀередилай тир гьич са затӀни тӀуьна жедач – гьатта ципицӀрин цилер ва хамарни.

5Незуьрвал гвай вири вахтунда абурун кьилик уьлгуьч хкӀун тавурай. Абуру Реббидиз акъуднавай вахт куьтягь жедалди, абур пак яз хьурай, абуру кьилел алай чӀарар туна яргъи авурай. 6Чеб Реббидиз акъуднавай вири вахтунда абуруз мейитдиз мукьва жез ихтияр авач[+]. 7Гьатта абурун буба, диде, стха ва я вах кьейитӀани, абур себеб язни абуруз чеб чиркин ийидай ихтияр авач, вучиз лагьайтӀа абуру чеб Аллагьдиз акъудунин лишан абурун кьилел ала. 8Чеб незуьрар тир вири вахтунда абур Ребби патал паквилиз акъуднава.

9Абур алай чкадал са вуж ятӀани садлагьана кьейитӀа, ва абуру бахш авунвай чӀарар чиркин хьайитӀа, абуру чеб михьивилиз акъуддай юкъуз – ирид лагьай юкъуз – кьил турай. 10Муьжуьд лагьай юкъуз абуру Гьалтунин Алачухдин[†] сивел хахамдиз кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай[+]. 11Хахамди къушарикай сад гунагьдай ийизвай, муькуьдини кунуг[†] яз къурбанд авурай. Им абур патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухун жеда, вучиз лагьайтӀа мейитдин патав хьуникди абур чиркин хьанвай. Лап гьа юкъуз абуру кьил мад паквилиз акъудрай. 12Абуру незуьрвилин девирда чеб Реббидиз акъудрай ва са йис хьанвай кьар тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авурай. Вилик квай йикъар гьисаба кьадач, вучиз лагьайтӀа абуру чпин незуьрвал чиркин авунай.

13Ам акъудунин вахт акьалтӀайла, ингье незуьрдин гьакъиндай къанун: ам Гьалтунин Алачухдин сивел гъана акъвазарна кӀанда. 14Ада анал Реббидиз къурбанд авурай: йис хьанвай са рехнени квачир эркек кьар – кунуг яз, са йис хьанвай рехне квачир шек – гунагьдай къурбанд[†] яз, ва рехне квачир гьер – суварин къурбанд[†] яз[+] 15ва абуруз лазим тир фанни[†] чехирдин къурбандарни[†] ва са зинбилда авай чӀемеда какадарнавай ва лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай тӀили фар, чӀем алтаднавай тӀили лавашар[+].

16Хахамди и затӀар Реббидин вилик эцигда ва гунагьдай къурбандар ва кунугар ийида. 17Ахпа ада Реббидиз зинбилда авай тӀили фарни галаз суварин къурбанд яз гьер бахш ийида, гьакӀни лазим тир фан ва чехирдин къурбанд кьиле тухуда.

18Гьалтунин Алачухдин вилик незуьрди вич талукь авунин чӀарар турай. Ада абур къачурай ва ада абур суварин къурбанддин кӀаник кузвай цӀуз вегьирай.

19Незуьрди вич талукьарунин чӀарар турдалай кьулухъ, хахамди адав гьерен рганвай кӀулни ва зинбилдай къачунвай тӀили фуни лаваш гъилерал эциграй[+]. 20Хахамди абур Реббидин вилик зурзуррай: абур пак я ва юзурдай хурун кӀарабни хкаждай ятур хьиз, хахамдиз хьунухь лазим я. Идалай кьулухъ незуьрдивай чехир хъваз жеда[+].

21Вяд авурвал, незуьрвиляй Реббидиз вичин агьвалди мумкинвал гузвайдалай гъейри, садакьа акъудзавай незуьрдин гьакъиндай къанун гьа ихьтинди я. Ада вичи хиве кьунвай вяд незуьрвилин гьакъиндай къанунда къалурнавайвал кьиле тухурай“».


Хахамдин хийир-дуьа

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Гьаруназ ва адан рухвайриз лагь: „Исраилдин рухвайриз икӀ лугьуналди, хийир-дуьа[†] ая:[+]

24‹Ваз Реббиди хийир-дуьа авурай
ва вун хуьрай;[+]
25Реббиди Вичин нур авай чинавди вун экуь авурай,
ва ваз регьим авурай;[+]
26Реббиди вахъ Вичин чин элкъуьр авурай
ва ваз саламатвал гурай›“.

27ИкӀ абуру Зи тӀвар Исраилдин рухвайрин винел хуьниз эверда, ва За абуруз хийир-дуьа ийида».

#### 7


Алачух паквилиз акъуддайла гудай садакьаяр

1Мусади Алачух эцигайдалай кьулухъ, ада ам ана авай вири къаб-къажахни галаз чӀем гуьцӀна паквилиз акъудна. Мадни ада вичихъ галай вири къаб-къажахни галаз къурбанган[†] чӀем гуьцӀна паквилиз акъудна[+]. 2Исраилдин регьберри, сихилрин кьиле акъвазнавайбуру, къелемдиз къачунин гьакъиндай жавабдарар тир тайифайрин[†] регьберри садакьаяр гана. 3Абуру Реббидиз, ибур вири Алачухдин[†] вилик эцигуналди, къав чӀугунвай ругуд дапураг ва цӀикьвед жунгав, гьар са регьбердин патай са жунгав ва гьар кьведан патай са дапураг гана.

4Реббиди Мусадиз лагьана: 5«Абурувай, Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъдай чӀавуз гъилик авун патал, а затӀар къачу. Абур левийрив, гьар садавай вичин къуллугъди тӀалабзавайди вуч ятӀа, гьам вахце».

6Мусади дапурагарни малар кьабулна ва абур левийрив вахгана. 7Ада кьве дапурагни кьуд мал, абурун къуллугъди тӀалабзавайвал, гершанийрив вугана[+] 8ва кьуд дапурагни муьжуьд мал, абуру Итамаран, хахам Гьарунан хцин, гъилик кваз авур къуллугъди тӀалабзавайвал, мерарийрив вугана[+]. 9Амма къегьатийрив Мусади са затӀни вуганач, вучиз лагьайтӀа къайгъудик кутунвайди абуру чпин къуьнераллаз ялна кӀанзавай пак тир къаб-къажах тир[+].

10Къурбангандивай чӀем гуьцӀайдалай кьулухъ, регьберри ам талукьарун патал къурбандар гьазурна ва абур къурбангандин патав гъана. 11Реббиди Мусадиз лагьанай эхир: «Гьар юкъуз регьберрикай сада къурбангандиз талукьарун патал вичин садакьа гъурай».

12Сад лагьай юкъуз Ягьудан[†] тайифадай тир Аминадабан хва Нагьшуна садакьа авуна[+].

13Адан садакьа ибарат тир: ибадатханадин гьисабдалди вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай ва чеб фан къурбанд[†] авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай гимишдин кур ва пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин бади; 14хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур;[+] 15кунуг[†] яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар,[+] 16гунагьдай къурбанд[†] яз са кьун[+] 17ва суварин къурбанд[†] яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Аминадабан хва Нагьшунан садакьа гьа ихьтинди тир[+].

18Кьвед лагьай юкъуз садакьа Исахарин регьбер, Цуаран хва Натанаила гана[+].

19Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 20хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 21кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 22гунагьдай къурбанд яз са кьун 23ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Цуаран хва Натанаилан садакьа гьа ихьтинди тир.

24Пуд лагьай юкъуз садакьа Забулунан тайифадин регьбер, Гьелунан хва Элиаба гана[+].

25Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 26хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 27кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 28гунагьдай къурбанд яз са кьун 29ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Гьелунан хва Элиабан садакьа гьа ихьтинди тир.

30Кьуд лагьай юкъуз садакьа Рувенан тайифадин регьбер, Шедеуран хва Элицура гана[+].

31Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 32хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 33кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 34гунагьдай къурбанд яз са кьун 35ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Шедеуран хва Элицуран садакьа гьа ихьтинди тир.

36Вад лагьай юкъуз садакьа Шимунан тайифадин регьбер, Цуришаддаян хва Шелуьмияла гана[+].

37Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 38хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 39кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 40гунагьдай къурбанд яз са кьун 41ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Цуришаддаян хва Шелуьмиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

42Ругуд лагьай юкъуз садакьа Гадан тайифадин регьбер, Дегуялан хва Элиасафа гана[+].

43Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 44хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 45кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 46гунагьдай къурбанд яз са кьун 47ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Дегуялан хва Элиасафан садакьа гьа ихьтинди тир.

48Ирид лагьай юкъуз садакьа Ифраиман тайифадин регьбер, Амигьудан хва Элишама гана[+].

49Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 50хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 51кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 52гунагьдай къурбанд яз са кьун 53ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Амигьудан хва Элишаман садакьа гьа ихьтинди тир.

54Муьжуьд лагьай юкъуз садакьа Манашедин тайифадин регьбер, Педацуран хва Гамалияла гана[+].

55Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 56хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 57кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 58гунагьдай къурбанд яз са кьун 59ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Педацуран хва Гамалиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

60КӀуьд лагьай юкъуз садакьа Бунъяминан тайифадин регьбер, Гидеунидин хва Абидана гана[+].

61Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 62хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 63кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 64гунагьдай къурбанд яз са кьун 65ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Гидеунидин хва Абиданан садакьа гьа ихьтинди тир.

66ЦӀуд лагьай юкъуз садакьа Данан тайифадин регьбер, Амишадаян хва Агьиэзера гана[+].

67Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 68хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 69кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 70гунагьдай къурбанд яз са кьун 71ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Амишадаян хва Агьиэзеран садакьа гьа ихьтинди тир.

72ЦӀусад лагьай юкъуз садакьа Ашеран тайифадин регьбер, Ахранан хва Пагияла гана[+].

73Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 74хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 75кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 76гунагьдай къурбанд яз са кьун 77ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Ахранан хва Пагиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

78ЦӀикьвед лагьай юкъуз садакьа Нифталидин тайифадин регьбер, Энанан хва Агьира гана[+].

79Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 80хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 81кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 82гунагьдай къурбанд яз са кьун 83ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Энанан хва Агьиран садакьа гьа ихьтинди тир.

84Талукьарун патал къурбангандивай чӀем гуьцӀай чӀавуз ингье Исраилдин регьберри авур садакьаяр: гимишдин цӀикьвед кур, гимишдин цӀикьвед бади ва къизилдин цӀикьвед кур. 85Гимишдин гьар са курунин заланвал вишни къанни цӀуд шекъел ва гьар са бадидин – пудкъанни цӀуд шекъел тир. Вири санлай и къаб-къажахдин заланвал ибадатханадин шекъелдин гьисабдай кьве агъзурни кьуд виш шекъел тир. 86Хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай къизилдин гьар са курунин заланвал ибадатханадин шекъелдин гьисабдай цӀуд шекъелдиз барабар тир. Вири санлай къизилдин курунин заланвал вишни къад шекъел тир. 87Кунугрин вири гьайванрин кьадар цӀикьвед таза жунгав, цӀикьвед гьер са йис хьанвай цӀикьвед кьар ва абуруз лазим фан къурбандарни тир. ЦӀикьвед кьун гунагьдай къурбанд авунай. 88Суварин къурбанддиз серф авунвай вири гьайванрин кьадарди къанни кьуд жунгав, пудкъад гьер, пудкъад кьун ва са йис хьанвай пудкъад кьар жезвай. Талукьарун патал къурбангандивай чӀем гуьцӀай чӀавуз авунвай садакьаяр гьа ихьтинбур тир.

89Муса Реббидихъ галаз рахун патал Гьалтунин Алачухдиз гьахьайла, адаз Икьрардин сандухдин «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсахдаллай кьве херупӀдин[†] арадай вичихъ галаз Ребби рахадай ван къведай. Гьа икӀ Ам адахъ галаз рахадай[+].

#### 8


Чирагъар эцигнавай къайда

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарунахъ галаз рахух ва адаз лагь: „Вуна ирид чирагъ эцигдайла, абуру чирагъгандин вилик пад экуь авурай“».

3Гьарунани гьа икӀ авуна. Ада, Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганайтӀа, чирагъар абуру чирагъгандин вилик патаз экв гудайвал эцигна. 4Ингье чирагъган гьикӀ тӀуькӀуьр хьанвайтӀа: ам гатанвай къизилдикай раснавай – дибдилай цуькверал кьван. Чирагъган Реббиди Мусадиз къалурай чешнедиз килигна туькӀуьрнавай.


Левияр михьивилизни паквилиз акъудун

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Левияр амай Исраилдин рухвайрикай чара ая ва абур михьивилиз акъуд. 7Абур михьивилиз акъудун патал икӀ ая: абур михьивилиз акъуддай целди хъичина, ва абуру вири беден турай ва парталар чуьхуьрай. ИкӀ абур михьи[†] жеда[+]. 8Абуру лап хъсан гъуьруькай къачунвай ва чӀем какадарнавай лазим тир фан къурбандни[†] галаз кунуг[†] патал таза жунгав къачурай, вуна лагьайтӀа гунагьдай къурбанд[†] яз кьвед лагьай таза жунгав къачу[+]. 9Левияр Гьалтунин Алачухдин[†] вилик гъваш ва Исраилдин вири эл кӀватӀа. 10Левияр Реббидин вилик акъвазара, ва исраилвийри абурал гъилер эциграй[†]. 11Гьаруна левияр, абурувай Реббидиз къуллугъ ийиз жедайвал, зурзун-къурбанд яз Реббидиз акъудрай.

12Левийри жунгаврин кьилерал гъилер эцигайла, левийрин гунагьрилай гъил къахчун патал са жунгав Реббидиз гунагьдай къурбанд ая, муькуьдини – кунуг. 13Левияр Гьарунанни адан рухвайрин вилик акъвазара, ва абур, зурзун-къурбанд яз, Реббидиз акъуд. 14ИкӀ вуна левияр амай Исраилдин рухвайрикай чара ийида, ва левияр Зибур жеда[+].

15Вуна левияр михьивилиз акъудайла ва абур зурзун-къурбанд яз акъудайла, абур, къуллугъун патал, Гьалтунин Алачухдиз гьахьрай. 16Абур, чеб михьиз Зав вахкун лазим тир Исраилдин рухваяр я. За абур Жуваз Исраилдин рухвайри гьар гьим хьайитӀани сифте веледдин, сифте ругулдин чкадал къачузва[+]. 17Исраилдин рухвайрин сифте ругул – инсандин ва я гьайвандин – Заз талукь я. За абур, Мисрида авай сифте ругулар рекьидайла, Жуваз чара авунай. 18За левияр Исраилдин сифте рухвайрин чкадал къачуна. 19За левияр, абуру исраилвийрин чкадал Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун ва абур патал гунагьрилай гъил къахчун патал, Гьаруназ ва адан рухвайриз Исраилдин рухвайрин патай садакьа яз тайин авунва. И чӀавуз Исраилдин рухваяр лагьайтӀа ибадатханадиз мукьва жедач ва абурук са балани акатдач»[+].

20Мусади, Гьаруна ва Исраилдин вири элди левийриз Реббиди Мусадиз лагьайвал дуьм-дуьз гьакӀ авуна. 21Левийри чеб михьивилиз акъудна ва парталар чуьхвена. Гьаруна абур зурзун-къурбанд хьиз Реббидиз акъудна, ва абур михьивилиз акъудун патал гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана. 22Идалай кьулухъ левияр Гьарунан ва адан рухвайрин гъилик кваз къуллугъ авун патал Гьалтунин Алачухдиз гьахьна ва левийриз Реббиди Мусадиз гьикӀ эмирнайтӀа, гьакӀ авуна.

23Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Им левийриз талукь я: къанни вад ва гьадалай гзаф йисар хьанвай итимар Гьалтунин Алачухда чпи тамамарна кӀанзавай, чпин хиве тунвай крарив эгечӀрай,[+] 25амма яхцӀурни цӀуд йис тамам хьайила, датӀана къуллугъ авуникай къерех хьурай ва мад къуллугъ хъувун тавурай. 26Абурувай чпин стхайриз Гьалтунин Алачухда чпин везифаяр кьилиз акъудунин карда куьмекар гуз жеда, амма чпи къуллугъ тавурай. Идакди вуна левийриз чпин везифаяр виле акьадайвал ийида».

#### 9


Песагь кьиле тухун

1Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ кьвед лагьай йисан сад лагьай вацра Синайдин[†] кьурумда Ребби Мусадихъ галаз рахана. Ада лагьана: 2«Исраилдин рухвайри Песагь[†] лазим тир вахтунда кьиле тухурай[+]. 3Ам тайинарнавай вахтунда, рагъдандиз, алай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз вири къалурнавай къайдайрал ва тагькимрал амал авуна кьиле твах».

4Мусади Исраилдин рухвайриз Песагь кьиле твах лагьана, 5ва абуруни Синайдин кьурумда, рагъдандиз, сифте вацран цӀукьуд лагьай юкъуз икӀ авуна. Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир авунатӀа, вири дуьм-дуьз гьакӀ авуна.

6Амма абурукай са бязибурувай Песагь а юкъуз къейд ийиз хьанач, вучиз лагьайтӀа мейитдик хкӀуна чиркин хьанвай. Лап гьа юкъуз Мусадинни Гьарунан кьилив атана[+] 7абуру Мусадиз лагьана: «Мейитдик хкӀуна чун чиркин хьана, амма чун тайинарнавай вахтунда Исраилдин вири рухвайрихъ галаз санал Реббидиз ийидай умуми къурбандрикай къерех авун квез герек я?» 8«Куь гьакъиндай Реббиди вуч эмир ийидатӀа за чирдалди, вил алаз акъваз», – жаваб гана Мусади.

9Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухвайриз лагь: „Квекай ва я куь эвледрикай сад мейитдик хкӀуналди чиркин хьайитӀа, я тушни яргъал рекье аваз хьайитӀа, адавай гьар гьикӀ хьайитӀани Реббидин Песагь къейд ийиз жеда. 11-12Ада ам кьвед лагьай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз рагъдандиз къейд авурай. Ада тӀили фахъ ва туькьуьл хъчарихъ галаз, пакамалди адакай са затӀни тун тавуна ва гьич са кӀарабни хун тавуна, кӀел тӀуьрай. Песагь кьиле тухудайла, ада вири къалурнавай къайдаяр кьиле тухурай[+][+]. 13Амма вич михьи ва рекье авачир касди Песагь къейд тавуртӀа, ам вичин халкьдикай акъудна гадарда, вучиз лагьайтӀа ада тайинарнавай вахтунда Реббидиз садакьа ганач. Ада жавабдарвал чӀугвада.

14Куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайдаз Реббидин Песагь къейд ийиз кӀан хьайитӀа, ада къалурнавай къайдаяр ва тагькимар кьилиз акъудрай. Квехъ гьам куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайдахъ, гьамни уьлкведин эгьлидихъ сад хьтин къалурнавай къайдаяр хьурай“»[+].


Алачухдин кьилел циф

15КӀвал, Шагьидвилин Алачух[†], эцигай юкъуз, цифеди кӀевна. Нянилай пакамалди ам Алачухдин винел алаз хьана ва цӀуз ухшар тир[+]. 16ДатӀана гьа икӀ тир: цифеди ам юкъуз кӀевдай, йифиз лагьайтӀа ам цӀуз ухшар тир. 17Циф Алачухдал хкаж хьайи чӀавуз исраилвияр рекье гьатдай. Гьинал циф акъваз хьайитӀа, гьанал Исраилдин рухвайри кун кутадай[+]. 18Реббидин эмирдалди Исраилдин рухваяр рекье гьатдай, ва Адан эмирдалди кун кутадай. Циф Алачухдал аламай кьван, абур кундал алаз жедай. 19Гьатта циф Алачухдин винел хейлин вахтуналди аламаз хьайитӀани, Исраилдин рухвайри Реббидиз яб гудай ва рекьиз экъечӀдачир. 20Бязи вахтара циф Алачухдин винел са шумуд юкъуз жедай. Тек са Реббидин эмирдалди абур кун кутуна акъваздай, ва Адан эмирдалди рекье гьатдай. 21Бязи вахтара циф нянилай пакамалди акъваздай, пакамахъ ам хкаж хьайи чӀавуз лагьайтӀа, абур рекье гьатдай. Юкъуз ва я йифиз, мус циф хкаж хьайитӀани, абур рекьиз экъечӀдай. 22Кьве юкъуз, са вацра ва гьадалайни гзаф – гьикьван чӀавалди циф Алачухдин винел алаз хьайитӀани, Исраилдин рухваяр кундал аламукьдай ва рекьиз экъечӀдачир. Амма ам хкаж хьайила, абур рекье гьатдай. 23Реббидин эмирдалди абуру кун кутадай, ва Адан эмирдалди рекье гьатдай, чпиз Реббиди Мусадин мецелай гузвай эмирар кьилиз акъуддай.

#### 10


Гимишдин къаргъуяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Эл кӀватӀун ва кундилай элячӀун патал гимишдикай гатанвай кьве къаргъу раса. 3Абурай кьведайни ван авурла, вири эл Гьалтунин Алачухдин[†] сивел ви патав кӀватӀ хьурай. 4Садай ван авурла, ви патав регьберар – Исраилдин сихилрин кьиле акъвазнавайбур кӀватӀ хьурай. 5КӀеви ван авурла, рагъэкъечӀдай пата кун кутунвай тайифаяр[†] рекье гьатрай[+]. 6Кьвед лагьай гъилера кӀеви ван атайла, чпин кунар кьибле пата кутунвай тайифаяр рекье гьатрай. КӀеви ван рекье гьатунин лишан жеда[+]. 7Санал кӀватӀ хьуникай хабар гудайла, къаргъуйрив ван ийиз тур, амма кӀеви ванер акъудмир.

8Къаргъуйрив хахамри, Гьарунан рухвайри, ван ийиз тада. Куьн ва къведай несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. 9Куь чилел квев чуькьвена кьулухъ чӀугваз тазвай душмандихъ галаз женг чӀугваз экъечӀайла, къайгъуйрай кӀеви ванер акъуд. И чӀавуз куьн Реббидин, куь Аллагьдин, рикӀел хкведа ва душманрикай хуьда[+]. 10Шадвилерин вахтунда, ЦӀийивацран ва маса суварриз, кунугрин[†] ва суварин къурбандрин[†] винел къаргъуяр ягъа – им куь Аллагьдин вилик куьн рикӀел хкун жеда: Зун Ребби, куь Аллагь я»[+].


Синай дагъдилай уьлкведин сергьятдал кьван


(10:11–14:45)


Исраилвияр Синай туна фин

11Кьвед лагьай йисан кьвед лагьай вацран къад лагьай юкъуз циф Шагьидвилин Алачухдин[†] винелай хкаж хьана. 12Исраилдин рухваяр Синай[†] кьурумдай рекьиз экъечӀна ва, циф Паран кьурумдал акъваз жедалди, санай-саниз сиягьат авуна[+]. 13Абур Мусадин мецелай тир Реббидин эмирдалди сифте сефер яз рекье гьатнай.

14Сифте вичин пайдахдик кваз Ягьудан[†] кундал алай кьушунни абурун хизанар юзана. Ягьудан тайифадин[†] кьиле Аминадабан хва Нагьшун акъвазнавай[+]. 15Цуарран хва Натанаил Исахаран тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 16Гьелунан хва Элиабни – Забулунан тайифадин кьушундин кьиле. 17Алачух кӀватӀна ва ам ялзавай гершаниярни мерарияр рекье гьатна[+].

18Гуьгъуьналлаз чпин пайдахдик кваз Рувенан кьушунни абурун хизанар виликди фена. Рувенан тайифадин кьиле Шедеуран хва Элицур акъвазнавай[+]. 19Цуришаддаян хва Шелуьмиял Шимунан тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 20Дегуялан хва Элиасаф, – Гадан тайифадин кьушундин. 21Ахпа, пак тир къаб-къажахни гваз къегьатияр рекье гьатна. Алачух абур цӀийи чкадал агакьдалди ягъун лазим тир[+].

22Гуьгъуьналлаз чпин пайдахдик кваз Ифраиман кундал алай кьушунни абурун хизанар рекье гьатна. Ифраиман тайифадин кьиле Амигьудан хва Элишам акъвазнавай[+]. 23Педацуран хва Гамалиял Манашедин тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 24Гидеунидин хва Абиданни – Бунъяминан тайифадин кьушундин.

25Эхиримжибур яз, вири дестейрин далу пад хуьз, чпин пайдахдик кваз Данан кундал алай кьушунни абурун хизанар рекьиз экъечӀна. Данан тайифадин кьиле Амишадаян хва Агьиэзер акъвазнавай[+]. 26Ашеран тайифадин кьушундин кьиле Ахранан хва Пагиял, 27Энанан хва Агьирни – Нифталидин тайифадин кьушундин кьиле. 28Абур рекье гьатдайла, Исраилдин рухвайрин кьушун жергейра аваз финин къайда гьа ихьтинди тир.


Вичин халкь Аллагьди Вичи тухун

29Мусадин яран буба тир мидиянви Регуилан яни ЙитӀаран хва Гьабабаз Мусади икӀ лагьана: «Чун Реббиди вичикай: „За ам квез гуда“ – лагьай вилаятдиз рекье гьатда. Чахъ галаз ша, чнани вахъ галаз хъсан рафтарвал ийида, Реббиди Исраилдиз хъсанвилер хиве кьунва эхир»[+]. 30«Ваъ, зун фидач. Зун жуван чилел мукьва-кьилийрин патав хъфида».

31Амма Мусади лагьана: «Тавакъу ийизва, чун тамир. Ваз кьурумда чна гьинал кун кутуна кӀандатӀа чида эхир, ва чаз рехъ къалурдайди жеда. 32Вун чахъ галаз фейитӀа, чна Реббиди чи гъиле твадай вири кван вахъ галаз пайда».

33Абур Реббидин дагъдилай рекье гьатна ва пуд юкъуз фена. Реббидин Икьрардин сандух абуруз ял ядай чка къалуриз, пуд юкъуз абурун вилик кваз фена, 34Реббидин циф лагьайтӀа, кундилай элячӀна абур рекье гьатай чӀавуз, юкъуз абурун винел алай[+]. 35Икьрардин сандух рекье гьатайла, Мусади лугьудай:

«Къарагъ, Ребби!
Вири душманар гьарнихъ чукӀурай;
Вун гзаф такӀанбур Ви вилик акатна катрай»[+].

36Сандух акъваз хьайила, ада лугьудай:

«Ребби, элкъвена хъша
Исраилдин сан-гьисаб авачир агъзуррин патав».

#### 11


Исраилвийрин гъулгъула

1Халкьди Реббидин вилик четинвилерикай шел-хвал ийизвай, ва, абурун ван хьана, Адаз хъел атана. Реббидин цӀай абурун арада куз гатӀунна ва кундин са къерех терг ийиз хьана[+]. 2Халкьди куьмекдиз Мусадиз эверна. Мусади Реббидиз дуьа авуна, ва цӀай хкахьна[+]. 3А чкадиз Тавера лагьана тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа Реббидин цӀай абурун арада канай.

4Абурун арада авай чара ксариз рикӀел атай герек авачир вуч хьайитӀани кӀан жез хьана. И чӀавуз Исраилдин рухвайрини абурухъ галаз санал мад шехьиз лугьуз хьана: «Чна садра як тӀуьнайтӀа![+] 5Чна Мисрида гьавая тӀуьр гъед, афнияр, халияр, чичӀекар ва серкер чи рикӀел алама. 6Амма гила чи аман атӀанва. ЗатӀни, гьич са затӀни, – чаз аквазвайди анжах са мангьу я!»[+]

7Мангьу лагьайтӀа, кӀешниш тумариз ухшар тир, ранг адан экуь-хъипиди тир. 8Жемятди фена ам кӀватӀдай, ахпани гъилин регъвера регъведай ва я такӀвара куьлуь ийидай. Абуру ам хъенчӀин гетӀеда гьазурдай я тушни адакай тӀунутӀар ийидай. Дадунал атайла, ам зейтундин чӀем[†] кваз чранвай тӀунутӀриз ухшар тир[+]. 9Няниз кундал чиг ацукьдай чӀавуз, адал гьакӀ мангьуни ацукьдай.


Мусадихъ куьмекдарар хьун

10Мусадиз гьар са тухумда авай инсанар чпин алачухрин сивел гьикӀ шехьзаватӀа ван хьана. Реббидиз гзаф хъел атана, ва Мусадин пер хана. 11Ада Реббидивай хабар кьуна: «Вуна заз вуч себеб яз икьван азаб гузва? Ви вилерай заз майил тахьун куьвай я, вуна зал и халкьдин парни эцигиз? 12И халкь залай хьанвайди яни кьван? Ам за хайиди яни? Вучиз вуна заз ам, аялрихъ гелкъведай къариди куьрпе гъилерал кьадайвал, вуна кьин гана абурун бубайриз хиве кьунвай уьлкведиз ам гъилерал кьуна тухун эмирзава? 13За и халкь патал як гьинай жагъурда? Абур зи вилик шехьзава ва икӀ лугьузва: „Чаз як це!“ 14Завай и халкьдин пар текдиз ялиз жедач; и кар патал зи къуватар тӀимил я[+]. 15Ваз захъ галаз ихьтин рафтарвал ийиз кӀанзаватӀа, тавакъу я Ваз, зун лап гьа инал ажалдин иеси ая, Ви вилерай заз майил жагъанатӀа, заз зи бедбахтвал таквадайвал»[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: «Ваз чеб Исраилдин халкьдин регьберар яз чидай Исраилдин агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас Зи патав гъваш. Абур Гьалтунин Алачухдин[†] патав атурай ва вахъ галаз анал акъвазрай[+]. 17Зун эвичӀна вахъ галаз гьанал рахада. За вак квай Руьгьдикай къачуна абурал эцигда. Абуру ваз, вуна текдиз ял тийидайвал, халкьдин пар ял ийиз куьмекда.

18Халкьдиз лагь: „Пакагьан йикъалди куьне куьн михьивилиз акъуд, ва куьне як неда. Реббидиз куьн: ‹Садра чна як кьванни тӀуьнайтӀа! Мисрида хъсан тир!› – лугьуз шехьзавайди ван хьана. Реббиди квез як гуда[+]. 19Куьне ам са юкъуз, кьве, вад, цӀуд, къад юкъуз ваъ, 20та са вацра, ам куь нерин хилерай хкведайвал ва квез такӀан къведайвал жедалди неда, вучиз лагьайтӀа куьне куь арада авай Ребби кьабулнач ва Адан вилик: ‹Чун Мисридай вучиз экъечӀнай!› – лугьуз шехьна“».

21Мусади лагьана: «Зун ина ругуд виш агъзур ях итимрин арада ава, амма Вуна: „За абур та са вацра якӀалди тухарда!“ – лугьузва[+]. 22Абур патал вири маларни лапагар тукӀуртӀани, гьич абуруз им бес жедани? Абур патал гьуьле авай кьван вири гъетер кьуртӀани, абуруз им бес жедани?» 23Реббиди Мусадиз жаваб гана: «Реббидин гъил куьруь яни? Исятда ваз За ваз лагьай гаф кьилиз акъатдани-акъатдачни аквада»[+].

24Муса экъечӀна ва Реббиди вуч лагьанатӀа халкьдив агакьарна. Ада агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас кӀватӀна ва абур элкъвена Алачухдин вири патаривай акъвазарна. 25И чӀавуз Ребби цифедик кваз эвичӀна ва адахъ галаз рахана. Ада адак квай Руьгьдикай къачуна ва пудкъанни цӀуд агъсакъалдик кутуна. Руьгь абурук акатна, ва абур Аллагьдин мецелай рахана, амма ахпа акъваз хьана.

26Чпин тӀварар Элдадни Медад тир кьве кас кундал аламукьнамай. Абурни агъсакъалрин жергейра кхьенвай, амма Алачухдин патав фенвачир. Абурукни Руьгь акатна, ва абур кундал Аллагьдин мецелай рахаз хьана. 27Са жегьилди зверна атана Мусадиз лагьана: «Элдадни Медад кундал Аллагьдин мецелай рахазва».

28Вич лап жегьил чӀавалай Мусадин куьмекдар тир Нунан хва Шуая[†] лагьана: «Муса, зи агъа, абур акъвазара!» 29Амма Мусади жаваб гана: «Вуна зун патал гъайравал ийизвани? Садра заз Реббидин халкьдик акатзавай вирибурукай пайгъамбарар[†] хьанайтӀа! Садра Реббиди абурал Вичин Руьгьдикай ракъурнайтӀа!»

30Ахпа Мусани Исраилдин агъсакъалар элкъвена кундал хтана.


Реббидин патай тир туртурар

31Ингье Реббидин патай тир гар акъатна ва гьуьлелай туртурар гъана. Ада абур кундин вири патарихъай чилелай саки кьве кьуьнтуьн къат жедайвал, гьар са патахъ са йикъан рехъ чӀугвадай мензилдиз гьарнихъ чукӀурна[+]. 32Вири гьа юкъуз, вири йифиз ва пакадин вири юкъуз жемят туртурар кӀватӀиз фена, ва садани цӀуд гьуьмердилай тӀимил тушиз кӀватӀна. Абуру кундин вири мензилда абур элкъвена гьарнал эцигна. 33Гьеле як, ам жакьвадалди вилик абурун сарарал аламаз, Реббидиз халкьдикай хъел атана ва адаз гзаф кӀеви ягъун кьуна. 34Гьавиляй и чкадиз Къибрат-Гьатагьава тӀвар ганва: ана рикӀиз атай вуч хьайитӀани кӀан хьайибур кучукнай.

35Къибрат-Гьатагьавадай халкь Гьацерат галайвал рекье гьатна ва гьана акъваз хьана[+].

#### 12


Мириамани Гьаруна Мусадал пехилвал авун

1Мириамани Гьаруна Мусадиз кушви тир папан патахъай ахмур ийизвай, вучиз лагьайтӀа ада кушвийрикай паб къачунвай. 2Абуру лугьудай: «Ребби анжах са Мусадихъ галаз раханайни кьван? Бес ам чахъ галазни раханачирни?» Реббидиз идан ван хьана.

3Муса лагьайтӀа хъуьтуьл хесетрин, чилел виридалайни хъуьтуьл кас тир.

4Садлагьана Реббиди Мусадиз, Гьаруназ ва Мириамаз лагьана: «Пудни санал Гьалтунин Алачухдал[†] ша», – ва абур пудни экъечӀна фена.

5Ребби цифедин гулуник кваз эвичӀна. Ам Алачухдин сивел акъвазна ва Гьаруназни Мириамаз вичин кьилив эверна, ва абур кьведни вилик экъечӀна. 6И чӀавуз Ада лагьана:

«Яб це кван зи гафариз!
Куь арада Реббидин пайгъамбар[†] аватӀа,
Зун адаз вилерикай карагзавай затӀ хьиз ачух жезва,
Адахъ галаз ахварра рахазва[+].
7Амма Зи лукӀ Мусадихъ галаз икӀ туш;
адаз вири Зи халкьдин юкьва вафа ава[+].
8Адахъ галаз Зун чин-чинал рахазва,
Ачухдиз, айгьамралди ваъ;
Адаз Реббидин къамат аквазва.
Бес квез гьикӀ кичӀе хьанач
Зи лукӀ Мусадиз ахмур ийиз?»[+]

9Реббидиз абурукай хъел атана ва яргъаз хьана.

10Циф Алачухдал хкаж хьайила, Мириам лацу жив хьтин жузамди[†] кӀевна. Гьарун адахъ элкъвена ва ам жузамди кьунвайди акуна[+]. 11Ада Мусадиз лагьана: «Минет я ваз, зи агъа, чна чи ахмакьвиляй авур гунагьдай чаз жаза гумир. 12Адакай вич гьеле дидедин руфунай экъечӀайла, бедендин са пай ктӀана руг хьанвай чан аламачиз хайи куьрпедиз ухшарди ийимир».

13Мусадини Реббидиз дад-бидад авуна: «Аллагь, Ваз тавакъу хьурай, ам сагъара!» 14Амма Реббиди жаваб гана: «Адан бубади адан чиниз тфу вегьенайтӀа, ам ирид йикъан вахтунда русвагьвилик жедачирни? Ам ирид йикъан вахтуналди кундилай къерехдиз акъудрай; ахпа адавай элкъвена хквез жеда»[+].

15Мириам ирид юкъуз кундилай къерехда туна, ва ам элкъвена хкведалди халкь рекьиз экъечӀнач.

#### 13


Къенанда чинеба кьил акъудна чирун


(Киххьей Къанун 1:19-25)

1[•]Ахпа халкьди Гьацерат туна ва Паран кьурумда кун кутуна[+].

2Реббиди Мусадиз лагьана: 3«За Исраилдин рухвайриз гузвай Къенандин[†] чилер къекъвена чирун патал инсанар ракъура. Абурун гьар са тайифадай[†] са регьбер тайинара».

4Мусади абур, Реббидин эмирдалди, Паран кьурумдай ракъурна. Абур Исраилдин вири рухвайрин регьберар тир[+]. 5Ингье абурун тӀварар:

Рувенан тайифадай – Закуран хва Шамуагь;

6Шимунан тайифадай – Гьуригьан хва ШафатӀ;

7Ягьудан[†] тайифадай – Яфунедин хва Калеб;[+]

8Исахаран тайифадай – Юсуфан хва Игал;

9Ифраиман тайифадай – Нунан хва Гьаши;

10Бунъяминан тайифадай – Рафудин хва ПалтӀи;

11Забулунан тайифадай – Садидин хва Гадиял;

12Юсуфан тайифадай (Манашедилай) – Сусидин хва Гадди;

13Данан тайифадай – Гемалидин хва Амиял;

14Ашеран тайифадай – Мукаилан хва Сетур;

15Нифталидин тайифадай – Вафсидин хва Нагьби;

16Гадан тайифадай – Махидин хва Геуиял.

17Мусади къекъвена чилерай кьил акъудна чириз ракъурайбурун тӀварар гьа ибур я. (Нунан хва Гьашидал лагьайтӀа Мусади Шуай[†] тӀвар эцигнай.)[+]

18Абур Къенандай кьил акъудна чириз ракъурдайла, Мусади лагьана: «Негевдилай яна дагъдин дуьзенрал элячӀ. 19Им гьихьтин чил ятӀа, ана авайди гьихьтин халкь ятӀа, ам зурбади яни, я тушни зайифди, адан кьадар гзаф яни, тӀимил яни килиг. 20Ада уьмуьр тухузвай чил гьихьтинди я, хъсанди яни, писди? Ада гьихьтин шегьерра уьмуьр тухузва: абур цлар галачирбур, я тушни сенгерар янавайбур яни? 21Анин накьв гьихьтинди я, бегьер гудайди яни, я туштӀа бегьер тагудайди? Ана тарар авани, авачни? ВикӀегь хьухь, а чилин няметар хкваш. Гьа гила ципицӀар чрадай девирни алукьнава».

22Абурни фена Цин кьурумдилай эгечӀна лап Лева-ГьаматӀадин патарив гвай Регьабдал къведалди чилерай кьил акъудна чирна. 23Абур Негевдиз фена ва ана Анакьанрикай тир Ахимана, Шешая ва Талмая уьмуьр тухузвай Хеврандиз атана. Хевран Мисрида авай Цагьандилай ирид йис фад эцигнавайди тир[+]. 24Эшкал кьерез мугьман хьайила, абуру са ципицӀдин кӀунчӀ квай хел атӀана ва абурукай кьведа ам лашунихъ акална ялна. Мадни абуру чпихъ галаз анарар ва инжилар къачуна[+]. 25И чкадиз, ана Исраилдин рухвайри атӀай ципицӀдин кулуниз килигна, Эшкал кьер тӀвар гана.


Хтайбурун суьгьбет

26ЯхцӀур йикъалай абур кьил акъудна чирунар куьтягьна элкъвена хтана.

27Абур элкъвена Паран кьурумда авай Къадешдиз Мусадин, Гьарунан ва вири Исраилдин элдин патав хтана. Хтайбуру ана абурун ва вири элдин вилик гьахъ-гьисаб гана ва и чилин майваяр къалурна. 28Абуру Мусадиз лагьана: «Чун вуна ракъурай пата хьана: ана гьакъикъатдани чиликай некни вирт хкатзава! Ингье анин майваяр. 29Амма ана уьмуьр тухузвай халкь къудрат авайди ва абурун шегьерарни сенгерар янавай ва лап чӀехибур я. Чаз ана гьатта Анакьан эвледарни акуна. 30Амалехъийри Негевда, хетийри, ябусвийри ва амарийри – дагъдин чилера, къенанвийри[†] лагьайтӀа гьуьлуьн къерехда ва Ярдан тирвал уьмуьр тухузва»[+]. 31Калеба Мусадин вилик халкь секинарна ва лагьана: «Ша фин ва а чилер кьан, им чалай алакьда эхир»[+].

32Амма адахъ галаз санал фейибуру лагьана: «Чавай а халкьарал вегьиз жедач – адак чи тӀем акакьдач».

33Абуру кьил акъудна чирай чил Исраилдин рухвайрин вилик русвагь ийиз лугьузвай: «Чна кьил акъудна чирай чили вичел амайбур тӀуьна куьтягьзава. Чаз ана акур вири инсанар кьакьан буйдинбур я. 34Чаз ана зурба жендекар авай пагьливанарни акуна. Анакьияр пагьливанрилай хьанвайбур я. Абурун патав чаз чун цицӀер хьиз аквазвай ва гьабурун вилерани гьахьтинбур тир»[+].

#### 14


Исраилвийрин гъулгъула


(Киххьей Къанун 1:26-46)

1[•]А йифиз вири элди гьарай акъудна ва кӀевиз шехьна. 2Вири Исраилдин рухвайри Мусадилайни Гьаруналай наразивал малумарна. Инсанри абуруз лугьуз хьана: «Агь, чун Мисрида кьенайтӀа хупӀ туширни! Я тушни ина, кьурумда![+] 3Вучиз Реббиди чун и чилел тухузва? Чун ана туруник акатна рекьида, чи папарни аялар лагьайтӀа, есирвиле гьатда. Чун паталди элкъвена Мисридиз хтайтӀа хъсан тушни?»

4Абуру сада садаз лугьуз хьана: «Ша, чна цӀийи регьбер хкягъин! Ша, чун элкъвена Мисридиз хквен!»

5И чӀавуз Мусани Гьарун кӀватӀ хьанвай Исраилдин элдин вилик метӀерал аватна[+]. 6Чеб къекъвена чил кьил акъудна чирайбурун арада хьайи Нунан хва Шуая[†] ва Яфунедин хва Калеба чпел алай парталар къазунна[+] 7ва Исраилдин вири элдиз лагьана: «Чун вичелай яна фейи ва вич кьил акъудна чирай а чил тежер хьтин хъсанди я. 8Реббиди чаз майил авуртӀа, ада чун вичикай некни вирт хкатзавай а чилел тухуда, ва ам чав вахкуда. 9Тек са Реббидиз акси жемир. А чилин эгьлийрихъай кичӀе жемир, вучиз лагьайтӀа чна абур регьятдиз кӀаник кутада. Абур далудикай магьрум хьанва, амма чахъ Ребби гала. Абурухъай кичӀе жемир»[+]. 10Амма вири эл абуруз къван гуникай рахазвай. И чӀавуз Реббидин баркалла[†] Гьалтунин Алачухдив Исраилдин рухвайрин вилик пайда хьана[+].


Мусади халкьдихъ авур дуьа

11Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьикьван гагьди и халкьди Заз нифрет ийида? Гьикьван гагьди абуру, За абурун арада къалурай кьван аламатризни килиг тавуна, Захъ агъун кьабулдач? 12За абурал тӀегъуьн ракъурда ва тергда, валай лагьайтӀа абурулай кьадардиз гзаф ва къудрат авай халкь арадал гъида»[+].

13Мусади Реббидиз лагьана: «Амма и кардикай Вуна и халкь Жуван гуж малумарна чпин арадай ахкъудай мисривийриз хабар жеда, ва абуру и чилел уьмуьр тухузвайбуруз ахъайда. 14Абурузни Вун, Ребби, и халкьдихъ галаз тирди, Вуна, Ребби, чинба-чин Жув акваз тазвайди, Ви циф абурун винел алайди, ва Вун юкъуз цифедин ва йифиз цӀун гул яз абурун вилик кваз физвайди ван хьанва[+]. 15Вуна вири и халкь са кас хьиз тергайтӀа, Вакай ван хьайи халкьари лугьуда: 16„Реббидилай и халкь Вичи кьин гана хиве кьунвай а чилел тухуз алакьнач. Гьавиляй Ада ам кьурумда телеф авуна“[+]. 17Гила гьа Вуна лагьайвал, я Агъа, Ви къуват малум хьурай:[+] 18„Ребби хъиле гьатайла, тади квачирди, мергьеметдал атайла, девлет авайди ва гунагьдилайни акси экъечӀунилай гъил къахчудайди я. Амма ам, бубайрин гунагьриз килигна, пуд ва кьуд лагьай несилдалди аялриз жаза гуналди, батӀулди гьахъвилиз акъуддайди туш“. 19Жуван чӀехи регьимдалди, Мисридин девирдилай къенин йикъалди гьикӀ гъил къахчунайтӀа, и халкьдин гунагьдилай гъил къахчу».

20[•]Реббиди жаваб гана: «Ви тӀалабуниз килигна, За адалай гъил къахчунва. 21Амма Зал чан алайди ва Реббидин баркаллади[†] вири чил ацӀурнавайди гьикӀ гьакъикъат ятӀа,[+] 22чпин арада За Мисрида ва кьурумда къалурай Зи Баркалла ва аламатар акурди, амма Заз яб тагана Зун цӀудра синагъ авурди вуж ятӀа, гьабурукай гьич садазни 23За кьин гана абурун бубайриз хиве кьунвай а чил аквадач. Ни Заз нифрет авунатӀа, гьабурукай гьич садазни ам аквадач[+]. 24Амма Зи лукӀ Калебан руьгь масад я, ва ам рикӀин сидкьидай Заз муьтӀуьгъ я. И кардай За ам вич гьаниз фейи а чилел тухуда ва адан эвледриз адакай мулк жеда[+]. 25Дуьзенра амалехъийрини къенанвийри[†] уьмуьр тухузватӀа, пака элкъвена НацӀун гьуьл галайвал кьурумдиз алад».


Гъулгъуладай жаза гун

26Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана:

27«Гьикьван гагьди и гунагькар элди Залай наразивал малумарда? Исраилдин рухвайри Залай наразивал малумардай чӀавуз вуч лугьузватӀа, Заз вири ван хьана. 28Абуруз лагь: „Зал чан алайди гьикӀ гьакъикъат ятӀа, – гаф я им лугьузвай Реббиди, – гьа куьне лагьайвал За авунни ийида. 29Куь мейитар и кьурумда гадарна жеда ва квекай кьад йис ва гьадалай гзаф йисар тамам хьанвай, чпин къелемдиз къачунвай ва Залай наразивал малумарай гьич садни,[+] 30са Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуай[†] квачиз, За гъилер хкажна квез кӀвал ийида лагьана кьин кьур а чилел фидач[+]. 31Куьне есир жеда лагьай куь аялар За тухуда ва квез виле такур чил абуруз гьихьтинди ятӀа чир жеда. 32Квекай рахайтӀа, куь мейитар гьа и кьурумда гадарда. 33Куьне вафа квадарунай азаб чӀугун яз, куь аялрикай, квекай лап эхиримжиди а кьурумда кьена ярх жедалди, ана яхцӀур йисуз чубанар жеда[+]. 34ЯхцӀур йисуз – куьне къекъвена чил кьил акъудна чирай гьар са йикъай са йис, – куьне куь гунагьдин азаб чӀугвада ва Заз далу гун вуч ятӀа чир жеда. 35Им За, Реббиди, лагьанва. Заз акси яз экъечӀай вири и гунагькар элдиз са рахунни алачиз За гьа икӀ ийида. Гьа и кьурумда абур квахьда; абур вири гьа ина рекьида“».

36Къекъвена чилерай кьил акъудна чириз ракъурайбур, ва чеб элкъвена хтана, а чилиз экъуьгъиз, вири эл Мусадиз акси акъвазарай, 37чил русвагь авур абур тӀегъуьндикди Реббидин вилик кьена. 38Къекъвена чилерай кьил акъудна чириз фейибурукай анжах са Нунан хва Шуай ва Яфунедин хва Калеб чан алаз амукьна[+].

39[•]Идакай Мусади Исраилдин рухвайриз ахъаяйла, абур кӀевиз шехьна. 40Пакамахъ фад къарагъна, абур дагъдин чилерин кукӀушрал хкаж жез хьана. «Чун гьазур я, – лагьана абуру. – Чун Реббиди хиве кьур а чилел фида; чна гунагькарвилиз рехъ гана». 41Амма Мусади лагьана: «Куьне Реббидин эмир вучиз чӀурзава? Квехъ агалкьун жедач. 42Фимир, квехъ Ребби галач эхир. Душманри куьн кукӀварда, 43куь вилик ана амалехъиярни къенанвияр[†] экъечӀда ва куьн туруник акатна рекьида, вучиз лагьайтӀа куьне Реббидиз далу гана, Ам квехъ галаз жедач»[+].

44Амма абуру я Реббидин Икьрардин сандух, я Муса кундилай элячӀнавачиртӀани, дагъдин чилерин кукӀушрал хкаж хьун патал рекье гьатунин жуьрэт авуна. 45Дагъдин чилера уьмуьр тухузвай амалехъийрини къенанвийри саналди эвичӀна, абур кукӀварна, ва Гьармадал кьван къвезвай вири рехъди хурук кутуна абурухъ галтугна[+].

#### 15


Хахамрикайни къурбандрикай


(15–19 кьилер)


Садакьайрин гьакъиндай къанун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн За квез ацукьна уьмуьр тухун патал гузвай чилел атайла, 3Адаз кудай къурбандар ийидайла, икӀ ая: куьне маларикайни лапагрикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀура, кунуг[†], вяддин ва я гуьгьуьл[†] ва сувар патал къурбандар гъваш,[+] 4а чӀавуз къурбанд ийизвайда Реббидиз гьиндин кьудай са пай чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай са пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд[†] ая. 5Кунуг ва я маса къурбанд ийизвай гьар са кьардихъ галаз чехирдин къурбанд[†] авун патал гьиндин кьудай са пай чехирни гъваш.

6Гьерехъ галаз санал гьиндин пудай са пай чӀеминихъ галаз какадарнавай эфадин цӀудай кьве пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан 7ва чехирдин къурбанд яз гьиндин пудай са пай чехир гъваш. Им Реббидиз хуш тир ни галай гум жеда.

8Реббидиз таза жунгав кунуг, вяддин ва суварин къурбанд[†] ийидай чӀавуз,[+] 9жунгавдихъ галаз санал гьиндин са пай чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбандни ая. 10Мадни чехирдин къурбанд яз гьиндин са пай чехирни гъваш. Им Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я[+]. 11Гьа икӀ гьар са таза жунгавдихъ, гьерехъ, кьардихъ ва бацӀидихъ галаз авуна кӀанда. 12Гьар къурбанддихъ галаз, къурбандрин кьадардиз килигна, гьа икӀ ая.

13Уьлкведин гьар са эгьлиди Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд ийидайла, гьа икӀ авурай. 14Масанай атана ацукьнавайдаз ва я куь арада уьмуьр тухудай мад са низ ятӀани Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд ийиз кӀан хьайитӀа, гьа куьне хьиз авурай. 15Къалурнавай къайдаяр куьн патал ва куьна уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал гьа сад хьтинбур хьурай. Къведай несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. Куьнни масанай атана ацукьнавайбур Реббидин вилик сад я:[+] 16куьн ва квехъ галаз санал уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал къанунар ва къайдаяр гьа сад хьтинбур хьурай“».

17Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн За куьн тухузвай а чилел атайла, 19ва ада вуч арадал гъайитӀа, гьам недайла, са пай Реббидиз садакьа ая. 20Сифте регъвей гъуьруькай авунвай лаваш садакьа ая; ам ратӀран патай хьиз садакьа ая. 21Реббидиз сифте регъвей гъуьруьн садакьаяр къведай вири несилрани ая.


Къастуналди тушир гунагьдай гудай садакьаяр

22Куьне тийижиз Реббиди Мусадиз авунвай и эмиррикай сад кьилиз акъуд тавуна,[+] 23Реббиди адан мецелай квез гьар вуч эмир авунватӀани – Реббиди эмир авур йикъалай ва гележегдани, къведай несилар патал, – 24им тийижиз хьайитӀа, вири элди Реббидиз хуш ни галай гум тир кунуг[†] яз, лазим тир фан[†] ва чехирдин къурбандни[†] галаз, са таза жунгав ва гунагьдай[†] са кьун къурбанд авурай[+]. 25Хахамди Исраилдин эл патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва абурулай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа им тийижиз хьайи кӀвалах я, ва абуру чпин къелетдай Реббидиз цӀун ва гунагьдай къурбандар[†] авуна. 26Исраилдин вири элдилай ва адахъ галаз уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбурулай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа вири халкьди къастуналди тушир кар авуна.

27Са касди чин тийиз гунагь авуртӀа, ада гунагьдай са йис хьанвай цӀегь къурбанд авурай[+]. 28Хахамди тийижиз гунагь авурди патал Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва ам патал и серенжем кьиле тухвайла, адалай гунагь алатда. 29Квехъ тийижиз гунагь авур вирибур патал, кӀандатӀа ам Исраилдин рухвайрикай сад хьуй, кӀандатӀа куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур, гьа сад хьтин къанун хьуй[+].

30Амма гьая квадарна пис векъидаказ гунагь ийизвай гьар ни хьайитӀани – кӀандатӀа ам уьлкведин эгьли хьуй, кӀандатӀа масанай атана ацукьнавайди, – Реббидин хатур кваз такьазвайди я. Ихьтин кас вичин халкьдин арадай акъудна гадарда[+]. 31Ада Реббидин гаф гьисаба кьунач, ада Адан эмир чӀурна: ам са рахунни алачиз вичин халкьдин арадай акъудна гадарна кӀанда, адаз жаза гун лазим я“».


Кишдин къайда чӀурайдаз кьиникьин жаза гун

32Исраилдин рухваяр кьурумда авайла, абуруз Кишдин юкъуз кӀарасар кӀватӀзавайди жагъана[+]. 33Ада кӀарасар кӀватӀзавайла, ам жагъайбуру ам Мусадинни Гьарунан ва вири элдин патав хкана. 34Ам къазамат авунвай, вучиз лагьайтӀа тайин тир къанун себеб яз, адаз вуч авуна кӀандатӀа чизвачир[+]. 35И чӀавуз Реббиди Мусадиз лагьана: «И кас рекьин лазим я. Вири элди кундилай къерехда адаз къван гурай»[+]. 36Элди ам кундилай алудна ва, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, ам къван гана кьена.


Парталрал алай курквачӀар

37Реббиди Мусадиз лагьана: 38«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Къведай вири несилра парталрин къерех тирвал курквачӀар ая, гьар са курквачӀдик вили рангунин гъалар жедайвал[+]. 39И курквачӀар квев, куьн абуруз килигиз, куьне Реббидин вири эмирар рикӀел хкидайвал ва абур кьилиз акъуддайвал, амма куь рикӀер ва вилер гьашервилин геле аваз тефидайвал, гваз жеда. 40ИкӀ куьне Зи вири эмирар рикӀел хуьда ва кьилиз акъудда, ва куьн куь Аллагьдиз талукь жеда[+]. 41Зун Ребби, куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я. Зун Ребби, куь Аллагь“[+].

#### 16


Кьарагь, Датан ва Абирам Мусадиз акси экъечӀун

1[•]Левидин хтул, Къегьатан хва, Йицгьаран сихилдай тир Къарагь ва рувенияр тир Датанни Абирам, Элиабан рухваяр ва Пелетан хва Ан, чӀуру къаст авуна,[+] 2Мусадин аксиниз экъечӀна. Абурухъ кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас исраилвияр, элдин регьберар, халкьдин арада машгьур чӀехи мертебада авай ксарни галай. 3Абур Мусадинни Гьарунан аксиниз экъечӀна ва абуруз лагьана:

– Куьн алатна гзаф яргъал фенва! Элдик акатзавай вирибур пак я, абурукай гьар сад, ва Реббини абурухъ галаз ава. Бес вучиз куьне Реббидин вири халкьдилай куьн вине кьазва?»[+]

4Идан ван хьайила, Муса чинихъди ярх хьана[+]. 5Ада Къарагьаз ва адан шерикриз лагьана: «Пака экуьнахъ Реббиди вуж Аданди ятӀа, вуж пак ятӀа ва низ Адаз мукьва жедай ихтияр аватӀа къалурда. Ада вуж хкягъайтӀа, гьадаз Адаз мукьва хьунин мумкинвал гуда[+]. 6Вуна, Къарагь, ва ви шерикри ингье вуч ийидатӀа: хуш атирдин ни галай затӀарик цӀай кутадай хекендазар къачу 7ва пака абура кузвай цӀивинар эциг, абурални Реббидин вилик атирдин ни галай затӀар эциг. Реббиди вуж хкягъайтӀа, гьам пак жеда. Куьн, левияр, алатна гзаф яргъал фенва!»[+]

8Мусади Къарагьаз лагьана: «Яб це, левияр! 9Квез Исраилдин Аллагьди куьн чара авуна, куьне Реббидин Алачухда[†] кӀвалахун, элдин вилик акъвазун ва адаз къуллугъ авун патал, Вичиз мукьва авун бес тушни[+]? 10Ада куьн ва куь миресар тир левияр Вичиз мукьва авунва, амма куьн хахамвални вахчун патал алахънава. 11Куьн ва куь шерикар Реббидин аксиниз экъечӀнава. Гьарун вуж я эхир, куьне адалай наразивал малумариз?»[+]

12Мусади Элиабан рухваяр тир Датаназни Абирамаз эверна. Амма абуру лагьана: «Чун къведач! 13Вуна чун вичикай некни вирт хкатзавай чилелай алудна, рекьин патал кьурумдиз гъун бес тушни? Гила лагьайтӀа ваз чи винел агъавални ийиз кӀанзава[+]. 14Вуна чун вичикай некни вирт хкатзавай чилел гъанач ва чаз никӀерни ципицӀ багълар ирс яз ганвач. И инсанрин вилериз руг ягъиз кӀанзавани? Чун къведач!»

15Мусадик гзаф хъел акатна ва Реббидиз лагьана: «Абурун къурбандар кьабулмир. За абурувай гьич ламни къачунвайди туш ва абурукай гьич садазни писвал авунач».

16Мусади Къарагьаз лагьана: «Вунни ви шерикар лагьайтӀа, пака Реббидин вилик акъваз: вун, абур ва Гьарун. 17Гьарда вичин хекендаз къачурай, ада хуш ни галай затӀар[†] эциграй ва ам Реббидиз гъурай – вири санлай кьве вишни яхцӀурни цӀуд. Вуна ва Гьарунани гьарда вичин хекендаз гъваш».

18Гьарда вичин хекендаз къачуна, ана кузвай цӀивинар эцигна, абурални – хуш атирдин ни галай затӀар, ва Мусадихъни Гьарунахъ галаз Гьалтунин Алачухдин[†] сивел акъвазна. 19Къарагьа абуруз акси яз вири эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀна. Реббидин баркалла[†] вири элдин вилик пайда хьана. 20Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 21«За абур са легьзеда терг авун патал, и элдикай чара хьухь»[+]. 22Амма Мусани Гьарун чинихъди ярх хьана ва лагьана: «Аллагь, гьар садан рикӀе авайди чидай Аллагь, Ваз, сада гунагь авуналди, вири элдикай хъел къведа жал?»[+]


Къарагьаз, Датаназ ва Абирамаз жаза гун

23И чӀавуз Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Элдиз лагь: „Къарагьан, Датанан ва Абираман утагъривай къекъечӀрай“».

25Муса къарагъна ва Датананни Абираман кьилив фена, Исраилдин агъсакъаларни адан гуьгъуьналлаз фена. 26Ада эл хабардар авуна: «И напакрин алачухривай къекъечӀ! Абурун ала-буладикай са куьникни хуькуьрмир, тахьайтӀа куьн абурун гунагьрай рекьида»[+]. 27Абур Къарагьан, Датанан ва Абираман утагъривай къерехдиз хьана. Датан ва Абирам экъечӀна ва папар, рухваяр ва гъвечӀи аяларни галаз чпин алачухрин сивел акъвазнавай.

28Мусадини лагьана: «Ингье квез вири и крар ийиз Зун Реббиди ракъурнавайди, ва за и кӀвалахар жуван хушуналди тийизвайди гьикӀ чир жедатӀа: 29абур адетдин ажалдикди кьейитӀа, ва абурун кьисмет вири инсанрин кьисмет хьтинди хьайитӀа, Реббиди зун ракъурнавайди туш. 30Амма Реббиди гьич тахьай хьтинди арадал гъайитӀа, ва чили вичин сив ахъайна, абур вири чпин мални галаз туькьуьнайтӀа ва абур чан алаз агъа дуьньядиз хъфейтӀа, куьн и ксари Реббидиз нифрет ийизвайдан гъавурда акьада»[+].

31Ада анжах икӀ лагьана кутягьнамазни, абурун кӀвачерик квай чил къакъатна. 32Чили вичин сив ахъайна ва абурни абурун мукьва-кьилияр туькьуьнна – Къарагьан вири талукьар абурун вири мал-девлетни галаз. 33Абур чан алаз агъа дуьньядиз аватна, чпин вири мал-девлетни гваз; чил абурун винел акьал хьана, ва абур жемятдин арадай квахьна. 34Абурун гьарайрик кьуд патахъай акъвазнавай исраилвияр икӀ гьарайиз катна: «Чили чунни туькьуьн тавурай!»

35Реббидикай ялав хкатна ва чпи хуш ни галай затӀар[†] гъанвай кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас кана[+]. 36Реббиди Мусадиз лагьана: 37«Хахам Гьарунан хва Элазараз мейитрикай кана амукьайдакай хекендазар кӀватӀун ва абура авай цӀивинар гьарнихъ чукӀурун эмир ая, вучиз лагьайтӀа абур кьетӀенбур я, – 38ибур уьмуьр къакъудунин жаза агакьай гунагькаррин хекендазар я. Хуш ни галай затӀар кудай и къапар кьелечӀ чарар хьиз кьалу ая. Абуралди къурбанган[†] кӀев ая. Абур Реббидиз гъанвайбур тир, ва абур паквилиз акъуднавай затӀариз элкъвенва. Абур Исраилдин рухвайриз игьтиятвилин хабар хьуй».

39-40Хахам Элазара ялав галукьна кайибуру гъанвай буьруьнждин хекендазар кӀватӀна ва абур, Реббиди Мусадилай вичиз эмир авурвал, къурбанган винелай кӀевун патал хана. Къарагьан ва адан шерикрин кьисметдикай пай къачун тавун патал, Гьарунан эвледрилай гъейри мад гьич садазни Реббидин вилик хуш ни галай затӀар кудай ихтияр авачирди Исраилдин рухвайрин рикӀел хкун гьа ихьтинди хьана[+].


Мусани Гьарун халкьдин тереф хуьз экъечӀун

41Пакадин юкъуз Исраилдин вири элдик Мусадилайни Гьаруналай рази туширвал малумардай гъулгъула акатна. «Куьне Реббидин эл пуч авуна», – лугьузвай абуру. 42Мусадизни Гьаруназ акси яз кӀватӀ хьана, эл Гьалтунин Алачух[†] галайвал элкъвейла, ам цифеди кӀевна ва Реббидин баркалла[†] пайда хьана. 43Мусани Гьарун Гьалтунин Алачухдин вилик атана, 44ва Реббиди Мусадиз лагьана: 45«За абур са легьзеда терг авун патал и эл туна алад».

Абур метӀерал аватна[+]. 46Мусади Гьаруназ лагьана: «Хекендаз къачу, ада къурбангандилай[†] къачуна кузвай цӀивинар ва хуш ни галай кудай затӀар эциг ва абурун гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал, элдин кьилив тади ая». Реббидик хъел акатуникди, инсаф тӀегъуьн пайда хьанва[+]. 47Гьаруна Мусади лагьайди кьилиз акъудна ва жемят галайвал тади авуна. Абурун арада тӀегъуьн чкӀанваз хьана, амма Гьаруна хуш ни галай затӀарик[†] цӀай кутуна ва халкь патал гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана. 48Ам кьенвайбурунни чан алайбурун арада акъвазна, ва тӀегъуьн акъваз хьана[+]. 49Амма Къарагь себеб яз кьейибур квачиз, тӀегъуьндик цӀукьуд агъзурни ирид виш кас кьена. 50Гьарун Мусадин кьилив Гьалтунин Алачухдин сивел хтана, вучиз лагьайтӀа тӀегъуьн амачир.

#### 17


Цуьк акъудай лаш

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва регьберривай цӀикьвед лаш къачу, абурун бубайрин гьар са тайифадивай[†] сад. Гьар са касдин тӀвар адан лашунал кхьихь, 3Левидин лашунал лагьайтӀа Гьарунан тӀвар кхьихь. Бубайрин тайифайрин регьберрикай гьар садахъ са лаш хьунухь лазим я. 4Абур Гьалтунин Алачухда[†], Зун вал гьалтзавай Икьрардин сандухдин вилик, эциг[+]. 5За хкянавай касдин лашуни цӀир ахъайда, ва За Исраилдин рухвайри квез малумарзавай наразивилин эхир эцигда».

6Муса Исраилдин рухвайрихъ галаз рахана ва абурун регьберри адав цӀикьвед лаш вугана – бубайрин гьар са тайифадин патай сад. Абурук Гьарунан лашни квай. 7Мусади лашар Шагьидвилин Алачухда[†] Реббидин вилик эцигна.

8Пакадин юкъуз Муса Шагьидвилин Алачухдик фена ва акуна хьи, Левидин кӀвалин векилвал ийизвай Гьарунан лашуни неинки цӀир ахъайнава, гьакӀ тӀурар гъана, цуьк акъудна бадамар арадал гъанва[+]. 9И чӀавуз Мусади вири лашар Реббидин патавай Исраилдин рухвайрин вилик акъудна. Абурни вири патарихъай абуруз килигна, ва гьар сада вичин лаш къахчуна.

10Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьарунан лаш элкъвена Икьрардин сандухдин вилик эхцига. Ам гафуна авачирбур патал рикӀел аламукьун яз хьурай. Абур рекьин тавун патал ада абуру Залай наразивал малумарунал эхир эциграй».

11Мусади вичиз Реббиди гьикӀ эмир ганатӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилиз акъудна.

12Исраилдин рухвайри Мусадиз лагьана: «Чун телеф жезва! Чун гелни галачиз квахьнава! Чун вири гелни галачиз квахьнава! 13Реббидин Алачухдиз мукьва хьайи гьар гьим хьайитӀани рекьида. Яраб чун вири рекьида жал?»

#### 18


Хахамринни левийрин везифаяр

1Реббиди Гьаруназ лагьана: «Вун, ви рухваяр ва ви бубадин кӀвал ибадатхана чиркин хьунин патахъай жавабдар я, амма анжах са вунни ви рухваяр хахамвал чиркин хьунин патахъай жавабдар я[+]. 2Вунани ви рухвайри Шагьидвилин Алачухдин[†] вилик къуллугъ ийидайла, абур вахъ галаз жедайвал ва ваз куьмек ийидайвал, ви бубадин тухумдай тир са тайифадикай[†] тир левияр жуван патав кьабула[+]. 3Абуру ваз куьмекар авурай ва Алачухда вири везифаяр кьилиз акъудрай, амма ибадатханада авай я къаб-къажахдиз, я къурбангандиз[†] мукьва тахьурай, тахьайтӀа гьабурни рекьида, куьнни. 4Ана лазим тир вири кӀвалахар ийиз, Гьалтунин Алачухдихъ[†] гелкъуьн патал, абур вахъ галаз хьуй, ва маса са касни квехъ галаз тахьурай.

5Инлай кьулухъ Зи хъел мад Исраилдин рухвайрал ават тавун патал, ибадатханадин ва къурбангандин кӀвалахар куьне кьиле твах[+]. 6За лагьайтӀа, Жуван гъилералди куь тайифадикай тир левияр квез садакьа яз хкяна. Абур Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун патал Реббидиз акъуднава. 7Амма къурбангандихъ галаз алакъада авай ва пердедилай кьулухъ пата авайдахъ галаз алакъада авай вири везифаяр анжах ваз ва ви рухвайриз кьиле тухудай ихтияр ава. За квез хахамвал савкьват яз гузва. Ибадатханадиз мукьва хьайи чара гьар са кас ажалдин гъиле туна кӀанда»[+].


Хахамар ва левияр патал садакьаяр

8Реббиди Гьаруназ лагьана: «За Жува Заз гъизвай вири садакьайрал вил алаз хьун вал тапшуругънай. Заз Исраилдин рухвайри гъизвай вири пак тир садакьаяр За куь даиман пай яз, ваз ва ви рухвайриз гузва[+]. 9Паквилерин пак тир садакьайрин цӀай яна кун тийизвай а пай вал гьалтда. Заз савкьват яз гъизвай паквилерин пак тир садакьайрин – кӀандатӀа им фан къурбанд[†] хьуй, ва я гунагьдай къурбанд[†] хьуй, я тушни тахсир хиве кьунин къурбанд[†] хьуй, – и пай ваз ва ви рухвайриз жеда. 10Ам паквилерин пак затӀ хьиз неъ; ам гьар гьи хьайитӀани итимдивай нез жеда. Адан паквилиз гьуьрмет ая.

11Ингье мад вуч види ятӀа: Исраилдин рухвайри садакьа ийизвай вири зурзун-къурбандар. За им ваз, ви рухвайриз ва ви рушариз даиман пай яз гузва. Ви кӀвале авай вич михьи тир гьар нивай хьайитӀани им нез жеда[+].

12За ваз Реббидиз гузвай сифте бегьердин нетижа тир виридалайни хъсан зейтундин чӀем[†], таза чехир ва техил гузва[+].

13Реббидиз гъизвай чилин сифте бегьердин майваяр вибур жеда. Ви кӀвале авай вич михьи тир гьар нивай хьайитӀани абур нез жеда[+]. 14Исраилда Реббидиз акъуддайди яз вуч гъанвайтӀани, види я[+].

15Реббидиз гъизвай хизанда авай сифте ругул ва эркек сифте дулдин гьайван – види я. Амма гьар гьим хьайитӀани эркек сифте аял ва чиркин гьайванрин эркек сифте бала пулунихъ маса къахчу[+]. 16Абурун са варз тамам хьайила, ибадатханадин тайин тир кьадардай къимет гана: вичин заланвал къад герагь тир гимишдин вад шекъел, – абур пулунихъ маса къахчу[+].

17Эркек сифте дулдин яцар, хпер ва я цӀегьер пул гана къахчумир; абур пак я. Абурун ивидалди къурбанган[†] хъичина ва абурун пи цӀун къурбанд яз, Реббидиз хуш ни галай гум яз куг[+]. 18Абурун як, зурзун-къурбанддикай тир хурун як ва эрчӀи ятур хьиз, вал гьалтда[+].

19Исраилдин рухвайри Реббидиз гъизвай вири пак тир савкьватар За куь даиман пай яз вазни ви рухвайриз ва ви рушариз гузва. Им Реббидинни ви ва ви эвледрин арада авай эбеди икьрар я»[+].

20Реббиди Гьаруназ лагьана: «Ваз абурун чилел ирс яз я белген[†], я абурун арада пай жедач; Исраилдин рухвайрин арада ви белгенни, ви пайни Зун я[+].

21Гьа икӀ Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авунай За левийриз мулкунин чкадал Исраилда авай кьван вири затӀарин цӀуд паюникай са пай ирс яз гузва[+]. 22Инлай кьулухъ Исраилдин рухваяр Гьалтунин Алачухдиз мукьва тахьурай, тахьайтӀа абур, чпин кьилел гунагь гъуналди, рекьида. 23Анжах са левийри Гьалтунин Алачухдик кӀвалахар кьиле тухурай ва чиркин хьунин патахъай жавабдарвал чӀугурай. Гележегдин несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. Абурув Исраилдин рухвайрин арада ирс яз белген агакьдач. 24Адан чкадал За левийриз Исраилдин рухвайри Реббидиз савкьват яз гъизвайдан цӀуд паюникай са пай ирс яз гузва. Гьавиляй За абурукай икӀ лугьунни авуна: „Абурухъ Исраилдин рухвайрин арада ирс яз белген жедач“».

25Реббиди Мусадиз лагьана: 26«Левийрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Квев Исраилдин рухвайривай За квез ирс яз гузвай цӀуд паюникай са пай агакьай чӀавуз, адан цӀудай са пай Реббидиз савкьват яз гъваш. 27Куь садакьа куь патай ратӀрал алай техил хьиз ва я шуткьургандай тир миже хьиз кьабулда. 28Гьа и къайдада дуьм-дуьз квев Исраилдин рухвайривай агакьзавай вири затӀарин цӀудан са паяр Реббидиз савкьват яз чара ая. Ам Реббидиз акъудзавай пай яз хахам Гьарунав вахце. 29Квез гузвайдан лап хъсан ва пак тир пай Реббидиз садакьа ая“.

30Левийриз лагь: „Куьне виридалайни хъсан пай садакьа авурла, ам квевай куь ратӀралай ва я куь шуткьургандай къачунвайди хьиз кьабулда. 31Квевай ва куь кӀвалинбурувай амукьай пай гьина кӀандатӀани нез жеда – им Гьалтунин Алачухда къуллугъ авунай куь гьакъи я. 32Куьне виридалдайни хъсан пай садакьа ийиз хьайитӀа, икӀ авур чӀавуз куьне жавабдарвал чӀугвадач. И чӀавуз куьне Исраилдин рухвайри гузвай пак тир савкьватар чиркин ийидач ва куьн рекьидач“».

#### 19


Михьи хъувунин яд

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Ингье Реббиди къалурнавай къанундин къайдаяр: Исраилдин рухвайриз ви кьилив викӀиник тахьай рехне квачир яру дуьгве гъиз тур[+]. 3Ам хахам Элазарав гице. Ам кундилай къерехдиз акъудна, гьамни алаз тукӀурай. 4Хахам Элазара дуьгведин иви тупӀалди къачуна, Гьалтунин Алачухдин[†] вилик пад галайвал иридра хъичинрай[+]. 5Гьадаз акваз дуьгведин хам, як, иви ва нежесар курай[+]. 6Хахамди муьтквердин кӀарас, исуп набатат[†] ва икьи яру рангунин сар къачуна, абур кузвай дуьгведал вегьирай[+]. 7Идалай кьулухъ хахамди вичин парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гила адавай кундал хквез жеда, амма няналди чиркин яз амукьда[+]. 8А дуьгве кайидани парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гьамни няналди чиркин яз амукьда.

9Михьи тир сада, дуьгведин руьхъ кӀватӀна, ам кундилай къерехда са михьи чкадал эциграй. Ам Исраилдин элди михьивилиз акъуддай яд патал хуьрай. Им – гунагьдай къурбанд[†] я[+]. 10Дуьгведин руьхъ кӀватӀайда парталар чуьхуьрай. Гьамни няналди чиркин жеда.

И къалурнавай къайда гьам Исраилдин рухваяр, гьамни абурун арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал даиманди жеда[+].

11Мейитдик хкӀунвайди ирид йикъан вахтуналди чиркин жеда. 12Ада пуд ва ирид лагьай юкъуз вич целди михьивилиз акъудрай; ахпа ам михьи жеда. Амма ада вич пуд ва ирид лагьай юкъуз михьивилиз акъуд тавуртӀа, ам чиркин яз амукьда[+]. 13Мейитдик хкӀунвайда ва михьивал тавунвайда Реббидин Алачух чиркин ийизва. Ихьтин кас Исраилдай акъудна гадарун лазим я. Ам михьивилиз акъуддай целди хъичиннавач: ам чиркин я; адан чиркинвал адал аламукьзава[+].

14Сад алачухдик кьейитӀа, ингье къанун: алачухдиз гьахьай гьар гьим хьайитӀани ва ана авай гьар гьим хьайитӀани ирид юкъуз чиркин жеда, 15ва къапсах алачир илисна кӀев тавунвай гьар гьихьтин хьайитӀани къаб-къажах чиркин жеда[+].

16Чуьлда турунив яна кьенвайдак ва я вичин ажалдикди кьенвайдак ва инсандин кӀарабдик ва я сурук хкӀур гьар вуж хьайитӀани ирид юкъуз чиркин жеда. 17Чиркин хьанвай кас патал са къапуна гунагьдай къурбанддикай амай руьхъ эциграй ва винелай авахьна физвай яд эличрай. 18Михьи тир сада исуп набатат къачуна ам цик кяна ва я алачух, вири къаб-къажах, ана авай инсанар ва я вичи инсандин кӀарабдик, сурук, яна кьенвайдак ва я вичин ажалдикди кьенвайдак хкӀунвайди хъичинрай[+]. 19Вич михьи тир касди чиркин хьанвай инсан пуд ва ирид лагьай юкъуз хъичинрай; икӀ ада ирид лагьай юкъуз ам михьивилиз ахкъудда. Михьи хьанвайда парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гьа няниз ам михьи хъижеда[+]. 20Амма чиркин хьанвайда вич михьивилиз акъуд тавуртӀа, ам Реббидин ибадатхана чиркин авунай жемятдин арадай акъудна гадарна кӀанда. Ам михьивилиз акъуддай целди хъичинначир: ам чиркин я[+]. 21И къалурнавай къайда абур патал даиманди жеда.

Михьивилиз акъудунин целди хъичинзавайдани михьивилин цик хкӀунвайда парталар чуьхуьрай. Абур няналди чиркин жеда. 22Чиркин хьанвайди хкӀур вири затӀар чиркин жеда, ва абурук ни кягъайтӀани няналди чиркин жеда».

#### 20


Уьлкведин сергьятдал


(20–21 кьилер)


Рагай акъатай яд

1Сад лагьай вацра Исраилдин эл Цин кьурумдиз атана ва Къадешда акъваз хьана. Ана Мириам кьена ва кучукна[+]. 2Элдиз яд авачир ва абур Мусадиз ва Гьаруназ акси яз кӀватӀ хьана[+]. 3Абуру Мусадиз арза гузвай ва хъел кваз лугьузвай: «Чи инсанар Реббиди кьейи вахтунда чунни вучиз кьеначир![+] 4Вучиз куьне Реббидин жемят и кьурумдиз гъанва? Чунни чи мал-къара ина кьиникь патал яни? 5Вучиз куьне чун Мисридай акъудна ва хаф ядай и чкадиз гъана? Ина я техил, я инжил, я ципицӀ, я анар экъечӀдач. Ина гьатта хъвадай ядни авач!»

6Мусани Гьарун жемят алай чкадилай Гьалтунин Алачухдин[†] сивел фена, метӀерал аватна ва абурун вилик Реббидин баркалла[†] пайда хьана[+]. 7Реббиди Мусадиз лагьана: 8«Лаш къачу ва жуван стха Гьарунахъ галаз санал эл кӀватӀа. Абуруз акваз рагаз лагь, ва ада вичяй яд экъичда. Вуна, абуру чпин ва маларин гьараратвал кьин патал, элдиз рагай экъечӀзавай яд гуда».

9Мусади, Ада Вичи адаз эмир гайивал, Реббидин вилик эцигнавай лаш къачуна. 10Адани Гьаруна жемят раган вилик кӀватӀна, ва Мусади абуруз лагьана: «Яб це, гъулгъулабазар, яраб чна квез и рагай яд гуда жал?»[+]

11Мусади гъил хкажна хьиз ва вичин лашуналди кьведра раг яна. Анай сел хьиз яд акъатна ва элди ва абурун малари чеб цяй тухарна. 12Амма Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: «Исраилдин рухвайриз Зи паквал тестикьарун патал квез иман бес тахьунай куьне и жемят За абуруз гузвай чилел гъидач»[+].

13Им Мерибадин[*] чешме я. Анал Исраилдин рухвайри Реббидихъ галаз къалмакъалар авуна, ва Ада абуруз Вичин паквал къалурна.


Эдамди Исраилаз рехъ тагун

14Мусади Къадешдай Эдамдин пачагьдин кьилив икӀ лугьуз векилар ракъурна: «Рахазвайди ви стха Исраил я: ваз чаз кьисмет хьайи вири азабрикай хабар я[+]. 15Чи бубаяр Мисридиз фенай ва чна ана гзаф йисара уьмуьр тухванай. Мисривийри гьам чаз, гьамни чи бубайриз пис рафтарвал авуна,[+] 16амма чна Реббидиз дад-бидад авурла, Адаз чи ван хьана, малаик[†] ракъурна ва чун Мисридай ахкъудна.

Ингье чун Къадешда, чи чилин къерехда авай шегьерда ава[+]. 17Тавакъу я, чаз ви уьлкведай яна фидай мумкинвал це. Чун я никӀерай, я ципицӀ багъларайтӀуз фидач ва къуйрай[†] яд хъвадач. Чун Пачагьдин рекьяйтӀуз фида, чун, ви чилелай элячӀдалди, я эрчӀи, я чапла патахъ элкъведач»[+]. 18Амма Эдамдин пачагьди жаваб гана: «Куьн инай яна фена жедач. ТахьайтӀа, чун куь къаршидиз тур гваз экъечӀда».

19Исраилдин рухвайри лагьана: «Чун кьилин рекьяйтӀуз фида, ва чна ва я чи малари куь къуйра авай яд хъвайитӀа, чна адан къимет гуда. Чаз кӀанзавайди анжах яхдиз фена элячӀун я – мад са затӀни»[+]. 20Абуру жаваб гана: «Куьн фидач».

Эдамдин пачагь чӀехи ва къудрат авай кьушун гваз абурун къаршидиз экъечӀна. 21Эдамди абур вичин чилелай ахъайнач, ва Исраил адал элкъвена фена. 22Исраилдин вири эл Къадешдай рекьиз экъечӀна ва атана Гьур дагъдив агакьна[+].


Гьарунан кьиникь

23Эдамдин сергьятдал алай Гьур дагъдин патарив Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 24«Гьарун вичин бан-бубайрихъ галаз сад хъижеда. Ада За Исраилдин рухвайриз гузвай чилел кам къачудач, вучиз лагьайтӀа куьн Мерибадин ятарин патав Зи чӀалай экъечӀнай[+]. 25Гьаруназни адан хва Элазараз эвера ва абур Гьур дагъдал гъваш. 26Гьаруналай адан парталар хтӀуна ва абур адан хва Элазарал алукӀ, вучиз лагьайтӀа Гьарун секинвилиз экъечӀда ва вичин бан-бубайрин патав хъфида – ам анал рекьида»[+].

27Мусади Реббиди эмир гайивал авуна: вири элдин вилик абур Гьур дагъдиз хкаж хьана. 28Мусади Гьаруналай адан парталар хутӀунна ва абур адан хва Элазарал алукӀна. Гьарунни гьанал дагъдин кукӀушдал кьена. Мусани Элазар дагъдай эвичӀна ва[+] 29вири элдиз Гьарун кьейиди малум хьайи чӀавуз, Исраилдин кӀвале къанни цӀуд юкъуз адахъ шелар авуна[+].

#### 21


Кьенандин винел сифте гъалибвал

1Къенандин[†] кьибле пата авай Араддин пачагьдиз Исраил Атаримдин рекьяй къвезвайди ван хьайила, ада исраилвийрал вегьена ва абукай са бязибур есирвиле кьуна[+]. 2И чӀавуз Исраилди Реббидиз вяд авуна: «Вуна и халкь чи гъиле вугайтӀа, чна адан шегьерар михьиз тергда»[+].

3Реббидиз исраилвийрин минетдин ван хьана ва къенанвияр абурун ихтиярда туна. Абуруни абур чпин шегьерарни галаз михьиз тергна. Гьа икӀ а чкадал Гьарма[*] тӀвар акьалтна.


Буьруьнждин гъуьлягъ

4Гьур дагъдилай исраилвияр, Эдамдал элкъвена фин патал, НацӀун гьуьл галайвал рекье гьатна. Амма рекье халкь руьгьдай аватна; 5абуру Аллагьдилай ва Мусадилай наразивал малумариз хьана: «Вучиз куьне чун Мисридай акъудна? Чун и кьурумда рекьин патал яни? Фу авач! Яд авач! И усал суьрсетдикайни чаз такӀан къвезва!»[+]

6И чӀавуз Реббиди абурал зегьер квай гъуьлягъар ракъурна; абуру исраилвияр ягъиз хьана ва гзафбур кьена. 7Халкь Мусадин кьилив атана ва лагьана: «Реббидилай ва валай наразивал малумаруникди, чна гунагьдиз рехъ гана. Реббиди чун гъуьлягърикай хилас авун патал дуьа ая».

Мусади халкьдихъ дуьа авуна, 8ва Реббиди Мусадиз лагьана: «Са гъуьлягъ раса ва ам юркунал алкӀура: ягъай гьар сад гьадаз килигда ва чан алаз амукьда».

9Мусади буьруьнждин гъуьлягъ расна ва ам юркунал алкӀурна. Ва гъуьлягъди инсан ягъай чӀавуз, ам, буьруьнждин гъуьлягъдиз килигуникди, сагъ саламат яз амукьдай[+].


Магьабдиз фидай рехъ

10Исраилдин рухвайри чпин рехъ виликди давамарна ва Убатда акъваз хьана[+]. 11Абур Убатдай рекьиз экъечӀна ва Ийе-Аберимда, Магьабдин рагъ экъечӀдай пата авай кьурумда, акъваз хьана[+]. 12Анай абуру рехъ давамарна ва Зеред кьере акъваз хьана[+]. 13Анай абур виликди рекье гьатна ва амарийрин сергьятрилай физвай Арнан вацӀун кьибле патан къерехда авай кьурумда акъваз хьана. Арнанни им Магьабдинни амарийрин арада авай Магьабдин сергьят я[+]. 14Ингье вучиз «Реббидин дявейрин ктабда» икӀ лагьанватӀа:

«Суфада авай Вагьеб ва Арнандин вацӀун хилер,
15ва кӀамун хуш квай хур,
чеб Аралай чил галайвал экӀя хьанвай
ва Магьабдин сергьят кьуна физвай»[+].

16Анай абуру чпин рехъ Беэр галайвал, къуйдихъ[†], анал Реббиди Мусадиз икӀ лагьай чкадал давамарна: «Халкь кӀватӀа, ва За абуруз яд гуда».

17А чӀавуз Исраилди и мани лугьузвай:

«АцӀуцӀ, къуй!
Адакай мани лагь,
18регьберри эгъуьннавай къуйдикай,
эгъуьнна халкьдин вилик-кьилик квайбуру
гьукумдин лишанар тир асайралди ва лашаралди».

Абур кьурумдай Матандиз, 19Матандай Нагьалиялдиз, Нагьалиялдай Баматдиз, 20Баматдайни кьурумдай Фасгадин кукӀуш хкаж хьанвай Магьабда авай дередиз рекье гьатна.


Сигьанан винел гъалибвал


(Киххьей къанун 2:24-37)

21[•]Исраилди амарийрин пачагь Сигьаназ икӀ лугьун патал векилар ракъурна: 22«Чун ви уьлкведай яна фидайвал ракъура. Чун я ник, я ципицӀ багъ галайвал элкъведач, къуйрай яд хъвадач. Чун ви уьлкведай экъечӀдалди Пачагьдин рехъ кьуна фида»[+].

23Амма Сигьана Исраил вичин чилелай ракъурнач. Ада кьушун кӀватӀна ва Исраилдин къаншардиз кьурумдиз гьахьна. Ягьацдив агакьайла, ам Исраилдихъ галаз женгиник экечӀна. 24Амма Исраилди ам турунин хура туна ва Арнан вацӀалай Яббукь вацӀалди, аманийрив къведалди, вучиз лагьайтӀа аманийрин сергьят сенгерар янавайди тир, – адан чилер кьуна[+]. 25Исраилди амарийрин вири шегьерар кьуна ва абур, патарив экӀя хьанвай вири хуьрерни кваз, вичин гъилик кутуна. Гьешбан ва адан патарив гвай хуьрерни кваз. 26Гьешбан шегьер Сигьанан, Магьабдин виликан пачагьдихъ галаз дяве авур ва лап Арнандал къведалди адан вири чилер къакъудай амарийрин пачагьдин, меркез тир.

27Ингье вучиз ашукьри икӀ мани лугьузватӀа:

«Гьешбандиз ша – эхциграй;
Сигьанан шегьер руквадикай хкаж хъхьурай!

28Гьешбандай цӀай акъатзава,
Сигьанан шегьердин ялав.
Ада Магьабдин Ар туькьуьнна,
Арнандин хкажнавай пак чкайрин иесияр тир.
29Дерт я ваз, Магьаб!
Кемашан халкь терг хьана квахьна!
Рухваяр катуниз мажбур хьана,
Рушар – есирар
Амарийрин пачагь Сигьанан[+].

30Ви эвледар танкь хьана фена
Гьешбандилай Дибандал кьван.
Чна Нуфагьдал кьван барбатӀна,
Медебадал кьван экӀя хьанвай»[+].

31ИкӀ Исраил амарийрин чилерал ацукьна. 32Мусади кьил акъудна чирдайбур Яцер шегьердиз ракъурна, ва исраилвийри адан патарив гвай хуьрер, абурай амарияр чукурна, чпиз кьуна[+].


Аган винел гъалибвал


(Киххьей къанун 3:1-11)

33Ахпа абур элкъвена Башан уьлкве галайвал рекье гьатна, ва Башандин пачагь тир Аг вичин кьушунни галаз, абурухъ галаз Эдреи шегьердин патарив женг чӀугун патал, абурун къаншардиз экъечӀна. 34Реббиди Мусадиз лагьана: «Адахъай кичӀе жемир. За ам адан вири кьушун ва чилерни галаз ви гъиле вуганва. Адаз вичи Гьешбанда агъавал авур Сигьаназ, амарийрин пачагьдиз, кьур кар яхъ[+].

35Абуру ам чан аламаз садни тутуна, адан рухваяр ва аскерарни галаз яна кьена, ва абурун чилер чпиз кьуна».

#### 22


Магьабда акъвазун


(22–30 кьилер)


Балакьа Билъамаз эверун

1Исраилдин рухваяр Магьабдин дуьзенар галайвал фена ва Ярдандин патав Еригьандин къаншарда акъваз хьана.

2Ципаран хва Балакьаз Исраилди амарийриз вуч авунатӀа, вири акуна[+]. 3Магьабвийриз Исраилдин халкьдихъай гзаф кичӀе хьана, вучиз лагьайтӀа абурун кьадар лап гзаф тир. Исраилдин рухвайрин вилик абуруз лап хаф янавай.

4Магьабвийри Мидияндин агъсакъалриз лагьана: «Малди чуьлда векь недайвал, и жемятдини чи къваларив вуч гватӀани, вири неда». Вич а чӀавуз Магьабдин пачагь тир Ципаран хва Балакьани 5Эфратдал алай Петурдиз Бегъаран хва Билъаман кьилив, адан хайи чилел, векилар ракъурна.

Балакьа лагьана: «Мисридай халкь экъечӀнава. Ада чилин чин михьиз кӀевнава ва зи къваларив ацукьнава[+]. 6Тавакъу я, атана а халкь лянетдик кутур, вучиз лагьайтӀа адахъ зун патал гзаф къуват ава. Белки а чӀавуз залай абур кукӀвариз ва уьлкведай чукуриз алакьда. Вуна низ хийир-дуьа[†] авуртӀа, гьам хийирдик жедайди, низ лянет авуртӀа, гьам лянетдик жедайди заз чизва эхир».

7Магьабдинни Мидияндин агъсакъалар кихлигунай гудай пулни къачуна рекье гьатна. Билъаман патав атайла, абуру Балакьа вуч лагьанатӀа вири адав агакьарна.

8«Ина йиф ая, – лагьана абуруз Билъама, – ва за квев Реббиди заз гайи жаваб агакьарда».

Магьабдин чӀехибур адан патав амукьна. 9Аллагь Билъаман кьилив атана ва жузуна: «Ви патав гвай а инсанар вужар я?»

10Билъама жаваб гана: «Балакьа, Ципаран хци, Магьабдин пачагьди, икӀ лугьуз зи кьилив ракъурнава: 11„Мисридай экъечӀай халкьди чилин чин михьиз кӀевнава. Атана заз абур лянетдик кутур. Белки гьа чӀавуз завай абурухъ галаз женг чӀугуна, абур чукуриз жеда“». 12Аллагьди Билъамаз лагьана: «Абурухъ галаз фимир. И халкьдиз лянет ийимир, вучиз лагьайтӀа ам хийир-дуьадик ква».

13Пакадин экуьнахъ Билъам къарагъна ва Балакьан чӀехибуруз лагьана: «Куь уьлкведиз ахлад, Реббиди зун квехъ галаз ахъаюн патал разивал ганач».

14Магьабдин чӀехибур Балакьан кьилив хтана ва лагьана: «Билъама чахъ галаз фин кьабулнач». 15Балакьа, чеб кьадардиз гзаф ва сифтебурулай вини мертебада авай маса чӀехибур ракъурна.

16Абуру, Билъаман кьилив атана, лагьана: «Балакьа, Ципаран хци, икӀ лугьузва: „Зи патав атуникай кьил къакъудмир. 17За ваз зи гъилелай гьуьрметда ва вуна вуч лагьайтӀани ийида. Ша, зун патал а халкьдиз лянет ая“».

18Амма Билъама Балакьан мукьуванриз жаваб гана: «Гьатта Балакьа заз вичин имаратра гьакьдай кьадар къизилни гимиш теклиф авунайтӀани, завай Реббидин, зи Аллагьдин, гафуниз акси яз гьич са затӀни ийиз жедачир. 19ЯтӀани, а муькуьбур хьиз, йифиз ина акъваз, за лагьайтӀа Реббиди заз мад вуч лугьудатӀа чирда».

20А йифиз Аллагь Билъаман кьилив атана ва лагьана: «Мад а инсанар ваз эверун патал атанва кьван, къарагъ ва абурухъ галаз алад, амма анжах За ваз вуч лагьайтӀа, гьам ая».


Билъаман диши лам

21Пакамахъ Билъам къарагъна, диши ламраз пурар яна ва Магьабдин чӀехибурухъ галаз фена. 22Амма ам фейила, Аллагьдиз хъел атана, ва Реббидин Малаик[†] адаз манийвал авун патал рекьел акъвазна. Билъам ламраллаз физвай, ва адахъ адан кьве вач-хъшани галай. 23Ламраз, гъиле къакъарай акъуднавай турни аваз, рекьел акъвазнавай Реббидин Малаик акурла, ам рекьелай чуьл галайвал элкъвена. Рекьел хкун патал Билъама ам гатаз хьана.

24И чӀавуз Реббидин Малаик рекьин кьве падни цлари кӀевнавай, кьве ципицӀ багъдин арадай физвай жигъирдал акъвазна. 25Реббидин Малаик акурла, лам цлав эгис хьана ва Билъаман кӀвач чуькьвена. Ада мад ам гатаз хьана.

26И чӀавуз Реббидин Малаик вилик фена, я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ элкъвез тежедай дарискъал чкадал акъвазна. 27Реббидин Малаик акурла, Билъамни далудаллаз лам чилел ярх хьана, адазни хъел атана, ам вичин лашуналди гатана. 28И чӀавуз Реббиди ламран сив ачухна, ва ада Билъамаз лагьана: «За ваз вуч авуна хьи, вуна зун галаз-галаз пуд гъилера гатадайвал?» 29Билъама ламраз жаваб гана: «Вуна закай ягьанатар авуна! Зи гъиле тур авайтӀа, за вун исятда яна рекьидай». 30Ламра Билъамаз лагьана: «Бес зун вун къенин къалди датӀана зал акьахна физвай гьа ви лам тушни? Вахъ галаз ихьтин рафтарвал ийидай хесет зак гьич квайди тирни?» «Ваъ», – жаваб гана Билъама.

31И чӀавуз Реббиди адан вилер ачухна, ва адаз къакъарай акъуднавай турни гваз акъвазнавай Реббидин Малаик акуна. Ада метӀерал аватна, чин чилив агакьарна икрам авуна. 32Реббидин Малаикди адавай жузуна: «Вуна вуч себеб яз лам галаз-галаз пуд гъилера гатана? Зун инал ваз манийвал ийиз атанвайди я, вучиз лагьайтӀа ви рехъ Зи рикӀи кьун тавунвайди я. 33Ламраз Зун акуна, ва галаз-галаз пуд гъилера рекьелай элкъвена. Ам элкъуьн тавунайтӀа, За вун яна кьенвайди тир, амма адаз инсаф ийидай». 34Билъама лагьана: «За гунагь авуна. Вун заз манийвал авун патал рекьел акъвазнавайди заз чидачир. Амма гила, Вун нарази ятӀа, зун кьулухъди элкъведа». 35Реббидин Малаикди лагьана: «И ксарихъ галаз алад, амма рахунар анжах За ваз лагьайбур ая».

Билъамни Балакьан чӀехибурухъ галаз фена. 36Билъам къвезвай ван хьайила, Балакь ам кьабулун патал вичин чилин къерехда авай Арнандин сергьятдал алай магьабвийрин шегьердив кьван атана[+]. 37Балакьа Билъамаз лагьана: «За ваз эверун патал ракъурначирни? Вучиз вун зи кьилив къвезвачир? Захъ ваз шей гуналди гьуьрмет ийидай къуват авачни?» 38«Ингье зун ви патав атанва, – жаваб гана Билъама. – Амма захъ ваз са вуч ятӀани лугьудай къуват ава жал? За анжах заз Аллагьди гьикӀ эмир авуртӀа, гьакӀ лугьун лазим я».

39Билъам Балакьахъ галаз санал Къирйат-Хуцаф шегьердиз фена. 40Балакьа малар ва хпер къурбанд авуна ва якӀун са пай Билъамаз ва адахъ галай чӀехибуруз ракъурна.


Билъама гайи сад лагьай хабар

41Пакадин экуьнахъ Балакьа Билъам вичихъ галаз Бамат-Багьалдал тухвана, ва анай адаз халкьдин са пай акуна.

#### 23

1Билъама Балакьаз лагьана: «Заз инал ирид къурбанган[†] эциг ва ирид жунгавни ирид гьер гьазура».

2Балакьа Билъама лагьайвал авуна, ва абуру кьведани санал гьар са къурбангандал жунгавни гьер къурбанд авуна. 3Билъама Балакьаз лагьана: «Инал, жуван кунугрин[†] патав, акъваз, зун лагьайтӀа са патахъ къекъечӀда. Белки Ребби зал гьалтун патал къведа. Ада заз вуч ачухарайтӀани, за ваз ахъайда». Ва ам кьецӀил кукӀушдал хкаж хьана.

4Аллагь адал гьалтна, ва Билъама лагьана: «За ирид къурбанган туькӀуьрна ва гьар садал са жунгавни са гьер къурбанд авуна». 5Реббиди Билъаман сиве ихьтин гаф туна: «Элкъвена Балакьан кьилив ахлад ва адав икӀ агакьара».

6Билъам элкъвена хтана, Балакьни Магьабдин вири чӀехирбурни галаз вичин кунугрин патав гваз жагъана. 7Билъамани ван хкажна лагьана:

«Суьриядай зун гъана Балакьа,
Магьабдин пачагьди – рагъэкъечӀдай патан дагъларивай:
„Ша, зун патал Якьуб лянетдик кутур;
Ша, Исраилдиз телеф хьун кьисмет ая“.
8За гьикӀ лянет гуда абуруз,
Чпиз Аллагьди лянет таганвайбуруз?
ГьикӀ телеф хьун кьисмет ийида абуруз,
Чпиз Реббиди кьисмет тавурла?
9Рагарин кукӀушрилай зун абуруз килигзава,
кӀунтӀарилай за абурулай вил аладарзава.
Аквазва халкь кьилди уьмуьр тухузвай
ва вич ахьтин халкьарикай сад яз гьисаб тийизвай[+].
10Якьубан эвледар нивай гьисабиз жеда –
Абурун кьадар чилел алай руквадин
гъвелерин кьадар хьиз я, –
Я тушни Исраилдин кьудай са пай?
Зун къени касдин ажалдикди кьирай,
ва зи кьиникьни гьабурун хьтинди хьурай!»[+]

11Балакьа Билъамаз лагьана: «Вуна заз вуч авуна? За вун зи душманриз лянет авун патал гъана, вуна лагьайтӀа абуруз хийир-дуьа[†] ийизва!» 12«Бес за Реббиди заз эмир авурвал лугьун лазим тушни?» – жаваб гана Билъама.


Билъама гайи кьвед лагьай хабар

13И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Захъ галаз са маса чкадал ша, анлай ваз абур аквада. Инлай ваз вири ваъ, анжах са бязибур аквада. И чӀавуз вуна абуруз зун патал гьанай лянет ая».

14Ада ам Фасга кукӀушдал алай Цафим чуьлдал тухвана, анал ирид къурбанган[†] эцигна ва гьар садал са жунгавни са гьер къурбанд авуна.

15Билъама Балакьаз лагьана: «Зал анал Ам гьалтдалди, инал, жуван кунугрин[†] патав, акъваз». 16Ребби Билъамал гьалтна, адаз вуч лугьудатӀа чирна ва лагьана: «Элкъвена Балакьан кьилив ахлад ва адав им агакьара».

17Билъам Балакьан патав хтана ва ам Магьабдин чӀехибурни галаз чпин кунугрин патав акъвазнаваз жагъана. Балакьа адавай жузуна: «Реббиди вуч лагьана?»

18И чӀавуз Билъама ван хкажна лагьана:

«Балакь, къарагъ ва яб це;
Ципаран хва, заз дикъет це.
19Аллагь – инсан туш, таб ийидайвал,
ва кьиникь галайдини туш, фикирдилай элкъведайвал.
Яраб Ада лагьайвал тавуна,
хиве кьурвал кьилиз акъуд тавуна тада жал[+]?
20Зав хийир-дуьа[†] авунин эмир агакьнава;
хийир-дуьа ийизвайди Ам я – завай жедач къуватдай вегьиз.
21Якьубак бедбахтвал кваз малум туш,
Исраилда балаяр аквазвач.
Абурухъ Ребби, чпин Аллагь гала,
абуру Пачагьдиз хьиз тебрикзава.
22Мисридай абур Аллагьди ахкъудна;
Адан къуват – чӀурун жунгавдин къуват я[+].
23Якьубаз ийидай кихлигун авач,
Исраилдиз ийидай суьгьуьрчивал авач.
Гила Якьубакай лугьуз жеда
ва Исраилдикайни: „Ингье Аллагьди вуч арадал гъанатӀа!“[+]
24Диши аслан хьиз акъваззава халкь;
эркек аслан хьиз къарагъзава!
Секин жедач ам тӀуьна куьтягьдалди кван
ва къурбанддин ивидикай хъвадалди»[+].

25И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Абуруз я лянет ийимир, я хийир-дуьа!» 26Билъама жаваб гана: «Бес за Реббиди вуч лагьайтӀани, вири кьилиз акъудна кӀандайдакай ваз лагьаначирни?»


Билъама гайи пуд лагьай хабар

27И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Ша, за вун са маса чкадиз тухуда. Белки Аллагьдиз ваз зун патал абур гьанлай лянет ийиз тун кӀан жеда».

28Балакьа Билъам кьурумдихъ элкъвенвай Пегар кукӀушдал тухвана. 29Билъама Балакьаз лагьана: «Заз инал ирид къурбанган[†] эциг ва ирид жунгавни ирид гьер гьазура».

30Балакьа гьа Билъама лагьайвал авуна, ва гьар са къурбангандал са жунгавни са гьер къурбанд авуна.

#### 24

1Реббидиз Исраилдиз хийир-дуьа[†] авуна кӀанзавайди Билъамаз акурла, ам виликдай хьиз, чинебан ишараяр жагъуриз фенач, амма кьурумдихъ чин элкъуьрна. 2Билъамаз тайифаяр[†] тирвал акъвазнавай Исраил акурла, адак Аллагьдин руьгь акатна[+] 3ва ада ван хкажна лагьана:

«Им Билъаман, Бегъаран хцин, хабар я,
вичин вилиз ачухдиз аквазвайда гузвай хабар я,
4вичиз Аллагьдин гафарин ван жезвайда гузвай хабар я,
вичиз вири Алакьдайдан[†] патай тир карагунар аквазвайда,
вич метӀерал ярх жез, вилер ачух яз амукьзавайда гузвай хабар я:

5Гьикьван иер я, Якьуб, ви алачухар,
ви юрдар, Исраил!
6Абур хумравдин тарарин жуьреда экӀя хьанва,
вацӀув гвай багълар хьиз,
алоэдин тарар хьиз, акӀурнавай Реббиди,
цив гвай муьтквер хьиз.
7Абурун чӀварахрив гвай бедрейрай яд алахьиз фида:
яд абурун тумариз бес кьадар жеда.
Абурун пачагь Агагалай чӀехи жеда;
абурун уьлкведин дережа кьакьанди жеда.
8Мисридай абур Аллагьди ахкъудна,
Аллагьдин къуват – чӀурун жунгавдин къуват я.
Абуру душман халкьар туькьуьнзава,
абурун кӀарабар куьлуь ийизва,
абур хьелералди язава[+].
9Аслан хьиз, илис жезва абур, къаткизва,
диши аслан хьиз –
нихъ абур къарагъардай жуьрэт жеда?
Квез хийир-дуьа ийизвайбур
хийир-дуьадик хьуй,
лянет ийизвайбур лагьайтӀа – лянетдик!»[+]

10Балакьак Билъаман хъел акатна. Ада гъутар чуькьвена ва адаз лагьана: «За ваз зи душманар лянет авун патал эверайди я, амма вуна абуруз галаз-галаз пуд гъилера хийир-дуьа авуна![+] 11Гила, квахь инлай! КӀвализ ахлад! За ваз кьадардилай артухни гьуьрмет авун хиве кьунай, амма Реббиди вун ахьтин гьуьрметдикай магьрум авуна».


Билъама гайи эхиримжи хабар

12Билъама Балакьаз жаваб гана: «Бес за ви векилриз лагьаначирни: 13„Балакьа заз гьатта вичин гимишривни къизилрив ацӀай имаратар теклиф авуртӀани, завай, жуваз кӀандайвал хъсанвал ва писвал авуналди, Реббидин эмирдилай элячӀиз жедачир; за Реббиди заз вуч лугьузватӀа, гьам лугьун лазим я“? 14Вуч ийин, зун элкъвена жуван халкьдин патав хъфизва, амма зав и халкьди гележегда ви халкьдиз вуч ийидатӀа, гьадакай вун хабардар ийиз тур».

15Ада кьилел ван хкажна лагьана:

«Им хабар я Билъаман, Бегъаран хцинди, я,
вичин вилиз ачухдиз аквазвайдан хабар я,
16вичиз Аллагьдин гафарин ван жезвайдан хабар я,
вичин чирвилер виридалай Виниздан патай тирдан,
вичиз вири Алакьдайдан[†] патай тир карагунар аквазвайдан хабар я,
вич метӀерал ярх жез, вилер ачух жезвайдан:
17аквазва Ам, амма исятда ваъ;
Килигзава Адаз, амма гьелелиг мукьувай ваъ.
Якьубакай гъед хкаж жезва;
Исраилдин патай гьукумдин лаш хкаж жезва
ва Магьабдин пелер кукӀварзава
ва Шетан вири эвледар язава[+].
18Эдам кьада,
Сеир, адан душман, кьада,
амма Исраил мягькем жеда.
19Якьубакай гьаким жеда
ва шегьерда хилас хьайибур тергда».

20Билъамаз Амалехъ акуна ва ван хкажна хабар гана:

«Халкьарин арада Амалехъ сад лагьайди тир,
амма гележегда даим яз танкь хьана фида»[+].

21Адаз къабилияр акуна ва ван хкажна хабар гана:

«Куь утагъ хата авачирди я,
куь муг рагал ала;[+]
22амма къабилар цӀук кутада
куьн Ашурда есирвиле кьадалди вилик».

23Ада ван хкажна хабар гана:

«Мусибат хьана, Аллагьди икӀ авурла, вуж чан алаз амукьда?
24Китимдай гимияр къведа;
Ашурни Эбер муьтӀуьгъарда,
амма чебни даим яз тӀанкь хьана фида»[+].

25Билъам кӀвачин хьана, элкъвена вичин кӀвализ хъфена, ва Балакьни вичин рекье аваз фена.

#### 25


Исраилди Багьал-Пеараз бутпересвал авун

1Исраил ШитӀимда акъвазнавай кьван вахтунда, исраилвийри магьабви папарихъ галаз явавилер ийизвай[+]. 2Абуру исраилвийриз чпин аллагьриз къурбандар авунин серенжемрал эверзавай. Халкьди незвай ва абурун аллагьриз икрам ийизвай[+]. 3ИкӀ Исраил Багьал[†]-Пеарахъ галаз сад-садав кьазвай, ва Реббидиз Исраилдикай хъел атана[+]. 4Реббиди Мусадиз лагьана: «Реббидиз Исраилдикай атанвай пис хъел элекьарун патал, и халкьдин регьберар кьуна, абур виридаз аквадайвал, Реббидин вилик куьрсара»[+].

5Мусадини Исраилдин гьакимриз лагьана: «Квекай гьар сада вичин ксарикай Багьал-Пеараз икрам авурбур вужар ятӀа, абур ажалдин гъиле вугурай».

6И вахтунда вуж ятӀани Исраилдин рухвайрикай сада Мусадин ва Исраилдин вири элдин вилик, абур Гьалтунин Алачухдин[†] сивел шехьзавайла, вичин хизандиз са мидиянви паб гъана. 7Хахам Гьарунан хва Элазаран гада Пингьасаз и кар акур, ам элдикай хкечӀна, жида къачуна[+] 8ва а исраилвидин гуьгъуьналлаз алачухдик гьахьна. Ада абурун кьведанни, исраилвидин ва папан, руфунра и патай а патаз хкатдайвал жида сухна.

И чӀавуз исраилвийрин арада тӀегъуьн акъваз хьана,[+] 9амма адакди къанни кьуд агъзур инсан телеф хьана.

10Реббиди Мусадиз лагьана: 11«Пингьаса, хахам Гьарунан хва Элазаран гадади Исраилдин рухвайрикай атай Зи хъел элекьарна. Ада Зидаз ухшар тир гъайрадалди гъайравал авуна, ва За Жуван гъайра себеб яз абур тергнач. 12Гьа икӀ, адаз лагь хьи, За адахъ галаз ислягьвилин икьрар кутӀунзава. 13Адахъ ва адан эвледрихъ галаз даим яз хахамвилин икьрар кутӀунзава, вучиз лагьайтӀа ада гъейрат гваз вичин Аллагьдин намус хвена ва Исраилдин рухвайрин гунагьдилай гъил къахчудайвал авуна».

14Вич мидиянви пабни галаз яна кьейи исраилвидин тӀвар Зимригь тир, Салудин хва, ам шимунийрик акатзавай сихилдин регьбер тир. 15Яна кьейи мидиянви папан тӀварни Казби тир, тайифадин регьбер, Мидияндай тир сихилдин кьил Цуран руш[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Мидиянвияр душманар яз гьисаба ва абур терг ая,[+] 18вучиз лагьайтӀа абуру квехъ галаз, Пеарахъ галаз алакъада авай карда ва чпинбурукай сад, Мидияндин регьбердин руш, Пегар себеб яз тӀегъуьн гатӀунайла яна кьейи Казбидихъ галаз алакъада авай карда, куьн алцур авуналди, душманрихъ галаз хьиз рафтарвал авуна».

#### 26


Кьвед лагьай гъилера Исраилдин халкьдин кьадар тайинарун

1ТӀегъуьндилай кьулухъ Реббиди Мусадиз ва хахам Гьарунан хва Элазараз лагьана: 2«Аскервилин къуллугъдиз виже къведай, къад йис ва адалай гзаф хьанвай Исраилдин рухвайрин вири эл абурун бубайрин сихилар тирвал кьадар тайинара»[+].

3Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Муса ва хахам Элазар абурухъ галаз рахана ва икӀ лагьана: 4«Реббиди Мусадиз эмир гайивал, къад йис ва адалай гзаф йисар хьанвай Исраилдин рухвайрин кьадар тайинара».

Ингье, чеб Мисридай экъечӀай исраилвияр:

5Исраилан сифте хва Рувенан эвледар:

Гьанахалай – гьенухийрин тухум;

Палудилай – палуйрин тухум;[+]

6Гьецраналай – гьецранийрин тухум;

Кармидилай – кармийрин тухум;[+]

7Ибур Рувенан тухумар я; вири 43730 итим къелемдиз къачунай[+].

8Палудин хва Элиаб тир, 9Элиабан рухваярни – Немуил, Датан ва Абирам. И Датанни Абирам элдин патай тайинарнавай ксар тир. Абур Мусадинни Гьарунан аксиниз экъечӀнай ва, абур Реббидин аксиниз экъечӀай чӀавуз, Къарагьан шерикар хьанай[+]. 10Чил ахъа хьана ва абур туькьуьнна; Къарагьахъ галаз санал адан вири шерикарни кьена. ЦӀу кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас терг авуна. Абур игьтиятвал патал хабардар авун хьанай[+]. 11Амма Къарагьан рухваяр а юкъуз кьеначир[+].

12Чпин тухумар тирвал Шимунан эвледар:

Немуилалай – немуилрин тухум;

Яминалай – яминийрин тухум;

Яхиналай – яхинийрин тухум;[+]

13Зерагьалай – зерагьрин тухум;

Шаулалай – шаулрин тухум;

14Ибур шимунийрин тухумар я; 22200 итим[+].

15Чпин тухумар тирвал Гадан эвледар:

Цефаналай – цефанрин тухум;

Гьагидилай – гьагийрин тухум;

Шунидилай – шунийрин тухум;[+]

16Азнидилай – азнийрин тухум;

Эридилай – эрийрин тухум;

17Арадалай – арадрин тухум;

Арелиядилай – арелийрин тухум;

18Ибур Гадан тухумар я; 40500 итим къелемдиз къачунай[+].

19Ягьудан[†] рухваяр Эр ва Анан тир. Абур Къенанда[†] кьенай[+].

20Чпин тухумар тирвал Ягьудан эвледар:

Шелагьалай – шелагьийрин тухум;

ПерецӀалай – перецӀрин тухум;

Зерагьалай – зерагьрин тухум;

21ПерецӀан эвледар:

Гьецраналай – гьецранрин тухум;

Гьамулалай – гьамулрин тухум;

22Ибур Ягьудан тухумар я; 76500 итим къелемдиз къачунай[+].

23Чпин тухумар тирвал Исахаран эвледар:

Таладилай – талайрин тухум;

Пувадилай – пунийрин тухум;[+]

24Яшубадилай – яшубайрин тухум;

Шимраналай – шимранрин тухум;

25Ибур Исахаран тухумар я; 64300 итим къелемдиз къачунай[+].

26Чпин тухумар тирвал Забулунан эвледар:

Середалай – середрин тухум;

Эланалай – эланрин тухум;

Ягьлеилалай – ягьлеилрин тухум;[+]

27Ибур забулунрин тухумар я; 60500 итим къелемдиз къачунай[+].

28Чпин тухумар Манашедилай ва Ифраималай Юсуфан эвледар:[+]

29Манашедин эвледар:

Магьиралай – магьиррин тухум;

Магьир Гилеадан буба тир;

Гилеадалай – гилеадрин тухум.

30Ингье Гилеадан эвледар:

Язералай – язеррин тухум;

Гьелекьалай – гьелекьрин тухум;

31Асриялалай – асриялрин тухум;

Шехемалай – шехемрин тухум;

32Шемидалай – шемидрин тухум;

Гьефералай – гьеферрин тухум;

33Целафгьадахъ, Гьеферан хцихъ, рухваяр авачир; адахъ анжах рушар авай; абурун тӀварар Магьла, Нуа, Гьагла, Милка ва Тирца тир[+].

34Ибур Манашедин тухумар я; вири 52700 итим къелемдиз къачунай[+].

35Ингье чпин тухумар тирвал Ифраиман эвледар:

Шутелагьалай – шутелагьрин тухум;

Бехералай – бехеррин тухум;

Таханалай – таханрин тухум;

36Ингье Шутелагьан эвледар:

Эраналай – эранрин тухум;

37Ибур Ифраиман тухумар я; вири 32500 итим къелемдиз къачунай.

Ибур чпин тухумар тирвал Юсуфан эвледар я[+].

38Чпин тухумар тирвал Бунъяминан эвледар:

Беладилай – белайрин тухум;

Ашбелалай – ашбелрин тухум;

Ахирамалай – ахирамрин тухум;[+]

39Шуфамалай – шуфамрин тухум;

Хуфамалай – хуфамрин тухум;

40Ардалай ва Наъманалай Беладин эвледар:

Ардалай – ардрин тухум;

Наъманалай – наъманрин тухум.

41Ибур Бунъяминан тухумар я; вири 45600 итим къелемдиз къачунай[+].

42Ингье чпин тухумар тирвал Данан эвледар:

Шугьамалай – шугьамрин тухум;

Ибур Данан тухумар я:[+] 43абур вири шугьамрин тухумар тир; 64400 итим къелемдиз къачунай[+].

44Чпин тухумар тирвал Ашеран эвледар:

Йимнагьалай – йимнагьийрин тухум;

Ишвидилай – ишвийрин тухум;

Бериядилай – берийрин тухум;[+]

45Бериядин эвледрилай лагьайтӀа:

Гьебералай – гьеберрин тухум;

Малкиялалай – малкиялрин тухум;

46Ашерахъ вичин тӀвар Серагь тир са руш авай.

47Ибур Ашеран тухумар я; 53400 итим къелемдиз къачунай[+].

48Чпин тухумар тирвал Нифталидин эвледар:

Ягьциялалай – ягьциялрин тухум;

Гунидилай – гунийрин тухум;[+]

49Яцералай – яцеррин тухум;

Шилемалай – шилемрин тухум.

50Ибур Нифталидин тухумар я; вири 45400 итим къелемдиз къачунай[+].

51Вири санлай Исраилдин рухваяр 601730 итим авай[+].

52Реббиди Мусадиз лагьана: 53«Чил тухумрин арада инсанрин кьадардиз килигна ирс яз пайна кӀанда. 54ЧӀехи тухумдиз чӀехи ирс це, гъвечӀидаз лагьайтӀа – гъвечӀи. Гьар са тухумдал къелемдиз къачунвайбурун кьадардиз килигна гьалтрай[+]. 55Чил чип вегьена пай авурай. Абурал белгенар[†] бубайрин тайифайрин[†] тӀварариз килигна гьалтда. 56Гьар са белген кьадардал атайла гзаф ва тӀимилбурун арада чип вегьена ирс яз пай авурай».

57[•]Чпин тухумар тирвал къелемдиз къачунвай левияр: Гершаналай – гершанийрин тухум; Къегьаталай – къегьатрин тухум;

Мераридлай – мерарийрин тухум.

58Ингье левийрин тухумар:

ливнийрин тухум;

хевранрин тухум;

магьлийрин тухум;

мушийрин тухум;

къарагьрин тухум.

Къегьат Амраман бан-буба тир. 59Амраман папан тӀвар Яхебет тир, ам Левидин эвледрикай тир ва левийрин арада Мисрида дидедиз хьанай. Ада Амрамаз Гьарун, Муса ва абурун вах Мириам ханай. 60Гьарун Надабан ва Абигьудин, Элазаран ва Итамаран буба тир[+]. 61Амма Надабани Абигьуди Реббидиз чара цӀай гъайила, абур кьенай[+].

62Къелемдиз къачунвай ва чпин са варз ва гьадалай гзаф йисар хьанвай левийрин итимрин кьадар 23000 кас тир. Абур амай Исраилдин рухвайрихъ галаз санал къелемдиз къачунвачир, вучиз лагьайтӀа абурал белген ирс яз гьалтнавачир[+].

63Ингье Мусадини хахам Элазара, абуру Исраилдин рухваяр Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда къелемдиз къачурбур. 64Абурун арада Мусадини хахам Гьаруна, абур Синай[†] кьурумда Исраилдин рухваяр къелемдиз къачур са касни авачир. 65Реббиди абур са рахунни алачиз кьурумда рекьида абуруз лагьанай эхир, ва абурукай са Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуай[†] квачиз, гьич са касни амачир[+].

#### 27


Рухваяр авачир чӀавуз ирс гьалтунин къайда

1[•]Целафгьадахъ, Гьеферан хцихъ, вад руш авай. Гьефер – Гилеадан эвледрикай я, Гилеад – Магьиран, Магьир – Манашедин, тухумдин кьил кутурдан, Манаше – Юсуфан: Магьла, Нуа, Гьагла, Милка ва Тирца[+]. 2Абур Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атана, Мусадин, хахам Элазаран, регьберрин ва вири элдин вилик акъвазна ва икӀ лагьана: 3«Чи буба кьурумда кьена. Ам Реббидин аксиниз экъечӀай Къарагьан шерикрин арада авачир. Ам вичин гунагьдай кьена ва хва тунач[+]. 4Адахъ рухваяр хьанач лугьуз, вучиз чи бубадин тӀвар адан тухумди рикӀелай ракъурун лазим я? Чаз бубайрин стхайрихъ галаз сад хьиз белген[†] це».

5Мусади абурун месэла Реббидиз малумарна, 6ва Реббиди адаз лагьана: 7«Целафгьадан рушари авайвал лугьузва. Абуруз, са рахунни алачиз, абурун бубадиз стхайрин арада къвезвай ирс це ва абурун бубадин ирс абурун гъиле вахце. 8Исраилдин рухвайриз лагь: „Инсан кьена хва тутуртӀа, адан ирс рушав вахце. 9Адахъ руш авачтӀа, адан ирс стхайрив вахце. 10Адахъ стхаяр авачтӀа, адан ирс адан бубадин стхайрив вахце. 11Адан бубадихъ стхаяр авачиртӀа, адан ирс тухумда виридалайни мукьвади тир касдив вахце. Им Реббиди Мусадиз эмир гайивал, Исраилдин рухваяр, исраилвияр патал къалурнавай къанундин къайда жеда“»[+].


Шуай – Мусадин кар давамарайди

12Реббиди Мусадиз лагьана: «Абарим тӀвар алай дагъдин чилера авай и дагъдал хкаж хьухь ва За Исраилдин рухвайриз гудай чилиз килиг[+]. 13Ам акурла, вунни ви стха Гьарун хьиз жуван халкьдин патав хъфида,[+] 14вучиз лагьайтӀа куьн зи эмирдин аксина экъечӀнай ва Цин кьурумда цин патав гъулгъула гвай элдиз Зи паквал къалуриз хьаначир». Ибур Цин кьурумда авай Кадесдин патав гвай Мерибадин ятар тир[+].

15Мусади Реббидиз лагьана: 16-17«Реббиди, гьар садан рикӀе авайди чидай Аллагьди, Реббидин эл чубан галачир суьруьдиз ухшарди тахьун патал, элдин винел абурун кьиле аваз физ жедай ва абур кьиле тухуз жедай са кас эциграй»[+][+].

18Реббиди лагьана: «Вичик Руьгь квай Шуай[†], Нунан хва, къачуна, адан кьилел гъилер эциг[†][+]. 19Ам хахам Элазаран ва вири элдин вилик акъвазара ва ам жуван кар давам ийидайди яз тайинара[+]. 20Исраилдин вири элди адаз яб гудайвал, адав ви гьукумдикай вахце. 21Ам вичи урим[†] Реббидивай хабарар кьаз, адаз месэлаяр гьялунин рекьер жагъурдай Элазаравай меслят жагъуриз алахърай. Адан гафуни Шуаяз ва Исраилдин рухвайрин элдиз абурун вири крара рехъ къалурда».

22Мусади Реббиди вичиз эмир гайивал авуна. Ада Шуай хахам Элазаран ва элдин вилик акъвазарна, 23адал гъилер эцигна ва, Мусадин мецелай Реббиди эмир гайивал, ам вичин кар давам ийидайди яз тайинарна.

#### 28


Къурбандар ва суварар

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз эмир ая, абуруз лагь: „Килиг гьа, Заз лазим тир вахтунда Заз хуш ни галай гум чукӀурун патал, суьрсет Зи къурбангандал[†] куг“[+].

3Абуруз лагь: „Ингье куьне Реббидиз авуна кӀандай, Адаз кудай къурбанд: даиманди тир гьар юкъуз кунуг[†] рехне квачир, йис хьанвай кьве кьар. 4-5Са кьар пакамахъ гъваш. Кьвед лагьайди – гьиндин кьудай са пай зейтундин чӀем[†] какадарнавай эфадин цӀудай са пай лап хъсан гъуьруькай авунвай фан къурбандни[†] галаз, – рагъдан вахтунда. 6Им Синай[†] дагъдин патарив кьабулай эбеди тир кунуг, хуш ни галай гум чукӀурдай, Реббидиз кудай къурбанд я. 7Гьар са кьардихъ галаз чехирдин гьиндин кьудай са паюникай ибарат тир чехирдин къурбандни[†] кьиле тухурай. Реббидиз ийизвай ичкидин къурбанд ибадатханадин патав цуз. 8Кьвед лагьай кьар гьа пакаман хьтин фан ва чехирдин къурбандни галаз рагъданрихъ хьиз ая. Им Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я.

9Кишдиз чпихъ чехирдин къурбанд ва эфадин цӀудай кьве пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай ва чӀемедихъ галаз какадарнавай фан къурбандни галаз са йис хьанвай, рехне квачир кьве кьар гъваш. 10Гьар Кишдин кунуг, вичихъ чехирдин къурбандни галай эбеди тир кунуг квачиз, гьа ихьтинди я.

11Гьар вацран сад лагьай юкъуз Реббидиз таза кьве жунгавдикай, са гьерекай ва рехне квачир са йис хьанвай ирид кьардикай ибарат тир кунуг ая[+]. 12Гьар са жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай пуд пай гъуьруькай гьазурнавайди хьуй; гьерехъ галайди – чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай кьве пай гъуьруькай хьуй; 13гьар са кьардихъ галайди – чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай са пай гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд хьуй. Им кунуг, Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я. 14Гьар са жунгавдихъ галай чехирдин къурбанд гьинадин паюникай; гьерехъ галайди – гьинадин пудай са паюникай; кьардихъ галайдини – гьинадин кьудай са паюникай хьуй. Им гьар са ЦӀийивацра вири вацра кьиле тухвана кӀанзавай гьар вацран кунуг я. 15Лазим тир чехирдин къурбандни галай кунугдилай гъейри, Реббидиз гунагьдай са кьун эбеди къурбанд авуна кӀанда.

16[•]Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай югъ Реббидиз Песагь[†] я[+]. 17И вацран цӀувад лагьай юкъуз сувар хьурай; ирид юкъуз тӀили фу неъ[+]. 18Суварин сад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 19Реббидиз кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва рехне квачир ирид кьардикай ибарат тир Адаз кудай кунуг ая. 20Гьар са жунгавдихъ галаз чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; гьерехъ галаз – цӀудай кьве пай; 21ирид кьардикай гьар садахъ галазни – цӀудай са пай. 22Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай къурбанд[†] яз са кьунни винел эхциг. 23Ибур, гьар пакаман кунугрилай алава яз, гъваш. 24ГьакӀни гьар юкъуз, ирид йикъан вахтуналди, Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай къурбанддин суьрсет Адан къурбангандал куг. Ам лазим тир чехирдин къурбандни галаз даиманди тир кунуг алава яз гъана кӀанда. 25Суварин ирид лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир.

26[•]Сифте майвайрин юкъуз, куьне Гьафтейрин суварал Реббидиз цӀийи техилдин фан къурбандар гъизвай чӀавуз, пак тир кӀватӀун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 27Кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 28Гьар жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавайди хьурай; гьерехъ галайди – цӀудай кьве паюникай; 29ирид кьардикай гьар садахъ галайдини – цӀудай са паюникай. 30Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай са кьунни винел эхциг. 31Ибур, лазим тир чехирдин къурбандни галаз, лазим тир фан къурбандни галай даиманди тир кунугдал алава яз гъваш. Куь къурбанддин гьайван рехне квачирди хьуй.

#### 29

1Ирид лагьай вацран сад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. И юкъуз куьне къаргъуяр ягъун лазим я[+]. 2Кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай, рехне квачир ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 3Жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавайди хьурай; гьерехъ галайди – цӀудай кьве паюникай; 4ирид кьардикай гьар садахъ галайдини – цӀудай са паюникай. 5Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай къурбанд яз са кьунни винел эхциг. 6Абур лазим тир фан ва чехирдин къурбандарни галаз гьар вацран ва гьар йикъан кунугрилай алава яз гъваш. Им хуш ни галай гум чукӀурун, Реббидиз кудай къурбанд я.

7Ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара. Куьне сив хуьх ва гьич са кардални алахъмир[+]. 8Рехне квачир са таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 9Жунгавдихъ галаз санал чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; гьерехъ – цӀудай кьве паюникай; 10ирид кьардикай гьар садахъ – цӀудай са паюникай. 11Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал ва гунагьрилай гъил къахчунин къурбанддал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

12[•]Ирид лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. Ирид юкъуз Реббидин гьуьрметдай сувар къейд ая. 13Реббидиз хуш ни галай гум тир, Адаз кудай кунуг ая: цӀипуд таза жунгав, кьве гьер ва са йис хьанвай, рехне квачир цӀукьуд кьар. 14ЦӀипуд жунгавдикай гьар садахъ галаз чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; кьве гьерекай гьар садахъ галаз – цӀудай кьве паюникай; 15цӀукьуд кьардикай гьар садахъ галаз – цӀудай са пай.

16Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

17Суварин кьвед лагьай юкъуз цӀикьвед таза жунгав, кьве гьер ва са йис хьанвай, рехне квачир цӀукьуд кьар къурбанд ая. 18Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 19Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

20Суварин пуд лагьай юкъуз цӀусад таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 21Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 22Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

23Суварин кьуд лагьай юкъуз цӀуд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 24Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 25Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

26Суварин вад лагьай юкъуз кӀуьд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 27Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 28Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

29Суварин ругуд лагьай юкъуз муьжуьд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 30Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 31Фанни чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

32Суварин ирид лагьай юкъуз ирид таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 33Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандар ая. 34Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

35Муьжуьд лагьай юкъуз суварин кӀватӀ хьун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 36Реббидиз хуш ни галай гум тир, Адаз кудай кунуг ая: са жунгав, са гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай ирид кьар. 37Жунгавдихъ, гьерехъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна, фан ва чехирдин къурбандарни ая. 38Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

39Вяддин ва я гуьгьуьлдалди ийизвай кунугрилай, фанни чехирдин къурбандрал ва суварин къурбандрал[†] алава яз, куь суварриз Реббидиз и къурбандар ая“»[+].

#### 30


Вядрин гьакъиндай къайда

1Мусади вичиз Реббиди вуч эмир авунатӀа, Исраилдин рухвайриз вири лагьана.

2Мусади Исраилдин тайифайрин[†] кьиле акъвазнавайбуруз лагьана: «Реббиди икӀ эмир авунва: 3„Са касди Реббидиз вяд авуртӀа ва я вич кьинелди кутӀунайтӀа, вичин гаф чӀур тавурай, амма вичи вуч лагьанайтӀа, вири кьилиз акъудрай[+]. 4Вич гьеле бубадин кӀвале амай жегьил руша Реббидиз вяд авуртӀа ва я вич тубадалди кутӀунайтӀа, 5ва адан бубадини, вяддикай ва я тубадикай ван хьана, амма адаз са затӀни талгьайтӀа, адан вири вядер ва ада вич кутӀунай гьар са туба къуватда амукьда. 6Амма идан ван хьана, бубади адаз къадагъа авуртӀа, ада вич кутӀунай вядрикай ва я тубайрикай гьич садни къуватда амукьдач; Реббиди адалай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа адаз бубади къадагъа авуна.

7Ам, вич вяддалди ва я вичин сивяй акъатай фагьум тавуна лагьай гафуналди кутӀуннаваз, гъуьлуьз фейитӀа, 8ва адан гъуьлуьзни идакай ван хьайитӀа, амма ван хьайила, адаз са затӀни талгьайтӀа, ада вичи кутӀунай вядер ва тубаяр къуватда амукьда. 9Амма идакай ван хьайи чӀавуз, гъуьлуь адаз къадагъа авуртӀа, ада вич кутӀунай вяд ва адан сивяй фагьум тавуна акъатай гаф ада амал амачирди ийида, ва Реббидини адалай гъил къахчуда.

10Амма хендедади ва чара хьанвай папа вичи кутӀунай гьар са вяд къуватда амукьда.

11Гъуьлуьхъ галаз уьмуьр тухузвай папа вяд авуртӀа ва я кьин кьуналди, вич тубадалди кутӀунайтӀа, 12ва адан гъуьлуьзни идакай ван хьайитӀа, амма ван хьайила, адаз са затӀни талгьайтӀа ва и кар къадагъа тавуртӀа, ада вич кутӀуннавай вядер ва тубаяр къуватда амукьда. 13Амма абурукай ван хьайи чӀавуз, гъуьлуь абур амачирбур авуртӀа, адан сивяй акъатай гьич са вяд ва я туба къуватда амукьдач: гъуьлуь абур къуватдай вегьена, ва Реббидини адалай гъил къахчуда. 14Гъуьлуьвай папа вич муьтӀуьгъ хьун яз гайи гьар гьи хьайитӀани вяд ва я тушни туба тестикьариз ва я къуватдай вегьиз жеда. 15Амма гъуьлуь йикъавай-къуз адаз са затӀни талгьуз хьайитӀа, ада вич кутӀунай вири вядерни тубаяр ада тестикь ийида. Абурукай ван хьайила, ада адаз са затӀни лугьузвачтӀа, ада абур тестикьарзава. 16Ада абурукай ван хьана, са кьадар вахтар алатайла, абур къуватдай вегьейтӀа, ам адан гунагьдай жавабдар жеда“».

17Реббиди гъуьлуьнни папан, бубадинни адан кӀвале амай жегьил рушан арада авай алакъайрин гьакъиндай Мусадиз гайи къайдаяр гьа ихьтинбур я.

#### 31


Чилер пай авунин эвел


(31–36 кьилер)


Мидиянвийриз жаза гун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Мидиянвийрилай Исраилдин рухваяр патахъай кьисас къахчу. Ахпа вун рекьида ва ви халкьдин патав хъфида»[+].

3Мусади исраилвийриз лагьана: «Мидиянвийрихъ галаз дяве авун патал ва мидиянвийрилай Реббидин кьисас къахчун патал куь итимрин арадай аскерар тирбурув яракь гице. 4Исраилдин гьар са тайифадай[†] са агъзур итим дяведиз ракъура».

5Исраилдини женг патал яракьар гвай цӀикьвед агъзур аскер, гьар са тайифадай са агъзур кас, вилик чӀугуна. 6Мусади абур дяве авун патал, гьар са тайифадай са агъзур кас, вичихъ галаз ибадатханадин къаб-къажах ва хабар гудай къаргъуярни къачур Пингьасахъ, хахам Элазаран хцихъ галаз ракъурна[+].

7Абуру, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, мидиянвийрихъ галаз женг чӀугуна ва вири итимар тергна. 8Масабурун жергедай яз абуру Эви, Рекъем, Цур, Гьур ва Реба – Мидияндин вад пачагь, – яна кьена. ГьакӀни абуру Бегъаран хва Билъам туруналди яна кьена[+]. 9Исраилдин рухвайри мидиянвийрин вири папар ва аялар есирда кьуна ва мидиянвийрин вири нехирар, суьруьяр ва абурун мал-девлет кван яз къачуна. 10Абуру мидиянвийри уьмуьр тухвай вири шегьерар ва абурун вири кунар цӀай яна кана. 11Абуру гъиле гьатай вири эменни ва кван – гьам инсанар, гьамни малар, 12Мусадин, хахам Элазаран ва Исраилдин элдин патав Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда авай чпин кундал хкана.

13Муса, хахам Элазар ва элдин регьберар кундилай элячӀна, абурун вилик экъечӀна. 14Мусадиз женг чӀугуна хтай кьушундин чӀехибурун – агъзур ва виш касдиз эмир гузвайбурун, гзаф хъел атана.

15«Куьне папар вири чан алаз тунани? – жузуна ада абурувай. – 16Им гьабур тир, Билъаман меслятдалди, Пегар себеб яз Исраилдин рухвайрив Реббидиз хаинвал ийиз турбур, ва Реббидин эл тӀегъуьнди тергнай[+]. 17Гьа икӀ, вири гадаяр яна йикь. Итимрихъ галаз къаткай вири папар яна йикь, 18амма чеб гьеле итимрихъ галаз къаткун тавунвай вири рушар квез тур[+].

19Квекай ни яна кьенватӀа ва я кьенвайдак хкӀунватӀа, ирид йикъан вахтуналди кундилай къерехда акъвазрай. Пуд ва ирид лагьай йикъара куьне куьн ва куь есирар михьивилиз акъуд[+]. 20Вири парталар ва хамуникай, цӀегьрен сарикай ва кӀарасдикай авунвай вири затӀар михьа».

21Хахам Элазара женгина хьайи аскерриз лагьана: «Ингье Реббиди Мусадиз къалурнавай къанундин къайда: 22къизил, гимиш, буьруьнж, ракь, къеле, кьуркьушум 23– цӀа кун тийидай вири затӀар, цӀун винелай чӀугуна кӀанда. Идалай кьулухъ абур михьи жеда, амма, идалайни гъейри, а затӀар михьивилиз акъуддай цяй яна кӀанда. ЦӀа кудай вири затӀар цяй чӀугуна кӀанда. 24Ирид лагьай юкъуз парталар чуьхуьх ва куьн михьи хъижеда. Идалай кьулухъ квевай кундал хквез жеда»[+].


Кван паюн

25Реббиди Мусадиз лагьана: 26«Хахам Элазарахъ ва элдин сихилрин регьберрихъ галаз есирар ва кван тир малар вири гьисаба. 27Кван женгина хьайи аскеррин ва амай элдин арада пая. 28Женгина хьайи аскеррин паюникай гьар вад виш есирдикай, малдикай, ламракай, хпекай ва цӀегьрекай сад Реббидиз пай яз чара ая. 29И чӀук абурун паюникай хкуда ва, Реббидин пай яз, Хахам Элазарав вахце. 30Исраилдин рухвайрин паюникай лагьайтӀа, гьар яхцӀурни цӀуд есирдикай, малдикай, ламракай, хпекай ва цӀегьрекай са-сад къачу, ва чпел Реббидин Алачух[†] ихтибар авунвай левийрив вахце».

31Мусадини хахам Элазара Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна.

32Вири санлай аскерри дяведа хьайибуру кьунвайдакай амукьай ихьтин кван къачуна: 675000 лапаг, 3372000 мал, 3461000 лам 35ва 32000 чеб садрани итимдихъ галаз къаткун тавунвай руш.

36Женгина иштирак авурбурун паюниз акъатна:

337500 хебни цӀегь, 37абурукай Реббидин пай 675 хьана;

3836000 мал, абурукай Реббидин пай 72 хьана;

3930500 лам, абурукай Реббидин пай 61 хьана;

4016000 есир, абурукай Реббидин пай 32 кас хьана.

41Мусади и пай хахам Элазарав, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, Реббидин пай яз вахгана.

42-43Мусади аскеррин паюникай чара авур Исраилдин рухваяр патал пай, эл патал пай яз 337500 хебни цӀегь, 4436000 мал, 4530500 лам 46ва 16000 есир хьана. 47Исраилдин рухвайрин паюникай Мусади, Реббиди вичиз эмир гайивал, гьар яхцӀурни цӀуд есирдикайни гьайвандикай сад къачуна, чпел Реббидин Алачух ихтибар авунвай левийрив вахгана.

48Кьушундин паярин кьиле акъвазнавай чӀехибур ва гьар са агъзур ва виш аскердиз эмир гузвайбур Мусадин патав атана 49ва адаз лагьана: «Ви лукӀари чи гъилик квай аскерар гьисабна, ва абурукай садни телеф хьанвач. 50Ингье чнани, чун патал Реббидин вилик чи гунагьрилай гъил къахчун патал, Реббидиз пай яз чакай гьар сада кван яз кьур къизилар гъанва: гьар жуьредин цамар, тупӀалар, япагьанар ва яхаяр»[+].

51Мусадини хахам Элазара абурувай безекар тир и къизилар кьабулна. 52Мусадини Элазара Реббидиз пай авур къушунрин агъзуррини вишерин чӀехибурувай тир и къизилдин заланвал цӀуругуд агъзурни ирид вишни яхцӀурни цӀуд шекъел тир. 53Аскеррикай гьар сада вич патал кван къачузвай[+]. 54Мусадини хахам Элазара, ам Исраилдин рухвайрикай Реббидин вилик рикӀел хкун хьун патал, кьушунрин агъзуррин ва вишерин чӀехибурувай къизил кьабулна ва ам Гьалтунин Алачухдик[†] тухвана[+].

#### 32


Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата авай чилер паюн


(Киххьей къанун 32:1-42)

1Чпихъ лап гзаф чӀехи нехирар авай рувенийризни гадийриз Яцеранни Гилеадан чилер малар патал хъсанбур тирди акуна[+]. 2Абур Мусадин, хахам Элазаран ва элдин регьберрин кьилив атана ва лагьана: 3«АтӀарат, Дибан, Яцер, Нимра, Гьешбан, Элал, Севам, Небу ва Бегъан шегьерар – 4Реббиди Исраилдин элдиз муьтӀуьгъарнавай чил, мал-къара патал хъсанди я, ви лукӀарихъни лагьайтӀа малар ава[+]. 5Чаз ви вилерай майил жагъанватӀа, – лагьана абуру, – и чил мулкар яз ви лукӀариз акъатрай. Чун Ярдандин а патаз акъудмир».

6Мусади гадийризни рувенийриз лагьана: «Куь стхаяр дяведиз фена, куьн ина ацукьдани? 7Вучиз куьне Реббиди абуруз гудай чилел фин патал Исраилдин рухвайрин гьевес рекьизва? 8За абур Къадеш-Барнедай и чилериз килигун патал ракъурайла, куь бубайрини гьа икӀ авунай[+]. 9Эшкал дередиз атана ва чилиз килигайла, абуру Реббиди абуруз ганвай чилерал фин патал Исраилдин рухвайрин гьевес ханай. 10А юкъуз Реббидиз хъел атанай ва кьин кьунай:[+] 11„Мисридай экъечӀайбурукай гьич садазни, къад йис ва гьадалай гзаф йисар хьанвай, За кьин гана Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз хиве кьунвай чил аквадач, вучиз лагьайтӀа абур Заз рикӀин сидкьидай муьтӀуьгъ хьанач –[+] 12чеб михьиз Реббидин рекье аваз фейи къенизи Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуаялай[†] гъейри, гьич садазни“[+]. 13Реббидиз Исраилдикай хъел атана ва Адан вилик писвилиз рехъ гайи вири а несил тӀанкь хьана фидалди, халкьдив кьурум тирвал къекъвез туна[+].

14Ингье куьнени, гунагькаррин жинсини, куь бубайрин чка кьуна, Исраилдал Реббидин хъел мадни къати ийизва! 15Куьне мадни Адаз муьтӀуьгъ хьун инкар авуртӀа, Ада мад и халкь кьурумда тада, куьн лагьайтӀа ам терг хьунин тахсиркарар жеда».

16Адан мукьув атана, абуру лагьана: «Чна ина чи малар патал парахар ва чи папар ва аялар патал шегьерар эцигда, 17ахпани яракь гъиле кьун ва, абур чпин белгендал[†] кьван гъидалди, Исраилдин рухвайрин вилик кваз фин патал гьазур яз жеда. Акьван гагьди чи папари ва аялри сенгер янавай шегьерра, и чилин агьалийрикай хата авачиз уьмуьр тухуда. 18Исраилдин рухвайрикай гьар садав вичин ирс тир белген агакьдалди чун элкъвена кӀвалериз хкведач. 19Чал абурухъ галаз санал Ярдандин а пата ирс тир белген гьалтдач, вучиз лагьайтӀа чаз чи белген и, рагъэкъечӀдай пата, жагъанва».

20Мусади абуруз лагьана: «Куьне гьа икӀ авуртӀа, куьн, Реббидин вилик женг чӀугун патал яракь гъиле кьуртӀа, 21ва квекай яракь гъиле авай гьар сад, Ада Вичин душманар Вичин хурук кутуна чукурдалди, Реббидин вилик кваз Ярдандиз а патаз экъечӀайтӀа, 22гьа чӀавуз, чил Реббидиз табий хьайила, квевай элкъвена хъфиз жеда. А чӀавуз куьн Реббидин ва Исраилдин вилик хиве кьур буржийрикай азад жеда, и чилни Реббидин вилик куь мулк жеда.

23Амма куьне икӀ тавуртӀа, куьне Реббидиз акси гунагь ийида, ва чир хьухь: куь гунагьди куьн жагъурда. 24Папарни аялар патал шегьерар, суьруьяр патал парахар эциг, амма хиве кьурди кьилиз акъуд».

25Гадийри ва рувенийри Мусадиз лагьана: «Чун ви лукӀар я. Чна чи агъади эмир гайивал ийида. 26Чи аяларни папар, суьруьяр ва чи вири мал-къара ина, Гилеаддин шегьерра, амукьда. 27Ви лукӀар лагьайтӀа, дяве патал вирида гъиле яракь кьунваз, чи агъади лагьайвал, Реббидин вилик женг чӀугун патал а патаз экъечӀда».

28И чӀавуз Мусади абурун гьакъиндай Хахам Элазараз, Нунан хва Шуаяз ва Исраилдин тайифайрин[†] регьберриз серенжем авуна. 29Ада абуруз лагьана: «Аскерар яз гьисабиз жедай вири гадиярни рувенияр, женг патал яракь гъиле кьуна, Реббидин вилик кваз квехъ галаз Ярдандин и патаз экъечӀайтӀа, чил квез табий хьайи чӀавуз, Гилеаддин чилер абуруз мулкар яз це. 30Амма абур яракь гъиле аваз квехъ галаз а патаз экъечӀ тавуртӀа, абурал квехъ галаз санал чпин белген Къенанда[†] гьалтрай».

31Гадийрини рувенийри жаваб гана: «Чун – ви лукӀар я. Реббиди гьикӀ лагьанатӀа, чна гьакӀ ийида. 32Чун яракь гъиле аваз Реббидин вилик кваз Ярдандилай Къенандиз элячӀда, амма чал гьалтнавай ирс чи кӀвачихъ Ярдандин и пата хьурай».

33И чӀавуз Мусади гадийризни рувенийриз ва Юсуфан хва Манашедин тайифадин са паюниз амарийрин пачагь Сигьанан пачагьлугъ ва Башандин пачагь Аган пачагьлугъ гана – адан шегьерар ва абурун патарив гвай чкаярни галаз вири чил.

34Гадийри Дибан, АтӀарат, Араэр, 35АтӀарат-Шафан, Яцер, Ягбагьа, 36Бет-Нимра ва Бет-Гьаран, къелеяр тир шегьерар, ва парахар эцигна. 37Рувенийрини Гьешбан, Элал, Къирйатайим, 38Небу ва Багьал-Меан (абурун тӀварар дегишарнай), ва Сивма хкажнай. Абуру хкажай шегьерриз маса тӀварар ганай.

39Манашедин хва Магьиран эвледри Гилеаддиз атана, ам кьуна ва анай амарияр чукурна[+]. 40Мусади Гилеад магьирийриз, Манашедин эвледриз, гана, ва абур гьана уьмуьр тухуз ацукьна. 41Яира, Манашедин эвледди, ина са шумуд хуьр кьуна ва абурал Яиран хуьрер тӀвар эцигна[+]. 42Навагьани патарив гвай хуьрерни галаз Къенат кьуна ва адаз вичин гьуьрметдай тӀвар гана: Навагь.

#### 33


КьурумдайтӀуз фидай рекье авай исраилвийрин кунар

1Ингье абур кьушунриз пай хьана Мусадинни Гьарунан гъилик кваз Мисридай экъечӀайла, Исраилдин рухвайрин рекьел хьайи кунар. 2Реббидин эмирдалди Мусади абурун рекьел хьайи кунар кхьена. Ингье кундилай кундалди абуру чӀугур рехъ:

3-4Исраилдин рухваяр Рамсесдай сад лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз, Песагьдилай[†] гуьгъуьнин юкъуз рекье гьатна. Абур Реббиди телеф авур чпин эркек сифте аялар кучукзавай мисривийриз акваз Реббидикай далда кьуна рекьиз экъечӀна. ИкӀ Реббиди абурун аллагьризни кар кьуна[+][+].

5Исраилдин рухваяр Рамсес туна фена ва Сукатда акъвазна[+]. 6Абур Сукат туна фена ва кьурумдин къерехда авай Этамда акъвазна[+]. 7Абур Этам туна фена, Багьал-Цефандикай рагъэкъечӀдай пата авай Пи-Гьагьиратдихъ элкъвена ва Мигдалдин патарив акъвазна[+]. 8Абур Пи-Гьагьират туна фена, гьуьлелай элячӀна, кьурумдиз гьахьна ва, пуд юкъуз Этам кьурумдай тӀуз фейидалай кьулухъ, Марада акъвазна[+]. 9Абур Мара туна фена ва цӀикьвед чешме ва пудкъанни цӀуд хумравдин тар авай Элимдиз атана ва ина акъвазна[+]. 10Абур Элим туна фена ва НацӀун гьуьлуьн патав акъвазна. 11Абур НацӀун гьуьл туна фена ва Син кьурумда акъвазна[+]. 12Абур Син кьурум туна фена ва Дафкьада акъвазна. 13Абур Дафкьа туна фена ва Алушда акъвазна. 14Абур Алуш туна фена ва виче халкьдихъ гьарарат элекьардай яд авачир Рефидимда акъвазна[+]. 15Абур Рефидим туна фена ва Синай[†] кьурумда акъвазна[+].

16Абур Синай кьурум туна фена ва Къибрат-Гьатагьавада акъвазна[+]. 17Абур Къибрат-Гьатагьава туна фена ва Гьацератда акъвазна[+]. 18Абур Гьацерат туна фена ва Ритмада акъвазна. 19Абур Ритма туна фена ва Риман-Перецда акъвазна. 20Абур Риман-Перец туна фена ва Ливнада акъвазна. 21Абур Ливна туна фена ва Рисада акъвазна. 22Абур Риса туна фена ва Кьегьелатада акъвазна. 23Абур Кьегьелата туна фена ва Шефер дагъдин патав акъвазна. 24Абур Шефер дагъ туна фена ва Гьарадада акъвазна. 25Абур Гьарада туна фена ва Макьгьелатда акъвазна. 26Абур Макьгьелат туна фена ва Тагьатда акъвазна. 27Абур Тагьат туна фена ва Тарахда акъвазна. 28Абур Тарах туна фена ва Миткьада акъвазна. 29Абур Миткьа туна фена ва Гьашманада акъвазна. 30Абур Гьашмана туна фена ва Масератда акъвазна. 31Абур Масерат туна фена ва Беней-Ягьакьанда акъвазна[+]. 32Абур Беней-Ягьакьан туна фена ва Хар-Агидгадда акъвазна. 33Абур Хар-Агидгад туна фена ва ЯтӀбатада акъвазна[+]. 34Абур ЯтӀбата туна фена ва Абранада акъвазна. 35Абур Абрана туна фена ва Эциан-Геберда акъвазна[+].

36Абур Эциан-Гебер туна фена ва Цин кьурумда авай Къадешда акъвазна[+]. 37Абур Къадеш туна фена ва Гьур дагъдин патав, Эдамдин сергьятдал акъвазна[+]. 38Реббидин эмирдалди хахам Гьарун Гьур дагъдал хкаж хьана ва, Исраилдин рухваяр Мисридай экъечӀайдалай инихъ, вад лагьай вацран сифте юкъуз гьана кьена[+]. 39Ам Гьур дагъда кьейи чӀавуз Гьарунан вишни къанни пуд йис тир.

40Къенандин[†] Негевда авай Араддин пачагьдиз Исраилдин рухваяр къвезва лагьай ван хьана[+]. 41Абур Гьур дагъ туна фена ва Цалманада акъвазна. 42Абур Цалмана туна фена ва Пунанда акъвазна. 43Абур Пунан туна фена ва Убатда акъвазна[+]. 44Абур Убат туна фена ва Ийе-Аберимда, Магьабдин лап къерехда акъвазна[+]. 45Абур Ийе-Аберим туна фена ва Дибан-Гадда акъвазна. 46Абур Дибан-Гад тьуна фена ва Алмун-Диватайимда акъвазна. 47Абур Алмун-Диватайим туна фена ва Абаримдин дагълара, Небудин патарив акъвазна[+]. 48Абур Абаримдин дагълар туна фена ва Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда акъвазна[+]. 49Магьабдин дуьзенра абур Бет-Яшиматдилай Абел-Шитимдал кьван Ярдан тирвал акъвазна[+].


Уьлкве пай хьун

50Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Реббиди Мусадиз лагьана: 51«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн Ярдандилай элячӀна Къенандиз[†] атайла, 52и чилин вири эгьлияр чукура. Абурун къванцин ва кӀалубда цана расай бутар[†] кукӀвара ва хкажнавай пак чкаяр чукӀура[+]. 53Абурун чил табий ая ва ана уьмуьр тухуз ацукь, вучиз лагьайтӀа За и чил куьне гьялун патал квез мулк яз ганва. 54И чил чип вегьена тухумрин арада пая. ЧӀехи тухумдиз чӀехи белген[†] це, гъвечӀидаз – гъвечӀи. Вуч абуруз чипинай акъатайтӀа, гьам абуруз жеда. Чил бубайрин тайифайрин[†] арада пая[+].

55Куьне и чилел алай ксар чукур тавуртӀа, куьне акъваздай ихтияр гайибур куьн патал вилера авай цацар ва къвала авай чӀидгъерар хьиз жеда. Абуру куьне уьмуьр тухудай чилел куьн секиндиз тадач. 56И чӀавуз За гьабуруз кьаз кьетӀнавай кар квез кьада“».

#### 34


Исраилдин чилерин сергьятар

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз эмир це, абуруз лагь: „Куьн Къенандиз[†] гьахьайла, квез ирс яз гудай чилихъ ихьтин сергьятар жеда:

3куь кьибле пад Цин кьурумдилай эгечӀна, Эдамдин сергьят тирвал экӀя жеда. РагъэкъечӀдай пата куь кьибледин сергьят УькӀуь гьуьлуьн къерехдилай гатӀунда, 4Акьраб тепедин кьибле патавай фида, Циндилай тӀуз чӀугвада ва Къадеш-Барнедилай кьибле патахъай элкъведа. Анай ам Гьацар-Аддардилай кьибледихъ фида ва АцӀмандив агакьда, 5анайни Мисридин сергьятдал алай кьерехъ элкъведа ва гьуьлуьн патав куьтягь жеда.

6Куь рагъакӀидай патан сергьят ЧӀехи гьуьлуьн къерех жеда. Им куь рагъакӀидай патан сергьят я.

7Кефер патан сергьят патал ЧӀехи гьуьлелай Гьар дагъдал кьван цӀар чӀугу,[+] 8Гьар дагъдилайни – Лева-ГьаматӀдал кьван. Анлай сергьят Цедад галайвал фида, 9Зифрандихъ давам жеда ва Гьацар-Энанда куьтягь жеда. Им куь кефер патан сергьят я.

10РагъэкъечӀдай патан сергьят патал Гьацар-Энандилай Шефамдал кьван цӀар чӀугу. 11Сергьят Шефамдилай Аиндин рагъэкъечӀдай пата авай Рибладал кьван ва гуьнейрайтӀуз Кинерет гьуьлелай рагъэкъечӀдай патахъ давам жеда. 12Ахпа сергьят Ярдан кьуна эвичӀда ва УькӀуь гьуьлуьв кьван агакьда. Им гьар патахъ вичин сергьятар галай куь чил я“»[+].

13Мусади Исраилдин рухвайриз эмир авуна: «Им квез чипинай мулк яз акъатдай гьа чил я. Реббиди ам кӀуьдни зур тайифадив[†] вахкун эмир авунва, 14вучиз лагьайтӀа Рувенан, Гадан ва Манашедин тайифадин[†] са паюник акатзавай сихилрив гьеле чпин ирс тир белгенар[†] агакьнава. 15И кьведни зур тайифади чпин ирс Ярдандин рагъэкъечӀдай пата, Еригьандин къаншарда къачунва».


Чил паюнин карда жавабдар ксар

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Ингье квез чил ирс яз пайдайбурун тӀварар: хахам Элазарни Нунан хва Шуай[†]. 18Чилер пайиз куьмек гун патал гьар са тайифадикай[†] са регьберни тайинара. 19Ингье абурун тӀварар:

Ягьудан тайифадай тир Яфунедин хва Калеб;[+]

20Шимунан тайифадай тир Амигьудан хва Смаил;

21Бунъяминан тайифадай тир Кисланан хва Элидад;

22Данан тайифадин патай регьбер, Яглидин хва Букьи;

23Юсуфан хва Манашедин тайифадин патай регьбер, Эфадан хва Гьаниял;

24Юсуфан хва Ифраиман тайифадин патай регьбер, ШифтӀанан хва Къемуил;

25Забулунан тайифадин патай регьбер, Парнахан хва Элицафан;

26Исахаран тайифадин патай регьбер, Азанан хва ПалтӀиял;

27Ашеран тайифадин патай регьбер, Шеламидин хва Агьигьуд;

28Нифталидин тайифадин патай регьбер, Амигьудан хва Падагьил».

29Ибур чпиз Реббиди Къенандин[†] чилел Исраилдин рухвайриз белгенар[†] тайинарун эмир авурбур я.

#### 35


Левийрин шегьерар

1Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз абурун белгенрикай[†] тир ирс левийриз уьмуьр тухун патал шегьерар чара авунин гьакъиндай эмир ая. Абуруз шегьеррин къерехра чӀурарни це. 3И чӀавуз абурухъ уьмуьр тухудай шегьерарни нехирар, суьруьяр ва маса мал-къара хуьн патал чӀурарни жеда.

4– Куьне левийриз гудай элкъвена шегьеррин патарив малар хуьдай чӀурар шегьердин цал тирвал агъзур кьуьнтуьн мензилдиз экӀя хьуй. 5Шегьердилай къерехда кьве агъзур кьуьнт рагъэкъечӀдай патахъ, кьве агъзур кьибледихъ, кьве агъзур рагъакӀидай патахъ ва кьве агъзурни кефер патахъ алцума, шегьер лагьайтӀа – юкьвал. И чил абуруз малар патал шегьердин чӀур жеда.

6Куьне левийриз гудай шегьеррикай ругуд далда-шегьерар хьуй. Аниз са кас яна кьейидавай катиз жеда. Идалайни гъейри, абуруз мад яхцӀурни кьве шегьер це[+]. 7Вири санлай левийриз чӀурарни галай яхцӀурни муьжуьд шегьер це. 8Куьне левийриз Исраилдин рухвайрин мулкарикай гудай шегьерар гьар са тайифадин[†] мулкуникай гана кӀанда: чпин ирс гзаф тир тайифайривай гзаф шегьерар къачу, тӀимил тирбурувай – тӀимил».


Далда-шегьерар


(Киххьей къанун 4:41-43 ва 13:1-13)

9[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухвайрихъ элкъвена рахух ва абуруз лагь: „Куьн Ярдандилай элячӀна Къенандиз[†] атайла, 11аниз хатадай инсан яна кьейи ивикъичдивай катиз жедай далда-шегьерар хкягъа[+]. 12Ивикъич элдин вилик дувандиз экъечӀдалди текьинин мураддалди, абур куьн патал кьисас къахчузвайдакай чуьнуьх жедай далдадиз элкъведа. 13Куьне тайинарай ругуд шегьер куь далда-шегьерар жеда. 14Пуд шегьер Ярдандин и пата тайинара, пудни – Къенанда далда-шегьерар яз. 15И ругуд шегьер Исраилдин рухваяр, масанай атана ацукьнавайбур ва чара чилин ксар патал далдаяр жеда: иниз хатадай инсан яна кьейи гьар гьихьтин хьайитӀани ивикъичдивай катиз жеда.

16Са касди масад ракьун затӀуналди ам рекьидайвал ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 17Я тушни инсандин гъиле яна рекьиз жедай къван аваз, ва ада масад атӀам рекьидай тегьерда ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 18Я тушни садан гъиле вичелди яна рекьиз жедай кӀарасдин затӀ аваз, ва ада масад атӀам рекьидайвал ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 19Ивидилай кьисас къахчузвайди – им ивикъич яна рекьидайди вуж ятӀа, гьам я; адал гьалтайла, ада ам яна рекьида. 20Инсанди чӀуру къаст аваз масадаз хуртӀар гайитӀа ва я адал са вуч ятӀани атӀам рекьидайвал гьалчайтӀа, 21ва я душманвал авуналди, ам акӀ гъутув яда хьи, атӀам рекьидайвал, ам яна кьена кӀанда – ам ивикъич я. Ивикъич гьалтайла, ивидин кьисас къахчузвайда ам яна рекьида.

22Амма инсанди мидявал тавуна, хатадай маса касдиз хуртӀар гайитӀа ва я чӀуру ният авачиз адал са вуч ятӀани гьалчайтӀа,[+] 23ва я абурун арада мидявал авачиртӀани ва адаз писвал ийиз кӀанзавачиртӀани, ам такуна, адан винел вичелди рекьиз жедай къван вегьейтӀа, ва атӀам кьейитӀа, 24элди ивикъичдинни ивидин кьисас къахчузвайдан араяр и къайдайрай кьетӀ авурай. 25Элди ивикъич ивидин кьисас къахчузвайдакай хуьрай ва ам катай далда-шегьердиз элкъуьрна рахкуррай. Ада вичивай пак тир чӀем гуьцӀнавай кьилин хахам рекьидалди ана уьмуьр тухурай[+].

26Амма ивикъич вич катай далда-шегьердай экъечӀайтӀа, 27ва ивидин кьисас къахчузвайдаз ам далда-шегьер патал тайинарнавай чуьлдин къерехда жагъайтӀа, ивидин къисас къахчузвайдавай ам яна кьиникьай тахсиркар тушиз рекьиз жеда. 28Кьилин хахам рекьидалди ивикъич далда-шегьерда хьунухь лазим я. Анжах кьилин хахам кьейидалай кьулухъ адавай элкъвена кӀвализ хквез жеда.

29Куьн ва къведай несилар патал, куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, къалурнавай къанундин къайда гьа ихьтинди я.

30Инсан яна кьейи гьар гьим хьайитӀани, шагьидвалзавай къалурунриз килигна, ивикъич хьиз яна кьена кӀанда. Амма анжах са шагьиддин къалурунриз килигна кьиникь лазим туш[+].

31Вич яна кьиникьиз лайих тир ивикъичдин уьмуьрдихъ гудай эвекь къачумир. Ам са рахунни алачиз яна кьиникь лазим я[+].

32Кьилин хахам рекьидалди, адаз вичин чилел хтана уьмуьр тухун патал ихтияр гун патал, далда-шегьердиз катнавайдавай азад авунин пул къачумир.

33Куьн алай чил мурдар ийимир. Ивиди чил мурдар ийизва, ва вичел иви экъичай чилин гунагь къахчун патал а иви экъичайдан ивидилай гъейри маса са затӀни авач[+]. 34Куьне уьмуьр тухузвай ва Зун алай чил чиркин ийимир. Зун, Ребби, куь арада Исраилдин рухвайрихъ галаз санал ала эхир“»[+].

#### 36


Рушариз ирс атунин къайдадин алава къанунар

1[•]Чпин тухум Юсуфан эвледрилай арадал атанвай Манашедин тайифадай[†] тир Магьиран хва Гилеадан тухумдин сихилрин кьиле авайбур атана Мусадив ва Исраилдин тухумрин кьилер тир регьберрив рахана. 2Абуру лагьана: «Чи агъадиз Исраилдин рухвайриз чилер ирс яз чипинай паюн къалуруналди, Реббиди ваз чи мирес Целафгьадан ирс адан рушарив вахкун эмир авуна. 3Амма абур Исраилдин маса тайифайриз гъуьлуьз фейитӀа, абурун ирс чи бубайрин ирсиникай хкудна ва папар жедай тайифадин ирсиник кухтада. Идакди чал гьалтай ирсинин са пай къакъудда. 4Исраилдин рухваяр патал элкъвей йисарин йис[†] алукьайла, и пайни рушарикай папар жедай тайифадин ирсиник кухтада ва абурун ирс чи бубайрин тайифадин ирсиникай хкудда»[+].

5И чӀавуз Реббидин гафуналди Мусади Исраилдин рухвайриз ихьтин эмир авуна: «Юсуфан эвледрин тайифади лугьузвайвал дуьз я. 6Реббиди Целафгьадан рушарин гьакъиндай ихьтин эмир ийизва: абурувай чпиз низ кӀандатӀани гъуьлуьз физ жеда, амма анжах абурун бубайрин тухум акатзавай тайифадин къене. 7Исраилда ирс тир белгенар[†] са тайифадилай маса тайифадал гьалтун лазим туш. Исраилдин рухвайрикай гьар сада вичел бубайрилай гьалтай тайифадин ирс вичивди кьурай. 8Исраилдин рухваяр чпин бубайрин ирсинин иесияр хьун патал, Исраилдин гьар са тайифада чпихъ ирс тир белгенар авай рушар чпин бубайрин тайифадик акатзавай тухумдин къене гъуьлуьз фирай. 9Ирс са тайифадилай маса тайифадал гьалтун лазим туш. Исраилдин гьар са тайифади чпел ирс яз гьалтнавай а чил чпивди кьурай».

10Целафгьадан рушари Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна. 11Магьла, Тирца, Гьагла, Милка ва Нуа, Целафгьадан рушар, чпин имидин рухвайриз гъуьлуьз фена. 12Абур Юсуфан хва Манашедин эвледрин тухумрин къене гъуьлуьз фена, ва абурун ирс абурун бубадин сихил акатзавай тайифадин кӀвачихъ галамукьна.

13Реббиди Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Мусадин мецелай Исраилдин рухвайриз гайи эмирар ва къайдаяр гьа ихьтинбур я.

### Киххьей къанун

#### Киххьей къанун

Киххьей къанун


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Гьахьун


Киххьей къанун


Гьахьун

Таврат «Киххьей къанундин» ктабдалди куьтягь жезва. И ктабдин асул мана – Исраилдив Аллагьдин Къанун агакьарай Мусадин эхиримжи насигьатар я. Къенандин винел вегьидалди вилик Магьабдин чилел ада Исраилдин халкьдив ам Къенандин чилел вичел амал ийиз уьмуьр тухуниз мажбур тир Къанун рикӀел хкизва. Синай дагъдал сад лагьай икьрар кутӀунайдалай инихъ саки яхцӀур йис алатнавай эхир.

Ктаб Мусадин чӀехи пуд рахуникай (1-4-кьилер, 5-29-кьилер, 30-31-кьилер) ва эхирдин гафуникай туькӀуьр хьанва. Ктабдин тӀварцӀи вичи-вичикай хабар гузва: ина сифтегьан пуд ктабда ганвай гзаф къанунар тикрар хъийизва, амма абурал маса цӀийи эмирар алава хъувунва, иллаки исраилвийриз Къенанда герек жедайбур.

И ктабдин виридалайни гзаф таъсир ийидай кьилер чпе Къанундал амал авуникди арадал къведай хийир-дуьаяр ва ам чӀур авуникди – лянетар са-сад тӀвар кьуна лагьанвайбур я (27-30-кьил). Абуру чаз Исраилдин тарихдин гъавурда акьаз ва ам ачухариз куьмек гузва. Чеб Исраилвийрикай тир Аллагьдин пайгъамбарри ва вязер гудайбуру (иллаки Ермиягьа) вучиз исраилдин халкь и ва я маса бедбахтвилерик акатзаватӀа гъавурда твадайла, гзаф вахтара гьа и хийир-дуьаяр ва лянетар шагьид яз къалурзавай.

Мумкин я хьи, чи аямдал къведалди 7-асирда Аллагьдин КӀвал цӀийи хъийидайла, жагъайди гьа и «Киххьей къанун» тир. А чӀавуз пачагь тир Иусиядиз чеб Аллагьдин патай тир фадлай рикӀелай фенвай и къайдаяр ва гьакӀни Адан гафар кваз такьазвай ксарихъ элкъуьрна лагьанвай лянетрин ван хьайила, Реббидин вилик хаф яна ва кичӀ акатна. И чӀавуз Исраилдин жемятдин арада Мусадин девирдилай инихъ тахьай хьтин диндин ва ахлакьдинни руьгьдин михьивилихъ ял авунин гьерекат гегьенш хьана.

И ктабда кьил акъатдайвал монотеизмдин (Сад Аллагьдихъ агъун ва икрам авун) асул мана ва чувудрин вири Къанундин метлеб ачухарзава – рикӀин сидкьидай Реббидиз икрам авун ва Ам кӀан хьун.

#### 1


Мусадин рахунар: малуматар ва насигьатар


(1:1–4:43)


Мусадин рикӀел хкунар

1Ингье Мусади вири Исраилдихъ[†] элкъвена лагьай гафар. (Им Ярдан вацӀун а пата авай дереда, Суфдин чин-чина, Парандин, Тафелдин, Лабандин, Гьацератдин ва Ди-Загьавдин арада кьиле фенай. 2Харебдай[†] Къадеш-Барнедиз, Сеирдин дагълар галайвал рекьяй физ хьайитӀа, цӀусад йикъан рехъ ава[+].

3Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ яхцӀур лагьай йисуз, цӀусад лагьай вацран сад лагьай юкъуз, Мусади Исраилдин рухвайриз, Реббиди[†] абуруз вуч малумар ая лагьана эмир ганайтӀа, вири малумарна[+]. 4Им Гьешбанда сагьибвал ийизвай амарийрин пачагь Сигьанан ва Аштаратдани Эдреида сагьибвал ийизвай Башандин пачагь Аган винел гъалибвал къачурдалай кьулухъ тир[+].

5Ярдандилай анихъ, Магьабда, Мусади Къанундин[†] гъавурда туна).

Ада лагьана:

– 6Реббиди, чи Аллагьди, чаз Харебдал лагьанай: «Куьн и дагъдин патав акъвазай кьван бес хьуй[+]. 7Рекьиз экъечӀ, амарийри уьмуьр тухузвай дагълариз, ва абурун къуншийрин чилерал алад – Ярдандин дередиз, дагълариз, рагъакӀидай патан дагъдин ценерив гвай чилериз, Негевдиз, гьуьлуьн къерехриз, къенанвийрин[†] уьлкведиз, Либандиз – чӀехи вацӀал, Эфрат вацӀал кьван[+]. 8Ингье, вири и чил За квез гузва! Алад ва, За, Реббиди, куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз – ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве къачу»[+].


Дуванбегар тайинарун


(ЭхкъечӀун 18:13-27)

9А чӀавуз Гьареб дагъдин патав за квез лагьанай: «Текдиз куьн идара ийиз зи къуватар бес жезвач[+]. 10Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, гзаф кьадардинбур авунва[+]. 11Ва Ада, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куьн авайдалай агъзур сефер гзаф авурай ва, хиве кьурвал, ада квез хийир-дуьа[†] авурай! 12Амма за текдиз ихьтин залан пар гьикӀ чӀугурай, куь гьуьжетрай гьикӀ кьил акъудрай? 13Гьар са тайифадай[†] камал, акьул ва тежриба авай ксар хкягъа, ва за абур куь кьиле акъвазарда».

14Куьне жаваб ганай: «Вуна дуьз лугьузва!» 15Ва зани зи патав тайифайрин чӀехибуруз, камал ва тежриба авай ксариз, эвернай ва абур куь кьиле тайинарнай – сад адан тайифадай тир агъзур касдин кьиле, сад вишдан, сад яхцӀурни цӀудан, сад цӀудан, садни эмирар гудайди яз[+].

16А чӀавуз за куь дуванбегриз лагьанай: «Куь стхайрин арада авай гьуьжетар гьял ая: дуван гьахъвилелди атӀутӀ, кӀандатӀа абур куь тайифадай тир ксарин арада авай гьуьжетар хьуй, я тушни масанай атана ацукьнавай ксарихъ галаз авай[+]. 17Куь дуван гьакъикъат чир тавуна виликамаз авурди тахьурай. Гьам къуват авайдаз, гьамни зайифдаз яб це, инсанрихъай кичӀе жемир, вучиз лагьайтӀа дуван – Аллагьдин патай я! Месэла куьн патал гзаф четинди яз хьайитӀа, ам зал ракъура – за кьил акъудда»[+].

18А чӀавуз за квез куьне вуч авун лазим ятӀа, вири серенжемар къалурнай.


Ракъурай жасусар


(Кьурумда 13:1-33)

19[•]Чун Харебдин[†] патаривай рекье гьатнай ва вири и кьурумдилай элячӀнай, чӀехи ва акурла кичӀе жедай, – квез ам куь вилералди акунай! Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, чпин къужахда амарийри уьмуьр тухузвай дагълар галайвал рекье гьатна, чун Къадеш-Барнедив агакьнай. 20Ана за квез лагьанай: «Чун амарийри уьмуьр тухузвай дагъларив, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай дагъларив, агакьнава. 21Килиг, Реббиди, куь Аллагьди, и уьлкве квез гузва! Алад ва ам муьтӀуьгъар ая – им квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, хиве кьунай. КичӀе жемир, рикӀин ажузвал къалурмир!»[+] 22Амма куьн, вири санал, зи патав атанай ва лагьанай: «Вилик кьил акъудна чирдайбур, абуру уьлкве килигна чирна чун гьи рекьяй фин лазим ятӀа ва чун гьихьтин шегьеррин патав акъатдатӀа хабардар авун патал, ракъурна кӀанда». 23Заз им кутугай кар яз акунай. За цӀикьвед кас, гьар тайифадай[†] сад, хкянай; 24абур рекье гьатнай, дагълариз экъечӀнай ва Эшкал кьерев агакьнай. Абуру а чкайрилай вил аладарнай, 25чилин бегьеррикай кӀватӀнай, абур чи патав хканай ва малумарнай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз хъсан чилер гузва!»


Реббидин аксина къарагъун


(Кьурумда 14:1-45)

26Амма квез а уьлкведиз физ кӀан хьаначир. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз акси хьанай! 27Жуван алачухрик ацукьна куьне, наразивал малумаруналди, лугьузвай: «Реббидиз чун акунани кӀандач – ингье вучиз Ада чун Мисридай хутахнатӀа! Ада чун вири санлай терг хьун патал амарийрин гъиле твада! 28Чун гьиниз физва? Чи стхайрин ихтилатриз гьакӀ яб гайила, кичӀе жеда: абуру къейдзава хьи, ана авай инсанар чалай жендекдизни чӀехи я, буйдизни кьакьан, ана авай сенгер янавай чӀехи шегьеррин кьакьанвал цаварив агакьзава. Абуру ана гьа анакьияр акурдакайни лугьузва!»

29За квез лагьанай: «КичӀе жемир, къурхувал ийимир! 30Ребби, куь Аллагь, куь кьиле аваз физва ва Ада Вичи куь патахъай женг чӀугвада. Мисридани, куь вилик, гьакӀ хьанай![+] 31Кьурумдани им квез куь вилералди акунай – Реббиди, куь Аллагьди, вичин хва тухузвай касди хьиз, куьн тухванай; куьн иниз къвезвай вири вахтундани гьа икӀ хьанай[+]. 32Идалай кьулухъни куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ агъунвачир! 33Амма Ам, куьн акъваздай чкаяр хкягъиз, куь вилик кваз физвай эхир, йифиз, квез дуьз рехъ къалурун патал, цӀун кӀалубда аваз, юкъузни – циф хьиз»[+].

34[•]Реббидиз куь гафарин ван хьанай ва хъел атанай. Ада кьин кьунай: 35«И усал несилдикай гьич садазни За куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур авадан уьлкве аквадач! 36Садазни, са Яфунедин хва Калеб квачиз: адаз – аквада. Ада Заз, Реббидиз, вафа хуьзвай, ва и кар себеб яз, За адаз ва адан эвледриз ада къадамар къачур чил гуда»[+]. 37Куьн себеб яз Реббидиз гьакӀ закайни хъел атанай. Ада заз лагьанай: «Вунни и уьлкведиз фидач![+] 38Амма Нунан хва Шуай[†], ви лукӀ, фида! Адаз къудрат авай хьун патал эмир це: адан вилик и чилер Исраилан[†] эвледрин мулкар авунин везифа акъвазнава[+]. 39И уьлкведиз куь аялар – квез чеб есирвиле гьатунихъай кичӀе хьайи гьа гьабур, чпиз гьеле вуч хъсан ятӀа, вуч пис ятӀа чин тийизвай аялар, къведа. Гьабуруз за и чил гуда, гьабуру ам муьтӀуьгъарда. 40Куьн лагьайтӀа, кьулухъ элкъвена кьурумдиз ахлад – НацӀун гьуьл галайвал физвай рекьяй тӀуз».

41Гьа чӀавуз куьне заз лагьанай: «Чна Реббидин вилик гунагь[†] авуна. Амма чун, чаз Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, дяве ийиз фида!» Куьне яракь къачуна дагълариз хкаж жедай жуьрэт авунай. 42Реббиди квев агакьарун патал заз эмир ганай: «Фимир. Дяве гатӀунмир, Зун квехъ галач эхир. ТахьайтӀа куьн душманри кукӀварда!» 43За квев им агакьарнай, амма куьне яб акалначир. Куьн Реббидин эмирдиз акси хьанай ва такабурвал себеб яз дагълариз хкаж хьанай. 44И дагъларин эгьлияр тир амарияр куь вилик экъечӀнай. Абур, чӀижерин кул хьиз, куь гуьгъуьниз галтугнай! Абуру куьн Сеир тирвал, Гьармадал кьван хурук кутуна чукурнай! 45Элкъвена хтайла, куьн Реббидин вилик шехьнай, амма Реббиди квез яб ганачир, квез дикъет авуначир.

46Гьа икӀ, куьн Къадешда хейлин вахтуналди хьанай[+].

#### 2


Кьурумда гьарна къекъуьн

1Чун кьулухъ элкъвенай ва НацӀун гьуьлуьхъди физвай рекьяй кьурумдиз гьахьнай; Реббиди заз гьа икӀ эмир ганай. Чун хейлин вахтунда Сеирдин дагъларин къвалалай физ рекье хьанай[+]. 2Ахпа Реббиди заз лагьанай: 3«Бес я куьн и дагъларин вири патарихъай элкъвена фейи кьван. Кефер патахъ элкъуьгъ. 4Халкьдизни малумара: Куьн куь стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин чилерай яна фида. Абуруз квехъай кичӀезва. Килиг гьа, 5абурухъ галаз дяве гатӀунмир! Абурун чилин гьич са чӀибни За квез гудач, вучиз лагьайтӀа Сеирдин дагълар За Эсаван мулкар яз тайинарнава[+]. 6Гьам куьне недай суьрсет, гьам куьне хъвадай яд абурувай гимишдихъ къачу. 7Реббиди, куь Аллагьди, квез вири крара хийир-дуьа[†] авунва эхир! Адаз куьн и чӀехи кьурумдайтӀуз гьикӀ физватӀа хабар я. Ингье им яхцӀур йис я Ребби, куь Аллагь, квехъ галаз ва квез гьич са куьнин патахъайни игьтияж авачир»[+].

8Чун чи стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин уьлкведикай, вич Элатдилай Эциан-Гебердал кьван дуьзен тирвал экӀя хьанвай рекьикай, къерех хьана – ва Магьабдин дуьзенриз гьахьнай.

9Реббиди заз лагьанай: «Магьабвийрал гьужум ийимир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир, абурун чилерикай За квез гьич са затӀни гудач, вучиз лагьайтӀа За Ар[*] Лутан эвледриз мулкар яз ганва».

10(Виликдай ана анакьияр хьтин, кьакьан буйдин, чӀехи ва гзаф кьадарралди авай халкьди эмийри уьмуьр тухузвай[+]. 11Абур, анакьияр хьиз, рефаимрикай яз гьисабзава; магьабвийри абуруз эмияр лугьузва[+]. 12Сеирда лагьайтӀа виликдай хурийри уьмуьр тухузвай, амма Эсаван эвледри абурун чилер кьуна, абур тергна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна – Исраилан эвледри чпиз Реббиди чпин ихтиярда тур уьлкведа вуч авунайтӀа, гьакӀ авуна.)[+]

13«Виликди! – лагьана Реббиди. – Зеред вацӀун кьерелай элячӀ!»

Чунни Зеред вацӀун кьерелай элячӀнай[+].

14Къанни цӀемуьжуьд йисуз чна Къадеш-Барнедилай гатӀунна рехъ атӀанай – ингье Зереддилай элячӀна. Чи арада виликан несилдин аскеррикай гьич садни амачир – абуруз Реббиди кьин кьурвал[+]. 15Чи юкьва авай абурув сад садан гуьгъуьналлаз Реббидин гъил агакьна, ва эхирни абурукай садни чан аламаз амукьнач. 16И аскерар сад амай кьван вири кьейила, 17Реббиди заз лагьанай: 18«Куьн исятда Ардилай яна, магьабвийрин чилелайтӀуз алад, 19ва ахпа аманийрин уьлкведив агакьда. Абурал вегьемир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир. Абурун чилерикай За квез гьич са кӀусни гудач, вучиз лагьайтӀа и чилер За Лутан эвледрин ихтиярда тунвайбур я».

20И уьлквени, чпиз аманийри замзуммияр тӀвар ганвайбур тир, рефаимрин чилерикай яз гьисабзава, абуру виликдайни гьана уьмуьр тухузвай[+]. 21Им чӀехи, гзаф кьадардин халкь тир – анакьияр хьиз, кьакьан буй авай. Амма Реббиди абур тергна – аманийри абурун чилер кьуна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна. 22Реббиди амманияр патал, чеб Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледар патал вуч авунайтӀа, гьам авуна. Ада Хурияр тергнай эхир – Эсаван эвледрини абурун чилер кьунай ва гилалди гьана уьмуьр тухузва[+]. 23Газадин къваларив гвай хуьрера уьмуьр авур авияр лагьайтӀа, кафтарвийри – Кафтардай атай халкьди, – тергнай ва гьа икӀ абурун чилел уьмуьр тухуз ацукьнай.


Хешбандин пачагь Сигьанан винел гъалибвал


(Кьурумда 21:21-30)

24[•]«Виликди! – лагьанай Реббиди. – Арнан вацӀалай элячӀ! Килиг, За Гьешбандин пачагь амари Сигьан ва адан уьлкве куь гъиле твазва. Чилер къачуз гатӀуна! Дяве ая! 25И йикъалай эгечӀна За цавун кӀаник квай вири халкьарик куь вилик кичӀ ва хаф ядай гьиссер кутада. Квекай ван хьайила, абур кичӀе хьана зурзаз акъвазда!»[+]

26Къедемат кьурумдай за Сигьанан, Гьешбандин пачагьдин, кьилив адаз ислягьвал теклиф ийиз векилар ракъурнай. За адав агакьарун патал эмир ганай: 27«Заз ви чилерилай яна фидай ихтияр це. Зун рехъ кьуна фида, я эрчӀи, я чапла патахъ элячӀдач[+]. 28Чна недайдини, чна хъвадайдини вуна чаз гимишдихъ маса гуда. Анжах ви чилерай яна фидай ихтияр це – 29Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледри, ва Арда уьмуьр тухузвай магьабвийри хьиз, – ва чун Ярдан вацӀун а патаз, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай гьа уьлкведиз рекье гьатда». 30Амма Сигьаназ, Гьешбандин пачагьдиз, чун и патай а патаз ахъайиз кӀан хьанач. Реббиди, чи Аллагьди, Сигьан куь гъиле тун патал, адан руьгь терсди, рикӀни кӀевиди авуна – и кӀвалахни кьилиз акъатна.

31Реббиди заз лагьанай: «Килиг, сифте За Сигьанни адан уьлкве ви гъиле твада! И уьлкве муьтӀуьгъ авунилай гатӀуна». 32Сигьан вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Ягьацдин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 33Реббиди, чи Аллагьди, ам чи гъиле тунай: чна ам ва адан рухваяр яна кьенай ва адан вири кьушун телефнай. 34А вядеда чна адан вири шегьерар кьунай ва абур тергнай. И шегьерра чна садни тун тавуна, гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай 35Анжах малар ва шегьерра гъиле гьатай затӀар чна чаз тунай. 36Арнан вацӀун дередин къерехда авай Араэрдилай, ва дереда авай хуьрелай гатӀунна лап Гилеаддин чилерал къведалди гьич са къеледивайни чи хура акъвазиз хьаначир. Реббиди, чи Аллагьди, вири чи гъиле туна! 37Амма аманийрин уьлкведал куьне вегьеначир – я Яббукь вацӀун дередал, я дагъдин хуьрерал. Реббиди, чи Аллагьди, гьакӀ эмир ганай.

#### 3


Башандин пачагь Аган винел гъалибвал


(Кьурумда 21:33-35)

1[•]Элкъвена хьиз, чун Башан галайвал рекьяй фенай. Аг, Башандин пачагь, вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Эдреидин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 2Реббиди заз лагьанай: «КичӀе жемир, За ам вич, адан вири кьушун ва адан уьлкве ви гъиле твазва. Куьне Гьешбанда гьакимвал авур амарийрин пачагь тир Сигьаназ вуч авунайтӀа, гьадазни гьакӀ ая»[+]. 3Реббиди, чи Аллагьди, Башандин пачагь Агни, адан вири кьушунни галаз чи гъиле тунай: чна абур сад амай кьван вири яна кьенай! 4А вядеда чна адан сад амай кьван вири шегьерар кьунай – имни пудкъад шегьер, вири Аргуб вилаят, Аган Башан пачагьлугъ. 5Вири ибур сенгер янавай кьакьан цлар галай ва агалнавай варар авай шегьерар тир. Идалайни гъейри – сенгер янавачир гзаф кьадар хуьрер. 6Чна абур тергнай – Гьешбандин пачагь Сигьаназ хьтин кар кьунай. И шегьерра чна гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай[+]. 7Амма вири малар ва шегьерра гъиле гьатай шейэр чна чаз тунай.

8-9Гьа икӀ, а чӀавуз чна Ярдан вацӀун и пата гьакимвал ийизвай амарийрин кьве пачагьдин чилер кьунай – Арнан вацӀалай Гьерман дагъдал (сидунвийри аниз Сиръян, амарийри – Сенир лугьуда) кьван экӀя хьанвай чилер –[+] 10дагъдин дуьзенра авай вири хуьрер, вири Гилеад, Аган Башан пачагьлугъдин шегьерар тир Салхадал ва Эдреидал кьван, вири Башан.

11Аг, Башандин пачагь, рефаимрикай эхиримжиди тир. Адан месни – ракьунди. Исятда ам аманийрин Раббада ава; ам, адетдин кьуьнтералди, кӀуьд кьуьнтуьн яргъивал, кьуд кьуьнтуьнни гьяркьуьвал алайди я[+].


Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата авай чилер паюн


(Кьурумда 32:1-42)

12Чна а чӀавуз къачур чилер, Арнан вацӀун дередилай вине авай Араэрдилай ва Гилеаддин дагьдин дуьзенлухрин са пай, ана экӀя хьанвай хуьрерни кваз, за Рувенанни Гадан тайифайриз[†] ганай[+]. 13Амай Гилеад, ва гьакӀни Аган пачагьлугъ тир вири Башан, за Манашедин тайифадин са паюниз ганай.

Аргубдин вири вилаятдиз – санлай вири Башандиз – виликдай Рефаимрин чил лугьудай. 14Амма Яира, Манашедин эвледди, Аргубдин вири вилаят, гешурийрин ва магьахвийрин сергьятрив кьван, кьуна ва адаз вичин тӀвар гана, гьакӀ хьайила къенин йикъал къведалди Башандиз Яиран хуьрер лугьузва.

15Магьиран эвледриз за Гилеад ганай[+]. 16Рувенанни Гадан тайифайриз, лагьайтӀа, за Гилеаддилай Арнан дередал кьван авай чилер ганай, дередин кӀаняйтӀуз вичин а пата аманийри уьмуьр тухузвай Яббукь вацӀал къведалди сергьят яз[+]. 17Идалайни гъейри, за абуруз дуьзендин чилер ганай – Ярдан тирвал, Кинерет вирелай Кьейи гьуьлуьв яни УькӀуь гьуьлуьв кьван – ва рагъэкъечӀдай пата Фасга дагъдин ценерив кьван[+].

18А чӀавуз за и тайифайриз ихьтин тапшуругъ ганай: «Реббиди, куь Аллагьди, квез мулкар яз и чилер гана. Амма куьн, яракь гъиле авай итимар, женгиниз куь стхаяр тир вири Исраилдин рухвайрин кӀвенкӀве аваз фин лазим я! 19Куь папар, аялар ва малар – заз квез гьикьван гзаф малар аватӀа чида! – за квез гайи хуьрера амукьрай[+]. 20Реббиди куь стхайриз, квез хьиз архайинвал гайила, абуру, Реббиди, куь Аллагьди, чпиз гузвай, Ярдан вацӀун а пата авай уьлкве муьтӀуьгъ авурла, – гьа чӀавуз куьн за квез гайи куь чилин белгенрал[†] элкъвена хкведа».

21А вядеда за Шуаяз[†] лагьанай: «Реббиди, куь Аллагьди, и кьве пачагьдиз вуч авунайтӀа, ваз ви вилералди акуна. Вун чпелай яна фидай маса пачагьлугъризни Реббиди гьахьтин кар кьада[+]. 22Абурухъай кичӀе жемир: Реббиди, куь Аллагьди, Вичи куьн патал женг чӀугвазва!»[+]


Мусадиз Ярдандилай элячӀун къадагъа авун

23А чӀавуз за Реббидиз ялвар авунай: 24«Агъа Ребби! Вуна заз, ви лукӀраз, Ви чӀехивал ва ви гъилин къуват къалуриз гатӀунна! Цаварал я тушни чилерал ихьтин крарни алакьунар вичин къуватдай фидай маса аллагь авани кьван[+]? 25Ихтияр це ман зазни вацӀалай элячӀна, Ярдандин а пата авай авадан уьлкве аквадай – гьам и авадан дагълух чилер, гьамни Либан!»

26Амма Реббидиз куьн себеб яз закай хъел атанвай ва заз яб ганачир. Ада лагьанай: «Бес хьуй! Мад Завай идан патахъай тӀалабунар ийимир[+]. 27Фасга дагъдиз хкаж хьухь ва рагъакӀидай патаз, кефер патаз, кьибледиз ва рагъэкъечӀдай патаз килиг, жуван вилералди килиг, вучиз лагьайтӀа Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет авунвач[+]. 28Шуаяз[†] серенжемар це, адаз мягькемди ва уьтквемди хьухь лагьана эмир це. Ам и инсанрин кьиле аваз фида – ва ваз анжах вилералди аквадай уьлкве абурун мулкариз элкъуьрда»[+].

29Чун Бет-Пеардин патарив гвай дугуна акъвазнай[+].

#### 4


Къанундиз яб гуниз эверун

1Яб це эхир, Исраил, за ваз чирдай къайдайризни тагькимриз! И чӀавуз куьн чан аламаз амукьда ва, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атана, ам муьтӀуьгъ ийида[+]. 2Зи гафарихъ я акал хъийимир, я хкудмир. За квез виридаз малумарзавай Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд[+].

3Реббиди Багьал[†]-Пеарда вуч авунайтӀа квез куь вилералди акуна! Реббиди, куь Аллагьди, куь арадай Багьал-Псардин гуьгъуьна аваз фейи гьар сад тергна[+]. 4Куьн, лагьайтӀа, Реббидиз, куь Аллагьдиз, вафа хвейибур, – куьн къени вири сагъ-саламат я.

5Ингье, за квез, Реббиди, зи Аллагьди, заз гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна кӀандай къайдаяр ва тагькимар чирзава. Куьне абур, вич кьун патал исятда физвай уьлкведа, тамамарун лазим я. 6Абур кӀевелай тамамар ая – ва и чӀавуз вири халкьариз куь камал ва акьул аквада. Вири и къайдайрикай ван хьайила, абуру лугьуда: «И чӀехи халкь гьикьван камал ва акьул авайди я!»[+] 7Чна Вичиз эвердайла, Ребби, чи Аллагь, хьиз чаз мукьва тирвал, чпин аллагьарни чпиз гьакьван мукьва тир мадни са ихьтин чӀехи халкь ава жал[+]? 8Чпин къайдаярни тагькимар, и за квез алай вахтунда гузвай Къанун[†] хьиз, гьакьван адалат гвай мадни ихьтин са чӀехи халкь ава жал[+]?

9Килиг гьа, мукъаятвал ая, ваз ви вилералди акурди рикӀелай ракъурмир; ваз ви вилералди акурди вал чан аламай кьван ви хурун зигьинда хьурай! Гьам аялриз, гьамни хтулриз ихтилат ая[+].

10А юкъуз куьн Харебдин[†] ценерив Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнай, вучиз лагьайтӀа Реббиди заз эмир ганай: «Зи патав халкь кӀватӀ ая, ва За абурув зи тапшуругъар агакьарда. Абуру чилел жедай чпин вири уьмуьр тухуда Захъай кичӀе жез чир авурай ва чпин аялризни тарс гурай»[+]. 11Ингье куьн атана дагъдин кӀане акъвазнай, дагъни лап цаварив агакьзавай ялавди кьуна кузвай. МичӀивал акьалтнавай – циф ва экьи мичӀ[+]. 12Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахазвай, квезни гафарин ван къвезвай, амма са жуьрединни къамат аквазвачир – анжах сесинин ван къвезвай. 13Реббиди куьн, куьне тамамарун лазим тир, Вичихъ галаз авай икьрардин шартӀарин гьакъиндай хабардар авунай, – цӀуд эмирдин. Ада къванцин кьве кьелечӀ къаябдал абур кхьенай[+].

14А чӀавуз Реббиди заз, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун патал, къайдаяр ва тагькимар чирунин эмир ганай.


Бутпересвал къадагъа авун

15Харебдал[†] Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахадайла, квез са жуьредин къаматни акуначир. 16-18Писвал авуникай къерех хьухь – яни жув патал итимдин ва я папан, чилел алай гьайванрикай садан, я тушни цаварал лув гудай къушарикай садан, чилин чан алай затӀарин, я тушни це, чилелай агъада сирнавзавай гъетрен кӀалуб, са гьихьтин ятӀани шикил арадал гъуникай[+]. 19Цавуз килигиз, рагъ, варз ва гъетер, цавун вири кьушун акваз, темягькарвилиз рехъ гумир – абуруз икрам ийимир, абуруз къуллугъ ийимир! Реббиди, куь Аллагьди, абур цавун кӀаник квай маса халкьар патал тайинарнавайди я. 20Амма куьн Реббиди, квекай Адан хсуси халкь хьун патал къахчуна, ракь цӀурурдай а къулай Мисридай ахкъудна – гьакӀ хьунни авуна.

21Куьн паталди Реббидиз закай хъел атана ва зун Ярдандилай элячӀдач, ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай а авадан уьлкведиз акъатдач лагьана кьин кьуна[+]. 22Зун ина, гьакӀ Ярдандилай элячӀиз тахьана, рекьида. Амма куьн адалай элячӀда ва а авадан уьлкве кьада! 23Амма килиг гьа, квехъ галаз Реббиди, куь Аллагьди, кутӀуннавай икьрар рикӀелай алудмир: куьн патал икрам ийидай кӀалубар рас ийимир, са жуьрединни шикилар чӀугвамир. Им квез Реббиди, куь Аллагьди, къадагъа авунва. 24Вучиз лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – им кана руьхъ ийидай цӀай я! Ам – гъайра Аллагь я![+]

25Квез аяларни хтулар хьайила, куьне а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухвайла, куьне писвилиз рехъ гуда – икрам ийидай кӀалубар туькӀуьрда, гьар жуьредин шикилар чӀугвада. Реббидин, куь Аллагьдин, рикӀиз такӀан крар авуналди, куьне адак хъел кутада. 26За гила цаварни чилер шагьидвиле кьазва хьи, адалай кьулухъ, Ярдандилай элячӀна исятда куьне кьадай а уьлкведай, куьн лап фад квахьда! А чӀавуз куьне ана яргъалди уьмуьр тухудач: куьн тергда[+]. 27Реббиди куьн халкьарин арадай чукурда. Квекай лап тӀимилбур сагъ яз амукьда, ва куьне Реббиди чпин патав ракъурай халкьарин арада уьмуьр тухуда[+]. 28Ана куьне инсанрин гъилери туькӀуьрай аллагьриз къуллугъда, – кӀарасдин кӀусариз ва къванериз – чпиз акван тийидай, ван текъведай, нен тийидай ва ни текъведай аллагьриз[+].

29Ана куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, къекъвез жеда – ва жагъида, вири рикӀин ва руьгьдин сидкьидай адахъ элкъвейтӀа. 30Квез четин хьайила, яргъал тир гележегда вири и крар куь кьилел атайла – гьа чӀавуз куьн Реббидин, куь Аллагьдин, патав хкведа ва адахъ яб акалда. 31Ребби, куь Аллагь, регьим гвайди я эхир, – регьим гвай Аллагь: Ада куьн гадардач ва терг ийидач, Ада чпин вилик кьин кьуна, куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а икьрар рикӀелай ракъурдач.


Ребби – тек сад тир Аллагь

32Алатай вахтарикай, Аллагьди чилел инсан халкь авур йикъалай гатӀунна, валай вилик вуч авайтӀа, хабар кьуна чира: цавун са къерехдилай муькуь къерехдал кьван икьван чӀехи са вуч ятӀани хьайиди яни? Гьич садазни идаз ухшар авай кардикай ван атайди яни? 33Квез хьиз, маса гьич са халкьдизни цӀун къеняй рахазвай аллагьдин ван хьана ва чан аламаз амукьун хьайи кӀвалах яни[+]? 34Аллагьрикай гьич садани атана маса халкьдин арада авай халкь вичиз къачуна, килигна чирун хьайи кар яни, – залан четинвилерни, са кар жедайвилин лишанни, аламатарни, дявени ракъуриз, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди чӀехи ва акурдаз кичӀе жедай крар ийиз? Ибур вири куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, Мисрида, куь вилик авур кӀвалахар я. 35Квез вири ибур, Ребби – им Аллагь тирдан, Адалай гъейри маса Аллагь авачирдан гъавурда акьун патал, аквадайвал авунвайди тир[+]. 36Квез насигьат гун яз, Ада квез цаварай эвернай. Ада квез Вичин чӀехи цӀай чилел къалурна, ва квез Ам цӀа гьикӀ квехъ галаз раханайтӀа ван хьанай[+].

37Реббидиз куь бан-бубаяр кӀан хьана – гьавиляй куьн, абурун эвледар, хкяна. Ада Вичи куьн Мисридай Вичин чӀехи къуватдалди акъудна, 38квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер квез гун патал, – куьн гьабурун чилерал гъана ва абур куь ихтиярда тун патал (гьакӀ хьунни авуна). 39Гила гъавурда акьукь ва рикӀел хуьх, Ребби – им вини цаварални Аллагь я, агъа чилерални, ва масад авайди туш[+]. 40За квев гила агакьарзавай Адан къайдаяр ва эмирар кьилиз акъуд ва квез ва куь эвледриз хъсан жеда, ва куьне Реббиди, куь Аллагьди квез эбеди яз гузвай а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухуда.


Далда-шегьерар


(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 19:1-13)

41[•]А вядеда Мусади Ярдандин рагъэкъечӀдай пата авай пуд шегьер чара авуна: 42виликдай чпин арада душманвал авачиз кас хатадай яна кьейи гьар низ ятӀани и шегьеррикай саниз катна ва идакди вичин уьмуьр хиласдай мумкинвал хьун патал. 43Ингье и шегьерар:

Кьурумда, дагъдин дуьзенда, рувенийриз чара авунвай чилел алай Бецер.

Гилеадда, Гадан чилерал алай Рамат.

Башанда, Манашедин чилерал алай Галан.


ЦӀуд весини алава насигьатар


(4:44–11:32)


Къанундив эгечӀун

44Ингье Мусади Исраилдин рухвайриз гайи Къанун[†].

45-46Ибур Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ – Ярдандин а пата, Бет-Пеардин патарив гвай дереда, Гьешбанда сагьибвал авур амарийрин пачагь Сигьанан чилел Мусади вири Исраилдин рухвайриз малумарай шагьидвилер, къайдаяр ва тагькимар я. Мусадини Исраилдин рухвайри, Мисридай экъечӀнай, Сигьанан винел гъалибвал къачунай 47ва адан уьлкве, Башандин пачагь Аган уьлкведихъ галаз санал, кьунай. Амарийрин и кьве пачагьдин чилер Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай,[+] 48Арнан дередин къерехда авай Араэрдилай Сигьан, яни Гьерман дагъдал кьван,[+] 49абурук рагъэкъечӀдай патан вири Ярдандин дере, лап Кьейи гьуьлуьв ва Фасга дагъдин хуш квай хурал кьван[+].

#### 5


ЦӀуд веси


(ЭхкъечӀун 20:1-17)

1[•]Мусади вири Исраил кӀватӀна ва лагьана:

– Яб це, Исраил, за квез гила малумардай къайдайриз ва тагькимриз! Абур чира ва ян тагана кьилиз акъуд. 2Реббиди, чи Аллагьди, Харебдал[†] чахъ галаз икьрар кутӀунна. 3И икьрар Реббиди чи бубайрихъ галаз ваъ, чахъ галаз – чахъ виридахъ, чеб сагъ-саламат яз исятда инал акъвазнавайбурухъ галаз, кутӀунна. 4Ребби квехъ галаз чин чинал раханай – дагъдал, цӀун къеняй[+]. 5Зун а чӀавуз Реббидинни куь арада акъвазнавай, Адан гафар агакьарун патал, вучиз лагьайтӀа квез цӀухъай кичӀезвай ва дагъдиз хкаж жезвачир. Ада лагьанай:[+]

6«Зун Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди[+]. 7Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай.

8Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир[+]. 9Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда[+]. 10Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда[+].

11Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач[+].

12Киш[†], ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, пак[†] тир югъ яз бегьемара[+]. 13Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 14амма ирид лагьай югъ – Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви жунгавди я тушни ламра – гьич са гьайвандини, я масанай атана ви шегьерда уьмуьр тухузвай чара касди. Ви лукӀра ва ви къаравушди, гьа вуна хьиз, ял ягърай. 15Вун вич Мисрида лукӀ тирди рикӀел хуьх, амма Реббиди, Ви Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди, вун анай акъуднай. Гьавиляй Реббиди, ви Аллагьди, ваз Киш бегьемарунин эмир ганва.

16Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал ва ваз а чилел хъсан хьун патал бубадизни дидедиз, ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, гьуьрмет ая[+].

17Яна рекьимир[+].

18Зинавал ийимир[+].

19Чуьнуьхмир[+].

20Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир[+].

21Чарадан паб кӀан жемир. Чарадан кӀвални ник, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»[+].


Халкьдин жаваб


(ЭхкъечӀун 20:18-21)

22Реббиди им куь вири халкьдиз лагьанвайди я. Ам дагъда, цӀун кьулай, цифедай, къалин мичӀяй, къати сесиналди раханай. И гафарик Ада мад гьич са алавани кухтунач. Ада абур къванцин кьелечӀ кьве къаябдал кхьена ва а къаябар зав вахкана[+].

23Куьне мичӀивиляй къвезвай ванциз яб гузвай, дагъ лагьайтӀа, ялавди кьуна кузвай.

Куьн, тайифайрин[†] кьиле авайбур ва агъсакъалар, зи патав атанай. 24Куьне лагьанай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз Вичин Баркалла[†] ва къудрат къалурна. Чаз цӀун кьулай къвезвай адан ван хьана. Къе чаз инсан вичихъ галаз Аллагь рахайлани чан алаз амукьун мумкин тирди чир хьана. 25Чун рекьин квез герек я – и еке ялав чун туькьуьниз гьазур я эхир! Чаз мад гъилера Реббидин, чи Аллагьдин, ван хьайитӀа, чун рекьида![+] 26Им гьич хьайи кӀвалах яни, инсандиз, чаз хьиз, чан алай Аллагь вичихъ галаз цӀун кьулай гьикӀ рахазватӀа ван атун ва ам сагъ-саламат яз амукьун? 27Вуна фена Реббиди, чи Аллагьди, вуч лугьудатӀа яб це. Ахпа вуна, Реббиди, чи Аллагьди, вун куьн патахъай хабардар ийидатӀа, чав агакьара. Чнани яб гуда ва тамамарда»[+].

28Реббидиз куь гафар ван хьанай ва заз лагьанай: «Заз и инсанар вуч раханатӀа ван атана, абуру ваз вуч лагьанатӀа вири ван хьана. Абуру дуьз лугьузва[+]. 29Агь, абуру гьакъикъатдани рикӀин вири сидкьидай Захъай датӀана кичӀе хьуниз ва Зи вири эмирар тамамаруниз – абуруз чпизни, абурун эвледризни эбеди яз хъсан жедайвал, – майил авунайтӀа! 30Алад ва абуруз алачухрик хъфинин эмир це. 31Вун лагьайтӀа инал, Захъ галаз, амукьда. За ваз вири эмирар, къайдаяр ва тагькимар малумарда. Вуна абуруз чирда, ва абуру вири и крар За чпин ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудда».

32Квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал ян тагана кьилиз акъуд, я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ къерехдиз къекъечӀмир! 33ДатӀана квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир ганвай рекьерайтӀуз алад. Ва куьн сагъ-саламат жеда, ва квез хъсан жеда, яргъалди куьне муьтӀуьгъардай а уьлкведа уьмуьр тухуда[+].

#### 6


Ребби кӀан хьунин ва муьтӀугъ хьунин насигьат

1Ингье Реббиди, куь Аллагьди, квез чир ая лагьана ганвай эмирар, къайдаяр ва тагькимар, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун лазим я. 2Квез куь уьмуьрдин гьар са юкъуз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьурай, ва за квев агакьарзавай Адан вири къалурнавай къайдаяр ва тагькимар кьилиз акъудрай, куь аялри ва хтулрини гьа икӀ авурай, ва и чӀавуз куьне яргъалди уьмуьр тухуда.

3Яб це, Исраил! Вири ибур ян тагана кьилиз акъуд! И чӀавуз квез хъсан жеда ва куьн вичикай некни вирт хкатзавай чилел кьадардиз гзаф авайбур жеда, – Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди квез хиве кьурвал[+].

4Яб це, Исраил! Ребби, чи Аллагь, тек сад тир Ребби я![+]

5Ребби, ви Аллагь, рикӀин сидкьидай, вири чандалди, вири къуватралди кӀан хьухь[+]. 6За къе ваз гузвай эмирар датӀана ви рикӀе аваз хьурай. 7Абур жуван аялриз ахъай хъия, абур даим тикрар ая – вун кӀвале аваз хьайитӀани, рекье аваз хьайитӀани, къаткизватӀани, къарагъзаватӀани[+]. 8Абур, лишан хьиз, жуван гъилик кутӀуна, абур ви пелел алаз хьуй[+]. 9Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерал ва шегьердин варарал[†] кхьихь[+].

10Реббиди, ви Аллагьди, вун, Ада ваз гуда лагьана ви бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур уьлкведиз гъида. Ана вуна эциг тавунвай чӀехи ва абад шегьерар, 11вуна кӀватӀ тавунвай гьар жуьредин шейэривди ацӀанвай кӀвалер, вуна къванер яна рас тавунвай фурар, вуна акӀур тавунвай ципицӀ багълар ва зейтундин кӀапӀалар ава. Ана вуна тухдалди неда! 12Килиг гьа, Ребби рикӀелай алудмир – вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди тир. 13Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адан тӀварцелди кьин яхъ[+].

14Маса аллагьрин, куь патарив уьмуьр тухузвай халкьарин аллагьрин, гуьгъуьна аваз фимир, 15Ребби, куь арада авай, куь Аллагь, – гъайра Аллагь я эхир: Адаз хъел къведа ва куьн чилин винелай тергда![+] 16Ребби, куь Аллагь, куьне ам Массада темягь авур тегьерда, синагъ ийимир[+]. 17Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар, Ада квез ганвай шагьидвилер ва къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд. 18Адан фикирдалди вуч дуьз ва хъсан ятӀа, гьам ая. И чӀавуз квез хъсан жеда: куьне фена, вич Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай авадан уьлкве кьада. 19Реббиди анай куь вири душманар чукурда. Реббиди гьа икӀ лагьана[+].

20Гележегда хци вавай: «Реббиди, чи Аллагьди, квез гайи и шагьидвилерин, къайдайрин ва тагькимрин мана-метлеб вуч я?» – лагьана хабар кьурла,[+] 21адаз икӀ жаваб це: «Чун Мисрида фиръавандин[†] лукӀар тир, ва Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди чун Мисридай акъудна[+]. 22Чи вилерикди Реббиди Мисри патал, фиръаван ва вири адан кӀвал патал пис нетижаяр авай чӀехи аламатар ва кар жедайвилин лишанар къалурна[+]. 23Амма чун Ада, Вичи кьин гана чи бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкведиз, – ам чаз багъишун патал, – гъунин мураддалди, Мисридай ахкъудна. 24Реббиди чаз вири и къайдаяр тамамарун эмир авунва, чаз хъсан хьун патал, чун сагъ-саламат яз амукьун патал – Реббидихъай, чи Аллагьдихъай, кичӀе хьун патал. Им гьакӀ хьунни авунва – къенин йикъалди. 25Чи гьахъ-михьивал – им, Ада чаз эмир гайивал, Реббидин, чи Аллагьдин, вилик вири и эмирар кьилиз акъудун я»[+].

#### 7


Яб тагунин вилик пад атӀун


(ЭхкъечӀун 34:11-16)

1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай уьлкведиз гъайила, ва анай гзаф кьадар халкьар чукурайла: хетияр, гиргашияр, амарияр, къенанвияр[†], перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квелай гзаф авай ва къуват авай ирид халкь, –[+] 2Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла ва куьне абурун винел гъалибвал къачурла, абур терг ая! Абурухъ галаз икьрарар кутӀунмир ва абуруз инсаф ийимир[+]. 3Абурук мукьва жез акахьмир, – абурун рухвайриз куь рушар гумир ва абурун рушарни куь рухвайриз гъимир[+]. 4ТахьайтӀа абуру куь рухваяр Закай элкъуьрда ва абуру маса аллагьриз къуллугъ ийида! А чӀавуз Реббидиз квекай хъел къведа ва гьасятда куьн терг ийида[+]. 5ИкӀ авуна кӀанда: абурун къурбанганар[†] – чукӀура, абурун пак тир къванер – хух, Ашерадин дестекар – атӀутӀ, бутар[†] – куг![+] 6Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик пак тир халкь я эхир; Реббиди, куь Аллагьди, куьн Вичин багьа эменни хьунин мураддалди, чилел алай вири халкьарин арадай хкяна[+].

7Реббиди куьн маса халкьарилай кьадардиз гзаф я лагьана гзаф кӀан хьана хкягъайди туш. Ваъ, куьн – халкьарин арада виридалайни гъвечӀиди я! 8Амма Реббидиз куьн кӀанда ва куь бан-бубайриз кьур кьинез вафа хуьзва, – ингье вучиз Ада куьн Вичин чӀехи къудратдалди хутахна, лукӀвиликай, Мисридин пачагьдин, фиръавандин[†], гъиликай азад авуна. 9Гьавиляй чир хьухь, Ребби, ви Аллагь, – гьакъикъатда Аллагь я, умуд кутаз жедай Аллагь я; Ам агъзур несилдал къведалди Вич кӀандай ва Вичин эмирар кьилиз акъуддайбурухъ галаз кутӀуннавай регьим квай икьрардиз вафа я[+]. 10Амма Вич инкарзавайбур Ада жаза гана тергда – энгел тавуна абурукай гьар садаз жаза гуда! 11Гьавиляй за ваз исятда малумарзавай эмирар, тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд.


Яб гунай хийир-дуьа


(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 28:1-14)

12Куьн и къайдайриз табий жез хьайитӀа, абур дуьм-дуьз тамамариз хьайитӀа, Реббини, куь Аллагь, Ада куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а регьим квай икьрардиз вафа жеда[+]. 13Адаз куьн кӀан жеда, Ада квез хийир-дуьа[†] ийида ва гзаф кьадарралди авай халкь ийида, Ада, квез гуда лагьана Реббиди куь бан-бубайриз кьин кьур чилел куь веледриз ва куь чилин бегьердиз, куь техилдиз, чехирдиз ва зейтундин гъеридиз, калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз хийир-дуьа ийида. 14Квев, маса са халкьдихъни агакь тавур, хийир-дуьа агакьда! Куь арада аялар тежезвай итимарни папар жедач, ва куь маларни чӀуруз амукьдач[+]. 15Реббиди куьн вири азаррикай хуьда. Ада квел Мисридин терг ийидай азарар ракъурдач (куь рикӀел абур алама), амма абур куь душманрал ракъурда[+].

16Куьне Реббиди, куь Аллагьди, куь гъиле тур вири халкьар терг ая; абурун язух къвемир, абурун аллагьриз къуллугъ ийимир – им куьн патал желе жеда[+].


Чара халкьарихъай кичӀе тахьуниз эверун

17Куьне, мумкин я, фикирда: «И халкьар чалай кьадардиз гзаф я. Бес чна абурувай чилер гьикӀ къакъудда?» 18Амма абурухъай кичӀе жемир! Реббиди, куь Аллагьди, фиръавандиз[†] ва вири Мисридиз гьихьтин кар кьунайтӀа, рикӀел хкваш. 19Квез куь вилералди акур чӀехи ва залан четинвилер, гьакӀни са кар жедайвилин лишанар ва аламатар рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди куьн Мисридай гьикӀ акъуднайтӀа рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, квез алай вахтунда кичӀезвай вири халкьаризни гьа икӀ ийида[+]. 20ГьакӀни сагъ-саламат яз амукьна квекай чуьнуьх хьайибурни рекьидайвал Ада абурал хузарин кул ракъурда[+]. 21КичӀе жемир, куь арада Ребби, куь Аллагь, ава эхир, чӀехи ва гьайбат гвай Аллагь! 22Амма Реббиди, куь Аллагьди, и халкьар яваш-явашдиз чукурда. Куьне абур фад терг авун лазим туш – тахьайтӀа ана вагьши гьайванрин кьадар гзаф жеда[+].

23Реббиди, куь Аллагьди, квез и халкьарин винел гъалибвал багъишзава ва абур чилелай терг жедалди абурун арада зурба гъалаба твада. 24Ада абурун пачагьар куь гъиле твада, ва куьне гьатта абурун тӀварни цавун кӀаник тадач. Куь хура гьич садавайни акъвазиз жедач, ва куьне абур вири тергда.

25Абурун аллагьрин кӀалубар куг. Темягь фена, и кӀалубар винелай кӀевнавай гимишни къизил жуваз къачумир, тахьайтӀа вун желеда гьатда – Ребби, ви Аллагь, патал им мурдар затӀ я эхир. 26Мурдар затӀ жуван кӀвализ гъимир, тахьайтӀа гьадахъ галаз санал вунни терг ийида. Ихьтин затӀ ваз чиркинди ва мурдарди хьурай – ам терг авуна кӀанда.

#### 8


Ребби рикӀелай алуд тавунин эмир

1За исятда квез малумарзавай вири эмирар гьа лагьайвал кьилиз акъуд. ИкӀ хьайитӀа куьн чан аламаз амукьда ва кьадардиз артух жеда; куьне фена, Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкве муьтӀуьгъар ийида. 2РикӀел хкваш, Реббиди, куь Аллагьди, квяй кьил акъудун патал куьн умунарна ва килигна чирна: куьне Адан эмирар кьилиз акъуддани-акъуддачни – вири и яхцӀур йисан вахтунда куьн кьурумдай гьикӀ тухванатӀа[+]. 3Ада куьн умунарзавай, каш чӀугваз тазвай, я квез, я куь бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухар ийизвай. Адаз квез къалуриз кӀанзавай хьи, инсандал алай чан тек са фалди туш. Инсанди Реббидин сивяй вуч акъатзаватӀа, гьадалди уьмуьр тухузвайди я![+]

4Вири и яхцӀур йисуз ви парталар кукӀвар жезвачир, ви кӀвачер дакӀвазвачир[+]. 5Гъавурда гьат эхир, Реббиди, ви Аллагьди, бубади хциз гьикӀ тербия гудатӀа, вазни гьакӀ тербия гузва![+] 6Реббидин, ви Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд, Адан рекье аваз алад ва Адахъай кичӀе хьухь.

7Реббиди, ви Аллагьди, вун вичяй вацӀар авахьиз физвай, дерейра ва дагълара булахар ва чилин кӀаник квай ятар дуьздал экъечӀзавай авадан уьлкведиз,[+] 8къуьлуьнни мухан, цӀипицӀлухрин, инжилринни анаррин уьлкведиз, зейтундин чӀемедин[†] ва виртӀедин уьлкведиз гъида. 9И уьлкведа вуна тух жедалди тӀуьн жагъин тийиз уьмуьр тухудач, са куьнихъни муьгьтеж жедач; адан къванерик ракь ква, дагълара вавай буьруьнж хкудиз жеда. 10Тух хьайила, Ада ви ихтиярда тур авадан уьлкведай, Реббидиз, ви Аллагьдиз, шукур ая.

11Гьавиляй, килиг гьа, Ребби, ви Аллагь, рикӀелай алудмир, за ваз исятда малумарзавай Адан тагькимрал, къалурнавай къайдайрал ва эмиррал амал ая. 12Вуна тухдалди недайла, хъсан кӀвалер эцигдайла ва абура уьмуьр тухудайла, 13вахъ маларинни лапагрин кьадар гзаф хьайила, гимиш, къизил ва гьар жуьредин девлет артух хьайила, 14дамах акатмир ва Ребби, ви Аллагь, рикӀелай ракъурмир. Ада вун Мисридай, лукӀвиляй акъудна,[+] 15вун зегьер квай гъуьлягъринни акьрабрин арадай, кьуру ва цикай магьрум чилерай чӀехи ва акурла кичӀе жедай кьурумдай тухвана. Вун паталди Ада цив рагай авахьиз туна;[+] 16Ада вун кьурумда, ви бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухарна. Ада, ахпа ваз хъсан хьун патал, вун умунарна ва синагъ авуна[+]. 17Фикир ийимир хьи, им вуна ви къуватралди гъилиз гъанвай девлет я лагьана! 18Ребби, ви Аллагь, рикӀел хуьх. Гьам я ваз и девлетар гъилиз гъидай къуват гузвайди – Ада ви бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай икьрар къенин юкъузни кьилиз акъудзава.

19Амма куьне Ребби, куь Аллагь, рикӀелай ракъурайтӀа, ва маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа, абуруз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, куьн са рахунни алачиз пуч жеда – идан патахъай за куьн гиламаз хабардар ийизва! 20Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, чпин чилер квез гун патал Реббиди терг ийизвай а халкьар хьиз, куьнни телеф жеда!

#### 9


Лайих тушир пишкеш

1-2Яб це, Исраил! Къе куьн Ярдан вацӀалай элячӀзава хьи, квелай кьадардиз ва къуватдиз артух халкьарин чилер, цавув агакьзавай цлар галай чӀехи ва сенгер янавай шегьерар, еке буйдин ва чӀехи халкь тир анакьийрин чилер кьун патал, – квез абур чизва, квез ван хьана хьи, инсанри абурукай гьикӀ лугьудатӀа: «Анакьийрин хура нивай акъваз жеда?!»[+]. 3Амма Ребби, куь Аллагь, кана руьхъ ийидай цӀай хьиз, куь вилик кваз физвайди гила гъавурда акьукь. Им Гьам я абур тергдайди, абурун винел квез гъалибвал гудайди, – ва куьне, Реббиди квез хиве кьурвал, абурун чил муьтӀуьгъар ийида, абур тадиз тергда[+]. 4Реббиди, куь Аллагьди, абур чукурайла, куьне квез лугьумир: «Им чи гьахъ-михьивал себеб яз, Реббиди чна и уьлкве къачун патал чун иниз гъана». Ваъ, и халкьарин пис крар себеб яз Реббиди абурун чилер квев вахкузва![+] 5Куьне куьн гьахъ гвайбур ва дуьзбур тирвиляй атана и уьлкве къачудайди туш. Реббиди, куь Аллагьди, квез и чилер и халкьар батӀул тирвиляй, ва Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьур кьин кьилиз акъудун яз гузва[+]. 6Гьавиляй чир хьухь, Реббиди, куь Аллагьди, а авадан уьлкве куь ихтиярда тун куь гьахъ-михьивилихъ галаз алакъада авач. Ваъ, куьн кьилиз ялдай халкь я!


Къизилдин дана


(ЭхкъечӀун 32:1-35)

7Куьне Ребби, куь Аллагь, кьурумда гьикӀ перт ийизвайтӀа рикӀел хуьх ва рикӀелай алудмир. Мисридай экъечӀай йикъалай гатӀунна ва инив агакьдалди куьн датӀана Реббидиз акси жезвай. 8Куьне Ребби Харебдин[†] патарив а саягъда перт авунай хьи, Адаз, хъиле гьатна, куьн терг ийиз кӀан хьанай[+].

9Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай а Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ къаябар къахчун патал зун дагъдиз хкаж хьайила, за дагъда яхцӀур югъни яхцӀур йиф акъуднай, я тӀуьначир, я хъваначир[+]. 10Реббидини зав кхьинар алай къванцӀин кьелечӀ кьве къаяб вуганай; абурал Аллагьдин гъилелди, вири жемят кӀватӀ хьанвай юкъуз Реббиди квез дагъдал, цӀун кьулай вуч лагьанайтӀа, вири чӀугунвай[+].

11ЯхцӀур югъни яхцӀур йиф алатна – Реббиди зав къванцин кьелечӀ кьве къаяб, икьрар алай къаябар, вуганай. 12Реббиди заз лагьанай: «Тади ая, эхвичӀ! Вуна Мисридай акъудай ви халкь усалди хьанва. За алад лагьай дуьз рекьелай абур гьикьван фад элячӀна! Абуру чпиз цӀурурна цайи икрам ийидай кӀалуб раснава»[+].

13Реббиди заз лагьанай: «Заз аквазвайвал, и халкь кьилиз ялдайди я! 14Зун акъвазармир – За абур терг ийида, абурун тӀвар цавун кӀаникай квадарда. Валай лагьайтӀа За къуват авай ва кьадардиз гзаф халкь арадал гъида»[+].

15Зун элкъвена дагъдай эвичӀиз хьана. Дагъ ялавди кьуна кузвай; зи гъилени икьрар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Заз акуна хьи, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьдиз рехъ ганва, – куьн патал цӀурурна цанвай данадин кӀалуб гьазурнава. Куьн Реббиди алад лагьай дуьз рекьелай лап фад элячӀнавай! 17А чӀавуз за кхьинар алай кьве къаябни чилел гьалчнай – абур куь вилик ханай. 18Ахпа зун мад Реббидин вилик экӀя хьанай – мад яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз я тӀуьначир, я хъваначир – Реббидин вилера негь тир кӀвалах авунай ва куьне авур гунагьдин патахъай Адак хъел кутунай[+].

19Заз хаф янавай, хъилев ва ажугъдив ацӀанвай Реббидиз куьн терг ийиз кӀанзавай эхир. Амма Ада и гъилерани зи гафуниз яб ганай. 20Реббидиз Гьарунан хъел гзаф авай ва ам терг ийиз кӀанзавай, амма за гьа чӀавуз Гьарунан патахъайни тӀалабнай. 21Куь гунагьни, куьне туькӀуьрай дана, за канай, куьлуь авунай, гатанай, руг жедайвал регъвенай – ва и руг дагъдай авахьзавай хвалаз гадарнай[+].

22Куьне Реббидик гьам Таверада, гьам Массада, гьамни Къибрат-Гьатагьавада хъел кутунай[+]. 23Реббиди квез Къадеш-Барнедай женгинин рекьиз экъечӀ лагьайла – Ада квез «Алад фена За квез гузвай а уьлкве къачу!» – лагьайла, куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз табий хьаначир, куьн Адахъ агъуначир, Адахъ яб акалначир[+]. 24Заз куьн чизвай вири и вахтунда куьн Реббидин чӀалаз килигначир!

25За Реббидин вилик пел чилив агакьарнай ва яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз Адан вилик экӀя хьана ярх хьанай – Ада куьн терг ийиз кӀанзава лагьанай эхир.

26За Реббидиз минет авунай: «Агъа Ребби, Жуван халкь, Жуван эменни пуч ийимир! Вуна абур Ви чӀехи гьукумдалди азад авунай, Жуван чӀехи къудратдалди Мисридай акъуднай[+]. 27Ви лукӀар тир Ибрагьим, Исакь ва Якьуб рикӀел хкваш, и халкьдин кьилиз ялуниз, адан батӀулвилиз ва гунагьриз килигмир. 28ТахьайтӀа Вуна чун акъуддай а уьлкведа лугьуда: „Реббиди абур хиве кьунвай а чилел тухун мумкин кар тушир, Адаз абур акунани кӀанзавайди тушир. Гьавиляй Ада абур кьурумдиз гьана терг авун патал тухванвайди тир“[+]. 29Амма абур – Ви халкь ва Ви эменни я эхир. Вуна абур Жуван чӀехи къуватдалди, къудратдалди акъуднай!»

#### 10


Къванцин цӀийи зулар


(ЭхкъечӀун 34:1-9)

1[•]А вядеда Реббиди заз лагьанай: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая, ва Зи кьилив, дагъдал хкаж хьухь. Ва гьакӀни кӀарасдикай сандух раса[+]. 2За къванцин къаябрал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида, ва вуна абур сандухда эцигда»[+]. 3За акӀаждикай сандух раснай, виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авунай, ва къаябарни гъиле аваз дагъдиз хкаж хьанай[+]. 4Реббиди абурал гьа сифтедай вуч алайтӀа, гьам кхьенай, – Ада квез вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз дагъдал, цӀун кьулай малумарай ЦӀуд Эмир. Ада кхьинар алай къаябар зав вахканай[+]. 5Зун элкъвена хтана, дагъдай эвичӀна ва абур за расай сандухда эцигнай. Абур гьана ава – Реббиди заз эмир гайивал[+].


Гьарунан кьиникь ва левийрин къуллугъ

6Берат-Бене-Якьан туна, Исраилдин рухваяр Масерадиз атанай. Ана Гьарун кьенай ва ам гьана кучукнай. Адан чкадал хахам[†] адан хва Элазаракай хьанай[+]. 7Анай абур Гудгалдиз атанай, Гудгалдайни – вичяй гзаф хулер авахьна физвай ЯтӀбатадиз[+].

8А вядеда Реббиди Икьрардин сандух ял авун, Реббидин вилик акъвазун, Адаз къуллугъ авун ва адан тӀварцӀелай хийир-дуьа[†] авун патал, Левидин тайифа[†] хкянай. Им исятдани гьа икӀ я[+]. 9Ингье вучиз Левидин тайифадал муькуь стхайрихъ галаз санал чилин белген[†] ва я вичин пай гьалтнач. Абурун пай – абуруз Реббиди, ви Аллагьди, хиве кьурвал, Ребби Вич я[+].

10Зун дагъда, гьа сифте сефер хьиз, яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьанай. Реббиди и гъилерани зи гафуниз яб ганай – куьн тергначир[+]. 11Ада заз лагьанай: «Алад, халкь жувахъ галаз твах. Абуру фена За абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур, уьлкве къачурай»[+].


Реббидихъай кичӀе хьунин гьакъиндай эмир

12Исраил! Реббидиз, куь Аллагьдиз, квевай кӀанзавайди тек са затӀ я: герек квез Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе жен, Ада къалурай рекье аваз фин, Ам кӀан жен, Реббидиз, куь Аллагьдиз, рикӀин сидкьидай ва вири чандалди къуллугъ ийин, 13ва за квез гила куь хийир патал малумарзавай Реббидин эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудин[+].

14Реббидин, куь Аллагьдин, ихтиярда цавар ва цаварин цавар, чилер ва чилел алай кьван вири затӀар ава,[+] 15амма Реббидиз анжах куь бан-бубаяр хуш хьана. Ада куьн, абурун эвледар, вири халкьарин арадай хкяна (им исятдани гьа икӀ я)[+]. 16Гьавиляй куь рикӀер хъуьтуьлбур хьуй, идалай кьулухъ кьилиз ялдайбур жемир![+] 17ГьикӀ лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – Им аллагьрин винел Аллагь я ва агъайрин винел Агъа. Ам – чӀехи, зурба ва гьайбат гвай Аллагь я; Ам терефдарвал гвачир ва вич маса къачуз тежерди я[+]. 18Ада етимринни хендедайрин ихтиярар хуьзва; Адаз масанай атана ацукьнавайбур кӀанда – абуруз недайди ва пек-партал гузва[+]. 19Квезни масанай атана ацукьнавайбур кӀан хьухь, куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир[+].

20Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адаз вафа хуьз амукь ва Адан ТӀварцӀелди кьин яхъ[+]. 21Ам – ви баркалла я, Ам – ви Аллагь я. Ада вун патал чӀехи ва гьайбат авай кӀвалахар авуна, ва ваз абур ви вилералди акуна. 22Куь бан-бубаяр Мисридиз куьч хьайи чӀавуз абур анжах пудкъанни цӀуд кас авай, амма гила Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, кьадардиз артухарнава[+].

#### 11


Аллагьдин чӀехи крар

1Ребби, ви Аллагь, кӀан хьухь, Адан вилик ви буржи датӀана тамамара, Адан къалурнавай къайдайрал, тагькимрал ва эмиррал амал ая.

2РикӀел хуьх тӀун гила! Ибур за куь аялрихъ элкъвена лугьузвай гафар туш – Абуруз Реббиди, куь Аллагьди, я гайи тарсарни, я Адан чӀехивални, я Адан чӀехи, кьадар авачир къудратни, 3я Мисрида Ада малумарай кар жедайвилин лишанарни, я кьиле тухвай зурба кӀвалахни чидач, я чпин вилералдини акунач. Ада фиръавандиз[†], Мисридин пачагьдиз, ва адан вири уьлкведиз вуч авунай! 4Ада мисривийрин кьушундиз, балкӀанриз ва дапурагриз вуч авунай! Мисривияр куь гуьгъуьниз галтугайла, Ада абур НацӀун гьуьлуьн лепейра тергнай – Ада абур тергнай, къенин йикъалдини им гьа икӀ я[+]. 5Куьн иниз къвез рекье авайла, Ада куьн патал кьурумда вуч авунай![+] 6Ада Рувенан эвлед тир Элиабан рухваяр тир Датаназни Абирамаз вуч авунай! Исраилан эвледар акъвазнавай чкадин юкьвал чил кьве пад хьанай, ва абур чпин хизанар, алачухар ва лукӀар маларни галаз туькьуьннай[+].

7Квез лагьайтӀа Реббиди авур вири чӀехи крар куь вилералди акунай!


Яб гунай – хийир-дуьа, яб тагунай – лянет

8Гьавиляй за квез гила малумарзавай вири эмирар кьилиз акъуд, – гьа и чӀавуз куьн къуват квайбур жеда ва куьн физ гьазур хьанвай уьлкведиз къведа ва ам къачуда.

9Ва куьне яргъалди Реббиди куь бан-бубайриз ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел, – уьмуьр тухуда[+].

10Куьн ам кьун патал исятда физвай а чил куьн экъечӀай Мисри хьтинди туш. А чилиз куьне тум вегьидай ва адаз, салаз яд гудай тегьерда – четинвилелди, – яд гудай. 11Амма куьн физвай ва куьне кьадай уьлкве, – ам цавай къвазвай марфади дигизвай дагъларни дереяр я[+]. 12Ам Реббидин, куь Аллагьдин, къайгъударвилик квай уьлкве я; Ада датӀана йисан вири вахтунда адан аявал ийизва.

13Куьне за квез гила малумарзавай вири эмирриз дуьм-дуьз яб гуз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа ва Адаз рикӀин вири сидкьидай ва чандин вири къуватралди къуллугъ ийиз хьайитӀа,[+] 14За куь чилел герек тир вахтунда марф ракъурда, зулун ва гатфарин марф, – ва квехъ техил, чехир ва зейтундин чӀем[†] жеда[+]. 15За яйлахра куь малар патал векь экъечӀдайвал ийида, – ва куьне тухдалди неда[+].

16Темягь финихъай ва, рекьяй акъатна, фена маса аллагьриз къуллугъ авунихъай ва икрам авунихъай кичӀе хьухь. 17ТахьайтӀа Реббидиз квекай хъел къведа ва цавун варар акьалда, ва марфарни жедач, чилини бегьер гудач, ва куьн лап фад Реббиди квез гузвай авадан уьлкведай квахьда.

18Зи и гафар датӀана куь хурун зигьиндани фикирда аваз хьурай. Абур лишан хьиз гъилик кутӀуна, абур куь пелел алаз хьуй[+]. 19Абур куь аялрив агакьара. Абур датӀана тикрар ая – вун кӀвале авайлани, рекье авайлани, къаткидайлани къарагъдайлани[+]. 20Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерални, шегьердин варарални[†] кхьихь[+]. 21И чӀавуз Реббиди куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур чилел куь уьмуьр ва куь аялрин уьмуьр яргъалди – чилин винел цав аламай кьван, – давам жеда.

22Куьне за квез малумарзавай вири и эмирар дуьм-дуьз кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа, датӀана Гьадан рекье аваз физ хьайитӀа, Адаз вафа хуьз амукьайтӀа, 23Реббиди куьн патал вири и халкьар чукурда – куьне квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер кьада. 24Куьне кӀвач эцигай гьар гьи чка хьайитӀани, куьди жеда: кьурумдилай Либандал кьван, Эфрат вацӀалай рагъакӀидай патан гьуьлел кьван авай вири чилер куь мулкар жеда[+]. 25Куь хура садавайни акъвазиз жедач: Реббиди, куь Аллагьди, Ада квез хиве кьурвал, куьн гьахьдай вири уьлкве тирвал куь вилик кичӀе жедай ва хаф ядай гьалар арадал гъида[+].

26Ингье, гила за квез хийир-дуьа[†] – я тушни лянет теклифзава[+]. 27Хийир-дуьа – Реббидин, куь Аллагьдин, за квез гила малумарзавай эмирриз яб гуз хьайитӀа[+]. 28Лянет – куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гун тийиз хьайитӀа, за квез гила къалурай рекьелай элячӀна, ва маса, квез чинни тийидай, аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа[+].

29Реббиди, куь Аллагьди, квез къачуз кӀанзавай, вич кьун патал исятда куьн физвай уьлкведиз гъайила, Геризим дагъдилай хийир-дуьа малумара, лянетни – Гебал дагъдилай[+]. 30Малум я хьи, и дагълар Ярдан вацӀун а пата, рагъакӀидай патахъ физвай рекьихъ, Ярдандин дереда уьмуьр тухузвай къенанвийрин[†] чилел, Гилгалдин къаншарда, Маредин мегъуьн тараривай са акьван яргъал тушиз, ала[+].

31Гила куьн квез Реббиди, куь Аллагьди, гузвай уьлкве кьун патал Ярдандилай элячӀзава. Куьне ам къачуда ва ана уьмуьр тухуда.

32Гила за квез малумарзавай вири тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд!

#### 12


Аллагьдин уьлкведа Аллагьдин халкь патал тир Къанундин ктаб


(12:1–26:15)

1Ингье тагькимар ва къайдаяр – куьне абур Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудна кӀанда. Абур куьн чилел уьмуьр тухузвай кьван датӀана кьилиз акъуд.


Вири Исраил патал кьилин мескен

2Куьне чилер къакъуддай халкьари чпин аллагьриз къуллугъ авур вири мескен чкаяр дибдай терг ая, – кьакьан дагъларал, тепейрал, гьар са гзаф хилер алай тарцин кӀаник. 3Абурун къурбанганар[†] чукӀура, абурун пак тир къванер хух, Ашерадин дестекар куг, абурун аллагьрин кӀалубар алудна гадара! А чкайра абурукай амай рикӀел хкунар дибдай терг ая[+]. 4Ребби, куь Аллагь, патал а жуьредин гьич са затӀни ийимир!

5Адан вилик акъвазун патал Реббиди, куь Аллагьди, куь тайифайрикай[†] садан чилел хкядай ва Вичин ТӀварцӀин кӀвал ийидай чкадал ша. 6Гьанал ша, кунугар[†] гуз, къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа ийиз ва хкаж-къурбандар гуз, вяддин къурбандарни гуьгьуьл-къурбандар[†] ийиз, маларини лапагрин эркек сифте балаяр гваз. 7Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик тӀуьнар-хъунар ая, ва жуван зегьметдин нетижайрикай кеф хкуд, жуван хизанарни галаз шадвилер ая, – вучиз лагьайтӀа Реббиди, куь Аллагьди, квез хийир-дуьа[†] авунва[+].

8Ана куьне куьн алай вахтунда чна ина ийизвайвал тухвана жедач, – гьар сада вичин кьиле гьатайвал. 9Алай вахтунда куьн гьеле вичел куьне секиндиз уьмуьр тухудай чилел, куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, чара ийидай белгендал[†] атанвач[+]. 10Амма куьн Ярдандилай элячӀда ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьда. Ада квез архайинвал гуда, куьн вири патарихъай элкъуьрна кьунвай душманрикай хуьда; куьне хатадик квачиз уьмуьр тухуда. 11Гьа чӀавуз, за квез эмир авурвал, кунугар ва суварин къурбандар[†] ийиз, гьам къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа, гьамни хкаж-къурбандар гуз, гьам Реббидин вилик кьунвай вяддин виридалайни хъсан къурбандар ийиз куьн Реббиди, куь Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай са гьа чкадал атун лазим я. 12Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик шадвилер ая, ва квехъ галаз санал куь рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри шадвилер авурай; ва гьакӀни куь шегьерра уьмуьр тухузвай левийри, – абурухъ, квелай тафават яз, чпин чилин белгенни пай авач[+].


Нетижа: къурбандин ва кьасабдин арада авай тафават

13Килиг гьа, кунугар[†] акатай чкадал ийимир. 14Анжах куь Реббиди куь тайифайрикай[†] садан чилел хкядай чкадал кунугар ая ва за ваз эмир гайи маса вири серенжемар кьилиз акъуд.

15Амма вавай ваз мус кӀан хьайитӀани мал жуван шегьерда тукӀваз ва як нез жеда – Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди[†] вахъ авай маларин кьадардилай аслу яз. Гьар садавай, гьам михьидавай[†], гьамни чиркиндавай, и як, гуя ам гъезелдин ва я миргин як хьиз, нез жеда. 16Анжах иви[†] тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич![+]

17Вуна ви шегьерда жуван техилдилай, чехирдилай ва зейтундин чӀемедилай[†] гузвай цӀудан са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балайрин як, вяддин къурбанд, гуьгьуьл-къурбанд[†] ва хкаж-къурбанд тӀуьна виже къведач. 18Вири ибур Реббидин, ви Аллагьдин, вилик Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал, неъ, – ва вахъ галаз санал ви рухвайри ва рушари, лукӀари ва къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерра уьмуьр тухузвай левийри тӀуьрай. Жуван зегьметдин бегьердикай лезет къачуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая! 19Ва килиг гьа, жуван чилел уьмуьр тухузвайла, левияр рикӀелай ракъурмир[+].

20Реббиди, ви Аллагьди, куь мулкар, Ада хиве кьурвал, гегьеншбур авурла, ва ваз як нез кӀан хьайила ва кьетӀ авурла, як нез жеда – датӀана, кӀандай кьван! 21Реббиди, куь Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чка вакай яргъа аваз хьайитӀа, – за ваз эмир авурвал, Реббиди ваз ганвай карч алай ири ва куьлуь гьайванрикай тукӀуна ва ви шегьерда ваз кӀандай кьван неъ. 22И як гъезелдин я тушни миргин як хьиз неъ: гьам михьидаз недай ихтияр ава, гьамни чиркиндаз. 23Амма гьич садрани иви немир. Иви – им уьмуьр я эхир: уьмуьр якӀухъ галаз санал немир![+] 24Иви ам тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич. 25Ам немир – ваз ва ви эвледриз хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин рикӀив кьадайбур жеда.

26Амма пак тир къалурдай якни вяддин къурбандар гваз вун Реббиди хкядай чкадал атана кӀанда. 27Кунугар, гьам як, гьамни иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал[†] куг. Суварин къурбанддин[†] иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал экъична кӀанда, амма адан як вавай нез жеда.

28За ваз малумарзавай вири и эмирриз яб гана кьилиз акъуд ва абурал амал ая. ИкӀ хьайила ваз ва ви эвледриз валай кьулухъ датӀана хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин, ви Аллагьдин, рикӀив кьунвайбур ва хушбур жеда.


Бутриз икрам авуникай виликамаз хабар гун

29Реббиди, ви Аллагьди, вич къачун патал вун физвай уьлкведа авай халкьар тергда, – ва вун, а уьлкве кьуна, ана уьмуьр тухуз ацукьда. 30Гьа чӀавуз, абур тергайдалай кьулухъ, мукъаят хьухь, желеда гьатмир – абурун геле аваз фимир, абурун аллагьрикай хабарар кьамир, лугьумир: «И халкьари чпин аллагьриз гьикӀ къуллугъ авунайтӀа? Зани гьакӀ ийида». 31Ребби, ви Аллагь, патал икӀ ийимир! Абуру чпин аллагьар патал ийизвай вири крар Реббидиз мурдар ва акунани такӀанбур тир. Абуру чпин аллагьар патал гьатта чпин рухваярни рушар кузвай!

32За квез эмир ийизвай вири крар кьилиз акъуд. Идак я са затӀни кухтамир, я са затӀни хкудмир[+].

#### 13


Тапан пайгъамбарар кьунай ва бутпересвал авун патал рекьяй акъудунай жаза

1Куь арада пайгъамбар[†] я тушни ахварар аквадайди пайда хьайитӀа ва са кар жедайди ва я аламат къалурун хиве кьуртӀа, 2ва адан гафар кьилиз акъатайтӀа, адани и вахтунда ваз маса аллагьрин гуьгъуьна аваз финиз эвернатӀа, ваз чинни тийидай аллагьрин, ва абуруз къуллугъ авуниз эвернатӀа, –[+] 3ахьтин пайгъамбардиз ва я ахварар аквадайдаз яб гумир! Им Реббиди, куь Аллагьди, квез Ам рикӀин вири сидкьидай ва руьгьдин ачухвилелди кӀанзаватӀа чирун патал куьн синагъ ийизвайди я. 4Реббидин, куь Аллагьдин, гуьгъуьна аваз алад, Адахъай кичӀе хьухь, Адан эмирар кьилиз акъуд, Адаз яб це, Адаз къуллугъ ая ва Адаз вафа хуьз амукь! 5А пайгъамбар ва я ахварар аквадайди, куьн Мисридай акъудай, куьн лукӀвиликай азад авур Реббидикай, куь Аллагьдикай, авачир гафар лугьунай, кьиникь лазим я, – куьн Реббиди, куь Аллагьди, гъанвай рекьелай элячӀуниз эверунай. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]

6-7Ви стхади, ва я хци, ва я руша, ва я гзаф кӀандай ви папа, ва я ваз уьмуьр хьиз багьа тир дустуни вун фена маса аллагьриз – я ваз, я ви бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз, ви патарив уьмуьр тухузвай, муькьвал я тушни яргъал, чилин и кьиляй а кьилиз кьван авай халкьарин, аллагьриз къуллугъ авун патал чинеба рекьив гъиз хьайитӀа, 8– рази жемир, ва а инсандиз яб гумир! Адан язух къвемир, инсаф ийимир ва чуьнуьхмир. 9Ам са рахунни алачиз яна йикь! Ам рекьидайла, сифте ягъун адаз вуна кьуна кӀанда, амай вирибуру – ви гуьгъуьналлаз[+]. 10Адал рекьидайвал къван це – ада куьн Мисридай, лукӀвиляй акъудай Ребби, куь Аллагь, тун патал куьн рекьив гъунай![+] 11Вири Исраилан вири эвледриз хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахвурай!

12-13Ваз, куьне ана уьмуьр тухун патал Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьерра, ви халькдикай тир усал ксари шегьерэгьлияр фена маса аллагьриз, квез чинни тийидай аллагьриз, къуллугъ авун патал рекьив гъанвайди чир хьайитӀа, – 14и кардай кьил акъуд, вири чира, вири патарихъай хабарар яхъ. Вири гьакъикъат яз жагъайтӀа, ва куь арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах авунваз хьайитӀа, 15и шегьердин агьалияр са рахунни алачиз туруник кутур! Вири шегьер ва ана авай вири шейэр, гьа жергедай яз маларни, туруналди ягъа! 16Гъиле гьатай вири девлет майдандал кӀватӀа – ва шегьер, гъиле гьатай затӀарни кваз, Реббидиз, куь Аллагьдиз, санлай ийизвай къурбанд яз куг. И шегьер даиман харапӀайриз элкъуьрай ва мад садрани туьхкӀуьн тавурай. 17Реббидиз акъуднавайдакай гьич са затӀни куь гъилерал алкӀун тавурай! И чӀавуз Реббиди вичин чӀехи хъел рикӀелай алудда ва гьам квез регьим малумарда, гьам куь язух къведа, гьамни, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь кьадар гзаф ийида. 18ИкӀ жеда, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, гила за квез малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа, ва Реббидиз, куь Аллагьдиз, вуч хуш ятӀа, гьам ийиз хьайитӀа.

#### 14


Мажусийрин ясдин адетар къадагъа авун

1Куьн – Реббидин, куь Аллагьдин, рухваяр я. Кьейидахъ шехьдайла, куьне квел атӀай хирер ийимир, пелен винел алай чӀарар твамир[+]. 2Куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ авай пак тир халкь я эхир; куьн Адан багьа эменни хьун патал, Реббиди куьн чилин винел алай вири халкьарин арадай хкяна[+].


Михьи ва чиркин тӀуьн


(Леви 11:1-23)

3[•]Мурдар гьич са затӀни немир. 4Ингье квевай нез жедай гьайванар: кал, хеб, цӀегь, 5гьар жуьре миргер, жейранар, суван цӀегьер ва суван гьерер. 6Кьвечхел кикер алай гирнагъдай вири гьайванар квевай нез жеда. 7Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай, месела, деве, къуьр ва япатӀ-къуьр немир. Абур гирнагъдайбур ятӀани, абурухъ кьвечхел хьанвай кикер авач, ва абур куьн патал гьарам я. 8Ва гьакӀни вак. Адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийидач, ва ам куьн патал гьарам я. Абурун як немир, абурун лешерик хкӀамир.

9Цин чан алай затӀарикай чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Чпихъ лувар ва хъуьруьшар авачирбур немир – абур куьн патал гьарам я.

11Михьи гьар гьи хьайитӀани къуш нез жеда. 12-18Амма ингье недай ихтияр авачир къушар: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар. 19Лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я – абур тӀуьна жедач. 20Амма лув гудай михьи гьар са затӀ квевай нез жеда.

21Леш немир. Ам куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбурув вахце, – гьабуру тӀуьрай – ва я маса тайифайрин векилриз маса це. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь я эхир.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир[+].


ЦӀуд паюникай са пай

22Ви никӀерин вири бегьердин цӀудакай са пай чара ая – ви никӀе экъечӀай гьар са затӀуникай. Гьа икӀ йисалай йисуз ая[+]. 23Техилдин, чехирдин, зейтундин гъеридин цӀудакай са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балаяр вуна Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Ада Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тӀуьн лазим я. И чӀавуз ваз датӀана Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе жез чир жеда. 24Амма аниз фидай рехъ гзаф яргъиди хьун ва ваз вири и затӀар анив агакьарун патал къуват бес тахьунни мумкин я, вучиз лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, ана Вичин ТӀвар хьун патал хкядай чка вакай яргъал ала. И чӀавуз, Реббиди, ви Аллагьди, ваз хийир-дуьа[†] авурдалай кьулухъ, 25вири и затӀар гимишдихъ дегишна, ва гимиш гъиле аваз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадиз рекье гьат. 26Ана лагьайтӀа а гимишдихъ вуч кӀандатӀани – карч алай ири ва куьлуь гьайванар, чехир ва буза, ви рикӀиз вуч кӀандатӀани, гьам къачу. Ва ана Реббидин, ви Аллагьдин, вилик неъ, жуван вири хизанни галаз шадвилер ая! 27И чӀавуз ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр рикӀелай алудмир, – абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген[†] ва пай авач эхир[+].

28Гьар пуд йисан эхирда и йисуз вуна къачунвай бегьердин цӀудан са пай вири санлай гьамбарханайриз эчӀирун патал шегьердин варарив[†] твах[+]. 29Ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр (абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген ва пай авач), гьам масанай атана ацукьнавайбур, гьам етимар, гьам хендедаяр атурай, – ва абуру тухдалди тӀуьрай! И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида.

#### 15


Буржарилай гъил къачудай йис

1Гьар ирид лагьай йисуз буржарилай гъил къачун кьилиз акъуд[+]. 2Ам адакай ибарат я хьи, бурж вуганвай гьар сада чпикай тирдаз адан бурж гьалал ийида. Реббидин вилик буржар гьалал авун малумарайдалай кьулухъ мукьув гвайдавай, ви стхадивай бурж къахчуна жедач. 3Чарадавай вавай бурж къахчуз жеда, амма жуван стхадин бурж гьалал ая[+]. 4Яз, ваъ, куь арада кесибар хьун лазим туш. Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай а уьлкведа, Вичин жумарт гъилелди квез хийир-дуьа[†] ийида эхир – 5анжах куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Адан, за квез гила малумарзавай вири эмирар, кьилиз акъудиз хьайитӀа. 6И чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, Ада хиве кьурвал, квез хийир-дуьа[†] авурла, куьне гзаф халкьарив буржар вугуда, амма куьне жува буржар къачудач, гзаф халкьарин винел агъавал ийида, амма куь винел садавайни агъавал ийиз жедач![+]

7Куь арада такуна хьана кесибар хьайитӀа – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведин куь шегьеррикай сана, – регьим галачир кар ийимир, ви стха, кесиб патал ви гъил мискьиди тахьурай. 8Ви гъил жумартди хьурай, адав, адаз гьикьван кӀанзаватӀа, адан игьтияждиз килигна, бурж геце[+]. 9Килиг гьа, ви рикӀе алчах фикир гьатиз тахьуй – вуна, ирид лагьай йис, буржар гьалал ийидай йис, мукьвал тирди рикӀел хтана, ви стхадиз, кесибдаз, такӀанвилелди килигна, адаз ваъ лугьунни мумкин я. Амма и чӀавуз ада Реббидиз ялвар ийида ва ваз гунагь жеда! 10Адав бурж геце ва и вахтунда адав хъел кваз эгечӀмир – и кардай Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара ва кӀвалахра хийир-дуьа ийида эхир. 11Уьлкведа кесибар датӀана жеда, ва гьавиляй за ваз эмир гузва: ви гъил жумартди хьуй, ви уьлкведа авай ви стхайрив, дарвиле авайдав ва кесибрив бурж геце[+].


ЛукӀар азад авун


(ЭхкъечӀун 21:2-6)

12Ви халкь векилрикай сада, иври итимди ва я чувуд[†] папа, вич ваз маса гана лукӀвиле гьатна ваз ругуд йисуз кӀвалах авуртӀа, ирид лагьай йисуз вуна а кас азадвилиз акъудун лазим я[+]. 13Ам гъил ичӀиз ахъаймир! 14Адаз лапагрикай, ви ратӀралай, ви шуткьургандай вуч гуз жедатӀа це: ваз Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди[†] авайдакай гьадазни це. 15Вун жувни Мисрида лукӀ хьайиди рикӀел хуьх, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиликай азаднай. Гьавиляй зани ваз гила ихьтин эмир гузва. 16ЛукӀра, вун кӀан хьанвайди, ви кӀвал хуш тирди ва ви патав адаз хъсан тирди малумарна, вичиз ви патавай хъфиз кӀандач лагьайтӀа, 17риб къачуна адан япай тӀекв акъуда – риб фена ракӀара сух жедайвал. И чӀавуз ам даима ви лукӀ жеда. Гьа икӀ къаравушдизни ая[+]. 18Амма лукӀ азадвилиз акъуддайла, вуна гьайиф чӀугуна жедач – вири и ругуд йисуз ада ваз гьакъидал кьунвай касдилай кьве гъилера гзаф хийир гана. Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара хийир-дуьа ийида.


Сифте хайи гьайванрин гьакъиндай

19Маларизни лапагриз сифте жезвай гьар са эркек бала Реббидиз, ви Аллагьдиз, бахш ая. Кали ханвай эркек сифте дана кӀвалахра гъилик ийимир, хпен эркек сифте кӀелелай сар твамир[+]. 20Абур гьар йисуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Реббиди Вичи хкядай чкадал, жуван хизандихъ галаз санал неъ.

21Амма гьайван рехне квайди ятӀа, – кьецӀи, буьркьуь я тушни са маса еке рехне квайди – ам Реббидиз, ви Аллагьдиз къурбанд ийимир,[+] 22жуван шегьерда неъ. Ам михьивилин серенжемрал амал авурдавайни нез жеда, абурал амал тавурдавайни – гъезелдин ва я миргин як хьиз.

23Анжах адан иви тӀуьн патал гъиликиз тахьуй, ам, яд хьиз, чилел экъич![+]

#### 16


Песагь ва тӀили фан сувар


(ЭхкъечӀун 12:14-20; Леви 23:5-8; Кьурумда 28:16-25)

1[•]Авив варз рикӀелай алудмир, Реббидиз, ви Аллагьдиз, Песагь[†] кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа авив вацра, йифиз, Реббиди, ви Аллагьди, вун Мисридай акъуднай. 2Реббидиз, ви Аллагьдиз, ийизвай Песагьдин къурбанд, карч алай куьлуь ва я ири гьайван, Реббиди Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тукӀукӀ. 3Песагьдин къурбанддихъ галаз гъвар кутунвай фу немир. Ирид юкъуз вуна адахъ галаз тӀили фу тӀуьна кӀанда, бедбахтвилин фу, вун Мисридай энгел тавуна экъечӀун рикӀел хкун яз. Гьа икӀ вуна вири ви уьмуьр тухуда Мисридай экъечӀай югъ рикӀел хкида![+] 4Ирид юкъуз куь чилел санани гъвар хьана кӀандач. Сад лагьай йикъан няниз вуна тукӀунвай гьайвандин як экв жедалди тамир[+].

5Песагьдин къурбанд Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай куь са шегьердани тукӀвамир. 6Анжах Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал Песагьдин къурбанд тукӀукӀ. Им няниз, рагъ акӀизвай чӀавуз ая, – вун Мисридай экъечӀай сят алукьайла. 7Къурбандрин як Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал гьазурна неъ, пакамахъни кӀвализ ахлад. 8Ругуд юкъуз тӀили фу неъ, ирид лагьай югъни Реббидиз, ви Аллагьдиз, санал кӀватӀ хьана икрам ийидай югъ я, ва кӀвалахна виже къведач.


Гьафтейрин сувар


(Леви 23:15-22; Кьурумда 28:26-31)

9Гвен гуьнин сифте кьилелай гатӀунна ирид гьафте гьисабна,[+] 10Реббидиз, ви Аллагьдиз, талукь яз, Гьафтейрин сувар кьилиз акъуд. Сувар къилиз акъуд, Реббиди, ви Аллагьди, вуч гудатӀа, гьам жуван рикӀиз кӀандайвал харж ийиз. 11Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая, Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал. Вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, ва гьакӀни куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 12РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. И къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд[+].


Кумайрин сувар


(Леви 23:33-43; Кьурумда 29:12-39)

13РатӀрал ва шуткьургандал кӀвалахар куьтягьайдалай кьулухъ ирид юкъуз Кумайрин сувар[†] къилиз акъуд[+]. 14И суварал шадвилер ая – ва вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 15Ирид юкъуз Реббидин, ви Аллагьдин, тӀварцӀихъ яз, Реббиди хкядай чкадал къейд ая – Реббиди, ви Аллагьди, ваз кьакьан бегьерар ва гьар са карда агалкьунар бахшнава эхир. РикӀин сидкьидай шадвилер ая!

16Йиса пуд гъилера вири куь итимар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада хкядай чкадал атана, акъвазна кӀанда, – икӀ ТӀили фарин сувариз[†], Гьафтейрин сувариз ва Кумайрин сувариз ая. Ва садни Реббидин вилик ичӀи гъил гваз татурай! 17Гьар сада вичелай алакьдай, адаз Реббиди, куь Аллагьди, гьикьванди гудатӀа, гьадаз килигна яз савкьват гъурай.


Дуванбегар

18Квез Реббиди, куь Аллагьди, гудай куь вири шегьерра, вири тайифайра[†] дуванбегар ва кар кьиле тухудайбур тайинара, ва абуру гьахъ дуван авурай[+]. 19Гьич саданни, вичиз къанунди ганвай, ихтиярар чӀур ийимир, терефкарвал тавуна дуван ая. Ришветар къачумир, вучиз лагьайтӀа ришветди камал авай инсанар буьркуьбуруз, гьахъ гвайбурни тапрукьриз элкъуьрда[+]. 20Адалатвилихъ яла, анжах адалатвилихъ, ва икӀ хьайила вун сагъ-саламат жеда ва Реббиди, ви Аллагьди, ваз гудай чилин иеси жеда.


Мажуси диндин адетар къадагъа авун. Бутпересвал авунай жаза

21Реббидиз, ви Аллагьдиз, вуна эцигдай къурбангандин[†] патав Ашерадин дестек акӀурмир – гьич са жуьредин тарни акӀурмир[+]. 22Пак тир къванерни эцигмир. Реббидиз, ви Аллагьдиз, им гзаф такӀан кар я.

#### 17

1Реббидиз, ви Аллагьдиз, рехне квай, гьич са жуьрединни синих квай, мални лапаг къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа Ребби, ви Аллагь, патал ам мурдар я[+].

2Куь арада, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьеррикай сана, итимди ва я папа Реббидиз, куь Аллагьдиз, кӀан тийидай кӀвалах авуртӀа, Адахъ галаз авай икьрар чӀур авуртӀа, 3фена за къадагъа авунвай маса аллагьриз, я тушни ракъиниз, я вацраз, я тушни цавун кьушунрикай садаз къуллугъ ва я икрам ийиз хьайитӀа, 4и чӀавуз идакай ван хьайитӀа ва я чир хьайитӀа, и кардай вири патарихъай килигна чирна кьил акъуд. Им вири гьакъикъат яз хьайитӀа ва Исраилан эвледрин арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах хьанватӀа, 5и кас, ихьтин чӀуру кар авунвай итим ва я паб, варарин[†] патав гъана къван гана кьена кӀанда![+]

6Рекьиз жеда, кьвед ва я пуд шагьиддин делилар аватӀа, амма авайди са шагьид ятӀа, ихтияр авач[+]. 7Рекьидай вахтунда сифте ягъун шагьидри кьуна кӀанда, амай вирибуру – абурулай кьулухъ. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]


Кьилин дуванхана тешкилун

8Вуна жуван шегьерда гьялзавай месэла, инсан яна кьиникьин, тахсиркарвилиз чӀугунин месэла, хасарат гунин месэла гьялун четин яз акъвазайтӀа, и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал алад. 9Хахамар тир левийрин патав, гьа вахтунда гьакимвал ийизвай дуванбегдин кьилив алад, ва гьабурувай хабар яхъ, абуруни ваз чпин къарар малумар ийида[+]. 10Реббиди хкядай а чкадал ваз малумарай къарар вуна кьилиз акъуд, ва ваз гьикӀ лугьудатӀа, дуьм-дуьз гьакӀ авунани кӀанда. 11Ваз гьикӀ лугьудатӀа, вири гьакӀ ая, ваз малумарай къарар кьилиз акъуд. Адакай я эрчӀидихъ, я чапладихъ ян гумир! 12Амма ни анал Реббидиз, ви Аллагьдиз, къуллугъ ийизвайдаз ва я дуванбегдиз яб гун тийидай хьтин эдеб галачир кар авуртӀа, ам яна кьиникь лазим я. Исраилан эвледрин арадай писвал дибдай терг ая! 13Вири халкьдиз чир хьурай ва зурзун акатрай, идалай кьулухъ гьич садани ихьтин эдеб галачир кар тавурай.


Пачагь патал тагькимар

14Куьн Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ам кьурла, ва ана уьмуьр тухуз ацукьайла ва, анин патарив гвай вири халкьариз хьиз, жуван кьилел пачагь эцигиз кӀан хьайитӀа, 15Реббиди, куь Аллагьди, хкягъайди пачагь яз эцига. Пачагь куь стхайрикай садакай ая. Гьукум чара халкьдикай тир касдин гъиле туна жедач! 16Пачагьдиз кьадардилай гзаф артух балкӀанар хьана жедач, жезмай кьван гзаф балкӀанар маса къачун патал инсанар элкъвена Мисридиз ракъурна жедач. Реббиди квез малумарнай хьи: «Куьн и рекьяй мад элкъвена аниз хъфидач!» 17Пачагьдихъ, адан рикӀ муртадвилихъ ял тийидайвал, кьадардилай артух папар хьана жедач. Адахъ кьадар авачир кьван гзаф гимишни къизил хьана жедач. 18Ам тахтуниз хкаж хьайила, вичин къаргъудиз хахамар тир левийрив гвай и Къанун[†] чин къачуна кхьирай. 19Уьмуьрлух вичив туна кӀел авурай. И чӀавуз адаз Реббидихъай, вичин Аллагьдихъай, кичӀе жедайвал, и Къанун, вири къайдаяр ян тагана кьилиз акъуддайвал чир жеда. 20Вич вичин халкьдилай вине кьадач, и эмиррикай я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ кьил къакъуддач. И чӀавуз ада ва адан эвледри яргъалди Исраил идара ийида.

#### 18


Хахамар ва левияр хуьн

1Хахамар тир левийрихъ, Левидин вири тайифадихъ[†], Исраилан маса эвледрилай тафават яз, чпин чилин белген[†] ва пай жедач. Абурун пай Реббидиз кудай къурбандар я, гьабуралди абуру чпин фу неда. 2Левидин тайифадихъ стхайрин арада пай жедач, абурун пай – Ада абуруз гаф гайивал, Ребби Вич я[+].

3Ингье халкьди хахамриз вуч гун лазим ятӀа: ни маларни лапагар къурбанд ийизватӀа, ада хахамдиз гьайвандин вилик кӀвач, адан рекьвер ва хук вахкурай[+]. 4Хахамдив гьакӀ жуван сифте бегьердин техил, чехир ва чӀем, ва гьакӀни хиперилай сифте гъилера тванвай сар вахце[+]. 5Реббиди, ви Аллагьди, ам ва адан эвледар датӀана Реббидин вилик акъвазун ва Адан тӀварцӀиз къуллугъун патал, ам куь вири тайифайрин арадай хкянай эхир.

6Исраилда гьар гьина хьайитӀани, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай леви вичиз мус кӀан хьайитӀани Реббиди хкядай чкадал атайтӀа,[+] 7ада Реббидин, вичин Аллагьдин, тӀварцӀиз, ана Реббидин вилик акъвазнавай вичин стхаяр тир левийри хьиз, къуллугъ авурай. 8Адахъ гьатта сихилдин мал-девлет маса гана гъилиз атанвай такьатар аваз хьайитӀани, рузи гьабурухъ галаз барабар яз къачуна кӀанда.


Тапан ва халисан пайгъамбарвиликай

9Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкведиз атай чӀавуз, куьне а халкьари ийизвай хьтин мурдар кӀвалахар авунин вердишвилер къачумир[+]. 10Квекай садани хва ва я руш цӀун винелайтӀуз алуд тавурай, куь арада я кихлигдайбур, я фалчияр, я виликамаз лугьудайбур, я суьгьуьрчияр,[+] 11я ицитӀдайбур, я кьияр къведайбур, я кьенвайбуруз эвердайбур тахьурай[+]. 12Ихьтин кӀвалахрал машгъул гьар са кас Реббидиз мурдар я. Гьа ихьтин мурдар крар себеб яз Реббиди, куь Аллагьди, а халкьаривай чилер къахчуда, ва абур квез гуда. 13Реббидин, куь Аллагьдин, вилик дуьз рекьин инсанар хьухь!

14Куьне чилер къакъуддай халкьари фалчийризни кихлигдайбуруз яб гузва, амма Реббиди, куь Аллагьди, куьн патал ихьтин ихтияр гузвач!

15Реббиди, куь Аллагьди, квез зун хьтин пайгъамбар[†] ракъурда, ам квекай сад жеда. Гьа гьадаз яб це![+] 16ИкӀ хьайитӀа, куьне вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз Харебдин[†] патав Реббидивай, куь Аллагьдивай, тӀалабайди кьилиз акъатда. Куьне а чӀавуз лагьанай: «Чна мад Реббидин, чи Аллагьдин, ванциз яб гун, ва и чӀехи ялавдиз килигун герек туш, тахьайтӀа чун рекьида!»[+] 17Реббидини заз лагьанай: «Абуру дуьз лугьузва[+]. 18За абуруз ви тегьердин пайгъамбар гуда, ам гьабурукай сад жеда. За Жуван гафар гьадан сиве твада, ва ада За малумара лагьана эмир гайи вири гафар абуруз малумарда[+]. 19Са ни ятӀани Зи гафариз, пайгъамбарди Зи мецелай лагьанвай гафариз, яб тагайтӀа, За Жува ахьтин инсандив жаза агакьарда! 20Амма Зи тӀварцӀелай За лагь талгьанвай гафар малумардай, я тушни маса аллагьрин тӀварцӀелай рахадай хьтин эдеб галачир кар авур пайгъамбар, ажалдин иеси хьунухь лазим я»[+].

21Вуна фикир авун мумкин я: «Бес чна Реббиди гьакъикъатда талгьанвай гафарай гьикӀ кьил акъудун лазим я?» 22Пайгъамбарди Реббидин тӀварцӀелай лагьанвай кӀвалахар дуьз акъат тавуртӀа, я тушни кьилиз акъат тавуртӀа, им лагьай чӀал я хьи, Реббиди икӀ лагьайди тушир. Пайгъамбарди им анжах вичихъ эдеб авачирвиляй малумарайди я. Адахъай кичӀе жемир!

#### 19


Далда-шегьерар


(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 4:41-43)

1[•]Реббиди, куь Аллагьди, чпин чилер квез гудай халкьар терг авурла, куьне абурун чилер кьурла ва абурун шегьеррани кӀвалера уьмуьр тухуз ацукьайла, 2ана Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилин юкьвал, пуд шегьер чара авуна тайинара. 3Мензилар алцум авуна, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкве, чпи хатадай инсан кьейи ксаривай и шегьерриз катиз жедайвал, пуд чкадал пай ая.

4Ингье гьихьтин дуьшуьшда вичи хатадай инсан кьейи касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда: ада къастуналди яна кьенвачтӀа ва виликдайни аданни кьенвайдан арада мидявал авачиртӀа. 5Месела, са кас са нихъ галаз ятӀани кьвед санал кӀарасар гъиз тамуз фена ва тар атӀун патал нажах хкажна, амма нажах тумунилай алатна масадахъ галукьна ва ам кьена. Ихьтин касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда[+]. 6И чӀавуз хъиле гьатнавай кьисас къахчузвайди, адан гуьгъуьниз галтугна, ва рехъ гзаф яргъиди хьун себеб яз, адав агакьарна ам кьена жедач! Ам рекьиниз лайих туш эхир: виликдай аданни кьенвайдан арада мидявал авачир. 7Гьавиляй за квез эмир гузва: куьне пуд шегьер чара авуна тайинара.

8Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь мулкар гегьенш авуртӀа, ва куь бан-бубайриз хиве кьур вири и уьлкве куь ихтиярда туртӀа 9(гьакӀ женни ийида, куьне гила за квез малумарзавай вири эмирар ян тагана кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан хьайитӀа, датӀана Адан рекье аваз физ хьайитӀа). И чӀавуз и пуд шегьердал мадни пуд шегьер алава ая. 10Ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа тахсир квачир иви экъичдач ва квек ивидин тахсир жедач.

11Амма са ни ятӀани рикӀе мукьув гвайдаз такӀанвал туна, ам чинеба вилив хвена, адал вегьена кьенатӀа, ва ахпани и шегьеррикай саниз катнатӀа,[+] 12ивикъич уьмуьр тухвай шегьердин агъсакъалри адан гуьгъуьниз ракъурна, ам катнавай а шегьердай ахкъудна, кьисас къахчузвайдан гъиле турай – ивикъич яна кьиникь патал. 13Адан язух къвемир! Исраилдин халкьдилай и тахсир алуд, – тахсир квачир иви экъичун, – ва квез хъсан жеда[+].


Чил чуьнуьхуниз ва тапан шагьидвал авуниз акси яз

14Куь бан-бубайри куь мулкара, Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа, чӀугунвай жувандан чилин арада авай сергьят чӀур ийимир[+].

15Дуван атӀудай чӀавуз тек тир шагьиддивай инсан са жуьрединни чӀуру крара ва я къелетра са жуьрединни чӀуру гьерекатра тахсиркар ийиз жедач. Тахсиркарвал къанундин бинедал анжах кьве ва я пуд шагьид аваз хьайитӀа жеда[+].

16Са гьихьтин ятӀани тапан шагьидди тахсир квачир кас тахсирвилиз чӀугуртӀа,[+] 17абур кьведни Реббидин вилик акъвазун лазим я – гьа вядеда везифаяр тамамарзавай хахамрин ва дуванбегрин[+]. 18Ва дуванбегрив, мукьуфдивди кардай кьил акъудайла, и шагьидди тапан шагьидвал авунвайди, вичин стхадал буьгьтен вегьенвайди жагъайтӀа, 19ада вичин стхадиз вуч гьазурзавайтӀа, гьам адав вичив агакьара. Куь арада писвал дибдай терг ая! 20Амай вирибуруз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахъвурай.

21Адан язух къвемир! Уьмуьрдихъ – уьмуьр. Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач[+].

#### 20


Дяве авунин къайдайрикай

1Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз экъечӀайла ва абурун балкӀанарни дапурагар, куьдалай кьадардиз гзаф кьушун акурла, кичӀе жемир. Квехъ Вичи куьн Мисридай акъудай Ребби, куь Аллагь, гала эхир! 2Женгиник экечӀдалди вилик хахам къушундихъ элкъвена рахурай: 3«Яб це, Исраил! Къе куьн душмандихъ галаз женгиниз экъечӀзава. Ажузвал ийимир, кичӀе жемир, къурхувал ийимир, хаф ямир! 4Ребби, куь Аллагь, душмандихъ галаз куьн патал дяве ийиз ва квез гъалибвал къачуз квехъ галаз санал экъечӀзава».

5Эмир гудайбуруни аскерриз лугьурай: «Квекай сада жуваз кӀвал эцигна ам кӀвачел акьалдиз хьанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа икӀ хьун мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва маса касди адан кӀвал кӀвачел акьалдарда. 6Квекай са ни ятӀани цӀийи ципицӀ багъ кутуна гьеле бегьер вахчунвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда, амма масада адан ципицӀ багъдин бегьер кӀватӀ хъийида. 7Квекай са ни ятӀани папак лишан кутунватӀа ва гьеле ам гъанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва масада ам къахчуда»[+]. 8Ахпа эмир гудайбуру къушундиз лугьурай: «Квекай са низ ятӀани кичӀевал ва ажузвал хас ятӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай, чпин жуьрэт авачирвилелди масабурузни чӀуру таъсир тийидайвал». 9Эмир гудайбуру кьушундин вилик чпин рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, кьушундин чӀехибур тайинарун лазим я.

10Куьн вичихъ галаз женг чӀугваз кӀвачин хьанвай шегьердин патарив атайла, сифте а шегьердиз ягъунар тавуна рей гун теклиф ая. 11Теклиф кьабулайтӀа, ва куь вилик варар ачухайтӀа, шегьерда уьмуьр тухузвай вирибуру идалай кьулухъ лукӀари хьиз зегьмет чӀугунин буржи хиве къачурай – квез кӀвалахрай. 12Шегьерди рей тагана квехъ галаз дяве авун кьетӀ авуртӀа, ам элкъвена гьалкъада тунив эгечӀ. 13Реббиди, куь Аллагьди, шегьер куь гъиле турла, ана авай вири итимар турунал яна йикь. 14Анжах папар, аялар, малар ва шегьерда авай кьван маса вири шейэр гъиле гьатай девлет яз жуваз къачуртӀа жеда. Душмандивай кьур гъиле гьатдай девлетдик акатзавай вири шейэр – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай – куьн паталди гъилик ая![+]

15ИкӀ куьне квелай лап яргъа авай ва инин халкьаринбур тушир вири шегьеррихъ галаз кьиле тухвана кӀанда. 16Амма Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилерал алай халкьарин шегьерра чан алай садни тамир! 17Абур вири терг ая – хетияр, амарияр, къенанвияр[†], перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал[+]. 18ТахьайтӀа абуру квез чпи чпин аллагьар патал ийизвай вири мурдар кӀвалахар ийиз чирда, ва куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьриз рехъ гуда.

19Куьн, шегьер кьаз алахъиз, ам гьалкъада туна, вил алаз яргъалди акъвазуниз мажбур хьанватӀа, адан патарив экъечӀнавай тарар терг ийимир, абур нажахдалди атӀумир. Абурун майваяр неъ, тарар атӀумир. Чуьлда авай тарар инсанар яни кьван, абур гьалкъада жедайвал? 20Анжах чпи недай майва гъин тийидайди квез чизвай тарар атӀутӀ ва абурукай душмандин шегьер гьалкъада тун патал гъиликдай такьатӀар гьазур ая – шегьер къачудалди.

#### 21


Дуьздал акъудиз тахьай кьиникьрикай

1Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа чуьлдай мейит жагъайтӀа, амма ам ни кьенатӀа малум туштӀа, 2куь агъсакъалри ва дуванбегри атана ва, бедендинни патарив гвай шегьеррин арада авай мензил алцум авуна, 3жагъанвай бедендиз гьи шегьер виридалайни мукьвал ятӀа тайин авурай. А шегьердин агъсакъалри, вич гьеле кӀвалахра гъилик тавунвай ва вик вуч ятӀа чин тийидай дуьгве хкягърай[+]. 4Агъсакъалри и кал, вичин къерехра садани цан цун тавунвай дередиз ва кьурун тийидай хулун патав гъурай ва анал, хулун патав, адан гардан хурай. 5Ахпани хахамар, Левидин эвледар, атурай. Абур Реббиди, куь Аллагьди, Вичиз къуллугъ авун патал ва Реббидин ТӀварцӀелди хийир-дуьа[†] авун патал хкянава, ва гьабурун къарардалди гьар са гьуьжет, гьар са месэла гьял ийизва[+]. 6Жагъанвай мейитдиз виридалайни мукьвал тир шегьердин агъсакъалри хулун патав гардан хайи дуьгве винел гъилер чуьхуьрай 7ва лугьурай:

«Чи гъилери и иви экъичнач, чи вилериз ам гьикӀ экъичнатӀа акунач. 8Я Ребби, Ви халкь, Исраил, Вуна лукӀвиликай хкудай халкьдилай гъил къахчу! Исраилан эвледрин, Ви халкьдин хиве тахсир квачир иви экъичунин гунагь твамир». И чӀавуз а ивидин гунагь абурал жедач[+]. 9И тегьерда куьне, Реббидиз хуш тирвал авуналди, тахсир квачир иви экъичунин тахсир куь хивяй акъудда[+].


Есир рушар паб яз къачуникай

10Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз фейила, ва Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла, ва куьне абур лукӀар яз есирвилиз тухудайла, 11ваз лукӀарин арада гуьрчег са паб акун мумкин я, ам ви рикӀи кьада ва вуна ам къачудайвал жеда. 12А чӀавуз ам жуван кӀвализ твах, ада вичин кьил турай, кикер атӀурай,[+] 13есирдин парталар хутӀунрай ва вичин дидедихъни бубадихъ шехьиз са варз ви кӀвале акъудрай. Идалай кьулухъ вавай адан патав физ жеда, адаз гъуьл жеда, адакайни ваз паб жеда. 14Адакай ви рикӀ ягъайтӀа, вуна ам азад ая. Ваз ам маса гудай, жуваз адалди девлетар къачудай ихтияр авач, вучиз лагьайтӀа вуна адан намус къакъудна.


Сифте хцин ихтиярар

15Са итимдихъ кьве паб аваз ва адаз сад кӀан яз, муькуьди кӀан тушиз, ва кьведани, кӀанидани такӀандани, адаз рухваяр ханатӀа, вични сифте хва, такӀанда ханатӀа,[+] 16ихьтин касди рухвайрин арада ирс пайдайла, сифте хциз къвезвай пай халисан сифте хва тир такӀандан хцин гьисабдай кӀанидан хциз гун лазим туш. 17Ам такӀан папан хва сифте аял тирди хиве кьуниз ва вичихъ авай кьван мал-девлетдикай адаз кьве къатан пай чара авуниз мажбур я. И хва, адан итимвилин къуватдин сифте бегьер я эхир, ва сад лагьай аялдин ихтиярар гьаданбур я.


Гафуна авачир хцикай

18Са нихъ ятӀани вичиз гьикьван акьул-насигьат гайитӀани, кьилиз ялдай, рекьив текъведай ва бубадинни дидедин чӀалаз килиг тийидай хва аваз хьайитӀа,[+] 19бубадини дидеди ам агъсакъалрин кьилив, шегьердин варарин[†] патав гъурай 20ва агъсакъалриз лугьурай: «Чи хва кьилиз ялдайди ва муьтӀуьгъ тежедайди я. Ам чи чӀалаз килигзавач, руфункалвилизни хъункалвилиз кьил янава». 21Шегьерэгьлийри ам къван гана кьирай. Куь арада писвал дибдай терг ая! Вири Исраилдиз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай.


Гьар жуьредин къанунар

22Инсанди кьиникьин жаза агакьардай гунагькарвал авунваз хьайитӀа, ва ам къван гана кьейидалай кьулухъ куьне адан мейит гулуникай куьрсарнатӀа,[+] 23мейит йифиз а гулунал туна виже къведач, ам гьа и юкъуз кучукна кӀанда. Куьрсарнавайди Аллагьди лянет авунвайди я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил чиркин ийимир[+].

#### 22

1Ваз квекай тирдан жунгав ва я хеб квахьнаваз акуртӀа, патавай элячӀна фимир, гьайван гваз хутахна иесидив вахце[+]. 2Ада вакай яргъа аваз уьмуьр тухузватӀа, я тушни ваз гьайвандин иеси вуж ятӀа чизвачтӀа, ам жувахъ галаз хутах, иеси къведалди ам ви патав гумукьрай – гьа чӀавуз ам вахце. 3Гьа икӀ гьам ламран, гьам парталрин, гьамни квекай тирдавай квахьна ваз жагъай вири затӀарин гьакъиндай ая. Вун патавай элячӀна фин виже къведач!

4Квекай тирдан лам я тушни жунгав рекьел ярх хьанвайди акуртӀа, патавай элячӀна фимир, квекай тирдаз ам къарагъариз куьмек це.

5Папал итимди алукӀдай гьич са затӀни хьунухь лазим туш. Итимри лагьайтӀа папан парталар алукӀна жедач. ИкӀ ийизвай гьар вуж хьайитӀани Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

6Рекье ваз муг жагъайтӀа, тарцел ва я чилел, мукани шарагар, я тушни какаяр аваз хьайитӀа, ва диде-нуькӀни шарагрихъ галаз ва я какайрал ацукьнаваз хьайитӀа, диде адан эвлед-бевледни галаз къачуна хутахмир[+]. 7Диде-нуькӀ ахъая, амма адан шарагар къахчуна хутахайтӀа жеда. ИкӀ хьайитӀа, вун патал хъсан жеда ва ви уьмуьрдин рехъ яргъиди жеда.

8ЦӀийи кӀвал эцигдайла, къавун къерех тирвал, садни къавалай ават тавун патал ва ви кӀвалел ивидин тахсир тежедайвал, чахчах чӀугу.

9Жуван ципицӀ багъда тумунин маса жинс цамир, тахьайтӀа абур вири къадагъадик акатда – гьам вуна цайиди, гьамни ципицӀ багъдин бегьер[+].

10Са куьтендик яцни лам санал кутӀунна цан цамир. 11Кьве гьар жуьредин гъаларикай – сун ва кушун, – хранвай партал алукӀмир.

12Жуван абадин кьуд пипӀелни курквачӀар ая[+].


Буьгьтендик акатнавай папан ихтияр хуьн

13Са ни ятӀани паб гъана, папахъ галаз къаткана ам адан рикӀи кьун тавуртӀа, 14ва ам русвагь ийиз адакай чӀуру ванер чукуриз хьайитӀа: «За ам пабвиле къачуна, амма адахъ галаз къаткайла, ам руш тушиз жагъана», – лугьуз, 15и чӀавуз рушан бубадини дидеди ам руш тирди тестикьарзавай затӀар шегьердин варарив[†] гъана агъсакъалриз къалурун лазим я. 16Адан бубади агъсакъалриз лугьурай: «За зи руш а касдиз гана, амма ам адан рикӀи кьунач 17ва ада, зи рушав рушвал гумач лугьуз, адак намус авачирвилин рехнеяр кутазва. Амма ингье адан рушвал тестикьарзавай затӀар!» – ва шегьердин агъсакъалрин вилик пекер ахъа авурай. 18Агъсакъалрини ихьтин касдиз жаза гурай, 19ва гьакӀни ам гимишдин виш шекъел жерме авуна, абур рушан бубадив вахкурай. И касди рушвал гумай Исраилан эвледрикай тир рушакай чӀуру ванер твазвай эхир! Ва амни адан паб яз амукьрай, адахъ галаз вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтияр амукьдач.

20Амма кутазвай тахсир гьахъ гвайди яз хьайитӀа, ам гьакъикъатдани рушвал гумачиз хьайитӀа, 21ам бубадин кӀвалерин ракӀарив гъурай ва шегьердин итимри ам къван гана рекьирай. Ада Исраилан эвледрин арада алчах кӀвалах авуна, вичин бубадин кӀвале явавал авуна. Куь арада писвал дибдай терг ая!


Явавилин гьар жуьредин дуьшуьшар

22Итим чарадан папахъ галаз къатканваз жагъайтӀа, абур кьведни яна кьена кӀанда – гьам итим, ихьтин кардиз рехъ гайи, гьамни паб. Исраилан эвледрин арада писвал дибдай терг ая![+]

23Шегьерда итимдал масада лишан кутунвай михьи руш гьалтна, ва адахъ галаз къаткайтӀа, 24куьне абур кьведни шегьердин варарин[†] патав гъана, къван гана кьена кӀанда: руш – агьвалат шегьерда хьанайтӀани, куьмекдиз эвернач лагьана, итимни – масадан папан намус къакъудна лагьана. Куь арада писвал дибдай терг ая!

25Итимди, масада лишан кутунвай рушал шегьердилай къерехда гьалтна, ам кьуна, адахъ галаз къаткайтӀа, анжах ихьтин кӀвалах авур итим яна кьиникь лазим я. 26Рушаз жаза гумир, ада рекьидай хьтин са кӀвалахни авунвач: адан кьилел атай кар сада масадал вегьена, ам яна рекьинихъ галаз гекъигиз жеда. 27Итимдал ам шегьердилай къерехда гьалтна, ва лишан кутунвай руша гьарай авунайтӀани, адан куьмекдиз къведай кас авачир.

28Итимдал гьеле рушвал гумай, гьеле лишан кутун тавунвайди гьалтна, ам кьуна адахъ галаз къаткайтӀа, ва абур санал алаз жагъайтӀа, 29ихьтин кардиз рехъ гайи итимди рушан бубадиз гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел вахкун, ва руш вичиз паб яз къачун лазим я, вучиз лагьайтӀа ада адан намус къакъудна. Адаз вичин вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтиярни авач[+].

30Садазни вичин бубадин паб къахчудай ихтияр авач. Бубадин парталрин къерех хкажна виже къведач[+].

#### 23


Исраилдин жемятдин жергейрай чукурун

1ШупӀарнавай какаяр ва я эркеквилин лишан атӀанвай итимдиз Реббидин халкьдин арада жедай ихтияр авач[+]. 2Турус тушир алакъайрин нетижада ханвайдазни Реббидин халкьдик жедай ихтияр авач, адан эвледривайни, гьатта цӀуд несилдалди, экечӀиз жедач. 3Аманийривай ва магьабвийривайни Реббидин халкьдик экечӀиз жедач, ва гьакӀ абурун эвледривайни жедач, гьатта цӀуд лагьай несилдалди, садрани! 4Абуру, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз, рекьел фуни яд гваз вилик экъечӀнач эхир. Абуру Петурдай тир Бегъаран хва Билъам Арам-Нагьарайимда куьн ицитӀун патал гьакъидихъ кьунай![+] 5Амма Реббидиз, куь Аллагьдиз, Билъамаз ябни гуз кӀан хьаначир ва ицитӀунар хийир-дуьадиз[†] элкъуьрнай, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, куьн кӀанда[+]. 6Гьавиляй садрани, квел чан аламай кьван, абуруз ислягьвал ва абадвал гудай са карни ийимир. 7Эдамви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа ам куь стха я. Мисриви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа куьн абурун уьлкведа масанай атана ацукьнавай[+]. 8Абурун эвледрин пуд лагьай несилдивай Реббидин халкьдик экечӀиз жеда.


Кундал михьивал техуьн

9Куьн душмандихъ галаз дяве ийиз фидайла, мурдар ийидай гьар гьихьтин хьайитӀани затӀуникай мукъаятвал хуьх. 10Амма квекай сад, адаз йифиз хьайи кар себеб яз, чиркин хьайитӀа, ам куьн акъвазнавай чкадилай элячӀрай. Ам и чкадал хтана жедач[+]. 11Няниз лагьайтӀа целди вич чуьхуьрай, ва рагъ ацукьайла, адавай хквез жеда. 12Квехъ акъвазнавай чкадилай са къерехда квевай къециз физ жедай чка хьана кӀанда. 13Квекай гьар садав, анал цуквал ацукьайдалай кьулухъ гъвечӀи фур эгъуьнна, ахпа нежесар накьвар вегьена кӀевун патал, гъвечӀи пер хьун лазим я. 14Ребби, куь Аллагь, куьн хуьз ва квез душмандин винел гъалибвилер багъишиз, куь кьушундихъ галаз къвезва эхир. Гьавиляй куьн акъвазнавай чка пак тирди хьана кӀанда, Адаз квекай гьич са абурдихъ галаз тавунвай кар таквадайвал ва квекай чин маса патахъ элкъуьр тийидайвал[+].


Гьар жуьредин къанунар

15Иесидикай куь патав катнавай лукӀ иесидив вахкумир. 16Ада куь арада уьмуьр тухурай – гьина кӀан хьайитӀа, куь шегьеррикай сана, вичин рикӀи гъинаг кьуртӀани, гьана. Адаз гужар ийимир.

17Исраилан эвледрикай тир рушарин арада виридан пай квайбур хьана жедач; Исраилдин рухвайрин арадани – «шерик» авунвайбур[+]. 18Вядер кьилиз акъуддай чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, ибадатханадиз я къагьбе папа кӀвалахдихъ къачунвайди, я къагьбе итимди къачунвай гьакъи гъимир. Абур кьведни Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

19Жувандав кьил алаз къахчудай я гимишдин, я суьрсетдин, кьил алаз къахчудай гьич са затӀунинни, бурж вугумир. 20Маса халкьдикай тир касдив кьил алаз къахчудай бурж геце, амма жувандав – ваъ. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай а уьлкведа ваз ви гьар са карда хийир-дуьа[†] ийида[+].

21Вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, вяд авунватӀа, ам энгел тавуна кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, вуна хиве кьунвайди са рахунни алачиз мажбурна къахчуда, ва ви хиве гунагь жеда[+]. 22Вуна вяд тагайтӀа, вал гунагьни жедач. 23Вуна хиве кьунвайди – вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, жуван хушуналди кьунвай вядер, ви сивяй акъатайбур, ян тагана кьилиз акъуд.

24Вун чарадан ципицӀ багъдиз фейитӀа, вавай ципицӀар гьикьван кӀандатӀани, тухдалди нез жеда, амма зинбилдиз кӀватӀмир. 25Чарадан никӀиз фейитӀа, техилдин кьилер гъилералди атӀуз жеда, амма чарадан къуьлуьн кьилер мукалдалди атӀумир[+].

#### 24

1Лугьун хьи, са ни ятӀани паб гъана ва адахъ галаз уьмуьр тухуда, амма паб адан рикӀи чӀугунач, вучиз лагьайтӀа адаз папакай са гьихьтин ятӀани кутуг тавур кӀвалах жагъана, ада папав чара хъхьунин чар вахкана, ам вичин кӀваляй квадарна[+]. 2Амни адан кӀвал турдалай кьулухъ масадаз гъуьлуьз фена, 3ам кьвед лагьай гъуьлуьн рикӀини чӀугуначтӀа, ва адани адав чара хъхьунин чар вахкана вичин кӀваляй квадарнатӀа ва я адан кьвед лагьай гъуьл кьенатӀа, 4адахъ галаз чара хьайи сад лагьай гъуьлуьвай ам мад паб яз къахчуз жедач, вучиз лагьайтӀа ам гъуьл патал чиркин хьанва. Ребби патал им мурдар кар я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил гунагьдалди кьацӀурмир.

5Инсанди анжах паб гъанватӀа, ам дяведиз фин лазим туш, адан хиве маса мажбурнамаярни туна жедач. Ам са йисан вахтуналди вири кӀвалахрикай азад хьуй, ам вичи къачунвай папахъ галаз кӀвале амукьрай ва ам шад авурай[+].

6Гъилин регъв ва я адан винел жедай къван гиравда къачуна жедач. Им инсандин уьмуьр гиравда къачун лагьай чӀал я.

7Са ни ятӀани Исраилдин рухвайрикай тир вичин стхайрикай сад чуьнуьхнавайди малум хьайитӀа, ва ам лукӀ хьиз кӀвалахда гъиликайтӀа ва я ам маса ганатӀа, и угъри яна кьена кӀанда. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]

8Жузам[†] акатай чӀавуз, квез хахамар тир левийри вуч чирайтӀа, гьам ян тагана тамамара. За абуруз эмир авурвал, вири дуьм-дуьз кьилиз акъуд[+]. 9Реббиди, ви Аллагьди, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз Мириамаз вуч авунайтӀа рикӀел хкваш[+].

10Вуна масадав буржуна са вуч ятӀани вугузватӀа, адан кӀвализ гирав къачуз гьахьмир. 11Куьчедал акъваз, вуна бурж вугузвайда вичи вав гирав кӀваляй гъана вугурай. 12Ам кесиб ятӀа, адан гирав ви кӀвале амай кьван къаткимир. 13Рагъ акӀидалди, адавай вичин аба винелай вегьена ксуз жедайвал ва ваз хийир-дуьа ийидайвал, адав гирав элкъуьрна вахце. И чӀавуз вун Реббидин, ви Аллагьдин, вилик дуьз рекье авайди яз жеда[+].

14Гьакъи гана кӀвалахиз кьунвайдаз, кесибдаз ва пай атӀайдаз, кӀандатӀа ам ви жуванбурукай сад хьуй ва я ви уьлкведа, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайди хьуй, гужар ийимир[+]. 15Адав мажиб гъиле-гъилди гьа юкъуз, гьеле рагъ акӀидалди, вахце, вучиз лагьайтӀа ам кесиб я ва адан уьмуьр и мажибдилай аслу я. ТахьайтӀа ада валай шикаят ийиз Реббидиз ялвар ийида, ва и чӀавуз ваз гунагь жеда![+]

16Рухвайрин къелетрай бубаяр ажалдин гъиле вугана жедач, рухваярни – бубайрин. Инсан анжах ада вичи авунвай гунагькарвилерай уьмуьрдикай магьрумна кӀанда.

17Масанай атана ацукьнавайдан ва етимдин ихтиярар чӀурмир, хендедадин партал гирав яз къачумир[+]. 18РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиляй акъудна. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

19Гвенар гуьдай чӀавуз вуна рикӀелай фена жуван никӀел цуьл тунваз хьайитӀа, ам къахчун патал элкъвена хквемир. Ам масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида[+]. 20Жуван зейтундин вири тарар юзурайдалай кьулухъ, тарарал аламай зейтунар жагъурмир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 21Жуван ципицӀ багъда бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ, чӀерейрал аламай ципицӀрихъ къекъвемир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 22РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

#### 25

1Лугьун хьи, чпин арада гьуьжетар хьайи кьве кас дуванханадиз атана – ва дуванбегди, гьахъди гьахъ я ва батӀулди батӀул я лагьана, абурун месэла гьялна[+]. 2Ва ингье, батӀулди гатана кӀанзаватӀа, дуванбегди, вичин вилик чилел ярхарна, адан тахсиркарвиляй къвезвай кьадарда ам къамчидалди ягъун патал эмир гурай. 3Амма жуванди вун алай чкадал кьадардилай артух яз гатуникди, ви вилик усал тахьун патал, яхцӀур гъилералай гзаф яна жедач[+].

4Яцра юг гатазвайла, адан сив кутӀунмир[+].

5Санал уьмуьр тухузвай стхайрикай сад аялар тахьана кьенатӀа, кьейидан паб чара касдиз гъуьлуьз фин лазим туш. Адан хен адан кьилив фирай, стха эвезун патал, ам къахчурай[+]. 6Ада хадай эркек сифте аял, кьейидан тӀвар Исраилдай квахь тавурай лагьана, кьейидан эвлед яз гьисабда[+]. 7А касдиз вичин стхадин свас паб яз къачуз кӀан тахьайтӀа, а паб шегьердин варарин[†] патав атурай ва агъсакъалриз лугьурай: «Зи хенез вичин стхадин тӀвар Исраилан эвледрин арада амукьна кӀанзавач, ада стха эвез авуникай кьил къакъудзава!» 8И чӀавуз шегьердин агъсакъалри ам рекьив гъун патал адаз эверун лазим я. Ада кьилиз ялиз ам къачуниз разивал гузвачтӀа, 9суса адан патав атана, агъсакъалрин вилик адан кӀвачин къаб хтӀурай, адан чиниз тфу вегьена лугьурай: «Вичин стхадин кӀвал къени тийизвайдаз гьа гьикӀ ийидайди я!»[+] 10Адалай арадал атай тухумдални Исраилан эвледрин арада лакӀаб акьалтда: кӀвачел алачирдан тухум.

11Кьве кас кикӀизватӀа, ва садан папа, вичин гъуьл ам гатазвайдакай хиласун патал, атана а касдин эркеквилин лишан гъил вегьена кьунатӀа, 12адан гъил яна галуд, адан язух къвемир!

13Жуван чантада терездин гьар жуьре къванер твамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди. 14КӀвале гьар жуьреда алцумдай кьве къаб кьамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди[+]. 15Ви гирванка къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз заланвал авайди хьунухь лазим я, алцумдай къабни – къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз кьадардин, ва и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай чилел, ви уьмуьрдин рехъ яргъал чӀугурди жеда. 16Амма ихьтин кӀвалахриз рехъ гузвай гьар вуж хьайитӀани, гьар тапархъан, Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

17Амалехъийри куьн Мисридай хквезвай чӀавуз квез вуч авунайтӀа рикӀел хкваш![+] 18Куьн гьалтай чӀавуз абуру квел хабарни авачиз кьулухъай вегьенай ва кьулухъ галамукьнавайбур вири яна кьенай, куьн галатнавай ва къуватдай аватнавай, амалехъийриз лагьайтӀа Аллагьдихъай кичӀе тушир. 19Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь ихтиярда твазвай уьлкведа, квез архайинвал гайила, куьн элкъвена кьунвай вири душманрикай азад авурла, цаварин кӀаник амалехъийрин тӀвар квадара. РикӀелай ракъурмир!

#### 26


Сифте бегьер ва цӀудай са пай къурбанд авун

1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведиз атайла, куьне ам кьурла ва гьана уьмуьр тухуз ацукьайла, 2Реббиди, ви Аллагьди, ваз ганвай чилелай вуна вахчур сифте бегьердин вири майваяр зинбилра туна ва Реббиди, ви Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал ша[+]. 3Анал а вахтунда жедай хахамдин патав фена лагь: «Гила за Реббидиз, ви Аллагьдиз, малумарзава хьи, зун вичин гьакъиндай ам чаз гуда лагьана Реббиди чи бан-бубайриз кьин кьур уьлкведиз атанва». 4Хахамди вавай зинбил къачуна, ам Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандин[†] вилик эцигда, 5вунани Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лугьуда: «Зи бан-буба кӀвал-югъ авачир арамви тир. Ам са тӀимил инсанарни галаз Мисридиз фенай ва, ана масанай куьч хьана ацукьнавай кас хьиз, уьмуьр тухванай. Ана адакай зурба, къуват квай ва кьадардиз гзаф тир халкь аладнай[+]. 6Мисривийри лагьайтӀа чахъ галаз чӀуру рафтарвал ийизвай, чун азиятдик кутунвай ва залан кӀвалахар авуниз мажбурзавай[+]. 7И чӀавуз чна Реббидиз, чи бан-бубайрин Аллагьдиз, ялвар авунай, ва Реббидиз чи ван хьанай, чи бедбахтвилер, азиятар ва азабар акунай[+]. 8Реббидини чун Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъуднай, чӀехи ва кичӀ кутадай крар, са кар жедайвилин лишанар ва аламатар къалурнай[+]. 9Ада чун иниз гъанай ва чаз и чил – вичикай некни вирт хкатзавай чил – чаз ганай[+]. 10Ингье зани, Ребби, Вуна заз гайи чилелай кӀватӀнавай сифте бегьердин майваяр гъанва». Ахпа зинбил Реббидин, куь Аллагьдин, вилик эцигна, Адаз икрам авуна акъваз. 11Ваз ва ви хизандиз Реббиди, ви Аллагьди, ганвай вири шейэр гъиликуналди, шадвилер ая, ва вахъ галаз санал куь арада уьмуьр тухузвай левийри ва масанай атана ацукьнавайдани шадвилер авурай.

12Пуд лагьай йисуз, цӀуд паюникай са пай къурбанд ийидай йисуз, вуна ви вири бегьердин цӀудакай са пай хкудна ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз, абуру ви шегьерда тухдалди недайвал, гайила,[+] 13гьа чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лагь: «За жуван кӀваляй пак тир пай акъудна ва ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз гана – Вуна заз гьикӀ эмир авунайтӀа, вири гьакӀ авуна. Ви эмиррикай гьич садни за чӀурнач, абурукай садни рикӀелай ракъурнач. 14За, садахъ шехьзавай чӀавуз, пак тир пай тӀуьнач, жув чиркин тирла, ам хкуднач, ам кьенвайдаз ганач. За Реббидиз, зи Аллагьдиз, яб гана, – Вуна заз гьикӀ эмир ганайтӀа, вири гьакӀ авуна[+]. 15Килиг ман Ви пак тир кӀваляй, цаварилай, ва Жуван халкьдиз, яни Исраилдиз ва чи бан-бубайриз кьин кьурвал, Вуна чаз гайи и чилиз – вичикай некни вирт хкатзавай чилиз – хийир-дуьа[†] ая»[+].


Аллагьдинни халкьдин арада авай икьрар


(26:16–30:20)


Икьрардин мажбурнамаяр

16Гила Реббиди, куь Аллагьди, квез вири и тагькимар ва къайдаяр хуьн эмир авунва. Абур ян тагана кьилиз акъуд – рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди! 17Инал куьне малумарнай хьи, Ребби куь Аллагь я, куьн Адан рекье аваз фида, Адан вири къайдаяр, эмирар ва тагькимар кьилиз акъудда, Адаз яб гуда. 18Реббидини гила лагьана хьи, Ада гаф гайивал, куьн Адан багьа эменни жеда, ва куьне Адан вири эмирар тамамарун лазим я,[+] 19ва Ада куьн Вичи халкь авур вири халкьарилай вине яз кьада, ва квез тарифвал, машгьурвал ва гурвал бахш ийида, ва куьн, Ада гаф гайивал, Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь жеда[+].

#### 27


Къанун кхьенвай къванер эцигун

1Мусади, Исраилдин агъсакъалрихъ галаз санал, халкьдиз эмир гана: «Гила за квез гузвай вири эмирар кьилиз акъуд. 2Куьн Ярдандилай элячӀайла, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ана еке къванер акӀура, абуруз киреж ягъа 3ва абурал и Къанун[†] кхьихь. И кӀвалах, куьн а патаз экъечӀайла ва, Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз гьахьайла, квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, гаф гайивал, вичикай некни вирт хкатзавай чилел атайла, кьилиз акъуд. 4Ярдандилай элячӀайла, Гебал дагъдал за квез гила лагьай къванер акӀура ва абуруз киреж ягъа. 5Анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, ракьун алат хкӀун тавунвай къванерикай къурбанган[†] туькӀуьра[+].

6Реббидиз, куь Аллагьдиз, хкатӀ тавунвай къванерикай къурбанган туькӀуьра ва анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, кунугар[†] ая, 7анал суварин къурбандар[†] ая ва Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гьам тӀуьн-хъунни ая, шадвилерни![+]

8А Къанун кьванерал кхьихь, кьатӀудайвал ва гъавурда гьатдайвал».


Гебал дагъдилай авур лянетар

9Мусади, хахамар тир левийрихъ галаз санал, вири Исраилдиз лагьана: «Кисна яб це, Исраил! Къе квекай Реббидин, куь Аллагьдин, халкь хьанва[+]. 10Килиг гьа Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз, за квез гила малумарзавай Адан эмирар ва къайдаяр кьилиз акъуд».

11А юкъуз Мусади халкьдиз ихьтин эмир гана: 12«Куьн Ярдандилай элячӀайла, Шимунан, Левидин, Ягьудан[†], Исахаран, Юсуфан ва Бунъяминан тайифаяр[†] Геризим дагъдал акъвазрай ва халкьдиз хийир-дуьа[†] авурай[+]. 13Рувенан, Гадан, Ашеран, Забулунан, Данан ва Нифталидин тайифаяр Гебал дагъдал акъвазрай ва лянетар малумаррай.

14Левийри Исраилан вири эвледриз ван хкажна лугьурай:

15„Ни кӀарасдикай ва къванцикай бутар[†], цӀурурна цана ийидай кӀалубар – Реббидин вилера мурдар, устӀарри туькӀуьрнавай затӀар авуртӀа ва чинеба эцигайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

16„Ни бубадинни дидедин намусдик хкуьрайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

17„Ни масаданни жуван чилин арада авай сергьят чӀурайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

18„Ни буьркьуьди чӀуру рекьяй тухвайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

19„Ни масанай атана ацукьнавайдан, етимдин ва хендедадин ихтиярар чӀур ийизватӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

20„Вуж бубадин папахъ галаз къаткайтӀа – бубадин парталдин къерех хкажайтӀа – лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

21„Вуж са гьихьтин ятӀани гьайвандихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

22„Вуж вичин вахахъ, вичин бубадин ва я дидедин рушахъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

23„Вуж яран дидедихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

24„Ни са виж ятӀани чинеба яна кьейитӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

25„Ни ивикъичвал авунай, тахсир квачир иви экъичунай ришвет къачуртӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

26„Вуж и Къанундиз[†] табий жедачтӀа ва ам тамамардачтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“»[+]

#### 28


Яб гунай – хийир-дуьа


(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 7:12-16)

1[•]Мусади давамарна: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар ян тагана тамамариз хьайитӀа, Реббиди, куь Аллагьди, куьн чилин винел алай вири халкьарилай виниз акъудда[+]. 2Ингье, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, квел жедай ва кьилиз акъатдай хийир-дуьаяр[†].

3Хийир-дуьа жеда ваз шегьердани, хийир-дуьа чуьлдани.

4Хийир-дуьа жеда ви эвледризни, ви чилин бегьердизни ва ви маларин дулдизни – калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз.

5Хийир-дуьа жеда ви зинбилдиз ва хвахуниз.

6Хийир-дуьа жеда ваз кӀвализ хтайлани, хийир-дуьа – кӀваляй экъечӀайлани[+].

7Реббиди квел гьужумдай душманар кукӀвардайвал вири ийида: са рекьяй атана абуру квел вегьида, амма квекай ирид рекьяй катда[+].

8Реббиди квел, куь гьамбарханайрал, куь вири зегьметрал хийир-дуьа ракъурда. Реббиди, куь Аллагьди, Вичи квез гузвай чилел квез хийир-дуьа ийида![+] 9Реббиди, Ада квез кьин кьурвал, квекай Вичин пак тир халкь ийида, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа ва Адан рекье аваз физ хьайитӀа[+]. 10ИкӀ хьайила, чилел алай кьван вири халкьариз куь винел Реббидин тӀвар кьунвайди аквада ва квехъай кичӀе жеда. 11Реббиди квез вири булдалди гуда – гьам эвледар, гьам маларин дул, гьам чуьлдин бегьерар – Реббиди куь гъиле твада лагьана куь бан-бубайриз кьин кьур гьа чилел. 12Реббиди куьн паталди вичин девлетрин хазина, цав, ачухда ва вахтунда куь чилел марф ракъурда, ва куь вири зегьметриз хийир-дуьа ийида. Куьне гзаф халкьарив бурж вугуда, амма куьне жува буржар кьадач[+]. 13-14За квез гила чеб малумарзавай, Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гайитӀа, ва абур ян тагана кьилиз акъудайтӀа, куьн, за гила квез малумарзавай эмиррикай я эрчӀи, я чапла патахъ къекъечӀдачтӀа, маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фидачтӀа, абуруз къуллугъ ийидачтӀа, Реббиди квекай тум ваъ, кьил ийида, куьн агъада ваъ, датӀана вине жеда».


Яб тагунай лянет


(Леви 26:14-39)

15[•]Мусади давамарна: «Амма ингье, вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, за ваз гила малумарзавай Ада къалурнавай вири къайдаяр ва эмирар ян тагана кьилиз акъуд тавуртӀа, вал къведай ва чеб кьилиз акъатдай вири лянетар.

16Лянет къведа вал шегьерда, лянет къведа – чуьлда.

17Лянет къведа ви зинбилдал ва ви хвахунал.

18Лянет къведа ви эвледрални, ви чилин бегьердал, калерин дулдални, хперинни цӀегьерин дулдал.

19Лянет къведа вал кӀвализ хтайлани, лянет къведа кӀваляй экъечӀайлани. 20Реббиди квел куь вири зегьметра ва крара лянетни, гъалабани, айиб ракъурда, ва куьн, куь чӀуру крар себеб яз, куьне зун гадарунай, терг ийида, лап фад телеф жеда. 21Реббиди квел тӀегъуьн ракъурда, ва вич кьун патал исятда куьн физвай чилелай куьн квахьда. 22Реббиди квехъ верем, къиздирма, цӀаяр, зегьем ва кьурагьвал, яралуг ва мурс галукьарда ва и бедбахтвилери куьн вири терг жедалди хурук кутада[+]. 23Чимивиляй куь кьилел алай цав буьруьнждинди, кӀвачерик квай чил – ракьунди жеда. 24Реббиди куь чилел руквадин марф ракъурда ва и марф куьн телеф жедалди цавай квел къвада.

25Реббиди душманри куьн кукӀвардайвал ийида: са рекьяй куьн абурун хуруз фида, амма абурукай ирид рекьяй катда. Куь кьисметди чилин вири пачагьлугъриз хаф яда. 26Куь мейитрикай цавун къушарин ва чилин гьайванрин гъиле гьатай гъуьрч жеда, абур чукурдай касни амукьдач[+].

27Реббиди вак ирин кӀватӀ жедай Мисридин хирер, дакӀурвилер, гачалар ва хъутур кутада, ва вавай вун сагъар хъижедач[+]. 28Реббиди вун диливилинни буьркьуьвилин иеси ийида, ва ви фикирар какахьда. 29Рагъ алай юкъуз вун, мичӀивиле авай буьркьуьди хьиз, цлар кьаз фида. Ви гьич са карни туькӀуьдач. Вун датӀана азабдик кваз ва тарашнаваз жеда, ва садани ваз куьмек гудач.

30Вуна сусак лишан кутада, амма ви сусахъ галаз масад къаткида, кӀвал эцигда, амма ана уьмуьр тухудач, ципицӀ багъ кутада, амма бегьер кӀватӀ хъийидач[+]. 31Ви жунгав ви вилик тукӀвада, амма вуна адан якӀун дад аквадач; ви лам вавай къакъудда ва мад вахкудач; ви хперни цӀегьер ви душманриз жеда, ва садани ваз куьмек гудач. 32Ви рухваярни рушар чара халкьдиз гуда, ва гьар юкъуз абур хтун вилив хуьдай кьван ви кьве вил акъатда, амма са затӀни ийиз жедач. 33Ваз виликдай чинни тийидай халкьди ви чилин бегьер ва вуна кӀватӀай кьван мал-девлет неда, гьар юкъуз ваз зулум ва азият гуда. 34Ва вун, акур кьван крар себеб яз, дили жеда.

35Реббиди ви метӀерни кӀегьебар ирин квай пис хирералди кӀев жедайвал ийида, ва вавай абур сагъар хъижедач; абуру вун дабанрилай кьилин кукӀвал кьван кӀевда. 36Реббиди куьн куьне куь винел эцигдай а пачагьни галаз маса халкьдин (вичикай я квез, я куь бан-бубайриз гьич чинни тийидай) чкадиз акъудда ва гьана куьне маса аллагьриз къуллугъда – къванериз ва кӀарасдин кӀусариз[+]. 37Реббиди чпин патав ракъурдай халкьариз куьн хаф ядай чешне, ибрет жедай кьиса ва вири чпел хъуьредайбур жеда. 38Гзаф тумар цада куьне никӀера, амма техилар тӀимил кӀватӀ хъийида, вучиз лагьайтӀа ам цицӀери неда. 39Куьне ципицӀ багълар кутада ва абуруз къуллугъда, амма чехир хъвадач ва ципицӀар кӀватӀ хъийидач, вучиз лагьайтӀа куь ципицӀар кукра неда. 40Куь вири уьлкве тирвал зейтун тарар жеда, амма куьне чӀемедин хъуьтуьлвал гьиссдач, вучиз лагьайтӀа зейтундин майваяр вири авахьда. 41Квез рухваярни рушар жеда, амма абур куь патав гумукьдач, вучиз лагьайтӀа абур есирвиле кьада. 42Вири куь тарар ва куь чилин бегьер зарар гудай гьашаратриз тӀуьн жеда. 43Куь арада уьмуьр тухузвай, масанай атана ацукьнавайбур къвердавай квелай вине жеда, куьн, лагьайтӀа, къвердавай агъуз аватда. 44Абуру квев буржар вугуда, амма квевай абурув буржар вугуз жедач, абур кьил жеда, куьн – тум.

45Вири и лянетар кьилиз акъатда, абуру куьн хурук кутада ва квев агакьарда! Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб тагун, Ада квез гайи эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд тавун себеб яз куьн терг жеда. 46Им эбеди яз квел ва куь эвледрал алай са кар жедайвилин лишан ва ишара жеда.

47Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, шад яз хъуьрез, мублагь тир чӀавуз къуллугъ тавун себеб яз, 48куьне гишила ва гьарарат яз, кьецӀила ва муьгьтеж яз Реббиди куь винел ракъурдай душманриз къуллугъ ийида. Душманди куь кьамал ракьун вик алукӀда ва куьн терг ийида.

49Яргъал патай, чилин къерехдилай Реббиди чеб куь винел лекьрен йигинвал аваз гьалчӀна къведай халкь гъида. Им, куьн вичин чӀалан гъавурда акьан тийизвай халкь, 50инсаф авачир, кьуьзекриз гьуьрмет тийидай, жегьилриз инсаф тийидай халкь жеда. 51Душманри куь малар ва бегьер неда ва куьн рекьида. Абуру квез я техил, я чехир, я зейтундин чӀем[†], я калерин дул, я хиперинни цӀегьерин дул тадач ва куьн телеф жеда. 52Абуру куь вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада туна кьада, кьакьан ва сенгер янавай, куьне чпик умуд кутунвай цлар уьцӀведа. Абуру Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада твада!

53Гьалкъада аваз, квез душманди гудай дарвиле аваз, куьне куь аялар неда, квез Реббиди, куь Аллагьди, гайи гьа рухвайринни рушарин як неда[+]. 54Идалай вилик зериф ва гзаф кстах тир итим стхадиз, пара кӀани папаз ва амай аялриз вилера пис хъилен цӀай аваз килигда. 55Адаз, куь вири шегьерра душманри куьн гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, недай маса шей авачиз, вичи незвай вичин аялрин як садахъ галазни пай ийиз кӀан жедач. 56Идалай вилик акьван зериф ва кстах тир, гьатта кӀвачерни чилик хкӀаз кӀан тийидай паб, вилера пис хъилен цӀай аваз рикӀиз кӀани гъуьлуьз, хциз ва рушаз килигда, 57гьакӀни вичин руфунай аватзавай гендиз ва вичи хазвай бицӀекриз, вучиз лагьайтӀа ада, гьалкъада, куьн куь шегьерра душманри гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, абур, маса шей авачиз, чинеба неда.

58Куьне и къаргъуда кхьенвай Къанундин[†] вири насигьатар ян тагана тамамариз тахьайтӀа, баркалла алай ва хаф ягъиз тадай Реббидин, куь Аллагьдин, ТӀварциз рикӀик кичӀ кваз гьуьрмет тийиз хьайитӀа, 59Реббиди куь ва куь эвледрин кьилел гьич тахьай хьтин чӀехи ва алат тийидай бедбахтвилер, ракъурда, залан ва геждалди давам жедай азарарни ракъурда. 60Ада квехъ квез мад Мисрида акур, квез гьакьван кичӀе тир вири тӀегъуьнар галукьарда, абур куь кьадар-кьисмет жеда![+] 61Реббиди квел гьакӀ и къаргъуда, Къанунда, кхьин тавунвай хьтин жуьреба-жуьре азарарни бедбахтвилер ракъурда, ва куьн телеф жеда. 62Куь кьадарар, цава авай гъетер хьиз, гзаф хьанватӀани, квекай лап са тӀимилбур амукьда, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб ганач[+]. 63Квез хийир гуз, куьн кьадардиз гзаф ийиз Реббиди гьикӀ шадвал авунайтӀа, куьн терг ва телеф ийидайлани Ада гьакӀ шадвал ийида. Вич кьун патал исятда куьн физвай чилин винелай куьн квадарда.

64Реббиди куьн чилин и патай а патаз авай кьван вири халкьарин арада чукӀурда ва ана куьне я квез, я куь бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз – кӀарасдинни къванерин кӀусариз къуллугъ ийида[+]. 65И халкьарин арада квез секинвал жедач, ва куь кӀвачеризни ял акьадарун вуч ятӀа чир жедач. Гьана Реббиди куь рикӀив зурзаз, вилерив – туьхуьз, руьгьдивни – такьатдай аватиз тада.

66Куь уьмуьр гъиргъирдал алаз жеда, куьн хаф яна юкъузни, йифизни зурзаз жеда, квез куьн чан аламаз амукьдани-амукьдачни чир жедач. 67Пакамахъ лугьуда: „Садра фад няни хьанайтӀа!“, нянизни: „Садра фад экв ахъай хьанайтӀа!“ – куьн туькьуьндай кичӀ, квез аквадай кӀвалахар себеб яз. 68Реббиди куьн Мисридиз, за квез ам мад акван хъийидач лагьай рекьяй, гимийра аваз элкъуьрна рахкурда. Анани куьне вирида, гьам итимри, гьамни папари, душманриз куьн лукӀвиле кьун теклифда, амма муьштери жагъидач»[+].

#### 29


Магьаб уьлкведа Реббидинни Исраилдин икьрар

1Реббиди Мусадиз Исраилдин рухвайрихъ галаз Магьабда кутӀуна лагьай икьрар, – Ада Харебда[†] абурухъ галаз кутӀуннавай икьрардиз алава яз, – гьа ихьтинди я[+].

2Мусади вири Исраил кӀватӀна ва икӀ лагьана: «Квез куь вилералди акунай хьи, Реббиди Мисрида вуч авунайтӀа – фиръавандиз[†], адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз! 3Квез куь вилералди и чӀехи четинвилер, и чӀехи са кар жедайвилин лишанар ва аламатар акунай. 4Амма къенин йикъал къведалдини Реббиди квез я гъавурда акьадайвал акьул, я аквадайвал вилер, я ван къведайвал япар ганвач[+].

5ЯхцӀур йисуз за куьн кьурумдайтӀуз тухвана, амма куь парталар кукӀвар жезвачир, ва кӀвачин къапарни къазун жезвачир[+]. 6Куьне незвайди фу тушир, хъвазвайди чехирни буза тушир – им икӀ тир, куьн За, Реббиди, тухарна, – куь Аллагь тирди чир хьун патал![+]

7Ингье куьн иниз атана. И чӀавуз Гьешбандин пачагь Сигьан ва Башандин пачагь Аг чи хуруз экъечӀна, амма чна абур кукӀварна[+]. 8Чна абурун чил кьуна ва ам Рувенанни Гадан тайифайрин[†] ва Манашедин тайифадин са паюнин ихтиярда туна[+]. 9И икьрардин шартӀарал амал ая ва абур кьилиз акъуд – квехъ куь вири крара агалкьунарни жеда!

10Гила вири куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнава, – регьберар, тайифайрин кьиле авай ксар, агъсакъалар, эмир гудайбур, вири Исраилан эвледар, 11гьам аялар, гьам папар, гьам масанай атана ацукьнавайбур, кӀарасар атӀудай ксарилай гатӀунна яд гъидайбурал кьван. 12-13Куьн кьинералди тестикьар авунвай куь Реббидихъ, куь Вичикай Аллагьдихъ, галаз кутӀуннавай икьрардик экечӀзава. Реббиди, куь Аллагьди, квекай Вичин халкь авун патал ва куь Аллагь хьун патал гила квехъ галаз и икьрар кутӀунзава – Ада им квез хиве кьунай ва куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьунай[+]. 14За кьинералди тестикьар авунвай и икьрар анжах са квехъ галаз кутӀунзавач. 15И икьрар къе инал чахъ галаз санал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнавайбурухъ, гьакӀ къе инал чи патав гвачирбурухъ галазни кутӀуннавайди я.

16Чна Мисрида гьикӀ уьмуьр тухванайтӀа, ахпани чун душман халкьарин чилерилай гьикӀ элячӀнайтӀа, куь рикӀел алама; 17квез абурун мурдар бутар[†] акунай – кӀарасдин кӀусар, къванер, гимишдин ва къизилдин затӀар. 18Квекай сад – итим ва я паб, я тушни санлай вири тухум, я тушни вири тайифа – гила Ребби, чи Аллагь, туна ва и халкьарин аллагьриз къуллугъ ийиз фидай хьтин кар тахьурай! Куь арада агъу ва туькьуьлвал арадал гъидай дувул тахьурай![+] 19Гьич садани, и шартӀарин ван хьайила, вичин хиялдай: „За зи кьилиз ялунал амал авуртӀани, зи вири крар хъсан жеда“ лугьуз вичиз хийир-дуьа[†] тавурай. ИкӀ хьайитӀа, кьурай чилихъ галаз санал квайдини пуч жеда! 20Реббиди ихьтин касдилай гъил къахчудач: Реббидин туьнтвилив ацӀанвай хъилени ам алугарда, и Къанундин[†] къаргъуда кхьенвай вири лянетар адан кьилел аватда, Реббиди адан тӀвар цавун кӀаникай квадарда[+]. 21Исраилан эвледрин вири тайифайрикай анжах гьа и касдив Реббиди, Къанунда, и къаргъуда кхьенвай вири лянетриз килигна жаза агакьарда.

22Квелай гуьгъуьниз уьмуьр тухудай акьалтзавай несилди, куь эвледри, ва яргъал уьлквейрай къведай чара халкьарин векилри ингье вуч лугьудатӀа. Абуруз и уьлкведин бедбахтвилер, адахъ Реббиди галукьарай тӀегъуьнар аквада, 23гугурт ва кьел, Реббиди туьнтвилик ва хъилик кутунвай шегьерар, Садумни Гамура, Адма ва Цевайим хьиз, виче мад са затӀни цун ва чӀехи авун мумкин тушир, вичяй гьич са жуьрединни векь экъечӀ тийидай, кана терг авунвай чил аквада[+]. 24Лугьуда вири халкьари: „Вучиз Реббиди и уьлкведиз ихьтин кар кьуна? Вуч себеб яз Адан хъиле ихьтин зурба цӀай кьуна?“[+] 25Абуруз жаваб гуда: „И халкьди Реббиди, абурун бан-бубайрин Аллагьди, абур Мисридай акъудай чӀавуз, абурухъ галаз кутӀуннавай Икьрар рикӀелай алудна. 26Абуру фена маса аллагьриз къуллугъ ийиз, икрам ийиз хьана, – чпиз гьич чинни тийидай, Реббиди чеб патал тайин тавунвай аллагьриз. 27Пис хъел атана Реббиди и уьлкведал ва и къаргъуда кхьенвай вири лянетар ракъурна[+]. 28Хъилен ва пертвилин гьиссери кьур Реббиди абур чпин чилелай маса уьлкведиз чукурна – абур гилани гьана ама“.

29Чинебанди – Реббидив, чи Аллагьдив, гва, амма ачухди даиман чаз ва чи аялриз ганва: чна и Къанундин вири шартӀар кьилиз акъудун лазим я.

#### 30

1Вири ибур кьилиз акъатайла, за квез теклиф авур гьам хийир-дуьаяр, гьамни лянетар, гьа чӀавуз квевай, Реббиди, куь Аллагьди, чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьва уьмуьр тухуз, дуьз фикир ийиз хъижедайла[+] 2ва Реббидин, куь Аллагьдин, патав хтайла, ва куь аялрихъ галаз санал рикӀин сидкьидай ва вири руьгьдалди, за квез гила малумарзавай эмирар кьилиз акъудиз, Адаз яб гудайла, 3гьа чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, виликан хушбахтвал квев мад вахкуда. Ада квез регьим ийида ва Ада чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьвай ахкъудна мадни куьн кӀватӀ хъийида. 4Куьн гьатта цаварин кӀаник лап яргъал тир чилерал кьван чукурнаваз хьайитӀани, гьанайни Реббиди, куь Аллагьди, кӀватӀ хъийида, ва гьанайни куьн элкъуьрна хкида. 5Реббиди, куь Аллагьди, куьн гьеле куь бан-бубайрин ихтиярда хьайи уьлкведиз хкида, ва ам мад куь ихтиярда жеда. Ада квез куь бан-бубайриз авурдалайни гзаф хъсанвилер ийида, ва куьн гьабурулайни кьадардиз гзаф ийида.

6Реббиди, куь Аллагьди, квез Ребби, куь Аллагь, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди кӀан жедайвал – ва сагъ-саламат яз амукьдайвал, – куь ва куь эвледрин рикӀер михьибур ийида[+]. 7Реббиди, куь Аллагьди, вири лянетар куь душманрин ва мидяйрин, квез гужар авурбурун кьилел ракъурда[+]. 8Куьне, лагьайтӀа, мад Реббидиз яб гуз, за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудда. 9-10Реббиди, куь Аллагьди, квез вири гуда: гьам кӀвалахда агалкьунар, гьам эвледар, гьам маларин дул, гьамни никӀерин бегьерар – вири няметар. Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Къанунда, и къаргъуда кхьенвай Адан вири эмирар ва къалурунар кьилиз акъудиз, ва Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди элкъвез хьайитӀа, Реббиди, куь бан-бубайрал гьикӀ шадвал ийизвайтӀа, гьакӀ квез хъсанвилер ийиз, мад шадвал ийида.

11Гила за квез малумарзавай эмирар куьн гъавурда акьун тийидайбур ва квекай са акьван къакъатнавайбур туш. 12Абур цаварал алач ва квевай: „Чна абур тамамарун патал, чи хатурдай вуж цаварал хкаж жеда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач[+]. 13Абур гьуьлерилай анихъ галач, ва квевай: „Чна абур тамамарун патал чи хатурдай вуж гьуьлуьн а патаз экъечӀда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач. 14И эмирар квез лап мукьва я, абур куь мецел ала ва куь хурун зигьинда ава, ва квелай абур тамамариз алакьда!

15Ингье, за квез гила уьмуьр ва хийир – я тушни ажал ва бедвахтвал теклиф ийизва[+]. 16ГьикӀ лагьайтӀа за гила квез Ребби, куь Аллагь, кӀан хьун, Адан рекье аваз фин, Адан эмирар, къалурунар ва къайдаяр кьилиз акъудун эмир гузва – и чӀавуз куьн сагъ-саламат жеда ва кьадардиз гзаф жеда, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез вич кьун патал исятда куьн физвай а уьлкведа хийир-дуьа ийида. 17Мад куьне адахъ далу элкъуьрайтӀа, Адаз яб тагуз хьайитӀа, рекьяй акъатна, маса аллагьриз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, 18и чӀавуз – гила квез за лугьузва – куьн са рахунни алачиз телеф жеда! И чӀавуз куьн физвай ва куьне вич кьадай Ярдандин а пата авай а уьлкведа куьне яргъалди уьмуьр тухудач.

19За гила цаваризни чилериз шагьидвал авуниз эверзава: уьмуьр ва ажал теклифна за квез, хийир-дуьа ва лянет. Уьмуьр хкягъа – и чӀавуз куьн ва куь эвледар сагъ-саламат яз жеда, 20ва Ребби, куь Аллагь, кӀан жеда, адаз яб гуда ва Адаз вафа яз жеда. Ам – куь уьмуьр я – Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана кьин кьур а уьлкведа жедай яргъи уьмуьр»[+].

#### 31


Мусадин эхиримжи гафар ва адан кьиникь


(31–34 кьилер)


Мусади Нунан хва Шуай хкягъун

1Мусади фена ибур вири Исраилдиз малумарна.

2Ада лагьана: «Зи вишни къад йис хьанва. Женгинин рекьиз экъечӀдай къуватар захъ мад амач. Идалайни гъейри, Реббиди заз лагьана: „Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет жедач“[+]. 3Реббиди, чи Аллагьди, Вич кьиле аваз куьн тухуда, Ада ана уьмуьр тухузвай халкьар тергда, ва куьне абурун чилер кьада. Реббиди эмир авурвал, куьн Шуая[†] тухуда[+]. 4Реббиди а халкьариз Ада амарийрин пачагьар тир Сигьаназни Агаз ва абурун чилериз вуч авунайтӀа, гьам ийида. Сигьанни Аг Ада телефнай[+]. 5Реббиди квез а халкьарин винел гъалибвал бахш ийида, ва куьне абуруз за вуч эмир авунайтӀа, гьам ийида[+]. 6Мягькемди ва уьтквемди хьухь, кичӀе жемир ва душмандин вилик ажузвал къалурмир; квехъ галаз санал Ребби, куь Аллагь, къвезва, Ада куьн тадач ва гадардач!»

7Мусади Шуаяз эверна ва Исраилдин вири халкь алай чкадал адаз лагьана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна и халкь Реббиди абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур уьлкведиз тухуда. Вуна а уьлкве абурун ихтиярда твада. 8Ви вилик кваз Ребби Вич фида, Ам вахъ галаз жеда, Ада вун тадач ва гадардач. КичӀе жемир ва рикӀин ажузвал къалурмир!»


Къанун кӀелун

9И Къанун[†] кхьена, Мусади ам Реббидин Икьрардин сандух ялзавай Левидин эвледар тир хахамрив ва Исраилдин халкьдин агъсакъалрив вугана. 10Ада абуруз эмир гана: «Гьар ирид лагьай йисуз, буржарилай гъил къачудай йисуз, Кумайрин суварик[†],[+] 11Исраилан вири эвледар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада Вичи хкядай чкадал атана акъваздайла, и Къанун Исраилдин вири халкьдиз ван жедайвал, кӀевиз кӀела. 12Халкь кӀватӀ ая – итимар, папар ва аялар, ва гьакӀни куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбур, – яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьана, ян тагана и Къанундин вири шартӀар тамамарна кӀанда. 13Гьеле идакай хабар авачир аялрини яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьун лазим я. Гьа икӀ, Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куьне уьмуьр тухудай вири вахтунда хьана кӀанда».


Исраилдин гъулгъуладикай виликамаз хабардар авун

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Вун рекьидай вахт мукьвал хьанва. Шуаяз[†] эвера, Гьалтунин Алачухда[†] Зи вилик акъваз, анал За адаз эмирар гуда».

Мусани Шуай Гьалтунин Алачухдиз гьахьна,[+] 15ва Ребби абурун вилик Алачухдиз гьахьдай чкадин патав акъвазнавай цифедин гул хьиз пайда хьана[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: «И мукьвара вун ви бан-бубайрин патав секин жеда. Амма и халкьди чара аллагьрихъ, вич физвай уьлкведин аллагьрихъ, галаз явавилер ийиз гатӀунда. Абуру Зун тада, За абурухъ галаз кутӀуннавай икьрар чӀур ийида[+]. 17А чӀавуз Зазни абурукай хъел къведа ва абур тада; За абуруз далу гуда – ва абур чара халкьарин гъиле гьатда. Абурун кьилел гзаф завалар ва бедбахтвилер къведа, ва гьа чӀавуз абуру лугьуда: „И бедбахтвилер чи кьилел атунин себеб чахъ галаз чи Аллагь тахьун я!“[+] 18А юкъуз За абуруз абурун гзаф тахсирар себеб яз далу гуда – абуру маса аллагьриз чин гунай.

19Шуаяхъ галаз санал куьне и мани кхьихь ятӀа. И мани Исраилдин рухвайризни чира, абуру ам хуралай авурай, – ам абуруз акси яз зи шагьид жеда[+]. 20За абур кьин гана абурун бан-бубайриз хиве кьунвай чилел, вичикай некни вирт хкатзавай чилел, тухуда. Ана абуру тухдалди неда, як кьунвайбур жеда – ва маса аллагьрихъ элкъведа, гьабуруз къуллугъ ийида! Зун абуру кваз кьадач, Захъ галаз авай икьрар чӀурда[+]. 21Гзаф бедбахтвилер ва зидвилер къведа абурун кьилел, и чӀавуз а маниди, шагьидди хьиз, абур тахсирдик кутада. Гьа несилрин рикӀелни ам аламукьда эхир!

Заз абурун майилвилер гиламаз, За абуруз кьин кьур уьлкведиз тагъанмаз, чида!»

22Мусади и мани лап гьа лагьай юкъуз кхьена – ва и мани Исраилдин рухвайриз чирна.

23Реббиди Нунан хва Шуаяз эмир гана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна Исраилдин рухваяр За кьин гана абуруз хиве кьунвай уьлкведиз тухуда. Зун вахъ галаз жеда».

24Мусади къаргъудиз вири Къанун[†], эхирдалди кхьейла, 25ада Реббидихъ галаз авай Икьрардин сандух ялзавай левийриз эмир гуда: 26«И къаргъу, Къанун къачу, ва ам Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, галаз авай икьрар авай сандухдин патав эциг; ам ана квез къарши тир шагьид яз амукьда. 27Заз куьн муьтӀуьгъ тежедайбур ва кьилиз ялдайбур тирди чида эхир! Гьеле алай вахтунда, зал чан аламаз, куьне Реббидиз яб гузвач. Бес зун кьейила, вуч жеда? 28Куь тайифайрин[†] вири агъсакъалриз ва гьакимриз зи кьилив эвера – за и гафар абуруз лугьуда ва абуруз къарши яз шагьидвал авуниз цаваризни чилериз ялварда. 29Заз чида хьи, зун кьейидалай кьулухъ куьне якъин пис крарин рехъ кьада, за квез къалурай рекьелай элячӀда. Гележегда куь кьилел балаяр къведа, вучиз лагьайтӀа куьне, куь гъилин туькӀуьрай затӀаралди Ам хъиле тваз, Реббидин вилера усал кӀвалахар ийида».


Мусадин мани

30Мусадини и мани кӀевиз къати сесиналди эхирдал кьван лагьана, ва санал кӀватӀ хьанвай вири Исраилдин халкьди адахъ яб акална.

#### 32

1«Яб це, цавар, за вуч лугьудатӀа!
Чилини зи гафарихъ яб акалрай!
2За гайи чирвилер марф хьиз къвада,
чиг хьиз зи гафар авахьда,
марф хьиз – векьерал,
юргъ хьиз – чуьлдал![+]
3Реббидин тӀварцӀиз за ялварда!
Чи Аллагьдиз чӀехивилин тариф ая!

4Ам – раг я! Тамамбур я Адан крар,
Адан рекьер – адалатдин рекьер я.
Ам – вафа гвай Аллагь я, тапуникай яргъал тир,
Ам дуьзвал ва гьахъ гвайди я[+].
5Адан тапан аялар Адан вилик тахсир хьана.
Айиб хьуй абуруз! Усал, кӀамаш несил!
6Реббидив эвездай и тегьер квевай гьикӀ агакьариз хьана?
Я кими, акьулдикай магьрум халкь!
Ам – ви Буба ва Халкь Авурди я эхир,
Ви Диб эцигайди ва Къени ийидайди![+]

7Сур девирдин йикъар рикӀел хкваш,
алатай несилрин йисар.
ТӀалаба ва бубади ваз ахъайрай,
кьуьзекри ваз суьгьбет авурай[+].
8Виридалай Винизда халкьариз мулкар гудайла,
Ада инсанрин тухумар чара ийидайла,
Халкьариз чилин белгенар[†] Ада тайинарнай,
Исраилдин рухвайрин кьадардиз килигна[+].
9Реббидихъ авайди – Адан халкь я!
Якьуб – Гьаданди я![+]
10Кьурумда жагъана адаз и халкь,
къув язавай бушлухда, яргъа авай чкада.
Ада адан пад кьуна, адан къайгъударвал авуна,
вилин нине хьиз хвена[+].
11Лекьре вичин муказ эверзавайвал
Ва вичин шарагрин винел лувар ахъайна
кьакьандиз цава акъваздайвал,
гьакӀ адани вичин лувар ахъайна, шарагар къачуна
ва вичин цӀакулрик кваз тухудайвал,[+]
12гьакӀ Реббиди вичин халкь тухвана – текдиз!
Чара аллагь абурухъ галачир!
13Ада абурув и чилин тепеяр гъиле кьаз туна
ва абур адан никӀерин магьсулралди тухарна.
Рагун виртӀедалди Ада абур таъминарна.
Зейтундин чӀемедалди[†] – рагай тир.
14Калин къаймах, цӀегьрен нек,
кӀелеринни гьерерин пи,
ва Башандай тир гьерер ва кьунар,
ва къуьлуьн лап хъсан кьилерин цуьл!
Ва чехир – чӀередин иви вуна хъвана.

15ЯцӀу хьана Яшурун[†] – ва терсди хьана.
Куьк хьана, пи акьалтна вал – ва гъуьргъвеш хьана.
Абуру Аллагь, чеб Арадал Гъайиди, инкар авуна,
нифрет авуна хиласдай Раг![+]
16Аллагьдик хъел кутуна чара аллагьралди –
мурдар краралди Адак гъайра кутуна![+]
17Иблисриз – тапан аллагьриз къурбандар авуна,
чпиз гьич чирни тахьай аллагьриз,
цӀийи, лап и мукьвара атай.
Куь бубайриз абур гьич аватӀани чидачир![+]
18Амма вун хайи Раг вуна рикӀелай ракъурна –
Вун дуьньядиз гъайи Аллагь!

19Дериндай рикӀ хкӀуналди акуна хьи Реббидиз,
гьикӀ рухвайрини рушари Адан кефида эцязаватӀа,
20ва лагьана:
„Далу гуда кван За абуруз!
Килигин, абуруз вуч жедатӀа!
Абур – чӀур хьанвай несил,
вафа авачир аялар.
21Аллагь туширдалди абуру Зак хъел кутуна,
бутралди[†] чпин кутунва Зак хъел
За абур гъайра ийида
чеб гьич халкьдай кьаз тежедайбуралди.
КӀамаш халкьди хъел гъурай абуруз[+].
22Зи хъилекай цӀай арадал атана,
Агъа дуьньядин деринрив кьван кузва ада вири!
Терг ийизва ада чил адан няметарни галаз,
дагъларин бинеяр кана тергзава!
23За абурал балаяр ракъурда сад садан гуьгъуьналлаз,
абурал ахъайда Жуван хьелер вири![+]

24Абур кашакди зайиф жеда,
яхун жеда азардик, инсаф тийидай тӀегъуьндик!
Вагьши гьайванрин сарар ва гъуьлягъдин агъу –
ингье вуч гьазурнаватӀа За абуруз[+].
25Куьчеда авайбур туруник акатда,
кӀвале амайбур хаф ягъуникди рекьида!
Телеф жеда гьам жегьил гадаяр, гьам рушар,
гьам куьрпеяр, гьам кьуьзекар.
26Заз абур терг ийиз кӀандай,
абур гьатта инсанрин хурун зигьиндайни квадриз,
27анжах кичӀезва, абурун душманар
Зи гъавурда дуьз акьан тийиз!
Вири чӀуру патахъ дегишарна лугьуда: ‹Чун гъалиб хьана!
Бес Ребби – им Адан кар туш›“[+].
28Абур – акьулдикай магьрум халкь я эхир,
абурувай са затӀни кьатӀуз жезвайбур туш!

29Амма са тӀимил кьванни акьул авайтӀа, – вилер ахъа жедай,
чеб куь гуьзетзаватӀа гъавурда гьатдай.
30„Бес сада агъзур гьикӀ чукурна?
Бес гьикӀ кьве касди кьушун катунал гъанай?
АкӀ хьайила, абур абурун Рага гъилелай вугана –
Реббиди Вичи абур душманрин гъиле туна!“[+]
31Ваъ, абурун „раг“ – чи Рагав кьадайди туш!
Чи душманриз чпизни и кӀвалах чизва.
32Абурун ципицӀдин чӀере – Садумдин чӀередини
Гамурадин ципицӀ багъди арадал гъана:
ципицӀар – агъудивди ацӀанва,
кулар – туькьуьл я[+].
33Абурун чехир – гъуьлягъдин агъу я,
мурдаррин пис агъу![+]

34„Им За игьтият патал гьазурнаватӀа?
Зи гьамбарханайра чинеба хуьзватӀа?
35Кьисас Зи гъиле тур, За эвез гуда.
Вахт къведа, душмандин кӀвачер цӀуьдгъуьнда.
Абур телеф жедай югъ мукьва я,
кьисметди абурун къаршидиз гьерекат ийизва“[+].

36Ребби Вичин халкьдин тереф хуьз экъечӀда,
Вичин лукӀарин язух къведа –
абурухъ къуват амачирди акурла,
лукӀралай гатӀунна азаддал къведалди са касни амач[+].
37И чӀавуз Ада лугьуда:
– Бес абурун „аллагьар“ гьикӀ хьанай?
Абуру умуд кутунвай „раг“ гьиниз фена?
38Гьина ава куь къурбандрин пидин тӀям акурбур
ва чехирдин къурбанд[†] тир чехир хъвайибур?
Абуру гила куьн хиласни авурай,
абуру куь пад кьурай!

39Килиг кван: ингье им Зун я, Зун!
Ва Зи патав мад са жуьрединни аллагьар гвач!
За рекьизва – ва уьмуьр гузва,
За яна – За сагъарни хъийида.
Закай садавайни хуьз жедач![+]
40Цавуз гъилер хкажна,
Зи эбеди уьмуьр тухудалди кьин кьазва:
41Жуван тур, цӀайлапан хьтин, За хци авурла,
ва Зи гъили дуван ийиз гатӀунайла,
гьа чӀавуз За Жуван душманрилай кьисас къахчуда,
мидяйрив чпинди агакьар хъийида![+]
42Ивидикай зи хьелер пиян жеда,
Зи туруни якӀар неда.
Кьейибурун ва есиррин иви!
Душманрин регьберрин кьилер!

43Халкьар! Адан халкьдин тариф ая –
Вичин лукӀарин ивидай Реббиди кьисас къахчуда!
Ада душманрив чпинди агакьарда,
Вичин халкьни Вичин чил михьи ийида»[+].


Мусади халкьдиз гайи эхиримжи насигьат

44Мусади, атана, Нунан хва Шуаяхъ[†] галаз санал халкьдиз къати ванцелди вири и мани лагьана.

45Исраилдиз вири ибур малумарна, 46Мусади лагьана: «Квез акси яз шагьидвал ийиз, за гила квез лагьай вири гафар рикӀел хуьх. И Къанундин[†] гьар са гаф ян тагана тамамарун аялриз эмир ая[+]. 47Ибур куьн патал гьакӀан ичӀи гафар туш, абура куь вири уьмуьр ава. Абур себеб яз Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куь уьмуьр яргъал чӀугурди жеда»[+].


Аллагьди Муса адан ажалдиз гьазурун

48Гьа и юкъуз Реббиди Мусадиз лагьана: 49«Абарим дагълариз хкаж хьухь – вич Еригьандин къаршида, Магьаб уьлкведа авай Небу дагъдиз – ва Къенандиз[†], За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твадай уьлкведиз, Къенандиз вил вегьена килиг[+]. 50Вун экъечӀай гьа а дагъда вун рекьида, бан-бубайрин патав хъфида, – гьа икӀ Гьур дагъда ви стха Гьарунни кьенай ва бан-бубайрин патав хъфенай[+]. 51Квез икӀ хьунин себеб ам я хьи, Цин кьурумда, Мериба-Къадеш чешмедин патарив куьне, Исраилдин рухвайрин арада аваз, Зи вилик гунагьдиз рехъ ганай – Исраилдин рухвайриз Зи паквал къалурначир![+] 52Ваз За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твазвай уьлкве аквада, амма аниз фидач»[+].

#### 33


Мусади Исраилдин тайифайриз хийир-дуьа авун

1[•]Ингье Мусади, Аллагьдин касди, вич рекьидалди вилик Исраилдин рухвайриз авур хийир-дуьа[†][+]. 2Ада лагьана:

«Синайдилай[†] Ребби атана,
Ада Сеирдин винел абуруз нур гана,
Вич Паран дагъларал къалурна,
Кьадар авачир кьван кьушун галаз атана
кьибле патан ценерихъай[+].
3Эхь, кӀанда Адаз вичин халкь!
Вири пак тир ксар Ви гъилик ква!
Вири абур Ви кӀвачерив гва,
Ви эмирар кьилиз акъудзава.
4Мусади Къанун[†] – Якьубан халкьдин ирс
чаз гана, бахш авуна![+]
5Акъвазна хьи Пачагь Яшурундин[†] кьиле –
Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,
Исраилдин тайифаяр[†] кӀватӀ хьайи чӀавуз![+]
6Рувен текьирай, аваз хьуй.
И тайифада са тӀимил инсанар хьурай!»

7Ингье ада Ягьудакай[†] вуч лагьанатӀа:

«Ван хьухь, я Ребби, Ягьудан сесинин,
ам адан халкьдин патав хкваш!
Ада вичин гъилералди вич хуьрай.
Адаз душманриз кар кьаз куьмек це!»

8Левидикай ада лагьана:

«Ви туммимни урим[†] –
Вуж ваз вафа ятӀа, гьадав гва.
Вуна ам Массада килигна чирна,
Мерибадин цин патав Дуван атӀуз эверна[+].
9Адаз бубани диде алай чкани чидач,
стхаяр кваз кьазвач,
рухваяр чир хъижезмач –
вучиз лагьайтӀа абуруз акси яз
Ви келимаяр ада хуьзва,
Вахъ галаз авай икьрар кьилиз акъудзава[+].
10Ада Якьубаз Ви къайдаяр чир ийизва,
Исраилдив Ви Къанун агакьарзава,
Ви вилик къурбандрин[†] гум цавуз акъудзава,
Вири санлай кудай затӀар Ваз къурбангандал эцигзава.
11Адан къудратдиз хийир-дуьа ая, Ребби,
адан крар Ваз хуш хьуй!
Адан мидяйрин юкьвар хух,
Адан душманар мад кӀвачел къарагъ тахвурай!»

12Бунъяминакай ада лагьана:

«Реббидин рикӀ алайда къалабулух квачиз уьмуьр тухурай!
Йикъалай юкъуз Реббиди ам хуьзва,
ва Адан къуьнерал динж я».

13Юсуфакай ада лагьана:

«Реббиди адан чилиз хийир-дуьа авунва
кьакьан цавун багьа чигедалди
ва чиляй экъячӀзавай чешмейралди,[+]
14ракъини гъидай савкьватралди, чпин
варцари гудай савкьватрални,
15къадим дагъларин кукӀушрин
лап хъсан бегьерралди,
даим тепейрин савкьватралди,[+]
16чилин ва адал алай гьар са затӀунин савкьватралди, –
къвакъвадин цацара Хьайидан регьимдалди!
Ада Юсуфан кьил куьлгедик кутурай –
стхайрин арадай хкянавайдан таж[+].
17Ам – Жунгавдин сифте хва я! Тарифдиз лайих я ам!
Адан крчар – чӀурун жунгавдин крчар я:
Ада абуралди халкьар язава,
чилин вири патар язава!
И крчар – вишерилай вишералди Ифраиман ксар я,
Агъзурралди Манашедин инсанар!»[+]

18Забулунакай ада лагьана:

«Шадвал ая, Забулун, вири крара!
Шадвал ая, Исахар, жуван алачухра!
19Абуру тайифайриз дагъдиз эверзава
ва гьана Реббидиз кьабул тир къурбандар ийизва.
Абуруз гьуьлерин девлетри тӀуьн гузва,
къумада чуьнуьхнавай хазинайри!»[+]

20Гадакай ада лагьана:

«Шукур хьуй Адаз,
ни Гадаз гегьенш чилер ганатӀа!
Гада асланди хьиз уьмуьр тухузва,
кванар къазунзава – кьилни кӀвач!
21Ада виридалайни хъсан белген хкяна:
им пачагьдин белген[†] я!
Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,
Реббидин гьахъ гвай дуван ада атӀана,
Исраилдин гьакъиндай Реббидин къарар кьилиз акъудна»[+].

22Данакай ада лагьана:

«Дан – жегьил аслан я,
Башандин дагъларилай хкадарзавай!»

23Нифталидикай ада лагьана:

«Нифтали, регьимдалди лишан эцигнавай,
Реббидин хийир-дуьа агакьнавай,
гьам рагъакӀидай патал,
гьамни кьибледал иесивал ая!»

24Ашеракай ада лагьана:

«Ашер амай рухвайрилай гзаф хийир-дуьадик акатнава!
Стхайриз ам кӀан хьурай,
Адан кӀвачин кӀанер зейтундин чӀемеда аваз хьуй!
25Ракьунни буьруьнждинбур я ви чефтеяр.
Вун уьмуьрлух къуват ргаз жеда!
26Яшурунан Аллагь хьтинди авач!
Ам цаварай чукурна ви куьмекдиз къвезва,
ЦиферилайтӀуз – вичин гьайбат гваз![+]
27Къадим Аллагь – панагь!
Даимандан гъилер – ви даях!
Ада ви душман атайвал чукурна
ва эмир авуна: „Ам терг ая!“[+]
28Исраилди рикӀин архайинвилелди уьмуьр тухузва,
Якьуба текдиз уьмуьр тухузва –
фанни чехирдин уьлкведа,
цаву чиг кӀвадарзавай![+]
29Хушбахт я вун, Исраил! Вун хьтин мад вуж ава?
Гьей, халкь, вичин гъалибвилер – Реббидинбур тир!
Ам вун хуьзвай къалхан я,
Ам ви тарифдин тур я!
Ви вилик душманри ялтахвал ийида,
вунани абурун далуйриз кӀур гуда!»[+]

#### 34


Мусадин кьиникь

1Муса Магьабдин дуьзенрай яна Небу дагъдиз хкаж хьана – Еригьандин къаршида авай Фасга дагъдиз, – ва Реббиди адаз вири уьлкве къалурна: Гилеад, лап Дандив агакьдалди, 2Нифталидин вири чилер, Ифраиман ва Манашедин чилер, рагъакӀидай патан гьуьлуьв агакьдалди Ягьудан[†] вири чилер, 3Негевни, Дерени (Хумравдин тарарин шегьер, Еригьандин тӀул), лап гьа Сагардив кьван[+]. 4Лагьана хьи Реббиди: «Ингье За вичин патахъай Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз, ам абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве! За ваз ам аквадай мумкинвал гана, амма вун аниз фидач»[+].

5Мусани, Реббидин лукӀ, Реббиди лагьайвал, гьана, Магьабда кьена. 6Ам дереда, Магьабда, Бет-Пеардин къаншарда кучукнай, къенин йикъалдини гьич садазни адан сур гьина аватӀа чидач[+]. 7Рекьидайла, Мусадин вишни къад йис хьанвай. Адан вилерин ишигъ зайиф хьанвачир ва ам къуватдизни зайиф тушир – лап гьа рекьидалди[+].

8Исраилдин рухвайри Магьабдин дуьзенра Мусадихъ къанни цӀуд юкъуз шелар авунай, ва Мусадихъ авур кучукунин шелрин вахт тамам хьана[+].

9Нунан хва Шуаяк[†] камалдин руьгь акатнавай, вучиз лагьайтӀа Мусади адан кьилел гъилер эцигуналди[†] адакай ирсдар авуна. Шуаяз яб гуз, Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадилай эмир гайивал ийизвай[+].

10Гьадалай кьулухъ Исраилан эвледрин арада Мусадиз барабар пайгъамбар[†] мад хъхьанач – адахъ галаз Ребби чин чинал раханай эхир[+]. 11Реббидин къаст кьилиз акъудун яз ада Мисрида гьихьтин кар жедайвилин лишанар, аламатар къалурнай – ада фиръавандиз[†], адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз вуч авунай! 12Вири Исраилдин вилик Мусади къалурай хьтин къудрат, чӀехи ва акурдаз хаф ядай крар мад садавайни хьанач.

## Гафарган (Таврат)

### Гафарган (Таврат)

Гафарган (Таврат)


Таврат


А

Б

В

Г

ГЪ

ГЬ

Ж

З

И

К

КЪ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

У

Ф

Х

Ч

Ш

Э

Я


### Адам

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

### Алачух

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Аллагьдин баркалла

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Багьал

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

### Баркалла

Баркалла – кил. «Аллагьдин баркалла».

### Белген

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Варар

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

### Вири алакьдай Аллагь

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### Гунагьдай къурбанд

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

### Гуьгьуьл-къурбанд

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

### Гуьмбет

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

### Гъилер эцигун

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

### Гьалтунин Алачух

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

### Жузам

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

### Зейтундин чӀем

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

### Иви

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

### Исраилдин цӀикьвед тайифаяр

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

### Исуп набатат

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

### Киш югъ

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

### Кумайрин сувар

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

### Кунуг

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

### Къенан

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

### Къуй

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Ладан

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

### Мажуси

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

### Малех

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

### Михьи

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

### Нуьсрет гун

Нуьсрет гун – кил. «Хийир-дуьа».

### Пайгъамбар

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

### Пак тир чка

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

### Паквилерин Пак чка

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

### Песагь сувар

Песагь сувар Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

### Ребби

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

### Реббидин вилик жедай фу

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

### Синай

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

### Суварин къурбанд

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

### Тахсир хиве кьунин къурбанд

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

### ТӀили фарин сувар

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

### Уримни туммим

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

### Фан къурбанд

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

### Фиръаван

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

### Хареб

Хареб – кил. «Синай».

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### ХерупӀ

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хуш ни галай затӀар

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

### Чехирдин къурбанд

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

### Чувудар

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

### Шагьидвилин Алачух

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Шуай

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Элкъвей йисарин йис

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

### Ягьуд

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

### Яшурун

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

## Картаяр (Таврат)

### Картаяр (Таврат)

Картаяр (Таврат)


Таврат


Мисридикай Къенандиз

Къалил луьнья


### Мисридикай Къенандиз

Мисридикай Къенандиз

### Къалил луьнья

Къалил луьнья

## Варцарин тӀварар (Таврат)


Таврат

Варцарин тӀварар (Таврат)

Къецен чарх: варцарин лезги тӀварар

Кьулан чарх: варцарин чувуд тӀварар

Къенен чарх: варцарин урус тӀварар

## Ибрагьиман тухумдин тар (Таврат)


Таврат

Ибрагьиман тухумдин тар (Таврат)

## Заланвал, Кьадарар (Таврат)

### Заланвал, Кьадарар (Таврат)

Заланвал, Кьадарар (Таврат)


Таврат


Заланвал

КӀеви затар къенен кьадарар

Кьери затӀар къенен кьадарар

Мензилдин кьадарар


### Заланвал

Заланвал

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа
Киккар | 34 кг
Минегь | 565 г
Шекъел | 12 г
Герагь | 0,5 г

### КӀеви затар къенен кьадарар

КӀеви затар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Къаб | 1,2 литр
Гъамер | 2,2 литр
Сегьа | 7,3 литр
Эфа | 22 литр
Летек | 110 литр
Гьуьмер | 220 литр

### Кьери затӀар къенен кьадарар

Кьери затӀар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Лаг | 0,3 литр
Гьин | 3,7 литр
Бат | 22 литр

### Мензилдин кьадарар

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
Яргъивилин кап | 23 цм
Гьяркьуьвилин кап | 7,5 цм
ТӀуб | 1,9 цм

## Пак Каламдин ктабар

### Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар


Сифтегьан Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар


### Сифтегьан Икьрардин ктабар

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

### ЦӀийи Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим .
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

Песагь сувар - Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

+ 1:1 Ягь. 1:1

+ 1:27 МатӀ. 19:4, Мрк. 10:6

+ 2:7 1-Кар. 15:45

+ 2:9 Хьн. 3:22, Крм. 2:7, Крм. 22:2

+ 2:14 Хьн. 10:11-12

+ 2:21 Хьн. 15:12,

* 2:23 Чувуд чӀала и гафарин дибар сад хьтинбур я: иш (итим), ишша (паб).

+ 2:24 МатӀ. 19:5, Мрк. 10:7, 1-Кар. 6:16, Эф. 5:31

+ 3:1 МатӀ. 10:16

+ 3:3 Хьн. 2:17

+ 3:6 Рим. 5:12, 1-Кар. 15:21-22

+ 3:15 Рим. 16:20

+ 3:16 Эф. 5:21, Кал. 3:18

* 3:20 Адам – чувуд чӀалалди «инсан».

* 3:20 Гьава – чувуд чӀалалди «чан алай затӀ» гафуниз мукьва я.

+ 3:22 Хьн. 2:9, Крм. 2:7, Крм. 22:2

* 4:1 Къабил (Къайин) – чувуд чӀалалди «къазанжи».

* 4:2 Гьабил (Гьевел) – чувуд чӀалалди «фана».

+ 4:7 Хьн. 3:16

+ 4:15 Лв. 26:21, Зб. 78:12

* 4:25 ШетӀ – чувуд чӀалалди «ганва» гафуниз мукьва я.

* 4:26 Энаш – чувуд чӀалалди «инсан».

+ 5:2 Хьн. 1:27

+ 5:3 1-Кар. 15:49

+ 5:24 Чвд. 11:5

* 5:29 Нуьгь – чувуд чӀалалди – «теселли гун» ибарадиз мукьва я.

+ 5:29 Хьн. 3:17

+ 6:2 Зб. 88:7

+ 6:3 Зб. 77:39, Зб. 89:10

+ 6:4 Кьрм. 13:34

+ 6:5 МатӀ. 12:34

+ 8:17 Хьн. 1:22

+ 8:21 Эхкъ. 29:18, Лв. 1:9, Хьн. 6:5

+ 9:1 Хьн. 1:22

+ 9:3 Хьн. 1:29

+ 9:4 Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10-11, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 9:6 Кьрм. 35:33, Хьн. 1:26-27

+ 10:4 Юн. 1:3

+ 10:7 Хьн. 2:11

+ 10:11 Хьн. 2:14

+ 10:21 Кьрм. 24:24

+ 10:29 Хьн. 2:11

+ 11:2 Хьн. 10:10,

+ 11:8 ККъ. 32:8

+ 12:1 Кр. 7:4

+ 12:3 Хьн. 18:18, Хьн. 22:18, Хьн. 26:4, Хьн. 28:14, ГлтӀ. 3:8

+ 12:10 Хьн. 41:54

+ 12:13 Хьн. 20:2, Хьн. 20:12

+ 13:8 Зб. 132:1

+ 13:10 Хьн. 2:10, Хьн. 19:24

+ 13:13 Хьн. 18:20

+ 14:5 ККъ. 2:10-12

+ 14:7 Кьрм. 13:27,

+ 14:8 ККъ. 29:23

+ 14:18 Зб. 75:3

+ 14:20 Хьн. 28:22, Лв. 27:30, Чвд. 7:1-2

+ 15:1 Зб. 3:4

+ 15:5 Хьн. 22:17, ККъ. 1:10, ККъ. 10:22, Рим. 4:18

+ 15:6 Рим. 4:3, ГлтӀ. 3:6, Якь. 2:23

+ 15:8 ЛкӀ. 1:18

+ 15:10 Лв. 1:17,

+ 15:12 Хьн. 2:21,

+ 15:13 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 12:40, Кр. 7:6

+ 15:14 Эхкъ. 11:3, Кр. 7:7

+ 15:16 ККъ. 9:4,

+ 15:18 Эхкъ. 23:31, Кьрм. 34:1-12,

+ 16:5 Хьн. 18:25, Хьн. 31:53,

+ 16:7 Эхкъ. 15:22

* 16:11 Исмаил – чувуд чӀалалди «Аллагьдиз ван хьая».

* 16:13 Эл-Руи – чувуд чӀалалди «вири аквадай Ребби».

* 16:14 Беэр-Лахай-Руи – чувуд чӀалалди «заз аквазвай Чан алайдан къуй».

+ 17:5 Рим. 4:17

+ 17:12 Лв. 12:3

+ 18:10 Рим. 9:19

+ 18:12 1-Птр. 3:6

+ 18:14 МатӀ. 19:26, ЛкӀ. 1:37,

+ 18:18 Хьн. 12:3

+ 18:20 Хьн. 13:13

+ 18:25 Хьн. 16:5, Зб. 91:16

+ 19:24 Зб. 10:6, ЛкӀ. 17:29

* 19:38 Бен-Ами – чувуд чӀалалди «зи халкьдин хва».

+ 20:2 Хьн. 12:10-20

+ 20:7 Зб. 104:15, Якь. 5:16

+ 20:17 Якь. 5:16

+ 21:3 Хьн. 17:19

+ 21:4 Хьн. 17:12-13

+ 21:9 ГлтӀ. 4:29

+ 21:10 Ягь. 8:35, ГлтӀ. 4:30

+ 21:12 Рим. 9:7

+ 21:21 Кьрм. 10:12,

+ 21:31 Хьн. 26:33

+ 22:1 Зб. 10:5, Кр. 9:10

+ 22:17 Хьн. 15:5, Чвд. 6:13-14

+ 22:18 Хьн. 12:3, Хьн. 26:4, Кр. 3:25

+ 22:23 Хьн. 24:24

+ 25:10 Хьн. 23:16-20

+ 25:23 Кьрм. 24:18, Рим. 9:12

* 25:26 Якьуб – чувуд чӀалалди «дабан кьурди» гафуниз мукьва я.

* 25:30 Эдам – чувуд чӀалалди «яру» гафуниз мукьва я.

+ 25:31 ККъ. 21:17

+ 25:34 Чвд. 12:16

+ 26:1 Хьн. 12:10, Хьн. 20:2

+ 26:3 Хьн. 22:16-18,

+ 26:4 Эхкъ. 32:13, Хьн. 12:3, Хьн. 22:18, Кр. 3:25

+ 26:7 Хьн. 12:13, Хьн. 20:1-2

+ 26:15 Хьн. 21:30

* 26:20 Эсекь – чувуд чӀалалди «къалар» гафуниз мукьва я.

* 26:21 СитӀна – чувуд чӀалалди «чуьруькар» гафуниз мукьва я.

* 26:22 Регьабат – чувуд чӀалалди «гегьенш майданар» гафуниз мукьва я.

* 26:33 Шеба – чувуд чӀалалди «кьин» гафуниз мукьва я.

+ 26:34 Хьн. 36:2-3

+ 27:3 Хьн. 25:27-28

+ 27:28 ККъ. 33:13

+ 27:36 Хьн. 25:33

+ 27:46 Хьн. 26:35

+ 28:2 Хьн. 22:23, Хьн. 24:29-30

+ 28:9 Хьн. 25:13, Хьн. 36:3

+ 28:14 Хьн. 12:3, Хьн. 13:16, Хьн. 22:18, Хьн. 26:4

+ 28:18 Хьн. 35:14,

+ 28:19 Хьн. 35:6, Хьн. 35:15, Хьн. 48:3

+ 28:20 Кьрм. 21:2,

+ 28:22 Хьн. 14:20, Лв. 27:30

+ 29:30 Лв. 18:18

* 29:32 Рувен – чувуд чӀала «Килиг, хва» я тушни «зи четинвилер акуна» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 29:33 Шимун – чувуд чӀалалди «ван атун» гафуниз мукьва я.

* 29:34 Леви – чувуд чӀалалди «кутӀунун» гафуниз мукьва я.

* 29:35 Ягьуд – чувуд чӀалалди «шукур авун» гафуниз мукьва я.

* 30:6 Дан – чувуд чӀалалди «хийирдин дуван» гафуниз мукьва я.

* 30:8 Нифтали – чувуд чӀалалди «женг» гафуниз мукьва я.

* 30:11 Гад – чувуд чӀалалди «Бахтуни гъун, агалкьун» гафуниз мукьва я.

* 30:13 Ашер – чувуд чӀалалди «бахт» гафуниз мукьва я.

* 30:14 Къев чувудрин адетра кӀанивилин лишан яз кьабулнава.

+ 30:15 Лв. 18:18

* 30:18 Исахар – чувуд чӀала – «пишкеш ава» я тушни «итим кьун (са кар патал)» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 30:20 Забулун – чувуд чӀала – «савкьват» я тушни «кьабулун» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 30:24 Юсуф – чувуд чӀала – «мадни сад гурай» я тушни «ада алудна» манаяр аваз гъавурда акьазва.

+ 31:13 Хьн. 28:20-22

+ 31:45 Хьн. 28:18, Хьн. 35:14,

* 31:47 Ягар-Сагьадута – арам чӀалалди «чун рикӀел хкизвай къванерин тепе».

* 31:47 Галед – чувуд чӀалалди «чун рикӀел хкизвай къванерин тепе».

* 31:49 Мицпа – чувуд чӀалалди «къаравулдин чка».

+ 31:53 Хьн. 16:5

* 32:2 Магьанайим – чувуд чӀалалди «кьве кун».

+ 32:9 Хьн. 31:3

+ 32:12 Хьн. 28:14-15

* 32:28 Исраил – чувуд чӀалалди «Аллагьдихъ галаз кьуршахар кьазвай пагьливан».

+ 32:28 Хьн. 35:10

* 32:30 Пенуил – чувуд чӀалалди «Аллагьдин суьрет».

+ 32:30 Эхкъ. 24:10, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18

* 33:17 Сукат – чувуд чӀалалди «чардахар».

+ 33:18 Хьн. 12:6

* 33:20 Эл-Элохе-Исраил – чувуд чӀалалди «Аллагь, Исраилдин Аллагь».

+ 34:8 ККъ. 22:28

+ 35:1 Хьн. 28:10-22

* 35:7 Эл-Бет-Эл – чувуд чӀалалди «Реббидин кӀвалин Аллагь».

+ 35:7 Хьн. 28:19

* 35:8 Аллун-Баххут – чувуд чӀалалди «Шехьунин мегъуьн тар».

+ 35:8 Хьн. 24:59

+ 35:10 Хьн. 32:28

+ 35:11 Хьн. 17:6

+ 35:14 Хьн. 28:18, Хьн. 31:45

+ 35:15 Хьн. 28:19

* 35:18 Бен-Ани – чувуд чӀалалди «Зи азабрин хва».

* 35:18 Бунъямин – чувуд чӀалалди «Зи Бахтунин хва».

+ 35:19 Рт. 1:2,

+ 35:22 Хьн. 49:4, Лв. 20:11

+ 35:27 Хьн. 13:18, Хьн. 23:2

+ 35:29 Хьн. 25:8

+ 36:1 Хьн. 25:30

+ 36:3 Хьн. 26:34, Хьн. 28:9

+ 36:12 Эхкъ. 17:8

+ 36:20 Хьн. 14:6, ККъ. 2:12

+ 36:34 Хьн. 36:15,

+ 37:13 Хьн. 33:18

+ 37:27 Хьн. 25:12-16

+ 38:8 ККъ. 25:5-6

+ 38:24 Лв. 21:9

+ 38:26 Лв. 18:15

* 38:29 ПерецӀ – чувуд чӀалалди «вилик экъечӀун».

+ 39:1 Хьн. 37:36

+ 39:9 Эхкъ. 20:14

+ 39:15 Эхкъ. 20:16

+ 40:20 Мрк. 6:21

+ 40:22 Эс. 7:10

+ 41:40 Эс. 10:3

+ 41:42 Эс. 3:10, Эс. 8:2

+ 41:45 Хьн. 46:20,

* 41:51 Манаше – чӀувуд чӀалалди – «рикӀелай алудиз тун» ибарадиз мукьва я.

* 41:52 Ифраим – чӀувуд чӀалалди – «аялар аладунин гьунар авалди» ибарадиз мукьва я.

+ 41:54 Хьн. 12:10

+ 42:9 Хьн. 37:5-11

+ 42:22 Хьн. 37:21-22

+ 43:32 Хьн. 46:34

+ 44:20 Хьн. 37:3

+ 46:1 Хьн. 26:33

+ 46:4 Хьн. 50:13

+ 46:8 Эхкъ. 6:14-16

+ 46:9 Эхкъ. 6:14, Кьрм. 26:5-6,

+ 46:10 Кьрм. 26:13

+ 46:11 Кьрм. 3:17, Кьрм. 26:57

+ 46:12 Хьн. 38, Кьрм. 26:19

+ 46:13 Кьрм. 26:23-24,

+ 46:14 Кьрм. 26:26

+ 46:16 Кьрм. 26:15

+ 46:17 Кьрм. 26:44-46,

+ 46:20 Хьн. 41:45, Кьрм. 26:28-37

+ 46:21 Кьрм. 26:38-41,

+ 46:23 Кьрм. 26:42

+ 46:24 Кьрм. 26:48-49,

+ 46:27 Эхкъ. 1:5

+ 46:34 Хьн. 43:32, Эхкъ. 8:26

+ 47:9 Зб. 89:10

+ 47:11 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 12:37

+ 47:30 Хьн. 50:13

+ 48:4 Хьн. 28:12-15, Хьн. 35:9-12

+ 48:7 Хьн. 35:19, Рт. 1:2

+ 48:19 Кьрм. 1:33, Кьрм. 1:35, ККъ. 33:17,

• 49:1 ККъ. 33:1-24

+ 49:4 Хьн. 35:22, Лв. 18:7,

+ 49:5 Хьн. 34:25-29

+ 49:7 Кьрм. 35:2,

+ 49:9 Крм. 5:5, Кьрм. 23:24, Кьрм. 24:9

+ 49:10 Кьрм. 24:17

+ 49:16 Хьн. 30:6

+ 49:18 Зб. 118:166

+ 49:24 Зб. 22:1

+ 49:26 ККъ. 33:15, ККъ. 33:13-17

+ 49:31 Хьн. 23:16-19, Хьн. 35:29

* 50:11 Абел-Мисрини – чувуд чӀалалди «Мисридин шел».

+ 50:13 Хьн. 23:16

+ 50:23 Кьрм. 32:39

+ 50:24 Эхкъ. 3:16-17

+ 50:25 Эхкъ. 13:19

+ 1:4 Хьн. 35:23-26

+ 1:5 Хьн. 46:27

+ 1:8 Кр. 7:18

+ 1:11 Хьн. 15:13, Хьн. 47:11

+ 2:1 Эхкъ. 6:20, Кьрм. 26:59

* Муса (מֹשֶׁה, Моше) – чӀувуд чӀалалди – «цяй акъудун» ибарадиз мукьвал.

+ 2:18 Кьрм. 10:29

* 2:22 Гершам – чувуд чӀалалди – «гьана уьмуьр тукузвайди» ибарадиз мукьвая.

+ 2:24 Хьн. 15:14, Хьн. 46:4

+ 3:6 Кр. 7:32

+ 3:8 ККъ. 26:15

+ 3:14 Ягь. 8:58

+ 3:20 Эхкъ. 12:31

+ 3:21 Хьн. 15:14

+ 4:19 Эхкъ. 2:15

* 5:8 Гьаркь авун – истемишун.

+ 6:3 Хьн. 17:1

+ 6:8 Хьн. 15:18, Хьн. 26:3, Хьн. 35:12

+ 6:14 Хьн. 46:8-11

+ 6:15 Хьн. 46:10, Кьрм. 26:12-13

+ 6:16 Кьрм. 3:17,

+ 6:19 Кьрм. 26:57-58

+ 6:20 Кьрм. 26:59

+ 6:21 Кьрм. 16:1-35

+ 6:22 Лв. 10:4

+ 6:23 Кьрм. 1:7, Кьрм. 2:3, Кьрм. 26:60-61

+ 6:24 Кьрм. 26:11,

+ 6:25 Кьрм. 25:7

+ 8:8 Эхкъ. 9:28, Эхкъ. 10:17

+ 8:26 Хьн. 43:32, Хьн. 46:34

+ 9:12 Зб. 104:25

+ 9:16 Рим. 9:17

+ 9:23 Крм. 11:19, Крм. 16:21

+ 9:28 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 10:17

+ 9:29 Эхкъ. 19:5, ККъ. 10:14, Зб. 23:1

+ 10:4 Крм. 9:3

+ 10:16 ЛкӀ. 15:18

+ 10:17 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 9:28

• 12:1 Лв. 23:5-8, Кьрм. 28:16-25, ККъ. 16:1-8

+ 12:6 Кьрм. 9:10-11

+ 12:12 Кьрм. 33:4

+ 12:22 Лв. 14:6, Кьрм. 19:6, Кьрм. 19:18, Зб. 50:9

+ 12:26 Эхкъ. 13:14, ККъ. 6:20,

+ 12:35 Эхкъ. 11:2

+ 12:36 Хьн. 15:14

+ 12:37 Кьрм. 11:21, Кьрм. 33:5

+ 12:40 Хьн. 15:13, Кр. 7:6, ГлтӀ. 3:17

+ 12:46 Кьрм. 9:12, Ягь. 19:36

+ 12:49 Лв. 19:34, Лв. 24:22, Кьрм. 9:14, Кьрм. 15:15-16, ККъ. 10:19

+ 13:2 Эхкъ. 22:29, Эхкъ. 34:19, Лв. 27:26, Кьрм. 3:13, Кьрм. 8:16, Кьрм. 18:15-17, ККъ. 15:19, ЛкӀ. 2:23

+ 13:7 Лв. 23:5-8

+ 13:9 ККъ. 6:8, ККъ. 11:18

+ 13:14 Эхкъ. 12:26, ККъ. 6:20

+ 13:17 Кьрм. 14:1-4

+ 13:19 Хьн. 50:25

+ 13:20 Кьрм. 33:6

+ 13:21 Эхкъ. 40:34, Кьрм. 9:15, Кьрм. 10:34, ККъ. 1:33

+ 14:2 Кьрм. 33:7

+ 14:8 Кьрм. 33:3

+ 14:14 ККъ. 1:30, ККъ. 3:22,

+ 15:1 Зб. 75:7

+ 15:2 Зб. 117:13,

+ 15:3 Зб. 23:8

+ 15:6 Зб. 117:15

+ 15:8 Зб. 77:13,

+ 15:11 ККъ. 3:24, ККъ. 33:26, Зб. 85:8, Зб. 88:7-9,

+ 15:15 Кьрм. 14:14, Кьрм. 22:2-4,

+ 15:17 Зб. 77:54

+ 15:18 Зб. 9:37, Зб. 28:10, Зб. 145:10

+ 15:20 Эхкъ. 2:4-8, Кьрм. 12, Кьрм. 20:1, Кьрм. 26:59, ККъ. 24:9,

+ 15:21 Зб. 75:7

+ 15:22 Хьн. 16:7, Кьрм. 33:8

* 15:23 Мара – чувуд чӀалалди «туькьуьл».

+ 15:26 Зб. 102:3

+ 15:27 Кьрм. 33:9

+ 16:1 Кьрм. 33:1

+ 16:3 Кьрм. 14:2, Кьрм. 20:3, Кьрм. 11:4-5

+ 16:7 Кьрм. 16:11

+ 16:13 Кьрм. 11:31, Кьрм. 11:7-9

+ 16:16 Эхкъ. 16:36

+ 16:18 2-Кар. 8:15

+ 16:23 Эхкъ. 20:8-11

* 16:31 Мангьу – чӀувуд чӀалалди «им вуч я?».

+ 16:35 Кьрм. 14:33, ККъ. 8:2,

+ 17:1 Кьрм. 33:12, Кьрм. 33:14

+ 17:2 Кьрм. 20:3-5

+ 17:4 Кьрм. 14:10

+ 17:6 Кьрм. 20:7-11

* 17:7 Масса – чувуд чӀалал «темягь тухун».

* 17:7 Мериба – чувуд чӀалал «къалмакъал».

+ 17:8 Хьн. 36:12, Кьрм. 13:30, Кьрм. 24:20, ККъ. 25:17-18,

* 17:15 Яхве-Нисси – чувуд чӀелал «Ребби – зи пайдах я».

+ 18:1 Эхкъ. 3:1

+ 18:18 Кьрм. 11:14, ККъ. 1:12

+ 18:21 ККъ. 16:18,

+ 18:25 ККъ. 1:15

+ 18:26 ККъ. 1:17

+ 19:2 Кьрм. 33:15

+ 19:4 ККъ. 32:11

+ 19:5 ККъ. 7:6, ККъ. 14:2, ККъ. 26:18, Зб. 134:4, Эхкъ. 9:29, ККъ. 10:14

+ 19:6 ККъ. 14:21, 1-Птр. 2:5, 1-Птр. 2:9, Крм. 1:6, Крм. 5:10, Крм. 20:6

+ 19:8 Эхкъ. 24:3

+ 19:10 Кьрм. 11:18

+ 19:13 Чвд. 12:20

+ 19:22 Лв. 10:1-3

• 20:1 ККъ. 5:6-21

+ 20:2 Лв. 26:13

+ 20:3 ККъ. 32:39, Зб. 80:10

+ 20:4 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 20:5 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 20:6 ККъ. 5:10, ККъ. 7:9

+ 20:7 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 20:8 Хьн. 2:2, Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 20:12 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 20:13 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 20:14 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 20:15 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 20:16 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 20:17 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 20:19 ККъ. 5:27, Чвд. 12:19

+ 20:25 ККъ. 27:5-6,

+ 21:2 Лв. 25:39-40, ККъ. 15:12,

+ 21:6 ККъ. 15:16-17

+ 21:10 1-Кар. 7:3

+ 21:12 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, Кьрм. 35:31

+ 21:13 ККъ. 19:4-5, Кьрм. 35:11, Кьрм. 35:22,

+ 21:16 ККъ. 24:7

+ 21:17 Лв. 20:9, МатӀ. 15:4, Мрк. 7:10

+ 21:25 Лв. 24:19-20, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38

+ 21:28 Хьн. 9:5

+ 21:30 Кьрм. 35:31

+ 21:34 Лв. 24:18

+ 22:11 Чвд. 6:16

+ 22:16 ККъ. 22:28-29

+ 22:18 Лв. 19:31, Лв. 20:27, ККъ. 18:10-12

+ 22:19 Лв. 18:23, Лв. 20:15, ККъ. 27:21

+ 22:21 Эхкъ. 23:9, Лв. 19:33, ККъ. 24:17

+ 22:22 ККъ. 27:19,

+ 22:24 Зб. 108:9

+ 22:25 Лв. 25:35-37, ККъ. 23:19,

+ 22:26 ККъ. 24:13

+ 22:28 Кр. 23:5

+ 22:29 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 22:30 Лв. 22:27

+ 22:31 Лв. 7:24, Лв. 22:8

+ 23:1 Эхкъ. 20:16

+ 23:3 Лв. 19:15

+ 23:4 ККъ. 22:1

+ 23:6 Эхкъ. 22:21-22,

+ 23:7 Лв. 19:16, ККъ. 27:25,

+ 23:8 ККъ. 16:19,

+ 23:9 Эхкъ. 22:21

+ 23:11 Лв. 25:2-7

+ 23:12 Эхкъ. 20:9-10

+ 23:13 Зб. 15:4,

+ 23:14 Кьрм. 28:16-31, ККъ. 16:1-17

+ 23:15 Эхкъ. 12:15, Эхкъ. 34:20

+ 23:16 Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9, Лв. 23:33-43, Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15, ККъ. 31:10-11

+ 23:17 Эхкъ. 34:23

+ 23:19 Эхкъ. 34:26, ККъ. 26:2, Эхкъ. 34:26, Лв. 22:28, ККъ. 14:21, ККъ. 22:6

+ 23:20 Эхкъ. 14:9, МатӀ. 11:10, Мрк. 1:2, ЛкӀ. 7:27

+ 23:22 Хьн. 12:3, ККъ. 30:7

+ 23:23 Эхкъ. 33:2, ККъ. 7:1,

+ 23:24 Эхкъ. 20:5, Кьрм. 33:52

+ 23:25 ККъ. 7:15

+ 23:26 ККъ. 7:14

+ 23:27 ККъ. 2:25, ККъ. 28:7,

+ 23:28 ККъ. 7:20,

+ 23:29 ККъ. 7:22

+ 23:31 Хьн. 15:18, Кьрм. 34:1-12, ККъ. 11:24, Зб. 71:8

+ 23:33 Эхкъ. 34:12, ККъ. 7:16, Зб. 105:36

+ 24:1 Эхкъ. 6:23, Кьрм. 11:16

+ 24:3 Эхкъ. 19:8

+ 24:8 Мрк. 14:24, Чвд. 9:20

+ 24:10 Хьн. 32:30, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18,

+ 24:12 Эхкъ. 31:18

+ 24:13 Кьрм. 11:28, Кьрм. 14:6, Кьрм. 27:18

+ 24:17 Эхкъ. 24:1, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29

+ 24:18 Эхкъ. 34:28,

• 25:1 Эхкъ. 35:4-9

+ 25:8 Лв. 26:11-12,

• 25:10 Эхкъ. 37:1-9

+ 25:10 ККъ. 10:1

+ 25:22 Лв. 16:2, Кьрм. 7:89, Кьрм. 17:4

• 25:23 Эхкъ. 37:10-16

+ 25:30 Лв. 24:5-9

• 25:31 Эхкъ. 37:17-24

• 26:1 Эхкъ. 36:8-19

+ 26:14 Эхкъ. 25:5

• 26:15 Эхкъ. 36:20-34

• 26:31 Эхкъ. 36:35-38

+ 26:31 Лв. 16:2, МатӀ. 27:51, Чвд. 9:3

+ 26:33 Мрк. 15:38

• 27:1 Эхкъ. 38:1-7

• 27:9 Эхкъ. 38:9-20

• 27:20 Лв. 24:1-4

+ 27:21 Эхкъ. 33:7

• 28:6 Эхкъ. 39:1-7

• 28:15 Эхкъ. 39:8-21

+ 28:17 Крм. 21:19-20

+ 28:30 Лв. 8:8, Кьрм. 27:21, ККъ. 33:8,

• 28:31 Эхкъ. 39:22-31

+ 28:38 Кьрм. 18:1

+ 28:39 Лв. 16:4,

• 29:1 Лв. 8

+ 29:2 Лв. 2:4

+ 29:7 Эхкъ. 30:30

+ 29:12 Эхкъ. 27:2

+ 29:13 Лв. 3:3-4

+ 29:14 Лв. 4:11-12, Лв. 16:27

+ 29:18 Лв. 1:9

+ 29:25 Эхкъ. 29:18

+ 29:29 Кьрм. 20:26

+ 29:33 Лв. 22:10

+ 29:36 Эхкъ. 30:26

+ 29:37 Эхкъ. 30:29, Лв. 6:18

• 29:38 Кьрм. 28:1-8

+ 29:41 Эхкъ. 29:18

+ 29:45 Эхкъ. 25:8

• 30:1 Эхкъ. 37:25-28

+ 30:2 Эхкъ. 27:2

+ 30:9 Лв. 10:1

+ 30:10 Лв. 16:34

+ 30:12 Эхкъ. 38:25, Кьрм. 1:2-4,

+ 30:13 Лв. 27:25, Кьрм. 3:47, Кьрм. 18:16,

+ 30:16 Кьрм. 31:54

• 30:17 Эхкъ. 40:30-32

+ 30:18 Эхкъ. 38:8

+ 30:25 Эхкъ. 37:29

+ 30:28 Лв. 8:10-11

+ 30:29 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18

+ 30:30 Эхкъ. 29:7, Лв. 8:10

+ 30:35 Эхкъ. 37:29

• 31:1 Эхкъ. 35:30-35

• 31:12 Эхкъ. 20:8-11

+ 31:14 Эхкъ. 35:2, Кьрм. 15:32-36

+ 31:17 Хьн. 2:22, Эхкъ. 20:8-11

+ 31:18 Эхкъ. 24:12

• 32:1 ККъ. 9:11-19

+ 32:1 Эхкъ. 24:18, Кр. 7:40

+ 32:6 1-Кар. 10:7

+ 32:9 ККъ. 10:16

+ 32:10 Кьрм. 14:12

+ 32:13 Хьн. 22:16-17, Хьн. 26:4

+ 32:14 Кьрм. 14:20, Юн. 3:10

+ 32:20 ККъ. 9:21

+ 32:27 ККъ. 13:6-9

+ 33:2 Эхкъ. 23:23

+ 33:3 Эхкъ. 3:8

+ 33:5 Кьрм. 16:21

+ 33:7 Эхкъ. 27:21

+ 33:16 Эхкъ. 19:5, Кьрм. 23:9

+ 33:19 Рим. 9:15

+ 33:20 Хьн. 32:30, Ягь. 1:18

• 34:1 ККъ. 10:1-4

+ 34:3 Эхкъ. 19:12-13

+ 34:6 Кьрм. 14:17-18, Зб. 85:15, Зб. 102:8, Зб. 110:4, Зб. 111:4, Зб. 114:5, Зб. 144:8, Юн. 4:3

+ 34:7 Эхкъ. 20:5-6, ККъ. 5:9

+ 34:12 Эхкъ. 23:33

+ 34:13 Эхкъ. 23:24, ККъ. 7:5

+ 34:14 Эхкъ. 20:5

+ 34:15 Кьрм. 25:2

+ 34:16 ККъ. 7:3-4,

+ 34:17 Эхкъ. 20:4

+ 34:18 Эхкъ. 12:14, Лв. 23:6

+ 34:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 34:20 Эхкъ. 23:15

+ 34:21 Эхкъ. 20:8-11

+ 34:23 Эхкъ. 23:17

+ 34:25 Эхкъ. 23:18, ККъ. 16:4

+ 34:26 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28, ККъ. 14:21

+ 34:28 Эхкъ. 24:18

+ 34:29 2-Кар. 3:7-18

+ 34:34 2-Кар. 3:16

+ 34:35 2-Кар. 3:7-18

+ 35:2 Эхкъ. 20:8-11, Эхкъ. 31:14

• 35:4 Эхкъ. 25:1-7

+ 35:7 Эхкъ. 25:5

+ 35:23 Эхкъ. 25:5

• 35:30 Эхкъ. 31:1-6

• 36:8 Эхкъ. 26

+ 36:19 Эхкъ. 25:5

• 37:1 Эхкъ. 25:10-20

+ 37:1 ККъ. 10:3

• 37:10 Эхкъ. 25:23-29

• 37:17 Эхкъ. 25:31-39

• 37:25 Эхкъ. 30:1-5

+ 37:29 Эхкъ. 30:22-25, Эхкъ. 30:34-38

• 38:1 Эхкъ. 27:1-8

+ 38:8 Эхкъ. 30:18

• 38:9 Эхкъ. 27:9-19

+ 38:21 Кр. 7:44, Крм. 15:5

+ 38:25 Эхкъ. 30:12

+ 38:26 Кьрм. 1:46, Кьрм. 2:32, Кьрм. 26:51

• 39:1 Эхкъ. 28:6-43

+ 39:34 Эхкъ. 25:5

+ 40:34 Эхкъ. 13:21, Крм. 15:8

+ 40:36 Кьрм. 9:17-22

+ 1:2 Лв. 6:8-13

+ 1:9 Эхкъ. 29:18

+ 1:13 Лв. 1:9

+ 1:14 Лв. 5:7, Лв. 12:8, Лв. 14:4, Лв. 15:14, Лв. 15:29, Кьрм. 6:10

+ 1:17 Хьн. 15:10, Лв. 1:9

+ 2:1 Лв. 6:14-18, Кьрм. 15:4-9

+ 2:2 Лв. 1:9

+ 2:3 Лв. 7:10, Лв. 10:13

+ 2:4 Эхкъ. 29:2

+ 2:5 Лв. 6:21

+ 2:9 Лв. 1:9

+ 2:11 Лв. 6:17

+ 2:12 Эхкъ. 23:19

+ 2:13 Кьрм. 18:19,

+ 2:14 Лв. 23:14

+ 2:16 Лв. 2:1, Лв. 1:9

+ 3:1 Лв. 7:11-21, Лв. 7:29-34

+ 3:5 Лв. 1:9

+ 3:11 Лв. 1:9, Лв. 21:6, Кьрм. 28:2,

+ 3:16 Лв. 1:9, Лв. 7:23

+ 3:17 Хьн. 9:4, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 4:2 Лв. 5:15, Кьрм. 15:22-29

+ 4:7 Эхкъ. 30:1-2

+ 4:11 Эхкъ. 29:14, Лв. 6:11, Лв. 9:11, Лв. 16:27, Кьрм. 19:3, Кьрм. 19:5

+ 4:13 Кьрм. 15:24-25

+ 4:17 Кьрм. 19:4

+ 4:27 Кьрм. 15:27

+ 4:31 Лв. 1:9

+ 5:2 Лв. 11

+ 5:3 Лв. 12

+ 5:7 Лв. 1:14, Лв. 12:8

+ 5:11 Кьрм. 5:15

+ 5:13 Лв. 2:3

+ 5:15 Лв. 4:2, Лв. 4:27, Кьрм. 15:22-29

+ 5:16 Лв. 6:5, Лв. 22:14, Лв. 27:13, Лв. 27:15, Лв. 27:27, Лв. 27:31, Кьрм. 5:7

+ 6:2 Эхкъ. 23:4, Лв. 19:11

+ 6:5 Кьрм. 5:7

+ 6:9 Лв. 1:2-17

+ 6:10 Эхкъ. 28:39-43

+ 6:11 Лв. 4:2

+ 6:14 Лв. 2

+ 6:17 Лв. 2:11

+ 6:18 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18

+ 6:21 Лв. 2:5, Лв. 1:9

+ 6:22 Эхкъ. 29:23-25

+ 6:25 Лв. 4

+ 6:28 Лв. 11:32, Лв. 15:12

+ 6:30 Лв. 16:27

+ 7:1 Лв. 5:14

+ 7:7 Лв. 14:13

+ 7:9 Лв. 2:4-5

+ 7:10 Лв. 2:3

+ 7:11 Лв. 3

+ 7:12 Лв. 2:4, Кьрм. 6:15

+ 7:15 Лв. 22:29-30

+ 7:16 Лв. 19:5-8

+ 7:20 Лв. 22:3

+ 7:23 Лв. 3:16-17

+ 7:24 Лв. 17:15

+ 7:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10-11, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 7:31 Кьрм. 6:20

• 8:1 Эхкъ. 29:1-36

+ 8:8 Эхкъ. 28:30

+ 8:9 Эхкъ. 28:36

+ 8:10 Эхкъ. 30:26-29, Кьрм. 7:1

+ 8:12 Эхкъ. 30:30

+ 8:15 Эхкъ. 27:2

+ 8:16 Лв. 3:3-4

+ 8:17 Лв. 4:11-12

+ 8:21 Лв. 1:9

+ 8:23 Лв. 14:14-17

+ 9:11 Лв. 4:11-12, Кьрм. 19:5

+ 9:23 Кьрм. 6:22-27

+ 10:1 Эхкъ. 6:23, Эхкъ. 30:9

+ 10:2 Кьрм. 11:1, Кьрм. 16:35, Кьрм. 3:4, Кьрм. 26:61

+ 10:3 Эхкъ. 19:22

+ 10:4 Эхкъ. 6:18, Эхкъ. 6:22

+ 10:6 Лв. 21:10

+ 10:7 Лв. 21:10

+ 10:10 Лв. 11:47

+ 10:13 Лв. 2:3

+ 10:16 Лв. 9:3, Лв. 9:15

+ 10:18 Лв. 6:26

• 11:1 ККъ. 14:3-20

+ 11:2 Мрк. 7:19, Кр. 10:12-15, Рим. 14:14

* 11:13-19 Ина чувуд чӀалалди къад къушран тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

+ 11:22 Мрк. 1:6

+ 11:25 Лв. 13:6, Лв. 13:34, Лв. 14:8, Лв. 14:9, Лв. 14:47, Лв. 15:5, Лв. 16:26, Лв. 16:28, Лв. 17:15, Кьрм. 19:10, Кьрм. 31:24

* 11:29-30 Ина чувуд чӀалалди муьжуьд гьавандин тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

+ 11:32 Лв. 15:12, Кьрм. 19:15

+ 11:33 Лв. 6:28, Лв. 15:12

+ 11:39 Лв. 17:15, Лв. 22:8, ККъ. 14:21

+ 11:44 Лв. 19:2, Лв. 20:7, Лв. 20:26, Лв. 21:8, 1-Птр. 1:16, Чвд. 12:10

+ 11:47 Лв. 10:10,

+ 12:2 Лв. 15:19

+ 12:3 Хьн. 17:12

+ 12:4 ЛкӀ. 2:22

+ 12:8 Лв. 1:14, ЛкӀ. 2:24

+ 13:3 Кьрм. 12:10,

+ 13:6 Лв. 11:25

+ 13:34 Лв. 11:25, Лв. 13:6

+ 13:46 Кьрм. 5:2, Кьрм. 12:14, ЛкӀ. 17:12

+ 14:2 МатӀ. 8:4, Мрк. 1:44, ЛкӀ. 5:14, ЛкӀ. 17:14

+ 14:4 Лв. 1:14, Кьрм. 19:6, Эхкъ. 12:22

+ 14:7 Лв. 16:22

+ 14:8 Лв. 11:25

+ 14:13 Лв. 7:7

+ 14:14 Лв. 8:23

+ 14:25 Лв. 8:23

+ 14:47 Лв. 11:25

+ 14:49 Лв. 14:4

+ 14:56 Лв. 10:10

+ 15:5 Лв. 11:25

+ 15:12 Лв. 6:28, Лв. 11:32

+ 15:14 Лв. 1:14

+ 15:16 ККъ. 23:10

+ 15:19 Лв. 12:2

+ 15:24 Лв. 18:19

+ 15:25 Лв. 11:47, МатӀ. 9:20, Мрк. 5:25, ЛкӀ. 8:43

+ 15:29 Лв. 1:14

+ 15:31 Кьрм. 5:3, Кьрм. 19:13, Кьрм. 19:20,

+ 16:1 Лв. 10:2

+ 16:2 Эхкъ. 26:31, Эхкъ. 30:10, МатӀ. 27:51, Чвд. 6:19, Чвд. 9:3, Эхкъ. 25:22

+ 16:4 Эхкъ. 28:39-43,

* 16:8 Азазел – чӀуру жинерикай сад яз гьисабзавайди.

+ 16:13 Эхкъ. 25:21-22

+ 16:18 Эхкъ. 30:10

+ 16:22 Лв. 14:7

+ 16:23 Лв. 6:11

+ 16:26 Лв. 11:25

+ 16:27 Эхкъ. 29:14, Лв. 4:11-12, Лв. 6:30, Лв. 9:11, Кьрм. 19:5, Чвд. 13:11

+ 16:29 Лв. 23:27-32, Кьрм. 29:7-11

+ 16:32 Эхкъ. 29:30

+ 17:5 ККъ. 12:15-20

+ 17:6 Хьн. 8:21, Лв. 1:9

+ 17:9 ККъ. 12:20

+ 17:10 Хьн. 9:4-6, Лв. 3:17

+ 17:11 Чвд. 9:22

+ 17:13 ККъ. 12:16, ККъ. 12:24

+ 17:15 Лв. 11:25, Лв. 11:40

• 18:1 Лв. 20:11-22

+ 18:5 ККъ. 4:1, ККъ. 32:47, Рим. 8:13, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 18:8 ККъ. 22:30

+ 18:9 ККъ. 27:22,

+ 18:15 Хьн. 38:26

+ 18:16 МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18

+ 18:17 ККъ. 27:23

+ 18:18 Хьн. 29:30, Хьн. 30:15

+ 18:19 Лв. 15:24

+ 18:20 Эхкъ. 20:14

+ 18:22 Хьн. 19:5, Рим. 1:27

+ 18:23 Эхкъ. 22:19

+ 18:25 Кьрм. 35:34,

+ 19:2 Лв. 11:44, 1-Птр. 1:16

+ 19:3 Эхкъ. 20:8-12

+ 19:4 Эхкъ. 20:3-5, ККъ. 5:8

+ 19:5 Лв. 7:16-18

+ 19:9 Лв. 23:22, ККъ. 24:19, Рт. 2:1-2

+ 19:10 Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 19:11 Эхкъ. 20:15, Лв. 6:2-3, Эф. 4:25, Кал. 3:9

+ 19:12 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11,

+ 19:13 ККъ. 24:14-15, Рим. 13:8

+ 19:15 Эхкъ. 23:2-3, ККъ. 1:17

+ 19:16 Эхкъ. 23:1, Эхкъ. 23:7, ККъ. 27:25,

+ 19:17 МатӀ. 18:15, ЛкӀ. 17:3

+ 19:18 МатӀ. 5:43, МатӀ. 19:19, МатӀ. 22:39, Мрк. 12:31, ЛкӀ. 10:27, Якь. 2:8, Рим. 13:9, ГлтӀ. 5:14

+ 19:19 ККъ. 22:9

+ 19:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29, ККъ. 18:10

+ 19:27 Лв. 21:5

+ 19:28 Лв. 21:5, ККъ. 14:1

+ 19:29 ККъ. 23:17

+ 19:30 Лв. 26:2

+ 19:31 Эхкъ. 22:18, ККъ. 18:11,

+ 19:33 Эхкъ. 22:21

+ 19:34 Эхкъ. 12:49, Лв. 24:22, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

+ 19:36 ККъ. 25:13,

+ 20:2 Лв. 18:21

+ 20:3 Лв. 17:10,

+ 20:4 ККъ. 17:2-5

+ 20:6 Лв. 19:31

+ 20:7 Лв. 11:44

+ 20:9 Эхкъ. 21:17

+ 20:10 Эхкъ. 20:14, Лв. 18:20, ККъ. 22:22, Ягь. 8:5

+ 20:11 Лв. 18:7-16, ККъ. 22:30, Хьн. 35:22

+ 20:12 Хьн. 38:26

+ 20:13 Лв. 18:22, Рим. 1:27

+ 20:14 Лв. 18:17, ККъ. 27:23

+ 20:15 Эхкъ. 22:19

+ 20:17 Лв. 18:9,

+ 20:18 Лв. 15:24, Лв. 18:19

+ 20:19 Лв. 18:12-13

+ 20:20 Лв. 18:14

+ 20:21 Лв. 18:16, МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18

+ 20:24 Эхкъ. 3:17

+ 20:25 Лв. 11:2-47, ККъ. 14:4-20

+ 20:26 Лв. 11:44

+ 20:27 Лв. 19:31, Эхкъ. 22:18

+ 21:5 Лв. 19:27

+ 21:6 Лв. 3:11

+ 21:8 Лв. 11:44

+ 21:9 Хьн. 38:24

+ 21:10 Лв. 10:6,

+ 21:11 Кьрм. 19:14

+ 21:12 Лв. 10:7

+ 21:18 ККъ. 23:1

+ 22:3 Лв. 7:20-21

+ 22:4 Лв. 13:3, Лв. 15:2, Кьрм. 19:11

+ 22:8 Эхкъ. 22:31, Лв. 11:40, Лв. 17:15

+ 22:10 Эхкъ. 29:33

+ 22:11 Кьрм. 18:11

+ 22:14 Лв. 6:5

+ 22:20 ККъ. 15:21, ККъ. 17:1,

+ 22:27 Эхкъ. 22:30

+ 22:28 Эхкъ. 23:19, ККъ. 22:6

+ 22:29 Лв. 7:12

+ 22:30 Лв. 7:12-15

+ 22:33 Кьрм. 15:41

+ 23:3 Эхкъ. 20:8, Эхкъ. 35:2

+ 23:5 Эхкъ. 12:1-13

+ 23:8 Эхкъ. 12:14-20, Эхкъ. 13:3-7

+ 23:10 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Кьрм. 15:20, ККъ. 26:2

+ 23:15 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9

+ 23:22 Лв. 19:9, ККъ. 24:19, Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 23:24 Кьрм. 29:1-6

+ 23:27 Лв. 16:29-31, Кьрм. 29:7-11

+ 23:34 Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15

+ 23:39 Эхкъ. 23:16

+ 24:2 Эхкъ. 25:31, Эхкъ. 27:20-21

+ 24:6 Эхкъ. 25:30

+ 24:9 МатӀ. 12:4

+ 24:12 Кьрм. 15:34

+ 24:14 Кьрм. 15:35-36

+ 24:15 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11

+ 24:17 Хьн. 9:6, Эхкъ. 21:12, Кьрм. 35:31

+ 24:18 Эхкъ. 21:33, Эхкъ. 21:34

+ 24:19 Эхкъ. 21:23-25, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38

+ 24:22 Эхкъ. 12:49, Лв. 19:34, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

• 25:1 Эхкъ. 23:10-11

+ 25:3 Лв. 26:34-35

+ 25:9 Лв. 23:27

+ 25:15 Лв. 27:17-24

+ 25:21 ККъ. 28:8

+ 25:25 Рт. 3:9, Рт. 4:3-6, Кьрм. 27:11,

+ 25:28 Лв. 27:19-21

+ 25:32 Кьрм. 35:2,

+ 25:35 1-Ягь. 3:17

+ 25:36 Эхкъ. 22:25-27, ККъ. 15:7-8

+ 25:39 МатӀ. 18:25, ККъ. 24:14

+ 25:40 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12

+ 25:42 1-Кар. 7:23

+ 25:43 Эф. 6:9

+ 25:54 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12

• 26:1 ККъ. 11:13-15, ККъ. 28:1-14

+ 26:1 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 23:24

+ 26:2 Лв. 19:30

+ 26:4 ККъ. 11:14, ККъ. 28:12, Зб. 66:7, Зб. 84:13

+ 26:8 ККъ. 32:30,

+ 26:12 Крм. 21:3

+ 26:13 Эхкъ. 20:2, ККъ. 5:6

• 26:14 ККъ. 28:15-68

+ 26:16 ККъ. 28:22,

+ 26:21 Хьн. 4:15, Зб. 78:12

+ 26:22 ККъ. 32:24

+ 26:29 ККъ. 28:53,

+ 26:32 ККъ. 29:24,

+ 26:33 ККъ. 4:27, ККъ. 28:64,

+ 26:34 Эхкъ. 23:10-11, Лв. 25:2-7,

+ 27:2 Кьрм. 30,

+ 27:13 Лв. 6:5

+ 27:17 Лв. 25:15

+ 27:20 Лв. 25:28

+ 27:21 Кьрм. 18:14

+ 27:25 Эхкъ. 30:13

+ 27:26 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 27:27 Лв. 6:5

+ 27:29 Кьрм. 21:2,

+ 27:30 Кьрм. 18:21, ККъ. 14:22

+ 27:31 Лв. 6:5

+ 1:1 Эхкъ. 19:1, Эхкъ. 25:22

+ 1:2 Эхкъ. 30:12-14, Эхкъ. 38:26, Кьрм. 26:2,

+ 1:5 Кьрм. 7:30

+ 1:6 Кьрм. 7:36

+ 1:7 Эхкъ. 6:23, Рт. 4:20,

+ 1:8 Кьрм. 7:18

+ 1:9 Кьрм. 7:24

+ 1:10 Кьрм. 7:48

+ 1:11 Кьрм. 7:60

+ 1:12 Кьрм. 7:66

+ 1:13 Кьрм. 7:72

+ 1:14 Кьрм. 7:42

+ 1:15 Кьрм. 7:78

+ 1:21 Кьрм. 26:7

+ 1:23 Кьрм. 26:14

+ 1:25 Кьрм. 26:18

+ 1:27 Кьрм. 26:22

+ 1:29 Кьрм. 26:25

+ 1:31 Кьрм. 1:27

+ 1:33 Кьрм. 26:37

+ 1:35 Кьрм. 26:34

+ 1:37 Кьрм. 26:41

+ 1:39 Кьрм. 26:43

+ 1:41 Кьрм. 26:47

+ 1:43 Кьрм. 26:50

+ 1:46 Эхкъ. 38:26, Кьрм. 26:51

+ 1:53 Кьрм. 8:19, Кьрм. 16:46, Кьрм. 18:5,

+ 2:3 Кьрм. 1:7

+ 2:9 Кьрм. 10:14

+ 2:16 Кьрм. 10:18-20

+ 2:17 Кьрм. 10:17, Кьрм. 10:21

+ 2:24 Кьрм. 10:22-24

+ 2:31 Кьрм. 10:25-27

+ 2:32 Эхкъ. 38:26, Кьрм. 1:46, Кьрм. 26:51

+ 2:33 Кьрм. 1:47-53

+ 3:2 Эхкъ. 6:23

+ 3:4 Лв. 10:2,

+ 3:6 Кьрм. 18:2

+ 3:9 Кьрм. 8:19, Кьрм. 18:6

+ 3:10 Кьрм. 16:40,

+ 3:13 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 3:17 Хьн. 46:11, Эхкъ. 6:16-19, Эхкъ. 10:2

+ 3:23 Кьрм. 1:53

+ 3:25 Кьрм. 4:24-26

+ 3:31 Кьрм. 4:4, Кьрм. 4:15

+ 3:32 Кьрм. 4:16

+ 3:36 Кьрм. 4:31-32

+ 3:39 Кьрм. 26:62

+ 3:47 Эхкъ. 13:13, Кьрм. 18:15-16, Эхкъ. 30:13

+ 4:3 Кьрм. 8:24-25,

+ 4:6 Эхкъ. 25:5

+ 4:16 Кьрм. 3:32

+ 4:24 Кьрм. 3:25-26

+ 4:31 Кьрм. 3:36-37

+ 5:2 Лв. 13:3, Лв. 15:2, Лв. 13:46

+ 5:3 Лв. 15:31

+ 5:6 Лв. 6:2-3

+ 5:7 Лв. 5:5, Лв. 6:5

+ 5:13 Эхкъ. 20:14, Лв. 18:20

+ 5:15 Лв. 5:11

+ 5:22 Зб. 108:18

+ 6:6 Лв. 21:11

+ 6:10 Лв. 1:14, Лв. 5:7

+ 6:14 Лв. 3:6, Лв. 4:32

+ 6:15 Лв. 2:4

+ 6:19 Эхкъ. 29:23-24

+ 6:20 Лв. 7:31

+ 6:23 Лв. 9:23, ККъ. 21:5,

+ 6:24 Зб. 120:8, Зб. 133:3

+ 6:25 Зб. 4:7, Зб. 30:17, Зб. 66:2, Зб. 79:4, Зб. 79:8, Зб. 79:20, Зб. 118:135

+ 7:1 Эхкъ. 40:17, Лв. 8:10

+ 7:7 Кьрм. 4:25

+ 7:8 Кьрм. 4:31

+ 7:9 Кьрм. 3:31

+ 7:12 Эхкъ. 6:23, Кьрм. 1:7

+ 7:14 Эхкъ. 30:34-35

+ 7:15 Лв. 1:2-3

+ 7:16 Лв. 4:23-24

+ 7:17 Лв. 3:1

+ 7:18 Кьрм. 1:8

+ 7:24 Кьрм. 1:9

+ 7:30 Кьрм. 1:5

+ 7:36 Кьрм. 1:6

+ 7:42 Кьрм. 1:14

+ 7:48 Кьрм. 1:10,

+ 7:54 Кьрм. 1:10

+ 7:60 Кьрм. 1:11

+ 7:66 Кьрм. 1:12

+ 7:72 Кьрм. 1:13

+ 7:78 Кьрм. 1:15

+ 7:89 Эхкъ. 25:22

+ 8:7 Кьрм. 19:9, Кьрм. 19:17

+ 8:8 Лв. 2:1

+ 8:14 Кьрм. 3:45

+ 8:16 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 8:19 Кьрм. 3:9, Кьрм. 1:53

+ 8:24 Кьрм. 4:3,

+ 9:2 Эхкъ. 12:1, Лв. 23:5

+ 9:6 Лв. 21:1, Кьрм. 5:2

+ 9:11 Эхкъ. 12:6,

+ 9:12 Эхкъ. 12:46, Ягь. 19:36

+ 9:14 Эхкъ. 12:48-49

+ 9:15 Эхкъ. 13:21, Эхкъ. 40:17

+ 9:17 Эхкъ. 40:36

+ 10:5 Кьрм. 2:3-9

+ 10:6 Кьрм. 2:10-16

+ 10:9 Кьрм. 31:6,

+ 10:10 Кьрм. 29:1, Зб. 80:4, Кьрм. 28:11-15

+ 10:12 Хьн. 21:21

+ 10:14 Кьрм. 2:9, Кьрм. 1:7-9

+ 10:17 Кьрм. 2:17

+ 10:18 Кьрм. 2:10-16

+ 10:21 Кьрм. 4:4-15, Кьрм. 7:9

+ 10:22 Кьрм. 2:18-24

+ 10:25 Кьрм. 2:25-31

+ 10:29 Эхкъ. 2:18, Хьн. 12:7, Хьн. 32:12

+ 10:34 Эхкъ. 13:21

+ 10:35 Зб. 67:2,

+ 11:1 Лв. 10:2, Кьрм. 16:35

+ 11:2 Якь. 5:16

+ 11:4 Эхкъ. 12:38, 1-Кар. 10:6

+ 11:6 Кьрм. 21:5

+ 11:8 Эхкъ. 16:13, Эхкъ. 16:15-31

+ 11:14 Эхкъ. 18:18, ККъ. 1:9

+ 11:15 Юн. 4:3

+ 11:16 Эхкъ. 24:1, ККъ. 1:15

+ 11:18 Эхкъ. 19:10

+ 11:21 Эхкъ. 12:37

+ 11:23 Кьрм. 23:19,

+ 11:31 Эхкъ. 16:13

+ 11:35 Кьрм. 33:17

+ 12:6 Хьн. 46:2,

+ 12:7 Чвд. 3:2, Чвд. 3:5

+ 12:8 Эхкъ. 33:11, Эхкъ. 33:19

+ 12:10 Лв. 13:3

+ 12:14 Лв. 13:46, Кьрм. 5:2

• 13:1 ККъ. 1:19-25

+ 13:1 Кьрм. 10:12, Хьн. 21:21

+ 13:4 Кьрм. 32:8, ККъ. 1:22

+ 13:7 Кьрм. 13:31

+ 13:17 Кьрм. 11:28, Кьрм. 14:6

+ 13:23 Зб. 77:12, Зб. 77:43,

+ 13:24 Кьрм. 32:9, ККъ. 1:24-25

+ 13:30 Эхкъ. 17:8

+ 13:31 Кьрм. 13:7, Кьрм. 14:6, Кьрм. 26:65, Кьрм. 32:12, Кьрм. 34:19, ККъ. 1:36,

+ 13:34 Хьн. 6:4,

• 14:1 ККъ. 1:26-32

+ 14:2 Эхкъ. 16:3, Кьрм. 20:3

+ 14:5 Кьрм. 16:4, Кьрм. 16:22, Кьрм. 16:45, Кьрм. 20:6,

+ 14:6 Эхкъ. 24:13, Кьрм. 11:28, Кьрм. 13:31, Мрк. 14:63, Кр. 14:14

+ 14:9 Рим. 8:31

+ 14:10 Эхкъ. 17:4

+ 14:12 Эхкъ. 32:10

+ 14:14 Эхкъ. 15:14-15

+ 14:16 ККъ. 9:28

+ 14:17 Эхкъ. 34:6, Эхкъ. 20:5, ККъ. 5:9

• 14:20 ККъ. 1:34-40

+ 14:21 Зб. 71:19,

+ 14:23 ККъ. 12:9-10, Зб. 94:11

+ 14:24 Кьрм. 13:30, Кьрм. 14:6,

+ 14:29 Чвд. 3:17, Кьрм. 1:2-3

+ 14:30 Кьрм. 26:64-65

+ 14:33 ККъ. 1:3, ККъ. 8:2

+ 14:38 Кьрм. 26:65

• 14:39 ККъ. 1:40-46

+ 14:43 Кьрм. 13:30

+ 14:45 Кьрм. 21:3,

+ 15:3 Эхкъ. 29:18, Лв. 1:2-3, Лв. 22:21, Эхкъ. 23:14

+ 15:8 Лв. 3:1

+ 15:10 Лв. 1:9

+ 15:15 Эхкъ. 12:49, Лв. 19:34, Лв. 24:22, ККъ. 10:19

+ 15:22 Лв. 4:2, Лв. 4:27, Лв. 5:15

+ 15:24 Лв. 4:13

+ 15:27 Лв. 4:27-28

+ 15:29 Кьрм. 15:15

+ 15:30 Чвд. 10:26

+ 15:32 Эхкъ. 35:3

+ 15:34 Лв. 24:12

+ 15:35 Эхкъ. 31:14, Лв. 24:14-16

+ 15:38 ККъ. 22:12, МатӀ. 23:5

+ 15:40 Лв. 11:44

+ 15:41 Лв. 22:33

• 16:1 Зб. 105:16-18

+ 16:1 Эхкъ. 6:16, Эхкъ. 6:18, Эхкъ. 6:21

+ 16:3 Эхкъ. 19:6

+ 16:4 Кьрм. 14:5

+ 16:5 2-ТӀим. 2:19

+ 16:7 Лв. 10:1

+ 16:9 Кьрм. 8:14

+ 16:11 Эхкъ. 16:7-8

+ 16:13 Эхкъ. 2:14

+ 16:21 Эхкъ. 33:5

+ 16:22 Кьрм. 14:5, Кьрм. 27:16, Кр. 17:28, Хьн. 18:23

+ 16:26 2-ТӀим. 2:19

+ 16:30 Зб. 54:16

+ 16:35 Лв. 10:2, Кьрм. 11:1

+ 16:40 Кьрм. 3:10,

+ 16:45 Эхкъ. 33:5, Кьрм. 14:5

+ 16:46 Лв. 16:12, Кьрм. 1:53

+ 16:48 Кьрм. 25:8,

+ 17:4 Эхкъ. 25:22

+ 17:8 Чвд. 9:4

+ 18:1 Эхкъ. 28:38

+ 18:2 Кьрм. 3:6-10

+ 18:5 Кьрм. 1:53

+ 18:7 Эхкъ. 26:31, Лв. 16:2, Кьрм. 1:51

+ 18:8 Лв. 7:32, Кьрм. 5:9, Эхкъ. 29:28

+ 18:11 Лв. 22:2, Лв. 22:3, Лв. 22:11-13

+ 18:12 ККъ. 18:4

+ 18:13 Эхкъ. 23:19

+ 18:14 Лв. 27:21, Лв. 27:28

+ 18:15 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16, Кьрм. 3:46-47

+ 18:16 Эхкъ. 30:13

+ 18:17 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 18:18 Эхкъ. 29:26-28

+ 18:19 Лв. 2:13,

+ 18:20 ККъ. 10:9, ККъ. 12:12, ККъ. 14:27, ККъ. 18:1-2,

+ 18:21 Лв. 27:30, ККъ. 14:22

+ 19:2 ККъ. 21:3,

+ 19:4 Лв. 4:16-17

+ 19:5 Эхкъ. 29:14, Лв. 4:11-12, Лв. 9:11

+ 19:6 Эхкъ. 12:22, Лв. 14:4

+ 19:7 Лв. 11:25

+ 19:9 Кьрм. 8:7

+ 19:10 Лв. 11:25

+ 19:12 Кьрм. 31:19

+ 19:13 Лв. 15:31

+ 19:15 Лв. 11:32

+ 19:18 Эхкъ. 12:22

+ 19:19 Лв. 11:25

+ 19:20 Лв. 15:31

+ 20:1 Эхкъ. 15:20

+ 20:2 Эхкъ. 17:1-7

+ 20:3 Эхкъ. 16:3, Кьрм. 14:2

+ 20:6 Кьрм. 14:5

+ 20:10 Зб. 105:33

+ 20:12 Кьрм. 27:14, ККъ. 31:2

* 20:13 Мериба – чувуд чӀалалди «къалмакъал».

+ 20:14 Хьн. 25:24-26, ККъ. 2:4

+ 20:15 Хьн. 46:6-7, Эхкъ. 1:11

+ 20:16 Эхкъ. 2:23, Эхкъ. 3:7, Эхкъ. 14:19

+ 20:17 Кьрм. 21:22, ККъ. 2:27

+ 20:19 ККъ. 2:28

+ 20:22 Кьрм. 33:37

+ 20:24 Кьрм. 20:12

+ 20:26 Эхкъ. 28:2, Эхкъ. 29:29

+ 20:28 Кьрм. 33:38-39, ККъ. 10:6

+ 20:29 ККъ. 34:8

+ 21:1 Кьрм. 33:40

+ 21:2 Лв. 27:29, ККъ. 7:2, Хьн. 28:20

* 21:3 Гьарма – чӀувуд чӀала «тергун» мана аваз гъавурда акьазва.

+ 21:5 Кьрм. 11:4-6, Кьрм. 11:20

+ 21:9 Ягь. 3:14

+ 21:10 Кьрм. 33:43

+ 21:11 Кьрм. 33:44

+ 21:12 ККъ. 2:13

+ 21:13 Кьрм. 22:36,

+ 21:15 ККъ. 2:9, ККъ. 2:18, ККъ. 2:29,

• 21:21 ККъ. 2:24,

+ 21:22 Кьрм. 20:17, Кьрм. 20:19

+ 21:24 ККъ. 3:16,

+ 21:29 Рт. 1:15,

+ 21:30 Кьрм. 32:3,

+ 21:32 Кьрм. 32:1,

+ 21:34 ККъ. 3:1-2

+ 22:2 Эхкъ. 15:15,

+ 22:5 ККъ. 23:4

+ 22:36 Кьрм. 21:13, Кьрм. 21:15

+ 23:9 ККъ. 33:28, Эхкъ. 33:16

+ 23:10 Хьн. 13:16

+ 23:19 2-ТӀим. 2:13, ТӀитӀ. 1:1-2,

+ 23:22 Кьрм. 24:8

+ 23:23 Зб. 43:1

+ 23:24 Хьн. 49:9, Хьн. 49:27

+ 24:2 Кьрм. 11:25,

+ 24:8 Кьрм. 23:22

+ 24:9 Хьн. 49:9, Хьн. 12:3, Хьн. 27:29

+ 24:10 ККъ. 23:5

+ 24:17 МатӀ. 2:2, Крм. 22:16, Хьн. 49:10,

+ 24:20 Хьн. 36:12, Эхкъ. 17:8

+ 24:21 Хьн. 15:19,

+ 24:24 Хьн. 10:21, Хьн. 10:25

+ 25:1 Кьрм. 33:49,

+ 25:2 Эхкъ. 34:15

+ 25:3 Кьрм. 31:16, Зб. 105:28-29,

+ 25:4 ККъ. 4:3, ККъ. 21:22

+ 25:7 Эхкъ. 6:25

+ 25:8 Зб. 105:30, Кьрм. 16:48,

+ 25:15 Кьрм. 31:8

+ 25:17 Кьрм. 31:2, Кьрм. 31:7

+ 26:2 Эхкъ. 30:12-14, Эхкъ. 38:26, Кьрм. 1:2, Кьрм. 1:3,

+ 26:5 Эхкъ. 6:14,

+ 26:6 Хьн. 46:8-9

+ 26:7 Кьрм. 1:21

+ 26:9 Кьрм. 16:1-2

+ 26:10 Кьрм. 16:31-35

+ 26:11 Эхкъ. 6:24

+ 26:12 Хьн. 46:10, Эхкъ. 6:15,

+ 26:14 Кьрм. 1:23

+ 26:15 Хьн. 46:16

+ 26:18 Кьрм. 1:25

+ 26:19 Хьн. 38, Хьн. 46:12,

+ 26:22 Кьрм. 1:27

+ 26:23 Хьн. 46:13,

+ 26:25 Кьрм. 1:29

+ 26:26 Хьн. 46:14

+ 26:27 Кьрм. 1:31

+ 26:28 Хьн. 46:20

+ 26:33 Кьрм. 27:1-7

+ 26:34 Кьрм. 1:35

+ 26:37 Кьрм. 1:33

+ 26:38 Хьн. 46:21,

+ 26:41 Кьрм. 1:37

+ 26:42 Хьн. 46:23

+ 26:43 Кьрм. 1:39

+ 26:44 Хьн. 46:17,

+ 26:47 Кьрм. 1:41

+ 26:48 Хьн. 46:24,

+ 26:50 Кьрм. 1:43

+ 26:51 Кьрм. 1:46

+ 26:54 Кьрм. 33:54

• 26:57 Эхкъ. 6:16-25,

+ 26:60 Эхкъ. 6:23-25

+ 26:61 Лв. 10:2

+ 26:62 Кьрм. 3:39

+ 26:65 Кьрм. 14:28-30

• 27:1 Кьрм. 36:1-12

+ 27:1 Кьрм. 26:33,

+ 27:3 Кьрм. 16:1-35, Кьрм. 16:49

+ 27:11 Рт. 4:3-6,

+ 27:12 ККъ. 3:27, ККъ. 32:49

+ 27:13 Кьрм. 20:24

+ 27:14 Кьрм. 20:12-13

+ 27:16 Кьрм. 16:22

+ 27:17 МатӀ. 9:36, Мрк. 6:34

+ 27:18 Эхкъ. 24:13

+ 27:19 ККъ. 3:28, ККъ. 31:14

• 28:1 Эхкъ. 29:38-42

+ 28:2 Лв. 3:11, Лв. 21:6, Лв. 1:9

+ 28:11 Кьрм. 10:10

• 28:16 Эхкъ. 13:3-7, Лв. 23:5-8, ККъ. 16:1-8

+ 28:16 Эхкъ. 12:1-13

+ 28:17 Эхкъ. 23:15

• 28:26 ККъ. 16:9-12

+ 29:1 Лв. 23:23-25

+ 29:7 Лв. 16:29-31, Лв. 23:27-32

• 29:12 Лв. 23:33-43, ККъ. 16:13-15

+ 29:39 Лв. 7:16

+ 30:3 Лв. 5:4, ККъ. 23:21, Зб. 49:14,

+ 31:2 Кьрм. 25:17

+ 31:6 Кьрм. 10:9

+ 31:8 Кьрм. 25:15,

+ 31:16 Кьрм. 25:1-5

+ 31:18 ККъ. 21:10-14

+ 31:19 Кьрм. 19:12, Кьрм. 19:22

+ 31:24 Лв. 11:25, Кьрм. 19:10

+ 31:50 Эхкъ. 30:12

+ 31:53 ККъ. 20:14

+ 31:54 Эхкъ. 30:16

+ 32:1 Кьрм. 21:32

+ 32:4 Кьрм. 21:24, Кьрм. 21:35

+ 32:8 Кьрм. 13:3-4, Кьрм. 13:21-33

+ 32:10 ККъ. 1:34-36

+ 32:11 Кьрм. 14:29

+ 32:12 Кьрм. 14:6

+ 32:13 Кьрм. 14:33-35

+ 32:39 Хьн. 50:23,

+ 32:41 ККъ. 3:14-15,

+ 33:3 Эхкъ. 14:8

+ 33:4 Эхкъ. 12:12, Эхкъ. 12:29

+ 33:5 Эхкъ. 12:37

+ 33:6 Эхкъ. 13:20

+ 33:7 Эхкъ. 14:2

+ 33:8 Эхкъ. 15:22-23

+ 33:9 Эхкъ. 15:27

+ 33:11 Эхкъ. 16:1

+ 33:14 Эхкъ. 17:1

+ 33:15 Эхкъ. 19:2

+ 33:16 Кьрм. 11:34

+ 33:17 Кьрм. 11:35

+ 33:31 ККъ. 10:6

+ 33:33 ККъ. 10:7

+ 33:35 ККъ. 2:8

+ 33:36 Кьрм. 20:1, Кьрм. 27:14

+ 33:37 Кьрм. 20:22

+ 33:38 Кьрм. 20:28, ККъ. 10:6

+ 33:40 Кьрм. 21:1

+ 33:43 Кьрм. 21:10

+ 33:44 Кьрм. 21:11

+ 33:47 ККъ. 32:49

+ 33:48 Кьрм. 22:1

+ 33:49 Кьрм. 25:1

+ 33:52 Эхкъ. 23:24, ККъ. 7:5

+ 33:54 Кьрм. 26:54

+ 34:7 Кьрм. 33:37-39

+ 34:12 Хьн. 15:18, Эхкъ. 23:31, ККъ. 11:24,

+ 34:19 Кьрм. 14:6

+ 35:6 ККъ. 4:41-43,

• 35:9 ККъ. 4:41-43, ККъ. 19:1-13,

+ 35:11 Эхкъ. 21:13

+ 35:22 Эхкъ. 21:13

+ 35:25 Эхкъ. 29:7

+ 35:30 ККъ. 17:6, ККъ. 19:15

+ 35:31 Хьн. 8:22, Эхкъ. 21:12, Эхкъ. 21:30

+ 35:33 Зб. 105:38, Хьн. 9:6

+ 35:34 Лв. 18:25

• 36:1 Кьрм. 27:1-7,

+ 36:4 Лв. 25:10

+ 1:2 Эхкъ. 3:1, Эхкъ. 17:6, Эхкъ. 33:6, Кьрм. 13:26, Кьрм. 32:8

+ 1:3 Кьрм. 14:33

+ 1:4 Кьрм. 21:21-35

+ 1:6 Эхкъ. 19:1, Кьрм. 10:11-12

+ 1:7 Кьрм. 13:30

+ 1:8 Хьн. 12:7, Хьн. 26:3, Хьн. 28:13

+ 1:9 Эхкъ. 18:18, Кьрм. 11:14

+ 1:10 Хьн. 15:5

+ 1:15 Эхкъ. 18:25, Кьрм. 11:16

+ 1:16 Лв. 19:15, ККъ. 16:18-19,

+ 1:17 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 18:22, Эхкъ. 18:26

• 1:19 Кьрм. 13, Кьрм. 14

+ 1:21 ККъ. 31:8,

+ 1:30 Эхкъ. 14:14

+ 1:31 Эхкъ. 19:4, ККъ. 32:11,

+ 1:33 Эхкъ. 13:21

• 1:34 Кьрм. 14:20-45

+ 1:36 Кьрм. 14:6-9, Кьрм. 14:24

+ 1:37 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14

+ 1:38 Эхкъ. 24:13, Кьрм. 27:18-20

+ 1:46 Кьрм. 20:1,

+ 2:1 Кьрм. 14:25, Кьрм. 21:4

+ 2:5 Хьн. 36:8

+ 2:7 Кьрм. 14:33

* 2:9 Вич вири Магьаб чилин лишан тир шегьер.

+ 2:10 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 2:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20, Хьн. 14:5-6

+ 2:12 Хьн. 36:20-30

+ 2:13 Кьрм. 21:12

+ 2:14 Кьрм. 14:29-35, Кьрм. 26:64-65

+ 2:20 Хьн. 14:5-6

+ 2:22 Хьн. 36:20-30

• 2:24 Кьрм. 21:21-26

+ 2:25 Эхкъ. 15:14-16, Эхкъ. 23:27

+ 2:27 Кьрм. 20:17-19

• 3:1 Кьрм. 21:31-35

+ 3:2 Кьрм. 21:33-34

+ 3:6 ККъ. 7:2

+ 3:9 ККъ. 4:48, Зб. 28:6,

+ 3:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20,

+ 3:12 Кьрм. 32:33,

+ 3:15 Кьрм. 32:39-41,

+ 3:16 Кьрм. 21:24,

+ 3:17 Кьрм. 34:11,

+ 3:19 Кьрм. 32:17-26,

+ 3:21 ККъ. 7:19,

+ 3:22 Эхкъ. 14:14

+ 3:24 Эхкъ. 15:11

+ 3:26 Кьрм. 20:12, ККъ. 1:37

+ 3:27 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 31:2, ККъ. 32:52, ККъ. 34:4

+ 3:28 Кьрм. 27:18-19, ККъ. 1:38

+ 3:29 Кьрм. 25:5

+ 4:1 Лв. 18:5

+ 4:2 ККъ. 12:32, Крм. 22:18

+ 4:3 Кьрм. 25:1-9

+ 4:6 Зб. 118:98, Зб. 110:10

+ 4:7 Зб. 118:151, Зб. 144:18

+ 4:8 Рим. 3:2, Рим. 7:12

+ 4:9 ККъ. 6:7, ККъ. 11:19, ККъ. 32:46, Зб. 77:4,

+ 4:10 Эхкъ. 19:9, Эхкъ. 19:16

+ 4:11 Эхкъ. 20:21, Чвд. 12:18

+ 4:13 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 24:12, Эхкъ. 31:18

+ 4:16 Эхкъ. 20:4-5, Рим. 1:23

+ 4:21 ККъ. 1:37, ККъ. 3:26

+ 4:24 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 9:3, Чвд. 12:29

+ 4:26 ККъ. 32:1, Зб. 49:4

+ 4:27 Лв. 26:33, ККъ. 28:64

+ 4:28 ККъ. 28:36, Зб. 113:13-14,

+ 4:33 Эхкъ. 19:21

+ 4:35 Мрк. 12:32, 1-Кар. 8:4

+ 4:36 Эхкъ. 24:17

+ 4:39 Эхкъ. 15:11,

• 4:41 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 19:1-13,

+ 4:47 Кьрм. 21:21-35

+ 4:48 ККъ. 3:9

+ 4:49 ККъ. 3:17

• 5:1 Эхкъ. 20:1-17

+ 5:4 Эхкъ. 33:11

+ 5:5 Эхкъ. 20:18, Эхкъ. 20:21, Эхкъ. 24:2

+ 5:6 Лв. 26:13

+ 5:8 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 5:9 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 5:10 ККъ. 7:9

+ 5:11 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 5:12 Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 5:16 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 5:17 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 5:18 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 5:19 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 5:20 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 5:21 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 5:22 Эхкъ. 31:18

+ 5:25 Эхкъ. 19:21

+ 5:27 Эхкъ. 20:18-19

+ 5:28 ККъ. 18:17

+ 5:33 ККъ. 10:13

+ 6:3 Хьн. 15:5, Хьн. 22:17

+ 6:4 Мрк. 12:29,

+ 6:5 ККъ. 11:13, МатӀ. 22:37, Мрк. 12:30, ЛкӀ. 10:27

+ 6:7 ККъ. 4:9, Зб. 118:13

+ 6:8 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 11:18

+ 6:9 ККъ. 11:20

+ 6:13 МатӀ. 4:10, ЛкӀ. 4:8, ККъ. 10:20,

+ 6:15 Эхкъ. 20:5

+ 6:16 Эхкъ. 17:2, МатӀ. 4:7, ЛкӀ. 4:12

+ 6:19 Эхкъ. 23:28-30

+ 6:20 Эхкъ. 12:26

+ 6:21 Эхкъ. 20:2

+ 6:22 Зб. 134:8

+ 6:25 ККъ. 24:13

+ 7:1 Эхкъ. 23:23

+ 7:2 Кьрм. 21:2, ККъ. 3:6, ККъ. 20:16-17,

+ 7:3 2-Кар. 6:14, Эхкъ. 34:15-16,

+ 7:4 ККъ. 6:15

+ 7:5 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13

+ 7:6 1-Птр. 2:9, Эхкъ. 19:5-6

+ 7:9 Эхкъ. 20:6, ККъ. 5:10

+ 7:12 Хьн. 17:2, Хьн. 26:3

+ 7:14 Эхкъ. 23:26

+ 7:15 Эхкъ. 9:15, Эхкъ. 15:26, Эхкъ. 23:25

+ 7:16 Эхкъ. 23:33

+ 7:19 ККъ. 3:21,

+ 7:20 Эхкъ. 23:28,

+ 7:22 Эхкъ. 23:29

+ 8:2 Эхкъ. 16:35, Эхкъ. 15:25

+ 8:3 Эхкъ. 16:14-15, Эхкъ. 16:31, МатӀ. 4:4, ЛкӀ. 4:4

+ 8:4 ККъ. 29:5,

+ 8:5 Чвд. 12:7

+ 8:7 ККъ. 11:11

+ 8:14 Зб. 77:11, Зб. 105:21,

+ 8:15 Кьрм. 21:6, Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 8:16 Эхкъ. 16:5, Эхкъ. 16:31

+ 9:2 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 9:3 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29, Эхкъ. 23:29-31

+ 9:4 Хьн. 15:16

+ 9:5 Хьн. 50:24

+ 9:8 Эхкъ. 32:4, Эхкъ. 32:10

+ 9:9 Эхкъ. 24:18, МатӀ. 4:2

+ 9:10 Эхкъ. 31:18

+ 9:12 Эхкъ. 32:7-10

+ 9:14 Зб. 9:6, Кьрм. 14:12

+ 9:18 Эхкъ. 34:28, Эхкъ. 32:11-14

+ 9:21 Эхкъ. 32:20

+ 9:22 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 11:3, Кьрм. 11:34

+ 9:23 Кьрм. 13:3, Кьрм. 14:1

+ 9:26 Эхкъ. 32:11-13

+ 9:28 Кьрм. 14:16

• 10:1 Эхкъ. 34:1-4

+ 10:1 Эхкъ. 25:10

+ 10:2 Эхкъ. 25:16, Эхкъ. 25:21

+ 10:3 Эхкъ. 37:1-9

+ 10:4 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 34:28-29

+ 10:5 Эхкъ. 40:20,

+ 10:6 Кьрм. 33:30-31, Кьрм. 20:28, Кьрм. 33:38

+ 10:7 Кьрм. 33:33

+ 10:8 Кьрм. 8:14

+ 10:9 Кьрм. 18:20

+ 10:10 Эхкъ. 34:28

+ 10:11 Эхкъ. 33:1

+ 10:13 ККъ. 5:33

+ 10:14 Эхкъ. 9:29,

+ 10:15 Рим. 11:28

+ 10:16 ККъ. 30:6, Рим. 2:29, Эхкъ. 32:9

+ 10:17 Зб. 49:1, Зб. 135:2, 1-ТӀим. 6:15, Крм. 17:14, Крм. 19:16, Кр. 10:34, Рим. 2:11, ГлтӀ. 2:6, Эф. 6:9, Кал. 3:25, 1-Птр. 1:17,

+ 10:18 Зб. 67:5, Зб. 145:9

+ 10:19 Эхкъ. 22:21, Лв. 19:34

+ 10:20 ККъ. 6:13, ККъ. 30:20

+ 10:22 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:5, Хьн. 15:5, Хьн. 22:17

+ 11:4 Эхкъ. 14:27-28

+ 11:5 Зб. 77:14-40

+ 11:6 Кьрм. 16:31-33

+ 11:9 Хьн. 50:24, Эхкъ. 3:8

+ 11:11 ККъ. 8:7

+ 11:13 ККъ. 6:5,

+ 11:14 Лв. 26:4,

+ 11:15 Зб. 103:14

+ 11:18 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 6:8

+ 11:19 ККъ. 4:9

+ 11:20 ККъ. 6:9

+ 11:24 Хьн. 15:18, Эхкъ. 23:31, Кьрм. 34:1-12,

+ 11:25 ККъ. 7:24

+ 11:26 ККъ. 30:1, ККъ. 30:15

+ 11:27 Лв. 26:1-13, ККъ. 28:2-14

+ 11:28 Лв. 26:14-45, ККъ. 28:15-45

+ 11:29 ККъ. 27:12-13,

+ 11:30 Хьн. 12:6

+ 12:3 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5,

+ 12:7 ККъ. 27:7

+ 12:9 Зб. 94:11

+ 12:12 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9

+ 12:16 Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13

+ 12:19 ККъ. 14:27,

+ 12:23 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13

+ 12:32 ККъ. 4:2, Крм. 22:18

+ 13:2 Мрк. 13:22, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 13:5 ККъ. 18:20

+ 13:9 Эхкъ. 32:27-28, ККъ. 17:7

+ 13:10 ККъ. 17:5

+ 14:1 МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14, Лв. 19:27-28, Лв. 21:5

+ 14:2 Эхкъ. 19:5

• 14:3 Лв. 11

+ 14:21 Лв. 7:24, Лв. 11:39-40, Эхкъ. 19:6, Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26

+ 14:22 Лв. 27:30, Кьрм. 18:21

+ 14:27 ККъ. 12:19, Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9

+ 14:28 ККъ. 26:12

+ 15:1 ККъ. 31:10,

+ 15:3 ККъ. 23:20

+ 15:6 ККъ. 28:12,

+ 15:8 Лв. 25:35-36, Зб. 36:26, МатӀ. 5:42, Якь. 2:15, 1-Ягь. 3:17

+ 15:11 МатӀ. 26:11

+ 15:12 Эхкъ. 21:2

+ 15:17 Эхкъ. 21:5-6

+ 15:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 15:21 Лв. 22:20

+ 15:23 Лв. 17:13, ККъ. 12:23-24

• 16:1 Эхкъ. 12:1-39, Эхкъ. 13:3-10, Эхкъ. 23:14-17, Лв. 23:4-22, Лв. 23:33-43, Кьрм. 28:16-31, Кьрм. 29:12-39

+ 16:3 Эхкъ. 12:11

+ 16:4 Эхкъ. 34:25

+ 16:9 Эхкъ. 34:22

+ 16:12 ККъ. 5:15

+ 16:13 Эхкъ. 23:16

+ 16:18 Эхкъ. 18:21, Кьрм. 11:16, ККъ. 1:16-17

+ 16:19 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 23:8,

+ 16:21 Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5

+ 17:1 Лв. 22:20

+ 17:5 ККъ. 13:10

+ 17:6 Кьрм. 35:30, ККъ. 19:15

+ 17:7 ККъ. 13:9

+ 17:9 ККъ. 19:17

+ 18:2 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9,

+ 18:3 Лв. 7:30-34

+ 18:4 Кьрм. 18:12

+ 18:6 Кьрм. 35:2,

+ 18:9 Лв. 18:26-30, ККъ. 12:29-31

+ 18:10 Лв. 18:21,

+ 18:11 Эхкъ. 22:18, Лв. 19:26, Лв. 19:31

+ 18:15 Мрк. 9:8, Ягь. 1:21, Кр. 3:22, Кр. 7:37

+ 18:16 Эхкъ. 20:19, ККъ. 5:27

+ 18:17 ККъ. 5:28

+ 18:18 Ягь. 4:25

+ 18:20 ККъ. 13:5,

• 19:1 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 4:41-43,

+ 19:5 Эхкъ. 21:13

+ 19:11 ККъ. 27:24

+ 19:13 ККъ. 21:9

+ 19:14 ККъ. 27:17,

+ 19:15 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, МатӀ. 18:16, 2-Кар. 13:1, 1-ТӀим. 5:19, Чвд. 10:28

+ 19:16 Эхкъ. 20:16

+ 19:17 ККъ. 17:9, ККъ. 25:1

+ 19:21 Эхкъ. 21:23-25, Лв. 24:19-20, МатӀ. 5:38

+ 20:7 ККъ. 24:5

+ 20:14 Кьрм. 31:7, Кьрм. 31:9,

+ 20:17 ККъ. 7:2,

+ 21:3 Кьрм. 19:2,

+ 21:5 Кьрм. 6:22-27

+ 21:8 Юн. 1:14

+ 21:9 ККъ. 19:13

+ 21:12 1-Кар. 11:6

+ 21:15 Хьн. 29:30, Хьн. 29:33

+ 21:18 Эхкъ. 20:12, ККъ. 5:16

+ 21:22 Кьрм. 25:4

+ 21:23 Ягь. 19:31, ГлтӀ. 3:13

+ 22:1 Эхкъ. 23:4

+ 22:6 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28

+ 22:9 Лв. 19:19

+ 22:12 Кьрм. 15:38

+ 22:22 Эхкъ. 20:14, Лв. 20:10, Ягь. 8:5

+ 22:29 Хьн. 34:8, Эхкъ. 22:16-17,

+ 22:30 Лв. 18:8, ККъ. 27:20

+ 23:1 Лв. 21:18-20,

+ 23:4 Кьрм. 22:5-6

+ 23:5 Кьрм. 24:10,

+ 23:7 Хьн. 25:24-26, Хьн. 36:8, Кьрм. 20:14, Эхкъ. 22:21, Эхкъ. 23:9

+ 23:10 Лв. 15:1-5

+ 23:14 Лв. 26:12

+ 23:17 Лв. 19:29,

+ 23:20 Эхкъ. 22:25, ККъ. 15:3

+ 23:21 Кьрм. 30:3,

+ 23:25 Мрк. 2:23, Рт. 2:2

+ 24:1 МатӀ. 5:31, МатӀ. 19:7, Мрк. 10:4

+ 24:5 ККъ. 20:7,

+ 24:7 Эхкъ. 21:16

+ 24:8 Лв. 13:2

+ 24:9 Кьрм. 12:10-15

+ 24:13 Эхкъ. 22:26-27, ККъ. 6:25, Зб. 111:9

+ 24:14 Лв. 25:39

+ 24:15 Лв. 19:13, Якь. 5:4

+ 24:17 Эхкъ. 22:21

+ 24:19 Лв. 19:9, Лв. 23:22, Рт. 2:1-2

+ 25:1 ККъ. 19:17

+ 25:3 2-Кар. 11:24

+ 25:4 1-Кар. 9:9, 1-ТӀим. 5:18

+ 25:5 МатӀ. 22:24, Мрк. 12:19, ЛкӀ. 20:28

+ 25:6 Хьн. 38:8, Рт. 4:10

+ 25:9 Рт. 4:7

+ 25:14 Лв. 19:36

+ 25:17 Эхкъ. 17:8

+ 26:2 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Лв. 23:10

+ 26:5 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:7

+ 26:6 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 1:14

+ 26:7 Эхкъ. 2:23-25, Эхкъ. 3:9

+ 26:8 Эхкъ. 12:51

+ 26:9 Эхкъ. 3:8

+ 26:12 Лв. 27:30, ККъ. 14:28-29

+ 26:14 Лв. 7:20, Лв. 21:1, Лв. 21:11,

+ 26:15 Зб. 32:14, Эхкъ. 3:8

+ 26:18 Эхкъ. 19:5

+ 26:19 ККъ. 28:1, Эхкъ. 19:6

+ 27:5 Эхкъ. 20:25,

+ 27:7 ККъ. 12:7

+ 27:9 ККъ. 26:18

+ 27:12 ККъ. 11:29,

+ 27:15 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 34:17, ККъ. 5:8

+ 27:16 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17, Лв. 19:3

+ 27:17 ККъ. 19:14

+ 27:18 Лв. 19:14

+ 27:19 Эхкъ. 22:21-22

+ 27:20 Лв. 18:8, ККъ. 22:30

+ 27:21 Эхкъ. 22:19, Лв. 18:23

+ 27:22 Лв. 18:9,

+ 27:23 Лв. 18:17, Лв. 20:14

+ 27:24 ККъ. 19:11

+ 27:25 Эхкъ. 23:7, ККъ. 16:19

+ 27:26 Зб. 118:21, ГлтӀ. 3:10

• 28:1 Лв. 26:1-13, ККъ. 11:13-15

+ 28:1 ККъ. 26:19

+ 28:6 Зб. 120:7

+ 28:7 Эхкъ. 23:27

+ 28:8 Лв. 25:20-21

+ 28:9 Эхкъ. 19:6

+ 28:12 ККъ. 11:14, ККъ. 15:6

• 28:15 Лв. 26:14-45

+ 28:22 Лв. 26:16,

+ 28:26 Зб. 78:2,

+ 28:27 Эхкъ. 9:10

+ 28:30 ККъ. 20:5-7,

+ 28:36 ККъ. 4:28

+ 28:53 Лв. 26:29,

+ 28:60 Эхкъ. 9:1-12

+ 28:62 Хьн. 15:5, ККъ. 10:22

+ 28:64 Лв. 26:33, ККъ. 4:27,

+ 28:68 ККъ. 17:16,

+ 29:1 Эхкъ. 19:1-6

+ 29:4 Рим. 11:8

+ 29:5 ККъ. 8:4,

+ 29:6 Эхкъ. 15:25, Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 17:6

+ 29:7 Кьрм. 21:21-35

+ 29:8 Кьрм. 32:33

+ 29:13 Эхкъ. 6:7

+ 29:18 Чвд. 12:15

+ 29:20 ККъ. 9:14, Зб. 9:6

+ 29:23 Хьн. 14:2, Хьн. 19:24,

+ 29:24 Лв. 26:32,

+ 29:27 Лв. 26:14-39, ККъ. 28:15-68,

+ 30:1 ККъ. 11:26, Лв. 26:40

+ 30:6 ККъ. 10:16,

+ 30:7 Хьн. 12:3, Эхкъ. 23:22

+ 30:12 Рим. 10:6

+ 30:15 ККъ. 11:26,

+ 30:20 ККъ. 10:20

+ 31:2 ККъ. 34:7, Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 3:27

+ 31:3 ККъ. 1:38

+ 31:4 Кьрм. 21:21-35

+ 31:5 ККъ. 7:2

+ 31:10 ККъ. 15:1, Эхкъ. 23:16

+ 31:14 ККъ. 34:5, Кьрм. 27:19

+ 31:15 Эхкъ. 33:9, Кьрм. 12:5

+ 31:16 Эхкъ. 34:15,

+ 31:17 Кьрм. 14:42,

+ 31:19 ККъ. 32:1-43

+ 31:20 Эхкъ. 3:8

+ 32:2 Зб. 71:6

+ 32:4 МатӀ. 5:48, Зб. 17:31, Рим. 9:14

+ 32:6 Ягь. 8:41,

+ 32:7 Зб. 76:6,

+ 32:8 Хьн. 11:8, Кр. 17:26

+ 32:9 Эхкъ. 19:5,

+ 32:10 Зб. 16:8,

+ 32:11 Эхкъ. 19:4,

+ 32:15 Зб. 88:27, Зб. 94:1

+ 32:16 Зб. 77:58

+ 32:17 Зб. 105:37, 1-Кар. 10:20

+ 32:21 Рим. 10:19

+ 32:23 Зб. 7:13, Зб. 37:3,

+ 32:24 Лв. 26:22,

+ 32:27 Зб. 12:5,

+ 32:30 Лв. 26:8,

+ 32:32 Хьн. 18:20

+ 32:33 Зб. 57:5-6

+ 32:35 Рим. 12:19, Чвд. 10:30

+ 32:36 Зб. 134:14, Чвд. 10:30,

+ 32:39 Эхкъ. 20:3, Зб. 102:3, Зб. 146:3,

+ 32:41 Зб. 7:13, ККъ. 32:41,

+ 32:43 Рим. 15:10, Хьн. 4:10-12, Зб. 78:10, Крм. 6:10, Крм. 19:2

+ 32:46 ККъ. 4:9

+ 32:47 Лв. 18:5

+ 32:49 Кьрм. 27:12

+ 32:50 Кьрм. 33:38

+ 32:51 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14

+ 32:52 ККъ. 3:27

• 33:1 Хьн. 49:1-28

+ 33:1 Зб. 89:1

+ 33:2 Зб. 49:2, Зб. 79:2, Зб. 93:1, Кр. 7:53, ГлтӀ. 3:19, Эхкъ. 19:18

+ 33:4 Ягь. 1:17, Ягь. 7:19

+ 33:5 ККъ. 32:15,

+ 33:8 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13

+ 33:9 Эхкъ. 32:26-29, ККъ. 17:9-11, Эхкъ. 30:7-8

+ 33:13 Хьн. 27:28

+ 33:15 Хьн. 49:26,

+ 33:16 Эхкъ. 3:2-4

+ 33:17 Хьн. 48:19

+ 33:19 Зб. 4:6

+ 33:21 Кьрм. 32:1-5, Кьрм. 32:16-19

+ 33:26 ККъ. 32:15, ККъ. 33:5, Эхкъ. 15:11

+ 33:27 Зб. 54:20, Зб. 89:3, Зб. 92:2, Зб. 89:1, Зб. 90:9

+ 33:28 Кьрм. 23:9

+ 33:29 Хьн. 15:1, Зб. 32:20,

+ 34:3 Хьн. 14:2, Хьн. 19:22, Хьн. 13:12

+ 34:4 Хьн. 12:7, Хьн. 50:24, ККъ. 3:27

+ 34:6 Ягьд. 1:9

+ 34:7 ККъ. 31:2

+ 34:8 Кьрм. 20:29

+ 34:9 Кьрм. 27:18, Кьрм. 27:23,

+ 34:10 Эхкъ. 33:11