# Пак Калам

Институт перевода Библии

## Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

### Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


Рут

Эстер

Юнус


Рут


Эстер


Юнус пайгъамбар


Библиядин таржумайрин институт


Москва


2010


Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


(лезги чӀалал)


Таржумачи: Арбен Къардаш


Редактор: Седакъет Керимова


Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер агъадихъ галай адресдиз ракъурун тIалабзава:


ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-158-3

© Институт перевода Библии, Москва, 2010


СИФТЕ ГАФ

Играми кӀелзавайди,

Куь вилик Къадим Икьрардик акатзавай Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар ква. Къадим Икьрар, месигьдарриз адет хьанвайвал, чувуд халкьдин пак каламдиз лугьузвайди я. Къадим Икьрар гьар жуьре авторри кхьенвай 39 ктабдикай ибарат хьанва. ЧӀехи пай чувуд чӀалал кхьенва. Бязи паяр 3000 йис идалай вилик кхьенвайбур я. Къадим Икьрардик тарих, къанун, шиират, арифдаррин насигьатар ва къвезвай девирдикай веревирдер авай ктабар акатзава. Ихьтин жуьреба-жуьревилиз килиг тавуна, и ктабриз уртах са тема ава: чувуд халкьдихъ галаз авай рафтарвиле Аллагьди ийизвай гьерекатар. Адан мурад вири халкьариз нуьсрет гун ва инсанри имандалди ва табийвилелди жаваб гун я. Къадим Икьрарди ЦӀийи Икьрардихъ галаз санал Ктабрин ктаб тир Библия тешкилзава. Ам дуьньяда асиррай асирралди виридалайни гзаф кӀелай ва кӀелзамай ктаб яз ама.

Библиядин таржумайрин институтди чеб ЦӀийи Икьрардик акатзавай ктабар тир Маркалай ва Лукадилай атай Шад Хабарар, МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀук ва Илчийрин Крар чапдай акъуднава. Идалайни гъейри, Библиядиз талукь гьикаяяр авай ва гьар са гьикая кьилдин дигай гзаф рангарин шикилдалди чӀагурнавай «Библиядин шикилар» ктабни акъуднава. И ктаб гьам аялриз, гьамни чӀехибуруз Библиядин вакъиайрихъ галаз таниш жедай хъсан такьат я.

И изданиеда гьатнавай пуд ктаб акьван чӀехибур туш. Абур Библиядин ктабрин арадай вилив техвей хьтин къекъуьнар авай сюжетрин хцивилелди хкатна аквазва. Абур Библиядин таржумайрин институтди Къадим Икьрардай лезги чӀалаз элкъуьрнавай сифтегьан ктабар я. Абуру чи эрадал агакьдалди XI-асирдилай V-асирдалди чувудрин тарихдин жуьреба-жуьре пуд девир къалурзава. «Рут» ва «Эстер» ктабар Библиядин ктабрин арадай а кардалди хкатна аквазва хьи, абура къалурнавай вакъиайра кьилин роль къугъвазвайди дишегьли я. Таржума редактордин кӀвалахдин жигьетдай мукьуфдивди гъилелай-тупӀалай авунва, чувудрин оригиналдихъ галаз гекъигнава.

Библиядин таржумайрин институтди Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар лезги чӀалаз таржума авунин карда иштиракай таржумачидиз, редакторриз ва гьакӀни и ктаб чапдай акъудуник къуьн кутур ксариз сагърай лугьузва. Лезги кӀелзавайдавай вичин дидед чӀалал Библиядин и ктабар кӀелиз хьунал чун шад я. Чна умудзава хьи, адаз и ктабрай неинки ажаиб вакъиаяр ва гуьзел шиирар, гьакӀни Аллагьдинни инсанрин рафтарвиликай дерин гьакъикъат жагъида.

Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер агъадихъ галай адресдиз ракъурун тӀалабзава: Институт Перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт. а/я 360.

Библиядин таржумайрин институт

### Рут

#### Рут

Рут


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


Рут


Гьахьун

«Рут» ктаб чувуд халкьдин яргъал дегьзамандикай я. Ана къалурнавай вакъиайра иштиракзавай ксарин арада гьалтзавайбур, адет яз, тарихдин кьисайра гьалтдай ксар – пачагьар, сердерар, пайгъамбарар туш. Ана кьилдин къуватлу гьукумат авачир девирда ва гьар са инсанди чан аламукьун патал чӀехи жафа чӀугун лазим къвезвай заманда чпин зегьметдалди яшамиш жезвай адетдин инсанри иштиракзава. Чи эрадал къведалди кьвед лагьай агъзур йисан эхирда чувудрин уьмуьр гьа ихьтинди тир. Кашак, къунши халкьарин чапхунвилерик акатуникай чеб хуьдай са мумкинвални абуруз авачир.

Чувуддик гъуьлуьк хьайи, амма вич чувудрикай тушир Рут тӀвар алай жегьил дишегьлиди, гьа вахтарин къайдайриз аксивал авун яз, гъуьл кьейидалай кьулухъ вичин къаридихъ галаз амукьун кьетӀзава. Им, гьи патахъай килигайтӀани, адетдинди тушир кам тир. Сад лагьайди, а чӀавуз хендедаяр чпин къарийрихъ галаз амукьдай адет авачир. Кьвед лагьайди, Рутан къари яшамиш хьайи чилел гзаф къати каш авай. Пуд лагьайди, Рут, миллетдал гьалтайла, маабви тир. Маабвияр, лагьайтӀа, чувудрин душманар язвай. Ихьтин викӀегь камунилай гуьгъуьниз Рутан кьисмет вилив техвей жуьреда дегиш жезва. Эхирни адакай чи эрадал къведалди XI-асирда чувудрин вири тайифаяр вичин гьукумдик сад авур ва вичин къуватлу пачагьлугъ арадал гъайи чувуд пачагьдин чӀехи баде хьана.

#### 1


Рута вичин къари гадарзавач

1Исраил гьакимри идара ийизвай йикъара уьлкведа каш гьатна. Ягьудиядин Бетлегьемдай тир са кас вичин пабни кьве хва галаз Маабдин чилерал яшамиш жез фена. 2А касдин тӀвар Элимелек, адан папан тӀвар Наъми, адан рухвайрин тӀварарни Махлан ва Килиан тир; абур Ягьудиядин Бетлегьемда авай эфратайрин тухумдай тир. Абур Маабдин чилерал атана, гьана амукьнай. 3Наъмидин гъуьл Элимелек кьена. Наъми вичин кьве хва галаз амукьна. 4Рухвайри чпиз маабви папар гъана, абурукай садан тӀвар Арфа, муькуьдан тӀварни Рут тир. Абур ана са цӀуд йисуз кьван яшамиш хьайидалай 5гуьгъуьниз Наъмидин кьве хвани Махланни Килиан кьена; Наъми рухваярни гъуьл амачиз амукьна. 6Ада вичин сусарни галаз Маабдин чилерилай туна, элкъвена хъфин кьетӀна, вучиз лагьайтӀа Маабдин чилерал адаз Реббиди Вичин халкьдал кьил чӀугуна ва адаз фу гана лагьай ван хьана. 7Наъми вич яшамиш жезвай чкадай экъечӀна, адахъ галаз кьве свасни хъфена. Ягьудиядин чилел хкведай рехъ кьуна физвайла, 8Наъмиди вичин сусариз лагьана: «Куьн гьар сад жуван дидедин кӀвализ ахлад. Куьн зи кьейибурухъ галазни захъ галаз гьикьван хъсандиз рекье фенатӀа, къуй Реббидини квез гьакьван хъсанвал авурай. 9Къуй Реббиди квез гьар садаз жуван гъуьлуьн кӀвале ферикъат чка жагъидайвал авурай!» Ада сусариз теменар гана, амма абур къагьардалди шехьна. 10Абуру лагьана: «Ваъ, чун вахъ галаз ви халкь авай чкадиз хкведа». 11Амма Наъмиди лагьана: «Ахлад, зи рушар; куьне захъ галаз хтана вучда? Захъ мад рухваяр авач кьван, абурукай квез гъуьлер жедайвал. 12Ахлад, зи рушар, хъвач; вучиз лагьайтӀа зун гъуьлуьз хъфин патал кьуьзуь я. Эгер за „захъ гьахьтин умуд ава“ лагьайтӀани, гьатта къенин йифиз зун гъуьлуьхъ галаз хьана, ахпа рухваяр хайитӀани, 13мегер абур чӀехи жедалди квез акъвазиз кӀанзавани? Квевай гьакьван гежел вегьена, гъуьлуьз техъфена акъвазиз жедани? Ваъ, зи рушар, куь дердини зун акӀажарзава; вучиз лагьайтӀа зун Аллагьдин гъили янава». 14Абур мад къагьардалди шехьна. Ахпа Арфа вичин къаридихъ галаз чара хьана, Рут амукьна. 15Наъмиди Рутаз лагьана: «Ингье, ви кьелитӀ вичин халкьдин, вичин аллагьрин патав хъфена; ви кьелитӀдин гуьгъуьналлаз жувни ахлад»[+]. 16Амма Рута лагьана: «Вун туна, хъфиниз зун мажбур ийимир; амма, вун гьиниз фейитӀа, зунни гьаниз фида, вун гьина яшамиш хьайитӀа, зунни гьана яшамиш жеда; ви халкь зи халкь я, ви Аллагь зи Аллагь я; 17Вун гьина кьейитӀа, зунни гьана рекьида ва гьана кучудни ийида. ГьакӀ тахьайтӀа, Аллагь заз къалум хьурай; анжах тек са ажалди зун вахъ галаз чара ийида».


Бетлегьемдиз хтун

18Наъмиди, вичихъ галаз хтун Рута кӀевелай кьетӀнавайди акурла, ам чӀалал гъунар акъвазарна. 19Гьа икӀ, абур кьведни Бетлегьемдал кьван хтана. Бетлегьемдиз гьахьайла, вири шегьердик гьерекат акатна, инсанри хабар кьаз хьана: «Им Наъми яз тахьуй гьа?» 20Наъмиди абуруз лагьана: «Заз Наъми[*] лугьумир, заз Мара[*] лагь, вучиз лагьайтӀа заз къудратлу Вири Вичин Гъилевайда чӀехи хажалат ганва. 21Зун инай гьал-агьвал аваз фенай, амма Реббиди зун кьулухъди ичӀи гъил гваз хкана. Заз Наъми лугьумир, Ребби заз акси хьанва, Вири Вичин Гъилевайда заз туькьуьлвилер ракъурнава». 22Гьа икӀ, Маабдин чилерилай атанвай Рутни галаз, Наъми мух гуьдай йикъарин сифте кьилера Бетлегьемдиз хтана.

#### 2


Баазан къайгъударвал

1Наъмидихъ гъуьлуьн патай са мукьва-кьили авай, ам вилик-кьилик квай кас тир, вич Элимелекан тухумдай яз, адан тӀвар Бааз тир[+]. 2Маабви Рута Наъмидиз лагьана: «Къала зун са никӀиз фин, белки, кьисмет хьайи са регьимлуда тур мухан кьилер кӀватӀ хъийин за». Наъмиди лагьана: «Алад, чан руш». 3Рут фена агакьайла, ада гвен гуьзвайбурун гуьгъуьналлаз кьилер кӀватӀиз хьана. НикӀин и пад Элимелекан тухумдай тир Баазанди яз хьана. 4Ингье, Бетлегьемдай Бааз атана гвен гуьзвайбуруз лагьана: «Ребби квез куьмек хьурай!» Абуру адаз лагьана: «Реббиди вазни бахтар гурай!»[+] 5Бааза гвен гуьзвай итимрин кьилел акъвазарнавай касдиз жузуна: «И жегьил дишегьли нинди я?» 6Гвен гуьзвайбурун кьилел акъвазарнавайда жаваб гана лагьана: «И жегьил дишегьли маабви я, ам Наъмидихъ галаз Маабдин чилерилай хтанвайди я. 7А дишегьли, „за гвен гуьзвайбурун гуьгъуьналлаз цуьлерин арайрай мухан кьилер кӀватӀ хъийин ман“ лагьана, атана, пакамалай икьван чӀавалди гьа ина ава; исятда ам кумадик са тӀимил ял ягъиз фенва». 8Бааза Рутаз лагьана: «Яб це, чан руш, кьилер кӀватӀиз маса никӀел фимир, я инайни хъфимир, анжах ина зи къаравушрихъ галаз амукь; 9Къуй ви вилик абуру гуьзвай ник хьурай, вун гьабурун гуьгъуьнаваз алад. Ингье, за зи лукӀариз вак кягъ тавун буйругънава. Яд кӀан хьайила, къапарин патав фена, зи лукӀари гьинай яд къачузватӀа, гьанай хъухъ». 10Рута метӀерал акъвазна, икрамна, Баазаз лагьана: «Зун маса чилерилай атанвайди ятӀани, вуна зун хъсандиз кьабулна. Ви патай за жуваз ихьтин хъсанвал квелди къазанмишна?» 11Бааза адаз жаваб гана, лагьана: «Ви итим кьейила, вун ви къаридив гьикӀ эгечӀнатӀа заз ван хьана, вун, ви буба туна, диде туна, ватан туна, ваз течидай халкьдик акахьна. 12Къуй Реббиди ваз и кардай регьимвал авурай! Вун Вичин луварик ферикъат жез кӀанз атанвай Реббидин, Исраилдин Аллагьдин патай ваз ацӀай пай гурай!»[+] 13Рута лагьана: «Къуй зун ви вилик регьимдик кваз хьурай, я агъа! Вуна заз сабур гана. Зун ви гьич са лукӀракни квайди туштӀани, вун зи рикӀикай хабар кьуна захъ галаз рахана». 14Фу недай чӀав хьайила, Бааза адаз лагьана: «Инал ша, фу неъ, жуван фан кӀус цурудик кягъа». Рут гвен гуьзвайбурун патав ацукьна. Бааза адаз калар гана; Рут тӀуьна тух хьана; калар амукьни авуна. 15Рут мад кьилер кӀватӀун патал къарагъна. Бааза вичин лукӀариз буйругъ яз лагьана: «Къуй ада цуьлерин арайрайни кӀватӀрай, адан хатур хамир[+]. 16Цуьлерикайни кьилер хкудиз ая, гьабурни адаз тур, къуй ада вичиз кӀватӀрай, адаз экъуьгъмир».


Рутан къариди чпин крар Аллагьди къилиз акъудзавайди кьатӀузва

17Гьа икӀ няни жедалди Рута мухан кьилер кӀватӀиз хьана, кӀватӀайбур гатана, са эфа[*] кьван мух хьана. 18Мухни къахчуна, ам шегьердиз хъфейила, къаридиз Рута кӀватӀнавай мух акуна. Рута, къвалакай хкудна, вичи тӀуьр калрикай амукьай пай къаридиз гана. 19Къариди адаз лагьана: «Вуна кьилер гьинай кӀватӀна, гьина кӀвалахна? Вун кьабулайдаз бахтар гурай!» Рута къаридиз нин никӀе кӀвалахнатӀа малумарна лагьана: «За къе кӀвалахай никӀин иесидин тӀвар Бааз я». 20Наъмиди вичин сусаз лагьана: «Вичин регьимдикай я чан алайбурни, я кьейибурни хкуд тавур адалай Ребби рази хьурай!» Наъмиди Рутаз лагьана: «А кас чи мукьвади я; ам чи мирес я». 21Маабви Рута лагьана: «Ада заз „гвен гвена куьтягь жедалди зи лукӀарихъ галаз хьухь“ лагьана». 22Наъмиди вичин свас Рутаз лагьана: «ГьакӀ хъсан я, чан руш, вун адан къаравушрихъ галаз жеда, маса никӀел фин хьана ви намусдик хкуьрдайвал жедач». 23Гьа икӀ, ам Баазан къаравушрихъ галаз хьана, мухан гвенни къуьлуьн гвен куьтягь жедалди ам кьилер кӀватӀиз ва къаридихъ галаз яшамиш жез хьана.

#### 3


Рутан тӀалабун

1Садра Рутан къари Наъмиди сусаз лагьана: «Чан руш, ваз хъсан жедайвал, далу ядай са кас авай чка жагъуриз жедачни? 2Ангье, вун вичин къаравушрихъ галаз хьайи чи мукьва-кьили Бааз. Къе йифиз ада ратӀал мух гарал вегьидайвал я. 3Чин-гъил чуьхуьх, атир ягъа, жувал гуьрчег парталар алукӀ ва ратӀал алад, амма Бааза тӀуьна-хъвана куьтягьдалди жув адаз къалурмир. 4Ам къаткудай чӀавуз, гьи чкадал ксудатӀа, чира; гьа чӀавуз фена, адан кӀвачерилай яргъан алудна, гьанал къаткук. Вуна вуч ийидатӀа, ада ваз лугьуда». 5Рута къаридиз лагьана: «За вири вуна лагьайвал ийида». 6Ада, ратӀал фена, къариди вичиз вуч авун буйругънатӀа, вири гьакӀ авуна. 7Бааза тӀуьна, хъвана, вичин рикӀ шадарна, фена цуьлерин таядин къвалав ксун патал ярх хьана. Рутни вич таквадайвал фена, яргъан алудна, адан кӀвачеривай ярх хьана. 8Йифен кьулариз Бааз къудгъун хьана, ада кьил хкажна. КилигайтӀа, адан кӀвачеривай са дишегьли ярх хьанва. 9Бааза адаз лагьана: «Вун вуж я?» Дишегьлиди жаваб гана: «Зун Рут я, ви лукӀ; ви лувакай жуван лукӀраз далда ая, вучиз лагьайтӀа вун мирес я зи». 10Бааза лагьана: «Ваз Реббиди бахт гурай, чан руш! И ви эхиримжи кар вуна виликандалайни хъсандиз авуна, вучиз лагьайтӀа вун я кесиб, я девлетлу жегьил итимрихъ къекъвез фенач. 11Гьа икӀ, чан руш, кичӀе жемир; вуна вуч лагьайтӀани, за гьам ийида, вучиз лагьайтӀа вири зи халкьдиз вун эдеблу дишегьли тирди чизва. 12Зун ви мирес хьун гьакъикъат ятӀани, амма ваз залайни талукь мирес ава. 13И йиф гьа инал акъуд хъия; пака ада вахъ галаз алакъалу везифаяр тамамарайтӀа, хъсан я; къуй ада гьакӀ авурай; эгер кьабулиз кӀан тахьайтӀа, вун за кьабулда. Чи кьилел Ребби ала! Пакама жедалди ксус». 14Рут пакама жедалди адан кӀвачерив ксана, ам чеб сад садаз таквадайвал, экв тахьанмаз фад къарагъна. Бааза лагьана: «Дишегьли ратӀал атай чӀал садазни чир тахьурай». 15Ада Рутаз мад лагьана: «Къала кван вал алай шаршав инихъ ая, ам ахъайна яхъ». Рута шаршав ахъайна кьуна, Бааза адаз ругуд уьлчме мух гана, мух адан кӀулал эцигна, вич шегьердиз фена. 16Рут вичин къаридин патав хтана. Къариди адаз лагьана: «ГьикӀ хьана, чан руш?» Рута вичиз а касди вуч авунатӀа вири къаридиз ахъайна. 17Ва лагьана: «И ругуд уьлчме мух заз гьада гана ва лагьана: „Жуван къаридин патав ичӀи гъиливди хъфимир“». 18Къариди лагьана: «И кар квелди куьтягь жедатӀа чир жедалди акъваз, чан руш; вучиз лагьайтӀа а кас, къе гъилевай кар куьтягь тавунмаз, секин жедач».

#### 4


Къаридин бахт

1Гьа чӀавуз Бааз шегьердин варарив фена гьанал ацукьнавай. Вичикай ратӀал Бааз рахай муькуь мирес адан патавай алатна физвай. Бааза адаз лагьана: «Ша, дуст-кас, инал ацукь». Ам атана ацукьна. 2Бааза шегьердин агъсакъалрикай цӀуд касдиз эверна лагьана: «Инал ацукь». Абур ацукьна. 3Бааза миресдиз лагьана: «Маабдин чилерилай хтанвай Наъмиди чи стха Элимелеказ талукь чил маса гузва. 4За ви япара цун кьетӀна: инал ацукьнавайбур, зи халкьдин агъсакъалар алай чкадал а чил къачу. Къачуз кӀанзаватӀа, къачу; къачуз кӀанзавачтӀа, лагь, заз чир хьурай; вучиз лагьайтӀа валай гъейри къачудай талукь мирес авач, зун валай гуьгъуьниз я». А касди лагьана: «За къачузва»[+]. 5Бааза лагьана: «Вуна Наъмидивай чил къачудайла, кьейидан паб маабви Рутал эвленмиш хьун герек жезва, аял хьайила, чил гьадаз хъжеда ва кьейидан тӀвар кӀвачел ахкьалтда»[+]. 6Талукь миресди лагьана: «Жуван мулк чукӀур тавун патал, завай Рут къахчуз жедач; ам жува къахчу, вучиз лагьайтӀа завай жезвач». 7Эвелдай Исраилда чил къачудайла ва я дегишардайла, кар тестикьарун патал ихьтин адет авай: сада вичин кӀвачин къаб алудна муькуьдаз гудай[+]. 8Талукь миресди Баазаз лагьана: «Жува къачу». Ада вичин кӀвачелай алудна. 9Бааза агъсакъалризни вири халкьдиз лагьана: «За Наъмидивай Элимелеканни, Килиананни, Махланан вири чилер къачузвайвилин шагьидар гила куьн я. 10Мулк кьейидан хизандин кӀвачихъ галамукьун патал ва адан тӀвар адан стхайрин арадани ам хайи шегьердани рикӀел хьун патал, за гьакӀни Махланан хендеда маабви Рутни жуван пабвиле къахчузва; куьн къе и кардин шагьидар я»[+]. 11Варарив гвай вири халкьди ва агъсакъалри лагьана: «Чун шагьидар я; къуй Реббиди ви кӀвализ гьахьзавай паб Исраилдин рухваяр хайи Рахилни Леа[*] хьтинди авурай; Эфратада вахъ девлетар хьурай; Бетлегьемдани ви тӀвар машгьур хьурай;[+] 12Реббиди ваз и жегьил дишегьлидикай гудай несилди ви хизан Тамара Ягьудаз хайи Пересан хизан хьтинди авурай!»[+]


Рутакай Давуд пачагьдин чӀехи диде жезва

13Бааза Рут къахчуна, адакай Баазан паб хьана. Абур санал хьана, Реббиди гана Рут кӀвачел залан хьана, ада хва хана[+]. 14Дишегьлийри Наъмидиз лугьуз хьана: «Шукур хьурай Реббидиз, вун мирес-варис амачиз тун тавур! Къуй адан тӀвар Исраилда машгьур хьурай! 15Адакай ваз экв аквада ва ваз кьуьзуь кьилихъди адакай даях жеда, вучиз лагьайтӀа ваз ам вун кӀанзавай, ирид хцелайни хъсан суса хана». 16Наъмиди а аял къачуна, къужахда кьуна хвена, адаз тербия гуз хьана. 17Къуншийри аялдиз тӀвар гана абуру лугьузвай: «Наъмидиз хва хьанва», адал Абид тӀвар эцигна. Ам Давуд пачагьдин буба Ишаян буба тир. 18[•]Ингье Пересан тухум: Пересалай Гьесран хьана;[+] 19Гьесраналай Рам хьана; Рамалай Аминадаб хьана; 20Аминадабалай Нахшун хьана; Нахшуналай Салман хьана;[+] 21Салманалай Бааз хьана; Баазалай Абид хьана; 22Абидалай Ишай хьана; Ишаялай Давуд пачагь хьана.

### Эстер

#### Эстер

Эстер


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Гьахьун


Эстер


Гьахьун

«Эстер» ктабда чи эрадал къведалди V-асирда кьиле фейи вакъиайрикай кхьенва. Жезвай гьерекатар Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан а вахтара виридалайни къуватлу пачагьлугъ яз хьайи Персиядин империядин меркезда кьиле физва. Ктабда къалурнавай вакъиаяр жедалди тахминан вишни яхцӀурни цӀуд йис вилик, Исраил Бабилдин пачагьлугъди кьурдалай гуьгъуьниз чувудар гужуналди Месопотамиядиз (гилан Иракдиз) куьчарнай. Амма VI-асирдин сифте паюна Бабил вич персери кьунай, ва чувудар Персиядин пачагьлугъдин гьукумдик акатнай. Са тӀимил вахтунилай абуруз ватандиз хъфидай ихтияр ганай, амма хъфидайбур тӀимил хьана. ГьикӀ лагьайтӀа, «Эстер» ктабда авай вакъиаяр кьиле физвай V-асирда чувудар Персиядин пачагьлугъдин вири пипӀера, гьа жергедай яз, адан меркездани яшамиш жезвай.

Мардахай лугьудай чувуд вичин имидин руш Эстерни галаз меркезда яшамиш жезвай. Са кьадар вахт алатайла, Эстер пачагьдин гьаремдиз къачуна ва ахпа адакай пачагьдин паб хьана. ЯтӀани аламатдин вакъиаяр са идалди куьтягь хьаначир, абур анжах гатӀун жезвай. Эстер вичин чувуд халкь терг хьунин хаталувиликай къутармиш ийидай касдин везифаяр кьилиз акъуддай дережадиз акъатна. Ктабда садрани «Аллагь» гаф гьалтзавач, амма им Аллагь ктабда авач лагьай чӀал туш. Чувудрин кьилел хаталувал вучиз атайди тиртӀа, ктабда къулурнавайвал рикӀел хкун бес я: Эстеран имидин хва Мардахая, Аллагьдин весиятдал амал авун яз, персерин везирдин вилик метӀерал акъвазна икрам авуникай кьил къакъудна. И карди вири чувуд халкь терг авунал гъун мумкин тир, амма аламатдин жуьреда и халкь вичин душманрал гъалиб жедайвал хьана.

#### 1


Персиядин пачагьдин гьукум ва мал-девлет

1Ибур Ахашвереша[*] – Гьиндистандилай Кушдал[*] кьван авай вишни къанни ирид вилаятдал агъавал ийизвай – пачагьвал ийизвай йикъар тир[+]. 2Адан тахт Шушан къеледа авай. 3Вичи пачагьвал ийизвай пуд лагьай йисуз ада вичин вири гьакимар, къуллугъчияр, Персиядин ва Мидиядин кьушунрин кьилин сардарар, ва вичин вилаятрин чӀехибур патал гзаф йикъара давам хьайи дем кьиле тухвана. 4Ада вишни кьудкъад йикъан къене вичин пачагьлугъдин зурба девлет ва вичин къудратдин гурлувални нурлувал къалурна. 5И йикъар куьтягь хьайила, Шушан къеледа авай халкь патал, чӀехидалай гъвечӀидал кьван вири кӀватӀна, ада пачагьдин имаратдин багъда ирид йикъан дем кьиле тухвана. 6Лацу чар хьтин ва якъутдин ранг алай сун парчаяр назнази къирдин ва туьнт яру парчадин цӀилералди ялна чӀугунвай, абур мармардин гуларикай гимишдин гьалкъайралди галкӀурна куьрснавай. Чиле къацу рангунин къванни мармар тунвай, седефдалди ва чӀулав рангунин къванералди чӀагурнавай кьакьан майдандал алай ацукьдай чкаяр къизилдикайни гимишдикай тир. 7Хъвадай затӀар къизилдин жуьреба-жуьре къапара аваз гузвай; пачагьдин чехирни гзаф авай, ам пачагьдин жумартвилиз кутугайди тир. 8Хъвадайди алагъ-салагъдалди хъвазвай, садани хъун мажбурзавачир, вучиз лагьайтӀа атанвай гьар садаз кӀандайвал ая лагьана пачагьди вичин кӀвале къуллугъзавайбуруз эмир ганвай.


Пачагьдиз вичин папакай хъел къвезва

9Пачагьдин паб Астинани пачагь Ахашверешан кӀвале дишегьлияр патал дем кьиле тухвана. 10Ирид лагьай юкъуз, пачагьдин рикӀ чехирдикди шад хьанвайла, ада вичиз къуллугъзавай ирид хесисдиз[*] – Мегьуманаз, Бизтадиз, Харбонадиз, Бигтадиз, Абагтадиз, Зетараз ва Каркасаз –[+] 11вичин паб Астин кьилел тажни алаз вичин вилик гъваш лагьана буйругъна. Адаз вичин папан иервал халкьаризни гьакимриз къалуриз кӀанзавай, вучиз лагьайтӀа ам гзаф гуьзелди тир. 12Амма хесисрив вугана агакьарай буйругъ пачагьдин паб Астина хъиляй кьилиз акъуднач. Пачагьдиз гзаф пис хъел атана, адан чанди цӀай кьуна. 13Пачагьди килигдай акьуллу ксарал меслят гъана, вучиз лагьайтӀа пачагьди вичин крар виридан вилик, къанун ва ихтиярар чидайбуруз аквадайвал ийизвай. 14А чӀавуз адан лап мукьув гвайбур Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемухан тир. Абур Персиядин ва Мидиядин ирид гьаким, пачагьдин чин аквазвайбур ва пачагьлугъда вилик жергеда ацукьнавайбур тир. 15Пачагьди гьабурувай жузуна: «Хесисрив вугана агакьарай Ахашвереш пачагьдин гаф кьилиз акъуд тавунай пачагьдин паб Астиназ къанундалди вуч авун лазим я?» 16Мемухана пачагьдинни гьакимрин вилик лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ви паб Астин анжах са ви вилик тахсирлу туш, ам вири гьакимрин виликни, ви вири вилаятра авай вири халкьарин виликни тахсирлу я; 17вучиз лагьайтӀа ви папа авур кардикай вири папариз ван жеда, абуруни чпин итимар кваз кьан хъийидач ва лугьуз жеда: „Ахашвереш пачагьди вичин вилик вичин паб Астин гъваш лагьанайтӀани, ам атаначир“. 18Пачагьдин папан и кардикай ван хьайи Персиядин ва Мидиядин гьакимрин папарини гила ви гьакимризни гьа гафар лугьуз жеда; папари гьуьрмет тахъвурла, итимар ажугълу жеда. 19Вуна гьахълу яз гьисабзаватӀа, мад дегиш техъжедай къарар акъудайтӀа ва Персиядинни Мидиядин къанунда Астин мад ви вилик эхкъечӀ тавунин, пачагьдин папан дережа вуна гьадалайни иер маса дишегьлидив вахгунин гьакъиндай кхьин хъуртӀа жедачни[+]? 20Пачагьлугъ гьикьван чӀехиди ятӀани, ви къарардикай адан вири вилаятар тирвал гьар садаз ван хьайи чӀавуз вири папари чпин гъуьлериз чӀехидалай гъвечӀидалди виридаз гьуьрмет ийиз жеда»[+]. 21И гаф пачагьдизни гьакимриз кӀандайди хьана; пачагьди Мемухана лагьайвал авуна. 22Гьар са итим вичин кӀвале агъа хьун патал ва адан кӀвале адан халкьдин чӀалалди рахун патал пачагьди вичин вири вилаятриз чарар ракъурна. Абур гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди кхьенвайбур тир.

#### 2


Пачагь цӀийи папахъ къекъвезва

1Ахашвереш пачагьдин хъел алатайдалай гуьгъуьниз, ада Астина вуч авунайтӀа ва адаз къарардалди вуч тайинарнайтӀа рикӀел хкана[+]. 2Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Пачагь, вун сагърай; къуй вун патал жегьил ва иер рушар жагъуррай. 3Къуй вуна вичин гьар са вилаятда жегьил, гуьзел акунар авай рушар Шушан къеледиз кӀватӀунал гуьзчивалдай ксар тайинаррай, а ксари рушар ви папарин хесис Гьегедин гуьзчивилик кутурай ва ада рушарив чпиз ягъдай атирар вугурай. 4Ви вили кьур, хуш хьайи руш къуй Астинан чкадал пачагъдин паб хьурай». И гаф пачагьдиз кӀандайди хьана; ада гьакӀ авунни авуна.


Хкягънавай рушарик чувуд рушни ква

5Шушан къеледа са чувуд авай; ам Яиран хва Мардахай тир, Яиран бан-бубаяр[*] Шимини Къиш Буняминан тайифадай тир. 6Мардахаян бубаяр Бабилдин пачагь Набухаданасара Ягьудиядин пачагь Ягьягьакинахъ галаз гъайи есиррихъ галаз Ярусалимдай куьчарнавайди тир. 7Ам вичин имидин руш Гьадассадин – адаз Эстерни лугьузвай – тербиячи тир, вучиз лагьайтӀа рушаз я диде, я буба амачир. И руш буйдалдини чиналди иер тир. Адан бубани диде кьейи чӀавуз ам Мардахая вичиз рушвиле къачунай. 8Пачагьдин буйругъни къарар малумарай чӀавуз ва Шушан къеледиз Гьегедин гуьзчивилик гзаф рушар кӀватӀзавай чӀавуз Эстерни пачагьдин папарин къаравул Гьегедин гуьзчивилик пачагьдин кӀвализ тухванай. 9Гьегедин вилериз а руш хуш хьана, рушаз адан патай хатурлувал жагъана ва ада рушаз атирар ва адаз тайинарнавай кьван вири тӀуьн-хъун санлай гана, пачагьдин кӀваляй Эстеран патав хьуниз лайихлу тир ирид рушни тайинарна. Ада Эстерни адан къаравушар дишегьлийрин гьаремдин лап хъсан са утагъдиз акъудна. 10Эстера я вичин халкьдикайни, я вичин тухумдикайни са гафни лугьузвачир, вучиз лагьайтӀа Мардахая адаз лугьумир лагьана буйругънавай. 11Эстер гьикӀ ятӀа ва адаз вуч ийизватӀа чирун патал Мардахай гьар юкъуз гьаремдин гъенев къекъведай. 12Гьар са рушаз, адет тирвал, ругуд вацран къене миррадин чӀем, муькуь ругуд вацран къене атирарни ва дишегьлийриз герек маса кишранар ядай. И цӀикьвед варз алатайла, гьар са руш Ахашвереш пачагьдин патав фидай вахт алукьдай. 13Гьаремдай пачагьдин кӀвализ фин патал рушаз вуч кӀан хьайитӀани гудай. 14Няниз руш пачагьдин патав фидай, пакамахъ ам папар авай кӀвализ, хесис Шаашгазан гуьзчивилик хкведай; мад ам пачагьдин патав хъфидачир. Пачагьдиз кӀан хьайитӀа, тӀвар кьуна адаз эвердай.


Эстеракай пачагьдин паб жезва

15Эстера – ам вичиз рушвиле къачур Мардахаян ими Абихайилан руша – пачагьдин патав фидай чӀав алукьайла, папарин къаравул, пачагьдин хесис Гьегеди лагьай затӀарилай гъейри са затӀни вичихъ галаз тухванач. Идалди Эстер вич акурбурун вилик хкаж хьана[+]. 16Гьа икӀ, цӀуд лагьай вацра, яни Ахашвереша пачагьвалзавай ирид лагьай йисан Тебет вацра[*], Эстер пачагьдин кӀвализ, Ахашверешаз къачунай. 17Пачагьдиз вири папарилай гзаф Эстер кӀан хьана, ада амай рушарилай гзаф пачагьдин вилик гьуьрметлувални хатурлувал къазанмишна, пачагьди пачагьвилин таж Эстеран кьилел эцигна ва адакай Астинан чкадал вичин паб авуна. 18Пачагьди вичин вири гьакимар ва къуллугъчияр патал Эстеран гьуьрметдай чӀехи дем кьиле тухвана, вилаятриз кьетӀен кьезилвилер гана ва пачагьдиз хас жумартвилелди савкьватар пайна.


Мардахая хъсанвал ийизва

19Кьвед лагьай гъилерани рушар кӀватӀнавай чӀавуз Мардахай пачагьдин варарал алай. 20Эстера вичин тухумдикай ва вичин халкьдикай, Мардахая адаз буйругънавайвал, гьеле са затӀни лагьанвачир. Мардахаян тербиядик квай чӀавуз хьиз, гилани Эстера Мардахаян лагьайвал ийизвай. 21Мардахай пачагьдин варарал алай вахтунда, пачагьдин имарат хуьзвай кьве хесисдиз, Бигтаназни Терешаз, пачагьдикай хъел атанвай, абуру пачагьдиз къаст авун патал фенд туькӀуьрзавай. 22И кардикай хабар хьайи Мардахая пачагьдин паб Эстераз хабар гана, Эстерани Мардахаян мецелай пачагьдиз лагьана. 23И кар ахтармишна, ам гьакъикъат тирди винел акъатна, Бигтанни Тереш кьведни тарагъаждикай куьрсарна. Мардахая авур и хъсанвиликай пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенай[+].

#### 3


Гьаманак хъел кутазва ва ада чувудар терг авун кьетӀзава

1Идалай гуьгъуьниз Ахашвереш пачагьди Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманан дережа чӀехи авуна, ам чка амайбурулай вине авуна. 2Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавай вирида Гьаманаз икрамиз, адан вилик метӀерал акъваззавай, вучиз лагьайтӀа гьакӀ ая лагьана пачагьди эмир ганвай. Амма Мардахая Гьаманаз икрамзавачир ва метӀерал акъваззавачир. 3Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавайбуру Мардахаяз лугьуз хьана: «Вучиз вуна пачагьдин эмир кьилиз акъудзавач?» 4Абуру гьар юкъуз икӀ лугьузвайтӀани, Мардахая абуруз яб гузвачир. Абуру и кардикай, Мардахай вичин гафунал кӀевиз акъваздатӀа килигун патал[*], Гьаманаз лагьана, вучиз лагьайтӀа Мардахая абуруз вич чувуд тирди хабар ганвай. 5Вичиз Мардахая икрам тийизвайди ва метӀерал акъваз тийизвайди акурла, Гьаман хъилевди ацӀана. 6Гьаманаз са Мардахай телеф авун тӀимил яз акуна; Мардахай гьи халкьдикай ятӀа Гьаманаз лагьанвайвиляй, Гьамана Ахашверешан пачагьлугъда авай вири чувудар, Мардахаян халкь я лагьана, терг авун фикирна. 7Гьавиляй Нисан лугьудай сад лагьай вацра, Ахашвереша пачагьвал ийизвай цӀикьвед лагьай йисуз Гьаманан вилик гьар са вацран ва гьар йикъан гъакъиндай пур, яни чип вегьиз хьана ва и кар цӀикьвед лагьай варз тир Адар вацралди даван хьана[+]. 8Гьамана Ахашвереш пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Ви пачагьлугъдин вири вилаятра халкьарин арада чкӀанвай са халкь ава: а халкьдин къанунарни муькуь вири халкьарин къанунрилай тафаватлу я, а халкьди пачагьдин къанунар кьилиз акъудзавач, вуна и кар икӀ туна виже къведач[+]. 9Эгер ваз гьахълу яз аквазватӀа, а халкь къирмишдай ихтияр це. За ви хазинадиз цӀуд агъзур талант[*] гимишар гуда». 10Чувудриз акси къарар тестикьарун патал пачагьди вичин гъилихъай закӀал галудна чувудрин душман Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманав вугана[+]. 11Пачагьди Гьаманаз лагьана: «А гимишарни а халкь за ви ихтиярда твазва; адаз, ваз вуч кӀан ятӀа, гьам ая». 12Сад лагьай вацран цӀипуд лагьай юкъуз вири мирзейриз эверна, Гьамана буйругъ гайивал, пачагьдин гъилик квай регьберриз ва гьар са вилаятрин кьилел алайбуруз, гьакӀни гьар халкьдин гьакимдиз гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди чарар кхьена; чарар Ахашверешан тӀварцӀелай кхьенвай ва адан закӀалдалди тестикьарнавай[+]. 13Чувудар чӀехидалай гъвечӀидалди, аялар ва дишегьлияр вири са юкъуз, яни Адар[*] вацран цӀипуд лагьай юкъуз рекьикь, рекьидай чкадал гъваш, къирмиш ая ва абурун мулкар тараш ая лагьана кхьенвай чарар чархачийрив вугана пачагьдин вири вилаятриз ракъурна[+]. 14Къарар кхьенвай чар гьар са вилаятда вири халкьар патал къанун яз малумарна, абур и йикъаз гьазур хьун патал гьар са вилаятдиз рекье туна. 15Пачагьдин буйругъ гваз чархачияр тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай. Пачагьдини Гьамана ацукьна чпиз тӀуьнар-хъунарзавай, Шушан шегьерда, лагьайтӀа са гъулгъула гьатнавай[+].

#### 4


Эстера чувудар къутармишун лазим я

1Мардахаяз вуч жедатӀа чир хьайила, ада вичин парталар кукӀварна, ших алукӀна ва вичин кьилелай руьхъ кӀвахна. Ахпа шегьердин юкьвал экъечӀна чӀехи ва туькьуьл сузадалди шехьиз-гьарайиз хьана. 2Ам анжах пачагьдин тавханадин варарив кьван атана, вучиз лагьайтӀа ших алаз пачагьдин варариз гьахьдай ихтияр авачир. 3Пачагьдин буйругъни къарар агакьай гьар са вилаятда ва чкада вирина сад хьиз чувудрин чӀехи йикь-шуван авай, абуру сивер хуьз, шехьиз суза ийизвай; гзафбур патал шихни руьхъ мес хьанвай. 4Эстеран къаравушарни адахъ гелкъвезвай хесисар атана ва адаз ихтилатна, пачагьдин папак чӀехи къалабулух акатна. Мардахая вичин ших алудна адан чкадал алукӀун патал Эстера адаз парталар ракъурна, амма Мардахая къачунач. 5ИкӀ хьайила Эстера вичихъ пачагьди гилигнавай са хесисдиз, Гьатахаз, эверна ва ам Мардахаян кьилив и хьанвай кар вуч ятӀа ва вучиз хьанвайди ятӀа чирун патал ракъурна. 6Гьатах пачагьдин тавханадин варарин вилик квай шегьердин майдандал Мардахаян патав фена. 7Мардахая адаз вуч хьанватӀа ихтилатна, Гьамана пачагьдин хазинадиз чувудар терг авунай гуда лагьана хиве кьунвай гимишрин кьадардикайни лагьана[+]. 8Эстераз къалурун патал ва адаз вири чир хьун патал чувудар терг авунин гьакъиндай Шушанда чукӀурнавай къарар кхьенвай чарни Мардахая адав вугана. Ада Эстераз пачагьдин патав фена адаз регьимлу хьухь лугьуз минет авун ва жуван халкьдин патахъай лугьун буюрмишна[+]. 9Гьатаха, хтана, Эстераз Мардахаян гафар хълагьна. 10Эстера Гьатах Мардахаяз икӀ лугьун патал мад ракъур хъувуна: 11«Пачагьдин къуллугъчийриз ва пачагьдин вири вилаятра авай халкьариз чизва хьи, эвер тавуна пачагьдин тавханадин къенепатан гьаятдиз гьахьай гьар садаз, гьам итимдиз, гьамни дишегьлидиз, авайди са дуван я – ажал; анжах пачагьди вичин къизилдин аса нел яргъи авуртӀа, гьам чан аламаз амукьда. Заз пачагьди эвер тавуна та къанни цӀуд югъ хьанва». 12Эстеран гафар Мардахаяв ахгакьарна. 13Мардахая Эстераз жаваб яз лагьана: «Пачагьдин кӀвале вири чувудрикай тек са вун къутармиш жеда лагьана фикирмир. 14Эгер вун ихьтин вахтунда кис хьайитӀа, чувудриз азадвални гужарикай хкатун маса чкадай къведа, вунни ви бубадин кӀвал телеф жеда. Низ чида, белки, гьа ихьтин вахт патал вун пачагьдин дережадив агакьнавайди ятӀа?» 15Эстера Мардахаяз жаваб яз лагьана: 16«Алад, Шушандавай кьван вири чувудар кӀватӀа ва зи хатурдай сивер хуьх, пуд юкъуз я немир, я хъвамир, гьам йифизни, гьам юкъузни. За зи къаравушарни галаз сив хуьда, ахпа зун, къанундиз акси кар ятӀани, пачагьдин патав фида; кьейитӀа, рекьида». 17Мардахая, фена, вичиз Эстера вуч буйругънатӀа, гьакӀ авуна.

#### 5


Эстера кутугай ара жагъурзава

1Пуд лагьай юкъуз Эстера пачагьдин папаз хас жуьреда алукӀна, ам пачагьдин кӀвалин къенепатан гьаятда, пачагьдин тавханадин вилик акъвазна; а чӀавуз пачагь вичин кӀвале вичин тахтуна, кӀвализ гьахьдай ракӀарин къаншарда ацукьнавай[+]. 2Пачагьдиз гьаятда акъвазнавай вичин паб Эстер акурла, адаз пачагьдин вилера регьим аваз жагъана. Пачагьди вичин гъилевай къизилдин аса Эстерал яргъи авуна, Эстера, атана, асадин кьилик хкӀуна[+]. 3Пачагьди адаз лагьана: «Ваз вуч кӀанзава, Эстер-ханум? Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, за гьамни гуда»[+]. 4Эстера жаваб гана: «Пачагь, вун сагърай; эгер ваз хъсан яз акуртӀа, вун къе за ваз гьазурнавай деминиз Гьаманни галаз атанайтӀа заз кӀандай». 5Пачагьди лагьана: «Эстера лагьайвал авун патал, тадиз Гьаманан патав алад». Пачагь Гьаманни галаз Эстера гьазурнавай деминиз атана. 6Чехир хъвадайла, пачагьди Эстераз лагьана: «Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъудда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни кьилиз акъудда». 7Эстера жаваб яз, лагьана: «Ингье зи мурад, ингье зи тӀалабун: 8Эгер ви патай заз хатур аватӀа ва эгер ваз зи мурадни зи тӀалабун кьилиз акъудиз кӀанзаватӀа, вун пака Гьаманни галаз за квез кьведазни гьазурнавай деминиз атанайтӀа кӀандай, пачагь, вун сагърай, за зи мурадни пака лугьуда»[+]. 9А юкъуз пачагьдин папан кӀваляй Гьаман шад яз ва руьгь кӀубан яз экъечӀна. Амма адаз пачагьдин имаратдин варарин вилик Мардахай акурла ва ам къарагъ тавурди, гьич чкадилайни юзун тавурди акурла, Гьаман Мардахаякай атай хъилев ацӀанай[+].


Гьаманан фенд

10ЯтӀани Гьаман кӀевиз акъвазна. Ам вичин кӀвализ хтайла, ада вичин дустариз ва вичин паб Зерешаз эвериз ракъурна[+]. 11Гьамана абуруз вичин девлетдикай, вичиз гзаф рухваяр авайдакай ва вичин дережа пачагьди гьикӀ хкажнайтӀа, вич гьакимрилайни, пачагьдин къуллугъчийрилайни гьикӀ виниз акъуднайтӀа, ихтилатна[+]. 12Гьамана лагьана: «Пачагьдин паб Эстерани вичи гьазурай деминиз пачагьдилайни залай гъейри мад садазни эвернач; заз адан патав пачагьдихъ галаз пакани эвернава. 13Амма заз пачагьдин варарал алай чувуд Мардахай аквазмай кьван гагьда, вири и крар тӀимил яз аквазва». 14Адан паб Зерешани адан дустари адаз лагьана: «Къуй яргъивилел яхцӀурни цӀуд кьуьнт алай тарагъаж гьазуррай, пакамахъ пачагьдиз лагь, а тарагъаждикай Мардахай куьрсдайвал; гьа чӀавуз пачагьни галаз шаддиз деминиз алад». И меслят Гьаманаз бегенмиш хьана ва ада тарагъаж гьазурна[+].

#### 6


Гьаман Мардахаяз гьуьрмет авуниз мажбур жезва

1И йифиз Аллагьди пачагьдивай ахвар къакъудна ва ада вичин кӀвалахар къейд ийизвай ктаб гъун буйругъна; а ктабда авай кхьинар пачагьдиз кӀелна[+]. 2Анай Ахашвереш пачагь яна рекьинин фенд тӀуькӀуьриз кӀан хьайи, чпи пачагь авай кӀвалин рак хуьзвай кьве хесисдикай, Бигтанакайни Терешракай, Мардахая гьикӀ хабар ганайтӀа кхьенваз жагъана[+]. 3Пачагьди жузуна: «И кардай Мардахаяз гьихьтин гьуьрмет авунва ва гьихьтин дережа ганва?» Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Адаз са затӀни ганвач». 4Пачагьди хабар кьуна: «Гьаятда вуж ава?» И чӀавуз Мардахай адаз гьазурнавай тарагъаждикай куьрсарун патал пачагьдихъ галаз меслят ийиз пачагьдин кӀвалин къецепатан гьаятдал Гьаман атанвай[+]. 5Жегьил лукӀари пачагьдиз лагьана: «Ангье, Гьаман гьаятда акъвазнава». Пачагьди лагьана: «Къуй атурай». 6Гьаман атана. Пачагьди адаз лагьана: «Пачагьдиз са касдиз гьуьрмет ийиз кӀан хьайитӀа, вуч авуртӀа хъсан я?» Гьамана вичин рикӀяй фикирна: «Пачагьдиз залай гъейри маса низ гьуьрмет ийиз кӀан жеда кьван?» 7Гьамана пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ваз гьуьрметдалди вуж хкажиз кӀанзаватӀа, 8къуй вуна алукӀай парталарни вун акьахай ва вичелни таж алай балкӀан гъурай. 9Къуй а парталарни балкӀан вуна вичин сифте гьакимрикай садаз гурай, ваз гьуьрметдалди хкажиз кӀанзавай касдал а парталар алукӀрай ва ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудрай ва адан вилик лугьурай: „Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!“» 10Пачагьди Гьаманаз лагьана: «АкӀ ятӀа исятда гьа вуна лагьай парталарни балкӀан къачуна, пачагьдин варарал алай чувуд Мардахаяз твах, са затӀни хкуд тавуна, вуна вуч лагьанатӀа, гьам ая». 11Гьамана парталарни балкӀан къачуна, а парталар Мардахаял алукӀна, ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудна ва Мардахаян вилик гьарайна: «Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!» 12Мардахай пачагьдин варарив хтана. Гьаман, сефил яз, кьил кьуна, вичин кӀвализ катна. 13Ада вичин паб Зерешазни вичин дустариз вичин кьилел атайдакай ихтилатна. Адан арифдаррини адан паб Зереша адаз лагьана: «Эгер Мардахай чувуд яз вун агъуз аватзаватӀа, ви тӀем адак акакьдач; аквар гьаларай, вун адан вилик агъуз жеда»[+]. 14Абуру адахъ галаз гьеле ихтилатар ийизмайла, пачагьдин хесисар атана акъатна, ва абуру Эстера гьазурнавай деминиз атун патал Гьаманак тади кутуна.

#### 7


Эстеран ери-бине ва Гьаман тарагъаждиз акъудун

1Пачагь Гьаманни галаз Эстеран патав деминиз атана[+]. 2И кьвед лагьай юкъузни, чехир хъвадай вахтунда пачагьди Эстераз мадни лагьана: «Ви мурад вуч я, Эстер-ханум? Ам кьилиз акъатда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни гуда». 3Эстера жаваб яз лагьана: «Эгер ви патай, пачагь, вун сагърай, заз хатур аватӀа ва ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй заз зи мурад тирвал уьмуьр багъишрай, зи тӀалабун тирвал – зи халкь багъишрай![+] 4Вучиз лагьайтӀа зунни зи халкь терг авун патал, яна рекьин патал, телеф хьун патал маса ганва. Эгер чун лукӀвилиз маса гун хьайитӀа, зун, душманди ваз гузвай зиян эвез тавунайтӀани, кисдай[*]»[+]. 5Ахашвереш пачагьди жаваб яз лагьана: «Ам вуж я? Вичин рикӀяй икӀ ийиз алакьай кас гьинава?» 6Эстера лагьана: «Душман ва мидя – хъилен кӀватӀ Гьаман я!» Пачагьдинни адан папан вилик Гьаман зурзаз акъвазна[+]. 7Пачагь деминай хъел кваз къарагъна тавханадин вилик квай багъдиз фена; Гьаман, лагьайтӀа, вичин чан къачумир лугьуз Эстераз минетариз амукьна, вучиз лагьайтӀа адаз пачагьди вичиз гьихьтин кьадар тайинарнаватӀа акунвай. 8Пачагь тавханадин вилик квай багъдай дем авай кӀвализ хтайла, Гьаман Эстер агалтнавай чкадал ярх хьанвай. Пачагьди гьарайна: «Идаз зи кӀвале гьатта зунни аваз зи папални гуж гъалибиз кӀанзава!» Пачагьдин сивяй и гаф акъатунни, Гьаман кьуна. 9Пачагьдиз къуллугъзавай хесисрикай сад тир Харбонади лагьана: «Гьаманан кӀвалин патав яхцӀурни цӀуд кьуьнтуьнин кьакьанвал алай тарагъажни къянава кьван. Ам Гьамана пачагьдин хийир патал гафар лугьузвай Мардахай куьрсарун патал гьазурнавайди я». Пачагьди лагьана: «Аникай Гьаман куьрсара»[+]. 10Гьамана Мардахай куьрсарун патал гьазурнавай тарагъаждикай Гьаман вич куьрсарайла, пачагьдин хъел алатна[+].

#### 8


Кьисметди чувудриз чин ачухна

1А юкъуз пачагьди чувудрин душман Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана; Мардахай пачагь акваз кӀанз адан вилик атана, вучиз лагьайтӀа Эстера пачагьдиз Мардахай вичин мукьвади тирди малумарнавай. 2Пачагьди Гьаманавай къахчур вичин закӀал алудна, ам Мардахаяв вугана; Эстера, лагьайтӀа, Мардахай Гьаманан кӀвализ килигдайди яз тайинарна[+]. 3Эстера пачагьдин вилик, адан кӀвачерив игисна, Агаган тухумдай тир Гьамана чувудриз акъудай чӀуру фенд акъвазара лугьуз, шехьиз, минетарун давамарзавай[+]. 4Пачагьди вичин къизилдин аса Эстерал яргъи авуна; Эстер кӀвачел къарагъна ва пачагьдин вилик акъвазна[+] 5лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа ва эгер ви патай заз хатур аватӀа, за тӀалабзавай кар ви вилик гьахълуди ятӀа ва зун ви вилериз бегенмиш ятӀа, къуй Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьамана ви вилаятра чувудар терг ая лагьана кхьенвай чарар къуватдай вегьена кьулухъди хтунин патахъай къарар кхьирай, 6вучиз лагьайтӀа завай зи халкьдин кьилел къвезвай мусибатриз гьикӀ килигиз хьурай? ГьикӀ завай зи мукьва-кьилийрин кьиникьиз килигиз хьурай?» 7Ахашвереш пачагьди Эстеразни чувуд Мардахаяз лагьана: «Ингье, за Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана, Гьаман вич чувудрал гъил хкажунай тарагъаждиз акъудна; 8Чувудрикай квез вуч кхьиз кӀан ятӀа, гьам пачагьдин тӀварцӀелай кхьихь ва пачагьдин закӀалдалди тестикьара, вучиз лагьайтӀа пачагьдин тӀварцӀелай кхъенвай ва пачагьдин закӀалдалди тестикьарнавай къарарар дегишардай ихтияр авайди туш»[+]. 9Гьа чӀавуз пуд лагьай, яни Сиван вацран къанни пуд лагьай юкъуз пачагьдин мирзейриз эверна ва Мардахая гьикӀ лагьанатӀа, гьа саягъда чувудриз, регьберриз, вилаятрин чӀехибуруз ва Гьиндистандилай Кушдал къведалди авай вишни къанни ирид вилаятдин гьакимриз, гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди, чувудризни чпин чӀалалди чарар кхьена[+]. 10Мардахая чарар Ахашвереш пачагьдин тӀварцӀелай кхьена ва абур пачагьдин закӀалдалди тестикьарна, ахпа а чарар пачагь патал махсусдаказ чпин жинс кутунвай балкӀанраллай чархачийрив вугана ракъурна[+]. 11А чарара кхьенвай: «Пачагьди гьар са шегьерда авай чувудриз санал кӀватӀ хьана чпин уьмуьр хуьдай, халкьдин ва вилаятрин кьилевай ва чеб чувудрихъ галаз душманвиле авай къуватлу ксар, абурун аялар, папар рекьидай ва абурун мулкар тарашдай ихтияр 12Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра са юкъуз – цӀикьвед лагьай вацран, яни Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз – гузва. 13Чувудар а юкъуз чпин душманрилай кьисас къахчуз гьазур жедайвал, къарар кхьенвай чарар, вири халкьариз къанун яз малумарун патал, гьар са вилаятдиз ракъура». 14Пачагьдин буйругъ гваз фейи чархачияр йигин балкӀанраллаз энгел тахьана ва тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай[+]. 15Якъутдинни лацу рангунин, пачагьдиз хас парталар ва къизилдин таж алаз, назнази ва туьнт яру аба алаз Мардахай пачагьдин кӀваляй экъечӀна. Шушан шегьердин агьалийриз гзаф шад ва хвеши хьана. 16Чувудар патални и вахт экв аватнавайди, шадди, хушбахтлуди ва вирида абуруз гьуьрметзавайди тир[+]. 17Адан къарар агакьай гьар са вилаятда, гьар са шегьерда, гьар са чкада чувудар патал шадвал, хвешивал ва суварин югъ ва межлисар авай. Уьлкведин гзаф халкьарикай чувудар хьанай, вучиз лагьайтӀа абуруз чувудрикай кичӀе хьанвай.

#### 9


Чувудри чпин душманар тергзава

1ЦӀикьвед лагьай вацран, яни Адардин цӀипуд лагьай юкъуз, пачагьдин буйругъни къарар кьилиз акъудна кӀандай вахт алукьнавай юкъуз чувудрин душманриз чпин гьукум чувудрин винел эцигунин умуд авай, амма крар терсина хьана, чувудри чпи чпин гьукум эцигнай,[+] 2чпиз писвал авурбур рекьин патал чувудар чпин шегьерра, Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра санал кӀватӀ хьана: абурун хура садавайни акъвазиз хьанач, вучиз лагьайтӀа вири халкьариз кичӀе хьанвай. 3Вилаятра авай вири гьакимри, регьберри, вилаятрин чӀехибуру ва пачагьдин крар кьилиз акъудзавайбуру чувудрин пад кьуна, вучиз лагьайтӀа Мардахаяхъай абуруз виридаз кичӀе хьанвай. 4Вучиз лагьайтӀа пачагьдин векил Мардахай зурба кас тир, адан машгьурвал вири вилаятра чкӀанвай; вучиз лагьайтӀа а кас, Мардахай, къвердавай виниз хкаж жезвай. 5Чувудри чпин душманар тураралди гатазвай, рекьизвай, тергзавай ва чпиз вуч кӀандатӀани гьам абуруз ийизвай. 6Шушан къеледа чувудри вад виш кас кьена ва тергна. 7Абур гьакӀ Паршандатани, Далфунни, Аспатани, 8Паратани, Адалияни, Аридатани, 9Пармаштани, Арисайни, Аридайни, Вайзатани, 10яни чувудрин душман Гьаммедатадин хва Гьаманан цӀуд хвани, яна кьена, амма тараш-талан авун патал чувудри чпин гъил яргъи авунач. 11Шушан къеледа а юкъуз пачагьдиз кьейибурун кьадардикай лагьана. 12Пачагьди вичин паб Эстераз лагьана: «Шушан къеледа чувудри вад виш кас ва Гьаманан цӀуд хва кьена ва тергна; абуру пачагьдин амай вилаятра вуч авуна? Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъатда. Мад вахъ гьихьтин тӀалабун ава? Гьамни кьилиз акъудда»[+]. 13Эстера лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй Шушанда авай чувудриз къе вуч авунатӀа гьам пакани ийидай ихтияр це, къуй абуру Гьаманан цӀуд хцин мейитни тарагъаждикай куьрсаррай». 14Пачагьди гьакӀ ая лагьана буйругъна. Шушанда и кардин патахъай къарар акъудна ва Гьаманан цӀуд хвани куьрсарнай. 15Адар вацран цӀукьуд лагьай юкъуз Шушанда авай чувудар мад гъилера кӀватӀ хъхьана ва абуру мад пуд виш кас кьена, амма абуру тараш-талан авунал чпин гъил яргъи авунач. 16Пачагьдин вилаятра авай чувударни кӀватӀ хьана, абуру чпин уьмуьр хуьн патал ва чеб душманрикай секин хьун патал пудкъанни цӀувад агъзур кас кьена, амма тараш-талан авун патал чпин гъил яргъи авунач. 17Им Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз хьайиди тир; гьа и вацран цӀукьуд лагьай юкъуз абуру ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 18Шушанда авай чувудар и вацран цӀипуд лагьай ва цӀукьуд лагьай юкъузни кӀватӀ хьана, амма абуру а вацран цӀувад лагьай юкъуз ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 19Гьавиляй хуьруьнэгьли чувудри, цлар галачир гъвечӀи шегьерра яшамиш жезвайбуру Адар вацран цӀукьуд лагьай югъ шадвилени демина аваз, суварин югъ хьиз тухузва, сада садаз тӀуьн-хъун гузва.


Пурим сувар тестикьарун

20Мардахая Ахашвереш пачагьдин вилаятра авай вири мукьва ва яргъа чувудриз и вакъиайрикай кхьена чарар ракъурна. 21А чарара чувудри гьар йисуз Адар вацран цӀукьуд ва цӀувад лагьай йикъар сувар яз тестикь авуникай кхьенвай. 22А йикъар чувудар чпин душманрикай секин хьайи йикъар яз ва а варзни абурун пашманвал шадвилиз элкъвей варз яз, шел-хвал – суварин йикъаз элкъвейди яз къейд авуникай ва а йикъар демина ва шадвилин, сада садаз тӀуьн-хъун ракъурдай ва кесибриз садакьаяр гудай йикъар яз тестикь авуникай кхьенвай. 23Чувудри чпи ийиз эгечӀнавай крар ва Мардахая абуруз кхьенвай чарар чпин адет яз кьабулна. 24ГьикӀ Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманаз, чувудрин душмандиз, вири чувудар тергдай фикир хьанайтӀа ва чувудар къирмишунин ва терг авунин патахъай пур, яни чип вегьенайтӀа,[+] 25ва гьикӀ Эстер пачагьдин патав фенайтӀа ва гьикӀ пачагьди вичин цӀийи чарчелди Гьамана чувудриз акъудзавай чӀуру фенд адан вичин, яни Гьаманан кьилел гъанайтӀа, амни адан рухваяр тарагъаждикай гьикӀ куьрснайтӀа, гьадакай Мардахая вичин чарче кхьенвай. 26Гьавиляй а йикъариз пурим лагьанай, ам пур гафуникай хьанва. Гьавиляй гьа чарчихъ галаз ва чпиз акур ва чеб гьакӀ ийидай чкадал атай крарихъ галаз сад яз, 27чувудри чпини ва абурун веледрини ва абурухъ галаз сад хьайибуруни чпин адет яз кьабулна, а кьве югъ, гьа кхьенвайвал, гьар йисуз вичин вахтунда сувар хьиз къейд авунин къарар акъудна. 28Гьар несилда ва тухумда, гьар вилаятда ва гьар шегьерда а йикъар рикӀел аламукьдайбур ва сувар хьиз кьиле тухудайбур авуна; Пуримдин йикъар чувудри мад дегиш техъйидайвал ва чувудрин веледрин рикӀелай а йикъар алат тийидайвал авуна. 29Абихайилан руш ва пачагьдин паб Эстерани чувуд Мардахая чпин вири кьетӀивилелди мад са чар кхьена. А цӀийи чарчени сифтегьан чарара авай буйругъ къилиз акъуд лагьанвай[+]. 30А чарар, саламдин гьахълу гафар галаз, вири чувудриз, Ахашверешан пачагьлугъдин вишни къанни ирид вилаятдиз ракъурна[+]. 31А чарче, чувуд Мардахаяни пачагьдин паб Эстера Пурим гьикӀ тестикьарнаватӀа чувудри чеб ва чпин веледар патал а йикъар, гьакӀ къабулун, яни сив хуьдай ва шехьдай йикъар хьиз къейд авун кӀевелай эмирзавай[+]. 32Гьа икӀ, Эстеран эмирдалди Пуримдикай лагьанвай гаф тестикьарна ва ам ктабда кхьена.

#### 10


Мардахаякай чувудрин къаюм жезва

1Ахпа Ахашвереш пачагьди чилел ва гьуьлуьн атӀайрал[*] харж эцигна. 2Пачагьдин къуватдин ва къудратдин крарикай ва ада вичин гьуьрметдалди Мардахаян дережа хкажуникай къейдер Мидиядин ва Персиядин пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенва[+]. 3Гьадахъ галаз сад яз, чувуд Мардахай Ахашвереш пачагьдин вахтунда кьвед лагьай кас тирдакай, ам чувудрикай лап чӀехи гьаким ва вичихъ гзаф кьадар чувуд стхайрин арада виридан рикӀ алайди тирдакай кхьенва, вучиз лагьайтӀа ада вичин халкьдиз хъсанвал жагъурзавай ва ам вичин тайифадин хийир патал рахазвай[+].

### Юнус

#### Юнус

Юнус


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


Юнус пайгъамбар


Гьахьун

«Юнус пайгъамбар» ктабда авай кьиса чи эрадал къведалди VIII-асирдиз талукьди я. Ана жезвай вакъиаяр Израилдин ва къуватлу Ашурдин пачагьлугъдин меркез Ниневиядин арада кьиле физва. А вахтара Ашурдин пачагьлугъди Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан чӀехи пай идара ийизвай. И пачагьлугъдин агьалияр мажусияр тир, ва абуру Аллагь кваз кьазвачир. Аллагьди Юнус пайгъамбардиз гьа и шегьерда вязер авун буйругъна. Амма Юнус и везифадикай кьил къакъудиз ва Аллагьдихъай къарши патахъ катиз алахъна. Аламатдин са кьадар вакъиайрилай гьуьгъуьниз ада эхирни, Аллагьдин чӀалаз килигна, Адан буйругъ кьилиз акъудна.

И кьисади Аллагьдин са шумуд важиблу ери къалурзава. Ада Вич гьакъикъидаказ кьабулайдаз регьим ийизва. Эгер инсанар, Аллагьдин туьгьметриз яб гуз, чпин гунагь крарикай къерех жез хьайитӀа, Ам Вичин хъел абурувай яргъа ийиз гьазур я. Аллагь Вичи халкьнавайдан уьмуьрдални ажалдал вири ихтиярар авай Агъа я, гьикӀ лагьайтӀа, эгер Аллагьдиз са нелай ятӀани гъил къахчуз кӀан хьайитӀа, и кардикай хъел къведай ихтияр садазни авач.

#### 1


Пайгъамбардиз гайи буйругъ

1Амитаян хва Юнусав Реббидин гаф агакьна: 2«Къарагъ, чӀехи шегьер Ниневиядиз алад! Заз адан агьалийрин чӀуру крарикай ван хьана. Вуна абуруз акси яз вязер ая!» 3Реббидин вилерикай Таршишдиз катун патал Юнус къарагъна, Яфадиз фена, ана адаз Таршишдиз физвай гими жагъана. Реббидин вилерикай Таршишдиз катун патал ам, фидай рекьин гьакъини гана, гимидиз акьахна.


Гьуьлеллай ксари чувуддиз абурар гузва

4Амма Реббиди гьуьлел къати гар къарагъарна, зурба тӀурфан акьалтна ва гими кукӀвар жез са тӀимил амай[+]. 5Гимичийриз кичӀе хьана, гьарда вичин аллагьриз минетарна ва гими хатадикай хкудун патал пар гьуьлуьз гадариз хьана; Юнус, лагьайтӀа, гимидин кӀане авай са кӀвализ эвичӀна, ярх хьана, кӀеви ахвариз фенвай[+]. 6Адан кьилив гимидин чӀехиди атана ва адаз лагьана: «Вун вучиз ксанва? Къарагъ, жуван Аллагьдиз минет ая; белки, Аллагьди чун рикӀел хкин ва чун телеф тежен»[+]. 7Абуру сада садаз лагьана: «Ша, чна, низ килигна и бедбахтвал чи кьилел атанвайди ятӀа, чирун патал, чип вегьин». Чип вегьена, ам Юнусал аватна. 8Гьа чӀавуз адаз лагьана: «Низ килигна чи кьилел и бедбахтвал атанвайди я? Ви кар-пеше вуч я, вун гьинай атанвайди я? Ви уьлкве гьина ава, вун гьи халкьдикай я?» 9Юнуса абуруз лагьана: «Зун чувуд я, за гьуьлни къурамат халкьнавай цаваравай Аллагьдикай-Реббидикай вил язва»[+]. 10Инсанрик зурба кичӀевал акатна, абуру Юнусаз лагьана: «Вуна вучиз икӀ авуна?» Вучиз лагьайтӀа абуруз, Юнуса вичи малумарнавайвал, ам Реббидин вилерикай катзавайди чир хьана. 11Гьавиляй абуру адаз лагьана: «Гьуьлуь чун секиндиз тун патал, чна ваз вуч ийин?» Гьар гьикӀ ятӀани гьуьлуьн лепейрин къативал элекьзавачир. 12Гьа чӀавуз Юнуса абуруз лагьана: «Зун кьуна гьуьлуьз гадара, куьн патал гьуьл секин жеда, вучиз лагьайтӀа заз чизва хьи, куь кьилел и чӀехи тӀурфан заз килигна атанвайди я». 13ЯтӀани и инсанри, къерехдив агакьун патал вири къуват эцигна кьусуйралди яд хчализ гатӀунна, амма абурувай жезвачир, вучиз лагьайтӀа абуруз акси яз гьуьлуь вичин къативал авун давамарзавай. 14Гьа чӀавуз абуру Реббидиз дад-бидат авуна лагьана: «Минет хьурай Ваз, Ребби, чна и са касдин чан къачуна лугьуз чун рекьидайвал ийимир, тахсир квачир иви авадарна лугьуз чак тахсир кутамир, вучиз лагьайтӀа Вуна, Ребби, Ваз гьикӀ хьана кӀанзаватӀа, гьакӀ ийизва»[+]. 15Абуру Юнус кьуна гьуьлуьз гадарна; пехъи гьуьл секин хъхьана[+]. 16А инсанриз Реббидихъай зурбадаказ кичӀе хьана, абуру Реббидиз къурбандар гана ва вядер[*] хиве кьуна.

#### 2


АкьалтӀай бедбахтвиле авур дуьа

1Реббиди са зурба балугъдиз Юнус пайгъамбар туькьуьн ая лагьана. Ам пуд юкъузни пуд йифиз балугъдин руфуна амукьна[+]. 2Ада балугъдин руфунай вичин Аллагь Реббидиз дуьаяр ийиз хьана 3ва лагьана:

«Жуван хажалатда за Аллагьдиз дад-бидадна,
Ваз минетрин ван хьана зи;
эхиратдин къеняй за цӀугъ авуна –
Вазни зи ван атана[+].
4Гьуьлуьн рикӀиз дериндиз вегьена На зун,
селлери зун юкьва туна, элкъуьрна,
Ви ятарин лепеяр
зи винелай физ хьана[+].

5За лагьана:

„Хкатнава зун Ви вилерикай“,
амма заз мад Ви пак мескен ахквада.
6Ви ятар зал алчуд хьана нефес къаз,
гургусди зун кьуна кӀевиз чуькьвена,
аруш хьана зи кьил гьуьлуьн векьера[+].
7ЭвичӀна зун лап дибдал кьван дагъларин,
даим яз зун туна чили дапӀарра,
амма Вуна, эй зи Аллагь, зи Ребби,
зи руьгь кьуна эхиратдай ахкъудна.
8Зи къене руьгь михьиз гьалдай фенвайла,
хтана зи рикӀел Ребби,
Вав зи дуьа агакьна,
агакьна пак мескендив[+].
9Тапан аллагьриз гьуьрметзавайбур
инанмиш туш рикӀ регьимлу Аллагьдихъ[+].
10За алхишрин ван хкажна
Ваз къурбандар ийида;
хиве кьурди кьилизни за акъудда.
Къутармишдайди тек са Ребби я!»[+]

11Реббиди балугъдиз Юнус къецел къураматдал ахкъуда лагьана буйругъна.

#### 3


Мураддив агакъарай вяз

1Юнус пайгъамбардив кьвед лагьай гьилера Реббидин гаф агакъна: 2«Къарагъ, чӀехи Ниневия шегьердиз алад, За вуч ваз буйругъ авунатӀа, гьам ана лагь»[+]. 3Юнус къарагъна, Реббидин къалурвайвал, Ниневия шегьердиз фена; Аллагьдин вилерай чӀехиди тир гьисабзавай Ниневия шегьер кӀвачелай авун патал пуд югъ герек тир. 4Юнус шегьерда къекъвез хьана, са йикъан мензил атӀана ва икӀ лугьуз вязер авуна: «ЯхцӀур югъ ама – ахпа Ниневия чкӀида!» 5Ниневиявияр Аллагьдихъ инанмиш хьана: абуру сив хуьз хьана ва чӀехидалай гъвечӀидалди вирида шихин парталар алукӀна. 6И хабар Ниневиядин пачагьдивни агакьна, ада, вичин тахтунилай къарагъна, пачагьвилин парталар хтӀунна, ших алукӀна ва руьхъведал ацукьна, 7пачагьдинни везиррин тӀварцӀелай Ниневиядиз икӀ лугьун буйругъна: «Я инсанри, я кӀвалин гьайванри, я малари, я лапагри затӀни тӀуьн тавурай, чуьлдиз фин тавурай, ядни тахъурай. 8Инсанарни кӀвалин гьайванар ших алаз хьурай ва абуру Аллагьдиз кӀевиз шазда ийиз хьурай; гьар сад вичин чӀуру рекьелай элячӀрай ва чпин гъилералди ийизвай гужарикай къерех хьурай. 9Низ чида кьван, белки, Аллагьдин рикӀ регьимлу жен, Ада чалай Вичин къати хъел алудин ва чун телеф тежен»[+]. 10Аллагьдиз абурун крар, абур чӀуру рекьелай элячӀнавайди акуна, Аллагьди Вичи абуруз мусибат ийида лугьунай гьайиф чӀугуна, абурал а мусибат ракъурнач[+].

#### 4


Юнус пайгъамбардин наразивал

1И карди Юнус пайгъамбардиз гзаф хъел гъана. 2Ада Реббидиз дуьаярна, лагьана: «Я Ребби! Бес за зи уьлкведа авайла лагьайдини гьа и гафар туширни? Зун Таршишдизни гьавиляй катайди я, вучиз лагьайтӀа заз чизвай хьи, Вун – хъсан, рикӀ регьимлу, яргъалди сабур хуьдай, гзаф мергьяматлу Аллагь я ва Вуна мусибат ийиз кӀан хьуникай гьайиф чӀугвада[+]. 3Гилани, я Ребби, завай зи чан къачу, вучиз лагьайтӀа заз яшамиш жердалай кьейитӀа хъсан я»[+]. 4Реббиди лагьана: «И карди ваз гьакьван кӀевиз хъел гъанвани мегер?»


Аллагьди Юнусан батӀулвал къалурзава

5Юнус шегьердай экъечӀна ва шегьердин рагъэкъечӀдай пата акъвазна, ана вичиз кума авуна ва анай шегьердин кьилел вуч къведатӀа килигиз, кумадин сериндик ацукьна. 6Ребби-Аллагьди са кьен экъечӀдайвал авуна, ам Юнусан винел серинвал жедайвал ва адан хъел алудун патал адан кьилелай хкажна; Юнус и кьенцӀел гзаф шад хьана. 7Ахпа Аллагьди акӀ авуна хьи, гуьгъуьнин юкъуз, пакаман яр ядайла, а кьен кукра тӀуьна, набатат кьурана. 8Рагъ экъечӀдайла, Аллагьди рагъэкъечӀдай патан зегьемлу гар ракъурна, ракъини Юнусан кьил ифириз хьана, ам вич вичелай фена, ада вичиз ажал гун тӀалабна ва лагьана: «Заз яшамиш хьунилай кьейитӀа хъсан я». 9Аллагьди Юнусаз лагьана: «А кьен кьуруникай ваз гьакьван хъел атанани мегер, ажал кӀан жедай кьван?» 10А чӀавуз Реббиди лагьана: «Вуна жува зегьмет чӀугун тавуна экъечӀай ва вуна чӀехи тавур, вич са йифиз экъечӀай ва са йифиз кьурай кьенцӀин гьайиф чӀугвазва; 11Бес За чпиз эрчӀи гъилни чапла гъил гьим ятӀа чара ийиз тежедай вишни къад агъзурдалай гзаф инсанар ва гзаф кьадар гьайванар авай чӀехи шегьердин гьайиф чӀугвадачни?»

## Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)

### Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)

Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)


Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

Ашуррин империя

Персерин империя


### Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

### Ашуррин империя

Ашуррин империя

### Персерин империя

Персерин империя

+ 1:15 Кьрм. 21:29

* 1:20 Наъми – чувуд чӀалалди «бахтлу».

* 1:20 Мара – чувуд чӀалалди «туькьуьл». Вичиз Аллагьди туькьуьлвилер гайивиляй Наъмиди вичиз икӀ лугьун тӀалабзава.

+ 2:1 Лв. 19:9, ККъ. 24:19

+ 2:4 Зб. 128:8

+ 2:12 Зб. 16:8,

+ 2:15 Лв. 19:10, Лв. 23:22, ККъ. 24:19

* 2:17 Са эфа – 20 килодиз барабар я.

+ 4:4 Лв. 25:25, Кьрм. 27:11,

+ 4:5 ККъ. 25:5

+ 4:7 ККъ. 25:9

+ 4:10 ККъ. 25:6

* 4:11 Рахилни Леа Исраилдин бине кутур Якьубан папар тир.

+ 4:11 Хьн. 29:31, Рт. 1:2

+ 4:12 Хьн. 38:27-29,

+ 4:13 Хьн. 29:31

• 4:18 МатӀ. 1:3-6

+ 4:18 Хьн. 38:29

+ 4:20 Кьрм. 1:7

* 1:1 Ахашвереш – чи эрадал къведалди 404-358 йисара пачагъвал авур персерин пачагъ. Ам Артаксеркс хьиз малум я.

* 1:1 Куш – алай аямдин Судандинни Эфиопиядин чилерал хьайи къадим вилаят.

+ 1:1 Эс. 8:9, Эс. 9:30

* 1:10 Хесис – хеси авунвай кас.

+ 1:10 Эс. 7:9

+ 1:19 Эс. 8:8,

+ 1:20 Эф. 5:33

+ 2:1 Эс. 1:19-20

* 2:5 Бан-бубаяр – улу-бубаяр.

+ 2:15 Эс. 9:29

* 2:16 Им чи девирдал къведалди тахминан 478-йис жезва.

+ 2:23 Эс. 6:2, Эс. 10:2

* 3:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: Мардахая вичи вич тухузвай жуьре жерме тавуна амукьдани-амукьдачни килигун патал.

+ 3:7 Эс. 9:24, Эс. 9:26,

+ 3:8 Кр. 16:20

* 3:9 ЦӀуд агъзур талант – 340 тонндиз барабар я.

+ 3:10 Хьн. 41:42, Эс. 8:2

+ 3:12 Эс. 8:9

* 3:13 Адар варз – чувудрин календарда цӀикьвед лагьай варз.

+ 3:13 Эс. 8:10,

+ 3:15 Эс. 8:14

+ 4:7 Эс. 3:9

+ 4:8 Эс. 3:14

+ 5:1 Эс. 4:16

+ 5:2 Эс. 4:11

+ 5:3 Эс. 7:2, Мрк. 6:23

+ 5:8 Эс. 7:3

+ 5:9 Эс. 3:1

+ 5:10 Эс. 6:13

+ 5:11 Эс. 9:7-10, Эс. 3:1

+ 5:14 Эс. 6:4, Эс. 7:9-10

+ 6:1 Эс. 2:23, Эс. 10:2

+ 6:2 Эс. 2:21-22

+ 6:4 Эс. 5:14, Эс. 7:9-10

+ 6:13 Эс. 5:10

+ 7:1 Эс. 5:3, Мрк. 6:23

+ 7:3 Эс. 5:8

* 7:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: зун кисдай, вучиз лагьайтӀа и бедбахтвал пачагь инжиклу ийизвай кьван чӀехиди туш.

+ 7:4 Эс. 3:9

+ 7:6 Эс. 3:10

+ 7:9 Эс. 1:10, Эс. 5:14, Эс. 6:4, Зб. 7:16,

+ 7:10 Хьн. 40:22

+ 8:2 Хьн. 41:42, Эс. 3:10

+ 8:3 Эс. 3:1

+ 8:4 Эс. 5:2

+ 8:8 Эс. 3:12

+ 8:9 Эс. 1:1, Эс. 3:12, Эс. 1:22

+ 8:10 Хьн. 41:42, Эс. 3:10, Эс. 3:13

+ 8:14 Эс. 3:15

+ 8:16 Зб. 96:11

+ 9:1 Эс. 3:13

+ 9:12 Эс. 5:6, Эс. 7:2

+ 9:24 Эс. 3:7

+ 9:29 Эс. 2:15

+ 9:30 Эс. 1:1, Эс. 8:9

+ 9:31 Эс. 4:3

* 10:1 АтӀа – гьуьлуьн юкьвал алай гъвечӀи кьурамат.

+ 10:2 Эс. 2:23, Эс. 6:1-2

+ 10:3 Хьн. 41:40,

+ 1:4 Зб. 106:25

+ 1:5 Кр. 27:18

+ 1:6 Юн. 3:9

+ 1:9 Зб. 94:5, Зб. 145:6

+ 1:14 ККъ. 21:8

+ 1:15 Зб. 64:8

* 1:16 Вядер – Аллагьдин вилик са важиблу кар хиве кьун; месела, сив хуьн, садакьаяр гун ва гьа икӀ мад.

+ 2:1 МатӀ. 12:40, МатӀ. 16:4

+ 2:3 Зб. 3:5, Зб. 17:7, Зб. 117:5

+ 2:4 Зб. 87:7, Зб. 17:5, Зб. 41:7, Зб. 68:3

+ 2:6 Зб. 17:5

+ 2:8 Зб. 17:7

+ 2:9 Зб. 31:7

+ 2:10 Зб. 49:14, Зб. 3:9

+ 3:2 Юн. 1:1-2

+ 3:9 Юн. 1:6

+ 3:10 Эхкъ. 32:14,

+ 4:2 Эхкъ. 34:6

+ 4:3 Кьрм. 11:15,