# Пак Калам

Институт перевода Библии

## Пак Калам


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Таврат

### Таврат

Таврат


Хьунухь

ЭхкъечӀун

Леви

Кьурумда

Киххьей къанун


Институт языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы Дагестанского федерального исследовательского центра РАН


Таврат


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва


2023


Таврат

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каландин таржумайрин институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

ISBN 978-5-93943-321-1

© Институт перевода Библии, 2023


Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай Таврат, Пак Каламдин са пай я.

Пак Калам гзаф асиррин девирда гьар жуьредин авторри кхьенвай ва дуьнья халкь авурдалай гатӀунна чи аямдин сад лагьай асирдал къведалди кьиле фейи вакъиайрикай раханвай 60-далайни гзаф ктабрикай туькӀуьр хьанва.

Пак Калам чӀехи кьве паюникай ибарат я – Сифтегьан Икьрар ва ЦӀийи Икьрар. ЦӀийи Икьрарда Иса Месигьдин ва Адан рекьел алайбурун уьмуьрдикай ва крарикай, иманийрин сифте кӀватӀалдикай, ам арадал атуникай ва къвердавай мягькем хьуникай раханва.

Сифтегьан Икьрар чеб санал кӀватӀнавай Тавратдикай, йисарганрикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва шиирралди кхьенвай ктабрикай арадал атанва. Таврат неинки са ачухзавай, гьакӀ вири Пак Каламдин бине кутазвай ктабни я. Ана дуьнья, инсан халкь авуникай, гунагьдинни азабдин эвел кьиликай ва Аллагьдинни инсандин рафтарвилерикай ихтилат физва.

Таврат лезги чӀалаз къадим чувуд текстинин бинедаллаз элкъуьрнава. Вич уьлчме тир и текстинин къайдадилай элячӀунин гьакъиндай текстологиядин чараз гудай къейдера виликамаз гъавурда твазва. Алавайра квез Пак Каламдин тӀварарин, манайрин, гьакъикъатдин затӀарин сиягь ва гьакӀни географиядин картаяр, варцарин тӀварарин ва кьадаррин таблицаяр жагъида.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди Таврат лезги чӀалаз элкъуьрайбуруз, редакторриз, ам таржума авунин ва чапдай акъуддайвал гьазурунин карда иштирак авур ва гьакӀни ктаб кӀелзавайбурув агакьун патал куьмек гайи вирибуруз сагърай лугьузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институт, Москва

### Хьунухь

#### Хьунухь

Хьунухь


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Гьахьун


Хьунухь


Гьахьун

Библиядин сифте вад ктабдин тӀвар Таврат я. И ктабра Исраилдин халкь гьикӀ арадал атанатӀа ва Аллагьди адахъ галаз гьикӀ Икьрар кутӀуннатӀа, ахъайзава. Амма идакай рахадалди вилик, инсаният гьикӀ арадал атанатӀа ва и Икьрар эхирки вучиз герек атанайтӀа гъавурда акьунихъ чӀехи метлеб ава. И затӀарикай вичиз чувуд чӀалал, адан асул текстинин чӀалан сифте гафариз килигна, «Эвел кьил» тӀвар ганвай, чи чӀалал лагьайтӀа – «Хьунухь» тӀвар алаз, Библиядин лап сифте ктабда ихтилат ийизва.

И ктабдин сифте 11 кьил – вири дуьньядин тарихдикай сифте гаф я. Аллагьди и дуьньяни инсан халкь авуна, амма инсандиз Аллагьдихъ галаз сад-садав кьунвай тегьерда уьмуьр тухуз кӀан хьанач ва вичин рехъ кьилди хкягъиз хьана. Гьавиляй инсаниятдин тарих вичин лап сифтедай тахсиркарвилералди акьван ацӀанвай хьи, вичелай инсаниятдин цӀийи тухум арадал атана кӀанзавай ва вич гунагь квачирди тир са Нуьгьан хизан квачиз, Аллагьди а инсаният тергзава.

12-кьилелай гатӀунна, Аллагьдиз чпелай инсаниятдиз хилас жедай рекьер къалуриз кӀан хьайи, Аллагьди хкягъай ксарикай ихтилат кьиле физва. Ибрагьимакай, Исакьакай, Якьубакай ва адан цӀикьвед хцикай, Исраилдин халкьдин бан-бубайрикай тир ахъаюнра чаз Аллагьди Вичин халкьдиз вуч хиве кьунатӀа жагъизва: абурун тухумдин кьадар гзаф тирди жеда, абур Аллагьди чпиз хиве кьур чилел уьмуьр тухуз ацукьда, абуру вири инсаниятдиз гьакъикъат вуч ятӀа малумарда. Абур вири патарихъай тамам ксар тушир – абуруз гзаф нагьакьан хесетар ва гунагь квай кӀвалахар хас тир. ИкӀ ятӀани, Аллагьдинбур тир и ксари Адан эверуниз иман гваз жаваб гана ва Адан эмирар ян тагана кьилиз акъудиз хьана.

«Хьунухь» чпин арада тафават авай хатӀаралди кхьенва: бязи вахтара им гьайбат гвай рахунар я, маса чӀавуз – фикир желбдай ва вичел чӀугвадай гьерекатар я, чка-чка – несилдин тарихдин яргъи сиягьар, муькуь гъилера – шиирралди кхьенвай лап иер хийир-дуьаяр. Маса чӀалариз элкъуьрдайла, шииратдин бязи лишанар квахьзава, иллаки гафарин хъуьруьн, зарафат.

#### 1


Эвел дуьньядин ва инсаниятдин тарих


(1–11 кьилер)


Дуьнья халкь авун

1Сифтени-сифте Аллагьди цаварни чил халкь авуна[+].

2Чил акунар авачиз ва ичӀи тир, цин деринрин винел мичӀивал алай, ва Аллагьдин руьгь ятарин винелай элкъвезвай.

3Аллагьди лагьана: «Экв хьурай». Экв пайда хьана. 4Аллагьдиз экв хъсан яз акуна ва ам мичӀивиликай чара авуна, 5экуьниз – «югъ», мичӀивилизни «йиф» лагьана тӀварар гана.

Няни хьана, пакама алукьна – сад лагьай югъ.

6Аллагьди лагьана: «Цин юкьва вичи яд кьве чкадал пай ийидай тагъ хьурай». 7Гьа икӀ хьунни авуна. Аллагьди тагъ халкь авуна, ва тагъдин кӀаник квай ятар тагъдин винел алай ятарикай чара авуна, 8ва тагъдиз «цав» лагьана тӀвар гана.

Няни хьана, пакама алукьна – кьвед лагьай югъ.

9Аллагьди лагьана: «Цавун кӀаник квай яд са чкадал кӀватӀ хьурай – къурамат пайда хьана». Гьа икӀ хьунни авуна. 10Аллагьди къураматдиз «чил» лагьана тӀвар гана, кӀватӀ хьайи ятариз – «гьуьл». Аллагьдиз ибур хъсан яз жагъана.

11Аллагьди лагьана: «Чиляй набататар экъечӀрай: тум гъидай векьер ва цил авай майва гъидай гьар жуьредин тарар». Гьа икӀ хьунни авуна. 12Чили набататар гана: тум гудай гьар жуьредин векьер ва цил авай майваяр гъидай гьар жуьредин тарар. Аллагьдиз ибур хъсан яз акуна.

13Няни хьана, пакама алукьна – пуд лагьай югъ.

14Аллагьди лагьана: «Цавун тагъда югъ йифекай чара авун патал, вахтар къалуриз йикъар ва йисар алцумун патал чӀехи чирагъар хьурай. 15Абуру цавун тагъдай нур гуз чил ишигълаван авурай». ГьакӀ хьунни авуна. 16Аллагьди зурба кьве чирагъ туькӀуьрна: екеди – югъ идара авун патал, гъвечӀиди – йиф идара авун патал ва гьакӀни гъетер. 17-18Аллагьди абур чилиз экв гун, йикъарни йифер идара авун, экв мичӀекай чара авун патал цавун тагъда экӀяна. Аллагьдиз им гьикьван хъсан ятӀа акуна.

19Няни хьана, пакама алукьна – кьуд лагьай югъ.

20Аллагьди лагьана: «Це алахьна физ чан алай затӀар хьурай. Чилин винелай, цавун тагъда къушари лув гурай». 21Аллагьди гьуьлуьн чӀехи чурчулар ва це гьар патахъди алахьна физвай чан алай затӀарин гьар жуьредин жинсер ва лув гудай гьар жуьредин къушар халкьна.

Аллагьдиз ибур гьикьван хъсан ятӀа акуна 22ва абуруз хийир-дуьа[†] авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая. Гьуьлуьн ятар квелди ацӀура. Чилелни гзаф кьадар къушар хьурай».

23Няни хьана, пакама алукьна – вад лагьай югъ.

24Аллагьди лагьана: «Чили чан алай затӀарин гьар жуьредин жинсер арадал гъурай: малар, куьлуь-шуьлуьяр ва вагьшияр». ГьакӀ хьунни авуна. 25Аллагьди гьар жуьредин вагьшияр, ва чеб чилин винел виринра дуьшуьш жезвай гзаф кьадар чан алай затӀар халкьна. Аллагьдиз им гьикьван хъсан ятӀа акуна.

26Аллагьди лагьана: «Инсан – Чи къамат ва Чи тегьер – халкь ийин. Ада гьуьлера авай гъетерал, цавара авай къушарал, маларал, вири вагьшийрал ва чилел алай кьван чан алай вири куьлуь-шуьлуьйрал агъавал авун патал». 27Аллагьди Вичин къамат тир инсан халкь авуна, Аллагьдин къамат Ада халкь авуна, Эркекни дишиди халкь авуна[+].

28Аллагьди абуруз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая, чилер тирвал бине кутур ва абуруз иесивал ая. Гьуьлера авай гъетерални цавара авай ничхиррал ва чилел алай вири гьайванрал агъавал ая».

29Аллагьди лагьана: «Ингье, за квез суьрсет яз чилел алай кьван тум гъидай вири векьер-кьалар, гьар садахъ вичин майва авай ва майвадани цилер авай вири тарар гузва. 30Гьайванриз ва ничхирриз, чилел алай чан квай вири куьлуь-шуьлуьйриз – чпин беденда уьмуьрдин нефес авай вирибуруз – За тӀуьн яз къацу набататар гузва».

ГьакӀ хьунни авуна. 31Аллагь вичи халкь авурбуруз килигна – абур гзаф хъсан тир.

Няни хьана, пакама алукьна – ругуд лагьай югъ.

#### 2

1Гьа икӀ цавни чил ва цавунни чилин туькӀуьрунин вири жерге халкь авунай.

2Ирид лагьай йикъалди Аллагьди арадал гъунин кӀвалахар акьалтӀарнавай. Ирид лагьай юкъуз Аллагьди ял яна: Ада арадал гъунин кӀвалахар куьтягьнай.

3Аллагьди ирид лагьай йикъаз хийир-дуьа авуна, ва ам паквилиз[†] акъудна, вучиз лагьайтӀа и юкъуз ада ял янай: Ада халкь авунин ва арадал гъунин кӀвалахар куьтягьнай.


Инсан женнетдин багъда

4Ингье цавукайни чиликай, абур халкь авур вахтуникай ихтилат.

Ребби[†] Аллагьди чил ва цав халкь авур чӀавуз, 5чилел гьич са вални, гьич са векь-кьални алачир. Ребби Аллагьди гьеле чилел марфар къурнавачир эхир, ва адахъ гелкъуьн патал инсанарни авачир. 6Анжах чилин деринрай акъатзавай ци ам дигизвай.

7Ребби Аллагьди чилин руквадикай инсан халкь авуна, адак нерин хилерай нефес кутуна ва инсандал чан атана[+].

8Эдемда, рагъэкъечӀдай пата, Ребби Аллагьди багъ кутуна ва Вичи халкь авур инсан гьана уьмуьр тухун патал ацукьарна. 9Ребби Аллагьди и багъда вили кьадай ва хъсан бегьер гъидай гьар жуьредин тарар чӀехи авуна, багъдин юкьвал лагьайтӀа – уьмуьрдин тарни хъсанвални писвал вуч ятӀа чир ийидай тар[+].

10Эдемдай вацӀ авахьзава; ада багъ дигизва, ахпани кьуд хилез пай жезва. 11Абурукай садаз Пишун лугьузва, ам виче къизил авай Гьавила уьлкведин къвалавай элкъвез-элкъвез авахьна фива. 12А уьлкведа михьи къизил ава, ана гьакӀ хуш ни галай шкьакь ва шагьам лугьудай къимет авай къванни дуьшуьш жезва. 13Кьвед лагьай вацӀун тӀвар Гигьан я, ва ам Куш уьлкведин къвалавай авахьзава. 14Пуд лагьай вацӀун тӀвар Пеленг я, ам Ашурдилай рагъэкъечӀдай пата авахьзава. Кьуд лагьай вацӀ Эфрат я[+].

15Инсан Эдемдин багъда ацукьарна, ам и багъдихъ гелкъуьн патал ва ам хуьн патал. 16-17Ребби Аллагьди адаз ихьтин тапшуругъ гана: «Вавай, анжах са хъсанвални писвал чирдай тар квачиз, и багъда авай гьар гьи тарцелай хьайитӀани атӀана майваяр нез жеда, адан майваяр немир: тӀуьртӀа, лап гьа юкъуз рекьида».

18Ребби Аллагьди лагьана: «Инсан тек хьун хъсан туш. За адаз вичихъ галаз кьадай куьмекдар халкьда».

19Ребби Аллагьди чиликай гьар жуьредин гьайванар ва ничхирар арадал гъана, ва ада абуруз гьихьтин тӀварар гудатӀа килигун патал, инсандин кьилив гъана. Гьа икӀ гьайванрал инсанди чпиз гайи тӀварар акьалтна. 20КӀвалин вири гьайванриз, вири ничхирриз, вири вагьшийриз инсанди тӀварар гана – амма абурун арада вичив кьур са куьмекдар жагъанач. 21И чӀавуз Ребби Аллагьди инсан дерин ахвариз ракъурна ва адан пакун тӀваларикай сад акъудна, ам алай чка якӀувди кӀевна[+]. 22И пакун тӀвалуникай Ребби Аллагьди паб арадал гъана ва ам инсандин кьилив гъана. 23Инсанди гьарайна лагьана:

«Килиг, и кӀараб зи кӀарабдикай я,
як зи якӀукай я.
ТӀвар паб жеда адан[*],
вучиз лагьайтӀа итимдикай къачунвайди я».

24Ингье вучиз итим, бубани диде туна, папахъ галкӀана, адахъ галаз са чандиз элкъвезватӀа[+].

25Абур кьведни, гьам Адам[†], гьамни адан паб, кьецӀил тир, амма регъуьвал ийизвачир.

#### 3


Сифтегьан гунагь

1Ребби Аллагьди халкьнавай кьван вири гьайванрикай гъуьлягъ виридалайни амалдарди тир. Ада папавай жузуна: «Аллагьди квез и багъда авай майвайрикай гьич садни недай ихтияр тагун дуьз гаф яни?»[+]

2«Чаз майваяр недай ихтияр ава, – жаваб гана папа. – 3Багъдин юкьвал экъечӀнавай са тарцелай чна адан майваяр тӀуьна жедач, абурук хкӀунани виже къведач, тахьайтӀа чун рекьида лагьана Аллагьди»[+].

4«Рекьидач, – лагьана гъуьлягъди. – 5Аллагьдиз чида хьи, куьне абур тӀуьртӀа, куь вилер ачух жеда ва квекай хъсанвални писвал вуч ятӀа чизвай Аллагь хьтинбур жеда!»

6Папаз аквада хьи, и тарцин майваяр хъсанбур, килигиз хуш къведайбур ва акьул артухардайбур я. Адани са майва атӀана тӀуьна. Гъуьлуьзни ада са майва гана – гъуьлуьни адахъ галаз санал тӀуьна[+]. 7Абурун вилер ачух хьана, чпин кьецӀилвал акуна ва инжилдин пешерикай чпиз юкьвалай агъуз кӀевдай пекер авуна.

8Шагьвар акъатна – абуруз багъда Ребби Аллагь къекъвезвайди ван хьана ва тарарин кьулухъ чуьнуьх хьана.

9«Вун гьина ава?» – эверна Ребби Аллагьди инсандиз. 10«Заз Вун багъда къекъвезвайди ван хьана», – жаваб гана инсанди. – «Заз зун кьецӀил тирди акуна, кичӀ акатна, чуьнуьх хьана». 11«Ваз вун кьецӀил тирди ни лагьана?» – хабар кьуна Ребби Аллагьди. – «Вуна За ваз къадагъа авунвай тарцелай майваяр тӀуьнвани?» 12«Вуна заз ганвай папа – гьа гьада заз и майваяр гана, ва зани тӀуьна», – жаваб гана инсанди. 13«Вуна икӀ вучиз авуна?» – хабар кьуна Ребби Аллагьди папавай. «Гъуьлягъди зун алцурна, зани тӀуьна», – жаваб гана ада.

14Ребби Аллагьди гъуьлягъдиз икӀ лагьана:

«Авур кардай ваз лянет хьурай:
вагьшийринни маларин арада негь хьанвайди,
вун руфун чилелай галчӀуриз фида
ва вири уьмуьр руг нез акъатда.
15Вунни паб за душманар ийизва,
куь балаярни сад садаз душманар я:
адан хци ви кьил яна хада,
вунани адан дабан кӀасда»[+].

16Папаз Ребби Аллагьди лагьана:

«За ваз аял хун азият алайди ийида,
азабра хада вуна аялар.
Гъуьлуьхъ вун датӀана тамарзу жеда:
гъуьл вун патал агъа жеда»[+].

17Адамаз[†] Ребби Аллагьди икӀ лагьана:

«Папаз яб гана, вуна майва тӀуьна,
За ваз къадагъа авур!
Гила вун себеб яз чил лянетдик акатна:
азиятралди гила вири уьмуьрда вуна адан няметар жагъурда.
18Цацар алай валар ада вун патал чӀехи ийида,
чуьлдин векь ваз тӀуьн жеда
19ва чин гьекьедай хьана жуван фу гъилиз гъида.
Вичяй вун къачунвай
чилик вун хъфидалди,
вучиз лагьайтӀа руг я вун
ва мад руквадиз элкъвен хъийида».

20Инсанди – Адама[*] – вичин папаз Гьава[*] лагьана тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ам вири чан алайбурун сифте диде хьана.

21Ребби Аллагьди хамуникай парталар расна ва итимдални адан папал алукӀна. 22Ребби Аллагьди лагьана: «Инсан чакай сад хьтинди хьанва – хъсанвални писвал чизвайди! Ада гьакӀ уьмуьрдин тарцелайни майва атӀун тавурай гьа, ам тӀуьна, ажал авачирдини тежедайвал!»[+]

23Ребби Аллагьди инсан Эдемдин багъдай чукурна – вич халкь авур чилиз зегьмет чӀугурай лагьана. 24Инсан чукурна ва Эдемдин багъдал, рагъэкъечӀдай патахъай къаравулар акъвазарна – херупӀар[†] ва кьуд патахъди ядай ялав квай тур, абуру уьмуьрдин тарцив фидай рехъ хуьн патал.

#### 4


Стха яна кьин

1Адам[†] вичин паб Гьавадихъ галаз хьана. Ам руфунал залан хьана, хва – Къабил[*] – хана. «Реббидин куьмекдалди заз гада жагъана!» – лагьана ада.

2Ахпа ада Гьабил[*] – Къабилан стха хана. Гьабила лапагар хуьзвай, Къабила чилиз къуллугъзавай. 3Къабила Реббидиз савкьват яз чилин майваяр гъайи са югъ алукьна, 4Гьабилани сифте къачунвай дулдин кӀелерин хъуцӀур гъана. Гьабилни адан савкьват Реббиди разивилелди кьабулна, 5амма Къабилни адан савкьват ваъ. Хъилекди Къабилан чин чӀулав хьана.

6«Вак вучиз хъел ква?» – жузуна Реббиди Къабилавай. – «Вуна чин вучиз чӀур авунва? 7Хъсанвал ийизватӀа – кьил хкаж. ТуштӀа, гунагь[†] гуьрцелдихъ чуьнуьх хьанва. Адаз вун гъилиз къачуз кӀанзава, вун адан иеси хьухь»[+].

8Къабила вичин стха Гьабилаз лагьана:

– Ша чуьлдиз экъечӀин.

Абур чуьлдиз экъечӀна. Ана Къабила вичин стхадал вегьена ва ам яна кьена.

9«Ви стха Гьабил гьина ава?» – хабар кьуна Реббиди Къабилавай. «Чидач, – жаваб гана Къабила. – Зун зи стхадин къаравул яни кьван?» 10«Вуна вуч авуна?» – лагьана Аллагьди. – «Ви стхадин иви[†] чилел экъичнава: ада Заз минетзава. 11Вун лянетдик акатна: вуна ви стхадин иви хъваз тур чили вичи вун инкарда. 12Гьикьван вуна адаз къуллугъ авуртӀани, ада мад ваз тӀуьн гудач. Вун чукурнавай, ина-ана къекъвез гьатнавай кас я».

13«Ихьтин жаза заланди я, – лагьана Къабила, – завай ам эхиз жедач.

14Къе вуна зун чилелай чукурзава,
чуьнуьх жеда зун Вакай.
Чукурнавайди ва ина-ана къекъвез гьатнавайди я зун –
нивай хьайитӀани зун яна рекьиз жеда».

15Амма Реббиди лагьана: «Ни Къабил яна кьейитӀани, гьадав ирид къатда кьисас ахгакьда». Рекьера гьалтайбуру ам яна рекьин тавун патал Аллагьди Къабил кьетӀен лишандалди къейдна[+]. 16Къабил Реббидин патавай квахьна хъфена ва Эдемдилай рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай Над уьлкведа уьмуьр тухуз акъвазна.


Къабилан эвледар

17Къабил вичин папахъ галаз хьана, амни руфунал залан хьана ва адаз Гьенух тӀвар алай хва хана.

Къабила а вахтунда шегьер эцигзавай – ва адаз Гьенух – вичин хцин тӀвар гана.

18Гьенухаз Ирад тӀвар алай хва хьана, Ирадаз – Мегьуяил, Мегьуяилаз – Метушаил, Метушаилаз – Ламех. 19Ламеха вичиз кьве паб къачуна: садан тӀвар Ада тир, муькуьдан – Силла. 20Адади Ябал тӀвар алай хва хана, ва адалайни алачухра уьмуьр тухуз жез малар хуьзвайбур арадал атана. 21Ябалахъ Юбал тӀвар алай стха авай – адалай чуьнгуьрдални кфилдал макьамар тамамардайбур арадал атана. 22Силладиз Тубал-Къайин тӀвар алай хва хьана – буьруьнжни ракь гатадай чатун устӀар. Тубал-Къайинан вах Нагъама тир.

23Ламеха вичин папариз икӀ лагьана:

– Хъсандиз яб це заз Адани Силла!
Яб це, папар, за вуч лугьудатӀа!
Зал итимди хер авуртӀа – яна рекьида!
Гадади ягъайтӀани – яна рекьида!
24Къабилан патахъай къахчудай кьисас ирид къат артух я,
амма Ламехан патахъай – пудкъанни цӀерид гъилера!


ШетӀ ва Энаш

25Адам[†] мад вичин папахъ галаз хьана. Адани хва хана ва адал ШетӀ[*] тӀвар эцигна, идан манани ихьтинди тир: «Аллагьди заз Къабила яна кьейи Гьабилан чкадал цӀийи велед гана». 26ШетӀахъ вичи адаз Энаш[*] тӀвар ганвай хвани авай.

Гьа чӀавалай инихъ инсанри Реббидин тӀварцӀиз кьаз эвер ийиз хьана.

#### 5


Адамалай Нуьгьалди

1Ингье Адамакайни[†] адан несилрикай ихтилатдин ктаб.

Аллагьди инсан халкь авурла, Ада Аллагьдин тегьер арадал гъана.

2Ада эркекни дишиди халкь авуна ва абуруз хийир-дуьа[†] авуна. Абур халкь авур чӀавуз абурал – «инсан» тӀварни эцигна[+].

3Адаман вишни къанни цӀуд йис тир чӀавуз, адаз хва хьана – адан къамат ва тегьер авай. Адама адал ШетӀ тӀвар эцигна[+]. 4ШетӀ хьайидалай кьулухъ Адаман уьмуьр муьжуьд виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 5КӀуьд вишни къанни цӀуд йис хьайила, Адам кьена.

6ШетӀан вишни вад йис тир чӀавуз, адаз Энаш лугьудай хва хьана. 7Энаш хьайидалай кьулухъ ШетӀан уьмуьр муьжуьд вишни ирид йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 8КӀуьд вишни цӀикьвед йис хьайила, ШетӀ кьена.

9Энашан кьудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз, адаз Къенан[†] тӀвар алай хва хьана. 10Къенан хьайидалай кьулухъ Энашан уьмуьр муьжуьд вишни цӀувад йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 11КӀуьд вишни вад йис хьайила, Энаш кьена.

12Къенанан пудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Магьалалел тӀвар алай хва хьана. 13Магьалалел хайидалай кьулухъ Къенанан уьмуьр муьжуьд вишни яхцӀур йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 14КӀуьд вишни цӀуд йис хьайила, Къенан кьена.

15Магьалалелан пудкъанни вад йис тир чӀавуз адаз Яред тӀвар алай хва хьана. 16Яред хайидалай кьулухъ Магьалалелан уьмуьр муьжуьд вишни къанни цӀуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай. 17Муьжуьд вишни кьудкъанни цӀувад йис хьайила, Магьалалел кьена.

18Яредан вишни пудкъанни кьве йис тир чӀавуз адаз Гьенух тӀвар алай хва хьана. 19Гьенух хайидалай кьулухъ Яредан уьмуьр муьжуьд виш йис давам хьана; Адаз рухваярни рушар мад авай. 20КӀуьд вишни пудкъанни кьве йис хьайила, Яред кьена.

21Гьенухан пудкъанни вад йис тир чӀавуз адаз Метушелагь тӀвар алай хва хьана. 22Метушелагь хайидалай кьулухъ Гьенухан уьмуьр пуд виш йис давам хьана, адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз фена; адаз рухваярни рушар мад авай. 23Гьенух пуд вишни пудкъанни вад йисуз уьмуьр тухвана, 24ва адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз фена. Гьенух амукьнач: Аллагьди ам вичин патав хутахна[+].

25Метушелагьан вишни кьудкъанни ирид йис тир чӀавуз адаз Ламех тӀвар алай хва хьана. 26Ламех хайидалай кьулухъ Метушелагьан уьмуьр ирид вишни кьудкъанни кьве йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 27КӀуьд вишни пудкъанни кӀуьд йис хьайила, Метушелагь кьена.

28Ламехан вишни кьудкъанни кьве йис тир чӀавуз адаз хва хьана. 29«Ада чаз чи кӀвалахда, Аллагьди лянет авунвай чилел чӀугвазвай чи зегьметда теселли гуда», – лагьана Ламеха ва гьавиляй адал Нуьгь[*] тӀвар эцигна[+].

30Нуьгь хайидалай кьулухъ Ламехан уьмуьр вад вишни кьудкъанни цӀувад йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай. 31Ирид вишни пудкъанни цӀерид йис хьайила, Ламех кьена.

32Нуьгьан вад виш йис тир чӀавуз адаз рухваяр хьана: Шам, Хам ва Яфет.

#### 6


Инсаният телеф авунин ният

1Чилел алай инсанрин кьадар къвердавай артух жезвай. Абуруз рушар жезвай, ва 2инсанрин рушарин иервал акваз Аллагьдин рухвайри абур, нин рикӀи гьим кьунатӀа, пабвиле къачузвай[+].

3Реббиди лагьана: «Зи руьгь инсандик датӀана кваз жедач. Ам анжах як я, ва адан уьмуьрдин муьгьлет вишни къад йис хьурай»[+].

4И девирда (ва адалай кьулухъни) чилел зурба буйдин инсанри уьмуьр тухузвай, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин рухваяр инсанрин рушарихъ галаз жезвай, ибуруни абурулай аялар хазвай. Къадим девирдин пагьливанар тир абуру чпин тӀвар машгьур авунвай[+].

5Аллагьдиз акуна хьи, инсанрин патай чилел гзаф писвилер жезва: абурун вири фикирар датӀана писвилихъ элкъуьрнава[+]. 6Ам инсан чилел халкь авунал пашман хьана ва рикӀ дердини кьуна, 7лагьана: «За жува халкь авур вири инсанар, абурухъ галаз санал кӀвалин гьайванарни, вагьшиярни, къушарни чилин винелай терг ийида. Абур халкь авуникай За гьайиф чӀугвазва».

8Анжах са Нуьгьаз Реббидин вилерай майил авай.


Аллагьди Нуьгьаз гими расунин эмир гун

9Ингье Нуьгьакай ихтилат.

А девирдин инсанрин арада анжах Нуьгь гьахъ-михьи ва рехне квачир кас тир, адан уьмуьр Аллагьдин рекье аваз физвай. 10Нуьгьаз пуд хва авай: Шам, Хам ва Яфет.

11Чил Аллагьдин вилера негь хьанвай: ам зулумкарвилеривди ацӀанвай. 12Аллагьдиз акуна хьи, чил ява хьанва: вири чӀуру рекье аваз физва.

13Аллагьди Нуьгьаз лагьана: «За чилел уьмуьр тухузвайкьванбур вири тергда, чил абурун пис краривди ацӀанва. За абур ва абурухъ галаз санал вири чилни терг ийида.

14-15Амма вуна жуваз гафер тарцин кӀарасдикай гими туькӀуьр ая. Ингье, вуна ам гьикӀ туькӀуьрдатӀа. Адан къене кьилдин кӀвалер хьтин чкаяр гьазура, къене патайни, винелайни адаз къир ягъа. Адан яргъивал – пуд виш кьуьнт, гьяркьуьвал – яхцӀурни цӀуд кьуьнт, кьакьанвални – къанни цӀуд кьуьнт хьурай. 16Къавни акӀ туькӀуьр ая хьи, герек адан винел пад са кьуьнт хкис жедайвал. Къвалайни рак акъуда. Гимида пуд мертеба хьурай. 17За дуьньядал яд акьалдарда ва адан винел алай ва чпин бедендик уьмуьрдин нефес квай вири затӀар терг ийида. Чилел алай кьван вири шейэр уьмуьрдикай магьрум жеда.

18Амма вахъ галаз Зи Икьрар жеда. Вун гимида акьахда – рухваяр, паб ва рухвайрин папарни галаз – 19ва жувахъ галаз чан алай вири шейэрикай са жуьт къачуда, эркек ва диши, абурни вахъ галаз санал хилас жедайвал.

20Къушарикай, маларикай ва чилел алай чан квай гьар са куьникай са жуьт вахъ галаз гимида акьахда, абур хилас жедайвал. 21Жувахъ галаз гьар жуьредин суьрсет къачу – жуваз ва гьабуруз игьтият яз».

22Нуьгьа Аллагьди лагьайвал вири кьилиз акъудна.

#### 7


Яд акьалтун

1Реббиди Нуьгьаз лагьана: «Гимидиз акьах ва жувахъ галаз хизанни къачу. Заз аквазва хьи, исятда чан алайбурун арада Зи вилик михьиди са вун я. 2Жувахъ галаз михьи[†] гьайванрин ирид жуьт, эркекбурни дишибур, ва са жуьтни, диши ва эркек, михьи тушир вири гьайванрикай 3ва ирид жуьт, эркек ва диши, цавун ничхиррин вири жуьрейрикай къачу. Чилел абурун тум амукьрай.

4Ирид йикъалай за чилел марф къурда – ам яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз къвада – ва За чилин винелай За халкь авур вири затӀар тергда». 5Нуьгьа вичиз Реббиди лагьайвал вири кьилиз акъудна.

6Нуьгьан яш ругуд виш йис тир чӀавуз яд акьалтун гатӀунна. 7Нуьгь вичин рухвайрихъ, папахъ ва рухвайрин сусарихъ галаз юргъадикай гимида чуьнуьх хьана, 8гьайванрин вири жуьрейрикай, михьибурукай ва чиркинбурукай, ничхиррикай ва хур галчӀурдай вири гьайванрикай, 9дишини эркек, адан гимида атана акьахна – адаз Аллагьди эмир гайивал.

10Ирид югъ алатна, ва дуьньядал яд акьалтун гатӀунна. 11Нуьгьан уьмуьрдин ругуд виш лагьай йисуз, йисан кьвед лагьай вацра, вацран цӀерид лагьай юкъуз ахъа хьана чӀехи деринрин сивер, кьве патахъди ахъа хьана цаварин кӀан хкатна – 12къвана чилел марф яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз.

13И юкъуз Нуьгь вичин рухвайрихъ – Шамахъ, Хамахъ ва Яфетахъ – папахъ ва рухвайрин папарихъ галаз гимида акьахна, 14ва абурухъ галаз, жинс жинсинин гуьгъуьналлаз, вири вагьши гьайванар, малар ва чилел алай юзазвай вири чан алай шейэр, гьакӀни вири ничхирар – цӀакулар алайбур ва лув гудайбур. 15-16Вири абур, нин бедендик уьмуьрдин нефес кватӀа, гьардакай са жуьт, гьар жинсиникай эркекди ва дишиди – Аллагьди Нуьгьаз эмир авурвал – атана ам авай гимида акьахна.

Реббиди Нуьгьан гуьгъуьнлай гимидин рак агална.

17ЯхцӀур юкъуз дуьньядал яд акьалтун давам хьана. Цин кьадар артух хьайила, ада гими хкажна, ва гими целай фена. 18Яд датӀана артух жезвай ва ци чил кӀевзавай. Гими целай физвай, 19яд мадни виниз хкаж жезвай, цавун кӀаник квай виридалайни кьакьан дагълар кӀевдалди. 20Яд абурун винел цӀувад кьуьнтуьн хкаж хьана, ва дагълар цин кӀаник акатна.

21Идакди чилин винел уьмуьр тухузвай вири шейэр терг хьана: гьам ничхирар, гьам малар, гьам вагьшияр, гьам чилел булдалди алай чан алай гьар са затӀ, гьамни вири инсанар. 22Къураматдал алай нефес чӀугвазвай кьван шейэр – вири терг хьана. 23Чилин винел алаз хьайи вири шейэр – гьам инсанар, гьам гьайванар, гьам чан алай вири маса затӀар, гьам цавун къушар – вири чилин винелай терг хьана. Сагъ-саламатдиз амукьайбур анжах Нуьгьни адахъ галаз санал гимида авайбур хьана.

24Яд акьалтун вишни яхцӀурни цӀуд юкъуз давам хьана.

#### 8

1Нуьгь ва адахъ галаз санал гимида авай вагьши ва кӀвалин гьайванар Аллагьди рикӀел хкана. Аллагьди чилел гар ракъурна ва ятар кьулухъди чӀугуна.

2КӀев хьана чӀехи деринрин сивер,
кӀев хьана цавун хилер,
ва марф къун акъваз хьана.

3Яд яваш-яваш чилелай алатиз хьана.

Вишни яхцӀурни цӀуд йикъалай яд ахцукьиз эгечӀна: 4ирид лагьай вацран цӀерид лагьай юкъуз гими Араратдин дагъларал акъваз хьана. 5Ци явашдиз кьулухъ чӀугуна, цӀуд лагьай вацран сад лагьай юкъуз дагъларин кукӀушар малум хьана.

6ЯхцӀур югъ алатна. Вичи туькӀуьрай дакӀар ачухна, 7Нуьгьа кӀвагъ къецел ахъайна; чил кьурадалди кӀвагъ гагь лув гуз физ, гагь элкъвена хквез хьана.

8Ахпа Нуьгьа яд акьалтун куьтягь хьанватӀа чирун патал къецел лиф ахъайна, 9амма лифрезни вичин кӀвач хкӀадай чка жагъанач ва элкъвена хтана, вучиз лагьайтӀа гьеле вири чил ци кьунмай. Нуьгьа гъил яргъи авуна, лиф гимидиз хкана. 10Ада ирид юкъуз гуьзетна ва лиф мад ахъайна. 11Ам няниз хтана – кӀуфа зейтун тарцин таза пеш аваз, ва Нуьгьаз яд ахцукьнавайди чир хьана. 12Ада мад ирид къуз гуьзетна, мадни лиф ахъайна. Амни – мад элкъвена адан патав хтанач.


Нуьгьан къурбандар ва Аллагьди гайи гаф

13Нуьгьан уьмуьрдин ругуд вишни са йис алукьайла, сад лагьай вацран сад лагьай юкъуз яд ахцукьна. Нуьгьа гимидин къав ахъайна ва адаз чилел яд аламачирди акуна.

14Кьвед лагьай вацран къанни ирид лагьай юкъуз, чилин винел пад кьуру хьайила, 15Аллагьди Нуьгьаз лагьана: 16«Папахъ, рухвайрихъ ва абурун папарихъ галаз санал гимидай экъечӀ. 17Вири гьайванарни акъуд – гьам ничхирар, гьам малар, гьамни чилел къекъведай чан алай вири куьлуь-шуьлуьяр: дуьнья тирвал чукӀурай, абуру бегьер гъурай ва кьадардиз гзаф хьурай»[+].

18Нуьгь рухваяр, паб ва рухвайрин папарни галаз гимидай экъечӀна, 19гуьгъуьнал алаз вагьшияр, куьлуь гьайванар, ничхирар – чилел уьмуьр тухузвай кьван гьар са затӀ жинс жинсинин гуьгъуьна аваз эвичӀна.

20Нуьгьа Реббидиз къурбанган[†] эцигна ва гьайванрин михьи вири жуьрейрикай ва михьи къушарикай кунуг[†] авуна. 21Къурбандрин хуш ни чӀугваз, Реббиди вичи-вичиз элкъвена икӀ лагьана: «Абурун рикӀери лап жегьил чӀавалай эгечӀна писвилихъ ялзаватӀани, идалай кьулухъ мад За инсанар себеб яз чилиз лянет хъийидач. За жува халкь авур чан алай кьван вири затӀариз мад инад кьуниз рехъ гудач[+].

22Чил амай кьван эхир тахьурай:
цунин ва гуьнин,
мекьин ва зегьемдин,
гатун ва хъуьтӀуьн,
йикъан ва йифен».

#### 9


Аллагьдинни Нуьгьан икьрар

1Аллагьди Нуьгьазни адан рухвайриз хийир-дуьа[†] авуна: «Куьне куь тум-кьадар артух ая, чил ацӀура[+].

2Чилел алай вири вагьшийриз ва цавара авай вири къушариз, гьам чилин винел алай чан алай кьван вири куьлуь-шуьлуьйриз, гьамни гьуьлера авай вири гъетериз квехъай кичӀе хьурай ва куь вилик зурзурай: абур куь ихтиярда тунва. 3Вири гьайванар за квез, виликдай набататрин къацар гайивал, тӀуьн патал гузва[+]. 4Амма чан алай як, яни иви квайди, – немир[+].

5Куь ивидин патахъайни – къакъудай уьмуьрдин патахъайни – За а иви экъичайдаз – кӀандатӀа ам вагьши хьурай, кӀандатӀа вичин стхадин уьмуьр къакъудай инсан – жаза гуда.

6Инсандин иви ни экъичайтӀа, и кардай ивикъичдин иви эхкъичрай. Вучиз лагьайтӀа инсан Аллагьдин къамат хьиз халкь авунвайди я[+]. 7Куьне куь тум-кьадар артух ая, чил тирвал чукӀукӀ, гзаф хьухь».

8Аллагьди Нуьгьаз ва адан рухвайриз лагьана: 9-10«Гила За квехъ галаз ва квелай гуьгъуьниз къведай несилрихъ галаз, гьам гимидай эвичӀай чан алай вири затӀарихъ галаз: ничхиррихъ, кӀвалин ва вагьши гьайванрихъ галаз икьрар кутӀунзава. 11Квехъ галаз зи икьрар ихьтинди жеда: идалай кьулухъ чан алай гьич са затӀни мад чилел яд акьалтна терг жедач, яд акьалтуни мад чил барбатӀ хъийидач».

12Аллагьди давамарна: «Ингье За квехъ галаз ва чан алай кьван вири затӀарихъ галаз эбеди яз кутӀунзавай икьрардин лишан: 13За циферал Жуван чӀемерук – яргъируш – Зини чилин агьалийрин арада авай икьрардин лишан яз куьрсарнава.

14За лацу цифер чилин винел гъайила, абурукай яргъируш хкечӀда. 15И чӀавуз квехъ ва чан алай гьар са затӀунихъ галаз кутӀуннавай икьрар Зи рикӀел хкведа – ва чан алай гьар са затӀ терг ийидай яд акьалтун мад хъижедач.

16Циферик яргъируш жеда – Заз ам аквада, ва чилел алай вири агьалийрихъ галаз эбеди яз кутӀуннавай Жуван Икьрар Зи рикӀел хкведа».

17Аллагьди Нуьгьаз лагьана: «Им За чилел уьмуьр тухузвай гьар са затӀунихъ галаз кутӀуннавай Икьрардин лишан я».


Нуьгьан рухваяр

18Гимидай экъечӀай Нуьгьан рухваяр – ибур Шам, Хам ва Яфет я. Хам Къенанан буба я.

19Абурун кьадар пуд тир, ва чилел алай вири халкьар гьабурулай арадал атанвайди я.

20Нуьгьа чилел зегьмет чӀугвазвай; сифте ада ципицӀар цана. 21Чехирдикай хъвана, Нуьгь луьл сархуш хьана ва кьецӀилдаказ вичин алачухдик къаткана.

22Адан кьецӀилвал Къенанан[†] буба Хамаз акуна ва экъечӀна и кардикай стхайриз лагьана. 23И чӀавуз Шамани Яфета къуьнерихъ чухва вегьена ва кьулу-кьулухъ атана адан кьецӀилвал чухвадалди кӀевна. Абур чеб маса патахъ килигзавай, гьавиляй адан кьецӀилвал акуначир. 24Нуьгь кьил кьилел хтанваз ахварай аватна ва вичин гъвечӀи хци авур кӀвалах чир хьайила, 25ада лагьана:

«Къенаназ лянет хьурай!
Вичин стхайриз ам лап усал лукӀ хьурай!»

Аллагьди мадни лагьана:

26«Шукур хьурай Реббидиз, Ша́ман Аллагь тир!
Къенан лагьайтӀа, стхайрин лукӀ хьурай.
27Аллагьди Яфетан мулкар гегьенш авурай!
Яфета Шаман алачухрик уьмуьр тухурай!
Къенан лагьайтӀа, стхайрин лукӀ хьурай».

28Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ Нуьгьан уьмуьр мадни пуд вишни яхцӀурни цӀуд йис давам хьана. 29Уьмуьрдин яшар кӀуьд вишни яхцӀурни цӀудаз барабар хьайила, Нуьгь кьена.

#### 10


Нуьгьакай арадал атай халкьар

1Ингье Нуьгьан рухвайрикай – Шамакай, Хамакай, Яфетакай – ва абурун несилрикай ихтилат.

Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ Шамаз, Хамаз ва Яфетаз аялар хьана.


Яфетан эвледар

2Яфетан рухваяр:

Гамер, Мажиж, Мидя, Юнан, Тубал, Мешех ва Тирас.

3Гамеран рухваяр:

Ашкеназ, Рифат ва Тагарма.

4Юнан несилар:

Элиш ва Таршиш, ва гьакӀ китимарни раданимар[+].

5Абур гьуьлуьн къерехра авай уьлквейра уьмуьр тухуз ацукьна. Абурун чилер, тухумар ва тайифаяр гьа ибур я, ва абурукай гьар садахъ вичин чӀал ава.


Хаман эвледар

6Хаман рухваяр:

Куш, Мисри, ПӀутӀ ва Къенан[†].

7Кушан рухваяр:

Себа, Гьавила, Сабта, Рагма ва Сабтеха.

Рагаман рухваяр:

Шеба ва Дедан[+].

8Кушаз Нимрад тӀвар алай хва авай – дуьньяда сад лагьай пагьливанни 9Реббидин вилик зурба гъуьрчехъан. «Реббидин вилик Нимрад хьтин зурба гъуьрчехъан» ибара гьа идакай арадиз атанвайди я. 10Сифтедай адан пачагьлугъдик Бабил, Эрех, Акад ва Калне акатзавай; вири абур Шинар пата ава. 11-12И уьлкведай ам Ашурдиз хъфена ва ана Нинев, Рагьабат-Шегьер ва Калах, гьакӀни Ниневдинни, им чӀехи шегьер я, Калахдин арада Ресен эцигна[+].

13Мисридилай арадал атана:

лудияр, анамияр, легьабияр, нафтугьияр, 14патрусвияр, каслугьияр ва кафтарвияр (абурукайни – филиштияр).

15Къенаналай хьана:

Сидун (им адан сифте хва я) ва Хет, 16гьакӀни ябусвияр, амарияр, гиргашияр, 17гьивияр, аркъавияр, синвияр, 18арвадвияр, семаравияр ва гьаматӀвияр.

Гуьгъуьнай къенанвийрин тухумри мадни чилерал бине кутуна: 19абурун мулкар Сидундилай Герардихъ экӀя хьанвай – Газадал кьван, ва Садум, Гамура, Адма ва Цевайим галайвал – Лашадив агакьдалди.

20Хаман несилар, абурун чӀалар, чилер, тухумар ва тайифаяр гьа ибур тир.


Шаман эвледар

21Аялар Шамазни авай. Яфетан чӀехи стха тир ам Эберан рухвайрин бан-буба я[+].

22Шаман рухваяр:

Элам, Ашур, Арпахшад, Луд ва Арам.

23Араман рухваяр:

Ус, Гьул, Гетер ва Маш.

24Арпахшадан хва Шалагь тир, Шалагьан хвани Эбер. 25Эбераз кьве хва хьана: садан тӀвар Пелег тир, вучиз лагьайтӀа гьа гьадан девирда чилер пайнай, муькуьдан – ЯкътӀан.

26ЯкътӀаназ ихьтин рухваяр авай:

Алмадад, Шелеф, Гьасармавет, Ярагь, 27Гьадарам, Узал, Дикьла, 28Убал, Абимаил, Шеба, 29Уфир, Гьавила ва Ябаб.

Ибур вири ЯкътӀанан рухваяр я,[+] 30абурун чилер Мешадилай рагъэкъечӀдай патахъ, Сефар дагъларив кьван экӀя хьанвай.

31Гьа ибур Шаман несилар, абурун чӀалар, чилер, тухумар ва тайифаяр я.

32Гьа ибур Нуьгьан рухвайрин тухумар, абурун ери-бине ва абурукай арадал атай халкьар я – чилел алай вири халкьар дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ гьа ибурукай хьанвайбур я.

#### 11


Бабилдин минара

1А чӀавуз вири дуьньяда авайди са чӀал тир, гьа сад хьтин гафар. 2РагъэкъечӀдай патахъ фена, инсанар Шинар уьлкведин дуьзенлухрив агакьна ва гьана уьмуьр тухуз акъвазна[+].

3– Чепедин палчухдикай кьарунчӀар ийин ва абур цӀа акъугъарин, – лагьана абуру сада садаз.

Гьа икӀ абуру къванцин чкадал кьарунчӀар ва киреждин гъурушдин чкадал къир гъилик ийиз хьана.

4– Минара цавув агакьзавай шегьер эцигин, – лагьана инсанри. – И тегьерда чна чи тӀвар машгьур ийида, чун вири чил тирвал чкӀун тийидайвал.

5Ребби вичин винел инсанри зегьмет чӀугвазвай шегьердиз ва минарадиз килигун патал агъуз эвичӀна. 6Реббиди лагьана: «Са халкь, виридахъ са чӀал. Амма им гьеле абурун крарин эвел я эхир! Вуч гъиле кьуртӀани, абурулай алакь тийидай затӀни авач! 7Садра абурун патав агъуз эвичӀна, абур сад садан гъавурда акьан тийидайвал, абурун чӀал какадарин кван!»

8Реббиди абур вири чил тирвал анай чукӀурна – гьа икӀ абуру чпин шегьерни эхирдал кьван хкажнач[+]. 9Гьавиляй шегьердиз Бабилни лугьузва – Реббиди ана чилел алай кьван вири инсанрин чӀалар какадарна ва инсанар анай вири дуьнья тирвал чукӀурна.


Шамалай Ибрамал къведалди хьайи несилар

10Ингье Шамакайни адан несилрикай ихтилат.

Дуьньядал яд акьалтайдалай кьулухъ кьве йис алатайла, Шаман виш йис хьанвай чӀавуз, адаз Арпахшад тӀвар алай са хва жеда. 11Арпахшад хьайидалай кьулухъ Шаман уьмуьр вад виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

12Арпахшадан къанни цӀувад йис тир чӀавуз адаз Шалагь тӀвар алай хва хьана. 13Шалагь хьайидалай кьулухъ Арпахшадан уьмуьр кьуд вишни пуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай.

14Шалагьан къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Эбер тӀвар алай хва хьана. 15Эбер хьайидалай кьулухъ Шалагьан уьмуьр кьуд вишни пуд йисуз давам хьана; адахъ рухваярни рушар мад авай.

16Эберан къанни цӀукьуд йис тир чӀавуз адаз Пелег тӀвар алай хва хьана. 17Пелег хьайидалай кьулухъ Эберан уьмуьр кьуд вишни къанни цӀуд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

18Пелеган къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Регу тӀвар алай хва хьана. 19Регу хьайидалай кьулухъ Пелеган уьмуьр кьве вишни кьуд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

20Регудин къанни цӀикьвед йис тир чӀавуз адаз Серуг тӀвар алай хва хьана. 21Серуг хьайидалай кьулухъ Регудин уьмуьр кьве вишни ирид йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

22Серуган къанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Нахар тӀвар алай хва хьана. 23Нахар хьайидалай кьулухъ Серуган уьмуьр кьве виш йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мадни авай.

24Нахаран къанни кӀуьд йис тир чӀавуз адаз Терагь тӀвар алай хва хьана. 25Терагь хьайидалай кьулухъ Нахаран уьмуьр вишни цекӀуьд йисуз давам хьана; адаз рухваярни рушар мад авай.

26Терагьан пудкъанни цӀуд йис тир чӀавуз адаз Ибрам, Нахар ва Гьаран тӀварар алай рухваяр хьана.


Терагьан ери-бине ва ам халдейрин чилерилай Харандиз куьч хьун

27Ингье Терагьан хизандикай ихтилат.

Терагьаз Ибрам, Нахар ва Гьаран тӀварар алай рухваяр хьана. Гьараназ Лут тӀвар алай хва авай, 28Гьаран вич лагьайтӀа, гьеле вичин буба Терагьал чан аламаз, ватанда, Халдей патан Ур шегьерда кьенай. 29Ибрамани Нахара папар гъанай: Ибраман паб Сарай хьана, Нахаран – Гьаранан руш Милка. Гьаран Милкадинни Йискадин буба тир. 30Сарай эремек тир ва адахъ аялар авачир.

31Терагь Халдейда авай Ур шегьер туна, вичин хва Ибрам, хтул Лут, Гьаранан хва, ва Ибраман паб Сарайни галаз Къенандин[†] чилер галайвал рекье гьатна. Абур Харандив кьван агакьна ва гьана уьмуьр тухуз акъвазна; 32гьана, кьве вишни вад тамам хьайила, Терагь Харанда кьена.

#### 12


Ибрагьималай Якьубал къведалди Исраилдин тайифаяр арадал гъайибур


(12–36 кьилер)


Аллагьди Ибрамаз эверун

1Реббиди Ибрамаз лагьана: «Жуван уьлкве, мукьва-кьилияр ва бубадин кӀвал тур. Вун За ваз къалурдай чил галайвал алад[+]. 2За вакай чӀехи халкь туькӀуьрда, ваз хийир-дуьа[†] ийида ва ви тӀвар хкажда, вакай хийир-дуьа жеда!

3Ни ваз хийир-дуьа авуртӀа –
гьадаз Зани хийир-дуьа ийида!
Ни ваз лянет авуртӀа,
лянет ийида а кас!
Хийир-дуьа жеда вун
чилел алай вири халкьар патал!»[+]

4Ибрамни, вичиз Реббиди эмир гайивал, рекье гьатна. Лутни адахъ галаз фена. Ибрам Харандай экъечӀай чӀавуз, адан пудкъанни цӀувад йис тир. 5Вичихъ галаз ада паб Сарай, стхадин хва Лут, чпи гъилиз гъайи вири мал-девлет ва чпихъ Харанда авай кьван вири лукӀар тухвана ва абурни галаз санал Къенандиз[†] фена.

Абур Къенандиз атана 6ва Шехемдин патав гвай Мареда авай мегъуьн тарцив агакьна. А чӀавуз и чилел къенанвияр уьмуьр тухузвай. 7Реббиди Ибраман вилик пайда хьана лагьана: «И чил За ви несилриз гуда!» Ибрамани анал вичин вилик атай Реббидиз къурбанган[†] эцигна.

8Ахпа ам Бет-Элдин рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай дагълар галайвал рекье гьатна ва ана вичин алачухар экӀяна – Бет-Эл адакай рагъакӀидай патахъ, Гъай – рагъэкъечӀдай патахъ галай. Ана Ибрама Реббидиз къурбанган эцигна ва Реббидин тӀварцӀиз ялвар авуна. 9Ахпа ам кьибледихъ Негев галайвал рекье гьатна.


Ибрамни Сарай Мисрида

10Уьлкведа каш гьатна – вични акьван къуват авайди тир хьи, Ибрам кьил хуьдай са чка Мисрида жагъуруниз мажбур хьана[+]. 11Мисридив агакьдай чӀавуз ада вичин паб Сараяз лагьана: «Заз вун иер тирди чизва. 12Мисривийриз вун аквада, вун зи паб тирди гъавурда акьада, ва, вун сагъ-саламат туна, зун яна рекьида. 13Вуна абуруз вун зи вах я лагь, – и чӀавуз вири кӀвалахар туькӀуьда: вуна зи уьмуьр хиласда!»[+]

14Ибрам Мисридив агакьна, ва мисривийриз Сарай гьикьван гуьрчегди ятӀа акуна. 15Пачагьдин чӀехибуру, адаз килигна, фиръавандиз[†] адан иервилин тариф ийиз хьана, ва Сарай фиръавандин имаратдиз къачуна. 16Сарай себеб яз Ибраман кӀвалахарни агалкьунралди кьиле физвай: адахъ гила гьам лапагар, гьам малар, гьам ламар, гьам итимар тир лукӀар, гьам къаравушар, гьамни девеяр пайда хьанвай. 17Амма Реббиди, фиръаванди Ибраман паб вичиз къачунвайвиляй, фиръавандинни адан мукьва авунвай ксарин кьилел еке бедбахтвилер ракъурна. 18Фиръаванди Ибрамаз эверна ва адавай жузуна: «Вуна авурди вуч кӀвалах я? Вучиз вуна закай ам ви паб тирди чуьнуьхна? 19Вучиз адаз вах лагьана? За ам пабвиле къачун себеб гьа им тир эхир!»

«Жуван пабни къахчуна, – лагьана фиръаванди, – инай ахлад!»

20Ва ада вичин нуькверриз Ибрам вичин пабни, мал-девлетни гваз атайвал инай рекье хтун эмир гана.

#### 13


Ибрамни Лут чара хьун

1Ибрам пабни вири мал-девлетни гваз элкъвена Мисридай Негевдиз хтана; адахъ галаз санал Лутни хъфена. 2Ибрам гзаф девлет авайди тир – гьам мал-къарадин, гьам гимишдин, гьамни къизилдин жигьетдай. 3-4Негевдай ам элкъвена Бет-Элдиз хтана – вич виликдай акъвазай ва Реббидин тӀвар кьуна къурбанган[†] эцигай Бет-Элдинни Гъайдин арада авай чкадал.

5Ибрамахъ галаз санал куьчери яз уьмуьр тухузвай Лутахъни вичин лапагарни малар ва вичин алачухар авай. 6Кьве касдиз чил бес жезмачир: абурухъ гьар жуьредин мал-девлет акьван авай хьи, санал уьмуьр тухуз абуруз дарискъал хьанвай. 7Ибраманни Лутан нехирбанрин арада къалар жез гатӀунна (а девирда лагьайтӀа, и чилел гьакӀ къенанвийрини[†] перизийри уьмуьр тухузвай).

8Ибрамани Лутаз лагьана: «Зини ви арада, чи нехирбанрин арада къал-макъалар тахьурай: чун мукьва-кьилияр я эхир![+] 9Вири чил ви вилик ква – ша чун гьар сад са патахъ фин. Вун чапла патахъ фейитӀа – зун эрчӀи пад галайвал. Вун эрчӀи патахъ фейитӀа – зун чапла пад галайвал».

10Лут килигайла акуна хьи, Ярдан дере – вири михьиз, лап Сагардал кьван, Реббидин багъ хьиз, Мисридин чилер хьиз цик ква. (Им Реббиди Садумни Гамура терг ийидалди вилик тир)[+]. 11Лута вич патал Ярдан дере хкяна ва рагъэкъечӀдай патахъ рекье гьатна. Гьа икӀ абурун рекьер чара хьана: 12Ибрам Къенанда уьмуьр тухуз ацукьна, Лут – Дередин Шегьеррин патав. Ада Садумдин патарив кьван куьчеривал ийизвай. 13Садумдин агьалияр лагьайтӀа, гзаф чӀуру инсанар тир ва Реббидиз акси яз гунагьриз гзаф рехъ гузвай[+].

14Лут Ибрамакай чара хьайи чӀавуз Реббиди Ибрамаз лагьана: «Элкъвена са вил вегь! Инлай кефер ва кьибле патарихъ, рагъэкъечӀдай ва рагъакӀидай патаз килиг. 15Ваз аквазвай вири и чил За эбеди яз ваз ва ви несилриз гуда. 16За ви несилар къум кьван гзаф ийида: нивай чилел алай къумадин тварарин кьадар гьисабиз хьайитӀа, гьадавай ви несилрин кьадарни гьисабиз жеда.

17Алад кван, За ваз гудай вири чилериз элкъвена килиг, абур яргъивилихъни гьяркьуьвилихъни кьил акъудна чира».

18Са чкадилай маса чкадал куьч жез, Ибрам Хеврандин патарив гвай Мамре тӀвар алай мегъуьн тамув агакьна, анал акъваз хьана ва Реббидиз къурбанган туькӀуьрна.

#### 14


Ибрама Лут азад хъувун

1Шинардин пачагь Амрафела, Элласардин пачагь Ариуха, Эламдин пачагь Кедарлагамера ва Гайимдин пачагь Тидгала агъавал ийизвай девирда 2-3дяве кьиле фенай: абуру, чпин аскерар Сиддим дереда, алай вахтунда адаз УькӀуь гьуьл лугьузва, кӀватӀна гьазур хьанвай Садумдин пачагь Берадихъ, Гамурадин пачагь Биршадахъ, Адмадин пачагь Шинабахъ, Цевайимдин пачагь Шемеберахъ ва вичиз гила Сагар лугьузвай Беладин пачагьдихъ галаз женгиниз экъечӀна. 4ЦӀикьвед йисуз абур Кедарлагамеран зулумдик квай, цӀипуд лагьай йисуз адаз акси яз экъечӀна, 5цӀукьуд лагьай йисуз Кедарлагамер вичин терефдарарни галаз атана акъатна. Абуру Аштарат-Къарнайимда рефаяр, Гьамда зузар Шаве-Къирйатайимда эмияр,[+] 6ва чпин дагълух Сеир тӀвар алай уьлкведа кьурумдин къерехдив гвай Эл-Парандал кьван гьурияр кӀаник кутуна. 7Анайни абур вичиз гила Къадеш лугьуз Эн-Мишпат галайвал элкъвена ва амалехъийрин чилер ва Гьасесан Тамарда уьмуьр тухузвай амарияр барбатӀ авуна[+]. 8Садумдин пачагь, Гамурадин пачагь, Адмадин пачагь, Цевайимдин пачагь ва адаз гила Сагар лугьузвай Беладин пачагь къаршидиз экъечӀна ва Сиддим дереда абурухъ галаз женг чӀугуна –[+] 9Эламдин пачагь Кедарлагамерахъ галаз, Гайимдин пачагь Тидгалахъ галаз, Шинардин пачагь Амрафелахъ галаз, Элласардин пачагь Ариухахъ галаз. Кьуд пачагьди вадахъ галаз женг чӀугуна. 10Сиддим дереда лагьайтӀа, чеб къирдив ацӀанвай гзаф фурар авай. Садумдинни Гамурадин пачагьрин аскерар кьулухъди катна ва и фурара акӀана. Сагъ-саламат яз амукьайбур дагълариз катна. 11Гъалиб хьайибуру Садумдинни Гамурадин вири девлетар, абурун недай вири суьрсетар чпиз вахчуна хъфена. 12Абуру гьакӀ вич Садумда уьмуьр тухузвай Ибраман стхадин хва Лутни кьуна чпихъ галаз хутахна ва адан вири мал-девлетни тарашна.

13Хилас хьайибурукай сад амарийрин Мамредин мегъуьн тамун патав уьмуьр тухузвай иври Ибраман кьилив атана, хьанвай крарикай ихтилатна. Стхаяр тир Мамре, Эшкал ва Анер Ибрамахъ галаз икьрардин алакъайра авай. 14Хтул есирвиле гьатнавайди чир хьайи Ибрама вичин итимар кӀватӀна – чеб гьадан кӀвале ханвай пуд вишни цӀемуьжуьд кас – гуьгъуьниз чукурна. Дандин патарив, 15йифиз, ада душманар элкъуьрна кьуна, абур тергна ва лап Шамдин кеферпата авай Хабадал кьван абур хурук кутуна чукурна. 16Ада душманривай абуру кьунвай вири девлетар къахчуна – гьам Лутни адан мал-девлет, гьам папар, гьамни есирар.

17Ибрам Кедарлагамеранни адан терефдаррин винел гъалибвал къачуна элкъвена хкведай чӀавуз, Шаве дереда (адаз исятда Пачагьдин дере лугьузва) адан вилик Садумдин пачагь экъечӀна.


Мелик-Садикьа Ибрамаз хийир-дуьа ийизва

18Салимдин пачагь, виридалай вине авай Аллагьдин къуллугъдар Мелик-Садикьа, Ибраман вилик фуни чехир гъана[+] 19ва адаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа[†] авуна:

«Виридалай вине авай Аллагьди Ибрамаз хийир-дуьа авурай,
Цаварни чилер халкь авурди!
20Шукур хьурай виридалай вине авай Аллагьдиз,
Вичи ви душманар ви гъиле вугай!»

Ибрама гъиле гьатай шейэрин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз гана[+].

21Садумдин пачагьди Ибрамаз лагьана: «Зи итимар вахце, гъиле гьатнавай мал-девлет жуваз тур». 22Ибрама жаваб гана: «Реббидал, виридалай вине авай Аллагьдал, гъилер туькӀуьрна за кьин кьазва хьи, 23ви мал-девлетдикай артух за са затӀни къачудач – я са гъал, я са шаламдин чӀул.

Ахпа лугьумир: „Им зун я, Ибрам девлет авайди авурди“. 24Заз, анжах са зи итимриз тӀуьнин суьрсет хьайидалай гъейри, мад са затӀни герек туш. Захъ галаз санал женгиниз экъечӀайбур вуж ятӀа, гьабурув чпин пай агакьрай, – Анерав, Эшкалав ва Мамредив».

#### 15


Аллагьдинни Ибраман икьрар

1И вакъиаяр кьиле фейи са тӀимил вахтунилай Ибрамаз ахварай Ребби акуна ва адан гафарин ван хьана:

«КичӀе жемир, Ибрам.
Зун – ви къалхан я.
Ви савкьват лап булди жеда»[+].

2Ибрама лагьана: «Зи Агъа тир Ребби! Ви савкьватар зи квез я, зун аялар авачиз рекьидатӀа? Зи варис Шамдай тир Элиэзер я».

3«Вуна заз веледар ганач кьван, – лагьана Ибрама – гьавиляй зи килфетдик кваз уьмуьр тухузвайди зи ирсдарни жеда!»

4И чӀавуз Ибрамаз Реббидин гафарин ван жеда: «Ваъ, адакай ви варис жедач: ви варис ви тумуникай аладда!»

5Реббиди Ибрам алачухдикай къецел акъудна ва адаз лагьана:

«Килиг кван цавуз,
гьисаб ая гъетер:
вавай абур вири гьисабиз жедани?»

«Ви несилни, – лагьана Реббиди, – кьадардиз гьа икьванди жеда!»[+]

6Ибрама Реббидихъ иман авуна – Реббидини им адан гьахъ-михьивал яз кьабулна[+].

7Реббиди Ибрамаз лагьана: «Зун, и чилин иесивал авунин мураддалди ам ваз гун патал, вун Халдейдин Урдай иниз гъайи Ребби я». 8«Зи Агъа тир Ребби! – лагьана Ибрама, – и чил заз жедайдан лишан вуч я?»[+] 9Реббиди лагьана: «Зи патав инал пуд йисан дуьгве, пуд йисан цӀегь, пуд йисан гьер, тӀапӀас ва са лифни гъваш».

10Ибрама гьайванар гъана ва абур гьар сад кьве патахъ пайна, паярни сад садан къаршида эцигна. Къушар ада пайи паяр авунач[+]. 11Къузгъунар лув гана кӀватӀ хьана, амма Ибрама абур чукурна.

12Рагъ акӀайла Ибрам кӀеви ахварин кӀеме гьатнавай. Зурба ва пис кичӀ акатна адаз хаф янай[+].

13Реббиди Ибрамаз лагьана: «Ваз чир хьухь, ви несилар гъурбатда масанай атана ацукьнавайбур яз хьана, кьуд виш йисуз лукӀвиле ва зулумдик кваз жеда[+]. 14Амма абур лукӀвиле тур халкьдин гьахъ-дуван За ийида – ахпа ви несилар анай экъечӀна хъфида, чебни девлет авай инсанар яз[+].

15Вунни секиндиз бан-бубайрин кьилив рекье гьатда,
Агьил яшдин гьуьрмет авай кьуьзек яз суруз эвичӀда.

16Ви эвледрин анжах кьуд лагьай несил иниз хкведа, вучиз лагьайтӀа амарийрин гунагьар гьеле чпин дережадив агакьнавач»[+].

17Рагъ акӀана ва йиф алукьна. И вахтунда гум алай мангъал ва цӀай квай лаш пайда хьана ва кьве патахъ пай авунвай гьайванрин арадайтӀуз фена.

18И юкъуз Реббиди Ибрамахъ галаз икьрар кутӀунна: «Мисридин селдилай гатӀунна чӀехи вацӀ Эфратдал кьван авай вири чилер За ви несилрин ихтиярда твада,[+] 19къабилийрин, къенизийрин, къадманийрин, 20хетийрин, перизийрин рефайрин, 21амарийрин, къенанвийрин[†], гиргашийрин, ябусвийрин вири чилер».

#### 16


Гьагар ва Исмаил

1Сараяз, Ибраман папаз, аялар жезвачир. Адаз Мисридай тир Гьагар тӀвар алай къаравуш авай.

2Сарая Ибрамаз лагьана: «Реббиди заз аялар гузвач. Зи къаравушдихъ галаз хьухь – белки ада кьванни заз хва хада».

Ибрам Сараян чӀалаз килигна, 3адани вичин къаравуш, Мисридай тир Гьагаракай адаз кьвед лагьай паб авуна. А чӀавуз Ибрама Къенанда[†] уьмуьр тухуз цӀуд йис хьанвай.

4Ибрам Гьагарахъ галаз жез хьана, ам руфунал залан хьана ва и кар себеб яз вичин ханумаз лавгъавилелди килигиз хьана. 5«Зун ажуз хьун вавай я, – лагьана Сарая Ибрамаз. – За жуван къаравуш вав кьвед лагьай паб яз вугана, ам лагьайтӀа, руфунал залан хьайидалай кьулухъ, заз кьама ял аваз килигзава. Реббиди зини ви ара гьялрай»[+]. 6«Ви къаравуш ви гъиле ава, – жаваб гана Ибрама. – Ваз гьикӀ хъсан аквазватӀа, гьакӀ ая».

Сараяни Гьагараз ахьтин зулумар ийиз хьана хьи, Гьагар адакай катна. 7Кьурумда, Шурдиз фидай рекье ам чешмедин патав Реббидин Малаикдиз[†] жагъана[+] 8ва хабар кьуна: «Гьагар, Сараян къаравуш, вун гьинай я ва гьиниз физва?» «Зун зи ханум Сараякай катзава», – жаваб гана ада.

9Реббидин Малаикди лагьана: «Ахлад жуван хануман кьилив ва адаз муьтӀуьгъ хьухь. 10За ви несилар кьадардиз акьван артух ийида хьи, абур гьич гьисабизни жедач.

11Вун руфунал залан я.
Ваз хва жеда.
Адал Исмаил[*] тӀвар эциг,
ви бедбахтвилера Реббидиз ви ван хьайивиляй.
12Хва ви жеда хам лам хьтинди,
ам виридал – вири адакай.
Стхайрихъ галаз къал-макъалра аваз уьмуьр тухуда ада».

13Вичихъ галаз рахай Реббидиз Гьагара ихьтин тӀвар гана: «Вун Эл-Руи[*] я», вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Заз зи вилералди зун яргъай Аквазвайди акуна!»

14Гьавиляй къуйдиз[†] Беэр-Лахай-Руи[*] лагьана тӀварни ганва. Ам Къадешдинни Береддин арада ава.

15Гьагара Ибрамаз хва хана, ва Ибрама адал Исмаил тӀвар эцигна. 16А чӀавуз Ибраман кьудкъанни ругуд йис хьанвай.

#### 17


Аллагьдинни Ибрагьиман икьрар

1Ибраман кьудкъанни цӀекӀуьд йис тир чӀавуз адан вилик Ребби пайда хьана ва лагьана: «Зун вири алакьдай Аллагь[†] я. Зи вилик кваз уьмуьр твах ва гунагьриз рехъ гумир. 2За вахъ галаз икьрар кутӀунда ва ваз гзаф несилар багъишда».

3Ибрам метӀерал аватна, ва Аллагьди лагьана: 4«Гила За вахъ галаз икьрар кутӀунзава. Вун гзаф халкьарин бан-буба жеда. 5ТӀварни ви Ибрам ваъ, Ибрагьим жеда, вучиз лагьайтӀа За вакай гзаф халкьарин бан-буба ийида[+].

6Ви тухум За кьадардиз гзаф тирди ийида:
валай бегьем халкьар арадал къведа
ва ви несилрикай пачагьар жеда.

7Вахъ ва ви несилрихъ галаз Зи икьрар жеда – эбеди тир икьрар, несилдилай несилдалди: Зун ви ва ви несилрин Аллагь жеда. 8За вазни ви несилриз вун масанай атана ацукьнавайди тир вири и Къенандин[†] чил гуда. За ам ви несилриз эбеди сагьибвал авун патал гуда ва абурун Аллагь жеда».


Суьннет

9Аллагьди Ибрагьимаз мадни лагьана: «Амма вунани Захъ галаз авай икьрар тамамарун лазим я, валай гуьгъуьнай ви несилрини, несилдилай несилдалди. 10За квехъ галаз икьрар кутӀуннава ва ви несилри ам кьилиз акъудрай: куь вири итимар суьннет авунвайбур хьун лазим я. 11Захъ галаз авай икьрардин лишан яз куь эркеквилин лишандин кӀвенкӀв атӀутӀ.

12-13Куь цӀийиз хайи гьар са гада муьжуьд лагьай юкъуз суьннет авуна кӀанда – несилдилай несилдалди гьа икӀ хьурай.

Ви кӀвале хайидини, куь арада тахана маса тайифайривай маса къачунвайдини, са рахунни алачиз суьннет авун лазим я. ИкӀ хьайила, Захъ галаз авай икьрар, эбеди икьрар, куь бедендин лишан яз жеда[+].

14Суьннет тавунвайди – вичин эркеквилин лишандикай атӀун тавунвайди, – Захъ галаз авай икьрар чӀур авун себеб яз вичин халкьдикай акъудна гадарнавайди жеда».

15Аллагьди Ибрагьимаз мадни лагьана:

«Гила ви папан тӀварни Сарай ваъ, Сарра жеда.
16За адаз хийир-дуьа[†] ийида ва ваз ада хайи хва гуда.
За адаз хийир-дуьа ийида ва адалай бегьем халкьар арадал къведа,
Ва адан несилрикай пачагьар жеда».

17Ибрагьим метӀерал аватна, амма вич-вичик хъуьрена хьиз фикир авуна: «Виш йис хьанвай кьуьзеказ аялар жезмайди яни? Кьудкъанни цӀуд йис хьанвай Саррадивай аял хаз жедани?»

18Гьавиляй ада Аллагьдиз лагьана: «Исмаилан уьмуьрни Ваз кӀаниди хьурай!»

19Аллагьди лагьана: «Ваъ, Сарради, ви папа, ваз хва хада, вунани адал Исакь тӀвар эцигда. За гьадахъ ва адан несилрихъ галаз икьрар кутӀунда – эбеди тир икьрар.

20Исмаилан патахъай ви тӀалабунни За фикирдиз къачуна: За адазни хийир-дуьа ийида, адан тухумни бегьер гудайди ийида ва адаз гзаф несилар гуда.

Исмаилалай цӀикьвед регьбер аладда, адакай чӀехи халкьдин бан-буба жеда.

21Амма Зи икьрар Сарради ваз са йисалай, гьа и вахтунда хадай, Исакьахъ галаз жеда».

22Ибрагьимаз гьа икӀ лагьана, Аллагь хъфена.

23Лап гьа и юкъуз Ибрагьима Аллагьди вичиз эмир авурвал вичин хва Исмаилан, вичин кӀвале ханвай вири итимрин, гьакӀни пулунихъ маса къачунвай вири лукӀарин эркеквилин лишан суьннет авуна – кӀвале авай вири итимрин. Ада вичиз эмир авурвал вири кьилиз акъудна. 24Ибрагьим суьннет авур чӀавуз адан кьудкъанни цӀекӀуьд йис тир, 25Исмаилан, адан хцин, цӀипуд йис. 26Гьа са юкъуз гьам Ибрагьим, гьам адан хва Исмаил, 27гьамни Ибрагьиман кӀвале авай кьван вири итимар – гьам хайи йикъалай адан кӀвалинбур тир, гьамни маса тайифайривай маса къачунвай лукӀар, – вири суьннет авунай.

#### 18


Ибрагьиман пуд мугьман

1Нисинин зегьемдин вахтунда Мамре тӀвар алай мегъуьн тамун патав Ибрагьим вичин алачухдин вилик ацукьнавай вахтунда, Реббиди адаз вич къалурна. 2Ибрагьима кьил хкажайтӀа – адан вилик пуд итим акъвазнавайди акуна. Ам тадиз гадар хьана, абурун патав фена, пел чилив агакьдайвал икрам авуна 3ва лагьана: «Агъа, ви вилерай заз майил аватӀа, зи, ви лукӀран, патавай элячӀна фимир. 4Квез кӀвачер чуьхуьн патал яд гъида. Куьне тарцин кӀаник ял яда, 5за лагьайтӀа рехъ давамарун патал, тӀуьна-хъвана, чандик къуват кутадайвал, куь вилик фу эцигда – куьн зи, куь лукӀран, патавай яна физватӀа». «Хъсан я ман, – жаваб гана абуру, – гьа лагьайвал ая».

6Ибрагьима алачухдик зверна ва Саррадиз лагьана: «Тадиз пуд сегьа гъуьр къачуна, виридалайни хъсандакай тини ишинна фу чуруж».

7Ахпа ада нехир галайвал зверна, хъсан, таза дана хкяна ва ам гьазурун патал лукӀрав вугана. 8Ибрагьима вичи мугьманрин вилик тугъ, нек ва данадин як гъана – ва абуру недалди, ам тарцин кӀаник акъвазна, гуьзетиз хьана.

9«Ви паб Сарра гьина ава?» – жузуна абуру. «Гьа ина ава, алачухдик ква», – жаваб гана ада. 10«Зун ви патав са йисалай хкведа, – лагьана мугьманди. – А чӀавуз ви паб Саррадиз хва жеда».

Сарради и вахтунда яб гузвай – ам адан кьулухъ, алачухдиз гьахьдай чкадал алай[+]. 11Абур кьведни, Ибрагьимни Сарра кьуьзуь хьанвай, ва Саррадиз вацран кьилер хъжезмачир. 12Ада, вичи-вичикди хъуьрена хьиз, фикирна: «Зи вахтар алатнава. Зи иесини кьуьзуь я. Гила гьахьтин экв акьвада жал?»[+]

13И чӀавуз Реббиди Ибрагьимаз лагьана: «„Завай, къаридивай, аял хаз жедани?“ лугьуз Сарра хъуьрезва хьи? 14Реббидивай кьилиз акъудиз тежедай кӀвалах авани кьван? Зун ви патав тайинарнавай вахтунда хкведа ва Саррадиз хва жеда»[+]. 15«За хъуьруьнар авурди туш», – таб авуна кичӀе хьайи Сарради. «Ваъ, – лагьана Ада, – вун хъуьренай».


Садумдин гьакъиндай Ибрагьиман тӀалабун

16Мугьманар чпин рехъ давамарун патал къарагъна ва Ибрагьим абур рекье тваз экъечӀна. Агъадихъ, дередиз, Садум галай патахъ килигна. 17Реббидини вичи-вичихъди лагьана: «Ибрагьимакай За Жуван ниятар чуьнуьх ийидани кьван? 18Ибрагьималай чӀехи ва къудрат авай халкь арадал къведа эхир, ва Ибрагьим чилел алай кьван вири халкьар патал хийир-дуьа[†] жеда[+]. 19За Ибрагьим вичин аялриз ва вири вичин несилриз Реббиди къалурнавай рекье аваз фин патал, вири кӀвалахар гьахъвал ва дуьзвал хвена авун патал, хкяни авуна. И чӀавуз Зани адаз хиве кьунвай вири кӀвалахар кьилиз акъудда».

20Реббиди лагьана: «Садумдинни Гамурадин пис крар эхиз тежедай дережадив агакьнава, абурун гунагь заланди я[+]. 21ЭвичӀна хьиз ана авайбур вири батӀул яни-тушни килигда. Белки вири туш жеди? Кьил акъудна чирда».

22Рекьин мугьманар Садум галайвал элкъвена фена, амма Ребби Ибрагьиман вилик акъвазна. 23Адаз мукьва хьана, Ибрагьима лагьана: «Яраб Вуна зулумкаррихъ галаз гьахъ-михьибурни тергда жал? 24Белки и шегьерда гьахъ-михьибур тир са яхцӀурни цӀуд кас жагъида, – бес Вуна гьа и яхцӀурни цӀудан хатурдай кьванни инсаф тавуна ам тергда жал? 25Жедай кар туш! Вуна ахьтин кӀвалах ийич! Гьахъ-михьибур Вуна зулумкаррихъ галаз санал тергдач, гунагькарринни гьахъ-михьибурун кьисмет гьа сад хьтинди жедач! Им жедай кӀвалах туш! Вири чилин Дуванбег – гьахъ чӀурна дуван атӀуз жедани кьван?»[+]

26Реббидини жаваб гана: «Заз Садумдай яхцӀурни цӀуд гьахъ-михьиди жагъайтӀа, абурун хатурдай За и шегьердиз инсаф ийида».

27И чӀавуз Ибрагьима давамарна: «Зун ругни накьв я, амма гьикӀ ятӀани за Агъадиз лугьун патал жуьрэт ийида:

28ЯхцӀурни цӀудав агакьдалди вад гьахъ-михьиди бес тахьайтӀа – яраб Вуна и бес тахьай вадан патахъай бегьем са шегьер тергда жал?»

Реббидини жаваб гана: «Ваъ, анай заз яхцӀурни вад гьахъ-михьиди жагъайтӀа, За ам тергдач».

29Ибрагьима адахъ галаз рахунар давамарна: «Нагагь анай анжах яхцӀур жагъайтӀа гьикӀ хьуй?»

Реббидини жаваб гана: «Гьатта яхцӀур хьайитӀани, за ихьтин кӀвалах ийидач».

30Ибрагьима лагьана: «За лугьудай гафарикай Агъадиз хъел татурай. Нагагь ана къанни цӀуд гьахъ-михьиди аваз хьайитӀа вучин?»

Реббидини жаваб гана: «Ана къанни цӀуд кас гьахъ-михьиди аваз хьайитӀани, шегьердиз инсаф ийида».

31Ибрагьима лагьана: «За Агъадивай жузун патал жуьрэт ийида; ана анжах къад аваз хьайитӀа гьикӀ хьурай?»

Реббиди жаваб гана: «Къадан хатурдайни инсаф ийида».

32Ибрагьима лагьана: «Агъадиз хъел татурай – им эхиримжи суал я: нагагь ана абур цӀуд аваз хьайитӀа?»

Реббидини жаваб гана: «ЦӀудан хатурдайни За ам терг ийидач».

33ИкӀ лагьана, Ребби хъфена, Ибрагьимни кӀвализ хтана.

#### 19


Лут хиласун ва Садумни Гамура шегьерар терг авун

1Кьве малаик[†] Садумдиз атана. Няни жезвай. Лут шегьердин варарив[†] ацукьнавай. Рекьин мугьманар акурла, ам абурун къаншардиз къарагъна ва, чин чилив агакьдайвал икрамна, 2лагьана: «Буюр, ша, зи сагьибар, зи, куь лукӀран, кӀвализ. КӀвачер чуьхвена, зи кӀвале йиф авуна, пакамахъ рехъ давамара». «Ваъ, – лагьана абуру. – Чна йиф майдандал акъудайтӀа, хъсан жеда». 3Амма Лут вичин гафунал акьван кӀевиз акъвазна хьи, абур рази хьана, адан кӀвализ атана. Ада нянин тӀуьн гьазурна, тӀили фар чрана, абуруни фу-яд тӀуьна. 4Абур гьич къаткизни агакьнавачир, акуна хьи, шегьердин агьалийри, Садумдин вири итимри, гъвечӀидалай чӀехидалди, Лутан кӀвал элкъуьрна кьуна.

5«А ви патав йиф акъудиз атанвайбур гьина ава? – гьарайралди хабар кьазвай абуру. – Абур инал акъуд, чна гьабурухъ галаз чун машгъулардайвал!»

6Лут гуьрцелдал экъечӀна, рак агална 7ва лагьана: «Стхаяр, герек туш, ихьтин чӀуру кӀвалахар ийимир! 8Килиг, заз чпив рушвал гумай кьве велед ава – за абур куьчедиз акъудна куь ихтиярда твада, гьабурухъ галаз квез вуч кӀандатӀани ая, тек зи кӀвализ атанвайбурук хкуьрмир». 9«Квахь кван инлай, – лагьанай адаз. – Вуна, ина авай са чара касди, эмир гудайвал хьанвани? Чна исятда ваз гьабурулайни еке кар кьада!»

Абуру Лут хура туна, рак эцяна хкудиз гатӀунна. 10Амма Лутан мугьманри ам ялна къенез чӀугун хъувуна, рак агална. 11Гуьрцелдал кӀватӀ хьанвайбур вири, гъвечӀидалай чӀехидалди, абуру буьркьуь жедайвал авуна – гьавиляй абур гьикьван алахънатӀани, кӀвализ гьахьдай рак жагъин тийиз амукьна. 12Мугьманри Лутаз лагьана: «Вахъ и шегьерда мад вуж ава? Езне, рухваяр, рушар, мадни са вуж ятӀани? Абур вири инай акъуд: 13чна и шегьер тергда! Адан агьалийрин зулумар Реббидив агакьзава, Реббидини чун ам терг авун патал ракъурнава!»

14Лута фена вичин рушарик лишан кутунвай жегьилриз лагьана: «Тадиз и шегьердай экъечӀ! Ам Реббиди исятда терг ийида!» Амма абуруз Лута зарафатар ийизвай хьиз хьана. 15Экв жез гатӀунна. Малаикри Лутак тади кутуна: «Тади къачу, инай жуван пабни кьве руш хутах! ТахьайтӀа вунни гунагькар шегьердихъ галаз терг жеда!»

16Лута кьулухъ язавай. И чӀавуз Лутан, адан папан ва кьве рушанни гъилер кьуна, малаикри чпи абур и шегьердай акъудна, вучиз лагьайтӀа Реббидиз Лутан язух къвезвай.

17«Хилас хьухь! – лагьана Лутаз малаикди. – Кьулухъ элкъвена килигмир! Дередани геждалди акъвазмир – дагълариз ката, тахьайтӀа рекьида!» 18«Ваъ ман, зи Агъа! – жаваб гана Лута. 19– Заз, Ви лукӀраз, Ви вилерай майил жагъана! Ви патай заз авай регьим чӀехиди я: вуна зи уьмуьр хиласна! Амма дагъларив кьван завай чукуриз жедач эхир – зав бала агакьда ва зун телеф жеда. 20Ингъе атӀа шегьердал кьван мукьва я, адав кьван чукуриз хьун мумкин я, ам гъвечӀиди я. Гьаниз зун катни ийида, ам гъвечӀиди я, ана зун сагъ-саламат яз амукьда!» 21«Хъсан я, – лагьана малаикди, – за вун патал гьа кӀвалахни ийида: за а вуна лугьузвай шегьер кя тавуна тада. 22Амма тадиз аниз звера: вун анив агакь тавунмаз, завай гатӀуниз жедач». Гьавиляй и шегьердиз Сагарни лугьузва.

23Рагъ цавал хкаж хьана. Лут Сагардиз атана.

24Реббиди Садумдинни Гамурадин винел, марф хьиз, кузвай гугурт къурна – цаварай, Реббидин патай –[+] 25ва и шегьерарни, вири дерени, вири агьалиярни ва чиляй экъечӀнавай гьар са затӀ тергна. 26Лутан паб кьулухъ элкъвена килигна – ва кьелен дестекдиз элкъена.

27Ибрагьим пакамахъ фад вич вилик квай къуз Реббидин вилик акъвазай чкадал атана, 28Садум ва Гамура, Дере галайвал килигна – ва адаз акуна: чиляй хъенчӀин къапар кудай куьмдай хьиз гум акъатзава.

29Дередин шегьерар терг ийидайла, Аллагьдин рикӀел Ибрагьим хтана.

Лута уьмуьр тухузвай шегьерар терг ийидайла, Аллагьди ам кьиникьикай хкудна.


Лут ва адан рушар

30Сагарда акъвазиз кичӀе тирвиляй, Лут анай кьве рушни галаз дагълариз хкаж хьана.

Абуру са кьветӀе уьмуьр тухуз хьана.

31ЧӀехи руша гъвечӀидаз лагьана: «Буба кьуьзуь жезва. Адет тирвал чахъ галаз жедай итимар чилел мад аламач. 32Бубадиз чехир гана сархушрин ва адахъ галаз жен. Чи тухум бубадилай кьванни давамарин!»

33Йиф алукьайла, абуру бубадиз чехир гана. ЧӀехи руш адан патав атана, адахъ галаз къаткана, амма буба ана вуч хьанатӀа – я ам вичихъ галаз къаткай тегьер, я ам гьикӀ хъфенатӀа, – гъавурда гьатнач. 34Пакадин юкъуз чӀехи руша вахаз лагьана: «Сенфиз зун бубадихъ галаз къаткана. Къенин йифизни, ша, адаз чехир гун, вунни атана адахъ галаз къаткидайвал. Чи тухум бубадилай кьванни давамарин!»

35И йифизни абуру мад бубадиз чехир гана. ГъвечӀи руш атана адахъ галаз къаткана, амма буба ана вуч хьанатӀа, – я ам вичихъ галаз къаткай тегьер, я ам гьикӀ хъфенатӀа, – гъавурда гьатнач.

36Гьа икӀ Лутан кьве рушни чпин бубадилай руфунал залан хьана. 37ЧӀехи руша хва хана ва адал Магьаб тӀвар эцигна. Ам гилан магьабвийрин бан-буба я. 38ГъвечӀидани хва хана ва адал Бен-Ами[*] тӀвар эцигна. Ам гилан аманийрин бан-буба я.

#### 20


Ибрагьимни Сарра Абумелекан патав

1И чкаяр туна, кьибледихъ хъфена, Ибрагьим Къадешдинни Шурдин арада уьмуьр тухуз хьана, ахпани Герарда бине кутуна. 2Ада вичин паб Саррадиз вичин вах лугьузвай, гьавиляй Абумелека, Герардин пачагьди, Саррадин гуьгъуьниз итимар ракъурна ам вичиз къачуна[+]. 3Амма йифиз Абумелеказ ахварай Аллагь акуна ва Ада лагьана: «И паб жуваз къачунай вун рекьида. Ам гъуьлуьк квайди я».

4Абумелека лагьайтӀа, адал гьеле тӀубни эцигнавачир. «Зи Агъа! – ялварна ада. – Яраб Вуна гьахъ-михьи халкь терг ийида жал? 5Бес а касди вичи заз ам вичин вах я лагьанай эхир! Папани ам вичин стха я лагьанай! За и кар намус михьи яз, гъилерикни тахсир квачиз авурди я».

6«Эхь, – жаваб гана Аллагьди ахварай, – Заз чизва хьи, вуна и кар ягь михьи яз авуна. Гьавиляй За ваз а паб жуванди ийидай мумкинвал ганач – вун Зи вилик гунагькар хьуникай хвена. 7Амма гила ам гъуьлуьв вахце. Ам пайгъамбар[†] я, ва ада вун текьена амукьун патал дуьа ийида. Чир хьухь: вуна ам гъуьлуьв вахкун тавуртӀа, вунни рекьида, ви патарив гвайбурни!»[+]

8Пакамахъ Абумелека вичин мукьувар кӀватӀна, абурув и гафар агакьарна – абурузни гзаф кичӀе хьана. 9Абумелека Ибрагьимаз эверна ва адаз ахмур авуна: «Вуна чаз вуч ийизва? За ваз вуч писвал авуна хьи, вуна зунни, вири зи пачагьлугъни ихьтин чӀехи гунагьдик кутадайвал? Ихьтин кӀвалахар авуна жедач! 10Вуна икӀ вучиз авуна?» 11«И патара Аллагьдихъай кичӀезвайди туш, ва паб себеб яз зун яна рекьида лагьана фикир авунвай за, – жаваб гана Ибрагьима. – 12Идалайни гъейри, ам рикӀивайни зи вах я – зи бубадин руш я, анжах маса папаз хьанвай. Адакай заз паб хьана. 13Аллагьди заз бубадин кӀвал туна экъечӀун эмир гайила, зани адаз лагьана: „Мергьемет ая, чун гьиниз фейитӀани, закай лагь хьи, зун ви стха я“».

14Абумелека Ибрагьимаз лапагар, малар, лукӀар, къаравушар пишкешна, адав Сарра вахкана 15ва лагьана: «Вири зи чилер ви вилик ква: ваз гьина кӀандатӀа, гьана уьмуьр твах».

16Саррадиз ада лагьана: «За ви стхадиз гимишдин агъзур шекъел гузва. Идани мукьвабурун вилера ви бейкефвал кӀевда, ва ви намус вичин чкадал хкида».

17Ибрагьима Аллагьдиз дуьа авуна, Аллагьдини Абумелек, адан паб ва къаравушар сагъар хъувуна ва абуруз мад аялар жез хьана[+]. 18Идалай вилик лагьайтӀа, Ибрагьиман паб Сарра себеб яз Реббиди Абумелекан кӀвалин вири папар аялар тежедайбур авунвай.

#### 21


Исакь дидедиз хьун

1Аллагьди, хиве кьурвал, Сарра рикӀел хкана: Реббиди вичин гаф кьилиз акъудна.

2Сарра кӀвачел залан хьана ва Аллагьди тайинарай ва абуруз лагьай вахтунда лап кьуьзуь хьанвай Ибрагьимаз хва хана. 3Ибрагьима цӀийиз ханвайдаз, Саррадиз хьанвай вичин хциз, Исакь лагьана тӀвар гана,[+] 4муьжуьд лагьай юкъузни, Аллагьди эмир гайивал, адаз суьннет авуна[+]. 5Исакь хьайила, Ибрагьиман виш йис тир. 6Сарради лагьана:

«Хъуьруьн къведай кар кьуна заз Аллагьди:
закай низ ван хьайитӀани –
захъ галаз санал хъуьруьнар ийида».

7Ва алава хъувуна: «Сарради аялдиз хур гудайди Ибрагьимаз нивай лугьуз жедай? Амма ингье, кьуьзуь кьилихъ, за адаз хва хана!»

8Аял чӀехи хьана, ам хурудикай галуднавай юкъуз Ибрагьима еке мярекат кутуна.


Гьагарни Исмаил чукурун ва хилас хьун

9Мисриви паб Гьагара хайи Ибрагьиман хци кстахвилер ийиз акурла,[+] 10Сарради Ибрагьимаз лагьана: «А къаравуш адан хвани галаз чукура! Адан хцикай, зи хва Исакьакай хьиз, ви варис жедач!»[+]

11Ибрагьимаз вичин хцикай ихьтин гафар ван хьун гзаф залан тир, 12амма Аллагьди адаз лагьана: «Я гададин, а ви къаравушдин патахъай хажалатар ийимир. Ваз Сарради лагьайвал ая, вучиз лагьайтӀа ви тухум Исакьа давамарда,[+] 13амма къаравушдин хцикайни За сагъ са халкь арадал гъида. Гьамни ви бала я эхир».

14Пакадин йикъан экуьнахъ Ибрагьима Гьагарав фуни яд авай цел вугана, абур адан къуьнерал эцигна – ва аялни галаз экъечӀна хъфин эмир гана. Гьагар рекье гьатна ва Беэр-Шебадин кьурумда къекъвез ийир-тийир хьана. 15Целце авай яд куьтягь хьана. Ада аял са валан кӀаник туна, 16вични, ам гьикӀ рекьидатӀа вилериз такун патал, яргъал хьиз, чӀемерукдай ягъай хьел агакьдай мензилда, ацукьна ва рикӀ хъуткьуниз кӀевиз шехьиз гатӀунна. 17Аллагьдиз гададин ван хьана ва Аллагьдин малаикди[†] цаварай Гьагаравай жузуна: «Вахъ вуч хьанва, Гьагар? КичӀе жемир! Вуна тунвай гададин ван Аллагьдиз хьана. 18Къарагъ, алад гададин патав, ам кӀеме яхъ! За адалай са чӀехи халкь арадал гъида».

19Аллагьди адан вилер ахъайна – Гьагараз къуй[†] акуна. Адани патав фена, цел ацӀурна ва аялдиз яд гана.

20Идалай кьулухъни Аллагьди гада вичин къайгъударвиликай хкуднач. Ам чӀехи хьана, кьурумда уьмуьр тухуз акъвазна ва хъсандиз чӀемерукдай ядайди хьана. 21Ада Паран кьурумда уьмуьр тухвана, пабни дидеди адаз Мисридай гъана[+].


Ибрагьиманни Абумелекан икьрар

22А чӀавуз вичин аскеррин чӀехиди тир Пихални галаз Абумелек атана акъатна ва Ибрагьимаз лагьана: «Вуна гьихьтин кӀвалах гъиле кьуртӀани, Аллагьди ваз куьмекзава. 23Гила Аллагьдин тӀварцӀелди вуна я зун, я зи аялар, я зи хтулар маса гудач лагьана кьин яхъ: зун вахъ галаз гьикӀ регьим аваз тиртӀа, гьакӀ вунни захъ галаз ва ваз уьмуьр тухудай чка гайи уьлкведихъ галаз регьим гваз жеда!»

24Ибрагьима кьин кьуна, 25амма Абумелекан итимри вичивай къуй[†] къакъуднава лагьана шикаят авуна. 26«Заз ам ни авунвай кӀвалах ятӀа чидач, – жаваб гана Абумелека. – Вуна заз куьтӀни авурди туш. Заз и кардикай сифте сефер яз ван жезва».

27Ибрагьима Абумелеказ лапагарни къарамалар багъишна ва адахъ галаз икьрар кутӀунна. 28Ирид кӀел ада чара авуна.

29«Бес и ирид кӀел – вуна абур вучиз чара авунва?» – жузуна Абумелека. 30«Ибур зи патай, – лагьана Ибрагьима, – и къуй за эгъуьнин лишан яз кьабула». 31Гьавиляй абуру инал кьинер кьурдалай кьулухъ а чкадиз Беэр-Шеба лугьузва[+].

32Беэр-Шебада Ибрагьимахъ галаз икьрар кутӀунайдалай кьулухъ Абумелекни адан аскеррин чӀехиди тир Пихал элкъвена филиштийрин чилел хъфена. 33Ибрагьима Беэр-Шебада тамариск тар акӀурна ва Реббидин, Даим Аллагьдин, тӀварцӀихъ ялвар авуна.

34Идалай кьулухъ хейлин йисара Ибрагьима филиштийрин чилел уьмуьр тухванай.

#### 22


Аллагьди Ибрагьиман иман синагъ авун

1И вакъиаяр кьиле фейи са кьадар вахтундилай Аллагьди Ибрагьим синагъ авуна.

«Ибрагьим!» – эверна Аллагьди. «Гьай!» – жаваб гана Ибрагьима[+].

2Аллагьди лагьана: «Жуван хва, авай сад тир, рикӀ алай хва, Исакьни къачуна Мурия чилел алад. Ана, За ваз къалурай дагъдал, вуна адакай кунуг[†] ая».

3Пакамахъ Ибрагьима ламраз къалтахар яна, вичихъ галаз кьве лукӀни къачуна, Исакьни къачуна, кунуг патал кӀарасарни кукӀварна рекье гьатна – вичиз Аллагьди лагьай чкадиз. 4Рекье авай пуд лагьай юкъуз адаз яргъай хьиз и чка акуна. 5«Ламни галаз инал акъваз, – лагьана ада лукӀариз. – Зунни гада фена, Аллагьдиз икрам авуна куь кьилив хкведа».

6Ада кунуг авун патал гьазурнавай кӀарасар Исакьан къуьнел эцигна. Ахпа чахмахни чукӀул къачуна рехъ давамарна – Исакьахъ галаз санал.

7Исакьа эверна: «Буба!» «Гьай, бала?» – жаваб гана Ибрагьима.

«Чав чахмахни гва, кӀарасарни гва, амма кунугдин лапаг гьина ава?» – жузуна хци.

8«Хва чан, – лагьана Ибрагьима, – кунугдин лапаг гьина аватӀа, Аллагьдиз аквазва». Абуру кьведани мад чпин рехъ давамарна.

9Вичиз Аллагьди лагьай чкадив агакьайла, Ибрагьима къурбанган[†] туькӀуьрна ва адан винел кӀарасар эцигна. Ада Исакь кутӀунна, ам къурбангандал кӀарасрин винел йикъалдар авуна, 10чукӀул акъудна ва хва тукӀун патал хкажна. 11И арада цаварай Реббидин Малаикди[†] эверна: «Ибрагьим, Ибрагьим!» «Гьай!» – жаваб гана ада. 12«Адал гъил хкажмир, – лагьана Малаикди, – адаз са затӀни ийимир! Гила Заз ваз Аллагьдихъай кичӀе тирди чизва – ваз Зун патал жувахъ авай са хвани вахкун гьайиф атанач!»

13Ибрагьимаз, килигайла, крчар къалин кул-кусда аруш хьанвай гьер акуна. Ада патав фена а гьер кьуна ва ам хцин чкадал кунуг авуна.

14Вири и вакъиаяр кьиле фейи чкадиз Ибрагьима Ягьве-Ире, яни «Реббидиз аквазва» лагьана тӀвар гана.

«ГьикӀ жедатӀа, Реббидин дагъдал чир жеда» мисални гьа идахъ галаз алакъада ава.

15Реббидин Малаикди цаварилай Ибрагьимаз мад эверна:

16«Жувалди кьин хьуй, – гаф я им лугьузвай Реббиди, –
вуна и кӀвалах авунай –
авай са хва бахш авун гьайиф атанач –
17За ваз хийир-дуьа[†] ийида!
За ви несилар гзаф ийида,
кьадардал атайла – цава авай гъетер кьван,
гьуьлуьн къерехда авай къумадин тварар кьван.
Ви несилрин виликни ярх жеда
Душмандин варар[†]![+]
18Ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа жеда –
вун зи чӀалаз килигунай»[+].

19Ибрагьим вичин лукӀар алай чкадал хтана, абурухъ галаз санал Беэр-Шебадиз хтана – ва Беэр-Шебада уьмуьр тухуз хьана.


Нахаран – Ибрагьиман стхадин несилар

20-22И вакъиаяр кьиле фейи са кьадар вахтарилай Ибрагьимав адан стха Нахаран паб Милкади рухваяр: Ус (им сифте хва я), Буз, Къемуил (им Араман буба я), Кесед, Гьазу, Пилдаш, Йидлаф ва Бетуэл, – ханва лагьай хабар агакьнай. 23Ибур Милкади Ибрагьиман стха Нахараз хайи муьжуьд хва я.

Бетуэлаз Рефикъа тӀвар алай руш хьана[+].

24Идалай гъейри Нахаран кьвед лагьай паб Реумади адаз Тебах, Гагьам, Тахаш ва Магьах хана.

#### 23


Саррадин кьиникь

1Саррадин вишни къанни ирид йис хьана. 2Ам вичиз гила Хевран лугьузвай Къирйат-Арбада Къенандин[†] чилел кьена. Ибрагьима атана Саррадин гьайиф чӀугваз адан кьилихъ ацукьна шелар авуна, 3ахпа кьейидан патавай къекъечӀна, хетийрихъ элкъвена лагьана:

4«Зун ина хайиди туш, зун масанай атана ина ацукьайди ва чара чилин кас я. Заз жуван кьенвай паб кучукун патал сур эгъуьндай са чка чара ая». 5-6«Заз килиг, чи агъа! – жаваб гана хетийри. – Вун гьуьрмет авай, Аллагьдиз кӀандай кас я. Чи виридалайни хъсан сур гьим ятӀа, гьана жуван паб кучука: чакай ни хьайитӀани вав вичин тухумдин гуьмбет[†] и кар патал вугуда».

7Ибрагьима хетийриз, и чилин иесийриз, икрам авуна 8ва лагьана: «Куьне заз кьенвайди кучукдай ихтияр гузватӀа, са мергьемет ая: Эфранавай, Цагьаран хцивай, 9адан чуьлдин къерехда авай Махпелан кьветӀ заз маса це лагьана тӀалаба. Заз ам куьнни алаз гимишдин атӀай къиметдай, ам мейит кучукнавай чка хьун патал, маса гурай». 10-11«Ваъ гьа, зи агъа!» – жаваб гана хетийрин арада авай Эфрана ва адан шегьердин варарив[†] ацукьнавай вири хетийриз адан ван хьана. – «Заз килиг: а чуьл, кьветӀни галаз санал, зи патай савкьват яз кьабула. Зи халкь шагьид я: за ваз и чуьл, вуна анал ви кьенвайди кучукун патал, пишкешзава!»

12И чилин агьалийриз икрамна, 13Ибрагьима Эфраназ икӀ лагьана – кӀватӀ хьанвай вирибуруз адан ван атана: «Заз килиг, ваз тавакъу я: за кьейиди кучукдай чуьлдай завай гимиш кьабула!» 14-15«Хъсан я, зи агъа!» – жаваб гана Эфрана. – «Гила вуна заз яб це. И чуьлдин къимет гимишдин кьуд виш шекъел я – ана ви кьейиди кучукун патал им зазни ваз гзаф яни?»

16Ибрагьим Эфранан къиметдихъ галаз рази хьана ва адаз ахьтин кьадар гимиш атӀана алцумна хьи, гьикьван ада шагьидар тир хетарни алай чкадал тайинарнайтӀа: тажиррин арада икьрар хьанвай заланвилел асас яз кьуд виш шекъел.

17-18Гьа икӀ Мамредин патарив гвай Махпелада экӀя хьанвай чуьл кьветӀни, анай экъечӀнавай вири тарарни галаз Ибрагьиман хсусиятдиз элкъвена. Идан шагьидарни шегьердин варарив кӀватӀ хьанвай вири хетар тир.

19Ахпа Ибрагьима вичин паб Сарра Къенанда авай вичиз гила Хевран лугьузвай Мамредин патарив гвай Махпеладин чуьлда авай кьветӀе кучукна. 20Чуьлни кьветӀ хетийрин ихтиярдай Ибрагьиман ихтиярдиз атана, кьейибур кучукдай чкадиз элкъвена.

#### 24


Исакьаз паб жагъурун

1Ибрагьим лап агьил яшара авай кьуьзек тир, ва Реббиди вири кӀвалахра адаз хийир-дуьани[†] ийизвай.

2-4Ибрагьима вичин чӀехи лукӀраз – вичин кӀвал ва майишат идара ийизвайдаз – лагьана: «Зи хциз пабвиле чкадин руш, къенанви[†] къачудач, зи уьлкведиз, зи багърийрин кьилив фена ва гьанай Исакьаз паб хкида лагьана, зи ятурдик гъил хкӀурна, Реббидалди, цаварин Аллагьдалди ва чилерин Аллагьдалди, кьин яхъ». 5«Бес рушаз захъ галаз иниз къвез кӀан тахьайтӀа гьикӀ хьурай? – хабар кьуна лукӀра. – За ви хва вун атай уьлкведиз рахкурун лазим жедани?» 6«Гьич садрани! – жаваб гана адаз Ибрагьима. – Зи хва аниз рахкурмир! 7Реббиди, цаварин Аллагьди вичи зун бубадин кӀваляй ва зи ватандай акъудна, захъ галаз ихтилат авурда, и чилер зи несилриз гуда лагьана заз кьин кьурда, – Гьада вичи, вуна зи хциз паб хкун патал, Вичин малаик[†] вилик кваз ракъурда. 8Рушаз вахъ галаз къвез кӀан тахьайтӀа, вун кьунвай кьинекай азад я, амма зи хва аниз рахкурмир!»

9ЛукӀра вичин агъадин ятурдик гъил хкӀурна ва кьин кьуна. 10Ахпа вичин агъадин девейрикай цӀуд деве, адан патай лап хъсан савкьватар къачуна ва Арам-Нагьарайимдиз – Нахара уьмуьр тухузвай шегьердиз, – рекье гьатна.

11Ада вичин девеяр къуйдин[†] патав шегьердин вилик акъвазарай чӀавуз, югъ няни хьанвай, – рушар яд тухуз шегьердай экъечӀдай вахт тир. 12Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Ребби, зи агъа Ибрагьиман Аллагь! Къе зи кар туькӀуьрдайвал ая, зи агъадиз жуван регьим ая! 13Ингье зун рушари шегьердай атана яд тухудай къуйдин патав акъвазнава. 14За абурукай садаз лугьуда: „Заз ви кварцяй яд хъвадай ихтияр це“. Ада: „Хъухъ, за гьакӀ ви девейризни яд гуда“, – лагьайтӀа, им вуна ви лукӀ тир Исакьаз ам пабвиле хкянава лагьай чӀал я. Им Вуна зи агъадиз регьим авунин лишан хьуй».

15Ада и гафар лагьана куьтягь тахьанмаз, къуьнел кварни алаз Ибрагьиман стха Нахаранни Милкадин хва Бетуэлан руш Рефикъа атана акъатна. 16Ам гзаф гуьрчегди тир, гьеле руш – итим вуч ятӀа чин тийизвай. Ада, къуй галайвал агъуз эвичӀна, вичин квар ацӀурна. Ам элкъвена хъфидай чӀавуз 17Ибрагьиман лукӀра адан патав зверна ва тӀалабна: «Заз ви кварцяй са тӀимил яд це!»

18«Хъухъ, зи агъа», – жаваб гана ада, ва гьасятда квар къуьнуьхъай галудна, Ибрагьиман лукӀраз яд гана, 19ахпани лагьана: «Исятда за девейризни яд гъида, тухдалди хъурай».

20Ада малариз яд гудай латаз тадиз яд цана, мадни къуй галайнихъ зверна – ва икӀ вири девейри хъвадалди яд гъиз хьана. 21ЛукӀра, кисна, Реббиди вичин рекьиз хийир-дуьа авунвайдахъ чӀалахъ хьунин мураддалди, ам кьил акъудна чирзавай. 22Девеяр цикай тух хьайи чӀавуз ада рушаз нера твадай зур шекъелдин заланвал авай къизилдин сиргъа, цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кьве цам гана ва жузуна: 23«Лагь кван, вун нин руш я? Ва ви бубадин кӀвале йиф акъуддай чка жагъидани?» 24«Зун Милкадинни Нахаран хва Бетуэлан руш я», – жаваб гана ада. 25Ва алава хъувуна: «Самар ва гьайванриз гудай ем чаз гзаф ава. Йиф акъуддай чкани жагъида».

26И чӀавуз Ибрагьиман лукӀра, метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна, 27лагьана: «Шукур хьурай Реббидиз, зи агъа Ибрагьиман Аллагьдиз, зи агъадиз датӀана регьим ва вафа ийизвай. Реббиди зун чӀугуна зи агъадин стхадин кӀвализ гъана!»

28Рефикъади кӀвализ, дидедин кьилив, чукурна, ва мугьман атуникай хабар гана. 29-30Рефикъадин стха Лабана, вахан сиргъа ва цамар акурла, ва рекьин мугьман адахъ галаз квекай раханатӀа чир хьайила, къуй галайвал тади авуна, Ибрагьиман лукӀран мукьув атана – ам вичин девеярни гваз гилани къуйдин патав акъвазнавай – 31ва лагьана: «Буюр, илиф, Реббидин хийир-дуьадик квайди! За кӀвале гьазурвилерни акуна, девеяр патал чкани туькӀуьрнавайла, вун инал акъвазун квез герек я?»

32Ибрагьиман лукӀ кӀвалив агакьна. Девейрилай пар алуднай, абур патал самарни ем гъанай, мугьмандивни адахъ галайбурув кӀвачер чуьхуьдай яд вуганай. 33Вилик тӀуьнар гъана, амма Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Зун иниз вуч мураддалди ракъурнавайди ятӀа ихтилат тавунмаз, зун тӀуьнрив эгечӀдач». «Ая жуван ихтилат», – жаваб ганай адаз.

34Адани вичин рахунар гатӀунна: «Зун Ибрагьиман лукӀ я. 35Реббиди гъилин ачухвилелди зи агъадиз хийир-дуьа авунва ва адаз девлетар ганва: лапагар ва малар, гимиш ва къизил, лукӀар ва къаравушар, девеяр ва ламар. 36Сарради, зи агъадин папа, лап кьуьзуь кьилихъ адаз хва хана, ва зи агъадихъ авай мал-девлет ада вичин хцив вахканва. 37-38Агъади зав, вичин хциз пабвиле чкадин руш, къенанви къачудач, адан багърийрин патав фена ва гьанай адаз паб хкида лагьана, кьин кьаз тунва.

39За иесидивай хабар кьуна: „Бес руш захъ галаз татун хьайитӀа, вуч ийин?“ 40Ада заз жаваб гана: „Реббиди, зи вири уьмуьр Вичин вилик кваз фейида, – Ада Вичи вахъ галаз Вичин малаик ракъуруналди, вуна зи хциз паб зи тухумдай, зи хизандай гъун патал, ви рекьиз хийир-дуьа ийида. 41Амма вун зи багърийрин патав агакьна, ва абуру ваз руш тагайтӀа, вун кьунвай кьинекай азад я“.

42Къенин юкъузни къуйдив агакьайла, за лагьанай: „Я Ребби, зи агъа Ибрагьиман Аллагь, ваз зи рекьиз хийир-дуьа ийиз кӀандатӀа, 43ингье килиг, зун исятда къуйдин къвалав акъвазнава. Инал яд гъиз руш атайла, за адаз лугьуда: ‹Заз ви кварцяй са тӀимил яд це›. 44Ада жаваб гайитӀа: ‹Хъухъ. За гьакӀ ви девейризни яд гъида›, – им лагьай чӀал я хьи, гьа ам Реббиди зи агъадин хциз свас яз хкянава“.

45Зун гьич зи дуьа ийизни агакьнач, акуна хьи, къуьнел кварни алаз Рефикъа яд гъиз къвезва, къуй галайвал эвичӀзава ва кварциз яд кьазва. За адавай яд тӀалабна. 46Ада гьасятда квар къуьнуьхъай галудна ва лагьана: „Хъухъ. За гьакӀ ви девейризни яд гуда“. Зани хъвана, ахпа ада девейризни яд гъана. 47За хабар кьуна: „Вун нин руш я?“ „Нахаранни Милкадин хва Бетуэлан руш“, – жаваб гана ада. И чӀавуз за адаз нера твадай сиргъа ва цамар гана, 48жув лагьайтӀа, метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна. Ада зун жуван агъадин хциз пабвиле зи агъадин тухумдай руш къачун патал чӀугуна иниз гъунай за Реббидиз, зи агъа Ибрагьиман Аллагьдиз, шукур авуна. 49Гьа икӀ куьне регьим ва вафа авуна, зун зи агъадив вахкудатӀа, заз авайвал лагь. ИйидачтӀани, заз лагь, заз за вуч авуна кӀандатӀа, чир жедайвал».

50Лабанани Бетуэла жаваб гана: «Им Реббидилай аслу кӀвалах я, чна инал „эхь“ я тушни „ваъ“ лугьун кутугнавач. 51Ингье Рефикъа – ам жувахъ галаз твах. Реббидин къаст кьилиз акъатрай, ва ви агъадин хци ам пабвиле къачурай».

52И гафарин ван хьайи Ибрагьиман лукӀ пел чилив агакьдайвал Реббидиз икрам авуна. 53Ахпа ада Рефикъадиз къизилдин ва гимишдин безекарни парталар ва гьакӀни адан стхадиз ва дидедиз багьа пишкешар акъудна гана. 54Идалай кьулухъ амни адахъ галайбур фу-затӀ тӀуьна ксана, пакамахъ къарагъна Ибрагьиман лукӀра лагьана: «Гила заз жуван агъадин патав хъфидай ихтияр це». 55Рефикъадин стхадини дидеди лагьана: «Ам са цӀуд юкъуз кьванни чи кӀвале амукьрай, ахпа фирай». 56«Зун эглеш ийимир, – лагьана Ибрагьиман лукӀра. – Нагагь Реббиди зи рекьиз хийир-дуьа авунватӀа, заз жуван агъадин кьилив хъфидай ихтияр це!» 57«Чна рушаз эверин, – теклифнай абуру, – вичи гьялрай». 58Абуру Рефикъадиз эверна ва хабар кьуна: «И касдихъ галаз фидани?» Ада лагьана: «Фида». 59И чӀавуз Рефикъадихъ, адаз нек гайи папахъ, Ибрагьиман лукӀрахъ ва адан рекьин юлдашрихъ галаз чара жедайла, 60абуру Рефикъадиз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

«Ви несилрин кьадар, чан вах,
агъзурар хьурай, цӀуд агъзурар!
Ви несилрин вилик ярх хьурай
душмандин варар[†]!»

61Рефикъани адан къаравушар девейрал акьахна ва Ибрагьиман лукӀран гуьгъуьна аваз рекье гьатна. Ам кӀвализ хъфизвай ва Рефикъани вичихъ галаз хутахзавай. 62А чӀавуз Негевда уьмуьр тухузвай Исакь Беэр-Лахай-Руидай анжах хтанвай. 63Няниз дуьа авун патал ам чуьлдиз экъечӀна, килигайтӀа – къвез-къвез мукьвал жезвай девейрин карван акуна. 64Рефикъадизни Исакь акуна. Ада деведилай хкадарна 65ва Ибрагьиман лукӀравай жузуна: «Чи вилик экъечӀнавай кас вуж я?» «Ам зи агъа я», – жаваб гана лукӀра. И чӀавуз Рефикъади шаршав къачуна вичихъ галчукна. 66ЛукӀра вичин сиягьатдикай Исакьаз суьгьбет авурдалай гуьгъуьниз, 67Исакьа Рефикъа вичин диде Саррадин алачухдик тухвана, ва Рефикъадикай адан паб хьана, адаз ам кӀан хьана ва кьенвай дидедихъ ада чӀугвазвай гъам секин хьана.

#### 25


Ибрагьиман маса несилар ва адан кьиникь

1Ибрагьима мад гъилера паб хкана, ва КъетӀура тӀвар алай цӀийи папа 2адаз Зимран, Якьшан, Медан, Мидиян, Ишбакь ва Шуагь тӀварар алай рухваяр хана. 3Якьшаназ Шебани Дедан хьана. Деданан несилар ашурвияр, летӀушар ва леумар я. 4Мидиянан рухваяр: Гефа, Эфер, Гьенух, Абида ва Элдага. Ибур вири КъетӀурадин несилар я. 5Вичихъ вуч аватӀани Ибрагьима Исакьав туна. 6Гьагарани КъетӀуради хайи рухваяр, булдалди девлетни багъишна, Ибрагьима гьеле вичел чан аламаз рагъэкъечӀдай патахъ – рагъэкъечӀдай патан чилерал, Исакьакай яргъаз – акъудна. 7Ибрагьиман вишни пудкъанни цӀувад йис хьана. 8Ам лап къадим яшарин къужа яз, уьмуьрдикай тух хьана, кьена, – рагьметдиз фена ва бан-бубайрин патав хъфена. 9Рухваяр тир Исакьани Исмаила ам Мамредикай са акьван яргъаз тушиз, хети Цагьаран хва Эфранан чуьлда авай Махпела тӀвар ганвай кьветӀе кучукна. 10Ибрагьима и чуьл хетийривай маса къачунай; ана Ибрагьимни Сарра кучукнава[+]. 11Ибрагьим кьейидалай кьулухъ Аллагьди адан хва Исакьаз хийир-дуьа[†] авуна. Исакь Беэр-Лахай-Руидин патарив уьмуьр тухуз хьана.


Исмаилан несилар

12Ингье Исмаилакай – Саррадин къаравуш мисриви Гьагара хайи Ибрагьиман хцикай, ва адан несилрикай ихтилат. 13ЧӀехидалай гъвечӀидалди Исмаилан рухвайрин тӀварар: Небаят (Исмаилан сифте хва), Къедар, Адбегьел, Мибсам, 14Мишмагь, Дума, Маса, 15Хадад, Тема, ЯтӀур, Нафиш ва Къедма. 16Ибур Исмаилан рухваяр я, цӀикьвед тайифадин цӀикьвед регьбер, – абурун тӀварар, хуьрериз ва куьч акъвазай чкайриз ганва. 17Вишни къанни цӀерид йис хьайидалай кьулухъ Исмаил кьена – рагьметдиз фена ва бан-бубайрин патав хъфена. 18Адан несилри Гьавиладилай эгечӀна Мисридин сергьятрив гвай – Ашурдиз фидай патахъ, – Шурдал кьван экӀя хьанвай чилерал бине кутуна ацукьна. Абур муькуь стхайрихъ галаз чуьруькра аваз уьмуьр тухвана.


Рефикъади кьветхверар хун

19Ингье Исакьакай – Ибрагьиман хцикай ихтилат. Ибрагьимаз Исакь тӀвар алай хва хьана. 20Исакьа Падан-Арамдай тир Бетуэлан руш Рефикъа пабвиле къачурла, адан яхцӀур йис тир; ам арамви Лабанан вах тир. 21Исакьа аялар жезвачир вичин папан патахъай Реббидиз дуьа ийиз хьана, Реббидини адан минетдихъ яб акална: Рефикъа руфунал залан хьана. 22Адан рухваяр руфуна чеб-чпихъ галаз кикӀиз хьана. «Гьа икӀ, – лагьана Рефикъади, – вучиз заз ихьтин кар хьана?» Ам Реббидивай хабар кьаз фена.

23Реббидини адаз лагьана:

«Ви руфуна кьве халкь ава,
ви къеняй кьве тайифа экъечӀда.
Сада масад кӀаник кутада
ва чӀехиди гъвечӀидаз лукӀ жеда»[+].

24Вахт агакьайла – кьве кьветӀхвер дуьньядиз атана. 25Сад лагьайди и дуьньядиз расуди ва, гьайвандин хам хьиз, бегьем чӀарчӀи кьунвайди яз атана; адаз Эсав лагьана тӀвар гана. 26Адан гуьгъуьналлаз, гъилелди Эсаван дабан кьуна, муькуьдини пайда хьана; адал Якьуб[*] тӀвар эцигна. Абур хьайила Исакьан пудкъад йис тир.

27Гадаяр чӀехи хьана. Эсавакай зирек гъуьрчехъан, чуьллерин итим хьана, Якьубакай – кисай къуларбан. 28Абурун буба Исакьаз гъуьрчерин як нез кӀандай, гьавиляй Эсав артух яз кьунвай, амма дидедиз, Рефикъадиз, Якьуб гзаф кӀандай.


Эсава чӀехи хвавилин дережа маса гузва

29Са гъилера Якьуба хапӀа гьазурдайла, Эсав галатна гъуьрчяй хтана.

30«Зун галатнава, – лагьана ада Якьубаз. – Идакай, ингье а яру чӀиргъиндакай недайди це! Гьавиляй адаз Эдамни[*] лугьузвай». 31«ЧӀехи аял тирвилин ихтиярдихъ галаз дегишун яз», – жаваб гана Якьуба[+]. 32«Хъсан я. ЧӀехи аял хьуникай заз вуч хийир ава? – лагьана Эсава. – Зун исятда рекьида!» 33«Сифте кьин це!» – лагьана Якьуба. Эсава вич сифте аял тирвилин ихтияр Якьубав вахгузва лагьана, кьин кьуна, 34ва Якьуба адаз фуни мержемекдин хапӀа гана. Ам, тӀуьна-хъвана, къарагъна фена – чӀехи аял хьунин ихтиярдикай адаз гьич къайгъуни тушир[+].

#### 26


Исакьни Рефикъа Герарда

1Уьлкведал, виликдай, Ибрагьиман вахтара хьиз мад каш акьалтна ва Исакь Герардиз, филиштийрин пачагь Абумелекан уьлкведиз, рекье гьатна[+]. 2Ребби Исакьан вилик пайда хьана ва икӀ лагьана: «Мисридиз фимир, За ваз къалурай уьлкведа уьмуьр твах. 3Гьана куьчери яз ацукь, Зунни вахъ галаз жеда ва ваз хийир-дуьа[†] ийида. За ви буба Ибрагьимаз гайи кьин кьилиз акъудда: вири и чилер ваз ва ви несилриз гуда[+]. 4За ви несилар кьадардал атайла, цава авай гъетериз барабар ийида, ва абурув вири и чилер вахгуда. Ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа жеда[+] 5– Ибрагьима Зи гафуниз яб гунай ва вири Зи тапшуругъар, эмирар, къалурнавай къайдаяр ва къанунар кьилиз акъудунай». 6Исакь Герарда уьмуьр тухуз акъвазна. 7Чкадин агьалийри адавай Рефикъадикай хабар кьурла, ада жаваб гана: «Ам зи вах я». «Паб я» лугьуз кичӀе хьана: гзаф иерди тир Рефикъа себеб яз, вич рекьин тавун патал[+]. 8Вахтар къвез алатна. Са гъилера Абумелеказ, филиштийрин пачагьдиз, дакӀардай Исакьа Рефикъадихъ галаз вичин рикӀ гьикӀ аладарзаватӀа акуна. 9Ада Исакьаз эверна лагьана: «АкӀ хьайила, ам ви паб я ман? Бес вучиз вуна ам ви вах я лугьузвай?» «Заз ам себеб хьана зун яна рекьиз кичӀезвай», – жаваб гана Исакьа. 10«Вуна чаз вуч ийизва? – лагьана Абумелека. – Чакай сада ви папахъ галаз йиф акъуднайтӀа – вун паталди чаз гьихьтин тахсир жедай?» 11Абумелекани вири вичин халкьдиз малумарна: «И касдик, я тушни адан папак хкуьрай гьар вуж хьайитӀани ажалдин иеси жеда».


Къуйрин патахъай акьунар

12И уьлкведа уьмуьр тухуз акъвазна, Исакьа техил цаз хьана. Реббиди адаз хийир-дуьа[†] авуна: а йисуз адан бегьер кьадардилай виш гъилера артухди хьана. 13Исакьахъ къвердавай гзаф девлет жезвай. Адакай бегьем девлет авайди хьана: 14гила адаз лапагрин ва маларин нехирар, гзаф кьадар вач-хъшаяр авай. Филиштийри адал пехилвал ийиз хьана. 15Абуру гьеле адан буба Ибрагьиман девирда Ибрагьиман лукӀари эгъуьннавай къуяр накьвар вегьена ацӀурна,[+] 16Абумелека вичини Исакьаз лагьана: «Чи патавай экъечӀна хъвач. Вакай чун паталди гзаф къудрат авай кас хьанва». 17Исакьни Герар дередиз хъфена, гьана акъвазна 18ва чеб гьеле Ибрагьиман девирда эгъуьнай ва Ибрагьим кьейидалай кьулухъ филиштийри накьвадивди ахцӀурай къуяр[†] цӀийи кьилелай накьвадикай михьиз хьана. И къуйрал ада гьа чӀавуз абуруз Ибрагьима гайи тӀварар эхцигна. 19Са гъилера адан лукӀари дереда авай са чешме накьварикай хкудна. 20Амма Герардин чубанри Исакьан чубанрихъ галаз гьуьжетар ийиз, абуруз «Им чи яд я» лугьуз хьана. Къуйдин патахъай къал-макъал хьун себеб яз, адаз гьа ихьтин тӀварни гана: Эсекь[*]. 21Маса къуй эгъуьннай; гьадан патахъайни гьуьжетар арадал атана, ва гьавиляй адаз СитӀна[*] тӀвар гана. 22И чӀавуз Исакь мадни яргъал фена, мад са къуй эгъуьнна, и гъилера гьуьжетар хъхьанач. Исакьа и чуьлдиз Регьабат[*] тӀвар гана, имни: «Чун и чилел гзаф хьун патал эхирни чаз Реббиди гегьеншвилер гана» лагьай чӀал я. 23Ахпа Исакь элкъвена Беэр-Шебадиз хтана, 24ва ана, лап гьа сифте йифиз адан вилик Ребби пайда хьана. «Зун ви буба Ибрагьиман Аллагь я, – лагьана ада. – КичӀе жемир: Зун вахъ галаз я. За ваз хийир-дуьа ийида ва ви несил кьадардиз чӀехиди яз арадал гъида – За икӀ Зи лукӀ Ибрагьиман хатурдай ийида». 25Инал къурбанган[†] туькӀуьрна ва Реббидин тӀварцихъ ялварна, Исакьа инал вичин алачухар экӀяна, адан лукӀарни къуй эгъуьниз эгечӀна. 26Лап гьа и вахтунда Герардай Исакьан кьилив, вичихъ меслятар къалурдай Ахузат ва аскеррин чӀехиди тир Пихални галаз, Абумелек атана. 27«Куьн зи кьилив вучиз атанвайди я? – хабар кьуна Исакьа. – Куьне зун, рикӀиз хуш тахьана, чукурнай эхир!» 28«Чаз Ребби ви патал алайди ачухдаз аквазва, – жаваб ганай абуру, – ва гьавиляй чун кьинелди сад хьана кӀанзава. Ша икьрар кутӀунин! 29Вуна чаз писвал ийидач лагьана кьин це: чнани ваз са писвални авунач эхир, анжах хъсанвилер, ваз чи патавай ислягьдиз хъфидай мумкинвал ганай, ва гила вахъ Реббидин хийир-дуьа гала!» 30Исакьа абуруз дем туькӀуьрна, абуру тӀуьн-хъун авуна. 31Пакамахъ абуру кьве патан кьинер кьунай. Исакьа мугьманар рекье хутуна ва абурни рази яз элкъвена хъфена. 32Гьа и юкъуз къуй эгъуьнзавай лукӀари яд жагъанвайдан гьакъиндай Исакь хабардарна. 33Исакьа и къуйдиз Шеба[*] лагьана тӀвар гана. Гьа адалай шегьердал исятда алай Беэр-Шеба тӀварни атанва.


Эсаван папар

34Эсаван яхцӀур йис тамам хьайила, ада вичиз паб яз хети Беэридин руш Ягьудит ва хети Эланан руш Басмат къачуна[+]. 35Исакьазни Рефикъадиз абурухъ кьведахъ галазни тежер кьван четин тир.

#### 27


Якьубан таб ва адаз хийир-дуьа авун

1Лап кьуьзуь ва буьркьуь хьанвай Исакьа чӀехи хциз вичин патав эверна. «Чан хва!» – лагьана ада Эсаваз. «Гьай, буба!» – жаваб гана ада. 2«Зун кьуьзуь я, – лагьана Исакьа, – ва зун чан алай гьикьван вахтуналди амукьдатӀа заз чидач. 3Къачу яракь – чӀемерук, хьелер – ва зун патал чуьлдиз гъуьрч ийиз алад[+]. 4Гъуьрч хкана, жезмай кьван тӀям кваз, заз кӀандай къайдада гьазура, зани абур тӀуьна жув рекьидалди вилик ваз хийир-дуьа хъийида».

5Амма Рефикъади и суьгьбетдиз яб гана. Эсав гъуьрч ийиз фейила, 6-7ада Якьубаз лагьана: «Заз ви бубади ви стха Эсаваз гъуьрч авуна, абур жезмай кьван тӀям жедайвал гьазура лагьана тапшуругъ ганвайди ван хьана. Бубади неда, ахпани вич рекьидалди Реббидин вилик вичин хийир-дуьа ийида. 8Гьа икӀ, чан хва, вуна вуч авун лазим ятӀа, яб це. 9Суьруьдин патав фена кьве бацӀи хкягъа. За абур тӀям кваз, ви бубадиз кӀандайвал гьазурда, 10вуна абур адаз тухуда, ада тӀуьна куьтягьайдалай кьулухъ, ваз рекьидалди вилик тамамардай хийир-дуьа авун ийидайвал».

11«Зи стха Эсав бегьем чӀарчӀи кьунвайди я, – жаваб гана Якьуба, – амма зи хам цӀалцӀамди я. 12Белки бубади заз гъил-тӀуб ийида? Ам за вич алцурарзавайдан гъавурда акьуртӀа, заз жагъидайди хийир-дуьа ваъ, лянет я». 13Амма дидеди лагьана: «А лянет зал атурай, чан хва. Вуна анжах зи гафариз яб це. Алад, фена гъваш».

14Якьуба бацӀияр гъана, Рефикъадини абур тӀям кваз, Исакьаз кӀандайвал, гьазурна. 15Ахпа ада кӀвале авай вичин чӀехи хва Эсаван виридалайни хъсан парталар къачуна ва абур гъвечӀидал, Якьубал, алукӀна. 16Якьубан гъилерални кьамал ада бацӀийрин хамар алчукна, 17ахпа Якьубав якни фу вугана. 18Ам бубадин кьилив фена ва лагьана: «Буба!» «Гьай, хва!» – жаваб гана Исакьа. – «Вун гьим я?» 19«Зун Эсав я, ви сифте хва, – жаваб гана Якьуба. – Вуна заз лагьайвал, за вири тамамарна. Са тӀимил хкаж хьухь, ацукь ва гъуьчрен якӀун дад аку, заз ви хийир-дуьа ийидайвал».

20«Чан хва, – хабар кьуна Исакьа, – вавай гъуьрч икьван фад ийиз гьикӀ алакьна?» «Реббиди, ви Аллагьди, зи кӀвалах туькӀуьдайвал авуна», – жаваб гана ада. 21«Заз мукьув хьухь, чан хва, – лагьана Исакьа, – ша за вай гъил-тӀуб авуна кьил акъудна чирин, вун якъин Эсав яни-тушни чирун патал».

22Якьуб бубадиз мукьва хьана, адани гъил-тӀуб авуна хьиз лагьана: «Сес – Якьубан, амма гъилер – Эсаван».

23Якьубан гъилерни, Эсаван гъилер хьиз, чӀарчӀи кьун себеб яз, Исакьаз ам чир хьанач ва адаз вичин хийир-дуьа авуна. 24«ИкӀ хьайила, вун зи хва Эсав я ман?» – хабар кьуна ада Якьубавай. Адани тестикьарна: «Эхь».

25Исакьани лагьана: «Чан хва, гице кван а ви гъуьчрен як нен, за ваз хийир-дуьа ийидайвал». Якьуба бубадив якни чехир вугана. ТӀуьна-хъвана, 26Исакьа лагьана: «Ша зи патав, чан хва, заз са темен це».

27Якьуба мукьув хьана бубадиз темен гана, ва адан парталрин ни гьисс авур Исакьа, адаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

«Зи хцин ни – им чуьллерин ни хьтинди я,
Реббиди хийир-дуьа авунвай.
28Ваз Аллагьди багъишрай
цавун чигедикай, бегьер квай чиликай,
фан ва чехирдин булвал[+].
29Халкьари ваз къуллугъ авурай,
тайифайри ваз икрам авурай.
Ви стхайрин кьилел вун агъа жеда:
ви дидедин рухвайри ваз икрам ийида.
Ваз лянет ийизвайдаз – лянет,
Ваз хийир-дуьа ийизвайдаз – хийир-дуьа».

30Исакьа Якьубаз хийир-дуьа авунмазни, Якьуб Исакьан кьиливай хъфенмазни, Эсав гъуьрчяй хтана. 31Ада жезмай кьван тӀям квай тӀуьнар гьазурна, бубадиз гъана ва лагьана: «Буба! Са тӀимил хкаж хьухь, за ваз гъанвай гъуьчрен як неъ, заз ви хийир-дуьа ийидайвал!» 32«Вун вуж я?» – жузуна Исакьа. «Зун ви хва, ви сифте хва, Эсав я», – жаваб гана ада. 33Исакьани, кичӀевилин зурзун акатна, лагьана: «Бес гьеле вун хкведалди гъуьрч жагъурна, зун тух авурди вуж тир? За зи хийир-дуьа гьадаз авуна эхир, гьадахъ галаз гила ам амукьни ийида».

34И гафарин ван хьайила, Эсава кӀевиз ва гзаф гъам кваз гьарайна ва бубадивай тӀалаб ийиз хьана: «Зазни хийир-дуьа ая, буба!» 35«Ви стха зи патав атана, – лагьана Исакьа, – ва таб авуналди, ваз тайинарнавай хийир-дуьа къакъудна».

36Эсава лагьана: «Адаз Якьуб гьавайда лугьузвайди туш – ада зун алцур ийиз ингье им кьвед лагьай сефер я. Сифте ада завай сад лагьай аял хьунин ихтиярар къакъудна, гила лагьайтӀа – зун патал тайинарнавай хийир-дуьа!»

– Бес ваз зун патал са хийир-дуьани амачни кьван? – жузуна Эсава бубадивай[+].

37Исакьани жаваб гана: «Вучин, за адакай ви агъа авуна, вири мукьва-кьилияр адан лукӀар авуна, адав гьам фу, гьам чехир вахгана. Бес завай гила вун патал вуч жеда кьван, чан хва?» 38«Бес ваз авайди, – жузуна Эсава, – зи буба, анжах са хийир-дуьа тирни кьван? Зазни хийир-дуьа ая, буба!»

Эсав ван хкажна рикӀ хъутӀкьуниз кӀевиз шехьна, 39Исакьани адахъ элкъвена лагьана:

«Ви хуьрер мублагь чилерикай яргъа жеда,
гьакӀни цаварин чигедикай.
40Вуна уьмуьр тухуда ви туруни гъилиз гъайидал,
ва стхадиз къуллугъда.
Амма са вахт алукьда – вун и гьалдиз акси къарагъда
ва кьамал алай вик алудна гадарда».


Якьуб Лабанан кьилив Харандиз катун

41Эсава, ада бубадивай хийир-дуьа[†] къачуна лагьана, Якьубакай атанвай хъел рикӀе чуьнуьхна. «Бубадихъ яс чӀугвадай йикъар алатайла, – фикирна Эсава, – зи стха Якьуб яна рекьида!» 42Амма Рефикъадик адан чӀехи хци вуч кьетӀнаватӀа хабар агакьнай. Ада Якьубаз, гъвечӀи хциз, вичин патав эверна ва адаз лагьана: «Ви чӀехи стха Эсаваз кьисас вахчуналди вун яна рекьиз кӀанзава. 43Яб це, чан хва, за вуч лугьудатӀа: зи стха Лабанан патав Харандиз кат. 44-45Вун ана ви стхадин хъел элекьдалди, адакай хъел хкатдалди, ва вуна адаз вуч кар кьунатӀа адан рикӀелай фидалди, амукьда, – и чӀавуз за ви гуьгъуьниз ксар ракъурда ва вун анай хкида. Завай куьн кьведни санал вучиз са юкъуз къакъатрай?»

46Рефикъади Исакьаз лагьана: «И хетар тир сусар себеб яз гьатта уьмуьрдихъни вил галамач. Якьубани гьа ибуру хьиз чкадин хет-руш къачуртӀа, заз гьич чан алаз амукьнани жез кӀандач!»[+]

#### 28

1Исакьа Якьубаз эверна ва адаз хийир-дуьа авуна, ихьтин насигьат гана: «Къенанвийрикай[†] пабвиле къачумир. 2Падан-Арамдиз, ви дидедин буба Бетуэлан хизандин кьилив алад ва Лабанан, ви дидедин стхадин, рушарикай сад жуваз паб яз къачу[+]. 3Вири алакьдай Аллагьди[†] ваз хийир-дуьа авурай! Ада ви тухум, валай гзаф кьадар халкьар арадал къведайвал, гзаф аладдайди ва гзаф кьадардинди авурай! 4Ада вав ва ви несилрив Ибрагьимаз авур хийир-дуьа ирс яз вахгурай, – и чӀавуз вун масанай атана ацукьнавай чилин, Аллагьди Ибрагьимаз пишкеш авур чилин, иеси жеда!»

5Исакьа хциз сагърай лагьана, амни арамви Бетуэлан хва Лабанан патав Падан-Арамдиз рекье гьатна. Лабан Эсаванни Якьубан диде Рефикъадин стха тир.

6Исакьа Якьубаз хийир-дуьа авунвайди, ва ам Падан-Арамдиз паб жагъурун патал ракъурнавайди, хийир-дуьа авунихъ галаз санал бубади Якьубаз къенанвийрикай паб тагъун тапшуругъ ганвайди, 7ва Якьуб, бубадинни дидедин гафариз муьтӀуьгъ яз, Падан-Арамдиз фенвайди, Эсаваз чир хьана. 8И чӀавуз Эсав къенанвияр тир сусар бубадин рикӀи кьун тавунвайдан гъавурда акьуна, 9ва Исмаилан патав фена, вичиз мад са паб къахчуна – Ибрагьиман хва Исмаилан руш, Небаятан вах, Магьалат[+].


Якьубаз цаварал фидай гурарикай ахвар акун

10Беэр-Шеба туна, Якьуб Харан галайвал рекье гьатна. 11Ам са мензилдиз фейила, рагъ акӀайла, Якьуб акъваз хьана ва кьилик къванни кутуна ксана.

12Адаз ахвар акуна: ингье чилел са кьил цавук хкӀунвай гурар ала. Аллагьдин малаикар[†] и гурарай акьахиз эвичӀзавай. 13Ангье Ребби гурарин кьилел акъвазнава ва Якьубаз лугьузва: «Зун Ребби я, ви чӀехи буба Ибрагьиман Аллагь ва Исакьан Аллагь. Вун агалтнавай и чил За вазни ви несилриз гуда. 14Ви несилрин кьадар, къум хьиз, гзаф жеда ва абуру гьам рагъакӀидай, гьамни рагъэкъечӀдай, гьам кефер, гьамни кьибле патара бине кутада. Вун ва ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа[†] жеда[+]. 15Зун вахъ галаз я: гьиниз вун фейитӀани, За вун хуьда – За вун элкъуьрна иниз, и уьлкведиз хкида. За вун гьакӀа тадач: вуч хиве кьунвайтӀа, вири кьилиз акъудда».

16Якьуб ахварай аватна ва лагьана: «Гьакъикъатдани и чкадал Ребби ала – анжах заз хабар авачир!»

17«Им вуч кичӀе жедай чка тушни! – лагьана ада хаф янаваз. – Им Аллагьдин алай чка ва цаварин варар[†] я эхир!»

18Пакамахъ ада йифиз вичин кьилик квай къван къачуна, ам гуьмбет[†] хьиз къяна ва адалай зейтундин гъери илична[+]. 19И чкадиз ада Бет-Эл тӀвар гана – виликдай халкьди адаз Луз лугьудай[+]. 20Якьубани ихьтин вяд гана: «Зун физвай и рекье зун хуьз, заз недай фуни алукӀдай партал гуз, Аллагь захъ галаз хьайитӀа,[+] 21зун бубадин кӀвализ сагъ-саламатдиз хтайтӀа, Ребби зи Аллагь жеда. 22За гуьмбет хьиз эцигнавай и къванцикай Аллагьдин кӀвал жеда ва Вуна заз гудай вири затӀарин цӀудай са пай за Вав вахкуда»[+].

#### 29


Якьуб Лабанан кьилив атун

1Якьуба вичин рехъ давамарна. РагъэкъечӀдай патан рухвайрин чилерив агакьайла, 2адаз чуьлда са къуй[†], адан патавни лапагрин пуд суьруь акуна. Анал адет яз лапагриз яд гудай. Къуйдин сивел са чӀехи къван алай: 3вири суьруьяр кӀватӀ хьайила, чубанри и къван алуддай, лапагриз яд гудай, ахпа къуй мад агал хъийидай.

4«Куьн гьинай я, стхаяр?» – хабар кьуна Якьуба чубанривай. «Харандай я», – жаваб гана абуру. 5«Квез Нахаран хва Лабан чидани?» – жузуна ада. Абуруни жаваб гана: «Чида». 6«Адан гьал-агьвал хъсан яни?» – хабар кьуна Якьуба. «Хъсан я, – жаваб ганай адаз. – Ингье адан руш Рахилни лапагар гваз инал къвезва». 7«Зегьем гьеле алатнавач, – лагьана Якъуба чубанриз, – гьайванар кӀватдай вахт алукьнавач. Лапагриз яд гана, абур чуьлдиз гьала». 8Амма абуру жаваб ганай: «Вири суьруьяр кӀватӀ тахьанмаз чавай и кӀвалах жедач. А чӀавуз къуйдин сивелай къван алудда, ва чна лапагриз яд гуда».

9Абур гьеле рахазмаз, вичин бубадин суьруь вилик кутуна, Рахилни агакьна – ам чубан руш тир. 10Вичин халу Лабанан руш тир ам суьруьни галаз акурла, Якьуба къуйдин сивел алай къван алудна ва лапагриз яд гана. 11Ахпа ада Рахилаз темен гана ва ван хкажна шехьна, 12адаз вич Рефикъадин хва, адан бубадин мукьва-кьили тирди малумарна.

Рахила кӀвализ чукурна, вичин бубадиз хабар гана. 13Чпин патав вичин хтул Якьуб атанвайди ван хьайила, Лабан тадиз адан вилик экъечӀна, адан гардан кьуна, темен гана ва вичин кӀвализ хкана. Якьуба адаз вичикай ахъайна, 14ва Лабана лагьана: «Якъин вун зи мукьва-кьили я, зи иви я!»


Якьуба Лияни Рахил папар яз къачун

Якьуба Лабанан кӀвале уьмуьр тухуз ацукьайдалай кьулухъ са варз алатна, 15ва Лабана адаз лагьана: «Зи мукьвади я лагьана, вуна заз гьавая кӀвалахдани кьван? Лагь, ваз гьихьтин гьакъи кӀанда?»

16Лабаназни кьве руш авай: чӀехидан тӀвар Лия тир, гъвечӀидан – Рахил. 17Лиядин вилер цӀарцӀар гудайбур тушир, амма Рахил гьам чинал, гьамни буй-бухахдал атайла, гзаф гуьрчегди тир. 18Якьуб Рахилал ашукь хьана ва Лабаназ икӀ лагьана: «Ви гъвечӀи руш Рахил патал за ваз ирид йисуз къуллугъ ийида». 19«Хъсан я, – жаваб гана Лабана, – чарадаз гъуьлуьз фидалди, ваз фирай. Зи патав акъваз».

20Рахил патал Якьуба ирид йисуз адаз кӀвалахна, амма и ирид йис ам патал ирид югъ хьиз акъатна – гьакьван адаз Рахил кӀандай. 21Ингье, эхирни, ада Лабаназ лагьана: «Зи паб гьина ава? Вахт алукьнава, ам зиди жедай вяде хьанва».

22Лабана вичин вири хуьруьнвийриз эверна, дем туькӀуьрна. 23МичӀи хьайила, ада Якьубан патав вичин руш Лия гъана, ва Якъуб гьадахъ галаз къаткана. 24Лиядин къаравушвиле Лабана вичин лукӀ Зилпа тайинарнай.

25Пакама алукьна – Якьубан вилик Лия ква!

«Вуна заз вуч авуна? – лагьана Якьуба Лабаназ. – За ваз къуллугъ Рахилахъ авурди туширни кьван? Вуна вучиз заз таб авуна?» 26«Чи патара, – лагьана Лабана, – чӀехи вах амаз, гъвечӀиди гъуьлуьз гун адет хьанвай кар туш. 27Ингье идан мехъерин гьафте куьтягь жеда, чна гъвечӀидини ваз гуда, амма и кардай вуна заз мадни ирид йисуз къуллугъ ийида».

28Якьуб рази хьана. Мехъерин гьафте куьтягь хьайила, Лабана адаз вичин руш Рахилни пабвиле гана, 29адаз къаравуш яз вичин лукӀ Билгьа тайинарнай. 30Якьуб Рахилахъ галазни хьана. Адаз ам Лиядилай гзаф кӀандай ва ам къачун патал Лабаназ мад ирид йисуз къуллугъна[+].


Якьубан аялар

31Реббидиз акуна хьи, Лия гъуьлуьн рикӀиз хуш туш, ва гьавиляй адан руфун хаз жедайди авуна, Рахил аялар тежедайди хьана. 32Лия руфунал залан хьана, хва хана ва адаз Рувен[*] тӀвар гана.

«Реббидиз зи гъам акуна, – лагьана ада, – гила, гьелбетда, гъуьлуьз зун кӀан жеда».

33Ахпа мад руфунал залан хьана – ва мад хва хана. «Зун гъуьлуьз кӀан тийизвайди Реббидиз ван хьана, – лагьана ада, – ва заз мад са хва багъишна». Гададал ада Шимун[*] тӀвар эцигна.

34Ахпа мад руфунал залан хьана – ва мад хва хана. «Гила кьванни гъуьлуьн рикӀ зал жеда, – лагьана ада, – за адаз пуд хва ханва эхир!» Гьавиляй гададал Леви[*] тӀвар эцигна.

35Мад гъилера руфунал залан хьана ва мад хва хана. «Гила Реббидиз шукур ийида!» – лагьана ада ва хциз Ягьуд[*] тӀвар гана.

Идалай кьулухъ адаз вахтуналди мад аялар хъхьанач.

#### 30

1Рахил лагьайтӀа, Якьубаз аял хаз жезвачирди акваз, вахал пехилвал ийиз амай. «Заз аялар це, – лугьудай ада Якьубаз, – тахьайтӀа зун рекьида!» 2Амма Якьуба, хъел акатна, адаз жаваб гудай: «Зун Вичи ваз аялар тагузвай Аллагь яни?»

3«Ингье зи лукӀ Билгьа, – лагьана Рахила, – гьадахъ галаз хьухь, зи метӀел къведай аял хурай. Гьадан куьмекдалди кьванни заз аялар жеда!»

4Рахила вичин лукӀ Билгьа адаз пуд лагьай паб яз гана. Якьуб Билгьадихъ галаз жез хьана. 5Ам руфунал залан хьана ва ада Якьубаз хва хана.

6«Аллагьди чун кьетӀ авуна, – лагьана Рахила. – Адаз гьакъикъатдани зи минетдин ван хьана ва заз хва багъишна». Гьавиляй ада гададиз Дан[*] тӀвар гана.

7Билгьа мадни руфунал залан хьана ва Якьубаз мад са хва хана. 8«Аллагьдин куьмекдалди за вахахъ галаз акъажунар авуна, – лагьана Рахила, – ва адал гъалиб хьана». Гьавиляй ада гададиз Нифтали[*] тӀвар гана.

9Вичиз мад аялар техжедайди акур Лияди Якьубаз кьуд лагьай паб яз вичин лукӀ Зилпа гана. 10Зилпади Якьубаз хва хана. 11«Кар туькӀвена!» – лагьана Лияди. Гьавиляй гададиз ада Гад[*] тӀвар гана.

12Зилпади Якьубаз кьвед лагьай хва хана.

«Гьикьван зун бахт авайди я! – лагьана Лияди. – Бахтавар лугьуда заз папари!» 13Гададизни Ашер[*] тӀвар гана.

14Са гъилера къуьлер гуьзвай вахтунда, Рувеназ чуьлдай къевер[*] жагъана, ва абур вичин диде Лиядиз хкана. Рахила Лиядивай тӀалабна: «Ви хциз жагъай къеверикай заз це».

15«Ваз завай гъуьл къакъудун тӀимил хьанани? Гила зи хциз жагъай къеверни жуваз къахчуз кӀанзавани?» «И йифиз, – хиве кьуна адаз Рахила, – и къеверихъ галаз дегишун яз, гъуьл вахъ галаз къаткида»[+].

16Няниз Якьуб чуьлдай хтайла, Лия адан вилик экъечӀна ва икӀ лагьана: «Зи патав ша. За вун зи хциз жагъай къеверихъ вахавай маса къачуна».

И йифиз Якьуб Лиядихъ галаз къаткана. 17Аллагьди мад адан минетрихъ яб акална: ам мад руфунал залан хьана ва Якьубаз вад лагьай хва хана.

18«Им, – лагьана Лияди, – за гъуьл жуван къаравушдихъ галаз паюн себеб яз, Аллагьди зав ахгакьарнавай пай я». Ва ада хцел Исахар[*] тӀвар эцигна.

19Лия мад гъилера руфунал залан хьана ва Якьубаз ругуд лагьай хва хана.

20«Аллагьди заз гъилин ачухвилелди ганва! – лагьана ада. – Гила кьванни гъуьлуь зун хкажда, за адаз ругуд хва ханва эхир!» Ва хцел Забулун[*] тӀвар эцигна.

21Ахпа Лияди руш хана ва адал Дина тӀвар эцигна.

22Амма Аллагьди рикӀелай Рахилни алуднач, адан минетрихъ яб акална ва адан руфун аял хаз жедайди авуна. 23Рахил руфунал залан хьана, хва хана ва лагьана: «Аллагьди зун биябурвиликай хкудна».

24Ада хцел Юсуф[*] тӀвар эцигна ва тӀалабна: «Реббиди заз мадни са хва артух авурай!»


Якьуб чӀехи девлетдин иеси хьун

25-26Юсуф хьайидалай кьулухъ Якьуба Лабаназ лагьана: «Заз зи папар ва аялар галаз кӀвализ, ватандиз хъфидай ихтияр це. Мад ваз хъсан чида хьи, за ваз абур паталди гьикьван къуллугъ авунатӀа!»

27«Ви вилерай заз майил ая! – лагьана адаз Лабана. – Вун себеб яз захъни Реббидин хийир-дуьа[†] галайди заз фал вегьена чир хьанва. 28Лагь кван ваз гьихьтин гьакъи кӀандатӀа? За ваз гуда».

29«Ваз чида кьван, – жаваб гана Якьуба, – за ваз гьикӀ къуллугъ авунатӀа, зи девирда ви суьруьяр гьихьтинбур хьанатӀа. 30Зун атайла, ви маларин кьадар са акьван гзафди тушир, гила гьикьван ава! Килиг гьикӀ Реббиди зун атуникди ваз хийир-дуьа авунатӀа! Амма за жуван хизан патал мус кӀвалахун лазим я?»

31«Де лагь кван ваз гьакъи гьикьван кӀанзаватӀа?» – жузуна Лабана.

«Заз вавай кӀандай са затӀни авач, – жаваб гана Якьуба. – Зун ви лапагар идалай кьулухъни хуьз, абуруз ем гуз гьазур я – амма са шартӀуналди. 32Ша зун къе фена вири суьруьйриз килигда, абурук квай гьар жуьредин рангунин, тӀехвер квай ва чӀулав хипер, ва гьакӀни тӀехвер квай ва гьар жуьредин рангар какахьнавай цӀегьер вавай хкудиз жедайвал. Ихьтин гьайванар зи гьакъи жеда. 33Ваз зи турусвал кьил акъудна чирун регьят акъвазда: идалай кьулухъ, вун атана, за гьакъи яз вуч къачунватӀа килигайла, зав тӀехвер ва лекеяр алачир цӀегь, я тушни чӀулавди тушир хеб гваз жагъайтӀа, абур вавай чуьнуьхнавайбур яз гьисаба».

34«Икьрар я, – лагьана Лабана. – Гьа вуна лагьайвал хьурай».

35Амма гьа и юкъуз Лабана цӀару ва тӀехвер алай вири кьунар, гьар жуьредин рангарин лекеяр ва тӀвехер квай, яни лацу гелер квай, вири цӀегьер, вири чӀулав хипер хкудна, абур вичин рухвайрив вахкана, 36абурни Якьубакай пуд йикъан мензилдин рекьиз яргъаз хьана.

Якьуба Лабанан амай гьайванар хуьзвай. 37Ада къавахдин, бадамдин ва чинардин таза хилер къачуна, ва абурулай чкалдин гуьтӀуь зулар алудна кӀарасдал кьван кьецӀил авуна. 38Чкал аладарнавай тӀвалар ада малари яд хъвадай латара эцигна, яд хъваз атай цӀегьер и тӀвалариз килигдайвал – гьа и вахтунда абур гьалдарни жезвай. 39Гьалдарунин вахтунда цӀегьер зулар алай тӀвалариз килигун себеб яз, абуруз жезвай бацӀиярни цӀарубур, жуьреба-жуьре рангаринбур ва тӀвехер алайбур тир. 40И хипер Якьуба кьилди авуна, абур Лабанан суьруьйрик квай цӀаруни чӀулав гьайванриз килигдайвал элкъуьрзавай.

Гила Якьубаз вичин суьруьяр авай, ва ада абур Лабанан суьруьйрикай кьилди хуьзвай. 41Къуват квай гьайванар гьалдардай чӀавуз Якъуба латара, абур и тӀваларин патав сад садаз ядайвал, абур гьайванрин вилерик жедайвал, тӀвалар эцигзавай. 42Амма зайиф гьайванар гьалдардай чӀавуз, ада тӀвалар эцигзавачир. Гьа икӀ, зайиф гьайванар Лабаназ жезвай, къуват квайбур – Якьубаз.

43Якьуб халис вар девлет авай касдиз элкъвена, адахъ хиперин ва цӀегьерин суьруьяр, къаравушар, лукӀар, девеярни ламар пайда хьана.

#### 31


Якьубни адан хизан Лабанакай катун

1Якьубаз Лабанан рухвайри вичикай икӀ лугьузвайди малум хьана: «Якьуба чи бубадивай вири къакъудна! Чи бубадин гьисабдай ада вичин девлетар гъилиз гъана».

2Якьуба гьеле вичини кьатӀанвай хьи, Лабанан патай адаз авай рафтарвални виликанди ваъ, масад я. 3Реббидини Якьубаз лагьана: «Элкъвена мукьва-кьилийрин патав, бубайрин чилел ахлад. Зун вахъ галаз я».

4Якьуба Рахиланни Лиядин гуьгъуьниз, абур ада лапагар хуьзвай чуьлдиз атун патал кас ракъурна, 5ва лагьана: «Заз аквазва хьи, куь бубадин патай заз авай рафтарвал виликанди туш. Амма зи бубадин Аллагь захъ галаз я. 6Квезни чида хьи, за куь бубадиз къуватрин гьайиф татана кӀвалахна, 7ада лагьайтӀа, зун алцурарзавай ва тайинарнавай гьакъи датӀана дегишзавай. Анжах Аллагьди адав заз писвал ийиз тазвачир.

8Куь бубади заз: „Ви гьакъи жуьреба-жуьре рангар квайбур я“, – лагьанайтӀа, вири гьайванар гьа ихьтинбур яз хазвай. Амма „ви гьакъи цӀарубур я“, – лагьанайтӀа – вири гьайванар цӀарубур яз хазвай. 9Гьа икӀ Аллагьди куь бубадин суьруьяр адавай къакъудна зи гъиле вахкана.

10Са гъилера, гьайванар гьалдардай девирда, заз ахварай акуна хьи, цӀегьериз язавай вири кьунар цӀарубур, лекеяр, я тушни тӀвехер квайбур тир. 11„Якьуб!“ – эверна заз ахварай Аллагьдин малаикди[†]. За: „Гьай“, – лагьана жаваб гана, 12ва Ада заз лагьана: „Килиг, цӀегьериз язавай вири кьунар я цӀарубур, я лекеяр, я тӀвехер квайбур я. Вучиз лагьайтӀа Лабана ваз вуч ийизватӀа, Заз вири аквазва. 13Зун вуна, къванцел зейтундин гъери экъична, Заз вяд авур Бет-Элдин Аллагь я.

Гила, къарагъ, экъечӀ и уьлкведай, хайи чилел ахлад“»[+].

14Рахилани Лияди Якьубаз жаваб гана: «Бубадин мал-девлетдик, я тушни ирсиник чи пай квай затӀ амани кьван? 15Ада чун чарабур яз гьисабзава: ада чун маса гана, амма чахъ гайи гьар вуч аватӀани, вичиз кьуна ацукьна. 16АкӀ хьайила, Аллагьди чи бубадивай къакъудай вири мал-девлет чидини чи рухвайринди я. Гьавиляй ваз Аллагьди гьикӀ къалурнаватӀа, гьакӀ кьилизни акъуд».

17Якьуба аяларни папар девейрал ацукьарна, 18гъилиз гъанвай вири девлет кӀватӀна, ва вичи Падан-Арамда маса къачур вири маларни къахчуна Къенандиз[†], вичин буба Исакьан патав, рекье гьатна. 19Лабан и вахтунда лапагрилай сар тваз фенвай, ва Рахила вичин бубадихъ авай кӀвале эцигдай бутар[†] чуьнуьхна. 20Гьа икӀ Якьуба арамви Лабан алцурна: адаз чуькьни тавуна, 21вичин вири мал-девлетни гваз адан патавай катна хъфена. ВацӀалай элячӀна, Якьуб Гилеаддин дагълар галай патахъ фена.


Якьубанни Лабанан икьрар

22Пуд лагьай юкъуз Лабаназ Якьуб катна хъфена лагьана хабар ганай. 23Лабан вичин мукьвабурни кӀватӀна адан гуьгъуьниз галтугна. Ирид йикъалай ам Гилеаддин дагълара адав агакьна. 24Амма гьа йифиз, ахварай, Аллагьди атана, арамви Лабаназ лагьана:

«Килиг гьа, Якьубаз са чӀуру гаф лугьумир!»

25Лабан Якьубав лап мукьва хьанвай: Якьуб Гилеаддин дагълара акъваз хьанвай ва гьа ина вичин мукьвабурни галаз Лабанни акъвазнавай. 26Лабана Якьубахъ элкъвена икӀ лагьана: «Вуна вуч ийизва? Вуна зун алцурна. Зи рушар, дяведа кьунвай есирар хьиз, вилик кутуна хутахна! 27Вучиз вун зи патавай чинеба хъфена, закай таб авуна ва заз чуькьни авунач? За вун шад манийралди, тафтунинни чуьнгуьрдин авазралди рекье хутадай, 28вуна лагьайтӀа, чара хъижедайла, зав рушаризни хтулриз теменни гуз тунач! Вуна ахмакь кӀвалах авуна.

29Завай квез идай хъсан кар кьаз жедай, амма къенин йифиз куь бубадин Аллагьди заз лагьана: „Килиг гьа, Якьубаз са чӀуру гаф лугьумир!“»

30«Хъсан я, – давамарна Лабана, – вун хайи кӀвалихъ вил хьана зи патавай хъфена. Амма вуна зи аллагьар вучиз чуьнуьхна?» 31«Заз кичӀезвай, – жаваб гана Якьуба Лабаназ, – вуна ви рушар къахчуда лагьана фикирнай. 32Амма ви аллагьар нивай жагъайтӀа, ам чан алаз амукьдач! Чи мукьва-кьилияр шагьидар хьурай: зав вуч гватӀа, вири тупӀалай ая. Види вуч ятӀа – къахчу!» Якьубаз Рахила аллагьар чуьнуьхнавайди чизвачир.

33Лабан Якьубан, Лиядин, кьве къаравушдин алачухра виринриз килигна, амма са затӀни жагъанач. Лиядин алачухдай экъечӀна, ам Рахилан алачухдиз гьахьна. 34Рахила и вахтунда кӀвалин аллагьар къачуна, абур деведиз ядай пурарин къене туна, вични винел ацукьна. Лабан адан алачухдин виринра къекъвена, амма затӀни жагъанач, 35Рахила лагьайтӀа адаз лагьана: «Зи агъадиз, завай вичин вилик къарагъ жезвач лагьана, закай хъел татурай: захъ папарихъ адет яз жедай къайдада кефи авач».

Лабан виринра къекъвена, амма аллагьар жагъанач. 36Гила вичин нубатда Якьубак хъел акатна ва Лабанак тахсир кутаз хьана: «Гила лагь кван, зи батӀулвал, зи гунагь вуч ятӀа, вун зи гуьгъуьниз галтугдайвал? 37Вуна зи вири шейэр гъилелай авуна – де ваз ви вуч анай жагъана? Ша, къалура, зинни ви мукьвабуру чи гьахъ дуван авурай.

38Къад йисуз за ваз къуллугъ авуна. Вири и вахтунда я хипери, я цӀегьери кьерех вегьенач. За ви суьруьдик квай гьерер тӀуьнач. 39Лапагар вагьши гьайванри кукӀварай дуьшуьшар хьанайтӀа, за абур ви вилик хканач, амма зарар жува, вуна тӀалабайвал, эвезна. Юкъуз хьайитӀани, йифиз хьайитӀани хкатунар хьайитӀа – ваз завай кӀан хьана. 40Юкъуз заз зегьемди азаб гана, йифиз – мекьивили. Гзаф вахтара завай гьич вил акьализ хьанач. 41Къад йисуз зун ви къуллугъда хьана. ЦӀукьуд йисуз за ваз ви рушарихъ кӀвалахна, ругуд йисуз – мал-къара патал, вуна лагьайтӀа, тайинарнавай гьакъи датӀана дегишиз хьана. 42Зи бубадин Аллагь – Ибрагьиман Аллагь ва Исакьан КичӀевал – захъ галаз туширтӀа – вуна зун затӀни гвачиз рахкурдай. Амма Аллагьдиз зи азият ва зи зегьметар аквазва: и йифиз Ам Вич зи тереф хуьз экъечӀна!»

43Лабана Якьубаз жаваб гана: «Бес ибур зи рушар, зи хтулар, зи малар тушни? Ваз инал аквазвай вири затӀар – зибур тушни? За зи рушарин хатур хадани кьван? Я тушни хтулрин?

44Ша икьрар кутӀунин, ва чахъ шагьид хьурай».

45И чӀавуз Якьуба са чӀехи къван, гуьмбет[†] хьиз къяна акъвазарна[+] 46ва вичин муькьвабуруз лагьана: «Къванер кӀватӀа».

Абуру къванерикай са зурба кӀунтӀ арадал гъана ва адан патав тӀуьн-хъун гьазурна. 47Лабана и кӀунтӀаз Ягар-Сагьадута[*] тӀвар гана, Якьуба – Галед[*] тӀвар эцигна. 48Лабана лагьана: «И кӀунтӀ – чи арада авай икьрардин шагьид хьурай».

Гьавиляй и чкадиз Галедни лугьузва. 49Идахъ галаз сад хьиз – Мицпани[*], вучиз лагьайтӀа Лабана алава авуна: «Чун сад садан вилерикай къакъатай чӀавуз, Ребби чун кьведни кьил акъудна чириз килиграй. 50Вуна зи рушарин хатур хаз хьайитӀа, я тушни абурулай гъейри жуваз маса папар къачуз хьайитӀа, рикӀел хуьх: чи шагьид инсан ваъ, Аллагь я!»

51«Килиг, – лагьана Лабана Якьубаз, – и къванерин кӀунтӀ ва за абурун арада эцигнавай и гуьмбетдин къван, – 52ибур чи икьрардин шагьидар я. Зун рикӀе чӀуру ният аваз кӀунтӀалай ви патахъ элячӀдач, ва вунни чӀуру ният гваз кӀунтӀалай ва къванцелай зун галай патахъ элячӀмир. 53Чи бубайрин – Ибрагьиман ва Нахаран Аллагьди чун кьет авурай».

Якьуба вичин бубадин КичӀевилел кьин кьуна[+]. 54Ахпа Якьуба Дагъдал къурбандар авуна ва мукьвабуруз фу-яд теклифна. Фу тӀуьрдалай кьулухъ абур дагъда йиф акъудиз амукьна. 55Пакамахъ Лабана хтулриз ва рушариз теменар гана, абуруз хийир-дуьа[†] авуна ва элкъвена вичин кӀвал галай патахъ рекье гьат хъувуна.

#### 32


Якьубни Эсав

1Якьуба вичин рехъ давамарна ва адал Аллагьдин малаикар[†] гьалтна. 2Абур акурла, Якьуба лагьана: «Им Аллагьди чаз къалурнавай чка я».

Ва и чкадиз Магьанайим[*] тӀвар гана.

3Якьуба вичелай вилик вичин стха Эсаван кьилив Сеирдин чилел, Эдам уьлкведиз чархачияр ракъурна, 4ва абурал вичин агъадиз Эсавав ихьтин гафар агакьарун тапшурна: «ИкӀ лугьузвайди ви лукӀ Якьуб я: за яргъалди къариблухда, Лабанан патав уьмуьр тухвана. 5Гила захъ къарамалар ва ламар, лапагар, лукӀар ва къаравушар ава. За ваз, зи агъадиз, и хабар ракъурзава ва ви вилерай майил жагъуник умуд кутазва».

6Элкъвена хтай чархачийри Якьубаз лагьана: «Чун ви стха Эсаван кьилив фена. Ам ви вилик экъечӀзава ва адахъ кьуд виш касни гала». 7Якьубак азаб гудай хьтин кичӀ акатна. Ада вичин инсанар, лапагар, малар, девеяр кьве чкадал пайна акъвазарна. 8«Эсава, са чкадал алайбурал гьужум авуна вири яна кьейитӀа, гьич тахьайтӀа масанал акъваз хьанвайбурувай катна, чеб хиласиз жеда», – фикирнай Якьуба. 9Ада ялвар авуна: «Я зи чӀехи буба Ибрагьиман Аллагь, зи буба Исакьан Аллагь – заз кӀвализ, багърийрин патав элкъвена хъфин эмир авур, ва Вичин патай куьмек хиве кьур Ребби![+] 10Зун, ви лукӀ, Вуна датӀана зал къурай хъсанвилеризни вафадиз лайих авайди туш. Зун Ярдан вацӀун а патаз гъиле анжах са аса аваз экъечӀнай, гила лагьайтӀа захъ кьве кундал пайна акъвазарнавай мал-девлет ава. 11Зун зи стха Эсавакай хилас ая тӀун! Заз кичӀеда: ада атана чун папар ва аяларни галаз вири тергда! 12Бес Вуна заз Ви патай куьмек гун хиве кьуначирни кьван, Вуна зи несилрин кьадар, гьуьлуьн къум хьиз сан-гьисаб авачирди жеда лагьана гаф ганай!»[+]

13Якьуба гьа инал йиф акъудна, Эсав патал вичин суьруьйрикай савкьватар хкяна: 14кьве виш цӀегь, къад кьун, кьве виш хеб, къад гьер, 15нек гудай къанни цӀуд диши девени шарагар, яхцӀур кал, цӀуд жунгав, къад диши ва цӀуд эркек лам. 16Ада ибур лукӀарал тапшурна – вични гьар суьруьдихъ ва нехирдихъ вичин гьалдайди жедайвал, – ва гьалдайбуруз лагьана: «Арада мензил амукьдайвал виликди алад».

17«Зи стха Эсав гьалтайла, – эмирна Якьуба сад лагьай гьалдайдаз, – ва ада вавай хабар кьурла, „Вун нин лукӀ я? Гьиниз физва? Вуна гьалзавайбур нин малар я?“ – 18жаваб це: „Ибур зи агъа Эсаваз савкьват яз ракъурнавай ви лукӀ Якьубан малар я. Якьуб вични гуьгъуьналлаз къвезва“».

19Кьвед лагьай гьалдайдазни, пуд лагьай гьалдайдазни ва вири амайбурузни Якьуба Эсав гьалтай чӀавуз гьа и гафар лугьун эмир авуна – 20ва герек тир алава хъувуна: «Ви лукӀ Якьубни гуьгъуьналлаз къвезва». Гьа икӀ виликамаз ракъурнавай савкьватралди Якьуба Эсав регьимдал гъуник авуник умуд кутунвай. «Ахпа зунни адан вилик экъечӀда, – фикирзавай Якьуба. – Белки гьа икӀ хьайила, ада зун хушдиз къачуда».

21Савкьватар вилик ракъурна, Якьуб вич акъвазнавай чкадал и йифиз амукьна.


Якьуба Аллагьдихъ галаз кьуршахар кьазва

22Гьа и йифиз Якьуба, къарагъна, вичин кьве пабни, кьве къаравушни, цӀусад хвани кӀвачин авуна, уламдилай Яббукь вацӀун а патаз экъечӀна. 23Ада абур ва вичин вири девлетар вацӀун а патаз акъудна, 24вич текдиз амукьна.

Сад атана акъатна ва экв жедалди Якьубахъ галаз женг чӀугуна. 25Якьубан винел гъалибвал къачуз тежезвайди акурла, ада адан ятур яна – лап кӀараб жалгъадай акъатдайвал, 26ва Якъубаз лагьана: «Зун ахъая. Пакаман ярар хьанва». «Ахъайдач, заз хийир-дуьа[†] тавунмаз», – жаваб гана Якьуба. 27«Ви тӀвар вуж я?» – хабар кьуна ада. Адани жаваб гана: «Якьуб».

28И чӀавуз ада лагьана: «Къедлай кьулухъ ви тӀвар Якьуб ваъ, Исраил[*] жеда, вуна Аллагьдихъ ва инсанрихъ галаз кьуршахар кьунай эхир – ва гъалибвал къачунай»[+].

29«Заз жуван тӀвар лагь!» – тӀалабна Якьуба. Амма ада жаваб гана: «Зи тӀвар ви квез я?» Ва Якьубаз хийир-дуьа авуна.

30И вакъиа кьиле фейи чкадиз Якьуба Пенуил[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ада «Инал заз Аллагь чин-чинал акуна ва сагъ-саламат яз амукьна», – лагьана[+]. 31Рагъ экъечӀай чӀавуз, Якьуб Пенуил туна экъечӀна фена. Ам кьецӀи хьанвай.

32Гьавиляй Исраилдин рухвайри къенин йикъалди ятурдин и чка недач – адан къарши авайди Якьубан гьа и жакӀум, ятур, янай эхир.

#### 33


Якьубанни Эсаван туьхкӀуьн

1Кьил хкажна, Якъубаз акуна: адан къаншардай Эсав къвезва, ва адахъ кьуд виш касни гала. Якьуба Лиядин, Рахилан, кьве кьевцӀин аялриз чпин дидейрин патав кьилди акъвазун эмир авуна. 2Ада абур и тегьерда акъвазарна: вилик – чпин аяларни галаз кьевер, абурун гуьгъуьнай – вичин аяларни галаз Лия, абурун гуьгъуьнай – Рахилни Юсуф. 3Якьуб вич вилик экъечӀна ва стхадиз мукьув жедалди, ирид гъилера пел чилив агакьдайвал икрам авуна. 4Амма Эсава тадиз адан вилик зверна, гардан кьуна хурув чуькьвена темен гана – ва кьведни шехьна.

5Папарни аялар акурла, Эсава хабар кьуна: «Бес ибур ви вужар я?» «Ибур Аллагьди ви лукӀраз багъишай аялар я», – жаваб гана Якьуба.

6Кьевери чпин аяларни галаз атана Эсаваз икрам авуна, 7ахпа вичин аяларни галаз атана Лияди икрам авуна, ахпани Юсуфани Рахила.

8«Зал рекье гьалтай а суьруьяр вучтинбур я?» – хабар кьуна Эсава. «Ам ви вилерай заз майил хьун патал я, зи агъа», – жаваб гана Якьуба. 9«Захъ авачир са затӀни авач, стха, – лагьана Эсава. – Ви девлет жуваз тур». 10«Ваъ, – жаваб гана Якьуба, – ви вилерай заз майил аватӀа, зи савкьватар кьабула! Вун акун зун патал чин-чинал Аллагь акурдай я, вунани заз еке регьим авунва. 11Кьабула зи нуьсретар[†]. Аллагьди заз вири булдалди ганва, заз вири авазва». Якьуба Эсав минетралди рекьив гъана, ва адани савкьватар кьабулуниз разивал гана.

12«Рекьиз экъечӀин, – лагьана Эсава Якьубаз. – Зун вахъ галаз фида». 13Амма Якьуба жаваб гана: «Ваз чида хьи, зи агъа, аялар гьикьван зайифбур жедатӀа. Зи лапагарни къарамалар ацазвайбур я: абур гьалайтӀа, вири лапагар са юкъуз гиликьда. 14Вун, зи агъа, вилик акатна фенайтӀа, хъсан жедай, зунни, ви лукӀ, яваш-яваш гуьгъуьна аваз къведа – маларин ва аялрин еришда аваз, ви патав, зи агъадин патав Сеирдив, агакьдалди».

15«Ша за зи инсанрин са пай вахъ галаз тан», – теклиф авуна Эсава. Амма Якьуба жаваб гана: «Квез герек я? Зи агъа, ви вилерай заз майил хьунни бес я».

16Гьа и юкъуз Эсав элкъвена Сеирдиз хъфена, 17амма Якьуб Сукат[*] галайвал фена. Анани ада вичиз кӀвалер эцигна, малар патални чардахар туькӀуьрна. Гьавиляй и чкадиз Сукатни лугьузва.


Якьуба Шехемдин патарив пун кутун

18Падан-Арамдай хтай Якьуб Къенанда[†] авай Шехем шегьердив сагъ-саламатдиз агакьна ва адан мукьув акъвазна[+]. 19Вич акъваздай чил ада Шехеман буба Гьамуран рухвайривай виш кеситӀдихъ маса къачуна. 20Ана ада къурбанган[†] туькӀуьрна ва адаз Эл-Элохе-Исраил[*] тӀвар гана.

#### 34


Шехемдин агьалийрихъ галаз акьунар

1Якьубаз Лияди хайи руш Дина а чкадин рушарин патав фена. 2И уьлкведин регьбер тир гьиви Гьамуран хва Шехема, ам акурла, кьуна, адакай вичинди авуна. 3Адаз Якьубан руш Дина гзаф кӀан хьана, адахъ галаз кӀевиз вердиш хьана, адаз хуш келимаяр ийиз хьана, 4ва вичин буба Гьамуравай тӀалабна: «И руш заз паб яз къачу».

5Якьубаз вичин рушавай намус къакъуднавайди малум хьана. А вахтунда адан рухвайри чуьлда малар хуьзвай; Якьуба абур хкведалди за затӀни авунач. 6Шехеман буба Гьамур адахъ галаз суьгьбет авун патал Якьубан кьилив атана. 7И чӀавуз Якьубан рухваяр, и вакъиадикай хабар хьана, кӀвализ хтана. Абур хъилени ажугъди кьунвай, Якьубан рушал гуж гъалиб авун – им Исраил[†] патал намусдик хкӀурун я эхир: икӀ виже къведач!

8Гьамура абуруз лагьана: «Зи хва Шехем ви рушан эсердик акатнава. Ам адаз пабвиле це[+]. 9Куьн чахъ галаз мукьва жеда, чаз куь рушар гуда, ва чи рушар квез пабвиле къачуда. 10Чахъ галаз санал уьмуьр твах, чи уьлкве куь вилик ква – квевай ина бине кутаз жеда, санай физ-хквез ийиз жеда, чилин иесивал ийиз жеда».

11Шехема вичи лагьайтӀа, Динадин бубадихъ ва стхайрихъ элкъвена ихьтин келимаяр авуна: «Ви вилерай заз майил ая, за квез вуч кӀандатӀани, гьам гуда. 12Лап виридалайни чӀехиди тир рехъ къачу ва лап багьа савкьватар тайинара – за куьне вуч лагьайтӀани гьам гуда, анжах и руш заз пабвиле це».

13Шехема абурун вах Динадивай намус къакъуднава лугьуз, Якьубан рухвайри Шехемаз ва адан буба Гьамураз амалдарвилелди жаваб гана. 14«Чавай икӀ ийиз жедач, – лагьана абуру. – Вах суьннет тавунвай итимдиз гун чун патал беябурвал я. 15Чун анжах са шартӀунал рази я: квекай чун хьтинбур хьайитӀа, ва куь вири итимар суьннет авуртӀа. 16Анжах и чӀавуз чна чи рушар квез пабвиле гуда ва куь рушар чаз пабвиле къачуда, анжах и чӀавуз чун квехъ галаз уьмуьр тухун патал бине кутуна акъвазда ва квехъ галаз са халкь жеда. 17Амма куьне и чи гафариз яб тагайтӀа, ва куьн суьннет тавуртӀа, чун чи вахни къахчуна хъфида».

18Гьамурни Шехем и шартӀарал рази хьана. 19Шехема вичиз гьасятда суьннет авуна – адаз Якьубан руш гьакьван кӀевиз кӀан хьанвай. Шехемни вичин бубадин сихилда виридалайни гьуьрмет авай кас тир.

20Ингье шегьердин варарин[†] патав атана, Гьамурани Шехема шегьерэгьлийриз лагьанай: 21«И инсанар ислягьвилихъ желбнавайбур я. Абур чи чилел бине кутуна ацукьрай ва манийвал авачиз сейр авурай. Абур патал чилер гзаф ава. Чна абурун рушар чаз пабвиле къачуда, ва абуруз папар яз чи рушар гуда. 22Амма абуру чахъ галаз санал уьмуьр тухунал ва чахъ галаз са халкь хьунал анжах са шартӀуналди рази я: чи вири итимар, гьабур хьиз, суьннет авунваз хьайитӀа. 23Абурун нехирар, абурун девлет, абурун мал-къара, чна абурун шартӀ кьабулайтӀа, вири чибур жеда ва абуру чахъ галаз санал уьмуьр тухуда!»

24Шегьерэгьлияр Гьамурахъни Шехемахъ галаз рази хьана, ва шегьердин вири эркекри чпиз суьннет авуна. 25Пуд лагьай юкъуз, абур гьеле начагъ яз къатканвайла, Якьубан рухваяр, Динадин стхаяр тир Шимунани Левиди турар къачуна, са манийвални авачиз шегьердиз гьахьна ва сад амай кьван анин вири эркекар яна кьена. 26Гьамурни Шехемни яна кьена, Шехеман кӀвале авай Динани къахчуна хъфена.

27Ахпа, халкь тергай чкадал хтана, Якьубан вири рухвайри виче абурун вахан намус къакъудай шегьер тарашна. 28Абуру лапагар, малар, ламар вилик кутуна гьална, шегьерда ва чуьлда жагъай вуч аватӀани къахчуна, 29шегьерэгьлийрин вири девлет чпиз кьуна, абурун папарни аялар кьуна хутахна ва абурун кӀвалера вуч аватӀани тарашна.

30Якьуба Шимуназни Левидиз лагьана: «Куьне зи кьилел бала гъана! Куьне закай чкадин агьалийриз, къенанвийриз[†] ва перизийриз, гзаф такӀан кас авуна. Чахъ инсанар са тӀимил ава, абуру лагьайтӀа сад хьана, зун яна рекьида, ва вири чи тухум терг жеда!»

31Амма Шимунани Левиди жаваб гана: «Чи вахав къагьбедив хьиз эгечӀун дуьз тирни?»

#### 35


Аллагьди Бет-Элда Якьубаз хийир-дуьа авун

1Аллагьди Якьубаз лагьана: «Къарагъна Бет-Элдиз алад. Гьана вуна уьмуьр тухуз ацукь ва гьана вун ви стха Эсавакай катдайла, ви вилик атай Аллагьдиз къурбанган[†] туькӀуьра»[+].

2Якьуба вичин хизандиз ва вичин вири инсанриз лагьана: «Квез авай кьван вири чара аллагьар квадар ая, михьивилер ая ва парталар дегиша. 3Чун Бет-Элдиз фин. Ана за зун кӀеве авайла, заз куьмек яз зи патав атай ва вири дуьшуьшрал, захъ галаз хьайи Аллагьдиз къурбанган эцигин».

4Абуру Якьубав чпив гвай кьван вири чара аллагьар вахкана, япарай сиргъаярни акъудна, гьабурни Якьубав вахкана. Якьуба абур вири Шехемдин патарив гвай мегъуьн тарцик кучукна.

5Абур рекье гьатна. Аллагьдин патай ракъурнавай хаф ядай хьтин кичӀевилив ацӀанвай патарив гвай шегьеррин агьалияр Якьубан рухвайрин гуьгъуьна гьатнач.

6Якьуб вичин жемятни галаз Къенандин[†] чилел алай, гила Бет-Эл лугьузвай Луз шегьердив агакьна 7ва ана къурбанган эцигна. Ада иниз «Эл-Бет-Эл»[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа Якьуб стхадикай катай чӀавуз ина адан вилик Аллагь атанай[+].

8Рефикъадиз нек гайи паб Дебара кьена. Ам Бет-Элдин патарив мегъуьн тарцин кӀаник кучукнай ва и тарциз Аллун-Баххут[*] тӀвар ганай[+].

9Якьуб Падан-Арамдай хтайдалай гуьгъуьниз Аллагь мад адан вилик пайда хьана, адаз хийир-дуьа[†] авуна ва лагьана:

10«Ви тӀвар Якьуб я,
амма гележегда ви тӀвар Якьуб ваъ – Исраил жеда».

ИкӀ Ада адаз Исраил тӀвар гана[+].

11Аллагьди адаз мадни икӀ лагьана:

«Зун вири алакьдай Аллагь[†] я.
Гзаф аладдайди,
кьадардиз чӀехиди хьухь:
валай халкь арада къведа,
Са мусибат халкьар!
Валай пачагьар аладда![+]
12Ибрагьимаз ва Исакьаз гайи чилни
За вазни ви несилриз гуда».

13Аллагь Якьубан патавай хъфейла, 14Якьуба вичихъ галаз Аллагь рахай чкадал къван къяна ва къурбанд яз и къванцин винелай зейтундин чӀемни[†] чехир илична[+]. 15Ада и чкадиз Бет-Эл лагьана[+].


Рахил кьиникь

16Абур Бет-Эл туна хъфидайла ва Эфратадин патарив агакьайла, Рахилаз тӀалар гатӀунна. Аял хун четинвилелди кьиле фена. 17Рахилаз гзаф азият гана. «КичӀе жемир, – лагьана мамачи папа. – Килиг, вахъ мад са хва ава!»

18Эхиримжи нефесдик рекьизвай Рахила хциз Бен-Ани[*] тӀвар гана. Амма бубади адал маса тӀвар эцигна – Бунъямин[*].

19ИкӀ Рахил кьена. Ам гила вичиз Бетлегьем лугьузвай Эфратадихъ фидай рекьин къерехда кучукна,[+] 20ва Якьуба адан сурал гуьмбет[†] эцигна. Ам къенин йикъал къведалди анал ала – Рахилан сурун кьилихъ янавай къван.

21Исраила, яни Якьуба, вичин рехъ давамарна ва Мигдал-Эдердилай алатайла, алачухар экӀяна. 22Инал акъвазнавайла, Рувен вичин бубадин пуд лагьай паб Билгьадихъ галаз къаткана. Бубадиз и кардикай хабар хьана.


Якьубан рухвайрин сиягь. Исакьан кьиникь

Якьубаз цӀикьвед хва авай[+].

23Лиядин рухваяр: Рувен (Якьубан сифте хва), Шимун, Леви, Ягьуд[†], Исахар ва Забулун.

24Рахилан рухваяр: Юсуф ва Бунъямин.

25Рахилан къаравуш Билгьадин рухваяр: Дан ва Нифтали.

26Лиядин къаравуш Зилпадин рухваяр: Гад ва Ашер.

Ибур Якьубан Падан-Арамда хайи рухваяр я.

27Якьуб вичин буба Исакьан кьилив са мус ятӀани Ибрагьима, ахпа Исакьа уьмуьр тухвай, гила вичиз Хевран лугьузвай Къирйат-Арбадин патав авай Мамредиз атана[+].

28Исакьан вишни кьудкъад йис хьана. 29Ам агьил кьуьзек яз уьмуьрдикай тух хьана кьена ва бан-бубайрин патав хъфена. Ам рухвайри – Эсавани Якьуба – кучукна[+].

#### 36


Эсаван несилар

1Ингье вичиз Эдамни лугьузвай Эсавакай ва адан несилрикай ихтилат[+].

2-3Эсава вичиз къенанви[†] кьве руш – хети Эланан руш Ада ва гьиви Цибганан хтул Анадин велед Агьалибамади, – гьакӀни Исмаилан руш, Небаятан вах Басмат пабвиле къачуна[+]. 4Адади Эсаваз – Элифаз, Басмата – Регуил хана. 5Агьалибама – Яуш, Ялам ва Къарагь. Ибур Эсаван Къенанда хьайи рухваяр я.

6Эсава вичин папар, рухваяр, рушар, вичин вири инсанар, вичин вири мал-къара, вичи Къенанда гъилиз гъайи мал-девлет кӀватӀ хъувуна маса патахъ, вичин стха Якьубакай яргъал жедайвал хъфена 7Абуруз акьван гзаф мал-девлет авай хьи, санал уьмуьр тухуз абуруз дарискъал тир: абур пун кутуна ацукьнавай чилер, нехирарни фикирда кьуртӀа, кьве касдиз бес жезмачир.

8Эсава Сеир дагъдин дуьзенра уьмуьр тухуз акъвазна. Эсав – им Эдам я.

9Ингье вичи Сеир дагъдин дуьзенра диб кутур эдамийрин бан-буба Эсавакай ва адан несилрикай ихтилат.

10Эсаван рухваяр: Адади хайи Элифаз ва Басмата хайи Регуил.

11Элифазан рухваяр: Теман, Умар, Сефу, Гатам ва Къеназ.

12Тимнади, Элифазан кьвед лагьай папа, адаз Амалехъ хана.

Ибур Эсаваз Ададилай амукьай несилар я[+].

13Регуилан рухваяр: Нахат, Зерагь, Шамагь ва Мизагь.

Ибур Эсаваз Басмата хайи несилар я.

14Цибганан руш, Анадин эвлед Агьалибамади Эсаваз Яуш, Ялам ва Къарагь хана.

15Ингье Эсаван несилрикай хьайи сихилар.

Эсаван сифте хва Элифазан несилар: Теманан сихил, Умаран сихил, Сефудин сихил, Къеназан сихил, 16Къарагьан сихил, Гатаман сихил ва Амалехъан сихил. Ибур Элифазан сихилар, Ададин несилар я. Абуру Эдамдин чилел уьмуьр тухузва.

17Эсаван хва Регуилан сихилар: Нахатан сихил, Зерагьан сихил, Шамагьан сихил ва Мизагьан сихил. Ибур Регуилан несилар, Эсаваз Басмата хайи несилар я, абуру Эдамдин чилел уьмуьр тухузва.

18Эсаваз Агьалибамади хайи несилар: Яушан сихил, Яламан сихил ва Къарагьан сихил. Ибур Агьалибамадин, Эсаван папан, Анадин рушан сихилар я.

19Эсаван (гьам Эдамни я) несилар ва абурун сихилар гьа ибур я.


Сеиран несилар

20И уьлкведа уьмуьр тухузвай гьуриви Сеиран рухваяр: ЛатӀан, Шабал, Цибган, Ана,[+] 21Дишун, Эцер ва Дишан. Ибур Эдамдин чилел уьмуьр тухузвай Сеиран несилар тир гьурийрин сихилар я.

22ЛатӀанан рухваяр: Гьуригь ва Гьемам. ЛатӀанан вахан тӀвар Тимна тир.

23Шабалан рухваяр: Галван, Манахат, Гебал, Шефа ва Анам.

24Цибганан рухваяр: Аягь ва Ана. Вичиз, буба Цибган ламар хуьдайла, кьурумда кузвай чешме жагъай гьа Ана.

25Анадин веледар: Дишун ва Анадин руш Агьалибама. 26Дишанан рухваяр: Гьемдан, Эшбан, Итран ва Керан.

27Эцеран рухваяр: Билгьан, Загьаван ва Акъан.

28Дишанан рухваяр: Ус ва Аран.

29-30Сеир уьлкведа уьмуьр тухвай гьурийрин сихилар ихьтинбур я: ЛатӀанан сихил, Шабалан сихил, Цибганан сихил, Анадин сихил, Дишунан сихил, Эцеран сихил ва Дишанан сихил.


Эдамдин пачагьар

31Ингье гьеле Исраилдин рухвайрихъ пачагьар пайда жедалди Эдамда агъавал авур пачагьар.

32Эдамда Бегъаран хва Белади гьакимвал авуна. Адан меркездин тӀвар Дингьава тир. 33Бела кьейила, адан чкадал Басрадай тир Зерагьан хва Ябаб хьана. 34Ябаб кьейила, пачагьвал Теманан несилрин уьлкведай тир Гьушама авуна[+]. 35Гьушам кьейила, адан чкадал пачагь Бедадан хва, вичи Магьабдин дуьзенлухра мидиянвияр кукӀварай Гьададакай хьана. Адан меркездин тӀвар Гавит тир. 36Гьадад кьейила, адан чкадал пачагь Масрекъадай тир Самладикай хьана. 37Самла кьейила, адан чкадал пачагь Эфрет вацӀал алай Регьабатдай тир Шаулакай хьана. 38Шаул кьейила, адан чкадал пачагь Ахбаран хва Багьал-Гьананакай хьана. 39Ахбаран хва Багьал-Гьанан кьейила, адан чкадал пачагь Гьадаракай хьана, адан меркездин тӀвар Пагу тир, адан пабни Ме-Загьабан руш МатӀредан велед МегьетӀабел тир.


Эдамдин сихилар

40Ингье Эсаван сихилар, абурун тухумар, хуьрер ва тӀварар тирвал.

Тимнадин сихил, Галвадин сихил, Ятетан сихил, 41Агьалибамадин сихил, Элаян сихил, Пинанан сихил, 42Къеназан сихил, Теманан сихил, Мибсаран сихил, 43Магдиилан сихил ва Ираман сихил. Эдамдин сихилар ва абурун ихтиярда авай уьлкведин хуьрер гьа ихьтинбур я. Эдамвийрин бан-бубани – Эсав я.

#### 37


Юсуфни адан стхаяр


(37–50 кьилер)


Юсуфан ахварар

1Якьуб Къенанда[†] – виликдай вичин бубади масанай атана уьмуьр тухвай уьлкведа – бине кутуна ацукьна.

2Ингье Якьубан хизандикай ихтилат.

Юсуфан цӀерид йис тирла, ада стхайрихъ галаз лапагар хуьзвай – Билгьадинни Зилпадин рухвайриз кумекар гуз – ва абуру ийизвай чӀуру крарикай бубадиз ахъайзавай. 3Юсуф хайила, Якьубан яшар хейлин хьанвай, гьавиляй Якьубаз вичин вири рухвайрилай гьам гзаф кӀандай, – адаз гьатта гьар жуьредин рангарин перемни багъишнавай. 4Стхайриз, бубадиз Юсуф чпелай гзаф кӀанзавайди акурла, Юсуф акьван такӀан хьана хьи, адаз гьич са къени гафни хълагьиз жезмачир.

5Са гъилера Юсуфаз ахвар акуна. Ада ам стхайриз ахъайна, абурузни ам авайдалайни гзаф такӀан хьана. 6«Яб це, – лагьана ада, – заз ахварай вуч акунатӀа! 7Гуя чна чуьлда цуьлер кьазва ва зи цуьл дуьз акъвазна, куь цуьлери лагьайтӀа ам элкъуьрна юкьва туна, адаз икрам авуна!» 8«АкӀ хьайила вун чаз пачагьвал ийиз гьазур я ман? – жаваб гана стхайри. – Чи винел чӀехиди жез?» Ва ам авайдалайни гзаф такӀан хьана – гьам адан ахварар, гьамни ада абур ахъаюн себеб яз. 9Юсуфаз лагьайтӀа мад са ахвар акуна, ва ада ам мад стхайриз ахъайна: «Заз ахварай гуя заз ракъини, вацра ва цӀусад гъетре икрам ийиз акуна!» 10Ада вичин ахвар бубадизни стхайриз ахъаяйла, бубади адаз ахмурар авуна: «Ваз аквазвайди вуч ахвар я? Вуч я, чун вири – гьам зун, гьам ви диде, гьамни ви стхаяр – вири атана пел чилив агакьдайвал ваз икрам авунани?»

11Стхаяр Юсуфал гзаф пехил хьана, амма бубади адан ихтилат рикӀел хвена.


Стхайри Юсуф Мисридиз маса гун

12Са гъилера стхаяр бубадин лапагар хуьз Шехемдин къерехрив гвай чилерал фена. 13Исраила Юсуфаз лагьана: «Ви стхайри хеб-мал Шехемдин патарив хуьзва. Ша за вунни абурун кьилив ракъурин». «Зун гьазур я», – жаваб гана Юсуфа[+]. 14«Алад фена килиг, – лагьана ада, – абурун ва лапагрин гьал гьикӀ ятӀа. Элкъвена хтайла, заз ахъая».

Бубади Юсуфаз сагърай лагьана ва, Хеврандин дере туна, Юсуф Шехемдиз фена. 15Ина адал са кас гьалтна. «Вуна ина вуч жагъурзава?» – хабар кьуна ада чуьл тирвал къекъвезвай Юсуфавай. 16«За жуван стхаяр жагъурзава, – жаваб гана Юсуфа. – Абуру хеб-мал гьина хуьзватӀа заз лагь ман». 17«Абур инай хъфенва, – лагьана а касди, – заз абуру чеб Датандиз фида лагьай ван хьанай».

Юсуф стхайрин гуьгъуьниз фена, ва абур Датандин патарив жагъана. 18Абуру Юсуф гьеле яргъа аваз кьатӀанвай ва, ам гьеле мукьув къведалди, стха кьинин икьрардал атанвай. 19«Ингье чи ахварар аквадайди къвезва! – лагьана абуру сада садаз. – 20Ам рекьида, фуруз гадарда, ва ам вагьши гьайванри кукӀварна лугьуда. Килигин адан ахварар гьикӀ кьилиз акъатдатӀа!» 21Рувеназ и рахунрин ван хьана ва Юсуф хиласиз кӀан хьана. «Ам кьиникь герек туш, – лагьана ада. – 22Ивияр экъичун квез я? Жуван гъилералди рекьидалди, ам ингье атӀа кьурумдин юкьвал алай а фуруз гадара».

Гьакъикъатда адаз, Юсуф хиласна, бубадив ахгакьариз кӀанзавай.

23Юсуф стхайрин патав агакьнамазни, абуру адал алай жуьребажуьре рангарин перем хъуткьунарна алудна, 24вични кьуна фуруз гадарна. Фур ичӀиди тир: ана яд авачир. 25Стхаяр анжах фу нез ацукьнавай, абуруз Гилеад галай патахъай исмаилийрин карван пайда хьайиди акуна – абурун девейри Мисридиз хуш ни галай шкьакьар, ладан[†] ва мелгьам тухузвай.

26Ягьуда[†] вичин стхайриз лагьана: «Стха кьиникай чаз вуч хийир ава? Экъичай иви чуьнуьхуниз мажбур жеда. 27Ам исмаилийриз маса гайитӀа, хъсан жеда, чи гъилерни михьи яз амукьда. ГьикӀ хьайитӀани ам чи стха я эхир, хайи иви». Стхаяр рази хьана[+]. 28Тажирар мукьув атайла, стхайри Юсуф фурай акъудна ва ам исмаилийриз гимишдин къад шекъелдихъ маса гана, абуруни ам Мисридиз тухвана.

29Рувен хтана фурун патав фейитӀа – Юсуф амач! Ва хажалатдин лишан яз ада вичин парталар къазунна. 30«Гада амач! – лагьана Рувена стхайрин патав хтана. – Бес зун? Зун бес гила гьиниз фин?»

31Стхайри Юсуфан перем къачуна, кьун тукӀуна ва перем кьунан ивидай кьацӀурна. 32Ахпа ам бубадин кьилив хкана ва лагьана: «Ингье чаз вуч жагъанатӀа! Килиг – им ви хцин перем яни-тушни?» 33Якьуб килигна ва адай гьарай акъатна: «Зи хцин перем! Ам вагьши гьайванрин сарари кӀус-кӀус авуна! КукӀварна, Юсуф кукӀварна!»

34Ва вичел алай парталар къазунна, ятуррал анжах шихинин са кӀус алукӀна, Якьуба гзаф йикъара хцихъ шел-хвал авуна. 35Рухваярни рушар теселли гуз адан кьилив атана, амма Якьубаз секин жез кӀанзавачир. «Ваъ, – лугьудай ада. – Хцихъ шел-хвал ийида! Шехьиз-шехьиз хцин патав агъа дуьньядиз эвичӀда!» Ва Юсуфахъ шел-хвал авун давамарнай.

36Мидиянвийри и вахтунда Юсуф Мисридиз тухвана ва ПатӀифараз маса гана – ам фиръавандин[†] чӀехи къуллугъдал алай кас тир, яракь гвай къаравулрин кьил.

#### 38


Ягьудни Тамар

1А чӀавуз Ягьуд[†], стхайрикай чара хьана, Гьира тӀвар алай са адулламвидин патав бине кутуна ацукьна. 2Ана адаз са къенанвидин, Шуа тӀвар алай касдин рушак адан вил хкӀуна. Ягьуда ам паб яз къачуна, адахъ галаз хьана, 3амни руфунал залан хьана ва хва хана – Ягьуда адаз Эр тӀвар гана. 4Паб мад руфунал залан хьана хва хана ва адаз Анан тӀвар гана. 5Ахпа Кезибда мад сад хана ва адал Шелагь тӀвар эцигна. 6Вичин сифте хва тир Эраз Ягьуда паб яз Тамар тӀвар алай са руш къачуна, 7амма Эр Аллагьдин рикӀи кьуначир ва Реббиди адан чан къачуна.

8Ягьудани Ананаз лагьана: «Стхадин хендедадихъ галаз уьмуьр твах. Стха эвез ая, адаз несил це»[+]. 9Амма Ананаз чизвай хьи, Тамара хайи сад лагьай хва аданди яз гьисабдач, ва гьавиляй стха патал аялар алад тавунин мураддалди, гьар гъилера адахъ галаз къаткайла, вичин тум чилел гадардай. 10Реббидиз ада ийизвай кӀвалахар хуш тушир, и кар себеб яз Реббиди гьадан чанни къачуна.

11Ягьудани Тамараз лагьана: «Зи хва Шелагь чӀехи жедалди, фена жуван диде-бубадин патав хендеда хьиз уьмуьр твах». ИкӀ лугьунин себебни ада ихьтин фикир авун тир: «ЧӀехибурун гуьгъуьналлаз гъвечӀидини рекьидайвал тахьуй!» Тамарни вичин бубадин кӀвализ хтана.

12Хейлин вахтар алатна. Шуадин руш, Ягьудан паб кьена. Яс куьтягь хьайила, Ягьуд вичин дуст адулламви Гьирани галаз лапагрилай сар тваз Тимнадиз фена.

13Тамараз вичин апай лапагрилай сар тваз Тимнадиз фенвайди чир хьайила, 14ада вичелай хендедадин парталар хтӀунна, чин шаршавдалди кӀевна ва Тимнадиз фидай рекьел алай Энайимдиз гьахьдай чкадал галчукна хьиз ацукьна. Адаз Шелагь чӀехи хьанватӀани, вич сакӀани адаз къачун тийизвайди акунвай эхир. 15Тамараз килигайла, Ягьуда ам къагьбе я лагьана фикирна, вучиз лагьайтӀа адан чин шаршавдалди кӀевнавай. 16Ам рекьин къерехда ацукьнавай адаз мукьва хьана ва лагьана: «Зун вахъ галаз къаткин ман».

Адаз ам вичин свас тирди чизвачир эхир! Папа хабар кьуна: «Зун вахъ галаз къаткунай вуна заз вуч гуда?» 17«За ваз зи суьруьдикай са бацӀи ракъурда», – жаваб гана ада. Амма папа лагьана: «Ракъурдалди замин тур». 18«Ваз гьихьтин замин кӀанда?» – хабар кьуна Ягьуда. «Къайтандихъ галай ви муьгьуьр ва гъиле авай аса», – жаваб гана ада.

Ада вичивай тӀалабай кьван вири затӀар вугана, адахъ галаз къаткана, ва Тамар адалай руфунал залан хьана. 19Ахпа къарагъна хъфена, чинал алай шаршав алудна, ва мад вичин хендедадин парталар ахлукӀна.

20Ягьуда вичин яр-дуст тир адулламви элкъвена замин вахчун патал бацӀини гваз ракъурай чӀавуз, а паб жагъуриз хьанач 21ва чкадин агьалийривай хабар кьуна: «Энайимдиз фидай рекьив ацукьнавай а ява паб гьина ава?»

Амма адаз жаваб ганай: «Анал са ява пабни хьайиди туш».

22Ам Ягьудан кьилив хтана ва лагьана: «Заз ам жагъанач, чкадин агьалийрини лугьузва хьи, анал са ява пабни хьайиди туш». 23Ягьуда лагьана: «Гьа шейэрни гьадаз амукьрай, чна чун беябур тийин. За адаз бацӀини ракъурзава, амма вавай ам жагъуриз жезвач!»

24Са пуд варз алатайла, Ягьудаз хабар гана: «Тамара, ви суса, гунагь авуна ва гила руфунал залан я». «Адаз кьуна цӀай ягъа», – эмир гана Ягьуда[+]. 25Амма Тамар рекьидай чкадал тухудайла, ада вичин апаяз икӀ лугьун патахъай тӀалабна: «Зун и затӀарин иесидилай руфунал залан хьана».

«Чир жезвани, – хабар кьуна ада, – и къайтандихъ галай муьгьуьрни аса?» 26Ягьудаз чир хъхьана. «Гьахъ гьадан патал ала, – лагьана ада. – Вири и кардин себеб за ам зи хва Шелагьаз гъун тавун я».

Мад адахъ галаз Ягьуд къаткун хъувунач[+].

27Тамара хадай вахт алукьна, ва адахъ кьветхверар авайди малум хьана.

28Аялдивай азад жедайла ва къецел са гъил акъатайла, мамачи папа адак икьи яру рангунин гъал кутӀунна ва лагьана: «Сифте экъечӀайди им я». 29Амма аялди гъил къенез чӀугун хъувуна ва дуьньядал сифте адан стха пайда хьана. «Вун гьикӀ хьана вилик акатна?» – хабар кьуна мамачи папа; ва аялдиз ПерецӀ[*] тӀвар гана. 30Адан гуьгъуьналлаз икьи яру гъални гъилик кваз дуьньядиз кьвед лагьайдини малум хьана. Адал Зерагь тӀвар эцигна.

#### 39


Юсуф ПатӀифаран кӀвале

1Юсуф Мисридиз гъана, ва ина ПатӀифар тӀвар алай мисривиди – фиръавандин[†] чӀехи къуллугъдарди, яракь гвай къаравулрин чӀехиди – ам исмаилийривай маса къачуна[+] 2Ребби Юсуфахъ галаз тир, ва адахъ гьар са карда агалкьунар авай.

Юсуф иесидин кӀвале уьмуьр тухузвай, 3ва мисривиди Ребби Юсуфахъ галаз тирди кьатӀана – Юсуфа вуч ийиз хьайитӀани, Реббиди адан гъил кьадай.

4Юсуфаз иесидин вилерай майилвал жагъана, адакай адан ихтибар ийизвай лукӀ хьана, иесиди Юсуфаз вичин кӀвалин вири серенжемар кьиле тухудай къуллугъ гана ва вичихъ авай-авачир вири Юсуфан ихтиярда туна. 5Гьа чӀавалай Юсуф себеб яз мисривидихъ гьам кӀвале, гьамни чуьлда авай вири затӀарал Реббидин нуьсрет[†] алаз хьана. 6Иесиди вичихъ авай-авачир вири Юсуфан ихтиярда туна. Гила мисривидиз амайди са тӀуьнни хъун тир.

Юсуф гьам чинал, гьамни буй-бухахдал атайла гуьрчегди тир. 7Гьавиляй иесидин папа вичин вил адал эцигна ва лагьана: «Захъ галаз къатук». 8Амма Юсуфа ваъ лагьана ва адаз ихьтин жаваб гана: «Сагьибди вичихъ авай-авачир вири зи ихтиярда тунва, ва вичи кӀвале са куьнални гуьзчивал хъийизмач, вучиз лагьайтӀа вири за ийизва. 9За и кӀвале адахъ галаз барабар яз серенжем ийизва. Заз къадагъа тир са затӀни авач – са валай гъейри: вунни адан паб я. Бес за икьван чӀуру кӀвалах гьикӀ авурай ва Аллагьдин вилик гунагь кардиз гьикӀ рехъ гурай?»[+]

10Йикъалай юкъуз ада ам чӀалал гъизвай, амма Юсуф адахъ галаз хьунал рази жезвачир. 11Ингье са гъилера вичин са кӀвалах аваз Юсуф иесидин кӀвализ атайла, кӀвалени и вахтунда маса лукӀарикай садни авачир, 12ада Юсуфан парталрилай кьуна ва мад лагьана: «Захъ галаз къатук». Вичин парталрикайни гьадан гъиле туна, Юсуф акатай патахъ къекъечӀна ва кӀваляй чукурна. 13Ада, Юсуф къецел катна хъфенвайди ва адан парталар вичин гъиле амайди акурла, 14къаравушриз эверна ва икӀ лагьана: «Килиг садра: и иври иниз чун русвагь авун патал гъанвайди яни! Адаз атана зал гуж гъалиб ийиз кӀанзавай! За гьарайна. 15За гьараяр, цӀугъар ийиз акурла, ам тадиз экъечӀна – гьатта вичин парталарни зав туна – кӀваляй катна!»[+]

16Ада гъуьл кӀвализ хкведалди Юсуфан парталар вичив туна, 17ва гъуьлуьзни гьа и гафар тикрарна: «Атана зи кьилив ви лукӀ иври – вуна ам иниз зи намусдик хкӀадай крар авун патал гъанвайди я! 18За гьарай-вургьай туна. Ам гьатта вичин парталарни туна кӀваляй экъечӀна катна!»

19Папан и гафарин ван хьайила – ингье килиг кван, ви лукӀраз заз вуч ийиз кӀанзавайтӀа – Юсуфан сагьибдин хъиле цӀай кьуна. 20Ада Юсуф кьуна къазаматдиз вегьин эмирна – пачагьди къазамат авунвай ксар авай чкадиз.


Юсуфа къазаматда ахвариз баянар гун

Гьа икӀ Юсуф къазаматдиз аватна. 21Амма Ребби адахъ галаз тир ва адаз вичин мергьемет малумарна: ам къазаматдин гьакимдин вилерай майилвал жагъана. 22Ада вири къазаматар Юсуфан ихтиярда туна. Вири затӀарин сан-гьисабдин патахъай Юсуфа жаваб гузвай, 23къазаматдин чӀехидавай гила Юсуфа идара ийизвай са куьникайни фикир тавуртӀа жезвай – Ребби вич Юсуфахъ галаз тир ва гьар са карда адан гъил кьазвай эхир!

#### 40

1И вакъиаяр хьана са къадар вахтар алатайла, Мисридин пачагьдиз чехир цадайди ва фу чрадай кас чпин иесидин вилик гунагь квайбур хьанай. 2Фиръавандик[†] вичиз мукьва авунвай и ксарикай – чехир цадайбурун ва фу чрадайбурун чӀехибурукай – пис хъел акатна 3ва абур яракь гвай къаравулрин чӀехидан кӀвале туькӀуьрнавай ва виче Юсуфни ацукьарнавай къазаматда тур лагьана эмирна. 4Яракь гвай къаравулрин чӀехида Юсуф абуруз къуллугъ авун патал тайинарна. Вахтар къвез алатна 5ва са йифиз кьве къазаматдизни – пачагьдиз чехир цадайдаз ва фу чрадайдаз – ахварар акуна. Гьар садаз вичин, кьилдин мана авай ахвар акуна. 6Пакамахъ атай Юсуфаз абурук къалабулух квайди акуна.

7«Куьн куь къайгъудик кутунва?» – жузуна Юсуфа.

Юсуфахъ галаз санал адан сагьибдин кӀвале къазаматда тунвай фиръавандин мукьуванри 8жаваб гана: «Чаз ахварар акунва, амма абурун мана гудай кас авач». «Мана гун – Аллагьдин патай ганвай пай тушни кьван, – лагьана Юсуфа. – Ахъая куь ахварар».

9Чехир цадайбурун чӀехида вичин ахвар Юсуфаз ахъайна: «Заз ахварай зи вилик ципицӀдин чӀере кваз акуна. 10Адал пуд цуьрц алай. Абур чӀехи жез эгечӀна, цуьквер пайда хьана, ципицӀар битмиш хьана. 11Зи гъилени фиръавандин сукӀра ава. За кулар атӀана сукӀрадиз чуькьвена миже хкудна ва фиръавандив вугана».

12«Ингье ви ахварин мана, – лагьана адаз Юсуфа. – Пуд цуьрц им пуд югъ я. 13Пуд югъ алатайла, фиръаванди ви дережа мадни хкажда: вун ви виликан чкадал хкида ва вуна мадни, гьа виликдай хьиз, адав сукӀраяр вугуда. 14Амма са хатур ая: ваз бахтуни чин ачухайла, рикӀелай алудмир, фиръавандихъ галаз рахунра зунни рикӀел хкваш, инай зун азад ая. 15Зун жуван чилелай чуьнуьхнавайди я эхир! Гьа инани за къазаматда твадай хьтин са кӀвалахни авурди туш!»

16Фу чрадайбурун чӀехидани, мана гун хъсанди яз акуна, Юсуфаз лагьана: «Зазни ахварай зи кьилел пуд зимбил алаз акуна; 17винел алайда – адет яз фиръавандиз гьазурдай хьтин гьар жуьредин чрай фар авай, ва нуькӀверини и зимбилда авай фариз кӀуф язавай».

18«Ингье ви ахварин мана, – лагьана Юсуфа. – Пуд зимбил – им пуд югъ я. 19Пуд югъ алатда – фиръаванди вунни хкажда: вун тарагъаждикай кудда ва къушарини ви бедендиз кӀуф яда».

20Пуд йикъалай фиръаван хайи югъ тир, ва ада вичин мукьуванриз дем туькӀуьрна. Кьве кас ада и юкъуз вирибурун вилик хкажна: чехир цадайбурун ва фу чрадайбурун чӀехибур[+].

21Чехир цадайбурун чӀехиди – адан виликан чкадал, мад фиръавандив сукӀраяр вугудайди яз. 22Фу чрадайбурун чӀехиди лагьайтӀа – тарагъаждиз: вири гьа Юсуфа виликамаз лагьайвал[+]. 23Анжах чехир цадайдан чӀехидан рикӀелай гьам Юсуф, гьамни адан тӀалабун алатна.

#### 41


Фиръавандин ахварар

1Кьве йис алатна, ва фиръавандиз[†] ахвар акуна: гуя ам Нилдин къерехдал акъвазнава, 2Нилдайни ирид кал экъечӀзава. Гуьрчег, якӀа-чӀарчӀе авай абуру къерехда экъечӀнавай къалин кул-кус незва. 3Гуьгъуьнал алаз вацӀай ирид маса кал экъечӀзава, яхун, зайиф, гьабурун патав акъваззава. 4Ингье, и зайиф, яхун калери гуьрчег ва куьк калер незва! Фиръаван ахварай аватна. 5Мад ахварал хъфей чӀавуз, маса ахвар акуна: са тандал техилдин ирид кьил экъечӀна, хъсан, ацӀай. 6Абурун гуьгъуьнал алаз пичӀи, зегьем гару янавай ирид кьил экъечӀна. 7Ингье и пичӀи кьилери хьайи, тваррив ацӀанвай ва хъсан кьилер туькьуьнна! Фиръаван ахварай аватна. Адаз акур ахвар гьа ихьтинди тир.

8РикӀик къалабулух акатай ада пакамахъ Мисридин вири суьгьуьрбазар ва арифдарар кӀватӀна, абуруз вичин ахвар ахъайна, амма абурукай гьич садавайни адаз и ахвардин мана ачухариз хьанач. 9И чӀавуз чехир цадайбурун чӀехида фиръавандиз лагьана: «Фиръаван, вун сагърай. Зи рикӀел виликдай хьайи гунагь хтана! 10Са гъилера ваз чакай пис хъел атанай – ва зун фу чрадайбурун чӀехидахъ галаз санал яракь гвай къаравулрин чӀехидан кӀвале къазамат авун эмир ганай. 11Садра чаз кьведазни ахварар акунай – гьарда вичин ахвар, вичин кьилдин мана авай. 12Чахъ ана яракь гвай къаравулрин чӀехидан лукӀ тир иври вач-хъша яз галкӀурнавай. Чна адаз чи ахварар ахъайнай, адани чаз абурун мана ачухарнай – гьар садаз адан ахварди вуч къалурзаватӀа лагьанай. 13Ада чаз гьикӀ лагьанайтӀа, гьакӀ хьунни авуна: зун жуван виликан чкадал эхцигнай, ам куьрсарнай».

14Фиръаванди Юсуфан гуьгъуьниз ракъурна. Ам тади гьалда къазаматдай акъудна, чӀарар туна, цӀийи пек-партал алукӀна ва ам фиръавандин вилик акъвазна. 15Фиръаванди адаз лагьана: «Заз ахвар акуна, амма садавайни адан мана ачухариз жезвач. Вуна лагьайтӀа, заз ван хьайивал, ахвар ахъайнамазни, гьасятда адан мана ачухарзава». 16«Фиръаван, вун сагърай. Кар алайди зун туш, – жаваб гана Юсуфа. – Ви хийирдиз ахвардин мана Аллагьди ачухарда».

17Фиръавандини Юсуфаз икӀ ахъайна: «Заз ахварай зун гуя Нилдин къерехдал акъвазнаваз акуна, 18Нилдайни ирид кал экъечӀзава. Куьк, гуьрчег абуру вацӀун къерехда авай кул-кус незва. 19Гуьгъуьнал алаз вацӀай ирид маса кал экъечӀзава, яхун, зайиф, са хамни кӀарабар, заз Мисрида гьич санани ахьтин мурдар калер акурди туш. 20Яхун ва зайиф и калери ирид куьк кал незва. 21Эхиримжибур абурун руфунра квахьзава, амма руфунар ацӀанвайди малум жезвачир: калер гьа виликдай хьиз яхун яз амукьнавай. Зун ахварай аватна. 22Ахпа заз маса ахвар акуна: са тандал техилдин ирид кьил экъечӀна, хъсан ацӀай тварар. 23Адан гуьгъуьнал алаз миже квачир, пичӀи, зегьем гару канвай техилдин ирид кьил экъечӀна. 24И пичӀи кьилери са затӀни тун тавуна хъсан ирид кьил туькьуьнна! За жуван ахвар суьгьуьрбазриз ахъайна, амма абуру зун са куьнинни гъавурда тунач».

25«Им кьве ахвар туш – сад я, – лагьана Юсуфа. – Аллагьди ваз Вичи идалай кьулухъ вуч ийидатӀа къалурна. 26Хъсан ирид кал – им ирид йис я, ва техилдин хъсан ирид кьил – гьамни ирид йис я. Гьавиляй им гьа са ахвар я.

27Абурун гуьгъуьнал алаз экъечӀай яхун ва мурдар калер лагьайтӀа – им ахпа алукьдай ирид йис я. Зегьем гару канвай техилдин ирид кьилини гьадан гьакъиндай лугьузва – кашан ирид йис. 28Гьавиляй за ваз гьа икӀ лагьанай: Аллагьди Вичи вуч ийидатӀа, гьам ваз къалурна.

29Мисридин вири чилерал мублагьвилин ирид йис алукьзава, 30амма абурулай гуьгъуьниз кашан ирид йис къвезва – вични гьихьтин – виликан булвал гелни галачиз квахьда. Каша уьлкве барбатӀда, 31виликан мублагьвилин гьич гелни тадач – каш гьакьван зурбади жеда. 32Ахвар кьве гъилера тикрар хьана, вучиз лагьайтӀа Аллагьди и кар кӀевелай кьетӀнава ва и мукьвара кьилизни акъудда.

33Гьавиляй акьул авай ва виликамаз дериндай фагьум ийиз жедай са кас хкяна, ам Мисри идара авун патал тайинара. 34-35Ва вири уьлкведа алукьзавай мублагьвилин ирид йисуз халкьдивай бегьердин вадай са пай къахчудайвал, ва техил шегьерра, ви гьамбарханайра кӀватӀ ийидайвал, гьукуматдин къуллугъдарар тайин ая. 36И чӀавуз уьлкведа Мисрида алукьдай кашан ирид йисуз игьтият патал хвенвай суьрсет жеда – ва уьлкведи и каш эхи ийида!»


Юсуф фиръавандин куьмекдар хьун

37Юсуфан гафар фиръавандиз[†] ва адан мукьуванриз хуш хьана.

38«Ихьтин маса кас жагъидани кьван? – лагьана фиръаванди вичин мукьуванриз. – Адак Аллагьдин руьгь ква».

39Ахпа ада Юсуфаз лагьана: «Аллагьди ваз вири и кӀвалахар чирнаватӀа, валай акьул авай ва виликамаз фикир ийиз жедай кас авач. 40Къедлай кьулухъ вуна зи гъилик квай вири чкаяр идара ийида, ва зи халкьди ви гафуниз яб гуда. Анжах пачагьдин дережадалди зун валай вине жеда»[+].

41«Килиг, – лагьана фиръаванди Юсуфаз, – за вакай вири Мисридин гьаким ийизва!» 42Ада вичин муьгьуьр алай тупӀал галудна, ам Юсуфахъ акална. Адал лап кьелечӀ кушдин парталар алукӀна ва адан гарданда къизилдин занжур туна[+]. 43Адав уьлкведин чӀехибурукай кьвед лагьай кас аваз къекъведай кьве чарх квай дапураг вугана. Ам ада акьахна къекъведай чӀавуз Юсуфан вилик «МетӀерал!» лугьуз гьарайдин ван жедай.

Гьа икӀ фиръаванди Юсуфакай вири Мисридин гьаким авуна. 44«Зун фиръаван я, – лагьана ада Юсуфаз. – Гьавиляй къедлай кьулухъ ви ихтияр авачиз Мисридин вири чкайра садавайни гьич чӀарни юзуриз жедач!»

45Фиръаванди Юсуфал цӀийи тӀвар эцигна, Сафнат-Панеах, ва адаз паб яз Андин ибадатханада диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асенат хкяна. Юсуфни Мисри идара ийиз эгечӀна[+]. 46Юсуфа фиръавандиз, Мисридин пачагьдиз, къуллугъ ийиз гатӀунайла, адан къанни цӀуд йис тир. Фиръавандин патавай экъечӀна, Юсуф вири Мисридин чил тирвал къекъуьн патал рекье гьатна.

47Мублагь ирид йисан девирда чили бул бегьерар гана. 48И йисара Мисрида кӀватӀай вири техил Юсуфа шегьерриз пайнай: гьар са шегьердиз – адан къерехра авай чуьллерин бегьер. 49Ада гьуьлуьн къум кьван техил кӀватӀнай – акьван гзаф авай хьи, гьич гьисабиз хъхьанач: гьисабиз тежедай кьван.

50И вахтунда, гьеле каш алукьдалди, Андин диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асената Юсуфаз кьве хва хана. 51Сифте хциз Юсуфа Манаше[*] тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Аллагьди зав гьам зи вири гъамар, гьамни бубадин кӀвал рикӀелай алудиз туна». 52Кьвед лагьайдал Ифраим[*] эцигна, вучиз лагьайтӀа ада лугьудай: «Зи азабрин чилел Аллагьди закай гзаф аладдайди авуна».


Юсуфан стхаяр сад лагьай гъилера Мисридиз атун

53Мисрида мублагьбур тир ирид йис эхирдал атана. 54Юсуфа виликамаз лагьайвал, кашан ирид йис алукьна. И каша вири уьлквейриз зарар гана, амма Мисридин гьар чкада игьтият патал хвенвай техил авай[+]. 55Ахпа каш Мисридани хьайила, мисривийрини фиръавандивай[†] фу тӀалаб авурла, ада лагьана: «Юсуфан кьилив алад ва Юсуфа лагьайвал ая».

56Мисридани каш къвердавай артух жезвай. Вири дуьньяда каш гьатнавай. Юсуфа гьамбарханаяр ахъайна ва мисривийриз техил маса гуз хьана.

57Къунши уьлквейрайни Мисридиз Юсуфавай къуьл маса къачуз инсанар къвезвай, вучиз лагьайтӀа вири чкайра каш къати хьанвай.

#### 42

1Мисрида техил авайди чир хьайила, Якьуба вичин рухвайриз лагьана: «Куьн сад садаз килигиз вучиз акъвазнава?» 2Ва давамарна: «Мисрида техил авалда. Аниз алад ва чун чан алаз амукьун патал, кашал атана рекьин тавун патал техил маса къачу».

3Юсуфан цӀуд стхани техил маса къачун патал Мисридиз рекье гьатна. 4Анжах Бунъямин, Юсуфан гъвечӀи стха, Якьуба вичин патавай къакъуднач: адан кьилел са бедбахтвал татун патал.

5Исраилан рухваяр Мисридиз техил къачуз атана кӀватӀ хьанвайбурун арадиз аватна – каш себеб яз вири Къенанди[†] азаб чӀугвазвай эхир! 6Абур атанвай уьлкведин гьаким Юсуф тир – вири халкьдиз техил маса гунин кӀвалахарни гьадан гъиле авай. Стхайри, атана пел чилив агакьдайвал адаз икрам авуна. 7Ам абуруз килигна ва чир хъхьана, амма вич чарадай кьуна ва атӀугъай сесиналди абурувай хабар кьуна: «Гьинай атанвайбур я?» «Къенандай, техил къачуз», – жаваб гана абуру.

8Юсуфаз вичин стхаяр чир хьана, амма абуруз ам чир хъхьанвачир кьван!

9Вичиз абурукай акур ахварар рикӀел хтана ва Юсуфа икӀ лагьана: «Куьн жасусар я. Чи чилин зайиф терефар чир авун патал атанвайбур я»[+]. 10«Ваъ, агъа! – жаваб гана абуру, – чун, ви лукӀар, техил къачуз атанвайбур я. 11Чун вири стхаяр я, са бубадин веледар я, чун къени инсанар я! Чакай, ви лукӀарикай, гьич са чӀавузни жасусар хьайиди туш!»

12«Ваъ, – лагьана Юсуфа, – куьн чи чилин зайиф терефар кьил акъудна чирун патал атанвайбур я». 13«Чун, ви лукӀар, цӀикьвед стха ава, – жаваб гана абуру. – Чун вири са бубадин веледар я, Къенандай я. ГъвечӀиди алай вахтунда бубадин патав гва. Сад чавай къакъатнава».

14«Ингье килиг, – лагьана Юсуфа, – за лагьанай эхир: куьн жасусар я. 15Амма чна квяй кьил акъудда. Фиръавандин уьмуьрдал кьин хьуй хьи, куь гъвечӀи стха иниз къведалди, куьн инай ахъайдач. 16Квекай сад адан гуьгъуьниз ракъура, амайбур гьелелиг къазаматда жеда. Ингье и чӀавуз куь гафар керчекбур ятӀа аквада. ТуштӀа – им куьн жасусар я лагьай чӀал я. Фиръавандин уьмуьрдал кьин хьурай!» 17Юсуфа абур пуд юкъуз къазаматда туна.

18Пуд лагьай юкъуз ада абуруз лагьана: «За лагьайвал авуртӀа – куьн чан алаз амукьда, вучиз лагьайтӀа заз Аллагьдихъай кичӀе я. 19Куьн якъин михьи инсанар ятӀа, квекай сад къазаматда амукьрай, муькуьбуру чпин кӀвалера гишила амай хизанар патал ризкьи хутахрай, 20ва зи патав гъвечӀи стхани галаз хтурай. Куь гафар тестикь хьайитӀа, куьн чан алаз амукьда».

Абур муьтӀуьгъ хьана.

21«Им чаз стхадин вилик авур тахсирдай жаза я! – лугьузвай абуру чпин арада. – Чаз адан дерт акунай эхир, амма гьикьван минетар авунайтӀани, чаз адан ван хьаначир. Ингье гила чавни дерт агакьна».

22Рувена алава хъувуна: «Бес за квез лагьаначирни: „Гададиз писвал ийимир“? Амма куьне яб ганачир. Гила чна а ивидин гьакъи вахкузва»[+].

23Стхайриз Юсуф абурун рахунрин гъавурда акьазвайди чизвачир, – Юсуф абурухъ галаз арада таржума ийидайди аваз рахазвай эхир. 24Юсуфни са патахъ къекъечӀна шехьна. Ахпа хтана, мад абурухъ галаз рахана, ахпани Шимун хкяна ва стхайрин вилик ам кутӀунун эмир авуна.

25Ахпа абурун шешелар техилдив ацӀурун, гьардан шешелда вичин гимиш хтун ва рекье недай суьрсет гун патал эмир авуна. Гьа икӀ кьилизни акъуднай. 26Стхайри техил ламарал эхцигна ва рекьиз экъечӀна.

27Йифиз ял ядай чкадал абурукай сада ламраз ем гун патал шешелдин сив ахъайна, ва адаз вичин гимиш акуна – ингье ам, винел ала! 28«Зи гимиш мад зав гва! – лагьана ада стхайриз. – Килиг, шешелдин винелай ала». Абурун рикӀ аватна. Зурзун акатна, абуру сада садавай хабар кьаз хьана: «Им вуч я, Аллагьди чаз ийизвайди?»

29Къенандиз бубадин кьилив хтайла, стхайри адаз чпин кьилел атай кьван агьвалатрикай галай-галайвал ахъайна.

30«А уьлкведа гьакимвал ийизвай кас чахъ галаз атӀугъай къайдада рахана ва жасусар яз гьисабна. 31-32Чна чун михьи инсанар тирди, жасусар туширди, чун цӀикьвед стха авайди, вири са бубадин веледар тирди, са стха чавай къакъатайди, гъвечӀиди исятда Къенанда бубадихъ галаз кӀвале амайди лагьанай. 33Амма ада, Мисридин агъади, чаз лагьана: „За куьне ийизвай ихтилатар керчекбур ятӀа кьил акъудна чирда: квекай сад ина кьада, муькуьбуру чпин кӀвалера гишила амай хизанар патал ризкьи хутахрай, 34ва зи патав гъвечӀи стхани галаз хтурай.

Гьа чӀавуз куьн жасусар туширди – михьи инсанар тирди зун чӀалахъ жеда – ва гьам куь стха квев вахгуда, гьамни квез чи вири сергьятра кӀандайвал къекъведай ихтияр гуда“».

35Абуру шешелрай шейэр акъудиз гатӀунна, ва гьар садан шешелда гимиш авай кисе аваз жагъана. И кар акурла, гьам стхаяр, гьамни буба серсер хьана амукьна. 36«Куьне завай сад садан гуьгъуьнал алаз рухваяр къакъудзава, – лагьана абуруз Якьуба. – Юсуф амач. Шимун амач. Бунъямин къахчузва. Вири бедбахтвилер са зи кьилел къвезва!»

37Рувена бубадиз жаваб гана: «Зи кьве хва яна йикь, за Бунъямин ваз элкъвена хкун тавуртӀа. Ам зал ихтибар ая – за ам хкида».

38«Ваъ, – лагьана Якьуба, – фидач квехъ галаз зи хва. Адан стха кьенва, Бунъямин захъ амай сад я. Рекье адан кьилел са бедбахтвал атайтӀа вуч ийида? Куьн себеб яз зун, рехи кьуьзек, гъамуни агъа дуьньядиз авудда!»

#### 43


Юсуфан стхаяр кьвед лагьай гъилера Мисридиз атун

1Амма каш къвердавай къати жезвай. 2Мисридай хкай техил куьтягь хьайила бубади абуруз лагьана: «Алад, фена чаз мад са тӀимил ризкьи маса къачу!» 3Амма Ягьуда[†] жаваб гана: «А касди гъвечӀи стха галачиз мад чун вичин вилик гьич пайдани тахъхьуникай хабардар авунай. 4Вуна адаз чахъ галаз фидай ихтияр гайитӀа, чун ваз ризкьи гъун патал рекье гьатда. 5Амма ихтияр тагайтӀа, а касди стха галачиз вичин вилик пайда хьун къадагъа авунваз хьайила, чун фин герекни жедач». 6«Лагь кван, вучиз куьне зи кьилел ихьтин бедбахтвилер гъанватӀа, – лагьана Исраила, – вучиз куьне мад са стха авайди адан вилик хатадай лагьанай?» 7Абуру жаваб гана: «А касди чавай вири хабар кьазвай: чакай, чи мукьвабурукай, чи бубадал чан аламатӀа, чахъ стхаяр мад аватӀа. Ада хабар кьазвай, чнани жаваб гузвай. Низ чидай кьван, ада чаз вичин патав гъвечӀи стха гъваш лагьана эмир гудайди?»

8Ягьуда вичин буба Исраилаз лагьана: «Ам захъ галаз ахъая, ва чун фида. И чӀавуз вири сагъ-саламат яз амукьда, вири гишин кьиникай хилас жеда – гьам чун, гьам вун, гьамни чи аялар. 9Ам элкъвена хтунин замин зи кьил хьурай. Завай кӀанни хьухь: ам элкъвена ви патав хкун тавуртӀа, жуван уьмуьрдин эхирдалди зун ви вилик батӀул жеда. 10Килиг, чна кьулухъ ягъуниз рехъ ганачиртӀа, чавай гьеле кьве гъилера аниз фена хквез жедай!»

11«Мад вучин, – лагьана бубади, – акӀ ятӀа ихьтин са кӀвалах ая: куь шешелар чи чилин вири няметралди ацӀура: ладандалди[†], виртӀедалди, хуш ни галай шкьакьралди, мелгьамдалди, къацувал алай шуьмягъралди, бадамралди ва а касдиз савкьват яз твах. 12Гимиш квехъ галаз кьве гъилера гзаф къачу – куь шешелра эхцигайди эвезна вахкудайвал; абур ана, аквадай гьаларай, гъалатӀ хьана. 13Квехъ галаз Бунъяминни къачу ва мад гьа касдин кьилив алад. 14Вири алакьдай Аллагьди[†] ам квехъ галаз мергьемет авайди жедайвал, ада муькуь стхани Бунъяминни ахъайдайвал авурай! Закай лагьайтӀа – заз аялар къакъатун кхьенватӀа, гьа им зи кьисмет я».


Юсуфа вичин стхаяр ханар хьиз кьабулзава

15Стхайри савкьватар гьазурна, алатай сефердив гекъигайла, кьве гъилер гзаф гимишни къачуна ва, Мисридив агакьайла, Юсуфан вилик атана акъвазна – и гъилера Бунъяминни галаз.

16Юсуфа, абурухъ Бунъямин галаз акурла, вичин кӀвал идара ийизвайдаз лагьана: «И ксар зи кӀвализ хутах. Гьайванар тукӀуна, тӀуьн-хъун гьазура – къе нисинин фу абуру захъ галаз санал неда». 17Юсуфан эмир кьилиз акъудуналди, кӀвал идара ийизвайда стхаяр адан кӀвализ хутахна. 18Амма рекье кичӀ акатна, стхайри сада садаз лугьуз хьана:

– Чун аниз а гъилера чи шешелра аваз жагъай гимишдин патахъай тухузвайди я! Абуру чи винел вегьена чун атӀумарда, чакай лукӀар ийида ва чавай ламар къакъудда!

19КӀвалин гуьрцелдални абуру кӀвал идара ийизвай касдивай хабар кьуна: 20«Са гаф лугьудай ихтияр це, чи агъа! Чун иниз гьеле са гъилера техил маса къачуз атайди тир. 21Амма йифиз, элкъвена хъфидай рекье ял ядай чкадал чна чи шешелар ахъайнай, ва гьар садан шешелдин винелай адан гимиш аваз жагъанай – дуьм-дуьз гьар сада гайи къиметдин кьадар. Чна а гимиш элкъвена хканва. 22Техил маса къачун патал мадни гимиш гъанва. А гъилера чи шешелра чи гимиш ни эхцигнайтӀа, чаз чидач». 23«Секин хьухь, – лагьана абуруз а касди, – кичӀе жемир. Белки куь Аллагьди – куь бубадин Аллагьди ам чинеба куь шешелра эхцигнай. Куь гимиш а гъилера зав тамамвилелди агакьнай!»

Ада абурун кьилив Шимунни гъана, 24абуруз виридаз Юсуфан кӀвализ теклифна, абуруз кӀвачер чуьхуьдай яд гъана ва ламариз ем гана. 25Нисинихъ Юсуф кьабулун патал стхайри чпин савкьватарни акъудна эцигна: абуруз чпи ана нисинин фу недайди виликамаз хабар ганвай. 26Юсуф кӀвализ хтайла, абуру, чпин савкьватар адан вилик гъана, метӀерал аватна икрам авуна, 27адани абуруз салам гана ва жузуна: «Куьне заз суьгьбет авур куь кьуьзуь бубадин гьал-агьвал гьикӀ я? Адал чан аламани?» 28«Чи буба, ви лукӀ, сагъ-саламат я», – жаваб гана стхайри ва метӀерал аватна адаз икрам авуна.

29Юсуф Бунъяминаз, вичин хайи стхадиз, килигна. «ИкӀ хьайила, – лагьана ада, – куьне заз ихтилат авур куь гъвечӀи стха гьа им я ман?»

Ва стхадихъ элкъвена лагьана: «Аллагьдин патай ваз регьим хьуй, бала!»

30Стхадиз талукь яз Юсуфан рикӀе пайда хьайи кӀанивилин гьиссерин кьадар акьванди тир хьи, ам кӀевиз шехьиз са тӀимил амай. Ам тадиз маса кӀвализ экъечӀна ва ана шехьна. 31Ахпа чин-гъил чуьхвена, вичи-вич гъиле кьуна, мад мугьманрин патав хтана, вилик тӀуьн-хъун гъун эмир авуна. 32ТӀуьнар Юсуфан вилик кьилди, мугьманриз кьилди ва чпихъ галаз санал незвай мисривийрин вилик кьилди гъизвай. Мисривийри чеб мурдар тахьун патал иврийрихъ галаз санал недач[+]. 33Стхаяр Юсуфан вилик галай-галайвал, чӀехидалай гъвечӀидалди, ацукьна, вилера тажубвал аваз сад садаз килигзавай. 34Юсуфа вичин суфрадал алай тӀуьнрикай абуруз ракъурзавай – иллаки Бунъяминаз амайбурулай вад гъилера гзаф. Абуру Юсуфахъ галаз тӀуьнар-хъунар авунай, кефер чӀугунай.

#### 44


Юсуфа вичин стхаяр синагъ авун

1Юсуфа вичин кӀвал идара ийизвайдаз лагьана: «Абурун шешелар чпивай хутахиз жедай кьван кьадарда техилдай ацӀура, ва гьардан шешелдин винелай адан гимиш эхциг. 2ГъвечӀидан шешелда гимишдихъ галаз санал зи гимишдин жемни тур». КӀвал идара ийизвайда Юсуфа гьикӀ лагьанатӀа, гьакӀ вири кьилиз акъудна.

3Экв са жизви ачух хьанмазни, мугьманар чпин ламарни гваз кӀвализ рекье хутуна. 4Стхаяр шегьердин сергьятрилай элячӀна, амма гьеле яргъаз акъат тавунмаз, Юсуфа кӀвал идара ийизвай касдиз лагьана: «Тадиз абурун гуьгъуьниз алад! Агакьай чӀавуз лагь: „Вучиз куьне хъсанвилиз писвилелди жаваб гана? 5Вучиз зи гимишдин жем чуьнуьхна? Зи сагьибди адай хъвазвайди я. Гьада фал вегьезвайди я. Куьне чӀуру кӀвалах авуна!“»

6КӀвал идара ийизвайда абурув агакьарна ва вичиз эмир авурвал лагьана. 7Стхайри жаваб гана: «Вучиз, чи агъа, вуна икӀ лугьузва? Чавай, ви лукӀаривай, им ийиз жедай кар туш. 8Гьатта чи шешелра аваз жагъай гимишни Къенандай[†] элкъвена ваз хканай эхир! Бес икӀ хьайила, яраб чна ви сагьибдин кӀваляй гимиш, я тушни къизил чуьнуьхда жал? 9Чакай садавай чуьнуьхнавайди жагъайтӀа, адаз кьиникьин жаза гурай, чун вири амайбурни ви лукӀар яз акъвазда». 10«Куьне лагьайвал хьурай, – жаваб гана кӀвал идара ийизвайда, – амма лукӀ анжах чуьнуьхнавайди жагъайдакай жеда, амайбур са манийвални авачиз кӀвализ хъфида».

11Стхайри тадиз чпин шешелар чилел авудна, абур ахъайна. 12КӀвал идара ийизвайди галай-галайвал, чӀехидалай гъвечӀидалди, абурун виридан шешелра къекъвена ва жем Бунъяминавай жагъана. 13Хажалатдин лишан яз стхайри чпел алай парталар къазунна, мад ламариз пар яна ва элкъвена шегьердиз хтана.

14Ягьудни[†] стхаяр хтай чӀавуз Юсуф кӀвале амай. Абур адан вилик метӀерал аватна, 15ва Юсуфа лагьана: «Квелай ихьтин кӀвалах ийиз гьикӀ алакьна? Квез зун хьтин инсан фал вегьинин карда устад тирди чидачирни кьван?» 16«Чавай чи сагьибдиз вуч лугьуз жеда? – лагьана Ягьуда. – Жув гьикӀ гьахъвилиз акъудда? Аллагьди чи гунагь дуьздал акъудна. Къедлай чун вири чи сагьибдин лукӀар я – гьам вичивай жем жагъайди, гьамни вири амайбур». 17«Ваъ, – лагьана Юсуфа, – ихьтин кӀвалах за ийидач! Нивай жем жагъанатӀа, гьам зи лукӀ жеда, куьн лагьайтӀа саламатдиз куь бубадин кьилив ахлад».


Ягьуд вичин стхадин тереф хуьниз экъечӀун

18И чӀавуз Ягьуд[†] Юсуфан мукьув атана лагьана: «Зи агъа! Заз, ви лукӀраз, вахъ галаз рахадай ихтияр це. Закай, ви лукӀракай, хъел къвемир. Вунни фиръаван[†] хьиз я эхир!

19Вуна, зи агъа, чавай, ви лукӀаривай, чахъ буба авани ва чахъ мадни стхаяр авани лагьана жузунай. 20Чнани жаваб яз ваз, чи сагьибдиз, бубадал чан аламайдакай, амма кьуьзуь хьанвайдакай, адахъ мад са гъвечӀи хва авайдакай ихтилат авунай. Им адан кьуьзуьвилин аял я. Адан дидедин аялрикай амайди са гьам я, адан стха кьена. Бубадиз ам гзаф кӀанда[+]. 21Вунани чаз, ви лукӀариз, чи гъвечӀи стха ви кьилив гъун эмир авунай. 22Чна ваз, чи сагьибдиз, лагьанай хьи, ам бубадин патавай къакъудна жедач: ам къакъатун бубадин эхир жеда. 23Амма вуна чаз, ви лукӀариз, стха галачиз чун мад вилик пайда тахъхьурай лагьанай.

24Чун чи бубадин, ви лукӀран, патав хтайла, чна, зи жанаби, ви гафар адав агакьарнай. 25Бубади чун мад са тӀимил техил хкун патал эмир авурла, 26чна чавай гъвечӀи стха галачиз физ жедач, ам галачиз чаз гьич ви виликни пайда жедай ихтияр авачирди жаваб ганай. 27Ви лукӀ тир чи бубадини чаз икӀ лагьанай: „Квез чизва: зи папа заз кьве хва ханай. 28Сад квахьна. Зун гъавурда акьуна: ам вагьши гьайванри кукӀварна. Мад заз ам ахкунач. 29Гила куьне кьвед лагьайдини къакъудзава. Бес гьадан кьилелни са бедбахтвал атайтӀа вуч ийин? Куьн тахсир яз зун, рехи кьуьзек, гъамуни кана агъа дуьньядиз хъфида!“ 30Бес завай, – лагьана Ягьуда, – ви лукӀ зи бубадин патав ам акьван гуьр хьанвай хва галачиз хъфиз жедани? 31Бубадиз ам чахъ галачирди аквада ва чан гуда. Ва чи буба, ви лукӀ, рехи кьуьзек, чун тахсир яз гъамуни кана, агъа дуьньядиз хъфида! 32За, ви лукӀра, бубадин вилик кьил замин авуна, стха элкъвена хкведа лагьана хиве кьуна: „За ам кӀвализ хкун тавуртӀа, жуван уьмуьрдин эхирдалди зун бубадин вилик батӀул яз амукьда“. 33Гьавиляй зун ина ви лукӀ яз амукьрай! Ам лагьайтӀа, стхайрихъ галаз кӀвализ хъфирай. 34Завай ам галачиз кӀвализ хъфена, бубадин гъамуниз килигиз жедач!»

#### 45


Юсуфа вичин стхайриз сир ачухун

1Юсуфавай мад чарабур алай чкадал эхи ийиз хъхьанач. «Вири инай экъечӀ!» – гьарайна Юсуфа. Ва садни патав гвачир чӀавуз, Юсуфа вичин стхайриз вич вуж ятӀа малумарна. 2Амма ам акьван ван алаз шехьнай хьи, мисривийризни ван хьанай ва и хабар фиръавандин[†] кӀваливни агакьнай.

3«Зун Юсуф я, – лагьанай ада. – Бубадал чан аламани?» Абурай, къах хьана амукьна, гьич гафни акъатзамачир.

4«Мукьув хьухь», – лагьана Юсуфа. Стхаярни адав агатна.

«Зун Юсуф я, – лагьана ада, – куьне Мисридиз маса гайи куь стха. 5Амма куьне дерт чӀугвамир, а кӀвалах себеб яз рикӀи-рикӀ немир. Аллагьди зун иниз куь уьмуьр хиласун патал ракъурайди тир кьван! 6Ингье им кьве йис я каш давам жез, мадни вад йисуз я цун, я гуьн жедач. 7Аллагьди зун иниз, куь тухум чилелай терг тахьун патал – терг тахьун ва кьадардиз мадни артух хьун патал, виликамаз ракъурна. 8Куьне ваъ, Аллагьди зун иниз фиръавандиз меслят къалурдайди жедайвал – адан гъилик квай вирибурун агъа ва вири Мисридин гьаким жедайвал авуна.

9Бубадин патав тади ая ва адаз лагь: „Ви хва Юсуфа икӀ лугьузва: ‹Аллагьди закай вири Мисридин гьаким авунва. Геж тавуна зи патав ша. 10Вун ви вири рухваяр ва хтулар галаз, вири суьруьяр ва нехирар ва маса мал-девлет гваз Гешен чилел уьмуьр тухуда. 11Ана за ви уьмуьр а тегьерда тешкилда хьи, я ваз, я ви хизандиз, я ви гьайванриз са куьнин патахъайни дарвал жедач – гьикӀ лагьайтӀа вилик кашан мадни вад йис ква›“.

12Куьн килиг тӀун! Килиг, зи стха Бунъямин! Им зун я! Зун я квехъ галаз рахазвайди! 13Бубадиз зун Мисрида гьикьван вилик-кьилик кватӀа ва гьикӀ зал баркалла алатӀа ихтилат ая. Квез ина акур кьван вири гьаларикай бубадиз ахъая ва жезмай кьван фад буба иниз хкваш!»

14Ам Бунъяминан, вичин стхадин, гарданра гьатна, шехьна. Бунъяминани шехьиз, ам къужахда кьуна. 15Ахпа шехьиз, Юсуфа вичин амай стхайризни теменар гана ва суьгьбетар гатӀунна.


Фиръаванди Якьубаз Мисридиз атун теклифзава

16Юсуфан патав стхаяр атанвайдакай хабар фиръавандив[†] ва адан мукьуванривни агакьна. Абуруз хвеши хьана, 17-18ва фиръаванди Юсуфаз лагьана: «Стхайриз, анай чпин хизанар ва буба хкун патал, ламариз парни яна Къенандиз[†] рекье гьатун эмир це. За абуруз Мисрида виридалайни хъсан вуч аватӀани гуда. Чи уьлкведин мублагьвиликай лезет хкудрай. 19Абуру аялар ва папар хкун патал, ваз Мисридай дапурагар къачун эмир ийидай ихтияр гузва; ва абуру чпихъ галаз бубани иниз хкурай. 20Амукьдай мал-девлетдикай абуру гьич фикирни авун герек туш: абурухъ Мисрида авай виридалайни хъсанди вуч ятӀа, вири жеда».

21Исраилан рухвайри гьа икӀ авунни авуна. Юсуфа абурув, фиръаванди къалурайвал, дапурагар вугана, гьакӀни рекьин суьрсет 22ва гьар садаз – цӀийи парталар. Бунъяминаз ада гимишдин пуд виш шекъел ва вад къат парталар гана. 23Бубадиз ада цӀуд ламрал эцигна Мисридин чилин вири няметрикай ва цӀуд диши ламрал эцигна, техил, фу ва рекьин маса суьрсет ракъурна. 24«Алад, рекье къалар ийимир», – лагьана ада стхайриз сагърай лугьудайла.

25Абур, Мисри туна, Къенандиз бубадин патав хтана.

26«Юсуф сагъ яз ама, – лагьана абуру бубадиз, – ва алай вахтунда вири Мисрида гьакимвал ийизва».

Якьубан нефес кьурана: ам сакӀани чӀалахъ жезвачир. 27Амма рухвайри адав Юсуфан вири гафар агакьарна, адаз вичин вилералди Юсуфа ам хутахун патал ракъурнавай дапурагар акуна, – ва руьгь хкаж хьана, 28«Бес я! – лагьана Исраила. – АкӀ хьайила зи хва Юсуф сагъ я ман?! Рекьидалди вилик ам акун патал, зун рекье гьатда».

#### 46


Якьуб Мисридиз фин

1Исраил, вичин вири мал-девлет кӀватӀ хъувуна, рекьиз экъечӀна. Беэр-Шебадиз атайла, ада вичин буба Исакьан Аллагьдиз къурбанд авуна –[+] 2ва йифиз Аллагьди ахварай адаз эверна: «Якьуб! Якьуб!» «Гьай», – жаваб гана Исраила.

3Аллагьди лагьана: «Зун Аллагь я, ви бубадин Аллагь я. Мисридиз физ кичӀе жемир, Мисридиз алад: ана за вакай чӀехи са халкь арадал гъида. 4Зун Вични квехъ галаз Мисридиз къведа, ва За куьн анай хкинни хъийида. Юсуфа вичин гъилелди ви вилер акьалда»[+]. 5Якьубани Беэр-Шеба туна, рехъ давамарна.

Чпив фиръаванди[†] вуганвай дапурагра аваз Исраилан рухвайри Якьуб, чпин аялар ва папар тухузвай; 6чпин нехирар абуру вилик кутуна гьалзавай ва Къенанда[†] гъилиз гъайи мал-девлетни къахчунвай. Гьа икӀ Якьуб вичин вири эвледарни галаз Мисридиз куьч хьана: 7рухваяр, рушар, хтулар – вичин вири тухум ада Мисридиз хкана.


Якьубан хизандин сиягь

8Ингье Мисридиз куьч хьайи Исраилан несилрин тӀварар:

Якьуб ва адан эвледар.

Якьубан сифте хва – Рувен[+]. 9Рувенан рухваяр: Гьенух, Палу, Гьецран ва Карми[+].

10Шимунан рухваяр: Ямуил, Ямин, Агьад, Яхин, Цагьар ва къенанви[†] папа хайи хва Шаул[+].

11Левидин рухваяр: Гершан, Къегьат ва Мерари[+].

12Ягьудан[†] рухваяр: Эр, Анан, Шелагь, ПерецӀ ва Зерагь. Эрни Анан гьеле Къенанда амаз кьенай, Пересаз лагьайтӀа кьве хва – Гьецранни Гьамул – хьанай[+].

13Исахаран рухваяр: Тала, Пува, Яв ва Шимран[+].

14Забулунан рухваяр: Серед, Элан ва Ягьлеил[+].

15Ибур Якьубаз, адан руш Динани хьиз, Лияди Падан-Арамда хайи несилар я. Рухваярни рушар вири кваз – къанни цӀипуд кас.

16Гадан рухваяр: Сифян, Гьаги, Шуни, Эсбан, Эри, Аради, Арели[+].

17Ашеран рухваяр: Йимнагь, Ишва, Ишви ва Берия. Абурун вах – Серагь. Бериядин рухваяр: Гьебер ва Малкиял[+].

18Ибур Якьубаз Лабана вичин руш Лиядиз къаравуш яз гайи Зилпади хайи несилар я, – цӀуругуд кас.

19Якьубаз Рахилакай хьайи рухваяр:

Юсуф ва Бунъямин.

20Мисрида Андин ибадатханада диндин къуллугъдар ПатӀи-Фарадин руш Асената Юсуфаз кьве хва хана: Манаше ва Ифраим[+].

21Бунъяминан рухваяр: Бела, Бехер, Ашбел, Герай, Наъман, Эхи, Раш, Мупим, Гьупим ва Ард[+].

22Ибур Якьубаз Рахилакай хьайи несилар я – цӀукьуд кас.

23Данан хва: Гьушим[+].

24Нифталидин рухваяр: Ягьциял, Гуни, Яцер ва Шилем[+].

25Ибур Якьубаз Лабана вичин руш Рахилаз къаравуш яз гайи Билгьадикай хьайи несилар я – ирид кас.

26Якьубахъ галаз Мисридиз атайбурун умуми кьадар, адан рухвайрин сусар квачиз, – пудкъанни ругуд кас.


Якьубан хизан Мисридиз атун

27Юсуфаз Мисрида идалай вилик кьве аял авай. Мисридиз куьч хьайи Якьубан тухумдин кьадар вири санлай пудкъанни цӀуд касдикай ибарат тир[+].

28Ягьуд[†] и вахтунда Якьуба вилик, Юсуфан кьилив, Юсуфа Гешенда абурун кӀвенкӀвел экъечӀун патал, ракъурнавай.

Абур Гешендив агакьна. 29Юсуфа вичин дапурагдик балкӀанар кутӀуниз туна ва вичин буба Исраилан вилик экъечӀун патал Гешендиз рекье гьатна. Ам бубадин вилик экъечӀна, адан гардан кьуна ва адан къужахда яргъалди шехьна. 30«Гила, заз вун сагъ яз акурдалай кьулухъ, зун кьейитӀани жеда», – лагьана Исраила.

31-32Юсуфа вичин стхайриз ва вири сихилдиз лагьана: «Зун фиръавандиз[†] Къенандай[†] зи патав стхаяр ва вири зи сихил атанвайди, абур чубанар тирди, лапагар хуьзвайди, чпихъ галаз лапагар ва къарамалар хканвайди ва мад мал-девлет гвайди лугьуз физва.

33Куьне лагьайтӀа, фиръаванди квез эверна ва куьн квел машгъул я лагьана хабар кьурла, 34икӀ жаваб це: „Фиръаван, вун сагърай. Чун аял чӀавалай, чи бубаяр хьиз, чубанар я“. И чӀавуз куьн Гешен чилел тада, вучиз лагьайтӀа хипер хуьзвай вирибур мисривийри мурдар хьанвайбур яз гьизабзавайди я»[+].

#### 47

1Фиръавандин кьилив атана, Юсуфа лагьана: «Къенандай чпин лапагрин ва къарамаларин суьруьяр ва чпин мал-девлетни гваз зи бубани зи стхаяр атанва. Исятда абур Гешендин чилел ала».

2Юсуфа фиръавандиз стхайрикай вад кас къалурна. 3Фиръаванди абурувай чеб квел машгъул ятӀа хабар кьурла, абуру жаваб гана: «Фиръаван, вун сагърай. Чна, ви лукӀари, чи бубайри хьиз, лапагар хуьзва». 4Ва мадни икӀ лагьана: «Чун, ви лукӀар, и чилел масанай куьч хьана атанвайбур я. Чахъ лапагар хуьдай маса чкаяр авач, Къенанда исятда зурба каш ава эхир. Чаз Гешен чилел бине кутуна ацукьдай ихтияр це ман».

5Фиръаванди Юсуфаз лагьана:

– Ви патав бубани стхаяр атанва – 6акӀ хьайила чи чилин виридалайни хъсан пипӀера абурув бине кутаз тур. Мисридин вири чилер ви вилик ква. Гешендин чилерал уьмуьр тухурай. Ваз абурун арада иллаки кар алакьдай ксар чидатӀа, абур зи суьруьйриз къуллугъ авун патал эциг.


Якьуб фиръавандин вилик акъвазун

7Ахпа Юсуфа фиръавандиз[†] вичин буба къалурна. Якьуба фиръавандиз хийир-дуьа[†] авуна, 8адани хабар кьуна: «Бес ви яшар гьикьван я?» 9«Зун и дуьньядиз вишни къанни цӀуд йис мугьман хьанва, – жаваб гана Якьуба. – Им са акьван гзаф туш, и йисарни четинбур хьанай. Абур зи бан-бубаяр мугьман хьайи йисарихъ галаз гьич гекъигизни жедач»[+]. 10Фиръавандиз мад гъилера хийир-дуьа авуна, Якьуб инлай элячӀна.

11Юсуфа, фиръаванди вичиз къалурайвал, вичин мукьва-кьилияр Мисридин виридалайни хъсан чилел, Рамсес вилаятда, бине кутуна ацукьарна, ва ана абуруз чилер чара авуна[+]. 12Гьам бубадиз, гьам стхайриз, гьамни вири вичин сихилдиз Юсуфа техилни чара авуна, гьар садаз вичин хизанда авай аялрин кьадардиз килигна.


Мисривийри чеб фиръавандиз маса гун

13Уьлкведа лагьайтӀа, техил амачир, халкьдиз еке азият хьанвай – гьам Мисридихъ, гьамни Къенандихъ[†] галукьнавай каш гьакьван заланди тир. 14Инин агьалийриз техил маса гуналди, Юсуфа фиръавандин[†] хазинадиз Мисридани Къенанан авай кьван вири гимиш кӀватӀна. 15Я Мисрида, я Къенанда гимиш амачирла, мисривийри атана Юсуфаз лагьана: «Чаз техил це! ТахьайтӀа чун ви вилик кьиникь лазим яни? Гимиш куьтягь хьанва». 16«Гимиш куьтягь хьанватӀа, – лагьана Юсуфа, – гъваш инал куь малар, техил маларихъ галаз дегишда».

17Абуру чпин суьруьяр вилик кутуна иниз гьална, ва Юсуфа техил гьайванрихъ галаз дегишиз хьана: балкӀанрихъ, хиперихъ, цӀегьерихъ, къарамаларихъ, ламарихъ галаз. А йисуз ада техил абуруз маларихъ дегишнай, 18гуьгъуьнин йисуз абур адан патав ихьтин гафар гваз атана: «Вакай чуьнуьхдай кар авач, чи агъа, чи гимишни, чи маларни – вири вибур хьанва. Чаз гила чи беденрилайни чилерилай гъейри ваз теклифдай мад затӀни амач.

19Чун гила ви вилерал чи чилни галаз рекьин лазим яни кьван? Чунни, чи чилерни къачуна, техилдихъ галаз дегиш ая – ва чун чи чилни галаз санал фиръавандин лукӀар жеда. Анжах чун текьена амукьдайвал, ва чилер баябан тежедайвал, тумунин техил це».

20Гьа икӀ Юсуфа фиръавандин хийирдиз Мисридин вири чилер маса къачуна. Мисривийри вирида сад хьиз адаз чпин мулкар маса гана – каш гьакьван заланди тир. Вири чилер фиръавандин хсусиятдиз элкъвена, 21мисривияр лагьайтӀа вири уьлкве тирвал, и къерехдилай а къерехдал кьван, – Юсуфа фиръавандин лукӀариз элкъуьрна. 22Анжах мажуси[†] диндин къуллугъдаррин чилер Юсуфа маса къачунач – диндин къуллугъдарар фиръавандин нафакьадал алай ва адан гьисабдай незвай, гьавиляй чпин чилерни маса ганач.

23Юсуфа мисривийриз лагьана: «Гила, за фиръавандин хийирдиз куь чилерни, куьн чебни маса къачур чӀавуз, техилдин тум къачуна ам цуз. 24Къедлай бегьердин вадай са пай куьне фиръавандив вахкуда, вадай кьуд пай тӀуьн ва цун патал тада – жува, хизанри, аялри».

25«Вуна чи уьмуьр хиласна! – жаваб гана мисривийри. – Вуна ви вилерай чаз майил авуна, чи агъа. Къедлай кьулухъ чун фиръавандин лукӀар я».

26Юсуфа тайинарай чилин къанун Мисрида къени кьилиз акъудзама: фиръавандив бегьердин вадай са пай вахкузва. Анжах диндин къуллугъдаррин чилер фиръавандиз хьанач.


Якьубан эхиримжи мурад

27Исраилвияр Мисрида, Гешендин чилел, бине кутуна ацукьна. Ина абурукай чилерин иесияр хьана, ина абурукай гзаф аладдайбур ва кьадардиз чӀехибур хьана.

28ЦӀерид йис Якьуба Мисрида акъудна, вири санлай ада вишни яхцӀурни ирид йисуз уьмуьр тухвана. 29Рекьидай вахт мукьув хьайила, ада Юсуфаз эверна: «Ви вилерай заз майил авайтӀа, зи ятурдив гъил хкӀуна, вуна зи тӀалабун рикӀелай алуддач лагьана кьин це: зун Мисрида кучукмир! 30Зун бан-бубайрин кьилив рекье гьатайла, Мисридай хутахна, къванцикай раснавай бубайрин сурара кучук». «За вуна лагьайвал ийида», – жаваб гана Юсуфа[+]. 31«Кьин це», – лагьана Якьуба. Юсуфа кьин кьуна, ва месел къатканвай Якьуба икрам авуна.

#### 48


Якьуба Юсуфан рухвайриз хийир-дуьа авун

1Са кьадар вахт алатайла, буба азарди кьунвайди хабар хьайи Юсуфа адан патав вичин рухваяр тир Манашени Ифраим гъана.

2«Ви хва Юсуф атанва», – лагьана Якьубаз. Адани вичин вири къуватар кӀватӀна, месел хкаж хьана, 3Юсуфахъ элкъвена икӀ лагьана: «Са мус ятӀани Лузда, Къенандин[†] чилел, зи вилик вири алакьдай Аллагь[†] атанай. Ада заз хийир-дуьа[†] авунай 4ва лагьанай: „За ви тухум гзаф аладдайди ва кьадардиз чӀехиди ийида, валай гзаф халкьар арадал гъида, и чилни эбеди яз ви несилриз гуда“»[+].

5«Ингье гила, – лагьана Якьуба, – зун къведалди Мисрида хьайи ви кьве аялни за хвавиле кьабулда. Гила Ифраимни Манаше Рувенахъ ва Шимунахъ галаз барабар яз зибур жеда. 6Ваз ахпа хьайи рухваяр – абур вибур я, амма ибур стхайрин тухумдай яз гьисабда ва абурун паюникай ирс къачуда».

7«Зи Рахилни, – лагьана Якьуба, – зун Падандай элкъвена хкведайла, Къенанда, Эфратадин патарив, рекье кьена. Гьана, Эфратадиз фидай рекье за ам кучукни авуна». Аниз гила Бетлегьем лугьузва[+].

8Юсуфан гадайриз килигна Исраила адавай хабар кьуна: «Ибур вужар я?» 9«Ибур, – жаваб гана Юсуфа, – заз ина Аллагьди пишкеш авур зи рухваяр я». «Абур зи мукьув гъваш, – лагьана Исраила, – за абуруз хийир-дуьа ийидайвал».

10Кьуьзуьвили Исраилан вилер зайиф авунвай – адаз саки са затӀни аквазмачир. Юсуфа аялар адав агудна: Исраила абуруз теменар гана, къужахда кьуна 11ва Юсуфаз лагьана: «Захъ гьатта вун ахквада лагьана умуд амачир, амма ингье Аллагьди заз ви балаярни аквадай мумкинвал гана».

12Юсуфа Исраилан метӀерив ацукьнавай вичин аялар къарагъарна ва бубадиз пел чилив агакьдайвал икрам авуна.

13Юсуфа вичин рухваяр Исраилав агудайла, Ифраим адан эрчӀи патахъ, Исраилан чапла патахъ, Манаше чапла патахъ, Исраилан эрчӀи патахъ, галай. 14Амма Исраила эрчӀи гъил Ифраиман кьилел эцигна – гъвечӀидан, чапладини – Манашедин кьилел – чӀехидан, гьавиляй ада гъилер кирсеба кьунвай.

15Исраила Юсуфаз ихьтин гафаралди хийир-дуьа авуна:

– Аллагьди – адан вилик зи бубайри уьмуьр тухвана, Ибрагьимни Исакь!
Аллагьди, зун хвейиди вири зи уьмуьрда къенин йикъалдини,
16малаикди[†], зун гьар жуьредин писвилерикай хиласай, –
жегьил-жаванриз хийир-дуьа авурай!
Абура зи тӀвар давам хьурай
ва зи бубайрин – Ибрагьиманни Исакьан, – тӀварар.
Абурун несилар чилел кьадардиз гзаф жеда.

17Юсуфа, бубади вичин эрчӀи гъил Ифраиман кьилел эцигнавайди акуна ва и кардикай хуш татана, Ифраиман кьилелай Манашедин кьилел эхцигун патал бубадин гъил кьуна. 18«ИкӀ ваъ, буба, – лагьана Юсуфа. – Ингье сифте хва, эрчӀи гъил гьадан кьилел эциг».

19«Заз чида, – рази тахьана жаваб гана Исраила, – заз чида, чан хва. Гьадалайни чӀехи халкь арадал къведа. Амма икӀ ятӀани, гъвечӀи стхади вичин артуханвал къалурда ва гзаф тайифайрин эвел кутада»[+].

20Ингье а юкъуз Исраила абуруз авур хийир-дуьадин гафар:

– Иврияр патал куьн хийир-дуьа жеда.
Абуру сада садаз нуьсрет[†] гудайла, лугьуда:
«Аллагьди вун авурай
Ифраимни Манаше хьтинди!»

Гьа икӀ ада Ифраим Манашедилай вилик эцигна.

21Ахпа Исраила Юсуфаз лагьана: «Зун и мукьвара рекьида, амма Аллагь квехъ галаз жеда, ва куьн куь бубайрин чилел хкида. 22Ваз за дагъларин цӀиргъ гузва: вун стхайрилай вине жеда. За ам амарийривай турунинни хьелерин куьмекдалди къахчурди я».

#### 49


Якьуба вичин рухвайриз хийир-дуьа авун

1[•]Якьуба вичин рухвайриз эверна:

– КӀватӀ хьухь: за куьн гележегда куь гуьзетдатӀа хабардар ийида.

2КӀватӀ хьана яб це Якьубан рухваяр,
Исраилаз яб це, куь бубадиз!

3Рувен, зи сифтеди, зи къудрат,
Зи итимвилин къуватдин сифте майва,
Ам кьакьан я виридалай – ичӀи къуват!
4Вилик пад кьаз тежедай ятар хьтин,
хъижедач вун мад сифтеди,
къаткана кьван бубадин месел –
зи месиз кӀур гана, мурдар авуна![+]

5Шимунни Леви, стхаяр,
чпин кантӀар инсаф тийирвилин яракь тир![+]
6За абурун къастара иштирак ийизвач,
кӀеретӀдикай туш зун абурун.
Хъел акатда инсанар рекьида,
къугъунар ийида, жунгавар набут ийида.
7Лянет я абурун икьван инсаф авачир хъилез,
гьакӀни гъазабдиз, акьван къати!
Якьубан рухвайрин арада гьарнихъ чукӀурда абур,
чкӀана гьарниз акъудда Исраилан рухвайрин арада![+]

8Ягьуд[†], стхайри ви тариф ийида!
Ви гъил – душманрин кьамал жеда,
ваз стхайри икрам ийида.
9Вун, Ягьуд, жегьил аслан хьиз,
гъуьрчен винел цавуз акъатда, зи хва.
Аслан хьиз чилив игис хьана –
Нивай чӀур ийиз жеда асландин секинвал[+]?
10Ягьудан гъилерай гьукумдин лаш аватдач,
гьакимдин аса адан кӀвачеривай къакъатдач.
Вахт къведа – ада жерме къачуда
ва халкьар адаз муьтӀуьгъ жеда[+].
11Лам кутӀундай затӀ адан ципицӀдин чӀере я,
ципицӀдин чӀере я шаркӀунтар кутӀунун патал.
Вичин парталар ада чехирда чуьхуьзва,
вичин либасар ципицӀдин ивида.
12Вилер адан чехирдикай мичӀи я,
некӀедикди лацу я адан сарар.

13Забулуна уьмуьр тухуда гьуьлуьн къерехда,
гимияр атана акъваздай.
Сергьятни адан патарив Сидундин гва.

14Исахар къуват квай лам я,
парарин арада яргъи хьана къатканвай;
15Адаз акуна хьи, секинвал хъсан затӀ я,
и чилни гзаф гуьрчег я,
ва далу парцин кӀаник кутуна,
масадан гъилик квайди хьана.

16Дана вичин халкь идара ийида:
имни Исраилдин тайифайрикай сад я[+].
17Дан рекьел гъуьлягъ хьурай,
агъу авай гъуьлягъ жигъиррал алай.
КӀасда балкӀандин кӀвач,
мияхни аватда далудихъди.

18Ребби, На хиласуник ква зи умуд![+]

19Гадал вегьида таланчийри,
абурухъ ам галтугда тарашиз абур.

20Ашераз булдалди недай-хъвадайди ава,
пачагьар няметралди ада таъминарзава.

21Нифтали азад мирг я,
вичи гзаф гуьрчег балаяр хадай.
22Юсуф бегьер гудай чӀере я,
бегьер гудай чӀере чешмедин патав гвай.
Адан хилери цал бегьем кӀевнава.
23Гьужумрикни акатнай ам,
душманвални авунай адахъ галаз,
Дяве авунай адахъ галаз устадар тир лишанчийри.
24Амма чӀемерук адан датӀана тӀарам тир,
адан гъилериз къуват гузвай чешме
Уьтквемдан, Якьубан Аллагьдин, гъилер тир эхир,
ва Иман гвайбурун чубан, исраилдин раг тир![+]
25Ам ви бубадин Аллагь я, Ада ваз куьмекда,
Ам вири Алакьдайди[†] я, Ада ваз нуьсрет[†] гуда.
Кьакьан цаварин нуьсрет,
Дерин деринрин нуьсрет,
Мумайрин кӀвенкӀверин ва руфунин нуьсрет.
26Вине я ви бубадин нуьсрет,
кьадим дагъларин нуьсретдилай
даим тепейрин жумартвилерилай.
Абур вири Юсуфан кьилел хьуй,
Вичин стхайрин арада хан тирдан пелел[+].

27Бунъямин вагьши жанавур я:
пакамахъ вичин къурбанд жакьвазва,
няниз гъуьрч сараралди кукӀварзава.

28Исраилдин цӀикьвед тайифа[†] ва абуруз бубади авур хийир-дуьаяр[†] гьа ихьтинбур я. Гьар са тайифадиз – вичин хийир-дуьа.


Якьубан кьиникь ва кучукун

29Якьуба рухвайриз лагьана: «Мукьвара зун бан-бубайрин патав хъфида. Зун зи бубайрин патав хети Эфранан чуьлдал алай кьветӀе динж ая. 30И кьветӀ Къенандин[†] чилел, Мамредин патарив, Махпелан чуьлда ава, чуьл лагьайтӀа Ибрагьима хети Эфранавай сурарин чка патал къачурди я. 31Ана гьам Ибрагьимни адан паб Сарра, гьам Исакьни адан паб Рефикъа кучукнава, гьана за Лияни кучукнай[+]. 32Гьам чуьл, гьамни анал алай кьветӀ хетийривай маса къачунвайбур я».

33Рухвайриз ихьтин тапшуругъ гана, Якьуб месел ярх хьана кьена ва бан-бубайрин патав хъфена.

#### 50

1Юсуф бубадин бедендал гьалтна, шехьиз кьейидан чиниз теменар гана. 2-3Вичин лукӀар тир жерягьрал ада Исраилан беден мелгьамра тун тапшурна. Жерягьри, адет тирвал, беден яхцӀур юкъуз мелгьамра туна ва пудкъанни цӀуд юкъуз мисривияр кьейидахъ шехьна. 4Ясдин вахт куьтягь хьайила, Юсуфа фиръавандин[†] мукьва авунвай ксаривай тӀалабна: «Куь вилерай заз майил аватӀа, фиръавандиз лагь хьи, 5бубади зав кьин кьаз тунай: кьейила, за ам Къенанда авай, ада вичиз виликамаз гьазурнавай сурарин кьветӀе кучукун лазим я. Вун рази ятӀа, за фена буба кучукдай ихтияр къачузва, ахпа элкъвена хкведа». 6«Алад, фена буба кучук, – ихтияр гана фиръаванди. – Кьин кьилиз акъуд».

7Юсуф буба кучукун патал рекье гьатна, ва адахъ галаз чпихъ асул-несил авай фиръавандин мукьуванар, вири чӀехи къуллугъдарар ва Мисридин вири чилерин агъсакъалар, 8Юсуфан вичин хизан, адан вири стхаяр ва адан вири сихилни рекьиз экъечӀна. Гешенда амайбур анжах абурун аяларни лапагарни къарамалар тир. 9Адахъ кьве чарх квай дапурагар, гзаф кьадар миях аскерар ва сан авачир кьван халкь галай.

10Ярдандилай анихъ галай Гарен-АтӀаддив агакьайла, абуру ана са йикь-шиван авуна – ирид юкъуз абур Юсуфан бубадихъ шехьна. 11А чилерал уьмуьр тухузвай къенанвийри Гарен-АтӀадда чӀугвазвай яс акурла, гьарайдалди лагьанай: «Мисривияр гьикьван дерт чӀугваз шехьзава!»

Гьавиляй Ярдандилай анихъ галай и чкадиз Абел-Мисрини[*] лугьузва.

12Бубади гьикӀ лагьанайтӀа, рухьвайри гьакӀ авуна: 13адан мейит Къенандиз хкана ва Ибрагьима хети Эфранавай сурар патал къачур Махпелан чуьлдал алай кьветӀе кучукна – Мамредикай са акьван яргъал тушиз[+]. 14Мейит кучукайдалай кьулухъ Юсуф, адан стхаяр ва вири абурухъ галайбур элкъвена Мисридиз хтана.


Инсанди фикирда, амма Аллагьдин гъиле жеда

15Гила, буба кьейидалай кьулухъ, Юсуфан стхайри фикир ийиз хьана: «Юсуфаз исятдани чакай хъел аматӀа, ва чна вичиз авур азиятриз жаваб яз, эвездай са кар хъийиз кӀан хьайитӀа вуч ийин?» 16Абуруни Юсуфав ихьтин гафар агакьарун тапшурна: «Рекьидалди вилик ви бубади 17ваз лугьун патал веси авуна: „Тавакъу ийизва – вуна стхайрин гунагьдилай, абурун батӀулвилелай, абуру ваз авур чӀурувилелай гъил къахчу“. ГьакӀ хьайила, чалай гъил къахчу, чун ви бубадин Аллагьдин лукӀар я эхир!» И гафариз яб гудайла, Юсуф шехьнай.

18Стхаяр атана адан вилик чилел метӀерал аватна ва лагьана: «Къедлай чун ви лукӀар я!» 19«КичӀе жемир, – лагьана Юсуфа. – Зун Аллагь яни кьван? 20Куьне заз пис къаст авун кьетӀ авунай, амма Аллагьди ам хъсанвилиз элкъуьрнай: а кар себеб яз гьикьван инсанар хилас хьана! 21КичӀе жемир. За куь ва куь веледрин къайгъударвал ийида».

И гафари стхаяр секинарнай ва абурун рикӀериз таъсир авунай.


Юсуфан кьиникь

22Гьа икӀ Юсуф вичин сихилни галаз Мисрида бине кутуна ацукьнай. Адан вишни цӀуд йис хьана; 23адаз вичин штулар, Ифраиман птулар, акун ва Манашедин хва Магьиран цӀийиз хьайи аялар вичин метӀерал кьун кьисмет хьана[+].

24«Зун и мукьвара рекьида, – лагьана Юсуфа мукьва-кьилийриз. – Амма са югъ алукьда ва Аллагьди куьн рикӀел гъида ва куьн инай Ада Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана кьин кьунвай чилерал хутахда»[+].

25Юсуфа Исраилан несилрив кьин кьаз туна: Аллагьди чеб рикӀел гъайи чӀавуз абуру Мисридай адан мейитдин амукьаярни чпихъ галаз хутахда[+].

26Юсуф вишни цӀуд йиса аваз кьена. Адан мейит мелгьамра туна, Мисрида, мейит твадай ишикӀда эцигна.

### ЭхкъечӀун

#### ЭхкъечӀун

ЭхкъечӀун


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Гьахьун


ЭхкъечӀун


Гьахьун

Тавратдин кьвед лагьай ктабда Исраилдин халкь арадал атуникай – Якьубан эвледар Мисридин лукӀвиликай хилас хьуникай ва адаз Къанун гуникай, – раханва. И вакъиаяр пуд агъзур йисалайни гзаф идалай вилик кьиле фена (дуьм-дуьз вахтунин гьакъиндай тарих чирунал алахънавайбур са фикирдал атанвач).

Ктабдин сад лагьай паюна (1-19-кьилер) Мусадикай – Реббиди Вичин халкь Мисридай ахкъудун патал хкягъай касдикай – ахъайзава. Кьвед лагьай паюнани (20:2-17) – Аллагьдинни Адан халкьдин арада Икьрар кутӀуникай, Къанун гуникай. Къанундин асас бине Аллагьдин 10 веси я. Гьа и весийрикай алай аямдин дуьньяда гзаф халкьар патал ахлакьдин къайдаяр хьанва.

Аллагьди Мусадизни халкьдиз Вичин къанунарни насигьатар, Вичин къилих ва вичин халис ТӀвар къвез-къвез ачухарзава. Ада Мусадиз виче Ребби Вичин халкьдин арада аваз жедай Алачух, исраилвийрин рекьин мескен, гьикӀ къулайвилелди туькӀуьрдатӀа бегьем тир тайинвал авай рекьер къалурна (25-30 кьилер). Аллагь – къайгъуда такьадай килигдайди ваъ, Ада абуруз хиве кьурвал, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан эвледар азад авун патал, чилин тарихдин гьерекатдик акахьзавайди я. Гьа са вахтунда ктабди чаз Мусадиз лап гьар са камуна инсанрин патай жезвай аксивиликай суьгьбетзава: адет хьанвай лукӀвал абуруз гьеле гъавурда гьат тавунвай азадвилелай саламат яз аквазва. «Хьунухь» ктабда хьиз, «ЭкъечӀунани» Библияди вичин игитар гьар патарихъай, зайифвилерни кимивилер чуьнуьх тийиз, къалурзава.

#### 1


Исраил Мисридикай азад хьун


(1:1–15:21)


Исраил Мисрида чандал гъун

1Ингье Якьубахъ галаз санал чпин хизанарни галаз Мисридиз атай адан рухвайрин тӀварар (абурукай гьар сад вичин хизанни галаз атанай): 2Рувен, Шимун, Леви, Ягьуд[†], 3Исахар, Забулун, Бунъямин, 4Дан, Нифтали, Гад ва Ашер[+].

5Вири абур, Якьубан несилар – вичи а чӀавалди гьеле Мисрида уьмуьр тухузвай Юсуфни кваз, пудкъанни цӀуд кас авай[+].

6Юсуф кьенай, адан стхаярни ва абурун вири несилни кьенай. 7Исраилан[†] эвледар лагьайтӀа, аладун-веледун гзаф тир, абурун кьадар датӀана артух жезвай, къвердавай абурун къудрат гзаф жезвай; са тӀимил вахтунда абурувди вири уьлкве ацӀанай.

8Мисридин тахтунал, вичиз Юсуфакай са затӀни чин тийидай, цӀийи пачагь хкаж хьанай[+]. 9Ада вичин итимриз лагьана: «Килиг садра Исраилдин[†] халкьдин кьадар гьикьван гзаф хьанватӀа: абурухъ чалай гзаф къуват ава. 10Абур мадни артух тахьун патал са вуч ятӀани кьетӀна кӀанда. ТахьайтӀа, дяве гатӀунайтӀа, абур чи душманрихъ галаз сад хьана, чаз аксина къарагъда ва чи гъиликай хкечӀда».

11Исраилдин рухваяр залан кӀвалахривди гьелек авун патал мисривийри абурун кьилел къаравулар эцигна ва фиръаван[†] патал чпихъ гьамбарханаяр галай кьве шегьер эцигиз туна – Питам ва Рамсес[+]. 12Амма мисривийри Исраилдин рухваяр гьикьван гзаф азиятдик кутунатӀани, гьакьван абурун кьадар гзаф жезвай. Мисривийриз абур авайдалайни гзаф жез кичӀе хьана 13ва, са жизвини инсаф тийиз, абур кӀвалах авуниз мажбур ийизвай. 14Абуру Исраилдин рухвайрин вири уьмуьр зиллетдиз ва залан зегьметдиз элкъуьрна: абуру палчух тӀушунзавай, кьарунчӀар атӀузвай, чуьлда кӀвалахзавай. Абурув и кӀвалахар гьич са жизвини язух татана, гужуналди ийиз тазвай.

15Мисридин пачагьди Исраилдин кьилинбур тир мамач-папариз вичин патав эверна. Садан тӀвар Шифра, муькуьдан Пуа тир.

16«Иври папаривай аялар кьабулдай чӀавуз, – лагьана ада ибуруз, – вуж хазватӀа килиг. Гада яз хьайитӀа – йикь, руш яз хьайитӀа – чан алаз амукьрай».

17Амма мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тир ва гьавиляй Мисридин пачагьдин эмирдиз яб ганачир: гадаяр сагъ-саламатдиз тазвай.

18Пачагьди абуруз мад вичин кьилив эверна ва жузуна: «Куьне гадаяр вучиз рекьин тавуна тазва?» 19«Иври папар мисривияр хьтинбур туш, – жаваб гана мамачри, – абур гзаф уьтквембур я. Мамач-паб гьич атана агакьни тавунмаз, чувуд[†] папари хана жеда». 20И кардай Аллагьди мамач-папарив хийирдалди агакьарна. Исраилдин халкь лагьайтӀа, къвердавай гзаф ва адан къуват артух жезвай. 21Мамач-папариз Аллагьдихъай кичӀе тирвиляй, Аллагьди абурун хизанриз хушбахтвилин рехъ ахъайнай.

22ИкӀ хьайила, фиръаванди вичин халкьдиз ихьтин эмир гана: «Чувудриз жезвай вири гадаяр Нил вацӀуз гадара. Чан алаз анжах рушар тур».

#### 2


Муса пайгъамбар дидедиз хьун

1А чӀавуз Левидин тайифадикай[†] тир сада вичин тайифадикай тир паб къачуна[+]. 2Абуруз хва хьана. Дидедиз ам гьикьван хушди ятӀа акуна ва пуд вацра ам чуьнуьхна хвена. 3Мад адавай ам чуьнуьхиз хъхьанач. И чӀавуз ада нацӀарикай хранвай зимбил къачуна, адал къирдин шкьакь алтадна, куьрпе аял ана эцигна ва Нил вацӀун къерехда, нацӀар авай чкада туна. 4Аялдин вах са тӀимил яргъал хьиз акъвазна, адаз вуч жедатӀа, килигзавай.

5Ингье Нилдин къерехдал эхъуьн патал вичин къаравушарни галаз фиръавандин[†] руш атана. Адаз нацӀарин юкьва авай зимбил акуна, къаравушдиз ам вичин патав гъваш лагьана эмир гана, 6ахъайна килигайла ана бицӀек акуна. Аял шехьзавай, ва адаз адан язух атана. «Им иврийрин аялрикай я», – лагьана фиръавандин руша.

7Аялдин ваха адавай хабар кьуна: «Белки фена вичи аялдиз нек гана ам вун патал чӀехи ийидай иври папаз эверин?» 8«Алад», – лагьана фиръавандин руша. Руша фена аялдин диде галаз хтана, 9ва фиръавандин руша адаз лагьана: «Им къачуна, идаз хур це. За ваз ви гьакъи гуда».

Папа аял къачуна ва ам чӀехи авуна, 10ахпа ам чӀехи хьайила, фиръавандин рушан кьилив хкана. Адани гада хвавиле кьабулна ва адал «За ам цикай хкудна» лугьуз Муса[*] тӀвар эцигна.


Муса Мидияндиз катун

11Вахтар къвез алатна. Муса чӀехи хьана. Ам вичин ватанэгьлийрин патав атана ва абурун залан зегьмет акуна. Адаз мисривиди вичин ватанэгьли гьикӀ гатазватӀа акуна. 12Муса инихъ-анихъ килигайтӀа – патарив гьич са касни гвачир. Ада мисриви яна кьена, ва мейит къумадик кучукна.

13Пакадин юкъуз Муса мад абурун кьилив хтана – ва акуна хьи, кьве иври чеб чпихъ галаз кикӀизва. «Вуна ви жуванди вучиз гатазва?» – хабар кьуна Мусади кефи хазвай касдивай. 14Адани жаваб гана: «Вакай чи кьилел чӀехидини дуванбег ни авунвайди я? ТахьайтӀа ваз зунни мисриви хьиз яна рекьиз кӀанзавани?» Мусадик кичӀ акатна: ада вири малум хьанва лагьана фикирна.

15Фиръавандиз[†] хьайи агьвалатдикай хабар хьайила, Мусадиз кьиникьин жаза гуз кӀан хьана. Амма Муса фиръавандикай катна фена мидиянвийрин уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьна.

Ам къуйдин[†] патав ацукьнавай чӀавуз, 16къуйдин патав Мидияндин диндин къуллугъдардин ирид руш атана. Абуру кягъиз яд къачуна ва бубадин суьруь патал латар ацӀурна, 17амма инал атай чубанри абур чукуриз хьана. Мусади къарагъна абурун пад кьуна, ахпани абурун хпериз яд гана.

18Рушар элкъвена чпин буба Регуилан яни ЙитӀаран, кьилив хтайла, ада жузуна: «Къе куьн фад хтана хьи?»[+] 19«Са течир мисривиди, – лагьана абуру, – чубанрин вилик чи пад хвена, ахпани кягъиз яд акъудна ва чи хипериз гана». 20«Бес ам гьина ава? – жузуна бубади. – Куьне адаз вучиз эвернач? Эвера, чахъ галаз санал фу тӀуьрай».

21Мусади и мидиянвидин патав акъвазун кьетӀна. Ада Мусадиз вичин руш Сипара пабвиле гана, 22ва абуруз хвани хьана. Мусади «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна» лугьуз адал Гершам[*] тӀвар эцигна.

23Гзаф вахтар алатна. Мисридин пачагь кьена. Исраилдин рухвайри залан кӀвалахрик суза ийизвай, куьмекдихъ ялварзавай – ва абурун шикаятар Аллагьдив агакьна. 24Аллагьдиз абурун сузадин ван хьана – ва Ибрагьимахъ, Исакьахъ ва Якьубахъ галаз авай вичин икьрар рикӀел хкана[+]. 25Аллагьди Исраилдин рухвайриз вил яна фикир гана – Аллагьди абуруз Вичин чин ачухна!

#### 3


Мусадиз эверун

1Мусади вичин апаян, Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадин, хпер хуьзвай. Са гъилера ам вичин суьруьни галаз кьурумдин лап яргъаз фена ва Аллагьдин дагъдив, Харебдив[†] агакьна. 2Ана Реббидин[†] Малаик[†] адан вилик пайда хьана – валан къене кузвай ялав яз.

Мусадиз акуна: вал ялавди кьунва, амма кузвач. 3«Фена садра, – фикирна ада, – им вуч зурба аламат ятӀа килигин кван. Вучиз вал кузвач?»

4Реббидиз Муса килигун патал мукьва хьанвайди акуна – ва Аллагьди цӀай кьуна кузвай валай Мусадиз эверна: «Муса, я Муса!» «Гьай!» – жаваб гана ада. 5Реббиди лагьана: «Мукьув жемир. Жуван кӀвачин къапар хтӀуна: вун акъвазнавай чка пак[†] чил я».

6«Зун ви бубайрин Аллагь я, – лагьана Ада Мусадиз. – Зун Ибрагьиман Аллагь я, Исакьан Аллагь я, Якьубан Аллагь я». Мусади чин кӀевна: адаз Аллагьдиз килигиз кичӀезвай[+].

7Реббиди лагьана: «Зи халкьдиз Мисрида инсаф тийизвайдакай Заз хабар ава. Заз абурун шел-хвалдин ван къвезва – кьилеллайбуру адаз зулумар ийизва! Заз Зи халкьди чӀугвазвай азабдикай хабар я. 8Зун, ам лукӀвиликай азад авун патал, атанва, ам Мисридай иер ва гегьенш, вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахун патал – къенанвийрин[†], хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чилерал, – эвичӀнава[+]. 9Исраилдин рухвайрин арзаяр Зав агакьнава. Ва гьакӀни, Заз мисривийри абуруз ийизвай зулум акуна. 10Гьавиляй алад, За вун фиръавандин[†] кьилив ракъурзава: зи халкь, Исраилдин рухваяр, Мисридай акъуд!»

11«Зун вуж я хьи, – лагьана Мусади, – фиръавандин кьилив фена, Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъуддайвал?»

12«Зун вахъ галаз я, имни вун Зи илчи тирвилин лишан жеда, – жаваб гана Реббиди. – Вуна Зи халкь Мисридай ахкъуддай чӀавуз, куьне и дагъдал атана Заз къуллугъда».

13Мусади жузуна: «Ингье зун Исраилдин рухвайрин кьилив фида ва абуруз лугьуда: „Зун куь кьилив куь бубайрин Аллагьди ракъурнавайди я“. Амма абуру: „Адан тӀвар вуж я?“ – лагьана хабар кьуртӀа, за вуч жаваб гун лазим я?» 14«Зун Я, Вуж Зун ЯтӀа, – жаваб гана Аллагьди. – Исраилдин рухвайриз гьа икӀ жаваб це: „Зун куь кьилив ракъурнавайдан тӀвар ‹Зун Ава› я“»[+].

15Ва мадни Аллагьди Мусадиз лагьана: «Исраилдин рухвайриз лагь хьи, вун ракъурайди Ребби я, чпин бубайрин – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь. Им – даим Зи тӀвар я: несилрилай несилралди заз гьа икӀ эверрай.

16-17Гьавиляй алад фена Исраилдин агъсакъалар эвер гана кӀватӀа ва абуруз лагь: „Реббиди, куь бубайрин Аллагьди, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагьди, зи вилик атана ва квез икӀ лугьун патал эмир авунвайди: ‹За куьн галайвал вил вегьена ва мисривийри квез вуч ийизватӀа акуна. Зани кьетӀна: За куьн Мисридин зулумдикай къенанвийрин, хетийрин, амарийрин, перизийрин, гьивийрин, ябусвийрин чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел хутахда›“ лагьана абуруз малумара.

18Исраилдин агъсакъалар ви чӀалаз килигда. Абур вахъ галаз санал Мисридин пачагьдин кьилив фида, ва куьне адаз икӀ лугьуда: „Чи вилик Ребби, Исраилдин Аллагь атана. Чаз кьурумдиз фена пуд йикъан рехъ атӀана ва ана Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбанд ийидай ихтияр це“.

19Заз чида хьи, Мисридин пачагьди квез ихтияр гудач, куьн Зи къудратдизни килиг тавуна гужуналди кьуна акъвазариз алахъда. 20Амма За Жува, Жуван гъилелди Мисри кукӀварда. За аламатар къалурда – ва ахпа ада куьн ахъайда[+]. 21За мисривийрин вилерай квез майилвал жедайвал туькӀуьрда, – ва куьн Мисридай гъил ичӀидаказ хъфидач[+]. 22Куь папари чпин къуншияр тир мисриви папаривай къизилдинни гимишдин шейэр ва алукӀдай парталар тӀалабрай. Куьне гьатта куь аялрални чӀагана алукӀда! Куьн Мисридай гъиле гьатай гзаф девлет гваз хъфида».

#### 4

1Амма Мусади лагьана: «Бес зи чӀалахъ тахьана яб гун тийиз хьайитӀа, „Ребби ви вилик пайда хьайиди туш!“ лагьайтӀа, вуч ийин?» 2«Ви гъиле авайди вуч я?» – жузуна Реббиди Мусадивай. «КӀекӀец», – жаваб гана ада. 3«Ам чилел гадра», – эмир гана Реббиди. Мусади гадарна. КӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена, ва Муса адакай катна. 4Амма Реббиди адаз лагьана: «Гъил яргъи авуна адан тумунилай яхъ». Мусади гъил яргъи авуна, гъуьлягъ кьуна – ва адан гъиле ам мад кӀекӀецдиз элкъуьн хъувуна. 5Реббиди лагьана: «Им ви вилик Ребби, абурун бубайрин Аллагь – Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь, атайди абур агъун патал я».

6«Гъил хъуьчӀуьк кутур», – эмир гана Реббиди Мусадиз. Мусади гъил хъуьчӀуьк кутуна. Аникай хкудайла, гъил жив хьиз лацу тир – жузам[†] азардик хьиз. 7«Мад гъил хъуьчӀуьк кухтур», – эмир гана Реббиди. Мусади вичин гъил мад хъуьчӀуьк кухтуна, ва хкудайла, гъил гьа виликдай хьиз тир – сагълам беден хьиз.

8Реббиди лагьана: «Абур вахъ агъун тавуртӀа, сифте аламатди абур чӀалахъ тавуртӀа, абур кьвед лагьай аламатди чӀалахъарда. 9Амма абур и аламатри чӀалахъ тавуртӀа, Нилдин яд кяна хьиз чилел илич, ва и яд ивидиз[†] элкъведа».

10Амма Мусади Реббидиз минет авуна: «Эй, зи Агъа! Захъ рахунин цӀалцӀамвал авайди туш. Виликдайни рахаз чидайди тушир, исятдани, Вун захъ галаз, Ви лукӀрахъ галаз, рахазвай чӀавузни, – чизвач».

11Реббиди лагьана:

«Ни гана инсандиз мез?
Ни ам ийизва лалди я тушни бишиди?
Ни ам ийизва вилериз аквадайди
я тушни буьркьуьди?
За, Реббиди!

12Гьавиляй алад кван! Вун рахадайла, Зунни вахъ галаз жеда; вуч лугьудатӀа, За Жува ваз чирда».

13«Эй, зи Агъа! – минетна Мусади. – Вуж кӀандатӀани – ракъура!» 14И чӀавуз Реббидик хъел акатна ва адаз лагьана: «Бес ви стха леви – Гьарун вуч я? Заз малум тирвал, низ-низ – адаз рахаз чидайди я! Ам ви вилик экъечӀда, вун аквада ва хвеши жеда, 15вунани адаз вири ахъайда ва вуч лугьун лазим ятӀа, гъавурда твада. Куьн рахадай чӀавуз Зун квехъ кьведахъни галаз жеда; вуч авуна кӀандатӀа, За Жува квез чирда. 16Ви паталай Гьарун халкьдихъ галаз рахурай ва адакай ви мез хьурай: вакайни адаз Аллагьдин гафар лугьузвайди хьурай. 17Жувахъ галаз и кӀекӀецни къачу: адан куьмекдалди вуна аламатар къалурда».

18КӀвализ хтайла, Мусади вичин апай Ятераз лагьана: «Заз зи стхайрин патав, абур сагъ-саламатдиз аматӀа чирун патал, элкъвена Мисридиз хъфидай ихтияр це». «Секиндиз алад», – жаваб гана Ятера.

19Ана, Мидиянда, Реббиди Мусадиз лагьанай: «Элкъвена Мисридиз ахлад. Вун терг ийиз кӀан хьайи вирибур кьенва»[+]. 20Мусани, пабни аялар ламрал ацукьарна, гъилени Аллагьдин кӀекӀец кьуна, Мисридиз рекье гьатна.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «За ваз аламатар къалурдай къуват ганва. Мисридиз хъфейла, вири и аламатар фиръавандин[†] вилик къалура. Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада: ада куьн ахъайдач. 22А чӀавуз вуна адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Исраил – им Зи хва я, Зи сифте велед я. 23За ваз, ада Заз къуллугъ авун патал, Зи хва ахъаюн эмир авунай, амма вуна ахъайнач! И кардай За ви сифте хва рекьида!›“»

24Рекье йиф акъуддай чкадал, Реббидиз Мусадин кьилив атана ам рекьиз кӀан хьанай. 25И чӀавуз Сипаради са хци къван къачуна, вичин хцин эркеквилин лишан суьннет авуна ва адан иви Мусадин кӀвачеривай гуьцӀна. «Вун ивидалди зи чам я!» – лагьана ада. 26Реббидини ам секиндиз туна. «Ивидалди чам» – икӀ ада суьннетдин себебдикай лагьанай.

27И чӀавуз Реббиди Гьаруназ эмир гана: «Алад кьурумдиз, Мусадин вилик экъечӀ!»

Гьарун рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдин патав ам Мусадал гьалтна. Абуру гарданра гьатна теменар гана. 28Мусади вичикай Реббиди илчи хкягъайла, квекай ихтилат авунатӀа ва вичиз гьихьтин аламатар къалурун эмир авунатӀа, Гьаруназ ахъайна.

29Абур фена ва Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна. 30Реббиди Мусадиз лагьай вири затӀарикай Гьаруна абуруз ихтилат авуна, халкьдин вилик аламатар къалурна, – 31ва инсанар чӀалахъ хьана. Исраилдин рухваяр Реббиди Вичин рикӀел хкайди ва абурун азиятар акурди ван хьайила, абуру метӀерал аватна икрам авуна.

#### 5


Исраилдин рухвайри мадни гзаф зегьмет чӀугун

1Мусани Гьарун фиръавандин[†] кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, лугьузва: „Зи халкь кьурумдиз ахъая – Зи сувар кьиле тухун патал!“» 2Фиръаванди жаваб гана: «А Ребби вич вуч кас я хьи, за адаз яб гудайвал ва Исраилдин рухваяр ахъайдайвал? Заз а Реббини чидайди туш, я Исраилдин рухваярни ахъайдач». 3«Чи вилик Исраилдин Аллагь атана, – лагьана Мусадини Гьаруна. – Чаз са пуд йикъан рекьиз кьурумдиз фидай ва чи Реббидиз, чи Аллагьдиз, къурбандар гудай ихтияр це, – тахьайтӀа Ада чун тӀегъуьндикди, я тушни туруналди тергда». 4Амма пачагьди абуруз жаваб гана: «Мусани Гьарун, вучиз куьне жуван халкь кӀвалахдикай хкудзава. Алад фена кӀвалаха!»

5«Куьбур акьван гзаф ава хьи, – лагьана фиръаванди Мусадизни Гьаруназ, – квез лагьайтӀа абуру кӀвалахар гадарна кӀанзавани?»

6Гьа и юкъуз фиръаванди кьилеллайбурузни кавхайриз эмир гана: 7«Къедлай кьулухъ Исраилдин рухвайриз виликдай хьиз кьарунчӀар патал самар гумир, – чпи фена а самар кӀватӀ авурай. 8КьарунчӀар лагьайтӀа, абурувай гьа виликдай хьиз гьаркь[*] ая, кьадар тӀимиларун герек туш. ТахьайтӀа абуру лап темпелвилиз кьил янава: чеб, ана чпин Аллагьдиз къурбандар гун патал, кьурумдиз ахъаюн тӀалабзава. 9КӀвалахдин заланвал артух жеда – зегьмет чӀугвада, тум-кьил авачир гафариз яб гудач!»

10Фиръавандин патавай хтана, кьилеллайбуруни кавхайри Исраилдин халкьдиз лагьана: «Фиръаванди квез мад самар гумир лагьана эмир авунва. 11Куьне квез гьинай кӀандатӀани самар кӀватӀ ая, кьарунчӀар лагьайтӀа, виликан кьадардилай тӀимил тушиз атӀутӀ».

12Инсанрини вири Мисри тирвал къекъвез ва самарин чкадал чуьлда экъечӀзавай техилар чухваз хьана. 13Кьилеллайбуру лагьайтӀа, абурук тади кутаз хьана: «Гьар юкъуз виликдай квехъ самар авайла атӀузвай кьадар кьарунчӀар атӀутӀ!» 14Исраилдин рухвайрин кьилел фиръаванди эцигнавайбуру гила кавхаяр гатаз, абурувай гьаркь ийиз хьана: «Вучиз тайинарнавай кьадар кӀвалах кьилиз акъудзавач? Гьа виликдай ийизвай кьадар кьарунчӀар ийидайвал хьурай!» 15Исраилдин рухвайрин кавхаяр шикаят ийиз фиръавандин кьилив фена: «Вучиз вуна чаз, ви лукӀариз, ихьтин кар кьазва? 16Чаз, ви лукӀариз, самар гузвач, амма кьарунчӀар атӀун тӀалабзава! Чун, ви лукӀар, гатазва! Ихьтин кӀвалахар авун ви инсанриз гунагь[†] я!» 17«Куьне акьалтӀай гьалда темпелвал ийизва! – жаваб гана абуруз фиръаванди. – Темпелар хьанва ва гьавиляй лугьузва: „Ша фена Реббидиз къурбандар гуда!“ 18Гила фена кӀвалаха. Самаралди куьн мад таъминар хъийидач, кьарунчӀар лагьайтӀа герек кьадар гьазура!»

19Исраилдин рухвайрин кавхаяр крар чӀур хьанвайдан гъавурда акьуна: кӀвалахар тӀимилардач.


Реббиди азад авун хиве кьун

20Фиръавандин[†] кьиливай хтана, абуру вил алаз акъвазнавай Мусадинни Гьарунан патав атана, 21ва абуруз икӀ лагьана: «Реббидиз куьне вуч ийизватӀа акурай ва Гьада куь дуван авурай! Куьн себеб яз фиръавандиз ва адан мукьуванриз чун такӀан хьанва эхир. Абур чун рекьиз гьазур я!»

22Мусадини Реббидиз ялвар авуна: «Агъа! Вучиз Вуна и халкьдиз азият гузва? Вучиз Вуна зун иниз ракъурна? 23Зун фиръавандин кьилив ви илчи хьиз атана – амма абуруз авайдалайни пис хьана! Гьа икӀ Вуна Ви халкь хилас ийидач!»

#### 6

1Реббиди жаваб гана:

«Ваз аквада хьи, За фиръавандиз вуч ийидатӀа!
Зи гъилин заланвилик ада ивияр ахъай хъийида!
Зи гъилин заланвилик ада абур уьлкведай чукурда!»

2Аллагьди Мусадиз лагьана: «Зун Ребби я! 3Зун Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан вилик вири алакьдай Аллагь[†] яз атанай, амма „Ребби“ лагьай Зи тӀвар За абуруз малумарначир[+]. 4За абурухъ галаз икьрар кутӀуннай ва абуруз чеб масанай атана ацукьнавай Къенандин[†] чилер гун хиве кьунай. 5Гила Заз мисривийри истисмар ийизвай Исраилдин рухваяр сузадин ван хьана ва а икьрар рикӀел хкана. 6Исраилдин рухвайриз малумара: „Зун Ребби я! За куьн Мисридин есирвиликай хкудна, лукӀвиликай азад ийида! За куьн хилас ийида: За гъил хкажнава ва Зи жазаяр мусибатдинбур я! 7За квекай Зи халкь ийида ва куь Аллагь жеда. Квез чир хьурай, куьн Мисридин лукӀвиликай хкудайди Зун Ребби я, куь Аллагь. 8За куьн Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана хиве кьур чилерал гъида, ва абурал квекай иесияр ийида. Зун Ребби я!“»[+]

9Мусади идан гьакъиндай Исраилдин рухваяр хабардар авуна, амма абуруз рикӀин ажузвиляй ва кӀвалахдин заланвиляй адаз гьич ябни гуз кӀан хьанач.

10Реббиди Мусадиз эмир гана: 11«Фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив алад. Адаз Исраилдин рухвайриз вичин уьлкведай экъечӀна хъфидай ихтияр гунин патахъай лагь!» 12«Заз Исраилдин рухвайри яб гузвачтӀа, – лагьана Мусади, – фиръаванди гьикӀ яб гун лазим я? Зи рахунар магьирбур туш».

13Реббиди Мусадихъни Гьарунахъ галаз рахунар авуна. Ада абуруз Исраилдин рухвайрин ва фиръавандин, Мисридин пачагьдин, кьилив фин эмир гана, – Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал.


Мусадинни Гьарунан дувулар

14Ингье тухумрин бан-бубаяр.

Исраилан сифте хва Рувенан рухваяр: Гьенух, Палу, Гьецран ва Карми. Абурукай Рувенан тухумар арадал атана[+].

15Шимунан рухваяр: Ямуил, Ямин, Агьад, Яхин, Цагьар ва къенанви[†] папа хайи хва Шаул. Абурукай Шимунан тухумар арадал атана[+].

16Ингье галай-галайвал Левидин рухвайрин тӀварар: Гершан, Къегьат ва Мерари. Левиди вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана[+].

17Гершанан рухваяр: Ливни ва Шимигь чпин тухумарни галаз.

18Къегьатан рухваяр: Амрам, Йицгьар, Хевран ва Узиял. Къегьата вичи вишни къанни цӀипуд йис уьмуьр тухвана.

19Мераридин рухваяр: Магьли ва Муши.

Ингье галай-галайвал левийрин тухумар[+].

20Амрама пабвиле вичин эме Яхебет къачуна. Адани адаз рухваяр хана: Гьарун ва Муса. Амрама вичи вишни къанни цӀерид йис уьмуьр тухвана[+].

21Йицгьаран рухваяр: Къарагь, Нефег ва Зихри[+].

22Узиялан рухваяр: Мишаил, Элцафан ва Ситри[+].

23Гьаруна пабвиле Элишеба, Аминадабан руш, Нагьшунан вах, къачуна. Ада адаз рухваяр хана: Надаб, Абигьу, Элазар ва Итамар[+].

24Къарагьан рухваяр: Асир, Элкъана ва Абиасаф. Абурукай Къарагьан тухумар арадал атана[+].

25Элазара, Гьарунан хци, пабвиле ПутӀиялан рушарикай сад къачуна. Адани адаз хва хана – Пингьас.

Левийрин тухумрин бан-бубаяр, абурун тухумар гьа ихьтинбур я[+].

26Им абуруз, Гьаруназни Мусадиз, Реббиди къайдада аваз акъвазарна Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудун патал эмир гун тир.

27Им абур, Гьарунни Муса, Исраилдин рухваяр Мисридай хутахун патал фиръавандин[†], Мисридин пачагьдин, вилик экъечӀна рахун тир.


Гьарун Мусадин патахъай рахун

28Ана, Мисрида, Мусадихъ галаз рахадай чӀавуз, 29Реббиди адаз лагьанай: «Зун Ребби я! За ваз вуч лугьузватӀани фиръавандив[†], Мисридин пачагьдив, агакьара». 30«Зи рахунар магьирбур туш, – жаваб гана Мусади. – Фиръаванди заз яб гудани кьван?»

#### 7

1Реббидини адаз лагьана: «За акӀ ийида хьи, вакай фиръаван патал Аллагь хьиз жеда, ви стха Гьарунни ви пайгъамбар[†] жеда. 2Вуна Зи тӀалабунар малумара, ви стха Гьаруна фиръавандиз ада Исраилдин рухваяр вичин уьлкведай ахъаюнин гьакъиндай лугьуда. 3Амма За фиръавандив терсвал ийиз тада. За Мисрида гзаф аламатар ва чпик хабардар ийидай лишан квай гьерекатар къалурда, 4амма фиръаванди квез яб гудач. И чӀавуз Мисридиз Зи гъилин заланвиликай хабар жеда! За Мисридай Зи халкь – Исраилдин рухваяр – къайдада аваз акъвазарна акъудда. Зи жазаяр мусибатдинбур я! 5Зи гъилин заланвилик мисривийриз Зун Ребби тирди чир жеда, – Ребби Зун я ва За Исраилдин рухваяр и уьлкведай ахкъудда».

6Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, Мусадини Гьаруна гьакӀ авуна.

7Мусани Гьарун фиръавандихъ галаз рахадай чӀавуз Мусадин кьудкъад йис, Гьарунан – кьудкъанни пуд йис тир.


Гьарунан кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъуьн

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 9«Фиръаванди[†] аламат къалурун гьаркь авурла, Гьаруназ адан вилик кӀекӀец гадра лагьана эмир це – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъведа».

10Мусани Гьарун фиръавандин кьилив фена ва Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна: фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик Гьаруна вичин кӀекӀец чилел гадарна – кӀекӀец гъуьлягъдиз элкъвена.

11И чӀавуз фиръаванди вичин арифдарриз ва суьгьуьрбазриз эверна ва суьгьуьрбазрин куьмекдалди Мисридай тир а суьгьуьрбазрини гьа икӀ авуна: 12гьар сада вичин аса чилел гадарна – ва и асаяр гъуьлягъриз элкъвена. Тек са Гьарунан кӀекӀецди вири и кӀекӀецар туькьуьнна! 13Амма фиръаван вичин гафунал кӀевиз акъвазнавай: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб ганач.


Сифте жаза: цин чкадал иви

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди[†] терсвал ийизва: „Зи халкь ахъайиз кӀанзавач“. 15Пакамахъ, фиръаван вацӀал фидай чӀавуз, адан вилик экъечӀ. Нилдин къерехда адан вилик акъваз, гъуьлягъдиз элкъведай кӀекӀец гъиле яхъ, 16ва фиръавандиз икӀ лагь:

„Реббиди, иврийрин Аллагьди, зун ваз икӀ лугьун патал ракъурнава: ‹Зи халкь Заз къурбандар гун патал кьурумдиз ахъая›. Амма вуна гилани яб гузвач. 17Ингье ваз Реббиди вуч лугьузватӀа: ‹Исятда ваз Ребби Зун тирди чир жеда!› За Нилдин яд зи гъиле авай кӀекӀецдалди яда ва цикай иви жеда. 18Нилда авай кьван вири гъетер рекьида, ва вацӀухъай ахьтин ни къведа хьи, мисривийривай анай ядни хъваз жедач!“»

19Реббиди Мусадиз эмирна: «Гьаруназ лагь хьи, ада Мисридин вацӀарин, Нилдин, вирерин ва цин гьавизрин винел кӀекӀец хкажрай – ва ана авай цикай иви жеда. Вири Мисри тирвал иви жеда – къванерал иви, тарарал иви!»

20Мусадини Гьаруна Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна.

Гьаруна кӀекӀец хкажна ва фиръавандин ва адан мукьуванрин вилик адалди Нилда авай яд яна ва Нилдин цикай иви хьана. 21Нилда авай кьван вири гъетер гиликьна, ва Нилдихъай ахьтин ни атана хьи, мисривийривай мад анай яд хъваз хъхьанач. Вири Мисри тирвал авайди иви тир.

22Амма чпин суьгьуьррин куьмекдалди Мисридин суьгьуьрбазрилайни гьа икӀ ийиз алакьна. Фиръавандини вичин терсвал авун давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач. 23Фиръаван вири и кӀвалахриз са фикирни тагана элкъвена вичин имаратдиз хъфена. 24Мисривийрини Нилдин къерехра къуяр эгъуьниз хьана, вучиз лагьайтӀа Нилдин яд мад хъваз жезмачир.

25Реббиди Нилдихъ галукьарайдалай инихъ ирид югъ алатнавай.

#### 8


Кьвед лагьай жаза: хъипер

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад, адаз лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 2Ахъай тавуртӀа, За ви уьлкведал хъипер ракъурда. 3Вири Нил хъипералди алахьна физ жеда: абур Нилдай экъечӀда ва ви имаратар ацӀурда, вун ксузвай кӀвализ гьахьда, ви месерик экечӀда, ви мукьуванрин ва вири халкьдин кӀвалера ацӀана жеда, куь къулар ва хвахар ацӀурда. 4Хъипер ви патавни къведа, ви халкьдин патавни къведа, ви мукьуванринни!›“»

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец авай гъил Нилдин, Мисридин амай вири вацӀарин ва вирерин винел яргъи авурай – ва Мисридин чилерал хъипер ракъуррай».

6Гьаруна Мисридин ятарин винел вичин гъил яргъи авуна – ва абурай хъипер экъечӀна, ва вири Мисридин чил чпелди ацӀурна. 7Амма Мисридин суьгьуьрбазрини гьа икӀа авуна – Мисридин чилел хъипер ракъурна.

8Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Реббидивай тӀалаба, Ада зун ва зи халкь и хъиперикай хилас авурай! А чӀавуз за куь халкь Реббидиз къурбандар гун патал ахъайда»[+]. 9Мусади жаваб гана: «Эмир це заз: куь кӀвалерай хъипер квахьна кӀандай вахт тайинара! За ви, ви мукьуванрин ва халкьдин патахъай тӀалабда – ва хъипер анжах Нилда амукьда». 10«Пакадин йикъалди», – жаваб гана фиръаванди. «Гьа вуна лагьайвал жеда, – жаваб гана Мусади. – Им Реббидиз, чи Аллагьдиз, барабар гьич са затӀни авачирди вун гъавурда акьун патал я. 11Хъипери гьам вун, гьам ви имаратар, гьам ви мукьуванар, гьамни ви халкь секиндиз тада; абур анжах са Нилда жеда».

12Мусани Гьарун фиръавандин патавай хтайла, Мусади Реббидиз Ада Мисридал ракъурай вири хъиперин гьакъиндай ялвар авуна. 13Реббидини Мусадин тӀалабун кьилиз акъудна. Вири хъипер гиликьна: кӀвалера, гьаятра ва чуьлда. 14Гиликьнавай хъипер кӀунтӀариз кӀватӀ авунай ва вири уьлкве тирвал мурдар ни акъатнавай. 15Амма фиръавандиз бедбахтвал алатайди акуна, мад терсвилер давамарна: Реббиди виликамаз лагьайвал, ада Мусадизни Гьаруназ яб хганач.


Пуд лагьай жаза: ветӀер

16Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гьаруназ лагь хьи, ада кӀекӀец хкажна хьиз чилел алай руг ярай, – ва вири Мисри тирвал руквадикай ветӀер жеда».

17Мусадини Гьаруна гьа икӀ авуна. Гьаруна вичин кӀекӀец руквадихъ галукьарна – ва гьасятда вири инсанрал ва гьайванрал ветӀер алкӀана. Вири Мисри тирвал чилел алай руг ветӀериз элкъвена. 18Суьгьуьрбазризни чпин амалралди ветӀер халкь ийиз кӀан хьана – амма абурулай алакьнач!

Гьам инсанрал, гьам гьайванрал ветӀер алкӀанвай.

19«Им Аллагьди тӀуб югъурун я!» – лагьана суьгьуьрбазри фиръавандиз[†].

Амма фиръаванди, Реббиди виликамаз лагьайвал, вичин терсвал давамарна ва Мусадизни Гьаруназ яб хганач.


Кьуд лагьай жаза: бувунар

20Реббиди Мусадиз лагьана: «Пака, экуьнахъ фад, фиръаван[†] вацӀал фидайла, мад адан вилик экъечӀна лагь: „Реббиди лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая! 21Ахъай тавуртӀа, За гьам вал, гьам ви хизандал, гьам ви мукьуванрал, гьамни вири ви халкьдал бувунар ракъурда. Вири мисривийрин кӀвалер, гьатта мисривийрин кӀвачерик квай чилни – бегьем бувунривди ацӀанваз жеда! 22Амма Гешен чилел За икӀ ийидач: ана Зи халкьди уьмуьр тухузва – ва ана бувунар жедач. Им Зун, Ребби, а чилел алайди ваз чир хьун патал я! 23Жуван халкь За хилас ийида, амма ви халкь – ваъ. И аламат пака къалурда!›“»

24Реббиди гьакӀ авунни авуна. Бувунри циф хьана фиръавандин имарат, адан мукьуванрин кӀвалер ва бегьем вири Мисри ацӀурна. Уьлкве бувунар себеб яз терг жезвай.

25Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Алад фена куь Аллагьдиз къурбандар гьа ина, чи чилел це». 26Амма Мусади жаваб гана: «Чавай акӀ ийиз жедач. Реббидиз, чи Аллагьдиз, гудай къурбанд мисривийри мурдар яз гьисабда эхир. Чна и серенжем мисривийрин вилик кьиле тухвайтӀа, абуру чун къван гана рекьида![+] 27Чна, пуд йикъан рекьиз кьурумдиз экъечӀна, ва гьана Реббидиз, чи Аллагьдиз, гьада вичи къалурай тегьерда къурбандар гун лазим я». 28«Хъсан я, за куьн ахъайда, – лагьана фиръаванди. – Алад ва кьурумда Реббидиз, куь Аллагьдиз, къурбандар ая. Амма яргъаз къакъатмир. Зи паталайни тӀалабунар ая!» 29Мусади жаваб гана: «За ви патавай хъфей чӀавуз Реббидивай тӀалабда, ва лап пака куьн вири бувунрикай хилас жеда – гьам фиръаван, гьам мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь. Амма фиръаванди мад чакай таб тавурай, чи халкьдиз фена Реббидиз къурбандар авун патал манийвилер тавурай».

30Фиръавандин патавай хтана, Мусади Реббидивай тӀалабна – 31Реббиди адан тӀалабун кьилиз акъудна: гьам фиръаван, гьам адан мукьуванар, гьамни вири Мисридин халкь бувунрикай хилас авуна. Гьич са бувунни амукьнач.

32Амма фиръаванди терсвилер давамарзавай: Исраилдин рухваяр ахъайзавачир.

#### 9


Вад лагьай жаза: малар терг хьун

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад ва адаз икӀ лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь Заз икрам авун патал ахъая!› 2Ахъай тавуртӀа, абур гужуналди акъвазарайтӀа, 3чуьлда авай ви вири маларихъ – балкӀанрихъ, ламарихъ, девейрихъ, калерихъ, хперихъ ва цӀегьерихъ – Реббидин гъил галукьда: За абурал залан тӀегъуьн ракъурда! 4Амма Исраилдин рухвайрин гьайванриз Реббиди мисривийрин гьайванриз хьтин кар кьадач: Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьдач! 5Реббиди вахтни тайинарна: ‹Пака Реббиди вири уьлкве тирвал гьа икӀ ийида!›“».

6Пакадин юкъуз Реббиди гьакӀ авунни авуна: мисривийрин саки вири гьайванар телеф хьана, амма Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни гиликьнач. 7Фиръаванди икӀ ятӀа килигиз ракъурна – рикӀивайни, Исраилдин рухвайрин гьич са гьайванни телеф хьанач! Амма фиръаванди вичин терсвилер давамариз хьана: Исраилдин рухваяр ахъайначир.


Ругуд лагьай жаза: буьвелар

8Реббиди Мусадизни Гьаруназ эмир гана: «Къулай са мекве авай руьхъ кӀватӀрай ва Мусади фиръавандин[†] вилериз аквадайвал ам вири Мисридин винел чкӀидайвал цавуз гадаррай. 9И чӀавуз вири Мисридин винел биши руг хкаж жеда ва тирвал гьам инсанрин, гьамни гьайванрин хамунин винел ирин авай буьвелар пайда жеда».

10Мусадини Гьаруна къулай гьарда са мекв руьхъ кӀватӀна ва фиръавандин вилик экъечӀна. Мусади руьхъ цавуз гадарна ва гьасятда инсанрин ва гьайванрин хамарал ирин квай буьвелар пайда хьана. 11Суьгьуьрбазривай мад Мусадихъ галаз акъажиз жезмачир: абурни, вири мисривияр хьиз, буьвелри кьунвай. 12Амма Реббиди, Мусадиз виликамаз лагьайвал, фиръавандив кӀевиз акъвазиз тазвай, ва адани сакӀани яб гузвачир[+].


Ирид лагьай жаза: хар къун

13Реббиди Мусадиз эмир гана: «Пака экуьнахъ фад мад фиръавандин[†] вилик экъечӀна адаз лагь: „Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: ‹Зи халкь ахъая – Заз къурбандар гун патал! 14И гъилера За ваз лап мусибатдин жазаяр гуда – гьам вун, гьам ви мукьуванар, гьамни вири ви халкь – вун и чилел Заз барабар са затӀни алачирдан гъавурда акьун патал! 15За гъил яргъи авуна вахъни ви халкьдихъни тӀегъуьн галукьарнайтӀа, вун чилелай терг жедай! 16Амма За вун чан алаз тада – ваз Заз авай кьван вири къуват къалурун патал, вири чилел Зи тӀвар машгьур авун патал![+] 17Вуна гьа виликдай хьиз вун Зи халкьдилай вине яз кьазва, ам ахъайиз кӀанзавач. 18Пака, гьа и вахтунда, За Мисридал ахьтин пис хар къурда хьи, гьич Мисри пайда хьайидалай инихъ тахьай хьтин! 19Инсанар ракъурна, жуван нехирар далдадик твах, ачух цавун кӀаник квай жуван гьар са затӀ кӀева. Ачух цавун кӀаник кумукьайбур, далдадик чуьнуьх тахьайбур – гьам инсанар, гьам гьайванар – абур вири хару яна рекьида›“».

20Фиръавандин мукьуванрикай Реббидин гафарихъай кичӀе хьайибуру чпин лукӀарни малар далдадик чуьнуьхна. 21Реббидин гафариз фикир тагана турбуру лукӀарни малар ачух цавун кӀаник туна.

22Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва Мисридин чилел хар къвада. Ада вири Мисри тирвал гьам инсанар, гьам малар, гьам векьер тергда».

23Мусади кӀекӀец цавуз хкажна – ва Реббиди чилел гугрумар, хар ва цӀайлапанар ракъурна. Мисривийрин вири уьлкве харук акатна[+]. 24Хар къвана, цӀайлапанар яна – Мисридин халкьдиз гьеле ихьтин зурба хар акурди тушир! 25Вири Мисри тирвал ачух цавун кӀаник квай гьар вуч аватӀани хару гатана, – гьам инсанар, гьам малар, гьамни векь-кьал – гьатта тарарни кваз хана. 26Анжах Гешен чилел хар къванач – ана Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай.

27Фиръаванди Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «И гъилера зун батӀул я! Ребби гьахъ я, зунни зи халкь лагьайтӀа – чун гьахъ туш! 28Реббидивай тӀалаб ая: и чпи хаф ягъиз тадай гугрумарни хар бес я! За куьн ахъайзава, алад!»[+] 29Мусади жаваб гана: «Зун шегьердай экъечӀайла, за Ребби галайвал цавуз гъилер хкажда – гьасятда гугрумар секин жеда ва хар къун акъвазда. Им ваз чир жедайвал – чилин иеси Ребби я![+] 30Амма заз чизва хьи, я ваз, я ви мукьуванриз – квез гилани Ребби Аллагьдихъай кичӀезвач!»

31Кушни мух хару яна терг хьанвай, вучиз лагьайтӀа мухуни гьеле кьилер ахъайнавай, кушди цуьк акъуднавай. 32Амма къуьлни нехв хатадикай хкатна – ибур геж агакьдай техилар я.

33Фиръаван туна Муса шегьердай экъечӀна, Реббидиз гъилер хкажна – гьасятда гугрумарни хар акъваз хьана ва марфни куьтягь хьана. 34Амма фиръавандиз акуна хьи, харни гугрумар акъваз хьана ва мад вичин жуьреда давамарна: адан ва адан мукьуванрин рикӀер терс яз амай.

35Фиръаванди вичин терсвилелай гъил къачузвачир: Реббиди виликамаз Мусадилай хабар гайивал, фиръаванди Исраилдин рухваяр ахъайнач хьи ахъайнач.

#### 10


Муьжуьд лагьай жаза: цицӀер

1Реббиди Мусадиз эмир гана: «Фиръавандин[†] кьилив алад. За фиръавандини адан мукьуванри терсвилер давамардайвал авунва, – имни абурал Жуван аламатар къалурун патал ийизвайди я! 2И кар ам патал я хьи, куьне рухвайризни хтулриз За Мисри гьихьтин азиятдик кутунатӀа, ва гьикӀ За ина жуван аламатар къалурнатӀа ахъайдайвал! Им квез Ребби Зун тирди чир хьун патал я!»

3Мусани Гьарун фиръавандин кьилив атана ва адаз лагьана: «Реббиди, иврийрин Аллагьди, лугьузва: „Гьикьван вун Заз мад акси жеда? Зи халкь Заз къурбандар гун патал ахъая! 4Ахъай тавуртӀа, За пака ви чилерал цицӀер ракъурда![+] 5Абуру гьич чилни малум тежедайвал вири кӀевда, хар къвайидалай кьулухъ квехъ амай вири къацар неда, чуьлда авай вири тарарилай пешер неда! 6ЦицӀери ви ва ви мукьуванрин кӀвалер ацӀурда, вири мисривийрин кӀвалерни. Куьне и чилел уьмуьр тухузвай кьван девирда я куь бубайриз, я чӀехи бубайриз ихьтин крар акурди туш!“»

Муса элкъвена фиръавандин патавай хъфена.

7И чӀавуз мукьуванри фиръавандиз лагьана: «Чна и кас себеб яз мад гьикьван азият чӀугвада? Абур ахъая, Реббидиз, чпин Аллагьдиз, къурбандар гурай. Ваз гилани Мисри терг жезвайди аквазвачни кьван?»

8Мусадизни Гьаруназ элкъвена хтун эмир гана. Фиръаванди абуруз лагьана: «Алад фена куь Ребби Аллагьдиз къурбандар це. Квекай вуж фида?» 9Мусади жаваб гана: «Чун вири фида, жегьиларни кьуьзуьбур, рухваяр ва рушар, хпер, цӀегьер ва калерни галаз. Им чи Реббидин сувар я эхир!» 10Амма фиръаванди лагьана: «За куьн аяларни галаз гьикӀ ахъайдатӀа, Реббини квехъ галаз гьакӀ санал хьурай! Куь рикӀе хъсан ниятар авачирди малум я! 11Ваъ, гьа куьне тӀалаб авур жуьре, анжах са итимри фена Реббидиз къуллугъ авурай». Мусани Гьарун фиръавандин патавай чукурнай.

12Реббиди Мусадиз эмир гана: «Мисридин чилин винелай гъил яргъи ая – цицӀери гьужум ийида ва хару ягъайдалай кьулухъ амукьай вири набататар неда».

13Мусади кӀекӀец авай гъил мисривийрин чилин винел яргъи авуна, ва Реббиди Мисри галайвал рагъэкъечӀдай патан гар ракъурна. Гарар вири юкъузни йифиз давам хьана ва пакамаз рагъэкъечӀдай патахъай цицӀер гъана. 14ЦицӀери атана Мисридин вири чилер чпелди ацӀурна. ЦицӀер я виликдай тахьай, я гуьгъуьнай тежедай кьадар авай. 15Вири чил абуру кӀевна – чил чӀулав хьана! ЦицӀери вири векь-кьал ва тарарал алай кьван вири майваяр тӀуьна – хар къвайидалай кьулухъ амай кьван вири къацар. Вири Мисридин чил тирвал я чиле къацу векь, я тарарал къацу пеш аламукьнач.

16Фиръаванди тадиз Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Зун куь Ребби Аллагьдин ва куь вилик батӀул я[+]. 17Амма и гъилерани залай гъил къахчу: куь Ребби Аллагьдивай чалай и мусибат алудун тӀалаб ая!»[+]

18Муса фиръавандин патавай хтана, Реббидивай тӀалабун авуна. 19Реббидини рагъакӀидай патахъай элкъуьрна зурба гар ракъурна ва вири цицӀер ада НацӀун гьуьлуьхъди тухвана. Мисридин сергьятра са цицӀни амукьнач.

20Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: ада Исраилдин рухваяр ахъайнач.


КӀуьд лагьай жаза: мичӀ акьалтун

21Реббиди Мусадиз эмир гана: «Гъилер цавуз хкаж – ва вири Мисридин чилел мичӀ акьалтда, чпиз цлар кьаз къекъуьрай!»

22Мусади гъил цавуз хкажна – ва вири Мисридин чил пуд юкъузни пуд йифиз мичӀни чӀулав хьана 23Инсанриз садаз сад ахкунач ва пуд юкъуз алай чкадилай юзаз хьанач. Анжах Исраилдин рухвайри уьмуьр тухузвай чкайра экуь тир.

24Фиръаванди[†] Мусадиз эверна ва лагьана: «Алад фена Реббидиз икрам ая. Анжах куь маларни лапагар ина амукьрай. Аялар лагьайтӀа, квехъ галаз фирай». 25Мусади жаваб гана: «Вуна чахъ галаз маларни ахъаюн лазим я, чавай чи Ребби Аллагьдиз кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] гуз жедайвал. 26Чи вири мал-хеб, сад амай кьван, чахъ галаз хьунухь лазим я, ана лагьайтӀа, чна чи Ребби Аллагьдиз вуч къурбанд гудатӀа хкяда. Чун анив агакьдалди, чаз Реббидиз гьихьтин къурбандар гана кӀандатӀа чидач эхир».

27Амма Реббиди фиръаванди вичин терсвал давамардайвал авуна: адаз абур ахъайиз кӀанзавачир. 28«Квахь инлай, – лагьана фиръаванди Мусадиз. – Ва идалай кьулухъни мад зи кьилив къвемир. Къведа – рекьида». 29«Вун гьахъ я, – лагьана Мусади. – Мад чун сад садаз ахквадач».

#### 11


ЦӀуд лагьай жазадикай хабардар авун: сифте аялрин кьиникь

1Реббиди Мусадиз лагьанай: «За фиръавандал[†] ва Мисридал мад са цӀийи бедбахтвал рахкъурда. Ингье гьа чӀавуз фиръаванди куьн ахъайда, гьакӀани ахъайдач – чукурда. 2Вуна лагьайтӀа, Исраилдин рухвайриз ва рушариз абуру чпин къуншийривай къизилдин ва гимишдин шейэр тӀалабун эмир ая».

3Реббиди мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна. Идалай гъейрини мисривийри, гьам вилик-кьилик квайбуру, гьамни къара жемятди, Мусадиз гьуьрмет ийизвай.

4Мусади фиръавандиз лагьана: «Реббиди лугьузва хьи, йифен кьулариз Зун МисридайтӀуз фида, 5ва и уьлкведа авай сифте рухваяр вири рекьида – тахтуна ацукьнавай фиръавандин сифте хцелай гатӀунна, регъуьн къванералди гъуьр регъвезвай къаравушдин сифте хцел къведалди, гьамни гьайванрин эркек сифте балаяр. 6Вири Мисри тирвал ахьтин шел-хвалрин ван жеда хьи, гьич виликдай тахьай хьтин ва гележегдани техжедай хьтин. 7Амма Исраилдин рухвайрал ва абурун маларал гьатта кицӀизни элуькьдай жуьрэт жедач! Квез аквада хьи: Исраилдин рухвайриз Реббиди мисривийриз ийидай хьтин кар кьадач».

8«Ви мукьуванри, – лагьана Мусади фиръавандиз, – зи патав эвичӀна заз икрамна зун куь патавай зи халкьни галаз хъфин патал минет ийида. Гьа чӀавуз чун куь патавай хъфида».

Хъилев ацӀанвай Муса фиръавандин патавай хъфена.

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Фиръаванди квез яб гузвач: имни Мисрида Зи аламатрин кьадар мадни артухарун патал герек я».

10Мусадини Гьаруна фиръавандин вилик гзаф аламатар къалурнай! Амма Реббиди фиръаванди терсвал ийиз, Исраилдин рухваяр Мисридай ахъа тийидайвал авуна.

#### 12


Песагь

1[•]Ана, Мисрида, Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«И варз куьн патал варцарин арада сифтеди – йисан сад лагьай варз хьурай.

3Исраилдин эл и вацран цӀуд лагьай юкъуз гьар са кӀвали суьруьдикай са кӀел хкудун патахъай хабардар ая. 4Хизан са кӀелни нез тежедай кьван гъвечӀиди ятӀа, лап мукьув гвай къуншийрихъ галаз санал, нивай гьикьван нез жедатӀа виликамаз фикирна, герек кьадар инсанар гьисаба кьуна, вирибур патал са кӀел хкудрай. 5КӀел бедендик рехне квачирди, йис хьанвайди ва эркекди хьана кӀанда; кӀелен чкадал бацӀи къачуртӀани жеда. 6И вацран цӀукьуд лагьай югъ вилив хуьх ва рагъдан хьанмазни, кӀел тукӀукӀ: Исраилдин элдик акатзавай гьар сада гьа икӀ авун лазим я[+]. 7Адан иви къачуна ва ам недай кӀвалерин гуьрцелдин кьве хилевайни вини кьилин гуьрцелдивай гуьцӀ авурай. 8Як гьа йифиз тӀуьна куьтягьарна кӀанда; ам цӀал чрана тӀили фахъ ва туькьуьл векьерихъ галаз тӀуьн герек я. 9И як я ицӀидаказ, я ргана немир: кӀел цӀун винел чрана кӀанда: кьил, кӀвачер ва къенерни галаз санал. 10Экв жедалди са кӀусни тамир: пакамалди нез тахьай паяр цӀай яна куг. 11Ам жуван юкь кутӀунна, кӀвачин къапарни алукӀна, гъилера кӀекӀецарни аваз, энгел тавуна неъ. Им Реббидин сувар я.

12И йифиз Зун МисридайтӀуз фена, ва и уьлкведа авай сад лагьай вири эркек балаяр – гьам инсанрин, гьамни маларин – рекьида. Мисридин вири аллагьриз за жаза гуда: Зун Ребби я![+] 13Амма куьн авай кӀвалерал лишанар эцигнаваз жеда, ва Зун, иви акурла элячӀна фида. За мисривияр рекьидай чӀавуз куьн ажал Гузвайдан ягъуникай хкатда.

14И югъ куьн патал рикӀелай алат тийидай югъ хьурай. Несилдилай несилдалди Реббидин сувар хьиз ам къейд ая – им квез эбеди яз къалурнавай къайда авунвай къалурун я.

15Ирид юкъуз куьне тӀили фу тӀуьн герек я. И йикъарикай сад лагьай юкъуз куь кӀвалерай гъвар акъудур. И ирид юкъуз гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани Исраилдай акъудна гадарда.

16И йикъарикай сад лагьайди кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай – ирид лагьай югъни кӀватӀ жедай пак югъ тирди малумар авурай. И йикъара куьне анжах са недай затӀ гьазурунилай гъейри мад са кӀвалахни авун лазим туш – и йикъара анжах гьа ихьтин кӀвалах ийиз жеда.

17ТӀили фарин сувар[†] къейд ая. И юкъуз За куьн Мисридай къайдада аваз акъуднай. И югъ несилдилай несилдалди къейд ая – им квез къалурнавай эбеди къайда я. 18Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай йикъан нянилай къанни сад лагьай йикъан няналди куьне анжах тӀили фу тӀуьн лазим я. 19Ирид юкъуз куь кӀвалера гъвар аваз хьана кӀандач. И йикъара гъвар квай фу недай гьар вуж хьайитӀани – кӀандатӀа ам масанай атана ана ацукьнавайди хьуй, я тушни куь уьлкведин эгьли хьуй – ам Исраилдин элдикай хкудна гадарда.

20Куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, и йикъара гъвар квай фу немир – тӀили фу неъ».

21Мусади Исраилдин вири агъсакъалар кӀватӀна ва абуруз лагьана: «Гьар са хизанди вич патал кӀел хкяна ам тукӀурай – Песагь[†] гьазур авурай. 22Ахпа исуп набататдин[†] кӀунчӀ къачуна, ам иви авай лигендик кяна и иви вини кьилин гуьрцелдивай ва гуьрцелдин хилеривай гуьцӀрай. Ва гьич садни пакама жедалди кӀваляй экъечӀ тавурай[+].

23Ребби мисривияр терг ийиз экъечӀда, вини ва къвалан гуьрцелрал иви алайди аквада, ва Ребби ихьтин ракӀарин патавай элячӀна фида, ва ажал Гъилевайдав гьахьна куьн рекьиз тадач.

24И къайда даим яз куьнени, куь эвледрини хуьх.

25Куьн, Реббиди хиве кьурвал, квез гудай чилел атай чӀавузни и адет гьанани тамамара. 26Куь аялри хабар кьуртӀа: „И куьне кьиле тухузвай адет вучтинди я?“ –[+] 27абуруз икӀ жаваб це: „Им Реббидиз ийизвай Песагьдин къурбанд я. Реббиди мисривияр рекьидай чӀавуз, Ам Исраилдин рухвайрин кӀвалерилай элячӀна фена ва чи хизанриз инсаф авуна“».

Вири халкь метӀерал аватна Реббидиз икрам авуна. 28Ахпа Исраилдин рухвайри фена Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.


ЦӀуд лагьай жаза: сифте аялрин кьиникь

29Кьуланфериз Реббиди Мисридин вири сад лагьай ругулар кьена: тахтуна авай фиръавандин[†] сад лагьай веледдилай гатӀунна, къазаматда ацукьнавай есирвиле гьатнавайдан сифте веледдал къведалди кьена ва маларин вири сад лагьай балаярни. 30Къарагъна и йифиз фиръаван, къарагъна адан вири мукьуванар ва вири мисривияр – ва вири Мисридал чӀехи сузадин ван акьалтна: гьар са кӀвале кьейиди авай.


Исраил Мисридай экъечӀун

31И йифиз фиръаванди[†] Мусадизни Гьаруназ эверна ва абуруз лагьана: «Исраилдин вири рухваярни галаз чалай алат! Куьне тӀалаб авурвал, фена Реббидиз къурбандар це. 32Куьне тӀалабайвал, куь маларни лапагарни квехъ галаз твах. Хъвач ва заз хийир-дуьа[†] ая!»

33Мисривийри Исраилдин рухвайрик, абур уьлкведай фад экъечӀна хъфин патал, тади кутазвай. «ТахьайтӀа, – фикирзавай мисривийри, – чун вири рекьида!»

34Исраилдин рухваярни гьеле гъвар кутун тавунвай тини чпихъ галаз рекьиз къачуниз мажбур хьана – гьар сада вичин тини чухвадик кутуна ва ам къуьнел алаз тухвана.

35Мусади эмир авурвал, Исраилдин рухвайри мисривийривай гимишдин ва къизилдин шейэр ва парталар тӀалабна[+]. 36Реббидини мисривийрин вилерай Исраилдин рухвайриз майилвал жедайвал авуна – абуру вуч тӀалаб авуртӀани, вугудайвал. Исраилдин рухваяр Мисридай гъиле гзаф девлетар аваз хъфена![+]

37Рамсесдай Исраилдин рухваяр Сукат галайвал рекье гьатна – папарни аялар квачиз, ругуд виш агъзурдив агакьна ях итимар[+]. 38Абурухъ галаз санал гьакӀ маса халкьарикай тир инсанар, хперин, цӀегьерин ва калерин чӀехи суьруьярни нехирар физвай.

39Мисридай хутахай тинидикай Исраилдин рухвайри лавашар – тӀили фар чрана. Тинидик гъвар акатнавачир, абурук Мисридай фад экъечӀун патал тади кутунай эхир, гьавиляй абурувай энгел ийиз хьаначир, гьатта чеб патал рекье недай суьрсетни гьазуриз агакьначир.

40Исраилдин рухвайри Мисрида кьуд вишни къанни цӀуд йисуз уьмуьр тухванай[+]. 41Кьуд вишни къанни цӀуд йис тамам жезвай юкъуз Реббидин халкь вири сад хьиз къайдада аваз Мисридай экъечӀна.

42А йиф Ребби патал уяхвилин йиф хьанай:

Ада Исраилдин рухваяр Мисридай хутахзавай.
Им Реббидин йиф я!
Несилдилай несилдалди
Им Исраилдин рухвайрин уяхвилин йиф я.


Песагь сувар кьиле тухунин къайдаяр

43Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: «Ингье Песагь суварин[†] гьакъиндай къалурнавай къайдаяр. Маса халкьдикай тир кас касди Песагьдин ем тӀуьна жедач.

44Вуна пулунихъ маса къачунвай лукӀравай вуна адаз суьннет авурдалай кьулухъ Песагьдин як нез жеда. 45Я чара чилин касди, я вуна кӀвалах авун патал кьунвай касди Песагьдин як тӀуьн лазим туш. 46КӀел ам гьазурнавай кӀвале тӀуьна кӀанда – адан як къецел акъудна жедач. Адан кӀарабар хамир[+]. 47Исраилдин элдик акатзавай вирибуру Песагь сувар кьиле тухун лазим я. 48Масанай атана куь патав ацукьнавай касдиз Реббидин гьуьрметдай Песагь сувар къейд ийиз кӀанзаватӀа, адан кӀвале авай вири эркекриз суьннет авун герек я, идалай кьулухъ лагьайтӀа, атана Песагь сувар кьиле тухурай: ам чи уьлкведин агьали хьиз жеда. Амма суьннет тавунвай гьич са касдини Песагь суварин як тӀуьн лазим туш. 49Им – гьам куь уьлкведин агьалияр, гьамни масанай атана ацукьнавайбур патал къанун я»[+].

50Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадизни Гьаруназ гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна. 51Ва гьа и юкъуз Реббиди Исраилдин рухваяр къайдада аваз Мисридай акъудна.

#### 13


Сифте ругулар Реббидин ТӀварцӀиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз жедай сифте ругулар – гьам инсанрин сад лагьайбур, гьам гьайванрин сифте балаяр – Зи ТӀварцӀиз акъуд. Абур зибур я»[+].


ТӀили фарин сувар ва Сифте хьайи ругулрин гьакъиндай къанун

3Мусади халкьдиз лагьана: «Реббидин кӀеви гъили куьн Мисридай, лукӀвиляй акъуднавай и югъ рикӀел хуьх. Гьа и юкъуз гъвар квай фу немир. 4Куьн къе, Авивдин вацра, экъечӀзава.

5Реббиди квез къенанвийрин[†], хетийрин, амарийрин, гьивийрин ва ябусвийрин чил гуда лагьана куь бубайриз кьин кьунай. Ада куьн, вичикай некни вирт хкатзавай, и чилел гъайила, куьне гьа и вацра ихьтин адет кьиле тухвана кӀанда: 6тӀили фу ирид йикъан къене неъ, ирид лагьай юкъузни Реббидин сувар ая. 7Ирид юкъуз вахъ гъвар квай фу тахьурай. Куь чилерални гьич санани гъвар виже къведач. Гьа ирид юкъуз тӀили фу неъ[+].

8А юкъуз куьне куь рухвайриз лагь: „Им чун Мисридай экъечӀдайла, Реббиди чаз вуч авунатӀа, рикӀел хкун патал я“. 9Ам квез гъилел алай лишан хьиз, пелел алай рикӀел хкунин лишан хьиз хьана кӀанда – ва Реббидин Къанун[†] датӀана куь мецел алаз хьурай, вучиз лагьайтӀа Реббиди куьн Мисридай Вичин чӀехи къудратдалди ахкъуднай[+]. 10И къалурнавай къайда гьар йисуз тайинарнавай вахтунда кьиле твах.

11Реббиди квезни куь бубайриз и чилер гуда лагьана кьин кьунвайвал авурла ва Ада куьн къенанвийрин чилерал гъайила, 12куьне куь вири сифте хьайи ругулар Адав вахце. Куь маларин гьар сад лагьай дулни ругулди ятӀа Реббидинди я. 13Ламран сифте ругул шаркӀунтӀдин эвез яз кӀел вахце, амма шаркӀунтӀдихъ эвез гуз кӀандачтӀа – адан кьам хух. Куь рухвайрин арадай сифте хьайибурун эвез вахце.

14Гележегда рухвайри квевай: „Им вуч лагьай чӀал я?“ лагьана хабар кьур чӀавуз абуруз икӀ жаваб це: „Реббиди чун Мисридай кӀеви гъилелди ахкъуднай[+]. 15Фиръавандиз[†], кьиле ял туна, чун ахъайиз кӀан тахьайла, Реббиди Мисрида авай кьван вири инсанрин ва маларин сифте хьайи ругулар кьенай. Ингье вучиз чна сад лагьай ругул гьайванар Реббидиз къурбанд ийизва, жуван сифте рухвайрихъни эвез гузва“.

16И адет квез гъилел алай лишан хьиз, пелек кутӀуннавай парчадин кӀус хьиз хьунухь лазим я, вучиз лагьайтӀа Реббиди чун Мисридай вичин кӀеви гъилелди ахкъуднай».


Цифедин ва цӀун гул

17Фиръаванди[†] Исраилдин халкь ахъаяй чӀавуз, Аллагьди абур, им виридилай куьруь рехъ ятӀани, филиштийрин чилерайтӀуз тухванач. Аллагьди фикир авунай хьи, абуруз чпин вилик дяве авунин везифа акъвазнаваз акурла, абур фикирдилай элкъвена мадни Мисридиз хтун мумкин я[+]. 18Аллагьди абур кьурумдайтӀуз, НацӀун гьуьлуьн патавай элкъвена къерехдай фидай рекьяй тухвана. Мисри гадарнавай Исраилдин рухваяр низамдин къайдада аваз физвай.

19Мусади Мисридай Юсуфан кӀарабар хутахна. Вучиз лагьайтӀа Юсуфа абурун бан-бубайриз лагьанвай хьи, Аллагьди са шакни алачиз квез куьмекда. Гьа чӀавуз зи кӀарабарни инай хутаха лагьана, абурув кьин кьаз тунвай[+].

20Халкь Сукат туна кьурумдин къерехда авай Этамда акъваз хьана[+]. 21Ребби Вич абурун вилик кваз физвай: юкъуз цифедин гул хьиз, рехъ къалуриз, йифизни, цӀун гул хьана, абурун рехъ экуь ийизвай, абурувай юкъузни йифизни рехъ давамариз хьун патал[+]. 22Исраилдин халкьдихъай юкъуз цифедин гул гелячӀзавачир, йифизни – цӀун гул.

#### 14


НацӀун гьуьлелай элячӀун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз лагь, абур кьулухъди элкъвена Пи-Гьагьиратдин патарив, Мигдалдинни гьуьлуьн арада, Багьал-Цефандин мукьув акъвазрай. Ана гьуьлуьн къерехда квез кун туькӀуьра[+]. 3Фиръаванди[†] Исраилдин рухвайрин рехъ алатнава, кьурумди абурун рехъ атӀанва лагьана фикир авурай. 4За ада кьилиз ялдайвал авуна куь гуьгъуьниз галтугдайвал ийида, ингье гьа чӀавуз За, фиръавандални адан кьушундал гъалиб хьана, Зи баркаллавал[†] къалурда! Мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

Халкьдини гьа икӀ авуна.

5Мисридин пачагьдив Исраилдин халкь катна лагьана хабар агакьарайла, фиръаванни адан мукьуванар фикирдилай элкъвена. «Чна вуч авуна?! – лагьанай абуру. – Чна чи къуллугъда акъвазнавайбур ахъайна!»

6Фиръаванди вичин дапураг гьазура лагьана эмир гана ва вичин кьушунни кӀватӀна. 7Ада вичихъ галаз хкягъай ругуд виш дапураг ва Мисридин вири муькуь дапурагар къачуна – гьар са дапурагдани вичин чӀехиди акъвазнавай. 8Реббиди Мисридин пачагь фиръаван кьилиз ялдайвал авуналди, Исраилдин рухвайрихъ галтугдайвал авуна.

Исраилдин рухвайри лагьайтӀа, са куьникайни кичӀе тушиз чпин рехъ давамарнавай[+]. 9Мисривияр – фиръавандин миях кьушун, адан дапурагар, адан мияхар, вири адан кьушун абурун гуьгъуьниз галтугна ва Багьал-Цефандин мукьварив гвай Пи-Гьагьиратдин патарив гьуьлуьн къерехда акъвазнавай чкадал абурув агакьарна.

10Фиръаван мукьув жезвай. Исраилдин рухваяр килигайтӀа, чпихъ мисривияр галтугзава! Пис кичӀ акатна, абуру Реббидиз ялвар ийиз хьана. 11Абуру Мусадиз лагьана: «Гьан, чун Мисрида кучукдай чка авачирни? Вуна чун и кьурумдиз гьа ина кьиникь патал гъанани? Вуна вуч авуна, вучиз вуна чун Мисридай акъудна? 12Чна ваз гьеле Мисрида амаз лагьаначирни: „Чун секин тур, чун мисривийрин лукӀар хьуй!“ Кьурумда терг жедалди, мисривийрин лукӀар хьунни хъсан я!» 13«КичӀе жемир! – жаваб гана Мусади. – КӀевиз акъваз ва квез Реббиди куьн хиласдайвал аквада. Квез исятда куь вилик аквазвай мисривияр мад гьич садрани ахквадач! 14Реббиди Вичи куьн патал женг чӀугвазва! Секин хьухь»[+].

15Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Заз вучиз ялвар ийизва? Исраилдин рухвайриз вилик фин патал эмир ая! 16Жуван кӀекӀец авай гъил гьуьлуьн винел яргъи ая – гьуьл кьве патахъ къекъечӀда, ва куьн адан кӀаняйтӀуз, къураматдай хьиз фида. 17Зани мисривияр терс авуна квехъ галтугдайвал ийида. Гьа чӀавуз За фиръавандин ва адан кьушундин винел, адан женгинин дапурагрин ва миях кьушундин винел гъалиб хьана Зи Баркаллавал къалурда. 18Зун фиръавандин ва адан женгинин дапурагринни миях кьушундин винел гъалибвал къачуна машгьур хьуналди мисривийриз Ребби Зун тирди чир жеда!»

19Исраилдин жергедин вилик кваз физвай Аллагьдин малаик[†] гила жергедин эхирда акъвазна. Абурун вилик квай цифедин гулни кьулухъ акъвазна. 20Ада абурунни мисривийрин жергеяр сад садакай чара авуна. Цифеди са пад мичӀи, муькуь пад экуь авуна. Йифдини кьве жерге сад садак хкӀуначир.

21Мусади и чӀавуз гъил гьуьлуьн винел яргъи авуна, ва йифди Реббиди гьуьл къураматдиз элкъуьрун патал гьуьлуьн ятар рагъэкъечӀдай патан къати гарун хурук кутуна чукурзавай – ятарни къекъечӀна. 22Исраилдин рухваярни гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена, абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 23Мисривиярни – фиръавандин вири миях кьушунни, женгинин дапурагарни балкӀанрал алай аскерар – гьуьлуьн кӀаняй абурун гуьгъуьниз галтугна. 24Рагъ экъечӀдалди Реббиди мисривийрин кьушундиз цӀун ва цифедин гулдай килигна ва вири кьушун кичӀевилин къалабулухдик кутуна. 25Ада женгинин дапурагар кьарада акӀидайвал авуна: мисривийри са гужуналди абур вилик ялзавай. «Чун Исраилдин рухвайрикай кьулухъ катин! – лагьана мисривийри. – Абурун патахъай чахъ галаз женг чӀугвазвайди Ребби Вич я».

26Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьуьлуьн винел гъил яргъи ая – ятар чпин чкадал хкведа ва мисривиярни, абурун женгинин дапурагарни, абурун мияхарни цик акатна рекьида!»

27Мусади гьуьлуьн винелай гъил яргъи авуна ва пакамахъ ятар чпин чкадал хтана. Мисривияр дуьм-дуьз цин къаншардиз зверзавай – Реббидини мисривияр гьуьлуьн деринриз вегьена! 28Яд кьулухъ элкъвена ва Исраилдин рухвайрихъ гьуьлун кӀаняй галтугзавай женгинин дапурагар, мияхар ва фиръавандин вири кьушун туькьуьнна. Гьич са мисривини хилас хьанач! 29Исраилдин рухваяр лагьайтӀа къураматдай хьиз гьуьлуьн кӀаняй фенай; абурун эрчӀи патахъайни чапла патахъай цин цал хкаж хьанвай. 30Гьа икӀ Реббиди а юкъуз Исраил Мисридикай хиласнай.

Исраилвийриз гьуьлуьн къерехда авай мисривийрин мейитар акуна. 31Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди мисривийриз вуч авунатӀа акурла, Исраилдин халкь Реббидин вилик кичӀе хьунин гьиссери кьуна, абур Реббидин ва адан лукӀ Мусадин чӀалахъ хьана.

#### 15


Мусадинни Мириаман мани

1И чӀавуз Мусадини Исраилдин рухвайри Реббидиз бахшнавай мани янай:

«Реббидиз мани лугьуда: Ам чӀехи я!
Ада балкӀанарни мияхар гьуьлуьз вегьена![+]
2Ребби – зи къудрат я,
Ам – зи къуват я!
Ам – зи хиласвал я!
Ам зи Аллагь я – за ам машгьур ийида!
Зи бубайрин Аллагь – за ам чӀехи ийида![+]
3Ребби – дяведин устӀар я!
Адан тӀвар – Ребби я![+]
4Фиръавандин[†] дапурагар Ада гьуьлуьз гадарна,
хкягъай аскерар НацӀун гьуьлуьз гадарна.
5Деринри абур туькьуьнна:
абур къванер хьиз кӀаниз яна!

6Ребби! Ви эрчӀи гъилихъ баркалла[†] ва къуват ава!
Ребби! Ви эрчӀи гъили душман яна кьена![+]
7ЧӀехи я Вун! Душманар Вуна кӀаник кутуна!
ЦӀу самар хьиз, Ви хъиле абур кана!
8Уф гана Вуна – ва ятар тик акъваз хьана,
лепеяр цлар хьиз хкаж хьана,
кӀеви чил хьана дериндикай![+]
9„Агакьарда, кьада, – фикирна душманди, –
масадан гьисабдай гъиле затӀ гьатда:
вуч кӀандатӀа гьам къачуда!
Тур акъудда – вири тергда!“
10Амма Вуна уф гана – ва гьуьлуь абур кӀевна:
кьуркьушум хьиз, абур цин кӀаниз фена.

11Вав къведайди аллагьрин арада авач, Ребби!
Авач Къудрат авайди,
Вав къведайбур Пак тирбурун арада!
Машгьурвиле хаф ягъиз тадай! Аламатрин иеси![+]
12ЭрчӀи гъил яргъи авуна –
чили душманар туькьуьнна!
13Вуна хиласай халкь регьим ийиз тухузва,
тереф хвена, тухузва Ви Ибадатхана авай чилел.
14Халкьариз ван хьана – кичӀ акатна хаф яна!
Филиштияр зурзаз акъвазнава,
15зурзун акатнава Эдамдин сихилрикни,
Магьабдин регьберарни кичӀевили агажнава,
Къенандин[†] агьалийрин рикӀеризни гзаф пис я[+].
16Абур кичӀевилини зайифвили кьурай!
Ви гъилик къванер хьиз хьурай!
Ребби жергеда аваз физвайди Ви халкь я –
Вуна Вичинди авур Ви халкь!
17Вуна ам Ви дагъда уьмуьр тухуз ацукьарда –
Анал, Ребби, Вуна Ви КӀвал эцигда,
Анал, Агъа, Вуна пак чка эцигна![+]
18Ва Ребби эбеди яз тахтуна ацукьда!»[+]

19Фиръавандин миях кьушун гьуьлуьз гьахьайла – адан вири дапурагарни мияхар – Реббиди абурун къаншардиз гьуьлуьн ятар элкъуьрна. Исраилдин рухваяр лагьайтӀа, гьуьлуьн кӀаняй къураматдай хьиз фена!

20Гьарунан вах, Аллагьдин мецелай лугьузвай Мириама гъиле тафт къачуна, ва вири папар адан геле аваз майдандиз экъечӀна – абуру тафтар ягъиз кьуьлер авунай[+]. 21Мириама мани лагьана:

«Мани лагь Реббидиз:
Ам чӀехи я!
Ада балкӀанарни мияхар
гьуьлуьз вегьена!»[+]


Кьурумдай Синай дагъдиз фидай рехъ


(15:22–18:27)


Марадин ва Элимадин яд

22НацӀун гьуьлуьн патавай Мусади Исраилдин рухваяр Шур тӀвар алай кьурумдиз тухвана. Пуд юкъуз абур кьурумдай тӀуз фена, амма санайни яд жагъанач[+]. 23Марадив агакьайлани, яд хъваз хьаначир – ам туькьуьлди тир. (Гьавиляй и чкадиз Марани[*] лугьузва.) 24Инсанри Мусадилай рази туширвал малумариз хьана. «Чна вуч хъвада?» – хабар кьазвай абуру. 25Мусади Реббидиз ялвар авуна, ва Реббиди адаз тар къалурна. Мусади и тарцикай кӀарасдин са кӀус циз вегьена, ва яд хъун патал виже къведайди хьана.

Ана Реббиди абуруз тагькимар ва къайдаяр гана, ана Ада абур имтигьандай акъудна.

26Реббиди лагьана: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва Адаз гьикӀ кӀанзаватӀа, гьакӀ ийиз хьайитӀа, Адан эмирриз яб гуз хьайитӀа ва Адан къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, За гьич садрани За мисривийрик кутур хьтин азарар квек кутадач. Зун Ребби – куь тӀебиб я!»[+]

27Исраилдин рухваяр Элимдиз атана. Ана цӀикьвед чешмени хумравдин пудкъанни цӀуд тар авай. Ана, чешмейрин патав, абур акъвазна[+].

#### 16


Мангьу ва туртурар

1Элим туна, Исраилдин эл Элимдинни Синайдин[†] арада авай Син тӀвар алай кьурумдиз атана. Им абуру Мисри туна хъфейдалай кьулухъ кьвед лагьай варз, вацран цӀувад лагьай югъ тир[+].

2Ана, кьурумда, Исраилдин элди мад Мусадилайни Гьаруналай наразивал малумариз гатӀунна. 3«Мисрида Реббидин гъиликай кьенайтӀа, чун патал хъсан тир, – лагьана абуру. – Ана чун як авай къазанрин патав ацукьнавай, чна тухдалди фу незвай. Куьне лагьайтӀа чун, вири халкь, каш гана рекьидай чкадал атун патал кьурумдиз гъанва!»[+]

4Реббиди Мусадиз лагьана: «За квез цаварай, марф хьиз, фу къурда. Гьар юкъуз инсанри экъечӀиз чпиз са йикъан тӀуьн кӀватӀда – ва Зун абуру а За гузвай къанунар кьилиз акъудзаватӀа, килигда. 5Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру адетдиндалай кьве гъилера гзаф кӀватӀна кӀанда».

6Мусадини Гьаруна Исраилдин вири рухвайриз лагьана: «Лап гьа къенин няниз куьн гъавурда акьада хьи, куьн Реббиди Мисридай акъудайди. 7Пакама хьайила квез Реббидин баркалла[†] аквада. Вучиз лагьайтӀа Реббидиз куьне адалай наразивал малумарзавайди ван хьанва. Чун вужар я кьван? Чаз ахмур авун квез герек я?»[+]

8Мусади лагьана: «Няниз Реббиди квез цаварай тӀуьн патал як ракъурда, пакамахъни булдалди фу. Вучиз лагьайтӀа, адаз куьне адалай наразивал ийизвайди ван хьана. Чун вужар я кьван? Куьне ахмурар чаз ваъ, Реббидиз ийизвайди я!»

9Мусади Гьаруназ лагьана: «Исраилдин элдиз Реббидин вилик акъвазун патал эмир це, вучиз лагьайтӀа Реббидихъ абурун наразивилин ван галукьнава».

10Гьаруна и гафар Исраилдин элдив агакьарай чӀавуз, абур кьурум галайвал элкъвена, ва ингье ана, цифеда, абурун вилик Реббидин баркалла пайда хьана.

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Заз Исраилдин рухвайрин наразивал ийизвай гафар ван хьана. Абуруз икӀ лагь: „Няниз куьне як неда, пакамахъни абурухъ булдалди фу жеда. Гьа чӀавуз куьн Зун Ребби тирди, куь Аллагь тирди, гъавурда акьада“».

13Ингье няниз туртуррин лужар лув гана атана – кун вири абурай ацӀана.

Пакамахъни кундин кьуд пата чиг ацукьна[+]. 14Чиг кьурайла, вири кьурумдин винел кьелечӀ ва чакьракьар ийидай са вуч ятӀани чкӀана алай – чиг хьиз кьелечӀ. 15Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва, им вуч ятӀа кьил акъат тийиз, сада садавай хабар кьаз хьана: «Им вуч я?»

Мусади абуруз лагьана: «Им Реббиди квез ракъурзавай фу я. 16Ингье Реббиди гьихьтин эмир ганватӀа: „Гьар сада вичин хизан патал герек кьадар кӀватӀрай – алачухдик квай гьар са инсан патал са гъамер“»[+].

17Исраилдин рухвайри гьакӀ авунни авуна. Ни ятӀани гзаф кӀватӀна, ни ятӀани тӀимил, 18амма кӀватӀ авунвай кьадар гъамерралди алцумайла, кьадардилай гзаф кӀватӀайбурухъ артуханди авачирди, тӀимил кӀватӀайбурухъ кимивал авачирди малум хьана: гьар садахъ вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван авай[+].

19«Идакай са затӀни пакадалди тамир», – эмир авуна Мусади. 20Амма адаз яб ганачир. Бязибуру кӀватӀнавайдакай са пай пакадалди туна, амма хкудна эцигнавайди чӀур хьана: ада квак гьатна. Мусадиз ихьтин ксарикай хъел атана.

21Гьар пакамахъ гьар са касди вичин хизандиз гьикьван герек ятӀа, гьакьван кӀватӀзавай. КӀватӀ тавуна амайди юкъуз ракъиник цӀразвай. 22Гьафтедин ругуд лагьай юкъуз абуру кьве гъилера гзаф кӀватӀна – гьар са касдиз кьве гъамер. Элдин регьберра атана идакай Мусадиз хабар гайила, 23ада жаваб гана: «Реббиди идан патахъай лагьанвайди тир. Пака ял ядай югъ я, Реббидин пак тир Кишдин югъ. Гьикьван кӀандатӀа, гьакьван чуруж, гьикьван кӀандатӀани ругуг, амукьайди пакадин югъ патал тур»[+].

24Инсанрини, Мусади эмир гайивал, артух хьайиди пакадалди туна. И гъилера хкудна тунвайди чӀур хьанач, адак куквар квачир. 25Мусади лагьана: «Къе гьа им неъ. Къе Реббидин Киш[†] я, ва чилелай квез са затӀни жагъидач. 26Ругуд юкъуз кӀватӀа, амма ирид лагьай югъ Киш я, и юкъуз квез са затӀни гьатдач».

27Са бязибур ирид лагьай юкъузни кӀватӀун патал экъечӀна, амма са затӀни жагъанач. 28Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьикьван гагьда куьне За ганвай эмирарни къанунар къаст авуна чӀуриз жеда? 29Килиг садра: Реббиди квез Кишдин югъ ганва, ва гьавиляй Ада гьафтедин ругуд лагьай юкъуз квез кьве къан фу гузва. Ирид лагьай югъуз гьар са кас вич алай чкадал хьун ва санизни экъечӀ тавун лазим я».

30Гьафтедин ирид лагьай юкъуз халкьди ял ягъиз хьана.

31Исраилдин рухвайри и затӀуниз «мангьу[*]» лагьана тӀвар гана. Ам лацуди, кӀешнишдин тварциз ухшар авайди тир, тӀямни вирт алтаднавай лавашдин тӀям хьтинди тир. 32Мусади лагьана: «Ингье Реббиди гайи эмир: Мангьудин са гъамер куьне несилдилай несилдалди хуьз хьурай – куьн Мисридай акъуддай чӀавуз кьурумда квез Реббиди тӀуьн патал гайи фу аквадайвал».

33«Къачу гичин, – лагьана Мусади Гьаруназ, – адаз са гъамер мангьу вегьена, несилдилай несилдалди куьне ам хуьдайвал, Реббидин вилик эциг». 34Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна: мангьу, ам хуьн патал, Икьрардин сандухдин вилик эцигна.

35Исраилдин рухвайри яхцӀур йисуз – абур Къенандин[†] чилерин сергьятрив агакьдалди – инсанри уьмуьр тухузвай чилерал хкведалди мангьу нез хьанай[+].

36(Гъамер – им эфадин цӀудай са пай я.)

#### 17


Дагьардай акъатай яд

1Син тӀвар алай кьурумдай экъечӀна, Исраилдин элди са акьван чӀехи тушир мензилар атӀуз, Реббиди къалурзавайвал рехъ давамарзавай. Абур Рефидимда акъвазна. Ана хъвадай яд авачир[+]. 2Инсанри Мусадик тахсир кутаз хьана.

«Чаз яд це! – тӀалабзавай абуру. – Чаз хъваз кӀанзава». «Куьне вучиз заз ахмурар ийизва? – лагьана Мусади. – Вучиз куьне Ребби синагъ ийизва?»[+] 3Амма инсанриз цихъ къанихвили азият гузвай ва абуру Мусадиз ахмурар ийизвай: «Вучиз вуна чун Мисридай акъудна? Чун аяларни, маларни галаз цихъ къаних хьана рекьидайвал?»

4Мусади Реббидиз ялвар авуна: «За и халкьдихъ галаз вуч авун лазим я? Абуру гьа гила-мад зун къван гана рекьида!»[+]

5Реббиди Мусадиз эмир гана: «Халкь кьулухъ туна, вилик алад ва вахъ галаз Исраилдин агъсакъалрикайни бязибур атурай. Вун, Нилдин яд ягъай кӀекӀецни къачуна, алад. 6Ана, Харебда[†], зун ви вилик рагал акъвазда. Вуна раг яда ва адай яд акъатда – халкьди хъурай». Мусади Исраилдин агъсакъалрин вилик гьакӀ авунни авуна[+].

7Исраилдин рухвайри тахсир кутун себеб яз – ана абуру: «Эхирки Ребби чахъ галаз яни, тушни?» – лугьуз Реббидиз ахмурар авунай – и чкадиз Масса[*] ва Мериба[*] тӀвар ганай.


Амалехъийрин винел гъалибвал

8Амалехъийри Рефидимдиз атана Исраилдин рухвайрал вегьенай[+]. 9Мусади Шуаяз[†] лагьана: «Амалехъийрал гьужум авун патал вахъ галаз фидай итимар хкягъа. Зун лагьайтӀа пака Аллагьдин кӀекӀецни гъиле аваз кӀунтӀал акъвазда».

10Шуая Мусадин эмир кьилиз акъудна ва амалехъийрихъ галаз женг гатӀунна, Муса Гьарунахъни Гьурахъ галаз кӀунтӀан кукӀушдал хкаж хьана. 11Мусади гъил хкажайла, Исраил гъалиб жедай, гъил агъуз авурла – Амалехъ. 12Амма Мусадин гъилер такьатдай аватна. И чӀавуз са къван гъанай ва Муса гьадал ацукьна, Гьарунани Гьура кьве патахъай адан гъилер кьуна. Рагъ акӀидалди, Мусадин гъилер хкажнаваз хьана 13ва Шуая амалехъияр кӀаник кутуна, адан инсанар туруналди тергна.

14Реббиди Мусадиз лагьана: «РикӀел хкун патал къаргъуда кхьихь ва Шуаяз малумара: „За амалехъияр чилин винелай квадарда, адан гьич тӀварни амукьдач!“»

15Мусади къурбанган[†] туькӀуьрна ва адаз Яхве-Нисси[*] тӀвар гана, 16вучиз лагьайтӀа ада фикирнай: «Реббидин пайдах – зи гъиле! Несилдилай несилдалди Амалехъахъ галаз Реббидин дяве!»

#### 18


Ятера Мусадал кьил чӀугун

1Мидияндин диндин къуллугъдар ЙитӀрадиз, Мусадин апаяз, Аллагьди Муса патал ва Вичин халкь, Исраил патал вуч авунатӀа, Реббиди Исраил Мисридай ахкъудуникай ван хьана[+]. 2-3ИкӀ хьайила, Ятера Сипарадиз, Мусадин папаз ва адан кьве хциз эверна. И вакъиайрилай вилик Мусади Сипара элкъуьрна бубадин кьилив ракъурай. Рухвайрикай садан тӀвар Гершам тир, вучиз лагьайтӀа Мусади лагьанай: «Зун чара чилел уьмуьр тухуз ацукьна». 4Муькуь хцин тӀвар Элиэзер тир, вучиз лагьайтӀа ада лагьанай: «Зи бубадин Аллагь зи куьмекдиз атана ва зун фиръавандин[†] туруникай хвена». 5Ятер абурухъ галаз Мусадин патав кьурумдиз, Муса халкьни галаз акъвазнавай чкадал, Аллагьдин дагъдин патав атана 6ва адаз икӀ лугьун тӀалабна: «Ви апай Ятер ви пабни, рухваярни галаз атанва».

7Муса экъечӀна, апаяз икрам авуна, адаз темен гана, ва салам-калам гайидалай кьулухъ абур алачухдиз гьахьна. 8Мусади апаяз Реббиди Исраилдин рухваяр патал фиръавандиз ва мисривийриз вуч авунатӀа, кьурумдай абурун рехъ гьикьван четинди хьанатӀа ва абур Реббиди гьикӀ хилас авунатӀа ахъайна. 9ЙитӀрадиз Реббиди Исраилдин рухваяр патал, абур мисривийрин гъиликай хиласун яз, икьван хъсанвилер авуна лагьана хвеши хьана.

10«Шукур хьуй Реббидиз! – лагьана Ятера. – Ада куьн мисривийрикайни фиръавандикай хилас авуна, Мисрида куь халкь лукӀвиляй акъудна! 11Гила заз и халкьдин винел хкаж ийиз кӀан хьайи вири аллагьрилай Ребби чӀехи тирди чизва!»

12Ятера, Мусадин апая, Аллагьдиз суварин къурбандар[†] ва кунугар[†] гана. Гьарунни Исраилдин вири агъсакъалар атана – ва Аллагьдин вилик абуру Мусадин апаяхъ галаз санал суфра ачухна.

13Пакадин юкъуз Мусади Исраилдин рухвайрин гьуьжетар гьялзавай. Пакамлай няналди ам инсанри элкъуьрна кьунвай. 14И тегьер акур апая адавай жузунна: «Вуна инал и инсанрихъ галаз вуч ийизвайди я? Вучиз вун абурун вилик текдиз ацукьнава, абуру лагьайтӀа пакамлай няналди вун элкъуьрна кьунва?» 15«Абур зи кьилив Аллагьдивай хабарар кьаз къвезвайбур я, – жаваб гана Мусади. 16– Абуруз са гьихьтин ятӀани месэла гьялиз кӀан хьайила, абур зи кьилив къвезва, зани абурун гьуьжетрай кьил акъудзава, абуруз Аллагьдин къайдаяр ва къанунар чирзава». 17«Вуна дуьз кӀвалах ийизвач, – лагьана апая. – 18Ви кьилни тӀар жеда, и инсанризни азаб гуда. Гзаф четин я ваз, текдиз ви гуж агакьдач[+]. 19Зи меслятдиз яб це, вун Аллагьдин регьимдик кваз хьуй! Вун Аллагьдин вилик халкьдин векил хьунухь лазим я – абурун месэлаяр Аллагьдив агакьарзавай, 20абур къайдайрин ва къанунрин гъавурда твазвай, абуруз гьи рекьяй фидатӀа ва чеб гьикӀ тухун лазим ятӀа чирзавай. 21Халкьдин арадай лайих авай ксар хкягъа – Аллагь рикӀел алай, гьахъ гвай, чеб маса къачуз тежер – абурукай чӀехибур ая: садакай агъзур касдин винел, садакай – вишдан, садакай – яхцӀурни цӀудан, садакайни – цӀудан[+]. 22Абуру инсанрин арада авай гьуьжетар гьялда ва вири важиб месэлаяр вал ракъурда, важибвал авачирбур лагьайтӀа, – чпи гьялда. Ви винел алай залан пар кьезил жеда: абуру ам вахъ галаз пайда. 23ИкӀ авуртӀа ва Аллагьдини и кар ая лагьайтӀа, гьам вавай дурум гуз жеда, гьам инсанарни рази хьана кӀвализ хъфида».

24Муса апаян чӀалаз килигна ва гьада лагьайвал авуна: 25Исраилдин халкьдин арадай лайих авай инсанар хкяна ва абур чӀехибур яз тайинарна – садбур агъзур касдин винел, садбур вишдан, садбур яхцӀурни цӀудан, садбурни цӀудан[+]. 26Абуру инсанрин арада жезвай гьуьжетар гьялзавай ва вири четин месэлаяр Мусадал рекье твазвай, метлеб тӀимил авайбур лагьайтӀа, чпи гьялзавай[+].

27Муса апаяхъ галаз чара хьана, амни кӀвализ, вичин чилел хъфена.

#### 19


Синай дагъдин ценерив икьрар кутӀунун


(19:1–24:11)


Синайдин патав акъвазун

1Исраилдин рухваяр Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ пуд лагьай варз алукьна, гьа и юкъуз абур Синайдин[†] кьурумдив агакьна. 2Рефидим туна, абур Синайдин кьурумдиз гьахьна ва ана акъваз хьана.

Исраилдин рухваяр дагъдин ценерив алачухар экӀяна акъвазна,[+] 3Муса Аллагьдин патав хкаж хьана. Ребби адав дагъдилай рахана: «Якьубан кӀвализ лагь, Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: 4„Квез За мисривийриз вуч авунатӀа акуна, куьн За Жуван патав лекьрен лувараллаз, гьикӀ хканатӀани акуна![+] 5Куьне За лагьайвал ийиз хьайитӀа, ва Захъ галаз авай икьрардиз вафа яз хьайитӀа, куьн зи багьа эменни жеда, вири халкьарикай анжах са куьн! Вири чил Зиди я,[+] 6куьнни Зи хахамрин[†] пачагьлугъ, пак тир халкь жеда!“ И гафар Исраилдин рухвайрив агакьара»[+].

7Муса элкъвена хтана, агъсакъалриз эверна ва абурув, Реббиди вичиз эмир гайивал, и гафар агакьарна. 8Вири халкьди са сивяй хьиз жаваб гана: «Чун Реббидин гафарин геле аваз фида».

Муса Реббидив халкьдин жаваб агакьариз фена[+].

9Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдиз Зун вахъ галаз гьикӀ рахазватӀа ван жедайвал, ва идалай кьулухъ датӀана вахъ агъадайвал, зун ви кьилив къалин цифеда аваз къведа».

Мусади Реббидив халкьдин жаваб агакьарайла, 10Реббиди Мусадиз лагьана: «Халкьдин патав ахлад. Абуруз къени пака михьивилиз акъудунин ва алай парталар чуьхуьнин гьакъиндай эмир це[+]. 11Пакадлай муькуькъан йикъаз гьазурвилер акурай: и юкъуз вири халкьдиз акваз Ребби Синай дагъдал эвичӀда. 12Инсанар патал дагъдилай элкъвена сергьят чӀугу ва дагъдиз хкаж тахьун ва адан бинедик гъил хкӀун тавун патал эмир це. Дагъдик гъил хкӀур вуж хьайитӀани, адав кьиникьин жаза агакьун лазим я. 13Амма адак хкӀамир. Ам вуж гьайван ва я инсан хьайитӀани, ам я къванцив, я хьелинив яна йикь. Анжах къаргъу ягъай вахтунда абурувай дагъдиз хкаж жеда»[+].

14Муса дагъдай эвичӀна ва халкь михьивилиз акъудун патал эмир авуна. Инсанри чпин парталар чуьхвена, 15ва Мусади лагьана: «Пакадлай кьулухъ къвезвай йикъаз гьазурвилер аку. Папарикай къерех хьухь».

16Пуд лагьай юкъуз лап фад пакамахъ цавар рахана, цӀайлапанар яна, ва дагъ къалин цифеди кьуна. КӀевидиказ къаргъу яна ва инсанрик кундал зурзун акатна. 17Мусади халкь кундилай Аллагьдин вилик акъудна, ва абур дагъдин кӀане акъваз хьана. 18Синай дагъ гумади кьуна, вучиз лагьайтӀа Ребби – цӀай хьиз – адан кукӀушдал эвичӀна. Дагъдай, къулай хьиз, гум акъатзавай ва хъутӀкьунзавай. 19Къаргъудин сес къвердавай къати жезвай. Муса рахазвай ва Аллагьди адаз гугрумдин ванцелди жаваб гузвай.

20Ребби Синайдин кукӀушдал эвичӀна ва Мусадиз Вичин патав, кукӀушдал, эверна. Муса хкаж хьана.

21Реббиди Мусадиз лагьана: «ЭвичӀ ва халкьдиз иниз гужуналди экъечӀна Зун акун патал алахъунар тавун патал виликамаз хабар це: и кар абурукай гзафбур патал уьмуьрдин къимет жеда. 22Хахамри, Заз мукьва хьун патал гьазур жезвайла, чеб михьивилиз акъудун лазим я, тахьайтӀа За абуруз бала гуда»[+].

23«Халкь Синай дагъдиз хкаж жедач, – лагьана Мусади Реббидиз, – Вуна чун виликамаз хабардар авунай эхир, зани дагъдилай элкъвена сергьят чӀугуна ва дагъ пак тирди малумарна».

24Реббиди Мусадиз лагьана: «Алад, эвичӀа ва инал Гьарунни галаз хъша. Амма хахамарни чет жемят гужалди инал, Зи патав, экъечӀун патал гьич алахъни тавурай, – тахьайтӀа За абуруз бала гуда».

25Муса халкьдин патав эвичӀна ва и кардикай хабар гана.

#### 20


ЦӀуд веси


(Киххьей къанун 5:1-33)

1[•]Аллагьди ихьтин келимаяр авуна:

2«Зун, Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди[+]. 3Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай[+].

4Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай, я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир[+]. 5Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда[+]. 6Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда[+].

7Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач[+].

8Киш[†] – пак югъ тирди рикӀел хуьх[+]. 9Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 10амма ирид лагьай югъ Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви малди, я масанай атана ви шегьерда ацукьнавайда. 11Вучиз лагьайтӀа, ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил, гьуьл ва абура вуч аватӀани халкьна, амма ирид лагьай юкъуз ял яна. Гьавиляй Реббиди Кишдин йикъаз хийир-дуьа[†] кӀелна ва ам пак тирди авуна.

12Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал бубадизни дидедиз гьуьрмет ая[+].

13Яна рекьимир[+].

14Зинавал ийимир[+].

15Чуьнуьх ийимир[+].

16Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир[+].

17Чарадан кӀвал кӀан жемир, чарадан паб, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»[+].

18Вири халкьдиз гугрумар ва цӀайлапанар, къаргъудин ван ва гум акъатзавай дагъ акуна ва ван хьана. Инсанрик зурзун акатна, кьулухъ чӀугуна ва яргъал хьиз акъвазна.

19«Чахъ галаз жув рахух, – лагьанай абуру Мусадиз, – чнани ваз яб гуда. Аллагь чахъ галаз рахун герек туш, тахьайтӀа чун вири рекьида»[+]. 20«КичӀе жемир, – жаваб гана Мусади, – Аллагь куьн имтигьандай акъудун патал ва квек Аллагьдин вилик кичӀ акатна, гунагь тир кӀвалахар тавун патал атанвайди я».

21Халкь яргъал акъвазнавай, Муса лагьайтӀа, виче Аллагь авай мичӀи цифедиз мукьва хьана.


Гьар жуьредин къанунар

22Реббиди Мусадиз эмирна: «Исраилдин рухвайриз лагь: „Квез акуна – Зун квехъ галаз цавай рахана. 23АкӀ хьайила, куьне квез гимишдинни къизилдин аллагьар расмир – абур Захъ галаз са жергеда эцигмир!

24Зун патал накьвадикай раснавай къурбанган[†] туькӀуьра ва анал кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] це, куь нехиррай къачунвай карч алай ири ва куьлуь гьайванар. Ва За Жуван тӀвар кьур гьар са чкадал, За, куь кьилив къвез, квез хийир-дуьа[†] ийида.

25Зун патал къурбанган къванцинди ийиз хьайитӀа, ам янавай къванерикай эцигмир: къван ядайла, куьне ам мурдар ийизва[+].

26Зи къурбангандал, куь айибар таквадайвал, гурарин кӀарарай хкаж жемир“».

#### 21

1Ингье куьне абуруз гана кӀандай къайдаяр.

2Куьне иври лукӀ маса къачунатӀа, ада квез ругуд йисуз къуллугъ авурай, амма ирид лагьай йисуз куьне ам гьакъи къачун тавуна азад авун лазим я[+]. 3Ам текдиз атанатӀа, текдиз хъфинни авурай, пабни галаз атанатӀа, адахъ галаз санал адан пабни хъфирай. 4Иесиди адаз паб гъанатӀа ва ада аялар ханатӀа, пабни аялар иесидин хсусият я, лукӀ лагьайтӀа текдиз хъфирай. 5ЛукӀра икӀ лагьайтӀа: «Зун иесидихъ, папахъ, аялрихъ галаз гуьл хьанва ва азадвилиз экъечӀиз кӀандач», – 6иесиди ам Аллагьдин патав гъурай – ракӀарин, я тушни ракӀарин гуьрцелдин патав гъурай – ва анал адан япай рипиналди тӀвек акъудрай. И чӀавуз ам датӀана адан лукӀ жеда[+].

7Са касди масадаз вичин руш лукӀвиле маса ганатӀа, адавай вичин иесидин патавай лукӀ тир итимдивай хьиз хъфиз жедач.

8Ам иесидин рикӀи кьун тавуртӀа, ада лагьайтӀа, ам вичиз паб яз къачун кьетӀнавайди тир. Адан эвез гана азад хъийидай ихтияр гурай; адаз ам кьабул тавуна, чара халкьариз маса гудай ихтияр авач. 9Ада ам вичин хциз виликамаз паб яз тайинарнавайди тиртӀа, адахъ галаз вичин рушаз хьиз рафтарвал авурай. 10Иесиди вичиз маса паб къачуртӀа, а виликандаз тӀуьникай, парталрикай, гъуьлуь тамамарун лазим тир везифайрикай пай хуьрай[+]. 11Амма, ада ам патал винидихъ галай и пуд затӀ хуьн тавуртӀа, адавай адакай гьакъи гун тавуна хъфиз жеда.

12Инсан рекьидайвал ягъайдав ажалдин жаза агакьарун лазим я[+]. 13Ягъайдахъ рекьидай къаст авачиртӀа, амма Аллагьди ам патал гьакӀ тайинарнатӀа, ивикъичдиз чуьнуьх жедай чка жагъуриз жеда – За квез и кар патал чка тайинарда[+]. 14Амма, ада масад кьасухдай яна кьенватӀа, ада гьатта Заз къурбангандикай далда кьаз хьайитӀани, адав ажалдин жаза агакьара.

15Бубадални дидедал гъил хкажайди яна рекьин лазим я.

16Инсан чуьнуьхайди ва ам маса гайиди я тушни чуьнуьхайди гьадавай жагъайтӀа, ажалдин хура туна кӀанда[+].

17Бубадинни дидедин намусдик хкӀурайди ажалдин хура тун герек я[+].

18Къалмакъал хьайи чӀавуз са касди масад къванцив, я тушни гъутув ягъайла, ам месе гьатнатӀани, текьена амукьна, 19ахпани кӀвачел ахкьалтна, лашунал гьалтиз кӀваляй экъечӀиз хьайитӀа, ам ягъайди жазадиз акъудун лазим туш: ада анжах муькуьди азардик хьайи вахтунин гьакъи гун ва ам сагъар хъувун таъминарун лазим я.

20Иесиди вичин лукӀ, я тушни къаравуш лашуналди яна ва абур гьа алай чкадал кьейитӀа – адавай жерме къачун лазим я. 21Амма лукӀ я тушни къаравуш идалай кьулухъ са кьве югъ чан алаз амукьайтӀа, жерме къачун герек туш – лукӀ иесидин мал-девлет я.

22Итимри кукӀун-чухунин вахтунда руфунал залан папак хкӀуртӀа ва ада кьерех чӀурайтӀа, – амма са патахъайни зарар тахьана – батӀулда кьерехдихъ пулунин жерме гурай – а папан гъуьлуь тайинарай ва дуванбегди тестикьарай кьадар. 23Зарар авайтӀа, вуна уьмуьрдихъ уьмуьр вахкун лазим я. 24Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач. 25Кунихъ – кун. Хирехъ – хер. Галукьай хирехъ – галукьай хер[+].

26Иесиди лукӀ ва я къаравуш яна абурун вилиз зиян гайитӀа, и виляй ада абур азад авун лазим я. 27Ва иесиди лукӀран ва я къаравушдин сас яна акъудайтӀа, и сас себеб яз ада абур азад авун лазим я.

28Жунгавди крчаралди яна итим ва я паб кьейитӀа, жунгав къван гана кьена кӀанда. Адан як тӀуьна виже къведач. Жунгавдин иеси жавабдар туш[+]. 29Амма жунгав виликдайни ядай къилихдинди тиртӀа ва иеси идан патахъай виликамаз хабардарнайтӀа, амма ада жунгавдин аявал тавуна ва ада итим ва я паб крчаривди яна кьенатӀа, и чӀавуз жунгав къван гана кьена, адан иесидивни рекьинин жаза агакьарна кӀанда. 30Иесидал жерме эцигайтӀа, ада тайинарнавай кьадар гана ва идалди вичин уьмуьр маса къахчурай[+]. 31Жунгавди гада ва я руш яна кьейи чӀавузни гьа икӀ авун лазим я.

32Жунгавди лукӀ ва я къаравуш крчарив ягъайтӀа, жунгавдин иесиди лукӀран иесидив гимишдин къанни цӀуд шекъел вахкун лазим я, жунгавни къван гана кьена кӀанда.

33Сада яд авай фур ачух яз туна я тушни фур эгъуьнна, амма ам кӀев тавуна туна, ва аниз мал ва я лам аватайтӀа, 34фурун иесиди гьайвандин къимет вахкун лазим я, жендек лагьайтӀа, вичиз турай[+].

35Жунгавди чарадан мал рекьидайвал крчаривди ягъайтӀа, абурун иесийри чан алай жунгав маса гана адахъ къачур гьакъини жендек хьиз кьве чкадал пай авурай. 36Амма жунгавдикай виликдайни адак ядай тӀул квайди чизвайтӀа, жунгавдин аявал тавур иесиди хьанвай зарар эвез авурай: малдихъ мал вахкурай. Жендек вичиз турай.

#### 22

1Сада мал ва я хеб чуьнуьхна, абур тукӀуртӀа я тушни маса гайитӀа, ада малдихъ вад мал ва хпехъни кьуд хеб вахгун лазим я.

2Къачагъ кӀвалин цал чукӀуриз алахънавай чкадал кьунваз, яна кьейитӀа, ам кьейиди тахсиркар туш. 3Амма ихьтин кӀвалах рагъ экъечӀайдалай кьулухъ хьанатӀа, яна кьейидак тахсир ква.

Къачагъди чуьнуьхайди вахкана кӀанда. Адаз вахкудай затӀ авачтӀа, ам вич лукӀвилиз маса гурай – чуьнуьхунай. 4Чуьнуьхнавай гьайван адавай чан аламаз жагъайтӀа – кӀандатӀа ам мал хьурай, кӀандатӀа лам, кӀандатӀани хеб – къачагъди са гьайвандай кьвед вахкун лазим я.

5Са ни ятӀани чарадан ник ва я ципицӀ багъ тӀуьниз, кӀур гана чӀуруниз рехъ ганатӀа – малар ем гун патал акъудда ва гьайванри чарадан ник чӀурда – ада кӀур гана чӀур авунвай никӀи ва я ципицӀ багъди гайи виридалайни кьакьан бегьердин кьадарда гайи зарар эвез авун герек я.

6КуькӀуьрнавай цӀай валарал фена, ахпани цуьлерин маркв, экъечӀнавай техилар ва я вири чӀур кайитӀа – цӀай куькӀуьрай касди хьайи зарар эвезна кӀанда.

7Са касди масадав хуьн патал гимиш ва я шейэр вугана ва абур адан кӀваляй чуьнуьхайтӀа, ва къачагъ кьуртӀа, къачагъди абурун къимет кьве гъилера эвезун лазим я. 8Къачагъ кьуначтӀа, шейэр хуьн патал къачур кас, ада чарадан мал-девлетдал гъил яргъи авунач лагьана тестикь хьун патал, Аллагьдин вилик акъвазун герек я.

9Малдин, ламран, хпен, парталрин – квахьнавайдан паталай шикаят гваз атанвайдаз чир хъхьанвай гьар гьи жуьредин хьайитӀани хсусиятдин – гьакъиндай гьялна кӀанзавай месэла арадал атайтӀани, ам Аллагьдин вилик акъудна кӀанда. Аллагьди батӀул яз гьисабай касди къимет кьве гъилера эвез хъувуна кӀанда.

10Са касди масадав вичин лам, мал, хеб ва я маса мал, ам адахъ гелкъуьн патал вугайла, мал гиликьайтӀа, набут хьайитӀа, я тушни са ни ятӀани къакъудна тухвайтӀа, ва и кардин шагьидарни тахьайтӀа, 11абурун гьахъвал Реббидал кьин кьуналди къетӀ хьурай – ада чарадан мал-девлетдал чӀуру темягь тавун тестикь хьун патал. И чӀавуз гелкъвезвайда зарар эвез авун лазим туш[+]. 12Амма мал чуьнуьхнаваз хьайитӀа, адахъ гелкъвезвайда адан иесидиз зарар эвез авун лазим я. 13Мал вагьши гьайванрин сарара гьатнатӀа, ада иесидиз и кар тестикь хьунин делил яз адакай амукьаяр къалуррай – и чӀавуз ада зарар эвезун лазим туш.

14Са касди масадавай кӀвалахун патал мал къачуртӀа ва а мал иеси галачиз набут хьайитӀа ва я гиликьайтӀа, ам къачурда зарар эвез авун лазим я. 15И кӀвалах иеси алай чкадал хьайитӀа, зарар эвездач, амма мал кӀвалахун патал пулунихъ къачунваз хьайитӀа, малдин иесидив гьакъи агакьарун лазим я.

16«Итимди лишан кутун тавунвай руш чӀурайтӀа, ада рушахъ рехъ гана ам пабвиле къахчун лазим я[+]. 17Рушан бубадиз а итимдиз руш гуз кӀан тахьайтӀа, руш чӀур авурда гьикӀ хьайитӀани адаз рушарихъ гузвай гьакъи герек кьадарда гун лазим я.

18ИцӀитӀдай паб чан алаз тамир[+].

19Малдиз темягькарвал ийидайдав ажалдин жаза агакьун лазим я[+].

20Реббидилай гъейри аллагьриз къурбандар ийидай гьар вуж хьайитӀани лянетдик кутуна терг авун лазим я.

21Масанай атана ацукьнавайбуруз зулумар ийимир ва хатур хамир – куьн чебни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир[+].

22Хендедайриз ва етимриз гужар ийимир[+]. 23Куьне абуруз зулумар ийиз хьайитӀа, абуру Заз ялвар ийида – Заз абурун шикаятрин ван жеда, 24хъел къведа ва куьн туруналди яда! И чӀавуз куь папарикай хендедаяр, аяларни – етимар жеда[+].

25Вуна Зи халкьдикай тир кесибдив буржуна гимиш вугайтӀа, селембазди хьиз адавай кьил тӀалаб ийимир[+].

26Мукьва тир касдивай чухва заминда къачузватӀа, рагъ акӀидалди ам элкъуьрна вахце –[+] 27адаз вичел гьалддай маса затӀ авач эхир, ам адан партал я. Ам гвачиз ам гьикӀ ксурай? Ада Заз ялвар ийида – Зазни адан ван жеда, вучиз лагьайтӀа, Зун язух къведайди я.

28Аллагьдикай чӀуруз рахамир, жуван халкьдин регьбердал лянет гъимир[+].

29НикӀерин бегьерни ципицӀрин шире къурбанд авун энгел ийимир. Куь сад лагьай хва Заз эвез я[+]. 30Им маларизни лапагризни талукь я: сад лагьай бала ирид юкъуз дидедин патав хьурай, муьжуьд лагьай юкъуз ам Зав вахце[+].

31Куьн Зи гъилик квай, Заз талукь инсанар хьунухь лазим я – гьавиляй вагьши гьайванри кукӀварнавай мал-къара немир, абурун жендекар кицӀерив вахце»[+].

#### 23

1«ИчӀи буьгьтенар тикрар ийимир. Дуванханада тахсиркардин пад кьамир[+]. 2ЧӀуру карда кьадардиз гзафбурун рекье аваз фимир. Дуванханада кьадардиз гзафбурун кефидиз кӀандайвал дуьзвал чӀур ийимир.

3Ам анжах кесиб я лугьуз, кесибдин пад вине кьамир[+].

4Вал ви душмандинбур тир рехъ алатна квахьнавай яцни лам гьалтайтӀа, вуна абур иесидин патав хутахун лазим я[+].

5Ваз ви душмандинди тир пар алаз чилел ярх хьанвай лам акуртӀа, ам гьа авайвал тамир – вуна адан иесидиз ам къарагъарун патал куьмек гун лазим я.

6Квекай тир кесибдин кар дуванханада гьялдай чӀавуз гьахъ-адалат хуьх[+].

7Тапан тахсирар кутамир, тахсир квачирдазни михьидаз кьиникьин жаза гумир. За зулумкардив жаваб гуникай кьил къакъудиз тадач эхир![+]

8Ришветар къачумир. Ришветри экв аквазвайбур буьркьуьбуруз элкъуьрда ва гьахъ тергда[+].

9Масанай атана ацукьнавайбурун хатур хамир. Квез чида хьи, инсандиз гъурбатда гьикӀ ятӀа, – куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир»[+].

10«Ругуд йисуз жуван чиле тумар цуз ва адалай бегьер къачу, 11ирид лагьай йисуз лагьайтӀа, ам цун тавуна тур. Адан майваяр ви халкьдикай тир кесибри тӀуьрай, вуч амукьайтӀа – вагьши гьайванри тӀуьна куьтягьрай. Жуван ципицӀ багъларихъ ва зейтун тарарихъ галазни гьа и къайда кьиле твах[+].

12Ругуд юкъуз зегьмет чӀугу, ирид лагьай югъ вун патал секинвилинни динжвилин югъ хьурай, ви яцрани ламра ял ядайвал, ви вач-хъша тир папан хци ва масанай атана ацукьнавайда ял акьадардайвал[+].

13За квез лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъуд. Маса аллагьрин тӀварар гьич рикӀелни гъимир: абур куь сивяйни акъат тавурай!»[+]

14«Йиса пуд гъилера Зи суварар къейд ая[+].

15ТӀили фарин сувар[†] къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир авурвал, тӀили фу неъ – герек тир вахтунда, Авив вацра, вун Мисридай экъечӀай чӀавуз.

Зи вилик садни ичӀи гъил гваз пайда хьун лазим туш![+]

16Гвенрин сувар къейд ая – вуна цанвай никӀяй къачунвай сифте бегьердин.

Бегьердин сувар кьиле твах – йисан эхирда, чуьлдай вири бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ[+].

17Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин, Реббидин, вилик экъечӀун лазим я[+].

18Заз къурбандар ийидайла, гьайвандин иви гъвар квай фал иличмир.

Заз ганвай суварин къурбандрин[†] пи экв жедалди тамир.

19Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»[+].

20«Ингье, За куь вилик кваз, вичи куьн рекье хуьдай ва За куьн патал гьазурнавай чкадал хкидай, малаик[†] ракъурзава[+]. 21Адахъай кичӀе хьухь ва чӀалаз килиг, адаз акси экъечӀмир – ада куь патай чӀалаз килиг тавунар эхи ийидач, вучиз лагьайтӀа адак Зи тӀвар ква.

22Амма, куьне адаз яб гуз хьайитӀа ва За лагьай вири кӀвалахар кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зун куь душманрин душман, мидяйрин мидяй жеда[+].

23За ракъурнавай малаик куь вилик кваз фида, ва куьн амарийрин, хетийрин, перизийрин, къенанвийрин[†], гьивийрин, ябусвийрин патав гъида – ва Зани а халкьар тергда[+]. 24Куьне лагьайтӀа, абурун аллагьриз икрамни къуллугъ ийимир ва а халкьарин адетрай фимир. Абурун аллагьар терг ая ва абурун пак къванер хана кӀус-кӀус ая![+] 25Реббидиз – куь Аллагьдиз, къуллугъ ая, – и чӀавуз За куь фазни циз хийир-дуьа[†] ийида ва куьн азаррикай хкудда[+]. 26И чӀавуз куь чилел я кьерех чӀур авун, я аялар тахьун дуьшуьш жедач, ва За квез куьн патал виликамаз тайинарнавай йисара уьмуьр тухудай мумкинвал гуда[+].

27Зи кичӀ За куь вилик кваз ракъурда. За куь рекье гьалтзавай вири халкьарик гъалаба кутада ва квекай катдайвал ийида[+]. 28За куь вилик кваз кичӀ ракъурда ва ада гьивияр, къенанвияр ва хетияр гьарниз чукурда[+]. 29Амма За абур садлагьана, са йисан вахтунда чукурдач: тахьайтӀа чил инсан алачирди жеда ва вагьши гьайванри квев мумкин вугудач[+].

30За и халкьар галай-галайвал чукурда – куь кьадар гзаф хьайила, куьне вири уьлкве кьада. 31За куь гъилик квай чилерин сергьятар НацӀун гьуьлни филиштийрин гьуьл, кьурум ва Эфрат вацӀ ийида. И чилел алай вири агьалияр За куь гъиле вугуда ва куьне абур чукурда[+].

32Куьне я абурухъ, я абурун аллагьрихъ галаз икьрар кутӀунмир! 33И халкьари куь чилел уьмуьр тухвана жедач – тахьайтӀа абуру куьн Зи вилик гунагькар хьунин рекьел гъида. Абурун аллагьриз къуллугъ авун куьн патал желе я»[+].

#### 24


Синайдин ценерив икьрар кутӀунун

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Реббидин кьилив хкаж хьухь, жувахъ галаз Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас къачу. Реббидиз яргъалай икрам ая[+]. 2Амма анжах вун Реббидин мукьув ша! Маса гьич садни Реббидин муькьув атун лазим туш, халкь лагьайтӀа, дагъдиз вахъ галаз хкаж хьунни герек авач».

3Муса халкьдин патав хтана, Реббидин вири гафар агакьарна ва вири къайдайрикай лагьана. Вири халкьдини са сивяй хьиз лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал ийида»[+].

4Мусади Реббидин вири гафар кхьена.

Пакамахъни дагъдин кӀане къурбанган[†] эцигна ва Исраилдин тайифайрин[†] кьадар фикирда кьуна, пак тир цӀикьвед къван акӀурна. 5Ада Исраилдин рухвайрикай тир жегьилриз кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] гун тапшуругъ гана – абуруни Реббидиз жунгавар къурбанд[†] авуна. 6Ивидин са пай Мусади зурба къапариз кӀватӀна, амай пайни къурбангандал стӀалар хьиз хъичинна. 7Ада халкьдиз икьрар алай къаргъу кӀелна, ва инсанри лагьана: «Чна Реббиди лагьайвал разивилелди кьилиз акъудда».

8И чӀавуз Мусади халкь къурбандрин ивидин стӀалралди хъичинна ва лагьана: «Им Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай Икьрардин иви я. И гафар – Икьрардин шартӀар я»[+].

9Ахпа Муса, Гьарун, Надаб, Абигьу ва Исраилдин пудкъанни цӀуд агъсакъал дагъдиз хкаж хьана 10ва Исраилдин Аллагь акуна. Адан кӀвачерик налугьуди сафирдикай авунвай чка квай – лап цав хьиз михьи[+]. 11Аллагьди Исраилдин регьберриз са зарарни ганач: абуруз Аллагь акуна – суфрадихъ ацукьна тӀуьна ва хъвана.


Муса Синай дагъдал


(24:12–31:11)

12Реббиди Мусадиз лагьана: «Зи патав дагъдиз экъечӀ ва анал акъваз. Ана За вав и халкьдиз насигьат гун патал За кхьенвай къанун ва эмирар алай къванцин кьелечӀ къаябар вугуда»[+].

13Муса вичин куьмекдар Шуайни[†] галаз рекье гьатна ва Аллагьдин дагъдиз хкаж хьана[+]. 14«Чун хкведалди инал акъваз, – лагьана Мусади агъсакъалриз, – Квехъ галаз Гьарунни Гьур амукьда. Нихъ гьихьтин месэла аваз хьайитӀа, гьабурувай хабар яхъ».

15Муса вич дагъдиз хкаж хьайила, дагъ цифеди кьунвай: 16Аллагьдин Баркалла[†] Синай[†] дагъдал эвичӀна. Ругуд юкъуз дагъ цифеди кьунвай, ирид лагьай юкъуз Реббиди Мусадиз цифедикай эверна. 17Реббидин баркалла дагъдин кукӀвал ялавар акъатиз кузвай цӀай хьиз Исраилдин рухвайрин вилик акъвазна[+].

18Муса цифедиз гьахьна, мадни дагъдиз хкаж хьана ва ана яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз амукьна[+].

#### 25


Гьалтунин Алачух патал садакьаяр


(ЭхкъечӀун 35:4-9)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз Зун патал садакьаяр кӀватӀ авун патал эмир це: гьар садан рикӀиз низ вуч кӀанзаватӀа, гьам гурай. 3Ихьтин садакьаяр кӀватӀ ая: къизил, гимиш, буьруьнж, 4вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш ва цӀегьрен сар, 5гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаж кӀарас, 6чирагъар патал зейтундин чӀем[†], гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 7чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар. 8Исраилдин рухвайри Зун патал ибадатхана эциграй, ва Зун гьабурун арада аваз жеда[+]. 9Куьне ибадатхана ва ана жедай вири затӀар дуьм-дуьз За ваз къалурдай тегьерда туькӀуьрун лазим я».


Икьрардин сандух


(ЭхкъечӀун 37:1-9)

10[•]Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьр авурай[+]. 11Ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀев ая ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ.

12Къизилдикай кьуд гьалкъа ая ва абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀур ая: кьвед – сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 13АкӀаждикай паяяр гьазура, абур къизилдалди кӀева 14ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай суха. 15И паяяр сандухдин гьалкъайра датӀана туна кӀанда – абур анрай акъудна виже къведач. 16Сандухда вуна За вав вугудай Икьрар кхьенвай къванер эцигда.

17Сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай михьи къизилдин къапсах гьазура. 18Къапсахдин кьве къерехдал къизилдикай гатанвай кьве херупӀ[†] туькӀуьра: 19сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъун лазим я. 20Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀягъун лазим я.

21Къапсах сандухдин винел эциг ва адан къенени За вав вугудай Икьрар эциг. 22Анал, сандухдин къапсахдин винел, кьве херупӀдин арада, валай Исраилдин рухвайрив Жуван тӀалабунар агакьарун патал вахъ галаз чин-чинал акъваздай вахтунда, Зун жеда»[+].


Реббидин вилик жедай фу эцигун патал экӀягъан


(ЭхкъечӀун 37:10-16)

23[•]Реббиди давамарна: «АкӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан раса. 24Ам михьи къизилдалди кӀева ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 25Адан къерехар тирвал са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажа ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яхъ. 26-27ЭкӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз абурай паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа ая ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀура. Гьалкъаяр къерехра хьун лазим я. 28ЭкӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр раса ва абур къизилдалди кӀева. 29Михьи къизилдикай курар, кавчаяр ва къурбанддин иличунар патал гичинарни жемер туькӀуьра. 30И экӀягъандал вуна, Зи вилик жедайвал, ара датӀана фу эцигун лазим я»[+].


Чирагъган


(ЭхкъечӀун 37:17-24)

31[•]Реббиди давамарна: «Михьи къизилдикай гатанвай чирагъган раса. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъун лазим я. 32Чирагъгандал ругуд хел хьана кӀанда: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 33Ругуд хилекай гьар садал бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алайди. 34Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер ва пешер квай, кьуд цуьк алайди. 35Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; гьа икӀ вири ругуд хилен кӀаникни хьунухь лазим я. 36Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери – чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъун лазим я; вири гатанвай михьи къизилдикай расна кӀанда. 37Ирид чирагъ расна абур адан вилик квай мензил экуь авун патал чирагъгандал эциг. 38Багъар патал хехер ва хекендазар михьи къизилдинбур хьана кӀанда. 39Чирагъган ва ам патал герек вири шейэр туькӀуьрун патал михьи къизилдин са киккар ахъая. 40Килиг гьа, вири ваз дагъдал къалурай тегьерда дуьм-дуьз ая».

#### 26


Гьалтунин Алачух


(ЭхкъечӀун 36:8-38)

1[•]Реббиди давамарна: «Алачух[†] патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен хурух; абурал устадвилелди херупӀрин[†] шикилар акъудна кӀанда. 2Гьар са кетендин яргъивал – къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; абурун виридан кьадар сад хьтинди хьана кӀанда. 3Вад кетен сад садак кукӀурна, са кӀус хьиз жеда. Маса вадни санал цуз. 4Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар ая, ва гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендални. 5Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг хьун лазим я – ва яхцӀурни цӀуд муькуь кӀусунин къерехда авай кетендал, кваг квакун къаншарда. 6Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазура ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъваш.

7ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен хурух – Алачухдин винел къат. 8Гьар са кетендин яргъивал – къанни цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт; вири цӀусадни са кьадардинбур. 9Абурукай вад санал цвана галкӀура ва амай ругудни санал – ругуд лагьайди кьве кьат ая – ам гьахьдай чкадин винелай чӀере жеда. 10Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа ая, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 11Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир ая, сад тир къат арадал къведайвал, абур гьалкъайрай туна, кьве кӀусни галкӀура. 12Винел къатуникай яргъивилиз артух яз амукьзавайдан са пай Алачухдин кьулухъ цлал фена кӀанда, 13кетенрин яргъивилин артухан пай лагьайтӀа, са кьуьнт са патахъай, са кьуьнтни муькуь патахъай, абур кьиляй кьилди кӀевдайвал – Алачухдин къвалан цлариз. 14Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугу, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат[+].

15[•]Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазура: 16гьар са кьулун яргъивал – цӀуд кьуьнт, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 17гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур хьунухь лазим я.

18Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьул раса 19– абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 20Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 21ва гимишдин яхцӀур пун раса – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал. 22Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазура, 23кьулухъ патан пипӀер патал мадни кьве кьул, 24пипӀерин и кьулар кӀаникай кьве хиленбур яз, винелай са гьалкъадалди галкӀурай. Ихьтин кьулар кьвед хьун лазим я – гьар са пипӀе сад. 25И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун герек я, гьар са кьулунин кӀаник кьве пун жедайвал.

26АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазура: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 27вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал ва вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал.

28Юкьван турвакьди кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са патахъай муькуь патахъ кьван къвезвай кьулар галкӀурун лазим я. 29Кьулар къизилдалди кӀев ая, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутур ва турвакьарни къизилдалди кӀев ая.

30Алачух ваз дагъдал къалурай къайдада хкажа.

31[•]Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух; адал херупӀрин шикилар храна кӀанда[+]. 32Ам акӀаждикай авунвай, къизилдал кӀевнавай, къизилдин къармахар квай кьуд гулуникай куьрсара. И цлар патал гимишдин кьуд пун герек жеда. 33Перде кӀирерикай куьрса. Адан кьулухъ Икьрардин сандух эциг. И пердеди пак тир чка[†] Паквилерин Пак чкадикай[†] чара ийида[+]. 34Паквилерин Пак чкада авай Икьрардин сандухдин винел „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах эциг. 35Пердедин вилик экӀягъан эциг, адан къаншардани – чирагъган. Чирагъган Алачухдин кьибле патан цлав, экӀягъанни – кефер патан цлав акъвазарун лазим я.

36Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде хурух. 37Перде патал акӀаждин кӀарасдикай къизилдалди кӀевнавай, къизилдин кӀирер квай вад гул гьазура. Гулар патал буьруьнждикай вад пун цӀурурна кӀалубда цана раса».

#### 27


Кунугрин къурбанган


(ЭхкъечӀун 38:1-8)

1[•]Реббиди давамарна: «АкӀаждин кӀарасдикай къурбанган туькӀуьра. Ам дуьз пипӀеринди хьуй – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвал лагьайтӀа, пуд кьуьнт хьуй. 2Адан кьуд пипӀел крчар туькӀуьра – абуру къурбангандихъ галаз са сих битаввал туькӀуьрун лазим я – ва вири буьруьнждалди кӀева. 3Руьхъ кӀватӀдай кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар гьазура. Къурбангандин вири къаб-къажах буьруьнждикай гьазура. 4Къурбанган патал буьруьнждин чил ая ва адан кьуд пипӀихъ буьруьнждин кьуд гьалкъа галкӀур ая. 5И чил ам адан юкьвал кьван агакьдайвал, къурбангандин куьбедик кутуна мягькемар ая. 6Къурбанган патал акӀаждикай паяяр авуна, абур буьруьнждалди кӀев ая. 7Къурбанган маса чкадал хутахун герек хьайила, и паяяр адан къваларик квай гьалкъайрай твадайвал. 8Къурбандар ийидай чка ичӀи къен аваз тахтайрикай туькӀуьра. Ам ваз дагъдал къалурай жуьреда туькӀуьр авурай».


Гьалтунин Алачухдин гъен ва чирагъар патал чӀем


(ЭхкъечӀун 38:9-20)

9[•]Реббиди давамарна: «Алачухдин[†] кьуд патахъайни гъен кутурай. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугун лазим я. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур хьана кӀанда. 11Кефер патахъайни гъен тирвал къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугун лазим я. Гуларин кӀаник буьруьнждин къад пун герек я; гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я. 12РагъакӀидай патахъай, гъенин гьяркьуьвилихъ, вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугуна кӀанда. Гуларин кӀаниз цӀуд пун герек я.

13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт хьунухь лазим я. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд гулуникай куьрсарнавай, чпин кӀаникни пуд пун герек тир перде чӀугу. 15Муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун герек тир, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугуна кӀанда. 16Гъенин варар патал къад кьуьнтуьн яргъивал алай, гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру – гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде хурух. Варарихъ кьуд гул хьана кӀанда ва абурун кӀаникни кьуд пун герек я.

17Гъен тирвал авай вири гуларин кӀирер ва къармахар гимишдинбур хьунухь лазим я, гуларин пунарни – буьруьнждинбур. 18Гъенин яргъивал – виш кьуьнт, гьяркьуьвал – яхцӀурни цӀуд кьуьнт, кьелечӀ кушдин пердедин кьакьанвални – вад кьуьнт. Гулар патал пунар буьруьнждинбур хьунухь лазим я. 19Алачухда къуллугъ авун патал герек вири затӀар, Алачухдин хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур хьунухь лазим я.

20-21[•]Гьалтунин Алачухда[†] авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьун патал Гьарунни адан рухваяр датӀана килигиз хьурай. Им Исраилдин рухвайрин арада абурун даиман несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай къайда я»[+].

#### 28


Хахамрин парталар


(ЭхкъечӀун 39:1-31)

1Реббиди давамарна: «Исраилдин рухвайрикай ви патав жуван стха Гьаруназ ва адан рухвайриз, абурукай Зи хахамар жедайвал, эвера – Гьаруназ ва адан рухваяр тир Надабаз, Абигьудиз, Элазараз ва Итамараз.

2Гьайбат ва иервал патал жуван стха Гьаруназ пак тир парталар ая. 3За чеб устадвилелди таъминарнавай устӀарриз Гьаруназ, а парталар гьазурдайвал, ам паквилиз акъудун ва адакай Зи хахамар хьун патал, эмир це.

4Абуру хуруган, чухва, аба, нехишар акъуднавай перем, сирих ва чӀул гьазур авурай. Ви стха Гьаруназни адан рухвайриз, абуру Зи къуллугъ ийидайвал, пак тир и парталар авурай.

5Абуру и кар патал къизил, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларни куш къачурай.

6[•]Чухва къизилдин гъалуникай, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай авурай.

7Кьве патахъай адак кьве къуьнераг цун лазим я.

8Чухвадин чӀулни гьа чухва вич хьиз храна кӀанда, – къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай; ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъун лазим я.

9Шагьамдин кьве къаш къачуна, адал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀутӀ: 10чӀехидалай гъвечӀидалди са къашунал ругуд тӀвар ва ругудни муькуьдал. 11Абурал Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀут – къашунал нехишар атӀудай устӀарри муьгьуьрар атӀана гьазурдай къайдада. И къашар нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тур 12ва чухвадин къуьнерагрихъ и къашар галкӀура – Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз, и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал. Гьаруна рикӀел хкун яз, Реббидин вилик абурун тӀварар къуьнерал алукӀрай.

13Къизилдикай нехишар атӀанвай гьалкъаяр гьазура, 14михьи къизилдикай тир звар ганвай къайтанар хьтин, кьве шуькӀуь зунжур раса – ва зунжурар гьалкъайрихъ галкӀур ая.

15[•]Реббидин къахлурунар патал хуруган туькӀуьра. Гьамни чухва хьиз гьазура, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 16Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди хьурай. 17Адай кьуд жерге багьа къашар тур. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд;[+] 18кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 19пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 20кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра хьунухь лазим я. 21Къашарин кьадар цӀикьвед хьана кӀанда, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай[†] садан тӀвар атӀун лазим я.

22Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар ая – звар ганвай, къайтанар хьтин. 23Къизилдин кьве гьалкъа авуна, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀура, 24къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 25кьве къерехдихъ галаз сад ая, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀура.

26Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна абур къенепатай хуругандин, ам чухвадихъ агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀихъ кукӀура. 27Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехдик кукӀура – абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 28Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган, чухвадин чӀулунин винел алаз, чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀур авурай. 29Гьарунал, ибадатханадиз гьахьдайла, вичин хурудал, яни къахлурунар авай хуругандал, Реббидин вилик абур датӀана рикӀел хкун яз, Исраилдин рухвайрин тӀварар алай партал алаз хьуй.

30Къахлурунар авай хуруганда чипдин уримни туммим[†] эциг: Реббидин вилик экъечӀдайла, абур Гьарунан хурудал хьана кӀанда. Гьаруна, Реббидин вилик квайла, Исраилдин рухвайриз рекье тунвай Реббидин къахлурунар датӀана хурудал хуьрай[+].

31[•]Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хурух – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 32Ада кьил сухдай къерех аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ хьунухь лазим я. 33Агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар ая, абурун арайрани къизилдин гъвечӀи зенгер куьрсар ая. 34Къизилдин и зенгер ва анардин майваяр сад муькуьдан гуьгъуьнилай къвез, абадин агъа къерех тирвал хьана кӀанда.

35Гьаруна вичин къуллугъ ийидай чӀавуз и аба алукӀрай. Гьарун Реббидин кьилив атун патал ибадатханадиз гьахьдайлани ва ам анай экъечӀдайлани зенгери ван авун лазим я, – тахьайтӀа ам рекьида.

36Михьи къизилдикай кьелечӀ кӀус ая ва адал, муьгьуьрдал хьиз, ихьтин гафар атӀутӀ: „Ребби патал пак тирди“. 37Адахъ, ам сирихдин винел, виликай – Гьарунан пелел кутӀунун патал, вили къайтан кукӀура. 38Гьаруна Исраилдин рухвайри къурбандар ийидайла рехъ гузвай вири гунагьар вичел къачурай. И кашу датӀана Гьарунан пелел хьунухь лазим я – ва абурун къурбандар Реббиди кьабулда[+].

39Гьарун патал кушдикай нехишар алай перем хурух, адаз кьелечӀ кушдикай сирих ва гьар жуьредин рангарин чӀул гьазура[+].

40Гьарунан рухваяр патал перемар, чӀулар ва сирихар хурух – гьайбат ва иервал патал.

41Жуван стха Гьарунал ва адан рухвайрал гьа и парталар алукӀ. Гьарунан ва адан рухвайрин пелевай зейтундин чӀем[†] гуьцӀа, абур хахамвилиз акъуд, ва абурукай Зи хахамар хьун патал, абур паквилиз акъуд.

42Абуруз кьецӀил чкаяр кӀев авун патал кушдикай куьруь шалварар гьазура.

43Гьарунани адан рухвайри Гьалтунин Алачухдиз[†] гьахьдай чӀавуз я тушни ибадатханада къуллугъдайла, къурбангандиз[†] мукьва жедай вахтунда абур алукӀун герек я. ИкӀ тахьайтӀа абур тахсиркарар жеда ва рекьида. Им Гьарун ва адан несилар патал эбеди тир къалурнавай къайда я».

#### 29


Паквилиз акъудун

1[•]Реббиди давамарна: «Гьарунакайни адан рухвайрикай Зи хахамар хьун патал ингье вуна абур гьикӀ паквилиз акъудун лазим ятӀа. Чпин бедендик рехне квачир жунгав ва кьве гьер хкягъа. 2ТӀили фу, зейтундин чӀем[†] какадарнавай тӀили лавашар, зейтундин чӀем алтаднавай тӀунутӀар къачу – абур вири лап хъсан къуьлуьн гъуьруькай чрана кӀанда –[+] 3ва абур вири са зимбилда эциг. И зимбил ва жунгавни кьве гьер гъваш.

4Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин[†] ракӀарин вилик гъана акъвазара. Абур чуьхуьх. 5Гьарунал адан парталар алукӀа – перем, чухвадин кӀаникай кутадай аба, чухва ва хуруган. Адан юкьва чухвадин чӀул тур. 6Гьарунан кьилел сирих эциг, сирихдихъни паквилин таж галкӀура.

7ЧӀем гуьцӀуьнин серенжем кьиле твах: гуьцӀдай чӀем къачуна Гьарунан кьилел илич[+].

8Гьарунан рухваяр вилик акъудна абурал перемар алукӀ. 9Абурун юкьва чӀулар тур – Гьарунан хьиз – ва абурун кьилер сирихралди кутӀуна. Хахамрин тӀвар Гьаруназни адан рухвайриз даим яз ганвайди я – вуна абур хахамвилиз акъуд.

10Ахпа жунгав Гьалтунин Алачухдин патав акъвазара ва Гьарунани адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эциграй[†]. 11Жунгав Реббидин вилик Гьалтунин Алачухдин сивел тукӀукӀ, 12тӀуб жунгавдин ивидик кяна ам къурбангандин[†] крчарал алтада, амукьай ивини къурбангандин бинедив экъич[+].

13Ахпа жунгавдин къенерин вири пи, лекьинин хел, кьве дуркӀун ва абурал алай пи къачуна абур къурбангандал куг[+]. 14Жунгавдин якни хамни ратара авай чиркер кундилай къерехда цӀай яна куг. Им гунагьдай къурбанд[†] я[+].

15Ахпа гьерерикай сад къачу ва Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эциграй 16Гьер тукӀукӀ ва къурбангандин вири патарихъ адан иви хъичира.

17Гьерен жендек алажна куьлуь ая. Адан къенерни кӀвачер чуьхуьх, кьилин ва маса паярин винелай эциг 18ва вири жендек къурбангандал куг. Им Ребби патал кунуг[†] я, Адаз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я[+].

19Ахпа кьвед лагьай гьер къачу, ва Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эциграй. 20Гьер тукӀукӀ. Гьерен ивидикай къачуна, Гьарунан ва адан рухвайрин эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀа. Амукьай иви къурбангандин вири патарихъ хъичира. 21Ахпа къурбангандилай иви ва пелевай гуьцӀдай чӀем къачуна абур Гьарунал ва адан парталрал хъичира ва гьакӀни Гьарунан рухвайрални абурун парталарал. Гьа икӀ вуна Гьарунни адан парталар паквилиз акъудда, ва гьакӀни Гьарунан рухваярни абурун парталар.

22Гьерен пи, тум, къенерин макь, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини кваз кьве дуркӀунни къачу. И гьер паквилиз акъудзавай къурбанд хьуниз килигна, гьакӀ адан эрчӀи ятурни къачу. 23Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай са фу, зейтундин чӀем квай са тӀунутӀ ва са тӀили лаваш къачу. 24Абур вири Гьарунан ва адан рухвайрин гъиле гице ва Реббидин вилик савкьват яз зурзура. 25Ибур абурун гъиляй къахчуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал куг. Им Ребби патал хуш ни галай гум я, Адаз кудай къурбанд я[+].

26Гьарунан паквилиз акъудзавай къурбанддин гьерен хур къачу ва ам Реббидин вилик савкьват яз зурзура. Им ви пай я.

27Паквилиз акъудзавай къурбанд яз бахшай гьерен паяр, – зурзурай адан хур ва хкажай адан ятур, – вуна пакбур яз малумарна кӀанда. 28Исраилдин рухвайри къурбанд ийизвай гьайвандин и паяр Гьарунавни адан рухвайрив вахкун лазим я – им эбеди яз авунвай къайда я. Им Исраилдин рухвайрин патай абурун суварин къурбандрикай[†] Реббидиз гузвай пай я.

29Гьарунан пак тир парталар адалай кьулухъ адан несилрал гьалтун лазим я: и парталар алаз абурулай чӀем гуьцӀун ва хахамвилиз акъудун лазим я[+].

30Гьарунан эвлед, адакай идалай гуьгъуьниз хахам хьайила, ва сифте яз Гьалтунин Алачухдиз атана ва ибадатханада къуллугъ ийидайла, и парталар галаз-галаз ирид юкъуз алукӀрай.

31Паквилиз акъудзавай къурбанддин гьер къачу ва адан як пак тир чкадал[†] ругуг. 32Гьарунани адан рухвайри и як ва гьакӀни зимбилда авай фу Гьалтунин Алачухдин ракӀарив тӀуьрай. 33Абуру чеб хахамвилиз акъуддайла, паквилиз акъуддайла ва паквилин рекьел элячӀдайла авур къурбандар чпи тӀуьн лазим я. Чара касдивай ам нез жедач: им пак тир затӀ я[+]. 34Паквилиз акъудзавай къурбанддин як ва я фу пакамалди амукьайтӀа, амукьай вири цӀай яна куг. Ам садани тӀуьн лазим туш, вучиз лагьайтӀа им пак тир затӀ я.

35Гьарунахъ ва адан рухвайрихъ галаз За ваз эмир авур вири серенжемар кьиле твах. Абур хахамвилиз акъудун ирид юкъуз давам хьана кӀанда.

36Гьар юкъуз гунагьдай къурбанд яз жунгав тукӀукӀ, – къурбанган михьи хъувунин адет кьиле твах – ва ам паквилиз акъудун патал къурбангандивай герек тир затӀар гуьцӀ ая[+]. 37Ирид юкъуз къурбанган михьи ая ва ам паквилиз акъуд – ва къурбангандикай Паквилерин Пак чка[†] жеда. Адак хукӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀендаз элкъведа»[+].


Гьар йикъан къурбандар

38[•]Реббиди давамарна: «Ингье вуна и къурбангандал[†] къурбанд авуна кӀандай затӀ: гьар юкъуз йис тамам хьайи кьве кьар. 39Садакай пакаман къурбанд ая, кьвед лагьайдакай рагъдандин. 40Сад лагьай кьардихъ галаз лап хъсан, вичик гъилелди гьазурнавай зейтун чӀемедин гьиндин кьудай са пай кутунвай, гъуьруьн эфадин цӀудай са пай къурбанд ая, ва и кар патал чехирдин гьиндин кьудай са пай серф ая.

41Кьвед лагьай кьар няниз гьа пакамахъ хьиз фан ва чехирдин лазим тир къурбандар[†] галаз къурбанд ая. Им Реббидиз хуш ни галай гум я, Реббидиз кудай къурбанд я[+]. 42Ихьтин кунугар[†] куьне датӀана, несилдилай несилдалди Реббидин вилик, виче квехъ галаз чин чинал акъваздайла ва вахъ галаз рахадайла, Зун жедай Гьалтунин Алачухдин[†] ракӀарив гана кӀанда. 43Исраилдин рухвайрихъ галаз чин-чинал жедай вахтунда Зун гьана жеда – ва и чка Зун авайвилин вилериз аквадай Баркалла[†] яз пак тирди жеда. 44За Гьалтунин Алачух ва къурбанган, Гьарунни адан рухваяр, абур зи хахамар хьун патал, паквилиз акъудда. 45Зун Исраилдин рухвайрин арада аваз жеда ва абурун Аллагь жеда[+]. 46Абурузни Зун, чпин арада аваз хьун патал чеб Мисридай акъудай Ребби, абурун Аллагь тирди чир жеда. Зун, Ребби, абурун Аллагь!»

#### 30


Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган

1[•]Реббиди давамарна: «Хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган[†] акӀаждикай раса. 2Ам кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал авайди хьурай. И къурбангандин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъун лазим я[+]. 3Адан винел пад, къвалар ва крчар михьи къизилдалди кӀев ая, ва къизилдин цӀарцӀе тур. 4И къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа ая ва абур цӀарцӀин кӀаникай, кьве патахъай галкӀура. 5Паяярни акӀаждикай ая ва абур къизилдалди кӀева.

6И къурбанган вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик, вахъ галаз чин чинал жедайла „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсахдин вилик эциг. 7-8Гьаруна, гьар пакамахъ чирагъар чӀем цаз ва абур ми́хьиз къведайла, ва гьар няниз абур куькӀуьрдайла, и къурбангандин винел хуш атирдин ни галай шейэр курай. Реббидин вилик хуш ни галай шейэр кун датӀана кьиле фена кӀанда, несилдилай несилдалди. 9И къурбангандин винел я пак тушир затӀариз цӀай ямир, я кунугар[†] ийимир, я фан къурбандар[†] гумир, я чехирдин къурбанд[†] ийимир[+]. 10Йиса садра Гьаруна къурбангандин крчарин винел гунагьдай къурбанддин[†] ивидалди михьивилиз акъудунин серенжем кьиле тухурай. Йиса садра несилдилай несилдалди къурбанган михьна кӀанда. Им Реббидин паквилерин паквал я»[+].


Гьалтунин Алачух патал налук

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Исраилдин рухвайрин сан къелемдиз къачудайла, гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз вичин патай Реббидиз эвез гурай – къелемдиз къачун себеб яз абур бедбахтвилик акат тавун патал[+]. 13Гьар сада вич къелемдиз къачудай чӀавуз ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел серф авурай (са шекъелда 20 герагь ава); и зур шекъел Реббидиз гузвай пай я[+]. 14Къад йис ва адалай гзаф хьанвай гьар сада къелемдиз къачудай чӀавуз Реббидиз ихьтин пай гана кӀанда. 15Куьне Реббидиз жувалай ихьтин пай гудай чӀавуз девлет авайда зур шекъелдилай гзаф, кесибдани – зур шекъелдилай тӀимил тагурай. 16Исраилдин рухвайривай и эвез къачу ва ам Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авуниз серф ая. Им Реббидин вилик Исраилдин рухваяр рикӀел хкун яз квелай гузвай эвез жеда»[+].


Буьруьнждин лат

17[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Чуьхуьн къачун патал буьруьнждин лат ва адан кӀаник кутадай затӀ раса. Ам Гьалтунин Алачухдинни[†] къурбангандин[†] арада эциг ва целди ацӀура[+]. 19Гьарунани адан рухвайри ана кӀвачер-гъилер чуьхуьрай. 20Гьалтунин Алачухдик гьахьдалди вилик абуру чуьхуьн къачуна кӀанда – тахьайтӀа абур рекьида. Къурбангандиз мукьвал жедалди виликни, анал Реббидиз кудай къурбандриз цӀай ягъиз чпин везифа тамамардайла, 21абуру гъилерни кӀвачер чуьхуьн лазим я – тахьайтӀа абур рекьида. Им Гьаруназ ва адан эвледриз, несилдилай несилдалди ганвай къайда я».


ГуьцӀдай чӀем ва къурбандрин хуш ни галай затӀ

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Виридалайни хъсан хуш ни галай шейэр къачу: вад виш шекъел кьери мирра, атир галай дарчин кьве гъилера тӀимил яз – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, хуш ни галай нацӀар – кьве вишни яхцӀурни цӀуд шекъел, 24вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз вад виш шекъел кассий (вири ибадатханадин шекъелрин гьисабда аваз), ва гьакӀни са гьин зейтундин чӀем[†] – 25ва устадвилелди авунвай гъуруш, пелевай гуьцӀ ийидай пак тир чӀем, гьазура. Им пак тир чӀем я,[+] 26-28ам Гьалтунин Алачухдивай[†], Икьрардин сандухдивай, вичел алай вири затӀарни кваз экӀягъандивай, вичиз талукь шейэрни галаз чирагъгандивай, хуш ни галай гум акъуддай къурбангандивай[†], кунугрин[†] къурбангандивай ва адан къаб-къажахдивай ва чуьхуьн къачун патал латавайни адан кӀаник квай затӀунивай гуьцӀ ая[+]. 29Вири и затӀар паквилиз акъуд ва абурукай паквилерин пак затӀар жеда. И затӀарик хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда[+].

30Гьарунавай ва адан рухвайривайни гуьцӀа – абур Зи хахамар хьун патал паквилиз акъуда[+]. 31Исраилдин рухвайризни лагь: „И гъуруш куьн патал несилдилай несидалди пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем жеда. 32Ам талукь тушир ксаривай гуьцӀна жедач. Куьн патални ихьтин гъуруш гьазурмир: ам пак тир затӀ я – куьн патал ам пак тир затӀ яз хьурай! 33Вич патал ихьтин гъуруш гьазурай ва я ам талукь тушир касдивай гуьцӀай гьар вуж хьайитӀани вичин халкьдикай акъудна гадарда“».

34Реббиди Мусадиз эмир гана: «Хуш ни галай затӀар[†] къачу – натӀаф, шегьелет ва галбан, михьи хъсан ни галай шкьакьдихъ галаз сад хьиз, – 35ва абурукай хуш ни галай гум гудай шейэр гьазура – устадвилелди гьазурнавай гъуруш, кьелни кутунвай, михьи ва пак тир[+]. 36Хуш ни галай гум гудай и затӀар лап куьлуьдаказ регъвена, Зун ви кьилив къведай Гьалтунин Алачухда, Икьрардин вилик цӀай яна куг. Хуш ни галай и затӀар куьн патал паквилерин пак затӀар жеда. 37Ихьтин хуш ни галай затӀар куьн патал гьазурмир: абур куьн патал Реббидин пак тир затӀар хьурай. 38Абурукай лезет хкудун патал вичиз ихьтин затӀар гьазурай гьар вуж хьайитӀани хайи халкьдикай акъудна гадарда».

#### 31


Гьалтунин Алачух патал устӀарриз эвер гун


(ЭхкъечӀун 35:30-35)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Чир хьухь: За Ягьудан тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 3ва адак Аллагьдин Руьгь кутуна – адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 4гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 5къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чида – гьар са рекьяй устад я. 6Гьа икӀ, За адаз куьмекдар яз Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиаб тайинарна, ва вири устӀарриз чирвилер гана, абуру За ваз ая лагьана эмир ганвай вири кӀвалахар кьилиз акъудун патал: 7Гьалтунин Алачух[†], Икьрардин сандух, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсах ва Алачух патал герек вири шейэр, 8экӀягъан ва адан къаб-къажах, михьи къизилдин чирагъган ва адахъ галай вири затӀар, хуш ни акъудун патал къурбанган[†], 9кунугрин[†] къурбанган ва ам патал вири затӀар, лат ва адан кӀаник кутадай затӀ, 10къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва къуллугъдайла адан рухвайри алукӀдай парталар, 11ва гьакӀни пелевай гуьцӀдай чӀем ва ибадатханада кун патал хуш ни галай затӀар[†].

Абуру вири За ваз эмир авур тегьерда авурай».


Икьрар чӀурун ва цӀийи хъувун


(31:12–34:35)


Эхиримжи шартӀар ва икьрар кхьенвай къванер вахкун

12[•]Реббиди Мусадиз эмир гана: 13«Исраилдин рухвайриз абуру Зи Киш югъ[†] къейд авун патахъай лагь. Киш – им Зини куь арада тайинаравай лишан я, несилдилай несилдалди, – куьне Зун, Ребби, куь паквилин чешме жедайди рикӀе хуьн патал. 14Киш югъ къейд ая: ам куь пак тир югъ я. Ни Кишдин югъ чиркин авуртӀа, гьам яна рекьида, Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар са кас вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 15Ругуд юкъуз кӀвалахрай, амма ирид лагьай югъ – Киш, Реббидин ял ядай пак югъ я. Кишдин юкъуз кӀвалахзавай гьар вуж хьайитӀани яна кьиникь лазим я. 16Исраилдин рухвайри Кишдин югъ несилдилай несилдалди къейд авурай – им эбеди икьрар я. 17Зини Исраилдин рухвайрин арада даим яз тайинарнавай лишан гьа им я. Вучиз лагьайтӀа ругуд йикъан вахтунда Реббиди цавни чил туькӀуьрна, ирид лагьай юкъуз ял акъадарна»[+].

18Ана, Синайдал[†], Мусадихъ галаз рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, Реббиди адав Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб вугана – Аллагьдин тупӀаралди кхьинар авунвай[+].

#### 32


Къизилдин дана


(Киххьей къанун 9:6-29)

1[•]Инсанриз Муса геждалди дагъдай техкъвезвайди акунвай. ИкӀ хьайила абуру Гьарунал алтӀушна адаз лагьана: «Чаз чун вичин гуьгъуьна аваз вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас Муса лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!»[+] 2Гьаруна абуруз жаваб гана: «Куь папарин, рухвайрин ва рушарин япарихъ галай япагьанар галудна зи патав гъваш».

3Инсанри чпин къизилдин япагьанар япарай акъудна Гьарунав вугана. 4Гьаруна абур цӀурурна ва кӀарас-данадин беден кӀевна. Инсанрини лагьана: «Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!» 5И кар акур Гьаруна данадин бедендин вилик къурбанган[†] расна ва малумарна: «Пака Реббидин сувар я!»

6Пакадин юкъуз, экуьнахъ, абуру кунугар[†] ва суварин къурбандар[†] авуна. Ахпа абур нез-хъваз ацукьна, гуьгъуьнлайни къугъунариз къарагъна[+]. 7«Дагъдай эвичӀ, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Ява хьанва ви халкь – вуна Мисридай акъудай инсанар! 8Гьикьван фад абур вуна къалурай рекьелай элячӀна! Абуру чпиз данадин беден туькӀуьрнава, адаз икрам ийизва ва къурбандар гузва. Абуру лугьузва: „Им ви аллагь я, Исраил! Ингье гьада вун Мисридай акъудна!“»

9Реббиди лагьана: «Заз аквазвайвал, им кьилиз ялдай халкь я![+] 10Зун туна ахлад: За абур, зи хъилен селдик кутуна, вири терг ийида – амма валай чӀехи халкь арадал гъида!»[+]

11Амма Мусади Реббидиз, вичин Аллагьдиз, минет ийиз хьана. «Ребби!» – лагьана ада. – «Ваз Жуван чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъудай Ви халкьдикай хъел атун квез герек я? 12Мисривийри Вуна и халкь ажалдин рекьиз акъудна – ам дагълара тергна, чилелай тар-мар авуна лугьудайвал авун квез герек я? Хъел къвемир, регьим ая, Жуван халкь телеф ийимир! 13Вуна ви лукӀар тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Исраилаз куьн патахъай кьин кьунайтӀа рикӀел хкваш, Вуна абурун эвледар цава авай гъетер кьван кьадардиз гзаф ийида, Вуна абуруз хиве кьур чилни, абурун несилриз эбеди яз вахкуда лагьана Жува Жувалди кьин кьунай!»[+] 14Реббидини регьим авуна. Ада, сифтедай кьетӀ авур жуьре, вичин халкь терг авунач[+].

15Муса элкъвена дагъдай эхвичӀна. Адан гъиле, Икьрар кхьенвай, кьве патахъайни кхьинар алай, къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Кхьинар алай кӀусар Аллагьди авунвайбур тир, ва абурал алай кхьинарни Аллагьди атӀанвайбур тир.

17Амма ингье Шуаяз[†] халкьди агъада къарагъарнавай тарап-турупдин ван хьана. «Кундалай женгинин ванер къвезва!» – лагьана ада Мусадиз.

18Мусади жаваб гана:

«Им гъалибвилин къалин ван туш,
им кӀаник акатунин къалин ван туш!
Заз кефиятдин манийрин ван къвезва!»

19Халкь алай чкадин мукьув атайла, Мусадиз данадин беден ва кьуьлер акуна. Муса хъиле кана, къванцин кьелечӀ къаябар дагъдин кӀане чилел гьалчна, ва абур хана. 20Абуру туькӀуьрай данадин бедендиз ада цӀай яна ва гъуьр хьиз куьлуь авуна. Куьлуь авунвай затӀ циз вегьена ва Исраилдин рухваяр ам хъуниз мажбурна[+].

21«И халкь ви вилик квелди батӀул хьана, вуна ам ихьтин залан гунагьдиз чӀугвадайвал?» – хабар кьуна Мусади Гьарунавай. 22Гьаруна жаваб гана: «Хъел къвемир, зи агъа! Ваз жувазни чида хьи, и инсанар писвилихъ гьикьван ялзавайбур ятӀа. 23Абуру заз лугьузвай: „Чаз вичин гуьгъуьна аваз чун вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай кас – Муса – лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!“ 24За абуруз зав къизилдин затӀар гице лагьана, къизил цӀуз гадарна – ингье гьа икӀ и дана арадал атана!»

25Мусадиз инсанар муьтӀуьгъ тахьунин рекьел элячӀнавайди акуна (им Гьаруна душманриз хвеши жедайвал, ихьтин гьалдал гъунин нетижа тир). 26Кундин варарал[†] акъвазна, Мусади инсанрихъ элкъвена эверна: «Реббидин патал алайбур вужар ятӀа, зи кьилив!»

Адан патав вири левияр кӀватӀ хьана, 27ва Мусади абуруз лагьана: «Реббиди, Исраилдин Аллагьди, икӀ лугьузва: Турар къачуна чун алай чкадин и варарилай а вараралди фена хъша! Гьар сада стха яна кьирай, дуст яна кьирай, къунши яна кьирай!»[+]

28Левидин рухвайри Мусадин эмир кьилиз акъудна: а юкъуз пуд агъзурдав агакьна инсанар яна кьенай.

29«Къе, – лагьана Мусади, – и кар патал жуван рухвайрин ва стхайрин чанаралди къимет гуналди, куьне куьн Реббидин хахамвилиз акъудна. Гьавиляй квев хийир-дуьа[†] агакьда!»

30Пакадин юкъуз Мусади халкьдиз лагьана: «Куь гунагь заланди я! Амма зун исятда Реббидин патав хкаж жеда, ва белки залай куь тахсир алудиз алакьда».

31Элкъвена Реббидин кьилив хтана, Мусади лагьана: «И халкьдин гунагь заланди я: абуру чпиз къизилдикай аллагь авуна! 32Амма гила минет я Ваз, абурулай гъил къахчу. КъахчудачтӀа – зи тӀварни Ви ктабдай акъуд!» 33Реббиди жаваб гана: «За Зи ктабдай Заз акси яз гунагь авурбурун тӀвар акъудда. 34Гила алад ва халкь За ваз лагьай чкадиз гъваш. Ингье, Зи малаик[†] ви вилик кваз фида. Жазаяр агакьардай югъ атайла, За абуруз чпин гунагьдай жаза гуда».

35Абуру данадин беден расунай – а Гьаруна туькӀуьрай дана – Реббиди Исраилдин халкьдиз жаза гана.

#### 33


Реббидин тагьким

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Вуна Мисридай акъудай халкьни галаз инай экъечӀна хъвач. За ам абурун несилриз гуда лагьана Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур чил гьим ятӀа, гьаниз алад. 2-3Ана чиликай некни вирт хкатзава, За ви вилик кваз Зи малаик[†] ракъурда ва къенанвияр[†], амарияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр чукурна квадарда. Амма Зун Жув квехъ галаз къведач, тахьайтӀа Завай куьн рекье телефун жеда – куьн кьилиз ялдай халкь я эхир!»[+][+]

4Инсанриз и кичӀ кутадай гафарин ван хьана – ва кӀевиз шехьна, чпихъ галай безекар галудна.

5Реббиди Мусадиз лагьанай: «Исраилдин рухвайрив агакьара: „Куьн кьилиз ялдай халкь я, ва Зун куьруь вахтунда квехъ галаз фейитӀа, За куьн са легьзеда тергна тада! Квехъ галай безекар галуд! Зани, За квез вуч авун лазим ятӀа, садра фикир ийида“»[+].

6Хареб[†] дагъдин патав Исраилдин рухвайри чпихъ галай безекар галуднай ва абур мад акалначир.


Гьалтунин Алачух

7Идалай кьулухъ Мусади кундивай са тӀимил къакъатна хьиз вичиз Гьалтунин Алачух[†] лагьана тӀвар ганвай алачух эцигзавай. Са низ ятӀани Реббидивай хабарар кьаз кӀанзавайтӀа, ам кундилай элячӀна Гьалтунин Алачух галайвал фидай[+]. 8Муса аниз гьар гъилера фидай, амайбурни вири чпин алачухрин сивел акъвазна ам Гьалтунин Алачухдиз гьахьдалди, адалай чпин вилер алуддачир. 9Ам гьахьдай; цавай цифедин гул эвичӀна Алачухдин ракӀарив акъваздай, ва Ребби Мусадихъ галаз рахадай. 10Цифедин гул акурла, вири чпин алачухрин сивел икрам ийидай. 11Ребби Мусадихъ галаз чин чинал, инсан инсандихъ галаз хьиз, рахадай. Ахпа Муса кундал хкведай, амма Шуай[†], Нунан хва, Мусадин жегьил куьмекдар, Алачухдай экъечӀдачир.

12Мусади Реббидиз лагьана: «Вуна заз и халкь жувахъ галаз твах лагьана эмир авуна, амма захъ галаз ракъурдайбур вужар ятӀа лагьанач. Вуна заз зи тӀвар Ваз хъсан чидайди, ваз Зи вилерай майил акурди лагьанай. 13Гьа икӀ ятӀа, зазни Ви рекьерин сир ачухар ая, Ви тӀебиат чирдай мумкинвал це, зани Ви вилерай майил жедайвал. И инсанар – Ви халкь я эхир!» 14Реббиди жаваб гана: «Зун Жув квехъ галаз фида ва вун архаин жеда». 15Мусади лагьана: «Вун чахъ галаз къведачтӀа, чун инай экъечӀна финиз мажбур ийимир. 16Чун – зун ва Ви халкь – Ви вилерай майил хьуназ хуш тирди къалурзавай лишан гьихьтинди я? Анжах ахьтинди, Вун чахъ галаз къвез хьайитӀа! Гьа идалди Вуна чун чилел алай маса халкьарикай чара ийида»[+].


Муса ва Реббидин баркалла

17Реббидини Мусадиз жаваб гана: «За гьа и тӀалабунни кьилиз акъудда, вучиз лагьайтӀа ваз Зи вилерай майил ава ва ви тӀвар Зи рикӀел алама».

18– Заз Ви Баркалла[†] къалура! – тӀалабна Мусади.

19Реббидини хиве кьуна:

«Вири Зи гурвал За ви вилик къалурда,
ви вилик Реббидин тӀвар малумарда.
Заз низ регьим ийиз кӀандатӀа, гьадаз регьим ийида,
Заз низ инсаф ийиз кӀан хьайитӀа, гьадаз инсаф ийида»[+].

20«Амма вавай зи чиниз килигиз жедач, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Инсан Зун акурдалай кьулухъ, чан алаз амукьдач»[+].

21«Ина Зи патарив са чка гва, – лагьана Реббиди Мусадиз. – Гьана са рагал акъваз. 22Зи Баркалла патавай фидайла, За вун а раган гуьтӀуь арада чуьнуьхда ва Жуван гъилелди кӀевда. Алатайла, 23гъил алудда. Ваз Зун кьулухъай аквада, амма Зи чин аквадач».

#### 34


Къванцин цӀийи къаябар

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая. За абурал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида. 2Пакамалди гьазур жедайвал ая. Пакамахъ Синай[†] дагъдиз экъечӀна ва дагъдин кукӀушдал Зи вилик жедайвал хьуй. 3Вахъ галаз са касни татурай, гьатта садни дагъдал пайда тахьурай, ва гьатта адан ценерив маларни лапагарни хуьн тавурай»[+].

4Мусади виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авуна, пакамахъни, вичиз Реббиди эмир гайивал, абурни гъиле аваз Синай дагъдиз хкаж хьана. 5Цифедин гулуник кваз Ребби эвичӀна, Мусадин патав акъвазна ва Реббидин тӀвар малумарна. 6Ребби адан виликай фена ва малумарна: «Зун Ребби я, Ребби! Регьим авай ва къени, сабур авай, гъил къахчудай ва вафа гвай Аллагь![+] 7За гъил къачун гьатта агъзур лагьай несилдални дегиш жедайди туш: Зун къелетрилай, гунагьрилай ва тахсиркарвилерилай гъил къахчудайди я. Амма тахсир квайди За тахсир квачирвилиз акъуддайди туш: За бубайрин гунагьрай аялриз жаза гузва, несилриз – хтулриз ва птулризни штулриз жаза гузва!»[+]

8Мусади тадиз метӀерал аватна ва икрам авуна 9лагьана: «Зи Агъа! Ви вилерай заз майил аватӀа, чахъ галаз ша ман, зи Агъа! Эхь, и халкь кьилиз ялдайди я, амма Вуна чи гунагьрилайни тахсиррилай гъил къахчу! Чакай Ви эменнияр ая!»

10Реббиди жаваб гана: «Ингье, За квехъ галаз Икьрар кутӀунзава. Вири халкьдин вилик За чилел гьич са халкьдихъни тахьай хьтин аламатар къалурда! Вун элкъвена кьунвай вири халкь За, Реббиди, вун патал ийизвай крариз кичӀ кваз килиграй!

11За квез гила эмир гузвай вири кӀвалахар кьиле твах. За амарияр, къенанвияр, хетияр, перизияр, гьивияр ва ябусвияр квекай катуниз мажбур ийида. 12Килиг гьа, куьн физвай чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀуниз тахьуй, – тахьайтӀа им куьн патал желе жеда![+]

13Абурун къурбанганар[†] чукӀура!

Абурун пак тир къванер хух!

Абурун Ашерадин дестекар атӀутӀ![+]

14Чара аллагьриз икрам ийимир!

Вучиз лагьайтӀа Реббидин тӀвар – Гъайради я!

Ам – гъайра Аллагь я![+]

15А чилин агьалийрихъ галаз икьрарар кутӀунмир, вучиз лагьайтӀа абуру чпин аллагьриз икрам ийизвайла, абуруз къурбандар гузвайла, абуру куьн илифарда, куьне абурун къурбанганрилай къачунвай як неда[+].

16Абурун рушари чпин аллагьриз икрам ийизва. Куьне абурун рушар куь рухвайриз гъиз хьайитӀа, абуру куь рухваярни маса аллагьрин гуьгъуьна твада[+].

17Куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир[+].

18ТӀили фарин сувар[†] къейд ая: ирид юкъуз, За ваз эмир гайивал, тӀили фу неъ – тайинарнавай вахтунда, авив вацра, вучиз лагьайтӀа авив вацра вун Мисридай хъфенай[+].

19Хайи гьар сад лагьай бала Зиди я – чеб малари хадай, гьам ири, гьам куьлуь, сад лагьай вири эркек балаяр[+]. 20Ламра хайи сифте ругулдин эвез це – са хеб, амма эвез гуз кӀандачтӀа – адан гардан хух. ГьакӀни куь сифте рухвайрин паталайни эвез це.

Гьич садни Зи вилик ичӀи гъил гваз пайда тахьурай![+]

21Ругуд юкъуз кӀвалах ая, амма ирид лагьай юкъуз ял ягъа: гьатта цазвай ва гуьзвай бередани кӀвалах акъвазар ая[+].

22Къуьлуьн сифте бегьер къачудай чӀавуз гьафтейрин сувар кьиле твах, йисан эхирдани – бегьердин сувар.

23Йиса пуд гъилера куь вири итимар Агъадин – Реббидин, Исраилдин Аллагьдин, вилик кӀватӀ хьурай[+]. 24За халкьар вакай катуниз мажбур ийида, ви сергьятар гегьеншарда. Вун йиса пуд гъилера Реббидин, ви Аллагьдин, вилик акъваздай чӀавуз садавайни вавай чилер къакъудиз жедач.

25Заз ийизвай къурбандрихъ галаз гъвар квай фу гъимир.

Песагь сувариз[†] къурбанд авунвай гьайвандин як пакамалди тамир[+].

26Ви чилин сифте бегьердин виридалайни хъсан затӀар Реббидин, ви Аллагьдин, кӀвализ гъваш.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир»[+].

27Реббиди Мусадиз лагьана: «И гафар кхьихь. Ибур За вахъ ва Исраилдихъ галаз кутӀунзавай Икьрардин шартӀар я».

28Муса Реббидин патав яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьана, фу тӀуьнач ва яд хъванач. Ада къванцин кьелечӀ къаябрал Икьрардин шартӀар кхьена – цӀуд веси[+].


Мусадин нур гузвай чин

29Мусадиз, вичин гъиле Икьрардин кьве къаябни аваз дагъдай эвичӀай чӀавуз, Реббидихъ галаз рахунар авурдалай кьулухъ вичин чиникай нурар хкатзавайди чизвачир[+]. 30Амма Гьаруназни Исраилдин рухвайриз и кар акуна ва адаз мукьва жез кичӀе хьанай. 31Анжах Мусади эверайла, Гьарунни элдин регьберар адан патав атана, ва Муса абурухъ галаз рахана. 32Ахпа Исраилдин амай рухваярни атана. Мусади абур Реббиди Синай дагъда гайи вири эмиррикай хабардар авуна, 33ахпани, рахунар куьтягьна, чин шаршавдалди кӀев хъувуна.

34Гьар гъилера Реббидихъ галаз рахун патал Алачухдик[†] фидайла, Мусади вичел алай шаршав экъечӀдалди чинилай алуддай. Элкъвена хтайла ада, Исраилдин рухваяр вичиз Реббиди вуч эмир авунатӀа, хабардар ийидай, –[+] 35ва Исраилдин рухвайризни адан чиникай нурар хкатзавайди аквазвай. Мусадини Реббидихъ галаз нубатдин рахун жедалди чин шаршавдалди кӀев ийизвай[+].

#### 35


Гьалтунин Алачух эцигун


(35–40 кьилер)


Киш йикъан къанунар

1Исраилдин рухвайрин вири эл кӀватӀна, Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч эмир авунватӀа. 2Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьайди – пак югъ я, им Реббидиз талукьарзавай Киш[†] я, ял ядай югъ. И юкъуз кӀвалахай гьар сад ажалдиз лайих жеда[+]. 3Кишдин йикъара гьатта куь кӀвалера цӀай куькӀуьрдай ихтиярни авач».


Гьалтунин Алачух патал садакьаяр


(ЭхкъечӀун 25:1-9)

4[•]«Ингье Реббиди вуч эмир ийизватӀа, – лагьана Мусади Исраилдин рухвайрин вири элдиз. – 5Ребби патал садакьаяр кӀватӀ ая. Гьар сада, низ вуч кӀанзаватӀа, Реббидиз къизил, гимиш, буьруьнж, 6вили, мичӀи яру ва я икьи яру рангунин гъалар, кьелечӀ куш я тушни цӀегьрен сар, 7гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар, акӀаждин кӀарас,[+] 8чирагъар патал зейтундин чӀем[†], гуьцӀун ва кун патал гъиликдай ягъадик кутадай хуш ни галай шейэр, 9чпелди чухва ва хуруган чӀагурун патал шагьам къванер ва къерехра твадай багьа къашар къурбанд авурай. 10Куь магьир устӀарри атана Реббиди ая лагьанвай вири затӀар гьазур авурай: 11Алачух[†], адан винел патан къат ва адалай чӀугвадай затӀар, кӀирер, кьулар ва турвакьар, гулар ва пунар, 12Икьрардин сандух ва ам патал паяяр, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай къапсах ва перде, 13экӀягъан, адан паяяр ва къаб-къажах, Реббидин вилик жедай фу[†], 14чирагъган ва адан тадаракар, чирагъар ва абур патал чӀем, 15хуш ни акъудун патал кудай шейэр эцигна цӀай ядай къурбанган[†] ва ам патал паяяр, гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 16кунугрин[†] къурбанган, ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 17гъенин пердеяр, абур патал гулар ва абур винел эцигдай пунар, гъенин вар патал перде, 18Алачухдин хкар ва элкъуьрна гъен кӀевзавай перде патал хкар, абурухъ жедай епер, 19ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар – хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар».

20Исраилдин рухвайрин вири эл чкӀана, 21ахпа гьар сада вичин рикӀиз кӀан хьайивал, вичиз Ребби патал садакьа акъудиз кӀан хьайи затӀар гъана – Гьалтунин Алачух[†] патал, ана къуллугъ авун патал ва пак тир парталар патал герек кьван вири шейэр. 22Иштирак ийиз кӀанзавай вири атана – гьам итимар, гьамни папар – ва къизилдин безекар гъана: япагьанар, тупӀалар, яхаяр. И къизилар абуру Реббидиз савкьват яз гъана. 23Жагъайбуру вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар, кьелечӀ куш, цӀегьрен сар, гьерен табагъ авур хамар ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьар гъана[+]. 24Нелай алакьнатӀа Реббидиз садакьа яз гимиш ва я буьруьнж гъана. Низ карда гъиликун патал бакара къведай акӀаждин кӀарас жагъанатӀа, гьам садакьа акъудна. 25УстӀарвал квай папари гъалар авуна ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъалар ва кьелечӀ куш, 26маса папари – нелай алакьнатӀа ва рикӀиз кӀан хьанатӀа – цӀегьрен сарикай гъалар храна. 27Тухумрин кьиле авайбуру шагьамдин къашар ва чпелди чухва ва хуруган чӀагурдай багьа къашар, 28ва гьакӀни хуш ни галай затӀар[†] ва чӀемер гъана – экв гун патал куькӀуьрдай, пелевай гуьцӀдай ва гум гун патал цӀай ядай. 29Гьа икӀ Исраилдин рухвайрин векилри – Реббиди Мусадин мецелай ая лагьана эмир авур карда иштирак авун рикӀиз кӀан хьайи итимри ва папари, – Реббидиз чпин савкьватар гъана.


УстӀаррин тапшуругъар


(ЭхкъечӀун 31:1-11)

30[•]Мусади Исраилдин рухвайриз лагьана: «Чир хьухь: Реббиди Ягьудан[†] тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалел хкяна, 31ва адак Аллагьдин руьгь кутуна, адаз гьар са карда алакьунар ва фагьум, чирвилер ва устадвал гана, 32гьаниз килигна адахъ къизилдихъ, гимишдихъ, буьруьнждихъ галаз кӀвалахдай алакьунар ава, 33къерехра тун патал къванер атӀуз ва гьакӀни кӀарасдал нехишар атӀуз чидай – устадвал герек тир гьар са кӀвалах кьилиз акъудиз жедай. 34Реббиди адаз, ва гьакӀни Данан тайифадай тир Ахисамахан хва Агьалиабаз масадбуруз чирвилер гудай устадвални бахш авунва. 35Реббиди абуруз устадвилин вири сирер, нехишар авай парчаяр хрунин, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай гьар жуьредин рангарин парчаяр ва гьакӀни адетдин парчаяр хрунин сирер ачухарнава.

#### 36

1Бецалела, Агьалиаба ва чпиз Реббиди абуру ибадатхана эцигун патал алакьунар ва фагьум ганвай вири устӀарри вири кӀвалахар Реббиди къалурнавай тегьерда кьилиз акъудун лазим я».

2Мусади Бецалелаз, Агьалиабаз ва чпиз Реббиди устадвал ганвай ва кӀвалахрив эгечӀдай ашкъи авай вирибуруз эверна. 3Абуру Мусадивай Исраилдин рухвайри ибадатхана эцигун патал садакьа акъуднавай затӀар къачуна. Амма инсанри гьар пакамахъ чпин рикӀиз кӀан хьайи цӀийи савкьватар гъизвай. 4И чӀавуз ибадатхана эцигзавай вири устӀарри кӀвалах акъвазарна атана 5ва Мусадиз лагьана: «Инсанри Реббиди ая лагьанвай кӀвалахдиз лазим тир кьадардилай гзаф гъизва».

6Мусади вирибуруз гьич са итимди ва папа ибадатхана эцигун патал мад садакьаяр тагъун лазим тирди малумарун эмир авуна ва инсанривай садакьаяр кьабулун акъвазарна: 7бес кьадар кӀватнава – гьатта герек авайдалай артухни алаз.


Гьалтунин Алачух туькӀуьрун


(ЭхкъечӀун 26:1-37)

8[•]КӀвалахдив эгечӀнавай магьир устӀарри Алачух[†] патал кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай цӀуд кетен храна; абурал херупӀрин[†] шикилар акъудна. 9Гьар са кетендин яргъивал къанни муьжуьд кьуьнт, гьяркьуьвал – кьуд кьуьнт тир; абурун виридан кьадар сад хьтинди тир.

10Вад кетен санал цвана са кӀус арадал гъана, маса вадни санал цвана. 11Са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал вили рангунин кваквар кутуна, гьа ихьтин кваквар – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендикни кутуна: 12са кӀусунин къерехда авай кетен тирвал яхцӀурни цӀуд кваг ва яхцӀурни цӀуд – муькуь кӀусунин къерехда авай кетендик, кваг квакун къаршида. 13Къизилдин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна ва кьве кӀусни сад садахъ галаз галкӀурна битав алачух арадал гъана.

14ЦӀегьрен сарикай цӀусад кетен храна – Алачухдин винел къат. 15Гьар са кетендин яргъивал къанни цӀуд кьуьнт тир ва кьуд кьуьнтни – гьяркьуьвал; вири цӀусадни са кьадардинбур тир. 16Абурукай вад санал цвана ва амай ругудни санал цвана. 17Са кӀусунин къерехдин кетен тирвал яхцӀурни цӀуд гьалкъа авуна, ва яхцӀурни цӀуд гьалкъани – муькуь кӀусунин къерехдин кетен тирвал. 18Буьруьнждин яхцӀурни цӀуд кӀир гьазурна, кьве кӀусни сад тир винел къат арадал гъун патал галкӀурна. 19Винелай гьерерин табагъ хамарикай са къат чӀугуна, адан винелайни – гьуьлуьн кицӀин хъицикьрин къат[+].

20Алачух патал акӀаждин кӀарасдикай кьулар гьазурна: 21гьар са кьулун яргъивал цӀуд кьуьнт тир, гьяркьуьвални садни зур кьуьнт, 22гьар сад – сад садахъ галкӀурнавай кьве чукьвандикай. Алачухдин вири кьулар гьа ихьтинбур тир. 23Алачухдин кьибле патан цал патал къад кьулни 24абурун кӀаник кутадай гимишдин яхцӀур пун гьазурна – гьар са кьулунин кӀаник кьве пун, адан кьве чукьван патал. 25Гьа и тегьерда кьвед лагьай, кефер патан цал патални къад кьул 26ва гимишдин яхцӀур пун – гьар садан кӀаник кьве пун жедайвал – расна. 27Алачухдин кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал ругуд кьул гьазурна, 28кьулухъ патан пипӀер патал – мадни кьве кьул. 29КӀаникай и кьулар кьве хиленбур тир, винелай лагьайтӀа (сад лагьай гьалкъа алай чкадал) – битавбур. Ихьтин кьулар кьвед авай – гьар са пипӀе сад. 30И муьжуьд кьулуниз гимишдин цӀуругуд пун расна: гьар са кьулунин кӀаник – кьве пун.

31АкӀаждин кӀарасдикай турвакьарни гьазурна: вад – Алачухдин са патан цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, 32вад – Алачухдин кьвед лагьай цал тирвал къвезвай кьулар галкӀурун патал, вадни – адан кьулухъ, рагъакӀидай патан цал патал. 33Юкьван турвакьди кьуларин кьакьанвал кьве чка пай жезвай чкадал цлан са къерехдилай муькуь къерехдалди галкӀурзавай. 34Кьулар къизилдалди кӀевна, турвакьар кукӀурун патал абурук къизилдин гьалкъаяр кутуна ва турвакьарни къизилдалди кӀевна.

35Вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай перде храна; пердедал херупӀрин шикилар акъуднавай. 36Ам патал акӀаждикай кьуд гул гьазурна ва абур къизилдалди кӀевна, къизилдин къармахар гьазурна ва гулар патал гимишдикай цӀурурна кӀалубда туна кьуд пун гьазурна.

37Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангунин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай вичи Алачухдиз гьахьдай чка кӀев авун лазим тир гьар жуьредин рангарин перде храна. 38Къармахар квай вад гул гьазурна, гулар къизилдалди кӀевна, гьам винел пад гьамни галкӀурдай чкаяр, ва абур патал буьруьнждин вад пун гьазурна.

#### 37


Икьрардин сандух


(ЭхкъечӀун 25:10-22)

1[•]Бецалела акӀаж кӀарасдикай кьведни зур кьуьнтуьн яргъи, садни зур – гьяркьуьвал ва садни зур кьакьанвал алай сандух туькӀуьрна,[+] 2ам къенепатайни къецепатай михьи къизилдалди кӀевна ва къизилдин цӀарцӀе туна. 3Ада къизилдикай кьуд гьалкъа авуна абур сандухдин кьуд кӀвачик кукӀурна: кьвед сандухдин са патахъай, кьведни – муькуь. 4Ада акӀаждикай паяяр гьазурна, абур къизилдалди кӀевна 5ва ам, паяйрихъ акална тухун патал, сандухдин кьве патахъайни галай гьалкъайрай сухна.

6Ада сандухдиз кьве кьуьнтни зур яргъивал алай ва садни зур гьяркьуьвал алай михьи къизилдин къапсах, гунагьар алудзавай чка, гьазурна. 7Къапсахдин кьве къерехдал ада къизилдикай гатанвай кьве херупӀ[†] туькӀуьрна: 8сад са къерехдихъай, муькуьди – маса. Абуру къапсахдихъ галаз чӀур тежедай битаввал арадал гъизвай. 9Сад садан чина акъвазна ва къапсахдиз килигиз, абуру адан винел чпин лувар экӀянавай.


Реббидин вилик жедай фан экӀягъан


(ЭхкъечӀун 25:23-29)

10[•]Бесалела акӀаж кӀарасдикай кьве кьуьнт яргъивал алай, са кьуьнт гьяркьуьвал алай ва садни зур кьуьнт кьакьанвал алай экӀягъан расна, 11ам михьи къизилдалди кӀевна ва къерехдай фенвай къизилдин цӀарцӀелди яна. 12Адан къерехар тирвал ада са капан юкьван кьакьанвал алаз цал хкажна ва и цал къизилдин цӀарцӀелди яна. 13-14Ада экӀягъандин чка дегишун герек атай чӀавуз чпяй паяяр сухун патал къизилдин кьуд гьалкъа авуна ва абур экӀягъандин кьуд пипӀик кӀвачерин винелай кукӀурна. Гьалкъаяр къерехра авай. 15Ада экӀягъан ялун патал акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна. 16Ада михьи къизилдикай экӀягъандал хьана кӀандай къапар туькӀуьрна: курар, кавчаяр, жемер ва гичинар – абурай иличун патал.


Чирагъган


(ЭхкъечӀун 25:31-40)

17[•]Бесалела михьи къизилдикай гатанвай чирагъган расна. Адан танди, хилери ва къабухри – къабухрин пунари ва цуькведин пешери – сад тир битаввал арадал гъизвай. 18Чирагъгандал ругуд хел алай: пуд са патахъай, пудни – муькуь патахъай. 19Ругуд хилекай гьар садал, бадамдин цуьк хьтин, пун ва цуькведин пешер квай, пуд къабух алай. 20Чирагъгандал вичел лагьайтӀа, бадамдин цуьк хьтин, пун ва пешер квай, кьуд цуьк алай. 21Хилерин сад лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, кьвед лагьай жуьтуьнин кӀаник – къабухдин бине, пуд лагьай жуьтуьнин кӀаникни – къабухдин бине; вири ругуд хилен кӀаникни гьа икӀ тир. 22Гьам къабухрин бинейри, гьам хилери чирагъгандихъ галаз санал сад тир битаввал арадал гъизвай; вирини гатанвай михьи къизилдикай тир. 23Ада михьи къизилдикай ирид чирагъ расна, багъар патал къизилдикай хехер ва хекендазар гьазурна. 24Чирагъгандиз ва адан вири тадаракриз михьи къизилдин са киккар акъатна.


Хуш ни галай затӀар кудай къурбанган


(ЭхкъечӀун 30:1-5)

25[•]Бесалела хуш гум акъудун патал кудай затӀар эцигна цӀай ядай къурбанган[†] акӀаждикай расна – кьуд пад барабар дуьз пипӀерин, са кьуьнт яргъивал, са кьуьнт гьяркьуьвал ва кьве кьуьнт кьакьанвал алай. Къурбандар ийидай и затӀунин крчари адахъ галаз чӀуриз тежедай садвал арадал гъизвай. 26Адан винел пад, къвалар ва крчар ада михьи къизилдалди кӀевна, ва ам къизилдин цӀарцӀе туна. 27Ада и къурбанган ялун патал чпе паяяр сухдайвал, къизилдикай кьве гьалкъа авуна ва абур цӀарцӀин кӀаникай кьве патахъай галкӀурна. 28Ада акӀаждикай паяяр расна ва абур къизилдалди кӀевна.

29Ада пелевай гуьцӀдай пак тир чӀем ва михьи, хуш гум гун патал кудай шейэр устадвилелди гьазурна[+].

#### 38


Кунугрин къурбанган ва лат


(ЭхкъечӀун 27:1-8)

1[•]Бесалела акӀаждин кӀарасдикай кунугрин[†] къурбанган[†] гьазурна – дуьз пипӀеринди – вад кьуьнт яргъивал алай ва вадни гьяркьуьвал, кьакьанвални пуд кьуьнт. 2Адан кьуд пипӀел ада крчар туькӀуьрна – абуру къурбангандихъ галаз сих битаввал арадал гъизвай – ва вири буьруьнждалди кӀевна. 3Ада къурбанган патал тадаракар гьазурна: кукӀваяр, гъвечӀи перер, иви хъичирдай бадияр, як патал шишер ва цӀивинар патал хекендазар. Вири и тадаракар ада буьруьнждикай расна. 4Ада къурбандар ийидай затӀуниз буьруьнждин чил расна ва ам къурбангандин куьбедик кутуна мягькемарна, ам адан юкьвал кьван агакьдайвал. 5Ада паяяр патал цӀурурна кӀалубда туна кьуд гьалкъа расна ва абур буьруьнждин чилдин кьуд пипӀехъ галкӀурна, 6паяяр чеб акӀаждикай расна ва буьруьнждалди кӀевна. 7Къурбанган ялиз хьун патал Бесалела паяяр адан къваларихъ галай гьалкъайрай туна. Къурбанган ичӀи къен аваз тахтайрикай расна.

8Ада гьакӀ лат ва Гьалтунин Алачухдин[†] сивел къуллугъзавай папарив гвай буьруьнждин гуьзгуьйрикай адан кӀаник кутадай затӀни расна[+].


Гьалтунин Алачухдин гъен


(ЭхкъечӀун 27:9-19)

9[•]Ахпа Бесалела гъен кутуна. Кьибле патахъай, гъен тирвал, кьелечӀ кушдикай хранвай, виш кьуьнт яргъивал алай, 10буьруьнждин къад пунал акъвазнавай къад гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурзавай къармахар гимишдинбур тир. 11Кефер патахъай гъен тирвал кӀаник буьруьнждин къад пун квай къад гулунихъ галкӀурнавай ва вичин яргъивал виш кьуьнт тир перде чӀугунвай. Гуларал алай кӀирер ва къармахар гимишдинбур тир. 12РагъакӀидай патахъай вичел яхцӀурни цӀуд кьуьнт яргъивал алай, цӀуд пунал акъвазнавай цӀуд гулунихъ галкӀурнавай перде чӀугунвай. КӀирер ва пунар галкӀурнавай къармахар гимишдинбур тир. 13РагъэкъечӀдай патахъай гъенин гьяркьуьвал яхцӀурни цӀуд кьуьнт тир. 14Гьахьдай чкадин са патахъай цӀувад кьуьнт яргъивал алай, пуд пунал акъвазнавай пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 15Гъенин варарин муькуь патахъайни чпин кӀаник пуд пун квай, пуд гулуникай куьрсарнавай перде чӀугунвай. 16Гъен тирвал чӀугунвай вири пердеяр кьелечӀ кушдикай хранвайбур тир, 17гуларин кӀаник квай пунар буьруьнждинбур тир, гуларин кӀирер ва къармахар – гимишдинбур; гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай. Гъенин вири гулар гимишдин кӀирералди галкӀурнавай. 18Варарин перде гьар жуьредин рангарин – вили, мичӀи яру, икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай хранвай, яргъивални – къад кьуьнт. Адан кьакьанвал ракӀарин пердедин хьиз вад кьуьнт тир. 19Варарихъ буьруьнждин кьуд пунал акъвазнавай кьуд гул авай; гуларин кӀирер гимишдинбур тир. Гуларин вини кьилер гимишдалди кӀевнавай, абурук квай къармахар – гимишдинбур тир. 20Алачухдин[†] вири хкар ва гъен тирвал авай пердедин хкар буьруьнждинбур тир.


Гъилик авунвай затӀарин сиягь

21Ингье Шагьидвилин Алачух[†] патал Мусадин эмирдалди хахам Гьарунан хва Итамаран регьбервилик кваз левийри туькӀуьрай харжийрин сиягь[+]. 22(Ягьудрин тайифадай[†] тир Гьуран хтул, Уридин хва Бецалела Реббиди Мусадилай агакьарай эмирда къалурнавайвал вири кьилиз акъудна. 23Адахъ Дан тайифадай тир Ахисамахан хва, вичихъ къванцел нехишар атӀудай устадвал, гьакӀни нехиш акъуднавай ва вили, мичӀи яру, ва икьи яру рангарин гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай парча храдай устадвал авай Агьалиабни галай).

24Ибадатхана эцигун патал гъилик авур къизилдин – къурбандрин къизилдин – кьадарни къанни кӀуьд киккарни ирид вишни къанни цӀуд шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана.

25Эл къелемдиз къачудайла, кӀватӀай гимишдин кьадарни виш киккарни агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай) хьана;[+] 26къелемдиз къачунвай гьар садавай, къад йис ва гьадалай гзаф йисар хьанвайбур, – ругуд вишни пуд агъзурни вад вишни яхцӀурни цӀуд кас – са бека (ибадатханадин шекъелрин гьисабдай зур шекъел) къачунай[+]. 27Виш киккар гимиш ибадатханадин гуларин пунар ва адан гъенин пердейрин гулар патал пунар кӀалубда туна цӀуруруниз серфнай: виш пуниз – виш киккар, гьар са пун патал са киккар. 28Агъзурни ирид вишни пудкъанни цӀувад шекъел гимиш гуларин гимишдин кӀирерни къармахар авуниз ва абурун вини кьилер гимишдалди кӀевунин кардиз серф авуна.

29Къурбандрин буьруьнждин кьадарни пудкъанни цӀуд киккарни кьве агъзурни кьуд виш шекъел хьана. 30Адакай Гьалтунин Алачухдиз[†] гьахьдай чкадин гуларин пунар, къурбанган[†] ва къурбангандин буьруьнждин чил ва адан къаб-къажах, 31гъен тирвал авай ва гъенин варарин гуларин пунар, гьакӀни Алачух патал ва гъен тирвал авай пердедин хкар раснай.

#### 39


Хахамрин парталар


(ЭхкъечӀун 28:1-43)

1[•]Вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин гъаларикай ибадатханада къуллугъ авун патал парталар хранай. ГьакӀ Гьарун патални пак тир парталар гьазурнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

2Къизилдин, вили, мичӀи яру ва икьи яру рангарин ва кьелечӀ кушдикай чухва гьазурнай. 3И кар патал къизил чарариз элчуькьарнай ва абур гъалар хьиз атӀанай, и гъаларикай ва вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай нехиш акъудай парча хранай. 4Чухвадик кьве патахъай къуьнерагар цванай. 5Чухвадин чӀулни, гьа чухва вич хьиз, хранай, ада чухвадихъ галаз къакъудиз тежедай садвал арадал гъизвай – ам къизилдин гъални кутуна, вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикайни кьелечӀ кушдикай хранвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

6Нехишар акъуднавай къизилдин къерехра тунвай шагьамдин къашар гьазурнай; и къашарал, муьгьуьррал хьиз, Исраилдин рухвайрин тӀварар атӀанвай. 7Абур чухвадин къуьнерагрихъ галкӀурнавай – и къашари Исраилдин рухваяр рикӀел хуьн патал – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

8Хуруганни авунай – гьа чухва хьиз, – къизилдин гъални кутунвай вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва вичел нехишар акъуднавай кьелечӀ кушдикай. 9Хуруган кьуд пад барабар дуьз пипӀеринди, яргъивал са капунинди ва гьяркьуьвални са капунинди, кьве къатунин пекиникай авунвайди тир. 10Адал багьа кьуд жерге къашар алай. Сад лагьай жергеда – лаал, тӀапӀаз ва зумруд; 11кьвед лагьайда – фуьруьз, сафир ва алмас; 12пуд лагьайда – якъут, гьакьекь ва аметист; 13кьуд лагьайда – фуьруьз, шагьам ва яшма. Вири абур къизилдин нехишар атӀанвай къерехра авай. 14Къашарин кьадар цӀикьведаз барабар тир, Исраилдин рухвайрин тӀварарни алаз: гьар са къашунал, муьгьуьрдал хьиз, Исраилдин цӀикьвед тайифадикай[†] садан тӀвар атӀанвай.

15Хуруган патал михьи къизилдикай зунжурар гьазурнавай – звар ганвай къайтанар хьтин. 16Нехишар акъуднавай къизилдин кьве къерехни раснавай. ГьакӀни къизилдин кьве гьалкъа авунвай ва, абур хуругандин вини пипӀерихъ галкӀурна, 17къизилдин кьве зунжурдин куьмекдалди 18кьве къерехдихъ галаз сад авуна, къерехарни вилик патахъай чухвадин къуьнераграл алкӀурна. 19Къизилдикай мадни кьве гьалкъа авуна, абур къенепатай хуругандин, ам чухвадив агатзавай чкадал, кьве агъа пипӀек кукӀурна. 20Къизилдин мад кьве гьалкъа авуна, абур виликай къуьнерагрин агъа къерехрик кукӀурнавай, абур винелай чухвадин чӀулунал цванвай чкадал. 21Хуругандин гьалкъаяр чухвадин гьалкъайрихъ, хуруган чухвадин чӀулунин винел алаз чухвадив сихдиз агат ийидайвал, вили къайтандин куьмекдалди кукӀурнавай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

22Чухвадин кӀаникай алукӀдай аба хранай – кьиляй-кьилиз вили гъаларикай. 23Адан кьил сухдай къерех, аскеррин парталрин хьиз, аба къазун тийидайвал, кӀеви гъаларалди цванвай, атӀана акъуднавай кьацӀ тир. 24Абадин агъа къерех тирвал вили, мичӀи яру ва икьи яру гъаларикай ва кьелечӀ кушдикай анардин майвайриз ухшар тир кӀватӀар авунвай. 25Михьи къизилдикай гъвечӀи зенгер авуна, абур анардин майвайрин арайра абадин агъа къерех тирвал куьрсарнавай. 26И зенгер ва анардин майваяр сада сад дегишариз, къуллугъ ийидай вахтунда алукӀдай абадин агъа къерех тирвал фенвай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

27Гьаруназ ва адан рухвайриз кушдикай перемар хранай, 28кушдикай авунвай сирих ва кьилик кутӀундай парчадин кӀусар гьазурнай, кьелечӀ кушдикай шалварар цванай. 29Гьар жуьредин рангарин – кьелечӀ кушдикай, вили, мичӀи яру, ва икьи яру – гъаларикай чӀул хранай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

30Ибадатханадин таж гьазурнай – михьи къизилдин кьелечӀ кӀус – ва адал, муьгьуьрдал хьиз, кхьинар атӀанай: «Ребби патал пак тир». 31Адак, сирихдин винелай кутӀунун патал, вили къайтан акалнай – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.


Гьалтунин Алачухдиз Муса килигун


(ЭхкъечӀун 35:10-19)

32Гьа икӀ Гьалтунин Алачухдин[†] винел кӀвалахар куьтягь хьана. Исраилдин рухвайри вири кӀвалахар дуьм-дуьз, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кьиле тухвана. 33Абуру Мусадиз Алачух, адан винел къат ва абур патал герек вири затӀар гъана: кӀирер, кьулар, турвакьар, гулар, пунар, 34гьакӀни табагъ авунвай гьерен хамарикай авунвай къат ва гьуьлуьн кицӀин хъицикьрикай авунвай къат, перде,[+] 35Икьрардин сандух ва ам патал паяяр ва «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах, 36экӀягъан ва адан къаб-къажах ва Реббидин вилик жедай фу[†], 37михьи къизилдикай раснавай чирагъган ва адал хьана кӀанзавай чирагъар, ам патал вири тадаракар ва ам патал чӀем, 38къизилдин къурбанган[†], гуьцӀдай чӀем, хуш гум акъуддай шейэр, Алачухдин сив кӀевдай перде, 39буьруьнждикай раснавай къурбанган ва ам патал буьруьнждин чил, адан паяяр ва адан къаб-къажах, кӀаник кутадай затӀни галай лат, 40гъен патал перде, адан гулар ва абур патал пунар, гъенин варарин перде, епер ва хкар, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун патал герек жезвай вири къаб-къажах 41ва гьакӀни ибадатханада къуллугъ ийидайла алукӀдай парталар: хахам Гьарунан пак тир парталар ва адан рухвайрин хахамвилин парталар. 42Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганатӀа, Исраилдин рухвайри гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

43Муса абуру вуч авунватӀа килигна, – Реббиди гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилиз акъуднай. Мусадини абуруз хийир-дуьа[†] авуна.

#### 40


Гьалтунин Алачух хкажун ва паквилиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Сифте вацран сад лагьай юкъуз Гьалтунин Алачух[†] эциг. 3Аниз Икьрардин сандух гъана, ам пердедалди кӀева. 4Аниз экӀягъан гъана, адал герек тир вири затӀар эциг; чирагъган гъана, адал чирагъар эцига. 5Икьрардин сандухдин вилик хуш ни галай гум гун патал къизилдин къурбанган[†] эциг. Алачухдин къенез гьахьдай чка пердедалди кӀева. 6Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин вилик кунугрин[†] къурбанган эциг. 7Гьалтунин Алачухдинни санлай цӀай яна кудай къурбангандин арада лат эциг ва ам яд цана ацӀур ая. 8Кьуд патахъди гъен туькӀуьра, гъенин варарни пердедалди кӀева. 9Ахпа гуьцӀдай чӀем къачуна, Алачухдивай ва ана авай кьван вири затӀаривай гуьцӀа. Алачух ва адан вири къаб-къажах паквилиз акъуд. Абур пак тирбур жеда. 10ГьакӀ кунугрин къурбангандивайни, адаз талукь вири къаб-къажахдивайни гуьцӀа: къурбанган паквилиз акъуд, ва ам паквилерин пак тирди жеда. 11Латавай ва адан кӀаник кутадай затӀунивай гуьцӀа, абур паквилиз акъуд. 12Ахпа Гьарунни адан рухваяр Гьалтунин Алачухдин вилик гъана, абур чуьхуьх. 13Гьарунал пак тир парталар алукӀ ва адавай чӀем гуьцӀа: ам паквилиз акъуд, адакай Зи хахам жедайвал. 14Адан рухваяр гъана, абурал перемар алукӀ 15ва абурувай, вуна абурун бубадивай чӀем гуьцӀайвал, чӀем гуьцӀа, чпикай Зи хахамар жедайвал. ЧӀем гуьцӀ авуни абурун кӀвачихъ эбеди яз хахамрин тӀвар галкӀурда – несилдилай несилдалди».

16Мусади вичиз Реббиди гьикӀ эмир авунатӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилизни акъудна.

17Кьвед лагьай йисан сад лагьай вацран сад лагьай юкъуз Алачух эцигнай. 18Мусади Алачух эцигна: ада пунар эцигна, даяхар акӀурна, абурал, турвакьралди галкӀурна, кьулар эцигна, 19Алачухдал винел патан къат чӀугуна, адан винел падни мад са къатуналди кӀевна – вичиз Реббиди эмир гайивал.

20Мусади Икьрар къачуна ва ам Икьрардин сандухда эцигна, Икьрардин сандухдик паяяр кукӀурна ва адал «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсах эцигна, 21Икьрардин сандух Алачухдиз гъана ва, перде куьрсарна, адалди Икьрардин сандух кӀевна, – вичиз Реббиди эмир гайивал.

22Гьалтунин Алачухдин кефер патан паюна Мусади пердедин вилик экӀягъан эцигна 23ва адан винел Реббидин вилик жедай фу[†] эцигна – Реббиди адаз эмир гайивал.

24Гьалтунин Алачухдин кьибледихъ галай паюна, экӀягъандин вилик Мусади чирагъган эцигна 25ва адахъ Реббидин вилик жедайвал чирагъар эцигна – адаз Реббиди эмир гайивал.

26Гьалтунин Алачухда, пердедин вилик ада къизилдин къурбанган эцигна 27ва ана хуш ни галай затӀарай[†] кана гум акъудна – адаз Реббиди эмир гайивал.

28Алачухдиз гьахьдай чкадикай ада перде куьрсарна. 29Гьалтунин Алачухдиз гьахьдай чкадин сивив ада кунугрин къурбанган эцигна ва ана кунуг авуна ва фан къурбанд[†] гана – адаз Реббиди эмир гайивал.

30Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин арада ада лат эцигна ва ам гъилер чуьхуьн къачудай целди ацӀурна. 31-32Мусади, Гьаруна ва адан рухвайри, абуруз Гьалтунин Алачухдик физ кӀан хьайила, я тушни къурбангандин патав физ кӀан хьайила, ана гъилер ва кӀвачер чуьхуьн къачузвай, – Реббиди Мусадиз эмир гайивал.

33Алачухдин ва къурбангандин элкъвена вири патарихъ ада гъен туькӀуьрна, гъенин варарни пердедалди кӀевна.


Реббидин баркалла

Куьтягьна Мусади кӀвалах вичин –
34ва цифеди Гьалтунин Алачух[†] кӀевна,
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади[†] Алачух ацӀурна[+].
35Мусадивай Гьалтунин Алачухдиз гьахьизни хьанач,
вучиз лагьайтӀа, Гьалтунин Алачух цифеди кьуна
ва вилериз аквадай Реббидин баркаллади Алачух ацӀурна.

36И циф Алачухдин винел хкаж хьайи чӀавуз, сейирда хьайи вири девирда Исраилдин рухваяр рекье гьатдай[+]. 37Циф хкаж тахьайтӀа, абур алай чкадилай юзадачир ва ам хкаж жедалди вилив хуьдай.

38Юкъуз Алачухдин винел Реббидин циф акъвазнаваз жедай, йифиз лагьайтӀа, и цифеда цӀай кудай. Имни вири исраилвийриз аквадай. Абуру сиягьат авур вири девирда датӀана гьа икӀ тир.

### Леви

#### Леви

Леви


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Гьахьун


Леви


Гьахьун

И ктабда асул гьисабдай яз чпи Аллагьдиз къуллугъзавай Левидин тухумдай тирбурун гзаф кьадар везифаяр ачухарзава, адан тӀварни гьа идахъ галаз алакъада ава.

Ина кхьенвай вакъиайри виче Аллагьди Синай дагъда Мусадин мецелай Халкьдиз Вичин эмирар ганвай «ЭкъечӀунин» тарих давамарзава. Ктабдин эвелда (1-10-кьилер) Аллагьдиз къуллугъзавайбуруз Аллагьдиз къурбандар авунин карда абурун везифаярни къалурунар гузва. Абурухъ гьар жуьредин манаяр хьунухь мумкин я: кьилди инсанри ва санлай вири халкьди Аллагьдилай разивал къалурунин лишан яз, Адалай чпив агакьайдан са пай Аллагьдив вахгузва, Адахъ галаз алакъаяр хуьзва ва я Адан вилик чпин гунагьар хиве кьазва.

Идалай кьулухъ (11-16-кьилер) михьиди чиркиндакай гьикӀ чара авуна кӀандатӀа къайдаяр къалурнава. Аллагьдин халкьди вичин михьивал хвена кӀанзава, ва им гьа жергедай яз жув тухунин гьар йикъан къайдайрин дережадайни аквазва, сифте нубатдай яз – недай затӀар хкягъунай. Чеб гьар садан хсуси хизандиз, жемятдихъ галаз авай рафтарвилиз ва майишат вилик тухуниз талукьарнавай гзаф кьадар къайдаяр ктабдин муькуь паюна ганва (17-27-кьилер). И къанунрин чӀехи пай къадим заманайрин рагъэкъечӀдай патан халкьарин къанунриз ухшар я, амма абурун бинеда Ихтиярар гъиле авай Аллагь-Халикьдин гъилик кваз уьмуьр тухунин вичин хушуналди хкянавай эрзиман ава. Гьа и ктабда Аллагьдин халкьдин къенепатан алакъайрин асул къайдадикай лагьанва: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь» (19:18).

#### 1


Къурбанд авунин къанунар


(1–7 кьилер)


Кунуг

1Реббиди[†] Мусадиз Гьалтунин Алачухдай[†] эверна ва Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин[†] рухваяр хабардар ая: „Квекай сада Реббидиз къурбанд ийизватӀа, къурбанд гьам карч алай ири гьайванрикай, гьамни карч алай куьлуь гьайванрикай ийиз жеда[+].

3Ада карч алай ири гьайвандин кунуг[†] ийизватӀа, и кар патал са рехнени квачир жунгав хкяна кӀанда. Ада, Ребби къурбанддилай рази жедайвал, жунгав Гьалтунин Алачухдин сивел акъвазаррай.

4Ада жунгавдин кьилел вичин гъилер эциграй[†]. Гьа чӀавуз, къурбанд ийизвай касдин гунагьрилай[†] гъил къахчудайвал, и къурбанддилай рази жеда.

5Жунгав Реббидин вилик тукӀурай, Гьарунан эвледрикай тир хахамри[†], къурбанддин иви[†] къачуна, Гьалтунин Алачухдин вилик квай къурбанган[†] – вири патарихъай адалди хъичинрай. 6Къурбанддилай хам алажна, жендекни пайи-паяр авуна кӀанда. 7Хахам Гьарунан эвледри къурбангандал цӀай авуна, аниз кӀарасар вегьирай. 8Абуру къурбанддин кӀусар, ва гьам пи, гьамни кьил галаз, къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 9Жунгавдин къенер ва кӀвачер чуьхвена кӀанда. Хахамди абур вири къурбангандал курай – гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

10Са ни ятӀани кунуг карч алай куьлуь гьайванрикай гьерерикай ва кьунарикай, ийиз хьайитӀа, ада гьер ва я кьун са рехнени квачирди къачуна кӀанда. 11Ва ам Реббидин вилик къурбангандин кефер патахъ тукӀурай, хахамрини къурбанган къурбанддин ивидалди вири патарихъай хъичинрай.

12Жендек, кьил атӀана ва пидикай михьна, пайи-паяр авуна кӀанда, ва хахамри абур вири къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 13Къурбанддин къенер ва кӀвачер це чуьхвена кӀанда. Ва хахамди къурбанд авун кьиле тухурай – вири ибур къурбангандал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

14Са ни ятӀани Реббидиз кунуг къушракай ийизватӀа, ада къурбанд авун патал лиф ва я тӀапӀас къачун лазим я[+]. 15Хахамди къуш къурбангандин патав гъана, адан гардан атӀана ва къурбангандал кун лазим я, иви лагьайтӀа къурбангандин цлал кужумна кӀанда. 16Жендекдикай шункӀ ана авай кьван тӀуьнни галаз галудрай ва ам вири къурбангандин рагъэкъечӀдай патахъ галай руьхъ ичӀирдай чкадал гадаррай. 17Лувар кьуна, къушран жендек винелай тӀимил къазунрай, амма ам кукӀвар тавурай. Ва хахамди ам къурбангандал, кузвай кӀарасрал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда[+].

#### 2


Фан къурбанд

1Са ни ятӀани Реббидиз фан къурбанд[†] ийизватӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьун лазим я. Ада гъуьрел зейтундин чӀем[†] иличрай, хъсан ни галай шкьакь кутурай ва[+] 2хахамрин, Гьарунан эвледрин, кьилив гъурай. Ва хахамди анай са гъапа авай чӀем квай гъуьр ва гьакӀни вири шкьакь къачурай, ва къурбангандал[†], къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, курай – имни Реббидиз кудай къурбанд, адаз хуш ни галай гум жеда[+]. 3Амай пай Гьаруназ ва адан эвледриз жеда: им паквилерин пак[†] затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я[+].

4Ви фан къурбанд хьра чранвайди ятӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьунухь лазим я: зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, я тушни зейтундин чӀем алтаднавай тӀили лаваш[+]. 5Ви фан къурбанд ягълавдал чранвайди ятӀа, ам зейтундин чӀем какадарнавай къуьлуьн гъуьруькай авунвай тӀили фу хьун лазим я[+]. 6Фу кукӀвара ва зейтундин чӀем илича. Им фан къурбанд я. 7Ви фан къурбанд тавада гьазурнаватӀа, ам зейтундин чӀемедал къуьлуьн гъуьруькай авунвайди хьунухь лазим я. 8ИкӀ гьазурнавай фан къурбанд Реббидиз гъваш ва ам хахамдив вахце, адани ам къурбангандин патав гъурай, 9къурбанддин са пай къурбанддин рикӀел хуьнин пай хьиз чара авурай ва ам къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда[+]. 10Амай пай Гьарунан ва адан эвледринди я: им паквилерин пак затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я.

11Ребби патал тир куь фан къурбандар гъвар квачиз гьазурнавайбур хьун лазим я. Я гъвар квай фу, я вирт Реббидиз кудай къурбанд яз кана жедач:[+] 12абур Реббидиз цӀийи бегьердилай къачунвай паяр яз гъиз жеда. Амма абур, Адаз хуш ни галай гум акъудун патал, къурбангандал кумир[+].

13Фан вири къурбандрик кьел кваз жедайвал ая. Ви фан къурбанддик ви Аллагьдихъ галаз хьанвай икьрардин кьел квачиз виже къведач! Гьар са фан къурбанддик кьел кутур[+].

14Реббидиз фан къурбанд сифте бегьердикай гъизватӀа, жегьил кьилерикай тир, цӀал чранвай къуьлуьн чӀахар гъваш[+]. 15Абурук зейтундин чӀемни кухтур ва винелай хъсан ни галай шкьакьни вегь. Им фан къурбанд я. 16Ва хахамди и къурбанддин рикӀел хуьнин пай курай – Реббидиз кудай къурбанд яз чӀем квай тваррин са пай ва вири шкьакь[+].

#### 3


Суварин къурбанд

1Са ни ятӀани суварин къурбанд[†] карч алай ири гьайвандикай – жунгавдикай ва я каликай, ийизватӀа, ада, рехнеяр квачир гьайван къачуна, ам Реббидин вилик эциграй[+]. 2Ада къурбанддин кьилел гъилер эциграй[†] ва и къурбанддин мал Гьалтунин Алачухдин[†] вилик тукӀурай, ва Гьарунан эвледар тир хахамри къурбанган[†] вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 3Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз къенерин винел алай пи ва патарив гвай вири пи, 4кьве дуркӀунни ва ятуррин патавай абурал алай пи, ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Ва Гьарунан эвледри абур вири къурбангандал курай – вич кузвай кӀарасрал алай кунугдихъ[†] галаз санал, – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда[+].

6Ва са ни ятӀани Реббидиз суварин къурбанд карч алай куьлуь гьайванрикай – диши ва я эркек, ийизватӀа, ада рехнеяр квачир гьайванрикай гъурай. 7Ада гьер къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик эциграй, 8адан кьилел гъилер эцигна ва и къурбанд Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинрай. 9Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз пи вахкун герек я: тум вири санлай, лап гьа кьачахъандилай атӀана кӀанда, къенерал алай вири пи ва патарив гвай вири пи, 10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай хел. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 11Хахамди ибур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет я[+].

12Са ни ятӀани кьун къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик гъурай, 13адан кьилел гъилер эцигна, ам Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри къурбанган вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 14-15Реббидиз кудай къурбанд яз къенерал алай пи ва патарив гвай вири пи, кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 16Хахамди абур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет ва Адаз хуш ни галай гум я. Вири пи Реббидинди я[+]. 17Ингье квез даиман къалурнавай къайда – ам, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, несилдилай несилдалди кьиле твах: я пи, я иви немир“»[+].

#### 4


Гунагьдай къурбанд

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Са ни ятӀани, чпиз чин тийиз, Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, тавуна кӀандай хьтин са кӀвалах авуртӀа, ингье вуч авун лазим ятӀа[+].

3Кьилин хахамди са гунагь авуртӀа ва адан тахсир вири халкьдал аватайтӀа, хахамди вичи авунвай тахсиркарвиляй, гунагьрикай михьи хьун яз, Реббидиз рехнеяр квачир са жунгав къурбанд авурай. 4Ада жунгав гъана Гьалтунин Алачухдин[†] сивел, Реббидин вилик акъвазаррай, жунгавдин кьилел гъилер эцигна[†], ам Реббидин вилик тукӀурай. 5Кьилин хахамди жунгавдин ивидикай къачуна, Гьалтунин Алачухдик тухурай, 6тӀуб ивидик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик, ибадатханадин перде галайвал хъичинрай. 7Ада гьакӀ Гьалтунин Алачухда авай, Реббидин вилик эцигнавай, хуш ни галай затӀарай[†] гум акъудун патал гъилик ийидай къурбангандин[†] крчарални иви алтадрай, амукьай ивини Алачухдиз гьахьдай чкадин патав гвай кунугрин[†] къурбангандин кӀаник экъичрай[+]. 8Гунагьдай къурбанддин[†] жунгавдал алай кьван вири пи хкудун лазим я: къенерал алай пи ва къваларив гвай вири пи, 9-10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай хьиз алай пи ва гьакӀни лекьинал алай хел суварин къурбанд[†] ийизвай жунгавдин хьиз. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. Ва хахамди вири абур кунугрин къурбангандал курай. 11Жунгавдин хам ва вири адан як, кьилихъ, кӀвачерихъ, къенерихъ ва ратара авай чиркерихъ галаз санал, –[+] 12жунгавдикай вуч амукьнаватӀани – кундилай алудна, руьхъ гадарзавай михьи[†] са чкадал гъана ва гьанал кӀарасрик цӀай кутуна кана кӀанда. Ибур вири руьхъ гадардай чкадал кун лазим я.

13Исраилдин вири элди, чпиз чин тийиз, са чӀуру кар авуртӀа ва идаз фикир тагайтӀа, абуру Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва тахсир вири жемятдал аватайтӀа,[+] 14ва абурун чӀуру крар раиж хьайитӀа, жемятди гунагьдай къурбанд яз са жунгав гъурай, ам Гьалтунин Алачухдин вилик акъвазаррай. 15Элдин агъсакъалри Реббидин вилик жунгавдин кьилел чпин гъилер эциграй ва ам Реббидин вилик тукӀурай. 16Кьилин хахамди жунгавдин иви Гьалтунин Алачухдик гъурай, 17тӀуб ивидик кягърай ва Реббидин вилик, перде галайвал адалди ирид гъилера хъичинрай[+]. 18Ада иви Гьалтунин Алачухда Реббидин вилик квай къурбангандин крчарал алтадрай, ивидикай амукьайдини Алачухдин вилик квай кунугрин къурбангандин кӀаник экъичрай. 19Жунгавдин къеняй вири пи акъудна ва ам къурбангандал кана кӀанда. 20Гунагьдай къурбанд ийизвай жунгавдихъ галаз вуч авун лазим ятӀа, гьа жуьреда вири кьилиз акъудна кӀанда. Гьа икӀ хахамди абурун винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва абурулай гъил къахчуда. 21Жунгавдин жендек лагьайтӀа, кундин сергьятрай акъудна, гьа сад лагьайди хьиз, кана кӀанда. Им вири жемятдин гунагьдай къурбанд я.

22Регьберди са чӀуру кар авуртӀа – ада, чпиз чин тийиз, Реббидин, вичин Аллагьдин, къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва адал гунагь аватайтӀа, 23ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са кьун къурбанд авурай. 24Ада кьунан кьилел гъилер эцигна, ам Реббидин вилик кунугар авун патал чара авунвай чкадал тукӀурай. Им гунагьдай къурбанд я. 25Хахамди а къурбанддин ивидик тӀуб кяна, кунугрин къурбангандин крчарал иви алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 26Вири пи лагьайтӀа, суварин къурбанддин пи хьиз, къурбангандал кана кӀанда. Гьа идалди хахамди адан винел, ам гунагьдикай михьивилиз акъудун яз, гъил къахчунин адет кьиле тухуда, – ва регьбердилай гъил къахчуда.

27Жергедин ксарикай сада, чпиз чин тийиз, са чӀуру кӀвалахдиз рехъ гайитӀа – ада Реббидин къадагъайрикай сад чӀурна ва адал гунагь атайтӀа,[+] 28ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са цӀегь къурбанд авурай. 29Ада гунагьдай къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугар патал чара авунвай чкадал тукӀурай. 30Хахамди ивидик кяна кунугрин къурбангандин крчарал ам алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 31Вири пини, суварин къурбанддин къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди пи къурбангандал курай. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда[+].

32А касди гунагьдай къурбанд хперин суьруьдикай къачуз хьайитӀа, рехне квачир диши кӀел гъурай. 33Ада къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугрин къурбангандал тукӀурай. 34Хахамди ивидик тӀуб кяна, ам кунугрин къурбангандин крчарал алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 35Вири пини, суварин къурбанд авунвай гьерен къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди вири пи Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал курай.

Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда.

#### 5

1Инсандик агъадихъ къалурнавай са чӀуру кӀвалахдин гунагь акатнаватӀа:

– ада са агьвалатдин шагьид хьана, са вуч ятӀани акуна, я тушни агьвалатдикай са вуч ятӀани чиз, амма, агьвалатдин шагьидриз лянет авунин къурхудалди дуванханадиз эверзавайди ван хьана, за затӀни ахъай тавуна гунагь кар авуна;
2– ам са гьихьтин ятӀани чиркин шейиник, чиркин гьайвандин лешиник, ва я чиркин малдин лешиник, ва я хур галчӀурдай чиркин гьайванрин лешерик хкӀуна ва и кӀвалахдиз фикир ганач, амма чиркин хьанва;[+]
3– ам чиркин инсандик ва я инсандин гьар гьихьтин хьайитӀани нежесрик хкӀуна ва сифтедай и кар фагьумнач, амма ахпа гъавурда акьуна;[+]
4– ада, кӀандатӀа ам хъсан, кӀандатӀа пис са кар авун патал фагьум тавур, инсанри кьадай хьтин кьинерикай са фагьумни галачир кьин кьуна ва сифтедай им вуч ятӀа гъавурда авачир, амма гуьгъуьнай гъавурда акьуна.

5Гьа икӀ, инсан и чӀуру крарикай сад авуналди тахсир хьанатӀа, ада вичи авунвай гунагь хиве кьурай, 6авур чӀуру кӀвалах эвез хъувун патал Реббидиз къурбанд авурай – суьруьдай хеб ва я цӀегь. ИкӀ хахамди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, ам гунагьдикай михьи хъийида. 7Адавай хеб къурбанд ийиз жезвачтӀа, вичин гунагьдилай гъил къахчун яз, Реббидиз кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг патал[+]. 8Ада абур хахамдиз гъурай, адани сифте гунагьдай къурбанд тир къуш къачуна, кьил галуд тавуна адан гардан атӀурай, 9ва и гунагьдай къурбанддин ивидикай къурбангандин къвалал стӀалар хъичинрай; амай иви къурбангандин кӀаник шутӀкьунна кӀанда. Им гунагьдай къурбанд я. 10Кьвед лагьай къушракай къайда тирвал кунуг авуна кӀанда. Гьа икӀ хахамди, ада авунвай гунагьдикай михьи хъувун яз, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда.

11Амма адавай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къурбанд тежез хьайитӀа, вичи авунвай чӀуру кардай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьр гъурай – гунагьдай къурбанд яз. Ада гъуьруьк зейтундин чӀем[†] кутун тавурай ва адан винелай хъсан ни галай шкьакь вегьин тавурай, вучиз лагьайтӀа им гунагьдай къурбанд я[+]. 12Ада вичин къурбанд хахамдиз гъурай, адани къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, са гъаб гъуьр къачуна, и гъуьр Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал, гьабурун винел къурбангандал курай. Им гунагьдай къурбанд я.

13Гьа икӀ хахамди, ада авунвай винидихъ лагьай гунагьрилай гъил къахчун яз, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда. Амай гъуьр, фан къурбанд[†] адаз гьикӀ жедатӀа, хахамдиз жеда“»[+].


Тахсир хиве кьунин къурбанд

14Реббиди Мусадиз лагьана: 15«Сада тахсир хьана, Реббидин пак затӀарихъ галаз кьан тийизвай, чпиз чин тийиз, чӀуру кӀвалах авуртӀа, ада эвез хъувун яз, Реббидиз рехне квачир са гьер гъурай, адан къимет, тахсир хиве кьунин къурбанд[†] яз, ибадатханадин шекъелрин гимишдалди тайинарнавайди хьурай[+]. 16Ада пак затӀариз гайи зарар эвез хъувурай ва идалай гъейри вадай са пай алава хъувурай ва ам вири хахамдив вахкурай. Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд тир гьер къачуна, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай ва и касдилай гъил къахчуда[+].

17Сада гунагь кар авуртӀа, вичиз чин тийиз Реббидин къадагъайрикай сад чӀур авуртӀа, ва адак гунагь акатайтӀа, ам тахсиркар я ва адаз жаза къвезва, 18ада рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьер гъана тахсир хиве кьунин къурбанд яз хахамдив вахкурай. Хахамди вичиз чин тийиз чӀуру кӀвалах авур а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва а касдилай гъил къахчуда. 19Им тахсир хиве кьунин къурбанд я: инсан Реббидин вилик тахсиркар хьана».

#### 6

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Инсанди Реббидиз акси яз тахсиркарвал авунватӀа: адав хуьн патал ва я адан жавабдарвиле са шей вуганвайди, ва я чуьнуьхнавайди инкар авуртӀа, ва я жувандавай кичӀерар гуналди са затӀ къакъудайтӀа,[+] 3ва я мукьвадавай квахьай затӀ жагъана, хиве кьан тийиз хьайитӀа – инсанри ийидай, и гунагьрикай садаз рехъ гайитӀа, ва ам тапан кьин кьуналди мадни артухарайтӀа, – 4ихьтин кар авурда ва вичик гунагь акатайда, сифте вичи чуьнуьхайди ва я къакъудайди, ва я адал хуьн патал тапшурайди ва вахкун тавурди, ва я са нивай ятӀани квахьна вичиз жагъайди элкъуьрна вахкурай; 5ада вичин тапан кьин кьунвай вири затӀар элкъуьрна вахкурай. Ганвай зарар эхирдалди эвез хъувурай ва вадай са пай винелни эхциграй. Вири и шейэр ада иесидив тахсир хиве кьунин къурбанд гудай юкъуз вахкун лазим я[+]. 6Ва тахсир хиве кьунин къурбанд яз ада Реббидиз рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьерни гъана хахамдив вахкурай. 7Хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва и кас тахсиркар авур чӀуру кӀвалахрилай гъил къахчуда».


Кунугдинни фан къурбанддин алава къайдаяр

8Реббиди Мусадиз лагьана: 9«Гьаруназ ва адан рухвайриз эмир ая: „Ингье кунугдин къанун. Кунуг[†] ам цӀув вугай чкадал аламукьна кӀанда, – къурбангандал[†] – йифди, экв жедалди; къурбангандал цӀай куз хьана кӀанда[+]. 10Хахамди, беден кӀевдай кушдин партал ва кушдин шалвар алукӀна, кунугдилай кьулухъ къурбангандал аламукьдай руьхъ кӀватӀрай, ва ам къурбангандин патав ичӀиррай[+]. 11Ахпа парталар дегишна, руьхъ кундин сергьятрилай анихъ, михьи са чкадал акъудрай[+]. 12Къурбангандал цӀай курай ва туьхуьн тавурай. Хахамди адак гьар пакамахъ кӀарасар кухтурай, кунуг экӀягърай, ва адан винел суварин къурбандрин[†] пи курай. 13Къурбангандал алай цӀай датӀана, хкахь тавуна кун лазим я.

14Ингье фан къурбанддин[†] къанун. Гьарунан эвледри ам къурбангандин патав Реббидин вилик эцигун лазим я[+]. 15Къурбанддикай зейтундин чӀем[†] квай гъуьруьн са гъаб къачуна, ва гьакӀни вири шкьакь, ва къурбангандал къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз кана кӀанда – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. 16Амай пай Гьарунани адан рухвайри тӀуьрай. Фан къурбанд тӀили фу хьиз Гьалтунин Алачухдин[†] гъене пак тир чкадал[†] тӀуьна кӀанда. 17Ам гъвар кутуна гьазурна виже къведач. Заз кузвай къурбандрин и пай За Гьаруназни адан рухвайриз гузва. И пай гьам гунагьдай ийизвай, гьамни тахсир хиве кьунин къурбандрин[†] паквилерин паквал хьиз я[+]. 18Гьарунан эвледрин жергейрай тир вири итимривай ам нез жеда; эбеди яз, ам несилдилай несилдалди Реббидиз кудай къурбандрикай абурун пай я. Адак хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда“»[+].

19Реббиди Мусадиз лагьана: 20«Гьарунани адан рухвайри чпивай чӀем гуьцӀай сифте йикъуз Реббидиз цӀудай са пай къуьлуьн гъуьруькай тир фан вахт-вахтунда ийидай къурбанд гана кӀанда – са пай пакамахъ ва са пайни нянихъ. 21Ихьтин фу зейтундин чӀем кутуна, ягълавдал авуна кӀанда. Куьне гъизвай и фу хъсандиз ишиннавай тинидикай хьун лазим я; ам куьткуьна. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда[+]. 22Гьа икӀ Гьарунан эвледрикай тир, вичи Гьарунан кар давамарзавай гьар са хахамди авурай. Ихьтин фу Ребби патал эбеди яз пай авайди ва ам вири санлай кудайди я[+]. 23Хахамди ийизвай фан гьар са къурбанд вири санлай кудай къурбанд хьунухь лазим я, ам тӀуьна жедач».


Гунагьдайни тахсир хиве кьунинни суварин къурбанддин алава къайдаяр

24Реббиди Мусадиз лагьана:

25«Гьаруназни адан рухвайриз хабар це: „Ингье гунагьдай къурбанддин[†] къанун. Гунагьдай къурбанд Реббидин вилик, кунуг[†] тукӀвадай чкадал тукӀун лазим я. Им паквилерин пак затӀ я[+]. 26Гунагьдай къурбанд ийизвай хахамди ам тӀуьн лазим я: ам пак чкадал, Гьалтунин Алачухдин[†] гъене тӀуьна кӀанда. 27И якӀук хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда. Къурбанддин иви парталрал авахьайтӀа, парталдин ивидай хьайи чка пак чкадал чуьхвена кӀанда. 28Ихьтин къурбанддин як ргай чепедин къаб хана кӀанда: ам буьруьнждин къапуна рганатӀа, и къаб гуьцӀиз михьна ва яд экъуьрна кӀанда[+]. 29Хахамрин тухумдин вири итимривай ихьтин къурбанд нез жеда: ам паквилерин пак затӀ я. 30Амма вичин иви пак чкада гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Гьалтунин Алачухдик гъайи къурбанддин як тӀуьна жедач; ам кана кӀанда“[+].

#### 7

1Ингье тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авунин къанун. Им паквилерин пак затӀ я[+]. 2Тахсир хиве кьунин къурбандни гьа кунуг[†] тукӀвадай чкадал тукӀвада. Къурбанган[†] вири патарихъай ивидалди хъичинна 3ва къурбангандин винел вири пи эцигна кӀанда: гьерен тум ва къенен пи, 4гьакӀни кьве дуркӀунни ва абурал алай, ятуррин патав гвай пи ва чӀулав лекьинин кӀвенкӀв. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Хахамди ибур вири къурбангандал Реббидиз кудай къурбанд яз кун лазим я. Им тахсир хиве кьунин къурбанд я. 6Хахамрин тухумдин вири итимривай и як нез жеда. Ам пак чкадал тӀуьн лазим я. Им паквилерин пак затӀ я.

7Гьам тахсир хиве кьунин, гьамни гунагьдай къурбанд патал къанун сад хьтинди я: къурбанд вичи гъил къахчунин серенжем кьиле тухузвай хахамдинди я[+].

8Кьилдин касдин патахъай кунуг авур хахамди ада къурбанд авур гьайвандин хам вичиз къахчуда.

9Хьра чранвай, тавада ва я ягълавда гьазурнавай фан къурбанд[†] ам кьиле тухвай хахамдиз жеда[+]. 10Амай фан къурбандар, зейтундин чӀем[†] какадарнавай, я тушни кьуру, Гьарунан эвледриз гьа сад хьиз талукь я[+].

11Ингье инсанди Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин[†] къанун[+].

12Ам шукур яз ийизватӀа, и къурбанддик зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, чӀем алтаднавай тӀили лаваш ва къуьлуьн гъуьруьн хъсандиз ишиннавай тинидикай авунвай, чӀем какадарнавай кьелечӀ фу хьана кӀанда[+]. 13И, вичик гъвар квай лавашни кухтунвай, садакьа шукур ийизвай суварин къурбанддихъ галаз санал хьана кӀанда. 14Гьар жуьредин са фу Реббидиз къурбанд авун патал къачуда; им вичи суварин къурбанддин винел ивидин стӀалар хъичинунин серенжем кьиле тухвай хахамдин пай я.

15Шукур малумарзавай суварин къурбанддин як гьа юкъуз тӀуьна куьтягьарун лазим я – пакамалди гьич са кӀусни туна виже къведач[+].

16Вяд ва я гуьгьуьлалди ийизвай суварин къурбанд кьиле тухудайла, ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, амукьайди – къведай юкъуз[+]. 17Пуд лагьай юкъуз амукьай як кана кӀанда. 18Суварин къурбанддин як пуд лагьай юкъузни нез хьайитӀа, и къурбанд турус жедач, ам гъайи касдин патай кьабулдач. Им чӀур хьанвай як я, ва ни ам тӀуьнатӀа, гьадаз гунагь жеда.

19Са гьихьтин ятӀани чиркин затӀунихъ галукьай як тӀуьна виже къведач; ам кана кӀанда. Вич михьи гьар садаз як недай ихтияр ава. 20Ни вич чиркин яз, Реббидиз гузвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда[+]. 21Ни са гьихьтин ятӀани чиркин затӀуник хукӀурайтӀа, кӀандатӀа ам инсандин нежесар хьуй, я тушни чиркин гьайван, я тушни чан алай мурдар затӀ, ахпани Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда».


Пи ва иви тӀуьн къадагъа авун

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Калерин, хперин ва цӀегьерин пи немир[+]. 24Гиликьай ва я вагьши гьайванри кукӀварай гьайванрин пи гьар жуьредин игьтияжра гъилик ая, амма тӀуьн патал ваъ[+]. 25Ни Ребби патал кудай ихтияр авай гьайванрин пи незватӀа, гьам вичин халкьдикай хкудна гадарда. 26Куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, гьайванрин ва къушарин иви тӀуьн патал гъилик ийимир[+]. 27Ни иви тӀуьн патал гъилик ийизватӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда“».


Хахамдин пай

28Реббиди Мусадиз лагьана: 29«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Реббидиз суварин къурбанд[†] ийизвайда адан са чӀук Реббидив вахкурай. 30Вичин гъилералди ада вичин Реббидиз кудай къурбанд гъун лазим я: гьайвандин пи ва хуру вахкурай – и хуру Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна эцигдайвал. 31Хахамди пи къурбангандал[†] курай, хуру лагьайтӀа, Гьаруназ ва адан эвледриз жеда[+]. 32Куь суварин къурбандрин эрчӀи ятур пай яз хахамдив вахце. 33ЭрчӀи ятур – Гьарунан эвледрикай къурбангандал суварин къурбанддин иви хъичинзавайди ва пи кузвайди вуж ятӀа, гьадан пай я. 34Вучиз лагьайтӀа За Исраилдин рухвайривай, абурун суварин къурбандрикай зурзурай хур ва хкажай ятур къачузва ва хахам Гьаруназ ва адан эвледриз гузва. Им абуруз Исраилдин рухвайрин патай къвезвай даим пай я. 35Ихьтин, Реббидиз кудай къурбандрикай пай, Гьаруназ ва адан рухвайриз чеб Реббидин хахамар яз хкягъай йикъалай къвезва. 36Реббиди абурувай чӀем гуьцӀайла, Ада Исраилдин рухвайри хахамрив им вахкун эмир авуна – асирдилай асирдалди, несилдилай несилдалди“».

37Им кунугрин[†] ва гьакӀни фан, гунагьдай ийизвай, тахсир хиве кьунин, паквилиз акъудзавай суварин къурбандрин къанун я. 38Вири ибурун гьакъиндай Реббиди Мусадиз Синай[†] дагъда эмир гана – Исраилдин рухвайриз Реббидиз къурбандар авунин гьакъиндай эмир авур юкъуз, – Синайдин кьурумда.

#### 8


Синай дагъдин патав къурбандар авун


(8–10 кьилер)


Гьарунни адан рухваяр паквилиз акъудун

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр эверна гъваш; алукӀдай парталар ва гуьцӀдай чӀем, гунагьдай къурбанд[†] патал жунгав, кьве гьер ва са зимбилда авай тӀили фу къачу. 3Вири эл Гьалтунин Алачухдин[†] сивел кӀватӀа».

4Мусади Реббиди вичиз эмир гайивал авуна. Эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀ хьайила, 5Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч авун эмир авунатӀа».

6Ада Гьарунни адан рухваяр вилик гъана акъвазарна, абур чуьхвена, 7Гьарунал перем алукӀна, адан юкьва чӀул туна, адал абани чухва алукӀна, ам чухвадин чӀулуналди алчукна кутӀунна. 8Ада Гьарунал хуруган алукӀна, хуруганда уримни туммим[†] эцигна,[+] 9Гьарунан кьилизни сирих яна. Сирихдин вилик патал Мусади, Реббиди вичиз эмир гайивал, къизилдин кьелечӀ кӀус, пак тир таж, алкӀурна[+].

10Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна ва, Алачухдивай ва ана авай кьван вири шейэривай гуьцӀуналди, ам паквилиз акъудна[+]. 11Ирид гъилера къурбанган[†] чӀемедалди хъичинна, адаз ва адахъ галай вири затӀариз, латаз ва адан кӀаник кутадай затӀуниз чӀем яна, Мусади абур паквилиз акъудна. 12ГуьцӀдай чӀем Гьарунан кьилел илична, Мусади адавай гуьцӀна ва паквилиз акъудна[+]. 13Ахпа ада Гьарунан рухваяр вилик акъудна, ва Реббиди вичиз эмир гайивал, абурал перемар алукӀна, абурун юкьва чӀулар туна ва абурун кьилер яйлухралди кутӀунна.

14Ахпа ада гунагьдай къурбанд тир жунгав акъвазарна. Гьаруна ва адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эцигна[†]. 15Жунгав тукӀуна. Мусади тӀуб ивидик кяна ва ам, къурбанган паквилиз акъудун патал, къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада адан бинедив экъична. Гьа икӀ ада, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, къурбанган паквилиз акъудна[+]. 16Жунгавдин къенерал алай кьван вири пи, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини галаз кьве дуркӀун къачуна Мусади къурбангандал кана,[+] 17жунгавдин амай паяр, хам, як ва ратара авай чиркер, ада, Реббиди эмир гайивал, кундилай къерехда цӀай яна кана[+].

18Ахпа кунугдин[†] гьер акъудна. Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эцигна, 19ва гьер тукӀуна. Мусади къурбангандин вири патарихъ иви хъичинна. 20Гьерен жендек алажна куьлуь авуна, ва Мусади кьил, жендекдин паяр ва пи кана. 21Къенерни гьерен кӀвачер чуьхвена ва Мусади са затӀни тун тавуна, гьер къурбангандал кана. Им, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кунуг, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир[+].

22Ахпа кьвед лагьай гьер вилик акъудна – паквилиз акъудзавай къурбанд. Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эцигна 23ва гьер тукӀуна. Мусади адан ивидикай къачуна ва Гьарунан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна[+]. 24Ахпа Гьарунан рухваяр вилик акъудна ва Мусади абурун гьар садан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай иви гуьцӀна – ва къурбангандин вири патарихъай амукьай иви хъичинна. 25Ахпа ада пи, тум, къенерин макь, лекьинин паталай экъечӀнавай пай, пини кваз кьве дуркӀунни ва гьерен эрчӀи ятур къачуна. 26Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай Мусади тӀили лаваш, зейтундин чӀем[†] янавай лаваш ва хъукъвай фу къачуна, абур вири пидал ва гьерен эрчӀи ятурдал эцигна. 27Вири ибур, Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал эцигнаваз, Мусади Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. 28Ахпа Мусади Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал алай вири затӀар къачуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал кана. Им паквилиз акъудзавай къурбанд, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир. 29Гьерен хур къачуна, Мусади ам Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. Им, Реббиди адаз эмир гайивал, паквилиз акъудзавай къурбанддикай Мусадин пай тир.

30Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна, къурбангандилай иви къачуна ва Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар хъичинна. Гьа икӀ ада Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар паквилиз акъудна.

31Мусади Гьаруназ ва адан рухвайриз лагьана: «И як Гьалтунин Алачухдин сивел ругуг ва ам гьанал паквилиз акъудзавай къурбанддин зимбилда авай фахъ галаз неъ – За „Им Гьарунани адан рухвайри тӀуьн лазим я“ лугьуз, эмир гайивал. 32ЯкӀукайни факай амукьайди куг. 33Гьалтунин Алачухдин сивелай ирид юкъуз элячӀмир – куьн паквилиз акъудун куьтягь жедалди. ИкӀ ирид юкъуз давам хьун лазим я. 34Къе авур кӀвалахар Реббиди, квелай гъил къахчун патал, виликамаз къалурнавайди тир. 35Ирид юкъуз, Реббидиз куь къуллугъ авуналди, Гьалтунин Алачухдин сивел акъваз, юкъузни, йифизни, гьа икӀ хьайитӀа куьн рекьидач. Заз гьа икӀ эмир авунвай».

36Гьарунани адан рухвайри Реббиди Мусадин мецелай чпиз эмир авурвал вири кьилиз акъудна.

#### 9


Хахамри къуллугъ гатӀунун

1Муьжуьд лагьай юкъуз Мусади Гьаруназни рухвайриз ва Исраилдин агъсакъалриз эверна 2ва Гьаруназ лагьана: «Гунагьдай къурбанд[†] патал са эркек дана ва кунуг[†] патал са гьер гъваш; кьведни рехне квачирбур хьана кӀанда. Абур Реббидин вилик акъвазара. 3Исраилдин рухвайриз абуру гунагьдай къурбанд патал кьун, кунуг патални йис хьанвай, рехне квачир данани кӀел гъун патал эмир це. 4Мадни чпихъ галаз Реббидин вилик суварин къурбанд[†] патал са жунгав ва са гьер ва гьакӀни чӀем какадарнавай фан къурбанд[†] къачурай. Къе куь вилик Ребби акъвазда эхир!»

5Исраилдин рухвайри Мусади эмир гайи кьван вири шейэр Гьалтунин Алачухдин[†] патав гъана; вири эл атана Реббидин вилик акъвазна. 6Мусади лагьана: «Куь вилик Реббидин баркалла[†] пайда хьун патал ингье квез Реббиди вуч авун эмир ганватӀа».

7Гьаруназ лагьайтӀа, Мусади икӀ лагьана: «Къурбангандин[†] патав алад ва гьам жувалай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем патал жуван гунагьдай къурбанд ва жуван кунуг ая. Ахпа, гъил къахчунин серенжем яз, Реббиди эмир гайивал, халкьдин патай къурбанд ая».

8Гьаруна къурбангандин патав фена, вичелай ийизвай гунагьдай къурбанд яз, дана тукӀуна. 9Рухвайри адан вилик данадин иви гъана, ада адак тӀуб кяна ва къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада къурбангандин кӀаник экъична. 10Гунагьдай къурбанддин пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв ада, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, къурбангандал кана, 11данадин хамни як лагьайтӀа, кундилай анихъ кана[+].

12Ахпа Гьаруна кунуг тукӀуна; рухвайри къурбанддин иви адан патав гъана, ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 13Рухвайри Гьарунав къурбанддин пайи-паяр авунвай жендек ва адан кьил вугана, ва ада ибур вири къурбангандал кана. 14Къурбанддин къенер ва кӀвачер чуьхвена, ада абур кунугдин винел къурбангандал кана. 15Ахпа ада халкьди гъанвай гьайванарни садакьаяр къурбанд авуна. Ада кьун кьуна – халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд – ва гьа идалай вилик авурвал гъил къахчун патал ам тукӀуна.

16Ахпа ада кунуг-гьайван акъудна ва ам къайда тирвал къурбанд авуна. 17Ахпа ада фан къурбанддикай са чӀук къачуна ва ам пакаман кунугдиз алава яз, къурбангандал кана. 18Гьаруна гьакӀ халкьдин патай суварин къурбанд яз жунгав ва са гьерни тукӀуна. Рухвайри адан патав къурбандрин иви гъана ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 19Абуру жунгавдин ва гьерен пи – тум, къенерал алай пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв – 20ва пи гьайванрин хурун паярин винел эцигна. Пи Гьаруна къурбангандал кана, 21гьайванрин хурар ва эрчӀи патан ятурар, Мусади эмир гайивал, Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна.

22Гьаруна гъилер ахъайна халкьдал туькӀуьрна ва инсанриз хийир-дуьа[†] авуна. Гунагьдай ийизвай, кунугдин ва суварин къурбандар авуна, ам агъуз эвичӀна.

23Мусани Гьарун Гьалтунин Алачухдик фена ва, анай экъечӀна, халкьдиз хийир-дуьа авуна. Ва вири халкьдиз Реббидин баркалла пайда хьана[+]. 24Реббидилай атай цӀу къурбангандал алай кунуг ва пи кужумна. Им акурла, вири халкьдай еке шадвилин гьарай акъатна ва абуру пел чилиз яна.

#### 10


Надабанни Абигьудан кьиникь

1Гьарунан рухваяр тир Надабани Абигьуда гум гудай чпин алатар къачуна ва абура жуьгьенар ва хуш ни галай затӀар[†] эцигна ва, Реббиди чпиз икӀ авун эмир авунвачиртӀани, Адан вилик ихтияр таганвай цӀай гъана[+]. 2Реббидин патай тир цӀай атана ва абур кана – абур Реббидин вилик кьена[+]. 3И чӀавуз Мусади Гьаруназ лагьана: «Ингье гьа идакай тир Реббиди лагьайди:

„За Жуван мукьув авунвайбуруз Жуван паквал къалурда,
вири халкьдин вилик Жуван Баркалла[†] малумарда“».

Гьарун кисна[+].

4Мусади Гьарунан ими Узиялан рухваяр тир Мишаилазни Элцафаназ эверна ва абуруз лагьана: «Инал ша. Куь мукьвайрин беденар пак чкадилай къачуна, кундилай анихъ алуд»[+].

5Абурни атана, абурун парталрилай кьуна, Мусади лагьайвал, кундилай анихъ алудна. 6И чӀавуз Мусади Гьаруназ ва адан рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «ЧӀарар чукӀурмир, квел алай парталар къазунмир, тахьайтӀа куьн рекьида ва вири эл Аллагьдин хъилек акатда. Амма куь стхаяр, яни Исраилдин вири рухваяр, Реббиди кьиле тухвай и кунихъ шехьрай[+]. 7Амма, куьн текьин патал, куьн Гьалтунин Алачухдин[†] сивелай яргъал элячӀмир, квел алайди Реббидин патай агакьнавай гуьцӀдай чӀем я эхир». Абурни Мусадин чӀалаз килигна[+].


Хахамрин везифаяр

8Реббиди Гьаруназ лагьана: 9«Я вуна, я ви эвледри Гьалтунин Алачухдик[†] къведай чӀавуз чехирни буза хъвана жедач, тахьайтӀа куьн рекьида. Им квез даиман къалурнавай къайда я, вири несилар патал. 10Куьн пакди напакдакай ва чиркиндакай михьиди чара авуниз[+] 11ва Исраилдин рухвайриз Реббиди абуруз Мусадин мецелай ганвай къайдаяр чируниз мажбур я эхир».

12Мусади Гьаруназ ва адан амай рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «Реббидиз кудай къурбанддикай амай фан къурбанддикай[†] къачу ва адакай тӀили фу гьазурна ам къурбангандин[†] патав неъ. И къурбанд паквилерин паквал я. 13Ам пак тир чкадал[†] неъ. Реббидиз кудай къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. Заз гьа ихьтин эмир авунва[+].

14Къурбанд ийизвай гьайвандин зурзурзавай хур ва хкажзавай ятур вавай ва ви рухвайривайни рушаривай са михьи чкадал туьртӀа жеда. Исраилдин рухвайри ийизвай суварин вири къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. 15Абуру Реббидиз кудай къурбанддин пидихъ галаз санал хкажай ятур ва зурзурай хур, вуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурун патал, вахкун лазим я. Им, Реббиди эмир гайивал, асирдилай асирдалди ваз ва ви эвледриз акъуднавай пай я».

16Мусади гунагьдай къурбанд[†] тир кьун гьиниз фена лугьуз хабарар кьуна. КилигайтӀа, адаз цӀай яна канвай. Мусадиз Гьарунан амай рухваяр тир Элазаракай ва Итамаракай хъел атана ва абуруз лагьана:[+] 17«Куьне гунагьдай къурбанддин як са пак чкадал вучиз тӀуьнач? Ам паквилерин паквал я эхир; ам куьне Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухун ва идакди элдилай тахсирар алудун патал квез ганвайди я! 18Нагагь и къурбанддин иви пак чкадиз гъанвачиртӀа, куьне, гьа за квез эмир авурвал, къурбанд пак тир чкадал тӀуьна кӀандай»[+].

19Гьаруна Мусадиз лагьана: «Къе зи рухвайри Реббидиз гунагьдай къурбанд ва кунуг[†] авуна, ахпани чав гьа чи кьилел атайди агакьна. Чна къе гунагьдай къурбанддин як тӀуьнайтӀа, Реббиди и кӀвалах хъсан яз гьисабдайни?» 20Мусади и гафариз яб гана ва рази хьана.

#### 11


Михьивал хуьнин къайдаяр


(11–15 кьилер)


Гьалал ва гьарам недай затӀар


(Киххьей къанун 14:3-21)

1[•]Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Ингье, квевай нез жедай гьайванар.

Чилел алай кьван ири гьайванрикай[+] 3квевай кьвечхел кикер алай ва гирнагъдай вири гьайванар нез жеда. 4Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай деве немир, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 5япатӀ-къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 6къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма кьвечхел кикер адаз авач, ва ам куьн патал гьарам я 7ва вак, ам кек алай гьайван ятӀани, адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийизвач, ва ам куьн патал гьарам я. 8Як абурун немир, лешерик абурун хкӀамир; абур куьн патал гьарам я.

9Цин чан алай затӀарикай – гьуьлерин ва вацӀарин це чка кьунвайбурукай, – чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Амма чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачирбур, – гьуьле ва вацӀа жедай чан алайбур, це гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀар, цин амай чан алай затӀар – абур куьн патал гьарам я. 11Абур куьн патал чиркин я: абурун як немир, гиликьнавай чан алай затӀариз нифрет ая. 12Це уьмуьр тухузвай, чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачир вири гьайванар, – абур куьн патал гьарам я.

13-19Ингье куьн патал гьарам къушар, абур тӀуьна жедач: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, гьар жуьредин чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар[*].

20Кьуд тапас квай лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я. 21Амма квевай лув гудай кьуд тапасдин чан алай гьашаратарикай чпихъ и тапасрилай гъейри чилелай хкадарун патал акӀаж жедай кӀвачер квайбур ва гьабуруз ухшар лув галай ва галчӀур жедай гьашаратар нез жеда. 22Гьа икӀ, квевай гьар жуьредин цицӀер нез жеда[+]. 23Амма амай вири лув гудай кьуд кӀвач квай чан алай куьлуь затӀар куьн патал гьарам я.

24-25Ингье чеб себеб яз куьн чиркин хьун мумкин тир гьайванрин лешерикай ни хкӀуртӀа ва ни ахьтин леш хкажайтӀа, ам няналди чиркин яз жеда ва ада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 26Чпин кикер кьвечхел тушир ва я чпи гирнагъ тийидай кек алай вири гьайванар куьн патал гьарам я; абурун жендекдик ни хкӀуртӀа, гьам чиркин жеда. 27Чеб тапасрал къекъведай кьуд кӀвач квай вири гьайванар куьн патал гьарам я. Абурукай садан лешиник ни хкӀуртӀа, гьам няналди чиркин жеда, 28ва ни ихьтин леш хкажайтӀа, ада вичин парталар чуьхуьн лазим я, ва ам няналди чиркин яз амукьда. Абур куьн патал гьарам я.

29-30Чилелай гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал муьнуьгъ, кьиф, цимил кьиф, гьар жуьредин чурчулар ва хамелун гьарам я[*]. 31Ибур чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал чиркин я. Ни ихьтин гиликьнавай затӀуник хкуртӀа, ам няналди чиркин жеда. 32Чан алачир ихьтин затӀ квел аватайтӀа, кӀандатӀа ам кӀарасдикай, парчадикай, хамуникай ва я шешелдин шихиникай хьурай, ам чиркин жеда. Ихьтин шей са кар патал герек ятӀа, ам цик кутуна кӀанда; ам няналди чиркин жеда, ахпа михьи хъжеда[+]. 33Ихьтин чиркинрикай сад чепин къапуниз аватайтӀа, ана авай затӀ гьарамдиз элкъведа, къаб вични хана кӀанда[+]. 34Чеб нез ихтияр авай затӀарал ихьтин къапуна авай яд авахьайтӀа, абур гьарамдиз элкъведа; гьакӀни вич хъвадай ихтияр авай хъвадай шейни, ам гьихьтин къапуна аваз хьайитӀани, гьарамдиз элкъведа. 35Ихьтин чан алай затӀ гиликьна гьи затӀунал аватайтӀани, гьа чка чиркин жеда: къул ва я пич чукӀурна кӀанда – абур чиркин я; абур куьн патал чиркинбур жеда. 36Чешме ва я виче яд кӀватӀнавай фур михьи яз амукьда – амма ни а це авай гиликьнавай лешиник хкӀурайтӀа, ам чиркин жеда. 37Гиликьнавай леш чеб цана кӀанзавай тумарал аватайтӀа, абур михьи яз амукьда. 38Амма ам це авай тумарал аватайтӀа, абур куьн патал гьарам жеда.

39Недай ихтияр авай гьайван гиликьайтӀа, адан лешиник хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда[+]. 40Ни и як туьртӀа, гьада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда. Ни ихьтин леш хкажайтӀа, гьада вичин парталар чуьхуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

41Чилин гьарнихъ къекъведай чан алай вири куьлуь шейэр гьарам я; абур тӀуьна виже къведач. 42Абурун гьич са жуьрени немир: гьам галчӀур жез фидайбур, гьам кьуд тапасдал къекъведайбур ва я гзаф кӀвачер квайбур; абур вири гьарам я. 43Куьне куьн чан алай са жуьрединни куьлуь затӀаралди мурдар ийимир, – куьне абур себеб яз куьн чиркин ийимир. 44ГьикӀ лагьайтӀа, Зун Ребби, куь Аллагь я. Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я. Чилелай гьарнихъ зверзавай чан алай куьлуь затӀар себеб яз чиркинбуруз элкъвемир[+]. 45ГьикӀ лагьайтӀа Зун – куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудай Ребби я. Гьавиляй пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я.

46Им гьайванрин, къушарин, це гьерекатзавай чан алай гьар са затӀунин, ва чилин гьарнихъ къекъвезвай чан алай затӀарин гьакъиндай къанун я, – 47михьиди чиркиндакай ва чеб недай ихтияр авай гьайванар недай ихтияр авачир гьайванрикай чара авун патал“»[+].

#### 12


Аял хайидалай кьулухъ михьивилиз акъудун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Паб руфунал залан хьана ва адаз хва хьайитӀа, ам ирид юкъуз, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин я;[+] 3муьжуьд лагьай юкъуз куьрпе суьннет авуна кӀанда[+]. 4И папакай хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун къанни цӀипуд юкъуз давам жеда, ада, вич михьи хьун акьалтӀдалди кӀвале ацукьна, пак тир са куьникни кягъ тавурай ва ибадатханадиз мукьва тахьурай[+]. 5Руш хайиди лагьайтӀа, вацран кьилер авайди хьиз, кьве гьафтеда чиркин жеда; адалай кьулухъ ам хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун пудкъанни ругуд юкъуз давам жеда.

6Хва ва я руш хайидалай кьулухъ михьи хъхьун акьалтӀайла, ам Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атурай ва хахамдив кунуг[†] яз йис хьанвай са кьар ва гунагьдай къурбанд[†] яз са лиф ва я тӀапӀас вугурай. 7Хахамди, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, Реббидиз и къурбандар авурай, ва и чӀавуз ам иви кӀвахьуникай михьи жеда. Им хва ва я руш хайи паб патал къанун я.

8Адавай кьар гъиз жезвачтӀа, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – кунуг, муькуьди – гунагьдай къурбанд яз. Хахамди ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, и чӀавуз ам михьи жеда“»[+].

#### 13


Жузамдин гьакъиндай къайдаяр

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Инсандин хамунал жузамдин[†] лишанар дакӀунвай чкаяр, рувар ва я лацу лекеяр пайда хьайитӀа, и кас хахам Гьарунан ва я адан эвледрикай садан, яни хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 3Хахам зарар хьанвай хамуниз килиграй; и чкадал алай чӀарар лацу хьанватӀа ва анал легъв хьанватӀа, им жузам я. Хахамдиз ихьтин гьал жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарун лазим я[+]. 4Амма хамунал лацу лекеяр алаз, легъв алачиз хьайитӀа, ва и чкадал экъечӀнавай чӀарар лацу хьанвачтӀа, хахамди начагъди ирид йикъан вахтуналди масабурукай чара авурай. 5Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Хахамдиз зарар хьанвай чка дегиш хьанвачирди ва азар хам тирвал чкӀун тавунвайди жагъайтӀа, ада начагъди мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай, 6ирид лагьай юкъузни адаз мад кихлиграй. Зарар хьанвай чка алахьнаватӀа ва азар хам тирвал чкӀанвачтӀа, хахамди начагъзавайди михьи тирди малумарун лазим я: ибур гьакӀан рувар я. А касди вичин парталар чуьхуьрай, ам михьи хъжеда[+]. 7Амма ада вич хахамдиз къалурайдалай ва ам михьи тирди малумарайдалай кьулухъ рувар хам тирвал чкӀайтӀа, ада вич мад гъилера хахамдиз къахлурун лазим я. 8Хахамдиз рувар хам тирвал чкӀанваз жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я.

9Вичик жузам квайдан шак алай кас хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 10Хахамдиз хамунал дакӀунвай лацу чкаяр алаз ва а чкайрал алай чӀарар лацу хьанвайди, якни дуьздал алайди жагъайтӀа, 11им азар квайдак хкат тийидай жузам ква лагьай чӀал я. Хахамди и кас чиркин тирди малумарна кӀанда; ам чара авун герек туш, – ам чиркин я. 12Амма жузам хьиз хам тирвал чкӀана ва начагъди кьилелай кӀвачелди кьунватӀа, хахамдин вилери кьатӀудай кьван, 13хахамдиз жузамди азар квайдан вири беден кьунваз акуртӀа, ада и кас михьи тирди малумарун лазим я. Вири санлай лацу хьанвайди михьи я. 14Амма инсандин чан алай як дуьздал акьалтай йикъалай ам чиркин я. 15Хахамдиз чан алай як акурла, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Чан алай як дуьздал акьалтун чиркинвал я; им жузам я. 16Амма чан алай як мад лацу хъхьайтӀа, а кас мад хахамдин кьилив хтурай. 17Хахам адаз кихлиграй; зарар хьанвай чкайриз лацувал янаватӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я – ам михьи я.

18Инсандин хамунал, вич ахпа квахьай буьвел экъечӀна, 19адан чкадални лацу дакӀунвай чка ва я яруни-лацу леке пайда хьанватӀа, азар акатнавайди хахамдин кьилив фирай. 20Хахамдиз а чкадал легъв алаз ва анал алай чӀарарни лацу хьанвайди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Им буьвелдин чкадал арадал атанвай жузам я. 21Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнавайди малум хьайитӀа, азарди кьунвайди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 22Леке хам тирвал чкайтӀа, хахамди и кас чиркин тирди малумарун лазим я: им азар я. 23Амма лацу леке дегиш тежез чкӀизвачтӀа, им гьакӀан буьвелди тунвай кьацӀ я, ва и чӀавуз хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я.

24Са кас са куь ятӀани канватӀа ва канвай чкадал алай чан алай якӀу яруни лацу ва я лацу ранг кьабулайтӀа, 25хахам а касдиз килиграй. Леке алай чкадин чӀарар лацу хьанватӀа ва легъв арадал атанватӀа – им канвай чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. И чӀавуз хахамди азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им жузам я. 26Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнаваз хьайитӀа, ада азар акатнавайди ирид йикъалди масабурукай чара авурай. 27Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Леке хам тирвал чкӀанватӀа, хахамди азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я. 28Амма лацу леке дегиш тежез, хам тирвал чукӀун тавуртӀа, ам алахьайтӀа, им куникди ганвай дакӀурвал я. Хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда: им анжах куникди хьанвай кьацӀ я.

29Итимдин ва я папан кьилин, я тушни ченедин хам ярувал алаз дакӀун кваз тӀазватӀа, 30хахам и чкадиз килиграй. Хахамдиз легъв хьанвайди ва а чкадал алай чӀарарни кьери ва хъипибур тирди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им кьилик ва я ченедик акатнавай гачал ва жузам я. 31Амма хахамдиз гачал акатнавай чкадал легъв алачирди ва анал чӀулав чӀарар алачирди акуртӀа, ада начагъди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 32Ирид лагьай юкъуз хахам азар акатнавай чкадиз кихлигун лазим я. Гачал чкӀанвачтӀа, ва и чкадал хъипи чӀарарни легъв пайда хьанвачтӀа, 33азар квайда, зарар хьанвай чкадик хкӀун тийидайвал, чӀарар турай ва хахамди ам мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 34Ирид лагьай юкъузни хахам азарди кьунвайдаз кихлиграй. Гачал хам тирвал чкӀанвачтӀа, ва легъвни арадал атанвачтӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда. А касди вичин парталар чуьхуьрай – ам михьи жеда[+]. 35Амма, начагъди михьи тирди малумарайдалай кьулухъ, гачал хам тирвал чкӀанватӀа, 36хахам адаз мад кихлиграй, хахамдивай, ам чкӀанвайди акуна, хъипи чӀарар жагъур тавуртӀани жеда: азар квайди михьи туш. 37Амма зарар хьанвай чкадин акунар дегиш хьанвачтӀа ва анай чӀулав чӀарар экъечӀнаватӀа, им гачал алатнава ва азарди кьунвайди михьи я лагьай чӀал я. Хахамди ам михьи тирди малумарун лазим я.

38Итимдин ва я папан хамунал лацу лекеяр пайда хьайитӀа, 39хахам азар квайдаз килиграй. Хахамдиз и лекейрин лацувал алахьнавайди акуртӀа, им хамунал гьакӀан лацу тӀехвер пайда хьанва лагьай чӀал я. Азарди кьунвайди михьи я.

40Садан кьилин кукӀвалай чӀар фенватӀа, им анал алай чӀар фейи кьецӀил чка я, ам михьи я. 41Садан пелен кьилелай виликай чӀар фенватӀа, им анлай чӀар фенвай кьецӀил чка я, ам михьи я. 42Амма кьилин кукӀвал алай кьецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу рангунин леке пайда хьайитӀа, им а чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. 43Хахамдиз а касдиз килигайла, адан кьилин кукӀвал алай кӀецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу дакӀур, вич бедендал жедай жузамдиз ухшар тир чка алаз акуртӀа, 44им а касдик жузам ква ва ам чиркин я лагьай чӀал я. Хахамди ам чиркин тирди малумарун лазим я: адан кьилик жузам ква.

45Жузам азар квайдал кукӀвар хьанвай парталар хьана кӀанда адан чӀарарни авадарун лазим я; ада вичин чин спелрилай ва гьабурулай агъуз кӀевна кӀанда. Ва ада гьарай авурай: „Чиркин я, чиркин я!“ 46Азар куьтягь жедалди ам чиркин яз амукьда. Ам чиркин я ва гьавиляй текдиз уьмуьр тухвана кӀанда: адан кӀвал кундилай къерехда хьуй»[+].


ЗатӀарал жедай мурсуникай

47Ребби давамарна: «Мурс парталрал, сун ва я кушдин, 48кушдин ва я сун парчадин яргъивилихъди тир я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждал, тумаждикай тир гьар гьихьтин хьайитӀани затӀарал, парталрал пайда хьайитӀа, 49парталрал ва я тумаждал, парчадин яргъивилихъди, я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждикай тир са затӀунал и леке къацувал квай ва я ярувал квай рангунинди ятӀа, им мурс я лагьай чӀал я; и затӀ хахамдиз къалурна кӀанда. 50Хахам и шейиниз килиграй ва ирид юкъузни йифиз ам гъилик тийидайвал авурай. 51Ирид лагьай юкъуз хахамдиз леке партал тирвал чкӀанвайди акуртӀа, парчадин яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларай, я тушни тумаждин затӀунайтӀуз, ам вуч патал тайинарнавайди яз хьайитӀани, им зиян квай мурс я лагьай чӀал я, и затӀ чиркин я. 52И чӀавуз и партал, и яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, сун ва я кушдин и парча, я тушни тумаждин и затӀ, и леке акатнавай гьар вуч хьайитӀани, кана кӀанда. Им зиян квай мурс я; адаз цӀай ягъун лазим я. 53Амма хахамдиз леке парча, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, тумаждин шей тирвал чкӀун тавунвайди акуртӀа, 54ада леке алай и шей чуьхуьн эмир авурай, ва мад ирид юкъуз ам гъилик тийидайвал авурай. 55Чуьхвейдалай кьулухъ хахамдиз лекеди, ам чкӀанвачтӀани, ранг дегиш тавунвайди акуртӀа, и затӀ чиркин я. Вуна ам кана кӀанда: леке астӀар патал алаз хьайитӀани, винел патал алатӀани – и затӀ чӀур хьанва. 56Амма хахамдиз чуьхвейдалай кьулухъ леке алахьнавайди акуртӀа, ада парчадин ва я тумаждин, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларин и чӀук атӀурай. 57Леке парчадал, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждин затӀунал мадни пайда хьайитӀа – им ам мад чкӀизва лагьай чӀал я; и чӀавуз вуна леке алай затӀ кана кӀанда. 58Амма чуьхвейдалай кьулухъ парчадилай, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларилай, тумаждин гьар гьихьтин хьайитӀани затӀунилай и леке алатайтӀа, затӀ мад гъилера чуьхуьрай ва ам михьи жеда.

59Сун ва я кушдин парчадал, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал ва тумаждин вири шейэрал мурс пайда хьайила авай къанун гьа ихьтинди я – гьа и къайдада шей михьи яни, я тушни чиркин яни малумарда».

#### 14


Жузамдикай михьи авун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Ингье жузам акатна сагъ хъхьанвай инсан михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун. Ам кундилай адан вилик экъечӀун лазим тир хахамдин кьилив гъурай. Хахамдиз азарди кьунвайдак квай жузам хкатнавайди жагъайтӀа,[+] 4михьи хъийизвайди патал чан алай михьи кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин са чӀук ва исуп набатат[†] гъун эмир авурай[+]. 5Хахамди къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀун эмир авурай, 6ахпани, чан алай къуш къачуна, муьтквердин талашрихъ, икьи яру рангунин парчадихъ ва исуп набататдихъ галаз санал, абур вич авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀунвай къушран ивидик кярай. 7Иви квай и целди хахамди вич жузамдилай кьулухъ михьи хъийизвай кас ирид гъилера хъичинун лазим я. Ахпа хахамди ам михьи тирди малумаррай. Чан алай къуш лагьайтӀа, хахамди азад авун лазим я[+]. 8Вич михьи хъийизвай касди вичин парталар чуьхуьрай, чӀарар михьиз турай, беден чуьхуьрай ва ам михьи жеда. Идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда, амма мадни ирид юкъуз ам вичин алачухдик экечӀна жедач[+]. 9Ирид лагьай юкъуз ада михьиз чӀарар туна кӀанда – кьил, чуру ва рацӀамар. ЧӀарар михьиз турай, вичин парталар чуьхуьрай, эхъуьрай ва михьи хъжеда.

10Муьжуьд лагьай юкъуз ада рехне квачир кьве эркек кӀел ва рехне квачир са йис хьанвай шек, ва фан къурбанд[†] авун патал зейтундин чӀем[†] какадарнавай къуьлуьн гъуьруьн эфадин цӀудай пуд пай ва са лаг зейтундин чӀем къачурай. 11Михьи хъувунин серенжем кьиле тухузвай хахамди михьи хъийизвайди адан садакьаярни гваз Реббидин вилик акъвазаррай, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел. 12Хахамди са кӀел къачуна, ам са лаг зейтундин чӀемни галаз тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авурай. Ада абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 13КӀел пак тир, гунагьдай къурбандар[†] ва кунугар[†] са пак чкадал тукӀуна кӀанда. Тахсир хиве кьунин къурбанд, гунагьдай къурбанд хьиз, хахамдинди я – им паквилерин пак затӀ я[+]. 14Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидикай къачуна, михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай[+]. 15Хахамди чӀемедикай вичин чапла гъилин мекв хьиз кӀватӀнавай капан юкьвал цурай, 16ва, эрчӀи гъилин тӀуб меквез цанвай и чӀемедик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик хъичинрай. 17Мекве амай чӀемедикай ада михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 18Мекве амукьай чӀем хахамди михьи хъижезвайдан кьилел иличун лазим я. Гьа икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

19Хахамди гунагьдай къурбанд авурай. ИкӀ хахамди а касдин винел, ам чиркерикай михьна, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

Ахпа кунуг тукӀуна кӀанда, 20ва хахамди кунуг ва фан къурбанд къурбангандал[†] эциграй. ИкӀ хахамди гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва а кас михьи жеда.

21Инсан кесиб ятӀа ва такьат авачтӀа, вич и касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал тахсир хиве кьунин къурбанд яз зурзурдай са кӀел ва зейтундин чӀем какадарнавай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьрни са лаг зейтундин чӀем къачурай, 22ва гьакӀни къуват акакьдай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф – са къуш гунагьдай къурбанд яз, муькуьдини кунуг яз. 23Ам вич михьи хъувунин муьжуьд лагьай юкъуз вири ибур гваз хахамдин кьилив атурай ва Гьалтунин Алачухдин сивел Реббидин вилик акъвазрай. 24Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз кӀел ва са лаг зейтундин чӀем къачуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 25Ахпа хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз, кӀел тукӀурай, ва адан ивидикай къачуна, вич михьи хъийизвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупувай гуьцӀрай[+].

26Хахамди зейтундин чӀем вичин мекв хьиз кӀватӀнавай капун юкьвал цурай, 27ва ирид гъилера Реббидин вилик тупӀалай хъичинрай. 28Мекве авай чӀемедикай хахамди михьи хъийизвайдан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна кӀанда – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 29Мекве амай чӀем хахамди михьи хъийизвайдан кьилел илична кӀанда; икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 30Ва а касди а къушарикай сад (тӀапӀасар ва я лифер) – 31вичивай гуз жедайди вуч ятӀа, гьам, – гунагьдай къурбанд яз серф авурай, муькуь къуш – фан къурбандни галаз – кунуг яз. ИкӀ хахамди и касдин винел Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 32Ингье вичик жузам акатай касди, ам кесиб ятӀа, михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун».


КӀвалера жедай мурсуникай

33Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 34«Куьн За куь хсусиятда твазвай Къенандин[†] чилерал атайла, ва и чилел алай кӀвалерикай садаз За мурсун зарар гайи чӀавуз, 35кӀвалин иеси хахамдин кьилив атана лугьурай: „Аквар гьаларай, зи кӀвалел азар пайда хьанва“. 36Хахамди гьикӀ аватӀа чириз къведалди вилик, кӀвале авай гьич са затӀни чиркин тахьун патал, и кӀвале авай кьван вири затӀар акъудун патал эмир авурай; идалай кьулухъ ам атана кӀвализ килиграй. 37Адаз цларал алай лекеяр къацу хьтин ва яру хьтин рангунинбур яз, а чкайрал легъвер пайда хьанваз жагъайтӀа, 38ам гуьрцелдилай къецел элячӀрай ва ирид юкъуз и кӀвал агалрай. 39Ирид лагьай юкъуз хтана, хахамдиз лекеяр цлар тирвал чкӀанваз акуртӀа, 40ада лекеяр алай къванер кукӀварна хкудна, абур шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун патал эмир авурай. 41КӀвалин къенепата вири къудгъунна михьи авуна кӀанда, къудгъуннавай сувагъни шегьердилай къерехда са чиркин чкадал гадарна кӀанда. 42Хкуднавай къванерин чкадал цӀийи къванер эхциграй ва кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурай.

43Къванер кукӀварна хкудайдалай кьулухъ, кӀвални къудгъуна михьи авуна, цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъни лекеяр мадни кӀвал тирвал чкӀизватӀа, 44хахам атана кихлиграй. Адаз лекеяр чкӀанваз акуртӀа – им и кӀвале зиян гудай мурс ава ва кӀвал чиркин я лагьай чӀал я. 45Ихьтин кӀвал чукӀурун лазим я, къванер, кӀарасар ва сувагъар шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун лазим я.

46Ихьтин кӀвализ, ам агалнавай вахтунда, гьахьай кас няналди чиркин я. 47Ихьтин кӀвале йиф акъудайда вичин парталар чуьхвена кӀанда, ни ана тӀуьртӀа, гьадани вичин парталар чуьхуьн лазим я[+].

48Амма хахамдиз кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъ атана, лекеяр мад пайда техжезвайди акуртӀа, ада кӀвал михьи тирди малумарна кӀанда: азар акьалтӀна. 49КӀвал михьи авун патал хахамди кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва исуп набатат[†] къачуна кӀанда[+]. 50Ада къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀурай. 51-52Ахпа муьтквердин талашар, исуп набатат, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва чан алай къуш къачуна, абур авахьна физвай цик какахьнавай тукӀунвай къушран ивидик кягърай – ва кӀвал ирид гъилера хъичинрай. Идалай кьулухъ, 53ада чан алай къуш шегьердин къерехда чуьлдиз азаддиз ахъайна кӀанда. ИкӀ ада кӀвал патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва кӀвал михьи хъжеда.

54-56Жузам[†], гачал, парталрал ва цларал жедай мурс хьтин, дакӀунвай чкайрин, руваррин ва лацу лекейрин вири дуьшуьшар хьтинбур патал къанун гьа ихьтинди я – гьа и жуьреда са вуч ятӀани гьи чӀавуз михьи ятӀа, гьи чӀавуз чиркин ятӀа кьил акъудда. Жузамдинни мурсун гьакъиндай къанун гьа ихьтинди я»[+].

#### 15


Бедендин чиркинвиликай

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Вичин эркеквилин лишандай чара жедай затӀар хкатзавай итим чиркин я. 3Гьар гьихьтин хьайитӀани хкатзавай затӀуни – ам эркеквилин лишандай ара датӀана кӀвахьзаватӀани, ва я ара атӀуз кӀвахьайтӀани, итим чиркин ийизва. 4Хкатзавай затӀар кӀвахьзавай итим къаткай мес чиркин я; ам ацукьай затӀарни чиркин я. 5Адан месик хкӀур касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 6Вичиз хкатунар авай итим ацукьай чкадал ацукьай гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 7Ихьтин итимдик хкӀур гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 8Ихьтин итимди вич михьи тир касдал тфу вегьейтӀа ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 9Ихьтин итим акьахай пурар чиркин я. 10Са гьихьтин ятӀани затӀ адан кӀаник хьанатӀа, адак хкӀур гьар сад няналди чиркин яз амукьда, ни ам хкажайтӀа, вичин парталар ва вичи-вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 11Вичикай хкатзавай затӀар авай итимди, гъилер чуьхуьн тавуна, маса касдик кягъайтӀа, а касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 12Ихьтин итимди хъенчӀин къапуник кягъайтӀа, къаб хана кӀанда, амма а къаб кӀарасдинди ятӀа, ам чуьхвена кӀанда[+].

13Вичин эркеквилин лишандикай затӀар хкатзавай итим сагъ хъхьай чӀавуз, ада, адалай кьулухъ ирид югъ гьисабна, парталар чуьхуьрай, авахьна физвай це эхъуьрай – ва михьи жеда. 14Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа ам, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атурай ва къушар хахамдив вахкурай[+]. 15Хахамди къушар къурбанд авуна кӀанда: сад – гунагьдай къурбанд[†] яз, муькуьдини – кунуг[†]. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркеривай михьи авуналди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

16Ахвара аваз мая авадарай итимди вичин вири беден чуьхуьн лазим я – ва няналди чиркин яз амукьда[+]. 17Вичел мая кӀвахьай парча ва я тумаждин гьар гьихьтин затӀ хьайитӀани чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 18Гьа им вичихъ галаз итим къаткай ва мая авадарай папазни талукь я, – кьведни эхъуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

19Вичихъ вацран кьилер авай паб, абур себеб яз, ирид йикъан вахтуналди чиркин жеда. Адак хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда[+]. 20Вацран кьилер авайла, ам къаткай затӀ чиркин я; ам винел ацукьай затӀни чиркин я. 21Адан месик ни кягъайтӀа, гьада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 22Ам ацукьай затӀарик кягъайдани вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 23Са гьихьтин ятӀани затӀ ихьтин папан месерал ва я ам ацукьай затӀунал алаз хьайитӀа, а затӀуник кягъайди няналди чиркин жеда. 24Итим чин тийиз ихьтин папахъ галаз къаткайтӀа, вацран кьилери арадал гъанвай адан чиркинвал гьадални аватда; ам ирид юкъуз чиркин жеда ва къаткай месерни чиркин жеда[+].

25Папакай вацран кьилер тушиз иви кӀвахьзаватӀа ва я иви вацран кьилер давам жедайдалай гзаф кӀвахьзаватӀа, иви кӀвахьзавай вири вахтунда ам, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин жеда[+]. 26Иви кӀвахьзавай кьван ам къатканвай вири месерни, вацран кьилер авайла адан месер хьиз, чиркин я; ам ацукьнавай затӀни, адаз вацран кьилер авай хьиз, чиркин я. 27Ихьтин затӀуник кягъайди чиркин я; ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда.

28Иви кӀвахьун акъвазайла, папа ирид югъ гьисабна кӀанда – идалай кьулухъ ам михьи я. 29Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа, ам кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, хахамдин кьилив, Гьалтунин Алачухдин сивел атурай[+]. 30Хахамди къушар къурбанд авун лазим я: сад – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркерикай михьна и папалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

31Исраилдин рухваяр чиркинвиликай хуьх. Абуру чиркинвилелди чпин арада авай Зи Алачух чиркин авуртӀа, абур рекьида[+].

32И къанун хкатдай затӀар кӀвахьзавайбур патал я: ахвара аваз вичин мая экъичуникди чиркин хьайи итим патал, 33вацран кьилер авай паб патал, хкатдай затӀар кӀвахьзавай вири итимарни папар патал ва гьакӀни чиркин тир папахъ галаз къаткай итим патал“».

#### 16


Гьар йисан кьилин сувар


(16–17 кьилер)


Гунагьрилай гъил къахчудай йикъан къурбандар

1Чеб Реббидин мукьув атана телеф хьайи Гьарунан кьве хва кьейидалай кьулухъ Ребби Мусадихъ галаз рахана[+]. 2Реббиди Мусадиз лагьана: «Жуван стха Гьаруназ лагь хьи, адавай гьар гьи вахтунда хьайитӀани Паквилерин Пак чкадиз[†], пердедихъ, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсахдин патав къвез жедач, тахьайтӀа ам рекьида, вучиз лагьайтӀа Зун анал, сандухдин къапсахдал, цифеда аваз пайда жеда[+].

3Паквилерин Пак чкадиз гьахьиз гьазур хьайила, гунагьдай авун яз, ада са жунгав ва кунуг[†] патал са гьер къурбанд авуна кӀанда. 4Жендек кӀевдай кушдин пак тир перем ва кушдин шалвар алукӀрай, юкьва кушдин чӀул турай, кьилихъни кушдин сирих ягърай. Ибур пак парталар я; ада абур гъилер чуьхуьн къачурдалай кьулухъ алукӀун лазим я[+]. 5Ада Исраилдин элдивай гунагьдай къурбанд[†] яз кьве кьун ва кунуг патал са гьер къачуна кӀанда.

6Вичин патай лагьайтӀа Гьаруна, вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал, гунагьдай къурбанд яз жунгав гъана кӀанда. 7Ада ахпа кьве кьунни къачурай, абур Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел эциграй, 8ва квел гьихьтин чип аватнатӀа къалуррай: сад Реббидиз тайин авунва, муькуьдини – Азазелаз[*]. 9Гьаруна чипинай Реббидиз тайин хьанвай кьун гунагьдай къурбанд патал къачурай. 10Азазелаз тайин хьайи кьун лагьайтӀа, Реббидин вилик чан алаз, гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал – ам Азазелаз кьурумдиз рекье тун патал, – акъвазрай.

11Гьаруна вичин гунагьдай къурбанд тир жунгав гъурай ва вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И жунгав тукӀурай, 12ахпани Реббидин вилик квай къурбангандилай[†] къачунвай кузвай цӀивинар авай гум гудай хекендаз ва гьакӀни хуш атирдин ни галай куьлуь авунвай затӀарин ацӀай кьве гъаб къачуна, пердедин кьулухъ тухурай. 13Ада Реббидин вилик а атир квай хуш ни галай затӀар[†] цӀивинрал эциграй, кудай затӀари гудай гумадин цифеди „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай Икьрардин сандухдин къапсах кӀевдайвал – тахьайтӀа ам рекьида[+]. 14Идалай кьулухъ ада жунгавдин ивидикай къачуна, адак тӀуб кягъиз, адалди сандухдин къапсахдин рагъэкъечӀдай пад хъичинрай ва гьакӀни иридра Икьрардин сандухдин къапсахдин вилик пад хъичинрай.

15Гьаруна кьун, халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд, тукӀурай, адан иви пердедин кьулухъ тухурай ва гьа жунгавдин ивидал хьиз, Икьрардин сандухдин къапсах ва вилик пад хъичинрай. 16ИкӀ ада Паквилерин Пак чкадин винел, гъил къахчунин серенжем кьиле тухудалди ада Исраилдин рухваяр чиркинвилерикай, абурун тахсиркарвилерикай, абурун вири гунагьрикай михьи ийида. Гьа икӀ ада Исраилдин рухвайрин, абурун чиркинвилин арада авай Гьалтунин Алачухдани авурай. 17Гьарун гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гьахьай чӀавуз ва анай экъечӀдалди Гьалтунин Алачухда са касни хьана виже къведач. ИкӀ ада вичихъ, вичин кӀвалихъ ва вири Исраилдин жемятдихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 18Реббидин вилик квай къурбангандин патав фена, ада адалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. Жунгавдин иви ва кьунан иви къачуна къурбангандин вири крчарал алтадрай[+]. 19Ва ирид гъилера къурбанган тупӀалай ивидалди хъичинрай. ИкӀ ада къурбанган Исраилдин рухвайрин чиркинвилерикай михьда ва ам паквилиз акъудда.

20Паквилерин Пак чкадин, Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана куьтягьайдалай кьулухъ, Гьаруна чан алай кьун гъана, 21адан кьилел кьве гъилни эцигна, адан винел Исраилдин рухвайрин чӀуру крар ва тахсиркарвилер ва абурун вири гунагьар хиве кьуна, абур кьунан кьилел ракъурна кӀанда. Ва ада тайинарнавай са касдин гъилик кваз кьун кьурум галайвал ракъуррай. 22И чӀавуз кьуна Исраилдин рухвайрин вири гунагьар инсандин кӀвач хкӀун тийидай чкадиз хутахда.

Кьун кьурумдиз рекье туна,[+] 23Гьаруна Гьалтунин Алачухдик фена, вичи Паквилерин Пак чкадиз гьахьдалди вилик алукӀай кушдин парталар хутӀунна, абур Алачухда туна кӀанда[+]. 24Ада пак чкадал гъилер чуьхуьн къачурай ва вичин адетдин парталар ахлукӀрай. Ахпа экъечӀна, идалди гьам вичелай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем кьилиз акъудун яз, вичин патай кунуг, халкьдин патай кунуг авурай. 25Ва къурбангандал гунагьдай къурбандрин пини курай.

26Азазелан кьилив кьун тухвай касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда[+]. 27Чеб гунагьдай къурбанд авур ва чпин иви ана гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гъайи жунгавни кьун кундин сергьятрилай анихъ акъудна кӀанда; абурукай амукьай хамар, як ва нежесар кана кӀанда[+]. 28ЦӀай ягъайда вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда.

29Ингье квез даиман къалурнавай къайда: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз сив хуьх ва квекай садани кӀвалах тавурай – я чкадин агьалиди, я масанай атана куь арада уьмуьр тухуз ацукьнавайда[+]. 30ГьикӀ лагьайтӀа и юкъуз куь винел, куьн куь гунагьрикай михьи авун патал, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда; и чӀавуз куьн Реббидин вилик михьибур жеда. 31Им куьн патал тамам, Кишдин ял ягъунин югъ жеда; сивер хуьх. Им даиман къалурнавай къайда я. 32Гъил къахчунин серенжем, бубадин ирс давамаруналди, вичивай чӀем гуьцӀна хахамвилиз акъуднавай чӀехи хахамди кьиле тухун лазим я. Ада кушдин парталар, пак парталар, алукӀрай,[+] 33ва Паквилерин Пак чка, Гьалтунин Алачух ва къурбанган патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, хахамар патал ва жемятдик квай вири халкь патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. 34И къалурнавай къайда куьн патал даимди я: йиса садра абур чпин вири гунагьрикай азад ийиз, Исраилдин рухвайрилай гъил къахчунин серенжем кьиле твах».

Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал кьилиз акъудна.

#### 17


Ибадатханадилай къеце къурбанд авунинни иви тӀуьн къадагъа

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьаруназ, адан рухвайриз ва Исраилдин вири рухвайриз хабар це: „Ингье Реббиди гьихьтин эмир авунватӀа: 3‹Исраилвийрикай сада жунгав, гьер ва я кьун 4Гьалтунин Алачухдин[†] сивел гъана ва гьанал, Реббидин Алачухдин вилик, Реббидиз къурбанд ийидай чкадал, абур кундал ва я кундилай къерехда тукӀуртӀа, а иви а касдин тахсир яз гьисабда. Ада иви экъичайвиляй ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 5Исраилдин рухвайри алай вахтунда чуьлда тукӀвазвай гьайванар абуру Реббидин кьилив – Гьалтунин Алачухдин сивел, хахамдин патав гъурай, – ва гьанал абур Реббидиз ийизвай суварин къурбанд[†] хьиз тукӀурай[+]. 6Хахамди гьайванрин ивидалди Гьалтунин Алачухдин вилик квай Реббидин къурбанган[†] хъичинрай, пини цӀай яна курай – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда[+]. 7Ва мад кьунарин къаматда авай бутриз[†] къурбандар тавурай, абур себеб яз вафа авачирбур тахьурай! Им Исраилдин рухваяр патал эбеди тир къалурнавай къайда я, ам несилдилай несилдалди кьиле тухурай›.

8Абуруз лагь: ‹Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада кунуг[†], я тушни суварин къурбанд авуртӀа, 9амма ам Реббидиз ийизвай къурбанд жедайвал Гьалтунин Алачухдин сивел тавуртӀа, ахьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда[+].

10Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада иви гьар жуьреда нез хьайитӀа, За Зи хъел а касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 11ГьикӀ лагьайтӀа чан алай затӀунин уьмуьр адан ивида ава. За квел иви, куьне квелай гъил къахчун кьиле тухун патал, къурбангандал гъун тайинарнавай; и иви – уьмуьр я, ам гъил къахчунин себеб жедай кар я[+]. 12Гьавиляй За Исраилдин рухвайриз абурукай ва абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай садани иви тӀуьн патал гъилик тавун лазим тирди лагьанай.

13Исраилдин рухвайрикай тир, ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада гъуьрче, чеб нез ихтияр авай гьайван ва я къуш жагъурайтӀа, ада иви экъичун ва адан винелай накьвар кӀвахун лазим я[+]. 14Иви чан алай гьар са затӀунин уьмуьр я, иви вич гьа гьадан уьмуьр я. За Исраилдин рухвайриз лагьана: чан алай затӀарин иви тӀуьн яз гъилик ийимир, гьикӀ лагьайтӀа чан алай гьар са затӀунин уьмуьр – адан иви я. Ам тӀуьн патал гъилик ийидай гьар вуж хьайитӀани халкьдин арадай акъудна гадарда.

15Гьар вуж хьайитӀани – чкадин эгьли ва я масанай атана ацукьнавайди – ада гиликьай гьайвандин ва я вагьши гьайванри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьнатӀа, вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда, ахпа михьи хъжеда[+]. 16Амма ада вичин парталар чуьхуьн тавуртӀа ва эхъуьн тавуртӀа, ам жазадик акатда›“».

#### 18


Реббидин пак тир халкь патал къанунар


(18–20 кьилер)


Къадагъа тир эркек-дишивилин алакъаяр

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Зун Ребби, куь Аллагь я. 3Куьне уьмуьр тухвай Мисридин, ва За куьн тухузвай Къенандин[†] адетар чешне ийимир. Абурун адетрин рекье аваз фимир. 4Зи къайдаяр кьиле твах, Зи къалурнавай къайда кьилиз акъуд ва абурун геле аваз алад: Зун, Ребби, куь Аллагь я. 5Зи къалурнавай къайдаяр ва такькимар кьилиз акъуд: Абуру чпел амал ийизвайбуруз уьмуьр гузва. Зун Ребби я[+].

6Квекай садни мукьвади тир папан патавни татурай, адахъ галаз къаткин тавурай: Зун Ребби я. 7Бубадихъни дидедихъ галаз къаткимир – дидедихъ галаз къаткимир, ам ви диде я. 8Жуван бубадин папахъ галаз къаткимир – им ви бубадихъ галаз къаткай чӀал я[+]. 9Жуван вахахъ галаз къаткимир, кӀандатӀа ам ви бубадин руш ва я ви дидедин руш хьуй, я ам куь хизанда ханваз хьуй ва я адалай къерехда[+]. 10Ви хцин рушахъ ва я ви рушан рушахъ галаз къаткимир – им вуна вун русвагьна лагьай чӀал я. 11Ви бубадилай хьанвай ви бубадин папан рушахъ галаз къаткимир: ам – ви вах я. 12Ви бубадин вахахъ галаз къаткимир: ам ви бубадин як я. 13Ви дидедин вахахъ галаз къаткимир, гьикӀ лагьайтӀа ам ви дидедин як я. 14Ви бубадин стхадихъ галаз къаткимир: адан папаз мукьва жемир, ам – ви имидин свас я. 15Жуван хцин сусахъ галаз къаткимир: ам – ви хцин паб я, адахъ галаз къаткимир[+]. 16Ви стхадин папахъ галаз къаткимир – им ви стхадихъ галаз къаткидай чӀал я[+].

17Чара папахъ ва адан рушахъ галаз къаткимир. Ви папан хцин руш ва я ви папан рушан руш паб яз къачумир, им папахъ галаз къаткай чӀал я. Абур вири са як я эхир; икӀ авун – чиркинвал я[+]. 18Ви папал чан аламаз адан вах къахчумир, адахъ галаз къаткана, адакай ви папан кьев ийимир[+]. 19Папахъ вацран кьилер аваз ам чиркин тирла, адан патав къвемир, – адахъ галаз къаткимир[+]. 20Жувандан папахъ галаз къаткимир, адаз мая авадармир, адахъ галаз чиркин жемир[+].

21Жуван веледар Малехдин[†] гъиле вугумир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я.

22Итимдихъ галаз, папахъ галаз хьиз, къаткимир: им мурдарвал я[+]. 23Жув чиркин ийиз, гьайванрихъ галаз лап мукьва жемир, ва папани гьайвандикай ашна кьун тавурай: им мурдарвал я[+].

24Куьне куьн ихьтин краралди чиркин ийимир. Вири и краралди за квез чка авун патал чукурзавай халкьари чеб чиркин авуна. 25Абур себеб яз и чил чиркин хьанва. За ам гунагьрай жавабдарвилиз чӀугуна ва адани вичел уьмуьр тухузвайбур гадарна[+]. 26Куьне лагьайтӀа, За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьилиз акъудун лазим я; я чкадин эгьлиди, я куь арада масанай атана ацукьнавайда, ихьтин мурдарвилер тавурай. 27Квелай вилик и чилел уьмуьр тухузвайбуру вири и мурдарвилер авунай – ва чилни чиркин хьана. 28Куьн себеб яз и чил чиркин жедай хьтин кӀвалахар тахьурай, тахьайтӀа квелай вилик ина хьайи халкьар ада гьикӀ гадарнайтӀа, куьнни гьакӀ гадарда! 29Ихьтин мурдарвилериз рехъ гудай гьар вуж хьайитӀани, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 30Зи къараррал амал ая: квелай вилик ина амал ийизвай мурдар адетрин геле аваз фимир – абуралди куьне куьн чиркин ийимир. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

#### 19


Жуьреба-жуьре къанунар

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрин вири элдиз хабар це: „Пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зунни, Ребби, куь Аллагь, пак я[+].

3Бубадизни дидедиз гьуьрмет ая, Зи Киш йикъар[†] кьиле твах. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

4Бутрихъ[†] галаз рафтарвал ийимир, куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

5Куьне Реббидиз суварин къурбанд[†] ийизватӀа, ам Адан рикӀив кьадайвал ая:[+] 6ам садакьа ийизвай ва я къведай юкъуз неъ, пуд лагьай юкъуз амукьайди лагьайтӀа, кана кӀанда. 7Ам пуд лагьай юкъуз тӀуьртӀа, къурбанд турусди жедач, ам – чӀур хьанвай як я. 8Ам ни тӀуьртӀа, гьам тахсиркар жеда, идалди ада Реббидин къурбанд кьацӀурзава эхир. Ихьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда.

9Куьне куь чилел гвенар гуьдай чӀавуз никӀин лап къерехдив кьван къвемир ва гвенар алатайдалай кьулухъ чилелай кьилер кӀватӀ хъийимир[+]. 10Жуван ципицӀ багъда сад амай кьван вири ципицӀар кӀватӀ хъийимир ва чилел аватнавайбур къахчумир. Абур кесибар ва масанай атана ацукьнавайбур патал тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я[+].

11Чуьнуьхмир, таб ийимир, жуванди алцурмир[+].

12Зи тӀварцӀелди тестикь авуна тапан кьинер кьамир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я[+].

13Мукьув гвайдаз азият гумир, ам тараш ийимир. Пулунихъ кьунвайдан мажиб пакамалди энгел ийимир[+].

14Бишидаз лянет ийимир ва буьркьуьдахъ кӀвач галкӀурмир. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

15Дуванханада гьахъвал хуьх. Гьахъ гвачиз кесибдин терефдар жемир, девлет авайди артух яз кьамир; жувандан дуван гьахъвилелди ая[+]. 16Жуван халкьдикай тирбурун арада фитнеяр чукӀурмир, иви экъичунра иштиракзавайбурукай сад жемир. Зун Ребби я[+].

17Жуван стхадин патахъай рикӀе такӀанвал твамир. Жувандан чӀуру крар, адан гунагьрин патахъай жаваб гун тийидайвал, ачухдиз дуьздал акъуд[+]. 18Жуван халкьдикай тир касдилай кьисас вахчумир, адан хъел рикӀе хуьмир. Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь. Зун Ребби я[+].

19За къалурнавай къайдаяр кьиле твах. Гьар жуьредин кьве жинсинин гьайванар сад садаз ямир, никӀе кьве жуьредин тумар цамир, кьве жуьредин гъаларикай хранвай парталар алукӀмир[+].

20Итим масадаз тайин авунвай къаравушдихъ галаз къатканатӀа, амма я пул гана къахчунвачир, я азаднавачир, адаз жаза гун герек я. Абур кьиникь лазим туш, а паб азад тушир эхир. 21А итимди Реббидиз эвез яз, Гьалтунин Алачухдин[†] сивел тахсир хиве кьунин къурбанд[†] патал са гьер гъурай. 22Ва хахамди и касди авур гунагьдай, гьер тахсир хиве кьунин къурбанд авуналди, Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И чӀавуз адан и гунагьдилай гъил къахчуда.

23Куьн а уьлкведиз атана ва майвадин тарар акӀурдай чӀавуз, абурун емишар пуд йисан вахтуналди гьарам яз гьисаба. Пуд йисуз куь тарар бегьер кӀватӀ тахвуна амукьрай: абурун майваяр немир. 24Кьуд лагьай йисуз вири и бегьер пакди жеда – Реббидин тарифдиз ийизвай садакьа. 25Вад лагьай йисуз лагьайтӀа, а бегьер неъ. ИкӀ хьайитӀа, квез бул бегьерар жеда. Зун Ребби, куь Аллагь я.

26Иви квай як немир. ИцитӀунар, фал вегьинар кьиле тухумир[+]. 27-28Кьейибур себеб яз кьилин чӀарар элкъвена атӀумир. Жуван чурудин къерехар атӀумир, жувал кьацӀар ийимир, жуван бедендал лишанар чӀугвамир. Зун Ребби я[+][+].

29Жуван руш мажусийриз[†] хас тир небгетвал ийиз, кьагьбевал авуниз, мажбур ийимир. ТахьайтӀа чил небгетвилелди кьацӀуда ва алчахвиливди ацӀуда[+].

30Зи Киш йикъар кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я[+].

31Куьн чиркин тахьун патал, кьияривай, жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьамир. Зун Ребби, куь Аллагь я[+].

32Рехи чӀарариз гьуьрмет ая, кьуьзек атайла къарагъ. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

33Куь чилел масанай атана ацукьнавайбуруз азабар гумир[+]. 34Абуруз чкадин эгьлидиз хьиз рафтарвал ая. Абур лап гьа жув хьиз кӀан хьухь. Бес куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир. Зун Ребби, куь Аллагь я[+].

35Гьахъ дуван ая ва крара гьахъ хуьх: алцумдайла, чӀугвадайла ва я къене гьахьзавай кьадарар акъуддайла. 36Квев дуьз терез ва дуьз къванер, дуьз эфа ва дуьз гьин гваз хьурай. Зун Ребби, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я[+].

37За къалурнавай вири къайдаяр ва къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби я“».

#### 20


Гунагьдай жаза гун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Исраилдин рухвайрикай тир ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай тир гьар ни вичин велед Малехдив[†] вугайтӀа, ам ажалдин хура тун лазим я; и уьлкведин агьалийри ам къван гана кьирай[+]. 3Зи ибадатхана ва Зи пак тӀвар чиркин авуна, ада вичин велед Малехдив вугунай, За зи хъел ахьтин касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 4И уьлкведин агьалийри ада вичин велед Малехдив вугунал вилер кӀев авуртӀа, ва ам ажалдин хура тун тавуртӀа,[+] 5За Зи хъел а касдал, адан вири мукьвабурал элкъуьрда, ам ва адахъ галаз санал Малехдихъ галаз явавилер авурбур чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда.

6Вичи кьияривай ва жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьазвай ва абурухъ галаз явавилер ийизвайдал За зи хъел элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+].

7Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я[+]. 8За къалурнавай къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби, куь паквилин чешме я.

9Вичи буба ва я диде лянет авур гьар вуж хьайитӀани кьиникь лазим я. Ада буба ва я диде лянет авуртӀа, адан ивидин тахсир адал вичел ала[+].

10Вуж масадан папахъ галаз къатканатӀа, абур кьведни – гьамни, гьа пабни кьиникь лазим я[+]. 11Вуж бубадин папахъ галаз къатканатӀа, гьам бубадихъ галаз къаткана. Кьведни кьиникь лазим я. Абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+]. 12Вуж вичин хцин сусахъ галаз къатканатӀа, кьведни кьиникь лазим я. Абуру мурдарвал авуна; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+].

13Итим папахъ галаз хьиз итимдихъ галаз къатканатӀа, абуру кьведани мурдарвал авуна. Абур кьиникь лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала[+].

14Ни паб ва адан руш вичиз къачунатӀа, им алчахвал я. Ам ва кьве пабни, куь арада алчахвилер тахьун патал, цӀай яна курай[+].

15Гьайвандихъ галаз лап мукьва хьайи итим кьиникь лазим я, гьакӀ гьайванни йикь[+]. 16Гьайвандихъ галаз паб лап мукьва хьайитӀа, пабни йикь, гьайванни. Абур ажалдин хура тун лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала.

17Са касди вичин вахал, вичин бубадин ва я вичин дидедин рушал, ва вахал айиб авунатӀа, адазни гьадан айиб акунатӀа, им русвагьвал я. Абур чпин мукьва-кьилийрин вилик чпин халкьдин арадай хкудна гадаррай! А кас вахахъ галаз къаткана; ам гунагьдик акатна[+].

18Са вуж ятӀани вичихъ вацран кьилер хьанвай папахъ галаз къатканатӀа ва адахъ галаз къатканатӀа ва адан кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, адани вичин кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, абур кьведни чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда[+]. 19Жуван дидедин вахахъ ва бубадин вахахъ галаз къаткимир. Ни ихьтин кар авуртӀа, гьада вичин хайи як кьецӀил ийида – кьведни гунагь жеда[+]. 20Вуж вичин халудин ва я имидин папахъ галаз къатканатӀа, гьада вичин халу ва я ими русвагьна. Абуру кьведани чпин гунагьдай жаза чӀугвада – эремекар яз рекьида[+]. 21Са касди вичин стхадин паб къахчуртӀа, им чиркинвал я: ада стха русвагьда. Абур эремекар яз амукьда“»[+].


Михьи хьуниз эвез гун

22Реббиди давамарна: «За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьиле твах, ва абур кьилиз акъуда, и чӀавуз За куьн гьана ацукьарун патал тухузвай а чили куьн гадардач. 23Квез чка азад авун яз За чукурзавай халкьарин адетрин геле аваз фимир. Абуру вири и кӀвалахар авуна, ва Заз чиркин хьана. 24За квез лагьана: „Куьн абурун чилин сагьибар жеда; За ам иесивал авун патал куь гъиле твада – вичикай некни вирт хкатзавай и чил“. Зун Ребби, куьн маса халкьарикай кьилди авурвай куь Аллагь я[+]. 25Куьнени михьи гьайван гьарам гьайвандикай ва михьи къуш гьарам къушракай чара ая. За квез гьарам яз гьисабун эмир авунвай гьич са куьнални куьн чиркин ийимир: я маларалди, я лув гудай чан алай затӀаралди, я чилел гьарнихъ къвекъведай чан алай куьлуь затӀаралди[+]. 26Зун патал пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, пак я. Куьн Зибур хьун патал, За куьн маса халкьарилай виняй кьазва[+].

27Кьиярихъ ва жавабар гудай руьгьерихъ галаз алакъаяр хуьзвай итимарни папар ажалдив вугун лазим я. Абур къван гана кьирай; абурун ивидин тахсир гьабурал чпел ала»[+].

#### 21


Хахамар патал къайдаяр ва суварин йикъарган


(21–25 кьилер)


Диндин къайдаяр кьиле тухудайла хахамрин михьивиликай

1Реббиди Мусадиз лагьана: «Хахамар, Гьарунан рухваяр хабардар ая: „Хахамди, 2лап мукьва ксар: диде, буба, хва, руш, стха 3ва я вах, вичин кӀвале уьмуьр тухузвай, гъуьлуьз тефенвай руш квачиз, – кьенвай касдин мукьув атуналди, вич чиркин авуна виже къведач. 4Ада вич маса мукьвабур патал кьацӀурун ва чиркин авун лазим туш.

5Хахамри кьилел алай чӀарар тун тавурай, чурудин къерех атӀун тавурай, чпи чпел кьацӀар тавурай[+]. 6Абур чпин Аллагьдин пак инсанар хьунухь лазим я. Чпин Аллагьдин тӀвар кьацӀур тавурай. Абуру Реббидиз кудай къурбандар, чпин Аллагьдиз суьрсет гъизва, гьавиляй абур пак хьана кӀанда[+].

7Абур чпин Аллагьдин пак ксар я, гьавиляй абуру вичи вич маса гузвай ва я беябур хьанвай паб къачуна жедач, чара хьанвайди къахчуна кӀандач. 8Вичи Реббидин къурбангандал[†], вичин Аллагь патал суьрсет гъизвай хахамдин паквилиз гьуьрмет ая. Ам вун патал пакди хьуй, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь паквилин чешме, пак я[+].

9Хахамдин руша вичи вич явавилералди кьацӀурайтӀа, ада буба кьацӀурзава; а руш цӀай яна кун лазим я[+].

10Хахам, вичин стхайрин арада чӀехиди, вичин кьилел гуьцӀунин чӀем эличнавайди, вич хахамвилиз акъуднавайди ва пак тир партал алукӀдай ихтияр авайди, – ам чӀарар чкӀанваз къекъвена кӀандач, ва вичел алай парталар къазунун виже къведач[+]. 11Ам мейит алай чкадал фена жедач, – гьатта бубадин ва дидедин хатурдайни ада вич чиркин авун лазим туш –[+] 12ам и чӀавуз ибадатханадай экъечӀна жедач. Ада вичин Аллагьдин ибадатхана кьацӀурна кӀандач, гьикӀ лагьайтӀа адал шерик авунин лишан – адан Аллагьдин патай тир гуьцӀдай чӀем, – ала. Зун Ребби я[+].

13Адаз паб яз анжах руш къачудай ихтияр ава. 14Ада хендедадал, чара хьанвай, беябур хьанвай я тушни маса къачузвай паб къахчуна жедач; адавай анжах вичин тухумдай тир рушвал гумайди паб яз къачуз жеда. 15Ада вичин эвледар, вичин тухум кьацӀурун лазим туш, вучиз лагьайтӀа Зун Ребби, адан паквилин чешме я“».

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Гьарун хабардар ая: „Адан эвледрикай гьич садавайни, гьич са несилдани, адан бедендик рехне кватӀа, вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъиз жедач. 18Бедендик рехне квай гьич садавайни садакьаяр гуз жедач: я буьркьуьдавай, я кьецӀидавай, я чин какурдавай, я са кӀвач кьецӀидавай, я са гъил чӀурудавай,[+] 19я вичин кӀвач ва я гъил ханвайдавай, 20я кӀулацавай, я пунукьавай, я вилел цуьк алай касдивай, я вичик гачал ва кьурай хамар алатзавай касдивай, я пхьин хирер квайдавай, я какайриз зарар хьанвай касдивай. 21Гьарунан вичин бедендик рехне квай гьич са эвледдини Реббидиз кудай къурбандар гъун лазим туш. Рехне квайда вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъун лазим туш. 22Адавай вичин Аллагьдин гьам паквилерин паквал тир, гьам пак тир, тӀуьн нез жеда, 23амма ам пердедин патав атана ва къурбангандив мукьув хьана жедач. Адак рехне ква. Зи ибадатхана кьацӀур тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».

24Мусади идан гьакъиндай Гьарун, адан рухваяр ва Исраилдин вири рухваяр хабардар авуна.

#### 22


Къурбандрикай низ недай ихтияр ава

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр хабардар ая: „Абур Исраилдин рухвайри Заз гузвай садакьайрин патахъай, Исраилдин рухвайри Заз гъизвай затӀарин патахъай мукъаят хьурай, Зи пак тӀвар кьацӀур тавурай. Зун Ребби я“. 3Абуруз лагь: „Квекай гьар гьим хьайитӀани, гьар гьи несилдикай хьайитӀани, вич чиркин яз, чеб Исраилдин рухвайри Реббидиз гъанвай савкьватрин мукьув атайтӀа, халкьдин арадай акъудна гадарда ва ам мад Зи вилик кумукьдач. Зун Ребби я[+].

4Гьарунан эвледрикай тир, вичик жузам[†] квай ва я хкатдай затӀар кӀвахьзавай гьич садани, чеб михьи хъжедалди, пак тир савкьватар тӀуьна жедач. Кьенвайда чиркин авунвай шейиник кягъай гьар сад, мая авадарай гьар сад,[+] 5вичик кягъуникди чиркин жедай чан алай куьлуь затӀарик ва я вичик хкӀуналди чиркин ийидай инсандик, адан чиркинвилин себеб гьихьтинди кӀандатӀани хьурай, кягъай гьар сад – 6ибурукай са квек ятӀани кягъай гьар вуж хьайитӀани, няналди чиркин жеда. Адавай эхъведалди пак садакьаяр нез жедач. 7Рагъдан хьайила, ам михьи жеда ва гьа чӀавуз пак садакьаяр недай ихтияр ава, вучиз лагьайтӀа абур адан суьрсет я. 8Ада гиликьай ва я вагьшийри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьна виже къведач, тахьайтӀа ам чиркин жеда. Зун Ребби я[+]. 9Абуру зи къарарар кьиле тухурай, чпел гунагь къачун тавурай. ТахьайтӀа абур пак тир затӀ кьацӀурунай рекьида. Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я.

10Чара чилин касди пак тир садакьаяр тӀуьна жедач. Хахамдин мугьманди ва я кӀвалел пулунихъ кӀвалахзавайда абур тӀуьн лазим туш[+]. 11Амма хахамди маса къачунвайдаз абур недай ихтияр ава. Хахамдин кӀвале ханвайбурувай хахамди вуч незватӀани, гьадакай нез жеда[+]. 12Хахамдин тухумдикай тушир касдиз тухванвай хахамдин рушаз пак тир садакьаяр недай ихтияр авач. 13Амма хахамдин руш хендеда хьанватӀа ва я чара хьанватӀа, ва адаз аялар авачтӀа, ва ада, гьа жегьил чӀавуз хьиз, мад бубадин кӀвале уьмуьр тухузватӀа, – и чӀавуз адавай гьа бубади незвайдакай тӀуьртӀа жеда. Амма чара ксарикай садазни им недай ихтияр авач.

14Чара касди къастунай тушиз пак тир садакьа тӀуьртӀа, ада хахамдиз пак тир и садакьа, адал вадай са пайни винел эхцигна эвезун лазим я[+]. 15Хахамри Исраилдин рухвайри Реббидиз гъизвай пак тир садакьаяр чиркин тавурай. 16Абур тӀуьн тавурай, чпи эвез хъувуна кӀандай тахсир чпелди къачун тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».


Герек тушир къурбандар

17Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Гьарун, адан рухваяр ва вири Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада Реббидиз вяддин ва я гуьгьуьл кунуг[†] ийизватӀа, 19турус тир къурбанд жунгав, гьер, ва я кьун, рехне квачирди хьурай. 20Рехне квай гьайванар къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа ихьтин къурбанд турус жедач[+].

21Сада Реббидиз карч алай ири ва я карч алай куьлуь гьайванрикай сад суварин къурбанд[†] ийизватӀа, вяддин ва я гуьгьуьл-къурбанд[†], ам турус хьун патал, къурбанд ийизвай гьайван рехне квачирди хьана кӀанда; адахъ гьич са эксиквални хьана виже къведач. 22Реббидиз буьркьуь гьайван, хайи чка квай ва я набут, экъечӀай дакӀур чка квай, алатзавай кьурай хам алай, пхьин хер квай гьайван къурбанд ийимир – ихьтин гьайванар Реббидиз кудай къурбанд яз къурбангандал[†] эцигмир. 23КӀвач кьецӀи жунгав ва я гьер гуьгьуьл-къурбанд патал виже къведа, амма вяддин къурбанд яз абур турус туш. 24Реббидиз хирер алай, шупӀарнавай, ялна галуднавай ва я какаяр атӀанвай гьайванар къурбанд ийимир.

ИкӀ я куь чилелни ийимир, 25я куь Аллагьдин суьрсет яз къурбангандал эцигун патал маса халкьдикай тир касдивайни ихьтин гьайванар къачумир. Абур набут ятӀа, абурук рехне кватӀа, куь къурбанд турус жедач“».

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Кализ, хпез ва я цӀегьрез бала хьайитӀа, ам ирид юкъуз дидедихъ галаз амукьна кӀанда, муьжуьд лагьай юкъуз ва адалай кьулухъ ам Реббидиз турус жедай цӀун къурбанд авуртӀа жеда[+]. 28Кал, хеб, я тушни цӀегь адан баладихъ галаз гьа са юкъуз тукӀвамир[+].

29Реббидиз тарифдин къурбанд ийидай чӀавуз, ам турус жедайвал къурбанд ая[+]. 30Ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, пакамалди гьич са затӀни тамир. Зун Ребби я[+].

31Зи эмирар кьиле твах ва абур кьилиз акъуд: Зун Ребби я. 32Зи пак тир тӀвар кьацӀурмир, гьа и чӀавуз За Зи паквал Исраилдин рухвайрин арада малумар ийида. Зун Ребби, куь паквилин чешме я; 33Зун, куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудайди я. Зун Ребби я»[+].

#### 23


Кишдин йикъакай ва суваррикай

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда. Ингье За тайинарнавай суварар. 3Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьай югъ – Киш[†], ял ягъунин югъ, пак тир кӀватӀ жедай югъ. Гьина куьн ацукьнаватӀани, гьич са жуьредин кӀвалахни ийимир: им Реббидин Киш я“»[+].


Песагь ва ТӀили фарин сувар


(ЭхкъечӀун 12:14-20; Кьурумда 28:16-25; Киххьей къанун 16:1-8)

4Реббиди давамарна: «Ингье Реббиди тайинарнавай, куьн вири пак тир санал кӀватӀ хьун патал тайин тир вахтунда малумардай суварар.

5Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз рагъдан хьайила, – Реббидин Песагь[†][+]. 6Гьа и вацран цӀувад лагьай югъни – ТӀили фарин сувар[†], Реббидин сувар. Ирид юкъуз тӀили фу неъ. 7Сад лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Гьич са кӀвалахни ийимир. 8Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбанд гъваш. Ирид лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Са жуьредин кӀвалахни ийимир»[+].


Сифте цуьлуьн сувар

9Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай а уьлкведиз атайла, ва ана гвен гуьн къачурла, бегьердин сифте цуьл хахамдин кьилив гъваш,[+] 11ада а цуьл куь патай тир турус къурбанд хьиз, Реббидин вилик зурзурдайвал. Хахамди цуьл мукьув гвай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз зурзуррай.

12Цуьл зурзурдай юкъуз куьне Реббидиз кунуг[†] яз са йис хьанвай, рехне квачир кӀел къурбанд авун лазим я. 13Лазим тир фан къурбандди[†] и чӀавуз зейтундин чӀем[†] какадарнавай гъуьруьн эфадин цӀудай кьве пай тешкилун лазим я. Им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум я. Чехирдин къурбанддин[†] кьадарди гьиндин кьуд пай тешкилун герек я. 14Куьне куь Аллагьдиз садакьа гудай йикъалди я фу, я чранвай техил, я таза тир тварар немир. Им, куьн гьина ацукьнаваз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайдаяр я“».


Гьафтейрин сувар


(Кьурумда 21:26-31; Киххьей къанун 16:9-12)

15Реббиди давамарна: «И Кишдилай кьулухъ къвезвай йикъалай, цуьл зурзун-къурбанддин йикъалай, ирид ацӀай гьафте гьисаба[+]. 16ЯхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз, ирид лагьай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз, Реббидиз цӀийи бегьердин гъуьруькай тир фан къурбанд[†] це. 17Гьар санай зурзурун патал кьве фу гъваш; гьар садаз эфадин цӀудай кьве пай къуьлуьн гъуьр харж авуна кӀанда. Абур гъвар квай тинидикай чрана кӀанда. Им Ребби патал бегьердин сифте нетижайрин садакьа я. 18Фахъ галаз санал куьне са йис хьанвай, рехне квачир ирид кӀел, са жунгав ва кьве гьер къурбанд авун лазим я; им Реббидиз гудай, лазим тир фан къурбанд ва чехирдин къурбандни[†] галай кунуг[†] жеда, – Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум. 19ГьакӀни гунагьдай къурбанд[†] яз са кьун къурбанд ая ва суварин къурбанд[†] яз са йис хьанвай кьве кӀел. 20Хахамди абур, и кьве кӀел, бегьердин сифте нетижайрикай авунвай фан къурбандни галаз, Реббидин вилик ийизвай зурзун-къурбандар яз, абур зурзуррай. Абур Реббидин пак тир затӀар я; абур хахамдиз талукь я. 21И югъ кӀватӀ жедай пакди яз малумара; гьич са кӀвалахни ийимир. Им, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайда я.

22Жуван чилел гвен гуьдайла, никӀин лап къерехдал кьван къвемир ва гвен куьтягь хьайила, кьилер кӀватӀ хъийимир. Абур кесибдиз ва я масанай атана ацукьнавайдаз тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я»[+].


Къаргъуйрин сувар

23Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Исраилдин рухвайрив агакьара: „Ирид лагьай вацран сад лагьай югъ куьн патал ял ягъунин югъ хьунухь лазим я, пак тир кӀватӀ жедай югъ, адан гьакъиндай къаргъуйрин сесери хабар гурай[+].

25Гьич са кӀвалахни ийимир, Реббидиз кудай къурбандар гъваш“».


Гунагьрилай гъил къахчудай югъ

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Ирид лагьай вацран цӀуд лагьай югъ Гъил къахчунин югъ я. И югъ куьн патал кӀватӀ жедай пакди хьунухь лазим я; сивер хуьх ва Реббидиз кудай къурбандар гъваш[+]. 28И юкъуз гьич са жуьредин кӀвалахарни ийимир, гьикӀ лагьайтӀа им Реббидин, куь Аллагьдин вилик, квелай гъил къахчунин серенжем кьиле фидай Гъил къахчунин югъ я. 29Вичи и юкъуз сивер хуьн тавур гьар са кас вичин халкьдикай хкудна гадарда. 30И юкъуз кӀвалахдай гьар сад За тергда ва ам вичин халкьдин жергейрай акъатда. 31И юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир – им квез къалурнавай даиман къайда я, куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, ам несилдилай несилдалди кьиле твах. 32Куьн патал им бегьем ацӀай Кишдин ял ягъунин югъ хьунухь лазим я; сивер хуьх. И вацран кӀуьд лагьай йикъан нянилай къведай няналди куьне ял ягъун лазим я».


Кумайрин сувар


(Кьурумда 29:12-39; Киххьей къанун 16:13-17)

33Реббиди Мусадиз лагьана: 34«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Гьар ирид лагьай вацран цӀувад лагьай югъ – Кумайрин сувар[†], ирид юкъуз давам жезвай Реббидин сувар я[+]. 35Адан сад лагьай югъ кӀватӀ жедай пакди я; гьич са кӀвалахни ийимир. 36Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Муьжуьд лагьай югъ – куьн патал кӀватӀ жедай пакди я; Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Им сувар агалзавай югъ я, и юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир.

37Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда ва Реббидиз кудай къурбандар[†] гъида: кунугар[†] ва фан къурбандар[†], суварин ва чехирдин къурбандар[†], и юкъуз адет тирвал. 38Вири ибур – Кишдин юкъуз Реббидиз ийизвай савкьватрилай ва куьне Реббидиз гъизвай куь пишкешрилай, ва вяддин ва вири гуьгьуьл-къурбандрилай[†] алава яз.

39Ирид лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз, куьне бегьер къахчурла, Реббидин сувар кьиле твах – ам ирид юкъуз давам хьана кӀанда. Сад лагьай югъ куьн паталди ял ядайди ва муьжуьд лагьай югъ – ял ядайди хьурай[+]. 40Сад лагьай юкъуз багъдин тарарин виридалайни хъсан майваяр, хумравдин таран пешер, къалин пеш гъидай тарарин ва цӀвелин тарцин хилер къачу ва Реббидин, куь Аллагьдин вилик ирид юкъуз шадвилер кьиле твах. 41Реббидин и сувар ирид йикъан вахтунда гьар йисуз кьиле твах. Им квез къалурнавай даиман къайда я, несилдилай несилдалди и сувар ирид лагьай вацра кьиле твах. 42-43Ирид юкъуз кумайра уьмуьр твах: куь вири несилриз За Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудай чӀавуз кумайра динж авурди чир жедайвал, Исраил уьлкведин чкадин вири агьалийри и йикъара кумайра уьмуьр тухурай. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

44Мусадини Реббиди тайинарнавай суварар Исраилдин рухвайриз малумарна.

#### 24


Чирагъар патал чӀем ва Реббидин вилик жедай фу

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Гьалтунин Алачухда[†] авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьунал Гьаруна датӀана вил алаз авурай. Им куь арада несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай даиман къайдаяр я[+]. 4Ада Реббидин вилик квай михьи къизилдикай раснавай чирагъгандал алай чирагърал датӀана вил алаз авурай.

5Къуьлуьн гъуьр къачу ва адакай цӀикьвед лаваш чуруж; гьар садал кьве эфа гъуьр гьалтна кӀанда. 6Лавашар Реббидин вилик квай михьи къизилдикай авунвай экӀягъандал, гьардал ругуд жедайвал, кьве харада эциг[+]. 7Гьар са харадин винел михьи хъсан ни галай шкьакьдикай эциг. Им гъизвай фан къурбанддин[†] рикӀел хуьнин пай жеда – Реббидиз кудай къурбанд. 8Эбеди Икьрар кьилиз акъудун патал, Исраилдин рухвайрин садакьа яз, и фу гьар Кишдиз, вахт-вахтунда Реббидин вилик эцигна кӀанда. 9Фу Гьаруназ ва адан рухвайриз талукь я; абуру ам пак тир чкадал[†] тӀуьрай. Им паквилерин паквал, Реббидиз кудай къурбандрикай даим яз Гьаруназ ва адан эвледриз къведай пай я»[+].


Аллагьдиз аси тирдаз кьиникьалди жаза гун

10-11Исраилдин рухвайрин арада вичин диде исраилвийрикай, бубани мисривийрикай тир са кас авай. Адан дидедин тӀвар ШеламитӀ тир, ам Данан тайифадай[†] тир Дивридин руш тир. Кундал Исраилдин рухвайрикай садахъ галаз къалриз акъатна, и касди, иври папан хци, Реббидин ТӀвар кьацӀуриз ва абурдай вегьиз хьана. Мусадин кьилив тухвана. 12Ам кьуна, Реббиди акъуддай дуван вилив хуьз хьанай[+].

13Реббиди Мусадиз лагьана: 14«А мердимазар кундилай алуда, адан гафар ван хьайи гьар сада адан кьилел вичин гъилер эциграй[†], ва вири элди ам къван гана кьирай[+]. 15Исраилдин рухвайризни лагь: „Ни вичин Аллагь абурдай вегьейтӀа, гьадав а гунагьдай азаб агакьда,[+] 16ни Реббидин ТӀвар кьацӀур авуртӀа, ам яна кьена кӀанда: вири элди адаз къван гурай. ТӀвар кьацӀурай гьам масанай атана ацукьнавайди, гьам чкадин агьали яна кьиникь лазим я.

17Ни инсан кьейитӀа, гьамни кьиникь лазим я[+]. 18Ни мал кьейитӀа, ада зиян эвезун лазим я: уьмуьрдихъ уьмуьр[+]. 19Жувандик нукьсанвал кутурдазни гьа икӀ хъувуна кӀанда:[+] 20хунай хун, вилихъ вил, сарахъ сас. Ада масадаз гьихьтин хасарат ганатӀа, гьахьтинди гьадазни хгана кӀанда. 21Ни гьайван кьенатӀа, ада зиян эвезун герек я, амма инсан кьейиди вични рекьин лазим я. 22Квехъ уьлкведа гьам чкадин агьали, гьамни масанай атана ацукьнавайди патал гьа сад хьтин къанун хьурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я“»[+].

23Мусади идан патахъай Исраилдин рухваяр хабардар авуна. Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна. Мердимазар кундилай алудна ва къван гана кьена.

#### 25


Кишдин йис ва элкъвей йисарин йис

1[•]Синай[†] дагъдал Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай чилерал атайла, и чили Реббидин Кишдал амал авуна кӀанда. 3Ругуд йисуз жуван ник цуз, ругуд йисуз жуван ципицӀ багъда чӀере атӀутӀ ва бегьер къахчу[+]. 4Амма ирид лагьай йисуз чилихъ тамам Кишдин, Реббидин Кишдин секинвал хьуй: жуван никӀе тумар цамир, жуван ципицӀ багъда чӀере атӀумир. 5Жуван сама экъечӀай са затӀни гвемир, жуван атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багъда ципицӀар кӀватӀ хъийимир: и йисуз чилихъ тамам секинвал хьуй. 6Кишдин йисуз чили гайи гьар вуч хьайитӀани, квез суьрсет жеда – ваз, ви лукӀаризни къаравушриз, пулунихъ кьунвайбуруз, вахъ галаз уьмуьр тухузвай чара чилин ксариз, 7ви мал-къарадиз ва ви уьлкведин вагьши гьайванриз. Адан бегьерар квез виридаз недайди жеда.

8Кишдин ирид йис гьисабна чара ая – иридра ирид йис. Ва Кишдин ирид йис алатайдалай кьулухъ – яхцӀурни кӀуьд йис – 9къаргъу ягъа: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз, Гъил къахчунин юкъуз, куь вири уьлкве тирвал къаргъудай сес акъуд[+]. 10ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис паквилиз акъуд: уьлкведа адан вири агьалияр азад авун малумара. Им куьн патал элкъвей йисарин йис жеда; квекай гьар сад вичин тухумдин чилел, вичин мукьва ксарин кьилив хкведа. 11ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис куьн патал элкъвей йисарин йис[†] хьуй; куьне я цун, я сана вич-вичиз экъечӀай гьич са затӀни гуьн лазим туш, я куь атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багълара бегьер кӀватӀ хъувуна кӀандач. 12Им элкъвей йисарин йис я, ам куьн патал пакди хьурай: анжах вич-вичиз никӀяй экъечӀай затӀар неъ.

13Элкъвей йисарин и йисуз квекай гьар сад жуван чилел хтурай.

14Вуна жувандаз ви мулк маса гузватӀа ва я адан мулк маса къачузватӀа, сада сад алцурмир. 15Жувандивай мулкар къачудайла, элкъвей йисарин йисарилай кьулухъ шумуд йис алатнаватӀа гьисаба. Ни ваз вичин мулк маса гузватӀа, адан къимет элкъвей йисарин йис алукьдалди шумуд йис аматӀа, гьабурув кьурди хьурай[+]. 16Гьикьван гзаф йисар аматӀа, гьакьван къиметни хкаж жеда, гьикьван тӀимил йисар аматӀа, къиметни гьакьван агъузди жеда, ада ваз бегьеррин кьадар маса гузва эхир. 17Жуванди алцурмир, куь Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби, куь Аллагь я.

18Зи къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд, Зи тагькимар кьиле твах ва и чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда. 19Чили бегьер гуда, куьне тухдалди неда ва чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда.

20Куьне хабар кьада: ‹Чавай я цаз, я бегьер кӀватӀ хъийиз тахьайла, бес чна вуч тӀуьрай?› 21Ругуд лагьай йисуз За квез Зи хийир-дуьа[†] ийида, ва чили пуд йисан бегьер гуда![+] 22Муьжуьд лагьай йисуз куьне цада, тӀуьн лагьайтӀа куьгьне бегьердикай ийида: куьне ам, цӀийи бегьер агакьдалди, кӀуьд лагьай йисалди неда.

23Чил элкъвен хъийин тийир тегьерда маса гана виже къведач, вучиз лагьайтӀа чил Зиди я, куьн лагьайтӀа, За чпиз чка ганвай масанай атана ацукьнавайбур ва чара чилин ксар хьиз я. 24Куь вири чилерай куьне тухумдин белгенар[†] пул гана къахчун таъминарун лазим я.

25Квекай тир касди, кесиб хьана, вичин чилин са пай маса гузватӀа, адан са ивидин лап мукьва касди атана маса ганвай а чка пулунихъ къахчурай[+]. 26А касдихъ ахьтин мукьва-кьили авачтӀа, амма адахъ вичихъ агьвал хьанваз а маса ганвайди, пул гана элкъвена къахчуз жезватӀа, 27маса гайи йисалай инихъ алатнавай йисар гьисабрай, муьштеридиз амай йисар эвез хъувунин пул вахкурай – ва вичин чилел элкъвена хтурай. 28Амма адавай эвез авунин пул гуз жезвачтӀа, маса ганвайди муьштеридив элкъвей йисарин йис алукьдалди гумукьда. Элкъвей йисарин йисуз муьштериди белген вахкуда, ва ам маса гайиди вичин тухумдин чилел хкведа[+].

29Сада цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал маса гузватӀа, и кӀвал вич маса гайи йикъалай кьулухъ са йисан вахтунда элкъвена пулунихъ къахчуз жеда – вири и вахтунда маса къахчуз хьун мумкин я. 30Цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал са йисан вахтунда элкъвена къахчунвачтӀа, ам элкъуьн авачиз муьштеридинди ва адан эвледринди жеда; ам элкъвей йисарин йисузни вахкудач. 31Амма цал элкъуьр тавунвай хуьрера авай кӀвалер чилин белген яз гьисабзава; абур пулунихъ элкъвена къахчуз жеда, элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, абур вахкун герек я.

32Левийрин шегьерра левийриз чпин кӀвалер гьар гьи вахтунда хьайитӀани пул гана къахчудай ихтияр ава,[+] 33къахчун тавуртӀа, левийрин шегьерра маса ганвай и кӀвал элкъвей йисарин йисуз вахкун герек я, вучиз лагьайтӀа левийрин шегьерра авай кӀвалер – ибур Исраилдин рухвайрин арада левийрин тайифадин[†] чил я. 34ГьакӀни абурун шегьеррихъ галай чӀурарни маса гана жедач: ибур левийрин даиман чилер я.

35Ви халкьдикай сад кесиб хьайитӀа, къекъверагвиле гьатайтӀа, адан гъил яхъ ва жуван кӀвале са пӀипӀ чара ая, ам вахъ галаз масанай атана ацукьнавай ва чара чилин кас хьиз хьурай[+]. 36Адавай пулунай ва тӀуьнай кьил къачумир; жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь – и касди ви кӀвале уьмуьр тухурай[+]. 37Адав вугай пулунилай кьил къачумир, суьрсет патал ийизвай харжийрал кьил эцигмир. 38Зун Ребби, квев Къенан[†] вахкун патал ва куь Аллагь хьун патал куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я.

39Квекай тир сад кесиб хьана, ваз лукӀвиле маса гайитӀа, адав лукӀрав хьиз кӀвалахиз тамир[+]. 40Ада кӀвале пулунихъ кьунвайди ва чара чилин кас хьиз уьмуьр тухурай. Ада ви кӀвале элкъвей йисарин йисарал кьван кӀвалахда,[+] 41ахпа аяларни галаз ви патавай хъфида – вичин мукьва-кьилийрин патав, вичин тухумдин чилел элкъвена хкведа. 42Исраилвияр За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я; абур лукӀар хьиз маса гана виже къведач[+]. 43Абур патал залум иеси жемир, жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь[+]. 44Вуна маса къачунвай лукӀар ва къаравушар патарив гвай халкьарикай хьунухь лазим я. 45Квевай гьакӀ куь уьмуьр тухузвай чара чилин ксар, ва куь чилел ханвай абурун хизанарни пулунихъ маса къачуз жеда. Абурукай куьн патал хсуси чилер авуртӀа жеда, 46абур квевай, ирс яз, даим хсусият яз куь аялриз гайитӀа жеда. Абурухъ галаз квевай лукӀарихъ галаз хьиз рафтарвал авуртӀа жеда, амма куь стхайриз, Исраилдин рухвайриз, залум иесияр жемир.

47Ви патав гвай масанай атана ацукьнавайдахъни чара чилин касдихъ агьвал хьана, амма квекай сад тир кас кесиб хьана вичи вич а масанай атанвай касдиз ва я чара чилин касдиз ва я адан тухумдикай тир са масадаз лукӀвиле маса гайитӀа, 48а маса ганвай квекай тир кас пул гана къахчуз жеда. Ам адан стхайрикай садавай, 49имидивай, имидин хцивай ва я мукьва маса касдивай пул гана къахчуз жеда – я тушни, агьвал хьуникди, адавай вич пул гана къахчуз жеда. 50Ада вичин иесидихъ галаз санал маса гайи йикъалай элкъвей йисарин йисаралди шумуд йис алатнаватӀа гьисабрай; адан къимет пулунихъ кьунвайдан мажиб фикирда кьуна, йисарин кьадардилай тайинарна кӀанда. 51Пул гана къахчудайла, гьеле гзаф йисар аматӀа, ада вич азад хъувунихъ гьа йисарихъ галаз кьазвай вич маса гайи пулунин кьадардин са пай пул гана кӀанда. 52Элкъвей йисарин йисаралди са тӀимил йисар амаз хьайитӀа, ада къахчудай пулунин кьадар гьа а йисарин кьадардиз килигна акъудрай ва вич азад хъувун патал ам гурай. 53Иеси патал ам вири вахтунда пул гана кьунвайди хьиз хьун лазим я; иесиди ви вилик адахъ галаз инсаф авачир рафтарвал авуна виже къведач. 54Амма квекай сад тир кас пул гана къахчуз тахьайтӀани, элкъвей йисарин йисуз ам вичин аяларни галаз азад хъжеда[+].

55ГьикӀ лагьайтӀа, Исраилдин рухваяр Зи лукӀар я. Абур За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я. Зун, Ребби, куь Аллагь я“».

#### 26


Хийир-дуьа ва лянет


(26–27 кьилер)


Яб гунай хийир-дуьа авун


(Киххьей къанун 7:12-15 ва 28:1-14)

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: «Куьне квез бутар[†] рас ийимир, куьн авай чкайра я раснавай кӀалубар, я пак къванер хкажмир, куь чилел, абурун патав икрам авун патал, чпел шикилар атӀанвай къванер эцигмир. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь Аллагь я[+]. 2Зи Киш йикъар[†] кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я[+].

3Куьне За къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зи эмирар мукьуфдивди кьиле тухуз хьайитӀа, 4За квез вахт-вахтунда къвалар ракъурда ва чили бегьер гуда, чуьлда авай тарарини бегьер гъида[+]. 5Куьне гьеле техилар гатун кьилиз акъуд тавунмаз, ципицӀар кӀватӀ хъийидай вахт алукьда, ципицӀар гьеле кӀватӀ тавунмаз – тумар цадай вахт алукьда; куьне тухдалди неда ва жуван чилел секин уьмуьр тухуда.

6За куь уьлкведиз ислягьвал гуда: куьн ксун патал къаткайла, садани куь секинвал чӀурдач. За куь чилелай вагьши гьайванар алудда; туруни куь чил барбатӀ ийидач. 7Куьне куь душманар катуниз мажбур ийида, абур куь туруник телеф жеда. 8Квекай вад виш кас катарда, виш касди цӀуд агъзур катарда, куь душманар куь туруник телеф жеда![+]

9За квез хийир-дуьа ийида. За куьн гзаф аладдайбур, ва гзаф кьадарралди авайбур ийида. За квехъ галаз авай Зи Икьрар кьилиз акъудда. 10Куьне шазанлай амай затӀар тӀуьн тавунмаз, куьн абур, цӀийи бегьердиз чка хьун патал, гадаруниз мажбур жеда.

11За Зи кӀвал куь арада эцигда ва За квез нифрет ийидач; 12Зун куь арада жеда, куь Аллагь жеда, куьнни – Зи халкь[+]. 13Зун Ребби, квекай мисривийрин лукӀар тахьун патал, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я. За, куьн гардан кӀир тавуна къекъуьнин мураддалди, куьн кӀаник акатнавай вик кукӀварна[+].


Яб тагунай лянет


(Киххьей къанун 28:15-68)

14[•]Амма куьне Заз яб тагуз, Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз, 15куьне За къалурнавай къайдаяр инкар ийиз ва куьне Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз ва Захъ галаз авай икьрар чӀуриз Зи къалурунар нифрет ийиз хьайитӀа, 16За квез вуч ийидатӀа чир хьухь. За квез мусибат ийида: верем ва цӀаярин азар ракъурда, куь вилерин экв зайиф жеда, чанди куь гзаф азаб чӀугвада. Куьне тумар цада, амма гьавайда жеда – куь фу куь душманри неда[+]. 17За квел Зи хъел ракъурда: душманри куьн кӀаник кутада, мидяйри квел агъавал ийида. Ва куьн, квехъ садни галтугзавачтӀани, кьулухъ килиг тийиз катда.

18Куьне идалай кьулухъни Заз яб тагайтӀа, За квев куь гунагьрай ирид гъилера артух жаза агакьарда, 19За куь кьилиз ялдай лавгъавал кукӀварна терг ийида. За куь кьилел алай цав ракь хьиз, кӀвачерик квай чил буьруьнж хьиз жедайвал ийида. 20Куьне куь къуватар гьавая серф ийида: куь чили бегьер гудач, тарарини майваяр гъидач.

21Амма куьне идалай кьулухъни Заз аксивал авуртӀа ва Заз яб гуз кӀан тахьайтӀа, За куь гунагьрай гудай жаза иридра артухарда[+]. 22За куь винел, чпи куь аялар телефдай ва мал-къара тергдай, вагьши гьайванар ракъурда. Куьн къвердавай кьадардиз тӀимил жеда, куь рекьер баябан жеда[+].

23Амма идалай кьулухъни куьне Зи тарс кьун тавуртӀа ва гьа виликдай хьиз Заз аксивал авуртӀа, 24Зунни квез акси яз экъечӀда: За квез куь гунагьрай ирид гъилера артухни алаз жаза гуда. 25Икьрар чӀур авунай кьисас вахчун патал, За квел тур ракъурда! Куьн куь шегьерра чуьнуьх хьайи чӀавуз, за квел виридахъ галукьдай тӀегъуьн ракъурда, ва куьн душмандин гъиле гьатда. 26За куьн факай магьрумда. Фу чурун патал цӀуд папаз са хьар бес жеда. Куьн патал фу терездал алцумда. ТӀуьрдалай кьулухъ куьн гишила амукьда.

27Куьн идалай кьулухъни Заз яб тагуз ва гьа виликдай хьиз Заз акси яз хьайитӀа, 28Зунни пис хъел акатна, квез акси экъечӀда ва квез куь гунагьрай иридра гзаф жаза гуда.

29Куьне куь рухвайрин ва рушарин як неда[+]. 30За куь хкажнавай пак чкаяр чукӀурда ва куь хуш ни галай гум акъуддай къурбанганар[†] терг ийида; куь мейитар бутрин[†] ханвай амукьайрихъ галаз какахьна гадарнаваз жеда. За квез нифрет ийида! 31Куь шегьерар За харапӀайриз элкъуьрда, ибадатханаяр ичӀи яз тада ва куьне ийизвай къурбандрин гум къенез чӀугваз кӀан жедач. 32За куь чил а саягъда барбатӀ ийида хьи, анал ацукьун патал къведай куь душманрик зурзун акатда[+]. 33За куьн халкьарин арада чукӀурда ва куьн чукурун патал тур къакъарай акъудда. Куь уьлкве ичӀи жеда, куь шегьерарни харапӀайриз элкъведа[+].

34Чили вичин Кишдин йисар эвез хъийида. Баябанвал давам жедай ва куьне душманрин арада уьмуьр тухудай вири йисара чили ял яда ва вичин Кишдин йисар эвез хъийида[+]. 35И баябанвал давам жедай вири вахтунда чили, куьне вичел уьмуьр тухвай, амма ада ял акьадар тавур Кишдин а йисарин гьисабдай ял яда.

36Квекай саламат яз амукьдайбуру лагьайтӀа, душман уьлкведа уьмуьр тухуда, ва За абурун рикӀе кичӀ твада. Пешини вишриш ийида ва абур катда, туруникай катзавайбуру хьиз зверда, абурухъ гьич са касни галтугзавачтӀани, алукьда. 37Абур хкадарна, гуя туруникай хьиз, сада сад ярхариз катда – амма абурухъ гьич са касни галтугзавач. Квевай душмандин хура акъвазиз жедач 38ва чара халкьарин арада рекьида, куь душманрин чили куьн туькьуьнда. 39Душмандин чилел квекай сагъ-саламатдиз амукьдайбур вужар ятӀа, абур, чпин ва бубайринни гунагьар себеб яз, чан аламаз китӀида!

40Амма чпинни, бубайринни гунагь хиве кьуртӀа, абуру Заз акси яз тахсиркарвилериз рехъ ганай ва Заз акси экъечӀнай. 41И кар себеб яз Зунни абуруз акси хьанай ва абур душмандин уьлкведиз ракъурнай. Абурун аси рикӀ муьтӀуьгъ хьайитӀа ва абуру, жаза кьабулна, чпин тахсирдилай гъил къахчудайвал авуртӀа, 42За Якьубахъ галаз хьайи Зи Икьрар рикӀел хкида. Исакьахъ галаз хьайи Зи Икьрарни ва Ибрагьимахъ галаз хьайи Зи Икьрарни, и чилни рикӀел хкида. 43Абуру и чил тур чӀавуз, ада, вич хелвет яз амукьуникди, вичин Кишдин йисар эвез хъийида – абуру чпин гунагьдилай гъил къахчудайвал ийидалди: абуру Зи тагькимар инкарна ва За къалурнавай къайдайриз нифрет авуна эхир. 44Амма и кардизни килиг тавуна, абур душмандин уьлкведа жедай вахтунда, За абур инкар ийидач ва абуруз нифрет ийидач; За абур тергдач; За абурухъ галаз авай Зи Икьрар къуватдай вегьидач, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун Аллагь я. 45Абурун Аллагь хьун патал халкьариз аквадайвал чеб Мисридай ахкъудай абурун бубайрихъ галаз авай Икьрар За рикӀел хкида. Зун Ребби я».

46Реббиди Синай[†] дагъдал Мусадин мецелай Вичинни Исраилдин рухвайрин арада хьайи къайдаяр, тагькимар ва къанунар гьа ихьтинбур я.

#### 27


Вяддин садакьаяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Сада, Реббидиз авур вяд кьилиз акъудуналди, инсандин уьмуьрдин къимет вахкун лазим ятӀа,[+] 3къад йисалай пудкъад йисал кьван хьанвай итимдин къимет ибадатханадин шекъелрин кьадардалди гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел я, 4папан лагьайтӀа – къанни цӀуд шекъел. 5Инсандин йисарин кьадар вадалай къадалди кьван ятӀа, гададин къиметди и чӀавуз къад шекъел тешкилда, рушан – цӀуд. 6Инсандин уьмуьр са вацралай вад йисал кьван ятӀа, гададин къимет гимишдин вад шекъел, рушан лагьайтӀа, гимишдин пуд шекъел жеда. 7Инсандин йисарин кьадар пудкъад ва идалай гзаф яз хьайитӀа, итимдин къиметди цӀувад шекъел тешкилда, папан лагьайтӀа, цӀуд. 8Вяд авурди тайинарнавай къимет гун патал гзаф кесиб ятӀа, ам хахамдин кьилив гъана кӀанда, ва хахамди, адан гьал-агьвал гьикӀ ятӀа чирна, ада гьихьтин къимет гун лазим ятӀа тайинарда.

9Хиве кьунвай вяддай Реббидиз къурбанд ийиз жедай гьайванрикай сад вахкузватӀа, Реббидиз бахш авунвай и гьайван пак тирди жезва. 10Ам маса гьайвандалди эвез авуна жедач: я писдан чкадал хъсанди, я хъсандан чкадал писди гана жедач. Вяд авурда гьар гьикӀ ятӀани са гьайван масадалди эвез авуртӀа, и чӀавуз гьам хиве кьунвай гьайван, гьам вичелди ам эвез авунвайди пакбур жеда.

11Жуваз кьин кьунвайвал, вич Реббидиз къурбанд ийиз тежедай чиркин гьайван тайинарнатӀа, и гьайван хахамдин патав гъун герек я, 12ва хахамди адан къимет, ам хъсанди яни, писди яни килигна, тайинарда. Хахамди адал гьихьтин къимет эцигайтӀа, гьакӀ женни ийида. 13Нуьзуьр авунвайдаз гьайван пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдин вадай са пай мадни эхцигун лазим я[+].

14Сада вичин кӀвал Реббидиз акъудайтӀа, хахамди ам хъсанди яни, писди яни гьадалай аслу яз, кӀвалин къимет атӀун лазим я. Хахамди адан къимет гьикьван акъудайтӀа, гьакьван женни ийида. 15Вичин кӀвал акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал вадай са пай алава хъувун лазим я – ва элкъвена вичин кӀвал къахчуда.

16Садаз вичин тухумдин чиликай Реббидиз ник акъудайтӀа, адан къимет ана цаз жедай тумунин кьадардай акъудна кӀанда: ана цун мумкин тир мухан гьар са гьуьмердин кьилихъ гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел. 17Са касди Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисуз[†] бахш ийизватӀа, адан бегьем къимет фикирда кьуна кӀанда[+]. 18Амма ада Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисарилай гуьгъуьниз бахш ийизватӀа, хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисалди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀана кӀанда. И чӀавуз къимет агъузарун герек я. 19Ник акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигун лазим я, ва ник элкъвена гьадаз хкведа. 20Амма ада ник пул гана къахчуначтӀа, ва ам масадаз маса ганватӀа, ихьтин ник мад пул гана къахчуз жедач[+]. 21Элкъвей йисарин йисуз, ник азад хъижедайла, ам вичел вяд алай ник хьиз, Реббидиз акъуднавайди хьиз пакди жеда, адакай хахамдин хсусият жеда[+].

22Сада Реббидиз маса къачунвай ник бахшнаватӀа, яни адан тухумдин чилик акат тийизвай ник, 23хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисаралди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀурай. А касди хахамдив никӀин къимет гьа юкъуз вахгун лазим я; им Реббидин пак затӀ я. 24Элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, а ник, ам нивай маса къачунайтӀа, ам нин тухумдин чиликай тиртӀа, элкъвена гьаданди хъжеда.

25Вири къиметар ибадатханадин шекъелралди тайинарзава; шекъелда къад герагь ава[+].

26Гьайвандин эркек сифте дул Реббидиз бахшна жедач: ам гьакӀани, сифте бала яз, гьаданди я. Гьам малдин, гьам лапагдин сад лагьай бала Реббидинди я[+]. 27Амма и сифте бала гьарам гьайвандинди ятӀа, ам, адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигна, пул гана къахчуз жеда. Гьайван пул гана къахчунвачтӀа, ам тайинарнавай къиметдай маса гуда[+].

28Амма иесиди вяд авуна Реббидиз эцигдай гьич са жуьредин хсусиятни, кӀандатӀа вич инсан, гьайван ва я ирс тир чил хьурай, я маса гуз, я пул гана къахчуз жедач. Вяд авуна Реббидиз акъудай вири затӀар паквилерин паквал я. 29Вяд авуник акатай инсан пул гана къахчуз жедач; ам яна кьиникь лазим я[+].

30Чили гузвай вири затӀарин – никӀерин бегьер ва тарарин майваяр – цӀуд паюникай са пай Реббидиз талукь я; ибур Реббидин пак затӀар я[+]. 31Садаз вичин цӀуд паюникай са пай пул гана къахчуз кӀанзаватӀа, ада адан къиметдал вадай са пай эхцигун лазим я[+]. 32Карч алай ири ва куьлуь гьайванрин цӀуд паюникай са пай – нехирбандин лашдин кӀаникай фейи гьар са цӀуд лагьай гьайван Реббидин пак тир затӀ я. 33Хъсан гьайванар писбурукай чара авун ва садбур масабуралди эвез авун лазим туш. Амма гьар гьикӀ хьайитӀани са гьайван масадалди эвез авунатӀа, абур къведни пак тирбуруз элкъвезва; абур пул гана къахчуз жедач“».

34Реббиди Синай[†] дагъдал Мусадиз Исраилдин рухваяр патал авур эмирар гьа ихьтинбур я.

### Кьурумда

#### Кьурумда

Кьурумда


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Гьахьун


Кьурумда


Гьахьун

И ктабдиз «Кьурумда» тӀвар гун вичикай адан лап эвелда ихтилат фенвай Мисридай Къенандиз физвай рекье Исраилдин халкь сиягьдиз къачунихъ галаз алакъада ава. Чувуд чӀалал ктабдин тӀварцӀи лагьайтӀа – «Кьурумда» чпикай кхьенвай вакъиаяр гьи чкада кьиле фенатӀа ачухдиз къалурзава.

Синай дагъда Аллагьдин Исраилдин халкьдиз Вичин Къанун гайидалай кьулухъ, Мусади, левияр кьилди гьисабна, дяведиз бакара тир вири итимрин кьадар сиягьдиз къачуна. Идалай кьулухъ, Аллагьдин къалуруналди, Къанундик са бязи алаваяр кухтуна, ва халкь вичиз гуда лагьана хиве кьунвай куьч хьун патал гьазур тир (1-9-кьилер).

Амма Къадеш-Барнедиз (Къенандин сергьятдал алай чил) мукьва хьайила, Исраилдин халкьдиз, чинеба къекъвена чирдайбурун рахунриз яб гана, чпиз хиве кьунвай чилел физ кичӀе хьана. Чпин кичӀ себеб яз исраилвияр ифей кьурумда яхцӀур йисан вахтунда къекъуьниз мажбур хьана (10-20-кьилер). Исраилвийрин муьтӀуьгъ тежер несил кьурумда терг хьайила, халкьди къвез-къвез Къенандин къваларив гвай чилер кьаз хьана ва Ярдан вацӀун рагъакӀидай пата авай Магьаб уьлкведив кьван агакьна (21-36-кьилер). Вири а йисарин девирда Исраилдин халкь шумудни са гъилера Мусадиз акси экъечӀна ва Аллагьдилай шел-хвал авуна. Амма, чпин терсвал себеб яз абурув жазаяр агакьарзавайтӀани, Реббиди Вичи хкягъай халкьдиз датӀана вафа хуьзвай, гуда лагьана хиве кьунвай чилел физвай рекье адан патахъай къайгъу чӀугвазвай ва адаз вири душманар кӀаник кутадай къуват гузвай.

#### 1


Синайдин вакъиаяр


(1:1–10:10)


Исраилдин халкьдин кьадар тайинарун

1Кьвед лагьай вацран сад лагьай юкъуз, исраилвияр Мисридай экъечӀайдалай инихъ кьве йис хьайила, Ребби[†] Синайдин[†] кьурумда Гьалтунин Алачухда[†] Мусадихъ галаз раханай. Ада лагьана:[+] 2«Исраилдин[†] элдин, сад садан гуьгъуьналлаз, гьар са итимдин тӀвар кьуна, тухум ва сихил тирвал кьадар тайинара[+]. 3Гьарунахъ галаз санал аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай вири исраилвияр, къад йис хьанвайбурулай гатӀунна ва гьадалай виниз, халкьдин кьушундин къайдада къелемдиз къачу. 4Гьар са тайифадай[†] квез, вич вичин сихилдин кьил тир са касди куьмек авурай. 5Ингье квез куьмек гудайбурун тӀварар:

Рувенан патай – Шедеуран хва Элицур;[+]

6Шимунан патай – Цуришаддаян хва Шелуьмиял;[+]

7Ягьудан[†] патай – Аминадабан хва Нагьшун;[+]

8Исахаран патай – Цуаран хва Натанаил;[+]

9Забулунан патай – Гьелунан хва Элиаб[+].

10Юсуфан рухвайрин патай:

Ифраиман патай – Амигьудан хва Элишам;

Манашедин патай – Педацуран хва Гамалиял[+].

11Бунъяминан патай – Гидеунидин хва Абидан;[+]

12Данан патай – Амишадаян хва Агьиэзер;[+]

13Ашеран патай – Ахранан хва Пагиял;[+]

14Гадан патай – Дегуялан хва Элиасаф;[+]

15Нифталидин патай – Энанан хва Агьир»[+].

16Ибур вири элдин патай тайинарнавайбур, тайифайрин регьберар, Исраилдин тухумрин кьиле авайбур тир.

17Мусадини Гьаруна тӀварба-тӀвар къалурнавай ксарихъ галаз санал 18-19кьвед лагьай вацран сифте юкъуз элдиз эверна. Исраилвийри чпин тухумдик акатзавайбур сихил тирвал малумарна, ва къад йис ва гьадалай гзаф тамам хьанвайбур, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, сад садахъ галаз тӀварар кьаз къелемдиз къачуна. Ада Синай кьурумда авай абур икӀ гьисабна:

20Исраилан[†] сифте хва тир Рувенан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 21Рувенан тайифада абурун кьадар 46500 тир[+].

22Шимунан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 23Шимунан тайифада абурун кьадар 59300 тир[+].

24Гадан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 25Гадан тайифада абурун кьадар 45650 тир[+].

26Ягьудан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 27Ягьудан тайифада абурун кьадар 74600 тир[+].

28Исахаран эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 29Исахаран тайифада абурун кьадар 54400 тир[+].

30Забулунан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар гьисабна. 31Забулунан тайифада абурун кьадар 57400 тир[+].

32Юсуфан хва Ифраиман эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 33Ифраиман тайифада абурун кьадар 40500 тир[+].

34Юсуфан хва Манашедин эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 35Манашедин тайифада абурун кьадар 32200 тир[+].

36Бунъяминан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 37Бунъяминан тайифада абурун кьадар 35400 тир[+].

38Данан эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 39Данан тайифада абурун кьадар 62700 тир[+].

40Ашеран эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар сад садахъ галаз тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 41Ашеран тайифада абурун кьадар 41500 тир[+].

42Нифталидин эвледрикай:

аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири итимар тухум ва сихил тирвал тӀварба-тӀвар къелемдиз къачуна. 43Нифталидин тайифада абурун кьадар 53400 тир[+].

44Гьа ибур Мусадини Гьаруна ва чпикай гьар сада вичин сихилрин векилвал ийизвай Исраилдин цӀикьвед регьберди сиягьдиз къачунвай итимар тир. 45Аскервиле къуллугъ авуниз виже къведай, чпин къад йис ва гьадалай виниз тамам хьанвай вири Исраилдин рухваяр чпин сихилар тирвал сиягьдиз къачунай. 46Абурун виридан кьадар 603550 тир[+]. 47Амма Левидин тайифадай тирбур амайбурухъ галаз санал сиягьдиз къачунвачир.

48Реббиди Мусадиз лагьана: 49«Левидин тайифа къелемдиз къачумир ва амай Исраилдин рухвайрихъ галаз санал абурун кьадар тайинармир. 50Левийрал Шагьидвилин Алачух[†], адан вири къаб-къажах ва адаз талукь тир вири затӀар аманат ая. Абуру Алачух ва адаз талукь тир вири къаб-къажах ял авурай, абурун патахъай къайгъударвал авурай ва Алачухдин къваларив чпин кун туькӀуьр авурай. 51Алачух маса чкадиз акъуддай чӀавуз, ам левийри алудрай, ам экӀягъун герек тирла, гьа и кӀвалахни абуру кьилиз акъудрай. Патан кас адан мукьув атайтӀа, ам ажалдин хура твада. 52Исраилдин рухвайри алачухар халкьдин кьушундин къайдада, гьар сада вичин кундал, вичин пайдахдик экӀяда. 53Амма левийри, Исраилдин эл хъилек акат тийидайвал, алачухар элкъвена Шагьидвилин Алачухдин къваларив эцигда. Левияр Шагьидвилин Алачухдин къаравулар жеда»[+].

54Исраилдин рухвайри, Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир авунатӀа, вири дуьм-дуьз гьа жуьреда авуна.

#### 2


Тухумри кунарал чка кьун

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайри кун Гьалтунин Алачухдин[†] къваларив, адалай са тӀимил яргъал хьиз, гьар сада вичин пайдахдик, вичин сихилдин лишанрин кӀаник экӀярай.

3Ягьудан кун вичин пайдахдик кваз рагъэкъечӀдай пата хьурай. Ягьудан[†] тайифадин[†] регьбер – Аминадабан хва Нагьшун я[+]. 4Адан кьушун 74600 итимдикай ибарат я.

5Исахаран тайифади чпин кун гьабурун патав эциграй. Исахаран тайифадин регьбер – Цуаран хва Натанаил я. 6Адан кьушунда 54400 итим ава.

7Патарив Забулунан тайифа хьурай. Забулунан тайифадин регьбер – Гьелунан хва Элиаб я. 8Адан кьушунда 57400 итим ава.

9Вири санлай Ягьудан кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 186400 итим ала. Сифте абур рекье гьатрай[+].

10Кьибледихъ вичин пайдахдик кваз Рувенан кьушундин кун хьурай. Рувенан тайифадин регьбер Шедеуран хва Элицур я. 11Адан кьушунда 46500 итим ава.

12Шимунан тайифади вичин кун гьабурун къвалав эциграй. Шимунан тайифадин регьбер Цуришаддаян хва Шелуьмиял я. 13Адан кьушунда 59300 итим ава.

14Патав – Гадан тайифа. Гадан тайифадин регьбер Регуилан хва Элиасаф я. 15Адан кьушунда 45650 итим ава.

16Вири санлай Рувенан кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 151450 итим ала. Абур кьвед лагьайбур яз рекье гьатрай[+].

17Ахпа, кунарин арада аваз, Гьалтунин Алачухни левийрин кун рекье гьатрай. Абур кун гьикӀ эцигдатӀа, гьа къайдада, гьар сад вичин чкадал алаз, вичин пайдахдик кваз рекье гьатда[+].

18РагъакӀидай пата вичин пайдахдик кваз Ифраиман кун хьурай. Ифраиман тайифадин регьбер Амигьудан хва Элишам я. 19Адан кьушунда 40500 итим ава.

20Абурулай кьулухъ Манашедин тайифа жеда. Манашедин тайифадин регьбер Педацуран хва Гамалиял я. 21Адан кьушунда 32200 итим ава.

22Ахпа Бунъяминан тайифа жеда. Бунъяминан тайифадин регьбер – им Гидеунидин хва Абидан я. 23Адан кьушунда 35400 итим ава.

24Вири санлай Ифраиман кундал, кьушунда авай итимрин кьадардал атайла, 108100 итим ала. Абур пуд лагьайбур яз рекье гьатда[+].

25Кефер пата вичин пайдахдик кваз Данан къушундин кун хьурай. Данан халкьдин регьбер Амишадаян хва Агьиэзер я. 26Адан кьушунда 62700 итим ава.

27Ашеран тайифади кун абурун патав эцигда. Ашеран тайифадин регьбер – Ахранан хва Пагиял я. 28Адан кьушунда 41500 итим ава.

29Ахпа Нифталидин тайифа жеда. Нифталидин тайифадин регьбер – им Энанан хва Агьир я. 30Адан кьушунда 53400 итим ава.

31Вири санлай Данан кундал 157600 итим алай. Абур чпин пайдахрик кваз эхиримжибур яз рекье гьатда»[+].

32Гьа ибур чпин сихилар тирвал къелемдиз къачунвай Исраилдин рухваяр я. Вири кунарал, кьушундин кьадаррал атайла, 603550 итим алай[+].

33Анжах левияр Исраилдин амай рухвайрихъ галаз санал къелемдиз къачуначир – Реббиди Мусадиз эмир гайивал[+].

34Исраилдин рухвайри, чпиз Реббиди вуч эмир авунайтӀа, вири кьилиз акъудна. Абур чпин пайдахрик кваз кунар туькӀуьрна акъвазна ва гьа и къайдада рекьени гьатна – гьар сад вичин тухум ва сихил галаз.

#### 3


Левийри Алачухда къуллугъ авун

1Ингье, Ребби Синай[†] дагъда Мусадихъ галаз рахай вядеда, Мусадинни Гьарунан несилар.

2Гьарунан рухвайрин тӀварар: Надаб, адан сифте хва, Абигьу, Элазар ва Итамар[+]. 3Ибур чӀем гуьцӀнавай хахамар[†] тир, чеб хахамвилиз акъуднавай, Гьарунан рухвайрин тӀварар я. 4Амма Надабни Абигьу, абуру Синай кьурумда Реббидиз талукьвал авачир къурбанд авурла, Реббидин вилик кьенай. Абурухъ рухваяр авачир, ва анжах Элазарани Итамара, чпин бубадал чан аламаз, хахамар яз къуллугъзавай[+].

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Левидин тайифа[†] гъваш ва хахам тир Гьаруназ, абуру адаз кумекар гун патал, абур къалура[+]. 7Абуру, Алачухда къуллугъ кьиле тухуналди, Гьалтунин Алачухда[†] Гьарунан паталай ва вири элдин паталай везифаяр тамамаррай. 8Абуру Гьалтунин Алачухда авай кьван вири затӀарин патахъай къайгъударвал авурай ва, Алачухда къуллугъ авуналди, Исраилдин рухвайрин паталай везифаяр тамамаррай. 9Левияр Гьарунанни адан рухвайрин ихтиярда тур – абур Исраилдин рухвайрин вири тайифайрай михьиз гьадав вахкун лазим я[+]. 10Гьарунни адан рухваяр, абуру хахамар яз къуллугъ авун патал, тайинара. Вич Алачухдиз мукьув хьайи чара маса гьар гьи кас хьайитӀани, ам ажалдин хура туна кӀанда»[+].

11Реббиди Мусадиз мадни икӀ лагьана: 12«За левияр Исраилдин рухвайрин вири тухумра авай сифте ругул аялрин эвездай къачунвайди я. Левияр – Зибур я, 13вучиз лагьайтӀа вири сифте ругул аялар – Зибур я. За Мисрида авай вири сифте ругулар кьейи чӀавуз, За Исраилда авай вири сад лагьайбур тир эркек балаяр – гьам инсанрин, гьам гьайванрин – Жув патал чара авуна. Абур Зибур хьунухь лазим я. Зун Ребби я»[+].

14Синай кьурумда Реббиди Мусадиз лагьана: 15«Левияр, са варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай вири эркекар, абурун сихилар ва тухумар тирвал къелемдиз къачу». 16Мусадини, вичиз лагьайвал, Реббидин эмирдалди абур къелемдиз къачуна.

17Ингье Левидин рухвайрин тӀварар:

Гершан, Къегьат ва Мерари[+].

18Ингье гершанийрик акатзавай тухумар:

Ливни ва Шимигь.

19Къегьатрин тухумар:

Амрам, Йицгьар, Хевран ва Узиял.

20Мерарийрин тухумар:

Магьли ва Муши.

Ингье левийрин сихилриз.

21Гершаналай ливнийринни шимигьийрин тухумар арадал атана; ибур гершанийрин тухумар я. 22Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрин кьадар 7500 кас тир. 23Гершанийрин тухумри кун рагъакӀидай пата, Алачухдин кьулухъ эцигна кӀанда[+]. 24Абурун регьбер Лаэлан хва Элиасаф тир.

25Гьалтунин Алачухдикай гершанийрин къайгъударвилик алачух ва адан винел пад кӀевнавай шейэр, Гьалтунин Алачухдин сивел алай перде,[+] 26гъенин пердеяр, Алачухни къурбанган[†] элкъвена кьунвай гъенез экъечӀдай сивел алай перде ва епер кутунвай. Абуру и чӀавуз герек тир вири кӀвалахар кьиле тухвана кӀанда.

27Къегьаталай амрамийрин, ицгьарийрин, хевранийрин, узиялийрин тухумар арадал атана; ибур къегьатийрин тухумар я. 28Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрин кьадар 8600 кас тир. Къегьатийрал ибадатхана ихтибар авунвай. 29Къегьатийрин тухумри кун Алачухдин кьибле патахъай туькӀуьрун лазим тир. 30Абурун регьбер Узиялан хва Элицафан тир. 31Абурал Икьрардин сандух, экӀягъан, чирагъган, къурбанганар, къуллугъ кьиле тухудайла ибадатханадин гъилик ийидай къаб-къажах ва перде ихтибар авунвай. Абуру и чӀавуз герек тир вири кӀвалахар кьиле тухвана кӀанда[+]. 32Левийрин кьилин регьбер хахам Гьарунан хва Элазар тир. Ам чпел ибадатхана ихтибар авунвайбурун кьилел акъвазнавай[+].

33Мераридилай магьлийрин ва мушийрин тухумар арадал атана; ибур мерарийрин тухумар я. 34Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай къелемдиз къачунвай эркекрин кьадар 6200 кас тир. 35Абурун регьбер Абихаилан хва Цуриял тир. Абуру кун Алачухдин кефер патахъай кутун герек тир. 36Мерарийриз Алачухдин кьуларин, адан арадай вегьенвай турвакь, гуларин, пунарин, герек тир вири кӀвалахар кьиле тухуз[+] 37ва элкъвена кьунвай гъенин чпихъ пунар галай, алачухдин хкар ва еперни кваз гуларин къайгъударвал авун эмир авунвай.

38Мусади, Гьаруна ва адан рухвайри Алачухдин рагъэкъечӀдай, ам хкаж жедай пата, Гьалтунин Алачухдин вилик кун кутурай. Абуру Исраилдин рухвайрин паталай ибадатханадин патахъай къайгъударвал чӀугун лазим тир. Чпиз ихтияр авачиз ибадатханадиз мукьув хьайи гьар гьим хьайитӀани ажалдин хура тун герек тир. 39Реббидин эмирдалди Мусадини Гьаруна абурун тухумар тирвал къелемдиз къачунай, варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай эркекрал атайла, вири левийрин кьадар 22000 кас тир[+].


Исраилдин сифте ругулар левийралди эвез авун

40Реббиди Мусадиз лагьана: «Исраилдин рухвайрин варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай вири сифте гадаяр къелемдиз къачу ва абурун кьадар тайинара. 41Заз вири Исраилдин рухвайрин сифте гадайрин чкадал левияр чара ая, – Зун Ребби я ва гьакӀни Исраилдин рухвайрин маларин сад лагьай эркек балайрин чкадал левийрин вири малар чара ая».

42Мусади, вичиз Реббиди эмир гайивал, Исраилдин рухвайрин вири сифте ругулар къелемдиз къачуна. 43Варз ва гьадалай виниз йисариз акъатнавай сифте ругулар, тӀварба-тӀвар къалурнавай, 22273 авай.

44Реббиди Мусадиз мадни икӀ лагьана: 45«Исраилдин рухвайрин вири сифте ругулрин чкадал тек са левияр ва абурун маларин чкадал тек са левийрин малар къачу. Левияр Зибур хьун лазим я. Зун Ребби я. 46Чпин кьадар левийрин кьадардилай гзаф тир Исраилдин рухвайрин 273 сифте ругулар пул гана къахчун патал, 47гьар садалай вичин заланвал къад герагь тир ибадатханадин шекъелдин гьисабдай вад шекъел кӀватӀа[+]. 48Артуханбур тир ругулар пул гана къахчунин гимиш Гьарунавни адан рухвайрив вахце».

49Мусади чпин кьадар левийри пул гана къахчунвайбурулай артух тирбурувай маса къахчунин пул кӀватӀна. 50Исраилдин рухвайрин сифте ругулривай ада ибадатханадин шекъелдин гьисабдай 1365 шекъелдин гимиш кӀватӀна. 51Мусади Реббидин гафуниз килигна, вичиз Реббиди эмир гайивал, маса къахчунин пул Гьарунавни адан рухвайрив вахкана.

#### 4


Исраилвияр рекье гьатайла левийрин къуллугъ

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Левийрин къегьатийрин хилек акатзавай тухумрин ва сихилрин кьадар тайинара. 3Чпивай Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ ийиз жедай къанни цӀудалай яхцӀурни цӀуд йисал къведалди йисариз акъатнавай итимрин кьадар гьисаба[+]. 4Ингье Гьалтунин Алачухда къегьатийрин къуллугъ: абуру паквилерин пак[†] тир къаб-къажахдин къайгъу чӀугурай. 5Кундиз рекье гьатун герек хьайила, Гьарунни адан рухваяр Алачухдиз гьахьна, Паквилерин Пак чка[†] кӀевзавай перде алудрай ва ам Икьрардин сандухдин винелай вегьирай. 6Абуру пердедин винел гьуьлуьн кицӀин хамар эциграй, винелай ачухнавай вили перде экӀя авурай ва паяяр турай[+].

7Абуру Реббидин вилик жедай фан экӀягъандин винел вили перде экӀя авурай ва адал къапар, хуш атирдин ни галай шейэр кудай еке бушкъапар, чехирдин къурбандар[†] ийидай сукӀраяр ва гичинар эциграй. Анал датӀана алай фу гьа гьанал аламукьрай. 8Адан винелай абуру икьи яру перде экӀяй авурай, адал гьуьлуьн кицӀин хамар эциграй, хамар вегьирай ва паяяр турай.

9Абуру вили перде къачуна адалди чирагъган ва адахъ галай чирагъар, багъар патал хехер ва хекендазар ва чпелди ам чӀемедалди ацӀурдай вири къапар винелай кӀеврай. 10Абуру ам вири къаб-къажахни галаз адал гьуьлуьн кицӀин хамарик кутурай ва занбурандал эциграй.

11Къизилдин къурбангандин[†] винелай абуру вили перде экӀя авурай, ам гьуьлуьн кицӀин хамаралди кӀеврай ва паяяр кутурай.

12Абуру ибадатханада къуллугъ авун патал гъилик ийидай вири къаб-къажах къачуна, ам вили пердедик кутурай, гьуьлуьн кицӀин хамаралди кӀеврай ва занбурандал эциграй.

13Абуру буьруьнждин къурбангандал алай руьхъ шткана михьи авурай, къурбангандал мичӀи яру перде экӀя авурай ва 14адал къурбангандал къуллугъ ийидайла гъилик ийидай вири къаб-къажах эциграй: цӀивинар патал хекендазар, як патал шишер, гъвечӀи перер ва иви[†] хъичирдай бадияр. Абуру адан винел гьуьлуьн кицӀин хамарин къат экӀя авурай ва паяяр кутурай.

15Кун алай чкадилай юзун герек хьайила, Гьарунани адан рухвайри ибадатхана ва адан къаб-къажах кӀевун куьтягьайла, къегьатияр абур вири ялун патал къведа. Абуру пак тир затӀарик гъил кяна жедач, тахьайтӀа абур рекьида. Им – Гьалтунин Алачухдин къегьатийри ялдай къаб-къажах я.

16Элазара, хахам Гьарунан хци, чирагъра цадай гъеридин, хуш атирдин ни галай кудай затӀунин, гьар йикъан фан къурбанддин[†] ва гуьцӀдай чӀемин патахъай къайгъу чӀугурай. Ада вири Алачухдин ва ана авай вири затӀарин, ибадатханадин ва адан къаб-къажахдин патахъай къайгъударвал авурай»[+].

17Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 18«Килиг гьа, Къегьатан несилар тир тухумар рекьиниз рехъ гумир. 19Абур, Паквилерин Пак тир чкайрив агатайла, ва рекьин тийидайвал, чан аламаз жедайвал абур патал ингье вуч ийидатӀа: Гьарунни адан рухваяр ибадатханадиз гьахьрай ва гьар садаз адан къуллугъ ва ада вуч тухун лазим ятӀа тайинаррай. 20Амма абур чеб гьатта са легьзеда кьванни пак тир шейэриз килигун патал аниз татурай, тахьайтӀа абур рекьида».

21Реббиди Мусадиз лагьана: 22«Мадни гьакӀ сихилар ва тухумар тирвал гершанийрин кьадар тайинара. 23Чпивай Гьалтунин Алачухда къуллугъ ийиз жедай, къанни цӀуд йисалай яхцӀурни цӀуд йисал кьван йисариз акъатнавай вири итимар къелемдиз къачу.

24Ингье гершанийрин тухумри зегьмет чӀугвадайла ва затӀар ялдайла, абурун къуллугъ:[+] 25Гьалтунин Алачухдин пердеяр тухурай – ам кӀевзавай ва гьуьлуьн кицӀин хамарикай раснавай винелай чӀугунвай къатар, Гьалтунин Алачухдин сивел алай перде, 26алачух ва къурбанган элкъвена кьунвай гъенин пердеяр, гьахьдай чкадин перде, епер ва абурухъ вирибурухъ галай кьван затӀар. Идахъ галаз алакъада авай вири кӀвалахар абуру кьиле тухурай. 27Абурун вири къуллугъ, ялун ва я маса кӀвалахар, Гьарунанни адан рухвайрин гъилик кваз кьиле фирай. Абуру ялна кӀанзавай вири затӀар гьабурун къайгъудик кутур. 28Гьалтунин Алачухдин патарив гершанийрин тухумдин къуллугъ гьа ихьтинди я. Абуру чпин везифаяр хахам Гьарунан хва Итамаран гъилик тамамаррай.

29Мерарияр тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачу. 30Гьалтунин Алачухда къуллугъ жедай, чеб къанни цӀудалай яхцӀурни цӀуд йисав кьван агакьнавай вири итимар къелемдиз къачу. 31Гьалтунин Алачухдин патарив къуллугъ ийидайла, ингье абурун везифа: алачухдин кьулар, адан арадай вегьенвай турвакьар, гулар ва пунар,[+] 32ва гьакӀни элкъвена кьунвай гъенихъ янавай чпихъ пунар галай гулар, алачухдин хкар, вири тадаракар ва герек тир затӀарни галай епер ялрай. Гьар садаз анжах вичиз талукь яз вуч тухун лазим ятӀа тайинара. 33Мерарийрин тухумри Гьалтунин Алачухда хахам Гьарунан хва Итамаран гъилик кваз тамамарун герек тир къуллугъ гьа им я».


Левийрин тухумар гьисабун

34Мусади, Гьаруна ва элдин регьберрив тухумар ва сихилар тирвал къегьатияр къелемдиз къачунай. 35-36Чеб тухумар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар кьве агъзурни ирид вишни яхцӀурни цӀуд тир. 37Им къегьатийрин тухумра Гьалтунин Алачухда къуллугъ авур вирибурун кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббиди Мусадилай агакьарай эмирдалди къелемдиз къачунай.

38Тухумар ва сихилар тирвал гершанияр къелемдиз къачунай. 39-40Чеб тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар 2630 кас тир. 41Им гершанийрин тухумра Гьалтунин Алачухда къуллугъ авур вирибурун умуми кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббидин эмирдалди къелемдиз къачунай.

42Тухумар ва сихилар тирвал мерарияр къелемдиз къачунай. 43-44Чеб сихилар ва тухумар тирвал къелемдиз къачурла, къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз виже къведай вири итимрин кьадар 3200 кас тир. 45Им мерарийрин тухумра авайбурун умуми кьадар я. Мусадини Гьаруна абур Реббиди Мусадилай агакьарай эмирдалди къелемдиз къачунай.

46Мусади, Гьаруна ва Исраилдин регьберри вири левияр тухумар ва сихилар тирвал къелемдиз къачунай. 47-48Къанни цӀудалай яхцӀурни цӀудав кьван йисарив агакьнавай, Гьалтунин Алачухда къуллугъ авуниз ва ам ялиз виже къведай вири итимрин кьадар 8580 кас тир. 49Реббидин эмирдалди Мусадилай гьар садаз вичин къуллугъ тайинарна ва вуч тухвана кӀандатӀа лагьана.

Реббиди Мусадиз эмир гайивал, абур къелемдиз къачунай.

#### 5


Кундал михьивал хьунин къанун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз вичик жузам[†] квай, вичиз бедендикай хкатунар авай, я тушни вич мейитдик хкӀуна чиркин хьанвай гьар вуж хьайитӀани кундилай алудна ракъурун эмир ая[+]. 3Гьам итимар, гьам папар акъудна ракъура; абуру Зун куь арада авай кун чиркин тавун патал, абур кундин сергьятрилай алудна ракъура»[+]. 4Исраилдин рухвайри гьа икӀ авуна. Абур кундин сегьятрай акъудна ракъурна. Абуру Реббиди Мусадиз гьикӀ лагьанатӀа, дуьм-дуьз гьакӀ авуна.


Писвиляй эвез хъувун

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Исраилдин рухвайриз лагь: „Итимди ва я папа, гьа идалди Реббидиз вафа квадаруналди, маса касдиз писвал авуртӀа, ихьтин кас батӀул я[+] 7ва вичин гунагь[†] хиве кьуна кӀанда. Ада авур писвал михьиз эвез авурай, адал вад лагьай пайни винел эхцигна ва вичи низ писвал авунатӀа, гьадав вахкурай[+]. 8Амма зарар хьайи кас кьейитӀа ва адахъ вичив зарардай вахкуз жедай лап талукь тир мукьва-кьили авачтӀа, эвезун Реббидинди жеда, ва ам вичелди батӀулдан гунагьдилай гъил къахчудай къурбанд гьерни галаз хахамдив вахкун герек я. 9Исраилдин рухвайри хахамдиз гъизвай вири пак тир садакьаяр гьадаз талукь яз жеда. 10Гьар са касди Реббидиз талукьарнавай затӀ – хахамдин хсусият я, ада хахамдиз гайиди – хахамдинди я“».


Вафа гвачир паб патал имтигьан

11Реббиди Мусадиз лагьана: 12«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Садаз папа хиянатвал авуртӀа ва адаз вафа квадарнатӀа, 13ва маса кас адахъ галаз къаткана, амма гъуьлуьз и кардикай хабар тушиз хьайитӀа; ам чинеба чиркин хьанватӀа ва шагьид авачтӀа, ва ам дуьздал акъуднавачтӀа,[+] 14амма гъуьлуь гъайравал ийиз чиркин хьанва лугьуз папал гиман гъизватӀа, – ва я гъайравал ийиз адал гиман гъизва, амма ам чиркин хьанвач, – 15ада паб хахамдин кьилив гъурай. Ада адахъди эфадин цӀуд пай тир мухан гъуьруьн садакьа гъурай, амма ада гъуьрел чӀем илич тавурай ва адак хъсан ни галай шкьакь кутун тавурай, вучиз лагьайтӀа им гунагь рикӀел хкиз тазвай гъайравилин, рикӀел хкунин фан савкьват я[+].

16Хахамди ам гъана Реббидин вилик акъвазаррай. 17Ада хъенчӀин къапуниз пак яд цурай ва циз Алачухдин[†] чилелай къачунвай накьвар вегьирай. 18Паб Реббидин вилик акъвазарна, хахамди адан чӀарар авадаррай ва адан гъилера рикӀел хкиз тадай савкьват, фан гъайравилин савкьват, вугурай, вичини гъиле лянет гъидай туькьуьл яд кьурай. 19Хахамди паб ихьтин гафаралди ицӀитрай: ‹Маса итим вахъ галаз къатканачтӀа, гъуьлуьк кваз вуна вафа квадарнавачтӀа ва чиркин хьанвачтӀа, лянет гъидай и туькьуьл ци ваз зарар тагурай. 20Амма гъуьлуьк кваз вун гъуьлелай гъейри маса итимдихъ галаз къаткана, вуна вафа квадарнаватӀа ва чиркин хьанватӀа›, – 21и чӀавуз хахамди папав лянетдин кьин кьаз туна адаз лугьурай: ‹Реббиди, ви беден элекьнавайди, амма руфун дакӀунвайди авуна, вун халкьдин арада лянетдин ва экъуьгъунрин иеси авурай. 22И лянет гъидай яд, ви руфун дакӀвадайвал ва беден элекьдайвал, вак акатрай›.

Ва папани лугьурай: ‹Эхь, амин›[+].

23Хахамди и лянетар къаргъуда кхьида ва туькьуьл целди чуьхуьда. 24Ада папаз лянет гъидай а туькьуьл яд гурай; ам батӀул ятӀа, а яд адак акатда ва адав залан азият чӀугваз тада. 25Хахамди адан гъиле авай фан къурбанд[†] къахчурай, Реббидин вилик юзур авурай ва къурбангандин[†] патав гъурай. 26Ада фан къурбанддикай къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз са мекве авайди къачуда ва къурбангандал куда. Ахпа ада папаз яд гуда. 27Ам чиркин хьанватӀа, гъуьлуьз вафа квадарнайтӀа, ада адаз лянет гъидай яд гайила, яд адак акатда ва залан азият чӀугваз тада: руфун адан дакӀвада, амма беден элекьда ва вири халкьди адаз лянет гуда. 28Амма паб чиркин хьаначтӀа ва михьивал гватӀа, ам зарар хкӀун тавуна амукьда ва аялар хаз жеда.

29-30Гъуьлуьк квай паб, вафавал чӀурна, чиркин хьайитӀа, ва я папал гиман гъизвай гъуьл гъайравилик акатайтӀа, гъайравилин къанун гьа ихьтинди я. Хахамди ам Реббидин вилик эциграй ва вири патарихъай адахъ галаз гьа къанунда лагьанвайвал рафтарвал авурай. 31Гъуьл гунагьдикай михьи жеда, папа лагьайтӀа, гунагьдин нетижаяр кьабулда“».

#### 6


Незуьрар патал къайдаяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Итимди ва я папа вич Реббидиз бахш авунва лагьана кьетӀен незуьрвилин вяд хиве кьуртӀа, 3абуру чехирдикай ва бузадикай гъил хуьрай ва чехирдикай ва я бузадикай гьазурнавай сирке гъилик тавурай. Абуру ципицӀрин миже хъвана ва ципицӀарни кишмишар тӀуьна виже къведач. 4Незуьрвилин вядеда авайла, абуру ципицӀдин чӀередилай тир гьич са затӀни тӀуьна жедач – гьатта ципицӀрин цилер ва хамарни.

5Незуьрвал гвай вири вахтунда абурун кьилик уьлгуьч хкӀун тавурай. Абуру Реббидиз акъуднавай вахт куьтягь жедалди, абур пак яз хьурай, абуру кьилел алай чӀарар туна яргъи авурай. 6Чеб Реббидиз акъуднавай вири вахтунда абуруз мейитдиз мукьва жез ихтияр авач[+]. 7Гьатта абурун буба, диде, стха ва я вах кьейитӀани, абур себеб язни абуруз чеб чиркин ийидай ихтияр авач, вучиз лагьайтӀа абуру чеб Аллагьдиз акъудунин лишан абурун кьилел ала. 8Чеб незуьрар тир вири вахтунда абур Ребби патал паквилиз акъуднава.

9Абур алай чкадал са вуж ятӀани садлагьана кьейитӀа, ва абуру бахш авунвай чӀарар чиркин хьайитӀа, абуру чеб михьивилиз акъуддай юкъуз – ирид лагьай юкъуз – кьил турай. 10Муьжуьд лагьай юкъуз абуру Гьалтунин Алачухдин[†] сивел хахамдиз кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай[+]. 11Хахамди къушарикай сад гунагьдай ийизвай, муькуьдини кунуг[†] яз къурбанд авурай. Им абур патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухун жеда, вучиз лагьайтӀа мейитдин патав хьуникди абур чиркин хьанвай. Лап гьа юкъуз абуру кьил мад паквилиз акъудрай. 12Абуру незуьрвилин девирда чеб Реббидиз акъудрай ва са йис хьанвай кьар тахсир хиве кьунин къурбанд[†] авурай. Вилик квай йикъар гьисаба кьадач, вучиз лагьайтӀа абуру чпин незуьрвал чиркин авунай.

13Ам акъудунин вахт акьалтӀайла, ингье незуьрдин гьакъиндай къанун: ам Гьалтунин Алачухдин сивел гъана акъвазарна кӀанда. 14Ада анал Реббидиз къурбанд авурай: йис хьанвай са рехнени квачир эркек кьар – кунуг яз, са йис хьанвай рехне квачир шек – гунагьдай къурбанд[†] яз, ва рехне квачир гьер – суварин къурбанд[†] яз[+] 15ва абуруз лазим тир фанни[†] чехирдин къурбандарни[†] ва са зинбилда авай чӀемеда какадарнавай ва лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай тӀили фар, чӀем алтаднавай тӀили лавашар[+].

16Хахамди и затӀар Реббидин вилик эцигда ва гунагьдай къурбандар ва кунугар ийида. 17Ахпа ада Реббидиз зинбилда авай тӀили фарни галаз суварин къурбанд яз гьер бахш ийида, гьакӀни лазим тир фан ва чехирдин къурбанд кьиле тухуда.

18Гьалтунин Алачухдин вилик незуьрди вич талукь авунин чӀарар турай. Ада абур къачурай ва ада абур суварин къурбанддин кӀаник кузвай цӀуз вегьирай.

19Незуьрди вич талукьарунин чӀарар турдалай кьулухъ, хахамди адав гьерен рганвай кӀулни ва зинбилдай къачунвай тӀили фуни лаваш гъилерал эциграй[+]. 20Хахамди абур Реббидин вилик зурзуррай: абур пак я ва юзурдай хурун кӀарабни хкаждай ятур хьиз, хахамдиз хьунухь лазим я. Идалай кьулухъ незуьрдивай чехир хъваз жеда[+].

21Вяд авурвал, незуьрвиляй Реббидиз вичин агьвалди мумкинвал гузвайдалай гъейри, садакьа акъудзавай незуьрдин гьакъиндай къанун гьа ихьтинди я. Ада вичи хиве кьунвай вяд незуьрвилин гьакъиндай къанунда къалурнавайвал кьиле тухурай“».


Хахамдин хийир-дуьа

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Гьаруназ ва адан рухвайриз лагь: „Исраилдин рухвайриз икӀ лугьуналди, хийир-дуьа[†] ая:[+]

24‹Ваз Реббиди хийир-дуьа авурай
ва вун хуьрай;[+]
25Реббиди Вичин нур авай чинавди вун экуь авурай,
ва ваз регьим авурай;[+]
26Реббиди вахъ Вичин чин элкъуьр авурай
ва ваз саламатвал гурай›“.

27ИкӀ абуру Зи тӀвар Исраилдин рухвайрин винел хуьниз эверда, ва За абуруз хийир-дуьа ийида».

#### 7


Алачух паквилиз акъуддайла гудай садакьаяр

1Мусади Алачух эцигайдалай кьулухъ, ада ам ана авай вири къаб-къажахни галаз чӀем гуьцӀна паквилиз акъудна. Мадни ада вичихъ галай вири къаб-къажахни галаз къурбанган[†] чӀем гуьцӀна паквилиз акъудна[+]. 2Исраилдин регьберри, сихилрин кьиле акъвазнавайбуру, къелемдиз къачунин гьакъиндай жавабдарар тир тайифайрин[†] регьберри садакьаяр гана. 3Абуру Реббидиз, ибур вири Алачухдин[†] вилик эцигуналди, къав чӀугунвай ругуд дапураг ва цӀикьвед жунгав, гьар са регьбердин патай са жунгав ва гьар кьведан патай са дапураг гана.

4Реббиди Мусадиз лагьана: 5«Абурувай, Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъдай чӀавуз гъилик авун патал, а затӀар къачу. Абур левийрив, гьар садавай вичин къуллугъди тӀалабзавайди вуч ятӀа, гьам вахце».

6Мусади дапурагарни малар кьабулна ва абур левийрив вахгана. 7Ада кьве дапурагни кьуд мал, абурун къуллугъди тӀалабзавайвал, гершанийрив вугана[+] 8ва кьуд дапурагни муьжуьд мал, абуру Итамаран, хахам Гьарунан хцин, гъилик кваз авур къуллугъди тӀалабзавайвал, мерарийрив вугана[+]. 9Амма къегьатийрив Мусади са затӀни вуганач, вучиз лагьайтӀа къайгъудик кутунвайди абуру чпин къуьнераллаз ялна кӀанзавай пак тир къаб-къажах тир[+].

10Къурбангандивай чӀем гуьцӀайдалай кьулухъ, регьберри ам талукьарун патал къурбандар гьазурна ва абур къурбангандин патав гъана. 11Реббиди Мусадиз лагьанай эхир: «Гьар юкъуз регьберрикай сада къурбангандиз талукьарун патал вичин садакьа гъурай».

12Сад лагьай юкъуз Ягьудан[†] тайифадай тир Аминадабан хва Нагьшуна садакьа авуна[+].

13Адан садакьа ибарат тир: ибадатханадин гьисабдалди вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай ва чеб фан къурбанд[†] авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай гимишдин кур ва пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин бади; 14хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур;[+] 15кунуг[†] яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар,[+] 16гунагьдай къурбанд[†] яз са кьун[+] 17ва суварин къурбанд[†] яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Аминадабан хва Нагьшунан садакьа гьа ихьтинди тир[+].

18Кьвед лагьай юкъуз садакьа Исахарин регьбер, Цуаран хва Натанаила гана[+].

19Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 20хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 21кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 22гунагьдай къурбанд яз са кьун 23ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Цуаран хва Натанаилан садакьа гьа ихьтинди тир.

24Пуд лагьай юкъуз садакьа Забулунан тайифадин регьбер, Гьелунан хва Элиаба гана[+].

25Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 26хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 27кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 28гунагьдай къурбанд яз са кьун 29ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Гьелунан хва Элиабан садакьа гьа ихьтинди тир.

30Кьуд лагьай юкъуз садакьа Рувенан тайифадин регьбер, Шедеуран хва Элицура гана[+].

31Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 32хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 33кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 34гунагьдай къурбанд яз са кьун 35ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Шедеуран хва Элицуран садакьа гьа ихьтинди тир.

36Вад лагьай юкъуз садакьа Шимунан тайифадин регьбер, Цуришаддаян хва Шелуьмияла гана[+].

37Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 38хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 39кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 40гунагьдай къурбанд яз са кьун 41ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Цуришаддаян хва Шелуьмиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

42Ругуд лагьай юкъуз садакьа Гадан тайифадин регьбер, Дегуялан хва Элиасафа гана[+].

43Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 44хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 45кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 46гунагьдай къурбанд яз са кьун 47ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Дегуялан хва Элиасафан садакьа гьа ихьтинди тир.

48Ирид лагьай юкъуз садакьа Ифраиман тайифадин регьбер, Амигьудан хва Элишама гана[+].

49Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 50хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 51кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 52гунагьдай къурбанд яз са кьун 53ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Амигьудан хва Элишаман садакьа гьа ихьтинди тир.

54Муьжуьд лагьай юкъуз садакьа Манашедин тайифадин регьбер, Педацуран хва Гамалияла гана[+].

55Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 56хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 57кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 58гунагьдай къурбанд яз са кьун 59ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Педацуран хва Гамалиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

60КӀуьд лагьай юкъуз садакьа Бунъяминан тайифадин регьбер, Гидеунидин хва Абидана гана[+].

61Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 62хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 63кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 64гунагьдай къурбанд яз са кьун 65ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Гидеунидин хва Абиданан садакьа гьа ихьтинди тир.

66ЦӀуд лагьай юкъуз садакьа Данан тайифадин регьбер, Амишадаян хва Агьиэзера гана[+].

67Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 68хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 69кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 70гунагьдай къурбанд яз са кьун 71ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Амишадаян хва Агьиэзеран садакьа гьа ихьтинди тир.

72ЦӀусад лагьай юкъуз садакьа Ашеран тайифадин регьбер, Ахранан хва Пагияла гана[+].

73Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 74хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 75кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 76гунагьдай къурбанд яз са кьун 77ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Ахранан хва Пагиялан садакьа гьа ихьтинди тир.

78ЦӀикьвед лагьай юкъуз садакьа Нифталидин тайифадин регьбер, Энанан хва Агьира гана[+].

79Ада садакьа яз вишни къанни цӀуд шекъелдин заланвал авай гимишдин кур ва, ибадатханадин гьисабдалди пудкъанни цӀуд шекъелдин заланвал авай, фан къурбанд авун патал чӀем какадарна лап хъсан гъуьруьвди ацӀурнавай яд хъичиндай гимишдин бади; 80хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай цӀуд шекъелдин заланвал авай къизилдин кур; 81кунуг яз таза жунгав, гьер ва са йис хьанвай кьар, 82гунагьдай къурбанд яз са кьун 83ва суварин къурбанд яз кьве мал, вад гьер, вад кьун ва са йис хьанвай вад кьар. Энанан хва Агьиран садакьа гьа ихьтинди тир.

84Талукьарун патал къурбангандивай чӀем гуьцӀай чӀавуз ингье Исраилдин регьберри авур садакьаяр: гимишдин цӀикьвед кур, гимишдин цӀикьвед бади ва къизилдин цӀикьвед кур. 85Гимишдин гьар са курунин заланвал вишни къанни цӀуд шекъел ва гьар са бадидин – пудкъанни цӀуд шекъел тир. Вири санлай и къаб-къажахдин заланвал ибадатханадин шекъелдин гьисабдай кьве агъзурни кьуд виш шекъел тир. 86Хуш атирдин ни галай затӀаривди ацӀурнавай къизилдин гьар са курунин заланвал ибадатханадин шекъелдин гьисабдай цӀуд шекъелдиз барабар тир. Вири санлай къизилдин курунин заланвал вишни къад шекъел тир. 87Кунугрин вири гьайванрин кьадар цӀикьвед таза жунгав, цӀикьвед гьер са йис хьанвай цӀикьвед кьар ва абуруз лазим фан къурбандарни тир. ЦӀикьвед кьун гунагьдай къурбанд авунай. 88Суварин къурбанддиз серф авунвай вири гьайванрин кьадарди къанни кьуд жунгав, пудкъад гьер, пудкъад кьун ва са йис хьанвай пудкъад кьар жезвай. Талукьарун патал къурбангандивай чӀем гуьцӀай чӀавуз авунвай садакьаяр гьа ихьтинбур тир.

89Муса Реббидихъ галаз рахун патал Гьалтунин Алачухдиз гьахьайла, адаз Икьрардин сандухдин «Гунагьар алудзавай чка» лугьудай къапсахдаллай кьве херупӀдин[†] арадай вичихъ галаз Ребби рахадай ван къведай. Гьа икӀ Ам адахъ галаз рахадай[+].

#### 8


Чирагъар эцигнавай къайда

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарунахъ галаз рахух ва адаз лагь: „Вуна ирид чирагъ эцигдайла, абуру чирагъгандин вилик пад экуь авурай“».

3Гьарунани гьа икӀ авуна. Ада, Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганайтӀа, чирагъар абуру чирагъгандин вилик патаз экв гудайвал эцигна. 4Ингье чирагъган гьикӀ тӀуькӀуьр хьанвайтӀа: ам гатанвай къизилдикай раснавай – дибдилай цуькверал кьван. Чирагъган Реббиди Мусадиз къалурай чешнедиз килигна туькӀуьрнавай.


Левияр михьивилизни паквилиз акъудун

5Реббиди Мусадиз лагьана: 6«Левияр амай Исраилдин рухвайрикай чара ая ва абур михьивилиз акъуд. 7Абур михьивилиз акъудун патал икӀ ая: абур михьивилиз акъуддай целди хъичина, ва абуру вири беден турай ва парталар чуьхуьрай. ИкӀ абур михьи[†] жеда[+]. 8Абуру лап хъсан гъуьруькай къачунвай ва чӀем какадарнавай лазим тир фан къурбандни[†] галаз кунуг[†] патал таза жунгав къачурай, вуна лагьайтӀа гунагьдай къурбанд[†] яз кьвед лагьай таза жунгав къачу[+]. 9Левияр Гьалтунин Алачухдин[†] вилик гъваш ва Исраилдин вири эл кӀватӀа. 10Левияр Реббидин вилик акъвазара, ва исраилвийри абурал гъилер эциграй[†]. 11Гьаруна левияр, абурувай Реббидиз къуллугъ ийиз жедайвал, зурзун-къурбанд яз Реббидиз акъудрай.

12Левийри жунгаврин кьилерал гъилер эцигайла, левийрин гунагьрилай гъил къахчун патал са жунгав Реббидиз гунагьдай къурбанд ая, муькуьдини – кунуг. 13Левияр Гьарунанни адан рухвайрин вилик акъвазара, ва абур, зурзун-къурбанд яз, Реббидиз акъуд. 14ИкӀ вуна левияр амай Исраилдин рухвайрикай чара ийида, ва левияр Зибур жеда[+].

15Вуна левияр михьивилиз акъудайла ва абур зурзун-къурбанд яз акъудайла, абур, къуллугъун патал, Гьалтунин Алачухдиз гьахьрай. 16Абур, чеб михьиз Зав вахкун лазим тир Исраилдин рухваяр я. За абур Жуваз Исраилдин рухвайри гьар гьим хьайитӀани сифте веледдин, сифте ругулдин чкадал къачузва[+]. 17Исраилдин рухвайрин сифте ругул – инсандин ва я гьайвандин – Заз талукь я. За абур, Мисрида авай сифте ругулар рекьидайла, Жуваз чара авунай. 18За левияр Исраилдин сифте рухвайрин чкадал къачуна. 19За левияр, абуру исраилвийрин чкадал Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун ва абур патал гунагьрилай гъил къахчун патал, Гьаруназ ва адан рухвайриз Исраилдин рухвайрин патай садакьа яз тайин авунва. И чӀавуз Исраилдин рухваяр лагьайтӀа ибадатханадиз мукьва жедач ва абурук са балани акатдач»[+].

20Мусади, Гьаруна ва Исраилдин вири элди левийриз Реббиди Мусадиз лагьайвал дуьм-дуьз гьакӀ авуна. 21Левийри чеб михьивилиз акъудна ва парталар чуьхвена. Гьаруна абур зурзун-къурбанд хьиз Реббидиз акъудна, ва абур михьивилиз акъудун патал гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана. 22Идалай кьулухъ левияр Гьарунан ва адан рухвайрин гъилик кваз къуллугъ авун патал Гьалтунин Алачухдиз гьахьна ва левийриз Реббиди Мусадиз гьикӀ эмирнайтӀа, гьакӀ авуна.

23Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Им левийриз талукь я: къанни вад ва гьадалай гзаф йисар хьанвай итимар Гьалтунин Алачухда чпи тамамарна кӀанзавай, чпин хиве тунвай крарив эгечӀрай,[+] 25амма яхцӀурни цӀуд йис тамам хьайила, датӀана къуллугъ авуникай къерех хьурай ва мад къуллугъ хъувун тавурай. 26Абурувай чпин стхайриз Гьалтунин Алачухда чпин везифаяр кьилиз акъудунин карда куьмекар гуз жеда, амма чпи къуллугъ тавурай. Идакди вуна левийриз чпин везифаяр виле акьадайвал ийида».

#### 9


Песагь кьиле тухун

1Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ кьвед лагьай йисан сад лагьай вацра Синайдин[†] кьурумда Ребби Мусадихъ галаз рахана. Ада лагьана: 2«Исраилдин рухвайри Песагь[†] лазим тир вахтунда кьиле тухурай[+]. 3Ам тайинарнавай вахтунда, рагъдандиз, алай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз вири къалурнавай къайдайрал ва тагькимрал амал авуна кьиле твах».

4Мусади Исраилдин рухвайриз Песагь кьиле твах лагьана, 5ва абуруни Синайдин кьурумда, рагъдандиз, сифте вацран цӀукьуд лагьай юкъуз икӀ авуна. Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир авунатӀа, вири дуьм-дуьз гьакӀ авуна.

6Амма абурукай са бязибурувай Песагь а юкъуз къейд ийиз хьанач, вучиз лагьайтӀа мейитдик хкӀуна чиркин хьанвай. Лап гьа юкъуз Мусадинни Гьарунан кьилив атана[+] 7абуру Мусадиз лагьана: «Мейитдик хкӀуна чун чиркин хьана, амма чун тайинарнавай вахтунда Исраилдин вири рухвайрихъ галаз санал Реббидиз ийидай умуми къурбандрикай къерех авун квез герек я?» 8«Куь гьакъиндай Реббиди вуч эмир ийидатӀа за чирдалди, вил алаз акъваз», – жаваб гана Мусади.

9Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухвайриз лагь: „Квекай ва я куь эвледрикай сад мейитдик хкӀуналди чиркин хьайитӀа, я тушни яргъал рекье аваз хьайитӀа, адавай гьар гьикӀ хьайитӀани Реббидин Песагь къейд ийиз жеда. 11-12Ада ам кьвед лагьай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз рагъдандиз къейд авурай. Ада тӀили фахъ ва туькьуьл хъчарихъ галаз, пакамалди адакай са затӀни тун тавуна ва гьич са кӀарабни хун тавуна, кӀел тӀуьрай. Песагь кьиле тухудайла, ада вири къалурнавай къайдаяр кьиле тухурай[+][+]. 13Амма вич михьи ва рекье авачир касди Песагь къейд тавуртӀа, ам вичин халкьдикай акъудна гадарда, вучиз лагьайтӀа ада тайинарнавай вахтунда Реббидиз садакьа ганач. Ада жавабдарвал чӀугвада.

14Куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайдаз Реббидин Песагь къейд ийиз кӀан хьайитӀа, ада къалурнавай къайдаяр ва тагькимар кьилиз акъудрай. Квехъ гьам куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайдахъ, гьамни уьлкведин эгьлидихъ сад хьтин къалурнавай къайдаяр хьурай“»[+].


Алачухдин кьилел циф

15КӀвал, Шагьидвилин Алачух[†], эцигай юкъуз, цифеди кӀевна. Нянилай пакамалди ам Алачухдин винел алаз хьана ва цӀуз ухшар тир[+]. 16ДатӀана гьа икӀ тир: цифеди ам юкъуз кӀевдай, йифиз лагьайтӀа ам цӀуз ухшар тир. 17Циф Алачухдал хкаж хьайи чӀавуз исраилвияр рекье гьатдай. Гьинал циф акъваз хьайитӀа, гьанал Исраилдин рухвайри кун кутадай[+]. 18Реббидин эмирдалди Исраилдин рухваяр рекье гьатдай, ва Адан эмирдалди кун кутадай. Циф Алачухдал аламай кьван, абур кундал алаз жедай. 19Гьатта циф Алачухдин винел хейлин вахтуналди аламаз хьайитӀани, Исраилдин рухвайри Реббидиз яб гудай ва рекьиз экъечӀдачир. 20Бязи вахтара циф Алачухдин винел са шумуд юкъуз жедай. Тек са Реббидин эмирдалди абур кун кутуна акъваздай, ва Адан эмирдалди рекье гьатдай. 21Бязи вахтара циф нянилай пакамалди акъваздай, пакамахъ ам хкаж хьайи чӀавуз лагьайтӀа, абур рекье гьатдай. Юкъуз ва я йифиз, мус циф хкаж хьайитӀани, абур рекьиз экъечӀдай. 22Кьве юкъуз, са вацра ва гьадалайни гзаф – гьикьван чӀавалди циф Алачухдин винел алаз хьайитӀани, Исраилдин рухваяр кундал аламукьдай ва рекьиз экъечӀдачир. Амма ам хкаж хьайила, абур рекье гьатдай. 23Реббидин эмирдалди абуру кун кутадай, ва Адан эмирдалди рекье гьатдай, чпиз Реббиди Мусадин мецелай гузвай эмирар кьилиз акъуддай.

#### 10


Гимишдин къаргъуяр

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Эл кӀватӀун ва кундилай элячӀун патал гимишдикай гатанвай кьве къаргъу раса. 3Абурай кьведайни ван авурла, вири эл Гьалтунин Алачухдин[†] сивел ви патав кӀватӀ хьурай. 4Садай ван авурла, ви патав регьберар – Исраилдин сихилрин кьиле акъвазнавайбур кӀватӀ хьурай. 5КӀеви ван авурла, рагъэкъечӀдай пата кун кутунвай тайифаяр[†] рекье гьатрай[+]. 6Кьвед лагьай гъилера кӀеви ван атайла, чпин кунар кьибле пата кутунвай тайифаяр рекье гьатрай. КӀеви ван рекье гьатунин лишан жеда[+]. 7Санал кӀватӀ хьуникай хабар гудайла, къаргъуйрив ван ийиз тур, амма кӀеви ванер акъудмир.

8Къаргъуйрив хахамри, Гьарунан рухвайри, ван ийиз тада. Куьн ва къведай несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. 9Куь чилел квев чуькьвена кьулухъ чӀугваз тазвай душмандихъ галаз женг чӀугваз экъечӀайла, къайгъуйрай кӀеви ванер акъуд. И чӀавуз куьн Реббидин, куь Аллагьдин, рикӀел хкведа ва душманрикай хуьда[+]. 10Шадвилерин вахтунда, ЦӀийивацран ва маса суварриз, кунугрин[†] ва суварин къурбандрин[†] винел къаргъуяр ягъа – им куь Аллагьдин вилик куьн рикӀел хкун жеда: Зун Ребби, куь Аллагь я»[+].


Синай дагъдилай уьлкведин сергьятдал кьван


(10:11–14:45)


Исраилвияр Синай туна фин

11Кьвед лагьай йисан кьвед лагьай вацран къад лагьай юкъуз циф Шагьидвилин Алачухдин[†] винелай хкаж хьана. 12Исраилдин рухваяр Синай[†] кьурумдай рекьиз экъечӀна ва, циф Паран кьурумдал акъваз жедалди, санай-саниз сиягьат авуна[+]. 13Абур Мусадин мецелай тир Реббидин эмирдалди сифте сефер яз рекье гьатнай.

14Сифте вичин пайдахдик кваз Ягьудан[†] кундал алай кьушунни абурун хизанар юзана. Ягьудан тайифадин[†] кьиле Аминадабан хва Нагьшун акъвазнавай[+]. 15Цуарран хва Натанаил Исахаран тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 16Гьелунан хва Элиабни – Забулунан тайифадин кьушундин кьиле. 17Алачух кӀватӀна ва ам ялзавай гершаниярни мерарияр рекье гьатна[+].

18Гуьгъуьналлаз чпин пайдахдик кваз Рувенан кьушунни абурун хизанар виликди фена. Рувенан тайифадин кьиле Шедеуран хва Элицур акъвазнавай[+]. 19Цуришаддаян хва Шелуьмиял Шимунан тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 20Дегуялан хва Элиасаф, – Гадан тайифадин кьушундин. 21Ахпа, пак тир къаб-къажахни гваз къегьатияр рекье гьатна. Алачух абур цӀийи чкадал агакьдалди ягъун лазим тир[+].

22Гуьгъуьналлаз чпин пайдахдик кваз Ифраиман кундал алай кьушунни абурун хизанар рекье гьатна. Ифраиман тайифадин кьиле Амигьудан хва Элишам акъвазнавай[+]. 23Педацуран хва Гамалиял Манашедин тайифадин кьушундин кьиле акъвазнавай, 24Гидеунидин хва Абиданни – Бунъяминан тайифадин кьушундин.

25Эхиримжибур яз, вири дестейрин далу пад хуьз, чпин пайдахдик кваз Данан кундал алай кьушунни абурун хизанар рекьиз экъечӀна. Данан тайифадин кьиле Амишадаян хва Агьиэзер акъвазнавай[+]. 26Ашеран тайифадин кьушундин кьиле Ахранан хва Пагиял, 27Энанан хва Агьирни – Нифталидин тайифадин кьушундин кьиле. 28Абур рекье гьатдайла, Исраилдин рухвайрин кьушун жергейра аваз финин къайда гьа ихьтинди тир.


Вичин халкь Аллагьди Вичи тухун

29Мусадин яран буба тир мидиянви Регуилан яни ЙитӀаран хва Гьабабаз Мусади икӀ лагьана: «Чун Реббиди вичикай: „За ам квез гуда“ – лагьай вилаятдиз рекье гьатда. Чахъ галаз ша, чнани вахъ галаз хъсан рафтарвал ийида, Реббиди Исраилдиз хъсанвилер хиве кьунва эхир»[+]. 30«Ваъ, зун фидач. Зун жуван чилел мукьва-кьилийрин патав хъфида».

31Амма Мусади лагьана: «Тавакъу ийизва, чун тамир. Ваз кьурумда чна гьинал кун кутуна кӀандатӀа чида эхир, ва чаз рехъ къалурдайди жеда. 32Вун чахъ галаз фейитӀа, чна Реббиди чи гъиле твадай вири кван вахъ галаз пайда».

33Абур Реббидин дагъдилай рекье гьатна ва пуд юкъуз фена. Реббидин Икьрардин сандух абуруз ял ядай чка къалуриз, пуд юкъуз абурун вилик кваз фена, 34Реббидин циф лагьайтӀа, кундилай элячӀна абур рекье гьатай чӀавуз, юкъуз абурун винел алай[+]. 35Икьрардин сандух рекье гьатайла, Мусади лугьудай:

«Къарагъ, Ребби!
Вири душманар гьарнихъ чукӀурай;
Вун гзаф такӀанбур Ви вилик акатна катрай»[+].

36Сандух акъваз хьайила, ада лугьудай:

«Ребби, элкъвена хъша
Исраилдин сан-гьисаб авачир агъзуррин патав».

#### 11


Исраилвийрин гъулгъула

1Халкьди Реббидин вилик четинвилерикай шел-хвал ийизвай, ва, абурун ван хьана, Адаз хъел атана. Реббидин цӀай абурун арада куз гатӀунна ва кундин са къерех терг ийиз хьана[+]. 2Халкьди куьмекдиз Мусадиз эверна. Мусади Реббидиз дуьа авуна, ва цӀай хкахьна[+]. 3А чкадиз Тавера лагьана тӀвар гана, вучиз лагьайтӀа Реббидин цӀай абурун арада канай.

4Абурун арада авай чара ксариз рикӀел атай герек авачир вуч хьайитӀани кӀан жез хьана. И чӀавуз Исраилдин рухвайрини абурухъ галаз санал мад шехьиз лугьуз хьана: «Чна садра як тӀуьнайтӀа![+] 5Чна Мисрида гьавая тӀуьр гъед, афнияр, халияр, чичӀекар ва серкер чи рикӀел алама. 6Амма гила чи аман атӀанва. ЗатӀни, гьич са затӀни, – чаз аквазвайди анжах са мангьу я!»[+]

7Мангьу лагьайтӀа, кӀешниш тумариз ухшар тир, ранг адан экуь-хъипиди тир. 8Жемятди фена ам кӀватӀдай, ахпани гъилин регъвера регъведай ва я такӀвара куьлуь ийидай. Абуру ам хъенчӀин гетӀеда гьазурдай я тушни адакай тӀунутӀар ийидай. Дадунал атайла, ам зейтундин чӀем[†] кваз чранвай тӀунутӀриз ухшар тир[+]. 9Няниз кундал чиг ацукьдай чӀавуз, адал гьакӀ мангьуни ацукьдай.


Мусадихъ куьмекдарар хьун

10Мусадиз гьар са тухумда авай инсанар чпин алачухрин сивел гьикӀ шехьзаватӀа ван хьана. Реббидиз гзаф хъел атана, ва Мусадин пер хана. 11Ада Реббидивай хабар кьуна: «Вуна заз вуч себеб яз икьван азаб гузва? Ви вилерай заз майил тахьун куьвай я, вуна зал и халкьдин парни эцигиз? 12И халкь залай хьанвайди яни кьван? Ам за хайиди яни? Вучиз вуна заз ам, аялрихъ гелкъведай къариди куьрпе гъилерал кьадайвал, вуна кьин гана абурун бубайриз хиве кьунвай уьлкведиз ам гъилерал кьуна тухун эмирзава? 13За и халкь патал як гьинай жагъурда? Абур зи вилик шехьзава ва икӀ лугьузва: „Чаз як це!“ 14Завай и халкьдин пар текдиз ялиз жедач; и кар патал зи къуватар тӀимил я[+]. 15Ваз захъ галаз ихьтин рафтарвал ийиз кӀанзаватӀа, тавакъу я Ваз, зун лап гьа инал ажалдин иеси ая, Ви вилерай заз майил жагъанатӀа, заз зи бедбахтвал таквадайвал»[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: «Ваз чеб Исраилдин халкьдин регьберар яз чидай Исраилдин агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас Зи патав гъваш. Абур Гьалтунин Алачухдин[†] патав атурай ва вахъ галаз анал акъвазрай[+]. 17Зун эвичӀна вахъ галаз гьанал рахада. За вак квай Руьгьдикай къачуна абурал эцигда. Абуру ваз, вуна текдиз ял тийидайвал, халкьдин пар ял ийиз куьмекда.

18Халкьдиз лагь: „Пакагьан йикъалди куьне куьн михьивилиз акъуд, ва куьне як неда. Реббидиз куьн: ‹Садра чна як кьванни тӀуьнайтӀа! Мисрида хъсан тир!› – лугьуз шехьзавайди ван хьана. Реббиди квез як гуда[+]. 19Куьне ам са юкъуз, кьве, вад, цӀуд, къад юкъуз ваъ, 20та са вацра, ам куь нерин хилерай хкведайвал ва квез такӀан къведайвал жедалди неда, вучиз лагьайтӀа куьне куь арада авай Ребби кьабулнач ва Адан вилик: ‹Чун Мисридай вучиз экъечӀнай!› – лугьуз шехьна“».

21Мусади лагьана: «Зун ина ругуд виш агъзур ях итимрин арада ава, амма Вуна: „За абур та са вацра якӀалди тухарда!“ – лугьузва[+]. 22Абур патал вири маларни лапагар тукӀуртӀани, гьич абуруз им бес жедани? Абур патал гьуьле авай кьван вири гъетер кьуртӀани, абуруз им бес жедани?» 23Реббиди Мусадиз жаваб гана: «Реббидин гъил куьруь яни? Исятда ваз За ваз лагьай гаф кьилиз акъатдани-акъатдачни аквада»[+].

24Муса экъечӀна ва Реббиди вуч лагьанатӀа халкьдив агакьарна. Ада агъсакъалрикай пудкъанни цӀуд кас кӀватӀна ва абур элкъвена Алачухдин вири патаривай акъвазарна. 25И чӀавуз Ребби цифедик кваз эвичӀна ва адахъ галаз рахана. Ада адак квай Руьгьдикай къачуна ва пудкъанни цӀуд агъсакъалдик кутуна. Руьгь абурук акатна, ва абур Аллагьдин мецелай рахана, амма ахпа акъваз хьана.

26Чпин тӀварар Элдадни Медад тир кьве кас кундал аламукьнамай. Абурни агъсакъалрин жергейра кхьенвай, амма Алачухдин патав фенвачир. Абурукни Руьгь акатна, ва абур кундал Аллагьдин мецелай рахаз хьана. 27Са жегьилди зверна атана Мусадиз лагьана: «Элдадни Медад кундал Аллагьдин мецелай рахазва».

28Вич лап жегьил чӀавалай Мусадин куьмекдар тир Нунан хва Шуая[†] лагьана: «Муса, зи агъа, абур акъвазара!» 29Амма Мусади жаваб гана: «Вуна зун патал гъайравал ийизвани? Садра заз Реббидин халкьдик акатзавай вирибурукай пайгъамбарар[†] хьанайтӀа! Садра Реббиди абурал Вичин Руьгьдикай ракъурнайтӀа!»

30Ахпа Мусани Исраилдин агъсакъалар элкъвена кундал хтана.


Реббидин патай тир туртурар

31Ингье Реббидин патай тир гар акъатна ва гьуьлелай туртурар гъана. Ада абур кундин вири патарихъай чилелай саки кьве кьуьнтуьн къат жедайвал, гьар са патахъ са йикъан рехъ чӀугвадай мензилдиз гьарнихъ чукӀурна[+]. 32Вири гьа юкъуз, вири йифиз ва пакадин вири юкъуз жемят туртурар кӀватӀиз фена, ва садани цӀуд гьуьмердилай тӀимил тушиз кӀватӀна. Абуру кундин вири мензилда абур элкъвена гьарнал эцигна. 33Гьеле як, ам жакьвадалди вилик абурун сарарал аламаз, Реббидиз халкьдикай хъел атана ва адаз гзаф кӀеви ягъун кьуна. 34Гьавиляй и чкадиз Къибрат-Гьатагьава тӀвар ганва: ана рикӀиз атай вуч хьайитӀани кӀан хьайибур кучукнай.

35Къибрат-Гьатагьавадай халкь Гьацерат галайвал рекье гьатна ва гьана акъваз хьана[+].

#### 12


Мириамани Гьаруна Мусадал пехилвал авун

1Мириамани Гьаруна Мусадиз кушви тир папан патахъай ахмур ийизвай, вучиз лагьайтӀа ада кушвийрикай паб къачунвай. 2Абуру лугьудай: «Ребби анжах са Мусадихъ галаз раханайни кьван? Бес ам чахъ галазни раханачирни?» Реббидиз идан ван хьана.

3Муса лагьайтӀа хъуьтуьл хесетрин, чилел виридалайни хъуьтуьл кас тир.

4Садлагьана Реббиди Мусадиз, Гьаруназ ва Мириамаз лагьана: «Пудни санал Гьалтунин Алачухдал[†] ша», – ва абур пудни экъечӀна фена.

5Ребби цифедин гулуник кваз эвичӀна. Ам Алачухдин сивел акъвазна ва Гьаруназни Мириамаз вичин кьилив эверна, ва абур кьведни вилик экъечӀна. 6И чӀавуз Ада лагьана:

«Яб це кван зи гафариз!
Куь арада Реббидин пайгъамбар[†] аватӀа,
Зун адаз вилерикай карагзавай затӀ хьиз ачух жезва,
Адахъ галаз ахварра рахазва[+].
7Амма Зи лукӀ Мусадихъ галаз икӀ туш;
адаз вири Зи халкьдин юкьва вафа ава[+].
8Адахъ галаз Зун чин-чинал рахазва,
Ачухдиз, айгьамралди ваъ;
Адаз Реббидин къамат аквазва.
Бес квез гьикӀ кичӀе хьанач
Зи лукӀ Мусадиз ахмур ийиз?»[+]

9Реббидиз абурукай хъел атана ва яргъаз хьана.

10Циф Алачухдал хкаж хьайила, Мириам лацу жив хьтин жузамди[†] кӀевна. Гьарун адахъ элкъвена ва ам жузамди кьунвайди акуна[+]. 11Ада Мусадиз лагьана: «Минет я ваз, зи агъа, чна чи ахмакьвиляй авур гунагьдай чаз жаза гумир. 12Адакай вич гьеле дидедин руфунай экъечӀайла, бедендин са пай ктӀана руг хьанвай чан аламачиз хайи куьрпедиз ухшарди ийимир».

13Мусадини Реббидиз дад-бидад авуна: «Аллагь, Ваз тавакъу хьурай, ам сагъара!» 14Амма Реббиди жаваб гана: «Адан бубади адан чиниз тфу вегьенайтӀа, ам ирид йикъан вахтунда русвагьвилик жедачирни? Ам ирид йикъан вахтуналди кундилай къерехдиз акъудрай; ахпа адавай элкъвена хквез жеда»[+].

15Мириам ирид юкъуз кундилай къерехда туна, ва ам элкъвена хкведалди халкь рекьиз экъечӀнач.

#### 13


Къенанда чинеба кьил акъудна чирун


(Киххьей Къанун 1:19-25)

1[•]Ахпа халкьди Гьацерат туна ва Паран кьурумда кун кутуна[+].

2Реббиди Мусадиз лагьана: 3«За Исраилдин рухвайриз гузвай Къенандин[†] чилер къекъвена чирун патал инсанар ракъура. Абурун гьар са тайифадай[†] са регьбер тайинара».

4Мусади абур, Реббидин эмирдалди, Паран кьурумдай ракъурна. Абур Исраилдин вири рухвайрин регьберар тир[+]. 5Ингье абурун тӀварар:

Рувенан тайифадай – Закуран хва Шамуагь;

6Шимунан тайифадай – Гьуригьан хва ШафатӀ;

7Ягьудан[†] тайифадай – Яфунедин хва Калеб;[+]

8Исахаран тайифадай – Юсуфан хва Игал;

9Ифраиман тайифадай – Нунан хва Гьаши;

10Бунъяминан тайифадай – Рафудин хва ПалтӀи;

11Забулунан тайифадай – Садидин хва Гадиял;

12Юсуфан тайифадай (Манашедилай) – Сусидин хва Гадди;

13Данан тайифадай – Гемалидин хва Амиял;

14Ашеран тайифадай – Мукаилан хва Сетур;

15Нифталидин тайифадай – Вафсидин хва Нагьби;

16Гадан тайифадай – Махидин хва Геуиял.

17Мусади къекъвена чилерай кьил акъудна чириз ракъурайбурун тӀварар гьа ибур я. (Нунан хва Гьашидал лагьайтӀа Мусади Шуай[†] тӀвар эцигнай.)[+]

18Абур Къенандай кьил акъудна чириз ракъурдайла, Мусади лагьана: «Негевдилай яна дагъдин дуьзенрал элячӀ. 19Им гьихьтин чил ятӀа, ана авайди гьихьтин халкь ятӀа, ам зурбади яни, я тушни зайифди, адан кьадар гзаф яни, тӀимил яни килиг. 20Ада уьмуьр тухузвай чил гьихьтинди я, хъсанди яни, писди? Ада гьихьтин шегьерра уьмуьр тухузва: абур цлар галачирбур, я тушни сенгерар янавайбур яни? 21Анин накьв гьихьтинди я, бегьер гудайди яни, я туштӀа бегьер тагудайди? Ана тарар авани, авачни? ВикӀегь хьухь, а чилин няметар хкваш. Гьа гила ципицӀар чрадай девирни алукьнава».

22Абурни фена Цин кьурумдилай эгечӀна лап Лева-ГьаматӀадин патарив гвай Регьабдал къведалди чилерай кьил акъудна чирна. 23Абур Негевдиз фена ва ана Анакьанрикай тир Ахимана, Шешая ва Талмая уьмуьр тухузвай Хеврандиз атана. Хевран Мисрида авай Цагьандилай ирид йис фад эцигнавайди тир[+]. 24Эшкал кьерез мугьман хьайила, абуру са ципицӀдин кӀунчӀ квай хел атӀана ва абурукай кьведа ам лашунихъ акална ялна. Мадни абуру чпихъ галаз анарар ва инжилар къачуна[+]. 25И чкадиз, ана Исраилдин рухвайри атӀай ципицӀдин кулуниз килигна, Эшкал кьер тӀвар гана.


Хтайбурун суьгьбет

26ЯхцӀур йикъалай абур кьил акъудна чирунар куьтягьна элкъвена хтана.

27Абур элкъвена Паран кьурумда авай Къадешдиз Мусадин, Гьарунан ва вири Исраилдин элдин патав хтана. Хтайбуру ана абурун ва вири элдин вилик гьахъ-гьисаб гана ва и чилин майваяр къалурна. 28Абуру Мусадиз лагьана: «Чун вуна ракъурай пата хьана: ана гьакъикъатдани чиликай некни вирт хкатзава! Ингье анин майваяр. 29Амма ана уьмуьр тухузвай халкь къудрат авайди ва абурун шегьерарни сенгерар янавай ва лап чӀехибур я. Чаз ана гьатта Анакьан эвледарни акуна. 30Амалехъийри Негевда, хетийри, ябусвийри ва амарийри – дагъдин чилера, къенанвийри[†] лагьайтӀа гьуьлуьн къерехда ва Ярдан тирвал уьмуьр тухузва»[+]. 31Калеба Мусадин вилик халкь секинарна ва лагьана: «Ша фин ва а чилер кьан, им чалай алакьда эхир»[+].

32Амма адахъ галаз санал фейибуру лагьана: «Чавай а халкьарал вегьиз жедач – адак чи тӀем акакьдач».

33Абуру кьил акъудна чирай чил Исраилдин рухвайрин вилик русвагь ийиз лугьузвай: «Чна кьил акъудна чирай чили вичел амайбур тӀуьна куьтягьзава. Чаз ана акур вири инсанар кьакьан буйдинбур я. 34Чаз ана зурба жендекар авай пагьливанарни акуна. Анакьияр пагьливанрилай хьанвайбур я. Абурун патав чаз чун цицӀер хьиз аквазвай ва гьабурун вилерани гьахьтинбур тир»[+].

#### 14


Исраилвийрин гъулгъула


(Киххьей Къанун 1:26-46)

1[•]А йифиз вири элди гьарай акъудна ва кӀевиз шехьна. 2Вири Исраилдин рухвайри Мусадилайни Гьаруналай наразивал малумарна. Инсанри абуруз лугьуз хьана: «Агь, чун Мисрида кьенайтӀа хупӀ туширни! Я тушни ина, кьурумда![+] 3Вучиз Реббиди чун и чилел тухузва? Чун ана туруник акатна рекьида, чи папарни аялар лагьайтӀа, есирвиле гьатда. Чун паталди элкъвена Мисридиз хтайтӀа хъсан тушни?»

4Абуру сада садаз лугьуз хьана: «Ша, чна цӀийи регьбер хкягъин! Ша, чун элкъвена Мисридиз хквен!»

5И чӀавуз Мусани Гьарун кӀватӀ хьанвай Исраилдин элдин вилик метӀерал аватна[+]. 6Чеб къекъвена чил кьил акъудна чирайбурун арада хьайи Нунан хва Шуая[†] ва Яфунедин хва Калеба чпел алай парталар къазунна[+] 7ва Исраилдин вири элдиз лагьана: «Чун вичелай яна фейи ва вич кьил акъудна чирай а чил тежер хьтин хъсанди я. 8Реббиди чаз майил авуртӀа, ада чун вичикай некни вирт хкатзавай а чилел тухуда, ва ам чав вахкуда. 9Тек са Реббидиз акси жемир. А чилин эгьлийрихъай кичӀе жемир, вучиз лагьайтӀа чна абур регьятдиз кӀаник кутада. Абур далудикай магьрум хьанва, амма чахъ Ребби гала. Абурухъай кичӀе жемир»[+]. 10Амма вири эл абуруз къван гуникай рахазвай. И чӀавуз Реббидин баркалла[†] Гьалтунин Алачухдив Исраилдин рухвайрин вилик пайда хьана[+].


Мусади халкьдихъ авур дуьа

11Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьикьван гагьди и халкьди Заз нифрет ийида? Гьикьван гагьди абуру, За абурун арада къалурай кьван аламатризни килиг тавуна, Захъ агъун кьабулдач? 12За абурал тӀегъуьн ракъурда ва тергда, валай лагьайтӀа абурулай кьадардиз гзаф ва къудрат авай халкь арадал гъида»[+].

13Мусади Реббидиз лагьана: «Амма и кардикай Вуна и халкь Жуван гуж малумарна чпин арадай ахкъудай мисривийриз хабар жеда, ва абуру и чилел уьмуьр тухузвайбуруз ахъайда. 14Абурузни Вун, Ребби, и халкьдихъ галаз тирди, Вуна, Ребби, чинба-чин Жув акваз тазвайди, Ви циф абурун винел алайди, ва Вун юкъуз цифедин ва йифиз цӀун гул яз абурун вилик кваз физвайди ван хьанва[+]. 15Вуна вири и халкь са кас хьиз тергайтӀа, Вакай ван хьайи халкьари лугьуда: 16„Реббидилай и халкь Вичи кьин гана хиве кьунвай а чилел тухуз алакьнач. Гьавиляй Ада ам кьурумда телеф авуна“[+]. 17Гила гьа Вуна лагьайвал, я Агъа, Ви къуват малум хьурай:[+] 18„Ребби хъиле гьатайла, тади квачирди, мергьеметдал атайла, девлет авайди ва гунагьдилайни акси экъечӀунилай гъил къахчудайди я. Амма ам, бубайрин гунагьриз килигна, пуд ва кьуд лагьай несилдалди аялриз жаза гуналди, батӀулди гьахъвилиз акъуддайди туш“. 19Жуван чӀехи регьимдалди, Мисридин девирдилай къенин йикъалди гьикӀ гъил къахчунайтӀа, и халкьдин гунагьдилай гъил къахчу».

20[•]Реббиди жаваб гана: «Ви тӀалабуниз килигна, За адалай гъил къахчунва. 21Амма Зал чан алайди ва Реббидин баркаллади[†] вири чил ацӀурнавайди гьикӀ гьакъикъат ятӀа,[+] 22чпин арада За Мисрида ва кьурумда къалурай Зи Баркалла ва аламатар акурди, амма Заз яб тагана Зун цӀудра синагъ авурди вуж ятӀа, гьабурукай гьич садазни 23За кьин гана абурун бубайриз хиве кьунвай а чил аквадач. Ни Заз нифрет авунатӀа, гьабурукай гьич садазни ам аквадач[+]. 24Амма Зи лукӀ Калебан руьгь масад я, ва ам рикӀин сидкьидай Заз муьтӀуьгъ я. И кардай За ам вич гьаниз фейи а чилел тухуда ва адан эвледриз адакай мулк жеда[+]. 25Дуьзенра амалехъийрини къенанвийри[†] уьмуьр тухузватӀа, пака элкъвена НацӀун гьуьл галайвал кьурумдиз алад».


Гъулгъуладай жаза гун

26Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана:

27«Гьикьван гагьди и гунагькар элди Залай наразивал малумарда? Исраилдин рухвайри Залай наразивал малумардай чӀавуз вуч лугьузватӀа, Заз вири ван хьана. 28Абуруз лагь: „Зал чан алайди гьикӀ гьакъикъат ятӀа, – гаф я им лугьузвай Реббиди, – гьа куьне лагьайвал За авунни ийида. 29Куь мейитар и кьурумда гадарна жеда ва квекай кьад йис ва гьадалай гзаф йисар тамам хьанвай, чпин къелемдиз къачунвай ва Залай наразивал малумарай гьич садни,[+] 30са Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуай[†] квачиз, За гъилер хкажна квез кӀвал ийида лагьана кьин кьур а чилел фидач[+]. 31Куьне есир жеда лагьай куь аялар За тухуда ва квез виле такур чил абуруз гьихьтинди ятӀа чир жеда. 32Квекай рахайтӀа, куь мейитар гьа и кьурумда гадарда. 33Куьне вафа квадарунай азаб чӀугун яз, куь аялрикай, квекай лап эхиримжиди а кьурумда кьена ярх жедалди, ана яхцӀур йисуз чубанар жеда[+]. 34ЯхцӀур йисуз – куьне къекъвена чил кьил акъудна чирай гьар са йикъай са йис, – куьне куь гунагьдин азаб чӀугвада ва Заз далу гун вуч ятӀа чир жеда. 35Им За, Реббиди, лагьанва. Заз акси яз экъечӀай вири и гунагькар элдиз са рахунни алачиз За гьа икӀ ийида. Гьа и кьурумда абур квахьда; абур вири гьа ина рекьида“».

36Къекъвена чилерай кьил акъудна чириз ракъурайбур, ва чеб элкъвена хтана, а чилиз экъуьгъиз, вири эл Мусадиз акси акъвазарай, 37чил русвагь авур абур тӀегъуьндикди Реббидин вилик кьена. 38Къекъвена чилерай кьил акъудна чириз фейибурукай анжах са Нунан хва Шуай ва Яфунедин хва Калеб чан алаз амукьна[+].

39[•]Идакай Мусади Исраилдин рухвайриз ахъаяйла, абур кӀевиз шехьна. 40Пакамахъ фад къарагъна, абур дагъдин чилерин кукӀушрал хкаж жез хьана. «Чун гьазур я, – лагьана абуру. – Чун Реббиди хиве кьур а чилел фида; чна гунагькарвилиз рехъ гана». 41Амма Мусади лагьана: «Куьне Реббидин эмир вучиз чӀурзава? Квехъ агалкьун жедач. 42Фимир, квехъ Ребби галач эхир. Душманри куьн кукӀварда, 43куь вилик ана амалехъиярни къенанвияр[†] экъечӀда ва куьн туруник акатна рекьида, вучиз лагьайтӀа куьне Реббидиз далу гана, Ам квехъ галаз жедач»[+].

44Амма абуру я Реббидин Икьрардин сандух, я Муса кундилай элячӀнавачиртӀани, дагъдин чилерин кукӀушрал хкаж хьун патал рекье гьатунин жуьрэт авуна. 45Дагъдин чилера уьмуьр тухузвай амалехъийрини къенанвийри саналди эвичӀна, абур кукӀварна, ва Гьармадал кьван къвезвай вири рехъди хурук кутуна абурухъ галтугна[+].

#### 15


Хахамрикайни къурбандрикай


(15–19 кьилер)


Садакьайрин гьакъиндай къанун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн За квез ацукьна уьмуьр тухун патал гузвай чилел атайла, 3Адаз кудай къурбандар ийидайла, икӀ ая: куьне маларикайни лапагрикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀура, кунуг[†], вяддин ва я гуьгьуьл[†] ва сувар патал къурбандар гъваш,[+] 4а чӀавуз къурбанд ийизвайда Реббидиз гьиндин кьудай са пай чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай са пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд[†] ая. 5Кунуг ва я маса къурбанд ийизвай гьар са кьардихъ галаз чехирдин къурбанд[†] авун патал гьиндин кьудай са пай чехирни гъваш.

6Гьерехъ галаз санал гьиндин пудай са пай чӀеминихъ галаз какадарнавай эфадин цӀудай кьве пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан 7ва чехирдин къурбанд яз гьиндин пудай са пай чехир гъваш. Им Реббидиз хуш тир ни галай гум жеда.

8Реббидиз таза жунгав кунуг, вяддин ва суварин къурбанд[†] ийидай чӀавуз,[+] 9жунгавдихъ галаз санал гьиндин са пай чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбандни ая. 10Мадни чехирдин къурбанд яз гьиндин са пай чехирни гъваш. Им Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я[+]. 11Гьа икӀ гьар са таза жунгавдихъ, гьерехъ, кьардихъ ва бацӀидихъ галаз авуна кӀанда. 12Гьар къурбанддихъ галаз, къурбандрин кьадардиз килигна, гьа икӀ ая.

13Уьлкведин гьар са эгьлиди Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд ийидайла, гьа икӀ авурай. 14Масанай атана ацукьнавайдаз ва я куь арада уьмуьр тухудай мад са низ ятӀани Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд ийиз кӀан хьайитӀа, гьа куьне хьиз авурай. 15Къалурнавай къайдаяр куьн патал ва куьна уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал гьа сад хьтинбур хьурай. Къведай несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. Куьнни масанай атана ацукьнавайбур Реббидин вилик сад я:[+] 16куьн ва квехъ галаз санал уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал къанунар ва къайдаяр гьа сад хьтинбур хьурай“».

17Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн За куьн тухузвай а чилел атайла, 19ва ада вуч арадал гъайитӀа, гьам недайла, са пай Реббидиз садакьа ая. 20Сифте регъвей гъуьруькай авунвай лаваш садакьа ая; ам ратӀран патай хьиз садакьа ая. 21Реббидиз сифте регъвей гъуьруьн садакьаяр къведай вири несилрани ая.


Къастуналди тушир гунагьдай гудай садакьаяр

22Куьне тийижиз Реббиди Мусадиз авунвай и эмиррикай сад кьилиз акъуд тавуна,[+] 23Реббиди адан мецелай квез гьар вуч эмир авунватӀани – Реббиди эмир авур йикъалай ва гележегдани, къведай несилар патал, – 24им тийижиз хьайитӀа, вири элди Реббидиз хуш ни галай гум тир кунуг[†] яз, лазим тир фан[†] ва чехирдин къурбандни[†] галаз, са таза жунгав ва гунагьдай[†] са кьун къурбанд авурай[+]. 25Хахамди Исраилдин эл патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва абурулай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа им тийижиз хьайи кӀвалах я, ва абуру чпин къелетдай Реббидиз цӀун ва гунагьдай къурбандар[†] авуна. 26Исраилдин вири элдилай ва адахъ галаз уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбурулай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа вири халкьди къастуналди тушир кар авуна.

27Са касди чин тийиз гунагь авуртӀа, ада гунагьдай са йис хьанвай цӀегь къурбанд авурай[+]. 28Хахамди тийижиз гунагь авурди патал Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва ам патал и серенжем кьиле тухвайла, адалай гунагь алатда. 29Квехъ тийижиз гунагь авур вирибур патал, кӀандатӀа ам Исраилдин рухвайрикай сад хьуй, кӀандатӀа куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур, гьа сад хьтин къанун хьуй[+].

30Амма гьая квадарна пис векъидаказ гунагь ийизвай гьар ни хьайитӀани – кӀандатӀа ам уьлкведин эгьли хьуй, кӀандатӀа масанай атана ацукьнавайди, – Реббидин хатур кваз такьазвайди я. Ихьтин кас вичин халкьдин арадай акъудна гадарда[+]. 31Ада Реббидин гаф гьисаба кьунач, ада Адан эмир чӀурна: ам са рахунни алачиз вичин халкьдин арадай акъудна гадарна кӀанда, адаз жаза гун лазим я“».


Кишдин къайда чӀурайдаз кьиникьин жаза гун

32Исраилдин рухваяр кьурумда авайла, абуруз Кишдин юкъуз кӀарасар кӀватӀзавайди жагъана[+]. 33Ада кӀарасар кӀватӀзавайла, ам жагъайбуру ам Мусадинни Гьарунан ва вири элдин патав хкана. 34Ам къазамат авунвай, вучиз лагьайтӀа тайин тир къанун себеб яз, адаз вуч авуна кӀандатӀа чизвачир[+]. 35И чӀавуз Реббиди Мусадиз лагьана: «И кас рекьин лазим я. Вири элди кундилай къерехда адаз къван гурай»[+]. 36Элди ам кундилай алудна ва, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, ам къван гана кьена.


Парталрал алай курквачӀар

37Реббиди Мусадиз лагьана: 38«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Къведай вири несилра парталрин къерех тирвал курквачӀар ая, гьар са курквачӀдик вили рангунин гъалар жедайвал[+]. 39И курквачӀар квев, куьн абуруз килигиз, куьне Реббидин вири эмирар рикӀел хкидайвал ва абур кьилиз акъуддайвал, амма куь рикӀер ва вилер гьашервилин геле аваз тефидайвал, гваз жеда. 40ИкӀ куьне Зи вири эмирар рикӀел хуьда ва кьилиз акъудда, ва куьн куь Аллагьдиз талукь жеда[+]. 41Зун Ребби, куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я. Зун Ребби, куь Аллагь“[+].

#### 16


Кьарагь, Датан ва Абирам Мусадиз акси экъечӀун

1[•]Левидин хтул, Къегьатан хва, Йицгьаран сихилдай тир Къарагь ва рувенияр тир Датанни Абирам, Элиабан рухваяр ва Пелетан хва Ан, чӀуру къаст авуна,[+] 2Мусадин аксиниз экъечӀна. Абурухъ кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас исраилвияр, элдин регьберар, халкьдин арада машгьур чӀехи мертебада авай ксарни галай. 3Абур Мусадинни Гьарунан аксиниз экъечӀна ва абуруз лагьана:

– Куьн алатна гзаф яргъал фенва! Элдик акатзавай вирибур пак я, абурукай гьар сад, ва Реббини абурухъ галаз ава. Бес вучиз куьне Реббидин вири халкьдилай куьн вине кьазва?»[+]

4Идан ван хьайила, Муса чинихъди ярх хьана[+]. 5Ада Къарагьаз ва адан шерикриз лагьана: «Пака экуьнахъ Реббиди вуж Аданди ятӀа, вуж пак ятӀа ва низ Адаз мукьва жедай ихтияр аватӀа къалурда. Ада вуж хкягъайтӀа, гьадаз Адаз мукьва хьунин мумкинвал гуда[+]. 6Вуна, Къарагь, ва ви шерикри ингье вуч ийидатӀа: хуш атирдин ни галай затӀарик цӀай кутадай хекендазар къачу 7ва пака абура кузвай цӀивинар эциг, абурални Реббидин вилик атирдин ни галай затӀар эциг. Реббиди вуж хкягъайтӀа, гьам пак жеда. Куьн, левияр, алатна гзаф яргъал фенва!»[+]

8Мусади Къарагьаз лагьана: «Яб це, левияр! 9Квез Исраилдин Аллагьди куьн чара авуна, куьне Реббидин Алачухда[†] кӀвалахун, элдин вилик акъвазун ва адаз къуллугъ авун патал, Вичиз мукьва авун бес тушни[+]? 10Ада куьн ва куь миресар тир левияр Вичиз мукьва авунва, амма куьн хахамвални вахчун патал алахънава. 11Куьн ва куь шерикар Реббидин аксиниз экъечӀнава. Гьарун вуж я эхир, куьне адалай наразивал малумариз?»[+]

12Мусади Элиабан рухваяр тир Датаназни Абирамаз эверна. Амма абуру лагьана: «Чун къведач! 13Вуна чун вичикай некни вирт хкатзавай чилелай алудна, рекьин патал кьурумдиз гъун бес тушни? Гила лагьайтӀа ваз чи винел агъавални ийиз кӀанзава[+]. 14Вуна чун вичикай некни вирт хкатзавай чилел гъанач ва чаз никӀерни ципицӀ багълар ирс яз ганвач. И инсанрин вилериз руг ягъиз кӀанзавани? Чун къведач!»

15Мусадик гзаф хъел акатна ва Реббидиз лагьана: «Абурун къурбандар кьабулмир. За абурувай гьич ламни къачунвайди туш ва абурукай гьич садазни писвал авунач».

16Мусади Къарагьаз лагьана: «Вунни ви шерикар лагьайтӀа, пака Реббидин вилик акъваз: вун, абур ва Гьарун. 17Гьарда вичин хекендаз къачурай, ада хуш ни галай затӀар[†] эциграй ва ам Реббидиз гъурай – вири санлай кьве вишни яхцӀурни цӀуд. Вуна ва Гьарунани гьарда вичин хекендаз гъваш».

18Гьарда вичин хекендаз къачуна, ана кузвай цӀивинар эцигна, абурални – хуш атирдин ни галай затӀар, ва Мусадихъни Гьарунахъ галаз Гьалтунин Алачухдин[†] сивел акъвазна. 19Къарагьа абуруз акси яз вири эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀна. Реббидин баркалла[†] вири элдин вилик пайда хьана. 20Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 21«За абур са легьзеда терг авун патал, и элдикай чара хьухь»[+]. 22Амма Мусани Гьарун чинихъди ярх хьана ва лагьана: «Аллагь, гьар садан рикӀе авайди чидай Аллагь, Ваз, сада гунагь авуналди, вири элдикай хъел къведа жал?»[+]


Къарагьаз, Датаназ ва Абирамаз жаза гун

23И чӀавуз Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Элдиз лагь: „Къарагьан, Датанан ва Абираман утагъривай къекъечӀрай“».

25Муса къарагъна ва Датананни Абираман кьилив фена, Исраилдин агъсакъаларни адан гуьгъуьналлаз фена. 26Ада эл хабардар авуна: «И напакрин алачухривай къекъечӀ! Абурун ала-буладикай са куьникни хуькуьрмир, тахьайтӀа куьн абурун гунагьрай рекьида»[+]. 27Абур Къарагьан, Датанан ва Абираман утагъривай къерехдиз хьана. Датан ва Абирам экъечӀна ва папар, рухваяр ва гъвечӀи аяларни галаз чпин алачухрин сивел акъвазнавай.

28Мусадини лагьана: «Ингье квез вири и крар ийиз Зун Реббиди ракъурнавайди, ва за и кӀвалахар жуван хушуналди тийизвайди гьикӀ чир жедатӀа: 29абур адетдин ажалдикди кьейитӀа, ва абурун кьисмет вири инсанрин кьисмет хьтинди хьайитӀа, Реббиди зун ракъурнавайди туш. 30Амма Реббиди гьич тахьай хьтинди арадал гъайитӀа, ва чили вичин сив ахъайна, абур вири чпин мални галаз туькьуьнайтӀа ва абур чан алаз агъа дуьньядиз хъфейтӀа, куьн и ксари Реббидиз нифрет ийизвайдан гъавурда акьада»[+].

31Ада анжах икӀ лагьана кутягьнамазни, абурун кӀвачерик квай чил къакъатна. 32Чили вичин сив ахъайна ва абурни абурун мукьва-кьилияр туькьуьнна – Къарагьан вири талукьар абурун вири мал-девлетни галаз. 33Абур чан алаз агъа дуьньядиз аватна, чпин вири мал-девлетни гваз; чил абурун винел акьал хьана, ва абур жемятдин арадай квахьна. 34Абурун гьарайрик кьуд патахъай акъвазнавай исраилвияр икӀ гьарайиз катна: «Чили чунни туькьуьн тавурай!»

35Реббидикай ялав хкатна ва чпи хуш ни галай затӀар[†] гъанвай кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас кана[+]. 36Реббиди Мусадиз лагьана: 37«Хахам Гьарунан хва Элазараз мейитрикай кана амукьайдакай хекендазар кӀватӀун ва абура авай цӀивинар гьарнихъ чукӀурун эмир ая, вучиз лагьайтӀа абур кьетӀенбур я, – 38ибур уьмуьр къакъудунин жаза агакьай гунагькаррин хекендазар я. Хуш ни галай затӀар кудай и къапар кьелечӀ чарар хьиз кьалу ая. Абуралди къурбанган[†] кӀев ая. Абур Реббидиз гъанвайбур тир, ва абур паквилиз акъуднавай затӀариз элкъвенва. Абур Исраилдин рухвайриз игьтиятвилин хабар хьуй».

39-40Хахам Элазара ялав галукьна кайибуру гъанвай буьруьнждин хекендазар кӀватӀна ва абур, Реббиди Мусадилай вичиз эмир авурвал, къурбанган винелай кӀевун патал хана. Къарагьан ва адан шерикрин кьисметдикай пай къачун тавун патал, Гьарунан эвледрилай гъейри мад гьич садазни Реббидин вилик хуш ни галай затӀар кудай ихтияр авачирди Исраилдин рухвайрин рикӀел хкун гьа ихьтинди хьана[+].


Мусани Гьарун халкьдин тереф хуьз экъечӀун

41Пакадин юкъуз Исраилдин вири элдик Мусадилайни Гьаруналай рази туширвал малумардай гъулгъула акатна. «Куьне Реббидин эл пуч авуна», – лугьузвай абуру. 42Мусадизни Гьаруназ акси яз кӀватӀ хьана, эл Гьалтунин Алачух[†] галайвал элкъвейла, ам цифеди кӀевна ва Реббидин баркалла[†] пайда хьана. 43Мусани Гьарун Гьалтунин Алачухдин вилик атана, 44ва Реббиди Мусадиз лагьана: 45«За абур са легьзеда терг авун патал и эл туна алад».

Абур метӀерал аватна[+]. 46Мусади Гьаруназ лагьана: «Хекендаз къачу, ада къурбангандилай[†] къачуна кузвай цӀивинар ва хуш ни галай кудай затӀар эциг ва абурун гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал, элдин кьилив тади ая». Реббидик хъел акатуникди, инсаф тӀегъуьн пайда хьанва[+]. 47Гьаруна Мусади лагьайди кьилиз акъудна ва жемят галайвал тади авуна. Абурун арада тӀегъуьн чкӀанваз хьана, амма Гьаруна хуш ни галай затӀарик[†] цӀай кутуна ва халкь патал гунагьрилай гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана. 48Ам кьенвайбурунни чан алайбурун арада акъвазна, ва тӀегъуьн акъваз хьана[+]. 49Амма Къарагь себеб яз кьейибур квачиз, тӀегъуьндик цӀукьуд агъзурни ирид виш кас кьена. 50Гьарун Мусадин кьилив Гьалтунин Алачухдин сивел хтана, вучиз лагьайтӀа тӀегъуьн амачир.

#### 17


Цуьк акъудай лаш

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва регьберривай цӀикьвед лаш къачу, абурун бубайрин гьар са тайифадивай[†] сад. Гьар са касдин тӀвар адан лашунал кхьихь, 3Левидин лашунал лагьайтӀа Гьарунан тӀвар кхьихь. Бубайрин тайифайрин регьберрикай гьар садахъ са лаш хьунухь лазим я. 4Абур Гьалтунин Алачухда[†], Зун вал гьалтзавай Икьрардин сандухдин вилик, эциг[+]. 5За хкянавай касдин лашуни цӀир ахъайда, ва За Исраилдин рухвайри квез малумарзавай наразивилин эхир эцигда».

6Муса Исраилдин рухвайрихъ галаз рахана ва абурун регьберри адав цӀикьвед лаш вугана – бубайрин гьар са тайифадин патай сад. Абурук Гьарунан лашни квай. 7Мусади лашар Шагьидвилин Алачухда[†] Реббидин вилик эцигна.

8Пакадин юкъуз Муса Шагьидвилин Алачухдик фена ва акуна хьи, Левидин кӀвалин векилвал ийизвай Гьарунан лашуни неинки цӀир ахъайнава, гьакӀ тӀурар гъана, цуьк акъудна бадамар арадал гъанва[+]. 9И чӀавуз Мусади вири лашар Реббидин патавай Исраилдин рухвайрин вилик акъудна. Абурни вири патарихъай абуруз килигна, ва гьар сада вичин лаш къахчуна.

10Реббиди Мусадиз лагьана: «Гьарунан лаш элкъвена Икьрардин сандухдин вилик эхцига. Ам гафуна авачирбур патал рикӀел аламукьун яз хьурай. Абур рекьин тавун патал ада абуру Залай наразивал малумарунал эхир эциграй».

11Мусади вичиз Реббиди гьикӀ эмир ганатӀа, гьакӀ дуьм-дуьз кьилиз акъудна.

12Исраилдин рухвайри Мусадиз лагьана: «Чун телеф жезва! Чун гелни галачиз квахьнава! Чун вири гелни галачиз квахьнава! 13Реббидин Алачухдиз мукьва хьайи гьар гьим хьайитӀани рекьида. Яраб чун вири рекьида жал?»

#### 18


Хахамринни левийрин везифаяр

1Реббиди Гьаруназ лагьана: «Вун, ви рухваяр ва ви бубадин кӀвал ибадатхана чиркин хьунин патахъай жавабдар я, амма анжах са вунни ви рухваяр хахамвал чиркин хьунин патахъай жавабдар я[+]. 2Вунани ви рухвайри Шагьидвилин Алачухдин[†] вилик къуллугъ ийидайла, абур вахъ галаз жедайвал ва ваз куьмек ийидайвал, ви бубадин тухумдай тир са тайифадикай[†] тир левияр жуван патав кьабула[+]. 3Абуру ваз куьмекар авурай ва Алачухда вири везифаяр кьилиз акъудрай, амма ибадатханада авай я къаб-къажахдиз, я къурбангандиз[†] мукьва тахьурай, тахьайтӀа гьабурни рекьида, куьнни. 4Ана лазим тир вири кӀвалахар ийиз, Гьалтунин Алачухдихъ[†] гелкъуьн патал, абур вахъ галаз хьуй, ва маса са касни квехъ галаз тахьурай.

5Инлай кьулухъ Зи хъел мад Исраилдин рухвайрал ават тавун патал, ибадатханадин ва къурбангандин кӀвалахар куьне кьиле твах[+]. 6За лагьайтӀа, Жуван гъилералди куь тайифадикай тир левияр квез садакьа яз хкяна. Абур Гьалтунин Алачухда къуллугъ авун патал Реббидиз акъуднава. 7Амма къурбангандихъ галаз алакъада авай ва пердедилай кьулухъ пата авайдахъ галаз алакъада авай вири везифаяр анжах ваз ва ви рухвайриз кьиле тухудай ихтияр ава. За квез хахамвал савкьват яз гузва. Ибадатханадиз мукьва хьайи чара гьар са кас ажалдин гъиле туна кӀанда»[+].


Хахамар ва левияр патал садакьаяр

8Реббиди Гьаруназ лагьана: «За Жува Заз гъизвай вири садакьайрал вил алаз хьун вал тапшуругънай. Заз Исраилдин рухвайри гъизвай вири пак тир садакьаяр За куь даиман пай яз, ваз ва ви рухвайриз гузва[+]. 9Паквилерин пак тир садакьайрин цӀай яна кун тийизвай а пай вал гьалтда. Заз савкьват яз гъизвай паквилерин пак тир садакьайрин – кӀандатӀа им фан къурбанд[†] хьуй, ва я гунагьдай къурбанд[†] хьуй, я тушни тахсир хиве кьунин къурбанд[†] хьуй, – и пай ваз ва ви рухвайриз жеда. 10Ам паквилерин пак затӀ хьиз неъ; ам гьар гьи хьайитӀани итимдивай нез жеда. Адан паквилиз гьуьрмет ая.

11Ингье мад вуч види ятӀа: Исраилдин рухвайри садакьа ийизвай вири зурзун-къурбандар. За им ваз, ви рухвайриз ва ви рушариз даиман пай яз гузва. Ви кӀвале авай вич михьи тир гьар нивай хьайитӀани им нез жеда[+].

12За ваз Реббидиз гузвай сифте бегьердин нетижа тир виридалайни хъсан зейтундин чӀем[†], таза чехир ва техил гузва[+].

13Реббидиз гъизвай чилин сифте бегьердин майваяр вибур жеда. Ви кӀвале авай вич михьи тир гьар нивай хьайитӀани абур нез жеда[+]. 14Исраилда Реббидиз акъуддайди яз вуч гъанвайтӀани, види я[+].

15Реббидиз гъизвай хизанда авай сифте ругул ва эркек сифте дулдин гьайван – види я. Амма гьар гьим хьайитӀани эркек сифте аял ва чиркин гьайванрин эркек сифте бала пулунихъ маса къахчу[+]. 16Абурун са варз тамам хьайила, ибадатханадин тайин тир кьадардай къимет гана: вичин заланвал къад герагь тир гимишдин вад шекъел, – абур пулунихъ маса къахчу[+].

17Эркек сифте дулдин яцар, хпер ва я цӀегьер пул гана къахчумир; абур пак я. Абурун ивидалди къурбанган[†] хъичина ва абурун пи цӀун къурбанд яз, Реббидиз хуш ни галай гум яз куг[+]. 18Абурун як, зурзун-къурбанддикай тир хурун як ва эрчӀи ятур хьиз, вал гьалтда[+].

19Исраилдин рухвайри Реббидиз гъизвай вири пак тир савкьватар За куь даиман пай яз вазни ви рухвайриз ва ви рушариз гузва. Им Реббидинни ви ва ви эвледрин арада авай эбеди икьрар я»[+].

20Реббиди Гьаруназ лагьана: «Ваз абурун чилел ирс яз я белген[†], я абурун арада пай жедач; Исраилдин рухвайрин арада ви белгенни, ви пайни Зун я[+].

21Гьа икӀ Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ авунай За левийриз мулкунин чкадал Исраилда авай кьван вири затӀарин цӀуд паюникай са пай ирс яз гузва[+]. 22Инлай кьулухъ Исраилдин рухваяр Гьалтунин Алачухдиз мукьва тахьурай, тахьайтӀа абур, чпин кьилел гунагь гъуналди, рекьида. 23Анжах са левийри Гьалтунин Алачухдик кӀвалахар кьиле тухурай ва чиркин хьунин патахъай жавабдарвал чӀугурай. Гележегдин несилар патал и къалурнавай къайда даиманди жеда. Абурув Исраилдин рухвайрин арада ирс яз белген агакьдач. 24Адан чкадал За левийриз Исраилдин рухвайри Реббидиз савкьват яз гъизвайдан цӀуд паюникай са пай ирс яз гузва. Гьавиляй За абурукай икӀ лугьунни авуна: „Абурухъ Исраилдин рухвайрин арада ирс яз белген жедач“».

25Реббиди Мусадиз лагьана: 26«Левийрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Квев Исраилдин рухвайривай За квез ирс яз гузвай цӀуд паюникай са пай агакьай чӀавуз, адан цӀудай са пай Реббидиз савкьват яз гъваш. 27Куь садакьа куь патай ратӀрал алай техил хьиз ва я шуткьургандай тир миже хьиз кьабулда. 28Гьа и къайдада дуьм-дуьз квев Исраилдин рухвайривай агакьзавай вири затӀарин цӀудан са паяр Реббидиз савкьват яз чара ая. Ам Реббидиз акъудзавай пай яз хахам Гьарунав вахце. 29Квез гузвайдан лап хъсан ва пак тир пай Реббидиз садакьа ая“.

30Левийриз лагь: „Куьне виридалайни хъсан пай садакьа авурла, ам квевай куь ратӀралай ва я куь шуткьургандай къачунвайди хьиз кьабулда. 31Квевай ва куь кӀвалинбурувай амукьай пай гьина кӀандатӀани нез жеда – им Гьалтунин Алачухда къуллугъ авунай куь гьакъи я. 32Куьне виридалдайни хъсан пай садакьа ийиз хьайитӀа, икӀ авур чӀавуз куьне жавабдарвал чӀугвадач. И чӀавуз куьне Исраилдин рухвайри гузвай пак тир савкьватар чиркин ийидач ва куьн рекьидач“».

#### 19


Михьи хъувунин яд

1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Ингье Реббиди къалурнавай къанундин къайдаяр: Исраилдин рухвайриз ви кьилив викӀиник тахьай рехне квачир яру дуьгве гъиз тур[+]. 3Ам хахам Элазарав гице. Ам кундилай къерехдиз акъудна, гьамни алаз тукӀурай. 4Хахам Элазара дуьгведин иви тупӀалди къачуна, Гьалтунин Алачухдин[†] вилик пад галайвал иридра хъичинрай[+]. 5Гьадаз акваз дуьгведин хам, як, иви ва нежесар курай[+]. 6Хахамди муьтквердин кӀарас, исуп набатат[†] ва икьи яру рангунин сар къачуна, абур кузвай дуьгведал вегьирай[+]. 7Идалай кьулухъ хахамди вичин парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гила адавай кундал хквез жеда, амма няналди чиркин яз амукьда[+]. 8А дуьгве кайидани парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гьамни няналди чиркин яз амукьда.

9Михьи тир сада, дуьгведин руьхъ кӀватӀна, ам кундилай къерехда са михьи чкадал эциграй. Ам Исраилдин элди михьивилиз акъуддай яд патал хуьрай. Им – гунагьдай къурбанд[†] я[+]. 10Дуьгведин руьхъ кӀватӀайда парталар чуьхуьрай. Гьамни няналди чиркин жеда.

И къалурнавай къайда гьам Исраилдин рухваяр, гьамни абурун арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбур патал даиманди жеда[+].

11Мейитдик хкӀунвайди ирид йикъан вахтуналди чиркин жеда. 12Ада пуд ва ирид лагьай юкъуз вич целди михьивилиз акъудрай; ахпа ам михьи жеда. Амма ада вич пуд ва ирид лагьай юкъуз михьивилиз акъуд тавуртӀа, ам чиркин яз амукьда[+]. 13Мейитдик хкӀунвайда ва михьивал тавунвайда Реббидин Алачух чиркин ийизва. Ихьтин кас Исраилдай акъудна гадарун лазим я. Ам михьивилиз акъуддай целди хъичиннавач: ам чиркин я; адан чиркинвал адал аламукьзава[+].

14Сад алачухдик кьейитӀа, ингье къанун: алачухдиз гьахьай гьар гьим хьайитӀани ва ана авай гьар гьим хьайитӀани ирид юкъуз чиркин жеда, 15ва къапсах алачир илисна кӀев тавунвай гьар гьихьтин хьайитӀани къаб-къажах чиркин жеда[+].

16Чуьлда турунив яна кьенвайдак ва я вичин ажалдикди кьенвайдак ва инсандин кӀарабдик ва я сурук хкӀур гьар вуж хьайитӀани ирид юкъуз чиркин жеда. 17Чиркин хьанвай кас патал са къапуна гунагьдай къурбанддикай амай руьхъ эциграй ва винелай авахьна физвай яд эличрай. 18Михьи тир сада исуп набатат къачуна ам цик кяна ва я алачух, вири къаб-къажах, ана авай инсанар ва я вичи инсандин кӀарабдик, сурук, яна кьенвайдак ва я вичин ажалдикди кьенвайдак хкӀунвайди хъичинрай[+]. 19Вич михьи тир касди чиркин хьанвай инсан пуд ва ирид лагьай юкъуз хъичинрай; икӀ ада ирид лагьай юкъуз ам михьивилиз ахкъудда. Михьи хьанвайда парталар чуьхуьрай ва вични эхъуьрай. Гьа няниз ам михьи хъижеда[+]. 20Амма чиркин хьанвайда вич михьивилиз акъуд тавуртӀа, ам Реббидин ибадатхана чиркин авунай жемятдин арадай акъудна гадарна кӀанда. Ам михьивилиз акъуддай целди хъичинначир: ам чиркин я[+]. 21И къалурнавай къайда абур патал даиманди жеда.

Михьивилиз акъудунин целди хъичинзавайдани михьивилин цик хкӀунвайда парталар чуьхуьрай. Абур няналди чиркин жеда. 22Чиркин хьанвайди хкӀур вири затӀар чиркин жеда, ва абурук ни кягъайтӀани няналди чиркин жеда».

#### 20


Уьлкведин сергьятдал


(20–21 кьилер)


Рагай акъатай яд

1Сад лагьай вацра Исраилдин эл Цин кьурумдиз атана ва Къадешда акъваз хьана. Ана Мириам кьена ва кучукна[+]. 2Элдиз яд авачир ва абур Мусадиз ва Гьаруназ акси яз кӀватӀ хьана[+]. 3Абуру Мусадиз арза гузвай ва хъел кваз лугьузвай: «Чи инсанар Реббиди кьейи вахтунда чунни вучиз кьеначир![+] 4Вучиз куьне Реббидин жемят и кьурумдиз гъанва? Чунни чи мал-къара ина кьиникь патал яни? 5Вучиз куьне чун Мисридай акъудна ва хаф ядай и чкадиз гъана? Ина я техил, я инжил, я ципицӀ, я анар экъечӀдач. Ина гьатта хъвадай ядни авач!»

6Мусани Гьарун жемят алай чкадилай Гьалтунин Алачухдин[†] сивел фена, метӀерал аватна ва абурун вилик Реббидин баркалла[†] пайда хьана[+]. 7Реббиди Мусадиз лагьана: 8«Лаш къачу ва жуван стха Гьарунахъ галаз санал эл кӀватӀа. Абуруз акваз рагаз лагь, ва ада вичяй яд экъичда. Вуна, абуру чпин ва маларин гьараратвал кьин патал, элдиз рагай экъечӀзавай яд гуда».

9Мусади, Ада Вичи адаз эмир гайивал, Реббидин вилик эцигнавай лаш къачуна. 10Адани Гьаруна жемят раган вилик кӀватӀна, ва Мусади абуруз лагьана: «Яб це, гъулгъулабазар, яраб чна квез и рагай яд гуда жал?»[+]

11Мусади гъил хкажна хьиз ва вичин лашуналди кьведра раг яна. Анай сел хьиз яд акъатна ва элди ва абурун малари чеб цяй тухарна. 12Амма Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: «Исраилдин рухвайриз Зи паквал тестикьарун патал квез иман бес тахьунай куьне и жемят За абуруз гузвай чилел гъидач»[+].

13Им Мерибадин[*] чешме я. Анал Исраилдин рухвайри Реббидихъ галаз къалмакъалар авуна, ва Ада абуруз Вичин паквал къалурна.


Эдамди Исраилаз рехъ тагун

14Мусади Къадешдай Эдамдин пачагьдин кьилив икӀ лугьуз векилар ракъурна: «Рахазвайди ви стха Исраил я: ваз чаз кьисмет хьайи вири азабрикай хабар я[+]. 15Чи бубаяр Мисридиз фенай ва чна ана гзаф йисара уьмуьр тухванай. Мисривийри гьам чаз, гьамни чи бубайриз пис рафтарвал авуна,[+] 16амма чна Реббидиз дад-бидад авурла, Адаз чи ван хьана, малаик[†] ракъурна ва чун Мисридай ахкъудна.

Ингье чун Къадешда, чи чилин къерехда авай шегьерда ава[+]. 17Тавакъу я, чаз ви уьлкведай яна фидай мумкинвал це. Чун я никӀерай, я ципицӀ багъларайтӀуз фидач ва къуйрай[†] яд хъвадач. Чун Пачагьдин рекьяйтӀуз фида, чун, ви чилелай элячӀдалди, я эрчӀи, я чапла патахъ элкъведач»[+]. 18Амма Эдамдин пачагьди жаваб гана: «Куьн инай яна фена жедач. ТахьайтӀа, чун куь къаршидиз тур гваз экъечӀда».

19Исраилдин рухвайри лагьана: «Чун кьилин рекьяйтӀуз фида, ва чна ва я чи малари куь къуйра авай яд хъвайитӀа, чна адан къимет гуда. Чаз кӀанзавайди анжах яхдиз фена элячӀун я – мад са затӀни»[+]. 20Абуру жаваб гана: «Куьн фидач».

Эдамдин пачагь чӀехи ва къудрат авай кьушун гваз абурун къаршидиз экъечӀна. 21Эдамди абур вичин чилелай ахъайнач, ва Исраил адал элкъвена фена. 22Исраилдин вири эл Къадешдай рекьиз экъечӀна ва атана Гьур дагъдив агакьна[+].


Гьарунан кьиникь

23Эдамдин сергьятдал алай Гьур дагъдин патарив Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 24«Гьарун вичин бан-бубайрихъ галаз сад хъижеда. Ада За Исраилдин рухвайриз гузвай чилел кам къачудач, вучиз лагьайтӀа куьн Мерибадин ятарин патав Зи чӀалай экъечӀнай[+]. 25Гьаруназни адан хва Элазараз эвера ва абур Гьур дагъдал гъваш. 26Гьаруналай адан парталар хтӀуна ва абур адан хва Элазарал алукӀ, вучиз лагьайтӀа Гьарун секинвилиз экъечӀда ва вичин бан-бубайрин патав хъфида – ам анал рекьида»[+].

27Мусади Реббиди эмир гайивал авуна: вири элдин вилик абур Гьур дагъдиз хкаж хьана. 28Мусади Гьаруналай адан парталар хутӀунна ва абур адан хва Элазарал алукӀна. Гьарунни гьанал дагъдин кукӀушдал кьена. Мусани Элазар дагъдай эвичӀна ва[+] 29вири элдиз Гьарун кьейиди малум хьайи чӀавуз, Исраилдин кӀвале къанни цӀуд юкъуз адахъ шелар авуна[+].

#### 21


Кьенандин винел сифте гъалибвал

1Къенандин[†] кьибле пата авай Араддин пачагьдиз Исраил Атаримдин рекьяй къвезвайди ван хьайила, ада исраилвийрал вегьена ва абукай са бязибур есирвиле кьуна[+]. 2И чӀавуз Исраилди Реббидиз вяд авуна: «Вуна и халкь чи гъиле вугайтӀа, чна адан шегьерар михьиз тергда»[+].

3Реббидиз исраилвийрин минетдин ван хьана ва къенанвияр абурун ихтиярда туна. Абуруни абур чпин шегьерарни галаз михьиз тергна. Гьа икӀ а чкадал Гьарма[*] тӀвар акьалтна.


Буьруьнждин гъуьлягъ

4Гьур дагъдилай исраилвияр, Эдамдал элкъвена фин патал, НацӀун гьуьл галайвал рекье гьатна. Амма рекье халкь руьгьдай аватна; 5абуру Аллагьдилай ва Мусадилай наразивал малумариз хьана: «Вучиз куьне чун Мисридай акъудна? Чун и кьурумда рекьин патал яни? Фу авач! Яд авач! И усал суьрсетдикайни чаз такӀан къвезва!»[+]

6И чӀавуз Реббиди абурал зегьер квай гъуьлягъар ракъурна; абуру исраилвияр ягъиз хьана ва гзафбур кьена. 7Халкь Мусадин кьилив атана ва лагьана: «Реббидилай ва валай наразивал малумаруникди, чна гунагьдиз рехъ гана. Реббиди чун гъуьлягърикай хилас авун патал дуьа ая».

Мусади халкьдихъ дуьа авуна, 8ва Реббиди Мусадиз лагьана: «Са гъуьлягъ раса ва ам юркунал алкӀура: ягъай гьар сад гьадаз килигда ва чан алаз амукьда».

9Мусади буьруьнждин гъуьлягъ расна ва ам юркунал алкӀурна. Ва гъуьлягъди инсан ягъай чӀавуз, ам, буьруьнждин гъуьлягъдиз килигуникди, сагъ саламат яз амукьдай[+].


Магьабдиз фидай рехъ

10Исраилдин рухвайри чпин рехъ виликди давамарна ва Убатда акъваз хьана[+]. 11Абур Убатдай рекьиз экъечӀна ва Ийе-Аберимда, Магьабдин рагъ экъечӀдай пата авай кьурумда, акъваз хьана[+]. 12Анай абуру рехъ давамарна ва Зеред кьере акъваз хьана[+]. 13Анай абур виликди рекье гьатна ва амарийрин сергьятрилай физвай Арнан вацӀун кьибле патан къерехда авай кьурумда акъваз хьана. Арнанни им Магьабдинни амарийрин арада авай Магьабдин сергьят я[+]. 14Ингье вучиз «Реббидин дявейрин ктабда» икӀ лагьанватӀа:

«Суфада авай Вагьеб ва Арнандин вацӀун хилер,
15ва кӀамун хуш квай хур,
чеб Аралай чил галайвал экӀя хьанвай
ва Магьабдин сергьят кьуна физвай»[+].

16Анай абуру чпин рехъ Беэр галайвал, къуйдихъ[†], анал Реббиди Мусадиз икӀ лагьай чкадал давамарна: «Халкь кӀватӀа, ва За абуруз яд гуда».

17А чӀавуз Исраилди и мани лугьузвай:

«АцӀуцӀ, къуй!
Адакай мани лагь,
18регьберри эгъуьннавай къуйдикай,
эгъуьнна халкьдин вилик-кьилик квайбуру
гьукумдин лишанар тир асайралди ва лашаралди».

Абур кьурумдай Матандиз, 19Матандай Нагьалиялдиз, Нагьалиялдай Баматдиз, 20Баматдайни кьурумдай Фасгадин кукӀуш хкаж хьанвай Магьабда авай дередиз рекье гьатна.


Сигьанан винел гъалибвал


(Киххьей къанун 2:24-37)

21[•]Исраилди амарийрин пачагь Сигьаназ икӀ лугьун патал векилар ракъурна: 22«Чун ви уьлкведай яна фидайвал ракъура. Чун я ник, я ципицӀ багъ галайвал элкъведач, къуйрай яд хъвадач. Чун ви уьлкведай экъечӀдалди Пачагьдин рехъ кьуна фида»[+].

23Амма Сигьана Исраил вичин чилелай ракъурнач. Ада кьушун кӀватӀна ва Исраилдин къаншардиз кьурумдиз гьахьна. Ягьацдив агакьайла, ам Исраилдихъ галаз женгиник экечӀна. 24Амма Исраилди ам турунин хура туна ва Арнан вацӀалай Яббукь вацӀалди, аманийрив къведалди, вучиз лагьайтӀа аманийрин сергьят сенгерар янавайди тир, – адан чилер кьуна[+]. 25Исраилди амарийрин вири шегьерар кьуна ва абур, патарив экӀя хьанвай вири хуьрерни кваз, вичин гъилик кутуна. Гьешбан ва адан патарив гвай хуьрерни кваз. 26Гьешбан шегьер Сигьанан, Магьабдин виликан пачагьдихъ галаз дяве авур ва лап Арнандал къведалди адан вири чилер къакъудай амарийрин пачагьдин, меркез тир.

27Ингье вучиз ашукьри икӀ мани лугьузватӀа:

«Гьешбандиз ша – эхциграй;
Сигьанан шегьер руквадикай хкаж хъхьурай!

28Гьешбандай цӀай акъатзава,
Сигьанан шегьердин ялав.
Ада Магьабдин Ар туькьуьнна,
Арнандин хкажнавай пак чкайрин иесияр тир.
29Дерт я ваз, Магьаб!
Кемашан халкь терг хьана квахьна!
Рухваяр катуниз мажбур хьана,
Рушар – есирар
Амарийрин пачагь Сигьанан[+].

30Ви эвледар танкь хьана фена
Гьешбандилай Дибандал кьван.
Чна Нуфагьдал кьван барбатӀна,
Медебадал кьван экӀя хьанвай»[+].

31ИкӀ Исраил амарийрин чилерал ацукьна. 32Мусади кьил акъудна чирдайбур Яцер шегьердиз ракъурна, ва исраилвийри адан патарив гвай хуьрер, абурай амарияр чукурна, чпиз кьуна[+].


Аган винел гъалибвал


(Киххьей къанун 3:1-11)

33Ахпа абур элкъвена Башан уьлкве галайвал рекье гьатна, ва Башандин пачагь тир Аг вичин кьушунни галаз, абурухъ галаз Эдреи шегьердин патарив женг чӀугун патал, абурун къаншардиз экъечӀна. 34Реббиди Мусадиз лагьана: «Адахъай кичӀе жемир. За ам адан вири кьушун ва чилерни галаз ви гъиле вуганва. Адаз вичи Гьешбанда агъавал авур Сигьаназ, амарийрин пачагьдиз, кьур кар яхъ[+].

35Абуру ам чан аламаз садни тутуна, адан рухваяр ва аскерарни галаз яна кьена, ва абурун чилер чпиз кьуна».

#### 22


Магьабда акъвазун


(22–30 кьилер)


Балакьа Билъамаз эверун

1Исраилдин рухваяр Магьабдин дуьзенар галайвал фена ва Ярдандин патав Еригьандин къаншарда акъваз хьана.

2Ципаран хва Балакьаз Исраилди амарийриз вуч авунатӀа, вири акуна[+]. 3Магьабвийриз Исраилдин халкьдихъай гзаф кичӀе хьана, вучиз лагьайтӀа абурун кьадар лап гзаф тир. Исраилдин рухвайрин вилик абуруз лап хаф янавай.

4Магьабвийри Мидияндин агъсакъалриз лагьана: «Малди чуьлда векь недайвал, и жемятдини чи къваларив вуч гватӀани, вири неда». Вич а чӀавуз Магьабдин пачагь тир Ципаран хва Балакьани 5Эфратдал алай Петурдиз Бегъаран хва Билъаман кьилив, адан хайи чилел, векилар ракъурна.

Балакьа лагьана: «Мисридай халкь экъечӀнава. Ада чилин чин михьиз кӀевнава ва зи къваларив ацукьнава[+]. 6Тавакъу я, атана а халкь лянетдик кутур, вучиз лагьайтӀа адахъ зун патал гзаф къуват ава. Белки а чӀавуз залай абур кукӀвариз ва уьлкведай чукуриз алакьда. Вуна низ хийир-дуьа[†] авуртӀа, гьам хийирдик жедайди, низ лянет авуртӀа, гьам лянетдик жедайди заз чизва эхир».

7Магьабдинни Мидияндин агъсакъалар кихлигунай гудай пулни къачуна рекье гьатна. Билъаман патав атайла, абуру Балакьа вуч лагьанатӀа вири адав агакьарна.

8«Ина йиф ая, – лагьана абуруз Билъама, – ва за квев Реббиди заз гайи жаваб агакьарда».

Магьабдин чӀехибур адан патав амукьна. 9Аллагь Билъаман кьилив атана ва жузуна: «Ви патав гвай а инсанар вужар я?»

10Билъама жаваб гана: «Балакьа, Ципаран хци, Магьабдин пачагьди, икӀ лугьуз зи кьилив ракъурнава: 11„Мисридай экъечӀай халкьди чилин чин михьиз кӀевнава. Атана заз абур лянетдик кутур. Белки гьа чӀавуз завай абурухъ галаз женг чӀугуна, абур чукуриз жеда“». 12Аллагьди Билъамаз лагьана: «Абурухъ галаз фимир. И халкьдиз лянет ийимир, вучиз лагьайтӀа ам хийир-дуьадик ква».

13Пакадин экуьнахъ Билъам къарагъна ва Балакьан чӀехибуруз лагьана: «Куь уьлкведиз ахлад, Реббиди зун квехъ галаз ахъаюн патал разивал ганач».

14Магьабдин чӀехибур Балакьан кьилив хтана ва лагьана: «Билъама чахъ галаз фин кьабулнач». 15Балакьа, чеб кьадардиз гзаф ва сифтебурулай вини мертебада авай маса чӀехибур ракъурна.

16Абуру, Билъаман кьилив атана, лагьана: «Балакьа, Ципаран хци, икӀ лугьузва: „Зи патав атуникай кьил къакъудмир. 17За ваз зи гъилелай гьуьрметда ва вуна вуч лагьайтӀани ийида. Ша, зун патал а халкьдиз лянет ая“».

18Амма Билъама Балакьан мукьуванриз жаваб гана: «Гьатта Балакьа заз вичин имаратра гьакьдай кьадар къизилни гимиш теклиф авунайтӀани, завай Реббидин, зи Аллагьдин, гафуниз акси яз гьич са затӀни ийиз жедачир. 19ЯтӀани, а муькуьбур хьиз, йифиз ина акъваз, за лагьайтӀа Реббиди заз мад вуч лугьудатӀа чирда».

20А йифиз Аллагь Билъаман кьилив атана ва лагьана: «Мад а инсанар ваз эверун патал атанва кьван, къарагъ ва абурухъ галаз алад, амма анжах За ваз вуч лагьайтӀа, гьам ая».


Билъаман диши лам

21Пакамахъ Билъам къарагъна, диши ламраз пурар яна ва Магьабдин чӀехибурухъ галаз фена. 22Амма ам фейила, Аллагьдиз хъел атана, ва Реббидин Малаик[†] адаз манийвал авун патал рекьел акъвазна. Билъам ламраллаз физвай, ва адахъ адан кьве вач-хъшани галай. 23Ламраз, гъиле къакъарай акъуднавай турни аваз, рекьел акъвазнавай Реббидин Малаик акурла, ам рекьелай чуьл галайвал элкъвена. Рекьел хкун патал Билъама ам гатаз хьана.

24И чӀавуз Реббидин Малаик рекьин кьве падни цлари кӀевнавай, кьве ципицӀ багъдин арадай физвай жигъирдал акъвазна. 25Реббидин Малаик акурла, лам цлав эгис хьана ва Билъаман кӀвач чуькьвена. Ада мад ам гатаз хьана.

26И чӀавуз Реббидин Малаик вилик фена, я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ элкъвез тежедай дарискъал чкадал акъвазна. 27Реббидин Малаик акурла, Билъамни далудаллаз лам чилел ярх хьана, адазни хъел атана, ам вичин лашуналди гатана. 28И чӀавуз Реббиди ламран сив ачухна, ва ада Билъамаз лагьана: «За ваз вуч авуна хьи, вуна зун галаз-галаз пуд гъилера гатадайвал?» 29Билъама ламраз жаваб гана: «Вуна закай ягьанатар авуна! Зи гъиле тур авайтӀа, за вун исятда яна рекьидай». 30Ламра Билъамаз лагьана: «Бес зун вун къенин къалди датӀана зал акьахна физвай гьа ви лам тушни? Вахъ галаз ихьтин рафтарвал ийидай хесет зак гьич квайди тирни?» «Ваъ», – жаваб гана Билъама.

31И чӀавуз Реббиди адан вилер ачухна, ва адаз къакъарай акъуднавай турни гваз акъвазнавай Реббидин Малаик акуна. Ада метӀерал аватна, чин чилив агакьарна икрам авуна. 32Реббидин Малаикди адавай жузуна: «Вуна вуч себеб яз лам галаз-галаз пуд гъилера гатана? Зун инал ваз манийвал ийиз атанвайди я, вучиз лагьайтӀа ви рехъ Зи рикӀи кьун тавунвайди я. 33Ламраз Зун акуна, ва галаз-галаз пуд гъилера рекьелай элкъвена. Ам элкъуьн тавунайтӀа, За вун яна кьенвайди тир, амма адаз инсаф ийидай». 34Билъама лагьана: «За гунагь авуна. Вун заз манийвал авун патал рекьел акъвазнавайди заз чидачир. Амма гила, Вун нарази ятӀа, зун кьулухъди элкъведа». 35Реббидин Малаикди лагьана: «И ксарихъ галаз алад, амма рахунар анжах За ваз лагьайбур ая».

Билъамни Балакьан чӀехибурухъ галаз фена. 36Билъам къвезвай ван хьайила, Балакь ам кьабулун патал вичин чилин къерехда авай Арнандин сергьятдал алай магьабвийрин шегьердив кьван атана[+]. 37Балакьа Билъамаз лагьана: «За ваз эверун патал ракъурначирни? Вучиз вун зи кьилив къвезвачир? Захъ ваз шей гуналди гьуьрмет ийидай къуват авачни?» 38«Ингье зун ви патав атанва, – жаваб гана Билъама. – Амма захъ ваз са вуч ятӀани лугьудай къуват ава жал? За анжах заз Аллагьди гьикӀ эмир авуртӀа, гьакӀ лугьун лазим я».

39Билъам Балакьахъ галаз санал Къирйат-Хуцаф шегьердиз фена. 40Балакьа малар ва хпер къурбанд авуна ва якӀун са пай Билъамаз ва адахъ галай чӀехибуруз ракъурна.


Билъама гайи сад лагьай хабар

41Пакадин экуьнахъ Балакьа Билъам вичихъ галаз Бамат-Багьалдал тухвана, ва анай адаз халкьдин са пай акуна.

#### 23

1Билъама Балакьаз лагьана: «Заз инал ирид къурбанган[†] эциг ва ирид жунгавни ирид гьер гьазура».

2Балакьа Билъама лагьайвал авуна, ва абуру кьведани санал гьар са къурбангандал жунгавни гьер къурбанд авуна. 3Билъама Балакьаз лагьана: «Инал, жуван кунугрин[†] патав, акъваз, зун лагьайтӀа са патахъ къекъечӀда. Белки Ребби зал гьалтун патал къведа. Ада заз вуч ачухарайтӀани, за ваз ахъайда». Ва ам кьецӀил кукӀушдал хкаж хьана.

4Аллагь адал гьалтна, ва Билъама лагьана: «За ирид къурбанган туькӀуьрна ва гьар садал са жунгавни са гьер къурбанд авуна». 5Реббиди Билъаман сиве ихьтин гаф туна: «Элкъвена Балакьан кьилив ахлад ва адав икӀ агакьара».

6Билъам элкъвена хтана, Балакьни Магьабдин вири чӀехирбурни галаз вичин кунугрин патав гваз жагъана. 7Билъамани ван хкажна лагьана:

«Суьриядай зун гъана Балакьа,
Магьабдин пачагьди – рагъэкъечӀдай патан дагъларивай:
„Ша, зун патал Якьуб лянетдик кутур;
Ша, Исраилдиз телеф хьун кьисмет ая“.
8За гьикӀ лянет гуда абуруз,
Чпиз Аллагьди лянет таганвайбуруз?
ГьикӀ телеф хьун кьисмет ийида абуруз,
Чпиз Реббиди кьисмет тавурла?
9Рагарин кукӀушрилай зун абуруз килигзава,
кӀунтӀарилай за абурулай вил аладарзава.
Аквазва халкь кьилди уьмуьр тухузвай
ва вич ахьтин халкьарикай сад яз гьисаб тийизвай[+].
10Якьубан эвледар нивай гьисабиз жеда –
Абурун кьадар чилел алай руквадин
гъвелерин кьадар хьиз я, –
Я тушни Исраилдин кьудай са пай?
Зун къени касдин ажалдикди кьирай,
ва зи кьиникьни гьабурун хьтинди хьурай!»[+]

11Балакьа Билъамаз лагьана: «Вуна заз вуч авуна? За вун зи душманриз лянет авун патал гъана, вуна лагьайтӀа абуруз хийир-дуьа[†] ийизва!» 12«Бес за Реббиди заз эмир авурвал лугьун лазим тушни?» – жаваб гана Билъама.


Билъама гайи кьвед лагьай хабар

13И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Захъ галаз са маса чкадал ша, анлай ваз абур аквада. Инлай ваз вири ваъ, анжах са бязибур аквада. И чӀавуз вуна абуруз зун патал гьанай лянет ая».

14Ада ам Фасга кукӀушдал алай Цафим чуьлдал тухвана, анал ирид къурбанган[†] эцигна ва гьар садал са жунгавни са гьер къурбанд авуна.

15Билъама Балакьаз лагьана: «Зал анал Ам гьалтдалди, инал, жуван кунугрин[†] патав, акъваз». 16Ребби Билъамал гьалтна, адаз вуч лугьудатӀа чирна ва лагьана: «Элкъвена Балакьан кьилив ахлад ва адав им агакьара».

17Билъам Балакьан патав хтана ва ам Магьабдин чӀехибурни галаз чпин кунугрин патав акъвазнаваз жагъана. Балакьа адавай жузуна: «Реббиди вуч лагьана?»

18И чӀавуз Билъама ван хкажна лагьана:

«Балакь, къарагъ ва яб це;
Ципаран хва, заз дикъет це.
19Аллагь – инсан туш, таб ийидайвал,
ва кьиникь галайдини туш, фикирдилай элкъведайвал.
Яраб Ада лагьайвал тавуна,
хиве кьурвал кьилиз акъуд тавуна тада жал[+]?
20Зав хийир-дуьа[†] авунин эмир агакьнава;
хийир-дуьа ийизвайди Ам я – завай жедач къуватдай вегьиз.
21Якьубак бедбахтвал кваз малум туш,
Исраилда балаяр аквазвач.
Абурухъ Ребби, чпин Аллагь гала,
абуру Пачагьдиз хьиз тебрикзава.
22Мисридай абур Аллагьди ахкъудна;
Адан къуват – чӀурун жунгавдин къуват я[+].
23Якьубаз ийидай кихлигун авач,
Исраилдиз ийидай суьгьуьрчивал авач.
Гила Якьубакай лугьуз жеда
ва Исраилдикайни: „Ингье Аллагьди вуч арадал гъанатӀа!“[+]
24Диши аслан хьиз акъваззава халкь;
эркек аслан хьиз къарагъзава!
Секин жедач ам тӀуьна куьтягьдалди кван
ва къурбанддин ивидикай хъвадалди»[+].

25И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Абуруз я лянет ийимир, я хийир-дуьа!» 26Билъама жаваб гана: «Бес за Реббиди вуч лагьайтӀани, вири кьилиз акъудна кӀандайдакай ваз лагьаначирни?»


Билъама гайи пуд лагьай хабар

27И чӀавуз Балакьа Билъамаз лагьана: «Ша, за вун са маса чкадиз тухуда. Белки Аллагьдиз ваз зун патал абур гьанлай лянет ийиз тун кӀан жеда».

28Балакьа Билъам кьурумдихъ элкъвенвай Пегар кукӀушдал тухвана. 29Билъама Балакьаз лагьана: «Заз инал ирид къурбанган[†] эциг ва ирид жунгавни ирид гьер гьазура».

30Балакьа гьа Билъама лагьайвал авуна, ва гьар са къурбангандал са жунгавни са гьер къурбанд авуна.

#### 24

1Реббидиз Исраилдиз хийир-дуьа[†] авуна кӀанзавайди Билъамаз акурла, ам виликдай хьиз, чинебан ишараяр жагъуриз фенач, амма кьурумдихъ чин элкъуьрна. 2Билъамаз тайифаяр[†] тирвал акъвазнавай Исраил акурла, адак Аллагьдин руьгь акатна[+] 3ва ада ван хкажна лагьана:

«Им Билъаман, Бегъаран хцин, хабар я,
вичин вилиз ачухдиз аквазвайда гузвай хабар я,
4вичиз Аллагьдин гафарин ван жезвайда гузвай хабар я,
вичиз вири Алакьдайдан[†] патай тир карагунар аквазвайда,
вич метӀерал ярх жез, вилер ачух яз амукьзавайда гузвай хабар я:

5Гьикьван иер я, Якьуб, ви алачухар,
ви юрдар, Исраил!
6Абур хумравдин тарарин жуьреда экӀя хьанва,
вацӀув гвай багълар хьиз,
алоэдин тарар хьиз, акӀурнавай Реббиди,
цив гвай муьтквер хьиз.
7Абурун чӀварахрив гвай бедрейрай яд алахьиз фида:
яд абурун тумариз бес кьадар жеда.
Абурун пачагь Агагалай чӀехи жеда;
абурун уьлкведин дережа кьакьанди жеда.
8Мисридай абур Аллагьди ахкъудна,
Аллагьдин къуват – чӀурун жунгавдин къуват я.
Абуру душман халкьар туькьуьнзава,
абурун кӀарабар куьлуь ийизва,
абур хьелералди язава[+].
9Аслан хьиз, илис жезва абур, къаткизва,
диши аслан хьиз –
нихъ абур къарагъардай жуьрэт жеда?
Квез хийир-дуьа ийизвайбур
хийир-дуьадик хьуй,
лянет ийизвайбур лагьайтӀа – лянетдик!»[+]

10Балакьак Билъаман хъел акатна. Ада гъутар чуькьвена ва адаз лагьана: «За ваз зи душманар лянет авун патал эверайди я, амма вуна абуруз галаз-галаз пуд гъилера хийир-дуьа авуна![+] 11Гила, квахь инлай! КӀвализ ахлад! За ваз кьадардилай артухни гьуьрмет авун хиве кьунай, амма Реббиди вун ахьтин гьуьрметдикай магьрум авуна».


Билъама гайи эхиримжи хабар

12Билъама Балакьаз жаваб гана: «Бес за ви векилриз лагьаначирни: 13„Балакьа заз гьатта вичин гимишривни къизилрив ацӀай имаратар теклиф авуртӀани, завай, жуваз кӀандайвал хъсанвал ва писвал авуналди, Реббидин эмирдилай элячӀиз жедачир; за Реббиди заз вуч лугьузватӀа, гьам лугьун лазим я“? 14Вуч ийин, зун элкъвена жуван халкьдин патав хъфизва, амма зав и халкьди гележегда ви халкьдиз вуч ийидатӀа, гьадакай вун хабардар ийиз тур».

15Ада кьилел ван хкажна лагьана:

«Им хабар я Билъаман, Бегъаран хцинди, я,
вичин вилиз ачухдиз аквазвайдан хабар я,
16вичиз Аллагьдин гафарин ван жезвайдан хабар я,
вичин чирвилер виридалай Виниздан патай тирдан,
вичиз вири Алакьдайдан[†] патай тир карагунар аквазвайдан хабар я,
вич метӀерал ярх жез, вилер ачух жезвайдан:
17аквазва Ам, амма исятда ваъ;
Килигзава Адаз, амма гьелелиг мукьувай ваъ.
Якьубакай гъед хкаж жезва;
Исраилдин патай гьукумдин лаш хкаж жезва
ва Магьабдин пелер кукӀварзава
ва Шетан вири эвледар язава[+].
18Эдам кьада,
Сеир, адан душман, кьада,
амма Исраил мягькем жеда.
19Якьубакай гьаким жеда
ва шегьерда хилас хьайибур тергда».

20Билъамаз Амалехъ акуна ва ван хкажна хабар гана:

«Халкьарин арада Амалехъ сад лагьайди тир,
амма гележегда даим яз танкь хьана фида»[+].

21Адаз къабилияр акуна ва ван хкажна хабар гана:

«Куь утагъ хата авачирди я,
куь муг рагал ала;[+]
22амма къабилар цӀук кутада
куьн Ашурда есирвиле кьадалди вилик».

23Ада ван хкажна хабар гана:

«Мусибат хьана, Аллагьди икӀ авурла, вуж чан алаз амукьда?
24Китимдай гимияр къведа;
Ашурни Эбер муьтӀуьгъарда,
амма чебни даим яз тӀанкь хьана фида»[+].

25Билъам кӀвачин хьана, элкъвена вичин кӀвализ хъфена, ва Балакьни вичин рекье аваз фена.

#### 25


Исраилди Багьал-Пеараз бутпересвал авун

1Исраил ШитӀимда акъвазнавай кьван вахтунда, исраилвийри магьабви папарихъ галаз явавилер ийизвай[+]. 2Абуру исраилвийриз чпин аллагьриз къурбандар авунин серенжемрал эверзавай. Халкьди незвай ва абурун аллагьриз икрам ийизвай[+]. 3ИкӀ Исраил Багьал[†]-Пеарахъ галаз сад-садав кьазвай, ва Реббидиз Исраилдикай хъел атана[+]. 4Реббиди Мусадиз лагьана: «Реббидиз Исраилдикай атанвай пис хъел элекьарун патал, и халкьдин регьберар кьуна, абур виридаз аквадайвал, Реббидин вилик куьрсара»[+].

5Мусадини Исраилдин гьакимриз лагьана: «Квекай гьар сада вичин ксарикай Багьал-Пеараз икрам авурбур вужар ятӀа, абур ажалдин гъиле вугурай».

6И вахтунда вуж ятӀани Исраилдин рухвайрикай сада Мусадин ва Исраилдин вири элдин вилик, абур Гьалтунин Алачухдин[†] сивел шехьзавайла, вичин хизандиз са мидиянви паб гъана. 7Хахам Гьарунан хва Элазаран гада Пингьасаз и кар акур, ам элдикай хкечӀна, жида къачуна[+] 8ва а исраилвидин гуьгъуьналлаз алачухдик гьахьна. Ада абурун кьведанни, исраилвидин ва папан, руфунра и патай а патаз хкатдайвал жида сухна.

И чӀавуз исраилвийрин арада тӀегъуьн акъваз хьана,[+] 9амма адакди къанни кьуд агъзур инсан телеф хьана.

10Реббиди Мусадиз лагьана: 11«Пингьаса, хахам Гьарунан хва Элазаран гадади Исраилдин рухвайрикай атай Зи хъел элекьарна. Ада Зидаз ухшар тир гъайрадалди гъайравал авуна, ва За Жуван гъайра себеб яз абур тергнач. 12Гьа икӀ, адаз лагь хьи, За адахъ галаз ислягьвилин икьрар кутӀунзава. 13Адахъ ва адан эвледрихъ галаз даим яз хахамвилин икьрар кутӀунзава, вучиз лагьайтӀа ада гъейрат гваз вичин Аллагьдин намус хвена ва Исраилдин рухвайрин гунагьдилай гъил къахчудайвал авуна».

14Вич мидиянви пабни галаз яна кьейи исраилвидин тӀвар Зимригь тир, Салудин хва, ам шимунийрик акатзавай сихилдин регьбер тир. 15Яна кьейи мидиянви папан тӀварни Казби тир, тайифадин регьбер, Мидияндай тир сихилдин кьил Цуран руш[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Мидиянвияр душманар яз гьисаба ва абур терг ая,[+] 18вучиз лагьайтӀа абуру квехъ галаз, Пеарахъ галаз алакъада авай карда ва чпинбурукай сад, Мидияндин регьбердин руш, Пегар себеб яз тӀегъуьн гатӀунайла яна кьейи Казбидихъ галаз алакъада авай карда, куьн алцур авуналди, душманрихъ галаз хьиз рафтарвал авуна».

#### 26


Кьвед лагьай гъилера Исраилдин халкьдин кьадар тайинарун

1ТӀегъуьндилай кьулухъ Реббиди Мусадиз ва хахам Гьарунан хва Элазараз лагьана: 2«Аскервилин къуллугъдиз виже къведай, къад йис ва адалай гзаф хьанвай Исраилдин рухвайрин вири эл абурун бубайрин сихилар тирвал кьадар тайинара»[+].

3Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Муса ва хахам Элазар абурухъ галаз рахана ва икӀ лагьана: 4«Реббиди Мусадиз эмир гайивал, къад йис ва адалай гзаф йисар хьанвай Исраилдин рухвайрин кьадар тайинара».

Ингье, чеб Мисридай экъечӀай исраилвияр:

5Исраилан сифте хва Рувенан эвледар:

Гьанахалай – гьенухийрин тухум;

Палудилай – палуйрин тухум;[+]

6Гьецраналай – гьецранийрин тухум;

Кармидилай – кармийрин тухум;[+]

7Ибур Рувенан тухумар я; вири 43730 итим къелемдиз къачунай[+].

8Палудин хва Элиаб тир, 9Элиабан рухваярни – Немуил, Датан ва Абирам. И Датанни Абирам элдин патай тайинарнавай ксар тир. Абур Мусадинни Гьарунан аксиниз экъечӀнай ва, абур Реббидин аксиниз экъечӀай чӀавуз, Къарагьан шерикар хьанай[+]. 10Чил ахъа хьана ва абур туькьуьнна; Къарагьахъ галаз санал адан вири шерикарни кьена. ЦӀу кьве вишни яхцӀурни цӀуд кас терг авуна. Абур игьтиятвал патал хабардар авун хьанай[+]. 11Амма Къарагьан рухваяр а юкъуз кьеначир[+].

12Чпин тухумар тирвал Шимунан эвледар:

Немуилалай – немуилрин тухум;

Яминалай – яминийрин тухум;

Яхиналай – яхинийрин тухум;[+]

13Зерагьалай – зерагьрин тухум;

Шаулалай – шаулрин тухум;

14Ибур шимунийрин тухумар я; 22200 итим[+].

15Чпин тухумар тирвал Гадан эвледар:

Цефаналай – цефанрин тухум;

Гьагидилай – гьагийрин тухум;

Шунидилай – шунийрин тухум;[+]

16Азнидилай – азнийрин тухум;

Эридилай – эрийрин тухум;

17Арадалай – арадрин тухум;

Арелиядилай – арелийрин тухум;

18Ибур Гадан тухумар я; 40500 итим къелемдиз къачунай[+].

19Ягьудан[†] рухваяр Эр ва Анан тир. Абур Къенанда[†] кьенай[+].

20Чпин тухумар тирвал Ягьудан эвледар:

Шелагьалай – шелагьийрин тухум;

ПерецӀалай – перецӀрин тухум;

Зерагьалай – зерагьрин тухум;

21ПерецӀан эвледар:

Гьецраналай – гьецранрин тухум;

Гьамулалай – гьамулрин тухум;

22Ибур Ягьудан тухумар я; 76500 итим къелемдиз къачунай[+].

23Чпин тухумар тирвал Исахаран эвледар:

Таладилай – талайрин тухум;

Пувадилай – пунийрин тухум;[+]

24Яшубадилай – яшубайрин тухум;

Шимраналай – шимранрин тухум;

25Ибур Исахаран тухумар я; 64300 итим къелемдиз къачунай[+].

26Чпин тухумар тирвал Забулунан эвледар:

Середалай – середрин тухум;

Эланалай – эланрин тухум;

Ягьлеилалай – ягьлеилрин тухум;[+]

27Ибур забулунрин тухумар я; 60500 итим къелемдиз къачунай[+].

28Чпин тухумар Манашедилай ва Ифраималай Юсуфан эвледар:[+]

29Манашедин эвледар:

Магьиралай – магьиррин тухум;

Магьир Гилеадан буба тир;

Гилеадалай – гилеадрин тухум.

30Ингье Гилеадан эвледар:

Язералай – язеррин тухум;

Гьелекьалай – гьелекьрин тухум;

31Асриялалай – асриялрин тухум;

Шехемалай – шехемрин тухум;

32Шемидалай – шемидрин тухум;

Гьефералай – гьеферрин тухум;

33Целафгьадахъ, Гьеферан хцихъ, рухваяр авачир; адахъ анжах рушар авай; абурун тӀварар Магьла, Нуа, Гьагла, Милка ва Тирца тир[+].

34Ибур Манашедин тухумар я; вири 52700 итим къелемдиз къачунай[+].

35Ингье чпин тухумар тирвал Ифраиман эвледар:

Шутелагьалай – шутелагьрин тухум;

Бехералай – бехеррин тухум;

Таханалай – таханрин тухум;

36Ингье Шутелагьан эвледар:

Эраналай – эранрин тухум;

37Ибур Ифраиман тухумар я; вири 32500 итим къелемдиз къачунай.

Ибур чпин тухумар тирвал Юсуфан эвледар я[+].

38Чпин тухумар тирвал Бунъяминан эвледар:

Беладилай – белайрин тухум;

Ашбелалай – ашбелрин тухум;

Ахирамалай – ахирамрин тухум;[+]

39Шуфамалай – шуфамрин тухум;

Хуфамалай – хуфамрин тухум;

40Ардалай ва Наъманалай Беладин эвледар:

Ардалай – ардрин тухум;

Наъманалай – наъманрин тухум.

41Ибур Бунъяминан тухумар я; вири 45600 итим къелемдиз къачунай[+].

42Ингье чпин тухумар тирвал Данан эвледар:

Шугьамалай – шугьамрин тухум;

Ибур Данан тухумар я:[+] 43абур вири шугьамрин тухумар тир; 64400 итим къелемдиз къачунай[+].

44Чпин тухумар тирвал Ашеран эвледар:

Йимнагьалай – йимнагьийрин тухум;

Ишвидилай – ишвийрин тухум;

Бериядилай – берийрин тухум;[+]

45Бериядин эвледрилай лагьайтӀа:

Гьебералай – гьеберрин тухум;

Малкиялалай – малкиялрин тухум;

46Ашерахъ вичин тӀвар Серагь тир са руш авай.

47Ибур Ашеран тухумар я; 53400 итим къелемдиз къачунай[+].

48Чпин тухумар тирвал Нифталидин эвледар:

Ягьциялалай – ягьциялрин тухум;

Гунидилай – гунийрин тухум;[+]

49Яцералай – яцеррин тухум;

Шилемалай – шилемрин тухум.

50Ибур Нифталидин тухумар я; вири 45400 итим къелемдиз къачунай[+].

51Вири санлай Исраилдин рухваяр 601730 итим авай[+].

52Реббиди Мусадиз лагьана: 53«Чил тухумрин арада инсанрин кьадардиз килигна ирс яз пайна кӀанда. 54ЧӀехи тухумдиз чӀехи ирс це, гъвечӀидаз лагьайтӀа – гъвечӀи. Гьар са тухумдал къелемдиз къачунвайбурун кьадардиз килигна гьалтрай[+]. 55Чил чип вегьена пай авурай. Абурал белгенар[†] бубайрин тайифайрин[†] тӀварариз килигна гьалтда. 56Гьар са белген кьадардал атайла гзаф ва тӀимилбурун арада чип вегьена ирс яз пай авурай».

57[•]Чпин тухумар тирвал къелемдиз къачунвай левияр: Гершаналай – гершанийрин тухум; Къегьаталай – къегьатрин тухум;

Мераридлай – мерарийрин тухум.

58Ингье левийрин тухумар:

ливнийрин тухум;

хевранрин тухум;

магьлийрин тухум;

мушийрин тухум;

къарагьрин тухум.

Къегьат Амраман бан-буба тир. 59Амраман папан тӀвар Яхебет тир, ам Левидин эвледрикай тир ва левийрин арада Мисрида дидедиз хьанай. Ада Амрамаз Гьарун, Муса ва абурун вах Мириам ханай. 60Гьарун Надабан ва Абигьудин, Элазаран ва Итамаран буба тир[+]. 61Амма Надабани Абигьуди Реббидиз чара цӀай гъайила, абур кьенай[+].

62Къелемдиз къачунвай ва чпин са варз ва гьадалай гзаф йисар хьанвай левийрин итимрин кьадар 23000 кас тир. Абур амай Исраилдин рухвайрихъ галаз санал къелемдиз къачунвачир, вучиз лагьайтӀа абурал белген ирс яз гьалтнавачир[+].

63Ингье Мусадини хахам Элазара, абуру Исраилдин рухваяр Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда къелемдиз къачурбур. 64Абурун арада Мусадини хахам Гьаруна, абур Синай[†] кьурумда Исраилдин рухваяр къелемдиз къачур са касни авачир. 65Реббиди абур са рахунни алачиз кьурумда рекьида абуруз лагьанай эхир, ва абурукай са Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуай[†] квачиз, гьич са касни амачир[+].

#### 27


Рухваяр авачир чӀавуз ирс гьалтунин къайда

1[•]Целафгьадахъ, Гьеферан хцихъ, вад руш авай. Гьефер – Гилеадан эвледрикай я, Гилеад – Магьиран, Магьир – Манашедин, тухумдин кьил кутурдан, Манаше – Юсуфан: Магьла, Нуа, Гьагла, Милка ва Тирца[+]. 2Абур Гьалтунин Алачухдин[†] сивел атана, Мусадин, хахам Элазаран, регьберрин ва вири элдин вилик акъвазна ва икӀ лагьана: 3«Чи буба кьурумда кьена. Ам Реббидин аксиниз экъечӀай Къарагьан шерикрин арада авачир. Ам вичин гунагьдай кьена ва хва тунач[+]. 4Адахъ рухваяр хьанач лугьуз, вучиз чи бубадин тӀвар адан тухумди рикӀелай ракъурун лазим я? Чаз бубайрин стхайрихъ галаз сад хьиз белген[†] це».

5Мусади абурун месэла Реббидиз малумарна, 6ва Реббиди адаз лагьана: 7«Целафгьадан рушари авайвал лугьузва. Абуруз, са рахунни алачиз, абурун бубадиз стхайрин арада къвезвай ирс це ва абурун бубадин ирс абурун гъиле вахце. 8Исраилдин рухвайриз лагь: „Инсан кьена хва тутуртӀа, адан ирс рушав вахце. 9Адахъ руш авачтӀа, адан ирс стхайрив вахце. 10Адахъ стхаяр авачтӀа, адан ирс адан бубадин стхайрив вахце. 11Адан бубадихъ стхаяр авачиртӀа, адан ирс тухумда виридалайни мукьвади тир касдив вахце. Им Реббиди Мусадиз эмир гайивал, Исраилдин рухваяр, исраилвияр патал къалурнавай къанундин къайда жеда“»[+].


Шуай – Мусадин кар давамарайди

12Реббиди Мусадиз лагьана: «Абарим тӀвар алай дагъдин чилера авай и дагъдал хкаж хьухь ва За Исраилдин рухвайриз гудай чилиз килиг[+]. 13Ам акурла, вунни ви стха Гьарун хьиз жуван халкьдин патав хъфида,[+] 14вучиз лагьайтӀа куьн зи эмирдин аксина экъечӀнай ва Цин кьурумда цин патав гъулгъула гвай элдиз Зи паквал къалуриз хьаначир». Ибур Цин кьурумда авай Кадесдин патав гвай Мерибадин ятар тир[+].

15Мусади Реббидиз лагьана: 16-17«Реббиди, гьар садан рикӀе авайди чидай Аллагьди, Реббидин эл чубан галачир суьруьдиз ухшарди тахьун патал, элдин винел абурун кьиле аваз физ жедай ва абур кьиле тухуз жедай са кас эциграй»[+][+].

18Реббиди лагьана: «Вичик Руьгь квай Шуай[†], Нунан хва, къачуна, адан кьилел гъилер эциг[†][+]. 19Ам хахам Элазаран ва вири элдин вилик акъвазара ва ам жуван кар давам ийидайди яз тайинара[+]. 20Исраилдин вири элди адаз яб гудайвал, адав ви гьукумдикай вахце. 21Ам вичи урим[†] Реббидивай хабарар кьаз, адаз месэлаяр гьялунин рекьер жагъурдай Элазаравай меслят жагъуриз алахърай. Адан гафуни Шуаяз ва Исраилдин рухвайрин элдиз абурун вири крара рехъ къалурда».

22Мусади Реббиди вичиз эмир гайивал авуна. Ада Шуай хахам Элазаран ва элдин вилик акъвазарна, 23адал гъилер эцигна ва, Мусадин мецелай Реббиди эмир гайивал, ам вичин кар давам ийидайди яз тайинарна.

#### 28


Къурбандар ва суварар

1[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз эмир ая, абуруз лагь: „Килиг гьа, Заз лазим тир вахтунда Заз хуш ни галай гум чукӀурун патал, суьрсет Зи къурбангандал[†] куг“[+].

3Абуруз лагь: „Ингье куьне Реббидиз авуна кӀандай, Адаз кудай къурбанд: даиманди тир гьар юкъуз кунуг[†] рехне квачир, йис хьанвай кьве кьар. 4-5Са кьар пакамахъ гъваш. Кьвед лагьайди – гьиндин кьудай са пай зейтундин чӀем[†] какадарнавай эфадин цӀудай са пай лап хъсан гъуьруькай авунвай фан къурбандни[†] галаз, – рагъдан вахтунда. 6Им Синай[†] дагъдин патарив кьабулай эбеди тир кунуг, хуш ни галай гум чукӀурдай, Реббидиз кудай къурбанд я. 7Гьар са кьардихъ галаз чехирдин гьиндин кьудай са паюникай ибарат тир чехирдин къурбандни[†] кьиле тухурай. Реббидиз ийизвай ичкидин къурбанд ибадатханадин патав цуз. 8Кьвед лагьай кьар гьа пакаман хьтин фан ва чехирдин къурбандни галаз рагъданрихъ хьиз ая. Им Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я.

9Кишдиз чпихъ чехирдин къурбанд ва эфадин цӀудай кьве пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай ва чӀемедихъ галаз какадарнавай фан къурбандни галаз са йис хьанвай, рехне квачир кьве кьар гъваш. 10Гьар Кишдин кунуг, вичихъ чехирдин къурбандни галай эбеди тир кунуг квачиз, гьа ихьтинди я.

11Гьар вацран сад лагьай юкъуз Реббидиз таза кьве жунгавдикай, са гьерекай ва рехне квачир са йис хьанвай ирид кьардикай ибарат тир кунуг ая[+]. 12Гьар са жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай пуд пай гъуьруькай гьазурнавайди хьуй; гьерехъ галайди – чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай кьве пай гъуьруькай хьуй; 13гьар са кьардихъ галайди – чӀемедихъ галаз какадарнавай лап хъсан, эфадин цӀудай са пай гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд хьуй. Им кунуг, Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай, Адаз кудай къурбанд я. 14Гьар са жунгавдихъ галай чехирдин къурбанд гьинадин паюникай; гьерехъ галайди – гьинадин пудай са паюникай; кьардихъ галайдини – гьинадин кьудай са паюникай хьуй. Им гьар са ЦӀийивацра вири вацра кьиле тухвана кӀанзавай гьар вацран кунуг я. 15Лазим тир чехирдин къурбандни галай кунугдилай гъейри, Реббидиз гунагьдай са кьун эбеди къурбанд авуна кӀанда.

16[•]Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай югъ Реббидиз Песагь[†] я[+]. 17И вацран цӀувад лагьай юкъуз сувар хьурай; ирид юкъуз тӀили фу неъ[+]. 18Суварин сад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 19Реббидиз кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва рехне квачир ирид кьардикай ибарат тир Адаз кудай кунуг ая. 20Гьар са жунгавдихъ галаз чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; гьерехъ галаз – цӀудай кьве пай; 21ирид кьардикай гьар садахъ галазни – цӀудай са пай. 22Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай къурбанд[†] яз са кьунни винел эхциг. 23Ибур, гьар пакаман кунугрилай алава яз, гъваш. 24ГьакӀни гьар юкъуз, ирид йикъан вахтуналди, Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай къурбанддин суьрсет Адан къурбангандал куг. Ам лазим тир чехирдин къурбандни галаз даиманди тир кунуг алава яз гъана кӀанда. 25Суварин ирид лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир.

26[•]Сифте майвайрин юкъуз, куьне Гьафтейрин суварал Реббидиз цӀийи техилдин фан къурбандар гъизвай чӀавуз, пак тир кӀватӀун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 27Кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 28Гьар жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавайди хьурай; гьерехъ галайди – цӀудай кьве паюникай; 29ирид кьардикай гьар садахъ галайдини – цӀудай са паюникай. 30Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай са кьунни винел эхциг. 31Ибур, лазим тир чехирдин къурбандни галаз, лазим тир фан къурбандни галай даиманди тир кунугдал алава яз гъваш. Куь къурбанддин гьайван рехне квачирди хьуй.

#### 29

1Ирид лагьай вацран сад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. И юкъуз куьне къаргъуяр ягъун лазим я[+]. 2Кьве таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай, рехне квачир ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 3Жунгавдихъ галай фан къурбанд чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавайди хьурай; гьерехъ галайди – цӀудай кьве паюникай; 4ирид кьардикай гьар садахъ галайдини – цӀудай са паюникай. 5Квелай гъил къахчун патал, гунагьдай къурбанд яз са кьунни винел эхциг. 6Абур лазим тир фан ва чехирдин къурбандарни галаз гьар вацран ва гьар йикъан кунугрилай алава яз гъваш. Им хуш ни галай гум чукӀурун, Реббидиз кудай къурбанд я.

7Ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара. Куьне сив хуьх ва гьич са кардални алахъмир[+]. 8Рехне квачир са таза жунгавдикай, са гьерекай ва са йис хьанвай ирид кьардикай Реббидиз хуш ни галай гум чукӀурдай кунуг ая. 9Жунгавдихъ галаз санал чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; гьерехъ – цӀудай кьве паюникай; 10ирид кьардикай гьар садахъ – цӀудай са паюникай. 11Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал ва гунагьрилай гъил къахчунин къурбанддал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

12[•]Ирид лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз кӀватӀ жедай пак тир эверун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. Ирид юкъуз Реббидин гьуьрметдай сувар къейд ая. 13Реббидиз хуш ни галай гум тир, Адаз кудай кунуг ая: цӀипуд таза жунгав, кьве гьер ва са йис хьанвай, рехне квачир цӀукьуд кьар. 14ЦӀипуд жунгавдикай гьар садахъ галаз чӀемедик какадарнавай эфадин цӀудай пуд пай лап хъсан гъуьруькай гьазурнавай фан къурбанд ая; кьве гьерекай гьар садахъ галаз – цӀудай кьве паюникай; 15цӀукьуд кьардикай гьар садахъ галаз – цӀудай са пай.

16Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

17Суварин кьвед лагьай юкъуз цӀикьвед таза жунгав, кьве гьер ва са йис хьанвай, рехне квачир цӀукьуд кьар къурбанд ая. 18Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 19Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

20Суварин пуд лагьай юкъуз цӀусад таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 21Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 22Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

23Суварин кьуд лагьай юкъуз цӀуд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 24Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 25Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

26Суварин вад лагьай юкъуз кӀуьд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 27Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 28Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

29Суварин ругуд лагьай юкъуз муьжуьд таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 30Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандарни ая. 31Фанни чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

32Суварин ирид лагьай юкъуз ирид таза жунгав, кьве гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай цӀукьуд кьар къурбанд ая. 33Жунгаврихъ, гьерерихъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна фан ва чехирдин къурбандар ая. 34Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

35Муьжуьд лагьай юкъуз суварин кӀватӀ хьун малумара ва адетдин гьич са кардални алахъмир. 36Реббидиз хуш ни галай гум тир, Адаз кудай кунуг ая: са жунгав, са гьер ва рехне квачир, са йис хьанвай ирид кьар. 37Жунгавдихъ, гьерехъ ва кьарарихъ галаз санал, тайинарнавайвал, абурун кьадардиз килигна, фан ва чехирдин къурбандарни ая. 38Фан ва чехирдин лазим тир къурбандарни галаз даиманди тир кунугдал алава яз гунагьдай къурбанд хьун патал са кьунни винел эхциг.

39Вяддин ва я гуьгьуьлдалди ийизвай кунугрилай, фанни чехирдин къурбандрал ва суварин къурбандрал[†] алава яз, куь суварриз Реббидиз и къурбандар ая“»[+].

#### 30


Вядрин гьакъиндай къайда

1Мусади вичиз Реббиди вуч эмир авунатӀа, Исраилдин рухвайриз вири лагьана.

2Мусади Исраилдин тайифайрин[†] кьиле акъвазнавайбуруз лагьана: «Реббиди икӀ эмир авунва: 3„Са касди Реббидиз вяд авуртӀа ва я вич кьинелди кутӀунайтӀа, вичин гаф чӀур тавурай, амма вичи вуч лагьанайтӀа, вири кьилиз акъудрай[+]. 4Вич гьеле бубадин кӀвале амай жегьил руша Реббидиз вяд авуртӀа ва я вич тубадалди кутӀунайтӀа, 5ва адан бубадини, вяддикай ва я тубадикай ван хьана, амма адаз са затӀни талгьайтӀа, адан вири вядер ва ада вич кутӀунай гьар са туба къуватда амукьда. 6Амма идан ван хьана, бубади адаз къадагъа авуртӀа, ада вич кутӀунай вядрикай ва я тубайрикай гьич садни къуватда амукьдач; Реббиди адалай гъил къахчуда, вучиз лагьайтӀа адаз бубади къадагъа авуна.

7Ам, вич вяддалди ва я вичин сивяй акъатай фагьум тавуна лагьай гафуналди кутӀуннаваз, гъуьлуьз фейитӀа, 8ва адан гъуьлуьзни идакай ван хьайитӀа, амма ван хьайила, адаз са затӀни талгьайтӀа, ада вичи кутӀунай вядер ва тубаяр къуватда амукьда. 9Амма идакай ван хьайи чӀавуз, гъуьлуь адаз къадагъа авуртӀа, ада вич кутӀунай вяд ва адан сивяй фагьум тавуна акъатай гаф ада амал амачирди ийида, ва Реббидини адалай гъил къахчуда.

10Амма хендедади ва чара хьанвай папа вичи кутӀунай гьар са вяд къуватда амукьда.

11Гъуьлуьхъ галаз уьмуьр тухузвай папа вяд авуртӀа ва я кьин кьуналди, вич тубадалди кутӀунайтӀа, 12ва адан гъуьлуьзни идакай ван хьайитӀа, амма ван хьайила, адаз са затӀни талгьайтӀа ва и кар къадагъа тавуртӀа, ада вич кутӀуннавай вядер ва тубаяр къуватда амукьда. 13Амма абурукай ван хьайи чӀавуз, гъуьлуь абур амачирбур авуртӀа, адан сивяй акъатай гьич са вяд ва я туба къуватда амукьдач: гъуьлуь абур къуватдай вегьена, ва Реббидини адалай гъил къахчуда. 14Гъуьлуьвай папа вич муьтӀуьгъ хьун яз гайи гьар гьи хьайитӀани вяд ва я тушни туба тестикьариз ва я къуватдай вегьиз жеда. 15Амма гъуьлуь йикъавай-къуз адаз са затӀни талгьуз хьайитӀа, ада вич кутӀунай вири вядерни тубаяр ада тестикь ийида. Абурукай ван хьайила, ада адаз са затӀни лугьузвачтӀа, ада абур тестикьарзава. 16Ада абурукай ван хьана, са кьадар вахтар алатайла, абур къуватдай вегьейтӀа, ам адан гунагьдай жавабдар жеда“».

17Реббиди гъуьлуьнни папан, бубадинни адан кӀвале амай жегьил рушан арада авай алакъайрин гьакъиндай Мусадиз гайи къайдаяр гьа ихьтинбур я.

#### 31


Чилер пай авунин эвел


(31–36 кьилер)


Мидиянвийриз жаза гун

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Мидиянвийрилай Исраилдин рухваяр патахъай кьисас къахчу. Ахпа вун рекьида ва ви халкьдин патав хъфида»[+].

3Мусади исраилвийриз лагьана: «Мидиянвийрихъ галаз дяве авун патал ва мидиянвийрилай Реббидин кьисас къахчун патал куь итимрин арадай аскерар тирбурув яракь гице. 4Исраилдин гьар са тайифадай[†] са агъзур итим дяведиз ракъура».

5Исраилдини женг патал яракьар гвай цӀикьвед агъзур аскер, гьар са тайифадай са агъзур кас, вилик чӀугуна. 6Мусади абур дяве авун патал, гьар са тайифадай са агъзур кас, вичихъ галаз ибадатханадин къаб-къажах ва хабар гудай къаргъуярни къачур Пингьасахъ, хахам Элазаран хцихъ галаз ракъурна[+].

7Абуру, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, мидиянвийрихъ галаз женг чӀугуна ва вири итимар тергна. 8Масабурун жергедай яз абуру Эви, Рекъем, Цур, Гьур ва Реба – Мидияндин вад пачагь, – яна кьена. ГьакӀни абуру Бегъаран хва Билъам туруналди яна кьена[+]. 9Исраилдин рухвайри мидиянвийрин вири папар ва аялар есирда кьуна ва мидиянвийрин вири нехирар, суьруьяр ва абурун мал-девлет кван яз къачуна. 10Абуру мидиянвийри уьмуьр тухвай вири шегьерар ва абурун вири кунар цӀай яна кана. 11Абуру гъиле гьатай вири эменни ва кван – гьам инсанар, гьамни малар, 12Мусадин, хахам Элазаран ва Исраилдин элдин патав Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда авай чпин кундал хкана.

13Муса, хахам Элазар ва элдин регьберар кундилай элячӀна, абурун вилик экъечӀна. 14Мусадиз женг чӀугуна хтай кьушундин чӀехибурун – агъзур ва виш касдиз эмир гузвайбурун, гзаф хъел атана.

15«Куьне папар вири чан алаз тунани? – жузуна ада абурувай. – 16Им гьабур тир, Билъаман меслятдалди, Пегар себеб яз Исраилдин рухвайрив Реббидиз хаинвал ийиз турбур, ва Реббидин эл тӀегъуьнди тергнай[+]. 17Гьа икӀ, вири гадаяр яна йикь. Итимрихъ галаз къаткай вири папар яна йикь, 18амма чеб гьеле итимрихъ галаз къаткун тавунвай вири рушар квез тур[+].

19Квекай ни яна кьенватӀа ва я кьенвайдак хкӀунватӀа, ирид йикъан вахтуналди кундилай къерехда акъвазрай. Пуд ва ирид лагьай йикъара куьне куьн ва куь есирар михьивилиз акъуд[+]. 20Вири парталар ва хамуникай, цӀегьрен сарикай ва кӀарасдикай авунвай вири затӀар михьа».

21Хахам Элазара женгина хьайи аскерриз лагьана: «Ингье Реббиди Мусадиз къалурнавай къанундин къайда: 22къизил, гимиш, буьруьнж, ракь, къеле, кьуркьушум 23– цӀа кун тийидай вири затӀар, цӀун винелай чӀугуна кӀанда. Идалай кьулухъ абур михьи жеда, амма, идалайни гъейри, а затӀар михьивилиз акъуддай цяй яна кӀанда. ЦӀа кудай вири затӀар цяй чӀугуна кӀанда. 24Ирид лагьай юкъуз парталар чуьхуьх ва куьн михьи хъижеда. Идалай кьулухъ квевай кундал хквез жеда»[+].


Кван паюн

25Реббиди Мусадиз лагьана: 26«Хахам Элазарахъ ва элдин сихилрин регьберрихъ галаз есирар ва кван тир малар вири гьисаба. 27Кван женгина хьайи аскеррин ва амай элдин арада пая. 28Женгина хьайи аскеррин паюникай гьар вад виш есирдикай, малдикай, ламракай, хпекай ва цӀегьрекай сад Реббидиз пай яз чара ая. 29И чӀук абурун паюникай хкуда ва, Реббидин пай яз, Хахам Элазарав вахце. 30Исраилдин рухвайрин паюникай лагьайтӀа, гьар яхцӀурни цӀуд есирдикай, малдикай, ламракай, хпекай ва цӀегьрекай са-сад къачу, ва чпел Реббидин Алачух[†] ихтибар авунвай левийрив вахце».

31Мусадини хахам Элазара Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна.

32Вири санлай аскерри дяведа хьайибуру кьунвайдакай амукьай ихьтин кван къачуна: 675000 лапаг, 3372000 мал, 3461000 лам 35ва 32000 чеб садрани итимдихъ галаз къаткун тавунвай руш.

36Женгина иштирак авурбурун паюниз акъатна:

337500 хебни цӀегь, 37абурукай Реббидин пай 675 хьана;

3836000 мал, абурукай Реббидин пай 72 хьана;

3930500 лам, абурукай Реббидин пай 61 хьана;

4016000 есир, абурукай Реббидин пай 32 кас хьана.

41Мусади и пай хахам Элазарав, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, Реббидин пай яз вахгана.

42-43Мусади аскеррин паюникай чара авур Исраилдин рухваяр патал пай, эл патал пай яз 337500 хебни цӀегь, 4436000 мал, 4530500 лам 46ва 16000 есир хьана. 47Исраилдин рухвайрин паюникай Мусади, Реббиди вичиз эмир гайивал, гьар яхцӀурни цӀуд есирдикайни гьайвандикай сад къачуна, чпел Реббидин Алачух ихтибар авунвай левийрив вахгана.

48Кьушундин паярин кьиле акъвазнавай чӀехибур ва гьар са агъзур ва виш аскердиз эмир гузвайбур Мусадин патав атана 49ва адаз лагьана: «Ви лукӀари чи гъилик квай аскерар гьисабна, ва абурукай садни телеф хьанвач. 50Ингье чнани, чун патал Реббидин вилик чи гунагьрилай гъил къахчун патал, Реббидиз пай яз чакай гьар сада кван яз кьур къизилар гъанва: гьар жуьредин цамар, тупӀалар, япагьанар ва яхаяр»[+].

51Мусадини хахам Элазара абурувай безекар тир и къизилар кьабулна. 52Мусадини Элазара Реббидиз пай авур къушунрин агъзуррини вишерин чӀехибурувай тир и къизилдин заланвал цӀуругуд агъзурни ирид вишни яхцӀурни цӀуд шекъел тир. 53Аскеррикай гьар сада вич патал кван къачузвай[+]. 54Мусадини хахам Элазара, ам Исраилдин рухвайрикай Реббидин вилик рикӀел хкун хьун патал, кьушунрин агъзуррин ва вишерин чӀехибурувай къизил кьабулна ва ам Гьалтунин Алачухдик[†] тухвана[+].

#### 32


Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата авай чилер паюн


(Киххьей къанун 32:1-42)

1Чпихъ лап гзаф чӀехи нехирар авай рувенийризни гадийриз Яцеранни Гилеадан чилер малар патал хъсанбур тирди акуна[+]. 2Абур Мусадин, хахам Элазаран ва элдин регьберрин кьилив атана ва лагьана: 3«АтӀарат, Дибан, Яцер, Нимра, Гьешбан, Элал, Севам, Небу ва Бегъан шегьерар – 4Реббиди Исраилдин элдиз муьтӀуьгъарнавай чил, мал-къара патал хъсанди я, ви лукӀарихъни лагьайтӀа малар ава[+]. 5Чаз ви вилерай майил жагъанватӀа, – лагьана абуру, – и чил мулкар яз ви лукӀариз акъатрай. Чун Ярдандин а патаз акъудмир».

6Мусади гадийризни рувенийриз лагьана: «Куь стхаяр дяведиз фена, куьн ина ацукьдани? 7Вучиз куьне Реббиди абуруз гудай чилел фин патал Исраилдин рухвайрин гьевес рекьизва? 8За абур Къадеш-Барнедай и чилериз килигун патал ракъурайла, куь бубайрини гьа икӀ авунай[+]. 9Эшкал дередиз атана ва чилиз килигайла, абуру Реббиди абуруз ганвай чилерал фин патал Исраилдин рухвайрин гьевес ханай. 10А юкъуз Реббидиз хъел атанай ва кьин кьунай:[+] 11„Мисридай экъечӀайбурукай гьич садазни, къад йис ва гьадалай гзаф йисар хьанвай, За кьин гана Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз хиве кьунвай чил аквадач, вучиз лагьайтӀа абур Заз рикӀин сидкьидай муьтӀуьгъ хьанач –[+] 12чеб михьиз Реббидин рекье аваз фейи къенизи Яфунедин хва Калеб ва Нунан хва Шуаялай[†] гъейри, гьич садазни“[+]. 13Реббидиз Исраилдикай хъел атана ва Адан вилик писвилиз рехъ гайи вири а несил тӀанкь хьана фидалди, халкьдив кьурум тирвал къекъвез туна[+].

14Ингье куьнени, гунагькаррин жинсини, куь бубайрин чка кьуна, Исраилдал Реббидин хъел мадни къати ийизва! 15Куьне мадни Адаз муьтӀуьгъ хьун инкар авуртӀа, Ада мад и халкь кьурумда тада, куьн лагьайтӀа ам терг хьунин тахсиркарар жеда».

16Адан мукьув атана, абуру лагьана: «Чна ина чи малар патал парахар ва чи папар ва аялар патал шегьерар эцигда, 17ахпани яракь гъиле кьун ва, абур чпин белгендал[†] кьван гъидалди, Исраилдин рухвайрин вилик кваз фин патал гьазур яз жеда. Акьван гагьди чи папари ва аялри сенгер янавай шегьерра, и чилин агьалийрикай хата авачиз уьмуьр тухуда. 18Исраилдин рухвайрикай гьар садав вичин ирс тир белген агакьдалди чун элкъвена кӀвалериз хкведач. 19Чал абурухъ галаз санал Ярдандин а пата ирс тир белген гьалтдач, вучиз лагьайтӀа чаз чи белген и, рагъэкъечӀдай пата, жагъанва».

20Мусади абуруз лагьана: «Куьне гьа икӀ авуртӀа, куьн, Реббидин вилик женг чӀугун патал яракь гъиле кьуртӀа, 21ва квекай яракь гъиле авай гьар сад, Ада Вичин душманар Вичин хурук кутуна чукурдалди, Реббидин вилик кваз Ярдандиз а патаз экъечӀайтӀа, 22гьа чӀавуз, чил Реббидиз табий хьайила, квевай элкъвена хъфиз жеда. А чӀавуз куьн Реббидин ва Исраилдин вилик хиве кьур буржийрикай азад жеда, и чилни Реббидин вилик куь мулк жеда.

23Амма куьне икӀ тавуртӀа, куьне Реббидиз акси гунагь ийида, ва чир хьухь: куь гунагьди куьн жагъурда. 24Папарни аялар патал шегьерар, суьруьяр патал парахар эциг, амма хиве кьурди кьилиз акъуд».

25Гадийри ва рувенийри Мусадиз лагьана: «Чун ви лукӀар я. Чна чи агъади эмир гайивал ийида. 26Чи аяларни папар, суьруьяр ва чи вири мал-къара ина, Гилеаддин шегьерра, амукьда. 27Ви лукӀар лагьайтӀа, дяве патал вирида гъиле яракь кьунваз, чи агъади лагьайвал, Реббидин вилик женг чӀугун патал а патаз экъечӀда».

28И чӀавуз Мусади абурун гьакъиндай Хахам Элазараз, Нунан хва Шуаяз ва Исраилдин тайифайрин[†] регьберриз серенжем авуна. 29Ада абуруз лагьана: «Аскерар яз гьисабиз жедай вири гадиярни рувенияр, женг патал яракь гъиле кьуна, Реббидин вилик кваз квехъ галаз Ярдандин и патаз экъечӀайтӀа, чил квез табий хьайи чӀавуз, Гилеаддин чилер абуруз мулкар яз це. 30Амма абур яракь гъиле аваз квехъ галаз а патаз экъечӀ тавуртӀа, абурал квехъ галаз санал чпин белген Къенанда[†] гьалтрай».

31Гадийрини рувенийри жаваб гана: «Чун – ви лукӀар я. Реббиди гьикӀ лагьанатӀа, чна гьакӀ ийида. 32Чун яракь гъиле аваз Реббидин вилик кваз Ярдандилай Къенандиз элячӀда, амма чал гьалтнавай ирс чи кӀвачихъ Ярдандин и пата хьурай».

33И чӀавуз Мусади гадийризни рувенийриз ва Юсуфан хва Манашедин тайифадин са паюниз амарийрин пачагь Сигьанан пачагьлугъ ва Башандин пачагь Аган пачагьлугъ гана – адан шегьерар ва абурун патарив гвай чкаярни галаз вири чил.

34Гадийри Дибан, АтӀарат, Араэр, 35АтӀарат-Шафан, Яцер, Ягбагьа, 36Бет-Нимра ва Бет-Гьаран, къелеяр тир шегьерар, ва парахар эцигна. 37Рувенийрини Гьешбан, Элал, Къирйатайим, 38Небу ва Багьал-Меан (абурун тӀварар дегишарнай), ва Сивма хкажнай. Абуру хкажай шегьерриз маса тӀварар ганай.

39Манашедин хва Магьиран эвледри Гилеаддиз атана, ам кьуна ва анай амарияр чукурна[+]. 40Мусади Гилеад магьирийриз, Манашедин эвледриз, гана, ва абур гьана уьмуьр тухуз ацукьна. 41Яира, Манашедин эвледди, ина са шумуд хуьр кьуна ва абурал Яиран хуьрер тӀвар эцигна[+]. 42Навагьани патарив гвай хуьрерни галаз Къенат кьуна ва адаз вичин гьуьрметдай тӀвар гана: Навагь.

#### 33


КьурумдайтӀуз фидай рекье авай исраилвийрин кунар

1Ингье абур кьушунриз пай хьана Мусадинни Гьарунан гъилик кваз Мисридай экъечӀайла, Исраилдин рухвайрин рекьел хьайи кунар. 2Реббидин эмирдалди Мусади абурун рекьел хьайи кунар кхьена. Ингье кундилай кундалди абуру чӀугур рехъ:

3-4Исраилдин рухваяр Рамсесдай сад лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз, Песагьдилай[†] гуьгъуьнин юкъуз рекье гьатна. Абур Реббиди телеф авур чпин эркек сифте аялар кучукзавай мисривийриз акваз Реббидикай далда кьуна рекьиз экъечӀна. ИкӀ Реббиди абурун аллагьризни кар кьуна[+][+].

5Исраилдин рухваяр Рамсес туна фена ва Сукатда акъвазна[+]. 6Абур Сукат туна фена ва кьурумдин къерехда авай Этамда акъвазна[+]. 7Абур Этам туна фена, Багьал-Цефандикай рагъэкъечӀдай пата авай Пи-Гьагьиратдихъ элкъвена ва Мигдалдин патарив акъвазна[+]. 8Абур Пи-Гьагьират туна фена, гьуьлелай элячӀна, кьурумдиз гьахьна ва, пуд юкъуз Этам кьурумдай тӀуз фейидалай кьулухъ, Марада акъвазна[+]. 9Абур Мара туна фена ва цӀикьвед чешме ва пудкъанни цӀуд хумравдин тар авай Элимдиз атана ва ина акъвазна[+]. 10Абур Элим туна фена ва НацӀун гьуьлуьн патав акъвазна. 11Абур НацӀун гьуьл туна фена ва Син кьурумда акъвазна[+]. 12Абур Син кьурум туна фена ва Дафкьада акъвазна. 13Абур Дафкьа туна фена ва Алушда акъвазна. 14Абур Алуш туна фена ва виче халкьдихъ гьарарат элекьардай яд авачир Рефидимда акъвазна[+]. 15Абур Рефидим туна фена ва Синай[†] кьурумда акъвазна[+].

16Абур Синай кьурум туна фена ва Къибрат-Гьатагьавада акъвазна[+]. 17Абур Къибрат-Гьатагьава туна фена ва Гьацератда акъвазна[+]. 18Абур Гьацерат туна фена ва Ритмада акъвазна. 19Абур Ритма туна фена ва Риман-Перецда акъвазна. 20Абур Риман-Перец туна фена ва Ливнада акъвазна. 21Абур Ливна туна фена ва Рисада акъвазна. 22Абур Риса туна фена ва Кьегьелатада акъвазна. 23Абур Кьегьелата туна фена ва Шефер дагъдин патав акъвазна. 24Абур Шефер дагъ туна фена ва Гьарадада акъвазна. 25Абур Гьарада туна фена ва Макьгьелатда акъвазна. 26Абур Макьгьелат туна фена ва Тагьатда акъвазна. 27Абур Тагьат туна фена ва Тарахда акъвазна. 28Абур Тарах туна фена ва Миткьада акъвазна. 29Абур Миткьа туна фена ва Гьашманада акъвазна. 30Абур Гьашмана туна фена ва Масератда акъвазна. 31Абур Масерат туна фена ва Беней-Ягьакьанда акъвазна[+]. 32Абур Беней-Ягьакьан туна фена ва Хар-Агидгадда акъвазна. 33Абур Хар-Агидгад туна фена ва ЯтӀбатада акъвазна[+]. 34Абур ЯтӀбата туна фена ва Абранада акъвазна. 35Абур Абрана туна фена ва Эциан-Геберда акъвазна[+].

36Абур Эциан-Гебер туна фена ва Цин кьурумда авай Къадешда акъвазна[+]. 37Абур Къадеш туна фена ва Гьур дагъдин патав, Эдамдин сергьятдал акъвазна[+]. 38Реббидин эмирдалди хахам Гьарун Гьур дагъдал хкаж хьана ва, Исраилдин рухваяр Мисридай экъечӀайдалай инихъ, вад лагьай вацран сифте юкъуз гьана кьена[+]. 39Ам Гьур дагъда кьейи чӀавуз Гьарунан вишни къанни пуд йис тир.

40Къенандин[†] Негевда авай Араддин пачагьдиз Исраилдин рухваяр къвезва лагьай ван хьана[+]. 41Абур Гьур дагъ туна фена ва Цалманада акъвазна. 42Абур Цалмана туна фена ва Пунанда акъвазна. 43Абур Пунан туна фена ва Убатда акъвазна[+]. 44Абур Убат туна фена ва Ийе-Аберимда, Магьабдин лап къерехда акъвазна[+]. 45Абур Ийе-Аберим туна фена ва Дибан-Гадда акъвазна. 46Абур Дибан-Гад тьуна фена ва Алмун-Диватайимда акъвазна. 47Абур Алмун-Диватайим туна фена ва Абаримдин дагълара, Небудин патарив акъвазна[+]. 48Абур Абаримдин дагълар туна фена ва Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда акъвазна[+]. 49Магьабдин дуьзенра абур Бет-Яшиматдилай Абел-Шитимдал кьван Ярдан тирвал акъвазна[+].


Уьлкве пай хьун

50Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Реббиди Мусадиз лагьана: 51«Исраилдин рухвайрихъ галаз рахух ва абуруз лагь: „Куьн Ярдандилай элячӀна Къенандиз[†] атайла, 52и чилин вири эгьлияр чукура. Абурун къванцин ва кӀалубда цана расай бутар[†] кукӀвара ва хкажнавай пак чкаяр чукӀура[+]. 53Абурун чил табий ая ва ана уьмуьр тухуз ацукь, вучиз лагьайтӀа За и чил куьне гьялун патал квез мулк яз ганва. 54И чил чип вегьена тухумрин арада пая. ЧӀехи тухумдиз чӀехи белген[†] це, гъвечӀидаз – гъвечӀи. Вуч абуруз чипинай акъатайтӀа, гьам абуруз жеда. Чил бубайрин тайифайрин[†] арада пая[+].

55Куьне и чилел алай ксар чукур тавуртӀа, куьне акъваздай ихтияр гайибур куьн патал вилера авай цацар ва къвала авай чӀидгъерар хьиз жеда. Абуру куьне уьмуьр тухудай чилел куьн секиндиз тадач. 56И чӀавуз За гьабуруз кьаз кьетӀнавай кар квез кьада“».

#### 34


Исраилдин чилерин сергьятар

1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз эмир це, абуруз лагь: „Куьн Къенандиз[†] гьахьайла, квез ирс яз гудай чилихъ ихьтин сергьятар жеда:

3куь кьибле пад Цин кьурумдилай эгечӀна, Эдамдин сергьят тирвал экӀя жеда. РагъэкъечӀдай пата куь кьибледин сергьят УькӀуь гьуьлуьн къерехдилай гатӀунда, 4Акьраб тепедин кьибле патавай фида, Циндилай тӀуз чӀугвада ва Къадеш-Барнедилай кьибле патахъай элкъведа. Анай ам Гьацар-Аддардилай кьибледихъ фида ва АцӀмандив агакьда, 5анайни Мисридин сергьятдал алай кьерехъ элкъведа ва гьуьлуьн патав куьтягь жеда.

6Куь рагъакӀидай патан сергьят ЧӀехи гьуьлуьн къерех жеда. Им куь рагъакӀидай патан сергьят я.

7Кефер патан сергьят патал ЧӀехи гьуьлелай Гьар дагъдал кьван цӀар чӀугу,[+] 8Гьар дагъдилайни – Лева-ГьаматӀдал кьван. Анлай сергьят Цедад галайвал фида, 9Зифрандихъ давам жеда ва Гьацар-Энанда куьтягь жеда. Им куь кефер патан сергьят я.

10РагъэкъечӀдай патан сергьят патал Гьацар-Энандилай Шефамдал кьван цӀар чӀугу. 11Сергьят Шефамдилай Аиндин рагъэкъечӀдай пата авай Рибладал кьван ва гуьнейрайтӀуз Кинерет гьуьлелай рагъэкъечӀдай патахъ давам жеда. 12Ахпа сергьят Ярдан кьуна эвичӀда ва УькӀуь гьуьлуьв кьван агакьда. Им гьар патахъ вичин сергьятар галай куь чил я“»[+].

13Мусади Исраилдин рухвайриз эмир авуна: «Им квез чипинай мулк яз акъатдай гьа чил я. Реббиди ам кӀуьдни зур тайифадив[†] вахкун эмир авунва, 14вучиз лагьайтӀа Рувенан, Гадан ва Манашедин тайифадин[†] са паюник акатзавай сихилрив гьеле чпин ирс тир белгенар[†] агакьнава. 15И кьведни зур тайифади чпин ирс Ярдандин рагъэкъечӀдай пата, Еригьандин къаншарда къачунва».


Чил паюнин карда жавабдар ксар

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Ингье квез чил ирс яз пайдайбурун тӀварар: хахам Элазарни Нунан хва Шуай[†]. 18Чилер пайиз куьмек гун патал гьар са тайифадикай[†] са регьберни тайинара. 19Ингье абурун тӀварар:

Ягьудан тайифадай тир Яфунедин хва Калеб;[+]

20Шимунан тайифадай тир Амигьудан хва Смаил;

21Бунъяминан тайифадай тир Кисланан хва Элидад;

22Данан тайифадин патай регьбер, Яглидин хва Букьи;

23Юсуфан хва Манашедин тайифадин патай регьбер, Эфадан хва Гьаниял;

24Юсуфан хва Ифраиман тайифадин патай регьбер, ШифтӀанан хва Къемуил;

25Забулунан тайифадин патай регьбер, Парнахан хва Элицафан;

26Исахаран тайифадин патай регьбер, Азанан хва ПалтӀиял;

27Ашеран тайифадин патай регьбер, Шеламидин хва Агьигьуд;

28Нифталидин тайифадин патай регьбер, Амигьудан хва Падагьил».

29Ибур чпиз Реббиди Къенандин[†] чилел Исраилдин рухвайриз белгенар[†] тайинарун эмир авурбур я.

#### 35


Левийрин шегьерар

1Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз абурун белгенрикай[†] тир ирс левийриз уьмуьр тухун патал шегьерар чара авунин гьакъиндай эмир ая. Абуруз шегьеррин къерехра чӀурарни це. 3И чӀавуз абурухъ уьмуьр тухудай шегьерарни нехирар, суьруьяр ва маса мал-къара хуьн патал чӀурарни жеда.

4– Куьне левийриз гудай элкъвена шегьеррин патарив малар хуьдай чӀурар шегьердин цал тирвал агъзур кьуьнтуьн мензилдиз экӀя хьуй. 5Шегьердилай къерехда кьве агъзур кьуьнт рагъэкъечӀдай патахъ, кьве агъзур кьибледихъ, кьве агъзур рагъакӀидай патахъ ва кьве агъзурни кефер патахъ алцума, шегьер лагьайтӀа – юкьвал. И чил абуруз малар патал шегьердин чӀур жеда.

6Куьне левийриз гудай шегьеррикай ругуд далда-шегьерар хьуй. Аниз са кас яна кьейидавай катиз жеда. Идалайни гъейри, абуруз мад яхцӀурни кьве шегьер це[+]. 7Вири санлай левийриз чӀурарни галай яхцӀурни муьжуьд шегьер це. 8Куьне левийриз Исраилдин рухвайрин мулкарикай гудай шегьерар гьар са тайифадин[†] мулкуникай гана кӀанда: чпин ирс гзаф тир тайифайривай гзаф шегьерар къачу, тӀимил тирбурувай – тӀимил».


Далда-шегьерар


(Киххьей къанун 4:41-43 ва 13:1-13)

9[•]Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухвайрихъ элкъвена рахух ва абуруз лагь: „Куьн Ярдандилай элячӀна Къенандиз[†] атайла, 11аниз хатадай инсан яна кьейи ивикъичдивай катиз жедай далда-шегьерар хкягъа[+]. 12Ивикъич элдин вилик дувандиз экъечӀдалди текьинин мураддалди, абур куьн патал кьисас къахчузвайдакай чуьнуьх жедай далдадиз элкъведа. 13Куьне тайинарай ругуд шегьер куь далда-шегьерар жеда. 14Пуд шегьер Ярдандин и пата тайинара, пудни – Къенанда далда-шегьерар яз. 15И ругуд шегьер Исраилдин рухваяр, масанай атана ацукьнавайбур ва чара чилин ксар патал далдаяр жеда: иниз хатадай инсан яна кьейи гьар гьихьтин хьайитӀани ивикъичдивай катиз жеда.

16Са касди масад ракьун затӀуналди ам рекьидайвал ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 17Я тушни инсандин гъиле яна рекьиз жедай къван аваз, ва ада масад атӀам рекьидай тегьерда ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 18Я тушни садан гъиле вичелди яна рекьиз жедай кӀарасдин затӀ аваз, ва ада масад атӀам рекьидайвал ягъайтӀа, ам – ивикъич я. Ивикъич яна кьена кӀанда. 19Ивидилай кьисас къахчузвайди – им ивикъич яна рекьидайди вуж ятӀа, гьам я; адал гьалтайла, ада ам яна рекьида. 20Инсанди чӀуру къаст аваз масадаз хуртӀар гайитӀа ва я адал са вуч ятӀани атӀам рекьидайвал гьалчайтӀа, 21ва я душманвал авуналди, ам акӀ гъутув яда хьи, атӀам рекьидайвал, ам яна кьена кӀанда – ам ивикъич я. Ивикъич гьалтайла, ивидин кьисас къахчузвайда ам яна рекьида.

22Амма инсанди мидявал тавуна, хатадай маса касдиз хуртӀар гайитӀа ва я чӀуру ният авачиз адал са вуч ятӀани гьалчайтӀа,[+] 23ва я абурун арада мидявал авачиртӀани ва адаз писвал ийиз кӀанзавачиртӀани, ам такуна, адан винел вичелди рекьиз жедай къван вегьейтӀа, ва атӀам кьейитӀа, 24элди ивикъичдинни ивидин кьисас къахчузвайдан араяр и къайдайрай кьетӀ авурай. 25Элди ивикъич ивидин кьисас къахчузвайдакай хуьрай ва ам катай далда-шегьердиз элкъуьрна рахкуррай. Ада вичивай пак тир чӀем гуьцӀнавай кьилин хахам рекьидалди ана уьмуьр тухурай[+].

26Амма ивикъич вич катай далда-шегьердай экъечӀайтӀа, 27ва ивидин кьисас къахчузвайдаз ам далда-шегьер патал тайинарнавай чуьлдин къерехда жагъайтӀа, ивидин къисас къахчузвайдавай ам яна кьиникьай тахсиркар тушиз рекьиз жеда. 28Кьилин хахам рекьидалди ивикъич далда-шегьерда хьунухь лазим я. Анжах кьилин хахам кьейидалай кьулухъ адавай элкъвена кӀвализ хквез жеда.

29Куьн ва къведай несилар патал, куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, къалурнавай къанундин къайда гьа ихьтинди я.

30Инсан яна кьейи гьар гьим хьайитӀани, шагьидвалзавай къалурунриз килигна, ивикъич хьиз яна кьена кӀанда. Амма анжах са шагьиддин къалурунриз килигна кьиникь лазим туш[+].

31Вич яна кьиникьиз лайих тир ивикъичдин уьмуьрдихъ гудай эвекь къачумир. Ам са рахунни алачиз яна кьиникь лазим я[+].

32Кьилин хахам рекьидалди, адаз вичин чилел хтана уьмуьр тухун патал ихтияр гун патал, далда-шегьердиз катнавайдавай азад авунин пул къачумир.

33Куьн алай чил мурдар ийимир. Ивиди чил мурдар ийизва, ва вичел иви экъичай чилин гунагь къахчун патал а иви экъичайдан ивидилай гъейри маса са затӀни авач[+]. 34Куьне уьмуьр тухузвай ва Зун алай чил чиркин ийимир. Зун, Ребби, куь арада Исраилдин рухвайрихъ галаз санал ала эхир“»[+].

#### 36


Рушариз ирс атунин къайдадин алава къанунар

1[•]Чпин тухум Юсуфан эвледрилай арадал атанвай Манашедин тайифадай[†] тир Магьиран хва Гилеадан тухумдин сихилрин кьиле авайбур атана Мусадив ва Исраилдин тухумрин кьилер тир регьберрив рахана. 2Абуру лагьана: «Чи агъадиз Исраилдин рухвайриз чилер ирс яз чипинай паюн къалуруналди, Реббиди ваз чи мирес Целафгьадан ирс адан рушарив вахкун эмир авуна. 3Амма абур Исраилдин маса тайифайриз гъуьлуьз фейитӀа, абурун ирс чи бубайрин ирсиникай хкудна ва папар жедай тайифадин ирсиник кухтада. Идакди чал гьалтай ирсинин са пай къакъудда. 4Исраилдин рухваяр патал элкъвей йисарин йис[†] алукьайла, и пайни рушарикай папар жедай тайифадин ирсиник кухтада ва абурун ирс чи бубайрин тайифадин ирсиникай хкудда»[+].

5И чӀавуз Реббидин гафуналди Мусади Исраилдин рухвайриз ихьтин эмир авуна: «Юсуфан эвледрин тайифади лугьузвайвал дуьз я. 6Реббиди Целафгьадан рушарин гьакъиндай ихьтин эмир ийизва: абурувай чпиз низ кӀандатӀани гъуьлуьз физ жеда, амма анжах абурун бубайрин тухум акатзавай тайифадин къене. 7Исраилда ирс тир белгенар[†] са тайифадилай маса тайифадал гьалтун лазим туш. Исраилдин рухвайрикай гьар сада вичел бубайрилай гьалтай тайифадин ирс вичивди кьурай. 8Исраилдин рухваяр чпин бубайрин ирсинин иесияр хьун патал, Исраилдин гьар са тайифада чпихъ ирс тир белгенар авай рушар чпин бубайрин тайифадик акатзавай тухумдин къене гъуьлуьз фирай. 9Ирс са тайифадилай маса тайифадал гьалтун лазим туш. Исраилдин гьар са тайифади чпел ирс яз гьалтнавай а чил чпивди кьурай».

10Целафгьадан рушари Реббиди Мусадиз гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна. 11Магьла, Тирца, Гьагла, Милка ва Нуа, Целафгьадан рушар, чпин имидин рухвайриз гъуьлуьз фена. 12Абур Юсуфан хва Манашедин эвледрин тухумрин къене гъуьлуьз фена, ва абурун ирс абурун бубадин сихил акатзавай тайифадин кӀвачихъ галамукьна.

13Реббиди Магьабдин дуьзенра, Ярдандин патарив, Еригьандин къаншарда Мусадин мецелай Исраилдин рухвайриз гайи эмирар ва къайдаяр гьа ихьтинбур я.

### Киххьей къанун

#### Киххьей къанун

Киххьей къанун


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Гьахьун


Киххьей къанун


Гьахьун

Таврат «Киххьей къанундин» ктабдалди куьтягь жезва. И ктабдин асул мана – Исраилдив Аллагьдин Къанун агакьарай Мусадин эхиримжи насигьатар я. Къенандин винел вегьидалди вилик Магьабдин чилел ада Исраилдин халкьдив ам Къенандин чилел вичел амал ийиз уьмуьр тухуниз мажбур тир Къанун рикӀел хкизва. Синай дагъдал сад лагьай икьрар кутӀунайдалай инихъ саки яхцӀур йис алатнавай эхир.

Ктаб Мусадин чӀехи пуд рахуникай (1-4-кьилер, 5-29-кьилер, 30-31-кьилер) ва эхирдин гафуникай туькӀуьр хьанва. Ктабдин тӀварцӀи вичи-вичикай хабар гузва: ина сифтегьан пуд ктабда ганвай гзаф къанунар тикрар хъийизва, амма абурал маса цӀийи эмирар алава хъувунва, иллаки исраилвийриз Къенанда герек жедайбур.

И ктабдин виридалайни гзаф таъсир ийидай кьилер чпе Къанундал амал авуникди арадал къведай хийир-дуьаяр ва ам чӀур авуникди – лянетар са-сад тӀвар кьуна лагьанвайбур я (27-30-кьил). Абуру чаз Исраилдин тарихдин гъавурда акьаз ва ам ачухариз куьмек гузва. Чеб Исраилвийрикай тир Аллагьдин пайгъамбарри ва вязер гудайбуру (иллаки Ермиягьа) вучиз исраилдин халкь и ва я маса бедбахтвилерик акатзаватӀа гъавурда твадайла, гзаф вахтара гьа и хийир-дуьаяр ва лянетар шагьид яз къалурзавай.

Мумкин я хьи, чи аямдал къведалди 7-асирда Аллагьдин КӀвал цӀийи хъийидайла, жагъайди гьа и «Киххьей къанун» тир. А чӀавуз пачагь тир Иусиядиз чеб Аллагьдин патай тир фадлай рикӀелай фенвай и къайдаяр ва гьакӀни Адан гафар кваз такьазвай ксарихъ элкъуьрна лагьанвай лянетрин ван хьайила, Реббидин вилик хаф яна ва кичӀ акатна. И чӀавуз Исраилдин жемятдин арада Мусадин девирдилай инихъ тахьай хьтин диндин ва ахлакьдинни руьгьдин михьивилихъ ял авунин гьерекат гегьенш хьана.

И ктабда кьил акъатдайвал монотеизмдин (Сад Аллагьдихъ агъун ва икрам авун) асул мана ва чувудрин вири Къанундин метлеб ачухарзава – рикӀин сидкьидай Реббидиз икрам авун ва Ам кӀан хьун.

#### 1


Мусадин рахунар: малуматар ва насигьатар


(1:1–4:43)


Мусадин рикӀел хкунар

1Ингье Мусади вири Исраилдихъ[†] элкъвена лагьай гафар. (Им Ярдан вацӀун а пата авай дереда, Суфдин чин-чина, Парандин, Тафелдин, Лабандин, Гьацератдин ва Ди-Загьавдин арада кьиле фенай. 2Харебдай[†] Къадеш-Барнедиз, Сеирдин дагълар галайвал рекьяй физ хьайитӀа, цӀусад йикъан рехъ ава[+].

3Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ яхцӀур лагьай йисуз, цӀусад лагьай вацран сад лагьай юкъуз, Мусади Исраилдин рухвайриз, Реббиди[†] абуруз вуч малумар ая лагьана эмир ганайтӀа, вири малумарна[+]. 4Им Гьешбанда сагьибвал ийизвай амарийрин пачагь Сигьанан ва Аштаратдани Эдреида сагьибвал ийизвай Башандин пачагь Аган винел гъалибвал къачурдалай кьулухъ тир[+].

5Ярдандилай анихъ, Магьабда, Мусади Къанундин[†] гъавурда туна).

Ада лагьана:

– 6Реббиди, чи Аллагьди, чаз Харебдал лагьанай: «Куьн и дагъдин патав акъвазай кьван бес хьуй[+]. 7Рекьиз экъечӀ, амарийри уьмуьр тухузвай дагълариз, ва абурун къуншийрин чилерал алад – Ярдандин дередиз, дагълариз, рагъакӀидай патан дагъдин ценерив гвай чилериз, Негевдиз, гьуьлуьн къерехриз, къенанвийрин[†] уьлкведиз, Либандиз – чӀехи вацӀал, Эфрат вацӀал кьван[+]. 8Ингье, вири и чил За квез гузва! Алад ва, За, Реббиди, куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз – ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве къачу»[+].


Дуванбегар тайинарун


(ЭхкъечӀун 18:13-27)

9А чӀавуз Гьареб дагъдин патав за квез лагьанай: «Текдиз куьн идара ийиз зи къуватар бес жезвач[+]. 10Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, гзаф кьадардинбур авунва[+]. 11Ва Ада, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куьн авайдалай агъзур сефер гзаф авурай ва, хиве кьурвал, ада квез хийир-дуьа[†] авурай! 12Амма за текдиз ихьтин залан пар гьикӀ чӀугурай, куь гьуьжетрай гьикӀ кьил акъудрай? 13Гьар са тайифадай[†] камал, акьул ва тежриба авай ксар хкягъа, ва за абур куь кьиле акъвазарда».

14Куьне жаваб ганай: «Вуна дуьз лугьузва!» 15Ва зани зи патав тайифайрин чӀехибуруз, камал ва тежриба авай ксариз, эвернай ва абур куь кьиле тайинарнай – сад адан тайифадай тир агъзур касдин кьиле, сад вишдан, сад яхцӀурни цӀудан, сад цӀудан, садни эмирар гудайди яз[+].

16А чӀавуз за куь дуванбегриз лагьанай: «Куь стхайрин арада авай гьуьжетар гьял ая: дуван гьахъвилелди атӀутӀ, кӀандатӀа абур куь тайифадай тир ксарин арада авай гьуьжетар хьуй, я тушни масанай атана ацукьнавай ксарихъ галаз авай[+]. 17Куь дуван гьакъикъат чир тавуна виликамаз авурди тахьурай. Гьам къуват авайдаз, гьамни зайифдаз яб це, инсанрихъай кичӀе жемир, вучиз лагьайтӀа дуван – Аллагьдин патай я! Месэла куьн патал гзаф четинди яз хьайитӀа, ам зал ракъура – за кьил акъудда»[+].

18А чӀавуз за квез куьне вуч авун лазим ятӀа, вири серенжемар къалурнай.


Ракъурай жасусар


(Кьурумда 13:1-33)

19[•]Чун Харебдин[†] патаривай рекье гьатнай ва вири и кьурумдилай элячӀнай, чӀехи ва акурла кичӀе жедай, – квез ам куь вилералди акунай! Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, чпин къужахда амарийри уьмуьр тухузвай дагълар галайвал рекье гьатна, чун Къадеш-Барнедив агакьнай. 20Ана за квез лагьанай: «Чун амарийри уьмуьр тухузвай дагъларив, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай дагъларив, агакьнава. 21Килиг, Реббиди, куь Аллагьди, и уьлкве квез гузва! Алад ва ам муьтӀуьгъар ая – им квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, хиве кьунай. КичӀе жемир, рикӀин ажузвал къалурмир!»[+] 22Амма куьн, вири санал, зи патав атанай ва лагьанай: «Вилик кьил акъудна чирдайбур, абуру уьлкве килигна чирна чун гьи рекьяй фин лазим ятӀа ва чун гьихьтин шегьеррин патав акъатдатӀа хабардар авун патал, ракъурна кӀанда». 23Заз им кутугай кар яз акунай. За цӀикьвед кас, гьар тайифадай[†] сад, хкянай; 24абур рекье гьатнай, дагълариз экъечӀнай ва Эшкал кьерев агакьнай. Абуру а чкайрилай вил аладарнай, 25чилин бегьеррикай кӀватӀнай, абур чи патав хканай ва малумарнай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз хъсан чилер гузва!»


Реббидин аксина къарагъун


(Кьурумда 14:1-45)

26Амма квез а уьлкведиз физ кӀан хьаначир. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз акси хьанай! 27Жуван алачухрик ацукьна куьне, наразивал малумаруналди, лугьузвай: «Реббидиз чун акунани кӀандач – ингье вучиз Ада чун Мисридай хутахнатӀа! Ада чун вири санлай терг хьун патал амарийрин гъиле твада! 28Чун гьиниз физва? Чи стхайрин ихтилатриз гьакӀ яб гайила, кичӀе жеда: абуру къейдзава хьи, ана авай инсанар чалай жендекдизни чӀехи я, буйдизни кьакьан, ана авай сенгер янавай чӀехи шегьеррин кьакьанвал цаварив агакьзава. Абуру ана гьа анакьияр акурдакайни лугьузва!»

29За квез лагьанай: «КичӀе жемир, къурхувал ийимир! 30Ребби, куь Аллагь, куь кьиле аваз физва ва Ада Вичи куь патахъай женг чӀугвада. Мисридани, куь вилик, гьакӀ хьанай![+] 31Кьурумдани им квез куь вилералди акунай – Реббиди, куь Аллагьди, вичин хва тухузвай касди хьиз, куьн тухванай; куьн иниз къвезвай вири вахтундани гьа икӀ хьанай[+]. 32Идалай кьулухъни куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ агъунвачир! 33Амма Ам, куьн акъваздай чкаяр хкягъиз, куь вилик кваз физвай эхир, йифиз, квез дуьз рехъ къалурун патал, цӀун кӀалубда аваз, юкъузни – циф хьиз»[+].

34[•]Реббидиз куь гафарин ван хьанай ва хъел атанай. Ада кьин кьунай: 35«И усал несилдикай гьич садазни За куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур авадан уьлкве аквадач! 36Садазни, са Яфунедин хва Калеб квачиз: адаз – аквада. Ада Заз, Реббидиз, вафа хуьзвай, ва и кар себеб яз, За адаз ва адан эвледриз ада къадамар къачур чил гуда»[+]. 37Куьн себеб яз Реббидиз гьакӀ закайни хъел атанай. Ада заз лагьанай: «Вунни и уьлкведиз фидач![+] 38Амма Нунан хва Шуай[†], ви лукӀ, фида! Адаз къудрат авай хьун патал эмир це: адан вилик и чилер Исраилан[†] эвледрин мулкар авунин везифа акъвазнава[+]. 39И уьлкведиз куь аялар – квез чеб есирвиле гьатунихъай кичӀе хьайи гьа гьабур, чпиз гьеле вуч хъсан ятӀа, вуч пис ятӀа чин тийизвай аялар, къведа. Гьабуруз за и чил гуда, гьабуру ам муьтӀуьгъарда. 40Куьн лагьайтӀа, кьулухъ элкъвена кьурумдиз ахлад – НацӀун гьуьл галайвал физвай рекьяй тӀуз».

41Гьа чӀавуз куьне заз лагьанай: «Чна Реббидин вилик гунагь[†] авуна. Амма чун, чаз Реббиди, чи Аллагьди, эмир гайивал, дяве ийиз фида!» Куьне яракь къачуна дагълариз хкаж жедай жуьрэт авунай. 42Реббиди квев агакьарун патал заз эмир ганай: «Фимир. Дяве гатӀунмир, Зун квехъ галач эхир. ТахьайтӀа куьн душманри кукӀварда!» 43За квев им агакьарнай, амма куьне яб акалначир. Куьн Реббидин эмирдиз акси хьанай ва такабурвал себеб яз дагълариз хкаж хьанай. 44И дагъларин эгьлияр тир амарияр куь вилик экъечӀнай. Абур, чӀижерин кул хьиз, куь гуьгъуьниз галтугнай! Абуру куьн Сеир тирвал, Гьармадал кьван хурук кутуна чукурнай! 45Элкъвена хтайла, куьн Реббидин вилик шехьнай, амма Реббиди квез яб ганачир, квез дикъет авуначир.

46Гьа икӀ, куьн Къадешда хейлин вахтуналди хьанай[+].

#### 2


Кьурумда гьарна къекъуьн

1Чун кьулухъ элкъвенай ва НацӀун гьуьлуьхъди физвай рекьяй кьурумдиз гьахьнай; Реббиди заз гьа икӀ эмир ганай. Чун хейлин вахтунда Сеирдин дагъларин къвалалай физ рекье хьанай[+]. 2Ахпа Реббиди заз лагьанай: 3«Бес я куьн и дагъларин вири патарихъай элкъвена фейи кьван. Кефер патахъ элкъуьгъ. 4Халкьдизни малумара: Куьн куь стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин чилерай яна фида. Абуруз квехъай кичӀезва. Килиг гьа, 5абурухъ галаз дяве гатӀунмир! Абурун чилин гьич са чӀибни За квез гудач, вучиз лагьайтӀа Сеирдин дагълар За Эсаван мулкар яз тайинарнава[+]. 6Гьам куьне недай суьрсет, гьам куьне хъвадай яд абурувай гимишдихъ къачу. 7Реббиди, куь Аллагьди, квез вири крара хийир-дуьа[†] авунва эхир! Адаз куьн и чӀехи кьурумдайтӀуз гьикӀ физватӀа хабар я. Ингье им яхцӀур йис я Ребби, куь Аллагь, квехъ галаз ва квез гьич са куьнин патахъайни игьтияж авачир»[+].

8Чун чи стхайрин, Эсаван эвледрин, Сеирдин эгьлийрин уьлкведикай, вич Элатдилай Эциан-Гебердал кьван дуьзен тирвал экӀя хьанвай рекьикай, къерех хьана – ва Магьабдин дуьзенриз гьахьнай.

9Реббиди заз лагьанай: «Магьабвийрал гьужум ийимир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир, абурун чилерикай За квез гьич са затӀни гудач, вучиз лагьайтӀа За Ар[*] Лутан эвледриз мулкар яз ганва».

10(Виликдай ана анакьияр хьтин, кьакьан буйдин, чӀехи ва гзаф кьадарралди авай халкьди эмийри уьмуьр тухузвай[+]. 11Абур, анакьияр хьиз, рефаимрикай яз гьисабзава; магьабвийри абуруз эмияр лугьузва[+]. 12Сеирда лагьайтӀа виликдай хурийри уьмуьр тухузвай, амма Эсаван эвледри абурун чилер кьуна, абур тергна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна – Исраилан эвледри чпиз Реббиди чпин ихтиярда тур уьлкведа вуч авунайтӀа, гьакӀ авуна.)[+]

13«Виликди! – лагьана Реббиди. – Зеред вацӀун кьерелай элячӀ!»

Чунни Зеред вацӀун кьерелай элячӀнай[+].

14Къанни цӀемуьжуьд йисуз чна Къадеш-Барнедилай гатӀунна рехъ атӀанай – ингье Зереддилай элячӀна. Чи арада виликан несилдин аскеррикай гьич садни амачир – абуруз Реббиди кьин кьурвал[+]. 15Чи юкьва авай абурув сад садан гуьгъуьналлаз Реббидин гъил агакьна, ва эхирни абурукай садни чан аламаз амукьнач. 16И аскерар сад амай кьван вири кьейила, 17Реббиди заз лагьанай: 18«Куьн исятда Ардилай яна, магьабвийрин чилелайтӀуз алад, 19ва ахпа аманийрин уьлкведив агакьда. Абурал вегьемир, абурухъ галаз дяве гатӀунмир. Абурун чилерикай За квез гьич са кӀусни гудач, вучиз лагьайтӀа и чилер За Лутан эвледрин ихтиярда тунвайбур я».

20И уьлквени, чпиз аманийри замзуммияр тӀвар ганвайбур тир, рефаимрин чилерикай яз гьисабзава, абуру виликдайни гьана уьмуьр тухузвай[+]. 21Им чӀехи, гзаф кьадардин халкь тир – анакьияр хьиз, кьакьан буй авай. Амма Реббиди абур тергна – аманийри абурун чилер кьуна ва гьана уьмуьр тухуз ацукьна. 22Реббиди амманияр патал, чеб Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледар патал вуч авунайтӀа, гьам авуна. Ада Хурияр тергнай эхир – Эсаван эвледрини абурун чилер кьунай ва гилалди гьана уьмуьр тухузва[+]. 23Газадин къваларив гвай хуьрера уьмуьр авур авияр лагьайтӀа, кафтарвийри – Кафтардай атай халкьди, – тергнай ва гьа икӀ абурун чилел уьмуьр тухуз ацукьнай.


Хешбандин пачагь Сигьанан винел гъалибвал


(Кьурумда 21:21-30)

24[•]«Виликди! – лагьанай Реббиди. – Арнан вацӀалай элячӀ! Килиг, За Гьешбандин пачагь амари Сигьан ва адан уьлкве куь гъиле твазва. Чилер къачуз гатӀуна! Дяве ая! 25И йикъалай эгечӀна За цавун кӀаник квай вири халкьарик куь вилик кичӀ ва хаф ядай гьиссер кутада. Квекай ван хьайила, абур кичӀе хьана зурзаз акъвазда!»[+]

26Къедемат кьурумдай за Сигьанан, Гьешбандин пачагьдин, кьилив адаз ислягьвал теклиф ийиз векилар ракъурнай. За адав агакьарун патал эмир ганай: 27«Заз ви чилерилай яна фидай ихтияр це. Зун рехъ кьуна фида, я эрчӀи, я чапла патахъ элячӀдач[+]. 28Чна недайдини, чна хъвадайдини вуна чаз гимишдихъ маса гуда. Анжах ви чилерай яна фидай ихтияр це – 29Сеирда уьмуьр тухузвай Эсаван эвледри, ва Арда уьмуьр тухузвай магьабвийри хьиз, – ва чун Ярдан вацӀун а патаз, Реббиди, чи Аллагьди, чаз гузвай гьа уьлкведиз рекье гьатда». 30Амма Сигьаназ, Гьешбандин пачагьдиз, чун и патай а патаз ахъайиз кӀан хьанач. Реббиди, чи Аллагьди, Сигьан куь гъиле тун патал, адан руьгь терсди, рикӀни кӀевиди авуна – и кӀвалахни кьилиз акъатна.

31Реббиди заз лагьанай: «Килиг, сифте За Сигьанни адан уьлкве ви гъиле твада! И уьлкве муьтӀуьгъ авунилай гатӀуна». 32Сигьан вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Ягьацдин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 33Реббиди, чи Аллагьди, ам чи гъиле тунай: чна ам ва адан рухваяр яна кьенай ва адан вири кьушун телефнай. 34А вядеда чна адан вири шегьерар кьунай ва абур тергнай. И шегьерра чна садни тун тавуна, гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай 35Анжах малар ва шегьерра гъиле гьатай затӀар чна чаз тунай. 36Арнан вацӀун дередин къерехда авай Араэрдилай, ва дереда авай хуьрелай гатӀунна лап Гилеаддин чилерал къведалди гьич са къеледивайни чи хура акъвазиз хьаначир. Реббиди, чи Аллагьди, вири чи гъиле туна! 37Амма аманийрин уьлкведал куьне вегьеначир – я Яббукь вацӀун дередал, я дагъдин хуьрерал. Реббиди, чи Аллагьди, гьакӀ эмир ганай.

#### 3


Башандин пачагь Аган винел гъалибвал


(Кьурумда 21:33-35)

1[•]Элкъвена хьиз, чун Башан галайвал рекьяй фенай. Аг, Башандин пачагь, вичин вири кьушунни галаз чи хуруз экъечӀнай ва Эдреидин патарив чахъ галаз женг гатӀуннай. 2Реббиди заз лагьанай: «КичӀе жемир, За ам вич, адан вири кьушун ва адан уьлкве ви гъиле твазва. Куьне Гьешбанда гьакимвал авур амарийрин пачагь тир Сигьаназ вуч авунайтӀа, гьадазни гьакӀ ая»[+]. 3Реббиди, чи Аллагьди, Башандин пачагь Агни, адан вири кьушунни галаз чи гъиле тунай: чна абур сад амай кьван вири яна кьенай! 4А вядеда чна адан сад амай кьван вири шегьерар кьунай – имни пудкъад шегьер, вири Аргуб вилаят, Аган Башан пачагьлугъ. 5Вири ибур сенгер янавай кьакьан цлар галай ва агалнавай варар авай шегьерар тир. Идалайни гъейри – сенгер янавачир гзаф кьадар хуьрер. 6Чна абур тергнай – Гьешбандин пачагь Сигьаназ хьтин кар кьунай. И шегьерра чна гьам итимар, гьам папар, гьамни аялар тергнай[+]. 7Амма вири малар ва шегьерра гъиле гьатай шейэр чна чаз тунай.

8-9Гьа икӀ, а чӀавуз чна Ярдан вацӀун и пата гьакимвал ийизвай амарийрин кьве пачагьдин чилер кьунай – Арнан вацӀалай Гьерман дагъдал (сидунвийри аниз Сиръян, амарийри – Сенир лугьуда) кьван экӀя хьанвай чилер –[+] 10дагъдин дуьзенра авай вири хуьрер, вири Гилеад, Аган Башан пачагьлугъдин шегьерар тир Салхадал ва Эдреидал кьван, вири Башан.

11Аг, Башандин пачагь, рефаимрикай эхиримжиди тир. Адан месни – ракьунди. Исятда ам аманийрин Раббада ава; ам, адетдин кьуьнтералди, кӀуьд кьуьнтуьн яргъивал, кьуд кьуьнтуьнни гьяркьуьвал алайди я[+].


Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата авай чилер паюн


(Кьурумда 32:1-42)

12Чна а чӀавуз къачур чилер, Арнан вацӀун дередилай вине авай Араэрдилай ва Гилеаддин дагьдин дуьзенлухрин са пай, ана экӀя хьанвай хуьрерни кваз, за Рувенанни Гадан тайифайриз[†] ганай[+]. 13Амай Гилеад, ва гьакӀни Аган пачагьлугъ тир вири Башан, за Манашедин тайифадин са паюниз ганай.

Аргубдин вири вилаятдиз – санлай вири Башандиз – виликдай Рефаимрин чил лугьудай. 14Амма Яира, Манашедин эвледди, Аргубдин вири вилаят, гешурийрин ва магьахвийрин сергьятрив кьван, кьуна ва адаз вичин тӀвар гана, гьакӀ хьайила къенин йикъал къведалди Башандиз Яиран хуьрер лугьузва.

15Магьиран эвледриз за Гилеад ганай[+]. 16Рувенанни Гадан тайифайриз, лагьайтӀа, за Гилеаддилай Арнан дередал кьван авай чилер ганай, дередин кӀаняйтӀуз вичин а пата аманийри уьмуьр тухузвай Яббукь вацӀал къведалди сергьят яз[+]. 17Идалайни гъейри, за абуруз дуьзендин чилер ганай – Ярдан тирвал, Кинерет вирелай Кьейи гьуьлуьв яни УькӀуь гьуьлуьв кьван – ва рагъэкъечӀдай пата Фасга дагъдин ценерив кьван[+].

18А чӀавуз за и тайифайриз ихьтин тапшуругъ ганай: «Реббиди, куь Аллагьди, квез мулкар яз и чилер гана. Амма куьн, яракь гъиле авай итимар, женгиниз куь стхаяр тир вири Исраилдин рухвайрин кӀвенкӀве аваз фин лазим я! 19Куь папар, аялар ва малар – заз квез гьикьван гзаф малар аватӀа чида! – за квез гайи хуьрера амукьрай[+]. 20Реббиди куь стхайриз, квез хьиз архайинвал гайила, абуру, Реббиди, куь Аллагьди, чпиз гузвай, Ярдан вацӀун а пата авай уьлкве муьтӀуьгъ авурла, – гьа чӀавуз куьн за квез гайи куь чилин белгенрал[†] элкъвена хкведа».

21А вядеда за Шуаяз[†] лагьанай: «Реббиди, куь Аллагьди, и кьве пачагьдиз вуч авунайтӀа, ваз ви вилералди акуна. Вун чпелай яна фидай маса пачагьлугъризни Реббиди гьахьтин кар кьада[+]. 22Абурухъай кичӀе жемир: Реббиди, куь Аллагьди, Вичи куьн патал женг чӀугвазва!»[+]


Мусадиз Ярдандилай элячӀун къадагъа авун

23А чӀавуз за Реббидиз ялвар авунай: 24«Агъа Ребби! Вуна заз, ви лукӀраз, Ви чӀехивал ва ви гъилин къуват къалуриз гатӀунна! Цаварал я тушни чилерал ихьтин крарни алакьунар вичин къуватдай фидай маса аллагь авани кьван[+]? 25Ихтияр це ман зазни вацӀалай элячӀна, Ярдандин а пата авай авадан уьлкве аквадай – гьам и авадан дагълух чилер, гьамни Либан!»

26Амма Реббидиз куьн себеб яз закай хъел атанвай ва заз яб ганачир. Ада лагьанай: «Бес хьуй! Мад Завай идан патахъай тӀалабунар ийимир[+]. 27Фасга дагъдиз хкаж хьухь ва рагъакӀидай патаз, кефер патаз, кьибледиз ва рагъэкъечӀдай патаз килиг, жуван вилералди килиг, вучиз лагьайтӀа Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет авунвач[+]. 28Шуаяз[†] серенжемар це, адаз мягькемди ва уьтквемди хьухь лагьана эмир це. Ам и инсанрин кьиле аваз фида – ва ваз анжах вилералди аквадай уьлкве абурун мулкариз элкъуьрда»[+].

29Чун Бет-Пеардин патарив гвай дугуна акъвазнай[+].

#### 4


Къанундиз яб гуниз эверун

1Яб це эхир, Исраил, за ваз чирдай къайдайризни тагькимриз! И чӀавуз куьн чан аламаз амукьда ва, Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атана, ам муьтӀуьгъ ийида[+]. 2Зи гафарихъ я акал хъийимир, я хкудмир. За квез виридаз малумарзавай Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд[+].

3Реббиди Багьал[†]-Пеарда вуч авунайтӀа квез куь вилералди акуна! Реббиди, куь Аллагьди, куь арадай Багьал-Псардин гуьгъуьна аваз фейи гьар сад тергна[+]. 4Куьн, лагьайтӀа, Реббидиз, куь Аллагьдиз, вафа хвейибур, – куьн къени вири сагъ-саламат я.

5Ингье, за квез, Реббиди, зи Аллагьди, заз гьикӀ эмир ганайтӀа, гьакӀ авуна кӀандай къайдаяр ва тагькимар чирзава. Куьне абур, вич кьун патал исятда физвай уьлкведа, тамамарун лазим я. 6Абур кӀевелай тамамар ая – ва и чӀавуз вири халкьариз куь камал ва акьул аквада. Вири и къайдайрикай ван хьайила, абуру лугьуда: «И чӀехи халкь гьикьван камал ва акьул авайди я!»[+] 7Чна Вичиз эвердайла, Ребби, чи Аллагь, хьиз чаз мукьва тирвал, чпин аллагьарни чпиз гьакьван мукьва тир мадни са ихьтин чӀехи халкь ава жал[+]? 8Чпин къайдаярни тагькимар, и за квез алай вахтунда гузвай Къанун[†] хьиз, гьакьван адалат гвай мадни ихьтин са чӀехи халкь ава жал[+]?

9Килиг гьа, мукъаятвал ая, ваз ви вилералди акурди рикӀелай ракъурмир; ваз ви вилералди акурди вал чан аламай кьван ви хурун зигьинда хьурай! Гьам аялриз, гьамни хтулриз ихтилат ая[+].

10А юкъуз куьн Харебдин[†] ценерив Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнай, вучиз лагьайтӀа Реббиди заз эмир ганай: «Зи патав халкь кӀватӀ ая, ва За абурув зи тапшуругъар агакьарда. Абуру чилел жедай чпин вири уьмуьр тухуда Захъай кичӀе жез чир авурай ва чпин аялризни тарс гурай»[+]. 11Ингье куьн атана дагъдин кӀане акъвазнай, дагъни лап цаварив агакьзавай ялавди кьуна кузвай. МичӀивал акьалтнавай – циф ва экьи мичӀ[+]. 12Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахазвай, квезни гафарин ван къвезвай, амма са жуьрединни къамат аквазвачир – анжах сесинин ван къвезвай. 13Реббиди куьн, куьне тамамарун лазим тир, Вичихъ галаз авай икьрардин шартӀарин гьакъиндай хабардар авунай, – цӀуд эмирдин. Ада къванцин кьве кьелечӀ къаябдал абур кхьенай[+].

14А чӀавуз Реббиди заз, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун патал, къайдаяр ва тагькимар чирунин эмир ганай.


Бутпересвал къадагъа авун

15Харебдал[†] Ребби квехъ галаз цӀун юкьвай рахадайла, квез са жуьредин къаматни акуначир. 16-18Писвал авуникай къерех хьухь – яни жув патал итимдин ва я папан, чилел алай гьайванрикай садан, я тушни цаварал лув гудай къушарикай садан, чилин чан алай затӀарин, я тушни це, чилелай агъада сирнавзавай гъетрен кӀалуб, са гьихьтин ятӀани шикил арадал гъуникай[+]. 19Цавуз килигиз, рагъ, варз ва гъетер, цавун вири кьушун акваз, темягькарвилиз рехъ гумир – абуруз икрам ийимир, абуруз къуллугъ ийимир! Реббиди, куь Аллагьди, абур цавун кӀаник квай маса халкьар патал тайинарнавайди я. 20Амма куьн Реббиди, квекай Адан хсуси халкь хьун патал къахчуна, ракь цӀурурдай а къулай Мисридай ахкъудна – гьакӀ хьунни авуна.

21Куьн паталди Реббидиз закай хъел атана ва зун Ярдандилай элячӀдач, ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай а авадан уьлкведиз акъатдач лагьана кьин кьуна[+]. 22Зун ина, гьакӀ Ярдандилай элячӀиз тахьана, рекьида. Амма куьн адалай элячӀда ва а авадан уьлкве кьада! 23Амма килиг гьа, квехъ галаз Реббиди, куь Аллагьди, кутӀуннавай икьрар рикӀелай алудмир: куьн патал икрам ийидай кӀалубар рас ийимир, са жуьрединни шикилар чӀугвамир. Им квез Реббиди, куь Аллагьди, къадагъа авунва. 24Вучиз лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – им кана руьхъ ийидай цӀай я! Ам – гъайра Аллагь я![+]

25Квез аяларни хтулар хьайила, куьне а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухвайла, куьне писвилиз рехъ гуда – икрам ийидай кӀалубар туькӀуьрда, гьар жуьредин шикилар чӀугвада. Реббидин, куь Аллагьдин, рикӀиз такӀан крар авуналди, куьне адак хъел кутада. 26За гила цаварни чилер шагьидвиле кьазва хьи, адалай кьулухъ, Ярдандилай элячӀна исятда куьне кьадай а уьлкведай, куьн лап фад квахьда! А чӀавуз куьне ана яргъалди уьмуьр тухудач: куьн тергда[+]. 27Реббиди куьн халкьарин арадай чукурда. Квекай лап тӀимилбур сагъ яз амукьда, ва куьне Реббиди чпин патав ракъурай халкьарин арада уьмуьр тухуда[+]. 28Ана куьне инсанрин гъилери туькӀуьрай аллагьриз къуллугъда, – кӀарасдин кӀусариз ва къванериз – чпиз акван тийидай, ван текъведай, нен тийидай ва ни текъведай аллагьриз[+].

29Ана куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, къекъвез жеда – ва жагъида, вири рикӀин ва руьгьдин сидкьидай адахъ элкъвейтӀа. 30Квез четин хьайила, яргъал тир гележегда вири и крар куь кьилел атайла – гьа чӀавуз куьн Реббидин, куь Аллагьдин, патав хкведа ва адахъ яб акалда. 31Ребби, куь Аллагь, регьим гвайди я эхир, – регьим гвай Аллагь: Ада куьн гадардач ва терг ийидач, Ада чпин вилик кьин кьуна, куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а икьрар рикӀелай ракъурдач.


Ребби – тек сад тир Аллагь

32Алатай вахтарикай, Аллагьди чилел инсан халкь авур йикъалай гатӀунна, валай вилик вуч авайтӀа, хабар кьуна чира: цавун са къерехдилай муькуь къерехдал кьван икьван чӀехи са вуч ятӀани хьайиди яни? Гьич садазни идаз ухшар авай кардикай ван атайди яни? 33Квез хьиз, маса гьич са халкьдизни цӀун къеняй рахазвай аллагьдин ван хьана ва чан аламаз амукьун хьайи кӀвалах яни[+]? 34Аллагьрикай гьич садани атана маса халкьдин арада авай халкь вичиз къачуна, килигна чирун хьайи кар яни, – залан четинвилерни, са кар жедайвилин лишанни, аламатарни, дявени ракъуриз, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди чӀехи ва акурдаз кичӀе жедай крар ийиз? Ибур вири куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, Мисрида, куь вилик авур кӀвалахар я. 35Квез вири ибур, Ребби – им Аллагь тирдан, Адалай гъейри маса Аллагь авачирдан гъавурда акьун патал, аквадайвал авунвайди тир[+]. 36Квез насигьат гун яз, Ада квез цаварай эвернай. Ада квез Вичин чӀехи цӀай чилел къалурна, ва квез Ам цӀа гьикӀ квехъ галаз раханайтӀа ван хьанай[+].

37Реббидиз куь бан-бубаяр кӀан хьана – гьавиляй куьн, абурун эвледар, хкяна. Ада Вичи куьн Мисридай Вичин чӀехи къуватдалди акъудна, 38квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер квез гун патал, – куьн гьабурун чилерал гъана ва абур куь ихтиярда тун патал (гьакӀ хьунни авуна). 39Гила гъавурда акьукь ва рикӀел хуьх, Ребби – им вини цаварални Аллагь я, агъа чилерални, ва масад авайди туш[+]. 40За квев гила агакьарзавай Адан къайдаяр ва эмирар кьилиз акъуд ва квез ва куь эвледриз хъсан жеда, ва куьне Реббиди, куь Аллагьди квез эбеди яз гузвай а уьлкведа яргъалди уьмуьр тухуда.


Далда-шегьерар


(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 19:1-13)

41[•]А вядеда Мусади Ярдандин рагъэкъечӀдай пата авай пуд шегьер чара авуна: 42виликдай чпин арада душманвал авачиз кас хатадай яна кьейи гьар низ ятӀани и шегьеррикай саниз катна ва идакди вичин уьмуьр хиласдай мумкинвал хьун патал. 43Ингье и шегьерар:

Кьурумда, дагъдин дуьзенда, рувенийриз чара авунвай чилел алай Бецер.

Гилеадда, Гадан чилерал алай Рамат.

Башанда, Манашедин чилерал алай Галан.


ЦӀуд весини алава насигьатар


(4:44–11:32)


Къанундив эгечӀун

44Ингье Мусади Исраилдин рухвайриз гайи Къанун[†].

45-46Ибур Мисридай экъечӀайдалай кьулухъ – Ярдандин а пата, Бет-Пеардин патарив гвай дереда, Гьешбанда сагьибвал авур амарийрин пачагь Сигьанан чилел Мусади вири Исраилдин рухвайриз малумарай шагьидвилер, къайдаяр ва тагькимар я. Мусадини Исраилдин рухвайри, Мисридай экъечӀнай, Сигьанан винел гъалибвал къачунай 47ва адан уьлкве, Башандин пачагь Аган уьлкведихъ галаз санал, кьунай. Амарийрин и кьве пачагьдин чилер Ярдандилай рагъэкъечӀдай пата экӀя хьанвай,[+] 48Арнан дередин къерехда авай Араэрдилай Сигьан, яни Гьерман дагъдал кьван,[+] 49абурук рагъэкъечӀдай патан вири Ярдандин дере, лап Кьейи гьуьлуьв ва Фасга дагъдин хуш квай хурал кьван[+].

#### 5


ЦӀуд веси


(ЭхкъечӀун 20:1-17)

1[•]Мусади вири Исраил кӀватӀна ва лагьана:

– Яб це, Исраил, за квез гила малумардай къайдайриз ва тагькимриз! Абур чира ва ян тагана кьилиз акъуд. 2Реббиди, чи Аллагьди, Харебдал[†] чахъ галаз икьрар кутӀунна. 3И икьрар Реббиди чи бубайрихъ галаз ваъ, чахъ галаз – чахъ виридахъ, чеб сагъ-саламат яз исятда инал акъвазнавайбурухъ галаз, кутӀунна. 4Ребби квехъ галаз чин чинал раханай – дагъдал, цӀун къеняй[+]. 5Зун а чӀавуз Реббидинни куь арада акъвазнавай, Адан гафар агакьарун патал, вучиз лагьайтӀа квез цӀухъай кичӀезвай ва дагъдиз хкаж жезвачир. Ада лагьанай:[+]

6«Зун Ребби, ви Аллагь я, вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди[+]. 7Вахъ Залай гъейри маса аллагьар тахьурай.

8Жуваз гъилералди раснавай икрам ийидай кӀалубар – вине цавара авай, агъада чилел алай я тушни чилелай агъада це авай гьич са затӀунинни шикилар чӀугвамир[+]. 9Абуруз я икрам, я къуллугъ ийимир, вучиз лагьайтӀа, Зун Ребби, ви Аллагь – гъайра Аллагь я. Зун кӀан тахьай бубайрин гунагьрай За абурун аялрив, хтулрив ва птулрив жаза агакьарда[+]. 10Амма Зун кӀандай ва зи эмирар кьилиз акъуддайбурун несилрив За агъзур лагьай несилдални хийир агакьарда[+].

11Гьавайда Реббидин, ви Аллагьдин, тӀвар кьамир. Реббиди икӀ ийизвайдаз жаза тагана тадач[+].

12Киш[†], ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, пак[†] тир югъ яз бегьемара[+]. 13Ругуд юкъуз кӀвалах ая, кардал машгъул хьухь, 14амма ирид лагьай югъ – Киш я: ам Реббидинди, ви Аллагьдинди, я. И юкъуз гьич садани кӀвалахна жедач – я вуна, я ви хци, я ви руша, я ви лукӀра, я ви къаравушди, я ви жунгавди я тушни ламра – гьич са гьайвандини, я масанай атана ви шегьерда уьмуьр тухузвай чара касди. Ви лукӀра ва ви къаравушди, гьа вуна хьиз, ял ягърай. 15Вун вич Мисрида лукӀ тирди рикӀел хуьх, амма Реббиди, Ви Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди, вун анай акъуднай. Гьавиляй Реббиди, ви Аллагьди, ваз Киш бегьемарунин эмир ганва.

16Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай а чилел ви уьмуьр яргъал чӀугурди хьун патал ва ваз а чилел хъсан хьун патал бубадизни дидедиз, ваз Реббиди, ви Аллагьди, эмир гайивал, гьуьрмет ая[+].

17Яна рекьимир[+].

18Зинавал ийимир[+].

19Чуьнуьхмир[+].

20Маса касдиз акси яз тапан шагьидвал ийимир[+].

21Чарадан паб кӀан жемир. Чарадан кӀвални ник, чарадан лукӀарни къаравушар, чарадан маларни ламар – чарадан са затӀни кӀан жемир»[+].


Халкьдин жаваб


(ЭхкъечӀун 20:18-21)

22Реббиди им куь вири халкьдиз лагьанвайди я. Ам дагъда, цӀун кьулай, цифедай, къалин мичӀяй, къати сесиналди раханай. И гафарик Ада мад гьич са алавани кухтунач. Ада абур къванцин кьелечӀ кьве къаябдал кхьена ва а къаябар зав вахкана[+].

23Куьне мичӀивиляй къвезвай ванциз яб гузвай, дагъ лагьайтӀа, ялавди кьуна кузвай.

Куьн, тайифайрин[†] кьиле авайбур ва агъсакъалар, зи патав атанай. 24Куьне лагьанай: «Реббиди, чи Аллагьди, чаз Вичин Баркалла[†] ва къудрат къалурна. Чаз цӀун кьулай къвезвай адан ван хьана. Къе чаз инсан вичихъ галаз Аллагь рахайлани чан алаз амукьун мумкин тирди чир хьана. 25Чун рекьин квез герек я – и еке ялав чун туькьуьниз гьазур я эхир! Чаз мад гъилера Реббидин, чи Аллагьдин, ван хьайитӀа, чун рекьида![+] 26Им гьич хьайи кӀвалах яни, инсандиз, чаз хьиз, чан алай Аллагь вичихъ галаз цӀун кьулай гьикӀ рахазватӀа ван атун ва ам сагъ-саламат яз амукьун? 27Вуна фена Реббиди, чи Аллагьди, вуч лугьудатӀа яб це. Ахпа вуна, Реббиди, чи Аллагьди, вун куьн патахъай хабардар ийидатӀа, чав агакьара. Чнани яб гуда ва тамамарда»[+].

28Реббидиз куь гафар ван хьанай ва заз лагьанай: «Заз и инсанар вуч раханатӀа ван атана, абуру ваз вуч лагьанатӀа вири ван хьана. Абуру дуьз лугьузва[+]. 29Агь, абуру гьакъикъатдани рикӀин вири сидкьидай Захъай датӀана кичӀе хьуниз ва Зи вири эмирар тамамаруниз – абуруз чпизни, абурун эвледризни эбеди яз хъсан жедайвал, – майил авунайтӀа! 30Алад ва абуруз алачухрик хъфинин эмир це. 31Вун лагьайтӀа инал, Захъ галаз, амукьда. За ваз вири эмирар, къайдаяр ва тагькимар малумарда. Вуна абуруз чирда, ва абуру вири и крар За чпин ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудда».

32Квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал ян тагана кьилиз акъуд, я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ къерехдиз къекъечӀмир! 33ДатӀана квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир ганвай рекьерайтӀуз алад. Ва куьн сагъ-саламат жеда, ва квез хъсан жеда, яргъалди куьне муьтӀуьгъардай а уьлкведа уьмуьр тухуда[+].

#### 6


Ребби кӀан хьунин ва муьтӀугъ хьунин насигьат

1Ингье Реббиди, куь Аллагьди, квез чир ая лагьана ганвай эмирар, къайдаяр ва тагькимар, куьне абур куьн физвай ва куьне кьадай уьлкведа кьилиз акъудун лазим я. 2Квез куь уьмуьрдин гьар са юкъуз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьурай, ва за квев агакьарзавай Адан вири къалурнавай къайдаяр ва тагькимар кьилиз акъудрай, куь аялри ва хтулрини гьа икӀ авурай, ва и чӀавуз куьне яргъалди уьмуьр тухуда.

3Яб це, Исраил! Вири ибур ян тагана кьилиз акъуд! И чӀавуз квез хъсан жеда ва куьн вичикай некни вирт хкатзавай чилел кьадардиз гзаф авайбур жеда, – Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди квез хиве кьурвал[+].

4Яб це, Исраил! Ребби, чи Аллагь, тек сад тир Ребби я![+]

5Ребби, ви Аллагь, рикӀин сидкьидай, вири чандалди, вири къуватралди кӀан хьухь[+]. 6За къе ваз гузвай эмирар датӀана ви рикӀе аваз хьурай. 7Абур жуван аялриз ахъай хъия, абур даим тикрар ая – вун кӀвале аваз хьайитӀани, рекье аваз хьайитӀани, къаткизватӀани, къарагъзаватӀани[+]. 8Абур, лишан хьиз, жуван гъилик кутӀуна, абур ви пелел алаз хьуй[+]. 9Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерал ва шегьердин варарал[†] кхьихь[+].

10Реббиди, ви Аллагьди, вун, Ада ваз гуда лагьана ви бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьур уьлкведиз гъида. Ана вуна эциг тавунвай чӀехи ва абад шегьерар, 11вуна кӀватӀ тавунвай гьар жуьредин шейэривди ацӀанвай кӀвалер, вуна къванер яна рас тавунвай фурар, вуна акӀур тавунвай ципицӀ багълар ва зейтундин кӀапӀалар ава. Ана вуна тухдалди неда! 12Килиг гьа, Ребби рикӀелай алудмир – вун Мисридай, лукӀвиляй Акъудайди тир. 13Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адан тӀварцелди кьин яхъ[+].

14Маса аллагьрин, куь патарив уьмуьр тухузвай халкьарин аллагьрин, гуьгъуьна аваз фимир, 15Ребби, куь арада авай, куь Аллагь, – гъайра Аллагь я эхир: Адаз хъел къведа ва куьн чилин винелай тергда![+] 16Ребби, куь Аллагь, куьне ам Массада темягь авур тегьерда, синагъ ийимир[+]. 17Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар, Ада квез ганвай шагьидвилер ва къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд. 18Адан фикирдалди вуч дуьз ва хъсан ятӀа, гьам ая. И чӀавуз квез хъсан жеда: куьне фена, вич Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай авадан уьлкве кьада. 19Реббиди анай куь вири душманар чукурда. Реббиди гьа икӀ лагьана[+].

20Гележегда хци вавай: «Реббиди, чи Аллагьди, квез гайи и шагьидвилерин, къайдайрин ва тагькимрин мана-метлеб вуч я?» – лагьана хабар кьурла,[+] 21адаз икӀ жаваб це: «Чун Мисрида фиръавандин[†] лукӀар тир, ва Реббиди Вичин чӀехи къудратдалди чун Мисридай акъудна[+]. 22Чи вилерикди Реббиди Мисри патал, фиръаван ва вири адан кӀвал патал пис нетижаяр авай чӀехи аламатар ва кар жедайвилин лишанар къалурна[+]. 23Амма чун Ада, Вичи кьин гана чи бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкведиз, – ам чаз багъишун патал, – гъунин мураддалди, Мисридай ахкъудна. 24Реббиди чаз вири и къайдаяр тамамарун эмир авунва, чаз хъсан хьун патал, чун сагъ-саламат яз амукьун патал – Реббидихъай, чи Аллагьдихъай, кичӀе хьун патал. Им гьакӀ хьунни авунва – къенин йикъалди. 25Чи гьахъ-михьивал – им, Ада чаз эмир гайивал, Реббидин, чи Аллагьдин, вилик вири и эмирар кьилиз акъудун я»[+].

#### 7


Яб тагунин вилик пад атӀун


(ЭхкъечӀун 34:11-16)

1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай уьлкведиз гъайила, ва анай гзаф кьадар халкьар чукурайла: хетияр, гиргашияр, амарияр, къенанвияр[†], перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квелай гзаф авай ва къуват авай ирид халкь, –[+] 2Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла ва куьне абурун винел гъалибвал къачурла, абур терг ая! Абурухъ галаз икьрарар кутӀунмир ва абуруз инсаф ийимир[+]. 3Абурук мукьва жез акахьмир, – абурун рухвайриз куь рушар гумир ва абурун рушарни куь рухвайриз гъимир[+]. 4ТахьайтӀа абуру куь рухваяр Закай элкъуьрда ва абуру маса аллагьриз къуллугъ ийида! А чӀавуз Реббидиз квекай хъел къведа ва гьасятда куьн терг ийида[+]. 5ИкӀ авуна кӀанда: абурун къурбанганар[†] – чукӀура, абурун пак тир къванер – хух, Ашерадин дестекар – атӀутӀ, бутар[†] – куг![+] 6Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик пак тир халкь я эхир; Реббиди, куь Аллагьди, куьн Вичин багьа эменни хьунин мураддалди, чилел алай вири халкьарин арадай хкяна[+].

7Реббиди куьн маса халкьарилай кьадардиз гзаф я лагьана гзаф кӀан хьана хкягъайди туш. Ваъ, куьн – халкьарин арада виридалайни гъвечӀиди я! 8Амма Реббидиз куьн кӀанда ва куь бан-бубайриз кьур кьинез вафа хуьзва, – ингье вучиз Ада куьн Вичин чӀехи къудратдалди хутахна, лукӀвиликай, Мисридин пачагьдин, фиръавандин[†], гъиликай азад авуна. 9Гьавиляй чир хьухь, Ребби, ви Аллагь, – гьакъикъатда Аллагь я, умуд кутаз жедай Аллагь я; Ам агъзур несилдал къведалди Вич кӀандай ва Вичин эмирар кьилиз акъуддайбурухъ галаз кутӀуннавай регьим квай икьрардиз вафа я[+]. 10Амма Вич инкарзавайбур Ада жаза гана тергда – энгел тавуна абурукай гьар садаз жаза гуда! 11Гьавиляй за ваз исятда малумарзавай эмирар, тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд.


Яб гунай хийир-дуьа


(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 28:1-14)

12Куьн и къайдайриз табий жез хьайитӀа, абур дуьм-дуьз тамамариз хьайитӀа, Реббини, куь Аллагь, Ада куь бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай а регьим квай икьрардиз вафа жеда[+]. 13Адаз куьн кӀан жеда, Ада квез хийир-дуьа[†] ийида ва гзаф кьадарралди авай халкь ийида, Ада, квез гуда лагьана Реббиди куь бан-бубайриз кьин кьур чилел куь веледриз ва куь чилин бегьердиз, куь техилдиз, чехирдиз ва зейтундин гъеридиз, калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз хийир-дуьа ийида. 14Квев, маса са халкьдихъни агакь тавур, хийир-дуьа агакьда! Куь арада аялар тежезвай итимарни папар жедач, ва куь маларни чӀуруз амукьдач[+]. 15Реббиди куьн вири азаррикай хуьда. Ада квел Мисридин терг ийидай азарар ракъурдач (куь рикӀел абур алама), амма абур куь душманрал ракъурда[+].

16Куьне Реббиди, куь Аллагьди, куь гъиле тур вири халкьар терг ая; абурун язух къвемир, абурун аллагьриз къуллугъ ийимир – им куьн патал желе жеда[+].


Чара халкьарихъай кичӀе тахьуниз эверун

17Куьне, мумкин я, фикирда: «И халкьар чалай кьадардиз гзаф я. Бес чна абурувай чилер гьикӀ къакъудда?» 18Амма абурухъай кичӀе жемир! Реббиди, куь Аллагьди, фиръавандиз[†] ва вири Мисридиз гьихьтин кар кьунайтӀа, рикӀел хкваш. 19Квез куь вилералди акур чӀехи ва залан четинвилер, гьакӀни са кар жедайвилин лишанар ва аламатар рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди куьн Мисридай гьикӀ акъуднайтӀа рикӀел хкваш. Реббиди, куь Аллагьди, квез алай вахтунда кичӀезвай вири халкьаризни гьа икӀ ийида[+]. 20ГьакӀни сагъ-саламат яз амукьна квекай чуьнуьх хьайибурни рекьидайвал Ада абурал хузарин кул ракъурда[+]. 21КичӀе жемир, куь арада Ребби, куь Аллагь, ава эхир, чӀехи ва гьайбат гвай Аллагь! 22Амма Реббиди, куь Аллагьди, и халкьар яваш-явашдиз чукурда. Куьне абур фад терг авун лазим туш – тахьайтӀа ана вагьши гьайванрин кьадар гзаф жеда[+].

23Реббиди, куь Аллагьди, квез и халкьарин винел гъалибвал багъишзава ва абур чилелай терг жедалди абурун арада зурба гъалаба твада. 24Ада абурун пачагьар куь гъиле твада, ва куьне гьатта абурун тӀварни цавун кӀаник тадач. Куь хура гьич садавайни акъвазиз жедач, ва куьне абур вири тергда.

25Абурун аллагьрин кӀалубар куг. Темягь фена, и кӀалубар винелай кӀевнавай гимишни къизил жуваз къачумир, тахьайтӀа вун желеда гьатда – Ребби, ви Аллагь, патал им мурдар затӀ я эхир. 26Мурдар затӀ жуван кӀвализ гъимир, тахьайтӀа гьадахъ галаз санал вунни терг ийида. Ихьтин затӀ ваз чиркинди ва мурдарди хьурай – ам терг авуна кӀанда.

#### 8


Ребби рикӀелай алуд тавунин эмир

1За исятда квез малумарзавай вири эмирар гьа лагьайвал кьилиз акъуд. ИкӀ хьайитӀа куьн чан аламаз амукьда ва кьадардиз артух жеда; куьне фена, Реббиди кьин гана куь бан-бубайриз хиве кьунвай уьлкве муьтӀуьгъар ийида. 2РикӀел хкваш, Реббиди, куь Аллагьди, квяй кьил акъудун патал куьн умунарна ва килигна чирна: куьне Адан эмирар кьилиз акъуддани-акъуддачни – вири и яхцӀур йисан вахтунда куьн кьурумдай гьикӀ тухванатӀа[+]. 3Ада куьн умунарзавай, каш чӀугваз тазвай, я квез, я куь бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухар ийизвай. Адаз квез къалуриз кӀанзавай хьи, инсандал алай чан тек са фалди туш. Инсанди Реббидин сивяй вуч акъатзаватӀа, гьадалди уьмуьр тухузвайди я![+]

4Вири и яхцӀур йисуз ви парталар кукӀвар жезвачир, ви кӀвачер дакӀвазвачир[+]. 5Гъавурда гьат эхир, Реббиди, ви Аллагьди, бубади хциз гьикӀ тербия гудатӀа, вазни гьакӀ тербия гузва![+] 6Реббидин, ви Аллагьдин, эмирар кьилиз акъуд, Адан рекье аваз алад ва Адахъай кичӀе хьухь.

7Реббиди, ви Аллагьди, вун вичяй вацӀар авахьиз физвай, дерейра ва дагълара булахар ва чилин кӀаник квай ятар дуьздал экъечӀзавай авадан уьлкведиз,[+] 8къуьлуьнни мухан, цӀипицӀлухрин, инжилринни анаррин уьлкведиз, зейтундин чӀемедин[†] ва виртӀедин уьлкведиз гъида. 9И уьлкведа вуна тух жедалди тӀуьн жагъин тийиз уьмуьр тухудач, са куьнихъни муьгьтеж жедач; адан къванерик ракь ква, дагълара вавай буьруьнж хкудиз жеда. 10Тух хьайила, Ада ви ихтиярда тур авадан уьлкведай, Реббидиз, ви Аллагьдиз, шукур ая.

11Гьавиляй, килиг гьа, Ребби, ви Аллагь, рикӀелай алудмир, за ваз исятда малумарзавай Адан тагькимрал, къалурнавай къайдайрал ва эмиррал амал ая. 12Вуна тухдалди недайла, хъсан кӀвалер эцигдайла ва абура уьмуьр тухудайла, 13вахъ маларинни лапагрин кьадар гзаф хьайила, гимиш, къизил ва гьар жуьредин девлет артух хьайила, 14дамах акатмир ва Ребби, ви Аллагь, рикӀелай ракъурмир. Ада вун Мисридай, лукӀвиляй акъудна,[+] 15вун зегьер квай гъуьлягъринни акьрабрин арадай, кьуру ва цикай магьрум чилерай чӀехи ва акурла кичӀе жедай кьурумдай тухвана. Вун паталди Ада цив рагай авахьиз туна;[+] 16Ада вун кьурумда, ви бан-бубайриз гьич ванни тахьай мангьудалди тухарна. Ада, ахпа ваз хъсан хьун патал, вун умунарна ва синагъ авуна[+]. 17Фикир ийимир хьи, им вуна ви къуватралди гъилиз гъанвай девлет я лагьана! 18Ребби, ви Аллагь, рикӀел хуьх. Гьам я ваз и девлетар гъилиз гъидай къуват гузвайди – Ада ви бан-бубайрихъ галаз кутӀуннавай икьрар къенин юкъузни кьилиз акъудзава.

19Амма куьне Ребби, куь Аллагь, рикӀелай ракъурайтӀа, ва маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа, абуруз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, куьн са рахунни алачиз пуч жеда – идан патахъай за куьн гиламаз хабардар ийизва! 20Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, чпин чилер квез гун патал Реббиди терг ийизвай а халкьар хьиз, куьнни телеф жеда!

#### 9


Лайих тушир пишкеш

1-2Яб це, Исраил! Къе куьн Ярдан вацӀалай элячӀзава хьи, квелай кьадардиз ва къуватдиз артух халкьарин чилер, цавув агакьзавай цлар галай чӀехи ва сенгер янавай шегьерар, еке буйдин ва чӀехи халкь тир анакьийрин чилер кьун патал, – квез абур чизва, квез ван хьана хьи, инсанри абурукай гьикӀ лугьудатӀа: «Анакьийрин хура нивай акъваз жеда?!»[+]. 3Амма Ребби, куь Аллагь, кана руьхъ ийидай цӀай хьиз, куь вилик кваз физвайди гила гъавурда акьукь. Им Гьам я абур тергдайди, абурун винел квез гъалибвал гудайди, – ва куьне, Реббиди квез хиве кьурвал, абурун чил муьтӀуьгъар ийида, абур тадиз тергда[+]. 4Реббиди, куь Аллагьди, абур чукурайла, куьне квез лугьумир: «Им чи гьахъ-михьивал себеб яз, Реббиди чна и уьлкве къачун патал чун иниз гъана». Ваъ, и халкьарин пис крар себеб яз Реббиди абурун чилер квев вахкузва![+] 5Куьне куьн гьахъ гвайбур ва дуьзбур тирвиляй атана и уьлкве къачудайди туш. Реббиди, куь Аллагьди, квез и чилер и халкьар батӀул тирвиляй, ва Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьур кьин кьилиз акъудун яз гузва[+]. 6Гьавиляй чир хьухь, Реббиди, куь Аллагьди, а авадан уьлкве куь ихтиярда тун куь гьахъ-михьивилихъ галаз алакъада авач. Ваъ, куьн кьилиз ялдай халкь я!


Къизилдин дана


(ЭхкъечӀун 32:1-35)

7Куьне Ребби, куь Аллагь, кьурумда гьикӀ перт ийизвайтӀа рикӀел хуьх ва рикӀелай алудмир. Мисридай экъечӀай йикъалай гатӀунна ва инив агакьдалди куьн датӀана Реббидиз акси жезвай. 8Куьне Ребби Харебдин[†] патарив а саягъда перт авунай хьи, Адаз, хъиле гьатна, куьн терг ийиз кӀан хьанай[+].

9Реббиди квехъ галаз кутӀуннавай а Икьрардин кхьинар алай къванцин кьелечӀ къаябар къахчун патал зун дагъдиз хкаж хьайила, за дагъда яхцӀур югъни яхцӀур йиф акъуднай, я тӀуьначир, я хъваначир[+]. 10Реббидини зав кхьинар алай къванцӀин кьелечӀ кьве къаяб вуганай; абурал Аллагьдин гъилелди, вири жемят кӀватӀ хьанвай юкъуз Реббиди квез дагъдал, цӀун кьулай вуч лагьанайтӀа, вири чӀугунвай[+].

11ЯхцӀур югъни яхцӀур йиф алатна – Реббиди зав къванцин кьелечӀ кьве къаяб, икьрар алай къаябар, вуганай. 12Реббиди заз лагьанай: «Тади ая, эхвичӀ! Вуна Мисридай акъудай ви халкь усалди хьанва. За алад лагьай дуьз рекьелай абур гьикьван фад элячӀна! Абуру чпиз цӀурурна цайи икрам ийидай кӀалуб раснава»[+].

13Реббиди заз лагьанай: «Заз аквазвайвал, и халкь кьилиз ялдайди я! 14Зун акъвазармир – За абур терг ийида, абурун тӀвар цавун кӀаникай квадарда. Валай лагьайтӀа За къуват авай ва кьадардиз гзаф халкь арадал гъида»[+].

15Зун элкъвена дагъдай эвичӀиз хьана. Дагъ ялавди кьуна кузвай; зи гъилени икьрар алай къванцин кьелечӀ кьве къаяб авай. 16Заз акуна хьи, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьдиз рехъ ганва, – куьн патал цӀурурна цанвай данадин кӀалуб гьазурнава. Куьн Реббиди алад лагьай дуьз рекьелай лап фад элячӀнавай! 17А чӀавуз за кхьинар алай кьве къаябни чилел гьалчнай – абур куь вилик ханай. 18Ахпа зун мад Реббидин вилик экӀя хьанай – мад яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз я тӀуьначир, я хъваначир – Реббидин вилера негь тир кӀвалах авунай ва куьне авур гунагьдин патахъай Адак хъел кутунай[+].

19Заз хаф янавай, хъилев ва ажугъдив ацӀанвай Реббидиз куьн терг ийиз кӀанзавай эхир. Амма Ада и гъилерани зи гафуниз яб ганай. 20Реббидиз Гьарунан хъел гзаф авай ва ам терг ийиз кӀанзавай, амма за гьа чӀавуз Гьарунан патахъайни тӀалабнай. 21Куь гунагьни, куьне туькӀуьрай дана, за канай, куьлуь авунай, гатанай, руг жедайвал регъвенай – ва и руг дагъдай авахьзавай хвалаз гадарнай[+].

22Куьне Реббидик гьам Таверада, гьам Массада, гьамни Къибрат-Гьатагьавада хъел кутунай[+]. 23Реббиди квез Къадеш-Барнедай женгинин рекьиз экъечӀ лагьайла – Ада квез «Алад фена За квез гузвай а уьлкве къачу!» – лагьайла, куьн Реббидин, куь Аллагьдин, эмирдиз табий хьаначир, куьн Адахъ агъуначир, Адахъ яб акалначир[+]. 24Заз куьн чизвай вири и вахтунда куьн Реббидин чӀалаз килигначир!

25За Реббидин вилик пел чилив агакьарнай ва яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз Адан вилик экӀя хьана ярх хьанай – Ада куьн терг ийиз кӀанзава лагьанай эхир.

26За Реббидиз минет авунай: «Агъа Ребби, Жуван халкь, Жуван эменни пуч ийимир! Вуна абур Ви чӀехи гьукумдалди азад авунай, Жуван чӀехи къудратдалди Мисридай акъуднай[+]. 27Ви лукӀар тир Ибрагьим, Исакь ва Якьуб рикӀел хкваш, и халкьдин кьилиз ялуниз, адан батӀулвилиз ва гунагьриз килигмир. 28ТахьайтӀа Вуна чун акъуддай а уьлкведа лугьуда: „Реббиди абур хиве кьунвай а чилел тухун мумкин кар тушир, Адаз абур акунани кӀанзавайди тушир. Гьавиляй Ада абур кьурумдиз гьана терг авун патал тухванвайди тир“[+]. 29Амма абур – Ви халкь ва Ви эменни я эхир. Вуна абур Жуван чӀехи къуватдалди, къудратдалди акъуднай!»

#### 10


Къванцин цӀийи зулар


(ЭхкъечӀун 34:1-9)

1[•]А вядеда Реббиди заз лагьанай: «Къванцикай виликанбуруз ухшар тир кьелечӀ кьве къаяб яна цӀалцӀам ая, ва Зи кьилив, дагъдал хкаж хьухь. Ва гьакӀни кӀарасдикай сандух раса[+]. 2За къванцин къаябрал, вуна хайи муькуь къаябрал алай гьа гафар кхьин хъийида, ва вуна абур сандухда эцигда»[+]. 3За акӀаждикай сандух раснай, виликанбур хьтин къванцин кьелечӀ кьве къаябни яна цалцӀам авунай, ва къаябарни гъиле аваз дагъдиз хкаж хьанай[+]. 4Реббиди абурал гьа сифтедай вуч алайтӀа, гьам кхьенай, – Ада квез вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз дагъдал, цӀун кьулай малумарай ЦӀуд Эмир. Ада кхьинар алай къаябар зав вахканай[+]. 5Зун элкъвена хтана, дагъдай эвичӀна ва абур за расай сандухда эцигнай. Абур гьана ава – Реббиди заз эмир гайивал[+].


Гьарунан кьиникь ва левийрин къуллугъ

6Берат-Бене-Якьан туна, Исраилдин рухваяр Масерадиз атанай. Ана Гьарун кьенай ва ам гьана кучукнай. Адан чкадал хахам[†] адан хва Элазаракай хьанай[+]. 7Анай абур Гудгалдиз атанай, Гудгалдайни – вичяй гзаф хулер авахьна физвай ЯтӀбатадиз[+].

8А вядеда Реббиди Икьрардин сандух ял авун, Реббидин вилик акъвазун, Адаз къуллугъ авун ва адан тӀварцӀелай хийир-дуьа[†] авун патал, Левидин тайифа[†] хкянай. Им исятдани гьа икӀ я[+]. 9Ингье вучиз Левидин тайифадал муькуь стхайрихъ галаз санал чилин белген[†] ва я вичин пай гьалтнач. Абурун пай – абуруз Реббиди, ви Аллагьди, хиве кьурвал, Ребби Вич я[+].

10Зун дагъда, гьа сифте сефер хьиз, яхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз хьанай. Реббиди и гъилерани зи гафуниз яб ганай – куьн тергначир[+]. 11Ада заз лагьанай: «Алад, халкь жувахъ галаз твах. Абуру фена За абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур, уьлкве къачурай»[+].


Реббидихъай кичӀе хьунин гьакъиндай эмир

12Исраил! Реббидиз, куь Аллагьдиз, квевай кӀанзавайди тек са затӀ я: герек квез Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе жен, Ада къалурай рекье аваз фин, Ам кӀан жен, Реббидиз, куь Аллагьдиз, рикӀин сидкьидай ва вири чандалди къуллугъ ийин, 13ва за квез гила куь хийир патал малумарзавай Реббидин эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудин[+].

14Реббидин, куь Аллагьдин, ихтиярда цавар ва цаварин цавар, чилер ва чилел алай кьван вири затӀар ава,[+] 15амма Реббидиз анжах куь бан-бубаяр хуш хьана. Ада куьн, абурун эвледар, вири халкьарин арадай хкяна (им исятдани гьа икӀ я)[+]. 16Гьавиляй куь рикӀер хъуьтуьлбур хьуй, идалай кьулухъ кьилиз ялдайбур жемир![+] 17ГьикӀ лагьайтӀа Ребби, куь Аллагь, – Им аллагьрин винел Аллагь я ва агъайрин винел Агъа. Ам – чӀехи, зурба ва гьайбат гвай Аллагь я; Ам терефдарвал гвачир ва вич маса къачуз тежерди я[+]. 18Ада етимринни хендедайрин ихтиярар хуьзва; Адаз масанай атана ацукьнавайбур кӀанда – абуруз недайди ва пек-партал гузва[+]. 19Квезни масанай атана ацукьнавайбур кӀан хьухь, куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир[+].

20Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе хьухь, Адаз къуллугъ ая, Адаз вафа хуьз амукь ва Адан ТӀварцӀелди кьин яхъ[+]. 21Ам – ви баркалла я, Ам – ви Аллагь я. Ада вун патал чӀехи ва гьайбат авай кӀвалахар авуна, ва ваз абур ви вилералди акуна. 22Куь бан-бубаяр Мисридиз куьч хьайи чӀавуз абур анжах пудкъанни цӀуд кас авай, амма гила Реббиди, куь Аллагьди, куьн, цава авай гъетер хьиз, кьадардиз артухарнава[+].

#### 11


Аллагьдин чӀехи крар

1Ребби, ви Аллагь, кӀан хьухь, Адан вилик ви буржи датӀана тамамара, Адан къалурнавай къайдайрал, тагькимрал ва эмиррал амал ая.

2РикӀел хуьх тӀун гила! Ибур за куь аялрихъ элкъвена лугьузвай гафар туш – Абуруз Реббиди, куь Аллагьди, я гайи тарсарни, я Адан чӀехивални, я Адан чӀехи, кьадар авачир къудратни, 3я Мисрида Ада малумарай кар жедайвилин лишанарни, я кьиле тухвай зурба кӀвалахни чидач, я чпин вилералдини акунач. Ада фиръавандиз[†], Мисридин пачагьдиз, ва адан вири уьлкведиз вуч авунай! 4Ада мисривийрин кьушундиз, балкӀанриз ва дапурагриз вуч авунай! Мисривияр куь гуьгъуьниз галтугайла, Ада абур НацӀун гьуьлуьн лепейра тергнай – Ада абур тергнай, къенин йикъалдини им гьа икӀ я[+]. 5Куьн иниз къвез рекье авайла, Ада куьн патал кьурумда вуч авунай![+] 6Ада Рувенан эвлед тир Элиабан рухваяр тир Датаназни Абирамаз вуч авунай! Исраилан эвледар акъвазнавай чкадин юкьвал чил кьве пад хьанай, ва абур чпин хизанар, алачухар ва лукӀар маларни галаз туькьуьннай[+].

7Квез лагьайтӀа Реббиди авур вири чӀехи крар куь вилералди акунай!


Яб гунай – хийир-дуьа, яб тагунай – лянет

8Гьавиляй за квез гила малумарзавай вири эмирар кьилиз акъуд, – гьа и чӀавуз куьн къуват квайбур жеда ва куьн физ гьазур хьанвай уьлкведиз къведа ва ам къачуда.

9Ва куьне яргъалди Реббиди куь бан-бубайриз ва абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур чилел – вичикай некни вирт хкатзавай чилел, – уьмуьр тухуда[+].

10Куьн ам кьун патал исятда физвай а чил куьн экъечӀай Мисри хьтинди туш. А чилиз куьне тум вегьидай ва адаз, салаз яд гудай тегьерда – четинвилелди, – яд гудай. 11Амма куьн физвай ва куьне кьадай уьлкве, – ам цавай къвазвай марфади дигизвай дагъларни дереяр я[+]. 12Ам Реббидин, куь Аллагьдин, къайгъударвилик квай уьлкве я; Ада датӀана йисан вири вахтунда адан аявал ийизва.

13Куьне за квез гила малумарзавай вири эмирриз дуьм-дуьз яб гуз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа ва Адаз рикӀин вири сидкьидай ва чандин вири къуватралди къуллугъ ийиз хьайитӀа,[+] 14За куь чилел герек тир вахтунда марф ракъурда, зулун ва гатфарин марф, – ва квехъ техил, чехир ва зейтундин чӀем[†] жеда[+]. 15За яйлахра куь малар патал векь экъечӀдайвал ийида, – ва куьне тухдалди неда[+].

16Темягь финихъай ва, рекьяй акъатна, фена маса аллагьриз къуллугъ авунихъай ва икрам авунихъай кичӀе хьухь. 17ТахьайтӀа Реббидиз квекай хъел къведа ва цавун варар акьалда, ва марфарни жедач, чилини бегьер гудач, ва куьн лап фад Реббиди квез гузвай авадан уьлкведай квахьда.

18Зи и гафар датӀана куь хурун зигьиндани фикирда аваз хьурай. Абур лишан хьиз гъилик кутӀуна, абур куь пелел алаз хьуй[+]. 19Абур куь аялрив агакьара. Абур датӀана тикрар ая – вун кӀвале авайлани, рекье авайлани, къаткидайлани къарагъдайлани[+]. 20Абур ви кӀвалин гуьрцелдин хилерални, шегьердин варарални[†] кхьихь[+]. 21И чӀавуз Реббиди куь бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур чилел куь уьмуьр ва куь аялрин уьмуьр яргъалди – чилин винел цав аламай кьван, – давам жеда.

22Куьне за квез малумарзавай вири и эмирар дуьм-дуьз кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан жез хьайитӀа, датӀана Гьадан рекье аваз физ хьайитӀа, Адаз вафа хуьз амукьайтӀа, 23Реббиди куьн патал вири и халкьар чукурда – куьне квелай кьадардиз гзаф ва къуват авай халкьарин чилер кьада. 24Куьне кӀвач эцигай гьар гьи чка хьайитӀани, куьди жеда: кьурумдилай Либандал кьван, Эфрат вацӀалай рагъакӀидай патан гьуьлел кьван авай вири чилер куь мулкар жеда[+]. 25Куь хура садавайни акъвазиз жедач: Реббиди, куь Аллагьди, Ада квез хиве кьурвал, куьн гьахьдай вири уьлкве тирвал куь вилик кичӀе жедай ва хаф ядай гьалар арадал гъида[+].

26Ингье, гила за квез хийир-дуьа[†] – я тушни лянет теклифзава[+]. 27Хийир-дуьа – Реббидин, куь Аллагьдин, за квез гила малумарзавай эмирриз яб гуз хьайитӀа[+]. 28Лянет – куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гун тийиз хьайитӀа, за квез гила къалурай рекьелай элячӀна, ва маса, квез чинни тийидай, аллагьрин гуьгъуьна аваз фейитӀа[+].

29Реббиди, куь Аллагьди, квез къачуз кӀанзавай, вич кьун патал исятда куьн физвай уьлкведиз гъайила, Геризим дагъдилай хийир-дуьа малумара, лянетни – Гебал дагъдилай[+]. 30Малум я хьи, и дагълар Ярдан вацӀун а пата, рагъакӀидай патахъ физвай рекьихъ, Ярдандин дереда уьмуьр тухузвай къенанвийрин[†] чилел, Гилгалдин къаншарда, Маредин мегъуьн тараривай са акьван яргъал тушиз, ала[+].

31Гила куьн квез Реббиди, куь Аллагьди, гузвай уьлкве кьун патал Ярдандилай элячӀзава. Куьне ам къачуда ва ана уьмуьр тухуда.

32Гила за квез малумарзавай вири тагькимар ва къайдаяр кьилиз акъуд!

#### 12


Аллагьдин уьлкведа Аллагьдин халкь патал тир Къанундин ктаб


(12:1–26:15)

1Ингье тагькимар ва къайдаяр – куьне абур Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа кьилиз акъудна кӀанда. Абур куьн чилел уьмуьр тухузвай кьван датӀана кьилиз акъуд.


Вири Исраил патал кьилин мескен

2Куьне чилер къакъуддай халкьари чпин аллагьриз къуллугъ авур вири мескен чкаяр дибдай терг ая, – кьакьан дагъларал, тепейрал, гьар са гзаф хилер алай тарцин кӀаник. 3Абурун къурбанганар[†] чукӀура, абурун пак тир къванер хух, Ашерадин дестекар куг, абурун аллагьрин кӀалубар алудна гадара! А чкайра абурукай амай рикӀел хкунар дибдай терг ая[+]. 4Ребби, куь Аллагь, патал а жуьредин гьич са затӀни ийимир!

5Адан вилик акъвазун патал Реббиди, куь Аллагьди, куь тайифайрикай[†] садан чилел хкядай ва Вичин ТӀварцӀин кӀвал ийидай чкадал ша. 6Гьанал ша, кунугар[†] гуз, къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа ийиз ва хкаж-къурбандар гуз, вяддин къурбандарни гуьгьуьл-къурбандар[†] ийиз, маларини лапагрин эркек сифте балаяр гваз. 7Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик тӀуьнар-хъунар ая, ва жуван зегьметдин нетижайрикай кеф хкуд, жуван хизанарни галаз шадвилер ая, – вучиз лагьайтӀа Реббиди, куь Аллагьди, квез хийир-дуьа[†] авунва[+].

8Ана куьне куьн алай вахтунда чна ина ийизвайвал тухвана жедач, – гьар сада вичин кьиле гьатайвал. 9Алай вахтунда куьн гьеле вичел куьне секиндиз уьмуьр тухудай чилел, куьн патал Реббиди, куь Аллагьди, чара ийидай белгендал[†] атанвач[+]. 10Амма куьн Ярдандилай элячӀда ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа уьмуьр тухуз ацукьда. Ада квез архайинвал гуда, куьн вири патарихъай элкъуьрна кьунвай душманрикай хуьда; куьне хатадик квачиз уьмуьр тухуда. 11Гьа чӀавуз, за квез эмир авурвал, кунугар ва суварин къурбандар[†] ийиз, гьам къазанжидин цӀуд паюникай са пай садакьа, гьамни хкаж-къурбандар гуз, гьам Реббидин вилик кьунвай вяддин виридалайни хъсан къурбандар ийиз куьн Реббиди, куь Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай са гьа чкадал атун лазим я. 12Гьанал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик шадвилер ая, ва квехъ галаз санал куь рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри шадвилер авурай; ва гьакӀни куь шегьерра уьмуьр тухузвай левийри, – абурухъ, квелай тафават яз, чпин чилин белгенни пай авач[+].


Нетижа: къурбандин ва кьасабдин арада авай тафават

13Килиг гьа, кунугар[†] акатай чкадал ийимир. 14Анжах куь Реббиди куь тайифайрикай[†] садан чилел хкядай чкадал кунугар ая ва за ваз эмир гайи маса вири серенжемар кьилиз акъуд.

15Амма вавай ваз мус кӀан хьайитӀани мал жуван шегьерда тукӀваз ва як нез жеда – Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди[†] вахъ авай маларин кьадардилай аслу яз. Гьар садавай, гьам михьидавай[†], гьамни чиркиндавай, и як, гуя ам гъезелдин ва я миргин як хьиз, нез жеда. 16Анжах иви[†] тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич![+]

17Вуна ви шегьерда жуван техилдилай, чехирдилай ва зейтундин чӀемедилай[†] гузвай цӀудан са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балайрин як, вяддин къурбанд, гуьгьуьл-къурбанд[†] ва хкаж-къурбанд тӀуьна виже къведач. 18Вири ибур Реббидин, ви Аллагьдин, вилик Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал, неъ, – ва вахъ галаз санал ви рухвайри ва рушари, лукӀари ва къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерра уьмуьр тухузвай левийри тӀуьрай. Жуван зегьметдин бегьердикай лезет къачуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая! 19Ва килиг гьа, жуван чилел уьмуьр тухузвайла, левияр рикӀелай ракъурмир[+].

20Реббиди, ви Аллагьди, куь мулкар, Ада хиве кьурвал, гегьеншбур авурла, ва ваз як нез кӀан хьайила ва кьетӀ авурла, як нез жеда – датӀана, кӀандай кьван! 21Реббиди, куь Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чка вакай яргъа аваз хьайитӀа, – за ваз эмир авурвал, Реббиди ваз ганвай карч алай ири ва куьлуь гьайванрикай тукӀуна ва ви шегьерда ваз кӀандай кьван неъ. 22И як гъезелдин я тушни миргин як хьиз неъ: гьам михьидаз недай ихтияр ава, гьамни чиркиндаз. 23Амма гьич садрани иви немир. Иви – им уьмуьр я эхир: уьмуьр якӀухъ галаз санал немир![+] 24Иви ам тӀуьн яз гъилик тавуна, яд хьиз чилел экъич. 25Ам немир – ваз ва ви эвледриз хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин рикӀив кьадайбур жеда.

26Амма пак тир къалурдай якни вяддин къурбандар гваз вун Реббиди хкядай чкадал атана кӀанда. 27Кунугар, гьам як, гьамни иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал[†] куг. Суварин къурбанддин[†] иви Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандал экъична кӀанда, амма адан як вавай нез жеда.

28За ваз малумарзавай вири и эмирриз яб гана кьилиз акъуд ва абурал амал ая. ИкӀ хьайила ваз ва ви эвледриз валай кьулухъ датӀана хъсан жеда, вучиз лагьайтӀа ви крар Реббидин, ви Аллагьдин, рикӀив кьунвайбур ва хушбур жеда.


Бутриз икрам авуникай виликамаз хабар гун

29Реббиди, ви Аллагьди, вич къачун патал вун физвай уьлкведа авай халкьар тергда, – ва вун, а уьлкве кьуна, ана уьмуьр тухуз ацукьда. 30Гьа чӀавуз, абур тергайдалай кьулухъ, мукъаят хьухь, желеда гьатмир – абурун геле аваз фимир, абурун аллагьрикай хабарар кьамир, лугьумир: «И халкьари чпин аллагьриз гьикӀ къуллугъ авунайтӀа? Зани гьакӀ ийида». 31Ребби, ви Аллагь, патал икӀ ийимир! Абуру чпин аллагьар патал ийизвай вири крар Реббидиз мурдар ва акунани такӀанбур тир. Абуру чпин аллагьар патал гьатта чпин рухваярни рушар кузвай!

32За квез эмир ийизвай вири крар кьилиз акъуд. Идак я са затӀни кухтамир, я са затӀни хкудмир[+].

#### 13


Тапан пайгъамбарар кьунай ва бутпересвал авун патал рекьяй акъудунай жаза

1Куь арада пайгъамбар[†] я тушни ахварар аквадайди пайда хьайитӀа ва са кар жедайди ва я аламат къалурун хиве кьуртӀа, 2ва адан гафар кьилиз акъатайтӀа, адани и вахтунда ваз маса аллагьрин гуьгъуьна аваз финиз эвернатӀа, ваз чинни тийидай аллагьрин, ва абуруз къуллугъ авуниз эвернатӀа, –[+] 3ахьтин пайгъамбардиз ва я ахварар аквадайдаз яб гумир! Им Реббиди, куь Аллагьди, квез Ам рикӀин вири сидкьидай ва руьгьдин ачухвилелди кӀанзаватӀа чирун патал куьн синагъ ийизвайди я. 4Реббидин, куь Аллагьдин, гуьгъуьна аваз алад, Адахъай кичӀе хьухь, Адан эмирар кьилиз акъуд, Адаз яб це, Адаз къуллугъ ая ва Адаз вафа хуьз амукь! 5А пайгъамбар ва я ахварар аквадайди, куьн Мисридай акъудай, куьн лукӀвиликай азад авур Реббидикай, куь Аллагьдикай, авачир гафар лугьунай, кьиникь лазим я, – куьн Реббиди, куь Аллагьди, гъанвай рекьелай элячӀуниз эверунай. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]

6-7Ви стхади, ва я хци, ва я руша, ва я гзаф кӀандай ви папа, ва я ваз уьмуьр хьиз багьа тир дустуни вун фена маса аллагьриз – я ваз, я ви бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз, ви патарив уьмуьр тухузвай, муькьвал я тушни яргъал, чилин и кьиляй а кьилиз кьван авай халкьарин, аллагьриз къуллугъ авун патал чинеба рекьив гъиз хьайитӀа, 8– рази жемир, ва а инсандиз яб гумир! Адан язух къвемир, инсаф ийимир ва чуьнуьхмир. 9Ам са рахунни алачиз яна йикь! Ам рекьидайла, сифте ягъун адаз вуна кьуна кӀанда, амай вирибуру – ви гуьгъуьналлаз[+]. 10Адал рекьидайвал къван це – ада куьн Мисридай, лукӀвиляй акъудай Ребби, куь Аллагь, тун патал куьн рекьив гъунай![+] 11Вири Исраилан вири эвледриз хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахвурай!

12-13Ваз, куьне ана уьмуьр тухун патал Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьерра, ви халькдикай тир усал ксари шегьерэгьлияр фена маса аллагьриз, квез чинни тийидай аллагьриз, къуллугъ авун патал рекьив гъанвайди чир хьайитӀа, – 14и кардай кьил акъуд, вири чира, вири патарихъай хабарар яхъ. Вири гьакъикъат яз жагъайтӀа, ва куь арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах авунваз хьайитӀа, 15и шегьердин агьалияр са рахунни алачиз туруник кутур! Вири шегьер ва ана авай вири шейэр, гьа жергедай яз маларни, туруналди ягъа! 16Гъиле гьатай вири девлет майдандал кӀватӀа – ва шегьер, гъиле гьатай затӀарни кваз, Реббидиз, куь Аллагьдиз, санлай ийизвай къурбанд яз куг. И шегьер даиман харапӀайриз элкъуьрай ва мад садрани туьхкӀуьн тавурай. 17Реббидиз акъуднавайдакай гьич са затӀни куь гъилерал алкӀун тавурай! И чӀавуз Реббиди вичин чӀехи хъел рикӀелай алудда ва гьам квез регьим малумарда, гьам куь язух къведа, гьамни, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь кьадар гзаф ийида. 18ИкӀ жеда, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, гила за квез малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа, ва Реббидиз, куь Аллагьдиз, вуч хуш ятӀа, гьам ийиз хьайитӀа.

#### 14


Мажусийрин ясдин адетар къадагъа авун

1Куьн – Реббидин, куь Аллагьдин, рухваяр я. Кьейидахъ шехьдайла, куьне квел атӀай хирер ийимир, пелен винел алай чӀарар твамир[+]. 2Куьн Реббидихъ, куь Аллагьдихъ авай пак тир халкь я эхир; куьн Адан багьа эменни хьун патал, Реббиди куьн чилин винел алай вири халкьарин арадай хкяна[+].


Михьи ва чиркин тӀуьн


(Леви 11:1-23)

3[•]Мурдар гьич са затӀни немир. 4Ингье квевай нез жедай гьайванар: кал, хеб, цӀегь, 5гьар жуьре миргер, жейранар, суван цӀегьер ва суван гьерер. 6Кьвечхел кикер алай гирнагъдай вири гьайванар квевай нез жеда. 7Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай, месела, деве, къуьр ва япатӀ-къуьр немир. Абур гирнагъдайбур ятӀани, абурухъ кьвечхел хьанвай кикер авач, ва абур куьн патал гьарам я. 8Ва гьакӀни вак. Адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийидач, ва ам куьн патал гьарам я. Абурун як немир, абурун лешерик хкӀамир.

9Цин чан алай затӀарикай чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Чпихъ лувар ва хъуьруьшар авачирбур немир – абур куьн патал гьарам я.

11Михьи гьар гьи хьайитӀани къуш нез жеда. 12-18Амма ингье недай ихтияр авачир къушар: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар. 19Лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я – абур тӀуьна жедач. 20Амма лув гудай михьи гьар са затӀ квевай нез жеда.

21Леш немир. Ам куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбурув вахце, – гьабуру тӀуьрай – ва я маса тайифайрин векилриз маса це. Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь я эхир.

БацӀи адан дидедин некӀеда ргамир[+].


ЦӀуд паюникай са пай

22Ви никӀерин вири бегьердин цӀудакай са пай чара ая – ви никӀе экъечӀай гьар са затӀуникай. Гьа икӀ йисалай йисуз ая[+]. 23Техилдин, чехирдин, зейтундин гъеридин цӀудакай са пай, ва гьакӀ маларинни лапагрин эркек сифте балаяр вуна Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Ада Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тӀуьн лазим я. И чӀавуз ваз датӀана Реббидихъай, ви Аллагьдихъай, кичӀе жез чир жеда. 24Амма аниз фидай рехъ гзаф яргъиди хьун ва ваз вири и затӀар анив агакьарун патал къуват бес тахьунни мумкин я, вучиз лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, ана Вичин ТӀвар хьун патал хкядай чка вакай яргъал ала. И чӀавуз, Реббиди, ви Аллагьди, ваз хийир-дуьа[†] авурдалай кьулухъ, 25вири и затӀар гимишдихъ дегишна, ва гимиш гъиле аваз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадиз рекье гьат. 26Ана лагьайтӀа а гимишдихъ вуч кӀандатӀани – карч алай ири ва куьлуь гьайванар, чехир ва буза, ви рикӀиз вуч кӀандатӀани, гьам къачу. Ва ана Реббидин, ви Аллагьдин, вилик неъ, жуван вири хизанни галаз шадвилер ая! 27И чӀавуз ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр рикӀелай алудмир, – абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген[†] ва пай авач эхир[+].

28Гьар пуд йисан эхирда и йисуз вуна къачунвай бегьердин цӀудан са пай вири санлай гьамбарханайриз эчӀирун патал шегьердин варарив[†] твах[+]. 29Ви шегьерда уьмуьр тухузвай левияр (абурухъ, валай тафават яз, чпин чилин белген ва пай авач), гьам масанай атана ацукьнавайбур, гьам етимар, гьам хендедаяр атурай, – ва абуру тухдалди тӀуьрай! И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида.

#### 15


Буржарилай гъил къачудай йис

1Гьар ирид лагьай йисуз буржарилай гъил къачун кьилиз акъуд[+]. 2Ам адакай ибарат я хьи, бурж вуганвай гьар сада чпикай тирдаз адан бурж гьалал ийида. Реббидин вилик буржар гьалал авун малумарайдалай кьулухъ мукьув гвайдавай, ви стхадивай бурж къахчуна жедач. 3Чарадавай вавай бурж къахчуз жеда, амма жуван стхадин бурж гьалал ая[+]. 4Яз, ваъ, куь арада кесибар хьун лазим туш. Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай а уьлкведа, Вичин жумарт гъилелди квез хийир-дуьа[†] ийида эхир – 5анжах куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Адан, за квез гила малумарзавай вири эмирар, кьилиз акъудиз хьайитӀа. 6И чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, Ада хиве кьурвал, квез хийир-дуьа[†] авурла, куьне гзаф халкьарив буржар вугуда, амма куьне жува буржар къачудач, гзаф халкьарин винел агъавал ийида, амма куь винел садавайни агъавал ийиз жедач![+]

7Куь арада такуна хьана кесибар хьайитӀа – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведин куь шегьеррикай сана, – регьим галачир кар ийимир, ви стха, кесиб патал ви гъил мискьиди тахьурай. 8Ви гъил жумартди хьурай, адав, адаз гьикьван кӀанзаватӀа, адан игьтияждиз килигна, бурж геце[+]. 9Килиг гьа, ви рикӀе алчах фикир гьатиз тахьуй – вуна, ирид лагьай йис, буржар гьалал ийидай йис, мукьвал тирди рикӀел хтана, ви стхадиз, кесибдаз, такӀанвилелди килигна, адаз ваъ лугьунни мумкин я. Амма и чӀавуз ада Реббидиз ялвар ийида ва ваз гунагь жеда! 10Адав бурж геце ва и вахтунда адав хъел кваз эгечӀмир – и кардай Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара ва кӀвалахра хийир-дуьа ийида эхир. 11Уьлкведа кесибар датӀана жеда, ва гьавиляй за ваз эмир гузва: ви гъил жумартди хьуй, ви уьлкведа авай ви стхайрив, дарвиле авайдав ва кесибрив бурж геце[+].


ЛукӀар азад авун


(ЭхкъечӀун 21:2-6)

12Ви халкь векилрикай сада, иври итимди ва я чувуд[†] папа, вич ваз маса гана лукӀвиле гьатна ваз ругуд йисуз кӀвалах авуртӀа, ирид лагьай йисуз вуна а кас азадвилиз акъудун лазим я[+]. 13Ам гъил ичӀиз ахъаймир! 14Адаз лапагрикай, ви ратӀралай, ви шуткьургандай вуч гуз жедатӀа це: ваз Реббидин, ви Аллагьдин, хийир-дуьадалди[†] авайдакай гьадазни це. 15Вун жувни Мисрида лукӀ хьайиди рикӀел хуьх, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиликай азаднай. Гьавиляй зани ваз гила ихьтин эмир гузва. 16ЛукӀра, вун кӀан хьанвайди, ви кӀвал хуш тирди ва ви патав адаз хъсан тирди малумарна, вичиз ви патавай хъфиз кӀандач лагьайтӀа, 17риб къачуна адан япай тӀекв акъуда – риб фена ракӀара сух жедайвал. И чӀавуз ам даима ви лукӀ жеда. Гьа икӀ къаравушдизни ая[+]. 18Амма лукӀ азадвилиз акъуддайла, вуна гьайиф чӀугуна жедач – вири и ругуд йисуз ада ваз гьакъидал кьунвай касдилай кьве гъилера гзаф хийир гана. Реббидини, ви Аллагьди, ваз ви вири крара хийир-дуьа ийида.


Сифте хайи гьайванрин гьакъиндай

19Маларизни лапагриз сифте жезвай гьар са эркек бала Реббидиз, ви Аллагьдиз, бахш ая. Кали ханвай эркек сифте дана кӀвалахра гъилик ийимир, хпен эркек сифте кӀелелай сар твамир[+]. 20Абур гьар йисуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик, Реббиди Вичи хкядай чкадал, жуван хизандихъ галаз санал неъ.

21Амма гьайван рехне квайди ятӀа, – кьецӀи, буьркьуь я тушни са маса еке рехне квайди – ам Реббидиз, ви Аллагьдиз къурбанд ийимир,[+] 22жуван шегьерда неъ. Ам михьивилин серенжемрал амал авурдавайни нез жеда, абурал амал тавурдавайни – гъезелдин ва я миргин як хьиз.

23Анжах адан иви тӀуьн патал гъиликиз тахьуй, ам, яд хьиз, чилел экъич![+]

#### 16


Песагь ва тӀили фан сувар


(ЭхкъечӀун 12:14-20; Леви 23:5-8; Кьурумда 28:16-25)

1[•]Авив варз рикӀелай алудмир, Реббидиз, ви Аллагьдиз, Песагь[†] кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа авив вацра, йифиз, Реббиди, ви Аллагьди, вун Мисридай акъуднай. 2Реббидиз, ви Аллагьдиз, ийизвай Песагьдин къурбанд, карч алай куьлуь ва я ири гьайван, Реббиди Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал тукӀукӀ. 3Песагьдин къурбанддихъ галаз гъвар кутунвай фу немир. Ирид юкъуз вуна адахъ галаз тӀили фу тӀуьна кӀанда, бедбахтвилин фу, вун Мисридай энгел тавуна экъечӀун рикӀел хкун яз. Гьа икӀ вуна вири ви уьмуьр тухуда Мисридай экъечӀай югъ рикӀел хкида![+] 4Ирид юкъуз куь чилел санани гъвар хьана кӀандач. Сад лагьай йикъан няниз вуна тукӀунвай гьайвандин як экв жедалди тамир[+].

5Песагьдин къурбанд Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай куь са шегьердани тукӀвамир. 6Анжах Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал Песагьдин къурбанд тукӀукӀ. Им няниз, рагъ акӀизвай чӀавуз ая, – вун Мисридай экъечӀай сят алукьайла. 7Къурбандрин як Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал гьазурна неъ, пакамахъни кӀвализ ахлад. 8Ругуд юкъуз тӀили фу неъ, ирид лагьай югъни Реббидиз, ви Аллагьдиз, санал кӀватӀ хьана икрам ийидай югъ я, ва кӀвалахна виже къведач.


Гьафтейрин сувар


(Леви 23:15-22; Кьурумда 28:26-31)

9Гвен гуьнин сифте кьилелай гатӀунна ирид гьафте гьисабна,[+] 10Реббидиз, ви Аллагьдиз, талукь яз, Гьафтейрин сувар кьилиз акъуд. Сувар къилиз акъуд, Реббиди, ви Аллагьди, вуч гудатӀа, гьам жуван рикӀиз кӀандайвал харж ийиз. 11Реббидин, ви Аллагьдин, вилик шадвилер ая, Реббиди, ви Аллагьди, Вичин тӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал. Вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, ва гьакӀни куь арада уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 12РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. И къайдаяр ян тагана кьилиз акъуд[+].


Кумайрин сувар


(Леви 23:33-43; Кьурумда 29:12-39)

13РатӀрал ва шуткьургандал кӀвалахар куьтягьайдалай кьулухъ ирид юкъуз Кумайрин сувар[†] къилиз акъуд[+]. 14И суварал шадвилер ая – ва вахъ галаз санал ви рухвайрини рушари, лукӀарини къаравушри, ва гьакӀни ви шегьерда уьмуьр тухузвай левийри, масанай атана ацукьнавайбуру, етимри ва хендедайри шадвилер авурай. 15Ирид юкъуз Реббидин, ви Аллагьдин, тӀварцӀихъ яз, Реббиди хкядай чкадал къейд ая – Реббиди, ви Аллагьди, ваз кьакьан бегьерар ва гьар са карда агалкьунар бахшнава эхир. РикӀин сидкьидай шадвилер ая!

16Йиса пуд гъилера вири куь итимар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада хкядай чкадал атана, акъвазна кӀанда, – икӀ ТӀили фарин сувариз[†], Гьафтейрин сувариз ва Кумайрин сувариз ая. Ва садни Реббидин вилик ичӀи гъил гваз татурай! 17Гьар сада вичелай алакьдай, адаз Реббиди, куь Аллагьди, гьикьванди гудатӀа, гьадаз килигна яз савкьват гъурай.


Дуванбегар

18Квез Реббиди, куь Аллагьди, гудай куь вири шегьерра, вири тайифайра[†] дуванбегар ва кар кьиле тухудайбур тайинара, ва абуру гьахъ дуван авурай[+]. 19Гьич саданни, вичиз къанунди ганвай, ихтиярар чӀур ийимир, терефкарвал тавуна дуван ая. Ришветар къачумир, вучиз лагьайтӀа ришветди камал авай инсанар буьркуьбуруз, гьахъ гвайбурни тапрукьриз элкъуьрда[+]. 20Адалатвилихъ яла, анжах адалатвилихъ, ва икӀ хьайила вун сагъ-саламат жеда ва Реббиди, ви Аллагьди, ваз гудай чилин иеси жеда.


Мажуси диндин адетар къадагъа авун. Бутпересвал авунай жаза

21Реббидиз, ви Аллагьдиз, вуна эцигдай къурбангандин[†] патав Ашерадин дестек акӀурмир – гьич са жуьредин тарни акӀурмир[+]. 22Пак тир къванерни эцигмир. Реббидиз, ви Аллагьдиз, им гзаф такӀан кар я.

#### 17

1Реббидиз, ви Аллагьдиз, рехне квай, гьич са жуьрединни синих квай, мални лапаг къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа Ребби, ви Аллагь, патал ам мурдар я[+].

2Куь арада, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай шегьеррикай сана, итимди ва я папа Реббидиз, куь Аллагьдиз, кӀан тийидай кӀвалах авуртӀа, Адахъ галаз авай икьрар чӀур авуртӀа, 3фена за къадагъа авунвай маса аллагьриз, я тушни ракъиниз, я вацраз, я тушни цавун кьушунрикай садаз къуллугъ ва я икрам ийиз хьайитӀа, 4и чӀавуз идакай ван хьайитӀа ва я чир хьайитӀа, и кардай вири патарихъай килигна чирна кьил акъуд. Им вири гьакъикъат яз хьайитӀа ва Исраилан эвледрин арада рикӀивайни ихьтин мурдар кӀвалах хьанватӀа, 5и кас, ихьтин чӀуру кар авунвай итим ва я паб, варарин[†] патав гъана къван гана кьена кӀанда![+]

6Рекьиз жеда, кьвед ва я пуд шагьиддин делилар аватӀа, амма авайди са шагьид ятӀа, ихтияр авач[+]. 7Рекьидай вахтунда сифте ягъун шагьидри кьуна кӀанда, амай вирибуру – абурулай кьулухъ. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]


Кьилин дуванхана тешкилун

8Вуна жуван шегьерда гьялзавай месэла, инсан яна кьиникьин, тахсиркарвилиз чӀугунин месэла, хасарат гунин месэла гьялун четин яз акъвазайтӀа, и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, хкядай чкадал алад. 9Хахамар тир левийрин патав, гьа вахтунда гьакимвал ийизвай дуванбегдин кьилив алад, ва гьабурувай хабар яхъ, абуруни ваз чпин къарар малумар ийида[+]. 10Реббиди хкядай а чкадал ваз малумарай къарар вуна кьилиз акъуд, ва ваз гьикӀ лугьудатӀа, дуьм-дуьз гьакӀ авунани кӀанда. 11Ваз гьикӀ лугьудатӀа, вири гьакӀ ая, ваз малумарай къарар кьилиз акъуд. Адакай я эрчӀидихъ, я чапладихъ ян гумир! 12Амма ни анал Реббидиз, ви Аллагьдиз, къуллугъ ийизвайдаз ва я дуванбегдиз яб гун тийидай хьтин эдеб галачир кар авуртӀа, ам яна кьиникь лазим я. Исраилан эвледрин арадай писвал дибдай терг ая! 13Вири халкьдиз чир хьурай ва зурзун акатрай, идалай кьулухъ гьич садани ихьтин эдеб галачир кар тавурай.


Пачагь патал тагькимар

14Куьн Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ам кьурла, ва ана уьмуьр тухуз ацукьайла ва, анин патарив гвай вири халкьариз хьиз, жуван кьилел пачагь эцигиз кӀан хьайитӀа, 15Реббиди, куь Аллагьди, хкягъайди пачагь яз эцига. Пачагь куь стхайрикай садакай ая. Гьукум чара халкьдикай тир касдин гъиле туна жедач! 16Пачагьдиз кьадардилай гзаф артух балкӀанар хьана жедач, жезмай кьван гзаф балкӀанар маса къачун патал инсанар элкъвена Мисридиз ракъурна жедач. Реббиди квез малумарнай хьи: «Куьн и рекьяй мад элкъвена аниз хъфидач!» 17Пачагьдихъ, адан рикӀ муртадвилихъ ял тийидайвал, кьадардилай артух папар хьана жедач. Адахъ кьадар авачир кьван гзаф гимишни къизил хьана жедач. 18Ам тахтуниз хкаж хьайила, вичин къаргъудиз хахамар тир левийрив гвай и Къанун[†] чин къачуна кхьирай. 19Уьмуьрлух вичив туна кӀел авурай. И чӀавуз адаз Реббидихъай, вичин Аллагьдихъай, кичӀе жедайвал, и Къанун, вири къайдаяр ян тагана кьилиз акъуддайвал чир жеда. 20Вич вичин халкьдилай вине кьадач, и эмиррикай я эрчӀи патахъ, я чапла патахъ кьил къакъуддач. И чӀавуз ада ва адан эвледри яргъалди Исраил идара ийида.

#### 18


Хахамар ва левияр хуьн

1Хахамар тир левийрихъ, Левидин вири тайифадихъ[†], Исраилан маса эвледрилай тафават яз, чпин чилин белген[†] ва пай жедач. Абурун пай Реббидиз кудай къурбандар я, гьабуралди абуру чпин фу неда. 2Левидин тайифадихъ стхайрин арада пай жедач, абурун пай – Ада абуруз гаф гайивал, Ребби Вич я[+].

3Ингье халкьди хахамриз вуч гун лазим ятӀа: ни маларни лапагар къурбанд ийизватӀа, ада хахамдиз гьайвандин вилик кӀвач, адан рекьвер ва хук вахкурай[+]. 4Хахамдив гьакӀ жуван сифте бегьердин техил, чехир ва чӀем, ва гьакӀни хиперилай сифте гъилера тванвай сар вахце[+]. 5Реббиди, ви Аллагьди, ам ва адан эвледар датӀана Реббидин вилик акъвазун ва Адан тӀварцӀиз къуллугъун патал, ам куь вири тайифайрин арадай хкянай эхир.

6Исраилда гьар гьина хьайитӀани, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай леви вичиз мус кӀан хьайитӀани Реббиди хкядай чкадал атайтӀа,[+] 7ада Реббидин, вичин Аллагьдин, тӀварцӀиз, ана Реббидин вилик акъвазнавай вичин стхаяр тир левийри хьиз, къуллугъ авурай. 8Адахъ гьатта сихилдин мал-девлет маса гана гъилиз атанвай такьатар аваз хьайитӀани, рузи гьабурухъ галаз барабар яз къачуна кӀанда.


Тапан ва халисан пайгъамбарвиликай

9Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкведиз атай чӀавуз, куьне а халкьари ийизвай хьтин мурдар кӀвалахар авунин вердишвилер къачумир[+]. 10Квекай садани хва ва я руш цӀун винелайтӀуз алуд тавурай, куь арада я кихлигдайбур, я фалчияр, я виликамаз лугьудайбур, я суьгьуьрчияр,[+] 11я ицитӀдайбур, я кьияр къведайбур, я кьенвайбуруз эвердайбур тахьурай[+]. 12Ихьтин кӀвалахрал машгъул гьар са кас Реббидиз мурдар я. Гьа ихьтин мурдар крар себеб яз Реббиди, куь Аллагьди, а халкьаривай чилер къахчуда, ва абур квез гуда. 13Реббидин, куь Аллагьдин, вилик дуьз рекьин инсанар хьухь!

14Куьне чилер къакъуддай халкьари фалчийризни кихлигдайбуруз яб гузва, амма Реббиди, куь Аллагьди, куьн патал ихьтин ихтияр гузвач!

15Реббиди, куь Аллагьди, квез зун хьтин пайгъамбар[†] ракъурда, ам квекай сад жеда. Гьа гьадаз яб це![+] 16ИкӀ хьайитӀа, куьне вири жемят кӀватӀ хьайи юкъуз Харебдин[†] патав Реббидивай, куь Аллагьдивай, тӀалабайди кьилиз акъатда. Куьне а чӀавуз лагьанай: «Чна мад Реббидин, чи Аллагьдин, ванциз яб гун, ва и чӀехи ялавдиз килигун герек туш, тахьайтӀа чун рекьида!»[+] 17Реббидини заз лагьанай: «Абуру дуьз лугьузва[+]. 18За абуруз ви тегьердин пайгъамбар гуда, ам гьабурукай сад жеда. За Жуван гафар гьадан сиве твада, ва ада За малумара лагьана эмир гайи вири гафар абуруз малумарда[+]. 19Са ни ятӀани Зи гафариз, пайгъамбарди Зи мецелай лагьанвай гафариз, яб тагайтӀа, За Жува ахьтин инсандив жаза агакьарда! 20Амма Зи тӀварцӀелай За лагь талгьанвай гафар малумардай, я тушни маса аллагьрин тӀварцӀелай рахадай хьтин эдеб галачир кар авур пайгъамбар, ажалдин иеси хьунухь лазим я»[+].

21Вуна фикир авун мумкин я: «Бес чна Реббиди гьакъикъатда талгьанвай гафарай гьикӀ кьил акъудун лазим я?» 22Пайгъамбарди Реббидин тӀварцӀелай лагьанвай кӀвалахар дуьз акъат тавуртӀа, я тушни кьилиз акъат тавуртӀа, им лагьай чӀал я хьи, Реббиди икӀ лагьайди тушир. Пайгъамбарди им анжах вичихъ эдеб авачирвиляй малумарайди я. Адахъай кичӀе жемир!

#### 19


Далда-шегьерар


(Кьурумда 35:6-34; Киххьей къанун 4:41-43)

1[•]Реббиди, куь Аллагьди, чпин чилер квез гудай халкьар терг авурла, куьне абурун чилер кьурла ва абурун шегьеррани кӀвалера уьмуьр тухуз ацукьайла, 2ана Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилин юкьвал, пуд шегьер чара авуна тайинара. 3Мензилар алцум авуна, Реббиди, куь Аллагьди, квез гудай уьлкве, чпи хатадай инсан кьейи ксаривай и шегьерриз катиз жедайвал, пуд чкадал пай ая.

4Ингье гьихьтин дуьшуьшда вичи хатадай инсан кьейи касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда: ада къастуналди яна кьенвачтӀа ва виликдайни аданни кьенвайдан арада мидявал авачиртӀа. 5Месела, са кас са нихъ галаз ятӀани кьвед санал кӀарасар гъиз тамуз фена ва тар атӀун патал нажах хкажна, амма нажах тумунилай алатна масадахъ галукьна ва ам кьена. Ихьтин касдивай и шегьеррикай саниз катна вичин уьмуьр хиласиз жеда[+]. 6И чӀавуз хъиле гьатнавай кьисас къахчузвайди, адан гуьгъуьниз галтугна, ва рехъ гзаф яргъиди хьун себеб яз, адав агакьарна ам кьена жедач! Ам рекьиниз лайих туш эхир: виликдай аданни кьенвайдан арада мидявал авачир. 7Гьавиляй за квез эмир гузва: куьне пуд шегьер чара авуна тайинара.

8Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь бан-бубайриз кьин кьурвал, куь мулкар гегьенш авуртӀа, ва куь бан-бубайриз хиве кьур вири и уьлкве куь ихтиярда туртӀа 9(гьакӀ женни ийида, куьне гила за квез малумарзавай вири эмирар ян тагана кьилиз акъудиз хьайитӀа, Ребби, куь Аллагь, кӀан хьайитӀа, датӀана Адан рекье аваз физ хьайитӀа). И чӀавуз и пуд шегьердал мадни пуд шегьер алава ая. 10Ва Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа тахсир квачир иви экъичдач ва квек ивидин тахсир жедач.

11Амма са ни ятӀани рикӀе мукьув гвайдаз такӀанвал туна, ам чинеба вилив хвена, адал вегьена кьенатӀа, ва ахпани и шегьеррикай саниз катнатӀа,[+] 12ивикъич уьмуьр тухвай шегьердин агъсакъалри адан гуьгъуьниз ракъурна, ам катнавай а шегьердай ахкъудна, кьисас къахчузвайдан гъиле турай – ивикъич яна кьиникь патал. 13Адан язух къвемир! Исраилдин халкьдилай и тахсир алуд, – тахсир квачир иви экъичун, – ва квез хъсан жеда[+].


Чил чуьнуьхуниз ва тапан шагьидвал авуниз акси яз

14Куь бан-бубайри куь мулкара, Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твадай уьлкведа, чӀугунвай жувандан чилин арада авай сергьят чӀур ийимир[+].

15Дуван атӀудай чӀавуз тек тир шагьиддивай инсан са жуьрединни чӀуру крара ва я къелетра са жуьрединни чӀуру гьерекатра тахсиркар ийиз жедач. Тахсиркарвал къанундин бинедал анжах кьве ва я пуд шагьид аваз хьайитӀа жеда[+].

16Са гьихьтин ятӀани тапан шагьидди тахсир квачир кас тахсирвилиз чӀугуртӀа,[+] 17абур кьведни Реббидин вилик акъвазун лазим я – гьа вядеда везифаяр тамамарзавай хахамрин ва дуванбегрин[+]. 18Ва дуванбегрив, мукьуфдивди кардай кьил акъудайла, и шагьидди тапан шагьидвал авунвайди, вичин стхадал буьгьтен вегьенвайди жагъайтӀа, 19ада вичин стхадиз вуч гьазурзавайтӀа, гьам адав вичив агакьара. Куь арада писвал дибдай терг ая! 20Амай вирибуруз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай, ва гележегда квекай садани икӀ тахъвурай.

21Адан язух къвемир! Уьмуьрдихъ – уьмуьр. Вилихъ – вил. Сарахъ – сас. Гъилихъ – гъил. КӀвачихъ – кӀвач[+].

#### 20


Дяве авунин къайдайрикай

1Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз экъечӀайла ва абурун балкӀанарни дапурагар, куьдалай кьадардиз гзаф кьушун акурла, кичӀе жемир. Квехъ Вичи куьн Мисридай акъудай Ребби, куь Аллагь, гала эхир! 2Женгиник экечӀдалди вилик хахам къушундихъ элкъвена рахурай: 3«Яб це, Исраил! Къе куьн душмандихъ галаз женгиниз экъечӀзава. Ажузвал ийимир, кичӀе жемир, къурхувал ийимир, хаф ямир! 4Ребби, куь Аллагь, душмандихъ галаз куьн патал дяве ийиз ва квез гъалибвал къачуз квехъ галаз санал экъечӀзава».

5Эмир гудайбуруни аскерриз лугьурай: «Квекай сада жуваз кӀвал эцигна ам кӀвачел акьалдиз хьанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа икӀ хьун мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва маса касди адан кӀвал кӀвачел акьалдарда. 6Квекай са ни ятӀани цӀийи ципицӀ багъ кутуна гьеле бегьер вахчунвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда, амма масада адан ципицӀ багъдин бегьер кӀватӀ хъийида. 7Квекай са ни ятӀани папак лишан кутунватӀа ва гьеле ам гъанвачтӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай. ТахьайтӀа акӀ хьунухь мумкин я хьи, ам женгина телеф жеда ва масада ам къахчуда»[+]. 8Ахпа эмир гудайбуру къушундиз лугьурай: «Квекай са низ ятӀани кичӀевал ва ажузвал хас ятӀа, элкъвена кӀвализ хъфирай, чпин жуьрэт авачирвилелди масабурузни чӀуру таъсир тийидайвал». 9Эмир гудайбуру кьушундин вилик чпин рахунар куьтягьайдалай кьулухъ, кьушундин чӀехибур тайинарун лазим я.

10Куьн вичихъ галаз женг чӀугваз кӀвачин хьанвай шегьердин патарив атайла, сифте а шегьердиз ягъунар тавуна рей гун теклиф ая. 11Теклиф кьабулайтӀа, ва куь вилик варар ачухайтӀа, шегьерда уьмуьр тухузвай вирибуру идалай кьулухъ лукӀари хьиз зегьмет чӀугунин буржи хиве къачурай – квез кӀвалахрай. 12Шегьерди рей тагана квехъ галаз дяве авун кьетӀ авуртӀа, ам элкъвена гьалкъада тунив эгечӀ. 13Реббиди, куь Аллагьди, шегьер куь гъиле турла, ана авай вири итимар турунал яна йикь. 14Анжах папар, аялар, малар ва шегьерда авай кьван маса вири шейэр гъиле гьатай девлет яз жуваз къачуртӀа жеда. Душмандивай кьур гъиле гьатдай девлетдик акатзавай вири шейэр – Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай – куьн паталди гъилик ая![+]

15ИкӀ куьне квелай лап яргъа авай ва инин халкьаринбур тушир вири шегьеррихъ галаз кьиле тухвана кӀанда. 16Амма Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чилерал алай халкьарин шегьерра чан алай садни тамир! 17Абур вири терг ая – хетияр, амарияр, къенанвияр[†], перизияр, гьивияр ва ябусвияр – квез Реббиди, куь Аллагьди, эмир гайивал[+]. 18ТахьайтӀа абуру квез чпи чпин аллагьар патал ийизвай вири мурдар кӀвалахар ийиз чирда, ва куьне Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гунагьриз рехъ гуда.

19Куьн, шегьер кьаз алахъиз, ам гьалкъада туна, вил алаз яргъалди акъвазуниз мажбур хьанватӀа, адан патарив экъечӀнавай тарар терг ийимир, абур нажахдалди атӀумир. Абурун майваяр неъ, тарар атӀумир. Чуьлда авай тарар инсанар яни кьван, абур гьалкъада жедайвал? 20Анжах чпи недай майва гъин тийидайди квез чизвай тарар атӀутӀ ва абурукай душмандин шегьер гьалкъада тун патал гъиликдай такьатӀар гьазур ая – шегьер къачудалди.

#### 21


Дуьздал акъудиз тахьай кьиникьрикай

1Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведа чуьлдай мейит жагъайтӀа, амма ам ни кьенатӀа малум туштӀа, 2куь агъсакъалри ва дуванбегри атана ва, бедендинни патарив гвай шегьеррин арада авай мензил алцум авуна, 3жагъанвай бедендиз гьи шегьер виридалайни мукьвал ятӀа тайин авурай. А шегьердин агъсакъалри, вич гьеле кӀвалахра гъилик тавунвай ва вик вуч ятӀа чин тийидай дуьгве хкягърай[+]. 4Агъсакъалри и кал, вичин къерехра садани цан цун тавунвай дередиз ва кьурун тийидай хулун патав гъурай ва анал, хулун патав, адан гардан хурай. 5Ахпани хахамар, Левидин эвледар, атурай. Абур Реббиди, куь Аллагьди, Вичиз къуллугъ авун патал ва Реббидин ТӀварцӀелди хийир-дуьа[†] авун патал хкянава, ва гьабурун къарардалди гьар са гьуьжет, гьар са месэла гьял ийизва[+]. 6Жагъанвай мейитдиз виридалайни мукьвал тир шегьердин агъсакъалри хулун патав гардан хайи дуьгве винел гъилер чуьхуьрай 7ва лугьурай:

«Чи гъилери и иви экъичнач, чи вилериз ам гьикӀ экъичнатӀа акунач. 8Я Ребби, Ви халкь, Исраил, Вуна лукӀвиликай хкудай халкьдилай гъил къахчу! Исраилан эвледрин, Ви халкьдин хиве тахсир квачир иви экъичунин гунагь твамир». И чӀавуз а ивидин гунагь абурал жедач[+]. 9И тегьерда куьне, Реббидиз хуш тирвал авуналди, тахсир квачир иви экъичунин тахсир куь хивяй акъудда[+].


Есир рушар паб яз къачуникай

10Куьн душмандихъ галаз женг чӀугваз фейила, ва Реббиди, куь Аллагьди, абур куь гъиле турла, ва куьне абур лукӀар яз есирвилиз тухудайла, 11ваз лукӀарин арада гуьрчег са паб акун мумкин я, ам ви рикӀи кьада ва вуна ам къачудайвал жеда. 12А чӀавуз ам жуван кӀвализ твах, ада вичин кьил турай, кикер атӀурай,[+] 13есирдин парталар хутӀунрай ва вичин дидедихъни бубадихъ шехьиз са варз ви кӀвале акъудрай. Идалай кьулухъ вавай адан патав физ жеда, адаз гъуьл жеда, адакайни ваз паб жеда. 14Адакай ви рикӀ ягъайтӀа, вуна ам азад ая. Ваз ам маса гудай, жуваз адалди девлетар къачудай ихтияр авач, вучиз лагьайтӀа вуна адан намус къакъудна.


Сифте хцин ихтиярар

15Са итимдихъ кьве паб аваз ва адаз сад кӀан яз, муькуьди кӀан тушиз, ва кьведани, кӀанидани такӀандани, адаз рухваяр ханатӀа, вични сифте хва, такӀанда ханатӀа,[+] 16ихьтин касди рухвайрин арада ирс пайдайла, сифте хциз къвезвай пай халисан сифте хва тир такӀандан хцин гьисабдай кӀанидан хциз гун лазим туш. 17Ам такӀан папан хва сифте аял тирди хиве кьуниз ва вичихъ авай кьван мал-девлетдикай адаз кьве къатан пай чара авуниз мажбур я. И хва, адан итимвилин къуватдин сифте бегьер я эхир, ва сад лагьай аялдин ихтиярар гьаданбур я.


Гафуна авачир хцикай

18Са нихъ ятӀани вичиз гьикьван акьул-насигьат гайитӀани, кьилиз ялдай, рекьив текъведай ва бубадинни дидедин чӀалаз килиг тийидай хва аваз хьайитӀа,[+] 19бубадини дидеди ам агъсакъалрин кьилив, шегьердин варарин[†] патав гъурай 20ва агъсакъалриз лугьурай: «Чи хва кьилиз ялдайди ва муьтӀуьгъ тежедайди я. Ам чи чӀалаз килигзавач, руфункалвилизни хъункалвилиз кьил янава». 21Шегьерэгьлийри ам къван гана кьирай. Куь арада писвал дибдай терг ая! Вири Исраилдиз идакай хабар хьурай ва зурзун акатрай.


Гьар жуьредин къанунар

22Инсанди кьиникьин жаза агакьардай гунагькарвал авунваз хьайитӀа, ва ам къван гана кьейидалай кьулухъ куьне адан мейит гулуникай куьрсарнатӀа,[+] 23мейит йифиз а гулунал туна виже къведач, ам гьа и юкъуз кучукна кӀанда. Куьрсарнавайди Аллагьди лянет авунвайди я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил чиркин ийимир[+].

#### 22

1Ваз квекай тирдан жунгав ва я хеб квахьнаваз акуртӀа, патавай элячӀна фимир, гьайван гваз хутахна иесидив вахце[+]. 2Ада вакай яргъа аваз уьмуьр тухузватӀа, я тушни ваз гьайвандин иеси вуж ятӀа чизвачтӀа, ам жувахъ галаз хутах, иеси къведалди ам ви патав гумукьрай – гьа чӀавуз ам вахце. 3Гьа икӀ гьам ламран, гьам парталрин, гьамни квекай тирдавай квахьна ваз жагъай вири затӀарин гьакъиндай ая. Вун патавай элячӀна фин виже къведач!

4Квекай тирдан лам я тушни жунгав рекьел ярх хьанвайди акуртӀа, патавай элячӀна фимир, квекай тирдаз ам къарагъариз куьмек це.

5Папал итимди алукӀдай гьич са затӀни хьунухь лазим туш. Итимри лагьайтӀа папан парталар алукӀна жедач. ИкӀ ийизвай гьар вуж хьайитӀани Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

6Рекье ваз муг жагъайтӀа, тарцел ва я чилел, мукани шарагар, я тушни какаяр аваз хьайитӀа, ва диде-нуькӀни шарагрихъ галаз ва я какайрал ацукьнаваз хьайитӀа, диде адан эвлед-бевледни галаз къачуна хутахмир[+]. 7Диде-нуькӀ ахъая, амма адан шарагар къахчуна хутахайтӀа жеда. ИкӀ хьайитӀа, вун патал хъсан жеда ва ви уьмуьрдин рехъ яргъиди жеда.

8ЦӀийи кӀвал эцигдайла, къавун къерех тирвал, садни къавалай ават тавун патал ва ви кӀвалел ивидин тахсир тежедайвал, чахчах чӀугу.

9Жуван ципицӀ багъда тумунин маса жинс цамир, тахьайтӀа абур вири къадагъадик акатда – гьам вуна цайиди, гьамни ципицӀ багъдин бегьер[+].

10Са куьтендик яцни лам санал кутӀунна цан цамир. 11Кьве гьар жуьредин гъаларикай – сун ва кушун, – хранвай партал алукӀмир.

12Жуван абадин кьуд пипӀелни курквачӀар ая[+].


Буьгьтендик акатнавай папан ихтияр хуьн

13Са ни ятӀани паб гъана, папахъ галаз къаткана ам адан рикӀи кьун тавуртӀа, 14ва ам русвагь ийиз адакай чӀуру ванер чукуриз хьайитӀа: «За ам пабвиле къачуна, амма адахъ галаз къаткайла, ам руш тушиз жагъана», – лугьуз, 15и чӀавуз рушан бубадини дидеди ам руш тирди тестикьарзавай затӀар шегьердин варарив[†] гъана агъсакъалриз къалурун лазим я. 16Адан бубади агъсакъалриз лугьурай: «За зи руш а касдиз гана, амма ам адан рикӀи кьунач 17ва ада, зи рушав рушвал гумач лугьуз, адак намус авачирвилин рехнеяр кутазва. Амма ингье адан рушвал тестикьарзавай затӀар!» – ва шегьердин агъсакъалрин вилик пекер ахъа авурай. 18Агъсакъалрини ихьтин касдиз жаза гурай, 19ва гьакӀни ам гимишдин виш шекъел жерме авуна, абур рушан бубадив вахкурай. И касди рушвал гумай Исраилан эвледрикай тир рушакай чӀуру ванер твазвай эхир! Ва амни адан паб яз амукьрай, адахъ галаз вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтияр амукьдач.

20Амма кутазвай тахсир гьахъ гвайди яз хьайитӀа, ам гьакъикъатдани рушвал гумачиз хьайитӀа, 21ам бубадин кӀвалерин ракӀарив гъурай ва шегьердин итимри ам къван гана рекьирай. Ада Исраилан эвледрин арада алчах кӀвалах авуна, вичин бубадин кӀвале явавал авуна. Куь арада писвал дибдай терг ая!


Явавилин гьар жуьредин дуьшуьшар

22Итим чарадан папахъ галаз къатканваз жагъайтӀа, абур кьведни яна кьена кӀанда – гьам итим, ихьтин кардиз рехъ гайи, гьамни паб. Исраилан эвледрин арада писвал дибдай терг ая![+]

23Шегьерда итимдал масада лишан кутунвай михьи руш гьалтна, ва адахъ галаз къаткайтӀа, 24куьне абур кьведни шегьердин варарин[†] патав гъана, къван гана кьена кӀанда: руш – агьвалат шегьерда хьанайтӀани, куьмекдиз эвернач лагьана, итимни – масадан папан намус къакъудна лагьана. Куь арада писвал дибдай терг ая!

25Итимди, масада лишан кутунвай рушал шегьердилай къерехда гьалтна, ам кьуна, адахъ галаз къаткайтӀа, анжах ихьтин кӀвалах авур итим яна кьиникь лазим я. 26Рушаз жаза гумир, ада рекьидай хьтин са кӀвалахни авунвач: адан кьилел атай кар сада масадал вегьена, ам яна рекьинихъ галаз гекъигиз жеда. 27Итимдал ам шегьердилай къерехда гьалтна, ва лишан кутунвай руша гьарай авунайтӀани, адан куьмекдиз къведай кас авачир.

28Итимдал гьеле рушвал гумай, гьеле лишан кутун тавунвайди гьалтна, ам кьуна адахъ галаз къаткайтӀа, ва абур санал алаз жагъайтӀа, 29ихьтин кардиз рехъ гайи итимди рушан бубадиз гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел вахкун, ва руш вичиз паб яз къачун лазим я, вучиз лагьайтӀа ада адан намус къакъудна. Адаз вичин вири уьмуьр тухуда мад адахъ галаз чара жедай ихтиярни авач[+].

30Садазни вичин бубадин паб къахчудай ихтияр авач. Бубадин парталрин къерех хкажна виже къведач[+].

#### 23


Исраилдин жемятдин жергейрай чукурун

1ШупӀарнавай какаяр ва я эркеквилин лишан атӀанвай итимдиз Реббидин халкьдин арада жедай ихтияр авач[+]. 2Турус тушир алакъайрин нетижада ханвайдазни Реббидин халкьдик жедай ихтияр авач, адан эвледривайни, гьатта цӀуд несилдалди, экечӀиз жедач. 3Аманийривай ва магьабвийривайни Реббидин халкьдик экечӀиз жедач, ва гьакӀ абурун эвледривайни жедач, гьатта цӀуд лагьай несилдалди, садрани! 4Абуру, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз, рекьел фуни яд гваз вилик экъечӀнач эхир. Абуру Петурдай тир Бегъаран хва Билъам Арам-Нагьарайимда куьн ицитӀун патал гьакъидихъ кьунай![+] 5Амма Реббидиз, куь Аллагьдиз, Билъамаз ябни гуз кӀан хьаначир ва ицитӀунар хийир-дуьадиз[†] элкъуьрнай, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, куьн кӀанда[+]. 6Гьавиляй садрани, квел чан аламай кьван, абуруз ислягьвал ва абадвал гудай са карни ийимир. 7Эдамви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа ам куь стха я. Мисриви инкар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа куьн абурун уьлкведа масанай атана ацукьнавай[+]. 8Абурун эвледрин пуд лагьай несилдивай Реббидин халкьдик экечӀиз жеда.


Кундал михьивал техуьн

9Куьн душмандихъ галаз дяве ийиз фидайла, мурдар ийидай гьар гьихьтин хьайитӀани затӀуникай мукъаятвал хуьх. 10Амма квекай сад, адаз йифиз хьайи кар себеб яз, чиркин хьайитӀа, ам куьн акъвазнавай чкадилай элячӀрай. Ам и чкадал хтана жедач[+]. 11Няниз лагьайтӀа целди вич чуьхуьрай, ва рагъ ацукьайла, адавай хквез жеда. 12Квехъ акъвазнавай чкадилай са къерехда квевай къециз физ жедай чка хьана кӀанда. 13Квекай гьар садав, анал цуквал ацукьайдалай кьулухъ гъвечӀи фур эгъуьнна, ахпа нежесар накьвар вегьена кӀевун патал, гъвечӀи пер хьун лазим я. 14Ребби, куь Аллагь, куьн хуьз ва квез душмандин винел гъалибвилер багъишиз, куь кьушундихъ галаз къвезва эхир. Гьавиляй куьн акъвазнавай чка пак тирди хьана кӀанда, Адаз квекай гьич са абурдихъ галаз тавунвай кар таквадайвал ва квекай чин маса патахъ элкъуьр тийидайвал[+].


Гьар жуьредин къанунар

15Иесидикай куь патав катнавай лукӀ иесидив вахкумир. 16Ада куь арада уьмуьр тухурай – гьина кӀан хьайитӀа, куь шегьеррикай сана, вичин рикӀи гъинаг кьуртӀани, гьана. Адаз гужар ийимир.

17Исраилан эвледрикай тир рушарин арада виридан пай квайбур хьана жедач; Исраилдин рухвайрин арадани – «шерик» авунвайбур[+]. 18Вядер кьилиз акъуддай чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, ибадатханадиз я къагьбе папа кӀвалахдихъ къачунвайди, я къагьбе итимди къачунвай гьакъи гъимир. Абур кьведни Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

19Жувандав кьил алаз къахчудай я гимишдин, я суьрсетдин, кьил алаз къахчудай гьич са затӀунинни, бурж вугумир. 20Маса халкьдикай тир касдив кьил алаз къахчудай бурж геце, амма жувандав – ваъ. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, куьн вич кьун патал исятда физвай а уьлкведа ваз ви гьар са карда хийир-дуьа[†] ийида[+].

21Вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, вяд авунватӀа, ам энгел тавуна кьилиз акъуд, гьикӀ лагьайтӀа Реббиди, ви Аллагьди, вуна хиве кьунвайди са рахунни алачиз мажбурна къахчуда, ва ви хиве гунагь жеда[+]. 22Вуна вяд тагайтӀа, вал гунагьни жедач. 23Вуна хиве кьунвайди – вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, жуван хушуналди кьунвай вядер, ви сивяй акъатайбур, ян тагана кьилиз акъуд.

24Вун чарадан ципицӀ багъдиз фейитӀа, вавай ципицӀар гьикьван кӀандатӀани, тухдалди нез жеда, амма зинбилдиз кӀватӀмир. 25Чарадан никӀиз фейитӀа, техилдин кьилер гъилералди атӀуз жеда, амма чарадан къуьлуьн кьилер мукалдалди атӀумир[+].

#### 24

1Лугьун хьи, са ни ятӀани паб гъана ва адахъ галаз уьмуьр тухуда, амма паб адан рикӀи чӀугунач, вучиз лагьайтӀа адаз папакай са гьихьтин ятӀани кутуг тавур кӀвалах жагъана, ада папав чара хъхьунин чар вахкана, ам вичин кӀваляй квадарна[+]. 2Амни адан кӀвал турдалай кьулухъ масадаз гъуьлуьз фена, 3ам кьвед лагьай гъуьлуьн рикӀини чӀугуначтӀа, ва адани адав чара хъхьунин чар вахкана вичин кӀваляй квадарнатӀа ва я адан кьвед лагьай гъуьл кьенатӀа, 4адахъ галаз чара хьайи сад лагьай гъуьлуьвай ам мад паб яз къахчуз жедач, вучиз лагьайтӀа ам гъуьл патал чиркин хьанва. Ребби патал им мурдар кар я! Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай чил гунагьдалди кьацӀурмир.

5Инсанди анжах паб гъанватӀа, ам дяведиз фин лазим туш, адан хиве маса мажбурнамаярни туна жедач. Ам са йисан вахтуналди вири кӀвалахрикай азад хьуй, ам вичи къачунвай папахъ галаз кӀвале амукьрай ва ам шад авурай[+].

6Гъилин регъв ва я адан винел жедай къван гиравда къачуна жедач. Им инсандин уьмуьр гиравда къачун лагьай чӀал я.

7Са ни ятӀани Исраилдин рухвайрикай тир вичин стхайрикай сад чуьнуьхнавайди малум хьайитӀа, ва ам лукӀ хьиз кӀвалахда гъиликайтӀа ва я ам маса ганатӀа, и угъри яна кьена кӀанда. Куь арада писвал дибдай терг ая![+]

8Жузам[†] акатай чӀавуз, квез хахамар тир левийри вуч чирайтӀа, гьам ян тагана тамамара. За абуруз эмир авурвал, вири дуьм-дуьз кьилиз акъуд[+]. 9Реббиди, ви Аллагьди, куьн Мисридай экъечӀай чӀавуз Мириамаз вуч авунайтӀа рикӀел хкваш[+].

10Вуна масадав буржуна са вуч ятӀани вугузватӀа, адан кӀвализ гирав къачуз гьахьмир. 11Куьчедал акъваз, вуна бурж вугузвайда вичи вав гирав кӀваляй гъана вугурай. 12Ам кесиб ятӀа, адан гирав ви кӀвале амай кьван къаткимир. 13Рагъ акӀидалди, адавай вичин аба винелай вегьена ксуз жедайвал ва ваз хийир-дуьа ийидайвал, адав гирав элкъуьрна вахце. И чӀавуз вун Реббидин, ви Аллагьдин, вилик дуьз рекье авайди яз жеда[+].

14Гьакъи гана кӀвалахиз кьунвайдаз, кесибдаз ва пай атӀайдаз, кӀандатӀа ам ви жуванбурукай сад хьуй ва я ви уьлкведа, куь шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай масанай атана ацукьнавайди хьуй, гужар ийимир[+]. 15Адав мажиб гъиле-гъилди гьа юкъуз, гьеле рагъ акӀидалди, вахце, вучиз лагьайтӀа ам кесиб я ва адан уьмуьр и мажибдилай аслу я. ТахьайтӀа ада валай шикаят ийиз Реббидиз ялвар ийида, ва и чӀавуз ваз гунагь жеда![+]

16Рухвайрин къелетрай бубаяр ажалдин гъиле вугана жедач, рухваярни – бубайрин. Инсан анжах ада вичи авунвай гунагькарвилерай уьмуьрдикай магьрумна кӀанда.

17Масанай атана ацукьнавайдан ва етимдин ихтиярар чӀурмир, хендедадин партал гирав яз къачумир[+]. 18РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир, амма Реббиди, ви Аллагьди, вун лукӀвиляй акъудна. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

19Гвенар гуьдай чӀавуз вуна рикӀелай фена жуван никӀел цуьл тунваз хьайитӀа, ам къахчун патал элкъвена хквемир. Ам масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. И чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз ви вири кӀвалахра хийир-дуьа ийида[+]. 20Жуван зейтундин вири тарар юзурайдалай кьулухъ, тарарал аламай зейтунар жагъурмир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 21Жуван ципицӀ багъда бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ, чӀерейрал аламай ципицӀрихъ къекъвемир, абур масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва я хендедадиз хьурай. 22РикӀел хуьх, вун жувни Мисрида лукӀ тир. Гьавиляй за ваз ихьтин эмирни гузва.

#### 25

1Лугьун хьи, чпин арада гьуьжетар хьайи кьве кас дуванханадиз атана – ва дуванбегди, гьахъди гьахъ я ва батӀулди батӀул я лагьана, абурун месэла гьялна[+]. 2Ва ингье, батӀулди гатана кӀанзаватӀа, дуванбегди, вичин вилик чилел ярхарна, адан тахсиркарвиляй къвезвай кьадарда ам къамчидалди ягъун патал эмир гурай. 3Амма жуванди вун алай чкадал кьадардилай артух яз гатуникди, ви вилик усал тахьун патал, яхцӀур гъилералай гзаф яна жедач[+].

4Яцра юг гатазвайла, адан сив кутӀунмир[+].

5Санал уьмуьр тухузвай стхайрикай сад аялар тахьана кьенатӀа, кьейидан паб чара касдиз гъуьлуьз фин лазим туш. Адан хен адан кьилив фирай, стха эвезун патал, ам къахчурай[+]. 6Ада хадай эркек сифте аял, кьейидан тӀвар Исраилдай квахь тавурай лагьана, кьейидан эвлед яз гьисабда[+]. 7А касдиз вичин стхадин свас паб яз къачуз кӀан тахьайтӀа, а паб шегьердин варарин[†] патав атурай ва агъсакъалриз лугьурай: «Зи хенез вичин стхадин тӀвар Исраилан эвледрин арада амукьна кӀанзавач, ада стха эвез авуникай кьил къакъудзава!» 8И чӀавуз шегьердин агъсакъалри ам рекьив гъун патал адаз эверун лазим я. Ада кьилиз ялиз ам къачуниз разивал гузвачтӀа, 9суса адан патав атана, агъсакъалрин вилик адан кӀвачин къаб хтӀурай, адан чиниз тфу вегьена лугьурай: «Вичин стхадин кӀвал къени тийизвайдаз гьа гьикӀ ийидайди я!»[+] 10Адалай арадал атай тухумдални Исраилан эвледрин арада лакӀаб акьалтда: кӀвачел алачирдан тухум.

11Кьве кас кикӀизватӀа, ва садан папа, вичин гъуьл ам гатазвайдакай хиласун патал, атана а касдин эркеквилин лишан гъил вегьена кьунатӀа, 12адан гъил яна галуд, адан язух къвемир!

13Жуван чантада терездин гьар жуьре къванер твамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди. 14КӀвале гьар жуьреда алцумдай кьве къаб кьамир, са тӀимил чӀехиди ва са тӀимил гъвечӀиди[+]. 15Ви гирванка къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз заланвал авайди хьунухь лазим я, алцумдай къабни – къайдадив кьазвай, дуьм-дуьз кьадардин, ва и чӀавуз Реббиди, ви Аллагьди, ваз гузвай чилел, ви уьмуьрдин рехъ яргъал чӀугурди жеда. 16Амма ихьтин кӀвалахриз рехъ гузвай гьар вуж хьайитӀани, гьар тапархъан, Реббидиз, ви Аллагьдиз, мурдар я.

17Амалехъийри куьн Мисридай хквезвай чӀавуз квез вуч авунайтӀа рикӀел хкваш![+] 18Куьн гьалтай чӀавуз абуру квел хабарни авачиз кьулухъай вегьенай ва кьулухъ галамукьнавайбур вири яна кьенай, куьн галатнавай ва къуватдай аватнавай, амалехъийриз лагьайтӀа Аллагьдихъай кичӀе тушир. 19Реббиди, куь Аллагьди, Ада куь ихтиярда твазвай уьлкведа, квез архайинвал гайила, куьн элкъвена кьунвай вири душманрикай азад авурла, цаварин кӀаник амалехъийрин тӀвар квадара. РикӀелай ракъурмир!

#### 26


Сифте бегьер ва цӀудай са пай къурбанд авун

1Куьн Реббиди, куь Аллагьди, куь ихтиярда твазвай уьлкведиз атайла, куьне ам кьурла ва гьана уьмуьр тухуз ацукьайла, 2Реббиди, ви Аллагьди, ваз ганвай чилелай вуна вахчур сифте бегьердин вири майваяр зинбилра туна ва Реббиди, ви Аллагьди, Вичин ТӀварцӀин кӀвал авун патал хкядай чкадал ша[+]. 3Анал а вахтунда жедай хахамдин патав фена лагь: «Гила за Реббидиз, ви Аллагьдиз, малумарзава хьи, зун вичин гьакъиндай ам чаз гуда лагьана Реббиди чи бан-бубайриз кьин кьур уьлкведиз атанва». 4Хахамди вавай зинбил къачуна, ам Реббидиз, ви Аллагьдиз, къурбангандин[†] вилик эцигда, 5вунани Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лугьуда: «Зи бан-буба кӀвал-югъ авачир арамви тир. Ам са тӀимил инсанарни галаз Мисридиз фенай ва, ана масанай куьч хьана ацукьнавай кас хьиз, уьмуьр тухванай. Ана адакай зурба, къуват квай ва кьадардиз гзаф тир халкь аладнай[+]. 6Мисривийри лагьайтӀа чахъ галаз чӀуру рафтарвал ийизвай, чун азиятдик кутунвай ва залан кӀвалахар авуниз мажбурзавай[+]. 7И чӀавуз чна Реббидиз, чи бан-бубайрин Аллагьдиз, ялвар авунай, ва Реббидиз чи ван хьанай, чи бедбахтвилер, азиятар ва азабар акунай[+]. 8Реббидини чун Вичин чӀехи, кьадар авачир къудратдалди Мисридай акъуднай, чӀехи ва кичӀ кутадай крар, са кар жедайвилин лишанар ва аламатар къалурнай[+]. 9Ада чун иниз гъанай ва чаз и чил – вичикай некни вирт хкатзавай чил – чаз ганай[+]. 10Ингье зани, Ребби, Вуна заз гайи чилелай кӀватӀнавай сифте бегьердин майваяр гъанва». Ахпа зинбил Реббидин, куь Аллагьдин, вилик эцигна, Адаз икрам авуна акъваз. 11Ваз ва ви хизандиз Реббиди, ви Аллагьди, ганвай вири шейэр гъиликуналди, шадвилер ая, ва вахъ галаз санал куь арада уьмуьр тухузвай левийри ва масанай атана ацукьнавайдани шадвилер авурай.

12Пуд лагьай йисуз, цӀуд паюникай са пай къурбанд ийидай йисуз, вуна ви вири бегьердин цӀудакай са пай хкудна ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз, абуру ви шегьерда тухдалди недайвал, гайила,[+] 13гьа чӀавуз Реббидин, ви Аллагьдин, вилик лагь: «За жуван кӀваляй пак тир пай акъудна ва ам левидиз, масанай атана ацукьнавайдаз, етимдиз ва хендедадиз гана – Вуна заз гьикӀ эмир авунайтӀа, вири гьакӀ авуна. Ви эмиррикай гьич садни за чӀурнач, абурукай садни рикӀелай ракъурнач. 14За, садахъ шехьзавай чӀавуз, пак тир пай тӀуьнач, жув чиркин тирла, ам хкуднач, ам кьенвайдаз ганач. За Реббидиз, зи Аллагьдиз, яб гана, – Вуна заз гьикӀ эмир ганайтӀа, вири гьакӀ авуна[+]. 15Килиг ман Ви пак тир кӀваляй, цаварилай, ва Жуван халкьдиз, яни Исраилдиз ва чи бан-бубайриз кьин кьурвал, Вуна чаз гайи и чилиз – вичикай некни вирт хкатзавай чилиз – хийир-дуьа[†] ая»[+].


Аллагьдинни халкьдин арада авай икьрар


(26:16–30:20)


Икьрардин мажбурнамаяр

16Гила Реббиди, куь Аллагьди, квез вири и тагькимар ва къайдаяр хуьн эмир авунва. Абур ян тагана кьилиз акъуд – рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди! 17Инал куьне малумарнай хьи, Ребби куь Аллагь я, куьн Адан рекье аваз фида, Адан вири къайдаяр, эмирар ва тагькимар кьилиз акъудда, Адаз яб гуда. 18Реббидини гила лагьана хьи, Ада гаф гайивал, куьн Адан багьа эменни жеда, ва куьне Адан вири эмирар тамамарун лазим я,[+] 19ва Ада куьн Вичи халкь авур вири халкьарилай вине яз кьада, ва квез тарифвал, машгьурвал ва гурвал бахш ийида, ва куьн, Ада гаф гайивал, Реббидин, куь Аллагьдин, пак тир халкь жеда[+].

#### 27


Къанун кхьенвай къванер эцигун

1Мусади, Исраилдин агъсакъалрихъ галаз санал, халкьдиз эмир гана: «Гила за квез гузвай вири эмирар кьилиз акъуд. 2Куьн Ярдандилай элячӀайла, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз атайла, ана еке къванер акӀура, абуруз киреж ягъа 3ва абурал и Къанун[†] кхьихь. И кӀвалах, куьн а патаз экъечӀайла ва, Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай уьлкведиз гьахьайла, квез Реббиди, куь бан-бубайрин Аллагьди, гаф гайивал, вичикай некни вирт хкатзавай чилел атайла, кьилиз акъуд. 4Ярдандилай элячӀайла, Гебал дагъдал за квез гила лагьай къванер акӀура ва абуруз киреж ягъа. 5Анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, ракьун алат хкӀун тавунвай къванерикай къурбанган[†] туькӀуьра[+].

6Реббидиз, куь Аллагьдиз, хкатӀ тавунвай къванерикай къурбанган туькӀуьра ва анал Реббидиз, куь Аллагьдиз, кунугар[†] ая, 7анал суварин къурбандар[†] ая ва Реббидин, куь Аллагьдин, вилик гьам тӀуьн-хъунни ая, шадвилерни![+]

8А Къанун кьванерал кхьихь, кьатӀудайвал ва гъавурда гьатдайвал».


Гебал дагъдилай авур лянетар

9Мусади, хахамар тир левийрихъ галаз санал, вири Исраилдиз лагьана: «Кисна яб це, Исраил! Къе квекай Реббидин, куь Аллагьдин, халкь хьанва[+]. 10Килиг гьа Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз, за квез гила малумарзавай Адан эмирар ва къайдаяр кьилиз акъуд».

11А юкъуз Мусади халкьдиз ихьтин эмир гана: 12«Куьн Ярдандилай элячӀайла, Шимунан, Левидин, Ягьудан[†], Исахаран, Юсуфан ва Бунъяминан тайифаяр[†] Геризим дагъдал акъвазрай ва халкьдиз хийир-дуьа[†] авурай[+]. 13Рувенан, Гадан, Ашеран, Забулунан, Данан ва Нифталидин тайифаяр Гебал дагъдал акъвазрай ва лянетар малумаррай.

14Левийри Исраилан вири эвледриз ван хкажна лугьурай:

15„Ни кӀарасдикай ва къванцикай бутар[†], цӀурурна цана ийидай кӀалубар – Реббидин вилера мурдар, устӀарри туькӀуьрнавай затӀар авуртӀа ва чинеба эцигайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

16„Ни бубадинни дидедин намусдик хкуьрайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

17„Ни масаданни жуван чилин арада авай сергьят чӀурайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

18„Ни буьркьуьди чӀуру рекьяй тухвайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

19„Ни масанай атана ацукьнавайдан, етимдин ва хендедадин ихтиярар чӀур ийизватӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

20„Вуж бубадин папахъ галаз къаткайтӀа – бубадин парталдин къерех хкажайтӀа – лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

21„Вуж са гьихьтин ятӀани гьайвандихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

22„Вуж вичин вахахъ, вичин бубадин ва я дидедин рушахъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

23„Вуж яран дидедихъ галаз къаткайтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

24„Ни са виж ятӀани чинеба яна кьейитӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

25„Ни ивикъичвал авунай, тахсир квачир иви экъичунай ришвет къачуртӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“[+]

26„Вуж и Къанундиз[†] табий жедачтӀа ва ам тамамардачтӀа, лянет хьуй!“

Вири халкьдини лугьурай: „Гьа икӀ хьуй!“»[+]

#### 28


Яб гунай – хийир-дуьа


(Леви 26:1-13; Киххьей къанун 7:12-16)

1[•]Мусади давамарна: «Куьн Реббидин, куь Аллагьдин, чӀалаз килигиз хьайитӀа, ва за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар ян тагана тамамариз хьайитӀа, Реббиди, куь Аллагьди, куьн чилин винел алай вири халкьарилай виниз акъудда[+]. 2Ингье, куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз хьайитӀа, квел жедай ва кьилиз акъатдай хийир-дуьаяр[†].

3Хийир-дуьа жеда ваз шегьердани, хийир-дуьа чуьлдани.

4Хийир-дуьа жеда ви эвледризни, ви чилин бегьердизни ва ви маларин дулдизни – калерин дулдиз, хиперин ва цӀегьерин дулдиз.

5Хийир-дуьа жеда ви зинбилдиз ва хвахуниз.

6Хийир-дуьа жеда ваз кӀвализ хтайлани, хийир-дуьа – кӀваляй экъечӀайлани[+].

7Реббиди квел гьужумдай душманар кукӀвардайвал вири ийида: са рекьяй атана абуру квел вегьида, амма квекай ирид рекьяй катда[+].

8Реббиди квел, куь гьамбарханайрал, куь вири зегьметрал хийир-дуьа ракъурда. Реббиди, куь Аллагьди, Вичи квез гузвай чилел квез хийир-дуьа ийида![+] 9Реббиди, Ада квез кьин кьурвал, квекай Вичин пак тир халкь ийида, куьне Реббидин, куь Аллагьдин, эмирар кьилиз акъудиз хьайитӀа ва Адан рекье аваз физ хьайитӀа[+]. 10ИкӀ хьайила, чилел алай кьван вири халкьариз куь винел Реббидин тӀвар кьунвайди аквада ва квехъай кичӀе жеда. 11Реббиди квез вири булдалди гуда – гьам эвледар, гьам маларин дул, гьам чуьлдин бегьерар – Реббиди куь гъиле твада лагьана куь бан-бубайриз кьин кьур гьа чилел. 12Реббиди куьн паталди вичин девлетрин хазина, цав, ачухда ва вахтунда куь чилел марф ракъурда, ва куь вири зегьметриз хийир-дуьа ийида. Куьне гзаф халкьарив бурж вугуда, амма куьне жува буржар кьадач[+]. 13-14За квез гила чеб малумарзавай, Реббидин, куь Аллагьдин, эмирриз яб гайитӀа, ва абур ян тагана кьилиз акъудайтӀа, куьн, за гила квез малумарзавай эмиррикай я эрчӀи, я чапла патахъ къекъечӀдачтӀа, маса аллагьрин гуьгъуьна аваз фидачтӀа, абуруз къуллугъ ийидачтӀа, Реббиди квекай тум ваъ, кьил ийида, куьн агъада ваъ, датӀана вине жеда».


Яб тагунай лянет


(Леви 26:14-39)

15[•]Мусади давамарна: «Амма ингье, вуна Реббидиз, ви Аллагьдиз, яб гун тийиз хьайитӀа, за ваз гила малумарзавай Ада къалурнавай вири къайдаяр ва эмирар ян тагана кьилиз акъуд тавуртӀа, вал къведай ва чеб кьилиз акъатдай вири лянетар.

16Лянет къведа вал шегьерда, лянет къведа – чуьлда.

17Лянет къведа ви зинбилдал ва ви хвахунал.

18Лянет къведа ви эвледрални, ви чилин бегьердал, калерин дулдални, хперинни цӀегьерин дулдал.

19Лянет къведа вал кӀвализ хтайлани, лянет къведа кӀваляй экъечӀайлани. 20Реббиди квел куь вири зегьметра ва крара лянетни, гъалабани, айиб ракъурда, ва куьн, куь чӀуру крар себеб яз, куьне зун гадарунай, терг ийида, лап фад телеф жеда. 21Реббиди квел тӀегъуьн ракъурда, ва вич кьун патал исятда куьн физвай чилелай куьн квахьда. 22Реббиди квехъ верем, къиздирма, цӀаяр, зегьем ва кьурагьвал, яралуг ва мурс галукьарда ва и бедбахтвилери куьн вири терг жедалди хурук кутада[+]. 23Чимивиляй куь кьилел алай цав буьруьнждинди, кӀвачерик квай чил – ракьунди жеда. 24Реббиди куь чилел руквадин марф ракъурда ва и марф куьн телеф жедалди цавай квел къвада.

25Реббиди душманри куьн кукӀвардайвал ийида: са рекьяй куьн абурун хуруз фида, амма абурукай ирид рекьяй катда. Куь кьисметди чилин вири пачагьлугъриз хаф яда. 26Куь мейитрикай цавун къушарин ва чилин гьайванрин гъиле гьатай гъуьрч жеда, абур чукурдай касни амукьдач[+].

27Реббиди вак ирин кӀватӀ жедай Мисридин хирер, дакӀурвилер, гачалар ва хъутур кутада, ва вавай вун сагъар хъижедач[+]. 28Реббиди вун диливилинни буьркьуьвилин иеси ийида, ва ви фикирар какахьда. 29Рагъ алай юкъуз вун, мичӀивиле авай буьркьуьди хьиз, цлар кьаз фида. Ви гьич са карни туькӀуьдач. Вун датӀана азабдик кваз ва тарашнаваз жеда, ва садани ваз куьмек гудач.

30Вуна сусак лишан кутада, амма ви сусахъ галаз масад къаткида, кӀвал эцигда, амма ана уьмуьр тухудач, ципицӀ багъ кутада, амма бегьер кӀватӀ хъийидач[+]. 31Ви жунгав ви вилик тукӀвада, амма вуна адан якӀун дад аквадач; ви лам вавай къакъудда ва мад вахкудач; ви хперни цӀегьер ви душманриз жеда, ва садани ваз куьмек гудач. 32Ви рухваярни рушар чара халкьдиз гуда, ва гьар юкъуз абур хтун вилив хуьдай кьван ви кьве вил акъатда, амма са затӀни ийиз жедач. 33Ваз виликдай чинни тийидай халкьди ви чилин бегьер ва вуна кӀватӀай кьван мал-девлет неда, гьар юкъуз ваз зулум ва азият гуда. 34Ва вун, акур кьван крар себеб яз, дили жеда.

35Реббиди ви метӀерни кӀегьебар ирин квай пис хирералди кӀев жедайвал ийида, ва вавай абур сагъар хъижедач; абуру вун дабанрилай кьилин кукӀвал кьван кӀевда. 36Реббиди куьн куьне куь винел эцигдай а пачагьни галаз маса халкьдин (вичикай я квез, я куь бан-бубайриз гьич чинни тийидай) чкадиз акъудда ва гьана куьне маса аллагьриз къуллугъда – къванериз ва кӀарасдин кӀусариз[+]. 37Реббиди чпин патав ракъурдай халкьариз куьн хаф ядай чешне, ибрет жедай кьиса ва вири чпел хъуьредайбур жеда. 38Гзаф тумар цада куьне никӀера, амма техилар тӀимил кӀватӀ хъийида, вучиз лагьайтӀа ам цицӀери неда. 39Куьне ципицӀ багълар кутада ва абуруз къуллугъда, амма чехир хъвадач ва ципицӀар кӀватӀ хъийидач, вучиз лагьайтӀа куь ципицӀар кукра неда. 40Куь вири уьлкве тирвал зейтун тарар жеда, амма куьне чӀемедин хъуьтуьлвал гьиссдач, вучиз лагьайтӀа зейтундин майваяр вири авахьда. 41Квез рухваярни рушар жеда, амма абур куь патав гумукьдач, вучиз лагьайтӀа абур есирвиле кьада. 42Вири куь тарар ва куь чилин бегьер зарар гудай гьашаратриз тӀуьн жеда. 43Куь арада уьмуьр тухузвай, масанай атана ацукьнавайбур къвердавай квелай вине жеда, куьн, лагьайтӀа, къвердавай агъуз аватда. 44Абуру квев буржар вугуда, амма квевай абурув буржар вугуз жедач, абур кьил жеда, куьн – тум.

45Вири и лянетар кьилиз акъатда, абуру куьн хурук кутада ва квев агакьарда! Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб тагун, Ада квез гайи эмирар ва къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд тавун себеб яз куьн терг жеда. 46Им эбеди яз квел ва куь эвледрал алай са кар жедайвилин лишан ва ишара жеда.

47Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, шад яз хъуьрез, мублагь тир чӀавуз къуллугъ тавун себеб яз, 48куьне гишила ва гьарарат яз, кьецӀила ва муьгьтеж яз Реббиди куь винел ракъурдай душманриз къуллугъ ийида. Душманди куь кьамал ракьун вик алукӀда ва куьн терг ийида.

49Яргъал патай, чилин къерехдилай Реббиди чеб куь винел лекьрен йигинвал аваз гьалчӀна къведай халкь гъида. Им, куьн вичин чӀалан гъавурда акьан тийизвай халкь, 50инсаф авачир, кьуьзекриз гьуьрмет тийидай, жегьилриз инсаф тийидай халкь жеда. 51Душманри куь малар ва бегьер неда ва куьн рекьида. Абуру квез я техил, я чехир, я зейтундин чӀем[†], я калерин дул, я хиперинни цӀегьерин дул тадач ва куьн телеф жеда. 52Абуру куь вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада туна кьада, кьакьан ва сенгер янавай, куьне чпик умуд кутунвай цлар уьцӀведа. Абуру Реббиди, куь Аллагьди, квез гузвай вири чил тирвал куь вири шегьерар гьалкъада твада!

53Гьалкъада аваз, квез душманди гудай дарвиле аваз, куьне куь аялар неда, квез Реббиди, куь Аллагьди, гайи гьа рухвайринни рушарин як неда[+]. 54Идалай вилик зериф ва гзаф кстах тир итим стхадиз, пара кӀани папаз ва амай аялриз вилера пис хъилен цӀай аваз килигда. 55Адаз, куь вири шегьерра душманри куьн гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, недай маса шей авачиз, вичи незвай вичин аялрин як садахъ галазни пай ийиз кӀан жедач. 56Идалай вилик акьван зериф ва кстах тир, гьатта кӀвачерни чилик хкӀаз кӀан тийидай паб, вилера пис хъилен цӀай аваз рикӀиз кӀани гъуьлуьз, хциз ва рушаз килигда, 57гьакӀни вичин руфунай аватзавай гендиз ва вичи хазвай бицӀекриз, вучиз лагьайтӀа ада, гьалкъада, куьн куь шегьерра душманри гъидай дарвилинни кесибвилин гьалара, абур, маса шей авачиз, чинеба неда.

58Куьне и къаргъуда кхьенвай Къанундин[†] вири насигьатар ян тагана тамамариз тахьайтӀа, баркалла алай ва хаф ягъиз тадай Реббидин, куь Аллагьдин, ТӀварциз рикӀик кичӀ кваз гьуьрмет тийиз хьайитӀа, 59Реббиди куь ва куь эвледрин кьилел гьич тахьай хьтин чӀехи ва алат тийидай бедбахтвилер, ракъурда, залан ва геждалди давам жедай азарарни ракъурда. 60Ада квехъ квез мад Мисрида акур, квез гьакьван кичӀе тир вири тӀегъуьнар галукьарда, абур куь кьадар-кьисмет жеда![+] 61Реббиди квел гьакӀ и къаргъуда, Къанунда, кхьин тавунвай хьтин жуьреба-жуьре азарарни бедбахтвилер ракъурда, ва куьн телеф жеда. 62Куь кьадарар, цава авай гъетер хьиз, гзаф хьанватӀани, квекай лап са тӀимилбур амукьда, вучиз лагьайтӀа Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб ганач[+]. 63Квез хийир гуз, куьн кьадардиз гзаф ийиз Реббиди гьикӀ шадвал авунайтӀа, куьн терг ва телеф ийидайлани Ада гьакӀ шадвал ийида. Вич кьун патал исятда куьн физвай чилин винелай куьн квадарда.

64Реббиди куьн чилин и патай а патаз авай кьван вири халкьарин арада чукӀурда ва ана куьне я квез, я куь бан-бубайриз чинни тийидай аллагьриз – кӀарасдинни къванерин кӀусариз къуллугъ ийида[+]. 65И халкьарин арада квез секинвал жедач, ва куь кӀвачеризни ял акьадарун вуч ятӀа чир жедач. Гьана Реббиди куь рикӀив зурзаз, вилерив – туьхуьз, руьгьдивни – такьатдай аватиз тада.

66Куь уьмуьр гъиргъирдал алаз жеда, куьн хаф яна юкъузни, йифизни зурзаз жеда, квез куьн чан аламаз амукьдани-амукьдачни чир жедач. 67Пакамахъ лугьуда: „Садра фад няни хьанайтӀа!“, нянизни: „Садра фад экв ахъай хьанайтӀа!“ – куьн туькьуьндай кичӀ, квез аквадай кӀвалахар себеб яз. 68Реббиди куьн Мисридиз, за квез ам мад акван хъийидач лагьай рекьяй, гимийра аваз элкъуьрна рахкурда. Анани куьне вирида, гьам итимри, гьамни папари, душманриз куьн лукӀвиле кьун теклифда, амма муьштери жагъидач»[+].

#### 29


Магьаб уьлкведа Реббидинни Исраилдин икьрар

1Реббиди Мусадиз Исраилдин рухвайрихъ галаз Магьабда кутӀуна лагьай икьрар, – Ада Харебда[†] абурухъ галаз кутӀуннавай икьрардиз алава яз, – гьа ихьтинди я[+].

2Мусади вири Исраил кӀватӀна ва икӀ лагьана: «Квез куь вилералди акунай хьи, Реббиди Мисрида вуч авунайтӀа – фиръавандиз[†], адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз! 3Квез куь вилералди и чӀехи четинвилер, и чӀехи са кар жедайвилин лишанар ва аламатар акунай. 4Амма къенин йикъал къведалдини Реббиди квез я гъавурда акьадайвал акьул, я аквадайвал вилер, я ван къведайвал япар ганвач[+].

5ЯхцӀур йисуз за куьн кьурумдайтӀуз тухвана, амма куь парталар кукӀвар жезвачир, ва кӀвачин къапарни къазун жезвачир[+]. 6Куьне незвайди фу тушир, хъвазвайди чехирни буза тушир – им икӀ тир, куьн За, Реббиди, тухарна, – куь Аллагь тирди чир хьун патал![+]

7Ингье куьн иниз атана. И чӀавуз Гьешбандин пачагь Сигьан ва Башандин пачагь Аг чи хуруз экъечӀна, амма чна абур кукӀварна[+]. 8Чна абурун чил кьуна ва ам Рувенанни Гадан тайифайрин[†] ва Манашедин тайифадин са паюнин ихтиярда туна[+]. 9И икьрардин шартӀарал амал ая ва абур кьилиз акъуд – квехъ куь вири крара агалкьунарни жеда!

10Гила вири куьн Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнава, – регьберар, тайифайрин кьиле авай ксар, агъсакъалар, эмир гудайбур, вири Исраилан эвледар, 11гьам аялар, гьам папар, гьам масанай атана ацукьнавайбур, кӀарасар атӀудай ксарилай гатӀунна яд гъидайбурал кьван. 12-13Куьн кьинералди тестикьар авунвай куь Реббидихъ, куь Вичикай Аллагьдихъ, галаз кутӀуннавай икьрардик экечӀзава. Реббиди, куь Аллагьди, квекай Вичин халкь авун патал ва куь Аллагь хьун патал гила квехъ галаз и икьрар кутӀунзава – Ада им квез хиве кьунай ва куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз кьин кьунай[+]. 14За кьинералди тестикьар авунвай и икьрар анжах са квехъ галаз кутӀунзавач. 15И икьрар къе инал чахъ галаз санал Реббидин, куь Аллагьдин, вилик акъвазнавайбурухъ, гьакӀ къе инал чи патав гвачирбурухъ галазни кутӀуннавайди я.

16Чна Мисрида гьикӀ уьмуьр тухванайтӀа, ахпани чун душман халкьарин чилерилай гьикӀ элячӀнайтӀа, куь рикӀел алама; 17квез абурун мурдар бутар[†] акунай – кӀарасдин кӀусар, къванер, гимишдин ва къизилдин затӀар. 18Квекай сад – итим ва я паб, я тушни санлай вири тухум, я тушни вири тайифа – гила Ребби, чи Аллагь, туна ва и халкьарин аллагьриз къуллугъ ийиз фидай хьтин кар тахьурай! Куь арада агъу ва туькьуьлвал арадал гъидай дувул тахьурай![+] 19Гьич садани, и шартӀарин ван хьайила, вичин хиялдай: „За зи кьилиз ялунал амал авуртӀани, зи вири крар хъсан жеда“ лугьуз вичиз хийир-дуьа[†] тавурай. ИкӀ хьайитӀа, кьурай чилихъ галаз санал квайдини пуч жеда! 20Реббиди ихьтин касдилай гъил къахчудач: Реббидин туьнтвилив ацӀанвай хъилени ам алугарда, и Къанундин[†] къаргъуда кхьенвай вири лянетар адан кьилел аватда, Реббиди адан тӀвар цавун кӀаникай квадарда[+]. 21Исраилан эвледрин вири тайифайрикай анжах гьа и касдив Реббиди, Къанунда, и къаргъуда кхьенвай вири лянетриз килигна жаза агакьарда.

22Квелай гуьгъуьниз уьмуьр тухудай акьалтзавай несилди, куь эвледри, ва яргъал уьлквейрай къведай чара халкьарин векилри ингье вуч лугьудатӀа. Абуруз и уьлкведин бедбахтвилер, адахъ Реббиди галукьарай тӀегъуьнар аквада, 23гугурт ва кьел, Реббиди туьнтвилик ва хъилик кутунвай шегьерар, Садумни Гамура, Адма ва Цевайим хьиз, виче мад са затӀни цун ва чӀехи авун мумкин тушир, вичяй гьич са жуьрединни векь экъечӀ тийидай, кана терг авунвай чил аквада[+]. 24Лугьуда вири халкьари: „Вучиз Реббиди и уьлкведиз ихьтин кар кьуна? Вуч себеб яз Адан хъиле ихьтин зурба цӀай кьуна?“[+] 25Абуруз жаваб гуда: „И халкьди Реббиди, абурун бан-бубайрин Аллагьди, абур Мисридай акъудай чӀавуз, абурухъ галаз кутӀуннавай Икьрар рикӀелай алудна. 26Абуру фена маса аллагьриз къуллугъ ийиз, икрам ийиз хьана, – чпиз гьич чинни тийидай, Реббиди чеб патал тайин тавунвай аллагьриз. 27Пис хъел атана Реббиди и уьлкведал ва и къаргъуда кхьенвай вири лянетар ракъурна[+]. 28Хъилен ва пертвилин гьиссери кьур Реббиди абур чпин чилелай маса уьлкведиз чукурна – абур гилани гьана ама“.

29Чинебанди – Реббидив, чи Аллагьдив, гва, амма ачухди даиман чаз ва чи аялриз ганва: чна и Къанундин вири шартӀар кьилиз акъудун лазим я.

#### 30

1Вири ибур кьилиз акъатайла, за квез теклиф авур гьам хийир-дуьаяр, гьамни лянетар, гьа чӀавуз квевай, Реббиди, куь Аллагьди, чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьва уьмуьр тухуз, дуьз фикир ийиз хъижедайла[+] 2ва Реббидин, куь Аллагьдин, патав хтайла, ва куь аялрихъ галаз санал рикӀин сидкьидай ва вири руьгьдалди, за квез гила малумарзавай эмирар кьилиз акъудиз, Адаз яб гудайла, 3гьа чӀавуз Реббиди, куь Аллагьди, виликан хушбахтвал квев мад вахкуда. Ада квез регьим ийида ва Ада чпин арада куьн чукурай вири халкьарин юкьвай ахкъудна мадни куьн кӀватӀ хъийида. 4Куьн гьатта цаварин кӀаник лап яргъал тир чилерал кьван чукурнаваз хьайитӀани, гьанайни Реббиди, куь Аллагьди, кӀватӀ хъийида, ва гьанайни куьн элкъуьрна хкида. 5Реббиди, куь Аллагьди, куьн гьеле куь бан-бубайрин ихтиярда хьайи уьлкведиз хкида, ва ам мад куь ихтиярда жеда. Ада квез куь бан-бубайриз авурдалайни гзаф хъсанвилер ийида, ва куьн гьабурулайни кьадардиз гзаф ийида.

6Реббиди, куь Аллагьди, квез Ребби, куь Аллагь, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди кӀан жедайвал – ва сагъ-саламат яз амукьдайвал, – куь ва куь эвледрин рикӀер михьибур ийида[+]. 7Реббиди, куь Аллагьди, вири лянетар куь душманрин ва мидяйрин, квез гужар авурбурун кьилел ракъурда[+]. 8Куьне, лагьайтӀа, мад Реббидиз яб гуз, за квез гила малумарзавай Адан вири эмирар кьилиз акъудда. 9-10Реббиди, куь Аллагьди, квез вири гуда: гьам кӀвалахда агалкьунар, гьам эвледар, гьам маларин дул, гьамни никӀерин бегьерар – вири няметар. Куьне Реббидиз, куь Аллагьдиз, яб гуз ва Къанунда, и къаргъуда кхьенвай Адан вири эмирар ва къалурунар кьилиз акъудиз, ва Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, рикӀин сидкьидай ва руьгьдин вири къуватдалди элкъвез хьайитӀа, Реббиди, куь бан-бубайрал гьикӀ шадвал ийизвайтӀа, гьакӀ квез хъсанвилер ийиз, мад шадвал ийида.

11Гила за квез малумарзавай эмирар куьн гъавурда акьун тийидайбур ва квекай са акьван къакъатнавайбур туш. 12Абур цаварал алач ва квевай: „Чна абур тамамарун патал, чи хатурдай вуж цаварал хкаж жеда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач[+]. 13Абур гьуьлерилай анихъ галач, ва квевай: „Чна абур тамамарун патал чи хатурдай вуж гьуьлуьн а патаз экъечӀда, ва абур хкида, ва абур чав вахкуда?“ – лугьуз жедач. 14И эмирар квез лап мукьва я, абур куь мецел ала ва куь хурун зигьинда ава, ва квелай абур тамамариз алакьда!

15Ингье, за квез гила уьмуьр ва хийир – я тушни ажал ва бедвахтвал теклиф ийизва[+]. 16ГьикӀ лагьайтӀа за гила квез Ребби, куь Аллагь, кӀан хьун, Адан рекье аваз фин, Адан эмирар, къалурунар ва къайдаяр кьилиз акъудун эмир гузва – и чӀавуз куьн сагъ-саламат жеда ва кьадардиз гзаф жеда, ва Реббиди, куь Аллагьди, квез вич кьун патал исятда куьн физвай а уьлкведа хийир-дуьа ийида. 17Мад куьне адахъ далу элкъуьрайтӀа, Адаз яб тагуз хьайитӀа, рекьяй акъатна, маса аллагьриз къуллугъ ийиз ва икрам ийиз хьайитӀа, 18и чӀавуз – гила квез за лугьузва – куьн са рахунни алачиз телеф жеда! И чӀавуз куьн физвай ва куьне вич кьадай Ярдандин а пата авай а уьлкведа куьне яргъалди уьмуьр тухудач.

19За гила цаваризни чилериз шагьидвал авуниз эверзава: уьмуьр ва ажал теклифна за квез, хийир-дуьа ва лянет. Уьмуьр хкягъа – и чӀавуз куьн ва куь эвледар сагъ-саламат яз жеда, 20ва Ребби, куь Аллагь, кӀан жеда, адаз яб гуда ва Адаз вафа яз жеда. Ам – куь уьмуьр я – Ада куь бан-бубаяр тир Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз гуда лагьана кьин кьур а уьлкведа жедай яргъи уьмуьр»[+].

#### 31


Мусадин эхиримжи гафар ва адан кьиникь


(31–34 кьилер)


Мусади Нунан хва Шуай хкягъун

1Мусади фена ибур вири Исраилдиз малумарна.

2Ада лагьана: «Зи вишни къад йис хьанва. Женгинин рекьиз экъечӀдай къуватар захъ мад амач. Идалайни гъейри, Реббиди заз лагьана: „Ярдандилай элячӀун ваз кьисмет жедач“[+]. 3Реббиди, чи Аллагьди, Вич кьиле аваз куьн тухуда, Ада ана уьмуьр тухузвай халкьар тергда, ва куьне абурун чилер кьада. Реббиди эмир авурвал, куьн Шуая[†] тухуда[+]. 4Реббиди а халкьариз Ада амарийрин пачагьар тир Сигьаназни Агаз ва абурун чилериз вуч авунайтӀа, гьам ийида. Сигьанни Аг Ада телефнай[+]. 5Реббиди квез а халкьарин винел гъалибвал бахш ийида, ва куьне абуруз за вуч эмир авунайтӀа, гьам ийида[+]. 6Мягькемди ва уьтквемди хьухь, кичӀе жемир ва душмандин вилик ажузвал къалурмир; квехъ галаз санал Ребби, куь Аллагь, къвезва, Ада куьн тадач ва гадардач!»

7Мусади Шуаяз эверна ва Исраилдин вири халкь алай чкадал адаз лагьана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна и халкь Реббиди абурун бан-бубайриз гуда лагьана кьин кьур уьлкведиз тухуда. Вуна а уьлкве абурун ихтиярда твада. 8Ви вилик кваз Ребби Вич фида, Ам вахъ галаз жеда, Ада вун тадач ва гадардач. КичӀе жемир ва рикӀин ажузвал къалурмир!»


Къанун кӀелун

9И Къанун[†] кхьена, Мусади ам Реббидин Икьрардин сандух ялзавай Левидин эвледар тир хахамрив ва Исраилдин халкьдин агъсакъалрив вугана. 10Ада абуруз эмир гана: «Гьар ирид лагьай йисуз, буржарилай гъил къачудай йисуз, Кумайрин суварик[†],[+] 11Исраилан вири эвледар Реббидин, куь Аллагьдин, вилик, Ада Вичи хкядай чкадал атана акъваздайла, и Къанун Исраилдин вири халкьдиз ван жедайвал, кӀевиз кӀела. 12Халкь кӀватӀ ая – итимар, папар ва аялар, ва гьакӀни куь шегьерра масанай атана ацукьнавайбур, – яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьана, ян тагана и Къанундин вири шартӀар тамамарна кӀанда. 13Гьеле идакай хабар авачир аялрини яб гурай ва чирвилер къачурай: абуруз Реббидихъай, куь Аллагьдихъай, кичӀе хьун лазим я. Гьа икӀ, Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куьне уьмуьр тухудай вири вахтунда хьана кӀанда».


Исраилдин гъулгъуладикай виликамаз хабардар авун

14Реббиди Мусадиз лагьана: «Вун рекьидай вахт мукьвал хьанва. Шуаяз[†] эвера, Гьалтунин Алачухда[†] Зи вилик акъваз, анал За адаз эмирар гуда».

Мусани Шуай Гьалтунин Алачухдиз гьахьна,[+] 15ва Ребби абурун вилик Алачухдиз гьахьдай чкадин патав акъвазнавай цифедин гул хьиз пайда хьана[+].

16Реббиди Мусадиз лагьана: «И мукьвара вун ви бан-бубайрин патав секин жеда. Амма и халкьди чара аллагьрихъ, вич физвай уьлкведин аллагьрихъ, галаз явавилер ийиз гатӀунда. Абуру Зун тада, За абурухъ галаз кутӀуннавай икьрар чӀур ийида[+]. 17А чӀавуз Зазни абурукай хъел къведа ва абур тада; За абуруз далу гуда – ва абур чара халкьарин гъиле гьатда. Абурун кьилел гзаф завалар ва бедбахтвилер къведа, ва гьа чӀавуз абуру лугьуда: „И бедбахтвилер чи кьилел атунин себеб чахъ галаз чи Аллагь тахьун я!“[+] 18А юкъуз За абуруз абурун гзаф тахсирар себеб яз далу гуда – абуру маса аллагьриз чин гунай.

19Шуаяхъ галаз санал куьне и мани кхьихь ятӀа. И мани Исраилдин рухвайризни чира, абуру ам хуралай авурай, – ам абуруз акси яз зи шагьид жеда[+]. 20За абур кьин гана абурун бан-бубайриз хиве кьунвай чилел, вичикай некни вирт хкатзавай чилел, тухуда. Ана абуру тухдалди неда, як кьунвайбур жеда – ва маса аллагьрихъ элкъведа, гьабуруз къуллугъ ийида! Зун абуру кваз кьадач, Захъ галаз авай икьрар чӀурда[+]. 21Гзаф бедбахтвилер ва зидвилер къведа абурун кьилел, и чӀавуз а маниди, шагьидди хьиз, абур тахсирдик кутада. Гьа несилрин рикӀелни ам аламукьда эхир!

Заз абурун майилвилер гиламаз, За абуруз кьин кьур уьлкведиз тагъанмаз, чида!»

22Мусади и мани лап гьа лагьай юкъуз кхьена – ва и мани Исраилдин рухвайриз чирна.

23Реббиди Нунан хва Шуаяз эмир гана: «Мягькемди ва уьтквемди хьухь. Вуна Исраилдин рухваяр За кьин гана абуруз хиве кьунвай уьлкведиз тухуда. Зун вахъ галаз жеда».

24Мусади къаргъудиз вири Къанун[†], эхирдалди кхьейла, 25ада Реббидихъ галаз авай Икьрардин сандух ялзавай левийриз эмир гуда: 26«И къаргъу, Къанун къачу, ва ам Реббидихъ, куь Аллагьдихъ, галаз авай икьрар авай сандухдин патав эциг; ам ана квез къарши тир шагьид яз амукьда. 27Заз куьн муьтӀуьгъ тежедайбур ва кьилиз ялдайбур тирди чида эхир! Гьеле алай вахтунда, зал чан аламаз, куьне Реббидиз яб гузвач. Бес зун кьейила, вуч жеда? 28Куь тайифайрин[†] вири агъсакъалриз ва гьакимриз зи кьилив эвера – за и гафар абуруз лугьуда ва абуруз къарши яз шагьидвал авуниз цаваризни чилериз ялварда. 29Заз чида хьи, зун кьейидалай кьулухъ куьне якъин пис крарин рехъ кьада, за квез къалурай рекьелай элячӀда. Гележегда куь кьилел балаяр къведа, вучиз лагьайтӀа куьне, куь гъилин туькӀуьрай затӀаралди Ам хъиле тваз, Реббидин вилера усал кӀвалахар ийида».


Мусадин мани

30Мусадини и мани кӀевиз къати сесиналди эхирдал кьван лагьана, ва санал кӀватӀ хьанвай вири Исраилдин халкьди адахъ яб акална.

#### 32

1«Яб це, цавар, за вуч лугьудатӀа!
Чилини зи гафарихъ яб акалрай!
2За гайи чирвилер марф хьиз къвада,
чиг хьиз зи гафар авахьда,
марф хьиз – векьерал,
юргъ хьиз – чуьлдал![+]
3Реббидин тӀварцӀиз за ялварда!
Чи Аллагьдиз чӀехивилин тариф ая!

4Ам – раг я! Тамамбур я Адан крар,
Адан рекьер – адалатдин рекьер я.
Ам – вафа гвай Аллагь я, тапуникай яргъал тир,
Ам дуьзвал ва гьахъ гвайди я[+].
5Адан тапан аялар Адан вилик тахсир хьана.
Айиб хьуй абуруз! Усал, кӀамаш несил!
6Реббидив эвездай и тегьер квевай гьикӀ агакьариз хьана?
Я кими, акьулдикай магьрум халкь!
Ам – ви Буба ва Халкь Авурди я эхир,
Ви Диб эцигайди ва Къени ийидайди![+]

7Сур девирдин йикъар рикӀел хкваш,
алатай несилрин йисар.
ТӀалаба ва бубади ваз ахъайрай,
кьуьзекри ваз суьгьбет авурай[+].
8Виридалай Винизда халкьариз мулкар гудайла,
Ада инсанрин тухумар чара ийидайла,
Халкьариз чилин белгенар[†] Ада тайинарнай,
Исраилдин рухвайрин кьадардиз килигна[+].
9Реббидихъ авайди – Адан халкь я!
Якьуб – Гьаданди я![+]
10Кьурумда жагъана адаз и халкь,
къув язавай бушлухда, яргъа авай чкада.
Ада адан пад кьуна, адан къайгъударвал авуна,
вилин нине хьиз хвена[+].
11Лекьре вичин муказ эверзавайвал
Ва вичин шарагрин винел лувар ахъайна
кьакьандиз цава акъваздайвал,
гьакӀ адани вичин лувар ахъайна, шарагар къачуна
ва вичин цӀакулрик кваз тухудайвал,[+]
12гьакӀ Реббиди вичин халкь тухвана – текдиз!
Чара аллагь абурухъ галачир!
13Ада абурув и чилин тепеяр гъиле кьаз туна
ва абур адан никӀерин магьсулралди тухарна.
Рагун виртӀедалди Ада абур таъминарна.
Зейтундин чӀемедалди[†] – рагай тир.
14Калин къаймах, цӀегьрен нек,
кӀелеринни гьерерин пи,
ва Башандай тир гьерер ва кьунар,
ва къуьлуьн лап хъсан кьилерин цуьл!
Ва чехир – чӀередин иви вуна хъвана.

15ЯцӀу хьана Яшурун[†] – ва терсди хьана.
Куьк хьана, пи акьалтна вал – ва гъуьргъвеш хьана.
Абуру Аллагь, чеб Арадал Гъайиди, инкар авуна,
нифрет авуна хиласдай Раг![+]
16Аллагьдик хъел кутуна чара аллагьралди –
мурдар краралди Адак гъайра кутуна![+]
17Иблисриз – тапан аллагьриз къурбандар авуна,
чпиз гьич чирни тахьай аллагьриз,
цӀийи, лап и мукьвара атай.
Куь бубайриз абур гьич аватӀани чидачир![+]
18Амма вун хайи Раг вуна рикӀелай ракъурна –
Вун дуьньядиз гъайи Аллагь!

19Дериндай рикӀ хкӀуналди акуна хьи Реббидиз,
гьикӀ рухвайрини рушари Адан кефида эцязаватӀа,
20ва лагьана:
„Далу гуда кван За абуруз!
Килигин, абуруз вуч жедатӀа!
Абур – чӀур хьанвай несил,
вафа авачир аялар.
21Аллагь туширдалди абуру Зак хъел кутуна,
бутралди[†] чпин кутунва Зак хъел
За абур гъайра ийида
чеб гьич халкьдай кьаз тежедайбуралди.
КӀамаш халкьди хъел гъурай абуруз[+].
22Зи хъилекай цӀай арадал атана,
Агъа дуьньядин деринрив кьван кузва ада вири!
Терг ийизва ада чил адан няметарни галаз,
дагъларин бинеяр кана тергзава!
23За абурал балаяр ракъурда сад садан гуьгъуьналлаз,
абурал ахъайда Жуван хьелер вири![+]

24Абур кашакди зайиф жеда,
яхун жеда азардик, инсаф тийидай тӀегъуьндик!
Вагьши гьайванрин сарар ва гъуьлягъдин агъу –
ингье вуч гьазурнаватӀа За абуруз[+].
25Куьчеда авайбур туруник акатда,
кӀвале амайбур хаф ягъуникди рекьида!
Телеф жеда гьам жегьил гадаяр, гьам рушар,
гьам куьрпеяр, гьам кьуьзекар.
26Заз абур терг ийиз кӀандай,
абур гьатта инсанрин хурун зигьиндайни квадриз,
27анжах кичӀезва, абурун душманар
Зи гъавурда дуьз акьан тийиз!
Вири чӀуру патахъ дегишарна лугьуда: ‹Чун гъалиб хьана!
Бес Ребби – им Адан кар туш›“[+].
28Абур – акьулдикай магьрум халкь я эхир,
абурувай са затӀни кьатӀуз жезвайбур туш!

29Амма са тӀимил кьванни акьул авайтӀа, – вилер ахъа жедай,
чеб куь гуьзетзаватӀа гъавурда гьатдай.
30„Бес сада агъзур гьикӀ чукурна?
Бес гьикӀ кьве касди кьушун катунал гъанай?
АкӀ хьайила, абур абурун Рага гъилелай вугана –
Реббиди Вичи абур душманрин гъиле туна!“[+]
31Ваъ, абурун „раг“ – чи Рагав кьадайди туш!
Чи душманриз чпизни и кӀвалах чизва.
32Абурун ципицӀдин чӀере – Садумдин чӀередини
Гамурадин ципицӀ багъди арадал гъана:
ципицӀар – агъудивди ацӀанва,
кулар – туькьуьл я[+].
33Абурун чехир – гъуьлягъдин агъу я,
мурдаррин пис агъу![+]

34„Им За игьтият патал гьазурнаватӀа?
Зи гьамбарханайра чинеба хуьзватӀа?
35Кьисас Зи гъиле тур, За эвез гуда.
Вахт къведа, душмандин кӀвачер цӀуьдгъуьнда.
Абур телеф жедай югъ мукьва я,
кьисметди абурун къаршидиз гьерекат ийизва“[+].

36Ребби Вичин халкьдин тереф хуьз экъечӀда,
Вичин лукӀарин язух къведа –
абурухъ къуват амачирди акурла,
лукӀралай гатӀунна азаддал къведалди са касни амач[+].
37И чӀавуз Ада лугьуда:
– Бес абурун „аллагьар“ гьикӀ хьанай?
Абуру умуд кутунвай „раг“ гьиниз фена?
38Гьина ава куь къурбандрин пидин тӀям акурбур
ва чехирдин къурбанд[†] тир чехир хъвайибур?
Абуру гила куьн хиласни авурай,
абуру куь пад кьурай!

39Килиг кван: ингье им Зун я, Зун!
Ва Зи патав мад са жуьрединни аллагьар гвач!
За рекьизва – ва уьмуьр гузва,
За яна – За сагъарни хъийида.
Закай садавайни хуьз жедач![+]
40Цавуз гъилер хкажна,
Зи эбеди уьмуьр тухудалди кьин кьазва:
41Жуван тур, цӀайлапан хьтин, За хци авурла,
ва Зи гъили дуван ийиз гатӀунайла,
гьа чӀавуз За Жуван душманрилай кьисас къахчуда,
мидяйрив чпинди агакьар хъийида![+]
42Ивидикай зи хьелер пиян жеда,
Зи туруни якӀар неда.
Кьейибурун ва есиррин иви!
Душманрин регьберрин кьилер!

43Халкьар! Адан халкьдин тариф ая –
Вичин лукӀарин ивидай Реббиди кьисас къахчуда!
Ада душманрив чпинди агакьарда,
Вичин халкьни Вичин чил михьи ийида»[+].


Мусади халкьдиз гайи эхиримжи насигьат

44Мусади, атана, Нунан хва Шуаяхъ[†] галаз санал халкьдиз къати ванцелди вири и мани лагьана.

45Исраилдиз вири ибур малумарна, 46Мусади лагьана: «Квез акси яз шагьидвал ийиз, за гила квез лагьай вири гафар рикӀел хуьх. И Къанундин[†] гьар са гаф ян тагана тамамарун аялриз эмир ая[+]. 47Ибур куьн патал гьакӀан ичӀи гафар туш, абура куь вири уьмуьр ава. Абур себеб яз Ярдандилай элячӀна куьне кьадай уьлкведа куь уьмуьр яргъал чӀугурди жеда»[+].


Аллагьди Муса адан ажалдиз гьазурун

48Гьа и юкъуз Реббиди Мусадиз лагьана: 49«Абарим дагълариз хкаж хьухь – вич Еригьандин къаршида, Магьаб уьлкведа авай Небу дагъдиз – ва Къенандиз[†], За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твадай уьлкведиз, Къенандиз вил вегьена килиг[+]. 50Вун экъечӀай гьа а дагъда вун рекьида, бан-бубайрин патав хъфида, – гьа икӀ Гьур дагъда ви стха Гьарунни кьенай ва бан-бубайрин патав хъфенай[+]. 51Квез икӀ хьунин себеб ам я хьи, Цин кьурумда, Мериба-Къадеш чешмедин патарив куьне, Исраилдин рухвайрин арада аваз, Зи вилик гунагьдиз рехъ ганай – Исраилдин рухвайриз Зи паквал къалурначир![+] 52Ваз За Исраилдин рухвайрин ихтиярда твазвай уьлкве аквада, амма аниз фидач»[+].

#### 33


Мусади Исраилдин тайифайриз хийир-дуьа авун

1[•]Ингье Мусади, Аллагьдин касди, вич рекьидалди вилик Исраилдин рухвайриз авур хийир-дуьа[†][+]. 2Ада лагьана:

«Синайдилай[†] Ребби атана,
Ада Сеирдин винел абуруз нур гана,
Вич Паран дагъларал къалурна,
Кьадар авачир кьван кьушун галаз атана
кьибле патан ценерихъай[+].
3Эхь, кӀанда Адаз вичин халкь!
Вири пак тир ксар Ви гъилик ква!
Вири абур Ви кӀвачерив гва,
Ви эмирар кьилиз акъудзава.
4Мусади Къанун[†] – Якьубан халкьдин ирс
чаз гана, бахш авуна![+]
5Акъвазна хьи Пачагь Яшурундин[†] кьиле –
Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,
Исраилдин тайифаяр[†] кӀватӀ хьайи чӀавуз![+]
6Рувен текьирай, аваз хьуй.
И тайифада са тӀимил инсанар хьурай!»

7Ингье ада Ягьудакай[†] вуч лагьанатӀа:

«Ван хьухь, я Ребби, Ягьудан сесинин,
ам адан халкьдин патав хкваш!
Ада вичин гъилералди вич хуьрай.
Адаз душманриз кар кьаз куьмек це!»

8Левидикай ада лагьана:

«Ви туммимни урим[†] –
Вуж ваз вафа ятӀа, гьадав гва.
Вуна ам Массада килигна чирна,
Мерибадин цин патав Дуван атӀуз эверна[+].
9Адаз бубани диде алай чкани чидач,
стхаяр кваз кьазвач,
рухваяр чир хъижезмач –
вучиз лагьайтӀа абуруз акси яз
Ви келимаяр ада хуьзва,
Вахъ галаз авай икьрар кьилиз акъудзава[+].
10Ада Якьубаз Ви къайдаяр чир ийизва,
Исраилдив Ви Къанун агакьарзава,
Ви вилик къурбандрин[†] гум цавуз акъудзава,
Вири санлай кудай затӀар Ваз къурбангандал эцигзава.
11Адан къудратдиз хийир-дуьа ая, Ребби,
адан крар Ваз хуш хьуй!
Адан мидяйрин юкьвар хух,
Адан душманар мад кӀвачел къарагъ тахвурай!»

12Бунъяминакай ада лагьана:

«Реббидин рикӀ алайда къалабулух квачиз уьмуьр тухурай!
Йикъалай юкъуз Реббиди ам хуьзва,
ва Адан къуьнерал динж я».

13Юсуфакай ада лагьана:

«Реббиди адан чилиз хийир-дуьа авунва
кьакьан цавун багьа чигедалди
ва чиляй экъячӀзавай чешмейралди,[+]
14ракъини гъидай савкьватралди, чпин
варцари гудай савкьватрални,
15къадим дагъларин кукӀушрин
лап хъсан бегьерралди,
даим тепейрин савкьватралди,[+]
16чилин ва адал алай гьар са затӀунин савкьватралди, –
къвакъвадин цацара Хьайидан регьимдалди!
Ада Юсуфан кьил куьлгедик кутурай –
стхайрин арадай хкянавайдан таж[+].
17Ам – Жунгавдин сифте хва я! Тарифдиз лайих я ам!
Адан крчар – чӀурун жунгавдин крчар я:
Ада абуралди халкьар язава,
чилин вири патар язава!
И крчар – вишерилай вишералди Ифраиман ксар я,
Агъзурралди Манашедин инсанар!»[+]

18Забулунакай ада лагьана:

«Шадвал ая, Забулун, вири крара!
Шадвал ая, Исахар, жуван алачухра!
19Абуру тайифайриз дагъдиз эверзава
ва гьана Реббидиз кьабул тир къурбандар ийизва.
Абуруз гьуьлерин девлетри тӀуьн гузва,
къумада чуьнуьхнавай хазинайри!»[+]

20Гадакай ада лагьана:

«Шукур хьуй Адаз,
ни Гадаз гегьенш чилер ганатӀа!
Гада асланди хьиз уьмуьр тухузва,
кванар къазунзава – кьилни кӀвач!
21Ада виридалайни хъсан белген хкяна:
им пачагьдин белген[†] я!
Халкьдин регьберар кӀватӀ хьайи чӀавуз,
Реббидин гьахъ гвай дуван ада атӀана,
Исраилдин гьакъиндай Реббидин къарар кьилиз акъудна»[+].

22Данакай ада лагьана:

«Дан – жегьил аслан я,
Башандин дагъларилай хкадарзавай!»

23Нифталидикай ада лагьана:

«Нифтали, регьимдалди лишан эцигнавай,
Реббидин хийир-дуьа агакьнавай,
гьам рагъакӀидай патал,
гьамни кьибледал иесивал ая!»

24Ашеракай ада лагьана:

«Ашер амай рухвайрилай гзаф хийир-дуьадик акатнава!
Стхайриз ам кӀан хьурай,
Адан кӀвачин кӀанер зейтундин чӀемеда аваз хьуй!
25Ракьунни буьруьнждинбур я ви чефтеяр.
Вун уьмуьрлух къуват ргаз жеда!
26Яшурунан Аллагь хьтинди авач!
Ам цаварай чукурна ви куьмекдиз къвезва,
ЦиферилайтӀуз – вичин гьайбат гваз![+]
27Къадим Аллагь – панагь!
Даимандан гъилер – ви даях!
Ада ви душман атайвал чукурна
ва эмир авуна: „Ам терг ая!“[+]
28Исраилди рикӀин архайинвилелди уьмуьр тухузва,
Якьуба текдиз уьмуьр тухузва –
фанни чехирдин уьлкведа,
цаву чиг кӀвадарзавай![+]
29Хушбахт я вун, Исраил! Вун хьтин мад вуж ава?
Гьей, халкь, вичин гъалибвилер – Реббидинбур тир!
Ам вун хуьзвай къалхан я,
Ам ви тарифдин тур я!
Ви вилик душманри ялтахвал ийида,
вунани абурун далуйриз кӀур гуда!»[+]

#### 34


Мусадин кьиникь

1Муса Магьабдин дуьзенрай яна Небу дагъдиз хкаж хьана – Еригьандин къаршида авай Фасга дагъдиз, – ва Реббиди адаз вири уьлкве къалурна: Гилеад, лап Дандив агакьдалди, 2Нифталидин вири чилер, Ифраиман ва Манашедин чилер, рагъакӀидай патан гьуьлуьв агакьдалди Ягьудан[†] вири чилер, 3Негевни, Дерени (Хумравдин тарарин шегьер, Еригьандин тӀул), лап гьа Сагардив кьван[+]. 4Лагьана хьи Реббиди: «Ингье За вичин патахъай Ибрагьимаз, Исакьаз ва Якьубаз, ам абурун эвледриз гуда лагьана кьин кьур уьлкве! За ваз ам аквадай мумкинвал гана, амма вун аниз фидач»[+].

5Мусани, Реббидин лукӀ, Реббиди лагьайвал, гьана, Магьабда кьена. 6Ам дереда, Магьабда, Бет-Пеардин къаншарда кучукнай, къенин йикъалдини гьич садазни адан сур гьина аватӀа чидач[+]. 7Рекьидайла, Мусадин вишни къад йис хьанвай. Адан вилерин ишигъ зайиф хьанвачир ва ам къуватдизни зайиф тушир – лап гьа рекьидалди[+].

8Исраилдин рухвайри Магьабдин дуьзенра Мусадихъ къанни цӀуд юкъуз шелар авунай, ва Мусадихъ авур кучукунин шелрин вахт тамам хьана[+].

9Нунан хва Шуаяк[†] камалдин руьгь акатнавай, вучиз лагьайтӀа Мусади адан кьилел гъилер эцигуналди[†] адакай ирсдар авуна. Шуаяз яб гуз, Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадилай эмир гайивал ийизвай[+].

10Гьадалай кьулухъ Исраилан эвледрин арада Мусадиз барабар пайгъамбар[†] мад хъхьанач – адахъ галаз Ребби чин чинал раханай эхир[+]. 11Реббидин къаст кьилиз акъудун яз ада Мисрида гьихьтин кар жедайвилин лишанар, аламатар къалурнай – ада фиръавандиз[†], адан вири мукьуванриз, адан вири уьлкведиз вуч авунай! 12Вири Исраилдин вилик Мусади къалурай хьтин къудрат, чӀехи ва акурдаз хаф ядай крар мад садавайни хьанач.

## Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

### Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар

Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


Рут

Эстер

Юнус


Рут


Эстер


Юнус пайгъамбар


Библиядин таржумайрин институт


Москва


2010


Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


(лезги чӀалал)


Таржумачи: Арбен Къардаш


Редактор: Седакъет Керимова


Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер агъадихъ галай адресдиз ракъурун тIалабзава:


ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-158-3

© Институт перевода Библии, Москва, 2010


СИФТЕ ГАФ

Играми кӀелзавайди,

Куь вилик Къадим Икьрардик акатзавай Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар ква. Къадим Икьрар, месигьдарриз адет хьанвайвал, чувуд халкьдин пак каламдиз лугьузвайди я. Къадим Икьрар гьар жуьре авторри кхьенвай 39 ктабдикай ибарат хьанва. ЧӀехи пай чувуд чӀалал кхьенва. Бязи паяр 3000 йис идалай вилик кхьенвайбур я. Къадим Икьрардик тарих, къанун, шиират, арифдаррин насигьатар ва къвезвай девирдикай веревирдер авай ктабар акатзава. Ихьтин жуьреба-жуьревилиз килиг тавуна, и ктабриз уртах са тема ава: чувуд халкьдихъ галаз авай рафтарвиле Аллагьди ийизвай гьерекатар. Адан мурад вири халкьариз нуьсрет гун ва инсанри имандалди ва табийвилелди жаваб гун я. Къадим Икьрарди ЦӀийи Икьрардихъ галаз санал Ктабрин ктаб тир Библия тешкилзава. Ам дуьньяда асиррай асирралди виридалайни гзаф кӀелай ва кӀелзамай ктаб яз ама.

Библиядин таржумайрин институтди чеб ЦӀийи Икьрардик акатзавай ктабар тир Маркалай ва Лукадилай атай Шад Хабарар, МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀук ва Илчийрин Крар чапдай акъуднава. Идалайни гъейри, Библиядиз талукь гьикаяяр авай ва гьар са гьикая кьилдин дигай гзаф рангарин шикилдалди чӀагурнавай «Библиядин шикилар» ктабни акъуднава. И ктаб гьам аялриз, гьамни чӀехибуруз Библиядин вакъиайрихъ галаз таниш жедай хъсан такьат я.

И изданиеда гьатнавай пуд ктаб акьван чӀехибур туш. Абур Библиядин ктабрин арадай вилив техвей хьтин къекъуьнар авай сюжетрин хцивилелди хкатна аквазва. Абур Библиядин таржумайрин институтди Къадим Икьрардай лезги чӀалаз элкъуьрнавай сифтегьан ктабар я. Абуру чи эрадал агакьдалди XI-асирдилай V-асирдалди чувудрин тарихдин жуьреба-жуьре пуд девир къалурзава. «Рут» ва «Эстер» ктабар Библиядин ктабрин арадай а кардалди хкатна аквазва хьи, абура къалурнавай вакъиайра кьилин роль къугъвазвайди дишегьли я. Таржума редактордин кӀвалахдин жигьетдай мукьуфдивди гъилелай-тупӀалай авунва, чувудрин оригиналдихъ галаз гекъигнава.

Библиядин таржумайрин институтди Рутан, Эстеран ва Юнус пайгъамбардин ктабар лезги чӀалаз таржума авунин карда иштиракай таржумачидиз, редакторриз ва гьакӀни и ктаб чапдай акъудуник къуьн кутур ксариз сагърай лугьузва. Лезги кӀелзавайдавай вичин дидед чӀалал Библиядин и ктабар кӀелиз хьунал чун шад я. Чна умудзава хьи, адаз и ктабрай неинки ажаиб вакъиаяр ва гуьзел шиирар, гьакӀни Аллагьдинни инсанрин рафтарвиликай дерин гьакъикъат жагъида.

Чна Квевай ктабдикай Куь фикирарни веревирдер агъадихъ галай адресдиз ракъурун тӀалабзава: Институт Перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт. а/я 360.

Библиядин таржумайрин институт

### Рут

#### Рут

Рут


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


Рут


Гьахьун

«Рут» ктаб чувуд халкьдин яргъал дегьзамандикай я. Ана къалурнавай вакъиайра иштиракзавай ксарин арада гьалтзавайбур, адет яз, тарихдин кьисайра гьалтдай ксар – пачагьар, сердерар, пайгъамбарар туш. Ана кьилдин къуватлу гьукумат авачир девирда ва гьар са инсанди чан аламукьун патал чӀехи жафа чӀугун лазим къвезвай заманда чпин зегьметдалди яшамиш жезвай адетдин инсанри иштиракзава. Чи эрадал къведалди кьвед лагьай агъзур йисан эхирда чувудрин уьмуьр гьа ихьтинди тир. Кашак, къунши халкьарин чапхунвилерик акатуникай чеб хуьдай са мумкинвални абуруз авачир.

Чувуддик гъуьлуьк хьайи, амма вич чувудрикай тушир Рут тӀвар алай жегьил дишегьлиди, гьа вахтарин къайдайриз аксивал авун яз, гъуьл кьейидалай кьулухъ вичин къаридихъ галаз амукьун кьетӀзава. Им, гьи патахъай килигайтӀани, адетдинди тушир кам тир. Сад лагьайди, а чӀавуз хендедаяр чпин къарийрихъ галаз амукьдай адет авачир. Кьвед лагьайди, Рутан къари яшамиш хьайи чилел гзаф къати каш авай. Пуд лагьайди, Рут, миллетдал гьалтайла, маабви тир. Маабвияр, лагьайтӀа, чувудрин душманар язвай. Ихьтин викӀегь камунилай гуьгъуьниз Рутан кьисмет вилив техвей жуьреда дегиш жезва. Эхирни адакай чи эрадал къведалди XI-асирда чувудрин вири тайифаяр вичин гьукумдик сад авур ва вичин къуватлу пачагьлугъ арадал гъайи чувуд пачагьдин чӀехи баде хьана.

#### 1


Рута вичин къари гадарзавач

1Исраил гьакимри идара ийизвай йикъара уьлкведа каш гьатна. Ягьудиядин Бетлегьемдай тир са кас вичин пабни кьве хва галаз Маабдин чилерал яшамиш жез фена. 2А касдин тӀвар Элимелек, адан папан тӀвар Наъми, адан рухвайрин тӀварарни Махлан ва Килиан тир; абур Ягьудиядин Бетлегьемда авай эфратайрин тухумдай тир. Абур Маабдин чилерал атана, гьана амукьнай. 3Наъмидин гъуьл Элимелек кьена. Наъми вичин кьве хва галаз амукьна. 4Рухвайри чпиз маабви папар гъана, абурукай садан тӀвар Арфа, муькуьдан тӀварни Рут тир. Абур ана са цӀуд йисуз кьван яшамиш хьайидалай 5гуьгъуьниз Наъмидин кьве хвани Махланни Килиан кьена; Наъми рухваярни гъуьл амачиз амукьна. 6Ада вичин сусарни галаз Маабдин чилерилай туна, элкъвена хъфин кьетӀна, вучиз лагьайтӀа Маабдин чилерал адаз Реббиди Вичин халкьдал кьил чӀугуна ва адаз фу гана лагьай ван хьана. 7Наъми вич яшамиш жезвай чкадай экъечӀна, адахъ галаз кьве свасни хъфена. Ягьудиядин чилел хкведай рехъ кьуна физвайла, 8Наъмиди вичин сусариз лагьана: «Куьн гьар сад жуван дидедин кӀвализ ахлад. Куьн зи кьейибурухъ галазни захъ галаз гьикьван хъсандиз рекье фенатӀа, къуй Реббидини квез гьакьван хъсанвал авурай. 9Къуй Реббиди квез гьар садаз жуван гъуьлуьн кӀвале ферикъат чка жагъидайвал авурай!» Ада сусариз теменар гана, амма абур къагьардалди шехьна. 10Абуру лагьана: «Ваъ, чун вахъ галаз ви халкь авай чкадиз хкведа». 11Амма Наъмиди лагьана: «Ахлад, зи рушар; куьне захъ галаз хтана вучда? Захъ мад рухваяр авач кьван, абурукай квез гъуьлер жедайвал. 12Ахлад, зи рушар, хъвач; вучиз лагьайтӀа зун гъуьлуьз хъфин патал кьуьзуь я. Эгер за „захъ гьахьтин умуд ава“ лагьайтӀани, гьатта къенин йифиз зун гъуьлуьхъ галаз хьана, ахпа рухваяр хайитӀани, 13мегер абур чӀехи жедалди квез акъвазиз кӀанзавани? Квевай гьакьван гежел вегьена, гъуьлуьз техъфена акъвазиз жедани? Ваъ, зи рушар, куь дердини зун акӀажарзава; вучиз лагьайтӀа зун Аллагьдин гъили янава». 14Абур мад къагьардалди шехьна. Ахпа Арфа вичин къаридихъ галаз чара хьана, Рут амукьна. 15Наъмиди Рутаз лагьана: «Ингье, ви кьелитӀ вичин халкьдин, вичин аллагьрин патав хъфена; ви кьелитӀдин гуьгъуьналлаз жувни ахлад»[+]. 16Амма Рута лагьана: «Вун туна, хъфиниз зун мажбур ийимир; амма, вун гьиниз фейитӀа, зунни гьаниз фида, вун гьина яшамиш хьайитӀа, зунни гьана яшамиш жеда; ви халкь зи халкь я, ви Аллагь зи Аллагь я; 17Вун гьина кьейитӀа, зунни гьана рекьида ва гьана кучудни ийида. ГьакӀ тахьайтӀа, Аллагь заз къалум хьурай; анжах тек са ажалди зун вахъ галаз чара ийида».


Бетлегьемдиз хтун

18Наъмиди, вичихъ галаз хтун Рута кӀевелай кьетӀнавайди акурла, ам чӀалал гъунар акъвазарна. 19Гьа икӀ, абур кьведни Бетлегьемдал кьван хтана. Бетлегьемдиз гьахьайла, вири шегьердик гьерекат акатна, инсанри хабар кьаз хьана: «Им Наъми яз тахьуй гьа?» 20Наъмиди абуруз лагьана: «Заз Наъми[*] лугьумир, заз Мара[*] лагь, вучиз лагьайтӀа заз къудратлу Вири Вичин Гъилевайда чӀехи хажалат ганва. 21Зун инай гьал-агьвал аваз фенай, амма Реббиди зун кьулухъди ичӀи гъил гваз хкана. Заз Наъми лугьумир, Ребби заз акси хьанва, Вири Вичин Гъилевайда заз туькьуьлвилер ракъурнава». 22Гьа икӀ, Маабдин чилерилай атанвай Рутни галаз, Наъми мух гуьдай йикъарин сифте кьилера Бетлегьемдиз хтана.

#### 2


Баазан къайгъударвал

1Наъмидихъ гъуьлуьн патай са мукьва-кьили авай, ам вилик-кьилик квай кас тир, вич Элимелекан тухумдай яз, адан тӀвар Бааз тир[+]. 2Маабви Рута Наъмидиз лагьана: «Къала зун са никӀиз фин, белки, кьисмет хьайи са регьимлуда тур мухан кьилер кӀватӀ хъийин за». Наъмиди лагьана: «Алад, чан руш». 3Рут фена агакьайла, ада гвен гуьзвайбурун гуьгъуьналлаз кьилер кӀватӀиз хьана. НикӀин и пад Элимелекан тухумдай тир Баазанди яз хьана. 4Ингье, Бетлегьемдай Бааз атана гвен гуьзвайбуруз лагьана: «Ребби квез куьмек хьурай!» Абуру адаз лагьана: «Реббиди вазни бахтар гурай!»[+] 5Бааза гвен гуьзвай итимрин кьилел акъвазарнавай касдиз жузуна: «И жегьил дишегьли нинди я?» 6Гвен гуьзвайбурун кьилел акъвазарнавайда жаваб гана лагьана: «И жегьил дишегьли маабви я, ам Наъмидихъ галаз Маабдин чилерилай хтанвайди я. 7А дишегьли, „за гвен гуьзвайбурун гуьгъуьналлаз цуьлерин арайрай мухан кьилер кӀватӀ хъийин ман“ лагьана, атана, пакамалай икьван чӀавалди гьа ина ава; исятда ам кумадик са тӀимил ял ягъиз фенва». 8Бааза Рутаз лагьана: «Яб це, чан руш, кьилер кӀватӀиз маса никӀел фимир, я инайни хъфимир, анжах ина зи къаравушрихъ галаз амукь; 9Къуй ви вилик абуру гуьзвай ник хьурай, вун гьабурун гуьгъуьнаваз алад. Ингье, за зи лукӀариз вак кягъ тавун буйругънава. Яд кӀан хьайила, къапарин патав фена, зи лукӀари гьинай яд къачузватӀа, гьанай хъухъ». 10Рута метӀерал акъвазна, икрамна, Баазаз лагьана: «Зун маса чилерилай атанвайди ятӀани, вуна зун хъсандиз кьабулна. Ви патай за жуваз ихьтин хъсанвал квелди къазанмишна?» 11Бааза адаз жаваб гана, лагьана: «Ви итим кьейила, вун ви къаридив гьикӀ эгечӀнатӀа заз ван хьана, вун, ви буба туна, диде туна, ватан туна, ваз течидай халкьдик акахьна. 12Къуй Реббиди ваз и кардай регьимвал авурай! Вун Вичин луварик ферикъат жез кӀанз атанвай Реббидин, Исраилдин Аллагьдин патай ваз ацӀай пай гурай!»[+] 13Рута лагьана: «Къуй зун ви вилик регьимдик кваз хьурай, я агъа! Вуна заз сабур гана. Зун ви гьич са лукӀракни квайди туштӀани, вун зи рикӀикай хабар кьуна захъ галаз рахана». 14Фу недай чӀав хьайила, Бааза адаз лагьана: «Инал ша, фу неъ, жуван фан кӀус цурудик кягъа». Рут гвен гуьзвайбурун патав ацукьна. Бааза адаз калар гана; Рут тӀуьна тух хьана; калар амукьни авуна. 15Рут мад кьилер кӀватӀун патал къарагъна. Бааза вичин лукӀариз буйругъ яз лагьана: «Къуй ада цуьлерин арайрайни кӀватӀрай, адан хатур хамир[+]. 16Цуьлерикайни кьилер хкудиз ая, гьабурни адаз тур, къуй ада вичиз кӀватӀрай, адаз экъуьгъмир».


Рутан къариди чпин крар Аллагьди къилиз акъудзавайди кьатӀузва

17Гьа икӀ няни жедалди Рута мухан кьилер кӀватӀиз хьана, кӀватӀайбур гатана, са эфа[*] кьван мух хьана. 18Мухни къахчуна, ам шегьердиз хъфейила, къаридиз Рута кӀватӀнавай мух акуна. Рута, къвалакай хкудна, вичи тӀуьр калрикай амукьай пай къаридиз гана. 19Къариди адаз лагьана: «Вуна кьилер гьинай кӀватӀна, гьина кӀвалахна? Вун кьабулайдаз бахтар гурай!» Рута къаридиз нин никӀе кӀвалахнатӀа малумарна лагьана: «За къе кӀвалахай никӀин иесидин тӀвар Бааз я». 20Наъмиди вичин сусаз лагьана: «Вичин регьимдикай я чан алайбурни, я кьейибурни хкуд тавур адалай Ребби рази хьурай!» Наъмиди Рутаз лагьана: «А кас чи мукьвади я; ам чи мирес я». 21Маабви Рута лагьана: «Ада заз „гвен гвена куьтягь жедалди зи лукӀарихъ галаз хьухь“ лагьана». 22Наъмиди вичин свас Рутаз лагьана: «ГьакӀ хъсан я, чан руш, вун адан къаравушрихъ галаз жеда, маса никӀел фин хьана ви намусдик хкуьрдайвал жедач». 23Гьа икӀ, ам Баазан къаравушрихъ галаз хьана, мухан гвенни къуьлуьн гвен куьтягь жедалди ам кьилер кӀватӀиз ва къаридихъ галаз яшамиш жез хьана.

#### 3


Рутан тӀалабун

1Садра Рутан къари Наъмиди сусаз лагьана: «Чан руш, ваз хъсан жедайвал, далу ядай са кас авай чка жагъуриз жедачни? 2Ангье, вун вичин къаравушрихъ галаз хьайи чи мукьва-кьили Бааз. Къе йифиз ада ратӀал мух гарал вегьидайвал я. 3Чин-гъил чуьхуьх, атир ягъа, жувал гуьрчег парталар алукӀ ва ратӀал алад, амма Бааза тӀуьна-хъвана куьтягьдалди жув адаз къалурмир. 4Ам къаткудай чӀавуз, гьи чкадал ксудатӀа, чира; гьа чӀавуз фена, адан кӀвачерилай яргъан алудна, гьанал къаткук. Вуна вуч ийидатӀа, ада ваз лугьуда». 5Рута къаридиз лагьана: «За вири вуна лагьайвал ийида». 6Ада, ратӀал фена, къариди вичиз вуч авун буйругънатӀа, вири гьакӀ авуна. 7Бааза тӀуьна, хъвана, вичин рикӀ шадарна, фена цуьлерин таядин къвалав ксун патал ярх хьана. Рутни вич таквадайвал фена, яргъан алудна, адан кӀвачеривай ярх хьана. 8Йифен кьулариз Бааз къудгъун хьана, ада кьил хкажна. КилигайтӀа, адан кӀвачеривай са дишегьли ярх хьанва. 9Бааза адаз лагьана: «Вун вуж я?» Дишегьлиди жаваб гана: «Зун Рут я, ви лукӀ; ви лувакай жуван лукӀраз далда ая, вучиз лагьайтӀа вун мирес я зи». 10Бааза лагьана: «Ваз Реббиди бахт гурай, чан руш! И ви эхиримжи кар вуна виликандалайни хъсандиз авуна, вучиз лагьайтӀа вун я кесиб, я девлетлу жегьил итимрихъ къекъвез фенач. 11Гьа икӀ, чан руш, кичӀе жемир; вуна вуч лагьайтӀани, за гьам ийида, вучиз лагьайтӀа вири зи халкьдиз вун эдеблу дишегьли тирди чизва. 12Зун ви мирес хьун гьакъикъат ятӀани, амма ваз залайни талукь мирес ава. 13И йиф гьа инал акъуд хъия; пака ада вахъ галаз алакъалу везифаяр тамамарайтӀа, хъсан я; къуй ада гьакӀ авурай; эгер кьабулиз кӀан тахьайтӀа, вун за кьабулда. Чи кьилел Ребби ала! Пакама жедалди ксус». 14Рут пакама жедалди адан кӀвачерив ксана, ам чеб сад садаз таквадайвал, экв тахьанмаз фад къарагъна. Бааза лагьана: «Дишегьли ратӀал атай чӀал садазни чир тахьурай». 15Ада Рутаз мад лагьана: «Къала кван вал алай шаршав инихъ ая, ам ахъайна яхъ». Рута шаршав ахъайна кьуна, Бааза адаз ругуд уьлчме мух гана, мух адан кӀулал эцигна, вич шегьердиз фена. 16Рут вичин къаридин патав хтана. Къариди адаз лагьана: «ГьикӀ хьана, чан руш?» Рута вичиз а касди вуч авунатӀа вири къаридиз ахъайна. 17Ва лагьана: «И ругуд уьлчме мух заз гьада гана ва лагьана: „Жуван къаридин патав ичӀи гъиливди хъфимир“». 18Къариди лагьана: «И кар квелди куьтягь жедатӀа чир жедалди акъваз, чан руш; вучиз лагьайтӀа а кас, къе гъилевай кар куьтягь тавунмаз, секин жедач».

#### 4


Къаридин бахт

1Гьа чӀавуз Бааз шегьердин варарив фена гьанал ацукьнавай. Вичикай ратӀал Бааз рахай муькуь мирес адан патавай алатна физвай. Бааза адаз лагьана: «Ша, дуст-кас, инал ацукь». Ам атана ацукьна. 2Бааза шегьердин агъсакъалрикай цӀуд касдиз эверна лагьана: «Инал ацукь». Абур ацукьна. 3Бааза миресдиз лагьана: «Маабдин чилерилай хтанвай Наъмиди чи стха Элимелеказ талукь чил маса гузва. 4За ви япара цун кьетӀна: инал ацукьнавайбур, зи халкьдин агъсакъалар алай чкадал а чил къачу. Къачуз кӀанзаватӀа, къачу; къачуз кӀанзавачтӀа, лагь, заз чир хьурай; вучиз лагьайтӀа валай гъейри къачудай талукь мирес авач, зун валай гуьгъуьниз я». А касди лагьана: «За къачузва»[+]. 5Бааза лагьана: «Вуна Наъмидивай чил къачудайла, кьейидан паб маабви Рутал эвленмиш хьун герек жезва, аял хьайила, чил гьадаз хъжеда ва кьейидан тӀвар кӀвачел ахкьалтда»[+]. 6Талукь миресди лагьана: «Жуван мулк чукӀур тавун патал, завай Рут къахчуз жедач; ам жува къахчу, вучиз лагьайтӀа завай жезвач». 7Эвелдай Исраилда чил къачудайла ва я дегишардайла, кар тестикьарун патал ихьтин адет авай: сада вичин кӀвачин къаб алудна муькуьдаз гудай[+]. 8Талукь миресди Баазаз лагьана: «Жува къачу». Ада вичин кӀвачелай алудна. 9Бааза агъсакъалризни вири халкьдиз лагьана: «За Наъмидивай Элимелеканни, Килиананни, Махланан вири чилер къачузвайвилин шагьидар гила куьн я. 10Мулк кьейидан хизандин кӀвачихъ галамукьун патал ва адан тӀвар адан стхайрин арадани ам хайи шегьердани рикӀел хьун патал, за гьакӀни Махланан хендеда маабви Рутни жуван пабвиле къахчузва; куьн къе и кардин шагьидар я»[+]. 11Варарив гвай вири халкьди ва агъсакъалри лагьана: «Чун шагьидар я; къуй Реббиди ви кӀвализ гьахьзавай паб Исраилдин рухваяр хайи Рахилни Леа[*] хьтинди авурай; Эфратада вахъ девлетар хьурай; Бетлегьемдани ви тӀвар машгьур хьурай;[+] 12Реббиди ваз и жегьил дишегьлидикай гудай несилди ви хизан Тамара Ягьудаз хайи Пересан хизан хьтинди авурай!»[+]


Рутакай Давуд пачагьдин чӀехи диде жезва

13Бааза Рут къахчуна, адакай Баазан паб хьана. Абур санал хьана, Реббиди гана Рут кӀвачел залан хьана, ада хва хана[+]. 14Дишегьлийри Наъмидиз лугьуз хьана: «Шукур хьурай Реббидиз, вун мирес-варис амачиз тун тавур! Къуй адан тӀвар Исраилда машгьур хьурай! 15Адакай ваз экв аквада ва ваз кьуьзуь кьилихъди адакай даях жеда, вучиз лагьайтӀа ваз ам вун кӀанзавай, ирид хцелайни хъсан суса хана». 16Наъмиди а аял къачуна, къужахда кьуна хвена, адаз тербия гуз хьана. 17Къуншийри аялдиз тӀвар гана абуру лугьузвай: «Наъмидиз хва хьанва», адал Абид тӀвар эцигна. Ам Давуд пачагьдин буба Ишаян буба тир. 18[•]Ингье Пересан тухум: Пересалай Гьесран хьана;[+] 19Гьесраналай Рам хьана; Рамалай Аминадаб хьана; 20Аминадабалай Нахшун хьана; Нахшуналай Салман хьана;[+] 21Салманалай Бааз хьана; Баазалай Абид хьана; 22Абидалай Ишай хьана; Ишаялай Давуд пачагь хьана.

### Эстер

#### Эстер

Эстер


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### Гьахьун


Эстер


Гьахьун

«Эстер» ктабда чи эрадал къведалди V-асирда кьиле фейи вакъиайрикай кхьенва. Жезвай гьерекатар Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан а вахтара виридалайни къуватлу пачагьлугъ яз хьайи Персиядин империядин меркезда кьиле физва. Ктабда къалурнавай вакъиаяр жедалди тахминан вишни яхцӀурни цӀуд йис вилик, Исраил Бабилдин пачагьлугъди кьурдалай гуьгъуьниз чувудар гужуналди Месопотамиядиз (гилан Иракдиз) куьчарнай. Амма VI-асирдин сифте паюна Бабил вич персери кьунай, ва чувудар Персиядин пачагьлугъдин гьукумдик акатнай. Са тӀимил вахтунилай абуруз ватандиз хъфидай ихтияр ганай, амма хъфидайбур тӀимил хьана. ГьикӀ лагьайтӀа, «Эстер» ктабда авай вакъиаяр кьиле физвай V-асирда чувудар Персиядин пачагьлугъдин вири пипӀера, гьа жергедай яз, адан меркездани яшамиш жезвай.

Мардахай лугьудай чувуд вичин имидин руш Эстерни галаз меркезда яшамиш жезвай. Са кьадар вахт алатайла, Эстер пачагьдин гьаремдиз къачуна ва ахпа адакай пачагьдин паб хьана. ЯтӀани аламатдин вакъиаяр са идалди куьтягь хьаначир, абур анжах гатӀун жезвай. Эстер вичин чувуд халкь терг хьунин хаталувиликай къутармиш ийидай касдин везифаяр кьилиз акъуддай дережадиз акъатна. Ктабда садрани «Аллагь» гаф гьалтзавач, амма им Аллагь ктабда авач лагьай чӀал туш. Чувудрин кьилел хаталувал вучиз атайди тиртӀа, ктабда къулурнавайвал рикӀел хкун бес я: Эстеран имидин хва Мардахая, Аллагьдин весиятдал амал авун яз, персерин везирдин вилик метӀерал акъвазна икрам авуникай кьил къакъудна. И карди вири чувуд халкь терг авунал гъун мумкин тир, амма аламатдин жуьреда и халкь вичин душманрал гъалиб жедайвал хьана.

#### 1


Персиядин пачагьдин гьукум ва мал-девлет

1Ибур Ахашвереша[*] – Гьиндистандилай Кушдал[*] кьван авай вишни къанни ирид вилаятдал агъавал ийизвай – пачагьвал ийизвай йикъар тир[+]. 2Адан тахт Шушан къеледа авай. 3Вичи пачагьвал ийизвай пуд лагьай йисуз ада вичин вири гьакимар, къуллугъчияр, Персиядин ва Мидиядин кьушунрин кьилин сардарар, ва вичин вилаятрин чӀехибур патал гзаф йикъара давам хьайи дем кьиле тухвана. 4Ада вишни кьудкъад йикъан къене вичин пачагьлугъдин зурба девлет ва вичин къудратдин гурлувални нурлувал къалурна. 5И йикъар куьтягь хьайила, Шушан къеледа авай халкь патал, чӀехидалай гъвечӀидал кьван вири кӀватӀна, ада пачагьдин имаратдин багъда ирид йикъан дем кьиле тухвана. 6Лацу чар хьтин ва якъутдин ранг алай сун парчаяр назнази къирдин ва туьнт яру парчадин цӀилералди ялна чӀугунвай, абур мармардин гуларикай гимишдин гьалкъайралди галкӀурна куьрснавай. Чиле къацу рангунин къванни мармар тунвай, седефдалди ва чӀулав рангунин къванералди чӀагурнавай кьакьан майдандал алай ацукьдай чкаяр къизилдикайни гимишдикай тир. 7Хъвадай затӀар къизилдин жуьреба-жуьре къапара аваз гузвай; пачагьдин чехирни гзаф авай, ам пачагьдин жумартвилиз кутугайди тир. 8Хъвадайди алагъ-салагъдалди хъвазвай, садани хъун мажбурзавачир, вучиз лагьайтӀа атанвай гьар садаз кӀандайвал ая лагьана пачагьди вичин кӀвале къуллугъзавайбуруз эмир ганвай.


Пачагьдиз вичин папакай хъел къвезва

9Пачагьдин паб Астинани пачагь Ахашверешан кӀвале дишегьлияр патал дем кьиле тухвана. 10Ирид лагьай юкъуз, пачагьдин рикӀ чехирдикди шад хьанвайла, ада вичиз къуллугъзавай ирид хесисдиз[*] – Мегьуманаз, Бизтадиз, Харбонадиз, Бигтадиз, Абагтадиз, Зетараз ва Каркасаз –[+] 11вичин паб Астин кьилел тажни алаз вичин вилик гъваш лагьана буйругъна. Адаз вичин папан иервал халкьаризни гьакимриз къалуриз кӀанзавай, вучиз лагьайтӀа ам гзаф гуьзелди тир. 12Амма хесисрив вугана агакьарай буйругъ пачагьдин паб Астина хъиляй кьилиз акъуднач. Пачагьдиз гзаф пис хъел атана, адан чанди цӀай кьуна. 13Пачагьди килигдай акьуллу ксарал меслят гъана, вучиз лагьайтӀа пачагьди вичин крар виридан вилик, къанун ва ихтиярар чидайбуруз аквадайвал ийизвай. 14А чӀавуз адан лап мукьув гвайбур Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемухан тир. Абур Персиядин ва Мидиядин ирид гьаким, пачагьдин чин аквазвайбур ва пачагьлугъда вилик жергеда ацукьнавайбур тир. 15Пачагьди гьабурувай жузуна: «Хесисрив вугана агакьарай Ахашвереш пачагьдин гаф кьилиз акъуд тавунай пачагьдин паб Астиназ къанундалди вуч авун лазим я?» 16Мемухана пачагьдинни гьакимрин вилик лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ви паб Астин анжах са ви вилик тахсирлу туш, ам вири гьакимрин виликни, ви вири вилаятра авай вири халкьарин виликни тахсирлу я; 17вучиз лагьайтӀа ви папа авур кардикай вири папариз ван жеда, абуруни чпин итимар кваз кьан хъийидач ва лугьуз жеда: „Ахашвереш пачагьди вичин вилик вичин паб Астин гъваш лагьанайтӀани, ам атаначир“. 18Пачагьдин папан и кардикай ван хьайи Персиядин ва Мидиядин гьакимрин папарини гила ви гьакимризни гьа гафар лугьуз жеда; папари гьуьрмет тахъвурла, итимар ажугълу жеда. 19Вуна гьахълу яз гьисабзаватӀа, мад дегиш техъжедай къарар акъудайтӀа ва Персиядинни Мидиядин къанунда Астин мад ви вилик эхкъечӀ тавунин, пачагьдин папан дережа вуна гьадалайни иер маса дишегьлидив вахгунин гьакъиндай кхьин хъуртӀа жедачни[+]? 20Пачагьлугъ гьикьван чӀехиди ятӀани, ви къарардикай адан вири вилаятар тирвал гьар садаз ван хьайи чӀавуз вири папари чпин гъуьлериз чӀехидалай гъвечӀидалди виридаз гьуьрмет ийиз жеда»[+]. 21И гаф пачагьдизни гьакимриз кӀандайди хьана; пачагьди Мемухана лагьайвал авуна. 22Гьар са итим вичин кӀвале агъа хьун патал ва адан кӀвале адан халкьдин чӀалалди рахун патал пачагьди вичин вири вилаятриз чарар ракъурна. Абур гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди кхьенвайбур тир.

#### 2


Пачагь цӀийи папахъ къекъвезва

1Ахашвереш пачагьдин хъел алатайдалай гуьгъуьниз, ада Астина вуч авунайтӀа ва адаз къарардалди вуч тайинарнайтӀа рикӀел хкана[+]. 2Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Пачагь, вун сагърай; къуй вун патал жегьил ва иер рушар жагъуррай. 3Къуй вуна вичин гьар са вилаятда жегьил, гуьзел акунар авай рушар Шушан къеледиз кӀватӀунал гуьзчивалдай ксар тайинаррай, а ксари рушар ви папарин хесис Гьегедин гуьзчивилик кутурай ва ада рушарив чпиз ягъдай атирар вугурай. 4Ви вили кьур, хуш хьайи руш къуй Астинан чкадал пачагъдин паб хьурай». И гаф пачагьдиз кӀандайди хьана; ада гьакӀ авунни авуна.


Хкягънавай рушарик чувуд рушни ква

5Шушан къеледа са чувуд авай; ам Яиран хва Мардахай тир, Яиран бан-бубаяр[*] Шимини Къиш Буняминан тайифадай тир. 6Мардахаян бубаяр Бабилдин пачагь Набухаданасара Ягьудиядин пачагь Ягьягьакинахъ галаз гъайи есиррихъ галаз Ярусалимдай куьчарнавайди тир. 7Ам вичин имидин руш Гьадассадин – адаз Эстерни лугьузвай – тербиячи тир, вучиз лагьайтӀа рушаз я диде, я буба амачир. И руш буйдалдини чиналди иер тир. Адан бубани диде кьейи чӀавуз ам Мардахая вичиз рушвиле къачунай. 8Пачагьдин буйругъни къарар малумарай чӀавуз ва Шушан къеледиз Гьегедин гуьзчивилик гзаф рушар кӀватӀзавай чӀавуз Эстерни пачагьдин папарин къаравул Гьегедин гуьзчивилик пачагьдин кӀвализ тухванай. 9Гьегедин вилериз а руш хуш хьана, рушаз адан патай хатурлувал жагъана ва ада рушаз атирар ва адаз тайинарнавай кьван вири тӀуьн-хъун санлай гана, пачагьдин кӀваляй Эстеран патав хьуниз лайихлу тир ирид рушни тайинарна. Ада Эстерни адан къаравушар дишегьлийрин гьаремдин лап хъсан са утагъдиз акъудна. 10Эстера я вичин халкьдикайни, я вичин тухумдикайни са гафни лугьузвачир, вучиз лагьайтӀа Мардахая адаз лугьумир лагьана буйругънавай. 11Эстер гьикӀ ятӀа ва адаз вуч ийизватӀа чирун патал Мардахай гьар юкъуз гьаремдин гъенев къекъведай. 12Гьар са рушаз, адет тирвал, ругуд вацран къене миррадин чӀем, муькуь ругуд вацран къене атирарни ва дишегьлийриз герек маса кишранар ядай. И цӀикьвед варз алатайла, гьар са руш Ахашвереш пачагьдин патав фидай вахт алукьдай. 13Гьаремдай пачагьдин кӀвализ фин патал рушаз вуч кӀан хьайитӀани гудай. 14Няниз руш пачагьдин патав фидай, пакамахъ ам папар авай кӀвализ, хесис Шаашгазан гуьзчивилик хкведай; мад ам пачагьдин патав хъфидачир. Пачагьдиз кӀан хьайитӀа, тӀвар кьуна адаз эвердай.


Эстеракай пачагьдин паб жезва

15Эстера – ам вичиз рушвиле къачур Мардахаян ими Абихайилан руша – пачагьдин патав фидай чӀав алукьайла, папарин къаравул, пачагьдин хесис Гьегеди лагьай затӀарилай гъейри са затӀни вичихъ галаз тухванач. Идалди Эстер вич акурбурун вилик хкаж хьана[+]. 16Гьа икӀ, цӀуд лагьай вацра, яни Ахашвереша пачагьвалзавай ирид лагьай йисан Тебет вацра[*], Эстер пачагьдин кӀвализ, Ахашверешаз къачунай. 17Пачагьдиз вири папарилай гзаф Эстер кӀан хьана, ада амай рушарилай гзаф пачагьдин вилик гьуьрметлувални хатурлувал къазанмишна, пачагьди пачагьвилин таж Эстеран кьилел эцигна ва адакай Астинан чкадал вичин паб авуна. 18Пачагьди вичин вири гьакимар ва къуллугъчияр патал Эстеран гьуьрметдай чӀехи дем кьиле тухвана, вилаятриз кьетӀен кьезилвилер гана ва пачагьдиз хас жумартвилелди савкьватар пайна.


Мардахая хъсанвал ийизва

19Кьвед лагьай гъилерани рушар кӀватӀнавай чӀавуз Мардахай пачагьдин варарал алай. 20Эстера вичин тухумдикай ва вичин халкьдикай, Мардахая адаз буйругънавайвал, гьеле са затӀни лагьанвачир. Мардахаян тербиядик квай чӀавуз хьиз, гилани Эстера Мардахаян лагьайвал ийизвай. 21Мардахай пачагьдин варарал алай вахтунда, пачагьдин имарат хуьзвай кьве хесисдиз, Бигтаназни Терешаз, пачагьдикай хъел атанвай, абуру пачагьдиз къаст авун патал фенд туькӀуьрзавай. 22И кардикай хабар хьайи Мардахая пачагьдин паб Эстераз хабар гана, Эстерани Мардахаян мецелай пачагьдиз лагьана. 23И кар ахтармишна, ам гьакъикъат тирди винел акъатна, Бигтанни Тереш кьведни тарагъаждикай куьрсарна. Мардахая авур и хъсанвиликай пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенай[+].

#### 3


Гьаманак хъел кутазва ва ада чувудар терг авун кьетӀзава

1Идалай гуьгъуьниз Ахашвереш пачагьди Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманан дережа чӀехи авуна, ам чка амайбурулай вине авуна. 2Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавай вирида Гьаманаз икрамиз, адан вилик метӀерал акъваззавай, вучиз лагьайтӀа гьакӀ ая лагьана пачагьди эмир ганвай. Амма Мардахая Гьаманаз икрамзавачир ва метӀерал акъваззавачир. 3Пачагьдин варарал алай, пачагьдиз къуллугъзавайбуру Мардахаяз лугьуз хьана: «Вучиз вуна пачагьдин эмир кьилиз акъудзавач?» 4Абуру гьар юкъуз икӀ лугьузвайтӀани, Мардахая абуруз яб гузвачир. Абуру и кардикай, Мардахай вичин гафунал кӀевиз акъваздатӀа килигун патал[*], Гьаманаз лагьана, вучиз лагьайтӀа Мардахая абуруз вич чувуд тирди хабар ганвай. 5Вичиз Мардахая икрам тийизвайди ва метӀерал акъваз тийизвайди акурла, Гьаман хъилевди ацӀана. 6Гьаманаз са Мардахай телеф авун тӀимил яз акуна; Мардахай гьи халкьдикай ятӀа Гьаманаз лагьанвайвиляй, Гьамана Ахашверешан пачагьлугъда авай вири чувудар, Мардахаян халкь я лагьана, терг авун фикирна. 7Гьавиляй Нисан лугьудай сад лагьай вацра, Ахашвереша пачагьвал ийизвай цӀикьвед лагьай йисуз Гьаманан вилик гьар са вацран ва гьар йикъан гъакъиндай пур, яни чип вегьиз хьана ва и кар цӀикьвед лагьай варз тир Адар вацралди даван хьана[+]. 8Гьамана Ахашвереш пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Ви пачагьлугъдин вири вилаятра халкьарин арада чкӀанвай са халкь ава: а халкьдин къанунарни муькуь вири халкьарин къанунрилай тафаватлу я, а халкьди пачагьдин къанунар кьилиз акъудзавач, вуна и кар икӀ туна виже къведач[+]. 9Эгер ваз гьахълу яз аквазватӀа, а халкь къирмишдай ихтияр це. За ви хазинадиз цӀуд агъзур талант[*] гимишар гуда». 10Чувудриз акси къарар тестикьарун патал пачагьди вичин гъилихъай закӀал галудна чувудрин душман Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманав вугана[+]. 11Пачагьди Гьаманаз лагьана: «А гимишарни а халкь за ви ихтиярда твазва; адаз, ваз вуч кӀан ятӀа, гьам ая». 12Сад лагьай вацран цӀипуд лагьай юкъуз вири мирзейриз эверна, Гьамана буйругъ гайивал, пачагьдин гъилик квай регьберриз ва гьар са вилаятрин кьилел алайбуруз, гьакӀни гьар халкьдин гьакимдиз гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди чарар кхьена; чарар Ахашверешан тӀварцӀелай кхьенвай ва адан закӀалдалди тестикьарнавай[+]. 13Чувудар чӀехидалай гъвечӀидалди, аялар ва дишегьлияр вири са юкъуз, яни Адар[*] вацран цӀипуд лагьай юкъуз рекьикь, рекьидай чкадал гъваш, къирмиш ая ва абурун мулкар тараш ая лагьана кхьенвай чарар чархачийрив вугана пачагьдин вири вилаятриз ракъурна[+]. 14Къарар кхьенвай чар гьар са вилаятда вири халкьар патал къанун яз малумарна, абур и йикъаз гьазур хьун патал гьар са вилаятдиз рекье туна. 15Пачагьдин буйругъ гваз чархачияр тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай. Пачагьдини Гьамана ацукьна чпиз тӀуьнар-хъунарзавай, Шушан шегьерда, лагьайтӀа са гъулгъула гьатнавай[+].

#### 4


Эстера чувудар къутармишун лазим я

1Мардахаяз вуч жедатӀа чир хьайила, ада вичин парталар кукӀварна, ших алукӀна ва вичин кьилелай руьхъ кӀвахна. Ахпа шегьердин юкьвал экъечӀна чӀехи ва туькьуьл сузадалди шехьиз-гьарайиз хьана. 2Ам анжах пачагьдин тавханадин варарив кьван атана, вучиз лагьайтӀа ших алаз пачагьдин варариз гьахьдай ихтияр авачир. 3Пачагьдин буйругъни къарар агакьай гьар са вилаятда ва чкада вирина сад хьиз чувудрин чӀехи йикь-шуван авай, абуру сивер хуьз, шехьиз суза ийизвай; гзафбур патал шихни руьхъ мес хьанвай. 4Эстеран къаравушарни адахъ гелкъвезвай хесисар атана ва адаз ихтилатна, пачагьдин папак чӀехи къалабулух акатна. Мардахая вичин ших алудна адан чкадал алукӀун патал Эстера адаз парталар ракъурна, амма Мардахая къачунач. 5ИкӀ хьайила Эстера вичихъ пачагьди гилигнавай са хесисдиз, Гьатахаз, эверна ва ам Мардахаян кьилив и хьанвай кар вуч ятӀа ва вучиз хьанвайди ятӀа чирун патал ракъурна. 6Гьатах пачагьдин тавханадин варарин вилик квай шегьердин майдандал Мардахаян патав фена. 7Мардахая адаз вуч хьанватӀа ихтилатна, Гьамана пачагьдин хазинадиз чувудар терг авунай гуда лагьана хиве кьунвай гимишрин кьадардикайни лагьана[+]. 8Эстераз къалурун патал ва адаз вири чир хьун патал чувудар терг авунин гьакъиндай Шушанда чукӀурнавай къарар кхьенвай чарни Мардахая адав вугана. Ада Эстераз пачагьдин патав фена адаз регьимлу хьухь лугьуз минет авун ва жуван халкьдин патахъай лугьун буюрмишна[+]. 9Гьатаха, хтана, Эстераз Мардахаян гафар хълагьна. 10Эстера Гьатах Мардахаяз икӀ лугьун патал мад ракъур хъувуна: 11«Пачагьдин къуллугъчийриз ва пачагьдин вири вилаятра авай халкьариз чизва хьи, эвер тавуна пачагьдин тавханадин къенепатан гьаятдиз гьахьай гьар садаз, гьам итимдиз, гьамни дишегьлидиз, авайди са дуван я – ажал; анжах пачагьди вичин къизилдин аса нел яргъи авуртӀа, гьам чан аламаз амукьда. Заз пачагьди эвер тавуна та къанни цӀуд югъ хьанва». 12Эстеран гафар Мардахаяв ахгакьарна. 13Мардахая Эстераз жаваб яз лагьана: «Пачагьдин кӀвале вири чувудрикай тек са вун къутармиш жеда лагьана фикирмир. 14Эгер вун ихьтин вахтунда кис хьайитӀа, чувудриз азадвални гужарикай хкатун маса чкадай къведа, вунни ви бубадин кӀвал телеф жеда. Низ чида, белки, гьа ихьтин вахт патал вун пачагьдин дережадив агакьнавайди ятӀа?» 15Эстера Мардахаяз жаваб яз лагьана: 16«Алад, Шушандавай кьван вири чувудар кӀватӀа ва зи хатурдай сивер хуьх, пуд юкъуз я немир, я хъвамир, гьам йифизни, гьам юкъузни. За зи къаравушарни галаз сив хуьда, ахпа зун, къанундиз акси кар ятӀани, пачагьдин патав фида; кьейитӀа, рекьида». 17Мардахая, фена, вичиз Эстера вуч буйругънатӀа, гьакӀ авуна.

#### 5


Эстера кутугай ара жагъурзава

1Пуд лагьай юкъуз Эстера пачагьдин папаз хас жуьреда алукӀна, ам пачагьдин кӀвалин къенепатан гьаятда, пачагьдин тавханадин вилик акъвазна; а чӀавуз пачагь вичин кӀвале вичин тахтуна, кӀвализ гьахьдай ракӀарин къаншарда ацукьнавай[+]. 2Пачагьдиз гьаятда акъвазнавай вичин паб Эстер акурла, адаз пачагьдин вилера регьим аваз жагъана. Пачагьди вичин гъилевай къизилдин аса Эстерал яргъи авуна, Эстера, атана, асадин кьилик хкӀуна[+]. 3Пачагьди адаз лагьана: «Ваз вуч кӀанзава, Эстер-ханум? Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, за гьамни гуда»[+]. 4Эстера жаваб гана: «Пачагь, вун сагърай; эгер ваз хъсан яз акуртӀа, вун къе за ваз гьазурнавай деминиз Гьаманни галаз атанайтӀа заз кӀандай». 5Пачагьди лагьана: «Эстера лагьайвал авун патал, тадиз Гьаманан патав алад». Пачагь Гьаманни галаз Эстера гьазурнавай деминиз атана. 6Чехир хъвадайла, пачагьди Эстераз лагьана: «Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъудда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни кьилиз акъудда». 7Эстера жаваб яз, лагьана: «Ингье зи мурад, ингье зи тӀалабун: 8Эгер ви патай заз хатур аватӀа ва эгер ваз зи мурадни зи тӀалабун кьилиз акъудиз кӀанзаватӀа, вун пака Гьаманни галаз за квез кьведазни гьазурнавай деминиз атанайтӀа кӀандай, пачагь, вун сагърай, за зи мурадни пака лугьуда»[+]. 9А юкъуз пачагьдин папан кӀваляй Гьаман шад яз ва руьгь кӀубан яз экъечӀна. Амма адаз пачагьдин имаратдин варарин вилик Мардахай акурла ва ам къарагъ тавурди, гьич чкадилайни юзун тавурди акурла, Гьаман Мардахаякай атай хъилев ацӀанай[+].


Гьаманан фенд

10ЯтӀани Гьаман кӀевиз акъвазна. Ам вичин кӀвализ хтайла, ада вичин дустариз ва вичин паб Зерешаз эвериз ракъурна[+]. 11Гьамана абуруз вичин девлетдикай, вичиз гзаф рухваяр авайдакай ва вичин дережа пачагьди гьикӀ хкажнайтӀа, вич гьакимрилайни, пачагьдин къуллугъчийрилайни гьикӀ виниз акъуднайтӀа, ихтилатна[+]. 12Гьамана лагьана: «Пачагьдин паб Эстерани вичи гьазурай деминиз пачагьдилайни залай гъейри мад садазни эвернач; заз адан патав пачагьдихъ галаз пакани эвернава. 13Амма заз пачагьдин варарал алай чувуд Мардахай аквазмай кьван гагьда, вири и крар тӀимил яз аквазва». 14Адан паб Зерешани адан дустари адаз лагьана: «Къуй яргъивилел яхцӀурни цӀуд кьуьнт алай тарагъаж гьазуррай, пакамахъ пачагьдиз лагь, а тарагъаждикай Мардахай куьрсдайвал; гьа чӀавуз пачагьни галаз шаддиз деминиз алад». И меслят Гьаманаз бегенмиш хьана ва ада тарагъаж гьазурна[+].

#### 6


Гьаман Мардахаяз гьуьрмет авуниз мажбур жезва

1И йифиз Аллагьди пачагьдивай ахвар къакъудна ва ада вичин кӀвалахар къейд ийизвай ктаб гъун буйругъна; а ктабда авай кхьинар пачагьдиз кӀелна[+]. 2Анай Ахашвереш пачагь яна рекьинин фенд тӀуькӀуьриз кӀан хьайи, чпи пачагь авай кӀвалин рак хуьзвай кьве хесисдикай, Бигтанакайни Терешракай, Мардахая гьикӀ хабар ганайтӀа кхьенваз жагъана[+]. 3Пачагьди жузуна: «И кардай Мардахаяз гьихьтин гьуьрмет авунва ва гьихьтин дережа ганва?» Пачагьдиз къуллугъзавай жегьил лукӀари лагьана: «Адаз са затӀни ганвач». 4Пачагьди хабар кьуна: «Гьаятда вуж ава?» И чӀавуз Мардахай адаз гьазурнавай тарагъаждикай куьрсарун патал пачагьдихъ галаз меслят ийиз пачагьдин кӀвалин къецепатан гьаятдал Гьаман атанвай[+]. 5Жегьил лукӀари пачагьдиз лагьана: «Ангье, Гьаман гьаятда акъвазнава». Пачагьди лагьана: «Къуй атурай». 6Гьаман атана. Пачагьди адаз лагьана: «Пачагьдиз са касдиз гьуьрмет ийиз кӀан хьайитӀа, вуч авуртӀа хъсан я?» Гьамана вичин рикӀяй фикирна: «Пачагьдиз залай гъейри маса низ гьуьрмет ийиз кӀан жеда кьван?» 7Гьамана пачагьдиз лагьана: «Пачагь, вун сагърай, ваз гьуьрметдалди вуж хкажиз кӀанзаватӀа, 8къуй вуна алукӀай парталарни вун акьахай ва вичелни таж алай балкӀан гъурай. 9Къуй а парталарни балкӀан вуна вичин сифте гьакимрикай садаз гурай, ваз гьуьрметдалди хкажиз кӀанзавай касдал а парталар алукӀрай ва ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудрай ва адан вилик лугьурай: „Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!“» 10Пачагьди Гьаманаз лагьана: «АкӀ ятӀа исятда гьа вуна лагьай парталарни балкӀан къачуна, пачагьдин варарал алай чувуд Мардахаяз твах, са затӀни хкуд тавуна, вуна вуч лагьанатӀа, гьам ая». 11Гьамана парталарни балкӀан къачуна, а парталар Мардахаял алукӀна, ам балкӀандаллаз шегьердин майдандал акъудна ва Мардахаян вилик гьарайна: «Пачагьдиз гьуьрметдалди хкажиз кӀан хьайи касдиз гьа икӀ ийидайди я!» 12Мардахай пачагьдин варарив хтана. Гьаман, сефил яз, кьил кьуна, вичин кӀвализ катна. 13Ада вичин паб Зерешазни вичин дустариз вичин кьилел атайдакай ихтилатна. Адан арифдаррини адан паб Зереша адаз лагьана: «Эгер Мардахай чувуд яз вун агъуз аватзаватӀа, ви тӀем адак акакьдач; аквар гьаларай, вун адан вилик агъуз жеда»[+]. 14Абуру адахъ галаз гьеле ихтилатар ийизмайла, пачагьдин хесисар атана акъатна, ва абуру Эстера гьазурнавай деминиз атун патал Гьаманак тади кутуна.

#### 7


Эстеран ери-бине ва Гьаман тарагъаждиз акъудун

1Пачагь Гьаманни галаз Эстеран патав деминиз атана[+]. 2И кьвед лагьай юкъузни, чехир хъвадай вахтунда пачагьди Эстераз мадни лагьана: «Ви мурад вуч я, Эстер-ханум? Ам кьилиз акъатда. Ви тӀалабун гьихьтинди я? Эгер пачагьлугъдин са пай ваз гуналди туькӀуьдайди ятӀа, гьамни гуда». 3Эстера жаваб яз лагьана: «Эгер ви патай, пачагь, вун сагърай, заз хатур аватӀа ва ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй заз зи мурад тирвал уьмуьр багъишрай, зи тӀалабун тирвал – зи халкь багъишрай![+] 4Вучиз лагьайтӀа зунни зи халкь терг авун патал, яна рекьин патал, телеф хьун патал маса ганва. Эгер чун лукӀвилиз маса гун хьайитӀа, зун, душманди ваз гузвай зиян эвез тавунайтӀани, кисдай[*]»[+]. 5Ахашвереш пачагьди жаваб яз лагьана: «Ам вуж я? Вичин рикӀяй икӀ ийиз алакьай кас гьинава?» 6Эстера лагьана: «Душман ва мидя – хъилен кӀватӀ Гьаман я!» Пачагьдинни адан папан вилик Гьаман зурзаз акъвазна[+]. 7Пачагь деминай хъел кваз къарагъна тавханадин вилик квай багъдиз фена; Гьаман, лагьайтӀа, вичин чан къачумир лугьуз Эстераз минетариз амукьна, вучиз лагьайтӀа адаз пачагьди вичиз гьихьтин кьадар тайинарнаватӀа акунвай. 8Пачагь тавханадин вилик квай багъдай дем авай кӀвализ хтайла, Гьаман Эстер агалтнавай чкадал ярх хьанвай. Пачагьди гьарайна: «Идаз зи кӀвале гьатта зунни аваз зи папални гуж гъалибиз кӀанзава!» Пачагьдин сивяй и гаф акъатунни, Гьаман кьуна. 9Пачагьдиз къуллугъзавай хесисрикай сад тир Харбонади лагьана: «Гьаманан кӀвалин патав яхцӀурни цӀуд кьуьнтуьнин кьакьанвал алай тарагъажни къянава кьван. Ам Гьамана пачагьдин хийир патал гафар лугьузвай Мардахай куьрсарун патал гьазурнавайди я». Пачагьди лагьана: «Аникай Гьаман куьрсара»[+]. 10Гьамана Мардахай куьрсарун патал гьазурнавай тарагъаждикай Гьаман вич куьрсарайла, пачагьдин хъел алатна[+].

#### 8


Кьисметди чувудриз чин ачухна

1А юкъуз пачагьди чувудрин душман Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана; Мардахай пачагь акваз кӀанз адан вилик атана, вучиз лагьайтӀа Эстера пачагьдиз Мардахай вичин мукьвади тирди малумарнавай. 2Пачагьди Гьаманавай къахчур вичин закӀал алудна, ам Мардахаяв вугана; Эстера, лагьайтӀа, Мардахай Гьаманан кӀвализ килигдайди яз тайинарна[+]. 3Эстера пачагьдин вилик, адан кӀвачерив игисна, Агаган тухумдай тир Гьамана чувудриз акъудай чӀуру фенд акъвазара лугьуз, шехьиз, минетарун давамарзавай[+]. 4Пачагьди вичин къизилдин аса Эстерал яргъи авуна; Эстер кӀвачел къарагъна ва пачагьдин вилик акъвазна[+] 5лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа ва эгер ви патай заз хатур аватӀа, за тӀалабзавай кар ви вилик гьахълуди ятӀа ва зун ви вилериз бегенмиш ятӀа, къуй Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьамана ви вилаятра чувудар терг ая лагьана кхьенвай чарар къуватдай вегьена кьулухъди хтунин патахъай къарар кхьирай, 6вучиз лагьайтӀа завай зи халкьдин кьилел къвезвай мусибатриз гьикӀ килигиз хьурай? ГьикӀ завай зи мукьва-кьилийрин кьиникьиз килигиз хьурай?» 7Ахашвереш пачагьди Эстеразни чувуд Мардахаяз лагьана: «Ингье, за Гьаманан кӀвал Эстерав вахгана, Гьаман вич чувудрал гъил хкажунай тарагъаждиз акъудна; 8Чувудрикай квез вуч кхьиз кӀан ятӀа, гьам пачагьдин тӀварцӀелай кхьихь ва пачагьдин закӀалдалди тестикьара, вучиз лагьайтӀа пачагьдин тӀварцӀелай кхъенвай ва пачагьдин закӀалдалди тестикьарнавай къарарар дегишардай ихтияр авайди туш»[+]. 9Гьа чӀавуз пуд лагьай, яни Сиван вацран къанни пуд лагьай юкъуз пачагьдин мирзейриз эверна ва Мардахая гьикӀ лагьанатӀа, гьа саягъда чувудриз, регьберриз, вилаятрин чӀехибуруз ва Гьиндистандилай Кушдал къведалди авай вишни къанни ирид вилаятдин гьакимриз, гьар са вилаятдиз вичин кхьинралди ва гьар са халкьдиз вичин чӀалалди, чувудризни чпин чӀалалди чарар кхьена[+]. 10Мардахая чарар Ахашвереш пачагьдин тӀварцӀелай кхьена ва абур пачагьдин закӀалдалди тестикьарна, ахпа а чарар пачагь патал махсусдаказ чпин жинс кутунвай балкӀанраллай чархачийрив вугана ракъурна[+]. 11А чарара кхьенвай: «Пачагьди гьар са шегьерда авай чувудриз санал кӀватӀ хьана чпин уьмуьр хуьдай, халкьдин ва вилаятрин кьилевай ва чеб чувудрихъ галаз душманвиле авай къуватлу ксар, абурун аялар, папар рекьидай ва абурун мулкар тарашдай ихтияр 12Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра са юкъуз – цӀикьвед лагьай вацран, яни Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз – гузва. 13Чувудар а юкъуз чпин душманрилай кьисас къахчуз гьазур жедайвал, къарар кхьенвай чарар, вири халкьариз къанун яз малумарун патал, гьар са вилаятдиз ракъура». 14Пачагьдин буйругъ гваз фейи чархачияр йигин балкӀанраллаз энгел тахьана ва тадиз рекье гьатна. Шушан къеледани и къарар малумарнай[+]. 15Якъутдинни лацу рангунин, пачагьдиз хас парталар ва къизилдин таж алаз, назнази ва туьнт яру аба алаз Мардахай пачагьдин кӀваляй экъечӀна. Шушан шегьердин агьалийриз гзаф шад ва хвеши хьана. 16Чувудар патални и вахт экв аватнавайди, шадди, хушбахтлуди ва вирида абуруз гьуьрметзавайди тир[+]. 17Адан къарар агакьай гьар са вилаятда, гьар са шегьерда, гьар са чкада чувудар патал шадвал, хвешивал ва суварин югъ ва межлисар авай. Уьлкведин гзаф халкьарикай чувудар хьанай, вучиз лагьайтӀа абуруз чувудрикай кичӀе хьанвай.

#### 9


Чувудри чпин душманар тергзава

1ЦӀикьвед лагьай вацран, яни Адардин цӀипуд лагьай юкъуз, пачагьдин буйругъни къарар кьилиз акъудна кӀандай вахт алукьнавай юкъуз чувудрин душманриз чпин гьукум чувудрин винел эцигунин умуд авай, амма крар терсина хьана, чувудри чпи чпин гьукум эцигнай,[+] 2чпиз писвал авурбур рекьин патал чувудар чпин шегьерра, Ахашвереш пачагьдин вири вилаятра санал кӀватӀ хьана: абурун хура садавайни акъвазиз хьанач, вучиз лагьайтӀа вири халкьариз кичӀе хьанвай. 3Вилаятра авай вири гьакимри, регьберри, вилаятрин чӀехибуру ва пачагьдин крар кьилиз акъудзавайбуру чувудрин пад кьуна, вучиз лагьайтӀа Мардахаяхъай абуруз виридаз кичӀе хьанвай. 4Вучиз лагьайтӀа пачагьдин векил Мардахай зурба кас тир, адан машгьурвал вири вилаятра чкӀанвай; вучиз лагьайтӀа а кас, Мардахай, къвердавай виниз хкаж жезвай. 5Чувудри чпин душманар тураралди гатазвай, рекьизвай, тергзавай ва чпиз вуч кӀандатӀани гьам абуруз ийизвай. 6Шушан къеледа чувудри вад виш кас кьена ва тергна. 7Абур гьакӀ Паршандатани, Далфунни, Аспатани, 8Паратани, Адалияни, Аридатани, 9Пармаштани, Арисайни, Аридайни, Вайзатани, 10яни чувудрин душман Гьаммедатадин хва Гьаманан цӀуд хвани, яна кьена, амма тараш-талан авун патал чувудри чпин гъил яргъи авунач. 11Шушан къеледа а юкъуз пачагьдиз кьейибурун кьадардикай лагьана. 12Пачагьди вичин паб Эстераз лагьана: «Шушан къеледа чувудри вад виш кас ва Гьаманан цӀуд хва кьена ва тергна; абуру пачагьдин амай вилаятра вуч авуна? Ви мурад вуч я? Ам кьилиз акъатда. Мад вахъ гьихьтин тӀалабун ава? Гьамни кьилиз акъудда»[+]. 13Эстера лагьана: «Пачагь, вун сагърай. Эгер ваз гьакӀ кӀан ятӀа, къуй Шушанда авай чувудриз къе вуч авунатӀа гьам пакани ийидай ихтияр це, къуй абуру Гьаманан цӀуд хцин мейитни тарагъаждикай куьрсаррай». 14Пачагьди гьакӀ ая лагьана буйругъна. Шушанда и кардин патахъай къарар акъудна ва Гьаманан цӀуд хвани куьрсарнай. 15Адар вацран цӀукьуд лагьай юкъуз Шушанда авай чувудар мад гъилера кӀватӀ хъхьана ва абуру мад пуд виш кас кьена, амма абуру тараш-талан авунал чпин гъил яргъи авунач. 16Пачагьдин вилаятра авай чувударни кӀватӀ хьана, абуру чпин уьмуьр хуьн патал ва чеб душманрикай секин хьун патал пудкъанни цӀувад агъзур кас кьена, амма тараш-талан авун патал чпин гъил яргъи авунач. 17Им Адар вацран цӀипуд лагьай юкъуз хьайиди тир; гьа и вацран цӀукьуд лагьай юкъуз абуру ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 18Шушанда авай чувудар и вацран цӀипуд лагьай ва цӀукьуд лагьай юкъузни кӀватӀ хьана, амма абуру а вацран цӀувад лагьай юкъуз ял яна ва а югъ чпин суварин ва шадвилин йикъаз элкъуьрна. 19Гьавиляй хуьруьнэгьли чувудри, цлар галачир гъвечӀи шегьерра яшамиш жезвайбуру Адар вацран цӀукьуд лагьай югъ шадвилени демина аваз, суварин югъ хьиз тухузва, сада садаз тӀуьн-хъун гузва.


Пурим сувар тестикьарун

20Мардахая Ахашвереш пачагьдин вилаятра авай вири мукьва ва яргъа чувудриз и вакъиайрикай кхьена чарар ракъурна. 21А чарара чувудри гьар йисуз Адар вацран цӀукьуд ва цӀувад лагьай йикъар сувар яз тестикь авуникай кхьенвай. 22А йикъар чувудар чпин душманрикай секин хьайи йикъар яз ва а варзни абурун пашманвал шадвилиз элкъвей варз яз, шел-хвал – суварин йикъаз элкъвейди яз къейд авуникай ва а йикъар демина ва шадвилин, сада садаз тӀуьн-хъун ракъурдай ва кесибриз садакьаяр гудай йикъар яз тестикь авуникай кхьенвай. 23Чувудри чпи ийиз эгечӀнавай крар ва Мардахая абуруз кхьенвай чарар чпин адет яз кьабулна. 24ГьикӀ Агаган тухумдай тир Гьаммедатадин хва Гьаманаз, чувудрин душмандиз, вири чувудар тергдай фикир хьанайтӀа ва чувудар къирмишунин ва терг авунин патахъай пур, яни чип вегьенайтӀа,[+] 25ва гьикӀ Эстер пачагьдин патав фенайтӀа ва гьикӀ пачагьди вичин цӀийи чарчелди Гьамана чувудриз акъудзавай чӀуру фенд адан вичин, яни Гьаманан кьилел гъанайтӀа, амни адан рухваяр тарагъаждикай гьикӀ куьрснайтӀа, гьадакай Мардахая вичин чарче кхьенвай. 26Гьавиляй а йикъариз пурим лагьанай, ам пур гафуникай хьанва. Гьавиляй гьа чарчихъ галаз ва чпиз акур ва чеб гьакӀ ийидай чкадал атай крарихъ галаз сад яз, 27чувудри чпини ва абурун веледрини ва абурухъ галаз сад хьайибуруни чпин адет яз кьабулна, а кьве югъ, гьа кхьенвайвал, гьар йисуз вичин вахтунда сувар хьиз къейд авунин къарар акъудна. 28Гьар несилда ва тухумда, гьар вилаятда ва гьар шегьерда а йикъар рикӀел аламукьдайбур ва сувар хьиз кьиле тухудайбур авуна; Пуримдин йикъар чувудри мад дегиш техъйидайвал ва чувудрин веледрин рикӀелай а йикъар алат тийидайвал авуна. 29Абихайилан руш ва пачагьдин паб Эстерани чувуд Мардахая чпин вири кьетӀивилелди мад са чар кхьена. А цӀийи чарчени сифтегьан чарара авай буйругъ къилиз акъуд лагьанвай[+]. 30А чарар, саламдин гьахълу гафар галаз, вири чувудриз, Ахашверешан пачагьлугъдин вишни къанни ирид вилаятдиз ракъурна[+]. 31А чарче, чувуд Мардахаяни пачагьдин паб Эстера Пурим гьикӀ тестикьарнаватӀа чувудри чеб ва чпин веледар патал а йикъар, гьакӀ къабулун, яни сив хуьдай ва шехьдай йикъар хьиз къейд авун кӀевелай эмирзавай[+]. 32Гьа икӀ, Эстеран эмирдалди Пуримдикай лагьанвай гаф тестикьарна ва ам ктабда кхьена.

#### 10


Мардахаякай чувудрин къаюм жезва

1Ахпа Ахашвереш пачагьди чилел ва гьуьлуьн атӀайрал[*] харж эцигна. 2Пачагьдин къуватдин ва къудратдин крарикай ва ада вичин гьуьрметдалди Мардахаян дережа хкажуникай къейдер Мидиядин ва Персиядин пачагьдин кӀвалахар къейд ийизвай ктабда кхьенва[+]. 3Гьадахъ галаз сад яз, чувуд Мардахай Ахашвереш пачагьдин вахтунда кьвед лагьай кас тирдакай, ам чувудрикай лап чӀехи гьаким ва вичихъ гзаф кьадар чувуд стхайрин арада виридан рикӀ алайди тирдакай кхьенва, вучиз лагьайтӀа ада вичин халкьдиз хъсанвал жагъурзавай ва ам вичин тайифадин хийир патал рахазвай[+].

### Юнус

#### Юнус

Юнус


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


Юнус пайгъамбар


Гьахьун

«Юнус пайгъамбар» ктабда авай кьиса чи эрадал къведалди VIII-асирдиз талукьди я. Ана жезвай вакъиаяр Израилдин ва къуватлу Ашурдин пачагьлугъдин меркез Ниневиядин арада кьиле физва. А вахтара Ашурдин пачагьлугъди Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан чӀехи пай идара ийизвай. И пачагьлугъдин агьалияр мажусияр тир, ва абуру Аллагь кваз кьазвачир. Аллагьди Юнус пайгъамбардиз гьа и шегьерда вязер авун буйругъна. Амма Юнус и везифадикай кьил къакъудиз ва Аллагьдихъай къарши патахъ катиз алахъна. Аламатдин са кьадар вакъиайрилай гьуьгъуьниз ада эхирни, Аллагьдин чӀалаз килигна, Адан буйругъ кьилиз акъудна.

И кьисади Аллагьдин са шумуд важиблу ери къалурзава. Ада Вич гьакъикъидаказ кьабулайдаз регьим ийизва. Эгер инсанар, Аллагьдин туьгьметриз яб гуз, чпин гунагь крарикай къерех жез хьайитӀа, Ам Вичин хъел абурувай яргъа ийиз гьазур я. Аллагь Вичи халкьнавайдан уьмуьрдални ажалдал вири ихтиярар авай Агъа я, гьикӀ лагьайтӀа, эгер Аллагьдиз са нелай ятӀани гъил къахчуз кӀан хьайитӀа, и кардикай хъел къведай ихтияр садазни авач.

#### 1


Пайгъамбардиз гайи буйругъ

1Амитаян хва Юнусав Реббидин гаф агакьна: 2«Къарагъ, чӀехи шегьер Ниневиядиз алад! Заз адан агьалийрин чӀуру крарикай ван хьана. Вуна абуруз акси яз вязер ая!» 3Реббидин вилерикай Таршишдиз катун патал Юнус къарагъна, Яфадиз фена, ана адаз Таршишдиз физвай гими жагъана. Реббидин вилерикай Таршишдиз катун патал ам, фидай рекьин гьакъини гана, гимидиз акьахна.


Гьуьлеллай ксари чувуддиз абурар гузва

4Амма Реббиди гьуьлел къати гар къарагъарна, зурба тӀурфан акьалтна ва гими кукӀвар жез са тӀимил амай[+]. 5Гимичийриз кичӀе хьана, гьарда вичин аллагьриз минетарна ва гими хатадикай хкудун патал пар гьуьлуьз гадариз хьана; Юнус, лагьайтӀа, гимидин кӀане авай са кӀвализ эвичӀна, ярх хьана, кӀеви ахвариз фенвай[+]. 6Адан кьилив гимидин чӀехиди атана ва адаз лагьана: «Вун вучиз ксанва? Къарагъ, жуван Аллагьдиз минет ая; белки, Аллагьди чун рикӀел хкин ва чун телеф тежен»[+]. 7Абуру сада садаз лагьана: «Ша, чна, низ килигна и бедбахтвал чи кьилел атанвайди ятӀа, чирун патал, чип вегьин». Чип вегьена, ам Юнусал аватна. 8Гьа чӀавуз адаз лагьана: «Низ килигна чи кьилел и бедбахтвал атанвайди я? Ви кар-пеше вуч я, вун гьинай атанвайди я? Ви уьлкве гьина ава, вун гьи халкьдикай я?» 9Юнуса абуруз лагьана: «Зун чувуд я, за гьуьлни къурамат халкьнавай цаваравай Аллагьдикай-Реббидикай вил язва»[+]. 10Инсанрик зурба кичӀевал акатна, абуру Юнусаз лагьана: «Вуна вучиз икӀ авуна?» Вучиз лагьайтӀа абуруз, Юнуса вичи малумарнавайвал, ам Реббидин вилерикай катзавайди чир хьана. 11Гьавиляй абуру адаз лагьана: «Гьуьлуь чун секиндиз тун патал, чна ваз вуч ийин?» Гьар гьикӀ ятӀани гьуьлуьн лепейрин къативал элекьзавачир. 12Гьа чӀавуз Юнуса абуруз лагьана: «Зун кьуна гьуьлуьз гадара, куьн патал гьуьл секин жеда, вучиз лагьайтӀа заз чизва хьи, куь кьилел и чӀехи тӀурфан заз килигна атанвайди я». 13ЯтӀани и инсанри, къерехдив агакьун патал вири къуват эцигна кьусуйралди яд хчализ гатӀунна, амма абурувай жезвачир, вучиз лагьайтӀа абуруз акси яз гьуьлуь вичин къативал авун давамарзавай. 14Гьа чӀавуз абуру Реббидиз дад-бидат авуна лагьана: «Минет хьурай Ваз, Ребби, чна и са касдин чан къачуна лугьуз чун рекьидайвал ийимир, тахсир квачир иви авадарна лугьуз чак тахсир кутамир, вучиз лагьайтӀа Вуна, Ребби, Ваз гьикӀ хьана кӀанзаватӀа, гьакӀ ийизва»[+]. 15Абуру Юнус кьуна гьуьлуьз гадарна; пехъи гьуьл секин хъхьана[+]. 16А инсанриз Реббидихъай зурбадаказ кичӀе хьана, абуру Реббидиз къурбандар гана ва вядер[*] хиве кьуна.

#### 2


АкьалтӀай бедбахтвиле авур дуьа

1Реббиди са зурба балугъдиз Юнус пайгъамбар туькьуьн ая лагьана. Ам пуд юкъузни пуд йифиз балугъдин руфуна амукьна[+]. 2Ада балугъдин руфунай вичин Аллагь Реббидиз дуьаяр ийиз хьана 3ва лагьана:

«Жуван хажалатда за Аллагьдиз дад-бидадна,
Ваз минетрин ван хьана зи;
эхиратдин къеняй за цӀугъ авуна –
Вазни зи ван атана[+].
4Гьуьлуьн рикӀиз дериндиз вегьена На зун,
селлери зун юкьва туна, элкъуьрна,
Ви ятарин лепеяр
зи винелай физ хьана[+].

5За лагьана:

„Хкатнава зун Ви вилерикай“,
амма заз мад Ви пак мескен ахквада.
6Ви ятар зал алчуд хьана нефес къаз,
гургусди зун кьуна кӀевиз чуькьвена,
аруш хьана зи кьил гьуьлуьн векьера[+].
7ЭвичӀна зун лап дибдал кьван дагъларин,
даим яз зун туна чили дапӀарра,
амма Вуна, эй зи Аллагь, зи Ребби,
зи руьгь кьуна эхиратдай ахкъудна.
8Зи къене руьгь михьиз гьалдай фенвайла,
хтана зи рикӀел Ребби,
Вав зи дуьа агакьна,
агакьна пак мескендив[+].
9Тапан аллагьриз гьуьрметзавайбур
инанмиш туш рикӀ регьимлу Аллагьдихъ[+].
10За алхишрин ван хкажна
Ваз къурбандар ийида;
хиве кьурди кьилизни за акъудда.
Къутармишдайди тек са Ребби я!»[+]

11Реббиди балугъдиз Юнус къецел къураматдал ахкъуда лагьана буйругъна.

#### 3


Мураддив агакъарай вяз

1Юнус пайгъамбардив кьвед лагьай гьилера Реббидин гаф агакъна: 2«Къарагъ, чӀехи Ниневия шегьердиз алад, За вуч ваз буйругъ авунатӀа, гьам ана лагь»[+]. 3Юнус къарагъна, Реббидин къалурвайвал, Ниневия шегьердиз фена; Аллагьдин вилерай чӀехиди тир гьисабзавай Ниневия шегьер кӀвачелай авун патал пуд югъ герек тир. 4Юнус шегьерда къекъвез хьана, са йикъан мензил атӀана ва икӀ лугьуз вязер авуна: «ЯхцӀур югъ ама – ахпа Ниневия чкӀида!» 5Ниневиявияр Аллагьдихъ инанмиш хьана: абуру сив хуьз хьана ва чӀехидалай гъвечӀидалди вирида шихин парталар алукӀна. 6И хабар Ниневиядин пачагьдивни агакьна, ада, вичин тахтунилай къарагъна, пачагьвилин парталар хтӀунна, ших алукӀна ва руьхъведал ацукьна, 7пачагьдинни везиррин тӀварцӀелай Ниневиядиз икӀ лугьун буйругъна: «Я инсанри, я кӀвалин гьайванри, я малари, я лапагри затӀни тӀуьн тавурай, чуьлдиз фин тавурай, ядни тахъурай. 8Инсанарни кӀвалин гьайванар ших алаз хьурай ва абуру Аллагьдиз кӀевиз шазда ийиз хьурай; гьар сад вичин чӀуру рекьелай элячӀрай ва чпин гъилералди ийизвай гужарикай къерех хьурай. 9Низ чида кьван, белки, Аллагьдин рикӀ регьимлу жен, Ада чалай Вичин къати хъел алудин ва чун телеф тежен»[+]. 10Аллагьдиз абурун крар, абур чӀуру рекьелай элячӀнавайди акуна, Аллагьди Вичи абуруз мусибат ийида лугьунай гьайиф чӀугуна, абурал а мусибат ракъурнач[+].

#### 4


Юнус пайгъамбардин наразивал

1И карди Юнус пайгъамбардиз гзаф хъел гъана. 2Ада Реббидиз дуьаярна, лагьана: «Я Ребби! Бес за зи уьлкведа авайла лагьайдини гьа и гафар туширни? Зун Таршишдизни гьавиляй катайди я, вучиз лагьайтӀа заз чизвай хьи, Вун – хъсан, рикӀ регьимлу, яргъалди сабур хуьдай, гзаф мергьяматлу Аллагь я ва Вуна мусибат ийиз кӀан хьуникай гьайиф чӀугвада[+]. 3Гилани, я Ребби, завай зи чан къачу, вучиз лагьайтӀа заз яшамиш жердалай кьейитӀа хъсан я»[+]. 4Реббиди лагьана: «И карди ваз гьакьван кӀевиз хъел гъанвани мегер?»


Аллагьди Юнусан батӀулвал къалурзава

5Юнус шегьердай экъечӀна ва шегьердин рагъэкъечӀдай пата акъвазна, ана вичиз кума авуна ва анай шегьердин кьилел вуч къведатӀа килигиз, кумадин сериндик ацукьна. 6Ребби-Аллагьди са кьен экъечӀдайвал авуна, ам Юнусан винел серинвал жедайвал ва адан хъел алудун патал адан кьилелай хкажна; Юнус и кьенцӀел гзаф шад хьана. 7Ахпа Аллагьди акӀ авуна хьи, гуьгъуьнин юкъуз, пакаман яр ядайла, а кьен кукра тӀуьна, набатат кьурана. 8Рагъ экъечӀдайла, Аллагьди рагъэкъечӀдай патан зегьемлу гар ракъурна, ракъини Юнусан кьил ифириз хьана, ам вич вичелай фена, ада вичиз ажал гун тӀалабна ва лагьана: «Заз яшамиш хьунилай кьейитӀа хъсан я». 9Аллагьди Юнусаз лагьана: «А кьен кьуруникай ваз гьакьван хъел атанани мегер, ажал кӀан жедай кьван?» 10А чӀавуз Реббиди лагьана: «Вуна жува зегьмет чӀугун тавуна экъечӀай ва вуна чӀехи тавур, вич са йифиз экъечӀай ва са йифиз кьурай кьенцӀин гьайиф чӀугвазва; 11Бес За чпиз эрчӀи гъилни чапла гъил гьим ятӀа чара ийиз тежедай вишни къад агъзурдалай гзаф инсанар ва гзаф кьадар гьайванар авай чӀехи шегьердин гьайиф чӀугвадачни?»

## Забур

### Забур

Забур


Забур


Забур


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва


2024


Забур

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

Издание не предназначено для продажи

ISBN 978-5-93943-343-3

© Институт перевода Библии, 2024


Сифте гаф

Играми кӀелзавайди!

Куь вилик сифте яз лезги чӀалаз таржума авунвай ва вич Пак Каламдин са чӀук тир Забур ква. Пак Каламдик вичиз Мусадин вад ктаб лугьузвай Таврат, пайгъамбаррин ктабар, тарихдин ктабар, камал квай эсерар, Забур ва Инжил акатзава.

Забур манийринни шиирралди кхьенвай дуьайрин кӀватӀал я. Адан бинеда Аллагьдикай фикирар ва Адаз, вири алакьдай ва регьим авай Реббидиз хьиз, ийизвай шукурар ава. Амма шиирри къалурзавайди тек са шадвал, шукурар ва Аллагьдиз ихтибар авун туш, ана гьакӀ инсанрин чара атӀайвилин гьал, абурун хъел ва душманрикай авай кичӀевал, авунвай гунагьрай намусдал ацалтзавай азабарни къалурзава. Манийрикай гзафбур пайгъамбарвилинбур я. Месигь къведайдакай лагьанвайбурни гьа жергедик акатзава.

Забур 150 манидикай ибарат я. Икьванбур агъзур йисалайни гзаф девирда кьиле фейи гьерекатрин нетижа яз арадал атана.

Забурда авай манияр кхьей ксарин арада, Давуд пачагьдин тӀвар хьиз, Мусадин ([89]), Сулейманан ([71], [126]), Къарагьан миресрин ([41]-[48], [83], [84], [86], [87]), Асафан ва я адан рухвайрин ([49], [72]-[82]) ва эзрагьви Этанан ([88]) тӀварарни кьазва.

150 манидин кӀватӀал вад ктабдиз пай ийиз жеда: 1-пай: 1 – 40-манияр; 2-пай: 41 – 71-манияр; 3-пай: 72 – 88-манияр; 4-пай: 89 – 105-манияр; 5-пай: 106 – 150-манияр.

Гьар ктабдин сад лагьай мани сифтедай Къафкъаздин Алпандин гьарфаралди, ахпани кириллицадин гьарфаралди чапзава. Къафкъаздин Алпандин шрифтдалди ганвай текстина рекъемар гьарфаралди, кьилеринни аятрин нумраяр талукь тир къайдада къалурнава. Ктабдин эхирда авай таблицада Къафкъаздин Алпандин гьарфарни рекъемар алай аямдин лезги чIалан алфавитдин гьи гьафари эвез ийизватIа къейднава.

© Gppert J., Schulze W., Aleksidze Z., Mahé J-P (eds). Caucasian Albanian palimpsest of Mount Sinai. Volume II. Turnhout, 2008. VII, 26–27.

Къафкъаздин Алпандин кхьинар 1980-йисара Синайдин килисадай жагъай ва вичяй чIехи жафа галаз кьил акъудай VI лагьай асирдин гъилин кхьинрин ктабдин бинедаллаз кардик кутунвайди я. И кхьинри Пак Калам Къафкъаздин Алпандин ва чеб лезги чIаларин гапIалдик акатзавай чIаларикай садаз таржума авунвайвилин шагьидвал ийизва. Инал ганвай гъилин кхьинрин чарчин шикилдай аквазвайди Забурдин са чIук я, анай кIелиз хьайиди 18:5 лугьудай (чарчин юкьвал алай) мани я, ина ам къадим чIала авайвал чап авунва.

Гьар са ктаб Аллагьдиз шукур авуналди акьалтӀзава. Месела, 40:14-мани: «Я Ребби, Исраилдин Аллагь, шукур хьуй Ваз асиррилай асирралди! Амин! Амин!»

1-маниди вири ктабдихъ галаз куьрелди танишарзава ва муъмин касдиз нуьсрет гудайдакай лугьузва, 150-мани лагьайтӀа, вад лагьай пай акьалтӀарзавай ва санлай вири Забурдин эхирда авай нуьсретдин гаф я. Ана чилел уьмуьр тухузвай вирибуру Реббидиз шукур авуна кӀан тирдакай лугьузва.

Гзаф манийрал чпин тӀварар ала. Абурун везифайрилай аслу яз, жуьреба-жуьре кьилери са шумуд гапӀалдикай лугьуз жеда: мани туькӀуьрнавай касдин тӀвар кьазвайбур (месела, 14:1 «Давудан мани»), чеб арадал атунин тарихдин гьал къалурзавайбур (месела, 3:1 «Давудан мани. Давуд вичин хва Абсаламакай катдайла»), мани лугьузвайбур патал меслятар авайбур (месела, 60:1 «Манидаррин чӀехидаз»), жанр къалурзавайбур (месела, 7:1 «Давудан шел»), ибадат авуниз талукь меслятар гузвайбур (месела, 91:1 «Киш йикъан сувар къейд авунин мани») ва масабур.

Чувуд чӀалал авай къадим кхьинрай таржума авунвай и кьилерал бязи манийрин мана-метлебдиз талукь тир тӀварарни алава хъувунва. Месела, «Нянин дуьа» ([4]).

Вири манияр са шумуд жуьрединбуруз пай ийиз жеда: шукур квайбур, разивални гьуьрмет къалурзавайбур, шелар, Ярусалимдин баркалладикай манияр, Аллагьдихъ иман авуникай манияр, Исраилдин пачагьрал таж алукӀуниз талукьарнавай манияр, камалдинни гьахъ-михьивилин тарифзавай манияр ва Аллагьдин кӀвале ибадат ийидайла лугьудай манияр.

Гьар са мани кхьенвайдан ният къалурун патал, ада манияр чеб туькӀуьр хьунин жигьетдай са шумуд хилез пай авуртӀа жеда:


1. Шукур квайбур

Адет яз, ихьтин манияр пуд хилекай ибарат я:

1) Аллагьдиз шукур авуниз эвер гун;

2) шукур авун патал себебар;

3) эвер гун, насигьат, тӀалаб тикрар хъувун.

Ихьтинбур [27], [32], [104], [110], [112], [116], [134], [135], [146],

147-манияр я.


2. Разивални гьуьрмет къалурзавайбур

Адет яз, ихьтин манийра са кас ва я гзаф инсанар хилас авун паталай Аллагьдиз ийизвай шукур, Аллагьди абур гьихьтин гьаларикай хилас авунатӀа ва и кардай инсанрин разивални гьуьрмет, абуру ийизвай тарифар къалурзава.

Ихьтинбур [17], [20], [29], [31], [33], [39], [40], [65], [105], [115], [137]-манияр я.


3. Манияр-шелар

Ихьтин манийра кьилдин са касди ва я инсанрин кӀватӀалди Аллагьдиз эверзава, тӀал алай гьалдикай шикаят ийизва, куьмек тӀалабзава ва куьмек гайи Аллагьдиз къурбанд гун хиве кьазва.

а) кьилдин са касдин шелар: [3], [6], [41], [42], [50], [53], [54], [58], [60], [61], [63], [68], [69], [70], [108], [142]-манияр.

б) гзаф инсанри санал ийизвай шелар: [43], [59], [73], [78], [79], [82], [136]-манияр.


4. Пачагьдикай манияр

И манийра Израилдин пачагьдикай, Аллагьдин гуьцӀуьрдикай, Аллагьди Давудахъ галаз кутӀунай икьрардикай, яни Израилдин амай пачагьрихъ галаз Аллагьдин рафтарвилерин бинедикай ихтилатзава.

Ихьтинбур [2], [17], [19], [20], [44], [71], [88], [100], [109], [143]-манияр я.


5. Ярусалимдикай манияр

Манийрин и жерге Ярусалимдиз (Сигьандиз) – Израилдин сиясатдин, медениятдин ва руьгьдин меркездиз бахшнава.

Ихьтинбур [45], [47], [75], [83], [86], [121]-манияр я.


6. Зияратдал хкаж хьунин манияр

Иманияр Ярусалимдиз (Сигьандиз) зияратдал физвайбуру лагьайбур тир.

Ихьтинбур [119] – [133]-манияр я.


7. Суваррин йикъара Аллагьдиз шукур авунин манияр

И гапӀалдик чӀехи пуд суварин вахтунда – Песагьдин йикъара, Гьафтейрин суварик ва Кумайрин суварик, – лугьудай манияр акатзава.

Песагьдин йикъара нянин тӀуьн ийидалди [112] – [113] ва нянин тӀуьнилай гуьгъуьниз 114 – 117-манияр лугьудай.


8. Камалдикай манияр

И манийрин кьилин везифа инсанриз Аллагьдин Къанун чир авун я. Абура инсанди вичи вич дуьз тухунин тариф ва чӀурукӀа тухуниз ахмур ийизва, иман гвайди Аллагьдин Къанундал амал авунал мягькемарзава ва адаз и Къанунди аваданвални сагъ-саламатвални гъизвайди къалурзава.

Месела, [1], [37], [49], [73]-манияр ва 36, 118-манийрин чӀехи пай гьахьтинбур я.


9. Тахтуниз талукь манияр

И манийра Аллагьдикай чӀехи Пачагьдикай хьиз рахазва. Бязи алимри абур цӀийи йисан сувариз талукьбур яз гьисабзава, гуя и вахтунда кьиле тухузвай бязи адетрин куьмекдалди Израилдин винелни, гьакӀ вири дуьньядин винелни Аллагьдин идара тайинарзавай. Амма и месэла гьуьжет алайди яз ама.

Ихьтинбур [28], [46], [92], [94] – [98]-манияр я.


10. Ибадат ийидайла лугьудай манияр

И манияр Аллагьдин кӀвале ибадат авунихъ галаз кӀеви алакъада ава.

Ихьтинбур [14], [24], [49], [84]-манияр я.


Манияр туькӀуьр хьунин кьетӀенвилер

«Забур» ктаб къадим чувудрин гъилин кхьинрин ктабдикай бине кьуна таржума авунвайди я. И карда бинедин кхьинриз хас шииратдин кӀалубар ва гзаф кьадарда гьалтзавай чӀагай-иер ибараяр хуьнин четинвилер ацалт тийиз туш.

Къадим чувудрин шииратдин кьетӀенвилерикай сад цӀарарин жуьт-жуьтвал я, ихьтин жуьтерин кьвед лагьай цӀарцӀи, адет тирвал, сад лагьай цӀарцӀиз къуват гузва, ам акьалтӀарзава ва я адан гъавурда твазва. Идалайни гъейри, бязи манийра гьар цӀарцӀин сифте гафунин сифте гьарф чувудрин алфавитдин гьарфарин къайда тирвал гатӀун жезва ([24], [33], [36], [110], [112], [118], [144]). Вичиз «акрошиир» лугьузвай и жуьреди, алфавитдин акьалтӀайвал къалурзавайвал, манидин акьалӀтайвални къалурзава. Лезги чӀалаз и манияр таржума авурди и кьетӀенвал, лезги алфавитдикай менфят къачуналди, хуьз алахънава. Амма 45 гьарф авай лезги чӀала гьарфарин кьадар чувуд чӀала авай 22 гьарфунилай кьведра гзаф хьуниз килигна, лезги гьарфар вири гъилик ийиз жедайвал хьанач, ятӀани манидин цӀарарин кьадарда аваз алфавитдин къайда хвенва. Ктабдин эхирда авай гафарганди Забурда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетренлишандалди къейд авунва.

Пак Каламдин таржумайрин институтди таржума авур ксариз, редакторриз ва и ктаб кьилиз акъудуник пай кутур вирибуруз сагърай лугьузва. Лезги кӀелзавайбуруз и ктабдихъ галаз дидед чӀалалди таниш жедай мумкинвал хьунал чун гзаф шад я.

Пак Каламдин таржумайрин институт

### Забур

#### Забур

Забур


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### 1


Забур


САД ЛАГЬАЙ КТАБ


(1–40-кьилер)


Михьиданни небгетдан рехъ

1Бахтавар я а инсан,
небгетрин меслятрин рекьяй тефизвай,
гунагькарри[†] къалурай рекьяй тефизвай,
ацукь тийир арада
Реббидал[†] хъвер ийизвай ксарин[+].
2Амма адан шадвал ава
Ребби тирдан Къанунда[†],
югъ-йиф ада зикирзава
Реббидин Къанун[†][+].
3А кас тар хьиз я,
кутунвай цин патав,
вахтундамаз гъизвай вичин майваяр,
адан пешер шуьткьуьдач.

4Вуч авуртӀани,
а касдилай алакьда,
небгетар акӀ жедач!
Абур нагъвар хьиз я гарун хуравай![+]
5ГьакӀ тирвиляй гьахъ-михьибурун кӀватӀалда
дувандални гьич дурум гуз алакьдач
небгетрилай,
гунагькаррилай.
6Гьахъ-михьибурун рехъ хуьзвайди Ребби я,
Небгетрин рекьевайди кьиникь я[+].

#### 2


Аллагьди тестикьарнавай пачагь

1Вучиз къал-къил акатзава халкьарик,
инсанрини туькӀуьрзава ичӀи фендер[+]?
2Къарагъзава чилерин пачагьар
ва гьакимар саналди
меслят жезва Реббидиз[†] акси яз,
Аллагьдин ГуьцӀуьрдизни[†] акси яз[+].
3Лугьузва: «Ша, чна кьатӀин абурун зунжурар
ва абурун бухаварни алудин!»

4Хъуьрезва Цавара ацукьнавайди,
Агъади хъвер ийизва абурал[+].
5Гьа вахтунда,
Вичин хъилев ацӀана Ам рахада
ва хъилен цӀув Вичин зурба
абурук велвела кутада:
6«Сигьандал[†], Зи пак[†] дагъдал,
За Жуван пачагь тестикьарнава»[+].

7Реббидин къайда раижзава пачагьди:
Ада заз икӀ лагьанва:
«Гила вун зи хва,
Инлай кьулухъ жеда Закай Буба ваз[+].
8ТӀалаба Завай,
За вав ирс яз вугуда халкьар,
За вири чилер ихтиярда твада ви.
9Вуна абур кукӀварда ракьун кӀекӀецдив,
хъенчӀин къапарин устӀардин къаб хьиз,
абур кӀус-кӀус ийида»[+].

10Гьавиляй, пачагьар, кьил кьилеллаз хьухь,
чир хьухь и кар, эй чилин гьакимар!
11Реббидикай кичӀе яз, къуллугъа Адаз,
шадвални ая, зурзун кваз[+].
12Реббидиз хъел татун патал,
Хциз темен це,
кьин тавун паталди куьн рекье куь;
куьз лагьайтӀа Адан хъел
регьятдаказ куькӀуьда.
Бахтавар я Адак умуд кутурбур![+]

#### 3


Пакаман дуьа


1Давудан[†] мани. Давуд вичин хва Абсаламакай катдайла.

2Я Ребби[†], захъ вуч гзаф хьанвачни душманар,
вуч гзаф я заз акси яз къарагъзавайбур!
3Гзафбуру закай икӀ лугьузва:
«Аллагьди куьмек ийидач адаз»[+].
Макьамдин ара
4Амма Вун, Ребби,
къалханни я зи,
зи баркалла я,
зи кьил хкажзавайди я[+].
5КӀеви ванцел гьарайзава Реббидиз за,
Вичин пак[†] дагъдилай Ада жаваб гузва заз[+].
Макьамдин ара
6Къаткизва зун, ксузва зун, къарагъзава,
гьикӀ лагьайтӀа Реббиди хуьзва зун[+].
7КичӀе жедач заз зун элкъуьрна юкьва тунвай
цӀуд агъзурралди душманрихъайни[+].

8Къарагъ, я Ребби!
Куьмек це заз, Аллагь зи.
Рекьвер ягъ зи душманрин,
михьи туширбурун сухвар кукӀвара[+].
9Куьмек Реббидилай агакьда,
Ви халкьдал хийир-дуьа[†] алаз хьурай Ви![+]
Макьамдин ара

#### 4


Нянин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] мани.

2Жаваб це заз, эвердайла за Вахъди,
я Аллагь, зи адалат тир!
Четин тирла, Вуна акъудна зун гегьеншвилиз:
регьим ая, зи дуьадин ван ша Ваз.

3Эй, инсанрин рухваяр, зун гьикьван куьне кьацӀурда?
Гьикьван чӀавалди квез таб ийиз,
кьуру рахунар ийиз кӀан жеда?
Макьамдин ара
4Чир хьухь, Реббиди[†]
Вич паталди вафа гвайди
кьилди чара авунва.
За ийирла Вичиз гьарай,
Реббидиз зи ван жеда[+].

5Хъел акатна,
гунагьар[†] мийир,
и кардикай куьн къаткидай месерал
фикир ая, киса!
Макьамдин ара
6Куь къурбандар[†] ая михьи рикӀелди,
умуд кутур Реббидик[+].

7Гзафбуру хабар кьазва:
«Ни къалурда хушбахтвал чаз?»
Ребби, Ви чинин экв
нур гуз хьурай чаз![+]
8Вуна зи рикӀ ацӀурна шадвилив чӀехи,
зурбади я а шадвал
абурун шадвилелай
чехирни техил бул хьайила алукьай.

9Зун къаткида,
фида секин ахвариз,
куьз лагьайтӀа, я Ребби,
ксуз тазва са Вуна зав саламатвиле[+].

#### 5


Экуьнин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: кфилар патал. Давудан[†] мани.

2Зи гафарин ван атуй Ваз, я Ребби[†],
шел-хвалдин ван ша зи.
3Яб це куьмек тӀалабзавай гьарайдиз,
эй зи Пачагь, Аллагь зи,
куьз лагьайтӀа
за Ваз дуьа ийизва![+]
4Пакамахъ Ваз зи ван къведа, я Ребби,
пакамахъ за умуд кваз минетда Ваз[+].

5Вун небгетбур кӀанзавай Аллагь туш,
писбурувай Ви патав кьил хуьз жедач.
6ЯцӀу гафар гвайбуруз
чка жедач вилик Ви,
пис кӀвалахар ийизвайбур
аквадай Ваз вилер авач[+].
7Тергда Вуна таб ийирбур,
инсаф течир фендигарар такӀан я Ваз тежер кьван[+].

8Амма заз Вуна авур зурба регьимдалди
Ви КӀвализ[†] гьахьда зун,
икрамда Ви пак[†] Ибадатханадиз,
аваз Вахъай кичӀевал[+].
9Я Ребби, зи душманриз аквадайвал,
твах зун кваз Ви гьахъвилик –
Вуна зи вилик
дуьзди ая Ви рехъ заз.
10Куьз лагьайтӀа абурун сивяй акъатзавай,
чӀалахъ хьана кӀандач гьич са гафунин,
абурун рикӀер зияндивди ацӀанва.
Абурун кӀалханар ахъа сур хьиз я.
Ялтахвалзава абуру чпин мецелди[+].

11Абуруз кар яхъ, я Аллагь!
Ярх хьурай чпин чӀуру
къастарив кьурвал.
Абуру авур гзаф кьадар гунагьрай[†]
негь ая абур, вучиз лагьайтӀа
Ваз акси яз къарагъна.
12Амма вириди шаддаказ гьарайрай
Вак умудар кутазвайбуру,
шадвалрай эбеди яз!
Къалур ая абуруз жуван къаюмвал,
шад хьун патал Вун галаз
кӀандайбур Ви тӀвар!
13Хийир-дуьа[†] ийизва На
гьахъ-михьи касдиз, я Ребби,
къалхандив хьиз, хуьзва ам гьар патахъай
Вуна Жуван регьимдив[+].

#### 6


Четинвилера гьатайла ийизвай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: симер алай алатар патал. Муьжуьд сим алай алат ягъиз-ягъиз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], Вак хъел квайла, заз ахмурмир,
жаза гумир, авайла Вун гьуьрсуьна![+]
3Регьим ая, я Ребби,
гьалдай фенва зун.
Сагъара зун, я Ребби,
зи велвела агакьнавай кӀарабрив,
4зи чандани ава чӀехи велвела.
Гьикьван чӀавалди икӀ хьурай, я Ребби[+]?

5Я Ребби, заз чин це,
азад ая зун,
ва Ви регьимдин хатурдай
хилас[†] ая зун,
6куьз лагьайтӀа кьейибурун рикӀел Вун
аламукьун мумкин туш.
Агъа дуьньядай Ваз шукурар
ийидайди вуж хьурай[+]?
7Галатнава зун агьузар ийир кьван,
гьар йифиз зи мес кьежизва накъварик,
ксай чка чуьхуьзва за накъварай.
8Хажалатдик юргъун хьанва вилер зи,
зайиф хьанва зи душманар себеб яз[+].

9Завай къакъат, небгетар вири,
зи шелдин ван агакьнава Реббидив![+]
10Зи минетрин ван атанва Реббидиз,
зи дуьани кьабулнава Реббиди.
11Зи вири душманар русвагь хьана,
велвела кьаз хъфида,
акатда айибдик садлагьана[+].

#### 7


Са тахсирни квачиз хурук кутунвайдан дуьа


1Давудан[†] шел. Ада Реббидиз[†] Бунъяминан тайифадай тир Кушакай лагьай гафар.

2Я Ребби, я Аллагь зи,
за Вак умуд кутазва,
зи геле къекъвезвай вирибурукай
куьмек це заз, азад ая зун[+].
3ТахьайтӀа зун, асланди хьиз, кӀус-кӀусда,
кукӀварда зун, заз куьмекдай сад жедач!
4Я Ребби, я Аллагь зи,
аватӀа за авур кар,
кьацӀанватӀа гъилер зи,
нагьахъдиз
5завди ислягь рафтарвиле хьайидаз
авунатӀа за писвал
ва я душман тарашнатӀа са себебни авачиз,[+]
6душман захъ галтуграй, зав агакьрай,
ада зи уьмуьрдиз, чиле туна, кӀур гурай,
элкъуьррай зи тӀвар-ван руквадиз.
Макьамдин ара
7Я Ребби, къарагъ Вун хъиле аваз
Жуван хъел вегь зи душманрин гъазабдал!
Уях хьухь, заз куьмек гуз,
На веси авур гьахъ-дуван ая.
8Элкъуьрна кьурай вун кӀватӀ хьайи кьван халкьари,
Вун абурулай вине ахцукь кьакьанда.
9Аквада халкьарин дуван Реббиди,
Зи дуванни ая Вуна, я Ребби,
Зи гьахъ-михьивилиз,
зал леке тахьуниз килигна[+].

10Я гьахъ гвай Аллагь,
Акьулдинни рикӀин дуван ийизвай,
небгетри ийизвай гьахъ галачир крарал
эхир эциг, амма гьахъ-михьибур мягькем ая[+].
11Аллагь зи къалхан я,
рикӀ михьибуруз гузвайди куьмек[+].

12Аллагь гьахъ гвай дуванбег я,
лап кӀевелай тагькимзавай гьар юкъуз.
13ЧӀуру кардал пашман тахьайтӀа са кас,
Аллагьди вичин тур хци ийида,
чӀемерукда хьел туна хьиз чӀугвада,[+]
14ажал гъидай яракь Ада гьазурда,
хьелер Ада цӀай галайбур ийида[+].

15Ингье, килиг, аладайда нагьахъвал,
писвиливди руфунал залан хьайида,
таб рухуда[+].
16Фур эгъвена атӀайди
вич гьа фуруз аватда,[+]
17адан писвал адан кьилихъ галукьда,
адан зулум адан вичин пелел алукьда.

18Шукурда за Реббидиз
Ам гьахъ гвайди тирвиляй,
виридалай Виневайдан, Реббидин
тӀварцӀин тариф ийида за манидив![+]

#### 8


Аллагьдин чӀехивал ва инсандин гъейрат


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Давудан[†] мани[+].

2Я Ребби[†], я Агъа чи!
Вуч гьайбат гвачни
Ви тӀварцӀив вири чилел!
Ви баркалла цаварилай кьакьан я[+].
3БицӀекрини хурухъ галай аялри
ийизвай Ви тарифрикай
Вуна къеле авунва Ваз
Ви душманрин аксина;
гьар са мидя Ви,
гьар кьисасчи гаф такъатиз тун патал.
4Зун килигдай береда Ви цавариз,
кӀвалахдиз Ви гъилерин,
На эцигай гьам вацраз, гьам гъетериз,
5инсан вуж я кьван,
икьван Вуна адахъ Ви рикӀ кузвайла?
Ажал галайди вуж я кьван,
Вуна адан къайгъу чӀугваз[+]?
6Малаикрилай[†] Вуна са жизви агъузна ам,
баркалладин, гьуьрметдин таж алукӀна адал.
7На пачагь яз эцигна ам
Ви гъилерин крарин,
вири адан кӀвачерик На муьтӀуьгъарна:[+]
8вири лапагар, къарамаларни,
гьакӀни вагьши гьайванар,
9цаваравай къушарни
гьуьлеравай гъетер,
гьуьлуьн къене ятарай физвай кьван вирибур.
10Я Ребби, я Агъа чи!
Вуч гьайбат гвачни
Ви тӀварцӀив вири чилел!

#### 9


Аллагьди небгетар телеф авун, умунбур хилас авун


1Манидаррин чӀехидаз. «Хцин кьиникь» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] мани.

2Заз вири рикӀелди Реббидиз[†] шукур ийиз кӀанзава,
за суьгьбетда Адан вири аламатрикай[+].
3За шадвалда, хвешивилер ийида Ви хатурдай,
за манийра тариф ийида тӀварцӀин Ви,
виридалай Виневайди[+].
4Зи душманар катна кьулухъ,
татаб хьана абур вилик Ви
ва телеф хьана.
5Вуна зи пад кьуна гьахъ гьуьжетда,
авун патал гьахъ дуван Вун тахтуна ацукьна[+].
6Вуна халкьариз ахмур авуна.
Небгетар телефна,
абурун тӀварар даим яз
тахьай мисал авуна[+].
7Даим яз кьиникь гана душмандиз,
адан шегьерар чукӀурна Вуна,
квахьна адахъ галаз санал
ам рикӀел гъидай гьар са лишанни.

8Амма Ребби амукьда датӀана,
гьахъ дуван патал Ада Вичин тахт хкажнава[+].
9Ада гьахъ гваз ийида дуьньядин дуван,
адалат гваз агъавалда халкьарал[+].
10Ребби я катдай чка зулуматдик квайбуруз,
мягькем къеле я къал-къил авай береда.
11Кутада Вак умудар чирбуру Ви тӀвар,
куьз лагьайтӀа Вуна, Ребби,
гадардач Вахъ къекъвезвайбур[+].

12Манийралди тариф ая Реббидин,
Сигьандал[†] уьмуьр тухузвай,
хабар це Адан крарикай халкьариз!
13Ивидин эвездай гуналди жаза,
Ада рикӀел хуьзва куьмек галачирбур,
абурун цӀугъ алудзавач рикӀелай.

14Я Ребби, килиг
зун гьикӀ дарда тунватӀа душманри,
регьим ая, яргъа ая
зун ажалдин вараривай,[+]
15за Ви вири тарифар авун паталди
Сигьандин варарив,
шадвал ийиз Вуна хилас[†] авунал.

16Чпи эгъвей фуруз халкьар аватна,
чпи чинеба хвейи чилина
кӀвачер гьатна абурун[+].
17Ачухдаказ малум хьана Ребби тирди
Адалат гвай дуванбег:
небгетар чпи авур крарин желеда гьатна[+].
Макьамдин ара
18Агъа дуьньядиз небгетар аватда –
Аллагь рикӀелай алуднавай вири халкьар.
19Амма саил даим яз фидач рикӀелай,
азаб гудайдан умудар даим яз рекьидач.

20Я Ребби, къарагъ!
Инсан акьван винизмир!
Халкьарин дуван Ви вилик авурай.
21Я Ребби, абуруз
хаф ягъа
чир хьуй абуруз
чеб тек са инсанар тирди.
Макьамдин ара
22Вуч паталди, я Ребби, акъвазнава яргъа Вун,
чуьнуьхзава Жув хажалатдин вахтунда[+]?
23Небгетри, лавгъавилив ацӀанваз,
язух кесибар кутунва хурук, –
ахьтинди вич гьатрай
вичин хьтин уюнра.
24Небгетри чпин къудурвилерал
кьуру дамах ийизва,
регьятдаказ къазанжидихъ къанихбуру
лянет гъизва, экъуьгъзава Реббидиз.
25Чпив гъукь гвай небгетар
къекъвезвач Адахъ,
фикиррани чка авач Аллагьдиз[+].
26Агалкьунар авайбур я датӀана абурун крар.
Абурув гъукь гва, амма Ви дуванар
абурукай яргъа я,
абур чпин килигзава душманриз
кваз такьадай тегьерда,
27лугьузва чпиз абуру:
«Чна ян гудач!
Са чӀавузни чи кьилел бедбахтвал къведач»[+].

28Абурун сивер ацӀанва
къаргъишрайни, гьиллейрайни, тапаррай,
абурун мецерин кӀанерик
ква алцурвал, небгетвилер[+].
29Абуру хуьрерин патав эцигзава желеяр;
къурбанддал[†] чинеба вилер алаз,
тахсир квачирбур
хелвет чкайра ягъиз рекьизва;[+]
30Магъарада асланди хьиз, абуру
вилив хуьзва, желеда
кьун паталди зайифбур;
желб ийиз кьазва чпин чилина[+].
31Гуж авайди чинеба
къат жезва, алгъизва,
зайифди гьатзава къармахра,
ярх жезва.
32Абуру чпи чпиз лугьузва:
«Аллагьдин алатнава рикӀелай,
Ада чин гузвач, аквадач Адаз садрани».
33Я Ребби, къарагъ! Хкажа Ви гъил, я Аллагь!
Зайифбур алуд мийир рикӀелай!
34Вучиз Вуна небгетрив
хкуьриз тазва намусдик Ви?
Куьз абурув фикириз тазва:
«Чавай Ада хабар кьадач», – лагьана?
35Аквазва Ваз хажалатар, тӀарвилер,
гьазур я Вун Жуван гъилив эвез хгуз абурун.
Азаб чӀугвазвайбуру чеб ийида Вал ихтибар,
Вун етимрин я куьмекдар[+].
36Азиятар гузвайданни небгетдин
гъилер хух,
жаваб гуз це гьардав вичин тахсирдин,
мад адак тахсир кутаз тежервал[+].

37Ребби Пачагь я асирра, датӀана,
Адан уьлкведа маса халкьар тахьай мисал жеда[+].
38Я Ребби, Вуна язухбурун
мурадрихъ яб акалзава,
абурук руьгь кутазва,
абурун ван жезва.
39Хуьда Вуна етим ва дарда авайди,
абурук мад инсанди кичӀевал кутун тавун паталди[+].

#### 10


Реббидихъ далу акалун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа.

За Реббидихъ[†] акалзава зи далу,
бес вучиз заз лугьузва икӀ:
«Лув це дагълариз, къушра хьиз»[+]?
2Небгетри чӀемерукӀдин рицӀ чӀугунва,
хьел рицӀинал эцигнава,
мичӀивиле ягъун патал рикӀ михьибур[+].
3ЧкӀай чӀавуз бинеяр
гьахъ-михьидавай вуч ийиз хьун мумкин я[+]?
4Ава Ребби Вичин пак[†] Ибадатханада,
ала Ребби цаваравай Вичин тахтунал,
Виридаз Ам килигзава,
синагъзава Адан вилери ажал галайбур[+].
5Реббиди синагъзава гьахъ-михьибур;
небгетар ва зулумат кӀандайбур
Адаз акунани такӀан я[+].
6Небгетрал къурда Ада
ифенвай марф цӀивинрин
кузвай гугурт акахьай,
зегьем тир гар кьадар жеда абурун[+].
7Гьахъ гва Реббидив,
гьахъ-михьивал кӀанда Адаз,
дуьзбуруз аквада Адан чин[+].

#### 11


Куьмек кӀанз авур дуьа


1Манидаррин чӀехидаз: муьжуьд сим алай алат патал.


Давудан[†] мани.

2Куьмек ая, я Ребби[†],
куьз лагьайтӀа вафа тирбур амукьдач,
инсанрин арадай гьахъ-михьибур квахьнава.
3Абуру чпи чеб ийизва алцур,
абур ялтах мецералди рахазва
таб гвай рикӀивай[+].
4Реббиди терг авурай
гьар са ялтах мез ва лавгъа сивер –
5лугьузвайбур: «Мецералди къачуда
чна гъалибвал.
Чи мецер чав гваз хьайила,
нивай жеда агъавал чаз?»
6«Кесибар дарвиле туниз килигна,
куьмек авачирбуру цӀугъ авуниз килигна,
Гьа гила-мад къарагъда Зун, –
лугьузва Реббиди, –
За абуруз динжвал гуда эрзиман-мурад тир чпин».
7Реббидин гафар михьи гафар я,
чатун къула накьвадикай
михьи авур гимиш я,
цӀурурнавай иридра[+].
8Я Ребби, Вуна хуьда абур,
хуьда и несилдикай даим яз.
9Небгетар къекъвез ава виринра,
гьуьрметдайла писвилиз инсанри.

#### 12


Куьмек кӀанз авур дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Гьикьван гагьда хьуй, я Ребби[†]?
Вуна зун рикӀелай
алуднава жал даим яз?
Гьикьван гагьда чуьнуьхда
закай Вуна Жуван чин[+]?
3Гьикьван гагьда дерт-гъам чӀугваз жеда зун,
яргъи йикъара кукӀварда рикӀ тӀалдалди?
Гьикьван гагьда душманди зал
лавгъавилер ийида?
4Килига заз, жаваб це,
я Ребби, Аллагь зи.
Экв хце зи вилериз,
тефин патал зун ажалдин ахвариз,[+]
5талгьун патал душманди:
«За ам кӀаник кутуна»,
зи мидяйриз хвеши тахьун паталди,
за ян гайитӀа[+].
6Ви гьакъикъи муьгьуьббатдин
гъиле за жув вугузва,
Вуна азад авунал
зи рикӀ пара шад жеда.
За Реббидиз манияр
лугьуда, куьз лагьайтӀа
Ам гала зи хийирдихъ[+].

#### 13


Небгетрин кӀамашвал


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа.

КӀамашри чпин рикӀяй лугьузва:
«Аллагь авач».
Абур рекьяй акъатнава,
мурдар я абурун крар.
Садни авач са хъсанвал ийирди[+].
2Килигзава цавай Ребби[†] инсанриз,
акун патал, аватӀа
гъавурда аваз кар ийизвайбур,
Аллагь жагъурзавайбур[+].
3Вири рекьяй акъатнава,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач.
4Небгетриз яраб акьул къведач жал,
зи халкь, фу хьиз, незвайбуруз,
Реббидиз минет тийизвайбуруз?
5Ана абурук акатда кичӀ,
вучиз лагьайтӀа Аллагь
гьахъ-михьибурун патал ала.
6Куьне рахшанд авуна умудрикай саилрин,
амма абурун далда Ребби я.
7ХупӀ туширни хиласвал[†]
Сигьандилай[†] Исраилдиз[†] атанайтӀа!
Вичин халкь кӀвачел
ахкьалдарай чӀавуз Реббиди
шад жеда Якьубан[†] эвледар,
шад жеда Исраил!

#### 14


Аллагьдиз кӀанзавай крар


1Давудан[†] мани.

Я Ребби[†], Ви КӀвале[†] вуж я жедайди?
Вуж я уьмуьр Ви пак[†] дагъдал тухудайди[+]?
2Айиб рекье авачирди,
гьахъ квай крар ийизвайди,
лугьузвайдини гьакъикъат
михьи рикӀивай;[+]
3фитне-буьгьтен тийизвайди,
патарив гвай инсанриз са писвални тийизвайди,
мукьвадан намусдик хкуьр авунар
кьабул тийирди;[+]
4вичин вилерай гьарамзада такӀан тирди,
амма Реббидикай кичӀедайбуруз гуьрметдайди,
вичи кьунвай кьин хуьдайди,
жуваз зиян хьайитӀани;
5жуван хийир кваз такьуна
масадав бурж вугудайди,
тахсир квачирдак
ришветдихъни тахсир кутан тийирди.
Ихьтин крар ийизвайди
татаб жедач садрани[+].

#### 15


Иманни умуд


1Давудан[†] шиир.

Зун хуьх Вуна, я Аллагь,
за Вак умуд кутунва!
2За Реббидиз[†] лагьана: «Вун я зи Агъа,
Валай гъейри, заз бахт авач»[+].
3Чилел алай чеб Ви пакбурни[†] гьайбат гвай
зун паталди шадвал я.
4Артух жеда хажалат
чара аллагьрин
гуьгъуьнаваз фидайбурун.
Абуру хьиз ийидай
ивини галай чехирдин къурбандар[†] ийидач за,
я абурун тӀварарни гъидач за мецел[+].
5Ребби зи ирс я захъ авай-авачир,
сукӀрани я зи хийир-дуьайрин[†]!
Зи кьисмет Ви гъиле ава[+].
6Заз хъсан пай акъатна, Вуна гайи,
ам заз гзаф играми я.
7Тарифзава за Реббидин, насигьатар гузвай заз,
зи намусди заз игьтият гузва лап йифизни.
8Ребби датӀана зи вилериз аквазва.
Ам зи патав гва –
за ян гудач садрани[+].
9Гьавиляй рикӀ шад жезва зи,
хвешивал ава руьгьда зи.
Зи чан фана ятӀани, захъ динжвал ава.
10Куьз лагьайтӀа, зун Вуна вугудач
агъа дуьньядив
ва Вуна Ваз вафа муъмин касдив
суруз физ тадач[+].
11Вуна заз рехъ къалурзава уьмуьрдин,
зи рикӀ зурба хвешивилив ацӀуда
зун гвай чӀавуз патав Ви.
Бахт я хьунухь даим Ви патав[+].

#### 16


Тахсир квачирдан дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Зи ван хьухь, я Ребби[†],
гьахъвал патал за ийизвай минетдин,
зи цӀугъдин ван ша Ваз!
Табвал квачир сивяй зи
акъатзавай зи дуьадиз яб це На[+].
2Зи гьахъ-дуван Жува ая,
акурай Ви вилериз гьакъикъат.
3Чирна Вуна зи рикӀ, йифиз На зун синагъна,
На зун синагъ авуна, амма тахсир жагъанач.
За мецелди гунагькарвал[†] тавун кьетӀнава[+].
4Маса ксари вуч авуртӀани,
гаф хуьда за Ви сивяй акъатай
за жув хуьзва рекьерикай тахсиркаррин.
5Ви рекьерай фейиди я камар зи,
ян ганач зи кӀвачери.
6Аллагь, за ваз минетзава,
куьз лагьайтӀа Вуна жаваб гуда заз.
Яб акала захъ,
дуьадин ван ша зи.
7Ви аламатдин регьим заз къалура.
Катна чпин душманрикай
Вакай далда кьазвайбур.
Вун я эрчӀи гъилелди ийизвайди азад[+].
8Хуьх зун, вилин нини хьиз,
чуьнуьхна хьиз хъендик Жуван луварин[+].
9Хуьх зун небгетрикай
зи аксиниз къарагънавай,
зун элкъуьрна юкьва тунвай
зи акьалтӀай душманрикай.
10Абурун рикӀер регьим патал агалнава,
абурун сивер лавгъадаказ рахазва[+].
11Абур геле къекъвезва зи,
абуру зун юкьва тунва элкъуьрна,
къулай легьзе хуьзва вилив абуру,
зун ярх авун патал чилел.
12Абур, гишин аслан хьиз, я,
аслан хьиз я, вилив хуьзвай чинеба[+].
13Я Ребби, къарагъ, вилик экъечӀ абурун,
акъвазара абур метӀерал,
небгетрикай хилас[†] ая зун Вуна
турунив Жуван,
14инсанрикай хуьх – гъиливди жуван, я Ребби, –
инсанрикай, анжах и уьмуьрда
чпиз пай авай.
АцӀурзава абуру чеб
На гьазурнавай суьрсетдалди,
абурулай аламукьай артух затӀ
амукьзава абурун аялриз,
амукьайди абуру вахгузва хтулрив чпин.
15Заз, лагьайтӀа, аваз жуван гьахъвиле,
аквада Ви чин,
аватайла ахварай,
тух жеда зун килигиз Ви къаматдиз.

#### 17


Аллагьдин куьмекдиз шукур авун


1Манидаррин чӀехидаз. Реббидин[†] лукӀ Давуда[†] вич вири душманрикайни Шаулан гъиликай Реббиди азад авурла, Адаз авур дуьа.

2Давуда лагьана:
– Заз кӀанда Вун, я Ребби, къуват зи![+]
3Ребби раг я зи, мягькем къеле я зи, зун азад ийидайди я,
Зи Аллагь я зи дагъдин чарх,
Адавай за жуваз далда жагъурзава.
Ам зи къалхан я, азаддай къуват я,
зун кӀевирдай чкани я[+].
4Тарифуниз лайих тир
Реббидиз за минетзава,
Душманрикай хилас[†] жеда зун[+].
5Алчуд хьанва зал ажалдин зунжурар,
зид тир селлери зак кичӀ кутунва[+].
6Агъа дуьньядин зунжурар
аруш хьанва зал,
ажалдин чилина гьатнава зун[+].
7Жуван завалда за Реббидиз эверна;
заз куьмек гун паталди за эверна
Аллагьдиз жуван; Вичин Ибадатханада Адаз зи ван хьана:
зи эвер япув агакьна Адан[+].

8Чил зурзана, къарсат хьана,
юзана дагъларин ценерни,
зурзана, куьз лагьайтӀа Реббидиз хъел атанай[+].
9Адан нерин хилерай гум акъатна хкаж жез,
Адан сивяй цӀай акъатна туькьуьмдай,
Адакай цӀай квай жуьгьенар кӀвахьзавай[+].
10Ам, цавар алгъурна, агъуз эвичӀна,
мичӀ ква Адан кӀвачерик[+].
11ХерупӀрал[†] алаз, лув гана Ада,
хкаж хьана лувараллаз Ам гарун[+].
12Ада Вичихъ галчукна мичӀ, перде хьиз,
цавун чӀулав циферин ятар кӀевна[+].
13Ада гузвай рапрапдик цӀун жуьгьенар куькӀвена,
хар акатна, цӀайлапанар сух жез цавун циферай.

14Къукърумарна Реббиди цавара,
виридалайни Виневайдан ван акъатна,
харцихъ галаз цӀун жуьгьенар какахьна[+].
15Вичин хьелер ахъайна Ада,
душманар чукӀурна,
цӀайлапандив яна, Ада абур кукӀварна.
16Ахъа хьана ятарин чешмеяр,
кьецӀил хьана алемдин бинеяр
Ви ахмурдикди, я Ребби,
нефесдикди Ви[+].

17Цаварай Ада гъил яргъи авуна,
къахчуна зун, акъудна зун Ада дерин ятарай[+].
18Ада зун зурба душмандикай хиласна
ва зун такӀанбурукай залай гзаф гуж авай[+].
19Зи бедбахт юкъуз абуру зал вегьена,
амма Ребби заз даях хьана.
20Ада зун генг чкадиз акъудна,
Ада зун хиласна,
куьз лагьайтӀа зун Адаз кӀандай[+].

21Реббиди зи гьахъвилиз килигна заз пай гана,
зи гъилерин михьивилиз килигна заз пай гана,
савкьват гана заз,
22гьикӀ лагьайтӀа, за Реббидин рекьер хуьзвай,
элкъуьрначир далу за Аллагьдин вилик.
23Адан вири къайдаяр зи вилик ква,
за Адан къалурнавай къайдаяр гадарнач.
24Адан вилик са рехнени квачиз зак,
хуьзвай за жув гунагьдикай[†][+].

25Реббиди заз зи дуьзвилиз килигна пай гана,
зи гъилерин михьивилиз килигна заз пай гана.
26Вафа гвайдаз Вун ачух жезва вафа гваз,
рикӀин сидкьи къалурайдаз – рикӀин сидкьи къалуриз,
27михьидазни – михьиди яз,
фендигарриз Вуна чпин фендерив кьурвал ийизва.
28Куьз лагьайтӀа На муьтӀуьгъбур хилас ийизва,
амма кьама ял авайбур алчахарзава[+].

29Вуна зи чирагъ куькӀуьрзава;
Реббиди, зи Аллагьди, зи мичӀ экуь ийизва[+].
30Вун куьмек яз за кукӀварна кьушун,
зун зи Аллагь галаз цлалай элячӀда.
31Аллагь! – Адан рехъ тамамди я;
Реббидин гаф михьиди я.
Вичикай далда кӀанзавай вирибуруз
Ам къалхан я[+].

32ГьикӀ лагьайтӀа Реббидилай гъейри мад вуж я Аллагь?
Чи Аллагьдилай гъейри раг вуж я?
33Аллагьди зи юкьва
къуватдин чӀул твазва,
Ада зи рехъ дуьзди ийизва.
34Ада зи кӀвачер миргинбур хьиз ийизва,
зун зи кьакьанрал акъвазариз,[+]
35зи гъилериз дяве ийиз чирзава,
зи дамарар тӀарамзава,
чӀемерук хьиз буьруьнждин[+].

36На вугана зав къалхан Ви хиласвилин,
кьуна хьиз зун эрчӀи гъилив;
Ви регьимди зи дережа ийизва виниз.
37Вуна зи кам ийизва гьяркьуь,
тахьун паталди зи кӀвачер татаб.

38Зун геле гьатна душманрин жуван, агакьарна абурув,
тергдалди абур кьулухъ элкъвенач[+].
39За кукӀварна абур,
кӀвачерик кутуна,
къахрагъдач абур,
абур зи кӀвачерик аватна.
40Дяве патал къуват гузва Вуна заз,
зал къарагъай душманар На зи кӀвачик вегьизва.
41Заз далу гуз туна Вуна душманрив,
за тергна зун такӀанбур[+].

42Минетнай абуру куьмекдихъ,
амма абур хиласдай сад хьанач,
абуру Реббидиз тавакъу авуна,
амма Ада жаваб ганач.
43За душманар чукӀурна,
чилин руг хьиз гару тухвай,
абуруз за
куьчеда авай палчухдиз хьиз кӀур гана.

44Вуна инсанрин гъулгъуладикай хиласна зун,
чара халкьариз Вуна закай кьил авуна,
заз течидай халкьари заз къуллугъзава.
45Яд чилерин инсанри
зи вилик кьил агъуззава,
закай жизви ван хьунни
заз муьтӀуьгъ жезва[+].
46Абур руьгьдай аватнава,
экъечӀзава зурзаз-зурзаз абур чпин къелейрай.

47Реббидал чан ала!
Шукур хьурай зун хуьзвайдаз!
Тарифар авурай
зун хилас ийидай Аллагьдин,
48Ам Аллагь я, зи кьисас къахчудай,
халкьарни муьтӀуьгъардай,[+]
49зун душманрикай хилас ийидай!
На зун мидядин винел хкажна,
зун дарда турбурукай
хиласна Вуна зун.

50И кардай, я Ребби,
за маса халкьарин арада
шукур гъида Ваз,
за Ви тӀварцӀин тарифдин мани лугьуда[+].
51Вичин пачагьдиз Ада чӀехи гъалибвилер гузва,
ийизва регьим Вичин гуьцӀуьрдаз[†] –
Давудазни адан тухумдиз даим яз[+].

#### 18


Аллагьдин баркалла


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Баркалладикай Аллагьдин
хабар гузва цавари,
Адан гъилин крарикай
хабар гузва цавун тагъди[+].
3И кардикай йикъа йикъаз лугьузва,
йифе йифез ахъайзава и чирвал.
4Абуру я чӀал, я гафар кардик кутазвачтӀани,
абурун ван къвезвачтӀани, –
5абурун ван физва вири чил тирвал,
абурун гафар агакьзава а кьилив кьван дуьньядин.
Ада цава рагъ паталди алачух яна,[+]
6рагъ чам хьиз я,
ксудай кӀваляй экъечӀай,
ада звериз-звериз вичин рехъ атӀузва,
пагьливанди хьиз,
шадвалзава вичи ийидай звердал.
7Къерехдилай цаварин къарагъзава рагъ,
ам вичин рехъ физва муькуь къерехдихъ,
адан чимивиликай чуьнуьх жедай затӀ авач.

8Реббидин[†] Къанун[†] тамамди я,
хъийирди я зун цӀийи.
Реббидин шагьидвилерихъ жеда далу акализ,
дуьзенайриз камал гурди я[+].
9Тагькимар дуьзбур я Реббидин,
рикӀ шаддайбур я.
Реббидин эмирар нур алайбур я,
уьмуьрдин гъавурда акьаз тадайбур[+].
10Михьивал я Реббидикай кичӀе хьун,
а кичӀ жеда датӀана.
Реббидин дуванар гьакъикъибур я,
абур вири гьахъбур я,[+]
11абурухъ я тамарзу къизилдилайни пара,
гьатта гзаф кьадардилай михьи къизилдин,
виртӀедилай ширин я,
рекъерай кӀвахьзавай мижедилайни.

12Ви лукӀ хуьзва гьабуру,
абурал амалун савкьват я чӀехи.
13Жува авур гъалатӀар низ аквада?
Завай чинеба хьайи тахсиррилай гъил къахчу.
14Гъукь гвайбурикай хуьх зун,
вугумир абурув зал гьукум ийиз.
Гьа чӀавуз са рехнени жедач зак,
михьи жеда зун гьар чӀехи гунагьдилай[†][+].
15Зи мецин гафарини рикӀин хиялри
Вун рази авурай,
я Ребби, зи Раг, зи Хиласкар![+]

#### 19


Пачагьдиз хийир-дуьа авун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Реббиди[†] жаваб гуй ваз, пачагьдиз, дар юкъуз.
Хуьрай вун Якьубан[†] Аллагьдин тӀварцӀи[+].
3Ракъуррай пакханадай Ада куьмек ваз,
Сигьандай[†] Ада пад кьурай ви[+].
4Ви вири къурбандар[†] Ада рикӀел хкурай.
Кьабулрай кунугар ви.
Макьамдин ара
5Ваз Ада гурай вуч ви рикӀиз кӀандатӀани.
Ви вири хиялар кьилиз акъудрай[+].
6Чун жеда шаддаказ гьарайиз
ви гъалибвиликай.
Хкажда чна пайдахар
тӀварцӀелди чи Аллагьдин.
Ви вири тӀалабунар Реббиди
акъудрай кьилиз!

7Исятда заз чизва хьи, хиласзава[†]
Реббиди Вичин гуьцӀуьр.
Ада Вичин пак[†] цаварилай
адаз жаваб гузва Вичин эрчӀи гъилин къуватдалди.
8Сада вичин дапурагрик[*] умуд кутазва,
сада – балкӀанрик,
чна, лагьайтӀа, умуд кутазва
Реббидин тӀварцӀик, Аллагьдин чи[+].
9Абур, зайиф жез, алукьзава,
Чун лагьайтӀа хкаж жезва къуватдив вири.

10Ребби, пачагьдиз
багъиш ая гъалибвал,
минетдайла чна Ваз,
жаваб це чаз!

#### 20


Аллагьди пачагьдиз куьмек гун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], пачагьди
шадвалзава къуватдал Ви,
Ви гъалибвилерал хвешивалзава
кьадар авачиз![+]
3Адаз кӀан хьайиди Вуна кьилиз акъуднай,
инкарначир адан минетар Вуна[+].
Макьамдин ара
4Вуна хийир-дуьадалди[†] кьабулна ам,
адал таж эцигна къизилдикай михьи тир.
5Ада уьмуьр тӀалабна, На адаз ам багъишна –
адан уьмуьр давам жезва даим яз[+].
6Вуна гайи гъалибвилерай адаз чӀехи гьуьрмет ава,
На адаз багъишна машгьурвални зурбавал.
7На адаз багъишна хийир-дуьа даиман,
Ви чин акунин шадвилив ам ацӀурна.
8Куьз лагьайтӀа пачагьди
умуд кутазва Реббидик.
Виридалай Виневайдан регьимдик кваз
ам татаб жедач[+].
9Кьада Ви душманар гъили Ви,
эрчӀи гъили кьада Ви вири Вун такӀанбур.
10Акур чӀавуз Вун
На абурукай ифенвай хьар ийида.
Вичин хъиле гьатайла, Ада абур туькьуьнда,
неда абур Адан цӀу[+].
11На абурун аялар тергда чилелай,
абурун эвледар – инсанрин арадай.
12Душманри Ваз акъудзава чӀуру фенд,
чӀуру къастар туькӀуьрзава, амма кьилиз тефидай.
13ТӀарамдиз ялнавай чӀемерук абурун чинихъди элкъуьрна,
Вуна абур чукурда[+].
14Я Ребби, хкаж хьухь къуватдив Жуван,
чна Ви къудратдиз мани лугьуда, тариф ийида!

#### 21


Теспача касдин гьарай


1Манидаррин чӀехидаз. «Мирг экуьн ярал» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] мани.

2Я Аллагь, я Аллагь,
вучиз На зун гадарна?
Вучиз, за Ваз эвердайла куьмекдиз,
Акъвазнава яргъа Вун[+]?
3Аллагь зи, за юкъуз минет ийизва – яб гузвач Вуна,
минетзава йифиз за – авач заз са секинвал[+].

4Вун Пакди[†] я, ацукьнавай тахтуна
Исраилдин[†] тарифрин!
5Чи бубайри Вак кутазвай умуд,
кутазвай умуд, Вунани абур ийизвай хилас[†].
6Абуру Ваз минетзавай,
хиласвал къачузвай чпиз,
Вак умуд кутазвай,
беябурни жезвачир.
7Зун лагьайтӀа, квак я, инсан туш,
русвагь хьанва инсанриз,
халкьдизни зун аквадай вилер авач,
8зун аквазвай вирибуру закай ягьанатар ийизва,
зи намусдик хкуьрзава, нифретдив
галтадзава кьилерни:[+]
9«Ада Реббидик[†] кутунай умуд,
Гьада ам хиласрай, ам Адаз хуш ятӀа».

10Амма Вуна, зун дидедин
акъудайди руфунай,
зун дидедин хурухъ галамаз
Вуна умуд гана заз[+].
11Хайидалай инихъди зун Вав тунва;
зун руфуна хьайидалай инихъди
Вун зи Аллагь я.
12Закай яргъа жемир, вучиз лагьайтӀа
мукьвал ала бедбахтвал, авач куьмек гудайди[+].
13Гзаф жунгав алтӀуш хьанва зал,
зун Башандин яцари мягькем
элкъуьрна кьунва[+].
14Залди сивер ахъайна,
гьарайзава, асланди хьиз,
гъуьрч къазунзавай.
15Зун, яд хьиз, авахьна,
зи кӀарабарни чкӀана вири;
зи рикӀикай мум хьана,
цӀрана хура;[+]
16зи къуватар кьурана, сахси хьиз,
сивин къавук ккӀана мез;
На зун ажалдин руквада туна.
17КицӀери зун юкьва тунва,
писбурун кӀеретӀ алтӀуш хьанва зал,
тӀвек-тӀвекнава зи гъилерни кӀвачер[+].
18Жуван вири кӀарабар жеда завай гьисабиз,
а ксар заз килигзава, шадвалзава зи гьалдал[+].
19Абуру зи парталар пайна чпин арада,
зи парталрин паталай чип вегьенай абуру[+].

20Амма Вун, я Ребби, жемир закай яргъаз,
зи къуват, заз куьмек гуз ая гьерекат.
21Туруникай хилас ая зун,
зи уьмуьр хуьх кицӀерикай[+].
22Асландин сивикай хиласа зун,
чӀурун жунгаврин крчарикайни. Са чара аку![+]

23Ви тӀварцӀикай хабарда за зи стхайриз,
кӀватӀалдани тарифда Ви[+].
24Тариф ая Реббидин, кичӀезвайбур Адакай!
Машгьур ая Адан тӀвар, эй Якьубан[†] эвледар вири!
Гьуьрмета Адаз, Исраилан эвледар вири,[+]
25вучиз лагьайтӀа инкарнач Ада,
я кваз такьур кар хьанач
азаб чӀугвазвайдан хажалат.
Ада Вичин чин чуьнуьхнач адакай,
куьмек тӀалаб ийизвай гьарайдиз яб гана.

26ЧӀехи кӀватӀалда тарифда за Ви,
вилик Вакай кичӀебурун акъудда
жуван вядер кьилиз за[+].
27Кесибри фу нез жеда ва тух жеда,
Реббиди жагъур ийизвайбуру тарифда Адан.
Куь рикӀери уьмуьр тухуй асирра!
28Чилин вири уьлквейри
рикӀел гъида Ребби,
элкъведа Адахъ,
Адан вилик икрамда
яд чилерин вири халкьари,[+]
29вучиз лагьайтӀа пачагьлугъ ава
Реббидихъ,
Ада халкьарал агъавалзава[+].
30Чилин девлетар авай вирида
Адан вилик икрамда,
руквадик руг хъижедай кьван вирибуру,
уьмуьр кьуна акъвазардай гьукум чпив гвачирбуру
икрамда Адаз.
31Эвледри Адаз къуллугъ ийида,
къведай несилриз суьгьбет ийида Агъадикай[+].
32Хабар гуда хадайбуруз гуьгъуьнай,
ихтилатда Адан гьахъ-михьивиликай
ва Ада вуч авунатӀа, гьадакай[+].

#### 22


Хъсан чубан


1Давудан[†] мани.

Ребби[†] зи Чубан я,
са куьнихъни игьтияжвал жедач зи[+].
2Динжарзава зун Ада яйлахра къацу,
тухузва зун Ада умун ятарал[+].
3Зи уьмуьрни Ада хъийизва цӀийи.
Гьахъвилин рекьяй Ада тухузва зун
Вичин тӀварцӀин хатурдай[+].
4ФейитӀани мичӀи кӀамуз,
бедбахтвиликай жедач заз кичӀе,
вучиз лагьайтӀа Вун галазва захъ.
Ви чумахъди, Ви кӀекӀецди хуьзва зун[+].
5Зи душманрин вилик Вуна
заз тӀуьн-хъун патал ахъайна суфра.
На зи кьилиз яна чӀем[†],
ацӀана зи жем[+].
6Гьа икӀ жеда захъ галаз
хийирни регьим,
жеда захъ галаз
зи уьмуьрдин вири йикъара,
зи уьмуьрдин эхиримжи йикъалди
зун Реббидин жеда КӀвале[†].

#### 23


Аллагьдин КӀвализ шадвилелди гьахьун


1Давудан[†] мани.

Чил ва чилел алай кьван вири,
дуьнья ва ана авай кьван вири
Реббидинди[†] я[+].
2Чил Ада эцигна гьуьлерал,
мягькемарна авахьзавай ятарин винел[+].

3Акьахдайди вуж я дагъдал Реббидин?
Вуж я Адан пакханада къваздайди[+]?
4Нин гъилер ятӀа михьи,
Нин рикӀик квачтӀа рехне, – гьахьтинди.
Низ чизвачтӀа табни гьилле вуч ятӀа,
ни кьазвачтӀа тапан кьинер, – гьахьтинди[+].
5Гьахьтиндав агакьда Реббидилай хийир-дуьа[†],
агакьда гьахъ-михьивални
Аллагьдилай,
адаз куьмек Гудайдалай.
6Несил я гьа ихьтинди
Ам жагъурзавайбурун,
Ви чин жагъурзавайбурун,
Якьубан[†] Аллагь.
Макьамдин ара
7Гегьеншдиз ахъа хьухь, варар,
ахъа хьухь, дегь-къадим ракӀарар,
баркалладин Пачагьдивай гьахьиз жеривал![+]
8Вуж я Пачагь баркалладин?
Ребби я, мягькемди ва къуват квайди,
Ребби, викӀегьди женгера[+].
9Гегьеншдиз ахъа хьухь, варар,
ахъа хьухь, дегь-къадим ракӀарар,
баркалладин Пачагьдивай гьахьиз жеривал!
10Вуж я Пачагь баркалладин?
Къуватрин Ребби,
Гьам я Пачагь баркалладин!
Макьамдин ара

#### 24


Гъил къахчунин дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Аллагь зи, за дуьада
рикӀ Ви патав хкажзава[+].
2Беябур тахьурай зун, зи Аллагь,
за Вак кутазва умуд,
гъалибвилин шадвал тахьуй
душманриз зи.
3Вак умуд квайбурукай садазни
регъуь жедач са чӀавузни,
айибдик акатрай
себеб авачиз масадбуруз хиянатвал ийирбур.

4Герен-герен, я Ребби[†], заз къалур ая рекьер Ви,
чир ая заз хулер Ви[+].
5Гьакъикъат Ви ая На заз насигьат,
чир ая заз, куьз лагьайтӀа
Аллагь язва Вун заз куьмекдай,
датӀана Вак ква зи умуд[+].
6Дад, я Ребби, рикӀел хкваш,
Жуван регьим, муьгьуьббат,
куьз лагьайтӀа ава абур
сифтедилай[+].
7Жегьил чӀаван зи гунагьар[†],
зи гъалатӀарни хкимир рикӀел.
Жуван гьакъикъи муьгьуьббатдивди
зун рикӀел хкваш,
куьз лагьайтӀа Вун
хъсанди я, я Ребби[+].
8Зи Ребби я хъсанди,
гьахъдини я Ам,
гьакӀ тирвиляй гунагькарар
твазва дуьз рекье.
9ИкӀ Ада муьтӀуьгъбур гьахъ авайнихъ рекье твазва,
Вичин рекьер чирзава абуруз.
10Муьгьуьббат я вири рекьер Реббидин,
гьакъикъат я хуьзвайбуруз
Адан пак[†] тир Икьрарни[†], шагьидвилерни.
11На гъил къахчу зи гунагьрилай, гзаф ятӀани,
Ви тӀварцӀин хатурдай, я Ребби[+].

12Реббидикай кичӀедай инсан вуж я?
Реббиди къалурда адаз гьи рехъ хкядатӀа.
13Саламатвиле ада уьмуьр тухуда,
чил амукьда адан эвледриз[+].
14Тирбуруз кичӀе Реббидихъай талукь я Адан меслят,
Ада абуруз Вичин Икьрар ахъайзава.
15ТатӀуз ара зи вилер элкъвенва Реббидихъ,
куьз лагьайтӀа акъудзава Ада зи кӀвачер чилинай[+].
16Умундиз килиг заз, регьим гваз,
куьз лагьайтӀа текни я зун, азабдикни ква.
17Уьмуьрда артух хьанва хажалатар рикӀин зи,
баладикай хилас[†] жез куьмек це.
18Фелек килиг зи азабриз, зи азиятриз,
гъил къахчу зи вири гунагьрилайни.
19Хиянаткар душманар, заз гьикьван гзаф аватӀа, килиг,
гьихьтин къати нифретдалди абуруз зун такӀан я!

20Хьухь заз куьмек, хуьх зи уьмуьр,
хкуда зун айибдикай,
куьз лагьайтӀа
далда хьанва заз Вакай.
21ЧӀуру са лишанни зак тахьуни ва дуьзвили хуьрай зун,
куьз лагьайтӀа за Вак умуд кутазва.
22Я Аллагь, хилас ая Исраил[†]
вири бедбахтвилерикай![+]

#### 25


Рехъ къалурунай Аллагьдиз дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Я Ребби[†], зун гьахъ ая, –
за рехне квачир уьмуьр тухванай.
Реббидик за умуд кутунай,
татаб жедач зун[+].
2Кьил акъуд зай, я Ребби, синагъ ая зун,
чир ая зи рикӀни акьул[+].

3Ви муьгьуьббат датӀана зи вилик ква,
Ви гьакъикъатдик кваз физва зун[+].
4Тапан инсанрихъ галаз ацукьзавач зун,
фендигаррихъ галазни рекье фидач зун,
5такӀан я заз небгетрин кӀватӀални,
гунагькаррихъ[†] галазни зун ацукьдач[+].
6Михьивилин лишан яз чуьхуьда за жуван гъилер,
къурбангандал[†] элкъведа Ви, я Ребби,[+]
7Ваз шукурдин мани лугьуз
ва ван алаз рахаз Ви вири аламатрикай[+].
8Ребби, заз кӀан хьана Вун авай КӀвал[†],
Ви баркалла авай чка.

9Гунагькаррихъ галаз телеф мийир зунни,
терг ийимир зи уьмуьр ивидихъ къаних
тирбурухъ галаз,[+]
10чӀуру крар гъиле авай,
эрчӀи гъилер ришветривди ацӀанвай[+].
11Амма уьмуьр тухузва за рехнеяр квачиз,
азад ая зун, регьим ая.

12Дуьм-дуьз чилел акъвазнава кӀвачер зи,
халкь кӀватӀ хьанвай чкада за Реббидин тарифзава.

#### 26


Аллагьдал ихтибар авун


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†] – зи экв, зи куьмек –
никай кичӀе хьурай заз?
Ребби – зи уьмуьрдин къеле –
никай къурху хьурай заз?
2Зал атайла небгетар,
зи як тӀуьн патал,
зи душманар, мидяяр зи
къарагъайла зал, –
абур татаб жеда,
абур алукьда.
3Кьушунди зун элкъуьрна кьурай, –
зурзадач зи рикӀ;
заз акси яз къарагърай дяве, –
гьа чӀавузни хуьда за секинвал[+].

4Тек са тӀалабун ийида за Реббидиз,
са гьам за жагъурзава:
Реббидин КӀвале[†] завай амукьиз
жедайвал хьуй зи уьмуьрдин вири йикъара,
къенивилиз Реббидин
завай килигиз жедайвал хьурай,
Адан Ибадатханада жавабрихъ зун
къекъведайвал хьуй[+].
5Бедбахтвилин юкъуз Ада гуда Вичин патав заз далда,
чуьнуьхда зун пердедик
Алачухдин Вичин Пак[†],
хкажда зун рагал.
6Гьа чӀавуз зи кьил вине жеда
зун элкъуьрна юкьва тунвай душманрилай,
Алачухдив Адан Пак
къурбандар[†] гуда за,
шаддиз гьарайиз,
мани лугьуз, макьам яда Реббидиз[+].

7Ван ша, я Ребби, за эверайла,
регьим ая заз, жаваб це.
8Зи рикӀе Ви гафарин ван ава:
«Зун жагъуриз алахъа!»
Я Ребби, зун къекъведа Вахъ[+].
9Жуван чин закай ийимир чуьнуьх.
Хъиле гьатна, жуван лукӀ кьулухъмир,
Вун я куьмек хьайиди заз.
Зун кьулухъмир, гадармир зун, я Аллагь,
зун Азад ийидайди!
10Гадаррай зун бубади, дидеди,
амма Реббиди зун ийида кьабул.
11Я Ребби, заз чира Ви рехъ,
твах зун дуьз рекьяй,
зи душманар лал хьун патал[+].
12Зун зи душманрин гъиле вугумир,
куьз лагьайтӀа заз акси яз рахазва
тапан шагьидар
ва хъел кваз къачузва нефес[+].
13Амма зун чӀалахъ я:
Реббиди гудай хъсанвал
заз чан алайбурун и чилел аквада.
14Умуд кутур Реббидик,
мягькем хьухь,
рикӀни жуван уьтквема,
умуд кутур Реббидик![+]

#### 27


Куьмек гунай дуьа авун


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! За Ваз ийизва эвер, зи Раг.
ЭгечӀ мийир ван текъвезвайди хьиз.
Вун кисна хьайитӀа,
зун ухшар жеда суруз аватдайбуруз[+].
2Ван хьухь зи дад-бидадрин,
за Ваз минет ийидайла куьмек це лугьуз,
Ви Паквилин Пак[†] чкадихъди
хкаждайла гъилер за[+].

3Небгетрихъ галаз зунни барбатӀмир,
писвалзавайбурухъ галаз,
масадбурув ислягьдаказ рахазвайбурухъ галаз,
амма рикӀе дакӀанвал авазвайбурухъ галаз[+].
4Абурув чпин крарай къвезвай
агакьра эвез, чпи авур писвилерай.
Абурун гъилери авур крарин агакьра эвез,
вуч лайих ятӀа, це абуруз гьам.
5Реббидин крарив, Адан гъилери авур кьванбурув
эгечӀайвиляй къайгъу авачиз,
Ада абур, куьгьне дарамат хьиз,
чукӀурда ва мад эциг хъийидач.

6Шукур хьуй Ваз, я Ребби!
Ван атана Адаз зи дад-бидадрин!
7Ребби зи къуватни я,
къалханни я зи,
зи рикӀи умуд кутазва Адак.
Куьмек гана Ада заз,
зи рикӀи еке шадвал ийизва,
шукурда Адаз за жуван манида[+].

8Ребби Адан халкьдин къуват я,
Адан гуьцӀуьрдиз[†] хилас[†] хьун патал къеле я.
9Куьмек це Жуван халкьдиз,
хийир-дуьа[†] ая Жуван кьадардиз,
абурун Чубан хьухь,
хуьх абур даим яз!

#### 28


Аллагьдин баркалладин тариф


1Давудан[†] мани.

Цавараллайбур, агакьара Реббидив[†] тариф,
баркалладиз ва къудратдиз килигна Адан![+]
2Агакьара шукурни Реббидин ТӀварцӀив,
Реббидин паквилин[†] иервилиз икрам ая.
3Реббидин ван ала ятарал,
баркалладин Аллагьди гугрумарзава,
гур ятарал гугрумзава Реббиди.
4Реббидин ван къуватдив ацӀанва,
Реббидин ван зурба я.
5Реббидин ванци ярхарзава муьтквер тарар,
ярхарзава Реббиди Либандин муьткверар[+].
6Ада цӀингав ийиз туна, данади хьиз, Либандив,
Гьерман дагъдив – чамар ийиз туна, жунгавди хьиз[+].
7Реббидин ванци язава,
цӀайлапанди хьиз.
8Реббидин ванци къарсурзава кьурум,
къарсурзава Реббиди Къадеш кьурум[+].
9Реббидин ванци какурзава мегъуьн тарар[*],
тамни тазва кьецӀил яз.
Адан Ибадатханада гьарайзава вирида:
«Шукур хьурай!»
10Ядаландал ацукьнавайди Ребби я,
Ребби ацукьда, Пачагь хьиз, даим яз[+].
11Реббиди Вичин халкьдиз къуват гузва,
хийир-дуьа[†] ийизва, саламатвал гуналди Реббиди[+].

#### 29


Хилас авунай шукур авун


1Давудан[†] мани. Аллагьдин КӀвал[†] паквилиз[†] акъудунин мани.

2Я Ребби[†], за Вун виниз
хкажзава тарифдив,
На зун фурай акъудна лугьуз,
зи душманриз зал
гъалиб хьуник шадвал ганач лугьуз[+].
3Я Ребби, Аллагь зи,
за куьмекдиз эверна Ваз,
Вуна дири хъувуна зун.
4Я Ребби! На зун
агъа дуьньядай акъудна,
хвена Вуна уьмуьр зи,
зун суруз аватдайла[+].

5Мани лагь Реббидиз, эй халкь, Адаз вафа ийизвай,
Адан пак ТӀварцӀиз шукурар ая.
6Адан хъел давам жеда легьзеда,
Адан регьим жеда вири уьмуьрда.
Вири йифди къведа шел,
пакамахъ – шадвал[+].

7Хушбахтвиле лугьузва за:
«Садрани зун татаб жедач»[+].
8Зун патал Вахъ мергьемет хьана, я Ребби,
мягькемна зун, дагъ хьиз, вуна.
Амма анжах Вуна Жуван чуьнуьхна чин
велвелади зун кьур чӀавуз.

9Я Ребби, за эверна Ваз,
регьима лугьуз дад-бидадна Агъадиз:
10«Зи ажалдикай вуч хийир ава,
аватайла суруз зун?
Руквади шукур ийидани Ваз?
Хабар гудани Ви вафадикай[+]?
11Я Ребби, ван ша, регьим ая заз!
Ребби! Заз куьмек хьухь!»

12На зи шел элкъуьрна шадвилин кьуьлуьниз,
шихин пекер алудна зи, алукӀна шадвилин партал,
13зи рикӀи Ваз мани лугьун паталди
ва кис тавун паталди.
Я Ребби, Аллагь зи,
за шукурда Ваз даим яз!

#### 30


Аллагьдин гъиликай далда кьун


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Я Ребби[†], за жагъурзава Вакай далда,
заз садрани регъуь жервал ийимир!
Хас тирвал Ви гьахъвилиз азад ая зун!
3Яб акала захъ,
тади къачу хиласиз[†] зун.

Хьухь зун патал катдай чка, къеле хьухь,
ана чуьнуьх жервал завай![+]
4Вун зи къеле, зи раг я,
Жуван тӀварцӀин хатурдай
зун твах ва заз рехъ къалура!
5Зал чинеба вегьенвай чилинай зун акъуда,
зун паталди кӀеле Вун я хьи.
6За Ви гъиле твазва зи чан,
На азадна зун, я Ребби, гьакъикъатдин Аллагь[+].

7Усал бутриз[†] гьуьрметдайбур
заз аквадай вилер авач,
за анжах Реббидик кутазва умуд[+].
8За шадвалзава, хвешивалзава
Ви гьакъикъи муьгьуьббатдал,
куьз лагьайтӀа Ваз зи дерт-гъам акуна
ва чир хьана зи хажалат.
9На тунач зун душмандин гъиле,
Вуна зун генг чкадал акъудна[+].

10Заз четинзава, я Ребби!
Регьим ая заз,
хажалатдик зайиф хьанва вилер зи,
зи рикӀни жигер[+].
11Хажалатда куьтягь жезва уьмуьр зи,
сузада ава йисар зи.
Зи къуватар куьтягь хьанва зи гунагьриз[†] килигна,
кӀарабар зи кьуранва.
12Душманри зи намусдик хкуьрзава,
гьакӀ хъуьрезва къуншиярни.
Хьанва жуван дустаризни буьуь зун,
куьчеда низ акуртӀа зун, катзава[+].
13Алуднава абуру зун, кьейиди хьиз, рикӀелай,
ханвай къаб хьиз ава зун.
14Буьгьтендин ван къвезва заз гзафбурувай.
Виринрихъай кичӀевал ава,
заз акси яз абур икьрар[†] жедайла,
акъуддайла фенд зи уьмуьр къакъудун патал.
15За лагьайтӀа, я Ребби, Вак кутазва умуд,
лугьузва: «Вун Аллагь я зи!»
16Ви гъилева йикъар зи, азада зун душманрикай
ва зи геле къекъвезвайбурукай[+].
17Ви чини нур гуз хьурай лукӀрал Ви,
Ви регьимдиз хас тирвал куьмек це заз[+].
18Ваз эверна лугьуз, заз
регъуь тахьуй, я Ребби.
Небгетриз регъуь хьурай,
лал хьана, аватрай агъа дуьньядиз.
19Абурун таб гвай сивер липӀ хьурай,
гьахъ-михьибурукай терсвилелди,
лавгъавал гваз,
такӀанвилелди рахазвай.
20Вуч зурба я няметар Ви,
Вакай кичӀе тирбур патал На хуьзвай!
Аквадайвал инсанрин веледриз Вуна абур багъишзава
Вакай далда кьаз кӀанзавайбуруз.
21Фендерикай инсанрин Вуна абур чуьнуьхзава
пердедик ви мукьвавилин.
Вуна абур Жуван КӀвале[†]
хуьзва къал гвай мецерикай.

22Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
аламатдин регьим заз къалурай
Зун авай чӀавуз
элкъуьрна кьунвай шегьерда[+].
23Велвелада за жуван ийизвай фикир:
«Яраб зун вавай къакъуднава жал?»
Амма ван хьана зи дад-бидаддин Ваз,
за ваз минет авурла.

24Вафа гвай халкь, кӀан хьухь Ребби!
Вафа гвайбур хуьда Ада,
амма гъукь гвайбурув
агакьарда ацӀай эвез[+].
25Мягькем хьухь, уьтквем ая рикӀер куь,
Вирибур, Реббидик кутазвай умуд![+]

#### 31


Туба авун ва гъил къахчун


1Давудан[†] шиир.

Нин писвилерилай къахчунватӀа гъил,
Нин гунагьар[†] кӀевнаватӀа,
гьам бахтавар я!
2Реббиди[†] нин хиве твазвачтӀа гунагьар,
нин руьгьда авачтӀа намердвал,
гьам бахтавар я![+]

3Киснавай кьван гагьда зун кьурана зи кӀарабар
зи гьар йикъан сузайрикди.
4Йифиз, юкъуз датӀана
зал заландиз куьрс хьанва Ви гъил;
зегьемдикди хьиз гатун,
зи къуватдай кьур акъатна.
Макьамдин ара
5Гьа чӀавуз за Ваз зи гунагь ахъайна,
жуван писвал чуьнуьхнач за.
За лагьана: «Ачухдаказ за жуван
тахсир хиве кьазва вилик Реббидин», –
гъил къахчуна Вуна зи писвилелай, зи гунагьдилай[+].
Макьамдин ара
6Гьавиляй Ваз вафа тирда
бедбахтвилин юкъуз дуьа ийида,
зурба ятар алахьайла,
абур адав агакьдач.
7Вун зи далда я,
хуьда Вуна зун бедбахтвиликай
ва азадвилин шад гьарайрин
юкьва твада зун[+].
Макьамдин ара
8«Ваз насигьат гуда За,
ваз къалурда вун фидай рехъ.
Зун ви вил я, вун За тухуз жеда.
9Къатир хьиз, балкӀан хьиз ахмакь жемир,
чпин кьилиз ялдай хесет, чпин хамувал
явашардай залпандивни кьенеррив,
жуваз муьтӀуьгъ авун патал»[+]
10Небгетдиз гзаф ава дертни гъам,
амма Реббидик умуд кутурбур
кьада Адан муьгьуьббатди элкъуьрна.

11Шад хьухь Реббидал,
хвеши хьухь, гьахъ-михьибур!
РикӀер михьибур, намус авайбур,
манияр лагь вирида![+]

#### 32


Халикьдин тариф авун

1Гьараяр ая, гьахъ-михьибур, Реббидал[†], шад яз.
Адан тарифун дуьз рикӀер авайбуруз кутугнава.
2Кинур[†] ягъиз шукур ая Реббидиз,
Адаз цӀуд сим алай арфа ягъ[+].
3Адаз цӀийи мани лагь,
магьирдаказ ягъ макьам, шадвиляй ван хкажна[+].

4ГьикӀ лагьайтӀа Реббидин гаф дуьзди я,
Адан вири кӀвалахар гьакъикъибур я.
5Реббидиз кӀанда гьахъ-михьивал ва адалат,
чил ацӀанва муьгьуьббатдив Адан гьакъикъи[+].

6Реббидин гафуни халкьнава цавар,
Адан нефесди – халкьнава гъетерин кьушун[+].
7Гьуьлуьн ятар кӀватӀда Ада, къапара хьиз,
хуьда дерин-дерин чкайра[+].
8КичӀе хьурай
Реббидикай вири чилиз,
Адан вилик зурзаз хьурай
каинатда чан алай кьван вирибур.
9Куьз лагьайтӀа хьана Ада лагьайвал,
Ада эмирна – гьам пайда хьана[+].

10Маса халкьарин ниятар чукӀурзава Реббиди,
тергзава Ада эллерин къастар.
11Амма ниятар Реббидин амукьда датӀана,
Адан рикӀин къастар фида несилрилай несилрал.

12Гьи халкь патал Ребби Аллагь язватӀа,
гьам бахтавар я;
Ада Вичин ирс яз хкягъ авунвай
халкь бахтавар я[+].
13Цаварилай ава Ребби килигиз,
вири килфет инсанрин аквазва Адаз[+].
14Килигзава тахтунилай Ам Вичин
вирибуруз, чилел алай кьванбуруз[+].
15Ам я халкь авурди вири рикӀер абурун, –
абуру ийизвай вири крариз Ам дикъетдив килигзава.

16Куьмек жедач пачагьдиз чӀехи кьушундикай,
зурба къуватди хуьдач пагьливан.
17Хилас хьун паталди
балкӀандикни кутаз жедач умудар,
хиласдач[†] ада вичин къуватдив[+].
18Ингье Ребби килигзава
кичӀедайбуруз Вичихъай,
кутунвайбуруз умуд Адан регьимдик,[+]
19хиласда лугьуз Ада чеб ажалдикай,
фу гуда лугьуз чпиз кашан вахтунда.

20Кутазва чна Реббидик умуд,
Ам чаз куьмек, къалхан я[+].
21Адалди чи рикӀер шад я,
куьз лагьайтӀа чна умуд кутазва
Адан пак[†] ТӀварцӀик.
22Ребби, Ви муьгьуьббат чахъ галаз хьурай,
куьз лагьайтӀа чна Вак умуд кутазва.

#### 33


Аллагьдин гьахъ-дувандин тариф


1Давудан[†] дуьа ада Абумеликан вилик дилидан кьасар авур, Давуд адан патавай чукурай ва ам хъфей бередиз талукьди я.

2Аллагьдиз за шукурда гьар вахтунда,
Реббидин[†] тариф датӀана ала зи мецел.
3Бул дамахар ийиз жеда зи рикӀ Реббидал,
Умунбуруз ван хьурай, шад хьурай.
4Вирида захъ галаз хкажа ТӀвар Реббидин,
ша санал хкажин ТӀвар Адан!

5Гана жаваб Реббиди заз, жагъурзавайла за Ам,
зун зи вири кичӀевилерикай азадна Ада[+].
6Гъейрат авай вилер Адахъ элкъуьрайда хвешивиляй
нур гузва,
абурун чинра гьатдач регъуьвал.
7Гьасятда Реббидиз ван хьана и кесибдин, ада минет авурла,
ва адаз куьмекна вири бедбахтвилера[+].
8Даим тир Реббидикай кичӀе тирбурал
малаикди[†] Реббидин
къаравулвал ийизва,
абур хилас[†] ийизва.

9Ерба-ер тӀеам чира, килига, квез аквада,
гьикьван хъсанди язватӀа Ребби!
Адак умуд кутазвайди бахтавар я![+]
10Жемят, пак[†] тир, Адан,
Реббидикай кичӀе хьухь,
Реббидикай кичӀедаз
са куьникайни дарвал авач[+].
11Зайиф хьана каша гьатда асланар,
амма Реббидихъ къекъвез авайбур
са куьникайни дарвиле авач.
12Инал ша, аялар, яб це заз,
за квез чирда Реббидикай кичӀе жез.
13Къати шадвал уьмуьрдал ийиз кӀандайди ва
гзаф йикъар бахтавар яз акваз кӀандайди вуж я[+]?
14Кьуна хуьдайди я вичин мез писвиликай,
вичин сив хуьдайди я тапарар квай ихтилатрикай.
15КӀевелай яргъаз хьухь писвиликай, хъсанвал ая,
ислягьвал жагъура, яла гьадахъди[+].

16Леке квачир гьахъ-михьибурал Реббидин вилер алазва,
Адан япар ахъа я абурун дуьаяр патал.
17Мурдарвилер ийизвайбурукай, лагьайтӀа,
Реббидин чин чӀуру я,
абур рикӀел хуьдай лишанар
и чилел терг авун патал.

18Ни эверзаватӀа, Реббидиз,
гьадан ван къвезва Адаз,
гьадаз куьмек ийизва
вири хажалатра.
19Пара мукьва я Ребби ханвай рикӀериз,
хиласзава руьгьдалди барбатӀ хьанвайбур[+].

20РикӀин хажалатар гзаф ава гьахъ-михьидаз,
абурукай виридакай ам Реббиди хуьда[+].
21Садни хадач адан кӀарабрикай,
абур вири хуьзва Реббиди[+].

22Терг ийида гунагькар[†] писвили,
кар атӀуда душманриз гьахъ-михьидан.
23Уьмуьр хуьзва Реббиди
Вичин лукӀарин,
Адавай далда кӀанибурун арадай
садазни кар атӀудач.

#### 34


Куьмек гунай дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! Ягъа
язавайбурун зун,
дяве ая
захъ галаз дяве ийизвайбурухъ галаз!
2Яхъ къалханни кьеркь,
ша зи куьмекдиз.
3Хкаж ая зи геле къекъвезвайбурал
жидани нажах.
Лагь заз:
«Куьмек Зун я ви!»
4Регъуь хьуй чпиз, русвагь хьурай
зун рекьиз кӀанзавайбуруз.
Беябур хьана элкъуьрай кьулухъ
заз акси яз чӀуру фенд акъудзавайбур[+].
5Нагъвар хьиз хьурай абур, гарун хуравай,
Реббидин малаикди[†] чукуррай абур[+].
6Абурун рехъ хьуй мичӀиди, цӀуьдгъуьндайди,
Реббидин малаикди чукуррай абур[+].
7Зал чил вегьейвиляй са себебни авачиз,
са себебни авачиз заз фур атӀайвиляй[+].

8Абурув хабарни авачиз агакьрай кьиникь –
абуру эгъвей фуруз чеб аватай,
абуру вегьей чил чпел хьуй аруш.
9Зун жеда шадвал ийиз Реббидал,
хвешивалда Адалай куьмек атунал[+].
10Михьи рикӀяй лугьуда за:
«Ребби! Ваз вуж ухшар я?
Вуна хуьзва
къуват авайбурукай зайифбур,
саиларни кесибар –
абур тарашзавайбурукай»[+].

11Къарагънава инсаф течир шагьидар заз акси яз,
заз течирдакай жузазва завай.
12Хъсанвилин эвездай заз ийизва писвал,
закай етим ийизва[+].
13За, абур тӀазвайла, алукӀна шихер,
сив хуьз, за жув вегьена амандай.
Зи дуьа зи хийирдиз хьуй[+].
14Дустунихъ ва я стхадихъ хьиз,
за дерт чӀугуна.
За, гъам чӀугваз, кьил агъузна,
чӀугвазвай хьиз хажалат дидедихъ.
15Амма татаб жезвайла зун, шад жезвай абур,
абуру заз акси яз гаф-чӀал садзавай.
Заз течидай алчахри
зун барбатӀзавай галат тавуна,
16небгетри акъваз тавуна,
ягьанатар ийизвай,
зал, сарар экъисиз, хъуьрезвай[+].

17Агъа! Гьикьван килигда Вун и кардиз?
Абурун писвилерикай хиласа[†] зун,
хиласа зи уьмуьр
и асланрикай![+]
18За шукурда Ваз чӀехи кӀватӀалда
кьадар авачир кьван халкьдин арада тарифда за Ви[+].
19Зал гъалиб тахьурай
са себебни авачиз заз ийизвайбур душманвал.
Ягьанатдин хъвер ийиз, вилеринбур тавурай
са себебни авачиз зун такӀанбуру[+].
20Хъсанвилихъ тухуникай рахазвач абур,
туькӀуьриз ава тапан тахсирар чилел алай
ислягьбуруз акси яз.
21Сивер, гьешер хьиз, ахъайна, заз лугьузва:
«Эхь, эхь, вири акуна чаз чи вилералди!»

22Ибур вири акуна Ваз, я Ребби,
чуькь тавуна акъвазмир.
Закай яргъаз жемир, Агъа[+].
23Хкаж хьухь, къарагъ зун хуьн паталди,
зи гьахъ кар паталди, зи Аллагь, Агъа[+].
24Зун гьахъ ая,
Ребби, Аллагь зи,
зал гъалибвал къачуз тамир[+].
25Абуру чпин рикӀяй лугьун тавурай:
«Эхь, вири гьакӀ я, чаз кӀан хьайивал!»
Лугьун тавурай:
«Чна ам туькьуьнна»[+].

26Зи бедбахтвилел шадвалзавайбур
беябурвиле, айибда гьатрай!
Зи винел акьалтайбур
абу́р квадарна, русвагьдик акатрай!
27Зи гьахъвал кӀандайбуру
шадвиляйни хвешивиляй гьарай авурай!
ДатӀана лугьурай: «Ребби чӀехи я, Вичин лукӀраз
хъсанвал хьана кӀанзавай!»

28Зи меци Ви гьахъвиликай хабар гуз жеда,
гьар юкъуз Ви тарифда[+].

#### 35


Инсандин небгетвал ва Аллагьдин регьим


1Манидаррин чӀехидаз. Реббидин[†] лукӀ Давудан[†] дуьа.

2Небгетдив адан рикӀин дериндай
рахазва гунагь[†]:
«За идан вилера кичӀевал твазвач,
идаз кичӀе туш Аллагьдихъай»[+].

3Вичи вичин вилик ада ялтахвалзава,
жагъурзава лугьуз вичи вичин айиб
адаз нифрет авун патал.
4Адан сивин гафар таб я, небгетвал я,
ада вич атӀанва камалдикайни дугъривиликай.
5Ада вич ксанвай меселни
небгетвал туькӀуьрзава фикирда.
ЧӀуру рекьиз фенва ам,
писвал инкар ийизвач.

6Ребби, Ви регьим цаварив кьван я,
цавун циферив кьван я Ви гьакъикъивал![+]
7Ви гьахъвал, дагълар хьиз, кьакьан я,
Ви адалат дерин я, гургус хьиз!
Инсанни гьайван Вуна хуьзва, я Ребби![+]
8Вуч багьа тушни Ви регьим, я Аллагь!
Ви луварин хъендик далда
кьунва ажал галайбуру[+].
9Абуру дем ийизва
Ви КӀвалин[†] жумартвилерикай,
Ви шадвилерин вацӀай абурув
Вуна хъваз тазва.
10Куьз лагьайтӀа Вав уьмуьрдин чешме гва,
Ви экуьникай чаз экв аквада[+].
11Хъичин ая Ви регьим Вун чидайбурал,
Ви гьахъвал хъичина чеб рикӀелди михьи тирбурал[+].
12Лавгъавилин кӀвач тахьурай зал гьалч,
небгетрин гъили зун чукур тавурай.
13Килиг, гьикӀ ярх хьанватӀа небгетар,
аватнава абур агъуз, къахрагъиз жезвач[+].

#### 36


Гьахъ-михьиданни небгетдин кьисмет


1Давудан[†] дуьа.

Аку гьа, хъел къвемир пис ксарикай,
Пехил жемир къанунсузбурал;
2Бес абур, векь хьиз, кьурадани фад,
къацу хъач хьиз, шуьткьуьда абур[+]?

3Вафа хуьз Реббидиз[†], умуд кутур Адак,
хъсанвал ая, уьмуьр твах уьлкведа.
4Реббидал шад хьухь,
ви рикӀин мурадар Ада кьилиз акъудда.

5Гвачиз гъараз, жуван рехъ ихтибар ая Реббидал,
Адак умуд кутур, Ада ам кьилиз акъудда,
6къалурда ви гьахъ-михьивал, экв хьиз,
ви адалатвал, нисинин рагъ хьиз.

7Динжвал хуьх Реббидин вилик, умуд кутур Адак.
Небгетрин крара агалкьунар жезвайла,
абуру чпин амалдар къастар
кьилиз акъудзавайла, хъел къвемир.

8Ерли хъел ийиз тахьурай, гадра гъазаб,
наразивал ийимир – бедбахтвилихъ гъида ада.
9Писвалзавайбурун дувул хкатда.
Реббидик умуд кутазвайбуруз уьлкве гьатда[+].

10Жаду небгетар амукьдач, са тӀимил вахт алатайла,
къекъвез жеда абурухъ, амма абур жагъидач.
11Кесибриз уьлкве гьатда,
аваданвиликай лезет хкудда[+].

12Зиндикь небгетди гьахъ-михьидаз фенд акъудзава,
адаз акси яз регъвезва сарар,[+]
13амма адал хъуьрезва Агъа,
куьз лагьайтӀа чизва, адан жазадин югъ алукьда[+].

14КьецӀиларзава небгетри турар,
абуру чӀемерукар акъажзава,
ягъун патал кесибарни саилар,
тергун патал дуьз рекьяйтӀуз физвайбур.
15Амма турар абурун рикӀериз сух жеда чпин,
абурун чӀемерукар кьатӀ жеда.

16Лап тӀимилди хъсан я гьахъ-михьидав гвай
небгетрив гвай гзаф девлетдилай.
17Абурув гвай гьукумни къахчуда.
Мягькемарда гьахъ-михьибур Реббиди[+].

18Малум я Реббидиз йикъар леке квачирбурун,
абурун ирс даим яз амукьда[+].
19Бедбахт чӀавуз регъуь жедач абуруз,
каш авай йикъара тух жеда абур[+].

20Небгетарни терг жеда,
Реббидин душманар квахьда,
вагьши цуьквер хьиз,
гум хьиз, чкӀида[+].

21Пис небгетди, бурж къачуна, вахгузвач,
гьахъ-михьида жумартдаказ гузва куьмек.
22Реббидалди бахтавар тирбуруз уьлкве гьатда,
Ада лянет авурбур терг жеда.

23Реббиди мягькемарзава инсандин камар,
Адан рекьяй физвайла ам.
24Алукьдач ам, хьайитӀани вич татаб:
Реббиди адан гъил кьада.

25Са чӀавуз зун жегьил тир, гила кьуьзуь хьанва зун,
амма заз акунач гадарнаваз гьахъ-михьиди,
адан аялрини фу тӀалабиз акунач[+].
26Гьамиша ам жумарт я,
буржуна вугузва хуш аваз,
жеда адан аяларни бахтавар[+].

27Тухун паталди уьмуьр датӀана,
яргъаз хьухь писвиликай, хъсанвал ая[+].
28Реббидиз гьахъ дуван кӀанда,
Вичиз вафа хуьзвайбур гадардач Ада.

Уьмуьр абурун жеда датӀана саламатвиле,
небгетрин тухумдин хкатда дувул[+].
29Гьахъ-михьибуруз уьлкве гьатда,
ана абур даим амукьда чан алаз.

30Фасагьатдиз алахьзава камал гьахъ-михьидан сивелай,
адан меци лугьузва гьахъ.
31Къанун[†] Аллагьдин рикӀе ава адан,
татаб жедач кӀвачер адан[+].

32Хуьзва вилив небгетри гьахъ-михьиди чинеба,
алахъзава рекьиз ам[+].
33Амма абурун гъиле твадач ам Реббиди,
дувандалди тахсирдик кутаз тадач ам.

34Хьухь хуьз рехъ Реббидин,
умуд кутур Адак.
Ада вун хкажда, уьлкве гьатда ваз,
небгетрин дувул хкатунни аквада[+].

35ЦӀай-хъел квай небгет акуна заз,
хкаж жезвай зурба тар хьиз.
36Амма фена алатна ам, амукьнач ам;
къекъвена зун адахъ, амма жагъанач.

37Ша, вил алаз хьухь рехне квачирдал,
килиг ая гьахъ-михьидаз,
куьз лагьайтӀа кӀандайбуруз ислягьвал
гележег ава.
38Амма квахьда вири гунагькарар[†],
терг жеда небгетрин къверичӀав[+].

39Я Реббидилай гьахъбуруз куьмек.
Бедбахт чӀавуз Ам абурун далда я[+].
40Реббиди абуруз куьмекзава, хиласзава[†],
Ада абур азадзава небгетрикай,
хиласзава, гьикӀ лагьайтӀа,
абуру далда кьазва Адакай[+].

#### 37


Азиятдик квайдан дуьа


1Давудан[†] мани. РикӀел хкиз тун[+].

2Я Ребби[†], хъилеваз ахмур мийир заз,
жаза гумир гъазабда аваз[+].
3За сух хьана хьелер Ви,
Ви гъилни зал алазва заландиз[+].
4Ви хъилекай
зи бедендик сагъ чка кумач.
Зи гунагьдикай[†]
сагъламвални амач зи кӀарабра.
5Зи гунагьар зи кьилел акьахнава,
абур, пар хьиз, залан я заз.

6Зи хирери ни къачунва, ктӀизва
зи ахмакьвиляй.
7Зи юкь какур хьанва, михьиз алгъанва,
вири югъди хажалатиз къекъвезва.
8Зи бедендал ифин ала,
адак сагъ са чка кумач.
9Зун гьалдай фенва, барбатӀ хьанва писдаказ,
рикӀин азабдик гьарайзава за.

10Ви вилик ква, Агъа, зи вири мурадар,
Вакай чуьнуьхнавач зи агь чӀугунар.
11Эцязава зи рикӀи, зи къуватар квахьнава,
хкахьзава лап эквни зи вилерин.
12Зи азарриз килигна катзава закай
зи дустар, зун кӀандайбур,
акъвазнава къуншиярни зи яргъа[+].
13Зи чан къачуз кӀанибуру туькӀуьрзава заз желе,
Заз зидвализ кӀанибур рахазва зи кьиникьикай,
яргъи югъди туькӀуьрзава чӀуру фендер.
14Заз, лагьайтӀа, бишидаз хьиз, ван къвезвач,
за, лалда хьиз, ахъайзавач пӀузарар.

15Закай хьанва ван текъвезвай хьтинди,
сивяй жаваб гьат тийирди.
16Я Ребби! Зи кьве вил ала вал.
Вуна жаваб гуда, Агъа, зи Аллагь![+]
17За лагьана: «Абурув гъалиб жез тамир,
Тамир зи вилик кьуру дамахиз,
жедайла зи кӀвачер татаб».

18Зун ярх хьуниз мукьва я,
зи тӀални зи вилик ква датӀана.
19За хиве кьазва гунагьар зи,
жува авур тахсирдикай хажалат ава[+].
20Захъ галаз душманвал ийизвайбур мягькем хьанва,
са тахсирни зак квачиз зун такӀанбур гзаф хьанва.
21Хъсанвилин эвездай заз писвал ийизвайбуру
душманвал ийизва захъ галаз
хъсанвилин гуьгъуьна авайвиляй зун[+].

22Ребби! Зун гадармир!
Завай яргъаз къакъат мийир, Аллагь зи![+]
23Зи куьмекдиз тади ая,
я Агъа, зи Куьмек!

#### 38


Уьмуьрдин ката-калтуг рикӀеллаз хьун


1Манидаррин чӀехиди тир Ядутуназ. Давудан[†] мани[+].

2За фикирна: «Зун килигиз жеда жуван рекьериз,
мез хуьда за гунагьдикай[†];
залпанд гьалда сивелни
небгет кумай кьван гагь вилик зи».
3Амма зун лал тирла, са куьтӀни тийиз,
авай вири къакъатна киснавай зун,
зи хажалат къати жезвай.
4КуькӀвена зи рикӀ.
За гьеле фикирар ийизмаз, цӀай къати хьана,
гьа чӀавуз за лагьана мецелди жуван:
5«Я Ребби[†]! Заз къалур ая ажал зи,
кьадар лагь зи йикъарин,
чир ая заз, гьикьван тади
квайди ятӀа уьмуьр зи[+].
6Ингье, Вуна заз ганвай йикъар са кап кьван.
Зи уьмуьр Ви вилик гьич са затӀни туш.
РикӀивайни, гьар са уьмуьр –
ката-калтуг я[+].
Макьамдин ара
7РикӀивайни, гьар сад, хъен хьиз, къекъвезва:
гьарда гьаваян ката-калтуг ийизва,
кӀватӀзава, ам низ гьатдатӀа течиз[+].

8Гила, Агъа, квел вил алаз жеда зун?
За тек са Вак умуд кутунва[+].
9Зи тахсиркарвилерикай зун азад ая,
зи намусдив хкуьриз тамир дилибурув.
10Зун кис хьанва, ахъайзавач сивни за,
вучиз лагьайтӀа гьакӀ авунва На.
11Ягъунар Жуван къакъуда завай,
зун Ви гъилик рекьизва.
12Гунагьдай На ахмур ийиз, гузва жаза;
На инсанрин хазинаяр терг ийизва, гъуьчӀре хьиз.
РикӀивайни, ажал галай
гьар сад челек-фелек я.
Макьамдин ара
13Ребби! Ван хьухь зи дуьадин,
за гьарайдиз це яб,
зи накъвариз куьтӀ тавуна акъвазмир.
Зун масанай атана ацукьнавайди я Ви,
чара чилин кас я зун, зи вири бан-бубаяр хьиз[+].
14Заз хъел аваз килигмир, за мадни хъвер авун патал,
зун техфенмаз, гьеле текьенмаз».

#### 39


Шукурни тӀалаб


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Сабурдивди вилив хвенай за Ребби[†],
Элкъвена Ам захъ, ван хьана зи гьарайдин.
3Ахкъудна Ада зун кичӀ кутадай гургусдай,
зурзазвай уьлендай.
Ада зи кӀвачер эцигна рагал,
мягькемна зи камар[+].
4Ада цӀийи мани гъана мецел зи;
тарифаррай Аллагьдин чи.
Гзафбуруз аквада ва кичӀе жеда,
Реббидал чеб ихтибарда[+].

5Реббидик вичин умуд кутазвай
кас бахтавар я,
элкъвен тийизвайди кьама ялар авайбурухъ,
тапан аллагьрин гуьгъуьнаваз физвайбурухъни.
6Я Ребби, Аллагь зи!
Гьикьван гзаф я Вуна авур кьван аламатар,
чакай тир Ви ниятар;
гьич садни Вав гекъигиз жедач! –
за абурукай хабар гудай, ихтилат ийидай,
амма абурун кьадар гзаф я[+].

7КӀан хьанач Ваз я къурбандар[†], я савкьватар,
амма Вуна Зун паталди ахъайна япар,
тӀалабнач я кунугар,
я къурбандар гунагьдай[†][+].
8Гьа чӀавуз за лагьана: «Ингье, зун атанва,
кхьенвайвал закай къаргъуда».
9Зи Аллагь, заз кӀанзава ви къаст кьилиз акъудиз,
Ви насигьатар зи рикӀе ава[+].

10Гзаф инсанар авай кӀватӀалда
хабар гана за Ви гьахъвиликай,
завай зи мез хуьз хьанач –
Ребби, и кар чизва Ваз.
11Ви гьахъвал жуван рикӀе чуьнуьхнач за,
Ви вафадикай, хиласвиликай[†] хабар гана за.
Ви регьимни гьакъикъат за чуьнуьхнач
гзаф халкь авай кӀватӀалда.

12Ви мергьеметдикай хкудмир зун, я Ребби,
Ви регьимди ва вафади
къаравулвал авурай зал датӀана.
13Мад кьадар авачир кьван балаяр алтӀуш хьанва зал,
кьадар авач абурун,
зун тӀушуннава гунагьри зи,
зи вилерал циф акъулдзава,
зи кьилеллай чӀарарилай гзаф я абур.
Зи рикӀ ажуз хьанва[+].
14Я Ребби! Минет хьурай Ваз,
азад ая зун!
Тади ая зи куьмекдиз, я Ребби!

15Зи чан къачуз кӀанзавай кьван вирибур
русвагь хьурай, регъуь хьурай абуруз.
Зи кьиникь кӀанзавай вирибур
элкъуьрай кьулухъ русвагь яз[+].
16КичӀ акатрай русвагь хьуникай
ягьанатдин хъвер ийиз заз лугьузвайбурук:
«Килиг! Килиг адаз!»[+]
17Хвеши хьурай, шад хьурай Валди
Вун жагъурзавай вирибур.
Вуна гудай хиласвал кӀандайбуру
датӀана лугьурай:
«Ребби чӀехи я!»

18Зун кесиб я, саил я,
зи къайгъу чӀугурай Агъади.
Вун куьмек я зи, хиласкар я зи,
зи Аллагь, геж мийир![+]

#### 40


ТӀазвайдан дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Кесибдикай фикир ийизвайди бахтавар я,
кӀеве гьатайла азадда ам Реббиди[†][+].
3Реббиди хуьда ам,
саламатдиз хуьда адан уьмуьрни,
ам бахтавар жеда чилел,
твамир, Ребби, ам душманрин гъиле[+].
4ТӀазвай чӀавуз ам мягькем ийида Реббиди,
ам азардин къахрагъарда меселай.

5За лагьана: «Ребби, регьим ая заз,
дири хъия зун, за Ви вилик гунагьна[†]».
6Зи душманри хъел кваз лугьузва закай:
«Мус рекьида ам,
мус адан тӀварни квахьда?»
7Са вуж зал кьил чӀугваз атайтӀа,
ада таб лугьузва,
рикӀин къене туькӀуьрзава буьгьтенар,
ахпа экъечӀна абур виридаз ахъайзава[+].

8Зи вири душманри
кушкушзава заз акси яз,
закай чӀуру фикирзава:
9«Ажал галай азарди кьунва ам,
алкӀанва ам, мад къахрагъиз хъжедач».
10За вичел юкь вегьенвай мукьва дустни,
Захъ галаз фу незвайди Заз акси хьана[+].
11Я Ребби! Вуна заз регьим ая,
хкажа зун, за абурув агакьар хъийида эвез.

12Заз чир жеда зун тирди Ваз играми,
зи душман зал гъалиб тахьайтӀа.
13На зи пад кьазва зал тахсир квачирвиляй,
На Жуван вилик даим яз эцигда зун.

14Я Ребби, Исраилдин[†] Аллагь, шукур хьуй Ваз асиррилай асирралди! Амин![†] Амин![+]

#### 41


КЬВЕД ЛАГЬАЙ КТАБ


(41–71-кьилер)


Гъурбатда авайдан дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин шиир.

2Маралди цихъ чӀугвадай хьиз,
зи рикӀи Вахъ чӀугвазва, я Аллагь[+].
3Къаних я зи рикӀ
Аллагьдихъ,
чан алай Аллагьдихъ.
Мус атана акъвазда зун вилик Ви?
4Юкъузни, йифизни
тӀуьн хьанвай заз накъварикай,
лугьудайла заз:
«Гьинва ви Аллагь?»[+]
5Жуван рикӀе авайди ичӀириз,
хкида рикӀел за,
гьикӀ фенайтӀа зун
кӀеретӀдихъ галаз иман гвайбурун,
Аллагьдин КӀвалихъди[†]
физвай сварагдин[*] кьиле акъвазна,
гьараяриз шадвилинни тарифрин –
суварик квай гзаф кьадар инсанрин юкьва.

6Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаб?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
заз Куьмек ийидайдаз,
Аллагьдиз зи[+].
7Захъ авай чан пелеш хьанва,
гьавиляй за Вун рикӀел хкизва
Ярдан вацӀун чилелай,
кукӀушрилай Гьермандин – Мицар дагъдилай[+].
8Эверзава цин гургусди гургусдиз
Ви чарчаррин ванцелди;
Ви вири кьакьан лепеяр гьуьлуьн
фена зи винелай.
9Югъди Реббиди[†] заз Вичин регьим ийизва,
йифизни за Адаз манияр лугьузва,
абур зи уьмуьрдин Аллагьдиз дуьа я[+].

10Аллагьдиз, зи Рагаз, лугьун за:
«Куьз Вуна зун алудна рикӀелай?
Куьз зун шехьиз, сиягь хьанва,
жуван душманди хкуьрнаваз намусдик?»[+]
11Зи беденди азият чӀугвазва,
ажал гъидай хирекай хьиз,
гьар юкъуз лугьуз заз:
«Гьинва ви Аллагь?»

12Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаба?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
заз Хилас ийидайдаз,
Аллагьдиз зи.

#### 42

1Я Аллагь, зун гьахъ ая,
гьахъ тушир халкьдихъ галаз
за чӀугвазвай акъажунрик экечӀа.
Таб гвайбурукай, небгетрикай хиласа[†] зун[+].
2Вун Аллагь я, къеле я зи.
Вучиз На зун гадарна?
Куьз зун сиягь хьанва шехьиз,
зи душманди хкуьрнаваз намусдик[+]?
3Ракъура Жуван эквни гьакъикъат,
абуру зун турай дуьз рекье,
тухурай зун Ви пак[†] дагъдал,
Вун авай чкадал[+].
4Къурбангандал[†] Аллагьдин къведа зун,
зи шадвилин, хвешивилин Аллагьдин патав,
кинур[†] ягъиз, за Ваз шукур ийида,
я Аллагь, Аллагь зи!

5Куьз вун пелеш хьанва, зи чан?
Вучиз ква вак гъалаба?
Умуд кутур Аллагьдик,
за мад Адаз шукурда,
зун Хилас ийидайдаз,
Аллагьдиз зи[+].

#### 43


Далда хьун патал дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин шиир.

2Я Аллагь, ван атана япаралди чаз жуван,
ихтилатна чаз бубайри чи
абурун йикъара, а дегь йикъара
авунайтӀа Вуна вуч[+].
3Жуван гъилив Вуна халкьар чукурна,
ана чи бубаяр уьмуьр тухуз ацукьарна.
Вуна халкьар барбатӀна,
чи бубайрин гъиле туна чилер а[+].
4Бубайри уьлкве къачунач турунив чпин,
я къуват туш абуруз а гъалибвал гайиди,
Ви эрчӀи гъил я, Ви къуват я, Ви чинин экв я,
куьз лагьайтӀа Ваз абур кӀан хьана[+].

5Вун, Аллагь, зи Пачагь я,
Якьубан[†] эвледриз гъалибвилер савкьват яз це[+].
6Чна Вахъ галаз душманар ярхарзава,
Ви тӀварцӀин хатурдай чи мидяйриз кӀур гузва.
7Зун чӀалахъ туш зи чӀемерукдин,
зи турунини гудач заз хиласвал[†][+].
8Душманрикай чун хуьзва Вуна,
чун такӀанбур абурдай вегьизва.
9Чна гьар юкъуз тарифзава Аллагьдин,
чна Ви тӀварцӀиз шукур ийида датӀана.
Макьамдин ара
10Амма гила гадарнава Вуна чун, айиб авуна,
кьушунар галаз мад экъечӀзамач дяведиз[+].
11Душманрин вилик чав
Вуна кьулухъ катиз туна,
чун такӀанбуру
тарашзава чун[+].
12Чун, хпер хьиз, тӀуьн паталди вугана,
чукӀурна чун халкьарин арада[+].
13На Жуван халкь маса гана ужуздай,
маса гуникай хийир къачун тавуна.

14На къуншийриз маса гана беябурна чун,
чун элкъуьрна кьунвай вирибур патал
элкъуьрна чун машгъулатдиз,
ягьанатдиз вегьена[+].
15Вуна маса халкьар патал
чун хъуьруьнриз вегьена,
тайифаяр кьил галтадиз туна Вуна[+].
16Гьар юкъуз зи русвагьвал зи вилик ква,
чиниз регъуь жезва зи
17чакай чӀуру ихтилатар ийизвайбурукай,
чаз экъуьгъзавайбурукай,
кьисас ийиз кӀанзавай душмандикай.

18Ибур вири чи кьилел атана,
чна Вун рикӀелай алудначтӀани,
Ви Икьрар[†] ганачтӀани чна маса.
19Кьулухъ хьанач рикӀер чи,
Ви рекьелай алатнач чи камарни.
20На барбатӀна чун магъарада чакъалрин,
чал ажалдин хъен вегьена.

21АлуднайтӀа чна чи Аллагьдин тӀвар рикӀелай,
гъилер хкажнайтӀа маса аллагьдихъ,
22и кӀвалах раиж ийидачирни Аллагьди,
рикӀин вири сирерикай хабар тирда[+]?
23Ви паталай гьар юкъуз чун рекьизва,
кьасабханадиз гьалзавай хпериз хьиз килигзава чаз[+].

24Агъа, уях хьухь! Вучиз вун ксанва?
Къарагъ, инкар мийир чун даим яз[+].
25Вучиз На чин чуьнуьхзава,
чи бедбахтвал,
чун хурук кутунар
алуд ийиз рикӀелай?
26Чун руквадиз элкъвенва,
чи беденар игис хьанва чилерив.
27Къарагъ, чаз куьмек це,
хиласа чун регьимдив Жуван![+]

#### 44


Пачагьдин мехъериз талукь мани


1Манидаррин чӀехидаз: «Цин цуьквер» манидин макьам ягъиз. Къарагьан миресрин шиир. Мехъерин мани[+].

2РикӀ верцӀи гафарив ацӀузва,
туькӀуьрзава и мани за пачагьдиз.
Зи чӀал устад катибдин къелем хьиз я.

3Пачагь, вун вири инсанрилай иер я,
алахьзава ви сивелай гьайбат квай гафар.
Аллагьди гьавиляй даим яз
нуьсрет ганва ваз.

4Къуват авайди, тур юкьва тур,
алукӀ жувал гьуьрметни гьайбат[+].
5Гьайбатдив ацӀана
дапурагдаллаз алад гъалибвал къачуз
гьакъикъатдин, гьахъунин,
умунвилин хатурдай.
Ви эрчӀи гъили къалуррай
чӀехи крар къургъ галай.
6Пачагьдин душманрин рикӀера
сух хьурай ви хци хьелер;
Ви кӀвачерик ярх хьурай халкьар.
7Я Аллагь! Даим я Ви тахт,
Ви пачагьвилин лаш – лаш я гьахъ-дувандин[+].
8Ваз гьахъ-михьивал[†] кӀан хьана,
такӀан хьана Къанун[†] чӀурун.
Гьавиляй, я Аллагь, ви Аллагьди вавай
гуьцӀна гзаф чӀем[†] шадвилин
ви юлдашривай гуьцӀайдалай.
9Ви парталрикай атир галай
набататрин ни къвезва.
Тавханайра, чӀагурнавай магьидив,
сим алай алатрин авазри шадарзава вун.
10Ви тавханадин ханумрин арада
рушар ава пачагьрин.
Ви эрчӀи гъилихъай
пачагь-ханум акъвазнава
ичӀи къизил алаз вичел Уфирдин[+].

11Яб акала, руш, фагьума, чӀалаз килиг,
жуван халкьни бубадин кӀвал алуд рикӀелай.
12Пачагьдиз кӀан хьайила ви иервили,
икрама адаз, ам ви агъа я.
13Тирвияр къведа
ваз савкьватар гваз,
халкьдикай тир девлет авайбур
къекъвез жеда ви регьимдихъ.
14И тавханайра пачагьдин руш, свас ава,
адан партал чӀагурнава къизилдив.
15Жуьреба-жуьре рангарин парталар алаз
пачагьдин патав тухузва ам,
адан гуьгъуьнаваз пачагьдин патав
рушар тухузва, адан дуст рушар.
16Абур шаддиз ва хвешидаказ тухузва,
абур гьахьзава тавханадиз пачагьдин.

17Пачагь, ви бан-бубайрин чка
кьада ви рухвайри;
вири уьлкве тирвал вуна абур
регьберар яз эцигда.

18Ийида за ви тӀвар рикӀе
амукьдайвал эвледрин,
гьавиляй халкьари
ваз шукурарда даим яз.

#### 45


Чи Аллагь къуват авай къеле я


1Манидаррин чӀехидаз: «Рушар» макьам патал. Къарагьан миресрин мани.

2Аллагь чаз далда я, къуват я,
четин йикъара куьмекдар я халисан[+].
3Гьавиляй чаз кичӀе жедач,
зурзурай чил,
аватрай дагълар гьуьлуьн гургусдиз.
4Ван авурай
гьуьлуьн ятари, каф акьалтиз,
абурун лепейрик зурзурай дагълар[+].
Макьамдин ара
5ВацӀарин селлери шадарзава Аллагьдин шегьер,
виридалай Виневайди жезвай пак[†] КӀвал[†][+].
6И шегьерин юкьни-юкьва Аллагь ала,
зурзадач шегьер,
Аллагьди адаз куьмек гуда
экуьнин кьиляй.
7КичӀела къал къачузва вири халкьари,
пачагьлугъар чкӀизва,
къалур ийизва Ада вичин ван,
ва цӀразва чил[+].

8Галазва чахъ Къуватрин Ребби,
Якьубан[†] Аллагь къеле язва чи.
Макьамдин ара
9Ша, килиг Реббидин крариз,
Ада гьихьтин барбатӀвилер авунватӀа чилерал[+].
10Чилин атӀа кьилерив агакьдай кьван чкайра
Ада дявеяр акъвазарзава,
чӀемерукарни жидаяр хазва,
кузва дапурагар[+].
11Ада лугьузва: «Акъваза, чир хьухь
Аллагь Зун тирди;
халкьарин арада Зун хкажда,
хкажда чилин винел Зун».

12Галазва чахъ Къуватрин Ребби,
Якьубан Аллагь къеле язва чи.
Макьамдин ара

#### 46


Аллагь вири халкьарин винел пачагь я


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Капар ягъа, вири халкьар,
эвер ая Аллагьдиз
шадвилин гьарайдив[+].
3Вуч къургъар гвайди я
виридалай Виневайди, Ребби[†],
чӀехи Пачагь вири чилел![+]
4Ада халкьар чаз муьтӀуьгъ авуна,
гадарна тайифаяр чи кӀвачерик.
5Ада чаз ирс хкяна –
Адаз гзаф кӀан хьайи
Якьубан[†] сейливал.
Макьамдин ара
6Аллагь хкаж хьана
гьарайдикди шадвилин,
Ребби хкаж хьана
ванерикди крчар язавай.
7Тариф ая Аллагьдин, манияр лагь,
чи Пачагьдин тариф ая, манияр лагь!
8Аллагь вири чилерин Пачагь я;
Адаз мани лагь тарифдин[+].

9Аллагь пачагь я халкьарин винел,
ацукьнава Вичин пак[†] тахтуна Аллагь.
10КӀватӀ жезва регьберар халкьарин
Ибрагьиман[†] Аллагьдин халкь галаз,
куьз лагьайтӀа чилерин пачагьар
Аллагьдиз талукь я.
Ам абурал хкаж хьанва[+].

#### 47


Сигьан – Аллагьдин шегьер я


1Къарагьан миресрин мани.

2ЧӀехи я Ребби[†]
чи Аллагьдин шегьерда,
Адан пак[†] Дагъдал
лайих я Ам гьар жуьредин тарифдиз[+].
3Кьакьан я ам, иер я –
вири чилин хвешивал тир Сигьан[†] дагъ,
шегьер чӀехи Пачагьдин,
гуьрчег я ам кеферпатан къерехра.
4Къелейра адан
Аллагь сейли я далда хьиз.

5КӀватӀ хьана пачагьар,
санал фена дяведиз,[+]
6амма къах хьана, Ярусалим акурла,
велвела акатна, катна кьулухъ.
7Ана зурзун акатна абурук,
азият хьана аял хазвай папаз кьван.
8Вуна абур барбатӀна,
рагъ экъечӀдай патан гару
кукӀвардайвал гьуьлераллай гимияр Таршишдин.

9Чаз вуч ван хьанатӀа,
гьам акунни авуна
Къуватрин Реббидин шегьерда,
шегьерда чи Аллагьдин;
Аллагьди хуьзва ам
чукӀур тавуна, даим яз.
Макьамдин ара
10Аллагь! Чна Ви Ибадатханада
Ви регьимдикай фикир авуна[+].
11Аллагь, гьикӀ Ви тӀвар
чилин пипӀерив агакьзаватӀа,
гьакӀ агакьзава тарифни Ви.
АцӀанва Ви эрчӀи гъил гьахъунив[+].
12Сигьан дагъдал шадвал ийизва,
хвешивалзава Ягьудатдин[†] хуьрери
Ви гьахъ дувандал[+].

13Чарх ягъ Сигьан дагъдал, элкъуьгъ адал,
гьисаба адан минараяр,
14фикир це адан кӀелейриз,
килиг адан имаратдиз,
къведай несилдиз авун патал ихтилат.
15Куьз лагьайтӀа и Аллагь
чи Аллагь я датӀана;
Адакай чаз регьбер жеда асирра.

#### 48


Пулунихъ далу акалун кӀамашвал я


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Яб це идаз, вири халкьар,
яб акала, чилел уьмуьр тухузвай вирибур,
3адетдинбур, эсил-несил авайбур,
девлет авайбур, кесиббур.
4Зи сивяй акъатзава камалдин гафар,
зи рикӀин хиялри акьаз тада гъавурда.
5Яб акалда за келимадихъ дерин тир,
кинур[†] ягъиз, жуван мискӀал ахъайда:[+]

6куькай кичӀе хьурай заз чӀулав йикъара,
зал пис тапархъанар алтӀуш хьанвайла? –
7чпин хазинайрик умуд кутунвайбурукай,
чпин чӀехи девлетдалди дамах ийизвайбурукай?
8Ришвет гана садалайни стха къахчуз алакьдач,
я тахьайтӀа адан уьмуьрдихъ гьакъи гуз
жедач Аллагьдиз:[+]
9уьмуьрдихъ гудай къимет чӀехиди я,
ахьтин къимет авайди туш,
10ам амукьдани уьмуьр тухуз датӀана?
Сур такуна амукьдани[+]?
11Ваъ, гьар садаз аквазва:
камал авайбур рекьизва,
рекьизва санал ахмакьни авам,
масадбуруз туна чпин девлетар[+].
12Сурарикай абурун
кӀвал жеда абуруз асиррилай асирра,
несилрилай несилралди уьмуьр тухудай чка жеда
чпин гьуьрметдай чилериз чпин тӀварарни
гайивиляй абуру.

13Инсан амукьдач гьуьрметда,
ам ухшар я телеф жедай гьайвандиз.
14Гьахьтинди я кьадар-кьисмет жувак умуд кутазвайдан,
гуьгъуьналлаз абурун крар вири
дуьз яз гьисабзавайбурун
пайни гьа гьам я.
Макьамдин ара
15Хпер хьиз, абур гьазурнава агъа дуьньядиз,
чубанвалда абуруз ажалди.
Экуьнахъ абурал агъавалда михьибуру,
абурун къуватар цӀрада,
сурукай абуруз кӀвал жеда.
16Амма зун Аллагьди
агъа дуьньядин гьукумдикай хкудда,
зун Вичин патав кьабулда Ада[+].
Макьамдин ара
17КичӀе жемир, инсандиз девлет жедайла,
адан кӀвале берекат бул жедайла.
18Рекьидайла, ада затӀни вичихъ галаз тухудач,
адан девлет фидач адан гуьгъуьнаваз[+].
19Ада вич уьмуьрда бахт авайди яз гьисабрай –
агалкьунар авайбурун тарифарда инсанри, –
20садрани мад экв тахквадай
вичин бубайрин килфетдихъ ам агалтда.

21Гьуьрмет авай, амма камал авачир инсан
ухшар я телеф жедай гьайвандиз.

#### 49


Дуьздаказ ибадат авун


1Асафан мани.

Аллагьрин Аллагь, я Ребби[†],
лугьузва ва эвер гузва халкьариз чилин
рагъ экъечӀдай патахъай
рагъ акӀидай патаз кьван[+].
2Лап гзаф иер Сигьандай[†]
къалурзава Аллагьди Вичин экв[+].
3Къведа чи Аллагь, кисна акъваздач.
Адан вилик цӀай ква туькьуьндай,
къати тӀурфан къваларивай гва Адан[+].
4Цаваризни чилериз Ада кьакьанрай
эвер гузва Вичин халкьдин дуван авуниз:[+]
5«КӀватӀа Зи патав Захъ имандал алайбур,
экечӀайбур Захъ галаз Икьрардик[†]
Къурбанддин патав».
6Адан гьахъвиликай хабар гузва цавари,
вучиз лагьайтӀа и дуванбег – Аллагь я[+].
Макьамдин ара
7«Яб це, Зи халкь, Зун рахада.
Исраил[†]! За ийида
ваз акси яз шагьидвал,
Зун – Аллагь, Аллагь я ви:[+]
8За къурбандрай[†] ахмурзавач ваз,
ви кунугар датӀана Зи вилик ква[+].
9Герек авач заз я жунгав ви парахрай,
я кьунар ви цуррай,
10гьикӀ лагьайтӀа, тама авай ничхирар
вири Зибур я,
агъзур дагъдавай
маларни галаз.
11Дагъларавай вири къушар,
чуьллера вуч аватӀани вири Заз чизва.
12ТиртӀа Заз гишин, За ваз лугьудачир,
гьикӀ лагьайтӀа, алемни
ана авай кьван вири Зиди я[+].
13За як незвани кьван жунгаврин
ва я иви хъвазвани кьван кьунарин?

14Къурбанд ая Аллагьдиз шукурар, вядер жуван
виридалай Виневайдан вилик кьилиз акъуда[+].
15Гьа чӀавуз заз эвера дар юкъуз,
За хилас[†] ийида вун, вунани Зи тарифда»[+].

16Амма небгетдиз
Аллагьди лагьана:
«Вуч лагьана рахада вун къайдайрикай Зи,
ихтилатда Икьрардикай Зи?
17Ваз зи насигьат аквадай вилер авач,
вуна Зи эмирар кваз кьазвач.
18Угъри акурла, адахъ галаз сад жезва вун,
явабурухъ галаз вуна дуствал ийизва.
19Жуван сивив чӀуру гафар лугьуз тазва на,
таб хразва меци ви[+].
20На датӀана стхадик кутазва тахсир,
адал буьгьтен вегьизва.
21Вуна акӀ ийизвай, Зунни киснавай,
на кьетӀ авуна Зунни вун хьиз я лугьуз.
Амма За акъудда дуьздал вун,
ви тахсирар чин чинал лугьуда.

22И кар кьатӀутӀ,
Аллагь рикӀелай алудзавайбур,
тахьайтӀа За тергда куьн,
жедач квез мад маса хиласкар[+].
23Заз шукур къурбанд[†] ийизвайда
гьуьрметзава Заз.
Дуьз рекьяй физвайдаз
къалурда За хиласвал Аллагьдин».

#### 50


Гунагьрилай гъил къахчунин тӀалаб


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2

Давуд Бат-Шевадихъ галаз хьайидалай гуьгъуьниз, адан патав НатӀан пайгъамбар атай чӀавуз.

3Я Аллагь, заз регьим ая
Жуван чӀехи регьимдалди,
Жуван рикӀ кунивди
завай хьайи хатаяр фидайвал ая рикӀелай[+].
4Чуьхуьз зун вири тахсиррикай,
михьи ая гунагьдикай[†][+].
5Куьз лагьайтӀа
завай хьайи хатаяр
за дериндай кьатӀузва,
зи гунагьни датӀана зи вилик ква[+].
6Тек са Ви вилик за авуна гунагь,
чӀуру карна за Ви вилик.
Адалат гва Вав къарарда Ви,
Ви дуванни рехне кутаз жерди туш[+].
7Ингье гунагькар яз ханва зун,
зи дидедик акатна зун гунагь кваз[+].
8Ингье Ваз кӀанзава дуьзвал хьана зи рикӀе,
ятӀа зи рикӀ ацӀура Ви камалдив.

9Исуп набататдив заз стӀалар ягъ,
михьи жеда зун,
чуьхуьх зун, жеда зун
живедилайни лацу.
10Шадвилинни хвешивилин ван къведайвал ая заз,
На кукӀварай зи кӀарабар шад хьурай.
11Зи гунагьрихъай чин элкъуьра са патахъ,
зи батӀулвал рикӀелай фидайвал ая.

12Я Аллагь! Тур зи хура михьи рикӀ,
цӀийи хъия заз гьахъ тир руьгь[+].
13Жуван чинивай зун къакъуд мийир,
Жуван Пак[†] Руьгь къакъудмир завай.
14Вуна куьмек авунин
шадвал гахце зав,
гьайбат авай руьгьдалди
куьмек ая заз.

15Небгетриз чирда за рекьер Ви,
гунагькарар элкъведа Вахъ.
16Я Аллагь!
Хуьх зун иви экъичуникай,
Зун хилас[†] хьунин Аллагь,
зи меци Ви гьахъвилин тариф ийида!
17Агъа, зи пӀузарар ахъая,
зи меци Ви тариф ийирвал.
18Къурбандар Ваз герек туш, за гудай абур,
кунугарни кӀанзавач Ваз[+].
19Аллагьдиз къурбанд[†] я ханвай руьгь.
Вуна ханвай ва хажалат квай рикӀ
инкардач, Аллагь[+].

20Сигьандин[†] цлар хкажна цӀийи кьилелай,
Ярусалимдиз хъсанвал ая майилдивди Жуван[+].
21Гьа чӀавуз На кьабулда
лазим тир къурбандар,
санлай кудайбур, кунугар,
гьа чӀавуз гъида жунгаварни
къурбангандал[†] Ви[+].

#### 51


Аллагьдин дуван ва регьим


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] шиир.

2

Эдами Дуэга Шаулаз: «Давуд Ахимеликан кӀвале ава» лагьай чӀавуз.

3ЧӀуру кардал вуч дамахар ийизва на, къуват авайди?
Аллагьдин регьим даимди я!
4Ви меци зиян ийизва,
хци авунвай уьлгуьч хьиз я ам, фендигар[+].
5Хъсандалай гзаф кӀанда ваз пис кар,
таб гзаф кӀан я гьахъ гафунилай.
Макьамдин ара
6Тергдай гафар кӀанда ваз,
фендигар мез!

7Амма вун тергда даим яз
Аллагьди;
Ада, кьуна, чукурда вун ви чардахдикай;
чан алайбурун чиляй ви дувул акъудда[+].
Макьамдин ара
8Гьахъ-михьибуруз кичӀе жеда, акурла,
хъуьреда вал, лугьуда:[+]
9«Ингье инсан, Аллагьдикай
вичиз далда такьурди,
вичин хазинайрихъ агъуна,
масадбур тергиз мягькем хьайиди»[+].

10Аллагьдин КӀвале[†] къацудаказ экъечӀнавай
зейтун тарциз зун ухшар я,
Аллагьдин муьгьуьббатдихъ
за иман ийизва мидаим яз.
11Вуна авурдай
за шукурарда датӀана Ваз,
Ваз вафа хуьзвайбурун вилик зун
вил алаз жеда ТӀварцӀел Ви,
куьз лагьайтӀа иер я Ам.

#### 52


Небгетрин кӀамашвал


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Мугъам ягъиз. Давудан[†] шиир.

2КӀамашри чпин рикӀяй лугьузва:
«Аллагь авач».
Абур рекьяй акъатнава,
мурдар я абурун крар.
Садни авач са хъсанвал ийирди[+].

3Килигзава цавай Аллагь инсанриз,
акун патал аватӀа
гъавурда аваз кар ийизвайбур,
Аллагь жагъурзавайбур[+].
4Вирида чин кьулухънава
Аллагьдикай,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач.

5Небгетриз яраб акьул къведач жал,
зи халкь, фу хьиз, незвайбуруз,
Аллагьдиз минет тийизвайбуруз?
6Са куьникайни кичӀе тежер чкада
ана абурук акатда кичӀ,
Аллагьди кӀарабар
чукӀурда ви душманрин,
жеда абур беябур,
куьз лагьайтӀа Аллагьди
инкарна абур[+].

7ХупӀ туширни хиласвал[†]
Сигьандилай[†] Исраилдиз[†] атанайтӀа!
Вичин халкь кӀвачел
ахкьалдарай чӀавуз Аллагьди
шад жеда Якьубан[†] эвледар,
шад жеда Исраил!

#### 53


Куьмекдин паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] шиир.

2

Зифвийри атана Шаулаз: «Давуд чи патав чуьнуьх хьанва» лагьай чӀавуз.

3Аллагь! Жуван тӀварцӀелди куьмек це заз,
Жуван къуватдив гьахъ хъия зун!
4Аллагь! Ван хьухь зи дуьадин,
яб це зи мецин гафариз!
Макьамдин ара
5Къарагънава чарабур заз акси яз,
инсаф авачирбуруз зи чан къачуз кӀанзава –
Аллагьдикай
фикир тийизвайбуруз[+].
6Ингье Аллагь куьмек я заз,
Агъади зун мягькемзава.
7Ада зи душманрив
писвилин эвез ахгакьарда,
Ви гьакъикъивилин хатурдай
телефда абур[+].

8За хушуналди
гъида Ваз къурбанд[†].
Я Ребби[†]! За Ви тӀварцӀиз шукурда,
вучиз лагьайтӀа ам хъсанди я.
9Вучиз лагьайтӀа вуна хвена зун
вири бедбахтвилерикай,
зун чӀехи гъалибвилив
килигнай зи душманриз[+].

#### 54


Дустунин маса гун


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] шиир.

2Аллагь! Ван хьухь зи дуьадин,
зи минетдикай чуьнуьх жемир,
3ван хьухь, жаваб це!
Фикирри атӀузва аман зи,
теспача хьанва зун[+]
4душманрин ванцикай,
небгетри дарвиле туникай.
Абуру зал бедбахтвал гъана,
хъиле гьатна, душманвал ийизва захъ галаз.

5АтӀанва зи рикӀин аман;
Вегьенва зал ажалдин къургъари.
6КичӀевили, зурзуни зун дарвиле тунва,
къурхуди кьунва зун.
7За лагьана: «Сада заз лифрен лувар ганайтӀа!
Фидай зун лув гана, жагъидай динжвал;
8ингье яргъаз катдай зун,
кьурумда уьмуьр тухудай.
Макьамдин ара
9За тади къачудай жагъуриз са катдай чка
тӀурфандикай, чӀимелдикай яргъара».

10Ая абур теспача, я Агъа,
чара ая абурун чӀалар,
вучиз лагьайтӀа, заз аквазвайвал,
гьабурувай я шегьердавай зулуматни къалмакъал.
11Йифиз-юкъуз къекъвезва
абур вири патарихъай цлар тирвал шегьердин,
ам ацӀанва пис крарив, бедбахтвилив.
12Завал ава адан къене,
хиянатни зулумат куьчейрай
хъфизвач адан.

13ХкуьрнайтӀа душманди зи намусдик,
эхдай за.
Душманди зи вилик кьуру дамах авунайтӀа,
жедай завай далда кьаз.
14Амма ам вун я эхир,
заз барабарди,
зи дуст, зи кӀеви дуст.
15Вахъ галаз чна рикӀин суьгьбет авунай,
чӀехи кӀеретӀдихъ галаз
Аллагьдин КӀвализни[†] фенай[+].

16Атурай ажал зи душманрин;
абур чан аламаз аватрай
агъа дуьньядиз –
чпин кӀвалера, рикӀера авай
писвилиз килигна[+].

17За лагьайтӀа, минетда Аллагьдиз;
Реббиди[†] заз куьмекда.
18Няниз, экуьн береда ва нисиниз
за шикаят ийизва, гьарайзава,
Адаз зи ван къведа.
19Зун сагъ-саламат яз хуьда душманрикай,
гьикьван абур гзаф хьайитӀани.
20Даим яз ацукьнавай тахтуна
Аллагьдиз зи ван жеда,
абур Ада русвагьда,
куьз лагьайтӀа абуруз
дегиш жез кӀанзавач,
Аллагьдикай кичӀе туш[+].
Макьамдин ара
21Зи дустуни дустарал гъил хкажна,
ада чӀурна хьайи икьрар[†][+].
22Адан рахун чӀемедилай[†] хъуьтуьл я,
амма рикӀе дяве ава,
адан гафар зейтундин чӀеминилай назик я,
амма абур къакъарай акъуднавай гапур я.

23Ихтибар ая жуван пар Реббидал,
мягькемарда Ада вун,
са чӀавузни тадач Ада
къуватдай физ гьахъ-михьидав[+].
24Вуна, Аллагь, вегьида абур
сурун фуруз;
ивикъичдизни тапархъандиз
чпиз ганвай йикъарин
са пай кьванни аквадач.
За, лагьайтӀа, Вак умуд кутазва[+].

#### 55


Аллагьдик умуд кутун


1Манидаррин чӀехидаз. «Яргъал мегъуьн тамавай лиф» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Вич филиштий ри Гатда кьур чӀавуз.

2Аллагь! Регьим ая заз,
куьз лагьайтӀа инсанри зун хурук кутунва,
зал гьужумиз, дарда твазва гьар юкъуз.
3Гьар юкъуз зун душманри кутазва хурук,
завди дяве ийизвайбур гзаф я.
Я виридалай Кьакьанди,

4Заз кичӀе тирла,
за Вак умуд кутазва.
5Аллагь, за Ви гафунин ийизва тариф,
за Вак умуд кутазва.
Квач зак кичӀевал,
инсандивай
вуч ийиз жеда заз[+]?

6Зи гафар душманри гьар юкъуз
чӀуру патахъ элкъуьрзава,
заз писвал ийиз кӀанз
фенд туькӀуьрзава.
7ЧӀуру икьрар[†] кутӀунзава, чинебавал хуьз,
зун рекьиз кӀанз, залай вилер алудзавач[+].
8Абурув тахсирдай гудай жазадикай катиз тамир,
Аллагь, Жуван хъилеваз ярх ая халкьар!

9Чизва Ваз зи теспачавиликай,
Жуван къапуниз кӀватӀа зи накъвар, –
Ви къаргъуда тушни абур авайди[+]?
10Зи душманар элкъведа кьулухъди,
куьмек це лугьуз за авурла минет.
Гьа икӀ заз жезва чир
Аллагьди зи пад кьазвайди.

11Аллагь, за Ви гафунин тариф ийизва:
тарифзава, Ребби[†], за Ви гафунин.
12Аллагьдик за умуд кутазва.
Квач зак кичӀевал, –
вуч ийиз жеда заз инсандивай?

13Аллагь, за гуда Ваз вяд авурди,
за гъида Ваз шукурдин къурбандар[†] чӀехи[+].
14На ажалдикай хиласна[†] зун,
зи кӀвачерив татаб жез вуганач,
зун Ви вилик къекъуьн патал
чан алайбурун экуьна[+].

#### 56


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1[•]Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Давуд Шаулакай катна магъарада чуьнуьх хьайи чӀавуз[+].

2Аллагь, регьим ая заз, регьима,
за Вакай далда жагъурзава!
Алатдалди бедбахтвал
чуьнуьх жеда зун хъендик Ви луварин[+].

3За эверзава виридалай Виневайдаз, Аллагьдиз,
заз талукь Вичин къаст кьилиз акъудзавай Аллагьдиз.
4Цаварилай Ада жаваб гуда заз,
заз куьмек ийида,
жаза гуз хурук зун кутунвайбуруз;
Макьамдин ара
Аллагьди къалурда
Вичин регьимни гьакъикъивал[+].

5Зал асланар алтӀушнава,
вагьши гьайванрин юкьва ярх хьанва зун,
жидаярни хьелер хьтин сухвар авай
инсанрин юкьва,
мецер турар тир хци авунвай[+].

6Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!
7Абуру зи кӀвачер патал чил вегьенва,
дердиникди элчуьх хьанва кӀвачер зи.
Абуру фур эгъуьнна рекьел зи,
амма аниз аватна чеб[+].
Макьамдин ара
8Аллагь, кӀеви я зи рикӀ, зи рикӀ кӀеви я.
Мани лугьуда, тариф ийида[+].
9Зи руьгь, ават ахварай,
арфани кинур[†], ахварай ават!
За экуьнин яр авудда ахварай.

10Агъа, за Ваз шукурда халкьарин юкьва,
тайифайрин арада Вакай мани лугьуда,
11куьз лагьайтӀа регьим Ви
цаварив кьван агакьда,
Ви гьахъ агакьда цавун циферив кьван[+].

12Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!

#### 57


Аллагьди гьахъ дувандин къайгъу чӀугун


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир[+].

2Гьахъбур яни куь рахунар, гьакимар?
Инсанрин арада гьахъ-дуван ийизвани?
3Ваъ, куьне дуьз тушир фендер ийизва,
зулуматар ийизва чилел куь гъилери.

4Руфунамаз дидедин небгет тирбур
хаинрин юкьвава,
хайи йикъалай алатнава рекьелай,
тапарар ийиз[+].
5Абурун агъу гъуьлягъриндаз ухшар я.
Ухшар я зегьердиз биши гъуьлягъдин,
вичин япар экъисзавай,[+]
6ван текъвезвай ицитӀчидин,
гьихьтин устад ятӀани ам.
7КукӀвара абурун сухвар, я Аллагь,
кӀирер акъуд, я Ребби[†], асланрин![+]
8Квахьрай абур, кьур акъатай яд хьиз,
хайи хьелер хьиз ялнавай чӀемерукда,
9цӀурурай бенбецӀ хьиз гъер хкатзавай,
рагъ такурай, чан алачиз хайибуруз хьиз.
10Гьеле куь къажгъанар чими тавунмаз
кузвай къакъвада –
кӀантӀа хьуй ам къацуди, кӀантӀа кьуруди –
небгетар тухуда гару!

11Гьахъ-михьибуруз хвеши жеда, акурла кьисас,
чпин кӀвачер чуьхвейла небгетрин ивидай[+].
12Гьа чӀавуз лугьуда:
«РикӀивайни, гьахъ-михьибуруз савкьват ава.
РикӀивайни, Аллагь ава чилел дуван ийизвай»[+].

#### 58


Душманрин юкьва ийидай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Шаула Давуд рекьин патал адан кӀвалел вил алаз хьун патал ракъурай чӀавуз[+].

2Душманрикай хиласа[†] зун, зи Аллагь!
хуьх зун зи аксиниз къарагънавайбурукай[+].
3Хкуда зун небгетрин гъиликай,
ивидихъ къанихбурукай хилас ая.

4Ингье абуру чинеба рехъ атӀузва,
зун рекьин патал.
Залумар заз акси яз икьрар[†] жезва,
амма и кар абуру
завай хьайи хатадиз ва я гунагьдиз[†]
килигна ийизвач, я Ребби[†][+].
5За писвал авунач, амма абур кӀватӀ жезва,
гьазурвилер аквазва;
зи куьмекдиз ша,
килиг зи бедбахтвилиз!
6Ребби, Къуватрин Аллагь, Исраилдин[†] Аллагь,
къарагъ, жаза це халкьариз,
фендигар хаинриз инсафмир!
Макьамдин ара
7Хтурай абур няниз элкъвена,
кицӀери хьиз къув ягърай,
шегьер тирвал чарх ягърай[+].
8Ингье, экъуьчзава лянетар,
турар ала абурун сиверал,
фикир ийиз: «Ван жеда низ?»
9Вун абурал хъуьреда, я Ребби,
Вири халкьар вегьида хъуьруьнриз[+].

10Я Аллагь, къуват зи,
за Вак умуд кутазва!
Я Аллагь, Вун къеле я зи![+]
11Вичин даиман регьимдив кьурвал,
зи Аллагь зи патав къведа.
Аллагьди зав гъалибвилелди
зи душманриз килигиз тада[+].
12Рекьимир абур, тахьайтӀа и тарс
алудда рикӀелай зи халкьди.
Жуван къудратдив чукӀура абур, ярхара,
Агъа, чи къалхан![+]
13Абурун сиверин гунагьрай,
пӀузаррилай алатзавай гафарай
кьурай абур чпин лавгъавал себеб яз.
Абурун лянетрай ва тапаррай
14терг ая абур хъел аваз,
терг ая мад таххьун патал.
ГьакӀ чир жеда чилин лап а кьиле кьван
Аллагь пачагь тирди, Якьубрин[†] пачагь.
Макьамдин ара
15Хтурай абур няниз элкъвена,
кицӀери хьиз къув ягърай,
шегьер тирвал чарх ягърай[+].
16Къекъуьрай тӀуьн жагъуриз,
тух тахьана, цӀугъ ийиз.
17За, лагьайтӀа, Ви къуватдикай мани лугьуда,
гьар пакамахъ Ви регьимдин тарифда,
вучиз лагьайтӀа Вун зи къеле я,
бедбахт юкъуз далда я[+].

18Ваз, зи Къуват, за тарифдин мани лугьуда,
Ваз, я Аллагь, къеле зи,
Заз регьим ийизвай Аллагь!

#### 59


Четин чӀавуз ийидай дуьа


1-2[•]Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуькведи шагьидвалзава» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] шиир. Давуда Арам-Нагьарайимдин кефердин рагъэкъечӀдай пата Суьриядихъ галаз ва Цувадин пачагьдихъ галаз дяве ийизвайла, ва Йуафа, хтана, Кьелен дереда цӀикьвед агъзур эдами барбатӀай чӀавуз[+].

3Вуна чун гадарна, я Аллагь, барбатӀна чун.
Ваз хъел авай – эвелан хьтинбур хъия чун![+]
4Вуна чил зурзурна, гудна ам;
адан хирер сагъ хъия – ам хъуткьун жезва.
5На Жуван халкьдиз ракъурна четин вахтар;
гана вуна чаз чехир, ада яна чун.
6Амма Вакай кичӀедайбур паталди
Вуна пайдах хкажна,
абур адав кӀватӀ хьана,
чеб чӀемерукдай ягъиз тежервал.
Макьамдин ара
7Хилас хьурай Ви рикӀ алайбур,
хуьх чун жуван эрчӀи гъиливди,
жаваб це чаз.
8Аллагьди гаф гана
Вичин пакханада:
«Шадвал ийиз, Шехем шегьер пайда За,
Сукат дере алцумда За[+].
9Зиди я Гилеад, Зиди я Манаше,
Ифраим Зи кӀукӀ я ракьун,
Ягьудат[†] пачагьвилин лаш я Зи.
10Магьаб Зун патал
лат я кӀвачер чуьхуьдай.
За вегьида Жуван чекме Эдамдал;
филиштийрин чилел
гъалибвилелди гьарайда кӀевиз».

11Мягькемнавай шегьердиз зун ни гъидай?
Ни гъидай зун Эдамдал кьван?
12Ам Вун тушни, я Аллагь, гадарайди чун?
Чи кьушунрихъ галаз экъечӀ тийизвайдини Вун тушни?
13Чаз куьмек це женгина душмандихъ галаз,
вучиз лагьайтӀа инсанрин куьмек
тапанди я[+].
14Аллагьдихъ галаз чун
гъалиб жеда дяведа.
Ярхда Ада душманар чи.

#### 60


Далда гун паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Давудан[†] дуьа.

2Я Аллагь! Зи шелдин ван ша!
Яб це зи дуьадиз!
3Минетзава за Ваз чилин къерехдилай,
ава зи рикӀ пелешвиле,
завай акьах тежер рагал
хкажна зун,
4гьикӀ лагьайтӀа Вун заз далда я,
мягькем къеле я душманрин хура.
5Даим уьмуьр тухурай за алачухда Ви,
Ви луварин хъендикай за далда кьунва[+].
Макьамдин ара
6Я Аллагь, Ваз ван хьанай вядер зи,
Ви тӀварцӀикай кичӀебурун ирс ганай заз Вуна.
7Пачагьдин уьмуьрдин йикъарал кӀукӀ гъваш,
Яргъи ая адан йисар несилдилай несилдал[+].
8Ацукьрай ам даим вилик Аллагьдин,
хуьх ам Жуван регьимдив
ва гьакъикъатдив.
9Гьа икӀ, датӀана тарифдин мани
лугьуда за тӀварцӀин Ви,
йикъа-йикъа вядер жуван
акъудда кьилиз[+].

#### 61


Аллагьди гудай далдадиз ихтибар авун


1Манидаррин чӀехидаз. Ядутун патал. Давудан[†] мани[+].

2Анжах са Аллагьдивай
заз секинвал жагъизва,
Гьадав гва зи куьмек.
3Са Гьам я зи раг, зи куьмек я,
зи къеле я Ам – кӀевиз ян гудач за[+].

4Гьикьван куьне гьужумарда гьа са касдал,
вирида санал чукӀурда ам,
алгъанвай цал хьиз,
галтад жезвай жугъун хьиз?
5Анжах гьикӀ ам гьуьрмет авай чкадилай алуддатӀа,
ийизва фикир, шадвалзава тапунал.
Хийир-дуьа[†] ийизва сивелди,
амма рикӀяй лянетзава.
Макьамдин ара
6Тек са Аллагьдик
секин хьухь, зи рикӀ,
Гьадав гва зи умуд.
7Анжах Гьам я зи раг, зи куьмек,
зи къеле я Ам, татаб жедач зун.
8Аллагьдив
зи куьмек, Зи баркалла гва.
Аллагь зи къуватдин раг,
зи далда я.
9Адак умуд кутур, халкь,
гьар са вахтунда;
Адан вилик жуван рикӀ ичӀира,
вучиз лагьайтӀа Аллагь я чаз катдай чка.
Макьамдин ара
10Кьиникь галайбур анжах челек-фелек я,
инсанар анжах таб я са;
эциг терездал – абурун хел хкаж жеда,
вири санал нефесдилай кьезил я[+].
11Тарашнавайдак кутамир умуд,
чуьнуьхнавайдал дамахмир кьуру.
Мад артух хьуй девлет,
амма агудмир рикӀер адав[+].

12Аллагьди садра лагьана,
кьведра я заз икӀ ван хьайиди:
Аллагьдив къуват гва,[+]
13Вав, Агъа, регьим гва.
Вуна гьардаз гузва эвез авур крарин[+].

#### 62


Аллагьдихъ къаних хьун


1Ягьудатдин[†] кьурумда Давуда[†] лагьай мани.

2Аллагь, вун зи Аллагь я!
За Вун жагъурзава.
Къаних хьанва зи рикӀ Вахъ,
гьалдай физва беден зи Ваз минетиз,
кьуру хьанвай, бегьер тегъир,
яд авачир чилерал[+].

3Зун Ваз килигна пакханада,
заз акуна Ви къуватни ви баркалла.
4Зи меци Ви тарифда,
Ви регьим уьмуьрдилай хъсан тирвиляй[+].
5Зал чан аламай кьван гагьда зал тарифда за Ви,
гъилер цавуз хкажда Ви хатурдай[+].
6Зи рикӀ няметрив ацӀанвайди хьиз,
шаддаказ Ви тарифзава сиви зи,
7жуван месел гъидай чӀавуз рикӀел Вун,
йифен сятда Вакай фикир ийирла;[+]
8вучиз лагьайтӀа зи куьмек я Вун,
Ви луварин хъендик хвеши жеда заз[+].
9Зи чан игис жезва Вав,
эрчӀи гъилив Вуна кьунва зун.

10Зи чан къачуз кӀандайбур
агъа дуьньядиз аватда[+].
11Абур туруник ярх жеда,
абурукай чакъалриз кван жеда.

12Аллагьдал пачагьди
чӀехи шадвал ийизва;
Аллагьдал кьин кьазвай кьван вирибурун
тариф ийида,
тапархъанар лал жеда[+].

#### 63


Далда кӀанз ийидай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Аллагь, зи ван ша, зи шикаятдин ван;
хуьх зи уьмуьр къурхуйрикай душманрин[+].

3Небгетрин фендерикай кӀева зун,
къиргъиндикай абурун,
4хци авунвай чпин мез, тур хьиз,
лишандихъ элкъуьрнавай гафар чпин,
ажал галай хьелер хьиз[+].
5Абуру чинеба чуьнуьх хьанвай чкадай
са тахсирни квачирди садлагьана язава,
гьич кичӀени тахьана.

6Мягькем жезва абур чпин къастарал,
рахазва чеб чпихъ галаз
чпин чилер вегьиникай чинеба:
«Абур низ аквада?»[+]
7Абуру, къекъвез, адалат авачир чка
жагъур ийизва, лугьузва:
«Чна лап иер туькӀуьрнава фенд!»
Инсанди гьихьтин фенд ийизватӀа,
садазни чизвач.

8Амма абур Аллагьди яда хьелерив,
абурал хирер жеда хабарни авачиз[+].
9Абур ярхарда чпин мецери,
абурун гьал акурбуруз хаф яда.
10Вири инсанриз кичӀе жеда,
рахада абур крарикай Аллагьдин;
и кар Гьада авурдан
гъавурда гьатда.

11Гьахъ-михьибур Реббидал[†] шад хьурай,
Адакай далда жагъуррай,
рикӀер михьибуру вирида
тарифрай Адан![+]

#### 64


Аллагьдин хъсанвилериз шукур авун


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Сигьандал[†] Ви тариф авун кутугзава Ваз, я Аллагь,
чна жуван вядер кьилиз акъудзава вилик Ви[+].
3Эй, дуьадин Ван къвезвайди,
вири инсанар Ви патав къведа[+].
4Зи гунагьри[†] кутазвайла кӀаник зун,
чи чӀуру крарилай гъил къахчузва На.
5Бахтавар я На хкягъайбур, мукьув авурбур
абуру уьмуьр тухун патал Ви гъенера.
Тух жеда чун няметралди КӀвалин[†] Ви,
Ви пак[†] Ибадатханадин[+].

6Вуна чӀехи краралди жаваб гуда чаз,
я Аллагь, чи Куьмекдар,
Умуд тирди чилин вири пипӀерин
ва лап яргъал гьуьлерин[+].
7Вуна дагълар эцигна къуватдив Жуван,
къудратдин чӀул юкьваваз.
8На гьуьлерин къал секинарзава,
абурун лепейрин гугрумни
халкьарин велвела[+].
9Уьмуьр тухузвайбуруз чилин а кьиле
кичӀе жеда Ви керемат-ишарайрикай.
Ярарни хурушумар
ацӀурда шадвилин манийрив Вуна.

10Чилин къайгъу чӀугваз Вуна,
адан къанихвал иликьарзава,
булдиз адаз бегьерар багъишиз.
Аллагьдин селлер цивди ацӀанва,
гун паталди халкьдиз техил,
куьз лагьайтӀа Вуна гьакӀ
туькӀуьрнава ник[+].
11Вуна адан цанин хулер
ацӀурзава цив, абурун мурцар
сад хьиз ийизва, хъуьтуьлариз марфадив,
адан цӀирериз рухсат гуз.
12Вуна Жуван жумартвилив
йис акьалтӀар ийизва,
Ви фургъунар бегьерривди ацӀанва.
13Кьурум векьи цӀийи хъийизва,
кӀунтӀари, чӀул хьиз, шадвал алукӀнава.
14Чуьллер кьунва суьруьйри,
алукӀнава дерейри техилар.
Кьуд пата шадвиляй манияр лугьузва.

#### 65


Тарифдинни шукурдин мани


1Манидаррин чӀехидаз. Мани.

Шадвиляй гьарая Аллагьдиз,
вири чил![+]
2Адан тӀварцӀиз мани лагь,
ая Адан тарифар.
3Лагь Аллагьдиз:
«Вуч чӀехи я крар Ви!
Ва зурба я,
Ви вилик душманри,
ялтахвал ийизва[+].
4Вири чили Ваз икрамзава,
тарифдин манияр лугьузва
Вазни ви тӀварцӀиз»[+].
Макьамдин ара
5Ша, килиг крариз Аллагьдин,
вуч зурба я Адан крар
ажал галайбурун арада![+]
6Гьуьл къураматдиз элкъуьрна Ада,
халкь кьурудаказ экъечӀна вацӀай,
ана чун Адал гзаф шад хьана[+].
7Ада Вичин къуватдалди агъавалзава, даим яз,
алуд тийиз вилер халкьарилай,
муьтӀуьр тежербур къарагъ тавун паталди
Адаз акси яз.
Макьамдин ара
8Халкьар, ван алаз чи Аллагьдин тариф ая,
тарифдин манияр лагь Адаз.
9Уьмуьр хвена Ада чаз,
чав татаб жез вуганач.
10Я Аллагь, На синагъна чун,
михьна, гимиш хьиз[+].
11Вуна къазаматда туна чун,
чи далудал залан пар эцигна.
12Дапурагрин хиве авай ксарив
чун чархарик кутаз туна.
Чун цӀузни циз аватна,
амма Вуна акъудна чун абадвилихъ.

13Кунугар гваз къведа зун Ви КӀвализ[†],
жуван вири вядер кьилиз акъудда;[+]
14бедбахтвиле авайла зун,
зи меци гайи,
зи меци лагьай вядер кьилиз акъудда.
15За хкажна эцигда Ваз
жумарт кунугар –
къурбандин[†] гьерер кузвай гумар хкажда.
Ваз къурбанд яз гъида за жунгаварни кьунар.
Макьамдин ара
16Ша, яб це,
Аллагьдикай кичӀебур.
Ада зун паталди вучнатӀа,
суьгьбетда за[+].
17Зи меци Адаз минетнай,
рахунрив жуван тарифнай Адан.
18Гунагь[†] хуьз хьанайтӀа рикӀе за,
Агъади заз яб гудачир.
19Амма Аллагьдиз
рикӀивайни ван хьана зи,
зи дад-бидаддиз яб гана.
20Шукур хьурай Ваз, Аллагь,
тавурди зи дуьа инкар,
зун Вичин регьимдикай
магьрум тавурди!

#### 66


Вири халкьари Аллагьдин тарифун лазим я


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Мани.

2Чахъ галаз хьухь Вун регьим гваз, Аллагь,
рухсат це чаз,
нур авай Ви чиналди экуь ая чун,[+]
Макьамдин ара
3чилиз чир хьун паталди рекьер Ви,
Вири халкьар хилас[†] авун са Вав гва[+].

4Я Аллагь! Ваз шукуррай халкьари!
Вири халкьари шукуррай Ваз!
5Хвешивал авурай вири тайифайрини,
шадвиляй манияр лугьурай,
куьз лагьайтӀа На абурун гьахъ-дуван ийизва,
чилин тайифайриз рехъ къалурзава[+].
Макьамдин ара
6Я Аллагь! Ваз шукуррай халкьари!
Вири халкьари шукуррай Ваз!

7Чили бегьер гъурай,
Аллагьди чаз рухсат гурай, Аллагьди чи[+].
8Аллагьди чаз рухсат гурай,
Адакай чилин вири пипӀерал кьван
инсанриз кичӀе яз хьурай.

#### 67


Аллагьдин гъалибвал


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Къарагърай Аллагь,
чукӀуррай Адан душманар,
катрай Адан виликай
Ам такӀандайбур![+]
3Гум чкӀидайвал чукӀура абур!
ЦӀрадайвал цӀукай мум
Аллагьдин виликай квахьрай небгетар![+]
4Гьахъ-михьибуру шадвалрай,
шад хьурай Аллагьдин вилик,
хвешивал авурай шадвиле![+]

5Манияр лагь Аллагьдиз!
Тарифдин манияр лагь Адан тӀварцӀиз!
Цифераллаз къекъвезвайдан тарифар ая!
Адан тӀвар Ребби[†] я!
Адан вилик шадвал ая!
6Етимрин буба тир, хендедайрин арха тир
Аллагь Вичин пак[†] КӀвале[†] ава[+].
7Ялгъузбуруз Аллагьди КӀвал гузва,
абадвилихъ инсанар акъудзава къазаматрай,
амма муьтӀуьгъ тахьайбуру
уьмуьр тухузва кьуру чилерал[+].

8Я Аллагь, Вун фидайла
Жуван халкьдин виликай,
къекъведай чӀавуз кьурумда,[+]
Макьамдин ара
9чил зурзанай,
гьатта цаварин кӀанни хкатнай
Синайдин Аллагьдин вилик,
Исраилдин[†] Аллагьдин вилик![+]
10Аллагь, Вуна къурнай къати марф
чилел Ви.
Ам яван хьанвайла,
ам Вуна тухарна.
11Ана Ви халкь уьмуьр тухуз ацукьна.
Аллагь, Жуван дугъривилив
Вун кесибдаз куьмекар гуз хьана.

12Агъади эмирна,
гзаф кьадар папар
дугъри хабар гваз дуьньяда къекъвена,
чӀехи кьушун хьиз.
13«Душманрин кьушунрин пачагьар катда, катда,
Исраилдин папари
па́йда гъиле гьатай кьван[+].
14Хпер авай парахда хьайитӀани къаткиз куьн,
гимишдини къизилди кьада куьн,
лифрен луварал абурун рангар алайвал».
15Вири Алакьдайда
чукӀурайла пачагьар чилел и,
Цалман дагъдал жив къвадай саягъда.

16Аллагьдин дагъ я Башандин дагъ!
КукӀушрин дагъ я Башандин дагъ!
17КукӀушрин дагълар, вучиз куьн
килигзава Сигьан[†] дагъдиз пехилдиз?
Аллагьдиз кӀан хьана адал уьмуьр тухуз,
эхь, Ребби датӀана жеда адал уьмуьр тухуз![+]
18Дапурагар Аллагьдихъ
ава цӀуд агъзурар, агъзур агъзурар.
Агъа атана Синай дагъдилай
Вичин пакханадиз.
19Хкаж хьана Вун кьакьандиз,
гуьгъуьнал алаз тухуз есирар,
инсанривай къачуна савкьватар,
гьатта муьтӀуьгъ туширбурувайни.
Ребби Аллагь, иниз атана Вун
ина уьмуьр тухун паталди[+].

20Гьар юкъуз шукур хьурай Ваз, Агъа:
чи пар Вуна тухузва.
Аллагьди чаз куьмек гузва[+].
Макьамдин ара
21Аллагь чун патал
хиласдай[†] Аллагь я,
Ажалдикай хиласвал
гва Агъадив, Реббидив.
22Аллагьди кукӀварда
кьилер Вичин душманрин,
чӀар алай кьил, вичин тахсирра
сейр ийиз къекъвезвай[+].
23Агъади лагьана:
«Башандай душманар вахгуда за,
ахкъудда гьуьлуьн дегьнедай,
24вуна, Исраил,
кӀвачер чуьхуьн паталди ивидай,
кицӀери чпин мецер чуьхуьрвал
ивидай куь душманрин»[+].
25Абуруз Вун къведайвал акуна, Аллагь,
зи Аллагь, зи Пачагь къведайвал пакханадиз.

26ЭкъечӀна манияр лугьурбур кьилеваз,
гуьгъуьнал алай ядайбур симер алай алатар,
юкьва рушар авай, тафтар язавай.
27Межлисда тарифа Аллагьдин,
Реббидин тарифа, Исраилдин уьмуьрдин чешмедин.
28Гьа тайифади, Бунъяминан гъвечӀи тайифади,
ам идара ийизва,
ахпа гзаф гьакимри Ягьудатдин[†],
гьакӀни гьакимри
Забулундинни Нифталидин.

29Я Аллагь,
Жуван Къуватдиз эмир це,
чи куьмекдиз ракъурай а Къуватдиз,
я Аллагь[+].
30Ярусалимда авай Ви Ибадатханадин хатурдай
гъида пачагьри савкьватар Ваз.
31Чуьнуьх хьанвай нацӀара
вагьши гьайван явашара,
арада авай зайиф данайрин
къуват авай яцар явашара.
Секинара абур, Ваз
гъун паталди чпин гимиш,
чукӀур ая дявеяр кӀанзавай халкьар[+].
32Мисридай къведа илчияр,
Кушди вичин гъилер хкажзава Аллагьдихъ.

33Чилин пачагьлугъар,
манияр лагь Аллагьдиз!
Агъадиз тарифдин мани лагь,[+]
Макьамдин ара
34къекъвезвайдаз лап сифте кьиляй
цаварин цавара.
Ада ван хкажзава, Ам кӀеви ванцелди рахазва[+].
35Хиве яхъ Аллагьдихъ къуват галайди!
Зурбавал я Адан Исраилдал алайди,
Адан къудрат цавун цифера ава.
36Вичин пакханадай
кичӀевал кутазва Аллагьди,
Исраилдин Аллагьди,
халкьдиз гузвай къудратни къуватар.

Шукур хьуй Ваз, я Аллагь![+]

#### 68


Вичин геле къекъвезвай касдин дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуьк» манидин макьам ягъиз. Давудан[†] дуьа[+].

2Куьмек це заз, я Аллагь,
зи гардандив кьван агакьнава яд[+].
3Дерин лиледа акӀанва зун, даях авач.
Гьахьна цин дегьнейриз, селдин кӀаник акатна зун[+].
4Гьарайдай кьван галатна зун,
зи туьтуьнай акъатна кьур,
шехьна жуван чӀурна вилер –
умуд кутур вилер жуван Аллагьдик[+].
5Са себебни авачиз зун такӀанбур
зи кьилеллай чӀарарилай гзаф хьанва.
Мягькем хьанва душманар,
гьахъ галачиз къекъвезвайбур геле зи,
жува къакъуд тавурди за вахгун лазим я[+].

6Аллагь, чида Ваз ахмакьвал зи,
зи тахсирар жедач Вакай чуьнуьхиз.

7Заз килигна регъуь тахьурай
Вак умуд кутунвайбуруз,
я Агъа, я Къуватрин Ребби[†]!
Заз килигна беябур тахьурай
къекъвезвайбур Вахъ, Исраилдин[†] Аллагьдихъ.
8Куьз лагьайтӀа Ви хатурдай эхда за ахмурар,
алчук хьанва зи чинал русвагьвал.
9Жуван стхайризни зун негьнавай кас хьанва;
чаради хьанва зи дидедин рухвайриз.
10Куьз лагьайтӀа Ви КӀвалихъ[†] чӀугвазвай гъайради
незва зун къеняй.
Вакай чӀурукӀа рахазвайбурун
алчах гафар, зи намусдик хкуьрдай, аватнава зал[+].
11Сив хуьдай чӀавуз жуван чандихъ шехьайла зун,
и кардай заз ахмурнай.
12За жувал ших алукӀайла,
абурун сиве кьиса хьана гьатна зун.
13Ацукьнавай варарив закай суьгьбет ийизва,
хъивегьдайбуру закай мани лугьузва.

14Ребби! Вуна хийир патал майилзавай береда
зи дуьаяр Вахъди я.
Жуван чӀехи регьимдалди жаваб це зи дад-бидаддиз
хиласвилив[†], я Аллагь.
15Акъуда зун уьлендай,
зав цик акатиз вугумир,
хилас жез це заз душманрикай зи,
цин дегьнейрикай![+]
16Зун цин селлерик акат тавурай,
дегьнеди зун туькьуьн тавурай,
фуру зи винелай сив агал тавурай!

17Ребби, заз жаваб це! Ви регьим заз хуш я!
Жуван чӀехи регьим гваз захъди элкъуьра[+].
18Ви лукӀракай Жуван чин чуьнуьхмир,
куьз лагьайтӀа зал бедбахтвилер уьцӀенва.
Тади ая, жаваб це заз!
19Зи мукьув ша, хилас ая зун,
зи душманрикай азад ая зун!
20Ваз чизва, заз гьикӀ нифрет ийизватӀа,
чизва Ваз зи айибни, зи русвагьвал,
Ви вилик ква зи вири душманар.
21Русвагьвили ханва зи рикӀ, барбатӀ хьанва зун.
Вилив хвенай за, дердиникай хабар кьада лагьана,
амма хьанач,
вилив хвенай за теселли гудайбур,
амма жагъанач гьабурни.
22Суфра кутуна гана заз хуьрек,
заз къаних хьанвайла, сирке гана[+].
23Абурун суварин суфраяр
абурун вилик желедиз элкъуьй,
аваданвал абурун дустариз чартмадиз элкъуьй[+].

24Абурун вилерал мичӀ акьалтрай,
зурзурай абурун беденар акъваз тавуна![+]
25Жуван хъел ичӀир ая абурал,
Ви хъилен цӀу кьада абур!
26ИчӀи хьурай абурун кӀвалер,
абурун алачухра чан алай касни тамукьрай![+]
27Куьз лагьайтӀа абур геле къекъвезва
На ягъайбурун,
азабрикай рахазва
Вуна ярхар авурбурун.
28Абурун вири гунагьрай[†]
жерме ая,
абуруз чеб гьахъардай делилар
жагъун тавурай.
29Уьмуьрдин ктабда абурулай цӀар чӀугурай,
гьахъ-михьибурухъ галаз ана кхьин тавурай[+].

30Зун лагьайтӀа тӀалдик ква, азиятдик ква.
Ви куьмекди, Аллагь, зун хкажрай![+]

31Аллагьдин ТӀварцӀин
тарифда за манида,
хкажда ам разивилелди, хатур кьаз.
32Реббидиз хуш жеда и кар
яцралай,
кикерни крчар алай
жегьил жунгавдилайни[+].
33Зулумдик квайбуруз акурла шад жеда.
Къекъвезвайбур Аллагьдихъ,
чан атурай рикӀерал куь!
34Вучиз лагьайтӀа муьгьтежвиле авайбурун
ван къвезва Реббидиз,
Ада вичин лукӀар кваз такьуна тазвач.

35Адан тарифрай цаварини чилери,
гьуьлерини ана авай кьван вирибуру![+]
36Вучиз лагьайтӀа Аллагьди азад ийида Сигьан[†],
Ягьудатдин[†] шегьерар эхцигда.
Жеда анра уьмуьр тухуз,
агъавалда абурал[+]
37Адан лукӀарин эвледри,
абуруз а чил ирс жеда,
Адан тӀвар кӀандайбур
жеда анра уьмуьр тухуз[+].

#### 69


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1[•]Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] дуьа. РикӀел хуьн яз[+].

2Аллагь, азад ая зун!
Тади ая зи куьмекдиз, я Ребби[†]!

3Зи чан къачуз кӀанзавай кьван вирибур
русвагь хьурай, регъуь хьурай абуруз.
Зи кьиникь кӀанзавай вирибур
элкъуьрай кьулухъ русвагь яз[+].
4Квахьна фий чеб русвагь хьуникай
ягьанатдин хъвер ийиз заз лугьузвайбурук:
«Килиг! Килиг адаз!»
заз лугьузвайбур: «Килиг! Килиг адаз!»[+]
5Хвеши хьурай, шад хьурай Валди
Вун жагъурзавай вирибур.
Вуна гудай хиласвал[†] кӀандайбуру
датӀана лугьурай: «Аллагь чӀехи я!»

6Зун кесиб я, саил я.
Тади ая патав зи, я Аллагь!
Вун куьмек я зи, хиласкар я зи!
Геж мийир, я Ребби![+]

#### 70


Кьуьзуь кьилихъ куьмек кӀанз Аллагьдиз ийидай дуьа

1[•]Я Ребби[†], за жагъурзава Вакай далда,
заз садрани регъуь жервал ийимир!
2Хас тирвал Ви гьахъвилиз азад ая зун!
Яб акала захъ, хилас[†] ая зун!
3Хьухь зун хуьдай раг,
даим заз чуьнуьх жедай чка хьухь,
Жуван куьмек алакьара,
Ана жеда зун саламатвиле Вуна эмирай чӀавуз заз.
Вун зи къеле, зи раг я![+]
4Зи Аллагь, зун хилас ая небгетдин гъиликай,
гъиликай гьахъ гвачирдан, дарвал гузвайдан![+]

5Вучиз лагьайтӀа, Агъа, Вун зи умуд я,
Ребби, Ваз ихтибарнай за лап жегьил чӀавалай.
6Хайидалай инихъ за Вакай даях кьаз хьанай,
На акъудна зун руфунай дидедин.
Ваз я тариф зи датӀана[+].
7Гзафбуру зун хъуьруьнриз вегьидай,
амма Вакай заз катдай чка хьанва мягькем.
8Сагъ са юкъуз зи сив Ви тарифрив,
Ви иервилив ацӀанва[+].

9Кьуьзуь кьилихъ зун гадармир,
зи къуват кьурайла, къакъатмир завай!

10Куьз лагьайтӀа зи душманри
заз акси яз фенд ийизва,
зи чан къачуз кӀанзавайбур
меслят жезва чеб чпин арада[+]
11ва лугьузва: «Къакъатнава адавай Аллагь.
Геле къекъуьгъ адан, яхъ ам,
садни авач ам хилас ийидай!»[+]
12Я Аллагь, завай къакъатмир яргъаз!
Тади ая зи куьмекдиз, Аллагь зи!
13Регъуь хьуй чпиз,
квахьрай зи мидяяр!
Алчуд хьурай айибни русвагьвал
заз писвал жагъур ийизвайбурал![+]

14Амма за датӀана Вак умуд кутазва,
артухзава Ви вири тарифар.

15Ви гьахъвиликай рахазва зи сив,
яргъи югъди рахазва Вав гвай куьмекдикай,
заз абурун кьадар чидач[+].
16Зун атана рахада Ви крарикай зурба тир,
Агъа, Ребби,
рахада зун Ви гьахъвиликай,
вич анжах са Вахъ авай.
17Аллагь, Вуна
заз лап жегьил чӀаварилай чир авуна, –
къенин чӀавалди за суьгьбетда Ви
аламатрикай.
18Аллагь, гьа саягъда
къакъатмир завай
зун кьуьзуь жедалди,
рехи жедалди,
акьван чӀавалди хьи,
за Ви гъилин къуватрикай,
Ви къудратдикай суьгьбет тавунмаз
и несилриз ва къвезмай вири несилриз.

19Ви гьахъвал, я Аллагь,
агакьнава цаварив,
Ви крар зурба я.
Я Аллагь, вуж ухшар я Ваз[+]?
20ТӀални бедбахтвал На заз гзаф къалурна,
амма зун датӀана уьмуьрдихъди хкана,
дагьаррай чилин ахкъудна зун мад.
21Вуна хкажна зун, гана мадни теселли.

22Арфа гъилеваз за шукур ийида
гьакъикъивилин Ваз, Аллагь зи!
Кинур[†] кьуна за мани лугьуда
Ваз, Пакди[†] Исраилдин[†]![+]
23Зи сив шад жезва, Ваз мани лугьудайла,
шад жезва зун, Вуна азад авунвай.
24Яргъи югъди рахада зунни
Ви гьахъвиликай.
Айибдик акатда, агъуз аватда
заз писвал авунихъ къекъвейди.

#### 71


Пачагьдин паталай дуьа


1Сулейманан мани.

Я Аллагь!
Багъиш ая пачагьдиз
Жуван гьахъвал,
Жуван михьивал багъиша пачагьдин хциз[+].
2Пачагьди Ви инсанриз гьахъ тирвал гурай,
азиятдик квайбуруз – адалат тирвал.
3Дагълари саламатвал гъурай инсанриз,
кӀунтӀари гъурай гьахъ-михьивилин майваяр.
4Хуьрай Ада халкьдикай тир чӀугвазвайбур азият,
муьгьтеж тирдан рухваяр
куьмек гурай,
дарвал гузвайди барбатӀ авурай.
5Адаз кичӀе хьурай Вакай рагъни варз амай кьван,
несилрилай несилралди[+].
6Ам эвичӀрай, векь янавай чуьлдал марф хьиз,
стӀалар хьиз, чил дигизвай[+].
7Адан йикъара
гьахъ-михьи касди цуьк ахъайрай,
саламатвал куьтягь жедач,
квахь тавунмаз варз[+].

8Гьуьлелай гьуьлел кьван агъавал ийида ада,
Эфрат вацӀалай чилин а кьилел кьван[+].
9Кьурумдин инсанри
адан вилик мет чилиз яда,
адан душманар чилин руквариз
мез гуз жеда.
10Таршишдин ва атӀайрин пачагьри
харж гъида адаз,
Шебадинни Себадин пачагьри
савкьватар гъида[+].
11Вири пачагьри икрамда адаз;
вири халкьари къуллугъда адаз.

12Вучиз лагьайтӀа Ада куьмекда минетзавай муьгьтеждаз,
басхасдик квайдазни куьмек авачир.
13Регьим ийида кесибдазни зайифдаз,
хиласда[†] муьгьтежбурун руьгьерни.
14Хилас ийида абур
фендигарвал, зулуматар авайла,
Адаз абурун багьа жеда ивини[+].

15Сагъ хьуй пачагь,
гурай адаз Шебадин къизил,
акъваз тийиз дуьа авурай гьакъиндай адан,
гьар юкъуз адаз хийир-дуьа[†] гъиз.
16Вири чилел ризкьи булдиз хьурай,
кӀунтӀарин кьилел гару юзуррай техилар,
хьуй адан булвал
ухшарди Либандин аваданвилиз,
шегьерра гзаф хьурай инсанар,
чилел векьер хьиз.
17Даим хьурай адан тӀвар,
рагъ амай кьван чӀавара,
адавай рухсат къачуда
чилин вири халкьари,
абуру адаз бахтавар лугьуда[+].

18Шукур хьурай Аллагьдиз, Реббидиз[†],
Исраилдин[†] Аллагьдиз,
аламатар къалурзавай Сад тирдаз![+]
19ДатӀана шукур хьурай
Адан тӀварцӀиз гьайбат гвай,
Адан баркалладив вири чил ацӀурай!
Амин![†] Амин![+]

20Ишаян хва Давудан[†] дуьаяр куьтягь хьана.

#### 72


ПУД ЛАГЬАЙ КТАБ


(72–88-кьилер)


Гьахъ гъалиб хьун


1Асафан мани.

ХупӀ хъсанвал ийизвачни Аллагьди
Исраилдизни[†] рикӀер михьибуруз![+]

2За, лагьайтӀа,
жизви татаб хьун кумазни кӀвачер зи,
жизви цӀуьдгъуьн хьун кумазни камар зи,
3пехилвална лавгъабурал,
небгетрин саламатвал акуна[+].

4Вучиз лагьайтӀа абуруз авач рекьидалди азабар,
сагъламвилив ва къуватрив ацӀанва.
5Заланвиликай адетдин йикъарин
азад я абур,
абурулай бедбахтвилер инсанрин
алатна физва,
6гьавиляй дамах яха хьиз я абурун гарданда,
зулумкарвал партал хьиз алукӀнава абурал.
7Абурун вилерал пи акьалтнава,
абурун кьуру такабурвилиз сергьятар авач.
8Абурун гафар ягьанатдивни
хъилев ацӀанва,
аваз чпин лавгъавиле,
къургъар гузва зулуматдив.
9Чпин сивер ахъайзава акси яз цавариз,
абурун мез чилин и патай а патаз къекъвезва.
10Гьавиляй гьабурухъ элкъвезва Адан халкь,
ада яд хъвазва ацӀай фейжандай абурун.
11Лугьузва: «ГьикӀ чир жеда Аллагьдиз?
Авани чирвал виридалай Виневайдахъ?»

12Ингье небгетар ихьтинбур я:
абуру датӀана
уьмуьр тухузва са къайгъуни авачиз,
артухариз девлетар.

13ГьакӀ хьайила за гьавая михьна жал жуван рикӀ,
михьивиле чуьхвена жал гъилер зи,[+]
14за азият чӀугуна гьар юкъуз,
гьар пакамахъ заз жазани гана.

15ЛагьанайтӀа за: «За гьакӀ лугьуда»,
за Ви халкьдин аялар маса гун жедай.
16Идан гъавурда алахъайла акьаз зун,
и кӀвалах заз четин яз аквазвай
17гьахьдалди зун пакханадиз Аллагьдин,
акьадалди гъавурда небгетрин кьисметдин[+].

18Эхь, Вуна абур эцигна чӀидгъем рекьерал,
гъана абур михьиз барбатӀ хьунихъ[+].
19Садлагьана терг хьана абур,
телеф хьана, хаф яна хьиз!
20Акур ахвар хьиз, квахьдай уях хьайила,
гьакӀ Ваз, Агъа, къарагъна, небгетар аквазвай
вилер авач.

21Зи рикӀ туькьуьл дердинив ацӀайла,
чанди азаб чӀугвазвайла,
22зун ахмакь тир, гьатзавачир гъавурда,
гьайван хьиз тир зун Ви вилик.

23Амма зун датӀана Вахъ гала:
Вуна кьунва зи эрчӀи гъил.
24Вуна Жуван меслятдив заз
рехъ къалурзава,
ахпа зун тухузва
Вуна Жув алай баркалладив кьван.
25Вуж ава цава, Валай гъейри захъ?
Валай гъейри затӀни кӀандач заз чилел[+].
26Гьалдай фейитӀани зи беден, зи рикӀ,
Аллагь зи рикӀин арха я, даим яз зи ирс я[+].
27Гьа икӀ телеф жеда Вавай чеб къакъудзавайбур,
тергзава Вуна гьар сад Ваз вафа техвейди.

28Амма зун патал бахт я мукьва хьун
Аллагьдиз,
Агъадикай, Реббидикай[†]
за жуваз далда кьун,
За хабар гун паталди Адан вири крарикай[+].

#### 73


ЧкӀанвай ибадатханадихъ шел


1Асафан шиир.

Я Аллагь, вучиз Вуна
чун инкарна даим яз?
Вучиз Ви хъел Ви яйлахрин хперал
алахьна кузва[+]?
2Дегь заманрилай Вуна хкягъайбур рикӀел хкваш,
Ви ирсинин тайифа,
Вуна азад хъувурбур
рикӀел хкваш,
Вун вичел хьайи Сигьан[†] дагъ рикӀел хкваш[+].
3Виш йисарилай инихъди авай харапӀайрихъ,
пакханадиз душманди
гъайи вири чкӀайвилихъ
элкъуьр ая камар Ви.

4Душмандин къал-къиж гьатна Ви КӀвалин[†] цлара,
Ви чка ацӀана пайдахривди абурун.
5Гуя тамун яцӀа
абурун нажахри ийизвай ванер,
6затӀни амачиз чукӀур авуна
нехишар алай цлар
яргъи тум галай
ва сив гирде нажахрив абурун.
7ЦӀув вугана ви пакхана чукӀурна,
Ви ТӀварцӀин КӀвал кьацӀурна.
8Фикирна чпин рикӀяй:
«Чна абур тергда михьиз»,
Аллагьдиз икрамдай чкаяр
вири кана[+].

9Ишараяр аквазмач чи вилериз,
пайгъамбарар амач мад,
идан эхир мус жедатӀа
чидай садни амач чи арада.
10Я Аллагь, бес гьикьван яргъалди
рахшанддин хъвер ийида душманди,
мидяди Ви тӀварцӀик
даиман хкуьриз жедани?
11Вучиз Вуна гъил къахчузва кьулухъди,
жуван эрчӀи гъил?
Ракъура ам абурал, ягъ абур.

12Аллагь! Эвел заманрилай Пачагь зи!
Вуна гана чилериз куьмек[+].

13Вуна Жуван къуватдив пай авунва гьуьл,
Вуна гьуьлуьн пилийрин кьилер кукӀварна[+].
14Вуна кукӀварна кьилер аждагьандин,
тӀуьн паталди вугана ам кьурумдин ничхиррив.
15Вуна чиляй акъудна чешмени булах,
ацӀай вацӀарай Вуна кьур акъудна[+].
16Вибур я югъни йиф,
рагъни варз – кар я Ви гъилерин[+].
17Вуна чилиз часпарар эцигна,
халкь авуна гадни кьуьд[+].

18РикӀел хкваш, я Ребби[†],
душмандин рахшанд квай хъуьруьнар
ва Ви тӀварцӀик хкуьрзавай ахмакь халкь.
19Ви тӀапӀасдин чан ничхиррив вугумир,
Ви язухрин уьмуьрар
алуд мийир са чӀавузни рикӀелай.
20Килиг Жуван Икьрардиз[†],
куьз лагьайтӀа ацӀанва чил
мичӀивилив, зулуматдив[+].
21Зулумдик квайди русвагь хьана тахтурай,
саилдини, муьгьтеждани
Ви тӀварцӀин тариф авурай.
22Къарагъ, Аллагь, хуьх Жуван кар,
рикӀел хкваш
ахмакьда Вак яргъи югъди
хкуьрнатӀа гьикӀ.
23Жуван душманрин гьараяр,
Ви мидяйри акъваз тийиз
акъудзавай къал
алуд мийир рикӀелай[+].

#### 74


Аллагь дуванбег я


1Манидаррин чӀехидаз. «Телеф мийир» манидин макьам ягъиз. Асафан мани[+].

2Чна Ваз шукур ийизва, я Аллагь,
шукур ийизва,
Ви тӀвар лап мукьув гва.
Ви аламатрикай хабар гузва инсанри.
3Вуна лагьана: «Къалурнавай вахтунда
За гьахъ гваз дуван ийида.
4Чил ва анал уьмуьр тухузвай инсанар
алаш-булашдик туькьуьнзавайла,
За адан бине кьуна акъвазарна».
Макьамдин ара
5За лагьана кьуру дамах гвайбуруз:
«Лавгъадаказ тухумир»,
небгетриз лагьана: «Гадара гъукь.
6Кьил тик кьамир, лавгъадаказ рахамир».

7Вучиз лагьайтӀа я рагъэкъечӀдай,
я акӀидай патахъ,
я кьурумда
садани инсан хкажзавач.
8Аллагь я Дуванбег:
сад хкажзава, агъуззава муькуьди.
9Адан гъиле фейжан ава тӀям квай
каф алай чехир авай,
Ада гьадай ичӀирзава.
Гьатта адан кӀане амай амукьаярни
хъвада чилел небгетри, шуткьурна[+].
10Хабар гуда за даим,
манидалди тарифда Якьубан[†] Аллагьдин.
11«Небгетрин виридан
крчар куьруь ийида за,
хкажда За гьахъ-михьибур»[+].

#### 75


Аллагьдин гъалибвал


1Манидаррин чӀехидаз. Симер алай алатар патал. Асафан мани.

2Ягьудатда[†] машгьур я Аллагь.
Исраилда[†] Адан тӀвар зурба я.
3Салимда Адан кӀвал авай,
Ала Ам Сигьандал[†][+].
4ЧӀемерукдин хьелер ана Ада кукӀварна,
къалханни тур, женгинин яракь[+].
Макьамдин ара
5Экуьнал Вуна рапрап гузва,
гъуьрч авай дагъларилайни гзаф
гьайбат гва Вав.
6Мягькем рикӀер авайбурукай
гъуьрч хьана,
фена ахвариз эхиримжи.
Вичин гъил хкажиз алакьдай
сад кьванни авач аскеррин арада.
7Ви ахмурдикди, Якьубан[†] Аллагь,
дапурагни, балкӀанни къах хьанва[+].

8Вун къурху гвайди я. Хъел атайла Ваз
Ви вилик нивай акъвазиз жеда[+]?
9Вуна дувандин гафар лагьана цаварилай,
къалабулух кваз чил юзан тийиз акъвазна
10Аллагь дуван ийиз къарагъай чӀавуз
чилеллай вири умунбуруз куьмек гун паталди.
Макьамдин ара
11Инсанрин хъел элкъведа Ви тарифдиз,
амукьайбурун хъел Вуна иликьарда.
12Реббидиз[†], куь Аллагьдиз, вядер це,
абур кьилиз акъуда.

Ам элкъуьрна кьунвайбуру вирибуру
Къургъ гвайдаз савкьватар гъваш[+].
13Хада Ада регьберрин руьгь:
чилин пачагьар патал кичӀ я Ам.

#### 76


Чара атӀай чӀавуз гудай теселли


1Манидаррин чӀехидаз. Ядутун патал. Асафан мани[+].

2Куьмек це лугьуз минетзава за Аллагьдиз;
минетзава за Аллагьдиз, Адав зи ван агакьда.
3Хажалатдин юкъуз жуван
зун къекъвена Агъадихъ,
йифди жуван гъил яргъи авуна, агъуз тийиз.
За кьил къакъудзава теселлидикай[+].

4Аллагь рикӀел хкана за суза ийиз,
фикирарна за, зи руьгь гьалдай фенвай хьи.
Макьамдин ара
5Вуна вилер зав агализ туначир;
зак акьван къалабулух акатнавай хьи,
завай рахаз жезвачир.
6Йикъарикай алатай фикирзава за,
дегь замандин йисарикай[+].
7Йифиз жуван манияр рикӀел хкана,
жуван рикӀихъ галаз суьгьбет авуна,
зи руьгьдини жувавай жузуна.
8Агъади даим яз гадарнавани,
Адахъ мад регьим жедачни кьван?
9Квахьнавани кьван даим яз Адан муьгьуьббат,
несилдилай несилдалди яз атӀанвани Адан гаф?
10Аллагьди регьим алуднавани рикӀелай?
Вичин рикӀ кун кӀевнавани хъилевди?
Макьамдин ара
11За лагьана: «Гуж хьанва заз –
виридалай Виневайдан эрчӀи гъил
виликдай хьтинди яз амач».

12Реббидин[†] крар алуддач за рикӀелай;
эхь, рикӀел хуьда за аламатар Ви къадим[+].
13Фикирзава за Ви вири крарикай,
Вуна халкь авурдакай хияларда за.

14Аллагь, Ви рехъ пакди[†] я!
Чи Аллагь хьиз, гьи аллагь чӀехи я[+]?
15Вун Аллагь я аламатар ийизвай,
халкьарин арада На Ви къуват къалурна.
16Жуван гъилив азадна На Жуван халкь –
Якьубанни[†] Юсуфан[†] эвледар.
Макьамдин ара
17Вун ятариз акуна, я Аллагь,
вун акуна, ятариз кичӀе хьана,
цин гургусрикни акатна юзун[+].
18Цавун цифери ичӀирна ятар,
къукърумар авуна цаву,
лув гана Ви цӀун хьелери[+].
19КичӀ кутазвай
Ви къукърумри цавар хаз,
цӀайлапанри алем экуь авуна:
Чилер зурзаз, юзаз авай[+].
20Ви рехъ гьуьлева,
дерин ятара ава Ви жигъир,
Ви къадамар малум туш.
21Суьруь хьиз, На Жуван
халкь тухвана гъиливди
Мусадинни[†] Гьарунан[†][+].

#### 77


Къуватрин Аллагь


1Асафан шиир.

Яб акала, зи халкь, насигьатдихъ,
ван ша зи мецин гафарин.
2Зун рахада
дегь замандин мискӀалралди,[+]
3чаз чидай ва ван хьайи,
чи бан-бубайри чаз ахъаяй ихтилатар лугьуда[+].
4Чнани абур аялрикай чуьнуьхдач;
къведай несилдиз суьгьбет ийида
баркалладикай Реббидин[†],
Адан къуватдикай,
Ада авур кьван аламатрикай[+].

5Ада Якьубаз[†] шагьидвал туна,
Исраилдиз[†] Къанун[†] гана,
ам чпин аялрин гъиле тун
эмирна чи бан-бубайриз,[+]
6къведай несилриз Къанун[†] чир хьун паталди;
гьатта гьеле таханвай аялрини кваз,
гьабуруни, чпин вахт алукьайла,
вугуда ам чпин аялрив;[+]
7абуру Аллагьдиз ихтибарун паталди,
Адан крар рикӀелай алуд тавун паталди,
Адан эмирар хуьн паталди,
8абур ухшар тежервал чпин бан-бубайриз –
кьилиз ялдай, гъулгъула гвай несилдиз,
рикӀ гьакъикъи тушир,
Аллагьдиз руьгьдалди вафа техуьр несилдиз[+].
9Ифраимдин рухваяр,
чпин яракь хьелер тир,
дяведин юкъуз катна кьулухъди.
10Аллагьдихъ галаз
икьрар[†] хвенач абуру,
кьил къакъудна Къанундал[†] амалуникай.
11Алудна рикӀелай Адан крарни
Ада къалурай аламатар абуруз[+].

12Мисрида абурун бубайрин вилик
Ада авунай аламатар,
Цагьан шегьердин патарив[+].
13Ада гьуьл кьве падна,
абур анай тухвана,
ятар цал хьиз акъвазарна[+].
14Юкъуз абур цифердалди тухвана,
йифизни – цӀун экуьналди[+].
15Къван кьве падна кьурумда,
абурув дериндавай ятарикай хъваз туна[+].
16Рагай Ада акъудна селлер,
авахьна ятар, вацӀар хьиз.
17Амма абуру Адаз акси яз
гунагьар[†] авун давамарзавай,
виридалай Виневайдаз акси яз
гъулгъула твазвай кьурумда.
18Чпин рикӀера
Аллагь синагъ ийизвай,
чпин рикӀиз кӀандай тӀуьн це лугьуз[+].
19Аллагьдилай шикаятни авунай:
«Аллагьдилай кьурумда
тӀуьн гьазуриз алакьдани?
20Эхь, Ада къван яна, адай ятар авахьна,
селлер авахьна.
Алакьдани Адалай фуни гуз?
Вичин халкьдиз якни гуз алакьдани?»
21Ван хьана Реббидиз,
гъазаб акатна:
Якьубан цӀай гадар хьана,
Исраилдал хъелни куькӀвена[+].
22Куьз лагьайтӀа Аллагьдиз
ийизвачир абуру ихтибар,
Ада гудай куьмекдик
кутуначир абуру умудар.
23Ада эмирна вине авай цифериз,
ахъайна цаварин варар,[+]
24марф хьиз, къурна абурал мангьу,
гана абуруз цавун техил[+].
25Малаикрин[†] фу тӀуьна инсанри;
Ада абуруз булдалди тӀуьн ракъурна.
26Ада къарагъарна рагъ экъечӀдай патан гар,
Вичин къуватдив гьална кьиблепатан гар.
27Абурал як, руг хьиз, кӀвахна,
гьуьлуьн къум хьиз, кӀвахна къушар;[+]
28акатайвал гадарна кундал,
абурун алачухрин патарив.
29Абуру тӀуьна, тежер кьван тух хьана,
куьз лагьайтӀа кӀан хьайиди абуруз булдаказ гана[+].
30Амма абурун нефс ацӀун тавунмаз,
тӀуьрди гьеле сиве амаз,
31Аллагьдин хъел абурал аватна,
абурукай лап мягькембур телефна,
ярхарна Исраилдин рухваяр жегьил[+].

32Идазни килиг тавуна,
давамзавай абуру гунагьар авун,
Адан аламатрин чӀалахъ жезвачир[+].
33Ада абурун уьмуьр ичӀиди авуна,
абурун йисар къурхудалди ацӀурна[+].
34Ада чеб барбатӀайла, гьа чӀавуз
абур Адахъ къекъвез хьана,
рикӀ гваз абур Адахъ элкъвез хьана.
35Аллагь чпин далда тирди рикӀел хкана,
виридалай вине авай Аллагь
чпин Хиласкар тирди рикӀел хкана[+].
36ЯтӀани абуру Адан вилик ялтахвал ийизвай
абурун мецери кӀуьгьуьдаказ табзавай Адаз,
37вучиз лагьайтӀа абурун рикӀер
Адан вилик гьахъ тушир,
абуру Адан Икьрардиз вафа хуьзвачир.
38Амма Ада, масадахъ рикӀ кудайди яз,
абурун гунагьрилай
гъил къахчузвай,
ийизвачир абур терг.
Ада гзаф гъилера Вичин хъел алудна,
туьнт авунач Вичин гъазаб[+].
39Адан рикӀел аламай, абур гьакӀан як тирди,
абур гар тирди элкъвена техкъвер[+]

40Гьикьван Адав гъулгъула авунай кьурумда,
Адан зегьле тухванай кас алачир чилерал!
41Мад ва мад абуру Аллагь синагъ ийизвай,
Исраилдин Пакди[†] русвагь ийизвай.
42Абурун рикӀел аламачир я гъилер Адан,
я югъни чеб Ада душмандикай хиласай[†],
43керемат-ишараяр къалурай вахт Мисрида,
аламатар – Цагьандин патарив[+].
44Элкъуьрна абурун вацӀарни булахар ивидиз,
абурай хъваз тежедайвал[+].
45Абур тӀуьн паталди бувунар ракъурна,
хъипер ракъурна абур тергун паталди[+].
46Ада бегьер чӀигъичӀигърив вугана,
абурун зегьметар цицӀерив вугана[+].
47Ада харцив гатаз туна ципицӀар,
муркӀадив гатана тутар[+].
48Абурун малар харцик кутуна,
абурун суьруьярни нехирар цӀайлапанрив вугана[+].
49Вичин хъилен ялав къурна Ада абурал,
наразивал, гъазаб ва бедбахтвал,
ракъурна абурал жаза гвай малаикрин кӀеретӀ[+].
50Гьазурна Ада вичин хъилез рехъ,
абурун чанар чара авунач ажалдикай;
тӀегъуьндин гъиле туна Ада уьмуьр абурун.
51Мисрида телефна виридан сифте хьайи ругулар,
Хаман кӀвалера аладай сифтегьан ругулар[+].
52Вичин халкь, хпер хьиз, тухвана Ада,
тухвана абур, суьруь хьиз, кьурумдай[+].
53Хата галачиз тухвана, кичӀе тушир абуруз,
абурун душманар акатна гьуьлуьк[+].
54Пак чилерал гъана абур,
Вичин эрчӀи гъиливди къачур Дагъдал[+].
55Абурун виликай чукурна халкьар,
гьабурун чилер ирс яз пайна абуруз,
Исраилдин тайифаяр ацукьарна чардахра[+].

56Амма абуру гъулгъула тваз,
синагъ ийизвай
Виридалай вине авай Аллагь,
Адан шагьидвилер хуьзвачир.
57Абур рекьяй акъатзавай,
хаинвалзавай, чпин бубайри хьиз,
кьулухъ элкъвезвай,
чӀуру чӀемерук хьиз.
58Ам пашманар ийизвай
хкажнавай пак чкайралди,
Адан гъайра къизгъинар ийизвай
абурун бутралди[†][+].
59Аллагьдиз ван хьана, хъел атана,
кӀевелай инкар авуна Исраил.
60Шиладавай туна кӀвал –
инсанрин юкьва эцигай чардах.
61Вичин къуват есирвиле вугана,
туна Вичин баркалла душманрин гъиле.
62Вичин халкь туна турунин хура,
хъел атана Вичин ирсиникай.
63ЦӀу кьуна абурун жегьилар,
абурун рушари лагьанач
некягьдин манияр.
64Абурун хахамар[†] ярх хьана туруник,
шехьначир абурун хендедаяр.

65Уях хьана, ахварикай хьиз, Агъа,
чехирдикай уях хьайи зурба инсан хьиз[+].
66Вичин душманар далудихъай телефна,
даим яз абурдай вегьена.
67Юсуфан[†] чардах инкарна Ада,
Ифраиман тайифа авунач хкягъ.
68Ягьудан тайифа хкяна,
Адан рикӀ алай Сигьан[†] дагъ[+].
69Цав хьиз, кьакьан пакхана эцигна Вичин,
Чил хьиз, мягькем авуна даим яз.
70Вичин лукӀ Давуд[†] хкяна,
хперин парахрай къачуна.
71Нек гузвай хперивай къачуна,
гъана ам хуьн патал Вичин халкь,
Якьубан, яни Исраилдин халкь, Вичин ирс.
72Хвена абур Давуда михьи рикӀелди,
тухвана абур камал гвай гъилив.

#### 78


Дяведин вахтунда Аллагьдин халкьдин дуьа


1Асафан мани.

Я Аллагь! Ви ирс кьуна
чара халкьари,
чиркин авуна Ви пак[†] Ибадатхана,
Ярусалим харапӀайриз элкъуьрна.
2Абуру Ви лукӀарин мейитар
цавун къушари тӀуьн патал гана,
Ваз вафа хуьзвайбурун беденар гана
чилин ничхирриз[+].
3Абуру Ви инсанрин иви,
яд хьиз, экъична
Ярусалимдин вири патарихъ,
абур кучукдай садни авачир.
4Чи къуншийриз чун хъуьруьнар хьана,
чун элкъуьрна кьунвайбуру
чаз ахмурзава, ягьанатар ийизва[+].

5Ви хъел даим яз давам жедани, я Ребби[†]?
Куда гьикьван яргъалди ви гъайра, цӀай хьиз[+]?
6Жуван хъел экъича Вун течизвай халкьарал,
Ви тӀвар такьазвай пачагьлугърални,[+]
7куьз лагьайтӀа абуру Якьубан[†] эвледар тергна,
авуна чил адан ичӀи[+].

8Чи бан-бубайрин гунагьар[†] твамир чи хиве,
тадидаказ Жуван регьим къалура,
куьз лагьайтӀа чи чара атӀанва.
9Чаз куьмек це, я Аллагь,
чун Хилас ийидайди,
Ви ТӀварцӀин баркалладин хатурдай.
Куьмек це чаз,
гъил къахчу чи гунагьрилай
Ви ТӀварцӀин хатурдай[+].

10Вуч патал халкьариз лугьуда:
«Гьинва Аллагь абурун?»
Чир хьурай халкьарин арада
чи вилериз акурай кьисас
экъичай ивидай лукӀарин Ви[+].
11ЦӀугъдин ван ша дустагъда авайбурун,
къуват квай гъилив хуьх чпиз кьиникь
кьисметнавайбур[+].
12Я Агъа, Ваз авур хкуьрун
иридра вахце къуншийрив чи![+]
13Чна, Ви халкьди, Ви яйлахдин хпери,
датӀана Ваз шукурар ийида,
Ви баркалладикай хабарар гуда
несилдай несилдиз[+].

#### 79


Авадан хъхьун паталди дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. «Цин цуькведи шагьидвалзава» макьам патал. Асафан мани[+].

2Чи ван ша, чубан Исраилдин[†],
Ваз, Юсуф[†] Тухузвайдаз, суьруь хьиз, гьална.
ХерупӀрал[†] Ацукьнавайди,
цӀарцӀар це![+]
3Ифраимдин, Бунъяминдин ва Манашедин вилик
Жуван къуват уях ая,
ша, куьмек це чаз![+]

4Я Аллагь! КӀвачел хкаж хъия чун,
нур гурай чини Ви,
хьун патал чаз куьмек![+]

5Я Ребби[†], Къуватрин Аллагь,
Жуван халкьдин дуьайрикай
гьикьван яргъалди хъел къвез жеда Ваз[+]?
6Накъвар квай фу гана чаз Вуна,
накъвар хъваз туна чав тухдалди;[+]
7къуншияр къалмакъал хьунин
себеб чакай авуна,
чи душманар хъуьрезва чал.

8Къуватрин Аллагь, кӀвачел хкаж хъия чун,
нур гурай чини Ви,
хьун патал чаз куьмек![+]

9На Мисридай ципицӀдин чӀере хкана,
халкьар чукурна, кутуна ам,[+]
10ам паталди чка михьна.
Кьуна адан дувулри чил,
ада чил ацӀурна.
11Адан хъенди кӀевна дагълар,
адан хилери кӀевна зурба муьткверар.
12Ада вичин хилер гьуьлел кьван вегьена,
адан цуьрцер Ферат вацӀув агакьна[+].

13Вучиз хана Вуна адан жугъунар,
патавай алатна физвайбурувай
адан майваяр атӀуз жедайвал[+]?
14Тамун къабанди эгъуьнзава адан пун,
вагьши гьайванрини незва ам.
15Я Аллагь Къуватрин, хъша чи патав!
Вил вегь цавай, килиг чаз!
И ципицӀдин аявал ая,
16гьа цайиди эрчӀи гъилив Вуна Жуван,
Жув паталди Вуна чӀехи авур цуьрц.

17Ви ципицӀ кьатӀ хьанва, цӀу канва;
Ви хъилекди телеф жезва Ви халкьни.
18Ви гъил алаз хьуй
Ви эрчӀи гъилихъай галайбурал,
На Жув паталди къуват гайи
хцел инсандин.
19Чун Вавай къакъатдач,
хкваш чун уьмуьрдихъ,
чна Ви тӀвар кьаз эверда.

20Я Ребби, Къуватрин Аллагь!
КӀвачел хкаж хъия чун,
Ви чини нур гурай,
хьун патал чаз куьмек![+]

#### 80


Суварин шадвилин мани


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Асафан мани[+].

2Манияр лагь шадвилелди
чи мягькем къеледиз,
Аллагьдиз,
кӀевидаказ лагь Якьубан[†] Аллагьдиз!
3Ван авурай авазди!
Тафтар ягъа,
ширин сесер авай арфадинни кинурдин[†]
симерик кягъа!
4ЦӀийи вацран сувариз карч ягъа,
чи суварин югъ тир ацӀай вацразни[+].
5ГьикӀ лагьайтӀа ам Исраил[†] патал къайда жеда,
Якьубан Аллагьдин тагькимар жеда.
6И къайда Ада Юсуфан[†] эвледар паталди
шагьидвал яз тестикьнай,
хъфей чӀавуз ам Мисридин чилелай.
А чилел заз чин тийир чӀалан ван атанай:[+]

7«За алудна залан пар къуьнерилай адан,
адан гъилер зимбилрикай азадна[+].
8Бедбахтвиле авайла, эвернай Заз Вуна,
За куьмек чакай ваз,
тӀурфандин циферай ганай За жаваб ваз,
Мерибадин ятарив вун синагънай[+].
Макьамдин ара
9Яб це, Зи халкь, За ваз тагьким ийизва!
Я Исраил, вуна Заз яб ганайтӀа![+]
10Тахьурай вахъ маса аллагь,
икрам мийир яд чилин аллагьдиз[+].
11Им Зун я, Ребби[†], Аллагь ви,
акъудайди вун Мисридин чилерай.
Ахъая ви сив, за ам ацӀурда!

12Амма Зи халкьдиз ван атанач Зи,
муьтӀуьгъ хьанач Исраил Заз,
13гьавиляй За туна абур гьукумда
чпин терс рикӀерин,
мумкинвал гана фидай чпин рекьерай.
14Агь, Зи халкьди Заз яб гуз хьанайтӀа,
Исраилни зи рекьерай фенайтӀа![+]
15За абурун душманар фад явашдай,
За Жуван гъил абур дарда твазвайбурун
аксиниз ракъурдай.
16Ребби такӀанбуру
абурун вилик
лукӀвилелди кьил агъуздай,
абурун вахт даим яз давам жедай.
17За абурув лап хъсан къуьл нез тадай,
абур тух ийидай виртӀедив,
акъуднавай раган къеняй»[+].

#### 81


Аллагь виридалайни виневай Дуванбег я


1Асафан мани.

Аллагь кьилел акъвазнава чӀехи кӀватӀалдин,
аллагьрин юкьва дуван ийизва:

2«Гьикьван яргъалди куьне дуван ийида
гьахъ галачиз,
артух майил небгетриз къалуриз жеда[+]?
Макьамдин ара
3Зайифдини етим хуьх,
зулумдик квайдазни кесибдаз
адалат къалура[+].
4Хиласа кесибдини муьгьтежди,
азад ая абур небгетрикай.

5Куь чирвал затӀни туш,
са куьнинни акьазвач куьн гъавурда.
Куьн къекъвезва мичӀивиле.
Чилин пунар чкадилай юзанва![+]

6За лагьана: „Куьн аллагьар я,
куьн вири аялар я виридалай Виневайдан“[+].
7Амма, вири инсанар хьиз, рекьида куьн,
гьакимар хьиз ярх жеда куьн»[+].

8Къарагъ, Аллагь,
чилин дуван ая, вучиз лагьайтӀа
вири халкьар ирс я Ви.

#### 82


Душманрин аксина Аллагьдивай куьмек тӀалабун


1Асафан мани.

2Я Аллагь, кис жемир тӀун,
чуькь тавуна акъвазмир!
Секинвиле жемир тӀун, я Аллагь![+]
3Килиг Ви душманри къалзава,
Вун такӀанбуру кьил хкажнава.
4Ви халкьдиз акси яз
фенд туькӀуьрнава,
гаф-чӀал сад авуна,
акси яз Вуна хуьзвайбуруз.
5Лагьанай: «Ша, тергин абур
халкьарин арада,
Исраилдин[†] тӀвар мад рикӀел
хкун тавун паталди»[+].

6Сад хьанвай тешкилат
рикӀер сад яз кьабулна,
Ваз акси яз
гаф-чӀал сад авуна.
7Эдамдин хуьрер, исмаилияр,
Магьабни Гьагридин тухум,[+]
8Гебал, Аман вилаятар,
Амалехъан тухумни,
филиштияр, Тирдин эгьлияр галаз,
9гьатта Ашурни
абурухъ галаз сад хьана,
Лутан эвледрин къуватар артухна.
Макьамдин ара
10-11Я Аллагь, абурузни гьам ая, вуч авунатӀа
чил патал кьуквадиз элкъуьруналди
Эн-Дар хуьруьв терг авур
Мидияндиз, Сисерадиз,
Къишан вацӀал Ябиндиз.
12-13«Ша гъилик кутан
Аллагьдин чил – Исраил», –
лугьуз хьайи
абурун регьберриз Аребазни Зеебаз авурди ая,
абурун гьакимриз Зебагьазни Цалмуназ авурди ая.

14Зи Аллагь! Хьурай абур
жинжи-гарун хура руг хьиз,
гару тухузвай нагъвар хьиз хьурай.
15ЦӀу там туькьуьн ийидайвал,
алугардайвал ялавди дагълар,
16гьа саягъда хурук кутур
абур Жуван тӀурфанривди,
жуван жинжи-гарувди
велвела тур абурун арада,
17абурун чинрал гьалч ая айиб,
абуру Ви тӀварцӀиз эверун паталди, Ребби[†]!
18Регъуь хьурай, велвела кваз хьурай даим,
ягь квадарна терг хьурай,
19чир хьурай тирди Вун
Ребби тӀвар алайди,
анжах са Вун я
виридалай Виневайди и чилел![+]

#### 83


Аллагьдин КӀвалел шадвал авун


(Зиярат ийизвайла лугьудай мани)


1Манидаррин чӀехидаз. Гитит ягъиз. Къарагьан миресрин мани[+].

2Вуч иер я Вуна уьмуьр тухузвай чка,
Я Ребби[†] Къуватрин!
3Реббидин КӀвалин[†] гъенера жез кӀанз,
зи чан гьелек хьанва хьи;
рикӀини беденди мани лугьузва
уьмуьр гудай Аллагьдиз[+].
4НуькӀрени кваз жагъурзава вичиз кӀвал,
чубарукди – муг вичиз,
чпин шарагар ахъаюн патал
Ви къурбангандив[†],
я Ребби Къуватрин,
Пачагь зи, Аллагь зи![+]
5Бахтавар я Ви кӀвале уьмуьр тухузвайбур,
абуру Ви тарифарда акъваз тавуна[+].
Макьамдин ара
6Вичин къуват Валди тир
кас бахтавар я,
рикӀе зияратдал фин мурад авайди[+].
7Физ-физ Мелгьемдин тарарин дередай,
абуру ана ачухзава чешмеяр,
анаг рухсатдив кьаз тазва хъуьтӀуьн марфади.
8Абур мад ва мад мягькем жезва,
акъатзава Аллагьдин вилик Сигьандал[†].

9Я Ребби, Къуватрин Аллагь,
ван ша зи дуьадин!
Яб це заз, Якьубан[†] Аллагь!
Макьамдин ара
10Килиг чаз, Аллагь, къалхан чи!
Жуван гуьцӀуьрдин чиниз килиг![+]

11Ви гъенел
хьайи са югъ
адалай къеце хьайи агъзур йикъалай
хъсан я.
Аллагьдин КӀвалин гуьрцелдив хьун хъсан я
небгетрин чардахра уьмуьр тухурдалай.
12Куьз лагьайтӀа Аллагь, Ребби
рагъ я чи, къалхан я,
баркаллани берекат
савкьватар я Реббидин.
Рехне квачиз къекъвезвайбур
магьрумдач Ада хъсанвиликай[+].
13Я Ребби Къуватрин,
Вак умуд кутазвай кас бахтавар я.

#### 84


Аллагьдин халкь патал ислягьвал тӀалабун


1Манидаррин чӀехидаз. Къарагьан миресрин мани.

2Я Ребби[†]! Вуна Жуван чилиз
регьим къалурна,
Вуна хкана Якьубан[†] эвледар есирдай.
3Вуна гъил къахчуна
Жуван халкьдин чӀуру крарилай,
кӀевна адан гунагьар[†] вири[+].
Макьамдин ара
4Вуна Ви гъазаб къерехдиз авуна,
иликьарна Жуван хъел цӀай квай[+].

5Хкваш чун, Аллагь,
чун Хилас ийидайди,
чакай Ваз авай хъел гадара.
6Ваз даим хъел къвез жедани
давамриз хъел несилдилай несилдалди[+]?
7Чал чан хкидачни кьван
Вуна цӀийи кьилелай,
Ви халкь Валди шад хьун патал?
8Ребби! Чаз къалура Ви регьим,
Вав гвай хиласвал[†] це чаз.

9Аллагьди, Реббиди
вуч лугьудатӀа яб гуз жеда завай,
гьикӀ лагьайтӀа Вичин халкьдиз,
Вичиз вафа хуьзвайбуруз,
гаф гузва Ада саламатвал жеда лугьуз,
абур мад гъилера ахмакь тахьурай.
10РикӀивайни, Адав гвай хиласвал
Адахъай кичӀедаз мукьва я.
Мукьвара Адан баркалла
къведа уьлкведиз чи.

11Гьалтда сад-садал регьимни гьакъикъат,
гьахъвилини саламатвили
сада-садаз теменар гуда.
12Хкаж жеда вафа чилелай,
цаварилай гьахъвал килигда агъуз.
13Реббиди рикӀивай гуда чаз хушбахтвал,
чи уьлкведини чаз гуда бегьер[+].
14Гьахъвал физва Адан вилик кваз,
Адан кӀвачер патал гьазурзава рехъ.

#### 85


Куьмек кӀанз ийидай дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Ребби[†]! Захъ яб акала, жаваб це,
зун кесиб я, саил я[+].
2Хуьх зи уьмуьр,
зун Ваз вафа хуьзвайди тирвиляй,
зи Аллагь я Вун, Ви лукӀраз куьмек це,
кутазвайди Вак умуд.
3Агъа, заз регьим ая,
яргъи югъди за Ваз минет ийизва.
4Жуван лукӀраз шадвал це,
зун рикӀелди, зи Агъа,
хкаж жезва патав Ви[+].

5Агъа, Вун хъсанди я,
гъил къахчуз гьазурди я,
Ваз минетзавай вирибур патал
регьим Ви девлет я[+].
6Ребби, ван ша зи дуьадин;
яб це зи дад-бидаддиз.
7Бедбахтвилин юкъуз за Ваз минетзава,
вучиз лагьайтӀа Вуна жаваб гуда заз[+].

8Авач, Агъа, Вун хьтинди аллагьрин юкьва,
Ви хьтин крарни авач[+].
9Вуна гъайи арадал вири халкьари
атана Ваз, Агъа, икрам ийида,
Ви тӀварцӀин тариф ийида[+].
10Куьз лагьайтӀа чӀехи я Вун,
аламатар ийизва,
авай са Аллагь я Вун![+]

11Ребби! Заз Ви рехъ чир ая,
Ви гьакъикъат гваз къекъвез жеда зун.
Михьиз Ваз ганвай рикӀ це заз Вуна,
Ви тӀварцӀин вилик кичӀе жедайвал[+].
12Агъа, зи Аллагь,
за шукурда Ваз
зи вири рикӀелди,
Ви тӀварцӀиз алхишда даим яз.
13Куьз лагьайтӀа чӀехиди я
захъди авай регьим Ви;
агъа дуьньядин деринрикай
Вуна хилас[†] авуна зи чан[+].

14Аллагь! Гъукь гвайбур къарагънава зал,
зи чан къачуз кӀанзава алчахрин кӀеретӀдиз –
Вун рикӀелай алуднавай инсанриз![+]
15Амма, Агъа, Вун
регьимни мергьемет авай Аллагь я,
сабур авайди,
муьгьуьббатдив, вафадив ацӀанвайди[+].
16Элкъуьгъ захъ, регьим ая,
Жуван лукӀраз къуват це,
Ви къаравушдин хциз куьмек це[+].
17Вун захъ галаз хъсан тирдан керемат-ишара це заз,
зун такӀанбуруз акурай,
регъуь хьурай,
куьз лагьайтӀа Вуна, Ребби,
куьмек гана заз,
теселли гана.

#### 86


Сигьан – Халкьдин диде


1Къарагьан миресрин мани.

2Ярусалимдин пун ала пак[†] дагъларал.
Исраилдин[†] вири хуьрерилайни гзаф
Реббидиз[†] кӀанда Сигьандин варар[†][+].

3Вакай баркалла алай хабар ава,
Аллагьдин шегьер[+].
Макьамдин ара
4Реббиди лагьана:
«Зун чидайбурун арада ава
Мисрини Бабил[†].
Филиштидин, Тирдин, Кушдин
халкьарин гьакъиндай лугьуда:
„Ибурни Сигьанда
хайи хьтинбур я“.
5Сигьандикай лугьуда:
„Гьар сад гьа ина
хайи хьтинди жеда,
Виридалай Виневайда Вичи мягькемда анаг“»[+].
6Халкьарин сиягь кьадай береда
Реббиди кхьида
флан кас ана хана лагьана.
Макьамдин ара
7Мани лугьузвайбуру,
кьуьлер ийизвайбуру лугьуда:
«Чи вири чешмеяр Ва ава»[+].

#### 87


Вири къакъатайла ийидай дуьа


1Къарагьан миресрин мани. Манидаррин чӀехидаз. «Бедбахтвиле азаб чӀугун» манидин макьам ягъиз. Эзрагьи Гьеманан шиир.

2Я Ребби[†], Аллагь зи хиласвилин[†],
юкъуз-йифиз за Ваз эвер авунай[+].
3Агакьрай зи дуьа Вав,
яб акала зи минетдихъ.

4АцӀанва зи рикӀ азабрив,
агъа дуьньядин сиве къерехдал ала зи уьмуьр[+].
5Суруз физвайбур хьтинди яз гьисабзава зун,
элкъвенва зун къуват авачир инсандиз[+].
6Гадарнава кьейибурун юкьваз зун –
Вуна мад рикӀел хкин тийизвай,
Ви гъилихъай къакъуднавай
яна кьенвайбур хьиз я суравай.
7Вуна суруз вегьена зун,
туна дерин мичӀивиле[+].
8Ви хъел ала зал заландиз.
Жуван вири лепейралди
яна Вуна зун[+].
Макьамдин ара
9Вуна закай зи дустар яргъа авуна,
закай такӀан затӀ авуна.
Къазаматнава зун, экъечӀиз жезвач[+].
10Дердиникди зи вилерин аман атӀанва.
Ребби, гьар юкъуз минетнай за Ваз,
жуван гъилер Вахъди яргъи авуна.
11Кьейибурун арада
къалурдатӀа яраб Вуна аламатар?
КъахрагъдатӀа кьейибур Ваз шукуриз[+]?
Макьамдин ара
12Ви регьимдикай яраб сура лугьудатӀа,
Ви вафадикай
лугьудатӀа пачагьлугъда ажалдин?
13Ви аламатар малум жедатӀа мичӀивиле,
рикӀелай фенвай чилел
Ви гьахъвални малум жедатӀа?

14Амма, Ребби, Вавай куьмек тӀалабзава за,
пакамахъ фад за Ваз дуьа ийизва[+].
15Вучиз Вуна, я Ребби, зун инкар ийизва?
Вучиз закай Вуна Жуван чин чуьнуьхзава?

16Жегьил чӀавалай за азият чӀугвазва,
ажалдиз мукьва я,
Ви къургъари гъанва зун
чара атӀунал.
17Ви гъазаб фена винелай зи,
Ви къурхуйри зун авунва барбатӀ.
18Яргъи югъди абуру зун
ци хьиз кьунва элкъуьрна,
зун сагъдаказ туькьуьниз[+].
19Вуна завай яргъа авунва кӀанибурни дустар зи,
мичӀивал я зи кӀеви дуст[+].

#### 88


Аллагьдинни Давудан[†] икьрар


1Эзрагьи Этанан шиир.

2За датӀана регьимдикай Реббидин[†]
мани лугьуда!
Жуван мецив за вири несилриз
Вахъ далу акализ хьуникай хабарар гуда[+].
3Куьз лагьайтӀа за лугьузва: «Ви регьимди
даим яз бине кутунва,
Вахъ далу акализ хьун цавар хьиз мягькем я».
4Вуна лугьузвай:
«КутӀунна За икьрар[†]
Жува хкягъ авурбурухъ галаз санал,
Зи лукӀ Давудахъ галаз.
За Давудаз кьин кьуна:
5даим яз ви тухум мягькемда,
несилдилай несилдалди жеда ви тахтни»[+].
Макьамдин ара
6Тарифзава цавари аламатрин Ви,
пакбурун[†] кӀватӀалда, Ребби,
тариф ийизва Вахъ далу акализ хьунин[+].
7Цаварал вуж гекъиг жеда Реббидихъ галаз?
Цаварал алайбурукай
вуж Реббидиз ухшар жеда[+]?
8Аллагьди кичӀ кутазва пакбурун кӀватӀалдик,
къваларив гвайбур паталдини Ам
къургъ гвайди я.
9Я Ребби, къуватрин Аллагь,
Къуватдай Вав агакьда вуж?
Вахъ къуват ава,
Ви вафади вун элкъуьрна кьунва[+].

10Вуна гьуьлуьн гъазабдал агъавалзава:
къарагъайла лепеяр, Вуна абур муьтӀуьгъзава[+].
11Гъалиб хьана Вун Рагьабал,
Вуна Жуван душманар мягькем гъилив чукӀурна.
12Цавар вибур я, чилни Види я,
Вуна алем ва анавай кьван вири арадал гъана[+].
13Кеферни кьибле Вуна халкь авуна;
Табар дагъдини Гьерман дагъди
шадвалзава Ви тӀварцӀел[+].
14Ви гъил мягькемди, къуват квайди я,
Ви эрчӀи гъил хкажнава.
15Адалатни гьахъ дуван
Ви тахтунин бине я,
регьимни гьакъикъат ква Ви вилик[+].

16Ви тариф авунин шад гьарай чизвай
халкь бахтавар я,
Ви чинин нурдик
къекъведа абур, я Ребби[+].
17Ви тӀварцӀин хатурдай яргъи югъди шад жеда абур,
аваз Ви гьахъвиле хкаж жеда,
18гьикӀ лагьайтӀа Вун абурун къуватрин баркалла я,
чи къудрат Ви ихтиярдалди я.
19Ребби чи арха я,
Исраилдин[†] Пакди Пачагь я чи[+].

20Са мус ятӀани Ви керематда
Ваз вафа хуьзвайбуруз Вуна лагьанай:
«За аскердиз куьмек гана,
халкьдикай хкягъайди хкажна[+].
21Заз жагъана Зи лукӀ Давуд,
За адавай гуьцӀна пак чӀем[†].
22Гьадахъ галаз жеда Зи гъил,
гуда адаз къуватар За.
23Душманривай кӀаник кутаз жедач ам,
небгетдини дарда твадач ам.
24Адан вилик адан душманар барбатӀда За,
ам такӀанбур ярхарда[+].
25Вафани регьим Зи
адахъ галаз жеда,
Зи тӀварцӀелай адан къуват артух жеда.
26Адан чапла гъил За гьуьлел эцигна,
адан эрчӀи гъил вацӀарал эцигна[+].
27Заз эверда: „Вун Буба я зи, Аллагь я зи,
мягькем раг зи хиласвилин[†]“[+].
28Адакай сифтегьанди ийида,
чилин пачагьрилай вине авайди.
29Жуван регьим ам паталди хуьда даим яз,
Зи икьрарни адахъ галаз жеда кӀевиди.
30Адан тухум даим жеда,
цавун йикъар хьиз жеда адан тахт.

31Адан эвледри алудайтӀа рикӀелай Къанун[†] Зи,
Зи тагькимрал амал ийиз тахьайтӀа,
32За къалурай къайдаяр чӀурайтӀа,
Зи эмирар хуьз тахьайтӀа,
33гьа чӀавуз жаза гуда лашунив
абурун небгетвилерай,
ягъунар кьада абурун гунагьрай[†].
34Ам Жуван регьимдикай
магьрумдач михьиз,
Захъ далу акализ хьуникай
хкуддач ам.
35Жуван икьрар За чӀурдач,
За гайи гафни чӀур ийидач.
36Садра За кьин кьунай Жуван паквилел,
Давудаз таб ийизвач за а кьинелди[+].
37Адан тухум даим яз жеда,
жеда адан тахт, Зи вилик рагъ хьиз.
38Ам, варз хьиз, гьакъикъи шагьид хьиз,
даим яз цаварал тестикьна жеда».
Макьамдин ара
39Амма гила Вуна инкарна,
кьулухъди эцяна,
хъел атана Жуван гуьцӀуьрдикай[†][+].
40Вуна Жуван лукӀрахъ галаз кутӀунай
икьрар инкарна,
адан таж гадарна чилел,
41адан цлар хана кукӀварна,
адан къелеяр вири харапӀайриз элкъуьрна.
42Патавай физвай вирибуру чуьнуьхзавай адавай,
ам вичин къуншийри хъуьруьнриз вегьенва.
43Вуна адан мидяйрин эрчӀи гъил хкажнава.
Шадарнава адан вири душманар,
44Вуна адан турунин кӀвенкӀв патахъна,
куьмекнач адаз дяведа.
45Хъендик кутуна адан цӀарцӀар,
адан тахтни чилел ярх авуна.
46Вуна адан жегьилвилин
йикъар тӀимил авуна,
кутуна ам айибдик.
Макьамдин ара
47Гьикьван яргъалди, Ребби,
чуьнуьх хьана жеда Вун,
хъел, цӀай хьиз, куз жедани[+]?
48РикӀел хкваш гьикӀ зи уьмуьр
фад алатна физватӀа.
Тек са легьзе паталди
На инсанар халкьнавани?
49Уьмуьр тухвай гьи касдиз акунач кьиникь?
Ада хилас авунани вич
агъа дуьньядин гъиликай[+]?
Макьамдин ара
50Гьинава, Агъа, виликан регьим Ви?
Давудаз кьин кьунай Вуна
Вахъ далу акализ жедайвал.
51РикӀел хуьх, Агъа, ахмур Жуван лукӀарин,
тир чеб гзаф халкьарикай, –
гьам за жуван къене хуьзва,
52гьикӀ Ви душманар
пис рахазватӀа, я Ребби,
гьикӀ ийизватӀа абуру русвагь
гелер Ви гуьцӀуьрдин.

53Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
даим яз!

Амин![†] Амин![+]

#### 89


КЬУД ЛАГЬАЙ КТАБ


(89–105-кьилер)


Аллагь даим я – инсандихъ кьиникь гала


1Аллагьдин инсан тир Мусадин[†] дуьа[+].

2Агъа, Вун чи далда я
несилдилай несилдалди![+]
3Дагълар арадал къведалди,
Вуна чилни алем халкь ийидалди,
даимвилелай даимвилелди кьван
Аллагь Вун я[+].

4Инсан вуна руг хьунал хкизва,
лугьузва адаз: «Элкъуьгъ руквадиз, инсандин рухваяр»[+].
5Вун патал агъзур йис, накьан югъ хьиз я,
акуна-такуна алатай[+].
6Акьалтнавай ци хьиз абур тухузва,
абур ахвар хьиз физва алатна,
абур векь хьиз я, экъечӀзавай экуьнахъ.
Пакаман кьиляй цуькзава ада,
къацу жезва ам,
нянихъ шуьткьвена кьуразва ам[+].

7Чун квахьзава Ви хъилекди,
Ви гъазабдик кутазва велвела.
8Чна авур чӀуру крар Жуван вилик эцигна Вуна
чи чинебан гунагьарни[†] Жуван чинин нурдин
вилик эцигна.
9Ви хъилек кваз алатзава йикъар чи,
акьалтӀарзава чна чи йикъар са цӀугъ хьиз.
10Чаз жезвай йикъар – пудкъанни цӀуд йис,
къуват квайбурун йисарин кьадар кьудкъад йис жезва,
виридалай хъсан бере абурун
ава зегьметда ва хажалатда,
вучиз лагьайтӀа фад алатзава,
чнани лув хгуда[+].
11Низ чир хьана Ви хъилен къуват?
Ви вилик гьикьван чӀехи ятӀа кичӀевал,
гьакьван чӀехиди я Ви гъазабни.
12Чаз чи йикъар гьисаб ийиз чир ая,
кӀватӀун патал чна камал рикӀера.

13Ребби[†], хъша элкъвена!
Гьикьван яргъалди давам хьурай икӀ?
Язух ша Ви лукӀарин.
14Жуван регьимдив ацӀура
чун гьар пакамахъ,
ша шад жен чун, шад ийин йикъар чи!
15Вуна чун ягъай йикъарай чун шад ая,
чал писвал ацалтай йисарай.
16Жуван кар къалура лукӀариз Жуван,
абурун аялризни Жуван гьуьрмет.

17Агъади, чи Аллагьди,
чин гуз хьурай чаз!
Мягькема чи гъилерин кар,
чи гъилерин карни мягькем ая[+].

#### 90


Аллагьдин къаюмвилик хьун


1Виридалай Виневайдан къаюмвилик уьмуьр тухузвайди.

Вири Алакьдайдан хъендик ква[+].
2За лугьуда Реббидиз[†]:
«Вун зи далда, къеле я,
зун Вичихъ агъанвай Аллагь зи»[+].
3Азад ийида Ада гъуьрчехъандин чилиникай,
ажал гъидай тӀегъуьндикай[+].
4Ада Вичин цӀакулралди кӀевда вун,
Адан луварин далдадик
жеда вун.
Адан гьакъикъат къалхан ва жугъун я ваз[+].
5КичӀе жедач я йифен къурхуйрикайни,
я юкъуз лув гузвай хьелекайни,
6я мичӀе къекъвезвай тӀегъуьндикайни,
я азардикай, чан къачудай нисин береда.
7Агъзур рекьида,
ви патав ярх жеда
цӀуд агъзур ви эрчӀи къвалавай,
амма вав агатдач.
8Аквада жуван вилералди
небгетриз хъувур кьисас[+].

9«Ребби Зи умуд я».
Виридалай Виневайди на хкяна далда яз[+].
10Вав писвал агатдач,
азарни ви кӀвалив агатдач.
11Вучиз лагьайтӀа Вичин малаикриз[†]
вун хуьн эмирда ви вири рекьера.
12Абуру вун гъилераллаз тухуда,
ви кӀвачер къванцихъ галкӀун тавун паталди[+].
13Асландал, гъуьлягъдал кӀвач илисда,
кӀур гуда вуна жегьил асландиз ва гъуьлягъдиз[+].

14Реббиди лугьузва: «РикӀивай Зун кӀанзавайвиляй
хуьда ам,
Зи тӀвар чирвиляй
хуьда ам[+].
15Жаваб гуда За адан эвердиз:
бедбахтвиле адахъ галаз санал жеда,
азадда ам, машгьурда,
16тухарда яргъи уьмуьрдалди ам,
За къалурда адаз хиласвал[†]»[+].

#### 91


Аллагьдиз шукур авуни шадвал гъун


1Киш йикъан сувар къейд авунин мани.

2Им шадвал я – шукур авун Реббидиз[†],
тариф авун тӀварцӀин Ви, Виридалай виневайди,[+]
3экуьнахъ Ви регьимдикай ван алаз лугьун,
нянихъни Вахъ далу акализ хьуникай лугьун,
4цӀуд сим алай алат ягъиз
ва аваз гвай кинур[†] ягъиз.

5Вучиз лагьайтӀа, я Ребби,
краралди Вуна Жуван шад авуна зун,

Ви гъилерин крарал за шадвилелди
ийизва чӀехи хвешивал.
6Ребби, вуч зурба я крар Ви,
вуч дерин я фикирар Ви![+]
7Ахмакьдаз чизвач,
акьазвач авамни абурун гъавурда.
8Векь хьиз, экъечӀнавайтӀани небгетар,
жезватӀани авадан небгетар,
абур квахьда даим яз.

9Хкажнава Вун, Ребби, даим яз[+].
10Ингье, рекьида Ви душманар, Ребби,
ингье, гила мад рекьида,
небгетар вирибур чукӀурда.
11Вуна заз къуват гана чӀурун жунгавдиз авай кьван,
таза чӀем[†] гуьцӀна завай зейтундин, Живанди авуна[+].
12Зи вилериз акуна магълубвал зи душманрин,
зи япариз ван хьана абур ярх жедайвал,
заз акси яз къарагъайбур[+].

13Гьахъ-михьида цуьк ахъайзава,
хурмадин тарци хьиз,
хкаж жезва, муьтквер хьиз Либандин[+].
14Реббидин КӀвале[†] цанвайбуру
чи Аллагьдин гъенера цуьк ахъайда[+].
15Кьуьзуь чӀавузни жеда абур миже кваз,
таза яз, майва гъиз,
16Я Ребби,
Зи Хиласвилин къеле,
дуьз тирдакай
хабар гун паталди[+].

#### 92


Даим пачагь

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва.
Ганва Адаз чӀехивал;
чӀул хьиз ава къуват
Реббидин юкьва,
алем эцигна тайинарнава,
ада ян гун мумкин туш[+].
2Дегь замандилай Ви тахт тестикь авунва.
Даим я Вун[+].

3Хкаж жезва ядаланар, я Ребби,
ядаланри хкажзава чпин ван,
ядаланри хкажзава чпин лепеяр.
4Кьакьан цавара уьмуьр тухузвай
Реббидин къуват гзаф я.
Вири ятарин къалдилай Адан къуват гзаф я,
гьуьлуьн зурба лепейрилай гзаф я къуват Адан[+].

5Ви шагьидвилер гзаф гьакъикъибур я.
Ви КӀвализ[†], Ребби,
хас я паквал[†] датӀана.

#### 93


Вири дуьньядин Дуванбег

1Я Ребби[†], кьисасдин Аллагь,
кьисасдин Аллагь, къалур ая Жув![+]
2Хкаж хьухь, дуьньядин Дуванбег,
кьама ял авайбурув агакьара
эвез чпин крарин.
3Ребби, гьикьван мад,
гьикьван мад жеда
небгетар шадвал ийиз[+]?

4Абуру чпин терс рахунар ийизва.
Вири небгетри дамахарзава.
5Я Ребби, абуру Ви халкь кукӀварзава,
Ви ирс зулумдик кутазва.
6Хендедаяр, масанай атана ацукьнавайбур телефзава,
рекьизва етимар.
7Лугьузва: «Реббидиз аквадач,
дикъет гузвач Якьубан[†] Аллагьди».

8Тербет хьухь, инсанар кӀамаш,
мус акьул къведа квез, ахмакьар?
9Япар халкь авурдаз къведачни ван?
Вилер халкьайдаз аквадачни?
10Ам халкьаризни инсанриз несигьат
Гузвади ва абурун Муаллим я,
Адавай квез ахмур ийиз жедачни[+]?
11Инсаниятдин фикирар
анжах челек-фелек тир чӀал Реббидиз чизва.

12Ребби, а кас бахтавар я
Вуна вичиз рехъ къалурзавай,
вичиз Вуна Жуван Къанун[†] чирзавай,
13адаз пашман йикъарикай
архайинвал гун патал,
небгетди адаз фур гьеле эгъуьн тавунмаз.
14Куьз лагьайтӀа Реббиди
Вичин халкь гадардач,
Вичин ирсиникай кьил къакъуддач[+].
15Амма адалатни гьахъ-дуван чкадал хкведа,
рикӀер михьибуру амалда адал.

16Зи паталай вуж къарагъда
пис ксариз акси яз?
Небгетриз акси яз вуж экъечӀда?
17Заз куьмек гузвайди
туширтӀа Ребби,
зи чан гьатдай лалвиле[+].
18За лагьайла: «Ян гузва зи кӀвачи»,
Ви регьимди заз куьмекна Ребби.
19Зи хифетрин арада
Ви теселлиди шадзава зи рикӀ.

20Къайдайриз акси яз
чӀуру фенд ийизвай
инсанар тергзавайбурун тахт
жедани кьван Ваз мукьва?
21Абур кӀватӀ жезва элкъвена
гьахъ-михьидал,
гунагь[†] квачир ивидик адан
кутазва тахсир[+].
22Амма Ребби арха я зи,
зи Аллагь раг я,
виче далда жагъизвай заз[+].
23Чпин пис крар чпихъ элкъуьрда,
чпин небгетвиле телефда абур,
телефда абур Реббиди,
Аллагьди чи.

#### 94


Тариф авунихъ ва чӀалаз килигунихъ эверун

1Ша, мани лугьун Реббидиз[†],
тариф хкажин чи хиласвилин[†] къаядин[+].
2Шукур ийиз ша фин Адан вилик чун,
манийралди ийин Адан тарифар.
3Куьз лагьайтӀа Ребби чӀехи Аллагь я,
вири аллагьрал чӀехи Пачагь я[+].
4Чилин деринар,
гъилева Адан,
дагъларин кукӀушар
Гьаданбур я.
5Гьаданбур я гьуьлерни,
Ада абур халкь авуна эхир,
Аллагьдин гъилери
арадал гъана къураматни[+].

6Ша, тарифин, икрамин,
метӀер чилиз ягъин,
эхь, Реббидин вилик,
чи Халикьдин вилик!
7Ам чи Аллагь я,
чун Адан халкь я, хуьзвай Ада,
вилик квай хпер я Адан.
Къе Адан ван хьанайтӀа квез:[+]
8«Терс ийимир рикӀер куь, Мерибада хьиз
кьурумда Массада авай юкъуз.
9Ана Зун куь бубайри синагъ авунай,
чирнай Зун, аквазвайтӀани крар Зи.
10ЯхцӀур йисуз Заз такӀан хьана а несил.
За лагьана: „И халкьдин рикӀер
алатзава рекьелай,
чизвач абуруз рекьер Зи“.
11Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:
„Абур гьахьдач, – лагьана, – секинвилиз Зи“»[+].

#### 95


Вири дуьньядин Халикь

1Реббидиз[†] лагь цӀийи мани,
вири чил, Реббидиз мани лагь[+].
2Мани лагь Реббидиз,
тариф ая Адан тӀварцӀин,
Адав гвай хиласвиликай[†]
йикъа-йикъа хабар це[+].
3Адан баркалладикай
хабар це халкьарин арада,
Адан аламатрикай –
вири инсанрин арада[+].

4Вучиз лагьайтӀа Ребби чӀехи я,
лайихни я зурба тарифдиз,
ва Ам вири аллагьрилай гзаф
кутадайди я кичӀевал[+].
5Вири халкьарин аллагьар бутар[†] я,
амма Ребби цаварин Халикь я.
6Баркаллани зурбавал Адан вилик ква,
къуватни гьайбат ава Адан пакханада.

7Халкьарин тухумар, агакьара Реббидив тариф,
баркалладиз ва къудратдиз килигна Адан![+]
8Адан тӀварцӀин баркалладив кьур эвез
агакьра Реббидив,
савкьватар твах, алад Адан гъенерал.
9Адан паквилин[†] иервиле икрам ая Реббидиз.
Адан вилик зурзурай вири чил[+].
10Лагь халкьарин арада:
Реббиди пачагьвал ийизва!
Алем мягькем я, ян гудач ада.
Гьахъ гваз халкьарин дуван ийида Ада[+].

11Цавари хвешивал авурай,
чилини чӀехи шадвал авурай,
гьуьлуь къал авурай
ва ана авай кьван вирида[+].
12Чуьлди шадвал авурай ва адал алай кьван вирида,
хвешивалрай тамаравай тарари вири
13Реббидин вилик, куьз лагьайтӀа къвезва Ам, къвезва
Чилинни халкьарин гьахъ-дуван Ийирди яз,
Вичин гафунал кӀеви яз[+].

#### 96


Аллагь виридалайни виневай гьаким я

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва:
чили авурай хвешивал,
шадвал авурай гзаф кьадар атӀайри![+]
2Булутар ва мичӀивал гва Адан къваларив,
гьахъвални дуван диб я Адан тахтунин[+].
3ЦӀай физва вилик кваз Адан,
кузва Адан душманар, гвай патарив[+].
4Адан цӀайлапанри алем экуь ийизва,
чилиз аквазва, зурзазва[+].
5Мум хьиз, кӀунтӀар цӀразва, Ребби акурла,
акурла Агъа вири чилерин[+].
6Хабар гузва цавари Адан гьахъуникай,
вири халкьариз аквазва Адан баркалла[+].

7Регъуь хьурай виридаз бутриз[†] къуллугъ ийизвай,
бутралди дамахар ийизвайбуруз.
Тарифа Реббидин, аллагьар вири![+]

8Сигьандиз[†] ван хьана ва шад хьана,
Ягьудатдин[†] хуьрери
хвешивал авуна
Ви гьахъ дуванрал, я Ребби[+].
9Вун, Аллагь, Ребби,
виниз я вири чилелай,
хкаж хьанва виниз вири аллагьрал[+].

10Ребби кӀандайбур, такӀан хьухь писвал!
Ада уьмуьр хуьзва Адаз вафа ийизвайбурун,
абур азад ийизва
небгетрин гъилерикай[+].
11Экуьни нур язава гьахъ-михьибуруз,
шадвал гва чпин рикӀер михьибурув[+].
12Шад хьухь, гьахъ-михьибур, Реббидал,
шукур ая,
Адан пак[†] ТӀварцӀин тариф ая[+].

#### 97


Ребби – дуьньядин Дуванбег


1Мани.

Реббидиз[†] лагь цӀийи мани,
куьз лагьайтӀа аламатар авуна Ада;
Адан эрчӀи гъили, Адан пак[†] гъили,
гъана Адаз гъалибвал[+].
2Реббиди къалурна хиласвал[†] вичив гвай,
Вичин гьахъвал къалурна халкьариз.
3Ада рикӀел хкана регьимни
Исраилдиз[†] Вичин вафа хуьн.
Чилин вири вилаятриз акуна
чи Аллагьдив гвай хиласвал.

4Шаддаказ эвера, вири чил, Реббидиз!
КӀевиз эвера, шадвал ая, тарифдин мани лагь![+]
5Кинур[†] ягъиз, тариф ая Реббидин,
кинур ягъиз ва манидин сесерив.
6Къаргъудинни крчарин сесер галаз
шад гьарай ая Пачагьдин вилик,
Реббидин вилик![+]

7Гьуьлуь къал авурай ва ана авай кьван вирида,
алемди ва ана уьмуьр тухузвайбуру[+].
8Кап ягърай вацӀари,
шадвал авурай дагълари санал 9Реббидин вилик,
куьз лагьайтӀа къвезва чилин дуван ийиз Ам.
Чилин дуван гьахъвал гваз ийида Ада,
инсанрин дуван – адалат гваз[+].

#### 98


Аллагь пак Пачагь я

1Реббиди[†] пачагьвал ийизва.
Халкьар зурзаз хьуй,
къаравулвал ийизвай херупӀрин[†]
ацукьнава кьилел Ам.
Зурзаз хьурай чил[+].
2Ребби чӀехи я Сигьандал[†],
вири халкьарилай вине я Ам[+].
3Абуру тарифрай
чӀехи ва кичӀ кутадай
пак[†] ТӀварцӀин Ви.

4Пачагьдихъ къудрат ава, кӀанда адалат.
На тестикьна гьакъикъат,
дуванни гьахъ гана Якьубан[†] халкьдиз[+].
5Чи Ребби, чи Аллагь хкажа,
икрама Адан КӀвачерин вилик,
пак я Ам.
6Адан хахамрин[†] арада ава
Мусани[†] Гьарун[†],
Адан тӀварцӀиз эверзавайбурун арада
Смаил ава.
Абуру Реббидиз эверна,
абуруз Ада хгана жаваб[+].
7Ам цифедин гулунай
абурув раханай;
хвена абуру шагьидвилер Аллагьдин,
Ада гайи къайдаяр абуруз[+].

8Вуна абуруз ганай жаваб,
я Ребби, Аллагь чи!
Абурун крарай
жаза гузвайди тиртӀани,
абур патал Вун
гъил къахчудай Аллагь тир[+].
9Хкажа, Ребби,
Аллагь чи,
Адан пак дагъдал
тарифа Адан,
куьз лагьайтӀа пак я Ребби,
Аллагь чи[+].

#### 99


Аллагьдиз шукур авуниз эверун


1Шукурдин мани.

Шаддиз эвера Реббидиз[†], вири чил![+]
2Шадвилелди къуллугъ ая Реббидиз,
мад къивер гуз Адан вилик акъваза.
3Чир хьухь: Ребби чи Аллагь я.
Ада чун халкь авуна,
чун Адаз талукь я,
чун Адан халкь я,
гьакӀни Адан суьруьдавай хпер я[+].

4Шукур ийиз гьахьа Адан варариз,
тариф гваз гьахь Адан гъенез;
сагърай лагь Адаз,
Адан тӀварцӀин тарифа[+].
5Ребби дугъри я, Адан регьим датӀана ава,
Адан вафавални несилрилай несилралди я[+].

#### 100


Пачагьди гаф гун


1Давудан[†] мани.

Регьимдикайни гьахъ-дувандикай
за тарифдин мани лугьуда,
за Ваз, я Ребби[†], мани лугьуда[+].
2Гьич рехне квачир рекьяй фида зун.
Мус зи патав къведа Вун?
Михьи рикӀ гваз жуван кӀвале къекъведа зун,[+]
3рехне квай са затӀни эцигдач за жуван вилик.

Небгет крар аквадай заз вилер авач,
агатдач абур зав.
4Ява хьанвай рикӀ за жував агуддач.
Чир жедач заз небгет кас.

5Ни вичин къуншидал буьгьтен
вегьизватӀа чинеба,
ам тергда за: эхдач за
кьама ялар авайдини лавгъади[+].

6Къекъвез жеда вилер зи
имандаллай инсанрихъ,
абуру захъ галаз уьмуьр тухун паталди;
къуллугъда заз михьи рекьяй физвайда.
7Тапархъанди зи кӀвале тухудач уьмуьр,
захъ галаз амукьдай ихтияр гудач за адаз.

8Чилин вири небгетар
гьар пакамахъ телефда за,
Реббидин шегьердай михьиз тергда за
чӀуру крар ийизвай вирибур[+].

#### 101


Умуд кӀеви хьун


1Вич пелеш хьанвайла ва вичин шел-хвал Реббидин[†] вилик ичӀирдайла, азабдик квайда авур дуьа[+].

2Ребби, ван ша дуьадин зи,
зи гьарай Вав агакьрай.
3Ви чин закай чуьнуьхмир
хажалатдин юкъуз зи,
захъ яб акала, за ийидайла минет Ваз,
жаваб це фад.

4Квахьнава зи йикъар гум хьиз,
цӀа хьиз, канва кӀарабар зи[+].
5Ханва зи рикӀ, шуьткьвенва, векь хьиз,
зи рикӀелай алатзава гьатта жуван фу тӀуьнни[+].
6За цӀугъзава кӀевидаказ,
зи кӀарабар зи хамуник ккӀанва.
7ТӀиб хьиз я зун кьурумда,
байкъуш хьиз я харапӀайрал алай.
8Ксанвач зун, ацукьнава,
Тек къуш хьиз, къавал.
9Яргъи югъди зи душманри русвагьзава зун,
зал хъуьрезва абур,
заз абуру лянетзава.
10Фан чкадал руьхъ незва за,
жува хъвазвайдакни
акадарзава накъвар за,[+]
11Ваз закай хъелни гъазаб авайвиляй,
куьз лагьайтӀа На кьуна зун гадарна.
12Зи йикъар квахьзавай хъен хьиз я,
зун, векь хьиз, шуьткьуьзва[+].

13Амма Вун, Ребби,
амукьзава даим яз.
РикӀера жеда Вун
несилрилай несилралди[+].
14Вуна, къарагъна,
регьим ийида Сигьандиз[†],
куьз лагьайтӀа вахт атанва адаз регьимдай,
адан вахт атанва[+].
15Куьз лагьайтӀа Ви лукӀариз адан къванер багьа я,
абуру чӀугвазва гьайиф адан руквадин.
16Реббидин тӀварцӀикай кичӀе жеда халкьариз,
чилин вири пачагьриз – баркалладикай Ви,
17куьз лагьайтӀа Реббиди Сигьан эхцигда,
пайда жеда аваз Вичин баркаллада.
18Чара атӀайбурун дуьадин ван жеда Адаз,
абурун минетар кьулухъдач.

19И кар кхьирай къведай несилар паталди,
арадал атанвай цӀийи халкьди Реббидин тарифда[+].
20Килигна Ам кьакьанрай
Вичин пакханадин.
Цаварилай килигзава Ребби чилиз,[+]
21есирдин сузадин ван хьун паталди,
кьиникьин жазадиз акъуднавайбур
азад авун паталди,[+]
22Реббидин тӀвар Сигьандал малумарун паталди,
Ярусалимда Адан тариф малумарун паталди,[+]
23къуллугъ авун паталди Реббидиз
кӀватӀ хьайи чӀавуз
халкьар, пачагьлугъар.

24Ада рекье зи къуватар зайифна,
тӀимиларна йикъар зи.
25За лагьана:
«Зи Аллагь! Зи йикъарин юкьвалай
хутахмир зун.
Ви йисар физва несилрилай несилралди.
26Вуна дегь заманда эцигна бине чилин,
цаварни кар я Ви Гъилерин.
27Чилни цавар терг жеда,
амма Вун амукьда даим яз;
абур, либасар хьиз, куьгьне жеда,
парталар хьиз, дегишда абур, квахьда абур[+].
28Амма Вун гьа Вун я,
эхир авач йисариз Ви[+].
29Ви лукӀарин рухваяр амукьда,
абурун эвледар мягькем жеда вилик Ви»[+].

#### 102


Аллагьдин регьимдикай


1Давудан[†] дуьа.

Шукур ая, Реббидиз[†],
зи чанни зи рикӀ,
Адан пак[†] ТӀварцӀиз![+]
2Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз,
алуд мийир рикӀелай
хъсан крар Адан,
3Ви гунагьрилай[†] гъил къахчузвайдан,
ви азарар вири сагъ хъийизвайдан,[+]
4ви уьмуьр сурукай хиласзавайдан[†],
вал регьимдинни жумартвилерин таж эцигзавайдан,[+]
5хъсан затӀарив ви уьмуьр ацӀурзавайдан,
ви жегьилвал, лекь хьиз, цӀийи хъхьун паталди.

6Реббиди гьахъ ийизва, дуван ийизва
зулумдик квай вирибур патал.
7Ада вичин рехъ къалурна Мусадиз[†],
Вичин крар Исраилдин[†] халкьдиз къалурна.
8Муьгьуьббатни сабур Реббидихъ ацӀанва,
мергьеметни регьим ава Адаз[+].
9ДатӀана хъел къведач Адаз,
датӀана жедач хъел аваз.
10Ада чаз чи чӀуру крарай эвез ганач,
чи гунагьрай къвезвайди ганач.
11Чилин винел гьикьван
кьакьан ятӀа цав,
гьакьван Адан регьимни пара я
Адакай кичӀебур патал[+].
12РагъэкъечӀдай пад рагъакӀидай патавай
гьикьван яргъа ятӀа,
гьакьван яргъа авунва
Ада чакай гунагьар чи.

13Бубади вичин аялриз
регьим ийирвал,
гьакӀ Реббиди регьимзава
Вичикай кичӀе тирбуруз,
14куьз лагьайтӀа чизва Адаз чун куькай ятӀа,
рикӀел алама чун руг тирди[+].
15Инсандин йикъар векь хьиз я.
Ада чуьлдин цуькведи хьиз цуьк гъида,[+]
16фида адан винелай гар, амач ам,
садазни чир хъжедач ам гьинал алайтӀа[+].
17Амма даим яз
Реббидин регьим гала
кичӀебурухъ Адахъай,
Адан гьахъвал ала аялрални хтулрал –[+]
18хуьзвайбурал Адан Икьрар[†],
Адан тагькимар рикӀел хуьзвайбурал,
абур кьилиз акъудун паталди[+].

19Реббиди Вичин тахт
эцигнава цаварал;
Адан пачагьлугъди
агъавал ийизва виридал[+].
20Шукур ая Реббидиз, Адан малаикар[†],
къуват авайбур,
Адан эмирар кьилиз акъудзавайбур,
Адан ванциз яб гузвайбур[+].
21Шукур ая Реббидиз,
Адан кьушунар,
Адан къаст кьилиз акъудзавай
къуллугъэгьлияр Адан.
22Шукур ая Реббидиз, Ада халкьай вирибур,
Ада агъавалзавай чкайра вири.

Шукур, зи рикӀ, Реббидиз!

#### 103


Халикьдиз шукур авун

1Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз[†]!

Ребби, Аллагь зи, лап чӀехи я Вун ажайибдиз,
баркаллани гьайбат алчук хьанва Вал[+].

2Вуна Вал экв алукӀнава, партал хьиз,
пердеди хьиз, кьунва цавар,
3На Жуван КӀвал[†] эцигнава ятарал,
циферикай дапураг ийизва Жуваз,
къекъвезва гарун луварал алаз[+].
4Гарарикай ийизва Вуна Жуван илчияр,
куькӀвенвай цӀукай ийизва жуваз лукӀар[+].

5Вуна чилин мягькем бине туькӀуьрна,
садрани ян ада тагун паталди[+].
6Лап эвелдилай авай гьуьл адал алчук хьана, либас хьиз,
дагъларилайни кьакьан яз акъвазнай ятар.
7Кьулухъди хъфена ятар
Вуна абуруз гьарайдалди,
Ви гугрумдин ван хьайила,
абур кьулухъди хъфена[+].
8Хкаж хьана дагъларал,
эвичӀна дерейриз,
Вуна чпиз гьазурнавай чкадиз.
9Вуна эцигна абурун вилик
элячӀ тежер часпарни,
абурувай мад чил хкьаз техжервал[+].

10Вуна вацӀар ракъурзава дерейриз,
абур авахьзава дагъларин арайрай.
11Абуру яд гузва тамун ничхирриз,
ана чпин къанихвал рекьизва вагьши ламари.
12Къваларив уьмуьр тухузва цаварин къушари,
тарарин пешерай ван къвезва манийрин.
13Жуван КӀваляй На яд гузва кӀунтӀариз;
чил тух жезва майвайралди крарин Ви.
14Вуна векь цана чӀехи ийизва малар паталди,
къацу хъчар – хийир патал инсандин,
ада чиляй вичиз тӀуьн акъудун патал,[+]
15чехирни, рикӀ шад ийидай инсандин,
чӀемни[†], адан чинив нур гуз тадай,
фуни, адан рикӀ мягькем ийидай[+].
16Тух я тарар Реббидин,
Либандин муьткверар Ада цайи,
17чпин хилерал муг ийизвай къушари,
шамагъаж тарар, леглегриз муг тир.
18Кьакьан дагълар чӀурун цӀегьер патал я,
рагар далда я япатӀ-къуьрериз.

19Варцар къалурун патал эцигнава Ада варз,
чизва ракъиниз вич акӀидай пад[+].
20ЭкӀязава мичӀивал На, алукьзава йиф,
тамун ничхирар къекъвезва йифен хъендик.
21Жегьил асланри чпин гъуьрчехъ гъугъ ийизва,
тӀалабзава Аллагьдивай чпиз тӀуьн.
22Рагъ экъечӀзава, абур санал кӀватӀ жезва,
къаткизва чпин магъарада.
23ЭкъечӀзава инсан вичин кӀвалахдал,
няналди зегьмет чӀугвазва ада.

24Ребби, вуч гзаф я Ви крарин сан!
Абур вири Вуна Жуван камалдивди авуна:
Вуна халкьай затӀарив чил ацӀанва.
25Ингье чӀехи ва гегьенш гьуьл,
ана кьадар авач халкьай затӀариз,
гъвечӀи, чӀехи гьайванриз.
26Ана гимийри ийизва сирнав,
Ана къугъун паталди На халкь авур
ава ана аждагьанни.
27Абуру Вун вилив хуьзва вирида,
чпиз Вуна вахтунда тӀуьн гун патал[+].
28Вуна абуруз гузва – абуру къачузва,
Вуна Ви гъил ахъа хьайила –
берекатдив абур тух жезва[+].
29Вуна Ви чин чуьнуьхайтӀа,
кьазва абур велвелади.
Къакъуд авуртӀа абурун нефес,
рекьида абур, элкъвез руквадиз[+].
30Абуруз Ви Нефес ракъурайтӀа, кӀвачел акьалтда,
Вуна цӀийи хъийида чилин чин.

31Реббидин баркалла хьурай датӀана,
Шад хьурай Ребби Вичин крарал[+].
32Килигзава Ам чилиз – зурзазва чил,
ХкӀазва Ам дагъларик – абурай гум акъатзава[+].

33Лугьуда за мани Реббидиз
аламай кьван гагьда зал чан.
Манидалди тарифда за Аллагьдин
зун амай кьван береда[+].
34Адаз зи фикирар
виже къведайбур, хушбур хьуй:
Реббидикай фикириз
шад жеда зун.
35Гунагькарар[†] квахьрай чилин винелай,
небгетар тахьурай мад.

Шукур ая, зи рикӀ, Реббидиз!

Тариф ая Реббидин!

#### 104


Аллагьди Вичелди халкь хуьда

1Шукур ая Реббидиз[†], Адан тӀварцӀиз эвера,
рахух Адан крарикай халкьарин арада.
2Лагь тарифдин мани Адаз, лагь Адаз манияр,
суьгьбет ая Адан вири аламатрикай.
3Дамахар ая Адан пак[†] ТӀварцӀел,
Ребби жагъурзавайбурун рикӀер шад хьурай.
4Къекъуьгъ Реббидихъ, къуватдихъ Адан:
Адан чинихъ къекъуьгъ датӀана[+].

5Ада авур аламатар рикӀел хуьх,
Адан ишараяр, Адан сивин дуванар,[+]
6Адан лукӀ тир Ибрагьиман[†] веледар,
Якьубан[†] эвледар Ада хкянавай.
7Ам Ребби я, Аллагь чи,
Адахъ дуванар ава вири чил тирвал.

8Вичин Икьрар[†] даим яз Адан рикӀел алама,
гайи гаф агъзур несилриз,[+]
9Ибрагьимахъ[†] галаз кутӀунай Икьрар,
Вичин Исакьаз кьур кьин[+].
10Им Ада тестикьна къайда яз Якьубаз,
Исраилдиз[†] даиман Икьрар яз,
11лагьана: «За Къенандин чил гуда ваз
пай яз ви ирсинин»[+].

12Абурун кьадар гзаф туширла,
абур лап тӀимил тир,
Къенанда къурабаяр яз авай,[+]
13са уьлкведай муькуьдаз
абур къекъвез авайла,
са пачагьлугъдай маса халкьариз,
14Ада садавни хаз тунач хатур абурун,
абурун паталай ахмурариз пачагьриз,[+]
15лагьана: «Зи гуьцӀуьррик[†] хкӀамир,
Зи пайгъамбарриз зиянар гумир»[+].

16Ада чилел каш ракъурна,
фан пун хкудна[+].
17Абурулай вилик ракъурна инсан,
лукӀвилиз маса гайи Юсуф[†] ракъурна[+].
18Бухавралди адан кӀвачер чуькьвена,
гарданда вик туна ракьун
19Реббидин гаф къведалди,
Реббидин гафуна адан гьахъвал къалурдалди[+].
20Пачагьди эмирна, кутӀуннавайди ахъайна,
ам халкьарин агъади азад авуна[+].
21Ада адакай вичин кӀвалин агъа авуна,
вичин вири мал-девлетдал гьаким авуна[+]
22ада дуьз рехъ къалурун паталди
гьакимди мукьув авурбуруз,
агъсакъалриз камал чирун паталди.

23Исраил ахпа Мисридиз атана,
Хаман чилел кьил хуьз хьана Якьуб[+].
24Ада Вичин халкь гзаф авуна,
абурук чпин душманрилай гзаф къуват кутуна[+].
25Ада Вичин халкьдихъ нифрет
куькӀуьрна душманрин рикӀера,
амалдарвал – аксина лукӀарин Вичин[+].
26Вичин лукӀ Муса[†] ракъурна
Вичи хкягъай Гьарунни галаз[+].
27Абуру къалурна Хаман чилерал
Адан керемат-ишараяр ва аламатар[+].
28Ада мичӀ ракъурна, мичӀи хьана,
Мусани Гьарун Адан гафуниз акси хьанач[+].
29Мисридин ятар элкъуьрна ивидиз,
ана авай гъетер терг авуна[+].
30Абурун чилел пайда хьана гзаф хъипер,
абур гьатта пачагьрин кӀвалерани аваз хьана[+].
31Ада гаф лагьана, абурун вири чилерал
абурал гьужумна бувунрин булутри, ветӀери бицӀи[+].
32Абурун чилел Ада хар ракъурна марфадин чкадал
ва хци цӀайлапанар[+].
33Абурун вири чилел ципицӀ багълар атӀана,
инжилдин ва маса тарарни.
34Лагьана – атана цицӀер,
куквар кьадар авачир[+].
35Абурун чилеллай векь вири тӀуьна,
майваярни, абурун никӀера авай.
36ГьакӀни Ада абурун чилел телефна
къуват авай вири сифтегьан ругулар –
а итимрин виридалай хъсан тир къуват[+].
37Ада акъудна Исраил
гимишни къизил гваз,
тайифайрин арада
садни авачир татаб жериди[+].
38Мисри шад тир абур хъфинал,
абурукай кичӀе тир адаз[+].

39Аллагьди экӀяна циф
абур далдадик кутун паталди,
цӀай куькӀуьрна абуруз
гун паталди йифиз экв[+].
40Халкьди тӀалабна, ракъурна Ада туртурар,
тухарна инсанар цавай атай фал[+].
41Раг падна, яд авахьна,
вацӀ хьиз, кьурумда[+].

42Куьз лагьайтӀа Адан рикӀел хтана
Вичин лукӀ тир Ибрагьимаз[†] гайи пак гаф[+].
43Ада Вичин халкь, Вичи хкягъайбур, шаддаказ акъудна,
хвешивилин манияр лагьана абуру[+].
44Абуруз гана халкьарин чилер,
масадбуруз талукь тир мал-девлетни.
45Адан къайдайрал амал авун паталди,
хуьн паталди къанунар Адан.

Тариф ая Реббидин!

#### 105


Аллагьдин берекат ва Исраилди шукур тавун

1Тариф ая Реббидин[†]!
Шукур ая Реббидиз,
вучиз лагьайтӀа Ам хъсанди я,
Адан регьимни даим я!
2Нивай жеда къалуриз Реббидин къудрат,
нивай Адан вири баркалладикай хабар гуз жеда?
3Бахтавар я гьахъ-дувандин пад кьазвайбур,
вири вахтара гьахъ крар ийизвайбур[+].

4РикӀел хкваш зун, Ребби,
Жуван халкьдихъ къалурдайла майилар,
Вуна абур хиласдайла[†],
5зазни са куьмек це,
Вуна хкягъайбурун хушбахтвал акун патал,
Ви халкьдихъ галаз шад хьун паталди,
Ви ирсинал дамах авун паталди.

6Гьам чнани, гьам чи бан-бубайрини
гунагьар[†] авуна,
къанунсузвилер авуна,
небгетдаказ тухвана чеб.
7Чи бубаяр акьунач гъавурда
Мисрида На къалурай аламатрин,
Ви регьимдин булвал алудна рикӀелай,
НацӀун гьуьлуьн патав абуру гъулгъула авуна[+].
8ЯтӀани Ада Вичин тӀварцӀин хатурдай
абуруз куьмек гана Вичин къудрат къалурун паталди[+].
9НацӀун гьуьлуьз кьве пай хьунухь эмирна Ада,
адай кьур акъатна,
абур Ада тухвана дериндай гьуьлуьн,
кьурумдайтӀуз хьиз[+].
10Абур такӀанбурун гъиликай хиласна абур,
душмандин гъиликай азадна абур[+].
11Цик акатна абурун душманар,
амукьнач садни[+].
12Гьа чӀавуз агъуна абур Адан гафарихъ,
Адаз тарифдин мани лагьана[+].

13Амма фад алудна рикӀелай крар Адан,
вилив хвенач меслят Адан[+].
14Абурук кьурумда зурба каш акатна,
кьурумда синагъна Аллагь[+].
15Абуруз кӀандайди гана,
амма абурал тӀегъуьн ракъурна[+].

16Кундал абуру пехилвална Мусадал[†],
Реббидин пак[†] хахам[†] тир Гьарунални[†][+].
17Чил ахъа хьана, Датан туькьуьнна,
гьакӀ Абираман вири шерикарни[+].
18КуькӀвена цӀай абурун арада,
кана ялавди небгетар[+].
19Харебдал кӀалуб авуна данадин,
бутрин[†] кӀалубриз икрам авуна,[+]
20Ребби, абурун баркалла, дегишна
векь незвай жунгавдин шикилдихъ[+].
21РикӀелай алудна Аллагь, чпин Хиласкар,
Мисрида чӀехи крар авурди,[+]
22аламатар авурди Хаман чилерал,
кичӀ кутадай крар авурди НацӀун гьуьлуьв.
23Гьавиляй Ада Вичи абур терг авун кьетӀна,
Ада хкягъай Мусади абурун пад кьуначиртӀа
Адан вилик
Адан гъазаб алудун паталди,
Ада абур терг тавун паталди[+].

24Мурад авур чил абуру кваз кьунач,
чӀалахъ хьанач Ада гайи гафунин,[+]
25къалурзавай наразивал чпин алачухрик,
Реббидин ванциз ябни гузвачир.
26Гьавиляй абурун аксина Ада Вичин гъил хкажна
абур барбатӀ авун патал кьурумда,
27гьакӀни абурун эвледар чукӀурна халкьарин арада,
абур кутун патал чара гьукумдик[+].

28Абур Багьал-Пеарак акахьна,
кьенвай аллагьриз ганвай къурбандар[†] нез хьана[+].
29Чпин краралди абуру хъел гъизвай Реббидиз,
абур тӀегъуьндик акатна.
30Къарагъна Пингьас, дуван авуна,
тӀегъуьн алатна[+].
31И кар гьахъ-михьивал яз кхьена адаз
ва адан эвледриз даим яз[+].
32Мерибадин ятаривни абуру Адаз хъел гъанай,
абур себеб яз азаб ганай Мусадиз,[+]
33вучиз лагьайтӀа абуру
адан руьгьдиз хъел гъанай,
ада вичин сивелди
кьил-кьилел алачир лагьана гаф[+].

34Чпикай Реббиди абуруз лагьай
халкьар абуру терг авунач,
35абурук акахьна,
гьабурун крар кьуна,
36гьабурун бутриз къуллугъ авуна,
абур патал а бутар элкъвена чилиниз[+].
37Рухваярни рушар чпин
иблисриз къурбандна;[+]
38тахсир квачир экъична иви,
чпин рухвайрин, рушарин иви,
Къенандин бутриз къурбанд авур иви,
чил чиркин хьана ивидалди[+].
39Чиркинна чеб чпин краралди,
ява хьана чпи авур амалралди.

40Гьавиляй Реббидиз атай хъел
халкьдикай Вичин
акьван къатиз куькӀвена,
Адаз Вичин ирс лап такӀан хьана.
41Ада абур гъиле туна чара чилерин агьалийрин,
абурал агъавал авуна абур такӀанбуру.
42Абур душманри дарвиле твазвай,
абурукай лукӀар ийизвай.
43Гзаф гъилера абур Ада хиласнай,
амма абуру чпин терсвилив
хъел гъизвай Адаз,
чпин гунагьрай русвагьнай абур.
44ЯтӀани Ам килигзавай
хажалатдиз абурун;
абурун цӀугъ ван хьайила,
45абурухъ галаз кутӀуннавай Вичин Икьрар[†]
хкизвай рикӀел,
Вичин зурба регьимдив кьадайвал
абурун язух чӀугвазвай[+].
46Ада абурун язух къвез тазвай
абур есирда кьунвай виридав.

47Куьмек це чаз, Ребби, Аллагь чи,
вири халкьарин юкьвай чун акъуда
чна шукур авун патал Ви пак ТӀварцӀиз,
чна дамах авун патал Ви тарифар авунал.

48Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
Исраилдин Аллагь,
асиррилай асиррал кьван!

Вири халкьди лугьурай «Амин[†]!»

Тариф ая Реббидин![+]

#### 106


ВАД ЛАГЬАЙ КТАБ


(106–150-кьилер)


Хилас хьайибуру Аллагьдиз шукур авун

1Шукур ая Реббидиз[†], ам хъсанди я,
регьимни Адан мидаимди я![+]

2ИкӀ лугьурай Ада азад авурбуру,
душмандин гъиликай Ада азад авурбуру,[+]
3рагъэкъечӀдай патай, рагъакӀидай патай,
кефердихъай, гьуьлуьхъай –
гьар жуьре чилерай
Ада кӀватӀ авурбуру.

4Рехъ алатна къекъвезвай
абур кьурумда
кас авачир рекьера,
уьмуьр тухун патал жагъанач шегьер,
5гишин яз, цихъ къаних яз
абурук квай чан зайиф жезвай.
6Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна[†] бедбахтвилерикай.
7Тухвана дуьз рекьяй абур
чеб уьмуьр тухуз амукьдай
фин патал шегьердиз.
8Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай!
9Ада къанихбуруз гана регьятвал,
няметралди тух авуна гишинбур[+].

10Ацукьнавай мичӀивиле абур хъендик ажалдин,
бедбахтвилинни ракьун бухавар алаз,
11куьз лагьайтӀа къарагънавай акси яз
Аллагьдин гафариз,
кваз кьуначир меслятни
виридалай Виневайдан.
12Гьавиляй Ада абурун рикӀер
четинвилерив ислягь авуна.
Ярх жезвай абур,
куьмекдайди авачир[+].
13Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна бедбахтвилерикай.
14МичӀивиляйни ажалдин хъендай
акъудна абур,
абурун бухавар хана, кӀус-кӀусна.
15Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай,
16куьз лагьайтӀа хана Ада
буьруьнждин варар къазаматрин,
ракьун шефтеяр атӀана.

17Акьул авачирбуру азаб чӀугвазвай
чпин чӀуру рекьерай, чпин гунагьрай[†].
18Гьар акатай тӀуьникай
такӀан хьана, абур катзавай,
абур мукьув агатзавай
ажалдин варарин[+].
19Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада абур хиласна
бедбахтвилерикай.
20Вичин гаф ракъурна, абур дири хъувуна,
ажалдикай абур хилас авуна.
21Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай,
22къурбандар[†] гъурай Адаз шукур авун яз,
рахурай Адан крарикай шаддаказ[+].

23Гимийраваз физвайбуруз гьуьлелай,
зурба ятарал зегьмет чӀугвазвайбуруз
24аквазвай Реббидин крар,
Адан аламатар деринра.
25Ада эмирзавай, къарагъзавай къати гар,
хкажиз кьакьан лепеяр[+].
26Цаварив кьван хкаж жезвай гимияр,
мадни агъуз ахватзавай деринриз,
бедбахтвилик гьуьлербанриз хаф язавай.
27Абуру чархар язавай, галтад жезвай,
чехирдикай сархуш хьанвайбуру хьиз,
абурун вири камал квахьзавай.
28Гьа чӀавуз чпиз бахт авачирла, абуру
Реббидиз минетна,
Ада акъудна
абур бедбахтвилерай.
29Ада тӀурфан элкъуьрзавай лал-кьейивилиз,
ван атӀузвай гьуьлуьн лепейрин[+].
30Лепеяр секин хьайивиляй
шад тир инсанар,
Ада абур чпиз кӀани
гъизвай муказ гимийрин.
31Шукур хьурай Реббидиз
регьимдай Адан,
инсанар патал Ада авур кьван
аламатдин крарай!
32Адан тӀвар хкажрай
инсанрин кӀватӀалда,
тарифрай Адан
агъсакъалрин арада!

33Ада вацӀар элкъуьрзавай кьурумдиз,
цин чешмеяр – къураматдиз,
34мублагь чил – явандаз
небгетвиляй анал уьмуьр тухузвайбурун[+].
35Ада кьурум вириз элкъуьр хъийизвай,
кьуру чилни – чешмедиз.
36Ана гишинбур ацукьарзавай,
уьмуьр тухудай
шегьер чпиз эцигун паталди;
37тум вегьена никӀериз,
ципицӀ багълар кутуна
чпивай бул майваяр гъиз жедай.
38Ада абуруз рухсат гузвай,
инсанрин кьадар артух жезвай лап гзаф,
Ада абурун маларин кьадардив
тӀимил жез тазвачир[+].

39Мадни абур тӀимил хьана,
ярх хьана абур,
азаб чӀугваз басхасдикай,
бедбахтвиликай, хажалатдикай.
40Ада такӀанвал ичӀирзавай регьберрал,
тазвай абур рехъ алатна кьурумда
рекьер авачир.
41Кесибни Ада саилвиляй акъудзавай,
адан тухум артухзавай,
хперин суьруь хьиз[+].
42Дуьзбуруз аквада и кар,
шад жеда,
небгетвили вичин сив агалда[+].

43Нихъ камал аватӀа,
гьадаз и кар акурай,
ам Реббидин регьимдин
гъавурдани акьурай.

#### 107


Куьмек кӀанз дуьа авун


1[•]Давудан[†] мани.

2Аллагь, кӀеви я зи рикӀ.
Мани лугьуда, тариф ийида
руьгьдалди за жуван[+].
3Арфани кинур[†], ахварай ават!
За экуьнин яр авудда ахварай.
4Ребби[†], за Ваз шукурда халкьарин юкьва,
тайифайрин арада Вакай мани лугьуда,
5куьз лагьайтӀа Ви регьим цаварилай кьакьан я,
Ви гьахъ агакьда цавун циферив кьван[+].
6Цаварилайни вине хьурай Вун,
я Аллагь,
вири чилерал хьуй баркалла Ви!
7Хилас хьурай Ви рикӀ алайбур,
хуьх чун Жуван эрчӀи гъиливди,
жаваб це заз.
8Аллагьди гаф гана Вичин пакханада:
«Шадвал ийиз, Шехем шегьер пайда за:
Сукат дере алцумда За[+].
9Гилеад зиди я,
Манаше зиди я,
Ифраим зи кӀукӀ я ракьун,
Ягьудат[†] пачагьвилин лаш я Зи.
10Магьаб Зун патал
лат я кӀвачер чуьхуьдай.
За вегьида Жуван чекме Эдамдал,
филиштийрин чилел
гъалибвилелди гьарайда кӀевиз».

11Мягькемнавай шегьердиз зун ни гъидай?
Ни гъидай зун Эдамдал кьван?
12Ам Вун тушни, я Аллагь, гадарайди чун?
Чи кьушунрихъ галаз экъечӀ тийизвайдини Вун тушни?
13Чаз куьмек це женгина душмандихъ галаз,
вучиз лагьайтӀа инсанрин куьмек
тапанди я[+].
14Аллагьдихъ галаз чун
гъалиб жеда дяведа.
Ярхда Ада душманар чи.

#### 108


Четинвиле инсандин арза


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

Кис мийир, Аллагь,
ийизвайди тариф за,[+]
2куьз лагьайтӀа небгетри, фендигарри
чпин сивер заз акси яз ахъайнава,
захъ галаз рахазва тапан чӀалалди[+].
3Элкъуьрна кьунва зун такӀанвилин гафарив,
са себебни авачиз вегьенва зал[+].
4Заз абур кӀан ятӀани,
захъ галаз душманвал ийизва абуру,
амма за жув вугузва дуьадив.
5За авур хъсанвиляй
зав писвал вахгузва,
зи муьгьуьббатдай вахгузва такӀанвал[+].

6Адан кьилел дуванбег яз
небгет кас эцига,
адан эрчӀи гъилихъай
ацукьрай тахсирар къалурзавайди[+].
7Тахсир квайди хьурай ам дуванда,
адан дуьа гунагь[†] яз гьисабрай.
8Адан йикъар куьруь хьурай,
масада къахчурай адан къуллугъни[+].
9Етим хьурай аялар адан,
адан паб хьуй хендеда[+].
10Сиягь хьурай адан аялар,
саилвализ хьуй,
чпин кӀвалин харапӀайрив
фу тӀалабиз хьуй.
11Адахъ вуч аватӀа
къахчурай бурж вугайда,
ада чӀугур зегьметдин майваяр
чарабуру чуьнуьхрай.
12Тахьурай адан язух къведайди,
регьим ийирди адан етимриз.
13Терг хьуй адан эвледар,
квахьрай адан тӀвар къвезвай несилда[+].
14Реббидин[†] вилик рикӀел хкурай
небгетвал адан бан-бубайрин,
рикӀелай тефирай гунагь адан дидедин[+].
15И гунагьар хьуй даим Реббидин вилик,
терграй Ада рикӀел хкунар
небгетдин бан-бубаяр,
16куьз лагьайтӀа небгетдин
хиялдани авачир
регьим къалурун,
ам рикӀер ханвай кесибрин ва саилрин
геле къекъвезвай,
абур суруз чӀугун патал.
17Лянет ийиз кӀандай адаз –
адахъ вичихъ галукьда ам,
рухсат гуз кӀандачир –
вич адакай жеда магьрум.
18Алчуд жеда адал лянет, партал хьиз,
лянет адан къенез гьахьда,
яд хьиз, чӀем[†] хьиз,
гьатда адан кӀарабра[+].
19Лянет адахъ галчук хьурай,
либас хьиз, ам кӀевирзавай,
чӀул хьиз хьурай,
адан юкь кьунвай датӀана.
20Зи душманриз,
зи аксина пис рахазвайбуруз
Реббиди гудай пай гьа им я.

21Вуна, лагьайтӀа, я Ребби, Агъа,
Жуван тӀварцӀин хатурдай
ая заз са хъсанвал,
Ви регьимдалди хилас[†] ая зун[+].
22Зун кесиб я, саил я,
зи рикӀе хер ава[+].
23Зун квахьзава, хъфизвай хъен хьиз,
зун, цицӀер хьиз, чукурзава[+].
24Сив хуьнивай зайиф хьанва метӀер зи,
цӀранва зи беденни.
25Зун абуру хъуьруьнриз вегьенва:
зун акурла, такӀанвилив галтадзава кьил.

26Куьмек це заз, я Ребби, Аллагь зи,
хиласа зун Ви регьимдалди
27им Ви гъил тирди чир хьун паталди,
и кар Вуна авурди чир хьун паталди.
28НегьайтӀани зун,
Вуна рухсат це заз,
абуруз регъуь жеда акси жез.
Ви лукӀ, лагьайтӀа, шад жеда.
29Зи душманар акатда русвагьдик,
айиб алчуд жеда абурал, партал хьиз.

30Зи мецелай кӀевидаказ шукурда за Реббидиз,
гзаф инсанрин арада за Адан тарифда,
31вучиз лагьайтӀа Ам акъвазнава
эрчӀи патахъай кесибдин
ам хиласун паталди
адак тахсирар кутазвайбурукай[+].

#### 109


Эбеди Пачагь ва Хахам


1Давудан[†] мани.

Реббиди[†] зи Агъадиз лагьана:

«Ацукьа Зи эрчӀи гъилихъай,
За ви вири душманар
вегьидалди кӀвачерик Ви»[+].

2Реббиди ракъурда Сигьандай[†] Ви къуватдин лаш:
Жуван душманрал агъавал ая[+].
3А юкъуз Ви халкь
хушуналди Ви гуьгъуьна аваз къведа дяведиз.
Пак[†] либасар алукӀнавай Ви къуват
гьар юкъуз, чиг хьиз, цӀийи хъжеда.

4Кьин кьуна Реббиди,
кьинелай кам къачудач:
«Вун хахам[†] я даим яз
Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин»[+].

5Агъа гала Ви эрчӀи гъилихъай,
Ада Вичиз хъел атай юкъуз
барбатӀда пачагьар[+].
6Дуван ийида халкьарин,
дяведин майдан кӀевда абурун мейитралди;
кукӀварда кьилер вири чил тирвал[+].
7Ада рекье авай цин селдикай хъваз жеда,
гъалибвилелди кьилни хкажда.

#### 110


Аллагьдин ажайиб крар

1Тариф ая Реббидин[†]!

Аллагьдиз за шукурзава жуван вири рикӀелди
бегьемдаказ дуьзбурунни эллерин меслягьатда[+].
2Вуч чӀехи я Реббидин крар,
гуьр я абурал фагьум ийиз вирибур[+].
3Гьайбатни баркаллани ала Адан крарал,
Даиманди я Адан гьахъвал[+].
4Еке Вичин аламатар Ада
жем авуна чи рикӀера, тефидайвал рикӀелай,
зурба регьимни, мергьемет ава Реббидиз[+].
5Икьрар[†] Вичин Адан рикӀел датӀана алама,
кичӀебуруз Вичикай Ада тӀуьн гузва[+].

6Къуватдин Вичин крарикай Ада Вичин халкьдиз хабарна,
кьилди адаз гун патал ирс чара чилин халкьарин.
7КӀевиз далу акализ жеда Адан тагькимрихъни.
Лайих крар я Адан гъилерин
гьакъикъатни гьахъ-дуван.
8Мягькем я абур даим,
пун кьунва абуру гьакъикъатдални гьахъунал.
9Ракъурна хиласвал[†] Ада Вичин халкьдиз,
тестикьарна даим яз Икьрар Вичин.
ТӀвар пак[†] я Адан ва кичӀевал кутарди я![+]

10Хьунухь кичӀе Реббидин вилик – камалдин эвел я,
Чуькь тавуна Адан эмирар кьилиз
акъудзавайбур акьул авайбур я.

Эбеди алхиш хьуй Адаз![+]

#### 111


Гьахъ-михьи касдиз нуьсрет гун

1Тариф ая Реббидин[†]!

Аллагьдин эмирар кӀанзавайди рикӀивай
бахтавар я, Реббидикай кичӀедай кас,[+]
2вири чилел къуват жеда адан эвледриз:
гуда нуьсрет дуьзбурун несилриз.
3Гъалиб жеда адан кӀвале булвал, девлетни,
гьахъ-михьивал адан жеда даиманди[+].
4Дуьзбур патал мичӀивиляй экв акъатзава:
еке регьим гва адав, язух чӀугунив,
гьахъ-михьивилив ацӀанва[+].

5Жумартдиз бурж вугай, рикӀ чӀехи хьайи инсан,
зегьмет вичин адалатдивди тухудайди бахтавар я[+].
6Инсанди ян гудач гьич са чӀавузни.
Кам къачудайда гьахъ-михьи
рекьерай садрани алуддач рикӀелай.
7Къайи хабаррикай кичӀе жедач адаз:
КӀеви я адан рикӀ, умуд кутаз Реббидик[+].
8Мягькем я адан рикӀ, жеч адаз кичӀе,
няс душманар вичин ярх жедайвал аквада адаз[+].
9Пайна муьгьтеж тирбуруз ада вичин эменни,
разивилелди адан къуватдин тарифда баркалла алаз,
садрани квахьдач адан гьахъ-михьивал[+].
10Терсдаказ сухвар регъведа,
усал небгетди, ибур вири акваз.
Фидач кьилиз небгетрин мурадар,
хъел къведа адаз ва зайиф хьана квахда.

#### 112


Аллагьдин чӀехивал ва регьим

1Тариф ая Реббидин[†]!

Агакьра Реббидив тариф, Реббидин лукӀар,
агакьра тариф Реббидин тӀварцӀив!
2Шукурдик хьурай Реббидин тӀвар
исятда ва даим яз![+]
3РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз кьван
тариф хьурай Реббидин тӀварцӀин[+].

4Хкажнава Ребби халкьарал вири,
Адан баркалла цаварилай кьакьан я[+].
5-6Вуж гекъиг жеда чилерални цаварал
Реббидив, чи Аллагьдив?
Цавара тахтуна Ацукьнавай Ам,
чилел агъада вуч аватӀа Килигзавай Ам[+][+]?

7Ада кесиб хкудзава руквадикай,
саил акъудзава кьарадай,[+]
8ацукьарун патал абур регьберрин патав,
Вичин халкьдин регьберрин патав.
9Аял тежер дишегьли
тухузва кӀвализ
бахт авай диде яз.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 113


Аллагьди къалурай аламатар

1Исраил[†] Мисридай экъечӀай чӀавуз,
Якьубан[†] халкь маса чӀалан халкьдивай
къакъатай чӀавуз[+]
2Ягьудатдикай[†] Реббидин[†] пакхана хьана,
Исраилдикай Адан мулк хьана.

3И кар акур гьуьл кьулухъди къекъечӀна,
Ярдан вацӀни кьулухъди элкъвена[+].
4Гьерери хьиз, хкадарна дагълари,
кӀелери хьиз, хкадарна кӀунтӀари[+].

5Вуч лагьана, гьуьл, вун кьулухъди къекъечӀна,
вуч лагьана, Ярдан вацӀ, вун кьулухъди элкъвена?
6Вуч лагьана хкадарна, гьерери хьиз,
куьне, дагълар,
вуч лагьана хкадарна, кӀелери хьиз,
куьне, кӀунтӀар?

7Зурзуз, чил, Агъадин вилик,
Якьубан Аллагьдин вилик,[+]
8Вичи раг вир хьуниз мажбурай,
къванцяйни ятар авахьиз тур[+].


Шукур – тек са Аллагьдиз

9Чи ваъ, чи ваъ, я Ребби,
Ви тӀварцӀиз тариф атурай,
Ви регьимдин,
вафадин хатурдай!

10Вучиз чара чилерин инсанрив
чал хъуьрез тазва:
«Гьинва гила куь Аллагь?»[+]
11Цаваралла Аллагь чи,
Вичиз вуч хуш ятӀа,
гьам вири ийизва[+].
12Абурун бутар[†] – къизилни гимиш –
кар я инсандин гъилерин[+].
13Рахаз тежер сивер ава абуруз,
акваз тежер вилер ава абуруз,[+]
14ванер текъвер япар ава абуруз,
нерар ава ни къвезвачир,
15гьисс тийизвай гъилер ава абуруз,
къекъвез тежер кӀвачер ава абуруз,
туьтер ава са ванни акъат тийизвай.

16Бутар туькӀуьрзавайбур ва абурук умуд кутурбур
чеб гьабуруз ухшар я.
17Исраил! Умуд кутур Реббидик!
Ам ваз куьмек я, къалхан я.
18Гьарунан[†] сихил! Умуд кутур Реббидик!
Ам ваз куьмек я, къалхан я[+].
19Реббидикай кичӀебур! Умуд кутур Реббидик!
Ам квез куьмек я, къалхан я.

20Чун рикӀел алама Реббидин:
Ада нуьсрет гуда чаз,
нуьсрет гуда Исраилдизни Гьарунан[†] сихилдиз.
21Ада нуьсрет гуда
Реббидикай кичӀедайбуруз,
гъвечӀибуруз, чӀехибуруз.

22Реббиди куь хизанар авурай чӀехи:
куь ва куь веледрин.
23Цавни чил халкь авур Реббидалди
нуьсрет гуда квез.
24Цавар талукь я Реббидиз, амма чил Ада
вугана ажал галайбурув.
25Реббидин тариф
кьейибуру ийизвач,
я ийизвач агъа дуьньядин
секинвилиз хъфизвайбуру,[+]
26Реббидин тариф ийизва чна
исятда ва даим яз.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 114


Кьиникьикай хилас авунай шукур авун

1Заз кӀанда Ребби[†], вучиз лагьайтӀа
Адаз зи ван атана, зи дад-бидадрин ван,[+]
2захъ яб акала,
гьавиляй Адаз эверда за
чан аламай кьван гагьда.
3Ажалди вичин галтӀамралди кьунва зун,
агъа дуьньядин азабрик акатнава зун;
за кьатӀана бедбахтвални хажалат[+].
4Гьа чӀавуз за Реббидин тӀвар кьуна эвернай:
«Я Ребби, Ваз минет я, зи чан хиласа[†]!»

5Реббидив регьим гва, гьахъ гва,
чи Аллагьдихъ мергьемет ава[+].
6Реббиди хуьзва дуьзенаяр:
зун гьалдай фенвай, хиласна Ада зун.

7Хъша, зи рикӀ, элкъвена жуван секинвилихъди,
Реббиди ваз нуьсрет ганва[+].

8Ада, зи уьмуьр ажалдикай,
зи вилерни – накъварикай,
зи кӀвачерни – татаб хьуникай хилас авуна[+].
9Къекъведа зун Адан вилик
чан алайбурун чилел[+].

#### 115

1Зун агъанвай, лугьудайлани:
«Михьиз барбатӀ хьанва зун»[+].
2Къапарай акъатна за лагьана:
«Гьар са инсан тапрукь я»[+].

3Вуч вахгуда Реббидив[†] за
зун паталди Ада авур вири хъсан крарай?

4Хиласвилин фейжан хкажна,
Реббидин тӀварцӀиз за эверда.
5Кьилиз акъудда за вири вядер
Реббидиз хиве кьур
Адан вири халкьдин вилик[+].

6Реббидин вилерай багьа я кьиникь
Вичиз вафа хуьзвайбурун[+].
7Я Ребби, зун рикӀивайни Ви лукӀ я,
зун Ви лукӀ я, хва я зун Ви къаравушдин.
Вуна зун азадна зунжуррикай[+].

8Ваз шукур авун яз къурбанд[†] гуда за,
Реббидин тӀварцӀиз за эверда[+].
9Кьилиз акъудда за вири вядер
Реббидиз хиве кьур
Адан вири халкьдин вилик,
10Реббидин КӀвалин[†] гьар са гъенел,
Ви юкьни-юкьвал, Ярусалим!

Тариф ая Реббидин!

#### 116


Вири дуьньяди Реббидиз шукурна кӀанда

1Тариф ая Реббидиз[†], вири халкьар!
Адаз тарифдин мани лагь, вири тайифаяр![+]
2Куьз лагьайтӀа зурба я
Ада чаз ийизва регьим,
Адан гьакъикъат даим я.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 117


Вичиз гайи куьмекдай пачагьди Аллагьдиз шукурун

1Шукур ая Реббидиз[†], вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я,
Адан регьим даим я[+].

2Лугьурай Исраилди[†]:
«Адан регьим тирди даим».
3Лугьурай Гьарунан[†] сихилди:
«Адан регьим тирди даим».
4Лугьурай Реббидикай кичӀебуру:
«Адан регьим тирди даим».

5КӀеве авайла за Реббидин тӀварцӀиз эверна,
Реббиди заз жаваб гана, азадвилиз акъудна[+].
6Ребби захъ галаз я, са куьникайни кичӀе туш заз.
Инсандивай заз вуч ийиз жеда[+]?
7Реббиди заз куьмекда,
Зун виняй килигда зун такӀанбуруз[+].

8Реббидивай далда жагъурун хъсан я
инсандик умуд кутадайдалай[+].
9Реббидивай далда жагъурун хъсан я
гьакимрик умуд кутадайдалай.
10Зал алтӀушна вири халкьар,
амма Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур[+].
11Абур зал алтӀушна, кьуна вири патарихъай,
амма Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур.
12Абур зал, чӀижер хьиз, алтӀушнатӀани,
абурун хъел хкахьна фад,
цӀай хьиз вала къакъвадин,
куьз лагьайтӀа Реббидин тӀварцӀин къуватдив
за тергна абур.
13Вири къуватдив хуртӀ гана заз
зун алукьун паталди,
амма Реббиди куьмек гана заз.
14Ребби зи къуват я, зи мани я.
Хиласвал хьана Ам зи[+].

15Шадвилинни гъалибвилин
ванер ава гьахъ-михьибурун алачухра;
эрчӀи гъили Реббидин
зурба затӀар ийизва![+]
16Хкажнава эрчӀи гъил Реббидин,
ада зурба затӀар ийизва!
17Рекьидач зун, чан алаз амукьда,
ихтилатда крарикай Реббидин[+].
18КӀеви жаза гана заз Реббиди,
амма зун ажалдив вуганач.
19Зун паталди ахъайна
гьахъ-михьивилин варар,
зун гьахьда аниз,
шукурарда Реббидиз[+].
20Абур Реббидин варар я,
аниз гьахьда гьахъ-михьибур[+].
21Шукурда за Ваз, вучиз лагьайтӀа
Ваз зи ван хьана,
куьмек гана заз.

22Къванцин устӀарри инкар авур къванцикай
дибдин пипӀен къван хьана[+].
23ИкӀ авурди Ребби я! –
чи вилера им аламат тушни?!
24И югъ авурди Ребби я –
ша и йикъа чун шад жен, хвешила жен!

25Я Ребби, чун хиласа[†] тӀун,
я Ребби, чаз агалкьун ракъура тӀун!

26Реббидин ТӀварцӀелай
Къвезвайдаз шукур хьурай!
Нуьсрет гузва квез,
Реббидин КӀваляй[†]![+]
27Ребби чи Аллагь я,
чаз экв гайи.
Еперивди кутӀунна суварин къурбанд[†],
къурбангандин[†] крчарал твах[+].

28Вун зи Аллагь я, Ваз шукурда за!
я Аллагь, Вун хкажда за!

29Шукур ая Реббидиз, вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я,
Адан регьим даим я[+].

#### 118


Аллагьдин Гафунин тариф


Бахтунихъди рехъ

1Аллагьдин Къанундай[†] физвайбур,
рекьик рехне квачирбур, бахтавар я[+].
2Адан шагьидвилер хуьзвайбур,
чпин вири рикӀелди
Ам жагъурзавайбур
бахтавар я.
3Абуру ийизвач къанунсузвилер,
физва Адан рекьерай[+].
4Авунай эмир эхирдалди хуьх лагьана
Вуна чаз ви тагькимар.
5Авунихъ тамам къайдаяр Ви
зи рекьерни фенайтӀа хупӀ туширни!
6А чӀавуз заз регъуь жедачир
килигиз Ви эмирриз[+].
7Ар-намус авай рикӀелди Ваз шукур ийидай,
Ви гьахъ дуванар чир хьанваз.
8А Ви къайдаяр хуьда за,
зун михьиз гадармир[+].


Агалкьунрихъди рехъ

9Бес жегьилдивай михьивиле
гьикӀ хуьда вичин жигъир?
Ви гафунив кьадайвал
уьмуьр тухвайла[+].
10Бегьемдаказ жуван вири рикӀелди за жагъурзава Вун,
Ви эмиррикай кьил къакъудиз тамир зав.
11Бейнида, жуван рикӀе Ви калам за чуьнуьхна,
Ваз акси яз гунагь[†] тавун паталди[+].
12Баркалла авай Ребби[†], шукур хьурай Ваз!
Чира заз Ви къайдаяр Вуна[+].
13Бажит мецелди жуван за инсанрив вугузва
вири дуванар мецин Ви[+].
14Бул девлетдал хьиз гьар жуьредин,
Ви шагьидвилери къалурай рекьел шад я зун.
15Багьа тагькимрикай Ви фикирзава за,
килигзава жигъирриз Ви[+].
16Бенд я зун, шад я Ви къайдайрал,
Ви гаф за алуддач рикӀелай.


Хата тахьунихъди рехъ

17Вуна регьим ая Жуван лукӀраз,
гьа чӀавуз уьмуьрни тухуда за,
Ви гафни хуьда.
18Ви Къанундин[†] иервал заз акун патал,
ахъая зи вилер.
19Ви эмирар чуьнуьхмир закай,
мугьман я зун и чилел[+].
20Ви дуванар заз датӀана
гьевес аваз чириз кӀанзава[+].
21Вуна ахмурарна дамахар гвайбуруз,
лянетдик квайбуруз,
Ви эмиррикай кьил къакъудзавайбуруз[+].
22Вуна айибни русвагьвал
яргъа ая завай,
куьз лагьайтӀа хуьзва за
Ви шагьидвилер.
23Ви къайдайрикай фикирзава лукӀра Ви,
гьакимар ацукьна заз акси яз рахазватӀани[+].
24Ви шагьидвилери заз меслятар гузва,
абур заз лезет я.


ЦӀийи къуват гъидай рехъ

25Гафунив Ви хкваш зал чан,
зун руквадал аватнава.
26Гана Ваз хабар за
рекьерикай жуван
Ваз ван хьана зи;
чира заз Ви къайдаяр.
27Генани Ви тагькимрин рехъ фагьумиз заз куьмек це,
Ви аламатрикай лугьуз жеда зун.
28Гафунив Жуван мягькем ая зун,
хажалатдикди цӀразвай зи чан[+].
29Гана тур заз Жуван Къанун[†] Ви регьимдив кьурвал,
Закай яргъа ая рехъ тапунин.
30Гила вафадин рехъ хкянава за:
за дикъетдив чирзава Ви дуванар.
31Гилани за амалзава Ви шагьидвилерал,
я Ребби, регъуь жез тамир зав.
32Гайила Вуна заз артух кьатӀунар,
Ви эмиррин рекьерайтӀуз звер ийида за.


Гъавурдин рехъ

33Гьар са юкъуз зи уьмуьрдин хуьдайвал
Ви къайдайрин рехъ,
чира ам заз, я Ребби.
34ГьакӀни акьул це заз, амалда за Къанундал[†] Ви,
хуьда ам жуван вири рикӀелди[+].
35Гьалал рекьяйтӀуз эмиррин Ви твах зун,
вучиз лагьайтӀа заз гьакӀ хуш я.
36Гьа Ви шагьидвилерихъди ахъая зи рикӀ,
адалат галачир хийиррихъди ваъ.
37Гьар са челек-фелекдилай алуда вилер зи,
уьмуьр це заз Ви рекьерив кьурвал.
38Гьар садаз гайи калам,
жуван лукӀ патални кьилиз акъуда,
Вакай кичӀе хьун патал.
39ГьакӀни Заз вичикай кичӀе тир русвагьвал зи
чукура кьулухъди;
Ви дуванар хъсанбур я эхир.
40Гьакьван кӀевелай кӀан я заз тагькимар Ви!
Уьмуьр заз багъиша Жуван гьахъвилелди!


Азадвилихъди рехъ

41Далдани хиласвал[†] Вав гвай,
Ви каламдив кьур,
Ви регьим захъ галаз хьурай, я Ребби,
42дуьз жаваб гуз жедайвал завай
заз ахмурар ийизвайдаз;
Зун Ви гафунин чӀалахъ я эхир.
43Дад, зи мецив вугумир магьрум жез михьиз
гафуникай гьахъунин,
гьикӀ лагьайтӀа за умуд кутазва
дуванрик Ви.
44ДатӀана, даим яз
Ви Къанун[†] хуьда за.
45Дарвал течиз къекъведа зун азаддиз,
куьз лагьайтӀа амалзава тагькимрал Ви.
46Дуьньядин пачагьрин вилик зун Ви
шагьидвилерикай рахада,
регъуь жедач заз[+].
47Дериндай шадвалзава за Ви эмиррал,
чеб заз кӀан хьайи[+].
48Дикъет гуз, хкажда за гъилер эмиррихъди Ви,
чеб заз кӀан хьайи;
за фикирарда Ви къайдайрикай.


Теселли гудай рехъ

49За вичик умуд кутун паталди
На эмирай Жуван гаф
рикӀел хкваш лукӀран Ви.
50Заз им зи бедбахтвиле теселли я,
зи уьмуьр хуьзва Ви каламди.
51Закай кьама ялар авайбуру ягьанат ийизвай,
амма зун алатнач Къанундилай[†] Ви.
52Зи рикӀел хтана Ви къадим дуванар,
сабур хьана заз, я Ребби.
53Зак гъазаб акатзава
Ви Къанун[†] гадарнавай небгетрикай.
54Зун авай гъурбатда
Ви къайдаяр авазва зи манийра[+].
55За рикӀел хкизвай йифиз Ви тӀвар,
хуьзвай Ви Къанун[†], я Ребби.
56Зиди хьана Ам, вучиз лагьайтӀа
за хуьзва Ви тагькимар.


Гьахъ-михьивилихъ тухудай рехъ

57Ийида амал Ви гафарал, за лагьанай,
за лагьанай: амалда Ви гафарал, я Ребби[+].
58Ийиз авай зун минет Ви вилик
жуван вири рикӀелди;
регьим ая заз калам тирвал Жуван.
59Ийиз хьанай фикирар рекьерикай за жуван,
жуван кӀвачер элкъуьрнай за
Ви шагьидвилерихъ,
60Ийиз тади, энгелначир
амалун Ви эмиррал.
61Игри небгетрин аруш хьанва епер зал,
амма Ви Къанун[†] алуднач за рикӀелай[+].
62Ийиз ваз шукур Ви гьахъ дуванрай,
къарагъда зун йифен кьулариз[+].
63ИкӀ Вакай кичӀе вирибурун,
тагькимар хуьзвайбурун дуст я зун.
64И чил ацӀанва, Я Ребби, Ви регьимдив,
чира заз Ви къайдаяр[+].


Шукурдин рехъ

65Къенивал авуна Вуна заз, я Ребби,
Кьурвал Ви гафунив.
66Къала, чира заз
фагьумни ийиз, гъавурда акьаз,
куьз лагьайтӀа Ви эмиррин чӀалахъ я зун.
67Къени рекьелай алатзавай зун
Вуна бала гудалди заз,
амма исятда хуьзва за Ви калам.
68Къайдаяр Ви чира заз,
Вун хъсанди я, На хъсанвал ийизва[+].
69Къалиндиз хразва тапарар закай
кьама ялар авайбуру,
къадир аваз хуьда тагькимар Ви
за вири рикӀелди[+].
70Къат-къат пи акьалтнава абурун рикӀерал,
гьисс техйизмайбурун
Къанун[†] Ви.
За, лагьайтӀа, кеф хкудзава[+]
71къайдаяр Ви чир хьун патал,
Хъсан хьана за азаб чӀугуна[+].
72Къанун[†] Ви мецин зун паталди хъсан я
гзаф кьадар къизилдилайни, гимишдилайни[+].


Чешне къалурунин рехъ

73КьатӀудайвал за эмирар Ви,
Зав гъавурда акьаз гице.
Ви гъилери халкь авуна,
мягькемна зун.
74Кьадар авачиз шад жеда Вакай кичӀебур,
зун акурла,
куьз лагьайтӀа зи умуд ква
гафуник Ви[+].
75Кьурвал Ви вафадив Вуна жаза гана заз,
Заз чида, Ребби, Ви дуванар гьахъ я.
76Кьилдин минет я Ваз, заз, Ви лукӀраз, регьим Ви
теселли хьуй Ви калам тирвал.
77Кьилел зи авахьрай Ви мергьемет, зал чан хьун патал,
Ви Къанун[†] заз лезет я.
78Кьама ялар авайбуруз регъуь хьурай,
вучиз лагьайтӀа хкуьрзава зак
квачиз са тахсирни, амма за
фикирзава ви тагькимрикай.
79Кьурай зи пад Вакай кичӀе вирибуру,
чир хьайибуруни шагьидвилер Ви.
80Кьабулрай Ви къайдаяр рикӀи зи,
тежервал вичик са рехнени,
тежедайвал заз регъуь[+].


Куьмек жагъурунин рехъ

81Лап кӀевелай кӀан хьуналди
Вуна гудай хиласвал
за Ви гафуник кутазва умуд.
82Лугьузва за:
«Мус гуда заз теселли?»
Зи вилер цӀразва, килигиз
Вуна гайи каламдиз[+].
83Лап кьацӀ-кьацӀ хьанвай,
гумадикди чӀулав хьанвай
цел хьиз чехирдин ава зун,
амма за Ви къайдаяр алудзавач рикӀелай.
84ЛукӀрахъ Ви авайди шумуд югъ я?
Зи геле къекъвезвайбурун дуван мус ийида[+]?
85Лавгъабуру, кьама ял аваз, эгъвенва заз фур
Ви Къанундиз[†] акси яз[+].
86Лап дуьзбур я Ви вири эмирар.
Тахсир квачир зи геле къекъвезва, куьмек це заз.
87Легьзеда зун тергиз чилел са тӀимил амай абуру,
амма зун къакъатнач тагькимривай Ви.
88Лайих авуна хуьх зи уьмуьр Кьурвал Жуван регьимдив,
зани хуьда шагьидвилер мецин Ви.


Дегиш тахьунихъди рехъ

89На даим яз Ви гаф, я Ребби,
тестикьнава цаварал.
90Несилрилай несилралди Вахъ далу акализ жеда,
Вуна халкьна чил, ам авазва[+].
91На дуванар авунвайвал,
вири гьакӀ ава къенин йикъалди,
вучиз лагьайтӀа вирида Ваз къуллугъзава.
92Няс бедбахтвиле зун жуван
телеф хьунухь мумкин тир,
заз Ви Къанунди[†] ганачиртӀа шадвилер.
93На гайи тагькимар
за садрани алуддач рикӀелай,
На абуралди
хвена зи уьмуьр.
94На зун хилас ая, зун Види я!
Къаних я зун тагькимрихъ Ви.
95Небгетри зун вилив хуьзва
барбатӀ ийиз кӀанз,
амма фикир ийизва за
Ви шагьидвилерикай.
96Нече-шумуд тамамвилихъ
эхир аваз акуна заз,
амма эмирар Ви
генг я кьадар авачир кьван.


Камалдин рехъ

97Пагь, вуч кӀанда заз Ви Къанун[†]!
Яргъи югъди фикирзава адакай за.
98Пишкешна Вуна заз Жуван эмирралди
гзаф камал зи душманрилайни,
вучиз лагьайтӀа датӀана
зи вилик ква эмирар а[+].
99Пара акьул хьана заз
вири жуван муаллимрилай,
вучиз лагьайтӀа шагьидвилерикай Ви
За фикир ийизва.
100Пара гъавурда акьазва зун агъсакъалрилайни,
куьз лагьайтӀа хуьзва за Ви тагькимар.
101Патахъ-чӀуру гьар жигъирдикай
къакъудзава за жуван кӀвачер
Ви гаф хуьн паталди.
102Пак[†] дуванривай Ви къерех жезвач зун;
На тарс ганва заз.
103Пагь, вуч ширин я заз Ви каламар!
зи сивиз абур виртӀедилайни верцӀи я![+]
104Пак тагькимар Ви себеб яз къачузва за чирвилер,
гьавиляй акунани кӀандач заз тапан жигъирар.


Вафадин рехъ

105Рекье заз экв я,
Ви гаф чирагъ я зи кӀвачер патал[+].
106Разивилелди За кьин кьунай хуьда лугьуз
Ви гьахъ дуванар,
и кьин кьилиз акъудда за.
107РикӀивай лап кӀевиз азаб чӀугвазва за,
зи уьмуьр хуьх, я Ребби,
Ви гафунив кьадайвал.
108Ребби, Ваз минет я, кьабула
Зи мецин къурбанд[†]
хушуналди авунвай,
чирвал це заз дуванрай Ви.
109Рам хьунин хатадик ква Зи уьмуьр датӀана,
амма за рикӀелай алудзавач Къанун[†] Ви.
110Рекьел чил къянава небгетри зун паталди,
амма зун Ви тагькимривай къерех хьанач[+].
111Ред ийиз тежер даим ирс я заз Ви шагьидвилер,
куьз лагьайтӀа абур шадвал я рикӀин зи[+].
112РикӀ вугана за жуван,
кьиле тухун паталди Ви къайдаяр
даим яз, эхирдал кьван.


Небгетрикай хуьдай рехъ

113Са касни
инихъ-анихъ ян гузвай
аквадай заз вилер авач,
амма кӀанда заз Ви Къанун[†].
114Садрани Ви гафуникай умуд атӀуз кӀанзавач заз,
Вун зи далда, къалхан я![+]
115Саналди, эй небгетар, къакъата завай,
за жуван Аллагьдин эмирар хуьдайвал[+].
116Са чӀавузни зав жуван умудда регъуь жез тамир,
Жуван калам тирвал мягькем ая зун,
за уьмуьр тухурвал.
117Са куьмек це заз, зун хилас жеда,
дикъетдивди яб гуда за датӀана
Ви къайдайриз.
118Санлай вири Вуна инкарзава
Ви къайдайрикай къерех хьайибур,
куьз лагьайтӀа абурун кьуьруькар –
вири таб я.
119Садра чилин вири небгетар
шткида вуна зир-зибил хьиз,
гьавиляй заз кӀан хьана Ви шагьидвилер.
120Серсер яз зи беден зурзазва
кичӀевиляй вилик Ви,
кичӀе я заз Ви дуванрикай.


Азад авунихъди рехъ

121Тамир зун зи зулумкаррив,
за дуванни гьахъ кьилиз акъудна.
122Тамир зун кутаз зулумдик
Кьама ялар авайбурув;
Жуван лукӀран хийир патал пад яхъ адан.
123Тир вич гьахъ калам, Вуна заз гайи,
кьилиз акъатунал
вил алаз Вав гвай хиласвилел,
зайиф жезва вилер зи[+].
124Тарс гана, Ви къайдаяр чира заз,
Жуван лукӀраз Ви регьимдив кьурвал ая.
125Табий лукӀ я зун Ви, акьул це заз,
чирда за Ви шагьидвилер.
126Терс чӀав акъвазардай вахт я Ваз, я Ребби,
куьз лагьайтӀа чукӀурнава Къанун[†] Ви.
127Тайин эмирар Ви кӀанда заз
къизилрилайни гзаф, ичӀи къизилдилайни[+].
128Тагькимар Ви вири гьавиляй кьабулзава за
адалат гвайбур яз,
терс-чӀуру гьар са жигъир
аквадай заз вилер авач.


Руьгь акатунихъди рехъ

129Хуьзва ви шагьидвилер за
тирвиляй абур ажайиббур.
130Халисандаказ Ви гафарин керематри экв гузва,
дуьзенайриз акьулни гузва[+].
131ХупӀ агь за чӀугвазва, сив ахъайна хьиз,
Ви эмиррихъ къаних я зун.
132Хурт тавуна килига заз, регьим ая,
Ви тӀварцӀел рикӀ алайбуруз ийидайвал.
133Хаин небгетвилив зун кьаз тамир.
Мягькем ая зи камар каламдив Жуван.
134Хиласа зун инсандин басрухдикай,
хуьз жедайвал завай ви тагькимар.
135Халис экуьнив Жуван чинин
Жуван лукӀраз экв ягъа,
чира заз Ви къайдаяр[+].
136Хуьн тийизвайвиляй Ви Къанун[†] зи вилери,
абурай церин вацӀар авахьзава.


Гьакъикъатдин рехъ

137Чида заз, Вун гьахъ я, я Ребби,
адалат гва дуванривни Ви.
138Чаз Вуна гайи шагьидвилер
гьахъбур я, тамамдиз гьакъикъибур я.
139Чалкечир душманри зи
Ви гафар рикӀелай алудайвиляй
гъайради кьуна зун.
140Чида заз, Ви калам гзаф михьиди я,
гьавиляй кӀанда ам лукӀраз Ви[+].
141Чинал лугьун, зун гъвечӀи я, нифретдик ква,
амма за рикӀелай алудзавач тагькимар Ви.
142Чав агакьнавай Ви гьахъвал – гьахъвал я даиман,
гьакъикъат я Къанун[†] Ви[+].
143Чуькьвезва зун хажалатди, адан кичӀ галукьнава захъ,
амма заз хуш я Ви эмирар.
144Чуьруьт тежез, даим яз гьахъ я Ви шагьидвилер;
зав гъавурда акьаз гице,
завай уьмуьр тухуз жедайвал.


Дуьадин рехъ

145ЧӀугуна ялварзава за жуван вири рикӀелди:
зи ван хьухь, я Ребби,
за амалда къайдайрал Ви.
146ЧӀехи шагьидвилер Ви хуьда за,
За Ваз минет ийизва: хиласа зун,
147ЧӀав алукьдалди экуьнин яран за Ваз минет ийизва;
зи умуд ква гафуник Ви[+].
148ЧӀарни ксузвач зун вири йифди,
Ви каламдал фикир авун паталди.
149ЧӀехи регьим тирвал Ви, зи ван хьухь Ваз,
зи уьмуьр хуьх Ви дуван тирвал, я Ребби.
150ЧӀуру къастар туькӀуьрзавайбур
мукьвал атанва,
амма абур яргъа ава Ви Къанундивай[†].
151ЧӀехи вири эмирар Ви гьакъикъат я,
Вун мукьвал ала, я Ребби[+].
152ЧӀавалай лап фад заз чидай Ви шагьидвилерни,
абур Вуна даим яз тестикь авурдини.


Четинвилер алуддай рехъ

153Ша, килиг зи бедбахтвилиз, хилас ая зун,
куьз лагьайтӀа за рикӀелай алудзавач Къанун[†] Ви.
154Ша, зи кардин пад хуьх, азад ая зун,
зи уьмуьр хуьх Жуван калам тирвал.
155Шак алачиз, яргъа ава хиласвал небгетривай,
куьз лагьайтӀа абуру жагъурзавач къайдаяр Ви.
156Ша, хуьх зи уьмуьр Ви дуван тирвал;
чӀехиди я, Ребби, Вуна чӀугвазвай язух.
157Шагьидвилерилай Ви зун алатдач,
гзаф аватӀани захъ зи геле къекъезвайбур, душманар[+].
158Шумудра заз хаинар акуна, нифретда за абуруз,
куьз лагьайтӀа абуру хуьзвачир Ви калам[+].
159Ша, килиг, заз гьикӀ кӀанзаватӀа тагькимар Ви,
хуьх зи уьмуьр, я Ребби, Ви регьим тирвал.
160Шак алачиз, гьакъикъиди я Ви гаф эвелдилай,
даимди я Ви вири гьахъ-дуван[+].


Руьгь секин хьунин рехъ

161Экъвез ава зи геле гьакимар,
са тахсирни квачиз зак,
амма зи рикӀ зурзазва
вилик Ви гафунин[+].
162Эхь, зун шад я Ви каламдал,
жагъайди хьиз чӀехи гъуьрч.
163Эхдач за таб, ам аквар вилер заз авач,
кӀанда хьи заз Къанун[†] Ви.
164ЭкъечӀзава йикъа иридра Ви вилик Ви тариф ийиз
Ви гьахъ дуванрай.
165Эцигай кӀвач галкӀидач
кӀандайбурун Ви Къанун[†],
абуруз ава чӀехи секинвал.
166Эмирар Ви акъудзава кьилиз за,
Ребби, зи умуд ква
Вав гвай хиласвилив[+].
167Эцигна рикӀел гъил,
хуьзва за Ви шагьидвилер,
гзаф кӀанда заз абур.
168Эрзиман тир тагькимарни шагьидвилер Ви хуьзва за,
куьз лагьайтӀа Ви вилик ква
зи вири рекьер[+].


Тарифдин рехъ

169Я Ребби, зи гьарай мукьва хьурай Ваз,
зав гъавурда акьаз гице Ви гаф тирвал.
170Ялвар зи акъваз хьурай вилик Ви,
хиласа зун Ви калам тирвал.
171Япара Ви цурай тариф меци зи
чирай чӀавуз Вуна заз Ви къайдаяр.
172Я гьахъбур Ви вири эмирар;
Ви каламдикай рахурай зи мез.
173Яб гун Ви тагькимриз хкяна за, гьавиляй
куьмекрай заз Ви гъили.
174Я Ребби, зун Вуна гудай хиласвилихъ къаних я,
Ви Къанун[†] заз хуш я.
175Якъин чан алаз хьурай зун, Ви тариф ийиз,
Ви дуванри куьмек гурай заз.
176Я зун хеб хьиз квахьнавай, рехъ алатна къекъвезвай,
жагъура Жуван лукӀ,
куьз лагьайтӀа алуднавач рикӀелай за эмирар Ви[+].

#### 119


Куьмекдин паталай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Хажалатда за жуван минетзава Реббидиз[†],
Ада жаваб гузва заз.
2Хилас ая зун, Ребби,
табзавай сивикай, алцурзавай мецикай.

3Вуч вав ахгакьда, вуч гуда ваз,
тапунин мез?
4Ада жаза гуда ваз хьелерив хци,
кузвай жуьгьенралди[+].

5Гуж я заз хьанвайди авайвиляй Мешехда,
Къедардин алачухрин арада уьмуьр тухузвайвиляй[+].
6Яргъалди за тухузва уьмуьр
ислягьвал такӀан тирбурухъ галаз.
7За ялзава ислягьвилихъ,
абур лагьайтӀа зун рахайла, дяве ийиз гьазур я.

#### 120


Ребби – вун хуьзвайди я


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За жуван вилер хкажзава дагъларихъ.
Гьинихъай заз къведа куьмек[+]?
2Куьмек къведа Реббидилай[†]
халкь авур цавни чил[+].

3Ада Ви кӀвачив татаб жез тадач,
вун хуьзвайди суст жедач.
4Ингье, Исраил[†] хуьзвайди
суст жедач ва фидач ахвариз.

5Ребби вун хуьзвайди я,
Ребби серин чка я, датӀана патав гвай[+].
6Ракъини вун ядач юкъуз,
вацрани – йифиз.

7Реббиди хуьзва вун гьар жуьредин писвиликай;
Ада хуьзва уьмуьр ви.
8Реббиди хуьзва вун,
вун хъфизвайла
ва вун къвезвайла,
исятда ва даим яз[+].

#### 121


Зияратдин мани


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Шад хьана зун лагьайла заз:
«Ша Реббидин[†] фин КӀвализ[†]»[+].
2Акъвазнава кӀвачер чи
ви варарив, Ярусалим.

3Ярусалим эцигнава
вири санал галкӀурнавай шегьер хьиз,
4аниз хкаж жезва тайифаяр,
тайифаяр Реббидин,
Исраилдин[†] шагьидвилер тирвал,
шукур авун паталди Реббидин тӀварцӀиз[+].
5Ана ава дуванрин тахтар,
Давудан тухумдин тахтар.

6Ярусалимдиз саламатвал хьун патал дуьаяр ая:
«Хьурай вун кӀанибуруз хушбахтвал.
7Ви цлара саламатвал хьурай,
ви имаратра хушбахтвал хьурай».
8Зи хизандин, зи дустарин хатурдай
лугьуда за: «Саламатвал хьурай ваз!»
9Реббидин, чи Аллагьдин
КӀвалин хатурдай
ви сергьятра ваз хъсанвилер хьун
тӀалабзава за, Ярусалим[+].

#### 122


Регьимдин паталай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За хкажзава зи вилер Вахъди,
Цаварал алайди![+]
2Ингье, нуькверар чпин агъадин
гъилиз гьикӀ килигдатӀа,
къаравушдин вилерни
ханумдин гъилиз гьикӀ килигдатӀа,
гьакӀ чи вилер элкъвенва
Реббидихъ[†], чи Аллагьдихъ,
Ада чаз регьим ийир чӀавалди.

3Регьим ая чаз, Ребби, регьим ая чаз,
вучиз лагьайтӀа чун тух хьанва
чун такӀанвиликай.
4Чун тух хьанва
лавгъабурун ягьанатрикай,
гъукь гвайбурун нифретдикай.

#### 123


Чаз Аллагьдилай куьмек атун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Ребби[†] алачиртӀа чи патал, –
лугьурай Исраилди[†], –[+]
2Ребби алачиртӀа чи патал
чал инсанри вегьей чӀавуз,
3абуру чун туькьуьндай чан алаз –
чакай абуруз къведай хъел
къати хьайила[+].
4А чӀавуз чун ятари туькьуьндай,
чи винелай сел фидай[+].
5Гур ятари
кьадай чун.

6Шукур хьуй Ваз, я Ребби,
чун гъуьрч яз абурун сухварик
кутун тавурди.
7Лув гана чна, къушари хьиз,
гъуьрчехъанрин чилерай,
чил къазун хьана, лув гана чна[+].

8Чаз авай куьмек
тӀварцӀе ава Реббидин,
цаварни чил халкь авур[+].

#### 124


Аллагьдин далдадик хьун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Сигьан[†] дагъди хьиз,
Реббидик[†] умуд кутунвайбуру
ян гудач, амукьда абур даим яз[+].
2Ярусалим дагълари
элкъуьрна кьунвайвал,
гьакӀ Реббиди Вичин халкь
элкъуьрна кьунва
исятда ва даим яз.

3Небгетрин гьукумдин лаш
аламукьдач гьахъ-михьибурун чилин винел,
гьахъ-михьибуру чпин гъилер
мурдарвилихъ яргъи тавун паталди.

4Нуьсрет це, Ребби,
дугърибуруз, дуьзбуруз чпин рикӀяй.
5Чпин чӀуру рекьерай
физвайбурукай лагьайтӀа,
абур негьда Реббиди
небгетвилер ийизвайбурухъ
галаз санал.

Исраилдиз[†] – саламатвал![+]

#### 125


Реббиди есирар азад авун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Реббиди[†] Сигьандиз[†] шад йикъар хгайла,
чун авай ахварик квайбур хьиз[+].
2А чӀавуз чи сивер хъуьруьнрив,
манийрив ацӀанвай.
А чӀавуз лагьана вири халкьари:
«ЧӀехи крар авуна ибур патал Реббиди».

3ЧӀехи крар авуна чун паталди Реббиди,
чун чпелди шад тир крар.

4Чи шад йикъар кьулухъ хкваш, я Ребби,
цив ахцӀурай Негев кьурумдин вацӀар хьиз.
5Вилел нагъв алаз тум цазвайбуру
гвен гуьда шадвилин гьараяр ийиз.
6Тумар авай чанта кьуна
шехьиз-шехьиз физвайди,
шадвилелди гьарайиз хкведа
вичин цуьлер гваз[+].

#### 126


Вири крар Аллагьди нуьсрет гунилай аслу я


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Сулейманан дуьа.

КӀвал[†] Реббиди[†] эцигзавачтӀа,
нагьахъ зегьмет чӀугвазва цлан устӀарри.
Шегьер Реббиди хуьзвачтӀа,
нагьахъ къекъвезва къаравул[+].
2Нагьахъ куьн фад къарагъзава
ва геждалди ацукьзава,
залан зегьметдив
гъилиз гъиз жуваз тӀуьн;
Вичиз кӀандайбуруз
Ада вири гузва, гьатта абур ксанвайлани[+].

3Аялар ирс я Реббидилай атанвай,
руфунин бегьер Ада ганвай пишкеш я[+].
4Къуват квайдан гъиле авай хьелер хьиз я
жегьилриз хьанвай рухваярни.
5Хьелерин чанта ацӀанвайди бахтавар я.
Регъуь жедач абуруз
душмандихъ галаз рахадай чӀавуз
варарив чпин гьуьжетрикай.

#### 127


Аллагьдин чӀалаз килигунай савкьват


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Реббидикай[†] кичӀеди,
Адан рекьерай физвайди
бахтавар я[+].
2Вун жеда нез жуван гъилин майваяр,
бахтаварвал, аваданвал жеда вахъ[+].
3Ви кӀвалевай ви пабни
гзаф бегьер гъидай ципицӀ чӀере хьиз я,
ви аялар ви суфрадихъ
хилер хьиз я зейтун тарцин[+].
4Жеда гьакӀ бахтавар
Реббидикай кичӀеди.

5Реббиди ваз нуьсрет гуда Сигьандай[†],
аваданвал аквада ваз Ярусалимдин
вири йикъара уьмуьрдин жуван[+].
6Аквазда ваз веледрин веледар ви.

Исраилдиз[†] – саламатвал![+]

#### 128


Исраилдиз куьмек паталай гьарай


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Заз жегьил чӀавалай гзаф гъилера
азабар ганай – лугьурай Исраилди[†], –[+]
2заз жегьил чӀавалай гзаф гъилера
дарвал акунай,
амма кӀаник акатначир.
3Зи далудал цанар цанай куьтенчийри,
чпин яргъи къарабасар тухуз хьанай.
4Ребби[†] гьахъ я:
Ада кьатӀна небгетрин зунжурар.

5Регъуь хьурай, элкъуьрай кьулухъ
Сигьан[†] такӀандай вирибур[+].
6КӀвалин къавал векь хьиз хьуй абур,
эчӀедалди кьурадай.
7Гвен гуьзвайбуру герек тушир векь
гуьдач кӀвалин къавалай,
я адакай цуьлерни кутӀундач.
8А чӀавуз патавай фидайбуру лугьудач:
«Квел Реббидин нуьсрет хьурай.
Реббидин тӀварцӀелай нуьсрет хьурай квез!»[+]

#### 129


ЧӀехи кӀеве гьатайла ийидай дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

За дериндай минетзава
ваз, Ребби[†]![+]
2Зи ван ша, Агъа;
зи дад-бидадриз ахъа хьурай япар ви.
3Вуна, я Ребби,
кьазвайтӀа гунагьрин[†] гьисаб,
нивай кӀвачел акъваз жедай, я Агъа?
4Амма Вав гва гъил къахчун,
Вакай кичӀе хьун патал.

5Вилив хуьзва Ребби за,
вилив хуьзва рикӀе зи,
Адан гафуник кутазва умуд.
6За Агъа вилив хуьзва,
къаравулри пакама
вилив хуьнилайни гзаф,
эхь, къаравулри пакама
вилив хуьнилайни гзаф.

7Реббидик Исраилди[†] умуд кутурай,
куьз лагьайтӀа Реббидив регьим гва,
хиласвални[†] акьалтӀай
Гьадав гва[+].
8Ада Исраил хилас ийида
адан вири гунагьрикай[+].

#### 130


Ихтибардин дуьа


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Ребби[†], зи рикӀи къачунач дамах,
вине хьанач вилер зи,
алахънач зун
агакь тийир зурба крарал[+].
2Амма за жув
умунарна, секинарна,
дидедин хуру хъвана тух хьайи аял хьиз;
зун я аял хьиз,
дидедин хуру хъвана тух хьайи аял хьиз.

3Реббидик Исраилди[†] умуд кутурай
къениндалай ва даим яз![+]

#### 131


Аллагьдин КӀваликай тарифдин гафар лугьун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Ребби, рикӀел хкваш Давуд[†]
ва ада эхай кьван четинвилер,[+]
2ада Реббидиз кьин кьур саягъни
Якьубан[†] Уьтквемдаз вяд гайи саягъ.
3«Жуван кӀвализ гьахьдач зун,
жуван месел къаткидач,[+]
4ахварни гудач жуван вилериз,
къебекьризни гудач суствал,
5за Реббидиз чка жагъур тавунмаз,
Якьубан Уьтквемдаз кӀвал жагъур тавунмаз».

6Ингье, чаз Икьрардин[†] сандухдикай
Эфратада ван хьана
жагъай чӀавуз Ам
Къирйат-Ярим шегьерда.
7Адан КӀвализ[†] гьахьин чун
Адан кӀвачерин кӀаник квайдаз икрамин[+].
8Къарагъ, я Ребби, чкадал акъваз Жуван секинвилин,
Вунни Ви къуватдин Икьрардин сандух[+].
9Ви хахамри[†] гьахъвал чпел алчудрай
ва шадвиляй гьараяр авурай
Ваз вафа хуьзвайбуру.

10Ви лукӀ Давудан хатурдай
чин кьулухъ элкъуьрмир Ви гуьцӀуьрдикай[†].

11РикӀивай кьин кьуна Реббиди Давудаз,
алатдач а кьинелай:
«Ви бедендин майвадикай
Ви тахтуна ацукьарда[+].
12Ви рухвайри Зи Икьрар хвейитӀа,
За чпиз чирдай Зи шагьидвилер хвейитӀа,
гьакӀ абурун рухваярни ацукьда
ви тахтунал даим яз».

13Вучиз лагьайтӀа Сигьан[†] хкяна Реббиди,
адакай Вичин КӀвал ийиз кӀан хьана:[+]
14«Ингье зи секинвал даиман:
ина уьмуьр тухуда За,
вучиз лагьайтӀа Заз кӀан хьана ам.
15Адан тӀуьниз булвилелди нуьсрет гуда За,
адан саилар фалди ийида тух[+].
16Адан хахамрал хиласвал[†] алчудда,
шадвиляй гьарайда Аллагьдиз
вафа авай халкьди.

17Ана Давудан пачагьлугъдиз къуват гуда За,
Жуван гуьцӀуьрдиз велед гуда За[+].
18Алчудда регъуьвал душманрал адан,
адал, лагьайтӀа, цӀарцӀар гуда тажуни».

#### 132


Стхайрин садвал


1Зиярат ийидайла лугьудай мани. Давудан[†] дуьа.

Гьикьван хъсан ва гьикьван хуш я
стхайриз санал уьмуьр тухун![+]

2Им – къимет авай
чӀем[†] хьиз я зейтундин,
иличай кьилел,
авахьзавай чурудал
кьилин хахам[†] Гьарунан[†],
къерехдал адан парталдин;[+]
3Цавун чиг я Гьерман дагъдин,
кьур акъатай Сигьан[†] дагъдал ацукьзавай,
гайи чкадал Реббиди[†] нуьсрет
жеда уьмуьр даиман[+].

#### 133


Шукур авунихъ эверун


1Зиярат ийидайла лугьудай мани.

Шукур ая Реббидиз[†], Адан лукӀар,
йифиз Реббидин КӀвале[†] къвазнавай![+]
2Хкажа жуван гъилер пакханадихъ,
шукур ая Реббидиз[+].

3Цавни чил халкьнавай Реббиди
Сигьандай[†] нуьсрет гурай ваз[+].

#### 134


Аллагьдин зурба крар

1Тариф ая Реббидин[†]!

Тариф ая Реббидин тӀварцӀин!
Адан тариф ая, Реббидин лукӀар,
2акъвазнавайбур Реббидин КӀвале[†],
алайбур а КӀвалин гъенел![+]

3Тариф ая Реббидин, вучиз лагьайтӀа
Ам хъсанди я:
Адан тӀварцӀиз мани лагь,
им хуш кар я,
4вучиз лагьайтӀа Реббиди Вичиз
хкяна Якьуб[†],
Вичин эменни авуна
Исраилдикай[†][+].

5Эхь, заз чида Ребби чӀехи тирди,
чи Агъа вири аллагьрилай виневайди,[+]
6цаварални чилерал,
гьуьлерални гургусра
Вичиз вуч герек ятӀа, вири ийизва
Реббиди чи[+].
7Чилин пипӀерай хкажзава булутар,
марф къвадайла цӀайлапанар ягъиз тазва,
Вичин зирзимийрай
ахъайзава гар.

8Ада Мисрида телефна сифтегьан ругулар
инсандилай малдал кьван[+].
9Ада, Мисри, ви къенез
керемат-ишараяр, аламатар ракъурна
фиръаванар ва адан лукӀар патал[+].
10Ада гатана гзаф халкьар,
яна кьена къуват авай пачагьар:[+]
11амарийрин пачагь Сигьан,
Башандин пачагь Аг
ва Къенандин вири пачагьлугъар;[+]
12Ада чилер абурун вахгана ирс яз
Вичин халкьдив, Исраилдив, ирс яз[+].

13Ви тӀвар, Ребби, даим я,
несилдилай несилдиз физ, Вун рикӀе ава[+].
14Реббиди Вичин халкь гьахъардай дуван ийида,
Вичин лукӀариз Ада регьим ийида[+].

15Халкьарин бутар[†] – къизилни гимиш –
кар я инсандин гъилерин[+].
16Рахаз тежер сивер ава абуруз,
акваз тежер вилер ава абуруз,[+]
17ванер текъвер япар ава абуруз,
сивер ава нефес авачир.
18Бутар туькӀуьрзавайбур ва абурук умуд кутурбур
чеб гьабуруз ухшар я.

19Шукур ая Реббидиз, Исраилдин халкь!
Шукур ая Реббидиз, Гьарунан[†] сихил!
20Шукур ая Реббидиз, Левидин тухум!
Реббидикай кичӀедайбур, шукур ая Адаз![+]
21Шукур хьуй Ваз Сигьандилай[†], я Ребби,
Ярусалимда уьмуьр тухузвай!

Тариф ая Реббидин![+]

#### 135


Реббидин регьим эбеди я

1Шукур ая Реббидиз[†],
вучиз лагьайтӀа Ам хъсанди я:
Адан регьим эбеди я[+].
2Шукур ая аллагьрин Аллагьдиз:
Адан регьим эбеди я[+].
3Шукур ая агъайрин Агъадиз:
Адан регьим эбеди я;
4чӀехи аламатар ийизвай Вич Сад тирдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
5акьулдалди цавар халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
6ятарал чилер экӀя Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
7цавун чӀехи чирагъар халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
8югъ идара авун патал рагъ халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;
9йиф идара авун патал варзни гъетер халкь Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;

10Мисрида сифтегьан ругулар Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
11анай Исраил[†] Акъудайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
12Кьуват авай Вичин эрчӀи гъил яргъи Авурдаз:
Адан регьим эбеди я.
13НацӀун гьуьл кьве пай Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
14анайтӀуз Исраил Тухвайдаз:
Адан регьим эбеди я;
15амма фиръаванни адан кьушун НацӀун гьуьлуьз Вегьейдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]

16Вичин халкь кьурумдай Тухвайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
17чӀехи пачагьар кӀаник Кутурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
18къуват квай пачагьар Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;
19амарийрин пачагь Сигьан Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
20Башандин пачагь Аг Кьейидаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
21абурун чилер ирс яз Вахгайдаз:
Адан регьим эбеди я;
22Вичин лукӀ Исраилдив ирсина Вахгайдаз:
Адан регьим эбеди я;
23чи русвагьвиле чун рикӀел Хкайдаз:
Адан регьим эбеди я;
24чун душманрикай хилас[†] Авурдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
25чан алай виридаз тӀуьн Гузвайдаз:
Адан регьим эбеди я;[+]
26Шукур ая Аллагьдиз цаварин!
Адан регьим эбеди я!

#### 136


Бабилдин есиррин арза

1Бабилдин[†] вацӀарин къерехра
ацукьна шехьнай, Сигьан[†] хтайла рикӀел.
2Ана цӀвелин тарарикай
куьрснай чна чи кинурар[†].
3Ана чун есирда кьурбуруз
чавай манияр кӀан жедай,
тунвайбуруз дарда чун
чавай шадвал кӀан жедай,
лугьудай: «Чаз са мани лагь
Сигьандин[†] манийрикай».

4Чна мани гьикӀ лугьудай Реббидиз[†]
яд чилел?
5За вун жувакай атӀайтӀа, Ярусалим,
зи эрчӀи гъил атӀурай.
6За вун рикӀел хуьз тахьайтӀа,
ккӀуй зи мез сивин къавук,
эциг тавуртӀа за Ярусалим
кьиле жуван шадвилин.

7РикӀел хкваш, я Ребби, Эдамдин инсанар
бабилвийри[†] Ярусалим кьур юкъуз,
лагьай бере абуру:
«ЧукӀур ая, чукӀур ая
ам бинедал кьван».
8Эй Бабил, вичин барбатӀвал
мукьвал алайди,
вуна чаз вуч авунайтӀа
гьадан эвез вав агакьар хъийирди
бахтавар я[+].
9Ви куьрпеяр кьуна къванцихъ
гелядайди бахтавар я.

#### 137


Куьмекдай Аллагьдиз шукур авун


1Давудан[†] дуьа.

Жуван вири рикӀелди Ваз шукурда за;
аллагьрин вилик Ви тарифда манидалди[+].
2Икрамда вилик Ви пак[†] Ибадатханадин,
Ви тӀварцӀиз шукурда
Ви регьимдайни Ви гьакъикъатдай,
куьз лагьайтӀа виридалай
виниз Вуна хкажна
Ви гафни Ви тӀвар[+].
3За эверай юкъуз Вуна жаваб гана заз,
кӀубан авуна, мягькемна зи рикӀ.

4Ребби[†]! Ваз чилин вири пачагьри шукурда
Ви сивяй ван хьайи чӀавуз.
5Абуру мани лугьуда рекьерикай Реббидин,
куьз лагьайтӀа чӀехи я Реббидин баркалла.
6Кьакьан я Ребби,
амма къайгъу чӀугвазва умундан,
кьама ялар авайди чир жезва яргъалай.

7ФейитӀани бедбахтвилин юкьвай зун,
Вуна зал чан хкида,
зи душманрин хъиляй Вуна
залди яргъи ийида Ви гъил,
зун хиласда[†] Ви эрчӀи гъили[+].
8Зун паталди фикирнавай
къаст кьилиз акъудда Реббиди.
Я Ребби, Ви регьим вири вахтар патал я,
Жуван гъилерин крар гадармир[+].

#### 138


Вири чидай, вирина авай Аллагь


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

Ребби[†], вуна синагъна зун,
чида зун Ваз.
2Чида, зун ацукьзавани,
къарагъзавани,
зи фикиррин гъавурда
Вун акьазва яргъай.
3ХьайитӀани зун физваз,
за ял ягъиз хьайитӀани,
Вун датӀана къвалав гва зи,
чида Ваз зи вири рекьер[+].
4Эхь, зи мецел гьеле гаф татанмаз,
Ваз ам чизва, я Ребби.
5Вун захъ вири патарихъай галазва,
Вуна Жуван гъил эцигзава зал.
6И кар чир хьун зун паталди аламат я,
зи байих патал гзаф чӀехи кар я ам[+].

7Ви Руьгьдикай жеда завай гьиниз физ?
Гьиниз катиз жеда завай Вун авайвиликай[+]?
8Зун хкаж хьайитӀа цаварал –
Вун гьана ава,
эвичӀайтӀа агъа дуьньядиз –
Вун гьана ава.
9Зун хкаж хьайитӀа
лувараллаз ярарин
ва я уьмуьр тухуз ацукьайтӀа
зун яргъал гьуьлерихъ,
10гьанани кваз тухуда зун гъили Ви,
Ви эрчӀи гъили кьада зун.
11ЛагьайтӀани гьатта за:
«МичӀивили кӀевда зун,
Зи вири патаривай
экуьникай йиф жеда»,
12лап гьа чӀавузни зун Вакай
мичӀивили кӀевирдач;
югъ хьиз, экуь жеда йиф,
гьам мичӀни, гьам эквни.

13Зи къене авай кьван вири Вуна халкьнава,
зун дидедин руфуна храна Вуна.
14Шукурда за Ваз
икӀ аламатдив зун халкь авунай.
Ажайиб я крар Ви,
вуч хъсан тушни заз и кар чир хьун.
15Зун чинеба халкь ийирла,
зи кӀарабар кӀевначир Вакай,
зун арадал гъанай устадвилелди
чилин дерин-деринда.
16Ви вилериз тамам тушир беден зи акунай,
Ви ктабда зи вири йикъар кхьенай
гьеле а йикъар садни алукь тавунмаз[+].
17Зун патал къимет авайбур я
Ви фикирар, я Аллагь!
Вуч чӀехи тушни абурун кьадар![+]
18Гьисаб ийиз женни абур,
гьикӀ лагьайтӀа къумадилай гзаф я.
Жедайлани уях зун,
генани Вахъ галазва зун.

19Аллагь, Вуна небгетар
тергнайтӀа, вуч хъсан тир!
КъекъечӀ завай, ивидихъ къанихбур![+]
20Небгетдаказ рахазва абур
Ваз акси яз,
Ви душманри Ви тӀварцӀикай
алазни-алачиз рахазва.
21Вун такӀанбур, я Ребби,
заз гьикӀ такӀан тахьурай?
Ваз акси яз къарагъзавайбуруз
за гьикӀ нифрет тавурай[+]?
22Заз абур такӀан я нифретдив къати;
Ви душманар за зибур яз гьисабзава.

23Аллагь, синагъ ая зун,
чир ая зи рикӀ;
синагъ ая зун,
чир ая зи фикирар[+].
24Килиг, яни тапанди
зун алай рехъ,
твах зун Аллагьдин даим рекьяйтӀуз.

#### 139


Аллагьди небгетрикай хуьн паталай дуьа


1Манидаррин чӀехидаз. Давудан[†] мани.

2Хилас ая, Ребби[†], зун и пис касдикай,
зун хуьх дарда твазвайдакай[+].
3Абуру рикӀе чӀуру къаст тунва,
датӀана дяведиз гьазур я.
4Чпин кӀирер, гъуьлягъри хьиз, хци ийизва,
абурун сивел агъу ала гуьрзедин[+].
Макьамдин ара
5Хуьх зун, я Ребби,
небгетрин гъилерикай,
къакъуда зун, зи кӀвачер татабиз,
зун дарда тваз кӀанзавайбурукай[+].
6Кьама ялар авайбуру
зун паталди туькӀуьрнава
желени кемен,
рекьел чил къянава,
эцигнава ракьар заз.
Макьамдин ара
7За Реббидиз лагьана: «Вун я зи Аллагь,
зи дад-бидадриз яб це тӀун, я Ребби!
8Агъа, Ребби, зи хиласвилин[†] къуват,
дяведин юкъуз Вуна зи кьил кӀевирна.
9Ийимир, Ребби,
небгетриз кӀандайвал,
абурун чӀуру къастуниз
агалкьун гумир,
абурук дамах акат тийирвал».
Макьамдин ара
10Зал алтӀуш хьанвайбурун
кьилерал атуй чпин мецери
лагьай бедбахтвал.
11Къурай абурал кузвай жуьгьенар,
абур цӀуз аватрай,
дерин дагьардиз,
мад хкаж техжервал[+].
12ЧӀуру мез авай касди
чилел чка кьун тавурай:
зун дарда твазвайдав
писвал вичив агакьда вич телеф ийиз.

13Заз чида, Реббиди
кесибар патал дуван ийида,
муьгьтежбурун пад кьада[+].
14РикӀивайни, гьахъ-михьибуру
шукур гъида тӀварцӀиз Ви,
Вун авай чкада амукьда дуьзбур.

#### 140


Далда хьун паталай дуьа


1Давудан[†] мани.

Я Ребби[†], за Ваз минет ийизва:
тади ая патав зи,
зи шел-хвалдиз яб це Вуна,
за Ваз минет ийирла.
2Хушди хьурай зи дуьа,
Ви вилик кайи атирар хьиз,
зи гъилерни хкажун,
нянин къурбанд[†] хьиз[+].

3Зи сивел, Ребби, къаравул эциг,
зи сивин ракӀар хуьх[+].
4Тамир зи рикӀив писвилихъ алгъиз,
къанунсузвилер ийизни тамир
небгетрихъ галаз,
ширинлухар абурун
нез тамир.
5Гьахъ-михьида гатурай зун –
регьим я им.
Дуьздал зун акъудрай –
им чӀем[†] ягъай хьиз жеда заз,
инкар тийир кьили зи.

Зи дуьа акси я
небгетвилер ийизвайбуруз.
6Абурун дуванбегар
гадарайла къаядилай,
жеда абуруз зи гафарин ван,
вучиз лагьайтӀа дуьзбур я абур.
7Чил цадайла, ам гадар жедайвал,
гьа саягъда небгетрин кӀарабар
гадарна жеда агъа дуьньяда.

8Эхь, Агъа, Ребби,
зи вилер Вахъди элкъвенва;
за Вак умуд кутазва,
зун вугумир ажалдив![+]
9Заз къянавай чилиникай,
небгетрин желедикай
зун хуьх[+].
10Небгетар чеб аватрай чпин чилериз,
зун, лагьайтӀа, абурал ацалтдач[+].

#### 141


Куьмек паталай дуьа


1Давудан[†] насигьат. Давуда, вич магъарада авайла, авур дуьа.

Гьарайзава за, шел-хвал ийиз Реббидиз[†],
кӀевидаказ минетзава за Реббидиз[+].
2Адан вилик ичӀирзава за арза зи,
жуван хажалат ахъайзава Адаз[+].

3Гьалдай зи руьгь физвайла,
Ваз чизва зи рехъ.
Зун физвай рекьел абуру чинеба
къязава чил зун патал[+].
4ЭрчӀи патаз вил ягъа, жуван арха жагъура,
амма аквазва, садани зун кьатӀузвач,
квахьнава далда зи,
садани зи уьмуьрдин чӀугвазвач къайгъу.

5Минетзава за Ваз, Ребби,
лугьузва: «Вун далда я зи,
чан алайбурун чилел Вун зи пай я»[+].
6Яб це зи гьарайдиз,
вучиз лагьайтӀа гзаф писдаказ
гьалдай фенва зун;
зи геле къекъвезвайбурукай хилас[†] ая зун,
абуруз залай гзаф къуват ава[+].
7Зи къазаматдай азада зун,
за Ви тӀварцӀиз шукур авун паталди.
Зал алтӀушда гьахъ-михьибур,
куьз лагьайтӀа Вуна заз
хъсанвал ийида.

#### 142


Гунагькар патал гьахъвал


1Давудан[†] мани.

Ребби[†], ван хьухь дуьадин зи,
яб це зи дад-бидадриз.
Жуван вафадив ва гьахъвилив
жаваб це заз.
2Жуван лукӀрахъ галаз
дуванрин гьуьжетра гьатмир –
чан алайбурун арада
гьахъ-михьиди авач вилик Ви[+].
3Душман геле къекъвезва зи,
зи уьмуьр гьалчнава чилел,
мажбурнава зун уьмуьр тухуз мичӀивиле,
фад кьейибур хьиз[+].
4Аватнава руьгьдай зун,
зи къене рикӀ хьанва лал.
5Фад алатай йикъар зи хквезва рикӀел,
Ви крарикай фикир ийизва,
Ви гъилери вучнатӀа,
фикирзава гьадакай[+].
6За Вахъди гъилер ийизва яргъи,
кьуру чил хьиз, рикӀ къаних хьанва Вахъ[+].
Макьамдин ара
7Я Ребби, фад жаваб це заз,
чан зайиф жезва зи.
Жуван чин чуьнуьхмир закай,
тахьайтӀа зун ухшар жеда
суруз аватзавайдаз[+].
8Ви регьимдикай
пакамахъ ван жез гице зав,
куьз лагьайтӀа за Вак умуд кутазва.
Зун фена кӀани рехъ
къалура заз,
зун рикӀелди Вахъди хкаж жезва[+].
9Я Ребби, зун хилас[†] ая душманрикай,
гьерекатзава за Ви патав далда кӀанз.
10Чира заз Ви къаст кьилиз акъудиз,
вучиз лагьайтӀа Вун Аллагь я зи:
тухурай зун Ви хъсан Руьгьди
цӀалцӀам рекьяй.

11Я Ребби! Ви ТӀварцӀин хатурдай
хуьх зи уьмуьр.
Ви гьахъвилив кьадайвал
акъуда зун бедбахтвиляй.
12Ви регьимдив кьадайвал
зи душманар терг ая,
зун рекьиз кӀанибур терг ая вири,
куьз лагьайтӀа Ви лукӀ я зун[+].

#### 143


Пачагьдин дуьа


1Давудан[†] дуьа.

Шукур хьуй Ваз, я Ребби[†], Раг зи,
дяве ийиз вердишзавай гъилер зи,
ягъунар кьаз – тупӀар зи[+].
2Зи регьим, зи къеле,
зи далда, зи хиласкар,
зи къалхан,
Вичивай заз далда кӀанзавайди,
Заз зи халкь табий ийизвайди[+].
3Инсан вуч я кьван, я Ребби,
Вуна адан къайгъу чӀугваз?
Вуч я кьван ажал галайди,
Вуна адаз дикъет гуз[+]?
4Инсан ухшар я гарун юзуниз,
хъфизвай хъен хьиз адан йикъар я[+].

5Ребби, алгъура цавар, эвичӀа,
хкӀукӀ дагъларик, абурай гум акъатда[+].
6Гадра цӀайлапан, чукӀура абур,
Жуван хьелер ахъая, чукура абур[+].
7Яргъи ая кьакьандай Жуван гъил,
азад ая зун, хиласа[†] зун
церикай чӀехи,
гъилерикай яд чилерин веледрин,[+]
8абурун сивери таб ийизва,
абурун эрчӀи гъил – гъил я алцурунин[+].

9За Ваз, Аллагь, цӀийи мани лугьуда,
Ви тарифда цӀуд сим алай арфа ягъиз[+].
10Пачагьриз куьмек гузвайда
Вичин лукӀ Давуд хилас ийизва
ажал гъидай туруникай[+].

11Азад ая зун, хиласа зун
гъилерикай яд чилерин веледрин,
абурун сивери таб ийизва,
абурун эрчӀи гъил – гъил я алцурунин.

12Чи рухваяр чӀехи хьурай, жегьил тарар хьиз,
чи рушарни ухшар хьурай
тавханайра авай дигай гулариз;[+]
13чи гьамбарханаяр ацӀана хьурай,
гьар жуьредин ризкьи бул яз;
чи яйлахра агъзурралди хпер хуьрай;
14кӀвалах патал куьк хьурай яцар чи;
чи жугъунра тахьурай тӀеквенар,
я шел-хвал тахьурай чи куьчейра.
15Вири гьа икӀ язвай халкь
бахтавар я,
вичин Аллагь Ребби тир
халкь бахтавар я![+]

#### 144


Аллагьдин чӀехивал ва хъсанвал


1Давуда[†] авур тариф.

Аллагьни Пачагь зи, Ви тарифда за,
шукурда Ви тӀварцӀиз эбеди яз!
2Бегьем шукурда Ваз за гьар юкъуз,
Ви ТӀварцӀин тарифда эбеди яз!

3Вири тарифдиз лайих я Ребби[†], чӀехи я Ам,
Адан чӀехивал и кьил а кьил авачирди я[+].
4Гегьеншдиз Ви къудратдикай хабарар гуда,
несилди несилдиз Ви крарин тарифда.
5Гъилин Ви ажайиб крарикай,
Ви баркалладин чӀехивиликай фикирарда за.
6Гьар са кас жеда рахаз
Ви къудратдин къуватдикай,
зунни хабар гуз жеда
Ви зурбавиликай[+].
7Даяхвал Ви чӀехи тир рикӀел хкида,
Ви гьахъвиликай лугьуда мани.

8Еке муьгьуьббатни сабур Реббидихъ ацӀанва,
мергьеметни регьим ава Адаз,[+]

9Жумарт я Ребби вирибурухъ галаз Вичин хъсанвилералди,
Адан регьим ала Адан крарал вири.
10Зи Ребби, Ви вири крари машгьурда Вун,
шукурда Ваз вафа авайбуру.
11Ихтилатар ийида абуру
баркалладикай Ви пачагьлугъдин,
Ви къудратдикай рахаз жеда,
12Крарин Ви къудратдикай,
вири инсанриз чириз тун патал
Ви пачагьлугъдин баркалладикай
гьайбат галай.
13Къадим несилрилай несилралди
На ийидай гьакимвал агакьда,
Ви пачагьлугъ даимди я.
Ребби Вичи гайи гафунин иеси я,
Адахъ вири крара регьим ава[+].

14Кьазва Реббиди ярх жезвай вирибур,
вири агъуз аватнавайбур Ада хкаж ийизва[+].
15Мягькемдиз виридан вилер Ваз килигзава,
Вуна тӀуьн гузва абуруз чпин вахтунда[+].
16На Жуван гъил ахъайзава,
чан алайбур вири
тухарзава Ви къастунив кьурвал Вуна[+].

17Ребби гьахъ я Вичин вири рекьера,
регьим ава Адахъ Вичин вири крара.
18Сад Аллагь мукьва я Вичиз эверзавай вирибуруз,
гьакъикъат гваз эверзавай виридаз[+].
19ТӀалабунар Вичикай кичӀедайбурун
Ада кьилиз акъудзава,
абурун минетрин ван къведа Адаз,
абуруз куьмекда Ада.
20Хуьзва Реббиди Вич кӀандай вирибур,
терг ийизва вири небгетар.

21Ша, зи мецив тарифин Реббидин,
Ада халкь авур кьван вирида
эбеди яз машгьур авурай
пак[†] ТӀвар Адан!

#### 145


Аллагьди зайифбур хуьн

1Тариф ая Реббидин[†]!
Тарифа, зи рикӀ, Реббидин![+]
2Вири жуван уьмуьрда за тарифда Реббидин;
аламай кьван зал чан
манидалди тарифда за зи Аллагьдин[+].
3Умуд кутамир гьакимрик,
ажал галайбурук,
чпе хиласвал[†] авачир[+].
4Абурун чан хкатайла,
элкъвена абурукай
накьв хъжезва,
гьа юкъуз абурун вири къастар квахьзава[+].

5Бахтавар я, низ Якьубан[†] Аллагьди куьмек гузвайди,
далу акалзавайди Реббидихъ, вичин Аллагьдихъ,
6халкь авурдахъ цавни чил,
гьуьлни ана авай кьван вири,
вафа турди Реббидиз,
Вичихъ далу акализ жедай даим яз.
7Ада пад кьазва дарда тунвайбурун,
гишинбуруз тӀуьн гузва.
Къазаматда тунвайбур ахъайзава Реббиди[+].
8Буьркьуьбурун вилер ахъайзава Реббиди.
Реббиди агъуз аватнавайбур хкаж ийизва.
Реббидиз кӀанда гьахъ-михьибур[+].
9Реббиди хуьзва масанай атана ацукьнавайбур,
етимризни хендедайриз куьмек гузва,
амма атӀузва небгетрин рехъ[+].

10Реббиди пачагьвал ийида датӀана,
Сигьан[†], ви Аллагь
несилдилай несилдалди я.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 146


Тарихдани тӀебиатда Аллагьдин зурбавал

1Тариф ая Реббидин[†]!
Вуч хъсан я манидалди
тариф авун чи Аллагьдин,
вуч хъсан я ширин ва кутугай тариф авунин[+].

2Ярусалим эхцигзава Реббиди,
кӀватӀ хъийизва Исраилдин[†] суьргуьнар[+].
3Ада дири хъийизва рикӀер ханвайбур,
абурун хирер кутӀунзава,[+]
4гьисаб ийизва гъетерин кьадар,
тӀварар гузва абуруз вирибуруз.
5Чи Агъа чӀехи я ва къудрат авайди я,
Адан акьулдиз чидач сергьятар.
6Умундаз куьмек гузва Реббиди,
небгет гьалчзава чилел.

7Шукур авуналди мани лагь Реббидиз,
кинур[†] ягъ чи Аллагьдиз.

8Ада цав кӀевзава циферив,
чил патал марф гьазурзава,
дагъларал векьив экъечӀиз тазва,[+]
9недайди гузва гьайванриз
ва гьарайзавай шарагриз кӀвагъран.

10Ам балкӀандин къуватдал туш шад жезвайди,
я аскеррин кӀвачеринни зирингвилел,[+]
11майилзава Реббиди кичӀебуруз Вичикай,
умуд кутазвайбуруз Вичин регьимдик[+].

#### 147


Реббидин тариф авун

1Ярусалим, машгьур ая вуна, Ребби[†]!
Тариф ая жуван Аллагьдин, Сигьан[†]!

2Мягькемарна Ада ви варарин тӀвалар,
нуьсрет гана ви аялриз къене ви.
3Ада саламатвал тестикьзава сергьятра ви,
тухарзава вун хкягъай къуьлуьвди[+].

4Ада чилел ракъурзава эмирар:
фад-фад физва Адан гаф.
5Ада, сар хьиз, гузва жив,
руьхъ хьиз, къирав къурзава,
6гадарзава, къванер хьиз, Вичин хар;
нивай акъваз жеда Адан къаюн вилик?
7Ада Вичин гаф ракъурзава, цӀразва вири,
ахъайзава Вичин гарар, авахьзава ятарни.

8Къалурзава Вичин гаф Якьубаз[†],
Вичин къайдаяр ва тагькимар – Исраилаз[†].
9Маса халкьар патал Ада авунач и кар,
абуруз чидач дуванар Адан.

Тариф ая Реббидин![+]

#### 148


Чилелни цаварал Аллагьдин тариф авун

1Тариф ая Реббидин[†]!

Реббидин тарифа цаварилай;
Кьакьанра тарифа Адан[+].
2Тарифа Адан, Адан вири малаикар[†];
тарифа Адан, Адан вири кьушунар[+].
3Тарифа Адан, рагъни варз;
тарифа Адан, нур гузвай гъетер.
4Тарифа Адан, цаварин цавар,
цаварилайни кьакьан тир ятар[+].
5Тариф авурай Реббидин тӀварцӀин,
вучиз лагьайтӀа Гьада вири халкьнава
Гьадан эмир яз[+].
6Ада вири тестикьнава даим яз,
ганва чӀуриз тежедай къайдаяр[+].

7Тарифа Реббидин чилелай,
гьуьлуьн пилияр, деринар вири,[+]
8цӀайлапанни хар, живни циф,
Адан гаф кьилиз акъудзавай къати гар,
9дагъларни вири кӀунтӀар,
майвадин тарарни вири муьткверар,
10ничхирарни гьар жуьредин малар,
чурчуларни лувар квай къушар,
11чилин пачагьарни вири халкьар,
регьберарни чилин вири гьакимар,
12гадаярни рушар,
кьуьзуьбурни жегьилар –
13тариф ая Реббидин тӀварцӀин,
куьз лагьайтӀа са Гьадан тӀвар
хкажнава!
Адан баркалла чилерилайни,
цаварилайни кьакьан я[+].

14Ада Вичин халкьдин карч хкажнава,
баркалла Вичиз вафа хуьзвайбурун,
Исраилдин[†] веледрин,
халкьдин Вичиз мукьва тир.

Тариф ая Реббидин!

#### 149


Сигьанди Реббидин тарифрай

1Тариф ая Реббидин[†]!
лагь Реббидиз цӀийи мани,
Адав тариф агакьара
вафа хуьзвайбурун кӀватӀалда[+].

2Шад хьурай Исраил[†] Халикьдал вичин,
хвешивал авурай
Сигьандин[†] рухвайри
Пачагьдал чпин.
3Абуру кьуьлералди
тариф авурай тӀварцӀин Адан,
мани лугьурай Адаз
тафтни кинур[†] ягъиз.
4Вичин халкьдин хатур хуьзва Реббиди,
Вичив гвай хиласвилив[†]
чӀехи ийизва умунбур.

5Адаз вафа хуьзвайбур
баркалла алаз шад хьурай,
абуру хвешидаказ мани лугьурай
чпин месерилай[+].
6Аллагьдин тариф хьурай абурун мецерал,
абурун гъиле хьуй кьве мурцан хци тур,
7халкьарилай кьисас къахчун,
абуруз жаза гун паталди,
8абурун пачагьар зунжурралди кутӀунун паталди,
абурун гьакимар ракьун бухавра тун паталди,
9абуруз атӀанвай кар кьиле тухун паталди
Реббидин гаф тирвал.
Гьа им гьуьрмет къачун я
Адаз вафа хуьзвай вирибуруз.

Тариф ая Реббидин!

#### 150


Эхиримжи тарифдин мани

1Тариф ая Реббидин[†]!
Тариф ая Аллагьдин
Адан пакханада,
Адан къудратдин цаварал алай[+].
2Тариф ая Адан къудрат авай крарай Адан,
тариф ая Адан гьайбатдай Адан,
3тариф ая Адан крчарин ванцелди,
тариф ая Адан, ни арфаярни кинурар[†] ягъиз[+].
4Тариф ая Адан тафтар гваз,
кьуьлералди,
тариф ая симер алай алатарни
кфилар ягъиз[+].
5Тариф ая Адан гугрум кӀевиз вандай, хъсан-къапар ягъиз,
галукь-къапар ягъиз.
6Тариф авурай Реббидин
чан алай вирибуру.

Тариф ая Реббидин!

## ЦӀийи Икьрар

### ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар


МатӀай

Марк

ЛукӀа

Ягья

Крар

Римвийриз

1-Каринфвийриз

2-Каринфвийриз

ГалатӀвийриз

Эфесвийриз

ФилипӀвийриз

Каласвийриз

1-Саланиквийриз

2-Саланиквийриз

1-ТӀиматӀеяз

2-ТӀиматӀеяз

ТӀитӀаз

Ифлеманаз

Чувудриз

Якьуб

1-Петру

2-Петру

1-Ягья

2-Ягья

3-Ягья

Ягьуд

Керемат


Федеральное агентство научных организаций


Институт языкознания Российской академии наук


Илимдин идарайрин федеральный агентство


Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай институ


ЦӀИЙИ ИКЬРАР


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва 2018


ЦӀийи Икьрар

Стилистический редактор Н.А. Абдулгамидов

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018


Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

### МатӀай

#### МатӀай

МатӀай


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Гьахьун


МатӀаялай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал лугьун, и Шад Хабар кхьейди харж кӀватӀдайди тир МатӀай Леви я. Адаз Иса Месигьди Вичин гуьгъуьна аваз ша лагьана ва адакай Вичин цӀикьвед илчихдикай сад авуна.

МатӀая вичин ктаб Исадин тухумдин тарихдилай гатӀунзава. Ана Иса Ибрагьиман ва Исраилдин пачагь Давудан халис эвлед тирди къалурзава. Мукьвал-мукьвал Сифтегьан Икьрардин ктабрай келимаяр гъиз, Вич атуникай пайгъамбарри виликамаз лагьай, Аллагьди хкянавай гьа пачагь ва Назарет Иса сад тирди МатӀая ачухдиз къейдзава. Ада гьакӀ Исади Аллагьдин Къанун тамамдиз кьилиз акъудайдини къалурзава.

МатӀая Исадин ихтилатриз ва тербетдиз гзаф дикъет гузва (ктабдин тахминан кьудай са паюна). Адан Шад Хабарди Иса Аллагьдин патай Адан Къанундиз баян ва Адан Пачагьлугъдикай несигьатар гунин нуфуз ва камал авай муаллим хьиз къалурзава. МатӀая Исади гайи тербет келимрин жигьетдай вад чкадал пайзава: 1) Пелел авур вяз (5–7-кьилер); 2) цӀикьвед илчидиз гайи несигьатар (10-кьил); 3) Аллагьдин Пачагьлугъдикай кьисаяр (13-кьил); 4) Месигьдин тилмиз гьикӀ жедатӀа, гьадакай несигьат (18-кьил); 5) гележегда дуьньяда вуч жедатӀа, гьадакай пайгъамбар хьиз рахун (24–25-кьилер). МатӀаян ктабда маса Шад Хабарра гьат тавунвай мад 10 кьиса ава.

#### 1


Иса Месигьдин тухум


(ЛукӀа 3:23-38)

1[•]Ингье, Иса[†] Месигьдин[†] тухумдин тарих: Иса Месигь Давуд[†] пачагьдин тухумдикай, Давуд пачагьни Ибрагьиман[†] тухумдикай тир[+]. 2Гьа икӀ Ибрагьималай Исакь[†] хьана. Исакьалай Якьуб[†] хьана. Якьубалай Ягьуд[†] ва адан стхаяр хьана[+]. 3Ягьудалай ПерецӀни Зерагь хьана, абурун диде Тамар тир. ПерецӀалай Гьесран хьана, Гьесраналай Арам хьана[+]. 4Арамалай Аминадаб хьана, Аминадабалай Нагьшун хьана. Нагьшуналай Салман хьана[+]. 5Салманалай Багьас хьана, Багьасан диде Рагьаб[†] тир. Багьасалай Абид хьана, Абидан дидени Рут тир. Абидалай Ишай[†] хьана. 6Ишаялай Давуд пачагь хьана. Давуд пачагьдилай Сулейман[†] пачагь хьана. Сулейман пачагьдин дидени сифте Уьруьдик квай паб тир. 7Сулейман пачагьдилай Регьабам хьана. Регьабамалай Аби хьана. Абидилай Асеф хьана. 8Асефалай Яшафат хьана. Яшафаталай Ярам хьана. Ярамалай Узи хьана. 9Узидилай Ятам хьана, Ятамалай Ахаз хьана. Ахазалай Гьизкьи хьана.

10Гьизкьидилай Манаше хьана, Манашедилай Аман хьана. Аманалай Яши хьана.

11Яшидилай Ягьиагьакин ва адан стхаяр хьана. (Им чувудар[†] Бабилда[†] есирвиле гьатдалди хьайи вахт тир.)

12Бабилдиз куьч хьайидалай кьулухъ Ягьиагьакиналай Шалатил хьана. Шалатилалай Зарубабел хьана.

13Зарубабелалай Абигьуд хьана, Абигьудалай Элиаким хьана, Элиакималай Азур хьана.

14Азуралай Садикь хьана. Садикьалай Ахим хьана, Ахималай Элигьуд хьана.

15Элигьудалай Элазар хьана. Элазаралай МатӀан хьана, МатӀаналай Якьуб хьана.

16Якьубалай Майраман[†] гъуьл Юсуф[†] хьана. Майрам Месигь лугьудай Исадин диде тир[+].

17Гьа икӀ Ибрагьималай Давуд пачагьдал къведалди цӀукьуд несил авай. Давуд пачагьдин девирдилай та чувудар Бабилдиз есирвиле тухудалди цӀукьуд несил авай; чувудар Бабилдиз тухвай девирдилай та Месигьдал къведалдини цӀукьуд несил авай.


Иса дидедиз хьун

18[•]Иса Месигь икӀ дидедиз хьана: Адан диде Майрамак Юсуфа лишан кутунвай. Абурун мехъер хьанвачиртӀани, Майрам Пак Руьгьдикай[†] руфунал залан хьанвайди малум хьана[+]. 19Майраман чам Юсуф гьахъ-михьи кас тир, адаз Майрам беябур тавуна, ам чинеба элкъуьр хъийиз кӀан хьана[+]. 20И фикирар ийизвайла, ахварай адан патав Реббидин[†] малаик[†] атана.

– Давуд пачагьдин эвлед Юсуф! – лагьана малаикди. – Ваз Майрам пабвиле къачуз кичӀе жемир, Адан руфуна авайди Пак[†] Руьгьдилай хьанвайди я. 21Майрама Хва хада, тӀварни[†] Адал Иса эцига: Ада Вичин халкь гунагьрикай[†] хиласда[+].

22Ибур вири пайгъамбарди[†] Реббидин мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал хьайи крар я:[+] 23«Яб це! Рушвал гумайди кӀвачел залан жеда, ада Хва хада, Адазни Имануэл[†], яни чахъ Аллагь гала, лагьана тӀвар гуда».

24Ахварай аватайла, Юсуфа Реббидин малаикди лагьайвал авуна. Ада Майрам пабвиле къачуна. 25Амма папа Хва хадалди, Юсуф адав агатнач. Майрамаз Хва хьайила, Юсуфа Адаз Иса тӀвар гана.

#### 2


Арифдарар

1Иса[†] Гьируд[†] пачагьдин девирда Ягьудат[†] вилаятдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гьа и чӀавуз рагъэкъечӀдай патай Ярусалимдиз арифдарар атана[+].

2– Гьинава Чувудрин[†] Пачагь, и мукьвара дидедиз хьанвай? – хабар кьуна абуру. – РагъэкъечӀдай патай чаз адан гъед акуна. Чун Адаз икрам ийиз атанвайбур я[+].

3И гафарин ван хьайила, Гьируд пачагьдик ва адахъ галаз санал вири Ярусалимдик къалабулух акатна. 4Гьируда вири чӀехи хахамарни[†] чувудрин тавратдарар[†] кӀватӀна, абурувай хабар кьуна:

– Месигь[†] гьина дидедиз хьун лазим тир?

5– Ягьудатда[†] авай Бетлегьем шегьерда, – жаваб гана абуру. – Пайгъамбардини[†] икӀ кхьенва: 6«Эй Бетлегьем, Ягьудатдин чилел алай шегьер! Вун Ягьудатдин чӀехи шегьеррин арада виридалайни гъвечӀиди туш. Ви инсанрин арадай Зи халкь, яни Исраилдин[†] халкь, Хуьдайди, адан кьиле Жедайди акъатда».

7Гьа чӀавуз Гьируд пачагьди арифдарриз чинеба эверна, абурувай гъед экъечӀдай дуьз чӀав чирна. 8Ахпа ада, абур Бетлегьемдиз ракъурдайла, лагьана:

– Алад, фена БицӀекдикай галай-галайвал хабарар яхъ. Ам квез акурла, Зани Адаз икрам ийидайвал, заз хабар це.

9-10Абур, пачагьдиз яб гана, фена. Рекье абуруз чпиз рагъэкъечӀдай патай акур гъед ингье мад ахкуна. Ам акурла, абуруз гзаф хвеши хьана. Гъетре абур вичихъ галаз тухвана. Эхирни гъед атана Аял авай кӀвалин винел акъвазна. 11КӀвализ гьахьайла, абуруз БицӀек Адан диде Майрамав[†] гваз акуна. Абур метӀерал акъвазна, БицӀекдиз икрам авуна. Чпив гвай хазинаяр ахъайна, Аялдиз абуру савкьватар яз къизил, атир галай къирни векьер-кьалар гана[+]. 12Абуруз ахварай Аллагьди Гьируд пачагьдин патав хъфин тавуникай виликамаз лагьанай. Гьавиляй абур чпин уьлкведиз маса рекьяй хъфена[+].


Мисридиз катун

13Арифдарар хъфейдалай кьулухъ Реббидин[†] малаикди[†] атана Юсуфаз[†] ахварай лагьана:

– Къарагъ! Аялни Адан диде къачуна Мисридиз[†] кат, за ваз кьулухъ эхвердалди гьана амукь. Гьируд пачагь, Аял терг авун патал, Ам авай чкадихъ къекъвезва.

14Ам къарагъна, Аялни Адан диде къачуна, йифиз Мисридиз рекье гьатна. 15Гьана абур Гьируд пачагь рекьидалди амукьна. Гьа и саягъда пайгъамбарди Аллагьдин мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «За Зи Хциз Мисридай хъша лагьана»[+].

16Абур Мисридиз катай чӀавуз Гьируд пачагь арифдарар хкведа лугьуз акъвазнавай. Абур тахтана акурла, Гьирудаз абуру вичиз таб авурди чир хьана. Пис хъел акатна, ада Бетлегьемда ва адан патав гвай чкайра авай кьван кьве йис хьанвай ва адалай гъвечӀи вири гадаяр терг авун эмирна. БицӀек дидедиз жедай чӀав ада арифдаррин гафарай чирна. 17Гьа чӀавуз Ермиягь пайгъамбарди[†] Аллагьдин мецелай лагьайди кьилиз акъатна:[+] 18«Вири Рама тирвал йикь-шуван гьатна. Рагьил[†] вичин амачир аялрихъ секин тежез шехьзава».


Мисридай хтун

19Гьируд пачагь кьенмазни, Мисрида Юсуфаз ахварай Реббидин малаик акуна.

20– Къарагъ, Аялни Адан диде къахчуна, Исраилдин чилерал ахлад, Аял рекьиз кӀан хьайибур кьенва, – лагьана малаикди.

21Ада, къарагъна, Аялни Адан диде къахчуна, абур Исраилдин чилел хтана. 22Ягьудатда бубадин[†] чкадал Гьируд пачагьдин хва Архела пачагьвал ийизвай. И кардикай хабар хьайила, адаз аниз физ кичӀе хьана. Амма Юсуф ахвара авай чӀавуз, адаз вуч авуна кӀандатӀа Аллагьди лагьайла, ам Галилейдиз[†] атана. 23Гьана ам Назарет лугьудай шегьерда акъвазна. Гьа икӀ, пайгъамбарри Месигьдикай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Адаз инсанри Назаретви лугьуда»[+].

#### 3


Ягья пайгъамбардин чирвал


(Марк 1:1-8; ЛукӀа 3:1-18; Ягь. 1:19-28)

1[•]Гьа йикъара Ягьудатдин[†] кьурумда инсанриз Ягья[†] пайгъамбар[†] пайда хьана[+]. 2Ада икӀ лугьузвай:

– Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Цаварин Пачагьлугъдин[†] чӀав атана мукьва хьанва[+].

3Яшай пайгъамбарди[†] лагьай гафарни Ягьядикай я: «Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида: „Реббидиз[†] рехъ гьазура, Ам къведай рехъ дуьзра“».

4Ягьядал деведин сун пекер алай, адан юкьвани тумаждин чӀул авай. Ада незвайди цицӀерни чӀуру чӀижерин вирт тир[+].

5Гьа чӀавуз адан патав Ярусалимдайни вири Ягьудатдай[†] ва Ярдан вацӀун къерехра авай чкайрай инсанар къвезвай. 6Абуру чпин гунагьар[†] хиве кьазвай, Ягьядин кап алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачузвай[†][+]. 7Вичин патав цик акахьун къачун патал къвезвай гзаф фарисеярни[†] сакъаяр[†] акурла, Ягьяди абуруз лагьана:

– Эй гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Аллагьди хъиляй ацӀана квез гудай жазадикай квевай катиз жеда лагьай фикир куь кьилера ни туна[+]? 8Къуй куь хъсан крарин майвайри куьн Аллагьдин рекьел атанвайди[†] къалуррай. 9«Чи буба[†] Ибрагьим[†] я» лугьуз ацукьмир. За квез лугьузва хьи, Аллагьдивай и къванерни Ибрагьиман веледриз элкъуьриз жеда[+]. 10ЯкӀвни датӀана тарарин пунарив гьазур я: хъсан майваяр тегъидай гьар са тар атӀана цӀуз гадарда[+].

11Квез Аллагьдин рекьел къвез кӀан хьайила, за квев цик акахьун къачуз тада. Амма залай кьулухъ къведайди залайни гзаф къудрат авайди жеда. Зун Адан кӀвачин къапар гваз къекъуьнизни лайих туш. Ада квев Пак Руьгьдик[†] ва цӀук акахьун къачуз тада[+]. 12Адан йирф Вичин гъиле ава, Ада Вичин рат михьда, гатай къуьл Вичин бегьер хуьдай чкадиз кӀватӀда, нагъварни хкахь тийидай цӀал куда[+].


Иса цик акахьун къачун


(Марк 1:9-11; ЛукӀа 3:21-22; Ягь. 1:32-34)

13[•]Гьа чӀавуз Иса[†] Галилейдай[†] Ярдан вацӀал Ягья пайгъамбардин патав цик акахьун къачун патал атана. 14Ягья Ам акъвазариз алахъна.

– Зав Вуна цик акахьун къачуз туна кӀандай чкадал Вун цик акахьун къачуз зи патав вучиз атанва? – лагьана ада.

15– Исятда гьакӀ хьурай, – жаваб гана Исади. – Исятда чна Аллагьдиз кӀанзавайди кьилиз акъудайтӀа дуьз жеда.

Гьа икӀ, Ягьяди Адав цик акахьун къачуз туна. 16Иса, цик акахьун къачуна, цяй экъечӀдайла, цавар ахъа хьана. Ягьядиз Исадал лифрен шикилда аваз Аллагьдин Руьгь эвичӀайвал ва Адал амукьайвал акуна[+]. 17Цаварай рахадай ван атана:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Гьадалди я[+].

#### 4


Кьурумда темягь авун


(Марк 1:12-13; ЛукӀа 4:1-13)

1[•]Руьгьди[†] Иса[†], иблисди[†] рекьяй акъуддатӀа чирун патал, кьурумдиз тухвана. 2ЯхцӀур юкъузни яхцӀур йифиз сив хвейидалай[†] кьулухъ Исадиз гишин хьана[+]. 3Иса рекьяй акъудиз кӀанзавай иблис Адав агатна.

– Вун Аллагьдин Хва[†] яз хьайила, и къванер фаз элкъуьрдай эмир це, – лагьана ада[+].

4Амма Исади жаваб гана:

– Каламда[†] кхьенва: «Инсандал алай чан тек са фалди туш. Инсанди Реббидин[†] сивяй акъатзавай гьар са гафуналди уьмуьр тухузвайди я!»[+][+]

5-6Ахпа Ам иблисди пак[†] шегьердиз тухвана, ана Ам Аллагьдин КӀвалин[†] виридалайни кьакьан чкадал хкажна:

– Вун Аллагьдин Хва яз хьайила, агъуз хкадра, – лагьана ада. – Каламда кхьенва:

«Аллагьди Вичин малаикриз[†] Вун хуьх лугьуз тапшуругъ гуда.
Абуру Вун Ви кӀвач къванцихъни галукьар тавуна
гъилерал кьуна тухуда»[+][+].

7– Каламда мадни кхьенва, – жаваб гана Исади, – «Виридан Ребби тир Аллагь синагъ ийимир»[+][+].

8Иблисди Иса мад са кьакьан дагъдал тухвана. Ада Исадиз дуьньядин вири пачагьлугъар чпин зурбавиле къалурна.

9– МетӀерал акъвазна заз икрам авуртӀа, ибур вири за Ваз гуда, – лагьана иблисди.

10Гьа чӀавуз Исади лагьана:

– Алат Залай, иблис, Каламда кхьенва: «Реббидиз, ви Аллагьдиз, икрама, са Гьадаз къуллугъни ая»[+][+].

11Гьанлай иблисди Ам секиндиз туна. Малаикри атана Исадиз къуллугъ ийиз хьана[+].


Иса Галилейда кӀвалах тухуз эгечӀун


(Марк 1:14-15; ЛукӀа 4:14-15)

12[•]Исадиз Ягья[†] къазаматда тунвайдакай хабар хьайила, Ам Галилейдиз[†] фена[+]. 13Назаретдай акъатна, Ам Забулунанни Нифталидин чилер хьайи чкада вирин къерехда авай Кефернагьум шегьерда акъвазна[+]. 14Гьа икӀ, Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:[+] 15«Вирел фидай рекье Ярдандин атӀа пата авай чил! Эй, Забулунан чил, эй, Нифталидин чил! Эй чувудар[†] туширбур авай Галилей! 16МичӀивилик ацукьнавай халкьдиз чӀехи нур акуна, уьлкведа ажалдин хъендик ацукьнавайбурузни нурди экв гана».

17Гьа чӀавалай Исади вязер ийиз хьана:

– Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт атана мукьва хьанва.


Инсанар кьадай гъетягъар


(Марк 1:16-20; ЛукӀа 5:1-11; Ягь. 1:35-42)

18[•]Садра Галилейдин вирин[†] къерехдай фидайла, Исадиз гъетягъар тир кьве стха – Петру лугьузвай Симунни адан стха Эндирей акуна. Абуру вириз чил вегьизвай[+]. 19Исади абуруз лагьана:

– Зи гуьгъуьнаваз ша. За квекай инсанар кьадай гъетягъар ийида[+].

20Чпин чилерни туна, абур гьасятда Адан гуьгъуьнаваз фена[+].

21Са кьадар мад фейила, Исадиз маса кьве стха – Зебедеян хва Якьубни[†] адан стха Ягья акуна. Абуру, чпин буба[†] Зебедеяхъ галаз луьткведа ацукьна, чилер туькӀуьр хъийизвай. Гьабурузни Исади Вичихъ галаз ша лагьана. 22Чпин бубани луьткве туна, Якьубни Ягья гьасятда Адан гуьгъуьна аваз фена.


Исади гзаф инсанар сагъар хъувун


(Марк 1:39; 3:7-12; ЛукӀа 4:44; 6:17-19)

23[•]Иса вири Галилей тирвал къекъвезвай, Ада Цаварин Пачагьлугъдин вахт атуникай Шад Хабар[†] гузвай. Ада синагугра[†] чирвилер гузвай ва гьар жуьре азарарни начагъвилер квайбур сагъар хъийизвай[+]. 24Суьрия тирвал Адакай ван-сес чкӀана; Адан патав гьар жуьредин азарар квайбур, жинерар[†] квайбур, чӀур жедайбур, фалужди янавайбур ва масабур гъизвай. Ада вири сагъар хъийиз хьана[+]. 25Адан гуьгъуьна Галилейдайни ЦӀуд-Шегьердай[†], Ярусалимдайни Ягьудатдай[†] ва Ярдан вацӀ галай патайни халкь гьатна[+].

#### 5


Пелел авур вязер


(ЛукӀа 6:20-23)

1Къвезвай кьван халкь акурла, Иса[†] пелел хкаж хьана. Ам анал ацукьайла, Адан патав тилмизар[†] агатна. 2Ам абуруз чирвилер гуз эгечӀна:

3[•]– Бахтавар[†] я Аллагьдин вилик затӀни авачирбур, Цаварин Пачагьлугъ[†] гьабурунди я!

4Бахтавар я шехьзавайбур, Аллагьди абуруз теселли гуда![+]

5Бахтавар я умунбур, абуруз ирсинай чил акъатда![+]

6Бахтавар я гьахъ-михьивилихъ[†] гишинбур ва къанихбур, абур тух жеда![+]

7Бахтавар я регьим гвайбур, абуруз Аллагьди регьим ийида![+]

8Бахтавар я михьи[†] рикӀ авайбур, абуруз Аллагь аквада![+]

9Бахтавар я ислягьвал гъизвайбур, абуруз Аллагьдин веледар лугьуда![+]

10Бахтавар я Аллагьдиз кӀанзавайди кьилиз акъудзава лугьуз хурук кутунвайбур, Цаварин Пачагьлугъ гьабурунди жеда!

11Зи терефдарар я лугьуз, инсанри куь намусдик хкӀурдайла, куьн хурук кутадайла, куьне жуьреба-жуьре чӀуру крар авуна лугьуз квек квачир тахсирар кутадайла, куьнни бахтавар жеда[+]. 12Куьне чӀехи шадвилер ая, цаварал квез Аллагьди зурба савкьват гьазурнава. Квелай вилик хьайи пайгъамбарарни[†] гьа икӀ хурук кутунай[+].


Кьелни экв


(Марк 9:50; ЛукӀа 11:33; 14:34-35)

13[•]Куьн чилин кьел я. Кьелен ери квахьайтӀа, ам гьикӀ уькӀуь хъийиз жеда? Мад ам са куьнизни герек хкведач, ам инсанрин кӀвачерик гадарда.

14Куьн дуьньядин экв я. Дагъдин кукӀушдал эцигнавай шегьер чуьнуьхариз жедач[+]. 15КуькӀуьрнавай шем къапунин кӀаник кутадач, кӀвале авайбуруз экв гун патал, ам шемерганда твада[+]. 16Гьа саягъда куь экуьнини инсанриз экв гун лазим я. Абуруни, куьне ийизвай хъсан крар акваз, цавараллай куь Бубадин[†] тариф ийида[+].


Къанундикай


(ЛукӀа 16:17)

17Куьне Зун Мусади[†] кхьенвай Къанун[†] ва пайгъамбаррин кхьинар чӀуриз атанва лугьуз фикирмир. Зун абур чӀуриз ваъ, абуру лагьай кьван вири крар кьилиз акъудиз атанвайди я[+]. 18За квез рикӀивай лугьузва: цаварни чил амай кьван гагьда Къанунда кхьенвайбур кьилиз акъат тавунмаз, анай гьич са гъвечӀи гьарфни, гьич са цӀарни квахьдач[+]. 19Гьа икӀ, ни и гъвечӀи тагькимрикай сад хьайитӀани чӀурайтӀа ва гьакӀ амай инсанриз абур чӀуриз чирайтӀа, Цаварин Пачагьлугъда ам виридалайни гъвечӀиди жеда. Ни и тагькимар кьилиз акъудиз хьайитӀа ва абур кьилиз акъудиз масадбуруз чириз хьайитӀа, гьам Цаварин Пачагьлугъда чӀехиди жеда[+]. 20За квез лугьузва хьи, куьне Аллагьдиз кӀанзавайди тавратдаррилайни[†] фарисейрилай[†] хъсандиз кьилиз акъудиз тахьайтӀа, квевай Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьиз жедач[+].


Хъилекай


(ЛукӀа 12:58-59)

21Дегь чӀавара инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Ягъна рекьимир»[+], «Ни яна кьейитӀа, адан дуван авуна кӀанда»[+][+]. 22Амма За квез лугьузва хьи, жуван стхадикай хъел къвезвайдан дуванни авуна кӀанда. Ни вичин стхадиз «Вун са затӀни туш» лагьайтӀа, адан дуван Меслягьатди[†] авун герек я. Ни са масадаз «КӀамаш» лагьайтӀа, ам жегьеннемдин[†] цӀуз аватун герек я[+]. 23-24Гьа икӀ, вун къурбангандал[†] Аллагьдиз къурбанд авун[†] патал, хеб-мал гваз атайла, ви рикӀел ви стхадин рикӀ вакай ханвайди хтайтӀа, вав гвай къурбандар са къерехдив тур. Фена сифте жуван стхадихъ галаз туьхкӀуькӀ, ахпа хтана жуван къурбандар ая. 25Вахъ галаз гьуьжетарзавайда вун дувандиз тухузватӀа, аниз фидай рекье адахъ галаз туьхкӀуьз алахъ. ТахьайтӀа, ада вун дуванбегдин, дуванбегдини вун вичиз куьмекарзавайдан гъиле твада, адани вун къазаматда твада[+]. 26За ваз рикӀивай лугьузва: вал алай бурж эхиримжи кепекдал къведалди вахгун тавунмаз вун къазаматдай акъатдач.


Зинавиликай


(МатӀай 18:8-9; Мрк. 9:43-48)

27Инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Зинавал[†] ийимир»[+][+]. 28Амма За квез лугьузва хьи, гьар вуж са папаз темягьдалди килигайтӀа, ада вичин рикӀе адахъ галаз зинавал авуна. 29ЭрчӀи вили вун гунагь[†] ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара: ви вири беден жегьеннемдин цӀуз аватдалди, бедендин са чка терг хьун ваз хъсан я. 30ЭрчӀи гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀана гадара, ви вири беден жегьеннемдин цӀуз аватдалди, бедендин са чка терг хьун ваз хъсан я[+].


Чара хьуникай


(МатӀай 19:9; Мрк. 10:11-12; ЛукӀа 16:18)

31[•]Мадни лагьанва хьи, вуж вичин папахъ галаз чара жезватӀа, къуй ада чара хьунин гьакъиндай чар кхьирай, ахпа чара хьурай[+]. 32Амма За квез лугьузва: вуж явавал ийизвачир вичин папахъ галаз чара жезватӀа, ада вичин папаз зинавалдай рехъ ачухзава; рахкурнавай паб ни гъайитӀа, гьадани зинавал ийизва[+].


Кьинекай

33Дегь чӀавара инсанриз мад лагьай гафарни квез ван хьана: «Кьур кьин чӀурмир, Аллагьдин вилик жуван кьинер кьилиз акъуд»[+][+]. 34Амма За квез лугьузва: гьич кьин кьамир: я цаварал кьамир – ам Аллагьдин тахт я;[+] 35я чилел кьамир – ам Ада кӀвачер эцигдай куьсри я; я Ярусалимдал кьамир – ам чӀехи Пачагьдин шегьер я;[+] 36я жуван кьилел кьинер кьамир – вавай ви са чӀарни я лацу, я чӀулав ийиз жедач. 37Амма куь гаф я «эхь», я «ваъ» хьурай. А гафарилай артух гафар хьайитӀа, абур шийирдивай я[+].


Кьисасдикай


(ЛукӀа 6:29-30)

38[•]Инсанриз лагьай гафарикай квез хабар я: «Ви вил акъудайтӀа, вунани вил ахкъуд, свах акъудайтӀа – свах»[+][+]. 39Амма За квез лугьузва: ваз шийир авурдалай кьисас[†] къахчумир. Гьадалайни артух яз, ни ви эрчӀи хъвехъ ягъайтӀа, адахъ муькуь хъвехъни элкъуьра[+]. 40Низ вун дувандиз вугана ви перем къакъудиз кӀан хьайитӀа, адав жуван абани гахце. 41Ни вун вичихъ галаз са милдин мензилдиз физ мажбурайтӀа, вун адахъ галаз кьве милдин мензилдиз алад. 42Вавай тӀалабдайдаз це. Вавай бурж къачуз кӀанзавайдахъ далу элкъуьрмир[+].


Душманар кӀан хьуникай


(ЛукӀа 6:27-28, 32-36)

43Инсанриз лагьай гафар квез ван хьана: «Жуван мукьув гвайди кӀан хьухь»[+], «душманар – такӀан»[+]. 44Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа[†] ая[+]. 45ИкӀ авуртӀа, куьн цавараллай куь Бубадин аялар тирди чир жеда. Ада Вичин ракъинин нурар пис инсанрални хъсанбурал сад хьиз ракъуриз тазва. Гьахъ-михьибурални, гьахъ-михьи туширбурални Ада марфни сад хьиз ракъурзава[+]. 46Квез куьн кӀандайбур кӀандатӀа, идакай квез вуч суваб жеда? И кар харж кӀватӀдайбуруни[†] ийизва. 47Куьне салам анжах жуван дустариз гузватӀа, ина кьетӀен вуч кар ава кьван? Мажусийрини[†] гьакӀ ийизвачни? 48Цавараллай куь Бубадик нукьсан квачирвал, куьнни нукьсан квачиз хьухь[+].

#### 6


Садакьадикай

1Килиг гьа, инсанар алай чкадал жува жув къалурун патал, хъсанвилер ийимир, тахьайтӀа цавараллай куь Бубадин[†] патай квез суваб къведач[+]. 2Гьа икӀ, садакьа инсанриз акурай лагьана гумир. ИкӀ, инсанрин арада чпин тӀвар-ван[†] гьатрай лугьуз, синагуграни[†] куьчейра кьве чин алайбуру ийизва. За квез рикӀивай лугьузва хьи, гьахьтинбурувни чпин эвез агакьнава[+]. 3-4Садакьа гудайла, вуна ийизвай хъсанвал акьван сир кваз хьурай хьи, гьатта ви эрчӀи гъили ийизвайди чапла гъилиз чир тахьурай. Вуна сир хвена ийизвай хъсанвал аквазвай Бубади ваз суваб гуда.


Дуьадикай


(ЛукӀа 11:2-4)

5[•]Дуьа[†] ийидайла, кьве чин алайбуру хьиз ийимир. Абуруз синагуграни куьчейрин пипӀерал инсанриз аквадай чкайрал акъвазна дуьаяр ийиз пара кӀанда. За квез рикӀивай лугьузва: гьахьтинбурувни чпин эвез агакьнава[+]. 6Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван таквазвай Бубадиз дуьа ая. Чинебанди аквазвай ви Бубади ваз суваб гуда.

7Дуьа ийидайла, мажусийри[†] хьиз, куьне артухан гафар лугьумир. Абуру, чеб гзаф рахайла, чпин ван Аллагьдиз къведа лагьана фикирзава. 8Абуруз ухшар жемир, квехъ вуч игьтияж аватӀа, куьне ам тӀалаб ийидалди виликамаз Бубадиз адакай хабар ава. 9Дуьа икӀ ая:

Цавараллай чи Буба,
пак[†] хьурай Ви ТӀвар!
10На пачагьвал ийидай
алукьрай чӀавар.
Цаварал хьиз, чилелни
къадим хьуй Ви къаст[+].
11Чи гьар йикъан са кап фу
къемаз це На чаз.
12Чпел буржар алайбурлай
къахчунвайтӀа гъил чна гьикӀ,
ГьакӀ Вунани чал аламай
буржарилай гъил къахчу.
13Темягьрикай яргъаз ая,
шийирдикай хуьх На чун.
Куьз лагьайтӀа Вуна чаз
ийидай а чӀехивал –
гьам къуват, гьам даиман
баркалла[†] я асирра.
Амин[†][+].

14Куьне квек тахсир кутазвайбурулай гъил къахчуз хьайитӀа, цавараллай куь Бубадини квелай гъил къахчуда[+]. 15Куьне квез писвалзавай инсанрилай гъил къахчун тийиз хьайитӀа, куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчудач[+].


Сив хуьникай

16Сив хуьдайлани[†], кьве чин алайбур хьиз, пашмандаказ акъвазмир. Чпи сив хуьзвайди инсанриз акурай лугьуз, абуру чпин чинар чӀурда. За квез рикӀивай лугьузва хьи, гьахьтинбурални чпин эвез агакьнава. 17Вуна, сив хуьдайла, жуван кьиливай чӀем гуьцӀна, чин-гъил чуьхуьх. 18АкӀ авуртӀа, вуна сив хуьзвайди садазни чир жедач. Вуна сив хуьзвайди ваз таквазвай ви Бубадиз аквада. Чинебанди аквазвай ви Бубади ваз суваб гуда.


Девлетдикай


(ЛукӀа 11:34; 16:13; МатӀ. 12:33-34)

19[•]И дуьньяда девлет кӀватӀмир; и дуьньяда ам гъуьчӀрени муьрхъуь тергда, угърийри атана, ви девлет чуьнуьхда[+]. 20Девлет жуваз цаварал кӀватӀа, ана ам я гъуьчӀре, я муьрхъуь тергдач, я угърийри атана чуьнуьхдач[+]. 21Ви девлет гьина аватӀа, ви рикӀни гьана жеда.

22Бедендин чирагъ вилер я, вилер михьи[†] ятӀа, инсан экуьнай ацӀана жеда. 23Вилер чӀуру ятӀа, инсан мичӀивиле гьатда. Ви къене авай экв мичӀиди ятӀа, а мичӀивал виле эцягъай тӀуб акван тийидайди жеда.

24Гьич садавайни кьве агъадиз къуллугъ ийиз жедач: абурукай сад кӀан хьайитӀа, муькуьди такӀан жеда; садаз вафавал хвейитӀа, муькуьдаз – жедач. Аллагьдизни пулуниз квевай сад хьиз къуллугъ ийиз жедач[+].


Къайгъуйрикай


(ЛукӀа 12:22-31)

25ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: вуч недатӀа ва я вуч хъвадатӀа лугьуз, жуван чан патал ва вуч алукӀдатӀа лугьуз жуван беден патал къайгъуйрик жемир. Чан тӀуьнилайни, беден пекерилайни артух тушни[+]? 26Къушариз килиг: абуру я цазвач, я гуьзвач, я бегьер хуьдай чкайра кӀватӀзавач, амма цавараллай Бубади абуруз тӀуьн гузва. Куьн къушарилай артух тушни мегер? Квезни Аллагьди гуда![+] 27Кат-галтуг авуналди квевай нивай жуван уьмуьр са сятдин хьайитӀани артухариз жеда? 28Пекерин къайгъудани куьн гьатмир. Бубуяр гьикӀ экъечӀзаватӀа килиг: абуру я зегьмет чӀугвазвач, я са затӀ хразвач. 29Амма За квез лугьузва хьи, гьихьтин иер пекер алай Сулейман[†] пачагьни и цуькверикай садав гекъигиз хьун мумкин туш. 30Къе никӀяй экъечӀна пака къулаз вегьидай векь Аллагьди гьикӀ чӀагурзаватӀа[*] килиг! Ада а векь квелай артух чӀагурзавани, эй иманда[†] зайифбур![+] 31Гьа икӀ, куьн вуч неда, я вуч хъвада, я тахьайтӀа вуч алукӀда лугьуз къайгъуйрик жемир. 32Мажусияр тӀуьн-хъунихъ галтугзавайбур я, цавараллай куь Бубадиз ибур вири квез герек тирди чизва. 33Гьавиляй сифте куьне Аллагьдин Пачагьлугъ[†] ва Адан гьахъ-михьивал[†] жагъура. Амайди Ада квез кӀукӀни алаз гуда[+]. 34Гьа икӀ, пакагьан йикъан къайгъу чӀугвамир, адан къайгъуда пака хьухь. Къенин юкъуз къенин къайгъуярни бес я.

#### 7


Масадан дуван авуникай


(ЛукӀа 6:37-38, 41-42)

1[•]Куьне масадан дуван аквамир, Аллагьди куь дуванни аквадач[+]. 2Куьне гьихьтин дуван ийизватӀа, Аллагьди куь дуванни гьакӀ ийида. Куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда[+]. 3Жуван виле авай чукьван такваз, вучиз ваз ви стхадин виле авай кьал аквада? 4Я тахьайтӀа, вавай, жуван виле авай чукьван такваз, ви стхадиз, къала за ви виле авай кьал акъудда лугьуз жедани? 5Кьве чин алайди! Сифте жуван виле авай чукьван акъуд, ахпа ваз жуван стхадин виле авай кьал акъуддайвал аквада. 6КицӀерин вилик пак[†] затӀар вегьимир, абуру, вал вегьена, вун кӀус-кӀус ийида. ВакӀарин вилик жуван гевгьерар[†] гадармир. Абуру адаз кӀур гуда[+].


Мад гъилера дуьадикай


(ЛукӀа 11:9-13)

7[•]ТӀалаба – квез гуда; къекъуьгъ – квез жагъида, рак гатут – квез ахъайда. 8Гьар ни тӀалабайтӀа, гьада къачуда, вуж къекъвейтӀа, гьадаз жагъида, ни рак гатайтӀа, гьадаз рак ахъайда[+]. 9Хци фу це лагьайла, квекай гьич са бубадини[†] фан чкадал адав къван вугудач. 10Хци гьуьлуьн гъед тӀалабайла, адан чкадал гъуьлягъ гудач. 11Куьн хьтин писбуру чпин аялриз хъсан савкьватар гуз хьайила, цавараллай Бубадивайни Вичивай тӀалабайдаз хъсан савкьватар гуз жедачни мегер[+]?

12Гьа икӀ, инсанри куьн патал вуч авуна кӀанзаватӀа, куьнени гьабуруз гьахьтин крар ая. Къанундини[†] пайгъамбарри[†] гьа икӀ лугьузва[+].


МуьтӀуьгъ хьуникай


(ЛукӀа 6:43-44; 13:24-27)

13[•]Фидайла гуьтӀуь варарай алад, гьяркьуь варарини гегьенш рекьи жегьеннемдиз[†] тухуда. Гзафбур гьахьтин рекьяй физва. 14ГуьтӀуь варарини четин рекьи уьмуьрдихъ тухуда, а рехъ тӀимилбуруз жагъида[+].

15[•]Куь патав хипер хьиз къвезвай тапан пайгъамбаррикай мукъаят хьухь, къеняй абур вагьши жанавурар я[+]. 16Квез абур майвайрилай чир жеда. Мегер къвакъвадин вала ципицӀ гъидани? Къалгъандилай инжил атӀуз женни[+]? 17Хъсан тарци хъсан майваяр гъида, чӀуру тарци – чӀуру майваяр[+]. 18Хъсан тарцивай чӀуру майваяр гъиз жедач, пис тарцивайни – хъсан майваяр. 19Хъсан майваяр тегъизвай гьар гьи тар хьайитӀани атӀана цӀуз гадарда[+]. 20ГьакӀ хьайила квез абур чпин майвайрилай чир жеда.

21Заз «Агъа, Ребби[†]» лугьузвай кьванбур вири Цаварин Пачагьлугъдиз[†] акъатдач, Аниз акъатдайди анжах Зи Бубадин къаст кьилиз акъудзавайди я. 22Къияматдин юкъуз[†] гзафбуру Заз лугьуда: «Я Агъа, я Ребби, Аллагьдин гафар Ви ТӀварц[†]Ӏелай инсанрал агакьарайди чун туширни? Ви ТӀварцӀелай жинерар[†] хкудзавайбурни чун туширни? Гзаф аламатарни чна Ви ТӀварцӀелай авуначирни бес?»[+]

23Ахпа За абуруз лугьуда: «Заз куьн гьич чидайбур туш. Алат Залай, куьне чӀуру крар гзаф авуна»[+].


Мягькем ва гъуьргъуь хандакӀрикай


(ЛукӀа 6:47-49)

24[•]Зи Гафариз яб гуз, абур кьилиз акъудзавайди, акьул авай, кӀвал эцигдайла, кӀвалин бине къванцел эцигай инсандиз ухшар я. 25Марф къвана, вацӀар алахьна, гарар акъатна. Вири гьа кӀвалихъ элкъвена, амма, бинеда чархунин къван ава лугьуз кӀвал чкӀанач. 26Амма зи гафариз яб гуз, абур кьилиз акъуд тийизвайди кӀвал хандакӀ авачиз, къумадал эцигнавай ахмакьдиз ухшар я. 27Марф къвана, вацӀар алахьна, гарар акъатна гьа кӀвалел ацалтна. КӀвал ацахьна, зурбадаказ чкӀана.

28Исади[†] Вичин гафар лагьана куьтягьайла, Адан чирвилери вири мягьтеларнай, 29вучиз лагьайтӀа Исади Вичин чирвилер абурун тавратдарри[†] хьиз гузвачир. Ада Вичин чирвилер гъиле вири гьукум авайда хьиз инсанрал агакьарзавай[+].

#### 8


Жузам азар квайди сагъар хъувун


(Марк 1:40; ЛукӀа 5:12-14)

1[•]Иса[†] пелелай агъуз эвичӀдайла, Адан гуьгъуьна гзаф халкь гьатна. 2Адан патав жузам[†] азарди кьунвай са касди, атана, икрам авуна:

– Я Агъа! – лагьана ада. – Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай Зун сагъар хъийиз жеда![+]

3Исади гъилер яргъи авуна, адак гъил кяна, лагьана:

– КӀанзава Заз, сагъ хъхьухь!

Гьа гафунилай кьулухъ, садлагьана, жузам хкатна, ам сагъ хъхьана.

4– Килиг гьа, гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин[†] патав фена, жув гьадаз къалура, – лагьана Исади. – Вун азар хкатунин сагълугъдай Мусадин[†] Къанундив[†] кьадайвал къурбандни це. Гьа идалди вун дири хъхьанвайди чир хьурай[+].


Вач-хъша сагъар хъувун


(ЛукӀа 7:1-10; 13:28-29; Ягья 4:46-53)

5-6[•]Иса Кефернагьум шегьердиз гьахьайла, Адан патав Римдин[†] аскеррин кьиле авайди атана:

– Я Агъа! – минетдалди лагьана ада. – Зи вач-хъша фалужди яна кӀвале къатканва, адаз тади гузва.

7– За атана ам сагъар хъийида, – лагьана Исади.

8– Я Агъа! – лагьана аскеррин кьиле авайда. – Вун зи кӀвачел зи кӀвализ атуниз зун лайих туш. ЯтӀани, зи вач-хъша сагъ хъийидай са гаф лагь[+]. 9Зун масадан гъилик квай инсан ятӀани, захъ жуваз табий аскерарни ава. Абурукай садаз за «Алад» лагьайтӀа, ам фида. Муькуьдаз «Инал ша» лагьайтӀа, ам къведа. Зи вач-хъшадиз «и кар ая» лагьайтӀа, ада ам гьасятда ийида.

10И гафарин ван хьайи Иса мягьтел хьана, Ада Вичихъ галаз къвезвай инсанриз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Исраилдани[†] заз икьван Захъ иман[†] ийизвай са касни акунач[+].

11За квез лугьузва хьи, гзафбуру, рагъэкъечӀдай ва рагъакӀидай патарай атана, Цаварин Пачагьлугъда[†] жедай межлисда Ибрагьиман[†], Исакьан[†] ва Якьубан[†] патарив чпин чкаяр кьада[+]. 12Амма чеб гьа Пачагьлугъдин векилар яз гьисабзавайбур а межлисдиз ахъайдач, абур мичӀи къецел гадарда. Ана абуру сасни регъведа, шел-хвални ийида[+].

13Исади аскеррин кьиле авайдаз лагьана:

– Алад, вуна Захъ икьван иман ийизватӀа, ви рикӀе авай гьар са кар За кьилиз акъудда.

Адан вач-хъша гьасятда сагъ хъхьана[+].


Гзафбур сагъар хъувун


(Марк 1:29-34; ЛукӀа 4:38-41)

14[•]Петрудин кӀвализ атайла, Исадиз адан яран диде ифин алаз къатканваз акуна[+]. 15Исади адак кянамазни, ифин алатна. Ам къарагъна абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна[+].

16Няни хьайила, Исадин патав жинерар[†] квай гзафбур гъана. Ада Вичин гафуналди абурукай жинерар хкудна, азарар квайбур сагъар хъувуна. 17Гьа икӀ Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Ам, чи азарар Вичел къачуна, гваз хъфена».


Исадин гуьгъуьнаваз физ кӀанзавайбур


(ЛукӀа 9:57-60)

18[•]Исадиз Вичин патав гзаф халкь гваз акурла, Ада Вичин тилмизриз[†] вирин муькуь патаз экъечӀун эмир авуна[+]. 19Гьа чӀавуз са тавратдарди[†] атана Адаз лагьана:

– Муаллим! Вун гьиниз фейитӀани, зунни Ви гуьгъуьна аваз къведа.

20– СикӀерихъ магъараяр жеда, цавун къушарихъни – мукар, амма Инсандин Хцихъ[†] кьил эцигдай са чка авач, – жаваб гана Исади.

21Ахпа масада, Адан тилмизрикай сада, Адаз лагьана:

– Я Агъа! Вуна заз фена эвел зи буба[†] кучукдай ихтияр це.

22Амма Исади лагьана:

– Вун Зи гуьгъуьна аваз ша, кьейибур къуй чан алай мейитри кучукрай.


ТӀурфан секинарун


(Марк 4:36-41; ЛукӀа 8:22-25)

23[•]Иса луьткведа акьахайла, Адан гуьгъуьна аваз Адан тилмизарни акьахна. 24Вирел ахьтин тӀурфан акьалтна хьи, луьткве лепейрик акатиз хьана; амма Иса ксанвай. 25Гьа чӀавуз тилмизар Адан патав атана, Ам ахварай авудна, лагьана:

– Я Агъа! Чун цин кӀаниз язава, чун хилас ая.

26– Квез вучиз икьван кичӀе я, иманда зайифбур? – лагьана абуруз Исади.

Ам къарагъна, гарузни вириз «Кис хьухь» лагьана эмир гана, вирин кьуд пата лал кьена[+].

27Тилмизар мягьтел хьана:

– И Вичиз гарарни вир муьтӀуьгъарзавайди вуж хьуй? – лагьана абуру.


Гадарейда жинерар хкудун


(Марк 5:1-17; ЛукӀа 8:26-37)

28[•]Иса муькуь къерехда авай Гадарей уьлкведиз фейила, Адал жинерар квай кьве кас гьалтнай. Абур кьейибур твадай кьветӀерай-сурарай экъечӀнавайбур тир. Абур акьван хата квайбур тир хьи, кьветӀерин патав гвай гьа рекьяй гьич садавайни физ жедачир. 29Абуру гьарайна лагьана:

– Ваз чавай вуч кӀанзава, Аллагьдин Хва[†]? Вун иниз чун азабрик кутадай вахтунилай вилик атанва[+].

30Абурукай яргъал хьиз вакӀарин са чӀехи суьруьди векь незвай. 31Жинерри Исадиз минетиз хьана:

– Вуна чун и инсанрикай хкудиз хьайитӀа, чун Вуна атӀа вакӀарик кухтур.

32– ХкечӀ, – лагьана Исади.

Абурни инсанрикай хкечӀна, фена а вакӀарик акахьна. ВакӀарни, гьасятда са чархалай хкадарна, вирин кӀаниз яна. 33ВакӀарбанарни чукурна шегьердиз хтана. Ана абуру жинерар квайбурун кьилел атайдакай ва вакӀариз хьайидакай ахъайна. 34Инлай шегьерда авай кьван вири инсанар Исадиз килигиз Адан вилик экъечӀна. Ам акурла, халкьди Адавай чпин чилерилай хъфин тӀалабнай[+].

#### 9


Фалужди янавайди сагъар хъувун


(Марк 2:1-12; ЛукӀа 5:18-26)

1[•]Гьа чӀавуз Иса[†] луьткведа аваз вирелай элячӀна Вичин шегьердиз хтана[+]. 2Адан патав месел алаз фалужди янавайди гъана. Исади, абурун иман[†] акурла, фалужди янавайдаз лагьана:

– ВикӀегь хьухь, чан хва! Ви гунагьрилай[†] гъил къахчунва[+].

3Гьа и арада тавратдаррикай[†] са бязибуру чпи чпик лагьана:

– Ада Аллагьдиз асивал[†] ийизва[+].

4– Куьне вучиз куь рикӀера чӀуру фикирар твазва? – абурун фикирар акурла, лагьана Исади. – 5Вуч лугьун регьят я: «Ви гунагьрилай гъил къахчунва» лугьун регьят яни, я тахьайтӀа «Къарагъ, ахлад» лугьун? 6Амма Инсандин Хцихъ[†] гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр и дуьньядал авайди квез чир хьун патал, За фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад».

7Ам къарагъна, вичин кӀвализ хъфена.

8Халкьдиз и кар акурла, кичӀе хьана ва инсанриз ихьтин алакьун ганвай Аллагьдиз шукурар авуна.


МатӀаякай Исадин тилмиз хьун


(Марк 2:13-17; ЛукӀа 5:27-32)

9[•]Анай хъфидайла, Исадиз харж кӀватӀдай[†] чкадал ацукьнавай МатӀай лугьудай са кас акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана Исади.

МатӀай, къарагъна, Адан гуьгъуьна аваз фена.

10МатӀаян кӀвале Ада фу недайла, аниз харж кӀватӀдайбурни муькуь гунагькарар атана, Исадихъни Адан тилмизрихъ[†] галаз ацукьна фу нез эгечӀна. 11Фарисейриз[†] и кар акурла, абуру Адан тилмизривай хабар кьуна:

– Куь Муаллимди харж кӀватӀзавайбурухъни гунагькаррихъ галаз вучиз фу незва[+]?

12И гафар ван хьайила, Исади абуруз лагьана:

– Жерягь сагъбуруз ваъ, начагъбуруз герек я. 13Алад, фена Каламда[†] авай гафарин мана вуч ятӀа, гьадакай фикира: «Заз квевай кӀанзавайди къурбанд ваъ, регьим я». Зун гьахъ-михьи инсанриз ваъ, гунагькарриз зи патав эвериз атанвайди я[+].


Сив хуьникай


(Марк 2:18-22; ЛукӀа 5:33-38)

14[•]Гьа чӀавуз Исадин патав Ягьядин[†] тилмизар атана лагьана:

– Чнани фарисейрин тилмизри сивер гзаф хуьзва, бес Ви тилмизри вучиз хуьзвач[+]?

15– Чам чпихъ галамай кьван гагьда мехъерин мугьманривай перишан яз акъвазиз жедани? – лагьана Исади. – Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъудайла, абуру сив хуьда[†][+].

16Гьич садани цӀуру пекериз цӀийи парчадикай пине ядач, ягъайтӀа, цӀийида цӀуруди акъажна, тӀеквен авайдалайни чӀехи ийида. 17Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач. ЦайитӀа, чехирди цӀуру цел хъиткьинарда – вун чехирдикайни жеда, целерикайни. ЦӀийи чехир цӀийи целера цада. Гьа чӀавуз цӀийи чехирни сагъ амукьда, цӀуру целерни.


Гьакимдин рушал чан хкун


(Марк 5:22-43; ЛукӀа 8:41-56)

18[•]И гафар Исади Ягьядин тилмизриз лугьудайла, Адан патав са гьаким атана.

– Зи руш гьа исятда кьенва, тавакъуйда, атана адал гъилер эциг[†], ам чандал хкведа, – Адаз икрам авуна, лагьана гьакимди.

19Исани тилмизар гьа касдин гуьгъуьна аваз фена.

20Ингье, цӀикьвед йисуз къеняй иви физ азиятдик квай папа, кьулухъай атана, Исадин парталдин ценек гъил кяна[+]. 21А папа вичи вичик виликамаз кьетӀнавай:

– За Адан парталдик гъил кягъайтӀа, зун сагъ хъжеда[+].

22Элкъвена ам акур Исади лагьана:

– КӀевиз акъваз, чан руш! Ви иманди вун хиласна.

Гьа сятдилай а паб сагъ хъхьана[+].

23-24Исади, гьакимдин кӀвализ атана, кфилдал ясдин макьамар язавайбурни лугьунарзавайбур акурла, абуруз лагьана:

– ЭкъечӀ инай, руш кьенвач, ам ксанва.

Амма анал алай инсанар адал хъуьрена[+].

25КӀваляй инсанар акъудайла, Ада атана рушан гъил кьуна, рушни къарагъна[+]. 26И кардикай ван гьанин вири чилерал чкӀана.


Кьве буьркьуьди сагъар хъувун

27Иса анай хкведайла, Адан гуьгъуьна кьве буьркьуьди гьатна.

– Давуд[†] пачагьдин Хва! – гьарайзавай абуру. – Чаз регьим ая![+]

28Ам кӀвализ хтайла, буьркьуьбур Адал алкӀана. Исади абуруз лагьана:

– Залай куьн сагъар хъийиз алакьдайдахъ куьн агъунвани?

– Эхь, Агъа! – лагьана абуру.

29Гьанал Ада абурун вилерик гъил кяна, лагьана:

– Куьне Захъ иман ийизватӀа, куь рикӀе авай гьар са кар За кьилиз акъудда[+].

30Абурун вилер ахъа хьана.

– Килиг гьа, Зун вуж ятӀа, садазни чир тахьурай, – кӀевелай лагьана Исади[+].

31Амма абуру, анай экъечӀна, гьа чил тирвал Исадикай ван-сес туна[+].


Лал кас сагъарун

32Буьркьуьбур экъечӀдайла, Исадин патав жинерар[†] квай са лал кас гъана. 33Адакай жинерар хкудайла, лалдай чӀал акъатна. Мягьтел хьайи халкьди лугьуз хьана:

– Ихьтин кар Исраилда[†] садазни акурди туш.

34Амма фарисейри Исадикай лагьана:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевайдавай къачузва[+].


Гвен гзаф я, гуьдайбур – тӀимил

35Гьа икӀ шегьеррани хуьрера къекъвез, Исади синагугра[†], чирвилер гуз, Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт атанвайдакай Шад Хабар[†] гуз, инсанрин тӀалар ва азарар сагъар хъийиз хьана. 36Гзаф халкь акурла, Адаз абурун язух атана. Абур, чубан авачиз, аман атӀанвай, кичӀ акатай хипер хьиз авай[+]. 37Гьа чӀавуз Ада Вичин тилмизриз лагьана:

– Гвен бул я, гвен гуьдайбур – тӀимил. 38ГьакӀ хьайила, гвенин Иесидивай гвен гуьдайбур мад ракъурун тӀалаб ая![+]

#### 10


Тилмизар чирвилер гуз ракъурун


(Марк 3:15-19; 6:7-11; ЛукӀа 6:14-16; 9:1-5; Кр. 1:13)

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] эверна, абуруз чӀуру жинерар[†] хкуддай ихтияр ва гьар жуьредин тӀаларни азарар сагъар хъийидай къуват гана. 2ЦӀикьвед илчидин[†] тӀварар[†] ибур я: сад лагьайди, вичиз гьакӀни Симун лугьузвай, Петру, адан стха Эндирей, Зебедеян рухваяр тир Якьуб[†] ва Ягья[†], 3ФилипӀ ва БартӀаламай, ТӀумай ва харж кӀватӀдайди[†] тир МатӀай, Гьалфеян хва Якьуб ва Тадас, 4Симун Миллетбаз[†] ва Иса маса гайи Искарият Ягьуд[†].

5Исади и цӀикьведни ракъурдайла, абуруз эмир авуна:

– Чувудар[†] туширбурун вилаятриз фимир, самариятвийрин[†] шегьердизни гьахьмир. 6Сифтени-сифте куьн, хипер хьиз, телеф хьанвай Исраилдин[†] халкьдин патав алад[+]. 7Вач, абуруз Цаварин Пачагьлугъдин[†] вахт хьанвайдакай хабар це[+]. 8Азарри кьунвайбур сагъар хъия, жузам[†] квайбур михьи[†] ая, кьейибурал чан хкваш, жинерар хкуда; квез гьавайда гьатайди гьавайда хгунни ая[+].

9Фидайла, жувахъ галаз я къизил, я гимиш, я къара пул къачумир, 10рекьиз я гьебе, я кьве къат пекер, я кӀвачин къапар, я аса тухумир, зегьметкешдив вичин тӀуьн агакьда[+]. 11Гьи шегьердиз ва я хуьруьз куьн фейитӀа, ана лайих авай инсан вуж ятӀа жузуз; хъфидалди гьана акъваз. 12КӀвализ гьахьдайла, иесидиз «хийирар хьуй» лагь. 13КӀвал лайих авайди хьайитӀа, куьне а кӀвализ гъидай хийир ана амукьда; лайих авайди тахьайтӀа, куь хийир квел хкведа. 14Куьн са кӀвале, я са шегьерда кьабул тавуртӀа ва куь гафариз яб тагайтӀа, анай экъечӀна хъфидайла, кӀвачерал алай ругни кӀвах хъия. Идалди куьне абуруз Аллагьди чпиз жаза гудайди къалурда[+]. 15За квез рикӀивай лугьузва: Къияматдин юкъуз[†] гьа шегьердиз Садумдилайни[†] Гамурдилай пис жеда[+].


Геле къекъуьникай


(Марк 13:9-13; ЛукӀа 21:12-17)

16[•]За ракъурнавай куьн жанавуррин арада хипер хьиз жеда: гъуьлягъар хьиз акьул авайбур, лифер хьиз дугърибур хьухь[+]. 17Инсанрикай мукъаят хьухь: абуру куьн дувандин гъиле твада ва чпин синагуграни[†] куьн гатада, 18Ахпа Зун себеб яз куьн, Зи илчияр, гьакимринни пачагьрин патав тухуда. Куьне абурун ва халкьарин вилик Зи илчияр я лугьуз шагьидвалда[+]. 19Куьн дувандиз гъайила, вуч ва гьикӀ лугьудатӀа лугьуз къайгъудик жемир, куьне лагьана кӀанзавай гафар квел гьасятда агакьда. 20Куьн ваъ, куь мецелай куь Бубадин[†] Руьгь[†] рахада.

21Стхади стха ам кьин патал маса гуда, бубади – велед; веледарни диде-бубайриз акси экъечӀда ва абур рекьида[+]. 22Зи тилмизар хьуниз килигна, куьн виридаз такӀан жеда; эхирдал кьван эхайди хилас жеда[+].

23Са шегьерда куьн хурук кутаз хьайитӀа, маса шегьердиз кат. За квез рикӀивай лугьузва: куьн Исраилдин шегьеррилай элкъвена агакьдалди Инсандин Хва[†] атана акъатда[+]. 24Тилмиз вичин муаллимдилай артух туширвал, нуькерни вичин иесидилай артух туш[+]. 25Вичин муаллим хьтинди хьайи тилмиз и кардал рази хьун лазим я. Вичин агъа хьтинди хьайи вач-хъша и кардал рази хьун лазим я. Хизандин кьилевайдал Багьал-Зевул[†] лагьай тӀвар акьалтнаватӀа, ништа, адан кӀвалинбуруз вуч лугьузватӀа![+]


Исади кьве чин хьунухь айибун


(ЛукӀа 12:2-9)

26Квез душманрихъай кичӀе жемир, ашкара тежедай гьич са затӀни ва малум тежедай чинебан гьич са карни авайди туш[+]. 27За квез буьркьвеба вуч лугьузватӀа, куьне ам эквеба лагь, За куь япал вуч лагьанатӀа, гьадакай кӀвалин чӀередилай хабар це. 28Беден яна рекьизвайбурухъай кичӀе жемир, абурувай руьгь рекьиз жедач. Гзафни гзаф чанни беден жегьеннемдин[†] цӀа санал тергдай къуват Авайдахъай кичӀе хьухь[+]. 29Са къара пулунихъ кьве нуькӀ къачуз жедачни мегер? Амма гьикьван абур гъвечӀи ятӀани, абурукай садни куь Бубадин ихтияр авачиз чилел аватдач. 30Куь кьилелни гьикьван чӀарар алатӀа гьисабнава. 31КичӀе жемир: гзаф нуькӀерилай куьн артух я[+].

32Гьар ни инсанрин вилик Зун ихтибардалди кьабулзаватӀа, Зани цавараллай Зи Бубадин вилик ам гьакӀ кьабулда[+]. 33Инсанрин вилик ни Закай кьил къакъудайтӀа, Зани цавараллай Зи Бубадин вилик а касдикай кьил къакъудда[+].


Иса себеб яз чаравилер хьун


(ЛукӀа 12:51-53; 14:26-27; 17:33)

34[•]Куьне фикирмир хьи, Зун и дуьньядиз ислягьвал гваз атанва; Зун ислягьвал ваъ, тур гваз атанва[+]. 35Зун хва вичин бубадихъ галаз, руш вичин дидедихъ галаз, свас вичин къаридихъ галаз чара авун патал атанва. 36Инсандиз вичин кӀвалевайбурукай душманар хкатда.

37Низ вичин дидени буба Залай гзаф кӀандатӀа, ам Заз лайих туш; низ вичин хвани руш Залай гзаф кӀандатӀа, ам Заз лайих туш. 38Вуж вичин хаш[†] кӀулаз яна, Захъ галаз къвезвачтӀа, ам Заз лайих туш[+]. 39Вичин чан хуьз алахъдайдавай ам къакъатда; Зун патал вичин чан гайида ам хуьда[+].


Савкьват


(Марк 9:41; ЛукӀа 10:16; Ягь. 13:20)

40Куьн кьабулзавайда Зун кьабулзава, Зун кьабулзавайда Зун Ракъурайди кьабулзава[+]. 41Ни пайгъамбар[†] ам пайгъамбар я лагьана кьабулзаватӀа, адав пайгъамбардив агакьдай хьтин суваб агакьда; ни гьахъ-михьи кас хъсан кас я лагьана кьабулзаватӀа, адав гьа гьахъ-михьи касдив агакьай хьтин суваб агакьда. 42Ни са сукӀрада авай къайи яд зи лап гъвечӀи са тилмиздиз, ам Зи тилмиз я лагьана гайитӀа, За квез рикӀивай лугьузва, гьадавни вичин савкьват агакьда[+].

#### 11

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] чирвилер гана куьтягьайла, Ам анай экъечӀна къунши шегьерриз чирвилер гуз ва вязер ийиз фена.


Ягья пайгъамбардин тилмизар


(ЛукӀа 7:18-35; 16:16)

2Къазаматда авай Ягьядиз[†] Месигьдин[†] крарикай ван хьайила, вичин тилмизрикай бязибур Исадин патав ракъурна[+].

3– Атана кӀанзавай Месигь Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани? – хабар кьуна абуру Исадивай.

4– Ягьядин патав хъфена, квез акурдакайни ван хьайидакай лагь, – жаваб гана Исади, – 5буьркьуьбуруз цӀийи кьилелай аквазва, кьецӀибур кӀвачел ахкьалтзава, жузам[†] квайбур михьи[†] хъжезва, бишибуруз ван хквезва, кьейибурал чан ахкьалтзава, саилризни Шад Хабардин[†] ван къвезва. 6Зал шак тегъизвай кас бахтавар[†] я[+].

7Ягьядин тилмизар хъфейла, Иса Ягьядикай халкьдиз ихтилатар ийиз эгечӀна:

– Куьн кьурумдиз куьз тамашиз фенвай? Гару юзурзавай нацӀариз килигиз фейиди яз тахьуй гьа[+]? 8ГьакӀ туштӀа, бес куьн куьз килигиз фенвай? Багьа пекер алукӀнавай инсандиз килигиз фенвайни? ЧӀагай пекер алукӀна кеф чӀугваз уьмуьр тухузвайбур пачагьдин утагъра жеда. 9АкӀ хьайила, куьн куьз килигиз фенвайбур тир? Пайгъамбардиз[†]? Эхь, лугьузва за квез. Ам пайгъамбардилайни вине авайди я[+]. 10Адакай Каламда[†] икӀ кхьенва: «Килиг! Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, ада Ви вилик Ви рехъ гьазурда»[+]. 11За квез рикӀивай лугьузва: папа ханвайбурун арада Ягья пайгъамбардилай зурбади авач, амма Цаварин Пачагьлугъда[†] авай виридалайни агъади гьа Ягья пайгъамбардилайни вине жеда[+].

12Ягья пайгъамбарди инсанриз цик акахьун къачу[†] лагьай йикъарилай эгечӀна къенин йикъал къведалди инсанри Цаварин Пачагьлугъдихъ галаз акси дяве тухузва, ам кьаз кӀанзава [*][+] 13Мусади[†] вичин Къанунда[†] ва пайгъамбарри Ягья къведалди пайгъамбарвилин гафар лугьузвай. 14Квез абурун гафарин чӀалахъ жез кӀанзаватӀа, квез чир хьухь хьи, Ягья Месигьдилай вилик атана кӀанзавай гьа Ильяс[†] я![+] 15Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

16Чи девирдин инсанар За нив гекъигда? Абур аялриз ухшар я. Аялри, базардин майдандал къугъвадайла, сада садаз лугьуда:

17– Чна квез кфилдай макьамар ягъайла, куьне кьуьлерначир; чна кьейибурухъ лугьунар авурла, куьн шехьначир.

И девирдин инсанар гьакӀ я. 18Гила Ягья атанва, ада я фу незвач, я чехир хъвазвач, амма инсанри: «Адак чӀуру жин[†] ква», – лугьузва[+]. 19Инсандин Хва[†] атанва – Ада ненни ийизва, хъунни. Ам акур инсанрини лугьузва: «ХупӀ тӀуьнрални хъунрал рикӀ алай кас тушни, Вични харж кӀватӀдайбурунни[†] гунагькаррин[†] тай-туьш хьанва!»

Аллагьдин Камалди ийизвай вири крар Вич гьахъ-михьиди яз къалурзава[+].


Исадин туьгьмет


(ЛукӀа 10:13-15)

20[•]Исади гзаф шегьерра Вичин аламатар къалурнайтӀани, шегьерра авай агьалияр Аллагьдин рекьел къвезвачир[†]. Гьавиляй Исади абуруз туьгьметар ийиз хьана.

21– Ваз жедайди гуж я, Харазин шегьер! – лагьана Ада. – Вазни жедайди гуж я, Бетсаид шегьер! Куьна хьайи хьтин аламатар Туьрс ва Сидун шегьерра хьанайтӀа, а шегьеррин агьалияр, шихин пекер алукӀна, кьилелай руьхъ алахна, Аллагьдин рекьел къведай[+]. 22ГьакӀ хьайила, за квез лугьузва: Къияматдин юкъуз[†] квез гудай жазадилай Туьрсдизни Сидундиз гайи Аллагьдин жаза кьезилди жеда[+]. 23Вазни, Кефернагьум, вун цавариз хкаждайди хьиз авани? Ваъ, вун ирид чилерин кӀаник вегьида! За ваз авур аламатар Садумда[†] авунайтӀа, а шегьер къенин йикъалди амукьдай. 24ГьакӀ хьайила, За ваз лугьузва хьи, Къияматдин юкъуз Садумдиз валай хъсан жеда!


Исади Бубадиз шукур авун


(ЛукӀа 10:21-22)

25[•]Гьа чӀавуз, Вичин ихтилат давамарна, Исади лагьана:

– Ваз шукур хьурай, Буба[†], цаваринни чилин Ребби[†], Вуна акьулни къанажагъ авайбурукай чуьнуьхнавай сир гъвечӀи аялриз ахъайна. 26Эхь, Буба, ам Ви регьим галай къаст тир. 27Зи Бубади Заз вири ганва. Хва вуж ятӀа Бубадилай гъейри садазни чидач; Буба вуж ятӀа Хцелай гъейри садазни чидач. Хцизни Ам низ чириз кӀан хьайитӀа, гьадазни чир жеда[+].

28Залан парцикай галатнавайбур ва куьцӀенвайбур вири Зи патав ша, За куьн секинарда[+]. 29Заз табийвал ая ва Зи несигьатар яхъ. Зун милайим я ва Зи рикӀни умун я. Куь рикӀерни архайин жеда. 30Заз табий хьун регьят я ва За квел эцигай парни кьезилди жеда[+].

#### 12


Киш йикъан гъавурда тун


(Марк 2:23-28; ЛукӀа 6:1-5)

1[•]Гьа чӀавуз, са Киш юкъуз[†], Иса[†] къуьлер цанвай никӀяй тӀуз физвай. Адан тилмизриз[†] гишин хьанвай; абуру фидай рекье кьилер атӀуз, къуьлуьн тварар нез хьана[+]. 2И кар фарисейриз[†] акурла, абуру Исадиз лагьана:

– Килиг, Ви тилмизри Киш юкъуз къадагъа кар ийизва[+].

3– Давуд[†] пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа, куьне Каламдай[†] кӀелначни[†] мегер? – лагьана Исади. – 4Давуда, Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, Реббидин[†] вилик жедай фар къачуна вичини тӀуьна, галайбурузни гана. А фар хахамрилай[†] гъейри садазни недай ихтияр авачир[+].

5Я тахьайтӀа хахамри Киш юкъуз Аллагьдин КӀвале кӀвалах авуналди Киш чӀурзавайди куьне кӀелначни мегер? Амма абурук тахсир квач[+]. 6Амма За квез лугьузва: инал куь вилик Квайди Аллагьдин КӀвалелайни вине я[+]. 7Куьн «Заз квевай кӀанзавайди къурбанд ваъ, регьим я» гафарин гъавурда акьазвайтӀа, куьне тахсир квачирбурук тахсир кутадачир.

8Инсандин Хва[†] Киш йикъанни Иеси я.


Киш юкъуз сагъар хъувун


(Марк 3:1-6; ЛукӀа 6:6-11)

9[•]Гьанай Иса синагугдиз[†] фена. 10Ана члахъ гъил галай са инсан авай. Исадик тахсир кутаз кӀанз, фарисейри Адавай хабар кьуна:

– Киш юкъуз инсанар сагъар хъувун Къанундихъ[†] галаз кьазвани[+]?

11– Авай-авачир са хеб Киш юкъуз фуруз аватайтӀа, квекай ни ам акъуд тавуна гьана тада? – жаваб гана Исади. – 12Амма инсан хипелай артух я! ГьакӀ хьайила Мусадин[†] Къанунди Киш юкъузни хийирдин крар ийидай ихтияр гузва![+]

13Ахпа Ада члахъдаз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая.

Ада гъил яргъи авуна. Гьасятда адан гъил, муькуь гъил хьиз, сагъ хъхьана.

14Анай экъечӀайла, фарисейри, Иса рекьидай рекьер жагъурун патал, чпи чпихъ галаз меслятар ийиз хьана.


Хкянавай лукӀ


(Марк 3:7-12; ЛукӀа 6:17-19)

15Амма Исадиз и кар чизвай, Ам анай экъечӀна хъфена. Адан гуьгъуьна аваз гзаф инсанар фена; Ада, вири сагъариз, 16абуруз Вич вуж ятӀа лугьумир лугьуз хьана[+]. 17Гьа икӀ, Яшай пайгъамбардин[†] мецелай лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:

18«Ингье За хкянавай Зи ЛукӀ,
Адал Зи рикӀ ала, Зи шадвал Гьадалди я.
Адаз За Зи Руьгь[†] гуда.
Ада халкьариз гьахъ дуван малумарда.
19Ада гафунал гаф эцигдач, гьарай-эвер твадач,
куьчейра гьарай ацалтна ихтилатар ийидач.
20Гьахъ дуван гъалиб тавунмаз, Ада я алгъанвай[*] нацӀ хадач,
я хкахьиз гьазур хьанвай чирагъ туьхуьрдач.
21Вири халкьари чпин умудар Гьадак кутада».


Иса ва Багьал-Зевул


(Марк 3:22-30; ЛукӀа 11:14-23; 12:10)

22[•]Гьа чӀавуз Исадин патав жинерар[†] квай буьркьуь ва лал са кас гъанай; Исади ам сагъарнай. А кас рахаз эгечӀнай ва адан вилерни ачух хъхьанай. 23Халкь мягьтел хьана:

– Белки и кас Давуд пачагьдин Хва ятӀа? – лугьуз хьана абуру[+].

24И гафар ван хьайи фарисейри лагьана:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевайди тир Багьал-Зевулавай[†] къачузва[+].

25Амма абурун фикиррин гъавурда авай Исади лагьана:

– Са пачагьлугъ сад садаз акси кьве патахъ пай хьайитӀа, а пачагьлугъ яргъалди амукьдач. Шегьер ва я хизан кьве патахъ пай хьайитӀа, а шегьер ва я кӀвал чӀур жеда. 26Иблисди[†] вичи жин чукурзаватӀа, ам вич вичиз акси экъечӀзава. А чӀавуз адан пачагьлугъ сагъ амукьун мумкин яни? 27За а къуват Багьал-Зевулавай къачузватӀа, куь терефдарри ахьтин къуват нивай къачузва? Куь дуван ийидайбур гьабур хьурай![+] 28Куьне За жинерар хкуддай къуват Аллагьдин Руьгьдивай къачузва лагьайтӀа – им квехъ Аллагьдин Пачагьлугъ[†] агакьна лагьай чӀал жеда.

29Низ гуж авай касдин кӀвал атӀуз кӀанзаватӀа, ада эвелни-эвел къуват авайдан гъилер-кӀвачер кутӀунна кӀанда, идалай кьулухъ кӀвал тарашиз жеда. 30Вуж Захъ галаз туштӀа, ам Заз акси я; ни Зун галачиз вуч кӀватӀнатӀа, гьам вара-зара ийида[+]. 31ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: инсанрин гунагьрилайни[†], абуру ийизвай аси[†] ихтилатрилайни гъил къахчуда, амма вуж Руьгьдикай чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай гьич садрани гъил къахчудач[+]. 32Ни Инсандин Хцикай чӀуру гаф лугьузватӀа, адалай гъил къахчуда, вуж Пак[†] Руьгьдикай чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай я и девирда, я къведай цӀийи девирда гъил къахчудач.


Тарарикайни майвайрикай


(ЛукӀа 11:43-45)

33Квез чизва, тар хъсанди ятӀа, адан майваярни хъсанбур жеда, тар писди ятӀа, адан майваярни писбур жеда. Тар писди яни, хъсанди яни, адан майвайрилай чир жеда[+]. 34Гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Куьн ихьтин писбур яз хьайила, куьне хъсан гафар гьикӀ хьана лугьузвайди я? РикӀ ацӀайла, инсанди вичин рикӀе авайди лугьузвайди я[+]. 35Хъсан инсанди хъсанвал вичин рикӀин хазинадай къачуна ийида, пис инсанди – писвал вичин пис рикӀяй. 36Амма За квез лугьузва хьи, нагьакьан гафар лагьай инсанри Къияматдин юкъуз[†] а гафарай жаваб гана кӀанда[+]. 37Ви гафариз килигна, вун гьахъ-михьивилиз акъудунни[†] мумкин я, жаза гунни[+].


Юнус пайгъамбардин ишара


(МатӀай 16:4; ЛукӀа 11:29-32)

38[•]Гьа чӀавуз тавратдаррикайни[†] фарисейрикай са бязибуру Адавай хабар кьуна:

– Муаллим! Чаз са керемат-ишара[†] къалура ман[+].

39Амма Ада абуруз жаваб яз лагьана:

– Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри, маса керемат-ишара аквадач[+]. 40Юнус пуд юкъузни пуд йифиз гьуьлуьн чӀехи гъетрен руфуна гьикӀ хьанатӀа, гьакӀ Инсандин Хвани чилин рикӀе пуд йифизни пуд юкъуз жеда[+]. 41Къияматдин юкъуз Ниневдин[†] агьалийри и несилдиз кар атӀуда. Юнусан несигьатриз яб гайи Ниневдин агьалийри туба авунай[†] ва несилдиз Юнусалайни ЧӀехидан несигьатрин ван къвезва[+].

42Кьибле патан пачагь-ханум чилин лап а кьиляй Сулейман[†] пачагьдин камал квай гафариз яб гуз атанай. И несилдиз Сулейман пачагьдилайни ЧӀехидан гафарин ван къвезва. Гьавиляй Къияматдин юкъуз кьибле патан пачагь-ханумди и несилдиз кар атӀуда.


Жин элкъвена хтун


(ЛукӀа 11:24-26)

43[•]Жин инсандай экъечӀайла, яд авачир кьурумра вичиз секин са чка жагъун тавурла, къекъвез гьатна, ада лугьуда:

44– Жуван кӀвализ хъфин кван!

Элкъвена аниз хтайла, адаз анаг ичӀи яз ва къакъажнаваз жагъида. 45Гьанлай ам фена, вичелайни бетер ирид маса жинни къачуна вич кваз хьайи инсандиз гьахь хъийида ва архайин жеда. А жинерар акатай инсандиз авайдалайни пис жеда. И чӀуру несилдизни гьакӀ жеда[+].


Исадин дидени стхаяр


(Марк 3:31-35; ЛукӀа 8:19-21)

46[•]Исади и ихтилат ийизвай чӀавуз Адан дидени стхаяр атана. Абуруз Адахъ галаз рахаз кӀанзавай. Амма абур кӀвализ гьахьнач[+]. 47Са ни ятӀани Исадиз лагьана:

– Ви дидени стхаяр Вав рахаз кӀанз къецел акъвазнава.

48– Дидени стхаяр Зун патал вужар я кьван? – жаваб гана Ада.

49Вичин тилмизар гъилив къалурна, Ада лагьана:

– Ингье Зи диде ва Зи стхаяр-вахар! 50Цавараллай Зи Бубадин[†] къаст ни кьилиз акъудзаватӀа, гьам Зи стхани я, вахни я, дидени![+]

#### 13


НикӀе тум цазвайдакай кьиса


(Марк 4:1-9; ЛукӀа 8:4-8)

1[•]Гьа юкъуз кӀваляй экъечӀна, фена, Иса[†] вирин къерехда ацукьна. 2Адан патав атана гзаф халкь кӀватӀ хьана, гьаниз килигна Ам фена луьткведа акьахна, халкь вирин къерехдал кӀватӀ хьана акъвазна. 3Ада халкьдиз, кьисаяр[†] мисал гъиз, гзаф крарикай ихтилатар ийизвай. Ада лагьана:

– Лежбер никӀиз тум цаз фена. 4Ада тум вегьидайла, са бязи тварар рекьин къерехрал аватна, алтӀушай къушари абур кӀуфар ягъиз тӀуьна. 5Са бязи тварар къван квай чкадиз аватна. И тварар фад экъечӀна, вучиз лагьайтӀа абур накьв тӀимил квай чкадиз аватна. 6Рагъ экъечӀайла, цӀирер шуьткьвена, дувулар галачирбур хьиз, кьурана. 7Са бязи тварар къалгъанриз аватна. Къалгъанар чӀехи хьана, абуру акьалтзавай къацар пӀуьрчӀуькьарна. 8Амай тварар мублагь чилел аватна ва абуру майваярни гъана – сада виш твар, муькуьда пудкъад, амайбуруни – къанницӀуд. 9Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]


Кьисадин мана ачухарун


(Марк 4:10-20; ЛукӀа 8:9-15; 10:23-24)

10[•]Исадин тилмизри[†] Адан патав атана хабар кьуна:

– Вун инсанрихъ галаз кьисайралди вучиз рахазва?

11Абуруз жаваб яз Ада лагьана:

– Квез Цаварин Пачагьлугъдин[†] сирер кьатӀудай чирвилер ганва, амма абуруз ганвач[+]. 12Авайдаз авайдалайни гзаф гуда, авайди адахъ мадни артух жеда. Авачирди вичихъ авай гьа тӀимилдакайни магьрум жеда[+]. 13Абур килигзаватӀани, абуруз затӀни аквазвач, абуру яб гузватӀани, абуруз ван къвезвач, я абур гъавурда гьатзавач. ГьакӀ хьайила Зун абурухъ галаз кьисайралди рахазва. 14Гьа икӀ, Яшай пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар абурун кьилел къвезва:

«Япариз ван хьайитӀани, куьн гъавурда гьатдач,
вилералди килигайтӀани – аквадач.
15А инсанрин рикӀер къван хьанва,
ва япаризни заландиз къвезва ван, вилерни мичӀнава;
абурун вилеризни аквадач, я япаризни ван къведач,
рикӀерини кьатӀудач,
чеб сагъар хъувун патални
Захъ элкъведач»[+].

16Аквазвай куь вилерни, ван къвезвай куь япар бахтавар[†] я[+]. 17За квез рикӀивай лугьузва хьи, гзаф пайгъамбарризни[†] гьахъ-михьи инсанриз квез аквазвай крар чпизни акуна кӀанзавай, амма акунач; квез ван къвезвайбурукай чпизни ван атана кӀанзавай, амма атанач[+].

18[•]Тум вегьизвайдакай кьисадин метлебдиз фикир це: 19Цаварин Пачагьлугъдилай гаф ван жез гъавурда такьазвайди рекьин къерехдиз аватай тум хьиз я: шийирди атана адан рикӀе цанвай гаф чуьнуьхда. 20Гьа и жуьреда къван квай чкадиз аватнавай тумни – ван хьанмазни гьасятда гаф шадвилелди кьабулдай инсанар я лагьай чӀал я. 21Амма чпихъ мягькем дувулар тахьуниз килигна, абур яргъалди амукьдач. Чеб а гаф кьуна лугьуз хурук кутурла, чпин кьил баладик акатайла, абур гьасятда рекьелай алатда[+]. 22Къалгъанриз вегьенвай тум – гафунин ван къвезвайбур я лагьай чӀал я. Амма гьар йикъан къайгъуйри, девлетдихъ вил ичӀи хьуни ахьтинбурун рикӀера гьатнавай гаф пӀуьрчӀуькьарда, ам бегьер тагуз жеда[+]. 23Миян чилиз аватнавай тварар – гафуниз яб гана адан гъавурда акьазвайбур я. Гьа ксари вичин бегьерни гъида – сада вишра, пудкъадра, са бязибуру къанницӀудра артух бегьер гъида[+].


Цаварин Пачагьлугъдикай кьисаяр


(Марк 4:30-34; ЛукӀа 13:18-21)

24Исади абуруз мад са кьиса ахъайна:

– Цаварин Пачагьлугъ никӀиз хъсан тум вегьей инсандив гекъигиз жеда. 25Йифиз вири ксанвайла, душман атана, къуьл цанвай чкадиз чӀуру хъчарин тум вегьена хъфена. 26Къаз акьалтна къуьлуьн кьилерихъ галаз чӀуру хъчарни экъечӀна. 27ЛукӀари атана чилин иесидиз лагьана: «Агъа! Вуна ви никӀиз хъсан тум вегьейди туширни кьван? Ана экъечӀнавай чӀуру хъчар гьинай атайбур я?» 28«Ам душмандин кар я», – лагьана ада. «Ваз чна фена а хъчар хкяна кӀаняй акъудна кӀанзавани?» – жузуна лукӀари. 29«Ваъ, – жаваб гана ада, – фимир, куьне абурухъ галаз къазни кӀаняй акъудда. 30Къуй гьабурни, муькуьбурни санал экъечӀрай. Гуьдай вахт хьайила, гвен гуьзвайбуруз за лугьуда: сифте чӀуру хъчар кӀватӀна цуьлер авуна, куг, ахпа къуьл зи хармандал кӀватӀа»[+].

31[•]ГьакӀ лугьуз, Исади абуруз маса кьиса теклифна:

– Цаварин Пачагьлугъ – инсанди къачуна вичин никӀиз вегьей финдин тварциз ухшар я. 32Тумарикай ам виридалайни куьлуь ятӀани, амма экъечӀайла, салан набататрикай виридалайни чӀехи хьана, адакай тар жеда. Къушар къвез гьахьтин таран хилерал мукар ийиз жеда[+].

33Исади абуруз мад са кьиса ахъайна:

– Цаварин Пачагьлугъ – папа лап гзаф кьадар гъуьруьк кутур гъварциз ухшар я, ам кутунмазни тини атана[+].

34Гьа ибур вири Исади халкьдиз кьисайралди лагьана, кьиса квачиз Ада халкьдиз ихтилат ийидачир. 35Гьа икӀ, Пайгъамбардин мецелди лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна:

«Зун абурухъ галаз кьисайралди рахада. За абуруз дуьнья халкь хьайидалай инихъ сир яз амай кардикай ихтилатда»[+][+].

36Ахпа халкь ахъайна, Ам кӀвализ гьахьна. Адан патав атай тилмизри Адаз лагьана:

– Чун никӀяй экъечӀай чӀуру хъчарикай кьисадин гъавурда тур.

37Исади жаваб яз лагьана:

– Хъсан тум вегьизвайди Инсандин Хва[†] я; 38ник дуьнья я; хъсан тварар – Пачагьлугъдин веледар я, чӀуру хъчар – шийирдин веледар[+]. 39Абур вегьей душман иблис[†] я. Гвен эхирзаман я, гвен гуьзвайбур – малаикар[†][+]. 40ЧӀуру хъчар кӀватӀна цӀал гьикӀ кудатӀа, эхирзаман атайлани гьакӀ жеда. 41-42Инсандин Хци Вичин малаикар ракъурда. Абуру Аллагьдин Пачагьлугъда[†] инсанрив гунагьар[†] ийиз тазвайбур ва чӀуру крар ийизвайбур кӀватӀна, абур цӀуз вегьида; ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я[+][+]. 43Гьахъ-михьибуру чпин Бубадин[†] Пачагьлугъда ракъини хьиз нурар чукӀурда. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

44Цаварин Пачагьлугъ чилик кутунвай хазинадиз ухшар я. Инсандиз ам жагъана, ада ам мад чинеба чилик кухтун хъувуна. Ам акьван бахтлу тир хьи, вичихъ авай-авачир вири маса гана, фена ада гьа ник къачуна.

45Цаварин Пачагьлугъ мадни хъсан гевгьеррихъ[†] къекъвезвай савдагардизни ухшар я. 46Адаз багьа са гевгьер жагъайла, фена вичихъ авай-авачирди маса гана, ада ам вичиз къачуна.

47-48Мадни Цаварин Пачагьлугъ – гьуьлуьз вегьей чилиниз ухшар я. Чил гьуьлуьн гьар жуьредин гъетерай ацӀайла, гъетягъри ам къерехдиз чӀугуна. Ацукьна абуру хъсан гъетер къапариз вегьена, писбур гадарна[+][+]. 49-50Эхирзаман атайлани гьакӀ жеда: малаикри атана гьахъ-михьи туширбурни гьахъ-михьибур чара авуна, писбур цӀуз вегьида. Ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я[+][+].

51Исади Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Ибурун виридан гъавурда куьн гьатзавани?

Абуру «Эхь» лагьана жаваб гана.

52– ГьакӀ хьайила, Цаварин Пачагьлугъдихъ иман[†] авур гьар са тавратдар[†] вичин хазинадай цӀуру ва цӀийи затӀар винел акъудзавай сагьибдиз ухшар я, – лагьана Ада.


Хайи шегьерда Иса кьабул тавун


(Марк 6:1-6; ЛукӀа 4:16-30)

53[•]Исади Вичин кьисаяр ахъайна куьтягьайдалай кьулухъ, Ам хъфена. 54Ам Вичин ватандиз хтана. Ана Ада синагугда[†] чирвилер гуз хьана. Адан ван хьайи вири мягьтел жезвай:

– Адаз ихьтин камал ва аламатар къалурдай къуват гьинай атана? – хабар кьазвай абуру[+]. 55– Ам харат устӀардин хва тушни? Адан дидедин тӀвар[†] Майрам[†] тушни? Адан стхаяр Якьуб[†], Юсуф[†], Симун ва Ягьуд[†] тушни[+]? 56Адан вахарни ина, чи арада, авачни мегер? А алакьунар Адаз гьинай атана?

57Абуруз Ам квазни кьаз кӀан хьанач. Исади абуруз лагьана:

– Пайгъамбар виринра гъилерал жеда, анжах вичин ватанда, вичин хизандин арада адаз гьуьрмет жедач[+].

58Адаз шегьерда авай инсанри Вичихъ иман тийидайди чизвай. Гьавиляй Ада Вичивай жедай гзаф аламатар къалурнач.

#### 14


Ягья пайгъамбардин кьиникь


(Марк 6:14-29; ЛукӀа 9:7-9)

1[•]Гьа чӀавуз Галилейдин[†] пачагь Гьирудал[†] Исадикай[†] хабарар агакьна. 2Ада Исадикай вичин къуллугъдарриз лагьана:

– Ам Ягья[†] пайгъамбар[†] я, ам кьейидалай кьулухъ чан хтайди я, гьакӀ хьайила, адалай аламатарни алакьзава[+].

3Гьа и Гьируда вичин стха ФилипӀан паб Гьирудат къахчурла, Ягья кьуна къазаматда тун эмирнай,[+] 4куьз лагьайтӀа, Ягьяди адаз лугьуз хьанай:

– Ам къахчун гьарам я[+].

5Гьирудаз ам рекьиз кӀанзавай, амма халкьди Ягья пайгъамбар яз кьуниз килигна, адаз халкьдихъай кичӀе тир[+].

6Гьирудан хайи югъ къейддай чӀавуз, Гьирудатан руша кӀватӀ хьанвайбурун вилик кьуьлзавай. Гьирудаз адан кьуьл рикӀиз чими хьанай. 7Ада рушаз вуч кӀан хьайитӀани кьилиз акъудда лагьана кьин кьунай[+]. 8Руша вичин дидедин гафариз килигна лагьанай:

– Заз гьа исятда вуна Ягья пайгъамбардин кьил синида аваз гъана кӀанзава.

9Гьируд пачагь гзаф пашман хьанай, амма вичи мугьманрин вилик гайи кьин кьилиз акъудун патал, ада а кар авун эмирнай. 10Ада, гьасятда аскер ракъурна, Ягьядин кьил атӀун эмирнай. 11Инсанри, фена, къазаматда авай Ягьядин кьил атӀанай, синидал алаз гъанай, рушав вуганай. Рушани кьил вичин дидедин патав тухванай. 12Адалай кьулухъ Ягьядин тилмизар[†] атана, адан мейит къахчуна тухвана кучукнай. Ахпа фена хьайидакай Исадиз ихтилатнай[+].


Вад агъзур кас тухарун


(Марк 6:32-44; ЛукӀа 9:10-17; Ягь. 6:1-13)

13[•]Исадал а хабар агакьайла, ам анай луьткведа акьахна, амукьун патал са хелвет чкадиз текдиз фена. Амма халкьдиз а кардикай хабар хьайила, абур кӀвачи-кӀвачи чпин шегьеррай атана, Адан гуьгъуьна гьатна. 14Луьткведай эвичӀна килигайла, Исадиз гзаф халкь кӀватӀ хьанваз акуна. Адаз абурун язух атана ва Ада азарри кьунвайбур сагъарна.

15Югъ няни хьайила, тилмизар Адав агатна:

– Вахтни геж я, инагни хелвет чка я, – лагьана абуру. – Вуна абур ахъая. Абуру фена патарив гвай хуьрерай чпиз недай затӀар къачурай.

16– Халкь фин герек туш, куьне абуруз тӀуьн це, – лагьана Исади.

17– Чахъ ина авайди вад фуни гьуьлуьн кьве гъед я, – лагьана абуру.

18– Абур зи патав гъваш, – лагьана Исади.

19Халкьдиз векьел ацукь лагьана, Ада вад фуни кьве гъед къачуна, цавуз килигна, хийир-дуьа[†] галаз, фу кӀар-кӀар авуна, Вичин тилмизрив инсанриз паюн патал вугана. 20ТӀуьна вири тух хьана; амукьай фан кӀусарай цӀикьвед зимбил ахцӀурна. 21Папарни аялар квачиз фу тӀуьрбур вад агъзур кас кьван авай[+].


Иса целай фин


(Марк 6:45-51; Ягь. 6:16-21)

22[•]Ахпа Исади, Вичи инсанар ахъай тавунмаз, тилмизриз луьткведа акьах лагьана ва абур Галилейдин а патаз Вичелай вилик ракъурна. 23Инсанар ахъайна, Ам Вич дуьаяр[†] ийиз пелел хкаж хьана. Нянизни Ам ана ялгъуз амукьна[+].

24Тилмизар авай луьткве къерехдивай яргъаз акъатнавай. Луьткве лепейри гатазвай, гарни луьткведиз аксиди тир. 25Экв жедай кьиляй Иса вирелай тӀуз абур галай патахъ фена. 26Вирелай тӀуз къвезвай Иса акурла, чпиз и кар карагзавайди хьиз хьана, тилмизрай кичӀела гьарай акъатна[+].

27– КӀевиз акъваз, – лагьана абуруз гьасятда Исади, – Ам Зун я, кичӀе жемир.

28– Я Агъа! – жаваб гана Петруди. – Ам Вун ятӀа, заз Ви патав целай къведай эмир це!

29– Ша, – лагьана Исади.

Петру луьткведай эвичӀна Исадин патав целай тӀуз фена. 30Амма къати гар хьуниз килигна, Петрудиз кичӀе хьана. Вич цик акатиз акурла, ада гьарайна:

– Я Агъа! Зун хилас ая!

31Исади гьасятда гъил вегьена, ам кьуна лагьана:

– Иманда[†] зайифди! Вуна шак вучиз ийида[+]?

32Абур луьткведа акьахайла, гар секин хьана. 33Луьткведа авай тилмизар, Адав агатна ва икрам авуна:

– Вун рикӀивайни Аллагьдин Хва[†] я, – лагьана абуру[+].

34Абур вирелай тӀуз фена Генисаратдин чилерал атана[+]. 35Чкадин агьалийриз Иса чир хьайила, абуру кьуд патаз Ам атанвайдакай хабарна. Инсанри азарар квай чпинбур Адан патав гъиз хьана. 36Вирида Вичин пекерин ценцин цӀирхиник азарри кьунвайбурув са тӀуб кьванни кягъиз тур лугьуз, Адаз минетзавай. Адак гъил хкӀурбур дири хъжезвай.

#### 15


Михьиди ва чиркинди


(Марк 7:1-23)

1[•]Ахпа Исадин[†] патав Ярусалимдай фарисеярни[†] тавратдарар[†] атана, Адаз лагьана:

2– Вучиз Ви тилмизри[†] чи бубайрин[†] адетрал амалзавач? Фу недайла, абуру чпин гъилер чуьхуьзвач[+].

3– Вучиз, квез адет хьанвай къайдаяр хуьн патал, куьне Аллагьдин тагьким чӀурзава? – жаваб гана Ада. –[+] 4Аллагьди лагьанва: «Жуван дидедизни бубадиз гьуьрмет ая»[+], «Дидедикайни бубадикай чӀурукӀа рахадайдан жаза кьиникь я»[+][+]. 5-6Амма куьне лугьузва: «Инсанди вичин бубадиз ва я дидедиз „За вав вахгана кӀанзавай бурж за Аллагьдив ахгакьарда“ лагьайтӀа, адаз диде-бубадиз гьуьрмет тийидай ихтияр ава». Гьа идалди куьне Аллагьдин гафар куь адетралди эвез ийизва. 7Кьве чин алайбур! Яшая[†] квекай хъсандиз лагьанай:[+] 8«И инсанри мецелди Заз гьуьрмет ийизватӀани, рикӀелди абур Завай яргъа я. 9Абуру Заз ийизвай ибадат[†] гьаваянди я – инсанар абуру Зи тагькимрал ваъ, чпи арадиз гъайи къайдайрал амал ийиз вердишарзава»[+].

10-11Исади халкь Вичин патав кӀватӀна, лагьана:

– За лугьузвай гафариз хъсандиз яб гана, гъавурда акьукь: инсандин сивиз атайда ам чиркин ийизвач, ам чиркин ийизвайди сивяй акъатайди я[+].

12Гьа чӀавуз тилмизар Адан мукьув атана:

– Ви гафари фарисейрик хъел кутунвайди чаз чизва, – лагьана абуру.

13– Цавараллай Зи Бубади кутун тавур гьар са экъечӀай набатат кӀаняй акъатна терг жеда – жаваб гана Исади. –[+] 14Хъфирай абур; абур буьркьуьбурун буьркьуь регьберар я; буьркьуьда буьркьуьдаз рехъ къалуриз хьайитӀа, абур кьведни фуруз аватда[+].

15– И кьисадин[†] манадин гъавурда чун тур, – лагьана Адаз Петруди.

16– Куьн адан гъавурда гьелени акьазвачни? – лагьана Исади. – 17Бес квез чизвачни, сивиз атайди къенез физва, къеняйни ам къецел акъатзава. 18Сивяй акъатзавайди – рикӀяй акъатзавайди я, инсан чиркинни ийизвайди гьам я[+]. 19РикӀяй къвезвайбур чӀуру ниятар, кьиникьар, зинавилер[†], явавилер, чуьнуьхунар, тапан шагьидвилер, буьгьтенар я[+]. 20Ибуру вирида инсан чиркин ийизва, амма чуьхуьн тавур гъилерив тӀуьни инсан чиркин ийидач.


Чувуд тушир папан иман


(Марк 7:24-30)

21[•]Гьанай экъечӀна Иса Туьрсни Сидун галай патарихъ фена. 22Адан патав и чкайра уьмуьр тухузвай са къенанви[†][*] паб атана, гьарайиз эгечӀна:

– Заз регьим ая, я Агъа, я Давуд[†] пачагьдин Хва, зи руш жинерри[†] дили ийизва[+].

23Исади жаваб ганач. Тилмизар Адан патав атана, минетиз хьана:

– Ам рахкура! Ада, датӀана чи гуьгъуьна гьатна, гьараяр ийизва.

24– Зун анжах хипер хьиз рекьелай алатнавай Исраилдин[†] халкьдин патав ракъурнавайди я, – жаваб гана Ада[+].

25А папа, Адан патав атана, икрам авуна лагьана:

– Я Агъа! Вакай са чара!

26– Аялривай фу къакъудна кицӀериз вегьин хъсан кар туш, – жаваб гана Ада[+].

27– Вун гьахъ я, я Агъа! – лагьана папа. – Амма кицӀерини чпин агъайрин суфрадилай аватай гъвелер неда.

28– Эй, вах, вахъ зурба иман[†] ава, – лагьана адаз Исади. – Гьа ваз кӀанивал хьурай!

Адан руш гьасятда сагъ хъхьана.


Кьуд агъзур кас тухарун


(Марк 8:1-10)

29[•]Гьанай хъфена, Иса Галилейдин вирин[†] къерехдал атана. Гьанилай Ам пелел хкаж хьана, гьанал ацукьна. 30Адан патав кьецӀибур, буьркьуьбур, набутбур[*], лалбур ва масабур галаз гзаф инсанар къвез хьана. Гъана ахьтин инсанар Исадин кӀвачеривай эцигдай, Ада абур сагъардай. 31Лалбур рахаз, набутбур сагълам жез, кьецӀибур къекъвез, буьркьуьбуруз акваз акур халкь мягьтел хьана. Абуру Исраилдин Аллагьдиз шукур авуна.

32Исади Вичин тилмизриз эверна, лагьана:

– Пуд юкъуз Зи патав гвай инсанрин язух къвезва Заз: абуруз недай затӀни авач. Заз абур тӀуьн тагана чпин кӀвалериз ахъайиз кӀанзавач, абур рекье гьалдай фин мумкин я[+].

33– Икьван гзаф халкьдиз хелвет чкада акьван фу чна гьинай гъида? – хабар кьуна тилмизри.

34– Квев гьикьван фу гва? – жузуна Исади.

– Ирид фуни са тӀимил кьван кӀезрияр, – жаваб гана абуру.

35Ада халкьдиз чилел ацукьун эмирна. 36Ирид фуни гьуьлуьн гъетер къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, фар кӀар-кӀар авуна Вичин тилмизрив вугана. Тилмизри абур халкьдиз пайна. 37ТӀуьна вири тух хьана: амай кӀусар кӀватӀна, ирид зимбил ацӀурна. 38Папарни аялар квачиз, фу тӀуьрбур вири кьуд агъзур кас хьана[+].

39Халкь ахъайна, Ам луьткведа аваз Магъадан галай патарихъ фена.

#### 16


Фарисейрин тӀалаб


(Марк 8:11-21; ЛукӀа 12:54-56)

1[•]Адан патав сакъаярни[†] фарисеяр[†] атана. Иса[†] синагъ ийиз кӀанз, абур Адал Цавараллайдавай къалуриз жедай хьтин керемат-ишара[†] ая лугьуз алахъна[+]. 2Ада жаваб яз лагьана:

– Нянихъ квез цав яру яз акуртӀа, куьне лугьуда: хъсан гьава жеда. 3Экуьнахъ фад цав яру яз акуртӀа, куьне лугьуда: къе чӀимел гьава жеда. Цавуз килигиз квевай гьихьтин гьава жедатӀа тайинариз жезва, амма исятда гьихьтин вахт алукьнаватӀа, адан ишарайрай[†] куь кьил акъатзавач.

4Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри маса керемат-ишара аквадач.

Ам, гьабур туна, хъфена[+].

5[•]Исадин тилмизар[†] вирин а патаз экъечӀна, амма фу къачун абурун рикӀелай алатна. 6Исади абуруз лагьана:

– Килиг гьа, фарисейринни сакъайрин маядикай мукъаят хьухь[+].

7Тилмизри, лагьайтӀа, чпив фу гвач лугьуз ихтилатарзавай.

8Абурун гъавурда авай Исади лагьана:

– Фу гвач лугьун вуч лагьай чӀал я, иманда[†] зайифбур[+]? 9Куьн гилани са куьнинни гъавурда гьатнавачни? Куь рикӀел За вад фалди вад агъзур итим тухарайди аламачни? Амукьай фарай куьне шумуд зимбил ацӀурнай[+]? 10Куь рикӀел За ирид фалди кьуд агъзур итим тухарайди аламачни? Амукьай фарай куьне шумуд зимбил ацӀурнай[+]? 11За квез лагьайди факай туширди куьне вучиз кьатӀанач? Килиг гьа, фарисейринни сакъайрин маядикай мукъаят хьухь.

12Инал абур Ада лугьузвай мая фак кутадай мая туширдан гъавурда гьатна, Ам рахазвайди фарисейринни сакъайрин чирвилерикай тир.


Петруди иман къалурун


(Марк 8:27-30; ЛукӀа 9:18-21)

13[•]Иса ФилипӀан Кесар шегьер авай патариз атайла, Ада Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Инсанри Зун, яни Инсандин Хва[†], вуж я лугьузва?

14– Садбуру Ягья[†] пайгъамбар[†], муькуьбуру – Ильяс[†], пуд лагьайбуруни – Ермиягь[†] ва я маса пайгъамбаррикай сад я лугьузва, – жаваб гана абуру[+].

15– Куьне Зун вуж я лугьузва? – жузуна Ада.

16– Ви Буба[†] чан алай Аллагь я, Вун Адан Хва Месигь[†] я, – жаваб гана Симун-Петруди[+].

17А чӀавуз Исади лагьана:

– Бахтавар[†] я вун, Юнусан хва Симун, и гафар ваз инсанри чирнавайди туш, абур ваз цавараллай Зи Бубади чирнавайбур я[+]. 18Зани ваз лугьузва: вун – Петру (яни Раг) я, гьа и раг За Захъ иманийрин кӀватӀалдин[†] бинеда эцигда, гьатта агъа дуьньядин[†] къуватривайни адан хура акъвазиз жедач[+]. 19Вав За Цаварин Пачагьлугъдин[†] куьлег вугуда: вуна чилел вуч къадагъа авуртӀа, гьам Цавараллайда къадагъа ийида; вуна чилел вуч ихтиярар гайитӀа, цавараллайдани гьа ихтиярар гуда.

20Исади Вичин тилмизривай Вич Месигь тирди садазни талгьун тӀалабна[+].


Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун


(Марк 8:31–9:1; ЛукӀа 9:22-27)

21[•]Гьа чӀавалай эгечӀна Исади Вичин тилмизриз Вич Ярусалимдиз фин лазим тирдакай лагьана:

– Агъсакъалри, чӀехи хахамри[†], тавратдарри[†] Заз гзаф азиятар гуда, абуру Заз кьиникьин жаза гуда, пуд йикъалай Зал чан хкведа[†][+].

22Петруди Адаз къерехдиз эверна лагьана:

– Аллагьди яргъазрай, Агъа! Ви кьилел ахьтин крар татурай!

23Ада Петрудихъ элкъвена лагьана:

– Алат Залай, иблис[†]! Ваз Зун рекьелай алудиз кӀанзавани? Ви рикӀе авайди Аллагьдиз талукьди ваъ, вири инсанри ийидай хьтин фикирар я[+].

24Ахпа Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, къуй ам, чандилай гъил къачуна, вичин азабрин хашни[†] кӀулаз яна Захъ галаз атурай[+]. 25Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, адавай ам къакъудда. Зун патал ни вичин чан эцигайтӀа, адаз чан жагъин хъийида[+]. 26Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава? Къакъатай чан элкъвена къахчун патал гудай затӀ жагъинни мегер[+]?

27Инсандин Хва, Вичин Бубадин баркалладик[†] кваз, Вичин малаикарни[†] галаз атана ахкъатда. Гьа чӀавуз Ада, чпин крариз килигна, гьардал къведайди вичел агакьарда[+]. 28За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавайбурук ахьтинбур ква хьи, абуруз пачагь яз къведай Инсандин Хва акун тавунмаз, гьич ажални аквадач[+].

#### 17


Исадин къамат дегиш хьун


(Марк 9:2-13; ЛукӀа 9:28-36)

1[•]Ругуд югъ алатайла, Петрудилай, Якьубалай[†] ва адан стха Ягьядилай[†] гъейри, мад касни галачиз, Иса[†] кьакьан дагъдиз экъечӀна[+]. 2Гьана абурун вилик Адан къамат дегиш хьана: Адан чини ракъини хьиз нур гана, Адан пекерни экв хьиз лацу хьана[+]. 3Садлагьана тилмизриз[†] Адахъ галаз суьгьбетар ийиз акъвазнавай Мусани[†] Ильяс[†] акуна. 4Гьа и арада Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вуч хъсан хьана чун инал алаз. Ваз кӀандатӀа, за инал пуд кума эцигин: сад – Ваз, сад – Мусадиз, садни – Ильясаз.

5Ада и гафар лугьузвай вахтунда абур экуь цифедик акатна, анай рахадай ван атана:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Гьадалди я. Адан чӀалаз килиг![+]

6И ван хьайи тилмизриз гзаф кичӀе хьана ва абур чинар кӀаникна чилел ярх хьана. 7Исади, абурун патав атана, абурук гъил кяна:

– КичӀе жемир, къарагъ! – лагьана Ада.

8Кьил хкажна килигайла, абуруз Исадилай гъейри касни акунач.

9Дагъдай эхвичӀзавайла, абуруз Исади эмирна:

– Инсандин Хцел[†] кьейидалай кьулухъ чан хкведалди[†], акурдакай масадаз ихтилат мийир[+].

10Адан тилмизрини хабар кьуна:

– Вучиз тавратдарри[†] Месигьдилай[†] вилик Ильяс хтун лазим я лугьузва?

11– Гьахъ я, Ильяс пайгъамбарди[†] Адалай вилик хтана, вири крар гуьнгуьна тун лазим я, – жаваб гана Ада. – 12Амма За квез лугьун хьи, ам хтунни авунай, амма инсанриз ам чир хьаначир. Адаз инсанри чпивай жедайвал писвал авуна. Гьадаз хьиз, инсанри Инсандин Хцизни азабар гуда.

13Гьа инлай, Иса Ильясакай рахазвайтӀани, Адан ихтилат Ягья пайгъамбардикай тирдан гъавурда тилмизар гьатнай[+].


Жин квай жегьил сагъар хъувун


(Марк 9:14-29; ЛукӀа 9:37-42)

14[•]Иса халкьдин патав хтайла, Адан кьилив са инсан атана, метӀерал акъвазна.

15– Я Агъа! – лагьана ада. – Зи хциз регьим ая! Ам варз цӀийи хьайила чӀур жезва. Адаз гзаф азабар гузва, гагь ада цӀуз хкадарзава, гагь – вацӀуз. 16За ам Ви тилмизрин патав гъанай, амма абурувай ам сагъариз хьанач.

17– Эй иман[†] гвачир, рекьяй акъатнавай несил! – жаваб яз лагьана Исади. – Гьикьван гагьда Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш ам Зи патав!

18Исади жинжиз[†] адай экъечӀун эмирна, амни аялдай экъечӀна. Аялни гьасятда сагъ хьана[+].

19Иса текдиз амайла, Адан патав тилмизар атана:

– А кар чалай вучиз алакьначир? – хабар кьуна абуру.

20-21– Куь иман зайиф тирвиляй – лагьана Ада. – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и пелез «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, пелни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун[+]


(Марк 9:30-32; ЛукӀа 9:43-45)

22[•]Абур вири санал Галилейдиз[†] хкведайла, Исади абуруз лагьана:

– И мукьвара Инсандин Хва инсанрин гъиле твада, 23Ам яна рекьида, амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа.

И гафар ван хьайила, адан тилмизар зурба хажалатдик акатна[+].


Аллагьдин КӀвализ гудай харж

24Исани тилмизар Кефернагьумдиз акъатайла, Петрудин патав Аллагьдин КӀвализ[†] гудай харж кӀватӀдайбур[†] атана, адавай хабар кьуна:

– Ви Муаллимди Аллагьдин КӀвализ гудай харж тир кьве драхма гузвачни мегер[+]?

25«Гузва» лагьана, Петру кӀвализ гьахьна. Петрудин сивяй гаф акъатдалди, Исади адавай хабар кьуна:

– Ваз чиз, Симун, и дуьнья гъиле авайбуру харжар нивай къачузва? Ам абуру чпин веледривай къачузвани, я тахьайтӀа маса инсанривай?

26Петруди «Маса инсанривай» лагьана жаваб гана.

– АкӀ хьайила, абурун веледар харжуникай азад я, – лагьана Исади. – 27Амма, харж кӀватӀдайбуруз хъел татун патал, фена вириз кӀир вегь; сифте гьатай гъетрен сив ахъая, ваз анай кьуд драхма жагъида, вуна а пул тухвана, жуван паталайни Зи паталай абуруз це[+].

#### 18


Вуж артух я?


(Марк 9:33-37; ЛукӀа 9:46-48)

1[•]Гьа вахтунда Исадин[†] кьилив тилмизар[†] атана, Адавай жузуна:

– Цаварин Пачагьлугъда[†] виридалайни чӀехиди вуж я?

2Ада аялдиз Вичин кьилив эверна, ам абурун юкьвал акъвазарна, 3лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: куьн, дегиш хьана, аялар хьиз тахьайтӀа, куьн Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьдач[+]. 4Гьавиляй, вуж и аял хьиз умун хьайитӀа, гьам Цаварин Пачагьлугъда виридалайни чӀехиди жеда. 5Ихьтин са аял Зи хатурдай жуванди яз ни кьабулайтӀа, гьада Зун кьабулзава[+].


Инсан рекьяй акъуддай затӀарикай


(Марк 9:42-48; ЛукӀа 17:1-3а)

6Захъ иман[†] ийизвай ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай сад ни рекьяй акъудиз хьайитӀа, ам гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьн деринриз ракъурайтӀа хъсан я. 7Инсанрив гунагьар[†] ийиз тазвай и дуьньядиз гуж хьурай! Инсанри гунагьар мад ийида, амма масабурув гунагьар ийиз тазвай ксаризни гуж хьурай![+]

8Ви са гъили ва я са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна абур атӀана гадара; кьве гъил ва я кьве кӀвач кваз жегьеннемдин[†] цӀуз аватдалди са гъил ва я са кӀвач кваз ваз эбеди уьмуьрдиз[†] гьахьун хъсан я[+]. 9Ви са вили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара; кьве вил аваз цӀун гургур авай жегьеннемдиз аватдалди ваз са вил аваз уьмуьрдиз гьахьун хъсан я[+].


Квахьай хипекай кьиса


(ЛукӀа 15:4-7)

10-11[•]Килиг гьа, ихьтин адетдин гъвечӀи ксарив рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар[†] датӀана цавараллай Зи Бубадин[†] вилик ква. 12Виш хеб авай суьруьдикай са хеб хкатайла, адан иесиди вуч ийида лагьана фикирзава куьне? Гьелбетда, ам, кьудкъанни цӀекӀуьд хеб дагълара туна, рехъ алатай са хпехъ къекъвез фида. 13За квез рикӀивай лугьузва: ам жагъайла, адаз а рехъ алат тавуна амай кьудкъанни цӀекӀуьд хеб хьунилай гзаф шадвал гьа са хпе гуда. 14Гьа и саягъда цавараллай куь Бубадизни кӀанзавайди гьа ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай садни терг тахьун я[+].


Стхадин гунагьдиз вуч ийида?


(ЛукӀа 17:3)

15[•]Ви стхади-ваха ваз гунагь кар кьуртӀа, фена адахъ галаз жуван бейкефвиликай кьилди-кьилихъ рахух. Ада яб гайитӀа, ваз стха жагъун хъувуна[+]. 16Ада яб тагайтӀа, ви гафарал кьве ва я пуд касди шагьидвал авун патал, жувахъ галаз са ва я кьве кас твах. Вучиз лагьайтӀа кхьенва: «Вири гафар кьве ва я пуд шагьидди тестикьарна кӀанда»[+][+]. 17Стхади-вахари гьабурузни яб тагайтӀа, адакай иманийрин кӀватӀалдиз[†] лагь, ада кӀватӀалдизни яб тагайтӀа, адаз мажусидиз[†], я тахьайтӀа харж кӀватӀзавайдаз[†] хьиз килиг[+]. 18За квез рикӀивай лугьузва: чилел куьне вуч къадагъа авуртӀа, Цавараллайда гьам къадагъа ийида; чилел куьне вуч ийидай ихтияр гайитӀа, Цавараллайдани гьам ийидай ихтияр гуда.

19Мад За квез рикӀивай лугьуда хьи, квекай кьве кас са кар тӀалабда лагьана меслят хьайитӀа, а кар патал абуру дуьани[†] ийиз хьайила, ам гьихьтин кар хьайитӀани, цавараллай Бубади ам кьилиз акъудда[+]. 20Гьинал Зи ТӀвар[†] кьуна кьвед-пуд кас кӀватӀ хьайитӀа, абурухъ галаз Зунни жеда.


Инсаф авачир къуллугъдардикай кьиса


(ЛукӀа 17:4)

21Ахпа Петруди мукьув агатна, Исадивай хабар кьуна:

– Я Агъа! Зи стхади заз такӀан кар ийиз хьайитӀа, за адалай шумудра гъил къахчун лазим я? Иридра къахчудани[+]?

22– Иридра ваъ, иридра пудкъанни цӀуд гъилера – лагьана Исади. – 23ГьакӀ хьайила Цаварин Пачагьлугъ вичин къуллугъдарривай гьахъ-гьисаб авун тӀалабзавай пачагьдив гекъигиз жеда. 24Эвелни-эвел адан патав цӀуд агъзур тӀалантӀ[*] бурж алай къуллугъдар гъана. 25Адавай вичел алай бурж вахгуз тахьуниз килигна, пачагьди ам, адан паб, аялар, вичихъ авай гьар са шей гваз, лукӀвиле маса гун ва идалди вичин бурж алудун эмирна[+]. 26Инал къуллугъдарди, метӀерал акъвазна, икрам авуна: «Са тӀимил эхи хъия, за вав вири бурж вахгуда». 27Пачагьдиз адан язух атана. Ада ам ахъайна, буржни гьалална.

28Гьа и къуллугъдар, вичин виш динар[*] бурж алай вич хьтин са къуллугъдардин патав фена, адан туьтуьникай кьуна, лугьуз хьана: «Вал алай бурж пул гахце». 29Адан бурж квайда метӀерал акъвазна, адаз минетиз хьана: «Са тӀимил эхи хъия, за вав бурж вахгуда». 30Адаз эхиз кӀан хьанач, фена ада вичин бурж квайди бурж вахгудалди къазаматда тваз туна.

31И кар акур адан юлдашар гзаф пашман хьана. Абуру фена хьайи-хьайивал чпин пачагьдиз ахъайна. 32Гьа чӀавуз пачагьди къуллугъдардиз эверна, лагьана: «Кьеркьеш лукӀ! Вуна заз минетнай лугьуз За ваз зи бурж вири гьалалнай. 33За ваз авур хьтин регьим вуна ви юлдашдизни авун лазим тир».

34Вири бурж вахгудалди хъел атай пачагьди ам жаллатӀрин гъиле туна. 35Лап рикӀин къеняй сада садалай куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай Зи Бубади квелайни гъил къахчудач[+].

#### 19


Паб гъуникайни рахкуруникай


(Марк 10:1-12)

1[•]Ийизвай ихтилатар куьтягьайдалай кьулухъ, Иса[†] Галилейдай[†] экъечӀна, Ярдан вацӀун муькуь патай яна Ягьудатдиз[†] фена. 2Адан гуьгъуьна аваз гзаф халкь атана, Ада абур гьана сагъар хъувуна. 3Адан патав фарисеяр[†] атана, Ам синагъ авун патал, хабар кьуна:

– Акатай гьар са кардиз килигна гъуьлуь паб рахкурун дуьз кар яни?

4– Квез чизвачни кьван, Халикьди сифтени-сифте итимни паб арадал гъана, – жаваб гана Ада[+] 5-6ва давамар хъувуна:

– Гьавиляй, дидени буба[†] туна, итимдикайни папакай сад жеда. Абур кьве чан ваъ, са чан жеда. Гьа икӀ, Аллагьди сад авурбур инсанди чара авун лазим туш[+][+].

7Абуру хабар кьуна:

– Бес вучиз Мусади[†] «тӀалакьар вахганва лагьай чар кхьена чара хьухь»[+] лагьана ихтияр ганай[+]?

8– Ада, куь туькьуьл рикӀер акурла, папахъ галаз чара жедай ихтияр гана, амма сифтедай акӀ тушир, – жаваб гана Исади. – 9За квез лугьузва хьи, гьи касди, явавал ийизвачир вичин папахъ галаз чара хьана, масад гъайитӀа, ада зинавал[†] ийизва[+].

10Тилмизри[†] Адаз лагьана:

– Папан вилик гъуьлуьн хиве авай буржар гьахьтинбур ятӀа, паб тагъана амукьайтӀа хъсан я.

11– Нивай хьайитӀани а кар кьабулиз жедач, ам анжах Аллагьди низ ганватӀа, гьада кьабулда, – лагьана Ада. –[+] 12Дидеди хайи чӀавалай чеб худумар[†] тир ва гьавиляй паб гъиз тежезвай итимар ава; хеси авунвай итимар ава; гьакӀни Цаварин Пачагьлугъдин[†] хатурдай паб гъиз кӀанзавачир итимарни ава. Нивай и гафар кьабулиз жедатӀа, гьада абур кьабулрай.


Исади аялриз хийир-дуьа авун


(Марк 10:13-16; ЛукӀа 18:15-17)

13[•]Гьа чӀавуз Исадин патав, Ада кап алтадна хийир-дуьа[†] авун патал, аялар гъана, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 14И кар акур Исади лагьана:

– Аялар секиндиз тур, аялриз Зи патав атуниз манийвал гумир, вучиз лагьайтӀа Цаварин Пачагьлугъ гьахьтинбурунди я[+].

15Ада абурал кап алтадна, ахпа Ам анай хъфена.


Девлет авай жегьил


(Марк 10:17-31; ЛукӀа 18:18-30)

16[•]Са касди атана Исадивай хабар кьуна:

– Я Муаллим, эбеди уьмуьр[†] хьун патал, за гьихьтин хъсан крар авун лазим я[+]?

17– Вуна Завай хъсанди вуч я лагьана вучиз хабар кьазва? – лагьана Исади – Хъсанди анжах са Аллагь я. Ваз эбеди уьмуьр кӀанзаватӀа, Аллагьдин тагькимар кьилиз акъуд[+].

18– Гьи тагькимар? – мад хабар кьуна а касди.

– «Ягъна рекьимир, зинавал ийимир, чуьнуьхмир, тапан шагьидвал ийимир, – лагьана Исади. – 19Жуван диде-бубадин хатур-гьуьрмет хуьх»[+]. «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+].

20– Абур вири за кьилиз акъудзава, заз вуч кимизва? – лагьана жегьил гадади[+].

21– Ваз камал авай инсан жез кӀанзаватӀа, алад, фена вахъ вуч аватӀа, гьабур маса гана, кесибриз пая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, захъ галаз ша, – жаваб гана Исади[+].

22И гафар ван хьайила, жегьил пашмандаказ хъфена, вучиз лагьайтӀа, адахъ зурба девлет авай.

23Исадини Вичин тилмизриз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: девлет авайбуруз Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьиз гзаф четин я хьи![+] 24Мадни За квез лугьуда: девлет авайдаз Цаварин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

25И гафар ван хьайила, Адан тилмизри, гзаф мягьтел хьанва, хабар кьуна:

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хилас ийиз жеда?

26Абуруз килигна, Исади лагьана:

– Инсанрилай а кар алакьдач, амма Аллагьдилай алакьдачир затӀни авач[+].

27Адаз жаваб яз Петруди лагьана:

– Ингье, вири туна, чун ви гуьгъуьна аваз атана; бес икӀ авунай чаз вуч гуда[+]?

28– За квез рикӀивай лугьузва: цӀийи дуьньяда Инсандин Хцикай[†] тахтуна нурни баркалла[†] алай пачагь хьайила, куьн Исраилдин[†] цӀикьвед тайифадин гьахъ-дуван ийиз цӀикьвед тахтуна ацукьда, – лагьана Исади. –[+] 29Зи хатурдай вичин кӀвалерилай, стхайрилай, вахарилай, бубадилай, дидедилай, аялрилай, мулкарилай гъил къачурбурукай вишра артух гьа мал-девлет гьалт тийидай садни амукьдач, абур эбеди уьмуьрдин иесияр жеда[+]. 30Исятда вилик квай гзафбур кьулухъ жеда, кьулухъ галайбур – вилик[+].

#### 20


ЦипицӀбагъда кӀвалахзавайбурукай кьиса

1Цаварин Пачагьлугъ[†] экуьнин кьиляй вичин ципицӀбагъда кӀвалахдай ксар кьаз фейи са касдиз ухшар я. 2КӀвалахайбуруз йикъа са динар гудай меслят хьана, ада абур вичин ципицӀбагъдиз ракъурна. 3Экуьнин сятдин кӀуьдриз хьиз ам базардин майдандилай тӀуз фидайла, адаз ана са карни тийиз акъвазнавай са шумуд кас акуна. 4Ада абуруз лагьана: «Куьнни зи ципицӀбагъдиз алад, квез къведай гьакъи за гуда». 5Абур фена.

Нисинрихъ хьиз ам мад анал фена, гьа виликдай авурвал авуна, ахпа сятдин пудриз хьиз мад хъфена. Адал мадни гьахьтин инсанар гьалтна. 6Сятдин вадриз хьиз ам мад анал хтана, анал акъвазнавай маса инсанар акурла, ада хабар кьуна: «Куьн са карни тийиз югъди инал вучиз акъвазнава?» 7«Чаз садани кӀвалах ганач», – жаваб гана абуру. «Куьнни зи ципицӀбагъдиз алад», – лагьана ада.

8Югъ няни хьайила, ципицӀбагъдин иесиди вичин гъилибандиз эверна лагьана: «КӀвалахайбуруз эверна, эхирдай кьурбурулай эгечӀна эвелдай кьурбурал къведалди виридаз чпин зегьметдин гьакъи це»[+].

9Сятдин вадаз кьур гьар садаз са динар гана. 10Сифте кьурбуру чпиз гзаф гуда лагьана фикирнай, амма абурузни гайиди са динар хьана. 11Гьакъи къачурдалай кьулухъ абуру наразивилелди иесидиз лугьуз хьана: 12«И инсанри кӀвалахайди анжах са сят я, амма вуна абур чахъ галаз сад авуна. Кьилин кӀукӀ кузвай ракъиник кӀвалахар авурбур чун ятӀани, вуна гьакъи виридаз сад хьиз гана». 13«Дуст, за ви хатурдик хкӀурзавач; чун са динардал икьрар[†] хьайибур туширни?» – абурукай садаз жаваб яз лагьана ада. – 14«Жуваз къвезвай гьакъини къахчуна жуван рехъди ахлад; ваз кьванди и эхирдай атайдазни гуз кӀанзава заз. 15Заз жуван кӀвале жуваз кӀандайвал ийидай ихтияр авачни мегер? Я тахьайтӀа зи гъилин ахъавал акваз ви вил къаних хьанвани?»

16Гьа икӀ исятда кьулухъ галайбур вилик жеда, вилик квайбур – кьулухъ[+].


Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун


(Марк 10:32-34; ЛукӀа 18:31-33)

17[•]Ярусалимдиз фидай рекье Исади[†] Вичин цӀикьвед тилмиздиз[†] са къерехдиз эверна, лагьана:

18– Ингье, чун Ярусалимдиз физва, Инсандин Хва[†] хаинвилелди чӀехи хахамринни[†] тавратдаррин[†] гъиле твада, абуруни Ам кьиникьиз акъудда. 19Ам римвийрин[†] гъиле твада. Абуру, ягьанатар авуна, гатана, Ам хашуниз[†] яда. Пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[†][+].


Якьубанни Ягьядин дидедин тӀалабун


(Марк 10:35-45; ЛукӀа 22:24-27)

20[•]Гьа арада Исадин патав вичин рухваярни галаз Зебедеян паб атана, Адавай са вуч ятӀани тӀалабиз кӀанз, Адаз икрам авуна[+]. 21Исади адавай хабар кьуна:

– Ваз вуч кӀанзава?

– Ви Пачагьвал алукьайла, къуй и зи кьве хцикай сад Ви эрчӀи патавай, муькуьдини чапла патавай ацукьрай, – лагьана Ада[+].

22Амма Исади лагьана:

– Куьне тӀалабзавайдакай квез хабар авач. За чӀугвазвай азаб квевай чӀугваз жедани?

– Жеда, – жаваб гана абуру[+].

23– Зи гъам-пияла куьнени хъвада, амма Зи эрчӀи ва чапла патаривай ацукьун – ам Завай ихтияр гуз жедай кӀвалах туш – лагьана Исади. – А чкаяр Зи Бубади[†] низ тайинарнаватӀа, гьабурунбур я.

24И гафарин ван хьайила, амай цӀуд илчидиз[†] кьве стхадикай гзаф хъел атана. 25Исади абур кӀватӀна лагьана:

– Вири халкьарихъ гуждалди агъавал ийизвай вилик-кьилик квай инсанар ава, вири халкьарал чӀехи ксари гьакимвал ийизва. Квез и кар чида. 26Амма куь арада акӀ тахьурай: куь арадай низ вилик-кьилик жез кӀанзаватӀа, къуй ам куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай[+]. 27Куь арада низ сад лагьай чкадал жез кӀанзаватӀа, гьам квез лукӀ хьун лазим я. 28Гьа икӀ Инсандин Хвани Вичиз масадбуру къуллугъ авун патал ваъ, Вич масадбуруз къуллугъ ийиз атанвайди я. Ам, гзафбурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал, Вичин чан эцигиз атанвайди я[+].


Кьве буьркьуьди сагъар хъувун


(Марк 10:46-52; ЛукӀа 18:35-43)

29[•]Исани тилмизар Еригьандай хъфизвайла, абурун гуьгъуьна аваз гзаф халкь къвезвай. 30Ингье, рекьин къерехдив ацукьнавай кьве буьркьуьда, Иса чпин виликай физвайдакай ван хьайила, гьарайиз хьана:

– Чаз регьим ая, Агъа, Давуд[†] пачагьдин Хва![+]

31Гзафбуру абуруз лал хьухь лагьана, амма абуру амайдалайни кӀевиз гьараярна:

– Чаз регьим ая, Агъа, Давуд пачагьдин Хва!

32Исади, акъваз хьана, абуруз Вичин патав эверна.

– Квез Завай вуч кӀанзава? – хабар кьуна Ада.

33– Я Агъа, чаз Вуна чи вилер сагъар хъувуна кӀанзава, – лагьана абуру.

34Исади, абурун язух атана, абурун вилерик гъил кяна. Гьасятда абурун вилериз экв хтана. Абур Исадин гуьгъуьна гьатна фена[+].

#### 21


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(Марк 11:1-10; ЛукӀа 19:28-38; Ягь. 12:12-15)

1[•]Абур Зейтун пелен[†] ценерив гвай Бетфагдив агакьна. Ярусалим, лагьайтӀа, лап мукьварив гвай. Исади[†] кьве тилмиз[†] ракъурна:[+]

2– Куь вилик квай хуьруьз алад, – лагьана Ада. – Квез гьасятда гьаятда кутӀуннавай диши ламни адан шаркӀунтӀ аквада; абур ахъайна Зи патав гъваш. 3Квевай хабар кьадай кас хьайитӀа, куьне лагь: «Абур Агъадиз герек я», Ада абур квел ахгакьарда.

4И крар пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал хьайиди я:[+]

5«Сигьандин[†] рушаз – Ярусалимдиз лагь:
килиг, къвезва куь умун Пачагь
шаркӀунтӀдал алаз,
диши супадал алаз».

6Тилмизри фена Исади лагьайвал авуна. 7Абуру ламни шаркӀунтӀ гъана, кьве ламрални чпелай хтӀунна пекер-парталар вегьена, Иса ламрал акьахна.

8Халкьдин чӀехи кӀеретӀди чпин пек-лек хтӀуниз Исадин вилик рекьел экӀязавай, муькуьбуру тарарилай хилер атӀуз Адан вилик рекьел гадарзавай. 9Исадин вилик квайбуруни кьулухъ галайбуру гьарай къачуна лугьузвай:

– Давуд[†] пачагьдин Хциз шукур хьурай! Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай! Цавариз шукур хьурай![+]


Гуз-къачузвайбур чукурун


(Марк 11:15-19; ЛукӀа 19:45-48; Ягь. 2:13-16)

10Ам Ярусалимдиз гьахьайла, шегьердавай вирибуру, къалабулух кваз, хабар кьазвай:

– Ам Вуж я?

11Халкьдин арадай жаваб гузвай:

– Ам Галилейда[†] авай Назарет шегьердай тир Иса пайгъамбар я[+].

12[•]Аллагьдин КӀвалин[†] гьаятдиз гьахьайла, Иса ана авай алверзавайбурни муьштерияр чукуриз эгечӀна. Ада пул дегишарзавайбурунни лифер маса гузвайбурун экӀягъанар ярхарна[+].

13– Каламда[†] кхьенва: «Зи кӀвализ дуьаяр[†] ийидай кӀвал лугьуда». Куьне ам къучийрин макандиз элкъуьрзава, – лагьана Ада.

14Аллагьдин КӀвале Адан патав буьркьуьбурни кьецӀибур къвез хьана, Ада абур сагъар хъувуна. 15Ада авур кьван аламатар акур чӀехи хахамризни[†] тавратдарриз[†] Аллагьдин КӀвале аялри «Давуд пачагьдин Хциз шукур хьурай!» лагьай гафарин ван хьайила, абуру хъел кваз[+] 16Исадиз лагьана:

– Абуру вуч лугьузватӀа Ваз ван къвезвани?

Исади абуруз жаваб гана:

– Къвезва. Бес куьне Каламдай ихьтин гафар кӀелначни[†] мегер: «Аялринни хурухъ галамай бицӀекрин сивера Вуна Ви тарифдин гафар туна»[+][+].

17Ам абурун патавай къарагъна, шегьердай экъечӀна, Бетан лугьудай хуьруьз фена. Йифиз Ам гьана амукьна[+].


Инжилдин тар


(Марк 11:12-14, 20-24)

18[•]Экуьнахъ Иса шегьердиз хкведайла, Адаз гишин хьана[+]. 19Хквезвай рекьин къерехда инжилдин тек тар акурла, Ам адан патав фена, амма тарал пешерилай гъейри затӀни алачиз акур Ада тараз лагьана:

– Мад вал садрани майва тахьурай!

Инжилдин тар гьасятда кьурана[+].

20И кар акур Адан тилмизар мягьтел хьана амукьна:

– И тар гьасятда гьикӀ кьурана? – лагьана Адаз абуру.

21– За квез рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – иман[†] ийидайла квехъ шак тахьайтӀа, куьне инжилдин тарни кьурурда, гьатта и пелез куьне «Къарагъ, жува жув гьуьлуьз вегь» лагьайтӀа, и карни кьилиз акъатда[+]. 22Дуьа ийидайла, рикӀе иман аваз вуч тӀалабайтӀа, гьам кьилиз акъатда[+].


Исадин ихтияр


(Марк 11:27-33; ЛукӀа 20:1-8)

23[•]Иса Аллагьдин КӀвализ атана, чирвилер гудайла, Адал чӀехи хахамарни чувудрин[†] агъсакъалар атана алтӀушна ва абуру Адаз лагьана:

– Вуна и крар гьикӀ лагьана ийизва? Абур ийидай ихтияр Ваз ни гана[+]?

24– За квевайни са кардикай хабар кьада, – жаваб гана Исади. – Куьне Заз жаваб гайитӀа, Зани квез Заз ни ихтияр ганватӀа, лугьуда. 25-26Вучиз Ягьяди[†] инсанрив цик акахьун къачуз[†] тазвай? Ада инсанрив абуруз чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди?

Абуру чпи чпихъ галаз веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягья пайгъамбардин чӀалахъ вучиз хьанач?» «Инсанриз кӀан хьана», – лугьуз чаз халкьдихъай кичӀеда, вучиз лагьайтӀа халкь Ягья гьакъикъи пайгъамбар тирвилин чӀалахъ жезва[+][+].

27Гьавиляй абуру жаваб гана:

– Чаз чидач.

– Зани квез а крар Заз ни ихтияр гана ийизватӀа лугьудач – хълагьна Исади.


Кьве хцикай кьиса

28– Гила куьне За квез лугьудайдакай фагьум-фикир ая. Са касдихъ кьве хва хьана. Буба[†] сад лагьай хцин патав атана, адаз лагьана: «Къе, чан хва, фена зи ципицӀбагълара кӀвалаха». 29«Ваъ, заз физ кӀанзавач», – жаваб гана хци. Амма ахпа вичин жавабдал пашман хьана, ам ципицӀбагъдиз фена.

30Буба муькуь хцин патав фена, гьа гафар гьадазни лагьана. «Фида, агъа», – лагьана хци. Амма ам ципицӀбагъдиз фенач.

31Кьве хцикай бубадин тӀалабун ни кьилиз акъудна?

– Сад лагьайда, – жаваб гана абуру.

– За квез рикӀивай лугьузва: харж кӀватӀдайбурни[†] ява папар Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] квелай вилик акъатда, – лагьана Исади. – 32Ягья квез дуьз рехъ къалуриз атанай, амма куьне яб акалнач, харж кӀватӀдайбурни ява папар адан чӀалахъ хьана. А кар квез акурлани, куьне туба авунач[†], я Ягьядихъни агъунач[+].


Пис ципицӀбандикай кьиса


(Марк 12:1-12; ЛукӀа 20:9-19)

33[•]Гила маса кьисадиз[†] яб це. Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, адалай пару элкъуьрна. Фур эгъуьнна, ципицӀар шуткьундай чка туькӀуьрна, ципицӀбагъдал къаравул чӀугун патал минарани эцигна. Ибур вири вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич сиягьатдиз фена[+].

34Бегьер кӀватӀдай вахт агакьайла, вичиз къвезвай пай къахчун патал, ада вичинбур ципицӀбанрин патав ракъурна. 35ЦипицӀбанрини адан инсанар кьуна сад хъсандиз гатана, муькуьди яна кьена, пуд лагьайдазни къван гана[+]. 36Ахпа ада аниз амайдалайни гзаф нуькерар ракъурна, ципицӀбанри гьабурузни гьахьтин кар кьуна. 37Эхирни ада абурун патав «Зи хцикай абуруз регъуь жеда» лагьана вичин хва ракъурна[+]. 38ЦипицӀбанриз адан хва акурла, абуру чпи чпиз лагьана: «Им варис я. Ша чна ам рекьин, адан ирсни чал гьалтда»[+]. 39Абуру ам кьуна, ципицӀбагъларай акъудна, яна кьена[+].

40Квез чиз, ципицӀбагъларин иеси аниз атайла, а ципицӀбанриз ада вуч авун лазим я?

41– Ада а пис ксар азаб гана рекьида, ципицӀбагъни вахтунда вичив майваяр вахгудай маса ципицӀбанрив вугуда, – жаваб гана абуру[+].

42Исади лагьана:

– Каламдай куьне ихьтин гафар кӀелначни бес:

«УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай
хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана.
Им Аллагьди гайивал я.
Бес им аламат тушни кьван чаз аквазвайди»[+][+].

43ГьакӀ хьайила За квез лугьузва хьи, квевай Аллагьдин Пачагьлугъ къахчуда, а Пачагьлугъ чувудар туширбурув вугуда, чувудар туширбуруни чпин майваяр вахтунда Аллагьдив вахгуда. 44Вуж а къванцел алукьайтӀа, адан чин-гъил алатда, нел а къван аватайтӀа, ам а къванци шупӀда.

45ЧӀехи хахамрини фарисейри[†] Адан кьисайриз яб гайила, абур Иса чпикай рахазвайдан гъавурда гьатна. 46ГьакӀ хьайила абуруз Ам кьаз кӀан хьана, амма халкьди Иса пайгъамбардай кьуниз килигна, абуруз халкьдихъай кичӀе хьана[+].

#### 22


Мехъерин межлисдикай кьиса


(ЛукӀа 14:16-24)

1[•]Исади[†] чӀехи хахамризни[†] фарисейриз[†] мад са кьиса[†] ахъайна:[+]

2– Цаварин Пачагьлугъ[†] вичин хциз мехъер ийиз гьазур хьанвай са пачагьдив гекъигиз жеда[+]. 3Ада вичин лукӀар мугьманриз мехъерик эвериз ракъурна. Амма ша лагьайбуруз къвез кӀан хьанач. 4Ада мад вичин маса лукӀар ракъурна лагьана: «За теклифнавайбуруз фена лагь: „тӀуьн-хъун за гьазурнава, хвенвай данаярни жунгавар тукӀунва, вири гьазур я. Ша мехъерин межлисдиз“». 5Ша лагьайбуру мад адан теклиф япа кьун тавуна, гьар сад санихъ фена: садбур чпин никӀерал фена, садбур чпин алвердин гуьгъуьна гьатна; 6амайбуру адан лукӀар кьуна, абур гатана, яна кьена[+].

7А крарикай ван хьайи пачагьдиз хъел атана. Ада вичин кьушунар ракъурна абур телефна ва абурун шегьерни кана[+]. 8Ахпа ада вичин лукӀариз лагьана: «Мехъерин межлис гьазур я, амма межлисдиз теклифнавайбур лайихбур хьанач[+]. 9ГьакӀ хьайила алад куьчейрай тӀуз, гьалтай-гьалтайдаз зи межлисдиз теклифа». 10Абуру фена чпел гьалтай кьван хъсан ва пис инсанар кӀватӀна, межлис абуралди ацӀурна.

11Ахпа пачагь вичин мугьманриз килигиз атана, абурун арада адаз мехъерихъ галаз кьан тийизвай парталар алай са кас акуна. 12«Ихьтин пекер алаз вун иниз гьикӀ атанва, дуст кас?» – лагьана адаз пачагьди. Ада жаваб ганач.

13Инал пачагьди вичин кьилел-кӀвачел элкъвезвайбуруз лагьана: «Адан гъилерни кӀвачер кутӀунна, къачуна ам мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвални сарар регъуьнар я»[+].

14Ша лагьанвайбур гзаф жеда, амма абурукай хкянавайбур – тӀимил.


Пачагьдиз гудай харж


(Марк 12:13-17; ЛукӀа 20:20-26)

15[•]Гьадалай кьулухъ фарисеяр анай экъечӀна, Иса гафунал гьикӀ кьаз жедатӀа лугьуз, меслятар ийиз хьана[+]. 16Абуру Адан патав Гьируд[†] пачагьдин терефдарарни галаз чпин тилмизар[†] ракъурна.

– Я Муаллим! – лагьана тилмизри. – Вун гьакъикъи я, Вуна, садазни гардан кӀирвал тавуна, Аллагьдин рекьер дуьздаказ къалурзава. Вун масадаз чин чуьхуьдай гафар талгьудай инсан тирди чаз чизва[+]. 17ГьакӀ хьайила Вуна чаз лагь: Римдин[†] пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани, жезвачни[+]?

18Амма Исади, абурун чӀуру фикирар чиз, лагьана:

– Кьве чин алайбур! Куьне вучиз Зун кӀеве твазва[+]? 19Харжунай гана кӀанзавай пул куьне Заз къалура.

Абуру динар гъана.

20– Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар[†] нинди я? – хабар кьуна Исади.

21– Пачагьдинди я, – жаваб гана абуру.

– Гьавиляй пачагьдин пай пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз, – лагьана Исади[+].

22И гафарин ван хьайила, абур мягьтел хьана. Ам анал туна, абур хъфена.


Кьейибурал чан хтуникай


(Марк 12:18-27; ЛукӀа 20:27-40)

23[•]Гьа юкъуз Исадин патав кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач[†] лугьудай сакъаяр[†] атана,[+] 24Адавай хабар кьуна:

– Муаллим! Мусади[†] лагьанай: «Стхайрикай сад аялар тахьана кьейитӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»[+][+].

25Чи арада ирид стха хьана. Сад лагьайда паб гъана, амма вич кьена. Адахъ аялар тахьуниз килигна, адан паб кьвед лагьай стхадиз хкана. 26Гьам хьиз кьвед лагьайдини, пуд лагьайдини, гьатта ирид лагьай стхани кьена. 27Эхирдай гьа пабни кьена. 28Ам вири стхайрик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

29– Квез я Калам[†], я Аллагьдин къуват течидайвиляй куьн гъалатӀ жезва, – жаваб гана Исади. – 30Чан хтайла инсанрин арада я папар гъунар, я гъуьлуьз финар хъжедач. Абур цавараллай малаикар[†] хьиз жеда.

31Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, квез и кардикай Аллагьди вуч лагьанватӀа куьне кӀелначни[†]? 32Ада лагьанай: «Зун Ибрагьиманни[†], Исакьанни[†], Якьубан[†] Аллагь я»[+]. Ам кьейибурун ваъ, чан алайбурун Аллагь я[+].

33И гафарин ван хьайи халкь Адан гафарал мягьтел хьана.


Виридалайни кьилин тагьким


(Марк 12:28-31; ЛукӀа 10:25-28)

34[•]Исади Вичин жавабралди сакъаяр кӀеве туна лагьай ван галукьай фарисеяр санал кӀватӀ хьана. 35Абурукай са тавратдарди[†], Иса кӀеве тваз кӀанз, хабар кьуна:

36– Я Муаллим! Аллагьдин вири тагькимрикай важибди гьим я?

37Исади лагьана:

– «Жуван Ребби[†] Аллагь рикӀин вири сидкьидай, жуван вири руьгьдалди[†], жуван вири кьатӀунралди кӀан хьухь»[+][+]. 38Им сифтегьан ва лап важиб авай тагьким я. 39Гьадаз ухшар тир кьвед лагьай тагькимни ава: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+]. 40Къанун[†] ва пайгъамбаррин[†] ктабар и кьве тагькимдал акъваз хьанва[+].


Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?


(Марк 12:35-37; ЛукӀа 20:41-44)

41[•]Ахпа санал кӀватӀ хьайи фарисейриз Исади суал гана:

42– Месигьдикай[†] куьне вуч фикирзава? Ам нин хва я?

– Давуд[†] пачагьдин Хва я, – жаваб гана абуру[+].

43– Бес Руьгь акатай Давуд пачагьди вучиз Месигьдиз Агъа лугьузвай? – хабар кьуна Исади. – Давуда лагьана: 44«Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За Ви кӀвачерик вегьидалди Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+]. 45Давуд пачагьди Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам адан хва гьикӀ жезвайди я?

46Садавайни са жавабни гуз хьанач ва гьа йикъалай эгечӀна мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач[+].

#### 23


Фарисейринни тавратдаррин чӀуру крар


(Марк 12:38-39; ЛукӀа 11:37-52; 20:45-47)

1[•]Ахпа Исади[†] халкьдихъ ва Вичин тилмизрихъ[†] галаз ихтилатар ийиз хьана. 2Ада лагьана:

– Тавратдаррини[†] фарисейри[†] Мусадин[†] Къанундиз[†] баянар гудай ихтияр чпин гъиле кьунва. 3Абуру квез вуч лагьайтӀа, гьам кьилиз акъуд, амма абуру ийизвай крар куьне ийимир, абуру гафаралди лугьузва, краралди ийизвач[+]. 4Абуру инсанрал ялиз тежедай пар эцигзава, амма чпи а пар кьун патал, абуру гьич тӀуб тупӀухъ гелядач. 5Абуру чпин крар анжах халкьдиз чпи са вуч ятӀани ийизвайди акурай лугьуз ийизва. Абуру пелер кутӀуннавай затӀариз килиг, абурун пекерал алай яргъи курквачӀриз килиг![+] 6Синагугра[†] абур вилик чкаяр кьаз алахъда[+]. 7Абуруз базардин майдандал инсанри чпиз гьуьрметдалди икрам авун, чпихъ галаз «Муаллим» лугьуз рахун кӀанда.

8Амма жуваз муаллим лугьуз тамир, квехъ авайди анжах са Муаллим я, куьнни вири сад садан стхаяр-вахар я[+]. 9Куьне квекай садазни чилел буба[†] лугьумир, квехъ авайди цавараллай анжах са Буба я[+]. 10Гьич садазни квез регьбер лугьудай ихтияр гумир, квехъ авайди анжах са Регьбер я – Гьамни Месигь[†] я. 11Куь арада авай виридалайни чӀехиди куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай[+]. 12Ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъада жеда, ни вичи вич агъада кьуртӀа, гьам вине жеда[+].

13-14Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни[†] фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз[†] фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач[+].

15Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур, куь диндал са кас кьванни гъун патал, куьн тефей гьуьлерни чилер амач. Ахьтинди квез жагъайла, куьне ам квелай кьве къат бетердаз элкъуьрда, ам квехъ галаз жегьеннемдин[†] цӀуз аватда.

16Гуж я квез хьанвайди, буьркьуь регьберар! Куьне лугьузва: «Ни Аллагьдин КӀвалел[†] кьин кьуртӀа, адавай кьин кьилиз акъуд тавуртӀани жеда, амма ни Аллагьдин КӀвалин къизилрал кьин кьуртӀа, ада вичин кьин кьилиз акъудун лазим я»[+]. 17Я буьркьуь ахмакьар! Вуч вине я, къизил яни, я тахьайтӀа а къизил пак[†] авур Аллагьдин КӀвал[+]?

18Куьне вуч лугьузватӀа мадни са мисал гъин: «Ни къурбангандал[†] кьин кьазватӀа, адавай кьин кьилиз акъуд тавуртӀани жеда. Ни къурбангандал алай къурбанддал кьин кьуртӀа, гьада гьа кьин кьилиз акъудун лазим я». 19Эй буьркьуьбур! Вуч вине я, къурбанд яни, я тахьайтӀа ам пак ийизвай къурбанган[+]? 20Ни къурбангандал кьин кьазватӀа, ада а къурбангандал вуч алатӀа, гьадални кьин кьазва. 21Ни Аллагьдин КӀвалел кьин кьазватӀа, ада тек са Аллагьдин КӀвалел ваъ, гьакӀни ана Уьмуьр Тухузвайдални кьин кьазва[+]. 22Цаварал кьин кьазвайда Аллагьдин тахтунални адал Ацукьнавай Аллагьдал кьин кьазва.

23Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне гьатта сала экъечӀзавай пурнийрин, шивитдин ва эферрин бегьердин цӀуд паюникай са пай Аллагьдиз акъудзава, амма Къанундин лап кьилин къайдайриз – адалатвилиз, регьимвилиз ва Аллагьдихъ иман[†] авуниз – куьне гьич са ябни гузвач. Авуна кӀанзавай важиб авай кар гьа им я, амма муькуь крарни рикӀелай ракъурна виже къведач[+]. 24Эй буьркьуь регьберар, куьне хъвазвай затӀ, ветӀ ква лугьуз, куьзда, амма деве туькьуьнда.

25Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне къапарин винел пад михьзава, амма абурун къене куьне къанихвилелди чапхун авурди ава. 26Эй буьркьуь фарисей, къапунин кьве падни михьи[†] жедайвал, сифте куьне адан къен пад михьа.

27Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьн винелай асуннавай сурариз ухшар я. Абур винелай гуьрчег яз аквада, амма абурун къен кьейибурун кӀарабрайни гьар жуьредин чиркерай ацӀана жеда[+]. 28Винелай куьнни вири крар дуьздаказ ийизвайбур хьиз аквада, амма куь къенер жадувиливни чалкечирвилив ацӀанва.

29Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне пайгъамбарриз[†] гуьмбетар эцигзава, гьахъ-михьи ксарин сурар чӀагурзава[*]. 30Гьа са чӀавуз куьне лугьунни ийизва: «Чна чи бубайрин девирра уьмуьр тухузвайтӀа, абуру пайгъамбаррин ивияр экъичдайла, чун бубайрихъ галаз сад жедачир»[+]. 31Гьа идалди куьне куьн пайгъамбарар телеф авурбурун веледар я лагьана шагьидвал ийизва. 32Куь бубайри кьил кутур крар гила куьне акьалтӀар хъия. 33Иланар! Гъуьлягъдин къеняй акъатнавайбур! Квевай жегьеннемдин цӀукай катиз жеда жал[+]? 34ГьакӀ хьайила За куь патав пайгъамбарар, арифдарар ва тавратдарар ракъурзава; абурукай са бязибур куьне рекьида, са бязибур хашуниз[†] яда, муькуьбурни куь синагугра гатаз, са шегьердай муькуь шегьердиз чукурда[+]. 35Нетижада, гьахъ-михьи Гьабилалай[†] эгечӀна, Аллагьдин КӀвалинни къурбангандин арада кьейи Барахан хва Зекеридал къведалди са тахсирни квачиз яна кьейи вири гьахъ-михьи инсанрин кьисас[†] квелай къахчуда[+]. 36За квез рикӀивай лугьузва: вири пис крарай и несилдиз жаза гуда.


Иса Ярусалимдихъ шехьун


(ЛукӀа 13:34-35)

37[•]Эй Ярусалим, Ярусалим! Пайгъамбарар гатадай шегьер! Аллагьди ракъурнавайбур къванцин хура твадай шегьер! Вечре вичин цицӀибар кӀватӀна лувак кутадайди хьиз, шумудра Зун ви аялар кӀватӀиз алахънай. Амма квез кӀан хьаначир[+]. 38Килиг, «куь Аллагьдин КӀвал ичӀиз тунва». 39Куьне «Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай»[+] лугьудай вахт къведалди, квез Зун ахквадач[+].

#### 24


Гележегдикай Исадин келимаяр


(Марк 13:1-37; ЛукӀа 21:5-38)

1[•]Иса[†] Аллагьдин КӀваляй[†] экъечӀна хквезвайла, Адан патав тилмизар[†] атана, Адаз Аллагьдин КӀвалин дараматриз килигун теклифна.

2– Куьн и дараматрал гьейран жезвани? – жаваб гана Ада. – За квез рикӀивай лугьузва: абур вири барбатӀ жеда, къван къванцел аламукьдач[+].

3Иса Зейтун пелел[†] ацукьнавайла, Адахъ галаз кьилди амукьай тилмизри Адан патав агатна лагьана:

– Чаз лагь: Ам мус жедай кар я? Вун элкъвена хкведайвилин ишара[†] вуч жеда? Эхирзаман хьанвай чӀал чаз гьикӀ чир жеда?

4Исади жаваб яз лагьана:

– Мукъаят хьухь, куьн алцурариз тахьурай![+] 5Гзафбур, чеб Месигь[†] я лугьуз, чеб Зи ТӀварц[†]Ӏелай атанвайди я лугьуз, къведа, гьадалди абуру гзаф инсанар алцурарда.

6Мукьваривай ва я яргъарай дяве физвай ванер къвез хьайитӀа, кичӀе жемир, абур жедай крар я, амма чир хьухь хьи, им гьеле эхир туш. 7Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал; чка-чкайра залзалаяр жеда, каш гьатда[+]. 8Вири им азаб-азиятрин эвел я. 9Гьа чӀавуз куьн маса гуда, хурук кутада ва ягъиз рекьида. Зи тилмизар хьуниз килигна, куьн вири халкьариз такӀан жеда[+]. 10Гзафбуру Захъ иман[†] хъийидач, абуру сада сад маса гуда, садаз сад такӀан жеда[+]. 11Тапан пайгъамбарар[†] гзаф пайда жеда, абуру гзаф инсанар алцурарда[+]. 12Писвал артух хьуникди, гзафбурун муьгьуьббат[†] рекьида. 13Эхирдалди эхайди хилас жеда[+].

14Цаварин Пачагьлугъдикай[†] тир Шад Хабар[†] дуьнья тирвал вири халкьарин арада чукӀурда, ахпа эхир алукьда[+]. 15[•]Гьа икӀ, Даниял пайгъамбарди лагьайвал, пак[†] чкада гьатнавай чкӀайвилин чиркинвал акурла (кӀелзавайда[†] кьатӀунни авурай), 16Ягьудатда[†] авай кьванбур вири катна фена дагълара чуьнуьх хьурай. 17Вуж къавал алаз хьайитӀа, ам герек шей къачуз кӀвализ гьахь тавурай![+] 18Вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам винелай алукӀдай вичин пекер къахчуз кӀвализ хъфин тавурай. 19Гьа чӀавуз кӀвачел заланбурузни хурудихъ аялар галайбуруз гуж жеда![+] 20Куьн катдай йикъар хъуьтӀуьз ва я Киш юкъуз[†] тахьурай лагьана дуьаяр[†] ая. 21Аллагьди дуьнья халкьай йикъалай къенин йикъалди тахьай хьтин ва хьайидалай кьулухъ тежедай хьтин мусибат гьа йикъара инсанрин кьилел къведа[+]. 22Аллагьди виликамаз гьа мусибатдин йикъар тӀимил авуначиртӀа, чан алай са затӀни хилас жедачир. Амма Вичин хкянавайбурун, вичин рикӀ алайбурун хатурдай Ада а мусибатдин вахт куьруь авунва[+].

23Гьа арада квез сада «Ингье, им Месигь я», я тахьайтӀа «Ангье, Ам Месигь я» лагьайтӀа, куьн чӀалахъ жемир,[+] 24Тапан месигьарни тапан пайгъамбарар гзаф акъатда. Абуру чӀехи аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурда, алакьайтӀа, гьатта Аллагьди хкянавайбурни кваз алцурариз алахъда[+]. 25Килиг гьа, За квез вири виликамаз лагьанва[+].

26Квез «Килиг, кьурумда Месигь ава!» лагьайтӀа, куьн аниз фимир, я тахьайтӀа «И кӀвалерикай сада Ам чуьнуьх хьанва» лагьайтӀа, куьн абурун чӀалахъ жемир. 27РагъэкъечӀдай патай ягъай цӀайлапан рагъ акӀидай пата гьикӀ аквадатӀа, Инсандин Хвани[†] гьакӀ атана акъатда[+]. 28Леш гьинал хьайитӀа, къузгъунарни гьанал кӀватӀ жеда[+].

29[•]Ахпа а йикъара авай къада-балаяр акатайдалай кьулухъ рагъ мичӀи жеда, вацрани экв хгудач, гъетер аватда, цавун къуватар юзада[+]. 30Гьа чӀавуз цавал Инсандин Хва хкведайвилин ишара акьалтда. Инсандин Хва къудратда ва зурба баркалла[†] алаз цавун циферал алаз хквез акур инсанар, чеб чпивай квахьна, шехьиз жеда[+]. 31Ада и дуьньядиз Вичин малаикар[†] ракъурда. Абуру чӀехи къаргъуяр ягъиз, дуьньядин кьуд пипӀяй, яни цавун и кьиляй а кьилел къведалди авай кьван чкайрай Ада хкянавайбур кӀватӀда[+]. 32[•]Инжилдин тар квез чешне хьурай: адан хилери тӀурар гъана пеш ахъайиз хьайитӀа, квез мукьвара гад алукьдайди чир жеда. 33За лугьузвайди кьилел къвезвайди акурла, Инсандин Хвани куь ракӀарив агакьнавайди квез чир хьухь. 34За квез рикӀивай лугьузва: гилан несил алатна фидалди и крар вири кьилиз акъатда[+]. 35Цавни чил дегиш жеда, амма Зи Гафар дегиш жедач[+].

36[•]Ам къведай я югъ, я сят садазни чидач, я цавараллай малаикриз, я Хциз. Ам анжах Бубадиз[†] чида. 37Нуьгьан[†] девирда гьикӀ хьанатӀа, Инсандин Хва элкъвена хтай девирдани гьакӀ жеда[+]. 38-39Нуьгьан девирда яд акьалт тавунмаз ва ам гимидиз гьахь тавунмаз вирибуру незвай, хъвазвай, папар гъизвай, гъуьлуьз физвай, амма дуьньядал яд акьалтна – вири терг хьана. Акьван чӀавалди садазни са затӀни чизвачир. Инсандин Хвани гьа саягъда элкъвена хкведа[+]. 40Гьа чӀавуз кьве кас чуьлда кӀвалахиз жеда, абурукай сад къахчуда, сад тада. 41Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, сад тада. 42ГьакӀ хьайила уях хьухь, квез куь Ребби[†] хкведай югъ чизвач[+]. 43Квез чидани, кӀвалин иесидиз угъри къведай чӀав чир хьанайтӀа, ам уях жедай ва вичин кӀвал атӀуз тадачир[+]. 44ГьакӀ хьайила куьнни гьазур яз хьухь: гьич квез хабарни авачиз Инсандин Хва хтана акъатда[+].

45[•]Лугьун хьи, агъади вичин кӀвалихъ гелкъвезвайбурун кьилел, абуруз вахтунда фу-яд гун патал, са кас эцигна. А кас вафа гвайди ва кьил авайди хьайитӀа, ада вуч ийида? 46Агъа кӀвализ хтайла, ам вичин хиве авай крарал машгъул яз жеда. Ахьтин кас бахтавар[†] я[+]. 47За квез рикӀивай лугьузва хьи, адан агъади вичин вири мал-мулкунин кьиле а кас акъвазарда.

48-51А касди намус авачиз вичи вичик «Зи агъа мукьвара ахкъатдач» лагьана, кӀвалел алай вич хьтинбур гатаз, вични хъвадайбурухъ галаз нез-хъваз хьайитӀа, а касдин агъади гьич виливни техуьзвай са юкъуз, гьич фикирдизни гъиз тежедай чӀавуз хтана, адаз лашунин хура туна векъи жаза гуда ва гьадазни, кьве чин алайбуруз хьиз, кар кьада. Ана лагьайтӀа, шел-хвал ва сарар регъуьн амукьда[+][+].

#### 25


ЦӀуд рушакай кьиса

1Цаварин Пачагьлугъ[†] гъиле чирагъар аваз чам кьабулиз фейи цӀуд рушав гекъигиз жеда[+]. 2Абурукай вад акьул авайбур тир, вадни – акьул авачирбур. 3Акьул авачирбуру чпин чирагъар къачунатӀани, абура цадай чӀем къачунач. 4Акьул авайбуру чпин чирагърихъ галаз чӀем авай къапарни къачуна. 5Чам геж жезвай, рушарихъ ахвар агалтна, абур ксана[+]. 6Кьуланфериз гьарай акъатна: «Ингье, чам хквезва! Адан вилик экъечӀ!»

7Гьасятда рушар къарагъна, абуру чпин кузвай чирагъар къайдадик кухтуна.

8Акьул авачирбуру акьул авайбуруз лагьана: «Чи чӀем куьтягь хьана, чирагъар хкахьзава, чаз куь чӀемедикай са тӀимил це». 9«Чавай квез гуз жедач, ам я квезни бес жедач, я чазни, – лагьана акьул авайбуру. – Куьне фена куь чирагъриз цадай чӀем маса къачу».

10Абур чӀем гъиз фена хкведалди чамни хтана акъатна, гьазур хьанвайбур чамрахъ галаз мехъерин деминиз гьахьна. Ракни агал хьана[+]. 11Ахпа амай рушарни аниз атана акъатна.

«Я агъа! Я агъа! – лагьана абуру. – Чаз рак ахъая!»[+] 12Амма ада жаваб яз лагьана: «За квез рикӀивай лугьузва: заз куьн чидайбур туш»[+].

13ГьакӀ хьайила, уях хьухь, За лугьузвай я югъ, я сят садазни чизвач[+].


Пул хуьз вугуникай кьиса


(ЛукӀа 19:12-27)

14[•]Гьа икӀ, са касди дуьньяда къекъуьн кьетӀна. Рекьиз фидалди а касди вичин вач-хъшаяр кӀватӀна, вичихъ авай эменни абурун хиве вугана. 15Садав ада вад тӀалантӀ вугана, муькуьдав – кьве тӀалантӀ, пуд лагьайдавни – са тӀалантӀ. Ада абурув гьардав чпин гьар садан алакьунриз килигна вуганай ва вич экъечӀна фенай. 16Вад тӀалантӀ къачурда гьа пулар кардик кутуна, абурун кьилел мад вад тӀалантӀ хкана. 17Гьа и саягъда кьве тӀалантӀ гвайдани вичив гвай тӀалантӀар кардик кутуна, мад кьве тӀалантӀ хкана. 18Са тӀалантӀ гвайда тухвана вичин иесидин пул чилик кутуна, чуьнуьхна туна. 19Са кьадар йикъар алатайла, а вач-хъшайрин агъа хтана, абурувай ада гьахъ-гьисаб авун тӀалабна[+]. 20Вад тӀалантӀ къачурда муькуь вад тӀалантӀни хкана лагьана: «Агъа, вуна зав вад тӀалантӀ вуганай, ингье, гьабурун кьилел за мад вад тӀалантӀ хкана». 21«Хъсан хьана, регьим ва вафа авай зи вач-хъша! – лагьана агъади. – ГъвечӀи карда вуна заз вафа къалурна. Гила за ви хиве еке крар твада. Захъ галаз вунани шадвал ая»[+].

22Кьве тӀалантӀ къачурдини атана, лагьана: «Агъа, вуна зав кьве тӀалантӀ вуганай, ингье, гьабурун кьилел за мад кьве тӀалантӀ хкана». 23«Хъсан хьана, регьим ва вафа авай зи вачхъша! – лагьана агъади. – ГъвечӀи карда вуна заз вафа авай къалурна. Гила за ви хиве чӀехи крар твада. Захъ галаз жувани шадвал ая».

24Ахпа адан патав са тӀалантӀ къачурди атана. «Агъа, заз вун инсаф авачир кас тирди чида, – лагьана ада; – вуна цун тавур ник гуьда, вуна тум чукӀур тавур чкадай бегьер кӀватӀда. 25Вахъай кичӀе хьана, тухвана за ви тӀалантӀ чилик кутуна. Ингье ви тӀалантӀ, къахчу». 26«Темпел ва кьеркьеш лукӀ! – жаваб гана агъади. – За цун тавур никӀяй гуьдайди ва за тум чукӀур тавур чкадай кӀватӀдайди ваз чир хьайила, 27вучиз вуна зи пул кирида вуганачир? За хтайла, къведай жуван хийир кьил алаз къахчудай».

28Вичин вач-хъшайриз агъади лагьана: «Къахчу адав гвай тӀалантӀ, ам цӀуд тӀалантӀ авайдаз це. 29Гьар нихъ аватӀа, адаз мадни кӀукӀ алаз гуда, авачирдавай авайдини къакъудда[+].

30И виже текъведай вач-хъша мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я»[+].


Дуьньядин дуван

31Инсандин Хва[†] баркалла[†] алаз Вичин малаикрин[†] арада аваз атана акъатайла, Ам баркалла алай пачагь яз тахтуна ацукьда[+]. 32Адан вилик вири халкьар кӀватӀ жеда. Ада абур, чубанди хипер кьунарикай чара ийидайвал, сад садавай чара ийида[+]. 33Хипер Ада вичин эрчӀи патавай акъвазарда, кьунарни – чапла патавай. 34Пачагьди Вичин эрчӀи патавай акъвазнавайбуруз лугьуда: «Зи Бубади[†] хийир-дуьа[†] ийизвайбур, куьн иниз ша, дуьнья халкьнавайдалай инихъ квез гьазурнавай Пачагьлугъ кьабула[+]. 35Заз гишин хьайила, куьне Заз фу ганай; Зун цихъ къаних хьайила, куьне Заз яд ганай; Закай къураба хьайила, куьне Зун кьабулнай[+]. 36Зун кьецӀил хьайила, куьне Заз пекер ганай; Зун азарди кьурла, куьне Зал кьил чӀугунай; Зун къазаматда гьатайла, куьн Зи патав атанай»[+]. 37Гьа чӀавуз гьахъ-михьи ксари лугьуда: «Я Ребби[†]! Вун гишила аваз акуна чна Ваз фу мус ганай? Вун цихъ къанихзаваз чна Ваз яд мус ганай? 38Вун къураба яз чна Вун мус кьабулнай? Я тахьайтӀа Вун кьецӀила аваз акуна, чна Вал пекер мус алукӀнай? 39Вун азарди кьунваз я тахьайтӀа къазаматда аваз чаз мус акунай? Чна мус Вал кьил чӀугунай?» 40Пачагьдини жаваб гуда: «За квез рикӀивай лугьузва: ахьтин крар куьне Зи стхайрикай садаз авунватӀа, куьне а хъсанвилер Заз авунва»[+].

41Ахпа Ада Вичин чапла патавай акъвазнавайбуруз лугьуда: «Квахь Зи виликай, лянет хьайибур, иблисдизни[†] адан малаикриз гьазурнавай жегьеннемдин[†] цӀуз алад[+]. 42Заз гишинзавайла, куьне Заз фу ганачир. Зун цихъ къаних хьайила, куьне Заз яд ганачир. 43Зун къураба тирла, куьне Зун кьабулначир. Зун кьецӀил авайла, куьне Зал алукӀначир. Зун азарди кьунвайла ва къазаматда гьатайла, куьне Зал кьил чӀугуначир». 44Ахпа абуруни жаваб яз лугьуда: «Я Агъа, чаз Вун я гишила аваз, я цихъ къанихзаваз, я къураба яз, я кьецӀил яз, я азарди кьунваз, я къазаматда аваз акунайни кьван? ГьакӀ хьайила, чун Вахъ гелкъуьн тавур бере мус хьана?» 45Гьанал Ада жаваб яз лугьуда: «За квез рикӀивай лугьузва: ахьтин куьмекар куьне и адетдин гъвечӀи инсанрикай садаз кьванни авунвачтӀа, куьне абур Зазни авунвач»[+].

46ГьакӀ хьайила пис ксар даим жазадик акатда, гьахъ-михьи ксар – эбеди уьмуьрдиз[†] аватда.

#### 26


Иса рекьиз кӀан хьун


(Марк 14:1-2; ЛукӀа 22:1-2)

1[•]Исади[†] вири и гафар лагьана куьтягьайдалай кьулухъ Вичин тилмизриз[†] лагьана:

2– Кьве йикъалай Песагь сувар[†] жедай юкъуз, Инсандин Хва[†] маса гана хашуниз[†] ядайди квез чир хьухь[+].

3Гьа чӀавуз Каяф тӀвар[†] алай кьилин хахамдин[†] кӀвалера чӀехи хахамар ва чувудрин[†] агъсакъалар кӀватӀ хьана, 4ана абуру Иса фендиналди кьуна, кьин меслятна. 5Амма абуру лугьузвай:

– Халкьдик гъулгъула акат тавун патал, Ам сувар юкъуз ваъ, гьакӀан юкъуз кьуна кӀанда.


Иса Бетан хуьре


(Марк 14:3-9; ЛукӀа 7:37-38; Ягь. 12:1-8)

6[•]Иса Бетанда, жузам[†] азарди кьунвай Симунан кӀвале авайла,[+] 7Адан патав багьа атир авай хъенчӀин гичин гвай паб атана. Ада суфрадихъ ацукьнавай Исадин кьилел атир илична. 8И кар акур Адан тилмизриз хъел атана.

– А атирар вучиз гьакӀ серфна вара-зара ийизва? – лагьана абуру. – 9Ам чӀехи пулунихъ маса гана, а пул кесибрин арада пайиз жедай.

10Амма Исади, адан гъавурда гьатна, лагьана:

– Квез и папакай вучиз хъел къвезва? Ада Заз хъсанвал авуна. 11Кесибар датӀана квехъ галаз амукьда, Зун квехъ датӀана галамукьдач[+]. 12Зал атирар илична, ада Зун кьветӀе-сура динж авуниз гьазурна[+]. 13За квез рикӀивай лугьузва: Шад Хабардикай[†] муштулухар гудай кьван чкайра и папа авур хъсан кар раиж жеда, ам инсанрин рикӀелай алатдач[+].


Ягьудда Иса маса гун


(Марк 14:10-11; ЛукӀа 22:3-6)

14[•]Гьанлай цӀикьвед илчидикай[†] сад, Искарият Ягьуд[†] тӀвар алайди, чӀехи хахамрин патав фена[+] 15ва абуруз лагьана:

– За Иса куь гъиле туртӀа, куьне заз вуч гуда?

Абуру адаз къанницӀуд гимишдин пул хиве кьуна[+]. 16Гьанлай, Иса гьикӀ маса гудатӀа лугьуз, Ягьуд са къулай вахтунихъ къекъвез хьана.


Песагь суварин тӀуьн-хъун


(Марк 14:12-25; ЛукӀа 22:7-23; 1-Кар. 11:23-25)

17[•]ТӀили фарин суварин сад лагьай юкъуз тилмизар Исадин патав атана.

– Чна Ваз Песагь суварин суфра гьина гьазурин? – жузуна абуру.

18– Шегьердиз флан касдин патав алад, – жаваб гана Исади, – ва адаз лагь: «Муаллимди лугьузва: „Зи вахт атанва. Жуван тилмизарни галаз Зун ви кӀвале Песагь суварин суфрадихъ ацукьда“».

19Тилмизрини чпиз лагьайвал авуна. Абуру Песагьдин тӀуьн гьазурна.

20Няни хьайила, Иса Вичин цӀикьвед илчини галаз суфрадихъ ацукьна. 21Абуру фу незвайла, Исади абуруз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда[+].

22Дерин хажалатдик акатай абуру са-сада Адаз лугьуз хьана:

– Зун яз тахьуй гьа, Агъа?

23Адани абуруз жаваб яз лагьана:

– Захъ галаз хуьрекдик кягъайда Зун маса гуда. 24Инсандин Хци Вичин уьмуьр Каламда[†] кхьенвайвал тухузва, амма Инсандин Хва маса гудайдан кьилел къведайди ма́са гуж я! А касдиз дуьньядал атаначиртӀа, гена хъсан тир[+].

25Исади и гафар лагьайла, Ам маса гуз гьазур хьанвай Ягьудани лагьана:

– Зун яз тахьуй, Муаллим?

– Вуна гьакӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади.

26[•]Абур тӀуьник квайла, Исади фу къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, ам кӀус-кӀус авуна, тилмизриз пайна, лагьана:

– Ма, къачу, неъ, им Зи Беден я![+]

27Ахпа Ада сукӀра къачуна, хийир-дуьа авуна, ам абурув вугана, лагьана:

– Инай вирида хъухъ. 28Им Зи Икьрардин[†] иви я. Ам гзафбурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал авахьда[+]. 29За квез лугьузва хьи, къенин йикъалай эгечӀна За мад чехир – ципицӀрин миже, – хъвадач. ЦӀийи чехир За анжах Зи Бубадин[†] Пачагьлугъда квехъ галаз хъвада.


Петруди кьил къакъудуникай


(Марк 14:26-31; ЛукӀа 22:33-34; Ягь. 13:37-38)

30Шукурдин манияр яна, Исани тилмизар Зейтун пелел[†] экъечӀна[+]. 31[•]Ана Исади тилмизриз лагьана:

– Къе йифиз куьн садни Захъ иман[†] ийиз амукьдач. Каламда кхьенвай «За чубан яна кьейила, суьруьда авай лапагар гьар сад санихъ чкӀида» лугьудай гафар Зи кьилел къведа[+]. 32Зал чан хтайла, Зун квелайни вилик Галилейдиз[†] атана акъатда[+].

33Амма Петруди жаваб яз лагьана:

– Амайбуру вахъ иман ийиз тамукьайтӀани, зун Вахъ иман ийиз амукьда.

34– За ваз рикӀивай лугьузва: къе йифиз кӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда, – лагьана Исади.

35– Вахъ галаз санал рекьидай чкадал атайтӀани, Вакай за са чӀавузни кьил къакъуддач, – лагьана Петруди.

Ихьтин гафар амай тилмизрини лагьанай[+].


Гетсеман багъда Исади дуьа авун


(Марк 14:32-42; ЛукӀа 22:39-46)

36[•]Ахпа Иса абурухъ галаз Гетсеман лугьудай чкадиз атана:

– За дуьаяр[†] ийидалди куьн инал хьухь, – лагьана Ада тилмизриз.

37Вичихъ галаз Петруни Зебедеян кьве хвани къачуна, Ам фена. Гьана Адак гъамни дарихвал акатна[+]. 38Исади абуруз лагьана:

– Зи рикӀ ажалдин тӀалди незва, куьн, инал ксун тавуна, Захъ галаз акъваз[+].

39Са тӀимил анихъ фена, Исади, чинихъди ярх хьана, дуьаяр авуна:

– Зи Буба! Мумкин кар ятӀа, и гъам пияла Зав хъваз тамир; ятӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай[+].

40Элкъвена хтайла, Адаз тилмизар ахварал фенваз акуна.

– Квевай са сятда кьванни уяхдиз Захъ галаз акъвазиз хьаначни? – лагьана Ада Петрудиз. – 41Уях хьухь, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз, дуьа ая, руьгьдиз[†] кӀан хьайитӀани, беден зайиф яз амукьда[+].

42Кьвед лагьай гъилера мад къерех хьана, Ада дуьа авуна:

– Зи Буба, Ваз За и азаб чӀугуна кӀанзавани? Маса рехъ авачтӀа, къуй гьа Ваз кӀандайвал хьурай[+].

43Ам хтайла, Адаз абур мад ксанваз жагъана. Абурун вилер чеб-чпелай ахвариз физвай. 44Абур анал туна, Ам мад пуд лагьай гъилера къерех хьана, гьа лагьай гафар тикрариз, Ада дуьаяр авуна. 45Ахпа тилмизрин патав хтана, Ада абуруз лагьана:

– Куьн мад ксана амани? – лагьана Ада. – Ял язавани? Вахт атана агакьнава, ингье гьа и декьикьадилай Инсандин Хва гунагькаррин гъиле гьатзава[+]. 46Къарагъ, ша: ангье, Зун маса гудайди мукьва хьанва.


Иса маса гун ва кьун


(Марк 14:43-50; ЛукӀа 22:47-53; Ягь. 18:3-11)

47[•]Гаф мецел аламаз, Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд атана акъатна. Адахъ чӀехи хахамрини агъсакъалри ракъурнавай гзаф инсанар галай. Абурув турарни вагьрамар гвай[+]. 48Хаинди вичихъ галайбур Иса маса гунин ишарадин[†] гъавурда туна:

– Низ за темен гайитӀа, Ам Гьам жеда. Вегьена Ам яхъ.

49Атанмазни Ягьуда, Исадиз мукьва хьана, «Хийирар хьуй, Муаллим» лагьана, Адаз темен гана.

50– Дуст кас, вун гьа и кар патал атанвани? – лагьана Исади.

Атайбуру гьа инал вегьена Иса кьуна.

51Исадихъ галайбурукай сада вичин тур акъудна, кьилин хахамдин[†] са лукӀ яна, адан яб галудна[+].

52– Жуван тур къакъара хтур, – лагьана Исади, – ни тур хкажайтӀа, гьам турунив рекьида[+].

53Заз кӀан хьайитӀа, Зи Бубадивай, малаикрин[†] цӀикьвед кьушун Завай къачуз жедай; абур Ада Заз гудачир лагьана фикирзавани вуна? 54За тӀалабнайтӀа, и жезвай крар Каламда кхьенвайвал кьилиз акъатдайни кьван?

55И чӀавуз Исади атанвайбуруз лагьана:

– Зун кьун патал, куьн къачагъ кьаз фидайвал, турарни вагьрамар гваз атанва хьи? Зун гьар юкъуз чирвилер гуз Аллагьдин КӀвале[†] жедай, амма ана куьне Зак кязавачир[+]. 56Ибур, пайгъамбарри[†] кхьенвай гафар кьилиз акъатун патал, жезвай крар я.

Гьа вахтунда вири тилмизар, Ам гьанал туна, катна[+].


Исадик тахсирар кутун


(Марк 14:53-65; ЛукӀа 22:54-55, 63-71; Ягь. 18:12-13, 19-24)

57[•]Иса кьурбуру Ам кьилин хахам Каяфан патав тухвана. Ана тавратдарарни[†] агъсакъалар кӀватӀ хьанвай.

58Петру яргъалай хьиз Адан гуьгъуьна аваз, кьилин хахамдин гьаятдиз кьван атана. Ам гьаятдиз гьахьна, кар квелди куьтягь жедатӀа лугьуз, нуькеррин арада ацукьна.

59-60ЧӀехи хахамрини Меслягьатди[†] Иса кьиникьиз акъудун патал, Адаз акси тапан шагьидар жагъурзавай, ахьтинбур гзаф хьунни авунай, амма садан шагьидвални кардик кутаз жедайди хьаначир. Эхирни кьве кас атана[+]. 61Абуру лагьана:

– И инсанди лугьузвай: «Завай Аллагьдин КӀвал чӀурна, пуд йикъалай эхцигиз хъжеда»[+][+].

62Къарагъна кьилин хахамди Исадиз лагьана:

– Вун чуькьни тавуна вучиз акъвазнава? Ваз лугьудай гаф авачни? Абур Ваз акси яз экъечӀзава эхир![+]

63Амма Ада сивяй са гафни акъуднач. Кьилин хахамди мад Исадивай хабар кьуна:

– За чан алай Аллагьдин вилик Вун Аллагьдин Хва[†] Месигь[†] яни лагьана хабар кьазва[+].

64– Вуна гьа икӀ я лугьузва, – лагьана Исади, – Инсандин Хва цавал алай циферилай физваз ва шукур хьайи Къудрат Авайдан эрчӀи патавай ацукьнаваз квез аквада[+].

65Инал кьилин хахамди вичел алай пекер къазунна:

– Ада аси[†] ихтилатар ийизва! – лагьана ада. – Мад чаз шагьидвилер герек яни кьван? Адан аси ихтилатар квез ван хьана![+] 66Куь фикир гьихьтинди я?

Абуру Ам кьиникьиз акъуддай чкадал атанва лагьана[+].

67Гьанлай Адан чиниз тфуяр вегьиз, гъутар эцягъиз хьана, бязибуру Адан чинин патар ягъиз, 68лугьузвай:

– Вун ни янатӀа, лагь кван чаз, Месигь?


Петруди Исадикай кьил къакъудун


(Марк 14:66-72; ЛукӀа 22:54-62; Ягь. 18:16-18, 25-27)

69[•]Петру лагьайтӀа, къецел, гьаятда ацукьнамай. Адан патав са къаравуш атана, лагьана:

– Галилейви Исадихъ галаз вунни авай.

70Амма Петруди вири алай чкадал Исадикай кьил къакъудна лагьана:

– Вун куькай рахазватӀа заз чидач.

71Ам варарив агатдайла, муькуь къаравушдиз акуна ва анал алайбуруз ада лагьана:

– Имни Назаретви Исадихъ галаз санал авайди тир.

72Петруди мад кьил къакъудна кьин кьуна:

– Ам заз чидай Кас туш.

73Са герендилай анал алай инсанар Петрудив агатна, лагьана:

– Якъин вунни гьабурукай я, ви рахунрин жуьреди вун гьабурукай тирди къалурзава.

74Гьанлай Петруди кьинер кьаз, Аллагьдиз дад ийиз хьана:

– Ам заз чидай Кас туш.

Гьа рахунрик кваз садлагьана кӀекре гьарайна. 75Петрудин рикӀел Исади лагьай гафар хтана: «КӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда». Варарай экъечӀна, ам къагьардалди шехьна[+].

#### 27


Исадиз кар атӀун


(Марк 15:1; ЛукӀа 23:1; Ягь. 18:28)

1[•]Пакагьан[†] экуьнахъ вири чӀехи хахамарни[†] агъсакъалар, Иса[†] гьикӀ рекьидатӀа лугьуз меслятар ийиз, кӀватӀ хьана. 2Ам кутӀунна, тухвана Римдин[†] сердер ПилатӀан[†] гъиле туна[+].


Ягьудан кьиникь


(Крар 1:16-20)

3[•]Исадиз кьиникьин жаза ганвайди Ам маса гайи Ягьудаз[†] чир хьайила, Ягьуд авур кардал пашман хьана. Ада, фена, чӀехи хахамривни агъсакъалрив къанни цӀуд гимиш вахгана, 4лагьана:

– Тахсир квачир инсан маса гана, за гунагь[†] авуна.

– Чаз вуч ава? – лагьана абуру. – Абур ви къайгъуяр я!

5Вичив гвай гимишар Аллагьдин КӀвализ[†] гадарна, Ягьуда фена вичи вич куьрсарна. 6ЧӀехи хахамри гимишар кӀватӀ хъувуна, лагьана:

– Абур Аллагьдин КӀвалин хазинадик кутуна виже къведач, абур ивидихъ ганвай гьакъи я[+].

7Меслят авуна, а гимишрихъ абуру «ГетӀехъандин чил» лугьудай чка, къурабаяр кучукун патал, маса къачуна. 8Гьаниз килигна къенин йикъал къведалди а чилиз «Ивидин чил» лугьузва. 9Гьа икӀ, Ермиягь[†] пайгъамбарди[†] лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Исраилдин[†] рухвайри Адан къимет къанницӀуд гимиш тайинарна[+]. 10Абуру а пулунихъ, Реббиди[†] эмир авурвал, „ГетӀехъандин чил“ къачуна».


Иса ПилатӀан вилик


(Марк 15:2-19; ЛукӀа 23:2-5, 13-25; Ягь. 18:29–19:16)

11[•]Иса сердердин вилик акъвазна. Ада Исадивай хабар кьуна:

– Вун чувудрин[†] Пачагь яни?

– Вуна гьа икӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади[+].

12ЧӀехи хахамрини агъсакъалри Адак тахсирар кутадайла, Ада гьич жавабни ганачир. 13Гьанлай ПилатӀа Адаз лагьана:

– Вак кутазвай кьван тахсирар ваз аквазвачни[+]?

14Амма Вичик кутазвай са тахсирдизни Исади яб тагуз акурла, сердер пара мягьтел хьана.

15[•]Гьар Песагь суварин[†] юкъуз сердерди халкьди тӀвар[†] эцигай са кас къазаматдай азад хъийидай адет хьанвай. 16Гьа чӀавуз Бараб тӀвар алай машгьур са тахсиркар къазаматда авай. 17Вири кӀватӀ хьайила, ПилатӀа хабар кьуна:

– Квез за вуж ахъайна кӀанзава: Бараб ахъайдани, я тахьайтӀа Месигь[†] лугьудай Иса?

18ПилатӀаз хахамрин кьилевайбуру Иса чпин пехилвиляй вичин гъиле тунвайди чизвай[+]. 19ПилатӀ дуванбегдин чкадал ацукьнавай вахтунда, адан патав са кас атана ва адан папа лагьай гафар тикрарна:

– А Кас гьахъ-михьиди я, Адаз са затӀни мийир, сенфиз за ахвара Ам себеб яз гзаф азабар чӀугуна.

20Амма чӀехи хахамрини агъсакъалри Бараб азад хъувуна Иса кьиникьиз акъудун лазим тирдахъ халкь чӀалахъарна[+].

21Гьанлай сердерди абурувай хабар кьуна:

– Квез за и кьведакай гьим ахъайна кӀанзава?

– Бараб, – лагьана абуру.

22– Месигь лугьузвай Исадиз за вуч авун лазим я? – лагьана ПилатӀа.

– Хашуниз[†] ягъ Ам! – жаваб гана вирида.

23– Ада вуч пис кар авуна кьван? – лагьана ПилатӀа.

Амма халкьди амайдалайни кӀевиз гьараяр авуна:

– Хашуниз ягъ Ам![+]

24ПилатӀавай халкь секинариз жезвачир. Жемятдик мадни гзаф гъулгъула акатзавай. И кар акурла, ПилатӀа, яд къачуна, халкьдин вилик вичин гъилер чуьхвена, лагьана:

– И Муъминдин[†] Иви авахьунай зак тахсир квач, ам куь кӀвалах я[+].

25– Къуй Адан Ивидин жаваб гудайбур чунни чи аялар хьурай! – жаваб гана халкьди[+].

26Гьа чӀавуз ПилатӀа Бараб ахъайна, Исани къамчидалди гатана, хашуниз ягъ лагьана эмирна[+].

27[•]Гьанлай сердердин аскерри Иса гьукумдардин кӀвалерин гьаятдиз тухвана, гьана вири аскерар Исадин патав кӀватӀна. 28Исадал алай пекер хтӀунна, абуру Адал яру пекер алукӀна, 29кьилелни къакъвадин таж эцигна, Адан эрчӀи гъилени лаш туна, Адан вилик метӀер яна, абуру рахшанддалди лугьуз хьана:

– Чувудрин Пачагь сагъ хьурай!

30ГьакӀ лугьуз абуру Адаз тфуяр гуз хьана, ахпа Адан гъиляй лаш акъудна, гьадалди Адан кьил гатаз эгечӀна[+].


Иса хашуниз ягъун


(Марк 15:20-32; ЛукӀа 23:26-43; Ягь. 19:17-27)

31Адакай ягьанатар авуна куьтягь хьайидалай кьулухъ, Исадилай яру пекер хтӀунна, Адал Вичин парталар алукӀна, гьанлай Ам хашуниз ягъиз тухвана.

32[•]Абур фидайла, абурал киринейви Симун лугьудай са кас гьалтна, абуру Исадин хаш адав гужалди тухуз туна.

33Абур ГалгутӀ, яни Пел лугьудай чкадив агакьна. 34Исадиз абуру туькьуьлвал квай чехир гана, амма адан дад акурла, Адаз ам хъваз кӀан хьанач[+]. 35Иса хашуниз ягъайдалай кьулухъ, Ам хашунал алаз хкажайбуру Адан пекер, чип вегьиз, пайна[+]. 36Ахпа анал ацукьна Адан къаравул чӀугваз хьана. 37Адан кьилихъ тахсиркарвилер къалурдай кьул яна. Адал кхьенвай: «Им Чувудрин Пачагь Иса я».

38Исадихъ галаз санал хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патавай. 39Патавай физвайбуру, Адакай чӀурукӀа рахаз, чпин кьилер юзуриз, лугьуз хьана:[+]

40– Эй, Аллагьдин КӀвал чукӀурна пуд йикъан къене эхциг хъийидайди! Вун Аллагьдин Хва[†] ятӀа, жува жув хилас ая, хашунилай эвичӀ![+]

41Гьа и жуьреда чӀехи хахамри, тавратдарри[†] ва агъсакъалрини рахшанд кваз лугьудай:

42– Масадбур Ада хиласдай, гила Вичивай Вич хилас ийиз жезвач. Ам Исраилдин Пачагь ятӀа, хашунилай гила эвичӀрай. ЭвичӀна акуртӀа, Ам Месигь тирдан чун чӀалахъ жеда![+] 43Ада Аллагьдихъ далу акалнавай; Аллагьдиз Ам багьа ятӀа, къуй Аллагьди Ам хилас авурай. Ада лагьанай хьи бес: «Зун Аллагьдин Хва я».

44Адахъ галаз санал хашуниз янавай къачагърини Адаз экъуьгъзавай.


Исадин кьиникь


(Марк 15:33-41; ЛукӀа 23:44-49; Ягь. 19:28-30)

45[•]Нисинрихъ вири чилел мичӀ акьалтна, сятдин пудралди гьакӀ амукьна. 46Сятдин пудаз хьиз Исадай гьарай акъатна:

– Эли, эли! Лема сабахтани? Яни: я Аллагь! Я Аллагь! Вуна Зун вучиз туна[+]?

47Адан ван атай гьанал алай са бязибуру лагьана:

– Килиг садра, Ада Ильясаз[†] эверзава.

48Абурукай сада, чукурна фена, цуру чехирдай кьежирнавай мант, лашунин кӀвенкӀвел гьалдна, Исадин сивихъ авуна[+].

49– Акъваз кван, – лугьуз хьана амайбуру, – Ам хилас ийиз Ильяс къведатӀа килигин чун.

50Исадай мад кӀевиз гьарай акъатна. Гьа инал Адан чан хкатна. 51Гьасятда Аллагьдин КӀвале авай пердени виняй агъуз пад хьана, залзала хьана, рагар пад-пад хьана[+]. 52Кьейибур динжарнавай кьветӀерикай са гзафбур ачух хьана, Аллагьдиз талукь са хейлин кьейибурал чан хтана[†][+]. 53Исадал чан хтайдалай кьулухъ абур чпин кьветӀерай экъечӀна, Ярусалимдиз – пак шегьердиз – фена. Абур гзафбуруз акуна. 54Иса хуьзвай аскерризни абурун кьилевайдаз залзала ва маса хьайи крар акурла, гзаф кичӀе хьана, лагьана:

– РикӀивайни Ам Аллагьдин Хва тир!

55Анал яргъал акъвазна гзаф папарни алай. Абур, Иса Галилейда[†] авай вахтунда, Адан гуьгъуьна гьатна, Адаз къуллугъ авурбур тир. 56Абурун арада Маждалдай тир Майрам[†], Якьубанни[†] Юсуфан[†] диде Майрам ва Зебедеян паб авай[+].


Иса рага атӀанвай кьветӀе-сура тун


(Марк 15:42-47; ЛукӀа 23:50-56; Ягь. 19:38-42)

57[•]Няни хьайила, Исадин тилмиз[†] хьайи АриматӀайдай тир Юсуф тӀвар алай девлет авай са кас ПилатӀан патав атана. 58Ада ПилатӀавай Исадин мейит вичив вахгун тӀалабна. ПилатӀа мейит вахгун эмирна. 59Юсуфа Исадин мейит къахчуна, ам михьи[†] кушдин кафандик кутуна, 60вич кьейила динж авун патал вичи цӀийиз рага атӀанвай кьветӀе-сура туна. КьветӀин сивихъни са чӀехи къван агалдна, ам хъфена. 61Маждалдай тир Майрамни муькуь Майрам кьветӀен къаншарда ацукьнавай.


КьветӀел къаравулар эцигун

62Гуьгъуьнин юкъуз, ам Киш югъ[†] тир, ПилатӀан патав чӀехи хахамарни фарисеяр[†] кӀватӀ хьана.

63– Агъа, – лагьана абуру, – гьеле а тапархъандал чан аламаз, Ада «Пуд йикъалай Зал чан хкведа» лагьайди чи рикӀел хтана[+]. 64ГьакӀ хьайила, пуд лагьай югъ алукьдалди, Адан мейит авай кьветӀ хъсандиз хуьдайвал эмир це, Адан тилмизри, йифиз атана, Ам чуьнуьхун мумкин я. Ахпа абуру халкьдиз «Кьенвай Адал чан хтана» лугьуз къекъведа. ГьакӀ хьайитӀа, Адан эхиримжи таб эвелимжидалай писди жеда.

65– Квехъ аскерар гала, – лагьана ПилатӀа, – алад, квез чидайвал хуьх.

66Абуру кьветӀен патав атана, къванцел муьгьуьр эцигна, кьветӀен патав къаравулар акъвазарна[+].

#### 28


Исадал чан хтун


(Марк 16:1-8; ЛукӀа 24:1-10; Ягь. 20:1-8)

1[•]Пакамахъ[†] фад, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*] Маждалдай тир Майрамни[†] муькуь Майрам кьветӀен патав атана[+]. 2Гьа чӀавуз зурба залзала хьана, Реббидин[†] малаик[†] цаварилай эвичӀна, кьветӀен сиве тунвай къван алудна, гьадал ацукьнавай[+]. 3Адан акунар цӀайлапандиз ухшар тир, адан пекерни жив хьиз лацу тир[+]. 4КичӀевиляй къаравулрикни адан вилик зурзун акатна, абур мейитар хьиз хьана[+]. 5Малаикди элкъвена папариз лагьана:

– КичӀе жемир, куьн хашуниз[†] янавай Исадихъ[†] къекъвезвайди заз чизва. 6Ам ина амач. Ада Вичи лагьайвал, Адал чан хтанва[†]. Фад инал ша, ингье Ам эцигай чкани. 7Гьерекатна фена Адан тилмизриз[†] Адал чан хтайдакай хабар це. Ам Галилейдиз[†] тилмизрилайни вилик атана акъатдайди абурун рикӀел хкваш. Абуруз Ам гьана аквада. Ингье за квез вири гафар лагьана[+].

8Тадиз кьветӀяй экъечӀна, папари кичӀевал ва зурба хвеш кваз Исадин тилмизриз хабар гуз чукурна. 9Фидай рекье абурал садлагьана Иса гьалтна.

– Хийирар хьуй! – лагьана Ада абуруз.

Абуру Адав агатна, Адан кӀвачер кьуна, икрам авуна[+].

10Гьанал Исади абуруз лагьана:

– КичӀе жемир. Фена Зи стхайриз Галилейдиз алад лагь, абуруз Зун гьана аквада[+].


Къаравулрин гьахъ-гьисаб

11Папар тилмизриз лугьуз фидайла, къаравулрикай са бязибур шегьердиз фена, абуру хьайи агьвалатдикай чӀехи хахамриз[†] хабар гана. 12Агъсакъалрихъ галаз меслят авуна, адалай кьулухъ абуру къаравулриз бегьем пул гана, 13лагьана:

– Куьне виридаз лугьун лазим я: «Чун ксанвайла, йифиз Адан тилмизри атана Адан мейит чуьнуьхна». 14Адакай сердердиз ван хьайитӀа, чна адан хъел иликьарда, квез са писвални тахьун патал, чна къайгъу чӀугвада.

15Абуру, пул къачуна, чпиз лагьайвал авуна. А хабар къенин йикъал къведалдини чувудрин[†] арада чкӀана ама.


ЧӀехи тапшуругъ

16[•]ЦӀусад тилмиз Галилейдиз Исади чпиз ша лагьай дагъдиз фена. 17Иса акурла, вирида Адаз икрамна, амма са бязибуру шак авуна[+]. 18Абурун мукьув хьана, Исади лагьана: – Чилелни цавара вири Зи Гъиле ава[+]. 19ГьакӀ хьайила алад, вири халкьарин инсанрикай зи тилмизар ая. Бубадин[†], Адан Хцин ва Пак Руьгьдин[†] ТӀварц[†]Ӏелай абурув цик акахьун къачуз[†] тур[+]. 20За квез авур эмирар кьилиз акъудиз абуруз чира. Эхир алукьдалди Зун гьар юкъуз квехъ галайди чир хьухь[+].

### Марк

#### Марк

Марк


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гьахьун


Маркалай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и ктаб кхьейди Барнабадин хтул Ягья Марк я. Иса Месигьдин тербет инсанрин арада чукӀурунин карда ада сифтедай илчи Павелахъ галаз, ахпани (чи девирдин 60-йисара) илчи Петрудихъ галаз Римда зегьмет чӀугуна.

Им кьуд Шад Хабардикай виридалайни куьруьди я. Алай аямдин алимрикай гзафбуру и ктаб муькуьбурулай вилик кхьенвай сад лагьайди яз ва адакай, чпин ктабар кхьидайла, МатӀаяни ЛукӀади менфят къачурди яз гьисабзава. Иса Месигьди Вичин ибадатдин крар кьилиз тухвай кьван вахтунда кеферпатан Фелистинда ва Ярусалимда Ада Вичин уьмуьрдин эхиримжи гьафтеда авур кӀвалахриз Марка кьилин фикир гузва. Марк Иса Аллагьдин Хва тирди ва гьар са азардал, азабдал ва ажалдал гъалиб жедай гьукум гвайди тирди къалуриз алахъзава. Марка я Иса дидедиз хьуникай, я Адал чан хтайдалай кьулухъ хьайи вакъиаяр галай-галайвал кьиле финикай кхьизвач.

Марк вичин Шад Хабарда гьалтзавай арамей чӀалан гафарин гъавурда кӀелзавайди тваз алахъзава. И карди Марка Шад Хабар Исади уьмуьр тухвай Исраилда кьиле фейи Адан гьерекатар анин уьмуьрдин гьаларихъ галаз таниш тушир кӀелзавайбуруз чирун патал кхьейди къалурзава.

#### 1


Ягья пайгъамбардин чирвал


(МатӀай 3:1-12; ЛукӀа 3:1-18; Ягь. 1:19-28)

1[•]Аллагьдин Хва[†] Иса[†] Месигьдикай[†] Шад Хабардин[†] эвел ихьтинди я[+]. 2Яшай пайгъамбарди[†] Вичин ктабда «Килиг, Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, ада Ви вилик Вун къведай рехъ гьазурда»[+]. 3«Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида: „Реббидиз[†] рехъ гьазура, Адан рехъ дуьзди ая“» кхьенвайвал, 4инсанрив цик акахьун къачуз[†] тадай Ягья[†] кьурумда пайда хьана. Ада, куьн Аллагьдин рекьел ша[†], и кар кьиле тухунин лишан яз, цик акахьун къачу ва гьа чӀавуз Аллагьди гъил къахчуда лугьуз, вязер-несигьатар гузвай[+]. 5Вири Ягьудатдай[†] ва Ярусалимдай адан патав инсанар къвезвай, чпин гунагьар[†] хиве кьазвай ва адан кап алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачузвай[+]. 6Ягьядал деведин сун пекер алай, юкьвани тумаждин гьяркьуь чӀул авай. Ада незвайди цицӀерни чӀуру чӀижерин вирт тир[+]. 7Вичин вязера ада лугьузвай:

– Зи гуьгъуьнлай къвезвайди залай къудрат авайди я. Зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш. 8За квев цик акахьун къачуз туна, Ада, лагьайтӀа, квев Пак Руьгьдик[†] акахьун къачуз тада.


Исади цик акахьун къачун ва ам кьурумда темягь авун


(МатӀай 3:13–4:11; ЛукӀа 3:21-22; 4:1-13; Ягь. 1:32-34)

9[•]Са юкъуз Исади, Галилейда[†] авай Назарет шегьердай атана, Ягьядин гъил алаз Ярдан вацӀа цик акахьун къачуна[+]. 10Иса цяй экъечӀдайла, Адаз цавар ахъа хьана ва лифрен шикилда аваз цаварилай Вичин винел эвичӀзавай Руьгь акуна[+]. 11Цаварилай рахадай ван атана:

– Вун Зи РикӀ алай Хва я, Зи шадвал Валди я[+].

12Идалай кьулухъ гьасятда Руьгьди Иса кьурумдиз тухвана. 13Ана Ам яхцӀур юкъуз ничхиррин арада, Вич рекьяй акъудиз кӀанзавай иблисдин[†] хурук хьана. Адаз малаикри[†] къуллугъ ийизвай[+].


Исади къуллугъ авунин эвел


(МатӀай 4:12-23; ЛукӀа 4:14-15; 5:1-11; Ягь. 1:35-42)

14[•]Ягья къазаматда турдалай кьулухъ, Иса Галилейдиз Аллагьди ракъурдай Шад Хабардикай муштулухар гуз фена.

15– Аллагьди пачагьвал ийидай вахт атана мукьвал хьанва! – лагьана Ада. – Ша Аллагьдин рекьел элячӀ, Шад Хабардин чӀалахъ хьухь![+]

16Садра Галилейдин вирин[†] къерехдай физвайла, Исадиз гъетягъар тир Симунни адан стха Эндирей акуна. Абуру вириз чил вегьизвай[+].

17– Зи гуьгъуьнаваз ша, – лагьана Исади. – За квекай инсанар кьадай гъетягъар ийида[+].

18Чпин чилерни туна, стхаяр Адан гуьгъуьнаваз фена[+].

19Са тӀимил кьван мад рехъди фейила, Исадиз Зебедеян рухваяр тир Якьубни[†] Ягья акуна. Абуру, луьткведа ацукьна, чилер туькӀуьр хъийизвай. 20Гьасятда Исади Вичихъ галаз гьабурузни ша лагьана. Чпин буба[†] Зебедейни адан гъилик кӀвалахзавайбур луьткведа туна, Якьубни Ягья Адан гуьгъуьнаваз фена.


ЧӀуру жин хкудун


(ЛукӀа 4:31-37)

21[•]Абур атана Кефернагьум шегьердиз акъатна. Киш юкъуз[†] Иса синагугдиз[†] фена ва инсанриз чирвилер гана[+]. 22Вири Адан несигьатрал гьейран хьанвай, вучиз лагьайтӀа Исади тавратдарри[†] хьиз ваъ, гьукум гвайда хьиз Вичин чирвилер инсанрив агакьарзавай[+].

23И чӀавуз ана чӀуру жин[†] квай са кас авай.

24– Ваз чавай вуч кӀанзава, Назаретви Иса? – гьарайна ада. – Вун чи эхир ийиз атанвайди яни? Вун вуж кас ятӀа заз чизва. Вун Аллагьдин Пакди[†] я![+]

25– Лал хьухь! ЭкъечӀ адай! – эмир гана Исади жинжиз.

26А кас зурзурна, чӀуру жин гьарай галаз адай акъатна[+]. 27Вири мягьтел хьана.

– Им вуч лагьай чӀал я? – сада садавай хабар кьаз хьана абуру. – Ибур чаз ван тахьай гафар я! Адахъ гьатта чӀуру жинерризни кваз эмирдай къуват ава, жинерарни Адаз табий жезва[+].

28Гьа чӀавалай Адакай вири Галилейда ва патарив гвай чкайра ван-сес чкӀана.


Гзафбур сагъар хъувун


(МатӀай 8:14-16; ЛукӀа 4:38-41)

29Синагугдай экъечӀна, Иса Якьубни Ягья галаз Симунанни Эндиреян кӀвализ фена. 30Симунан яран диде ифин кваз къатканвай, абуру Исадиз адан гьалдикай ихтилатна[+]. 31Папан патав атана, Исади гъил кьуна ам къарагъарна. Адан ифин алатна. Паб абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна[+].

32Нянихъ рагъ акӀизвайла, Исадин патав азарри кьунвайбурни жинерар квайбур гъиз хьана. 33Шегьердавай кьванбур вири Ам авай кӀвалин ракӀарихъ кӀватӀ хьана. 34Адани жуьреба-жуьре азарар квай гзафбур сагъар хъувуна, гзафбурукай жинерар хкудна. Ада Вич вуж ятӀа чизвайдакай рахун жинерриз къадагъа авуна[+].


Галилейда чирвилер гун


(ЛукӀа 4:42-44)

35[•]Экуьнахъ фадамаз, рагъ экъечӀдалди къарагъна, Иса, дуьаяр[†] авун патал, касни авачир чкадиз фена[+]. 36Симун ва адан юлдашар Исадин гуьгъуьна гьатна. 37Ам жагъайла, абуру лагьана:

– Вири Вахъ къекъвезва.

38– Ша чун мукьув гвай хуьреризни шегьерриз фин, – лагьана Исади. – За гьанра Шад Хабардикай муштулухар гуда, Зун атунни гьа кар патал авунвайди я.

39Гьа икӀ, Ада, вири Галилейда къекъвез, синагугра Шад Хабардикай муштулухар гузвай ва жинерар хкудзавай.


Жузам азар квайди сагъар хъувун


(МатӀай 8:1-4; ЛукӀа 5:12-16)

40[•]Садра Исадин патав жузам[†] азарди кьунвай са кас атана ва метӀер чилиз яна, минетар ийиз лагьана:

– Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай зун сагъар хъийиз жеда![+]

41Исадиз адан язух атана, адак гъил кяна, лагьана:

– КӀанзава заз. Сагъ хъхьухь!

42Гьасятда жузам хкатна, ам михьи[†] хъхьана[+]. 43А кас гьанал рахкурдалди вилик Исади адаз кӀевелай тагькимна:[+]

44– Килиг гьа, гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин[†] патав фена, жув гьадаз къалура. Вуна азар хкатунин сагълугъдай Мусадин[†] Къанундив[†] кьадай къурбандни це. Гьа идалди вун сагъ хъхьанвайди чир хьурай[+].

45А инсанди, анай хъфена, виридаз хьайи-хьайивал ихтилатиз хьана. Гьавиляй, Исадивай ачухдаказ шегьерриз хъфиз жезвачир. Ам шегьердин къерехда касни авачир чкайра акъваззавайтӀани, Адан патав виринрай инсанар къвезвай[+].

#### 2


Фалужди янавайди сагъар хъувун


(МатӀай 9:1-8; ЛукӀа 5:18-26)

1[•]Са кьадар йикъар алатайла, Иса[†] Кефернагьумдиз хтана. Ам кӀвале авайдакай вири шегьердиз ван хьана[+]. 2Гьасятда кӀвал инсанрай ацӀана, ракӀаривни чка гумукьнач. Исади абурал Аллагьдин Гаф агакьариз хьана. 3Адан патав са кьадар инсанар атана, абурукай кьуд касди фалужди янавай сад гъана. 4Гзаф инсанар хьуниз килигна, Исадин мукьув агатдай мумкинвал тахьайла, мес кьунвайбуру Иса авай кӀвалин къавай тӀеквен акъудна, гьанай азарди кьунвайди агъуз авудна[+]. 5Исади, абурун иман[†] акурла, фалужди янавайдаз лагьана:

– Ви гунагьрилай[†] гъил къахчунва, чан хва![+]

6-7Анал тавратдаррикайни[†] са бязибур ацукьнавай.

«Ида аси[†] ихтилатар вучиз ийизва?» – фикирна абуру. – «Тек са Аллагьдилай гъейри, гунагьрилай гъил нивай къахчуз жеда?»[+]

8Абуру ихьтин фикирар ийизвайди Исадин рикӀиз аян хьана.

– Вучиз куьне куь рикӀера а фикирар тунва? – лагьана Ада абуруз. – 9Фалужди янавайдаз вуч лугьун регьят я? «Ви гунагьрилай гъил къахчунва» лугьудани, я тахьайтӀа «Къарагъ, месни къахчуна ахлад»? 10-11Амма виридан гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр Инсандин Хцихъ[†] авайди квез чир хьун патал, За фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад!»

12Ам гьасятда къарагъна, вичин месни къахчуна, виридан виликай тӀуз хъфена. Анал алайбур вири мягьтел хьана.

– Ихьтин кар чаз садрани акурди тушир, – лугьузвай абуру Аллагьдиз шукур ийиз.


Левидикай Исадин тилмиз хьун


(МатӀай 9:9-13; ЛукӀа 5:27-32)

13[•]Иса мад вирин къерехдал фена. Халкь атана Адал алтӀушна. Адани абуруз чирвилер гана. 14Ахпа харж кӀватӀдай[†] чкадин патавай фидайла, Адаз анал Гьалфеян хва Леви[†] ацукьнаваз акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша! – лагьана Исади.

Амни, къарагъна, Адан гуьгъуьнаваз фена.

15Ахпа Исади Левидин кӀвале фу незвай. Исадихъ ва Адан тилмизрихъ[†] галаз ана харж кӀватӀдайбурни гунагькарар гзаф авай. Адан гуьгъуьна абурукай гзафбур жедай. 16Харж кӀватӀдайбурухъни гунагькаррихъ галаз санал Исади фу нез акурла, фарисейрин[†] арадай акъатнавай тавратдарри Адан тилмизриз лагьана:

– Ада харж кӀватӀзавайбурухъни гунагькаррихъ галаз вуч лагьана фу незва[+]?

17И гафар ван хьайила, Исади абуруз лагьана:

– Жерягьдихъ дирибур ваъ, азарри кьунвайбур муьгьтеж жеда. Зун гьахъ-михьибуруз ваъ, гунагькарриз Зи патав эвериз атанвайди я[+].


Сив хуьникай


(МатӀай 9:14-17; ЛукӀа 5:33-38)

18[•]Гьа чӀавуз Ягьядин[†] тилмизри ва фарисейри сив хуьзвай[†]. Са шумуд касди, Исадин патав атана, лагьана:

– Ягьядин ва фарисейрин тилмизри сив хуьзва, бес Ви тилмизри вучиз сив хуьзвач[+]?

19– Чам чпихъ галамай кьван гагьда мехъерин мугьманривай сив хвена акъвазиз жедани? – лагьана Исади. –[+] 20Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъуддайла, абуру сив хуьда[+].

21Гьич садани цӀуру пекиниз цӀийи парчадикай пине ядач. ЯгъайтӀа, цӀийида цӀуруди акъажна, тӀеквен авайдалайни чӀехи ийида. 22Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач, цайитӀа, чехирди куьгьне цел хъиткьинарда – вун чехирдикайни жеда, целерикайни; цӀийи чехирдиз цӀийи целер герек я.


Киш йикъан гъавурда тун


(МатӀай 12:1-8; ЛукӀа 6:1-5)

23Са Киш юкъуз[†] Иса къуьлер экъечӀнавай никӀяй физвай. Рекье Адан тилмизри къуьлуьн кьилер атӀуз хьана[+]. 24И кар акур фарисейри Исадиз лагьана:

– Вучиз абуру Киш юкъуз къадагъа кар ийизва[+]?

25– Давуд[†] пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа куьне Каламдай[†] садрани кӀелначни[†] мегер? – жаваб гана Исади. – 26Им кьилин хахам[†] АбиятӀар тир девирда хьайи кар я. Давуда, Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, хахамрилай гъейри садазни недай ихтияр авачир, Реббидин[†] вилик жедай фар къачуна, вичини тӀуьна, галайбурузни гана[+].

27Ахпа Исади давамарна:

– Инсан Киш югъ патал ваъ, Киш югъ инсан патал халкьнавайди я[+]. 28ГьакӀ хьайила, Инсандин Хва Киш йикъан Агъани я.

#### 3


Киш юкъуз сагъар хъувун


(МатӀай 12:9-14; ЛукӀа 6:6-11)

1[•]Мад садра Киш юкъуз[†] Иса[†] синагугдиз[†] атана. А юкъуз ана гъил члахъ хьанвай са инсан авай[+]. 2Бязибуру Исадилай вил алудзавачир. Адак тахсирар кутун патал, Ада Киш юкъуз начагъди сагъардатӀа лугьуз, абуру Ам вилив хуьзвай[+]. 3Исади члахъ гъил галай касдиз лагьана:

– Виридаз аквадайвал юкьвал акъваз.

4Анал алай фарисейризни[†] Ада лагьана:

– Киш юкъуз хъсанвал авун лазим яни, я тахьайтӀа писвал? Уьмуьр хвена кӀандани, я тахьайтӀа пучна кӀандани?

Амма абурай гафни акъатнач[+]. 5Абуруз хъел кваз вил яна, абурун рикӀер къван хьунал гьайиф чӀугуна, Исади а инсандиз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая кван.

Адани лагьайвал авуна. Адан гъил сагъ хъхьана[+]. 6Фарисейри, анай экъечӀна, Гьируд[†] пачагьдин терефдаррихъ галаз Иса рекьидай рекьер жагъурун патал меслят авуна.


Исади гзаф инсанар сагъар хъувун


(МатӀай 4:23-25; 12:15-16; ЛукӀа 6:17-19)

7-8Иса Вичин тилмизарни[†] галаз вирин къерехдал фена. Галилейдай[†], Ягьудатдай[†], Ярусалимдай, Идумейдай, Ярдан вацӀун а патай ва гьакӀни Туьрсдинни Сидундин патарив гвай чкайрайни Адан крарикай хабар авай гзафбур Исадин гуьгъуьна аваз фена[+]. 9Гзаф инсанар кӀватӀ хьуниз килигна, Исади, Вич басрухра гьат тавун патал, тилмизриз Вичиз кьилди луьткве гьазура лагьана. 10Ада гзафбур сагъар хъувуна лугьуз, азарар квайбур, Исади чпик гъил кяна кӀанз, Адав агатиз кӀанз алахънавай[+]. 11ЧӀуру жинерар[†] квайбуру, Ам акурвалди, Адан вилик ярх хьана, гьарайзавай:

– Вун Аллагьдин Хва[†] я![+]

12Амма Ада абуруз Вич вуж ятӀа лугьун кӀевелай къадагъа ийизвай[+].


ЦӀикьвед илчи хкягъун


(МатӀай 10:2-4; ЛукӀа 6:14-16; Кр. 1:13)

13[•]Ахпа Ам пелел экъечӀна ва Вичиз кӀандайбурузни эверна. Абурни Адан патав атана. 14-15Вичихъ галаз са рекье хьун патал ва гьар санихъ Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз ракъурун патал, Исади абурукай цӀикьвед кас хкяна. Ада абуруз жинерар хкуддай къуват гана. И цӀикьвед касдиз Исади илчияр[†] лагьана тӀвар[†] гана. 16Ада хкянавай цӀикьвед илчи ибур тир: Ада Петру лагьана тӀвар гайи Симун,[+] 17Зебедеян рухваяр Якьубни[†] Ягья[†] (Исади абуруз Бунаржис, яни цавун гугрумрин рухваяр лагьана тӀвар ганвай),[+] 18Эндирей, ФилипӀ, БартӀаламай, МатӀай, ТӀумай, Гьалфеян хва Якьуб, Тадас, Миллетбаз[†] Симун[+] 19ва гьакӀни Ам маса гайи Искарият Ягьуд[†][+].


Иса ва Багьал-Зевул


(МатӀай 12:22-29; ЛукӀа 11:14-22; 12:10)

20[•]Ам кӀвализ хтайла, аниз мад акьван инсанар атана хьи, Исадизни Адан тилмизриз ацукьна фу недай мажални хьанач[+]. 21И кардикай Исадин мукьва-кьилийриз хабар хьайила, абур Ам хутахиз атана, вучиз лагьайтӀа абуру «Ам Вич Вичик квач» лугьуз фикирзавай[+]. 22Ярусалимдай атай тавратдарри[†] лугьузвай:

– Адак жинерин кьил тир Багьал-Зевул[†] акатнава! Жинерар хкуддай къуватни Ада гьадавай къачузва![+]

23Инал Исади тавратдарриз эверна, абуруз кьисаяр[†] мисал гъиз эгечӀна:

– Иблисди[†] иблис гьикӀ чукурда? 24Са пачагьлугъ сад садаз акси кьве патал пай хьайитӀа, а пачагьлугъ яргъалди амукьдач. 25Хизан кьве патал пай хьайитӀа, а кӀвал чӀур жеда. 26Иблис вич вичиз акси хьайитӀа, иблисдивай давам гуз жедач, адан эхир пуч жеда. 27Низ гуж авай касдин кӀвал атӀуз кӀанзаватӀа, ада эвелни-эвел къуват авайдан гъилер-кӀвачер кутӀунна кӀанда, ахпа адан кӀвал тарашиз жеда. 28За квез рикӀивай лугьузва: инсанрин вири гунагьрилайни[†], абуру ийизвай чӀуру ихтилатрилайни гъил къахчуда, 29амма вуж Пак Руьгьдикай[†] чӀурукӀа рахаз хьайитӀа, адалай гьич садрани гъил къахчудач. А гунагь инсандик даим кумукьда[+].

30Иса гьа икӀ рахана, вучиз лагьайтӀа тавратдарри «Адак чӀуру жин акатнава» лугьузвай.


Исадин дидени стхаяр


(МатӀай 12:46-50; ЛукӀа 8:19-21)

31[•]Ахпа Исадин дидени стхаяр атана, къецел акъвазна. Абуру, Исадиз эверун патал, са кас ракъурна[+]. 32Инсанар Иса юкьва туна ацукьнавай. Абуру Адаз лагьана:

– Ингье, ви дидени, стхаярни вахар къецел ала, абуру Вун хабар кьазва.

33– Зи диде, зи стхаяр-вахар вужар я? – жаваб гана Ада. 34Ацукьнавайбурулай вил элкъуьрна, Ада лагьана:

– Ингье Зи диде ва Зи стхаяр-вахар! 35Аллагьдин къаст ни кьилиз акъудзаватӀа, гьам Зи стхани я, вахни я, дидени[+].

#### 4


НикӀе тум цазвайдакай кьиса


(МатӀай 13:1-9; ЛукӀа 8:4-8)

1[•]Исади[†] вирин къерехда мад чирвилер гуз хьана. Вичин патав гзаф инсанар атуниз килигна, Ам луьткведа акьахна. Халкь вирин къерехда амукьна. 2Луьткведа ацукьна, Ада яргъалди Вичин несигьатар кьисайралди[†] инсанрал агакьарзавай. Ада халкьдиз ихьтин кьиса ахъайна:

3– Яб це! Йикъарикай са юкъуз лежбер никӀиз тум цаз фена. 4Ада тум вегьидайла, са бязи тварар рекьин къерехрал аватна, алтӀушай къушари абур кӀуфар ягъиз тӀуьна. 5Са бязи тварар къван квай чкадиз аватна. И тварар фад экъечӀна, вучиз лагьайтӀа абур накьв тӀимил квай чкадиз аватна. 6Рагъ экъечӀайла, цӀирер шуьткьвена, чӀварахар галачирбур хьиз, кьурана. 7Са бязи тварар къалгъанар квай чкадиз аватна. Къалгъанри чӀехи жердавай цӀирер пӀуьрчӀуькьарна. Гьавиляй абуру майваяр гъанач. 8Амай тварар мублагь чилел аватна ва абуру цӀир авуна, хкаж хьана, майваярни гъана – сада къанницӀуд твар, муькуьда – пудкъад, амайбуруни – виш.

9Ахпа Исади хълагьна:

– Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай[+].


Кьисадин мана ачухарун


(МатӀай 13:10-23; ЛукӀа 8:9-15)

10[•]Халкь чкӀана, Иса Вичин цӀикьвед тилмиздихъни[†] Вичин гуьгъуьнавайбурухъ галаз кьилди амукьайла, абуру Адавай кьиса ахъаюнин мана-метлеб вуч ятӀа хабар кьуна.

11– Аллагьди пачагьвал авунин сирер кьатӀун квез ганва; амайбуруз кьисаяр мисал яз гъана кӀанда, – лагьана Исади, –[+] 12Каламда[†] лагьанвайвал: «Аллагьдихъ элкъуьн тавун патал ва Ада чпелай гъил къахчун тавун патал, абуруз килигайла аквазвач, яб гайила абур гъавурда акьазвач»[+].

13Исади абуруз мад лагьана:

– Куьн и кьисадин гъавурда гьатначни? Бес амай кьисайрин гъавурда куьн гьикӀ гьатда? 14Тум вегьизвайда цазвайди Аллагьдин Гаф я[+]. 15Рекьин къерехдал аватнавай тум – им ван хьана рикӀера Аллагьдин Гаф гьатнавай, амма ам анай тадиз иблисди[†] ахкъудай инсанар я. 16Гьа и жуьреда къван квай чкадиз аватнавай тумни – ван хьанмазни гьасятда гаф шадвилелди кьабулдай инсанар я лагьай чӀал я. 17Амма чпихъ мягькем дувул тахьуниз килигна, абур икӀ яргъалди амукьдач. Чеб а гаф кьуна лугьуз хурук кутурла, кьил баладик акатайла, абур гьасятда рекьяй акъатда[+]. 18Къалгъанриз вегьенвай тум гафунин ван къвезвайбур я лагьай чӀал я. 19Амма гьар йикъан къайгъуйри, девлетдихъ вил ичӀи хьуни ва маса къанихвилери ахьтинбурун рикӀера гьатнавай гаф пӀуьрчӀуькьарда, ам бегьер тагудайди ийида[+]. 20Миян чилиз аватнавай тварар – гафуниз яб гана, ам кьабулзавайбур я. Гьа ксари вичин бегьерни гъида – садбуру къанницӀуд гъилера, масабуру пудкъад гъилера, са бязибуру виш гъилерилайни артух бегьер гъида[+].


СукӀрадин кӀаник квай шем


(ЛукӀа 8:16-18)

21[•]Исади абуруз лагьана:

– КуькӀуьрнавай шем къапунин кӀаник кутуна туьхуьрун патал, я тахьайтӀа чарпайдин кӀаник эцигун патал гъизвайди яни? Ам шемерганда тун патал гъизвайди тушни кьван[+]? 22Винел акъат тийидай сирни авайди туш, я ашкара тахьана амукьдай чинебан карни[+]. 23Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай[+].

24Ада мад лагьана:

– Исятда квез ван жезвай гафариз хъсандиз яб це. Куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда, квез гьатта артухни гуда[+]. 25Авайдаз мадни гуда, авачирдавай гвайдини къакъудда.


Тварцикай кьиса

26Исади давамар хъувуна:

– Аллагьдин Пачагьлугъ[†] инсанди чилиз тум вегьизвайдаз ухшар я. 27Ахпа ам йифиз ксузва, югъ алукьайла къарагъзава. Тум гьикӀ экъечӀзаватӀа, гьикӀ цӀир ахъайзаватӀа, адаз хабарни жедач. 28Чили сифте вичи къаз гъида, ахпа къуьлуьн кьилерив чеб ахъайиз тада, адалайни кьулухъ кьилер тварарай ацӀурда. 29Бегьер агакьайла, инсанди гьасятда мукал гъиле кьада, вучиз лагьайтӀа гвен гуьдай вахт атанва[+].


Финдин тварцикай кьиса


(МатӀай 13:31-34; ЛукӀа 13:18-21)

30[•]Исади мад лагьана:

– Аллагьдин Пачагьлугъ чна куьв гекъигин? Я тахьайтӀа гьихьтин кьисадалди чна адан шикил чӀугван? 31Ам финдин тварцив гекъигиз жеда. Ам дуьньяда чилик кутазвай тумарикай виридалайни куьлуь тум я[+]. 32Амма цайила, адакай экъечӀдай тар амай салан вири набататрилайни чӀехи жеда. Ада чӀехи хилер гъида. Хъен гудай гьа хилерал къушаривай мукар ийиз жеда. 33Абур гъавурда гьатдай тегьерда Исади гьа ихьтин кьисайралди Аллагьдин гафар абурал агакьардай.

34Кьиса галачиз Ада халкьдиз ихтилат ийидачир, амма тилмизрихъ галаз кьилди амукьайла, Исади абуруз кьисайрин мана ачухардай.


ТӀурфан секинарун


(МатӀай 8:18, 23-27; ЛукӀа 8:22-25)

35[•]Гьа йикъан няниз Исади тилмизриз лагьана:

– Ша чун вирин а патаз экъечӀин[+].

36Абурни, халкь туна, Адахъ галаз луьткведа акьахна. Абурун гуьгъуьна маса луьтквеярни авай. 37КӀеви гар акъатна; лепейри, луьткведин къерехрилай хкадриз, ам цяй ацӀурзавай[+]. 38Иса луьткведин кьулухъ кьиле, тумаж акьалжнавай хъуьцуьган кьилик кутуна, ксанвай. Тилмизри Ам ахварай авудна лагьана:

– Муаллим! Ваз чун квахьна кӀанзавани?

39Иса къарагъна, гарузни вириз «Кис хьухь, акъваз» лагьана эмир гана. Гар секин хьана, вирин кьуд пата лал кьена[+].

40– Квез вучиз икьван кичӀе я? – лагьана Исади тилмизриз. – Квехъ са тӀимил кьванни иман[†] авачни?

41Авайдалайни гзаф кичӀе хьайи абуру чпи чпиз лугьуз хьана:

– Вирни гар муьтӀуьгъарзавай Им вуж хьуй?

#### 5


Герасинда жинерар хкудун


(МатӀай 8:28-34; ЛукӀа 8:26-39)

1[•]Исани[†] тилмизар[†] вирин а пата авай герасинвийрин вилаятдиз акъатна. 2Иса луьткведай эвичӀайла, гьасятда кьветӀера авай сурарай Адан вилик чӀуру жин[†] квай са кас акъатна. 3Кьейибур динжардай кьветӀер ам патал кӀвал-югъ тир, гьич садавайни ам гьатта зунжурривни кутӀунна секинариз жезвачир; 4мукьвал-мукьвал ам зунжурралди кутӀуннатӀани, адаз къандалар янатӀани, ада абур кукӀвариз гадариз хьанай. Гьич садавайни ам муьтӀуьгъариз жезвачир. 5Акъваз тавуна, йифдини югъди, дагъларани кьветӀера-сурара гьарай ацалтна, ада вичи вич къванерив ядай. 6Яргъай Иса акурла, ада атана Исадин вилик икрам авуна, 7ва ада гьарайна лагьана:

– Ваз завай вуч кӀанзава, Виридалайни Виниз тир Аллагьдин Хва[†] Иса? Ваз Аллагьдин хатур аватӀа, зун азабрик кутамир![+]

8Исади лагьана:

– ЭкъечӀ и инсандай, чӀуру жин!

9Исади адавай жузуна:

– Ви тӀвар[†] вуж я?

– Зи тӀвар Кьушун я, вучиз лагьайтӀа чун гзаф я, – жаваб гана ада.

10Ада Исадиз чеб и вилаятдай чукурмир лугьуз минетиз хьана. 11Пелен кӀане вакӀарин са чӀехи суьруьди векь незвай. 12Вири жинерри Исадиз минет ийиз лагьана:

– Чун вакӀарин къенериз гьахьдайвал Вуна чун гьабурук кутур.

13Исади абуруз ихтияр гана. ЧӀуру жинерарни а инсандай экъечӀна, фена вакӀариз гьахьна. Кьве агъзур кьван вакӀар авай суьруьди, кухунна фена, тик чархалай вириз хкадарна. Абур вири цин кӀаниз яна. 14ВакӀарбанри, цӀай квайбуру хьиз, катна фена, и кардикай шегьердани хуьрера ахъайна. Агьалиярни вуч хьанатӀа лугьуз къвез килигиз хьана. 15Исадин патав атайла, абуруз жинеррин кьушун квайди пекер алаз ва акьул кьиле аваз анал ацукьнаваз акуна. Абуруз кичӀе хьана. 16А кар акурбуру жинерар квайдакайни вакӀарикай хьайи-хьайивал атайбуруз ахъайна. 17Анал алайбуру Исадиз, чпин патарай ахлад лугьуз, минетиз хьана[+]. 18Иса луьткведа акьахдайла, жинерар хкатайда Адаз вични твах лугьуз минетна. 19Амма Исади адаз ихтияр ганач.

– Ахлад жуван кӀвализ, жуван мукьвабурун патав, Реббиди[†] ваз вуч регьим авунатӀа, Ада ваз гьихьтин зурба кар авунатӀа, хъфена гьадакай ахъая, – лагьана Исади[+].

20И касди Исади вичиз авур зурба кардикай ЦӀуд-Шегьер[†] тирвал хабарар чукӀурзавай. Вири инсанарни мягьтел хьана амукьзавай[+].


Яиран рушал чан хкун


(МатӀай 9:19-26; ЛукӀа 8:41-56)

21[•]Иса луьткведа аваз элкъвена кьулухъ хтайла, гзаф инсанар атана Адал алтӀушна. Ам вирин къерехда акъвазнавай. 22Адан патав синагугдин[†] кьиле авайбурукай тир Яир лугьудай са кас атана. Иса акунмазни, ам Адан кӀвачерик ярх хьана[+]. 23Ада минетна лагьана:

– Зи руш ажалдик ква, атана адалай кап алтадна, ам ажалдикай хиласа.

24Иса адахъ галаз фена. Адан гуьгъуьна гзаф инсанар гьатнавай, абуру Ам чуькьвена юкьва тунвай. 25Фейи чкада цӀикьвед йисуз датӀана къеняй иви физвай са паб авай[+]. 26А папаз такур лукьман хьаначир, абурукай адан чан туьтуьниз кӀватӀ хьанвай. Ада вичихъ авай-авачирди вири лукьманриз харжнатӀани, адаз регьят хьаначир, адан гьалар амайдалайни пис жезвай. 27-28Исадикай а папаз виликрани ванер атанай. Исадин пекерик вичивай гъил кягъиз хьайитӀа, зун сагъ хъжеда лугьуз ада вич чӀалахъарзавай. ГьакӀ хьайила, инсанрин арадай атана, ада кьулухъай Исадин пекерик гъил кяна[+]. 29А папай физвай иви гьасятда акъваз хьана ва ада вич сагъ хъхьайди кьатӀана. 30Исади Вичяй фейи къуват гьасятда гьиссна. Ада, халкьдихъ элкъвена, хабар кьуна:

– Зи пекерик ни гъил кяна[+]?

31– Халкьди Вун элкъуьрна юкьва тунвайди акваз-акваз, Вуна «Зи пекерик ни гъил кяна?» лугьуз, хабар кьазвани? – лагьана Адаз тилмизри.

32И кар авурди гьи паб тиртӀа лугьуз, Исади кьуд патаз вил вегьена. 33Папа, вичиз хьанвай регьятвал чиз, кичӀела зурзаз Адан кӀвачерик ярх хьана, вичин азабрикай ва гила хьанвай регьятвиликай авайвал Исадиз ахъайна.

34– Чан руш! – лагьана Исади адаз. – Ви иманди[†] вун хиласна. Ахлад, саламат хьуй вун! Мад ваз тӀал хъжедач![+]

35И гафар Адан мецел аламаз, синагугдин кьиле авайдан кӀваляй са кас атана, лагьана:

– Я Яир! Ви руш кьена. Муаллим мад икрагь ийимир.

36Исади и гафар ван тахьайдай кьуна, синагугдин кьиле авайдаз лагьана:

– КичӀе жемир, анжах Захъ иман ая!

37Петрудилай, Якьубалай[†] ва Якьубан стха Ягьядилай[†] гъейри Ада садазни Вичихъ галаз къведай ихтияр ганач[+]. 38Синагугдин кьиле авайдан кӀвализ атайла, Адаз ана авай шел-хвал, гьарай-вургьай акуна. 39КӀвализ гьахьна, ана Ада шехьзавайбуруз лагьана:

– Куьне ина шелар-хвалар вучиз ийизва? Руш кьенвач, ам ксанва[+].

40Абур Адал хъуьрена. Амма Ам, вири кӀваляй акъудна, рушан диде-буба ва Вичин пуд тилмизни галаз руш къатканвай кӀвализ гьахьна. 41Рушан гъил кьуна, Исади лагьана:

– Талита, кум! (Ам «Я руш, За ваз къарагъ лугьузва» лагьай чӀал я.)[+]

42Руш тадиз къарагъна, къекъвез эгечӀна – адан цӀикьвед йис тир. И кар акурбур мягьтел хьана амукьна. 43Исади абуруз и кардикай садазни талгьун эмирна. Ахпа Ада рушаз тӀуьн гун эмирна[+].

#### 6


Хайи шегьерда Иса кьабул тавун


(МатӀай 13:54-58; ЛукӀа 4:16-30)

1[•]Анай экъечӀна Иса[†] тилмизарни[†] галаз Вичин ватандиз хъфена[+]. 2Киш югъ[†] алукьайла, Исади синагугда[†] чирвилер гуз гатӀунна. Адаз яб гайи кьванбуру гьейранвилелди лугьуз хьана:

– Вичиз гьихьтин камал ганватӀа аку! Ада Вичин гъилералди гьихьтин аламатар къалурзаватӀа килиг! Икьван аламатар Адаз гьинай атанатӀа?![+] 3Ам харат устӀар тушни? Ам Майраман[†] хва ва Якьубан[†], Юсидин, Ягьудан[†] ва Симунан стха тушни? Адан вахарни чи арада авачни?

Абуруз Ам квазни кьаз кӀан хьанач[+].

4– Пайгъамбар[†] виринра гъилерал жеда, анжах вичин ватанда, юлдашрин ва хизандин арада адаз гьуьрмет жедач, – лагьана Исади абуруз[+].

5Адавай ватанда са аламатни ийиз хьанач, Адалай алакьайди, азарар квай анжах са шумудал гъилер эцигна[†], абур сагъар хъувун тир. 6Ам абурухъ иман[†] тахьунал мягьтел хьана. Ада, патарив гвай хуьрериз физ, гьанра чирвилер гуз хьана.


Тилмизар чирвилер гуз ракъурун


(МатӀай 10:1, 9-14; ЛукӀа 9:1-5)

7[•]Исади Вичин патав цӀикьвед илчидиз[†] эверна, абур, Шад Хабар[†] чукӀурун патал, кьве-кьвед ракъуриз хьана. Исади абуруз чӀуру жинерар[†] хкуддай къуватни гана[+].

8– Асадилай гъейри рекьиз затӀни кьамир – я фу, я гьебе, я пул, – эмирна Ада. – 9КӀвачел сантӀалар алукӀ, жувал алайдалай гъейри маса пекер алукӀмир. 10Са шегьердиз фейила, илифай кӀвале эхирдалди акъваз. 11Са чкада куьн кьабул тавуртӀа ва куь чирвилериз яб тагайтӀа, анай экъечӀна хъфидайла, виридаз аквадайвал, куь кӀвачерал ацукьай ругни кӀвах хъувуна ахлад. Гьадалди куьне виликамаз Аллагьди абуруз гудай жазадикай хабарда[+].

12Исадин илчийри фена инсанриз, ша Аллагьдин рекьел элячӀ лугьуз, вязер-несигьатар ийизвай[+]. 13Абуру гзафбурукай жинерар хкудзавай, азарар квай гзафбур, зейтундин чӀем гуьцӀиз, сагъар хъийизвай[+].


Ягья пайгъамбардин кьиникь


(МатӀай 14:1-12; ЛукӀа 9:7-9)

14[•]Исадин ТӀвар[†] машгьур хьанвай, Гьируд[†] пачагьдизни Адакай хабар хьана. Садбуру лугьузвай:

– Ам вичел чан хтанвай[†] Ягья[†] пайгъамбар я, гьакӀ хьайила адалай аламатарни алакьзава[+].

15Муькуьбуру «Ам Ильяс[†] я», пуд лагьайбуруни «Ам виликан пайгъамбарриз ухшар са пайгъамбар я» лугьузвай[+]. 16Гьирудаз и ван хьайила, ада лагьана:

– Ам за кьил атӀай Ягья я. Адал чан хтанва.

17Гьа и Гьируда, вичин стха ФилипӀан паб Гьирудат къахчурла, Ягья кьуна къазаматда тун эмирнай,[+] 18куьз лагьайтӀа Ягьяди адаз лугьуз хьанай:

– Жуван стхадин паб къахчун гьарам я.

19Гьирудатаз адакай акьван хъел авай хьи, адаз Ягья яна рекьиз кӀанзавай, амма алакьзавачир. 20Гьируда Ягья Гьирудатакай хуьзвай. Гьирудаз Ягьядихъай кичӀедай. Ягья пак[†] ва гьахъ-михьи инсан тирди Гьирудаз чизвай, ада Ягьядин ихтилатрихъ рикӀ алаз яб акалдай. А ихтилатри ам кьве рикӀин ийизвайтӀани, ада датӀана абуруз хушвилелди яб гудай. 21Амма Гьирудат патал са къулай югъ атана алукьнай. Гьируда, вичин хайи югъ хьуниз килигна, вичин гъилибанриз, аскеррин кьилевайбуруз ва Галилейдин[†] агъсакъалриз эвернай, межлис кутунай[+]. 22Гьирудатан руша атана кьуьлер ийидайла, ам Гьирудазни адахъ галаз ацукьнавайбуруз рикӀиз чими хьанай.

– Завай вуч кӀандатӀани тӀалаба, за ваз гуда, – лагьанай Пачагьди рушаз.

23Ада рушаз кьин кьунай:

– Ваз вуч кӀан хьайитӀа, за ваз гьам гуда, кӀандатӀа ваз зи пачагьлугъдин са пайни гуда[+].

24Руша экъечӀна вичин дидедивай хабар кьунай:

– Адавай вуч тӀалабин?

– Ягья пайгъамбардин кьил тӀалаба, – жаваб ганай дидеди.

25Адани, тади кваз пачагьдин патав фена, лагьанай:

– Заз исятда вуна синида аваз Ягья пайгъамбардин кьил гъана кӀанзава.

26Пачагь гзаф пашман хьанай, амма, мугьманар алай чкадал кьин кьуниз килигна, адаз «ваъ» лугьуз кӀан хьаначир. 27Гьасятда жаллатӀ ракъурна, Ягьядин кьил гъун эмирнай. ЖаллатӀдини фена къазаматда Ягьядин кьил атӀанай, 28синидал алаз гъанай, рушав вуганай. Рушани тухвана кьил вичин дидедив вахганай. 29Ягьядин тилмизриз и кардикай хабар хьайила, абуру атана адан мейит къахчуна, тухвана сура кучукнай[+].


Вад агъзур кас тухарун


(МатӀай 14:13-21; ЛукӀа 9:10-17; Ягь. 6:1-13)

30[•]Исадин патав илчияр хтана кӀватӀ хьана, абуру Адаз чпи авур крарикай ва гайи чирвилерикай ахъайна[+].

31– Куьн кьилди са хелвет чкадиз алад, ана са тӀимил ял ягъ, – лагьана абуруз Исади.

Вучиз лагьайтӀа абур авай чкадиз инсанар къвез-хъфизвай, Исадизни илчийриз са кӀус фу недай вахтни жезвачир[+]. 32ГьакӀ хьайила, Иса, илчийрилай гъейри касни галачиз, луьткведа аваз са хелвет чкадиз фена. 33Халкьдиз абур фейиди акуна, гзафбуруз абур вужар ятӀа чир хьанвай, гьавиляй абур физвай чкадиз вири шегьеррай инсанар абурулай вилик кӀвачи-кӀвачи атана. 34Луьткведай эвичӀна килигайла, Исадиз гзаф халкь кӀватӀ хьанваз акуна. Абур чубан галачир хипер хьиз аквазвай. Абурун язух атана, Исади абуруз чирвилер гуз эгечӀна[+]. 35Вахт геж хьуниз килигна, Адан тилмизри, Адав агатна, лагьана:

– Вахтни геж я, инагни хелвет чка я. 36Вуна абур ахъая. Абуру фена патарив гвай хуьрерай чпиз недай затӀар къачурай.

37– Абуруз куьне тӀуьн це, – жаваб гана Ада.

– Абуруз тӀуьн гун патал, гила чна фена кьве виш динар жагъурдани? – лагьана тилмизри.

38Амма Исади абурувай хабар кьуна:

– Квев шумуд фу гва? Алад, фена килиг.

Чирайдалай кьулухъ абуру хтана жаваб гана:

– Чав вад фуни кьве гъед гва.

39Ада халкь къацу векьел кӀватӀал-кӀватӀал ацукьарун эмирна. 40Виш-виш, яхцӀурни цӀуд-яхцӀурни цӀуд инсан жерге-жерге хьана чилел ацукьна. 41Ада вад фуни кьве гъед къачуна, цавуз килигна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, Вичин тилмизрив инсанриз паюн патал вугана, кьве гъедни виридаз пайна. 42ТӀуьна вири тух хьана. 43Амукьай фан ва гъетрен кӀусарай цӀикьвед зимбил ахцӀурна. 44ТӀуьрбурун кьадар вад агъзур кьван итим тир.


Иса целай фин


(МатӀай 14:22-33; Ягь. 6:16-21)

45[•]Идалай кьулухъ Исади, инсанар ахъай тавунмаз, тилмизриз луьткведа акьах лагьана ва абур Галилейдин вирин[†] а пата авай Бетсаиддиз Вичелай вилик ракъурна[+]. 46Инсанар ахъайна, Ам дуьаяр[†] ийиз пелел хкаж хьана[+]. 47Няни хьайила, тилмизар авай луьткве вирин юкьвал, Иса лагьайтӀа, ялгъуздиз къерехдал алай. 48Исадиз кьусуйри[*] тилмизрал гуж акъалдарзавайди акунай, куьз лагьайтӀа гар луьткведиз аксиди тир. Экв жедай кьиляй Иса вирелай тӀуз абур галай патахъ фена. Ам луьткведилай алатна финни мумкин тир, 49-50амма вирелай тӀуз къвезвай Иса акурла, и кар чпин вилерикай карагзавайди хьиз хьайи тилмизрай кичӀела гьараяр акъатна.

– КӀевиз акъваз, им Зун я, кичӀе жемир, – лагьана Исади[+].

51Ам абурун луьткведа акьахайла, гар секин хьана. Тилмизар лап мягьтел хьанвай. 52Исади гзаф инсанар вад фалди тухарунин гъавурда абур гилани гьатнавачир. Абурун рикӀер буьркьуь тир[+].


Генисаратда азарри кьунвайбур сагъар хъувун


(МатӀай 14:34-36)

53Исани тилмизар вирелай яна фена Генисаратдин чилерин са къерехдал акъвазна[+]. 54Абур луьткведай эвичӀайла, анин жемятдиз Иса гьасятда чир хьана. 55Иса флан чкада ава лагьана ван хьайи инсанри, вири патарай къвез, месерал алаз азарри кьунвайбур гъиз хьана[+]. 56Хуьруьз, шегьердиз, къазмайрал – гьиниз Ам фейитӀани, азарри кьунвайбур гъана майданрал эцигдай. Адаз, Вичин пекерин ценцин цӀирхиник кьванни азарри кьунвайбурув са тӀуб кягъиз тур лугьуз, минетдай. Адак гъил хкӀурбур дири хъжедай[+].

#### 7


Михьиди ва чиркинди


(МатӀай 15:1-20)

1[•]Садра Ярусалимдай атай фарисеярни[†] тавратдарар[†] Исадал[†] алтӀушна. 2-5Адан бязи тилмизри[†] чиркин гъилеривди чуьхуьн тавуна фу нез акурла, атанвайбуру Исадивай хабар кьуна:

– Ви тилмизри вучиз бубайрин[†] адетрал амал ийизвач? Абуру вучиз чиркин гъилеривди фу незва?

(Фарисейри ва вири чувудри[†], бубайрилай инихъ адет хьанвайвал, фу недалди гъилер чуьхуьда. Базардай хтайлани, эл-адет тирвал, чин-гъил чуьхуьн тавунмаз, абуру фу недач. Идалайни гъейри, абуру гзаф маса адетар кьилиз акъудда, къаб-къажах, курар, къажгъанар ва чарпаяр чуьхуьда.)[+][+][+]

6Исади абуруз жаваб яз лагьана:

– Куьн хьтин кьве чин алайбурукай Яшаян[†] ктабда хъсандиз кхьенва: «И инсанри мецелди Заз гьуьрмет ийизватӀани, рикӀелди абур Завай яргъа я[+]. 7Абуру Заз ийизвай ибадат[†] гьаваянди я – инсанар абуру Зи тӀалабунрал ваъ, чпиз кӀани къайдайрал амал ийиз вердишарзава»[+]. 8Куьне, Аллагьди авунвай тагькимар туна, инсанри кутунвай адетар кьунва.

9Ада абуруз мадни лагьана:

– Куьн Аллагьдин тагькимар жуван адетралди дегишардай хъсан устӀарар я! 10Мусадин[†] Къанунда[†] кхьенвай: «Жуван дидедизни бубадиз гьуьрмет ая»[+], «Дидедикайни бубадикай чӀурукӀа рахадайдан жаза кьиникь я»[+][+]. 11Амма куьне лугьузва: «инсанди вичин бубадизни дидедиз „за квев вахгана кӀанзавай бурж Аллагьдив ахгакьарда“ лагьайтӀа, 12а касди вичин дидени буба патал са карни тавуртӀани жеда». 13Гьа идалди куьне Аллагьдин гафар куь адетралди эвез ийизва ва ихьтин гзаф маса кӀвалахарни ийизва.

14Исади халкь мад Вичин патав кӀватӀна, лагьана:

– За лугьузвай гафариз хъсандиз яб гана, куьн гъавурда гьат: 15-16къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавайди я[+].

17Ам халкьдин арадай экъечӀна кӀвализ гьахьайла, Адавай тилмизри а кьисадин[†] мана-метлеб хабар кьуна.

18– Куьнни гьахьтин авамар яни? – жаваб гана Исади. – Къецяй инсандин къенез физвай са затӀунини ам чиркин тийидайдан гъавурда гьатзавачни? 19Къецяй къвезвайди инсандин рикӀиз ваъ, руфуниз физва. Гьанайни ам къецел акъатзава. (Гьа икӀ Исади инсанди незвай вири затӀар михьи[†] тирди малумарна.)[+]

20Исади давамарна:

– Инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай крар я,[+] 21куьз лагьайтӀа инсандин рикӀин къеняй чӀуру ниятар, явавилер, чуьнуьхунар, кьиникьар,[+] 22зинавилер[†] акъатзава. Мадни ришветар, хъилер, фендигарвал, пехилвал, асивал[†], кьуру дамах, диливал акъатда. 23Вири и пис крари адан вичин къеняй атана инсан вич чиркин ийизва.


Чувуд тушир папан иман


(МатӀай 15:21-28)

24[•]Гьанай экъечӀна, Иса Туьрс шегьер галай патариз атана. Гьана Ам са кӀвализ фена. Адаз Вич ана масадбуруз чир хьана кӀанзавачир. Амма Адавай а кар чуьнуьхиз хьанач. 25Жин[†] акатнавай руш авай са папаз адакай хабар хьана, ам атана Исадин кӀвачерихъди чилел ярх хьана. 26А паб чувудрикай тушир, ам Суьрия-Финикейдай тир. Ада Исадиз вичин рушакай жин хкуд лугьуз минетзавай[+]. 27Амма Исади лагьана:

– КӀвенкӀве аялар тухарна кӀанда, абурун сивихъай атӀана, фу кицӀериз вегьин хъсан кар туш[+].

28Амма папа жаваб яз лагьана:

– ГьакӀ я, Агъа. Амма аялри экӀягъандин кӀаник авадарай гъвелер кицӀерални гьалтзава эхир.

29– Ихьтин хъсан жавабдин хатурдай вавай хъфейтӀани жеда, – лагьана Исади. – Ахлад! Ви рушакай жин хкатна.

30КӀвализ хтайла, папаз вичин руш жин хкатна месел къатканваз жагъана.


ЛалакӀ бишиди сагъар хъувун

31Туьрс шегьердин патарив гвай чкайрилай эгечӀна, Иса сифте Сидун галайвал, ахпа Галилейдин вирин[†] патав ЦӀуд-Шегьер[†] галайвалди фена[+]. 32Адан патав са биши лалакӀ гъана, ада вичел гъилер эциг[†] лугьуз, Адаз минетар авуна. 33Исади ам халкьдин арадай къерехдиз тухвана, адан япара тупӀар туна. Ахпа Исади цуькӀуьн[*] гана, лалакӀ бишидан мецик кяна[+]. 34Цавуз вил яна, дериндай ухьт аладарна, адаз лагьана:

– Еффата! (яни «Ачух хьухь!»)

35Адан биши япар гьасятда ачух хьана, мезни ахъа хьана, вични михьидаказ рахана. 36Исади и кардикай садазни ахъаймир лагьана эмирна. Амма Ада гьикьван къадагъа авуртӀани, абуру Исадикай амайдалайни гзаф ихтилатар ахъайиз хьана[+]. 37Вирибуру рикӀивай мягьтел хьана лугьузвай:

– Вири крар иердаказ ийизва: бишибурун япар ачухарзава, лалбурун – мецер.

#### 8


Кьуд агъзур кас тухарун


(МатӀай 15:32-39)

1[•]Гьа йикъара Исадин[†] патав гзаф инсанар атана, абуруз недайди тахьуниз килигна, Исади Вичин тилмизар[†] кӀватӀна, лагьана:

2– Пуд юкъуз зи патав гвай и инсанрин язух къвезва Заз: абуруз недай затӀни авач[+]. 3ТӀуьн тагана чпин кӀвалериз ахъаяйтӀа, абур рекье гьалдай фин мумкин я, са бязибур яргъарай атанва эхир.

4– Хелвет чкада абуруз гудай кьван фу гьинай атурай? – жаваб гана тилмизри.

5– Квев шумуд фу гва? – хабар кьуна Исади.

– Ирид фу, – жаваб гана абуру.

6Ада халкьдиз чилел ацукь лагьана. Ирид фуни къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, кӀус-кӀус авуна, Ада ам, халкьдиз гун патал, тилмизрив вугана. Абуруни а фу халкьдиз пайна. 7Абурув са тӀимил кӀезриярни гвай. Хийир-дуьа авуна, Исади гьабурни пайиз туна. 8ТӀуьна, халкь тух хьана. Амукьай фан кӀусарай ирид зимбил ацӀана. 9Фу тӀуьрбурун кьадар кьуд агъзур итимдив агакьнавай. Абур Ада кӀвалериз ахъайна. 10Ахпа Иса Вичин тилмизарни галаз луьткведа акьахна, Далманут галай патахъ фена.


Фарисейрин тӀалаб


(МатӀай 16:1-12)

11[•]Фарисейри[†] атана Исадихъ галаз гьуьжетар ийиз хьана. Абуру, Цаварал Алайдавай къалуриз жедай керемат-ишара[†] къалура лугьуз, Адавай тӀалабиз хьана. Гьадалди абуруз Ам синагъ ийиз кӀанзавай[+].

12Ада дериндай агь чӀугуна, лагьана:

– Вучиз и несилди керемат-ишара къалурун тӀалабзава? За квез рикӀивай лугьузва: и несилдиз керемат-ишара аквадач.

13Фарисеяр гьанал туна, Ам Вичин тилмизарни галаз луьткведа аваз вирин а патаз рекье гьатна. 14[•]Тилмизрин рикӀелай фу къачун алатна, луьткведа чпив гвайдини тек са фу тир.

15– Килиг гьа, фарисейрин маядикайни Гьируд[†] пачагьдин маядикай мукъаят хьухь, – эмирна Исади тилмизриз[+].

16Тилмизриз и гафар чпив фу гвачирвиляй лагьай хьиз хьанай. 17Абурун гъавурда авай Исади лагьана:

– Фу гвач вуч лагьай чӀал я? Куьне гилани кьатӀузвачни? Куьн гилани гъавурда акьазвачни? Куь рикӀер гилани къванер яз амани[+]? 18Вилер аваз квез аквазвачни? Япар аваз квез ван къвезвачни? Куь рикӀел затӀни аламачни? 19За вад фу вад агъзур итимдиз пай авурла, куьне амукьай кӀусарай шумуд зимбил ацӀурнай?

– ЦӀикьвед зимбил, – жаваб гана абуру[+].

20– Ирид фу кьуд агъзур итимдиз пай авурла, куьне амукьай кӀусарай шумуд зимбил ацӀурнай?

– Ирид зимбил, – жаваб гана абуру[+].

21– Куьн гила кьванни гъавурда акьуначни? – лагьана Ада.


Бетсаидада буьркьуьди сагъар хъувун

22Исани тилмизар Бетсаиддиз атана акъатна. Адан патав буьркьуьди гъана ва адак гъил хкӀура лугьуз минетна[+]. 23Исади буьркьуьдан гъил кьуна, ам хуьруьн къерехдиз тухвана, адан вилериз цуькӀуьн вегьена, адал гъилер эцигна[†] хабар кьуна:

– Ваз аквазвай затӀ авани[+]?

24Буьркьуьда кьил хкажна лагьана:

– Заз патавай физвай инсанар тарар хьиз аквазва.

25Ахпа Исади мад адан вилерал гъилер эцигна, буьркьуьди мад атӀумна килигна. Исади ам сагъар хъувуна. Адан вилериз экв хтана. 26Исади, ам кӀвализ рахкурдайла, лагьана:

– Хуьруьз гьахьмир.


Петруди иман къалурун


(МатӀай 16:13-20; ЛукӀа 9:18-21)

27[•]Иса Вичин тилмизар галаз ФилипӀан Кесардин патав гвай хуьрериз фена. Рекье Ада Вичин тилмизривай хабар кьуна:

– Инсанар Зун Вуж я лугьуз рахазва?

28– Садбуру Ягья[†] пайгъамбар[†], муькуьбуру Ильяс[†], пуд лагьайбуруни алатай пайгъамбаррикай сад я лугьузва, – жаваб гана абуру[+].

29– Бес куьне Зун Вуж я лугьузва? – жузун хъувуна Ада.

– Вун Месигь[†] я, – жаваб гана Петруди[+].

30Ада абуруз Вич Вуж ятӀа масадбуруз лугьун къадагъа авуна[+].


Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 16:21-28; ЛукӀа 9:22-27)

31[•]Исади Вичин тилмизар «Инсандин Хци[†] гзаф азаб-азиятар чӀугун лазим я», – лугьуз гъавурда тваз хьана.

– Агъсакъалри, чӀехи хахамри[†], тавратдарри[†] Инсандин Хва кваз кьадач, абуру Адаз кьиникьин жаза гуда, пуд йикъалай Адал чан хкведа[†], – лагьана Ада[+].

32И гафар Ада ачухдиз лугьузвай. Амма Петруди, Адаз са къерехдиз эверна, ахьтин чӀуру гафар сивяй акъудмир лагьана[+]. 33Элкъвена Вичин тилмизриз килигиз-килигиз, Исади Петрудин гаф атӀана:

– Алат Залай, иблис[†]! Ви рикӀе авайди Аллагь туш, вибур инсанри ийидай хьтин фикирар я[+].

34Ахпа Исади халкьдизни Вичин тилмизриз санал эверна.

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, къуй ам, чандилайни гъил къачуна, вичин азабрин хашни[†] кӀулаз яна Захъ галаз атурай, – лагьана Ада. –[+] 35Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, адавай ам къакъатда, Зун ва Шад Хабар[†] патал ни вичин чан эцигайтӀа, адан чан сагъ жеда[+]. 36Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава[+]? 37Вичин къакъатай чан элкъвена къахчун патал гудай затӀ инсандиз жагъидани[+]?

38Къенин несил гьикьван чӀур ва чалкечир хьанва! Адакай низ Зунни Зи Гафар кьабулиз регъуь хьайитӀа, Инсандин Хцизни, Вичин Бубадин[†] баркалла[†] алаз, пак[†] малаикрихъ[†] галаз къведайла, гьахьтин касни кьабулиз регъуь жеда[+].

#### 9

1Исади[†] абуруз мад лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавайбурук ахьтинбур ква хьи, абуруз Аллагьди къудрат гваз ийидай Пачагьвал акун тавунмаз, гьич ажални аквадач[+].


Исадин къамат дегиш хьун


(МатӀай 17:1-13; ЛукӀа 9:28-36)

2[•]Ругуд югъ алатайла, Петрудилай, Якьубалай[†] ва Ягьядилай[†] гъейри мад са касни галачиз, Иса кьакьан дагъдиз экъечӀна, гьана абурун вилик Адан къамат дегиш хьана[+]. 3Адан пекер, жив хьиз, лацу хьана, рапрап гуз акъвазнавай. Ахьтин лацувал чилин винел садавайни арадал гъиз жедачир. 4Садлагьана тилмизриз[†] Исадихъ галаз суьгьбетар ийизвай Ильясни[†] Муса[†] акуна.

5Гьа и арада Петруди Исадиз лагьана:

– Я Муаллим! Чун ина аваз хъсан хьана. Ша, чна инал пуд кума эцигин: сад – Ваз, сад – Мусадиз, садни – Ильясаз.

6Петрудизни амай тилмизриз лап гзаф кичӀе хьанвай, адаз лугьудай маса гаф жагъаначир.

7И чӀавуз абурун кьилел лацу цифеди хъен вегьена. Адан къеняй рахадай ван акъатна:

– Ам Зи рикӀ алай Хва я. Гьадан чӀалаз килиг![+]

8Садлагьана элкъвена кьуд патахъ килигайла, абуруз Исадилай гъейри мад касни акунач.

9Дагъдай эхвичӀзавайла, Исади илчийриз[†], чпиз акур аламатдикай та Инсандин Хцел[†] кьейидалай кьулухъ чан хкведалди[†] садазни талгьун кӀевелай тагькимарна[+]. 10Абуру Адан Гаф кьилиз акъудна, амма «кьейидалай кьулухъ чан хкведалди» вуч лагьай чӀал я лугьуз, абур веревирдер ийиз амукьна.

11Абуру Адавай хабар кьуна:

– Вучиз тавратдарри[†] Месигьдилай[†] вилик Ильяс хтун лазим я лугьузва?

12– Гьахъ я, Ильяса Адалай вилик хтана, вири крар гуьнгуьна тун лазим я, – жаваб гана Ада. – АкӀ хьайила, бес вучиз пайгъамбаррин[†] ктабра Инсандин Хци гзаф азаб-азиятар чӀугвада ва Ам инсанри виляй вегьида лагьана кхьенва? 13Амма За квез лугьун хьи, Ильясакай Каламда[†] кхьенвайвал, ам хтанай. Инсанри адаз чпиз кӀандайвал авунай[+].


Жин квай жегьил сагъар хъувун


(МатӀай 17:14-19; ЛукӀа 9:37-42)

14[•]Амай тилмизрин патав хтайла, Исадизни пуд тилмиздиз кӀватӀ хьанвай халкьдин арада абурухъ галаз гьуьжетарзавай тавратдарар[†] акуна. 15Иса акунмазни халкь мягьтел хьана. Инсанри, Адаз салам гун патал, Адан патав зверзавай.

16Ада абурувай хабар кьуна:

– Куьне абурухъ галаз квекай гьуьжетарзава?

17– Муаллим, – лагьана сада халкьдин арадай. – За Ви патав зи хва гъанва. Лал жин[†] акатна, адавай рахаз жезвач[+]. 18Гьинал ам жинжи кьуна чилел гадрайтӀа, гьанал ам чӀур жезва: адан сивяй каф къвезва, сарари жакь-жакьзава, вични къах хьана амукьзава. За Ви тилмизривай адак квай жин хкудун тӀалабнай, амма абурулай а кар алакьначир.

19– Эй иман[†] гвачир несил! – лагьана Исади абуруз. – Гьикьван гагьда Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш ам Зи патав!

20Гада Исадин патав гъана. Иса акунмазни, жинжи гададик зурзун кутуна. Ам сивел каф акьалтна чилел ярх хьана ва ам къатадиз эгечӀна[+].

21– Ам икӀ мусалай ава? – хабар кьуна Исади адан бубадивай[†].

– Аял чӀавалай, – жаваб гана ада. – 22Гзаф гъилера зи велед тергиз кӀанз жинжи ам цӀузни вацӀуз вегьенай. Валай алакьдатӀа, чаз са чара ая. Ваз чи язух ша![+]

23– «Валай алакьдатӀа» вуч лагьай гаф я! – лагьана Исади. – Иман гвайдалай алакь тийидай кар авач[+].

24– Зун имандал ала! – гьарай акъатна гададин бубадай. – Зи иман бегьемди туштӀа, ам бегьем хъийиз куьмек ая!

25– Лал ва биши жин! – кӀевелай лагьана анал инсанар алтӀуш жез акур Исади. – За ваз адай экъечӀ лугьузва! Мад адак акат хъийимир.

26Жинжяй гьарай акъатна. Гада кӀевиз зурзурна, жин адай экъечӀна. Аял мейит хьиз ярх хьана. Анал алайбуруни ам кьена лугьузвай[+]. 27Исади гъил кьуна гада къарагъарна[+].

28КӀвализ гьахьна, Исадихъ галаз кьилди амайла, тилмизри Адавай хабар кьуна:

– А кар чалай вучиз алакьначир?

29– А жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалди[†] хкудиз жедайди тир, – жаваб гана Исади.


Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 17:22-23; ЛукӀа 9:43-45)

30[•]Анай экъечӀна, абур Галилейдай[†] яна физвай. Исадиз чеб анай физвайди садазни чир хьана кӀанзавачир, 31вучиз лагьайтӀа Ада Вичин тилмизар «Инсандин Хва инсанрин гъиле твада, Ам яна рекьида, амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа», – лугьуз гъавурда твазвай[+].

32И гафарин гъавурда гьатначтӀани, тилмизриз Адавай хабар кьазни кичӀезвай[+].


Вуж артух я?


(МатӀай 18:1-5; ЛукӀа 9:46-48)

33[•]Абур Кефернагьумдиз атана кӀвале авайла, Исади абурувай хабар кьуна:

– Рекье куьне квекай гьуьжетарзавай[+]?

34Абуру чуькьни авунач, вучиз лагьайтӀа абуру рекье, чпикай вуж сад лагьай чкадал алатӀа лугьуз, гьуьжетарзавай.

35Иса ацукьайла, Ада цӀикьвед тилмиз кӀватӀна.

– Низ сад лагьайди жез кӀанзаватӀа, гьам виридакай эхиримжиди ва амайбурун кьилел-кӀвачел элкъведайди хьухь, – лагьана абуруз Исади[+].

36Исади аял къачуна, ам абурун юкьвал акъвазарна, адан гардан кьуна, лагьана:[+]

37– Ни Зи хатурдай ихьтин аялрикай сад жуванди яз кьабулайтӀа, гьада Зун кьабулзава. Зун кьабулзавайда са Зун ваъ, Зун Ракъурайдини кьабулзава[+].


Вуж ваз акси туштӀа, гьам ви пад жеда


(МатӀай 10:42; ЛукӀа 9:49-50)

38Инал Ягьяди лагьана:

– Я Муаллим! Чаз Ви ТӀварц[†]Ӏелай инсанрикай жинерар хкудзавай са кас акунай, амма, ам чакай туширди хьуниз килигна, чна адаз а кар ийиз къадагъа авуна[+].

39– Адаз къадагъа ийимир, – лагьана Исади. – Зи ТӀварцӀелай аламатар авурдавай гуьгъуьниз закай пис рахаз жедач. 40ГьакӀ хьайила вуж чаз акси туштӀа, гьам чи патал ала[+].

41Куьн Месигьдихъ галайбур хьуниз килигна, Зи хатурдай ни квез са цӀиб яд гайитӀа, За квез рикӀивай лугьузва, гьадав вичин савкьватни агакьда[+].


Инсан рекьяй акъуддай затӀарикай


(МатӀай 5:13; 18:8-9; ЛукӀа 17:1-2)

42Зи имандал алай ихьтин адетдин гъвечӀи ксарикай сад ни рекьяй акъудиз хьайитӀа, ам гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьз вегьейтӀа хъсан я[+]. 43-44Ви са гъили вун гунагь[†] ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин[†] хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я[+].

45-46Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я.

47Ви са вили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам акъудна гадара: кьве вил аваз цӀун гургур авай жегьеннемдиз аватдалди ваз са вил аваз Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] гьахьун хъсан я. 48Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун квакни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

49Къурбанд патал тукӀунвай гьайвандин як кьелелди михьдайвал, гьар са инсанни цӀалди михьда.

50Кьел хъсан затӀ я. Кьел шит хьайитӀа, адан тӀеам куьв эвез хъийида? Кьел жувак кваз хьана кӀанда. Куьне квехъ галаз ислягьвилелди уьмуьр твах[+].

#### 10


Паб гъуникайни рахкуруникай


(МатӀай 5:32; 19:1-9; ЛукӀа 16:18)

1[•]Гьанай экъечӀна, Исани[†] тилмизар[†] Ярдан вацӀун муькуь патай яна Ягьудатдин[†] чилерал акъатна. Исадал инсанар алтӀуш хьанай. Вичиз адет хьанвайвал, Исади абуруз мад чирвилер гузвай. 2Иса синагъ ийиз кӀанз, фарисейри[†] атана Адавай хабар кьуна:

– Гъуьлуь паб рахкурун дуьз кар яни?

3– Мусадин[†] Къанунда[†] гьихьтин эмир ганва? – жаваб яз лагьана Ада.

4– Мусади «тӀалакьар ганвай чар кхьена чара хьухь»[+], – лагьана ихтияр ганай, – лагьана абуру[+].

5– Ада а тагьким куь чӀуру рикӀер акурла кхьейди я, – жаваб яз лагьана Исади. – 6Дуьнья халкь ийидайла, Аллагьди итимни паб арадал гъана[+]. 7-8Гьавиляй, вичин бубани[†] диде туна, итимдикайни папакай кьведакай сад жеда. Абур кьве чан ваъ, са чан жеда[+]. 9Гьа икӀ, Аллагьди сад авурбур инсанди чара авун лазим туш[+].

10КӀвале Адан тилмизри Адавай мадни а кардикай хабар кьуна.

11– Ни вичин папахъ галаз чара хьана, масад гъайитӀа, гьада зинавал[†] ийизва, – лагьана Исади.

12Паб вичин гъуьлуькай чара хьана, масадаз фейитӀа, гьадани зинавал ийизва[+].


Исади аялриз хийир-дуьа авун


(МатӀай 19:13-15; ЛукӀа 18:15-17)

13[•]Исади кап алтадун патал, Адан патав аялар гъиз хьана, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 14И кар акур Исади, хъел атана, лагьана:

– Аялар Зи патав атурай, куьне абуруз манийвал гумир, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ[†] гьахьтинбурунди я. 15За квез рикӀивай лугьузва: Аллагьдин Пачагьлугъ ни аялди хьиз кьабул тавуртӀа, ам аниз акъатдач[+].

16Аялар къужахда кьуна, абурал кап алтадна, Ада абуруз хийир-дуьа[†] авуна[+].


Девлет авай жегьил


(МатӀай 19:16-30; ЛукӀа 18:18-30)

17[•]Иса рекьиз экъечӀдайла, сада, чукурна атана, Адан вилик метӀерал акъвазна, Адавай хабар кьуна:

– Хъсан Муаллим! Эбеди уьмуьрдин[†] иеси хьун патал, за вуч авун лазим я[+]?

18– Вуна Заз хъсанди вучиз лугьузва? – жаваб гана Исади. – Аллагьдилай гъейри садни хъсанди туш[+].

19Ваз Аллагьдин тагькимар чида: «Ягъна рекьимир, зинавал ийимир, чуьнуьхмир, тапан шагьидвал ийимир, алцурармир, жуван диде-бубадин хатур-гьуьрмет хуьх»[+][+].

20– Я Муаллим, за вири а тагькимрал жуван жегьил чӀавалай амал ийизва, – лагьана ада[+].

21Жегьилдиз килигай Исадин ам рикӀи чӀугуна.

– Ваз кимизвайди са кар я – лагьана Исади, – алад, фена вахъ вуч аватӀа, гьам маса гана, кесибриз пай ая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, Захъ галаз ша[+].

22И гафар ван хьайила, вич вичивай квахьна, жегьил пашмандаказ хъфена, вучиз лагьайтӀа адахъ зурба девлет авай.

23Элкъвена килигна, Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– Девлет авайбуруз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьун гьикьван четин я хьи![+]

24И гафари Адан тилмизар мягьтеларна. Амма Исади мад лагьана:

– Веледар! Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьун акьван четин я хьи! 25Девлет авайдаз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

26Абур мад мягьтел хьана.

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хиласиз жеда? – хабар кьуна абуру сад-садавай.

27Абуруз килигна, Исади лагьана:

– И кар инсанрилай ваъ, анжах са Аллагьдилай алакьда, Аллагьдилай алакь тийидай затӀни авайди туш[+].

28Гьа чӀавуз Петруди Адаз лагьана:

– Ингье, вири туна, чун Ви гуьгъуьна аваз атанва[+].

29– За квез рикӀивай лугьузва – лагьана Исади. – Зи ва Шад Хабардин[†] хатурдай вичин кӀвалерилай, стхайрилай, вахарилай, дидедилай, бубадилай, аялрилай, мулкарилай гъил къачурбурукай[+] 30и девирда, виш гъилерилайни артух кӀвалерни, стхаярни, вахарни, дидеярни, аяларни, мулкарни, чеб хурук кутурбурукай, гьалт тийидай садни амукьдач. Къведай девирдани абуруз эбеди уьмуьр жеда[+].

31Исятда вилик квай гзафбур кьулухъ жеда, кьулухъ галайбур – вилик[+].


Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 20:17-19; ЛукӀа 18:31-33)

32[•]Исани тилмизар Ярусалимдиз фидай рекье авайла, Иса абурукай хкатна вилик кваз физвай. И карди тилмизар мягьтеларнавай, амайбурукни кичӀевал кутунвай. Ада цӀикьвед илчидиз[†] эверна, Вичин кьилел къведай азаб-азиятрикай абуруз мад ахъайиз хьана:

33– Ингье чун Ярусалимдиз физва, Инсандин Хва[†] хаинвилелди чӀехи хахамринни[†] тавратдаррин[†] гъиле твада, абуруни Ам кьиникьиз акъудна римвийрин[†] гъиле хутада. 34Ам, ягьанатар авуна, гатана, тфуяр гана, рекьида. Пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[†][+].


Якьубанни Ягьядин тӀалабун


(МатӀай 20:20-28; ЛукӀа 22:24-27)

35[•]Гьанал Исадин патав Зебедеян рухваяр Якьубни[†] Ягья[†] атана.

– Муаллим, – лагьана абуру. – Вуна чи тӀалабун кьилиз акъудна кӀанзава чаз[+].

36– Квез За вуч авуна кӀанзава? – хабар кьуна Ада.

37– Вал баркалла[†] атайла, чакай садаз Ви эрчӀи патавай, муькуьдаз чапла патавай ацукьдай ихтияр це, – лагьана абуру[+].

38Амма Исади абуруз лагьана:

– Куьне тӀалабзавайдакай квез хабар авач. За хъвазвай гъам-пияла квевай хъваз жедани? За эхай кьван азабар квевай эхиз жедани[+]?

39– Жеда, – жаваб гана абуру.

– За хъвазвай гъам-пияла куьнени хъвада, За эхай кьван азабар куьнени эхда,[+] 40амма Зи эрчӀи ва чапла патаривай ацукьун – им Завай ихтияр гуз жедай кӀвалах туш, – лагьана Исади. – А чкаяр – низ гьазурнаватӀа, гьабурунбур я.

41И гафарин ван хьайила, амай цӀуд илчидиз Якьубакайни Ягьядикай гзаф хъел атана.

42Исади, абур кӀватӀна, лагьана:

– Вири халкьарихъ абурал гуж гъалибна агъавал ийизвай вилик-кьилик квай инсанар авайди, вири халкьарал гьахьтин чӀехи ксари гьакимвал тухузвайди квез чида. 43Амма куь арада акӀ туш: куь арадай низ вилик-кьилик жез кӀанзаватӀа, къуй ам куь кьилел-кӀвачел элкъуьрай[+]. 44Куь арада низ сад лагьай чкадал жез кӀанзаватӀа, гьам виридаз лукӀ хьун лазим я. 45Инсандин Хвани Вичиз масадбуру къуллугъ авун патал ваъ, Вич масадбуруз къуллугъ ийиз атанвайди я эхир. Ам Вичин чан гзафбурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал эцигиз атанвайди я[+].


Буьркьуь БартӀимай сагъар хъувун


(МатӀай 20:29-34; ЛукӀа 18:35-43)

46[•]Ахпа абур Еригьандиз атана. Еригьандай Ам Вичин тилмизарни са кьадар инсанар галаз экъечӀдайла, абуруз Тимаян буьркьуь хва БартӀимай, це лугьуз, рекьин къерехда ацукьнаваз акуна. 47Назаретви Иса патавай фейиди чир хьайила, къекъверагди гьарайиз эгечӀна:

– Я Иса! Заз регьим ая! Я Давуд[†] пачагьдин Хва![+] 48Гзафбуру адаз лал хьухь лагьана, амма ада амайдалайни кӀевиз гьарайна:

– Давуд пачагьдин Хва, заз регьим ая! 49Исади, акъваз хьана, адаз Вичин патав эвериз туна.

– Къарагъ, викӀегь акъваз, – лагьана адаз анал алайбуру. – Ада ваз эверзава. 50Вичин аба хтӀунна гадарна, къудгъунна къарагъна, ам Исадин патав атана.

51– Ваз Завай вуч кӀанзава? – хабар кьуна Исади.

– Заз вилериз экв ахкуна кӀанзава, зи Муаллим, – лагьана буьркьуьда.

52– Алад, ви иманди[†] вун сагъарна, – лагьана Исади.

Адан вилериз гьасятда экв хтана, гьамни Исадин гуьгъуьна аваз гьа са рекьяй фена[+].

#### 11


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(МатӀай 21:1-9; ЛукӀа 19:28-38; Ягь. 12:12-15)

1[•]Исани[†] тилмизар[†] Зейтун пелен[†] ценерив гвай Бетфагдивни Бетандив агакьна. Ярусалим, лагьайтӀа, лап мукьварив гвай. Исади Вичин тилмизрикай кьвед ракъурна,[+] 2абуруз лагьана:

– Куь вилик квай хуьруьз алад. Финни кумаз квез гьаятда кутӀуннавай хам лам аквада, адал садрани инсан акьахайди туш. А лам ахъайна иниз гъваш. 3Квез «Куьне вуч ийизва?» лугьудай кас хьайитӀа, куьне адаз икӀ лагь: «Ам Агъадиз герек я, Ада ам вав ахгакьарда».

4Абур фена. Агакьайла, къецихъай варарал кутӀуннавай жегьил лам акуна. Абуру ам ахъайна.

5Анал акъвазнавай са бязибуру лагьана:

– Куьне вуч ийизва? Лам вучиз ахъайзава?

6Абуру Исади лагьайвал жаваб гана. АтӀабуруни абуруз лам тухудай ихтияр гана.

7Абуру ламрал чпин пекер-парталар вегьена, ам Исадин патав гъана, ва Ам гьадал ацукьна. 8Гзафбуру чпин пекер хтӀуниз, муькуьбуру тарарин хилер атӀуз, Исадин вилик рекьел экӀягъиз хьана. 9Вилик квайбуруни кьулухъ галайбуру гьарай къачуна лугьузвай:

– Гьасанна![*] Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай! 10Чи бубайрин[†] буба Давудан[†] гележегда жедай пачагьвилиз шукур хьурай! Цавариз шукур хьурай![+]

11Иса Ярусалимдиз гьахьна. Ам Аллагьдин КӀвализ[†] фена. И патаз, а патаз вил яна, вахт гежди хьуниз килигна, Вичин цӀикьвед илчини[†] галаз Бетандиз рекье гьатна.


Исади инжилдин тар негь авун


(МатӀай 21:18-19)

12[•]Бетандай экъечӀай пакагьан[†] юкъуз Адаз гишин хьана[+]. 13Яргъалай Исадиз пешери кьунвай инжилдин тар акуна. Адалай затӀ жагъидатӀа лугьуз фена. Атана килигайла, пешерилай гъейри Адаз затӀни гьатнач, вучиз лагьайтӀа инжилар кӀватӀдай вахт хьанвачир[+].

14Исади тарциз лагьана:

– Ви майваяр садрани мад садани туьхтӀуьрай!

И гафарин ван Адан тилмизризни хьанай.


Гуз-къачузвайбур чукурун


(МатӀай 21:12-16; ЛукӀа 19:45-47; Ягь. 2:13-16)

15[•]Исани тилмизар Ярусалимдиз атана. Аллагьдин КӀвалин гьаятдиз гьахьайла, Иса ана авай алверзавайбурни муьштерияр чукуриз эгечӀна. Ада пул дегишарзавайбурунни лифер маса гузвайбурун экӀягъанар ярхарна[+]. 16Аллагьдин КӀвалин гьаятдай тӀуз шейэр тухудай ихтияр Ада садазни гузвачир. 17Ада абуруз несигьат кваз лагьана:

– «Зи кӀвализ вири халкьар патал дуьаяр[†] ийидай кӀвал лугьуда» лагьана Каламда[†] кхьенвачни? Амма куьне ам къучийрин макандиз элкъуьрнава!

18И гафарин ван тавратдарризни[†] чӀехи хахамриз[†] атана. Абур Ам тергдай са рекьихъ къекъвез хьана. Абуруз Адахъай кичӀезвай, вучиз лагьайтӀа халкьдиз Исадин чирвилери зурба таъсир ийизвай[+].

19Няни хьайила, Ам тилмизрихъ галаз шегьердай экъечӀна хъфена[+].


Инжилдин кьурай тар. Имандин къуват


(МатӀай 21:20-22)

20[•]Экуьнахъ инжил таран патавай фидайла, абуруз ам михьиз[†] кьуранваз жагъана. 21Исадин лянет рикӀел хтана, Петруди Исадиз лагьана:

– Муаллим! Килиг, Вуна агь авур инжилдин тар кьурана.

22– Аллагьдихъ иман[†] ийиз хьухь, – жаваб гана Исади. – 23За квез рикӀивай лугьузва: ни и пелез, рикӀе шак тун тавуна, агъунваз «Къарагъ, жува жув вириз вегь» лагьайтӀа, ада лагьай гафар кьилиз акъатда[+].

24ГьакӀ хьайила За квез лугьузва: дуьаяр ийидай чӀавуз куьне са затӀ тӀалабиз хьайитӀа, гьам квез гудайвилин чӀалахъ хьухь, квез гунни ийида[+].

25-26Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда[+].


Исадин ихтияр


(МатӀай 21:23-27; ЛукӀа 20:1-8)

27[•]Исани тилмизар мад Ярусалимдиз хтана. Иса Аллагьдин КӀвале къекъведайла, Адан патав чӀехи хахамар, тавратдарар[†], агъсакъалар атана.

28– Вуна а крар гьикӀ лагьана ийизва? – жузуна абуру Адавай. – Абур ийидай ихтияр Ваз ни гана[+]?

29– За квевайни са кардикай хабар кьада, куьнени Заз жаваб це; ахпа Зани квез Заз ни ихтияр ганватӀа, лугьуда, – жаваб гана Исади. – 30Ягьяди[†] инсанрив чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз[†] тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди? Жаваб це Заз[+].

31Абуру веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягьядихъ вучиз агъунач?»[+]

32«Инсанриз кӀан хьана» лугьуз жезвачир – халкьдихъай кичӀе тир, вучиз лагьайтӀа вири халкьди Ягья гьакъикъи пайгъамбар[†] яз гьисабзавай[+].

33Гьавиляй абуру Исадиз жаваб гана:

– Чаз чидач.

– Зани квез а крар, За ни ихтияр гана ийизватӀа, лугьудач, – лагьана Исади.

#### 12


Пис ципицӀбандикай кьиса


(МатӀай 21:33-46; ЛукӀа 20:9-19)

1[•]Исади[†] Вичин патав атанвай чӀехи хахамриз[†], тавратдарриз[†] ва агъсакъалриз кьисаяр[†] мисал яз гъиз, суьгьбет ийиз эгечӀна:

– Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, адалай пару чӀугуна. Фур эгъуьнна, шуткьурган туькӀуьрна, ципицӀбагъдал вил алаз хьун патал минарани эцигна. Ибур вири вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич сиягьатдиз фена[+]. 2Вахт атайла, вичиз къвезвай пай къахчун патал, ада вичин нуькеррикай сад ципицӀбанрин патав ракъурна. 3ЦипицӀбанрини ам кьуна, хъсандиз гатана, затӀни гвачиз рахкурна.

4Ада аниз муькуь нуькер рекье туна, гьадан кьилни хана, беябур авуна чукурна.

5Мад сад рахкурна, гьамни абуру яна кьена. ГьакӀ гьар гъилера атай-атайди я гатадай, я рекьидай[+].

6Эхирни ада «Зи хцикай абуруз регъуь жеда» лагьана, вичин рикӀ алай авай-авачир са хва гьаниз ракъурна[+].

7Амма ципицӀбанри чпи чпиз лагьана: «Им варис я. Ша чна ам рекьин, адан ирсни чаз жеда»[+]. 8Абуру ам яна кьена, ципицӀбагъдай акъудна гадарна[+]. 9Гила ципицӀбагъдин иесиди вуч ийида? Ада атана ципицӀбанар рекьида, ципицӀбагъни масабурун гъиле вугуда[+].

10Куьне Каламдай[†] ихьтин гафар кӀелначни[†] бес: «УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана. 11Бес им аламат тушни кьван чаз аквазвайди»[+][+].

12Кьиса чпикай тирдан гъавурда акьур абуруз Иса кьаз кӀанзавай, амма халкьдихъай кичӀе хьана. Иса гьанал туна, чеб хъфена[+].


Пачагьдиз гудай харж


(МатӀай 22:15-22; ЛукӀа 20:20-26)

13[•]Иса гафунал кьадай къаст аваз, абуру Адан патав фарисейрикайни[†] Гьирудан[†] терефдаррикай са бязибур ракъурна[+]. 14Абуру атана Адаз лагьана:

– Я Муаллим! Вун гьакъикъи ва масадаз чин чуьхуьдай гафар талгьудай инсан тирди чаз чизва. Вуна, садазни гардан кӀир тавуна, Аллагьдин рекьер гьакъикъидаказ къалурзава. Римдин[†] пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани-жезвачни? Чна ам гана кӀанзавани, тагана[+]?

15Амма Ада, абурал кьве чин алайди чир хьуниз килигна, лагьана:

– Куьне вучиз Зун синагъ ийизва? Зун килигун патал са динар гъваш[+].

16Абуру ам гъана.

– Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар[†] нинди я? – лагьана Ада.

– Пачагьдинди я, – жаваб гана абуру.

17– Пачагьдин пай – пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз, – лагьана Исади.

Абур Адан гафари мягьтеларна[+].


Кьейибурал чан хтуникай


(МатӀай 22:23-33; ЛукӀа 20:27-40)

18[•]Ахпа Исадин патав кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач[†] лугьудай сакъаяр[†] атана[+].

19– Я Муаллим! – хабар кьуна абуру. – Мусади[†] чаз кхьенай: «Стхайрикай сад кьена, аялар галачир паб амукьайтӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»[+][+].

20Ирид стха хьана: сад лагьай стхади паб гъана, амма ам аялар тахьана кьена. 21Адан паб кьвед лагьай стхади къахчуна, аялар тахьана гьамни кьена; пуд лагьай стхани гьакӀ хьана. 22А паб ирид стхадини къахчунай, амма садахъни аялар хьанач. Абурулай кьулухъ пабни хкьена. 23Ада ирид стхадик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

24– Квез я Калам, я Аллагьдин къуват тийижирвиляй тушни куьн гъалатӀ жезвайди? – жаваб гана Исади.

25Чан хтайла, инсанрин арада я папар гъунар, я гъуьлуьз финар хъжедач. Абур цавараллай малаикар[†] хьиз жеда.

26Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, бес куьне Таврат кӀелначни кьван? ЦӀай кьуна кузвай къакъвадин валарин юкьвай Аллагьди Мусадиз ихьтин гафар лугьузвай чка кӀелначни: «Зун Ибрагьиманни[†], Исакьанни[†], Якьубан[†] Аллагь я»[+][+]? 27Аллагь кьейибурун ваъ, чан алайбурунди я. Куьн кӀевелай гъалатӀ жезва.


Виридалайни кьилин тагьким


(МатӀай 22:34-40; ЛукӀа 10:25-28)

28[•]Тавратдаррикай сада, Исади сакъайриз гьуьжетра хъсан жавабар гуз акуна, атана Адавай хабар кьуна:

– Аллагьдин вири тагькимрикай сифтегьанди гьим я?

29Исади адаз жаваб яз кьилин тагьким лагьана:

– «Яб це, Исраил[†]! Чи Ребби[†] Аллагь я, Ребби сад я; 30жуван Ребби Аллагь рикӀин вири сидкьидай, жуван вири руьгьдалди[†], жуван вири кьатӀунралди, жуван вири амандалди кӀан хьухь»[+]. Ингье, сифтегьан тагьким гьа им я![+]

31Кьвед лагьайди ихьтинди я: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+]. И кьве тагьким вирибурулайни важиб тирбур я[+].

32– Хъсан я, Муаллим! – лагьана тавратдарди, – Вуна авайвал лагьана, Аллагь сад я, Адалай гъейри масад авач[+]. 33Гьам рикӀин сидкьидай, вири кьатӀунралди, вири амандалди кӀан хьун, жуваз жув хьиз, мукьув гвайдини кӀан хьун Аллагьдиз акъуднавай вири къурбандрилайни артух я.

34Ада акьул квай жавабар гуз акуна, Исади лагьана:

– Вун Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] гьахьдайвал гьазур хьанва.

Мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач[+].


Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?


(МатӀай 22:41-46; 23:1-7; ЛукӀа 11:43-46; 20:41-47)

35[•]Аллагьдин КӀвале[†] чирвилер гун давамариз, Исади лугьуз хьана:

– Тавратдарри Месигьдиз[†] Давуд[†] пачагьдин Хва вучиз лугьузвайди я[+]? 36Пак[†] Руьгь акатай Давуд пачагьдин вичин мецелай алатнай: «Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За Ви кӀвачерик вегьидалди Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+].

37Давуд пачагьди Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам адан эвлед гьикӀ жезвайди я?

Гзаф халкьди хуш аваз Адаз яб гузвай[+].

38[•]Халкьдиз чирвилер гуз, Исади лугьузвай:

– Тавратдаррикай яргъаз хьухь! Абуруз, яргъи пекер алаз, майданрал чеб къалуриз кӀанзава, абурун рикӀ халкьди чпиз гьуьрмет къалурунал ала. 39Синагуграни[†] межлисра абур вилик чкаяр кьаз алахъда[+].

40Абуру, кьве чин алайбуру хьиз, яргъалди дуьаяр[†] ийидай амалар ийиз хендедайрин кӀвал-югъ тӀуьна куьтягьда. Амма Аллагьдин патай абурув лап кӀеви жаза агакьда.


Кесиб хендедадин садакьа


(ЛукӀа 21:1-4)

41[•]Иса, садакьадин пул вегьидай буьруьнждикай авунвай крчунин къаншарда ацукьна, халкьди гьаниз пул гьикӀ вегьизватӀа, килигзавай. Девлет авай гзафбуру пул пара вегьизвай[+]. 42Атай са кесиб хендедади, къапуниз мукьва хьана, кьве чет кепек вегьена.

43Исади, Вичин тилмизрин[†] фикир а папал желбна, лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: и кесиб хендедади амайбурулай гзаф пул вегьена, 44вирибуру чпихъ авай артуханди вегьизвай, и папа, вичин кесибвилизни килиг тавуна, вичихъ авай-авачир вири гана[+].

#### 13


Гележегдикай Исадин келимаяр


(МатӀай 24:1-51; ЛукӀа 21:5-38)

1[•]Иса[†] Аллагьдин КӀваляй[†] экъечӀдайла, Адан тилмизрикай[†] сада Адаз лагьана:

– Муаллим! Килиг садра! Гьихьтин иер къванер, гьихьтин иер дараматар ятӀа!

2– Вун и зурба дараматрал гьейран хьанвани? – лагьана Исади. – Абур вири барбатӀ жеда, къван къванцел аламукьдач[+].

3Иса Зейтун пелел[†], Аллагьдин КӀвалин къаншарда ацукьнавайла, Адахъ галаз кьилди амукьай Петруди, Якьуба[†], Ягьяди[†] ва Эндирея Адавай хабар кьуна:

4– Ам мус жедай кар я? Адакай виликамаз хабар гудай ишара[†] гьихьтинди я?

5Вичиз гайи суалдиз жаваб яз, Исади абуруз ихтилат ийиз гатӀунна:

– Мукъаят хьухь, куьн алцурариз тахьурай![+] 6Гзафбур, чеб Зун я лугьуз, чеб Зи ТӀварц[†]Ӏелай атанвайди я лугьуз, къведа. Гьадалди абуру гзаф инсанар алцурарда.

7Мукьваривай ва я яргъарай дяве физвай ванер къвез хьайила, кичӀе жемир, абур жедай крар я, амма чир хьухь хьи, им гьеле эхир туш. 8Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал, чка-чкайра залзалаяр жеда, каш гьатда. Им азаб-азиятрин эвел я[+].

9Амма мукъаят хьухь, инсанри дуванханайра куь дуван аквада, чпин синагугра[†] квез гатунар кьада, Закай шагьидвал авун патал, куьн гьакимринни пачагьрин вилик акъвазарда[+].

10Амма эхир жедалди вилик эвелни-эвел кӀанзавайди вири халкьарин арада Шад Хабар[†] чукӀурун я[+].

11Куь дуван ийидалди виликамаз вуч лугьудатӀа фикирмир; дуванханада куь рикӀел вуч атайтӀа, гьам лагь, куьз лагьайтӀа куь мецелай рахадайди куьн ваъ, Пак Руьгь[†] жеда[+].

12Стхади стха, ажалдин къармахра тун патал, маса гуда, бубадини[†] – вичин веледар; веледарни диде-бубадиз акси экъечӀда ва абур рекьида[+]. 13Зи ТӀвар мецел хьуниз килигна, куьн вирибуруз такӀан жеда; эхирдалди эхайди хилас жеда[+].

14[•]Тахьана кӀандай чкада авай чкӀайвилин чиркинвал акурла, – кӀелзавайда[†] кьатӀунни авурай, – Ягьудатда[†] авай кьванбур вири, катна фена, дагълара чуьнуьх хьурай. 15Вуж къавал алаз хьайитӀа, ам герек шей къачуз кӀвализ гьахь тавурай![+] 16Вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам винелай алукӀдай вичин пекер къахчуз кӀвализ хъфин тавурай! 17Гьа чӀавуз руфунал заланбурузни хурухъ аялар галайбуруз гуж жеда![+]

18Гьахьтин къада-балаяр галай йикъар хъуьтӀуьз татурай лагьана дуьаяр[†] ая. 19Аллагьди дуьнья халкьай йикъалай къенин йикъалди тахьай хьтин ва идалай кьулухъ тежедай хьтин мусибат гьа йикъара инсанрин кьилел къведа[+]. 20Реббиди[†] виликамаз гьа мусибатдин йикъар тӀимил авуначиртӀа, чан алай са затӀни хилас жедачир. Амма Вичи хкянавайбурун, Вичин рикӀ алайбурун хатурдай Ада а мусибатдин вахт куьруь авунва[+].

21Гьа чӀавуз квез сада «Ингье, им Месигь[†] я», я тахьайтӀа муькуьда «Ангье, Ам Месигь я» лагьайтӀа, куьн чӀалахъ жемир[+]. 22Тапан месигьарни тапан пайгъамбарар[†] гзаф акъатда. Абуру гьар жуьредин аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурда, алакьайтӀа, гьатта Аллагьди хкянавайбурни кваз алцурариз алахъда[+]. 23Амма куьн мукъаят хьухь. Килиг гьа, За квез вири виликамаз лагьанва[+].

24[•]Ахпа и къада-балаяр алатайдалай кьулухъ къведай йикъара рагъ мичӀи жеда, вацрани экв хгудач. 25Гъетер аватда, цавун къуватар юзада[+]. 26Гьа чӀавуз Инсандин Хва[†] зурба къудратда ва баркаллада[†], циферин юкьва аваз къвез аквада[+]. 27Гьа вядеда Инсандин Хци, дуьньядин и кьиляй а кьилиз Вичин малаикар[†] ракъурна, Вичи хкянавайбур кӀватӀ хъийида[+].

28[•]Инжилдин тар квез чешне хьурай: адан хилери тӀурар гъана пеш ахъайиз хьайитӀа, квез мукьвара гад алукьдайди чир жеда. 29За лугьузвайди кьилел къвез акурла, Инсандин Хва куь ракӀарив агакьнавайди квез чир хьухь.

30За квез рикӀивай лугьузва: гилан несил алатна фидалди и крар вири кьилиз акъатда[+].

31Чилни цав алатна фида, амма Зи Гафар алатна фидач[+].

32[•]Ам къведай я югъ, я сят садазни чидач, я цавараллай малаикриз, я Хциз. Ам анжах Бубадиз чида. 33Килиг гьа, уях хьухь, квезни а вахт чизвач![+]

34А чӀав – кӀвал-югъ туна, кӀвалел элкъвезвайбурун хиве жавабдарвал туна, гьардал ийидай кар тапшуругъ авуна, варарал алайдазни ксумир лагьана, сиягьатдиз фейи инсан хьиз я[+]. 35ГьакӀ хьайила, уях хьухь. КӀвалин иеси няниз ва я кьуланфериз, кӀекер рахадайла ва я пакамахъ[†] – мус хкведатӀа квез чизвач[+].

36Килиг гьа, ам хтайла, адаз куьн ксанваз жагъун тавурай![+]

37За квез лугьузвайди вирибурузни лугьузва: уях хьухь!

#### 14


Иса рекьиз кӀан хьун


(МатӀай 26:2-5; ЛукӀа 22:1-2)

1[•]Песагь ва ТӀили фарин суварар[†] алукьдалди кьве югъ амай. ЧӀехи хахамарни[†] тавратдарар[†] чпи Иса[†] кьуна рекьидай чинебан са рекьихъ къекъвезвай[+].

2– Ам сувар юкъуз кьуна виже къведач, халкьдин арада наразивал гьатда, – лугьузвай абуру.


Иса Бетан хуьре


(МатӀай 26:6-13; ЛукӀа 7:37-38; Ягь. 12:1-8)

3[•]Иса Бетанда, жузам[†] азарди кьунвай Симунан кӀвале суфрадихъ ацукьнавайла, Адан патав атана са папа, хъенчӀин къапунин кӀуф хана, гьада авай багьа атирар Адан кьилел илична[+]. 4Хъел атай са бязибуру чпи чпик лугьуз хьана:

– А атирар вучиз гьакӀ серфна вара-зара ийизва? 5Ам пуд виш динардилайни[*] багьаз маса гана, а пул кесибрин арада пайиз жедай.

Абуру папаз ахмурар ийиз хьана. 6Амма Исади лагьана:

– Ам секиндиз тур, куьн вучиз адал гьавалат хьанва? Ада Зун патал хъсанвал авуна. 7Кесибар датӀана квехъ галаз амукьда, квевай абуруз гьар квез кӀан хьайила хъсанвилер ийиз жеда, амма Зун квехъ датӀана галамукьдач[+]. 8А папа вичивай жедайвал авуна: Зал атирар илична, ада Зун сура динжарун патал гьазурна[+].

9За квез рикӀивай лугьузва: Шад Хабардикай[†] вязер ийидай кьван чкайра и папа авур хъсан кардикай рахаз жеда, ам инсанрин рикӀерилай алатдач[+].


Ягьуда Иса маса гун


(МатӀай 26:14-16; ЛукӀа 22:3-6)

10[•]Исадин цӀикьвед илчидикай[†] сад тир Искарият Ягьуд[†], Иса маса гуз кӀанз, чӀехи хахамрин патав фена[+]. 11Адан къаст чир хьайила, хахамриз хвеши хьана ва абуру а кардай адаз пул гун хиве кьуна. Ягьуд, Иса гьикӀ маса гудатӀа лугьуз, са къулай вахтунихъ къекъвез хьана.


Песагь суварин тӀуьн-хъун


(МатӀай 26:17-29; ЛукӀа 22:7-23; 1-Кар. 11:23-25)

12[•]ТӀили фарин суварин сад лагьай юкъуз, адет тирвал, Песагьдин тукӀвадай кӀел[†] къурбанддиз акъудна гьазур хьайила, тилмизри[†] Исадиз лагьана:

– Ваз Песагь суварин суфрадихъ гьина ацукьиз кӀанзава? Чна фена тӀуьн гьазурда[+].

13Вичин тилмизрикай кьвед рекье твадайла, Исади абуруз лагьана:

– Куьн шегьердиз алад. Квел ана цив ацӀай квар гвай са инсан гьалтда; куьн адан гуьгъуьна аваз алад. 14Ам гьи кӀвализ гьахьайтӀа, гьадан иесидиз «Муаллимди Вичин тилмизрихъ галаз санал Песагь суварин суфра авай кӀвал гьина ава лугьуз хабар кьазва», – лагь. 15Ада квез вини гьавада авай дигирнавай чӀехи тавдин кӀвал къалурда. Гьана чаз Песагьдин тӀуьн гьазура.

16Адан тилмизар фена шегьердиз акъатна. Абуруз Исади лагьайвал жагъана. Абуру гьана Песагьдин тӀуьн гьазурна.

17Няни хьайила, Ам цӀикьвед илчини галаз атана. 18Суфрадихъ ацукьна фу незвайла, Исади лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Исятда Захъ галаз санал фу незвай квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда[+].

19Абур пашман хьана.

– Зун яз тахьуй гьа? – са-сада хабар кьуна Адавай.

20– Ам Захъ галаз хуьрекдик кягъиз незвай цӀикьвед касдикай сад я, – лагьана Исади.

21Инсандин Хци[†] Вичин уьмуьр Каламда[†] кхьенвайвал тухузва, амма Инсандин Хва маса гудайдан кьилел къведайди ма́са гуж я! А касдиз дуьньядал атаначиртӀа гена хъсан тир[+].

22[•]Абур тӀуьник квайла, Исади фу къачуна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, ам кӀус-кӀус авуна, тилмизриз пайна.

– Ма, къачу, им Зи Беден я! – лагьана Ада[+].

23Ахпа Ада сукӀра къачуна, хийир-дуьа авуна, ам абурув вугана. Вирида анай хъвана.

24– Им Зи Икьрардин[†] иви я, – лагьана Исади. – Ам гзафбур хилас хьун патал авахьда[+]. 25За квез рикӀивай лугьузва: къенин йикъалай эгечӀна За мад чехир – ципицӀрин миже хъвадач. ЦӀийи чехир За анжах Аллагьдин Пачагьлугъда[†] хъвада.


Петруди кьил къакъудуникай


(МатӀай 26:30-35; ЛукӀа 22:32-34; Ягь. 13:37-38)

26Шукурдин манияр яна, Исани тилмизар Зейтун пелел[†] экъечӀна[+]. 27[•]Ана Исади тилмизриз лагьана:

– Къе йифиз куьн садни Зи иман[†] гваз амукьдач. Каламда кхьенвай «За Чубан яна кьейила, лапагар гьар сад санихъ чкӀида» лугьудай гафар Зи кьилел къведа[+].

28Зал чан хтайла, Зун квелайни вилик Галилейдиз[†] атана акъатда[+].

29Петруди Адаз лагьана:

– Амайбур Ви иман гвачиз амукьайтӀани, зун Ви имандал аламукьда.

30– За ваз рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – къе йифиз кӀекре кьведра гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда. 31Амма Петруди рикӀивай лугьуз хьана:

– Зун Вахъ галаз санал рекьидай чкадал атайтӀани, Вакай за са чӀавузни кьил къакъуддач.

Гьа ихьтин гафар амай тилмизрини лагьанай.


Гетсеман багъда Исади дуьа авун


(МатӀай 26:36-46; ЛукӀа 22:39-46)

32[•]Ахпа абур Гетсеман лугьудай чкадиз атана.

– За дуьаяр[†] ийидалди куьн инал хьухь, – лагьана Исади Вичин тилмизриз. 33Ада Вичихъ галаз Петру, Якьуб[†] ва Ягья[†] тухвана. Гьана Адак кичӀевални дарихвал акатна[+].

34– Зи рикӀ ажалдин тӀалди незва, куьн, ксун тавуна, инал хьухь, – лагьана Ада тилмизриз[+].

35Са тӀимил анихъ фена, Исади, чинихъди ярх хьана, мумкин кар ятӀа, а пис чӀав Вичелай алатрай лугьуз, дуьаяр авуна[+].

36– Абба[†]! Буба[†] чан! – лугьуз хьана Ада. – Валай алакь тийидай кар авач; и гъам-пияла Зав хъваз тамир; ятӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай[+].

37Элкъвена хтайла, Адаз тилмизар ахварал фенваз акуна.

– Я Симун! – лагьана Ада Петрудиз. – Вун ксанвани? Вавай са сятда уяхдиз акъвазиз хьаначни?

38Уях хьухь, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз, дуьаяр ая, руьгьдиз[†] кӀан хьайитӀани, беден зайиф яз амукьда[+].

39Исади, мад къерех хьана, виликдай лагьай гафар тикрар хъийиз, дуьаяр авуна.

40Ам хтайла, Адаз абур мад ксанваз жагъана. Абур юргъун хьана, вилер чеб-чпелай ахвариз физвай. Абур вуч жаваб гудатӀа чин тийиз амай.

41Пуд лагьай гъилера атана, Ада абуруз лагьана:

– Куьн мад ксана амани? Ял язавани? Бес я! Вахт атана агакьнава. Ингье, Инсандин Хва гунагькаррин[†] гъиле гьатзава[+]. 42Къарагъ, ша: ангье, Зун маса гузвайди мукьва хьанва.


Иса маса гун ва кьун


(МатӀай 26:47-56; ЛукӀа 22:47-53; Ягь. 18:3-11)

43[•]Гаф мецел аламаз, Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд атана акъатна. Адахъ чӀехи хахамри, тавратдарри[†] ва агъсакъалри ракъурнавай гзаф инсанар галай. Абурув турарни вагьрамар гвай[+]. 44Хаинди вичихъ галайбур Иса маса гунин ишарадин[†] гъавурда туна:

– Низ за салам гана темен гайитӀа, Ам Гьам жеда. Вегьена, Ам яхъ. Килиг, Ам тухудайла, Адалай вил алудиз тахьуй, мукъаят хьухь.

45Атанмазни Ягьуда, Исадиз мукьва хьана, «Муаллим!» лагьана, Адаз темен гана. 46Гьа инал Ягьудахъ галайбуру вегьена Иса кьуна. 47Амма Исадихъ галайбурукай сада вичин тур акъудна, кьилин хахамдин[†] са лукӀ яна, адан яб галудна[+].

48И чӀавуз Исади атанвайбуруз лагьана:

– Зун кьун патал, куьн, къачагъ кьаз фидайвал, турарни вагьрамар гваз атанва хьи? 49Зун гьар юкъуз чирвилер гуз квехъ галаз санал Аллагьдин КӀвале[†] жедай, амма ана куьне Зак кязавачир. Гила къуй Каламда кхьенвайди Зи кьилел атурай![+]

50Гьа вахтунда вири тилмизар, Ам гьанал туна, катна[+]. 51КьецӀил жендекдал анжах шаршав алчуднавай са жегьил Исадин гуьгъуьна аваз физвай. Инсанри ам вегьена кьуна. 52Амма ам хъуткьунна, абурун гъиле шаршавни туна, кьецӀила катна.


Исадик тахсирар кутун


(МатӀай 26:57-68; ЛукӀа 22:54-55, 63-71; Ягь. 18:12-13, 19-24)

53[•]Иса кьилин хахамдин патав гъана. Анал чӀехи хахамар, тавратдарар ва агъсакъалар вири кӀватӀ хьанвай.

54Петру яргъалай хьиз абурун гуьгъуьна аваз, кьилин хахамдин гьаятдиз кьван атана; гьана ада, цӀун патав нуькеррин арада ацукьна, вичиз чим акъудзавай.

55ЧӀехи хахамарни вири Меслягьат[†], Иса кьиникьиз акъудун патал, Адаз акси делилрихъ къекъвезвай, амма абуруз Адак кутадай тахсирар жагъизвачир.

56Гзафбуру Адаз акси тапан шагьидвилер ийизвай, амма абур сад садахъ галаз кьан тийидайбур тир[+]. 57Са бязибуру, къарагъиз, ихьтин тапан делилар гъизвай:

58– Чаз Ада «Инсандин гъилералди эцигнавай и Аллагьдин КӀвал чӀурна, пуд йикъалай За инсандин гъил галукь тавур масад эхцигда»[+], – лугьуз ван хьана[+].

59Абурун шагьидвилерни сад садав кьунвайбур тушир.

60Ахпа кьилин хахам юкьвал экъечӀна.

– Вучиз вун чуькьни тавуна акъвазнава? – хабар кьуна ада Исадивай. – Ваз лугьудай гаф авачни? Абур Ваз акси яз экъечӀзава эхир![+]

61Амма Ада сивяй са гафни акъуднач.

– Шукур хьайи Аллагьдин Хва[†] Месигь[†] Вун яни? – мад хабар кьуна кьилин хахамди[+].

62– Зун я, – жаваб гана Исади. – Инсандин Хва цаваллай цифераллаз, шукур хьайи Къудрат Авайдан эрчӀи патавай ацукьнаваз квез аквада[+].

63Инал кьилин хахамди вичел алай пекер къазунна.

– Мад чаз шагьидар герек яни кьван? – лагьана ада. –[+] 64Адан аси[†] ихтилатар квез ван хьана. Куь фикир гьихьтинди я?

Абуру вирида Ам кьиникьиз акъуддай чкадал атанва лагьана[+].

65Са бязибуру Адан чиниз тфуяр вегьена, Адан вилер кутӀуниз, чин ягъиз, Адавай «Ягъайди вуж я, пайгъамбар[†]?» лугьуз хабар кьазвай. Нуькеррини Адан чиниз лапӀашар вегьизвай[+].


Петруди Исадикай кьил къакъудун


(МатӀай 26:69-75; ЛукӀа 22:54-62; Ягь. 18:15-18, 25-27)

66[•]Гьа чӀавуз Петру гьаятда авай. Адан патав кьилин хахамдин къаравушрикай сад атана, 67цӀун патав вичиз чим акъудзавай Петру акуна, адаз килигна, лагьана:

– Назаретви Исадихъ вунни галай.

68Амма Петруди Исадикай кьил къакъудна.

– Абур заз чидай крар туш, я вуна вуч лугьузватӀани зун гъавурда гьатзавач, – лагьана ада.

Ам экъечӀна вилик квай гьаятдиз фена. И арада кӀекре гьарайна.

69Ам мад садра ахкур гьа къаравушди инал акъвазнавайбуруз «Имни гьабурукай я» лагьана. 70Ада мад Исадикай кьил къакъудна. Са герендилай анал акъвазнавайбуру Петрудиз мад хълагьна:

– Якъин вун гьабурукай я; вун Галилейдай я.

71– Куьне лугьузвай Инсан заз чидайди туш, – кьин кьуна ада.

72И чӀавуз кӀекре кьвед лагьай гъилера гьарайна. Петрудин рикӀел вичиз Исади лагьай гафар хтана: «КӀекре кьведра гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда». Петру шехьиз эгечӀна[+].

#### 15


Иса ПилатӀан вилик


(МатӀай 27:1, 11-30; ЛукӀа 23:1-5, 13-25; Ягь. 18:28–19:16)

1[•]Экуьнахъ тадиз чӀехи хахамри[†] агъсакъалрихъни тавратдаррихъ[†] ва Меслягьатда[†] авай вирибурухъ галаз меслятар авуна. Абуру Иса[†] кутӀунна, тухвана ПилатӀан[†] гъиле туна[+].

2ПилатӀа Адавай хабар кьуна:

– Вун Чувудрин[†] Пачагь яни?

– Вуна гъа икӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади[+].

3ЧӀехи хахамри Адак гзаф тахсирар кутуна. 4ПилатӀа Адавай мад хабар кьуна:

– Ваз лугьудай гаф авачни? Вак кутазвай кьван тахсирар Ваз аквазвачни[+]?

5Амма Исади и гафаризни жаваб тагайвиляй ПилатӀ пара мягьтел хьана.

6[•]Гьар Песагь суварин[†] юкъуз халкьди тӀвар[†] кьур къазаматдавайбурукай сад ПилатӀа ахъайдай адет тир. 7Гьа чӀавуз, гъулгъула гьатай вахтунда инсанар кьиниз килигна, Бараб ва са кьадар маса ксар къазаматда тунвай. 8Халкьди, кӀватӀ хьана, и гъилерани ПилатӀавай ада гьар сувариз ийизвай кар кьиле тухун тӀалабзавай.

9– Квез кӀандатӀа, Чувудрин Пачагь ахъайдани? – жаваб гана ПилатӀа. 10(ПилатӀаз чӀехи хахамри Иса чпин пехилвиляй вичин гъиле тунвайди чизвай.)[+]

11Амма чӀехи хахамри, Исадилай Бараб ахъаюн хъсан я лугьуз, халкьдик футфа кутазвай[+].

12– Куьне «Чувудрин Пачагь я» лугьузвайдаз за вуч авуна кӀанзава? – мад лагьана ПилатӀа халкьдиз.

13– Хашуниз[†] ягъ Ам! – гьарайна абуру.

14– Ада вуч пис кар авуна кьван? – лагьана ПилатӀа.

Амма халкьди амайдалайни кӀевиз гьараяр авуна:

– Хашуниз ягъ Ам![+]

15Халкьдиз кӀандайвал хьун патал, ПилатӀа Бараб ахъайна. Исани, къамчидалди гатана, хашуниз ягъ лагьана эмирна[+].

16[•]Аскерри Иса сердердин кӀвалерин гьаятдин къенез тухвана, гьана вири аскерар кӀватӀна. 17Абуру Адал яру пекер алукӀна, кьилелни къакъвадин таж эцигна. 18Гьанлай абуру Адакай ягьанатар ийиз хьана:

– Чувудрин Пачагь сагъ хьурай! 19Абуру лашунал Адан кьил гатазвай, тфуяр гузвай, метӀерал акъвазиз ягьанатдалди Адаз икрам ийизвай[+].


Иса хашуниз ягъун


(МатӀай 27:31-44; ЛукӀа 23:26-43; Ягь. 19:17-27)

20Адакай ягьанатар авуна куьтягь хьайидалай кьулухъ, Исадилай яру пекер хтӀунна, Адал Вичин парталар алукӀна. Гьанлай Ам хашуниз ягъиз тухвана.

21[•]НикӀяй шегьердиз хквезвай киринейви Симун лугьудай са касдив, Искендеранни Руфан бубадив[†], Исадин хаш тухуз туна[+]. 22Ам ГалгутӀ, яни «Генгеш» лугьудай чкадал гъана. 23Адаз тиряк квай набататдин миже какадарнавай чехир гуз алахъна, амма Ада ам хъванач. 24Иса хашуниз ягъайдалай кьулухъ, Ам хашунал алаз хкажайбуру Адан пекер, чип вегьиз, чпин арада пайиз хьана[+].

25Ам экуьнин сятдин кӀуьдриз хьиз хашуниз янай. 26Тахсиркарвилер къалурдай кьулунал «Чувудрин Пачагь» кхьена, Адан кьилихъ яна. 27-28Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини яна: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патавай.

29Патавай физвайбуру, Адакай чӀурукӀа рахаз, чпин кьилер юзуриз лугьуз хьана:

– Эй, Аллагьдин КӀвал[†] чукӀурна пуд йикъан къене эхциг хъийидайди![+] 30Жува Жув хиласа! Хашунилай эвичӀ!

31Гьа и жуьреда чӀехи хахамрини тавратдарри рахшанд кваз чпи чпиз лугьузвай:

– Масадбур Ада хиласдай, гила Вичивай Вич хиласиз жезвач![+] 32И Месигь[†], Исраилдин[†] Пачагь, гила жедатӀа, хашунилай эвичӀрай. ЭвичӀна акуртӀа, Ам Месигь тирвилин чун чӀалахъ жеда!

Адахъ галаз санал хашуниз янавайбуруни Адаз экъуьгъзавай[+].


Исадин кьиникь


(МатӀай 27:45-56; ЛукӀа 23:44-49; Ягь. 19:28-30)

33[•]Нисинрихъ вири чилел мичӀ акьалтна, сятдин пудралди гьакӀ амаз хьана. 34Сятдин пудаз хьиз Исадай гьарай акъатна:

– Элаи, Элаи! Лема сабахтани? (Яни: «Я Аллагь! Я Аллагь! Вуна Зун вучиз туна?»)[+]

35Адан ван атай гьанал алай са бязибуру лагьана:

– Килиг садра, Ада Ильясаз[†] эверзава.

36Абурукай сада, чукурна фена, цуру чехирдай кьежирнавай мантар, лашунин кӀвенкӀвел акьалжна, Исадин сивихъ тухвана, лагьана:

– Акъваз кван, Ам анлай элягъиз Ильяс къведатӀа килигин чун[+].

37Исадай мад кӀевиз гьарай акъатна. Гьа инал Ада чан гана. 38Аллагьдин КӀвале авай пердени виняй агъуз пад хьана[+].

39Са вишенкьил къаншарда акъвазнавай. Исадин чан а жуьреда хкатайди акурла, ада лагьана:

– И Инсан рикӀивайни Аллагьдин Хва[†] тир.

40Анал яргъал акъвазна килигзавай папарни алай. Абурун арада Маждалдай тир Майрам[†], гъвечӀи Якьубанни[†] Юсидин диде Майрам ва Саламат авай[+]. 41Абур, Иса Галилейда[†] авай вахтунда, Адан гуьгъуьна гьатна, Адаз къуллугъ авурбур тир. Абурулай гъейри Адан гуьгъуьна аваз Ярусалимдиз атанвай гзаф маса папарни авай.


Иса рага атӀанвай сура тун


(МатӀай 27:57-61; ЛукӀа 23:50-56; Ягь. 19:38-42)

42[•]Няни хьанвай, суварин вилик квай жуьмядин югъ тир, яни Киш йикъан[†], Песагь суварин вилик квай югъ. 43АриматӀайдай тир, вични Аллагьди пачагьвал ийидай вахтунал вил алай, Меслягьатдин векил, гьуьрмет авай ксарикай сад тир Юсуфа[†] ПилатӀан патав фин кьетӀна. Ада фена ПилатӀавай Исадин мейит вичив вахгун тӀалабна. 44Иса икьван фад кьена лагьана ван хьайила, ПилатӀ мягьтел хьана. Аскеррин кьилевайдаз эверна.

– Ам фадлай кьенани? – хабар кьуна ада.

45Аскеррин кьилевайдан жаваб чир хьайила, ПилатӀа Юсуфаз мейит къахчудай ихтияр гана. 46Адани мейит хашунилай эляна, кафан маса къачуна, Исадал алчудна, Ам рага атӀанвай кьветӀе-сура кучукна. КьветӀин сивихъни къван агулдна.

47Маждалдай тир Майрамани Юсидин диде Майрама Исадин мейит эцигнавай чка рикӀел хвена.

#### 16


Исадал чан хтун


(МатӀай 28:1-10; ЛукӀа 24:1-10; Ягь. 20:1-10)

1[•]Киш югъ[†] алатайдалай кьулухъ Маждалдай тир Майрама[†], Якьубан[†] диде Майрама ва Саламата, фена, Исадивай[†] гуьцӀун патал, атирдин ни галай гъерияр маса къачуна[+]. 2Экуьнахъ лап фад, рагъ экъечӀзавайла, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], абур Иса эцигнавай сурун патав атана. 3«КьветӀин сивив агалднавай къван чаз ни алудда?» лугьуз, абур чеб чпихъ галаз рахазвай[+].

4Килигайла, абуруз къван сивихъай гелянаваз жагъана. Къванни зурбади тир.

5Суруз гьахьайла, абуруз яргъи лацу пекер алаз эрчӀи пата ацукьнавай жегьил гада акуна. Абуруз гзаф кичӀе хьана.

6– КичӀе жемир, – лагьана гадади, – куьн хашуниз[†] янавай Назаретви Исадихъ къекъвезвани? Адал чан хтанва[†], Ам ина амач. Ингье Ам эцигай чкани.

7Алад, фена, Исади Вич Галилейдиз[†] абурулай вилик акъатда лагьана хиве кьурвал жедайвиликай Адан тилмизризни[†] Петрудиз хабар це. Абуруз Ам гьана аквада[+].

8Папар кьветӀяй экъечӀна, чукурна фена. Абурук кичӀевилин зурзун акатнавай. Чпиз акурдакай абурувай кичӀела садазни лугьуз жезвачир.


Чан хтанвай Иса


(Ягья 20:10-23)

9[•]Экуьнахъ фадамаз, гьафтедин сад лагьай юкъуз, чан хтай Иса сифтени-сифте Маждалдай тир Майраман вилик атана акъатна. Исади адакай ирид жин[†] хкудайди тир[+]. 10Адани, фена, шез хъукьван тийизвай Исадин тилмизриз хабар гана. 11Амма абур чан хтай Иса Майрамаз акуна лугьудай гафарин чӀалахъ хьанач[+].

12Адалай кьулухъ абур чуьлдай фидайла, абурукай кьведан вилик маса къаматда аваз Иса пайда хьана. 13Хтайла, абуруни амайбуруз хабарна, амма гьабурун чӀалахъни хьанач.

14Эхирни садра фу нез суфрадихъ ацукьнавай цӀусад тилмиздин вилик Иса атана акъатна. Абур чӀалахъ тахьайди ва абурун рикӀерин буьркьуьвал чизвай Ада абуруз туьгьметарна, вучиз лагьайтӀа абур Ам чан хтанваз акурбурун чӀалахъ хьаначир.

15– Дуьнья тирвал алад ва Шад Хабардикай[†] чан алай кьван виридаз муштулухар це, – лагьана Ада абуруз[+]. 16– Ни имандал[†] атана цик акахьун къачурт[†]Ӏа, гьам хиласни жеда; нив иман тахьайтӀа, адаз кар атӀуда[+]. 17Иман гвайбурун патав ихьтин керемат-ишараяр[†] жеда: абуру Зи ТӀварц[†]Ӏелай жинерар хкудда, абур цӀийи чӀаларалди рахада;[+] 18абуру гъуьлягъар гъиле кьада, агъу хъвайитӀа, абуруз са зарарни жедач; азарри кьунвайбурал гъилер эцигайла[†], абур сагъ хъжеда[+].

19Гьа икӀ тилмизрихъ галаз Вичин суьгьбет куьтягь хьайи Ребби[†] Иса, цавариз хкаж хьана, Аллагьдин эрчӀи патавай ацукьна[+].

20Анай хъфена, тилмизар виринра Шад Хабардикай муштулухар гуз къекъвена. Реббиди, лагьайтӀа, абуруз куьмек гузвай: Вичин патай керемат-ишараяр ракъуриз, Ада абурун гафарин дуьзвал тестикь ийизвай[+].

### ЛукӀа

#### ЛукӀа

ЛукӀа


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Гьахьун


ЛукӀадилай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и ктаб кхьейди илчи Павелан амадагрикай сад хьайи ва вичин пеше жерягь тир ЛукӀа я. Ам Исадин уьмуьр вичин вилералди акур кас тушир. Гьавиляй ам шагьидривай хабарар кьаз ва Исадин уьмуьрдикайни крарикай рикӀел хкунар вичин Шад Хабар кӀелдайбур патал санал кӀватӀиз кьетӀен мукьуфдивди алахъна. Ада Исадин уьмуьрдин куьлуь-шуьлуьяр гьа чӀаван тарихдин вакъиайрихъ галаз са алакъада тунва. Ада гьа идалди Месигьдихъ ийизвай имандихъ тарихдин мягькем бине авайди къалурзава. Ада Месигьди чилел тухвай уьмуьрдин тарихдикай вири инсаниятдин тарихдин са пай хьайиди къалурзава.

Аллагьди саилрин ва жемятди негьнавайбурун къайгъу чӀугуниз, Месигьдиз ибадат авур папарин крариз ва Иса Месигьдихъ иман ийизвай гьар садаз, ам гьи халкьдикай ятӀа килигни тавуна, Аллагьдин Пачагьлугъдиз фидай мумкинвал хьуниз ЛукӀади кьетӀен фикир гузва.

Гьикаятдин рекьяй алакьунар авай ЛукӀади кхьинрин жуьреба-жуьре хатӀар чӀехи устадвилелди сад садав агудзава. Месела, сад лагьай кьиле ада Забурдин манийриз мукьва ва илгьам галай гимнар чешне яз гъизва. Исадин кьисаяр лагьайтӀа, ада кьилди-кьилди гузва (кил. иллаки 14–16-кьилер).

ЛукӀади гьакӀ «Илчийрин крар» ктабни кхьена. Ана ада Иса цаварал хъфейдалай гуьгъуьниз иманийрин кӀватӀал кӀвачел акьалтуникай ихтилатзава.

#### 1


Зекеридин патав малаик атун

1-2Гзафбур чи арада кьиле фейи, гьакӀни эвелдилай чпиз вилералди акур ва Аллагьдин Гафуниз къуллугъ авур ксаривай чаз ван хьайи вакъиайрикай кьисаяр[†] туькӀуьриз эгечӀна. 3-4Гьавиляй зани вун патал, играми Тегьафил, вун жуваз гайи чирвилер дуьз тирвилин чӀалахъ рикӀивай хьун патал, вири крар лап эвелдай авайвал чирна, галай-галайвал сад садан гуьгъуьналлаз кхьин кьетӀна[+].

5Ягьудат[†] вилаятдин пачагь Гьирудан[†] девирда Аби кьиле хьайи хахамрин[†] кӀватӀалдик Зекери лугьудай са хахам квай, адан паб Элисабат Гьарунан[†] тухумдикай тир[+]. 6Аллагьдин вилик абур Реббидин[†] вири къайдайрални тагькимрал кӀевелай амал ийизвай гьахъ-михьибур тир[+]. 7Амма абурухъ аялар авачир, вучиз лагьайтӀа Элисабат эремек тир, абурун кьведанни яшар хьанвай.

8Садра Аллагьдин КӀвале[†] къуллугъ ийидай нубат Ави кьиле хьайи хахамрин кӀватӀалдал атана. 9Чип вегьидай къайда авай, хахамрин арада атирдин ни галай гум акъудун и гъилера чпинай Зекеридал атана[+]. 10Ада Аллагьдин КӀвале ни галай затӀар кудайла, къецел алай гзаф инсанри дуьаяр[†] ийизвай[+]. 11Гьа и вахтунда адаз атир галай гум акъуддай къурбангандин[†] эрчӀи пата Реббидин малаик[†] акъвазнаваз акуна[+]. 12Ам акурла, Зекери вич вичивай квахьна ва адаз гзаф кичӀе хьана.

13– КичӀе жемир, Зекери, – лагьана малаикди, – Аллагьди ви дуьаяр кьабулнава, ви паб Элисабата ваз хва хада, вуна адал Ягья[†] тӀвар[†] эциг[+]. 14Ам дуьньядал атуни ваз чӀехи шадвал гъида, гзаф инсанриз хвеши жеда. 15Аллагьдин вилик адакай зурба кас жеда. Ада я чехир, я буза хъвадач. Гьеле дуьньядиз татанмаз ам Пак Руьгьдив[†] ацӀанваз жеда[+]. 16Ада Исраилдин[†] гзаф ксар чпин Аллагь тир Реббидихъ элкъуьрда. 17Ильясан[†] хьтин руьгьни къудрат аваз ам, бубайрин[†] рикӀер веледрихъ элкъуьр хъийиз, Аллагьдин рекьяй акъатнавайбур дуьз рекье хутаз, Ребби къведалди виликамаз халкь гьазурун патал, Адалай вилик дуьньядиз къведа[+].

18– ГьакӀ жедайди заз гьикӀ чир хьурай? – жузуна Зекериди, – Зун кьуьзуь я эхир, зи пабни жегьил туш[+].

19– Зун Аллагьдин вилик акъвазнавай Жабраил я, – жаваб гана малаикди, – зун, вахъ галаз рахун патал ва ваз и муштулух гун патал, Гьада ракъурнавайди я. 20За ваз лагьай кар, вахт агакьайла, кьилиз акъатда. Амма вун зи гафарин чӀалахъ тахьайвиляй, за лагьай кар кьилиз акъатдалди, вун мез кьуна рахан тийиз амукьда.

21Халкьдин вил Зекеридал алай, ам Аллагьдин КӀвале геж хьуни инсанар мягьтел авунвай. 22Зекери экъечӀна, амма адавай рахаз хъхьанач. Халкь адаз Аллагьдин КӀвале карагун акурдан гъавурда гьатна. Зекери инсанрихъ галаз ишарайралди[†] рахазвай, ам чӀал кьуна амай.

23Къуллугъ ийидай йикъар куьтягь хьайила, Зекери вичин кӀвализ хъфена. 24Са тӀимил вахтунилай адан паб Элисабат кӀвачел залан хьана ва сифтегьан вад вацра кӀваляй экъечӀнач. Ада лугьуз хьана:

25– Им Аллагьди инсанрин вилик айиб залай алудун паталди авунвайди я[+].


Малаикди Майрамаз муштулух гун

26-27Элисабат аялдик кваз ругуд лагьай варз хьайила, Аллагьди Галилейда[†] авай Назарет шегьердиз Давудрикай[†] тир Юсуфа[†] лишан кутунвай Майрам[†] тӀвар алай рушан патав малаик Жабраил ракъурна[+]. 28Жабраила атана Майрамаз лагьана:

– Саламар хьуй ваз! Аллагьдиз кӀаниди! Ребби вахъ галаз я.

29Жабраилан гафарин ван хьайила, вичи вич квадарай руша ибур вуч гафар ятӀа лугьуз фикирар авуна.

30– КичӀе жемир, Майрам, – лагьана малаикди, – вун Аллагьдин берекатдик[†] акатнава. 31Ингье, вун руфунал залан жеда, вуна хва хада, Адални Иса[†] тӀвар эциг[+]. 32Ам чӀехи кас жеда, Адаз Виридалай Виниздан Хва лугьуда. Ребби Аллагьди Ам Адан бан-бубайрикай тир Давудан тахтуна ацукьарда[+]. 33Ада Якьубан[†] несилриз даим пачагьвал ийида ва адан пачагьвилин эхир жедач[+].

34– Им жедай кар яни? – жузуна Майрама. – Зун гьеле гъуьлуьз фенвайди туш эхир!

35– Вун Пак[†] Руьгьдин эсердик кваз жеда, – жаваб гана малаикди. – Вун Виридалай Виниздан къудратдик акатда. ГьакӀ хьайила, вуна хадай пак Аялдиз Аллагьдин Хва[†] лугьуда[+]. 36Ингье, икьван гагьди эремек яз гьисабзавай ви мукьвади тир Элисабат кьуьзуь кьиляй аялдик кваз ругуд варз я. 37Аллагьдилай алакь тийидай са карни авач[+].

38– Зун Аллагьдин лукӀ я! – лагьана Майрама. – Къуй гьа вуна лагьайвал хьурай!

Малаик адан патавай хъфена.


Майрам Элисабатан патав фин

39Гьа идалай кьулухъ са тӀимил йикъарилай Майрам, экъечӀна, тадиз Ягьудатдин[†] дагъдик квай са шегьердиз фена. 40Ада, Зекеридин кӀвализ атана, Элисабатаз салам гана. 41Майраман саламдин гафар ван хьайила, Элисабатан бедендик квай аял юзана, Элисабат Пак Руьгьдай ацӀана.

42Ада ван алаз лагьана:

– Вири папарилай гзаф Аллагьдин нуьсрет[†] алайди!
Ви бедендик квай аялдални Аллагьдин нуьсрет ала.

43Зи Реббидин диде зи патав атун – им заз гьинай жагъай бахт я! 44Ви саламдин сес зи япарихъ галукьайла, зи бедендик квай аялдик шадвилин юзунар акатнава. 45Реббиди ваз лагьайбур кьилиз акъатдайдан чӀалахъ хьайи вун бахтавар[†] я.

46Майрамани лагьана:

– РикӀ ацӀурна алхишда за Реббидиз,
47Руьгь шад я зи хилас ийир Аллагьдал,[+]
48Вичин табий лукӀ акурдал цаварай,
гила вири несилра зи бахтунин[+]
49тариф гьатда. Къудрат Авайда шафакъат[*]
авуна заз багъиш, пак я ТӀвар Адан[+].
50Гьар девирда Ада вичин регьимдик
Вичихъай кичӀебур кутазва[+].
51Ада Вичин къуват авай гъилелди
лавгъа рикӀер авай ксар чукурна.
52Гьукум гвайбур тахтунилай гадарна,
усал тирбур Ада виниз хкажна[+].
53Авачирдаз гана Ада мал-девлет,
девлет авайбур туна гъилер ичӀи яз[+].
54-55Ада фейи чӀавара чи бубайриз,
Ибрагьимаз[†] ва гьакӀ адан веледриз,
эбеди яз гуда лугьуз хиве кьур
регьим рикӀел хвена, Вичин къуллугъда
акъвазнавай Исраилдиз куьмекна[+].

56Элисабатан кӀвале пуд варз кьван акъудайдалай кьулухъ Майрам элкъвена вичин кӀвализ хъфена.


Ягья пайгъамбар дидедиз хьун

57Элисабата аял хадай вахт алукьна – адаз гада хьана. 58Реббиди адаз зурба мергьемет авуна лагьай ван хьайи къуншийрини мукьва-кьилийри адахъ галаз шадвилер авуна. 59Аял хьайи муьжуьд лагьай юкъуз абур ам суьннетиз атана, абуруз аялдал вичин буба Зекеридин тӀвар эцигиз кӀан хьана[+]. 60Амма аялдин диде рази хьанач:

– Ваъ, адан тӀвар Ягья жеда.

61– Ви мукьва-кьилийрик и тӀвар алай кас хьайиди туш, – лагьана абуру 62ва аялдин бубадивай ишарайралди адал гьихьтин тӀвар эцигда лагьана хабар кьуна.

63Зекериди кьул тӀалабна, адал: «Адан тӀвар Ягья я» лагьана кхьена. Вири мягьтел хьана амукьна. 64Зекеридиз гьасятда чӀал ахкъатна ва ада Аллагьдиз шукурар ийиз хьана. 65Инал Зекеридин къуни-къуншийрик кичӀ акатна ва инал хьайи крар вири Ягьудатдин дагъдик квай чкайрин инсанрин сивера гьатна. 66И кардикай ван хьайибуру и Шад Хабар[†] чпин рикӀе хуьз хьана. Абуру чпи чпик: «И аялдикай вуж жедатӀа?» – лугьуз фикирзавай. Гьакъикъатдани, Аллагьдин къуват гьадахъ галай.

67Ягьядин буба Зекери, Пак Руьгьдин эсердик кваз, пайгъамбар[†] хьиз рахаз эгечӀна:

68– Шукур хьурай Реббидиз, Исраилдин Аллагьдиз
Вичин халкьдал кьил чӀугур, ам хиласиз[+].
69-71Адан пак тир пайгъамбаррин мецелди
хиласда лугьуз чи халкь душманрин
ва гьакӀни чун такӀанбурун гъиликай
чаз лап фадлай хиве кьурвал Реббиди,
Ада чаз чун хиласдай гуж гана
Вичин лукӀ Давудан пак велед яз,[+][+]
72чи бубайрал регьим къурун паталди,
рикӀел алаз вичин пак тир Икьрарни[†],[+]
73-75Ибрагьимаз Вичи кьур кьин рикӀеваз,
хуьда лугьуз чун мидяйрин пацукай,
гуда лугьуз чаз даиман мумкинвал
Вичиз пак яз, гьахъ-михьи яз къуллугъдай[+].
76-78Виридалай Виниз Тирдан пайгъамбар
лагьай тӀвар ваз гуда, бала, вун Адан
фида вилик кваз, халкь хилас хьунухьин
цавар ацӀай регьимдив чи Аллагьди
гъил къахчунин гунагьрилай[†] инсанрин
муштулухар, чирвилер, Шад Хабар гуз,
чи Реббидиз гьяркьуь, дуьз рехъ гьазуриз;
Адан регьим цӀийи йикъан ярар яз
хкаж жеда,[+][+][+] 79чаз къени рехъ ачухиз,
мичӀивиле авайдаз ва ажалдин
хъенди кичӀе авурбуруз эквер гуз[+].

80Аял чӀехи жезвай ва руьгьдалди мягькем жезвай. Исраилдин халкьдин вилик экъечӀдай вахт алукьдалди ада кьурумра уьмуьр тухвана[+].

#### 2


Иса дидедиз хьун

1[•]Гьа йикъара, чилел алай кьван инсанар сиягьдиз къачун патал, АгъустӀас пачагьдилай эмир атанай[+]. 2Им Куьруьна Суьрия идара ийизвай чӀав тир. Сад лагьай гъилера халкь сиягьдиз къачузвай. 3Чпин тӀварар[†] кхьиз тун патал, вирибур чпин тухумрин шегьерриз хъфенай. 4Галилейдин[†] Назарет шегьердай Ягьудатдиз[†], Давуд[†] пачагьдин ватан тир Бетлегьем шегьердиз, Давудан тухумдикай тир Юсуфни[†] фена[+]. 5Ам аниз ада лишан кутунвай Майрамни[†] галаз чпин тӀварар сиягьда тун патал фейиди тир. Майрам кӀвачел заланзавай. 6Абур Бетлегьемда авайла, Майрамаз аял жедай вахт алукьна. 7Ада Хва – сифте Аял хана, Ам пекерик кутуна, мугьманар кьабулдай кӀвале чка тахьуниз килигна, тӀуна эцигна.

8Абур акъвазнавай чкадин мукьув гвай чӀура йифиз чпин суьруьяр хуьзвай чубанар авай. 9Садлагьана абурун вилик Реббидин[†] малаик[†] акъатна. Абур алай чка Реббидин къудратдин нурари экуь авуна. Абуруз кӀевелай кичӀе хьана[+]. 10Амма малаикди лагьана:

– КичӀе жемир, за квез Исраилдин[†] вири инсанар шадардай зурба муштулух гузва: 11къе Давудан шегьерда куь Хиласкар – Ребби Месигь[†] дидедиз хьанва[+]. 12Имни квез ишара[†]: тӀунай квез пекерик кутунвай Аял жагъида.

13Садлагьана малаикдин патав Аллагьдиз шукурар ийиз-ийиз атай цаварин гзаф кьушунар пайда хьана:[+]

14– Шукур хьуй цавараллай Аллагьдиз! – лагьана абуру. – Адаз хуш инсанар авай чилел ислягьвал хьурай![+]

15Малаикар цаварал хъфейла, чубанри сада садаз лагьана:

– Ша чун Бетлегьемдиз фин, ана вуч хьанатӀа килигин. Чаз Реббиди вуч малумнаватӀа акван.

16Тади кваз аниз атай абуруз Майрам, Юсуф ва тӀуна авай Аял жагъана. 17БицӀек акурла, чубанри малаикди чпиз Адакай лагьай гафар анал алайбуруз тикрар хъувуна. 18Чубанрин ихтилатар ван хьайи вири мягьтел хьана. 19Амма Майрама ибур вири вичин рикӀе хвена, ибурукай фикирзавай[+]. 20Чубанар чпиз акурдай ва ван хьайидай Аллагьдиз шукурар ийиз-ийиз хъфена: вири крар абуруз лагьай жуьреда кьиле фенвай.

21Аял дидедиз хьайи муьжуьд йикъалай Ам суьннет авунай ва Адал Иса[†] тӀвар эцигна. А тӀвар дидедин руфуна аял кьадалди малаикди гайиди тир[+].


Иса Аллагьдин КӀвале

22Реббиди Мусадиз[†] гайи Къанундалди[†] михьивилердай[†] адет кьилиз акъуддай вахт алукьайла, Юсуфани Майрама БицӀек Реббидиз къалурун патал Ярусалимдиз гъана[+]. 23-24Гьа Къанунда кхьенвайвал, гьар са сифте гада аял Реббидиз талукьарна ва кьве тӀапӀас ва я кьве жегьил лиф къурбанд гана кӀанзавайди я[+][+].

25Гьа вахтунда Ярусалимда Суьмегьал лугьудай кас аваз хьана. Ам гьахъ-михьи ва Аллагь рикӀел алайди тир, вични Исраил гъамарикай азад жедай югъ атунал вил алай, Пак Руьгь[†] акатнавай инсан тир. 26Реббидин Месигь вилералди такунмаз вич рекьин тийидайди адаз Пак[†] Руьгьди лагьанвай.

27Суьмегьал Руьгьдин эсерди Аллагьдин КӀвализ[†] гъана. Чпин БицӀек патал Мусадин Къанунда къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудиз, Исадин дидени буба[†] Аллагьдин КӀвализ гьахьайла, 28Суьмегьала абурувай аял къачуна гъилерал кьуна, Аллагьдиз шукурар авуна ва лагьана:

29– Заз гайи гаф Вуна кьилиз акъудна,
Вири Ихтияррин Иеси,
гила На заз рухсат гуда,
30-31Зи вилериз вилик вири халкьарин
На гьазурай Хиласвал[†] акуна[+].
32Гьар са халкьдиз рехъ къалурдай экв гуда,
Ви халкь Исраилдал гъида Ада баркалла[†].

33Аялдин бубани диде Адакай авур ихтилатри мягьтеларнай. 34Суьмегьала абуруз хийир-дуьа[†] авуна, Аялдин диде Майрамаз лагьана:

– Ингье, и аялдикай Исраилда гзафбур агъуз ва виниз хьунин себеб жеда. Адакай Аллагьди ганвай, амма гзафбуру кьабул тийидай ишара жеда. 35Гьа идалди абурун рикӀера вуч аватӀа ачух жеда. Ваз, лагьайтӀа, рикӀ атӀай кьван тӀар жеда[+].

36Инал Ашеран тайифадикай тир Фануилан лап кьуьзуь хьанвай руш Гьайна алай. Ам Аллагьдин мецелай раханай. Гъуьлуьз фейидалай кьулухъ ада вичин итимдихъ галаз санал ирид йисуз уьмуьр тухванай. 37Ам кьудкъанни кьуд йис хьанвай хендеда тиртӀани, ада, Аллагьдин КӀвале жез, йифди-югъди дуьаяр[†] ийиз, сив хуьз[†] Аллагьдиз къуллугъ ийидай[+]. 38Гьанна гьа вахтунда Аялдин диде-бубадин патав атана, ада Аллагьдиз шукурар авуна ва ада Ярусалим азад авунал вил алай кьванбуруз таза аялдикай ихтилатар ийиз хьана.

39Реббидин Къанунда кхьенвайвал, вири лазим крар авуна куьтягь хьайила, абур Галилейдиз, чпин Назарет шегьердиз хтана[+]. 40Аял къвердавай чӀехи жезвай, ва къвез-къвез къуватда ва камалда гьатзавай. Ам Аллагьдин нуьсретдик квай.

41Гьар йисуз Адан диде-буба Ярусалимдиз Песагь суварик[†] фидай[+]. 42Къайда яз, суварик Ярусалимдиз фидайла, абуру аниз цӀикьвед йиса авай Иса сад лагьай гъилера тухванай. 43Суварин йикъар куьтягь хьана, абур элкъвена хквезвайла, гада Иса Ярусалимда амукьна. Ам хквен тийизвайди Адан диде-бубадиз эвелдай чир хьаначир[+]. 44Абуру Ам масабурухъ галаз хквезва жеди лагьана фикирнай. Амма са йикъан рехъ атӀайдалай кьулухъ, абур мукьва-кьилийринни танишрин арада гададихъ къекъвез хьанай. 45Ам жагъун тавурла, Адахъ къекъвез элкъвена Ярусалимдиз хъфенай. 46Пуд йикъалай абуруз Ам, Аллагьдин КӀвале муаллимрихъ яб акализ ва абурун вилик суалар эцигиз, абурун арада ацукьнаваз жагъанай.

47Исадин ван хьайибур Адан акьулдал ва Ада гузвай жавабрал гьейран тир. 48Ам акурла, дидени буба мягьтел хьана амукьна.

– Я Хва, – лагьана дидеди, – Вуна чаз вуч авуна? Ви бубани Зун рикӀик гъалаба кваз Вахъ къекъвез хьана.

49– Куьн Захъ вучиз къекъвена? – жаваб гана Исади. – Зун Зи Бубадин кӀвале хьана кӀанзавайди квез чизвачирни?

50Амма абур Исади лагьай гафарин гъавурда гьатнач[+]. 51Ам абурухъ галаз элкъвена Назаретдиз хтана. Исади абуру лагьай вуч хьайитӀани ийизвай. Адан дидеди Ярусалимда хьайи агьвалат рикӀел хвена[+]. 52ЧӀехи жердавай Исадин камал гзаф, Аллагьдини инсанри Адахъ ийизвай майилар артух жезвай.

#### 3


Ягья пайгъамбардин чирвал


(МатӀай 3:1-12; Мрк. 1:1-8; Ягь. 1:19-28)

1[•]Тибера Римда[†] пачагьвал ийизвай цӀувад лагьай йисуз ПунтӀи ПилатӀа[†] Ягьудатда[†] сердервал, Гьируда[†] Галилейда[†] гьакимвал, адан стха ФилипӀа Итуратда ва Тарахан вилаятда гьакимвал, Луьсанани Абилинейда гьакимвал ийизвай[+]. 2Гьа и береда Гьайнас ва Каяф кьилин хахамар[†] тир. Гьа чӀавуз Зекеридин хва Ягья[†] кьурумда авай. Ана адаз Аллагь вичихъ галаз рахай ван хьана[+]. 3Ярдан вацӀун патарив гвай чилера къекъвез, ада инсанриз куьн Аллагьдин рекьел ша[†], и кар кьиле тухунин лишан яз цик акахьун къачу[†] ва гьа чӀавуз Аллагьди квелай гъил къахчуда лугьуз вязер-несигьатар гузвай. 4ГьакӀ хьайила, Яшай пайгъамбардин[†] ктабда икӀ кхьенвай:

«Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида:
„Реббидиз[†] рехъ гьазура,
Адан рехъ дуьзди ая.
5Гьар са дере ацӀур хъия,
дагъни тепе дуьзен ая.
Патахъ рекьер дуьзар хъия,
ханвай рекьер цӀалцӀам хъия.
6Гьа чӀавуз чан алай гьар садаз
Аллагьди гудай хиласвал[†] аквада“».

7Цик акахьун къачун патал вичин патав атайбуруз Ягьяди лугьудай:

– Эй гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Аллагьди, хъиляй ацӀана, квез гудай жазадикай квевай катиз жеда лагьай фикир куь кьилера ни туна[+]? 8Къуй куь хъсан крарин майвайри куьн Аллагьдин рекьел атанвайди къалуррай! «Чи буба[†] Ибрагьим[†] я», – лугьуз ацукьмир; за квез лугьузва хьи, Аллагьдивай и къванерни Ибрагьиман веледриз элкъуьриз жеда[+]. 9ЯкӀвни датӀана тарарин пунарив гьазур я: хъсан майваяр тегъидай гьар са тар атӀана цӀуз гадарда[+].

10Халкьди Ягьядивай хабар кьаз хьана:

– Бес чна вуч авун лазим я[+]?

11– Нихъ кьве къат перем аватӀа, авачирдаз це, – жаваб гуз хьана ада, – нихъ недайди аватӀа, авачирдаз це[+].

12Харж кӀватӀдайбуруни[†], цик акахьун къачун патал атана, адавай жузуна:

– Муаллим, чна вуч авуна кӀанда?

13– Тайинарнавайдалай артух харж тӀалабмир, – жаваб гана Ягьяди.

14Адавай аскеррини хабар кьаз хьана:

– Бес чна́ вуч ийида?

– Халкьдивай тарашмир, садални буьгьтен вегьимир, жуваз гайи гьакъидал рази хьухь, – жаваб гана ада[+].

15Халкь важиб тир са квел ятӀани вил алаз акъвазнавай, абуру, им Ягья Месигь[†] ятӀа лугьуз, хиялар ийизвай[+].

16Ягьяди, виридахъ элкъвена, лагьана:

– За квев цик акахьун къачуз тада. Амма залай гзаф къудрат авайди къведа. Зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш. Ада квев Пак Руьгьдик[†] ва цӀук акахьун къачуз тада. 17Адан йирф Вичин гъиле ава, Ада Вичин рат михьда, гатай къуьл Вичин бегьер хуьдай чкадиз кӀватӀда, нагъварни хкахь тийидай цӀал куда[+].

18Гьа ихьтин гзаф гафаралди ада Шад Хабар[†] инсанрал агакьарзавай ва гьакӀни абур чӀалахъарзавай. 19-20Гьируд бегди вичин стхадин паб Гьирудат вичиз гъуниз килигна, Ягьяди ам халкьдин вилик беябурна. Адалайни гъейри, Гьируд бегди авур амай чӀуру кӀвалахарни Ягьяди винел акъудиз хьана. Виликдай вичи авур кьван чӀуру крар бес тахьана, Гьируда Ягьяни къазаматда тваз туна[+].


Исади цик акахьун къачун


(МатӀай 3:13-17; Мрк. 1:9-11; Ягь. 1:32-34)

21[•]Вири халкьди цик акахьун къачурдалай кьулухъ Исадини[†] цик акахьун къачунай. Ада дуьаяр[†] ийизвайла, цавар ахъа хьана[+]. 22Лифрен шикилда аваз Пак[†] Руьгь Исадал эвичӀна. Цаварай: «Вун Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Валди я!» – лугьудай сес чкӀана[+].


Иса Месигьдин тухум


(МатӀай 1:1-17)

23[•]Вичин хиве авай кардив эгечӀдайла, Исадин къанни цӀуд йис кьван тир. Халкьди Ам Элидин хва Юсуфан[†] велед тирди фикирзавай. Амайбур Адан бан-бубаяр тир:[+] 24МататӀ, Леви[†], Мелгьи, Янай, Юсуф, 25МатӀатӀи, Амус, Нагьум, Гьесли, Нагъай, 26МагьатӀ, МатӀатӀи, Шими, Юсех, Ягьад, 27Югьнан, Риза, Зарубабел, Шалатил, Нери, 28Мелгьи, Ади, КӀусам, Элмадам, Эр, 29Иса, Элигьезер, Ярим, МататӀ, Леви, 30Шимун, Ягьуд[†], Юсуф, Янам, Элиаким, 31Мелей, Менан, МатӀатӀ, Натан, Давуд[†], 32Ишай[†], Абид, Багьас, Салман, Нагьшун,[+] 33Аминадаб, Арам, Гьесран, ПерецӀ, Ягьуд,[+] 34Якьуб[†], Исакь[†], Ибрагьим, Терагь, Нахар, 35Серуг, Регу, Пелег, Эбер, Шалагь, 36Къенан[†], Арбахшад, Шам, Нуьгь[†], Ламех, 37Метушелагь, Гьенух, Яред, Магьалал, Къенан, 38Энаш, ШетӀ, Адам[†], Аллагь[+].

#### 4


Кьурумда синагъ авун


(МатӀай 4:1-17; Мрк. 1:12-13)

1[•]Пак Руьгь[†] акатнаваз Ярдан вацӀ галай патай хтай Иса[†] гьа Пак[†] Руьгьди кьурумда къекъуьриз хьана. 2Иблис[†] ана яхцӀур юкъуз Ам рекьяй акъудиз алахъна. Гьа йикъара Исади затӀни тӀуьначир. ЯхцӀур югъ алатайла, Адаз гишин хьана[+]. 3Иблисди Адаз лагьана:

– Вун Аллагьдин Хва[†] яз хьайила, и къван фаз элкъуьрдай эмир це.

4– Каламда[†] кхьенва хьи, инсандал алай чан тек са фалди туш, – жаваб гана Исади[+].

5Иблисди Ам са кьакьан дагъдиз акъудна, са легьзеда Адаз алемдин вири пачагьлугъар къалурна, 6Исадиз лагьана:

– И вири пачагьлугъар ва абурун халкьарин гьуьрмет-хатур гъана За Ви вилик эцигда. Абур вири зи ихтиярда ава; зи рикӀиз вуж кӀан хьайитӀа, абур за гьадаз гуда[+]. 7Вуна заз икрам авуртӀа, абур вири вибур жеда.

8Исади жаваб яз лагьана:

– Каламда кхьенва: «Жуван Ребби[†] Аллагьдиз икрама, са Гьадаз къуллугъни ая»[+][+].

9Иблисди Ам Ярусалимдиз тухвана, Аллагьдин КӀвалин[†] виридалайни кьакьан чкадал хкажна, лагьана:

– Вун Аллагьдин Хва яз хьайила, инлай хкадра. 10Каламда кхьенва: «Вун сагъ-саламатдиз хуьн Аллагьди Вичин малаикрин[†] хиве твада;[+] 11Абуру Вун, Ви кӀвач къванцихъни галукьар тавуна, гъилерал кьуна тухуда»[+].

12Исади адаз жаваб яз лагьана:

– Каламда лагьанва: «Виридан Ребби тир Аллагь синагъ ийимир»[+][+].

13Иса темягьдик кутуна куьтягьайла, иблис са кьадар вахтунда Адалай алатна.

14[•]Руьгьдивай къуват къачур Иса Галилейдиз[†] хтана; чка-чкада Адакай гьар жуьредин гафар чкӀана. 15Ада синагугра[†] чирвилер гуз хьана, инсанрин сивера Адан тариф гьатна[+].


Хайи шегьерда Иса кьабул тавун


(МатӀай 13:53-58; Мрк. 6:1-4)

16Иса Вич чӀехи хьайи Назаретдиз хтана. Киш юкъуз[†], адет тирвал, Ам синагугдиз атана. Ана авайбурун вилик Ам къарагъна Калам кӀелунив[†] эгечӀна[+]. 17Адав Яшай пайгъамбардин[†] къаргъу вугана. Ада, къаргъу ахъайна, ихьтин гафар кхьенвай чка жагъурна, кӀелна:

18-19«Зал Реббидин Руьгь ала. Ам гуьцӀуьр я
кесиббуруз Шад Хабар[†] гуз, есирриз
азадвал гуз, буьркьуьбуруз экв хгуз,
хилас ийиз зулумдик квай факъирар,
чи Реббиди чӀехи регьим ийир вахт
хьанвайдакай хабар гуз Зун атунин»[+].

20Къаргъу акьална, Ам синагугда къуллугъзавайдав вахгана, Иса ацукьна. Виридан вилер Адал алай.

21– Квез инал ван хьайи и пайгъамбарвал[†] къе кьилиз акъатна, – лугьуз хьана Исади.

22Вири Исадихъ галаз рази яз, Адан сивяй акъатзавай хуш гафарал мягьтел хьанвай.

– Ам Юсуфан[†] хва тушни? – жузуна абуру.

23Исади абуруз лагьана:

– Гьелбетда, куьне Заз мисалда авайвал лугьуда жеди: «Эй, жерягь! Сифте Жува Жув сагъар хъия. Инани, Жуван ватанда, Кефернагьум шегьерда Вуна авуна лагьана чаз ван хьайи крар тикрар хъия»[+].

24– За квез рикӀивай лугьузва: вичин ватанда вич пайгъамбар яз кьабулнавай са пайгъамбарни авач, – давамарна Исади. –[+] 25За квез авайвал лугьузва: Ильясан[†] девирда пуд йисни зура цав кӀеви хьайила, вири чил тирвал чӀехи каш гьатна. И чӀавуз Исраилда[†] гзаф хендедаяр авай,[+] 26амма Аллагьди Ильяс Исраилдин вири хендедайрин патав ваъ, Сидундин патав гвай Сарфат шегьерда авай са хендедадиз куьмек гуз ракъурна. 27Элиш пайгъамбардин девирда жузам[†] азар квайбурни Исраилда гзаф авай, амма Аллагьди абур ваъ, суьрияви Наъман[*] сагъарна[+].

28И гафарин ван жезвайла, синагугда авай виридак хъел акатиз хьана. 29Абуру къарагъна Иса шегьердай чукурна. Абуру Ам, чархалай вегьин патал, шегьер алай пелен къерехдал тухвана. 30Амма Иса абурун арадай экъечӀна, Вичин рехъ кьуна фена[+].


ЧӀуру жин хкудун


(Марк 1:21-28)

31[•]Иса Галилейдин Кефернагьум шегьердиз эвичӀна. Киш йикъара Ада синагугда инсанриз чирвилер гузвай[+]. 32Вири Адан чирвилерал гьейран хьанвай, Адан гафара гьукум авайди чир жезвай[+]. 33Гьа вахтунда ана чӀуру жин[†] квай са кас авай, адани кӀевиз гьарайна:

34– Яъ, Ваз чавай вуч кӀанзава, Назаретви Иса? Вун чи эхир пучиз атанвайди яни? Вун вуж ятӀа заз чизва. Вун Аллагьдин Пакди я[+].

35– Лал хьухь! ЭкъечӀ адай! – эмир гана Исади. Адак акатнавай жинжи ам синагугдин юкьвал ярхарна, са зиянни тагана, ам адакай хкечӀна[+]. 36Анал алайбуруз кӀевидаказ таъсир авуна.

– Им вуч лагьай чӀал я? – са-садаз лугьуз хьана абуру. – Ада Вичин чӀехи ихтиярдалди чӀуру жинерриз эмирар гузва, ва абурни Адан чӀалаз килигзава. 37Адакай ванер-сесер вири патариз чкӀана.


Гзафбур сагъарун


(МатӀай 8:14-16; Мрк. 1:29-34)

38[•]Синагугдай экъечӀна, Иса Симунан кӀвализ фена. Симунан яран дидедиз ифинди тади гузвай. Ана авайбуру Исадивай куьмек тӀалабна[+]. 39Исади, адан патав атана, ифин алудна. Папан ифин алатна. Ам гьасятда къарагъна, абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна.

40Рагъ акӀидайла, Адан патав инсанри чпин кӀвалерай азарар квайбур гъиз хьана; Ада, гьардалай гъил элкъуьриз, абур сагъар хъийизвай. 41Гзафбурукай хкатзавай жинерри гьарайзавай: «Вун Аллагьдин Хва я». Исади абуруз и гафар лугьун къадагъа ийизвай, вучиз лагьайтӀа абуруз Ам Месигь[†] тирди чизвай[+].


Исади чирвилер гун


(Марк 1:35-38)

42[•]Югъ алукьайла, Иса шегьердай экъечӀна касни авачир чкадиз фена. Инсанар Адахъ къекъвез хьана. Ам жагъайла, абур Адал чпин патавай масаниз хъфимир лугьуз, гьавалат хьана[+]. 43Амма Исади лагьана:

– За маса шегьеррани Аллагьдин пачагьвиликай Шад Хабар гана кӀанда, Аллагьди Зун гьа и кар патал ракъурнавайди я.

44Ада фена Ягьудатда[†] авай синагугра Шад Хабардикай муштулухар гун давамарна.

#### 5


Инсанар кьадай гъетягъар


(МатӀай 4:18-22; Мрк. 1:16-20; Ягь. 1:35-51)

1[•]Садра Иса[†] Генисарат вирин къерехдал алайла, Аллагьдилай атай гафарихъ яб акализ Адал халкь алтӀуш хьанвай[+]. 2Исадиз вирин къерехдал кьве луьткве акуна; гъетягъри луьтквейрай эвичӀна чилер чуьхуьзвай. 3Иса и луьтквейрикай Симунан луьткведа акьахна, адавай вирин къерехдивай са тӀимил анихъ гьалун тӀалабна; Ада луьткведа ацукьна халкьдиз чирвилер гана. 4Чирвилер гана куьтягьайла, Ада Симуназ лагьана:

– Луьткве дерин чкадал гьала ва чил вегь[+].

5– Устаз, – жаваб гана Симуна, – чун йифди алахъна, амма чаз гьатай затӀни хьанач. Амма гьа Вуна лагьайвал чна чил вегьида.

6ГьакӀ авурла, абуруз гзаф гъетер гьатна, чил са тӀимил пад хьанвай. 7Чпиз куьмек гун патал, абуру ишарайралди[†] муькуь луьткведа авай юлдашризни эверна. Абур атана, кьве луьтквени гъетерив акӀ ацӀурнай хьи, луьтквеяр цин кӀаниз ягъиз са тӀимил амай. 8Симун-Петрудиз и кар акурла, ам Исадин кӀвачерик ярх хьана ва лагьана:

– Закай яргъаз хьухь, зи Агъа! Зун гунагьар[†] квай инсан я!

9Ада икӀ авиляй лагьанай хьи, адазни адахъ галаз гъетер кьазвайбуруз кьунвай кьван гъетерин булвал акурла, хаф янавай. 10Симун-Петруди юлдашризни – Зебедеян рухваяр тир Якьубазни[†] Ягьядизни[†] – кичӀе хьанвай.

– КичӀе жемир, – лагьана Исади, – къенин йикъалай вакай инсанар кьадай гъетягъ жеда[+].

11Кьве луьтквени къерехдиз акъудна, алай-алайвал туна, абур Исадихъ галаз фена.


Жузам азар квайди сагъар хъувун


(МатӀай 8:1-4; Мрк. 1:40-45)

12[•]Садра Иса са шегьерда авайла, Адан патав жузам[†] азарди кьунвай са кас атана. Ам Исадин вилик ярх хьана, Адаз минетна:

– Я Агъа! Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай зун сагъар хъийиз жеда эхир![+]

13– КӀанзава Заз, сагъ хъхьухь! – адак гъил кяна лагьана Исади.

Адакай гьасятда жузам хкатна.

14– Килиг, – лагьана Исади, – гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин[†] патав фена, жува жув гьадаз къалура. Ви азар хкатунин сагълугъдай Мусадин[†] Къанундив[†] кьадайвал, къурбандни гъваш. Гьа идалди вун дири хъхьанвайди чир хьурай[+].

15ЯтӀани, къвердавай Исадикай ван-сес гегьеншдиз чкӀана. Гзаф кьадар инсанар, Адаз яб гуз ва чпик квай азарар хкудун патал, Адан патав къвез хьана. 16Амма Ам дуьаяр[†] авун патал кьурумдиз фидай[+].


Фалужди янавайди сагъар хъувун


(МатӀай 9:1-8; Мрк. 2:3-12)

17[•]Исади чирвилер гузвай са юкъуз Галилейдинни[†], Ягьудатдин[†] вири хуьрерай ва Ярусалимдай атанвай фарисеярни[†] Къанундин муаллимар Адан патав ацукьнавай. Реббиди[†] Адаз инсанар сагъар хъийидай къуватни ганвай[+]. 18Гьа чӀавуз са шумуд касди фалужди янавай инсан занбурагдал алаз гъана. Ам абуруз кӀвализ тухвана Исадин вилик эцигиз кӀан хьана. 19Гзаф инсанар хьуниз килигна, чпивай ам кӀвализ тухуз тахьайла, къавал акьахна, абуру чепейрин арадай ам месел алаз кӀвалин юкьвал Исадин вилик авудна. 20Абурун иман[†] акурла, Исади а касдиз лагьана:

– Эй инсан, ви гунагьрилай гъил къахчунва[+].

21Тавратдаррини[†] фарисейри чпин арада лугьуз хьана:

– Ихьтин аси[†] ихтилатар ийиз им вуж хьурай? Тек са Аллагьдилай гъейри, гунагьрилай нивай гъил къахчуз жеда[+]?

22Исадиз абурун фикир чир хьайила, Ада абуруз жаваб яз лагьана:

– Вучиз куьне куь рикӀера ихьтин фикирар тунва? 23Вуч лугьун регьят я: «Ви гунагьрилай гъил къахчунва», я тахьайтӀа: «Къарагъ, ахлад?» 24Амма Инсандин Хцихъ[†] виридан гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр авайди квез чир хьун патал За и фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад!»

25Амни гьасятда къарагъна, вич алаз гъайи шалтани къахчуна, Аллагьдиз шукур ийиз-ийиз, виридан виликай тӀуз вичин кӀвализ хъфена. 26Анал алайбур гзаф мягьтел хьана. Абуру кичӀела Аллагьдиз шукурар ийиз лагьана:

– Къе чаз аламатдин крар акуна.


Левидикай Исадин тилмиз хьун


(МатӀай 9:9-13; Мрк. 2:13-17)

27[•]Инлай Иса къарагъна хъфидайла, Адаз харж кӀватӀдай[†] чкадал ацукьнавай Леви[†] акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана адаз Исади.

28Амни, вири алай-алайвал туна, къарагъна Исадин гуьгъуьна аваз фена. 29Левиди вичин кӀвале Адаз хъсан тӀуьн-хъун гьазурна. Ана харж кӀватӀдайбур ва абурухъ галаз жуьреба-жуьре инсанарни атана ацукьнавай[+]. 30Тавратдаррини фарисейри наразивал ийиз, Адан тилмизриз[†] лагьана:

– Куьне вучиз харж кӀватӀдайбурухъни гунагькаррихъ галаз санал ацукьна тӀуьнар-хъунар ийизва[+]?

31Исади абуруз жаваб яз лагьана:

– Жерягь сагъбуруз ваъ, начагъбуруз герек я; 32Зун гьахъ-михьибуруз ваъ, гунагькарриз «Аллагьдин рекьел ша[†]» лугьуз атанвайди я[+].


Сив хуьникай


(МатӀай 9:14-17; Мрк. 2:18-22)

33[•]Тавратдаррини фарисейри Исадиз лагьана:

– Ягьядин ва гьакӀни чи тилмизри мукьвал-мукьвал сив хуьз[†] дуьаяр ийизва, бес вучиз Ви тилмизар нез-хъваз гьатнава[+]?

34– Чам галай мехъерин мугьманрив сив хуьз тун мумкин яни? – лагьана Исади. –[+] 35Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъуддайла, абуру сив хуьда[+].

36Инал Ада абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– ЦӀийи пекиникай атӀана цӀуру пекиниз пине садани ядач, цӀийидини къазунда, цӀийидакай атӀанвай пине цӀуру пекинихъ галаз кьадач. 37Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач; чехирди куьгьне цел хъиткьинарда – чехирни авахьда, целни барбатӀ жеда. 38Амма цӀийи чехир цӀийи целце цун лазим я. 39Куьгьне чехир хъваз вердиш хьанвай са касдизни цӀийиди хъваз кӀан жедач, абуру лугьуда: «Гена куьгьнеди хъсан я».

#### 6


Киш йикъан гъавурда тун


(МатӀай 12:1-8; Мрк. 2:23-28)

1[•]Са Киш юкъуз[†] Иса[†] Вичин тилмизарни[†] галаз къуьлер цанвай никӀяй тӀуз физвай. Адан тилмизри, кьилер атӀуз, абур капалай ийиз, тварар незвай[+]. 2Фарисейрикай[†] садбуру Адаз лагьана:

– Куьне Киш юкъуз къадагъа кар вучиз ийизва[+]?

3Исади жаваб гана:

– Давуд[†] пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа куьне Каламдай[†] кӀелначни[†] мегер? 4Давуда Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, хахамрилай[†] гъейри садазни недай ихтияр авачир, Реббидин[†] вилик жедай фар къачуна вичини тӀуьна, галайбурузни гана[+].

5Ада давамар хъувуна:

– Инсандин Хва[†] Киш йикъанни Агъа я.


Киш юкъуз сагъар хъувун


(МатӀай 12:9-14; Мрк. 3:1-6)

6Гуьгъуьнин Киш юкъузни Иса синагугдиз[†] фена, чирвилер гана. Ана эрчӀи гъил члахъ хьанвай са итим авай[+]. 7Фарисеярни тавратдарар[†] вилер атӀумна, Исадиз килигзавай. Ада Киш юкъуз инсанар сагъар хъувунайтӀа, абуруз Адак тахсир кутадай са багьна жагъидай[+]. 8Амма Исади, абурун ният чизваз, члахъ гъил галай касдиз лагьана:

– Виридаз аквадайвал юкьвал акъваз.

Амни къарагъна юкьвал атана.

9Ахпа Исади амайбуруз лагьана:

– За квевай хабар кьазва: Киш юкъуз хъсанвал авун лазим яни, тахьайтӀа – писвал? Уьмуьр хуьдани, тахьайтӀа ам пучдани[+]?

10Абуруз виридаз вил яна, Исади гъил члахъ касдиз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая.

Ада вичиз лагьайвал авуна. Адан гъил, муькуь гъил хьиз, сагъ хъхьана. 11Исадикай хъел акатай душманар къапарай акъатна. Исадиз вуч ийин лугьуз, абуру чпин арада меслятар авуна.


ЦӀикьвед илчи хкягъун


(МатӀай 10:2-4; Мрк. 3:13-19; Кр. 1:13)

12[•]Садра Иса дуьаяр[†] ийиз пелел хкаж хьана ва йифди Аллагьдиз дуьаяр ийиз гьана амукьна. 13Югъ алукьайла, Ада Вичин тилмизар кӀватӀна, абурукай цӀикьвед хкяна ва абуруз илчияр[†] тӀвар[†] гана: 14Симун-Петрудизни адан стха Эндиреяз, Якьубазни[†] Ягьядиз[†], ФилипӀазни БартӀаламаяз,[+] 15МатӀаязни ТӀумаяз, Гьалфеян хва Якьубазни Миллетбаз[†] лакӀаб алай Симуназ,[+] 16Якьубан хва Ягьудазни[†], гьакӀни Ам маса гайи Искарият Ягьудаз[+].


Исади сагъарун


(МатӀай 4:23-25; 12:15-16; Мрк. 3:7-12)

17[•]Иса абурухъ галаз пелелай эвичӀна, са дуьзен чкадал акъвазна. Адан патав тилмизар ва вири Ягьудат[†] тирвал, Ярусалимдай, гьуьлуьн къерехда авай Туьрсдайни Сидундай атанвай гзаф кьадар инсанар акъвазнавай. 18Абур Адахъ яб акализ ва чпик квай азарар хкудиз, чӀуру жинерар[†] квайбурни чпик квай жинерар хкудиз атанвайбур тир; абур сагъни хъжезвай. 19Исадик гъил кягъиз вири алахънавай, Адакай къвезвай къудратди Адак гъил кягъайди гьар са тӀалдикай сагъар хъийизвай[+].


Исадин хийир-дуьаярни агьарар


(МатӀай 5:3-12)

20Исади тилмизриз вил яна лагьана:

– Бахтавар[†] я куьн, затӀни авачирбур, Аллагьдин пачагьвал куьди я!

21Бахтавар я куьнни, къе каш чӀугвазвайбур, пака[†] куьн тух жеда!

Бахтавар я куьнни, къе шехьзавайбур, пака куьн хъуьреда![+]

22Бахтавар я куьнни – Инсандин Хциз килигна, инсанри куьн чпив агуд тийидай чӀавуз, куьн абуру чукурдай чӀавуз, квез чпин такӀанвал къалурдай чӀавуз, куь тӀварар кьацӀурдай чӀавуз![+] 23Гьахьтин югъ алукьайтӀа, куьне куь рикӀер аладра ва шадвилер ая, вучиз лагьайтӀа цаварал квез Аллагьди зурба савкьват гьазурнава. Куьн хурук кутадайбурун бубаярни[†] алатай девирда пайгъамбаррихъ[†] галаз гьакӀ хьайибур я[+].

24Амма гуж я квез жедайди, девлет авайбур!
Квел куь бахтар чилелламаз агакьнава[+].
25Гуж я квез жедайди, исятда тухбур! Куьн каша гьатда.
Гуж я квез жедайди, и заманада хъуьрезвайбур!
Яс авайла хьиз, куьн шехьдай вахт къведа.
26Гуж я квез жедайди,
вири инсанар квекай хъсандиз рахаз хьайитӀа:
ахьтинбурун бубаярни тапан пайгъамбаррикай гьакӀ рахадай.


Душманар кӀан хьуникай


(МатӀай 5:39-42)

27[•]Амма яб гузвай квез За лугьузва: жуван душманар кӀан хьухь, куьн такӀанбуруз хъсанвал ая, 28квез лянет ийизвайбуруз хийир-дуьа[†] ая ва куь кефи хазвайбур патал Аллагьдиз дуьаяр ая[+]. 29Ви хъвехъ ягъайдахъ муькуь хъвехъни элкъуьра; винелай алукӀнавай ви пекер къакъудзавайдаз ви перемни хтӀуниз манийвал ийимир[+]. 30Вавай тӀалабзавай гьар садаз це, вавай къачунвайди элкъвена тӀалаб хъийимир[+]. 31Инсанри куьн патал вуч авуна кӀанзаватӀа, куьнени гьабуруз гьам ая[+]. 32Куьн кӀандайбур квезни кӀандатӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькарризни[†] чеб кӀандайди кӀан жеда. 33Куьне квез хъсанвал ийизвайбуруз хъсанвал ийизватӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькаррини гьакӀ ийида. 34Куьне бурж ихтибар алайдав вугузватӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькаррини гунагькаррив буржуна вугуда, ахпа абурувай гьакьванди вахчун патал. 35Амма квез жуван душманар кӀан хьухь, абуруз вири хъсанвилер ая. Элкъвена вахгудай умуд авачтӀани, бурж гице; гьакӀ хьайитӀа, квез къвезвай пишкешни зурбади жеда ва куьнни Цавараллайдан аялар тирди чир жеда. Чпиз авур хъсанвал чир тежедайбур патални, чӀуру ксар патални Цавараллайдахъ мергьемет ава[+]. 36Куь Бубадихъ гьикӀ мергьемет аватӀа, квехъни гьакӀ мергьемет хьухь[+].


Масадак дуван авуникай


(МатӀай 7:1-5)

37[•]Куьне масадан дуван аквамир, Аллагьди куь дуванни аквадач; куьне айибар кутун тавуртӀа, Аллагьди квекни айибар кутадач; куьне гъил къахчуртӀа, Аллагьдини квелай гъил къахчуда[+]. 38Куьнени це, Аллагьди квезни гуда, артухни алаз, ацӀай киледалди гуда; куь гин ацӀурайдалай гуьгъуьниз гъил илис хъувуна къваларилай алахьдайвал мад алава хъийида; куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда[+].

39Исади абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– Буьркьуьдавай буьркьуьдаз рехъ къалуриз жедани? Абур кьведни фуруз аватдачни[+]? 40Тилмиз вичин муаллимдилай вине хьун мумкин туш. Амма чирвилер кьилиз акъудай гьар са кас вичин муаллимдин дережадив агакьда[+]. 41Жуван виле авай чукьван такваз, вучиз ваз ви стхадин виле авай кьал аквада? 42Я тахьайтӀа, жуван виле авай чукьван такваз, вавай ви стхадиз къала за ви виле авай кьал акъудда лугьуз жедани? Кьве чин алайди! Сифте жуван виле авай чукьван акъуд, ахпа ваз, жуван стхадин виле авай кьал гьикӀ акъуддатӀа, гьам аквада.


Тарарикайни майвайрикай


(МатӀай 7:17-20; 12:33-35)

43[•]ЧӀуру майва гъидай хъсан тар тежервал, чӀуру таравай хъсан майвани гъиз жедач. 44Гьар са тар вичин майвадилай чир жеда. Къукъвадин валалай инжил атӀудач, къаратикендилайни – ципицӀ. 45Хъсан инсанди хъсанвал вичин рикӀин хазинадай къачуна ийида, пис инсанди писвал – вичин пис рикӀяй. РикӀе авайди мецел жеда[+].


Мягькем ва гъуьргъуь хандакӀрикай


(МатӀай 7:21-27)

46[•]За лугьузвайди куьне тийиз хьайила, вучиз куьне Заз «Я Агъа! Я Ребби!» лугьузва[+]? 47Зи патав къвезвай гьар сад, Зи Гафариз яб гузвай ва абур кьилиз акъудзавай гьар са кас низ ухшар ятӀа, За квез лугьузва: 48ам, кӀвал эцигдайла хандакӀар дериндиз яна, кӀвалин бине къванцел эцигай инсандиз ухшар я. Атана селди басрухайла, гьа кӀвализ зиян гуз хьанач, вучиз лагьайтӀа ам хъсандиз эцигнавай. 49Амма гафариз яб гуз, абур кьилиз акъуд тийизвайди хандакӀ авачиз кӀвал чилелай эцигнавай касдиз ухшар я. Ци басрухнамазни адан кӀвал гьасятда чкӀана. КӀваликай анжах харапӀаяр амукьна.

#### 7


Вач-хъша сагъар хъувун


(МатӀай 8:5-13)

1[•]Яб гузвай халкьдиз лугьудай гафар рахана куьтягьна, Иса[†] Кефернагьумдиз фена. 2Римдин[†] аскеррин кьиле авай садан рикӀ алай вач-хъша начагъ хьана рекьидай гьалда авай. 3Адаз Исадикай ван хьайила, атана вичин вач-хъша сагъар хъия лугьуз, ада чувудрин[†] агъсакъалар Исадин кьилив ракъурна. 4Исадин патав атана, абуру Адавай кӀевелай тӀалабна:

– И инсан Вуна куьмек авуниз лайих авай кас я[+]. 5Адаз чи халкь кӀанда ва ада чаз синагуг[†] эцигна.

6Иса абурухъ галаз фена, амма Ам кӀвализ мукьва хьайила, аскеррин кьиле авайда Адан патав вичин дустар ракъурна ва Адаз икӀ ая лагьана:

– Икрагь жемир, зи Агъа, Вун зи кьилив зи кӀвализ атуниз зун лайих туш. 7Я Ви патавни зун атанач, вучиз лагьайтӀа Ви вилик экъечӀизни зун лайих авай кас туш. ЯтӀани зи вач-хъша сагъ хъийидай са гаф лагь[+]. 8Зун масадан гъилик квай инсан ятӀани, захъ жуваз табий аскерарни ава; абурукай садаз за «Алад» лагьайтӀа, ам фида; муькуьдаз «Инал ша» лагьайтӀа, ам къведа; зи вач-хъшадиз «И кар ая» лагьайтӀа, ада ам гьасятда ийида.

9И гафар ван хьайи Иса мягьтел хьана ва элкъвена Вичихъ галаз къвезвай инсанрин кӀеретӀдиз лагьана:

– За квез лугьузва хьи, Исраилдани[†] заз икьван Захъ иман[†] ийизвай са касни акунач.

10Исадин патав ракъурнавайбур кӀвализ хтайла, абуруз азарди кьунвайди сагъ хъхьанваз жагъана.


Исади хендедадин хцел чан хкун

11Са кьадар йикъарилай Иса Наин шегьердиз фидайла, Адахъ галаз Адан тилмизар[†] ва инсанрин зурба са кӀеретӀни рекье гьатна. 12Ам шегьердин варарин мукьув агакьайла, са хендедадин авай-авачир хва магьфедал алаз тухузвай; дидедихъ гзаф шегьерэгьлияр галай. 13Диде акурла, Реббидиз[†] адан язух атана.

– Шехьмир, – лагьана Ада[+].

14Исади фена магьфедик гъил кяна; магьфе тухузвайбур акъвазна.

– Эй, жегьил, – лагьана Исади, – За ваз къарагъ лугьузва[+].

15Кьенвайди хкаж хьана ацукьна ва рахаз эгечӀна. Исади ам вичин дидедив вахгана.

16Виридак кичӀ акатна; инсанри Аллагьдиз шукурар ийиз, лугьуз хьана:

– Чи арада чӀехи пайгъамбар[†] пайда хьанва. Аллагь Вичин халкьдиз куьмек ийиз эгечӀнава[+].

17Ихьтин гафар-чӀалар Адакай Ягьудатда[†] ва патав гвай вири чкайрани чкӀана.


Ягья пайгъамбардин тилмизар


(МатӀай 11:2-19)

18[•]Исадин крарикай Ягьядин[†] тилмизри хтана чпин муаллимдал хабар агакьарна. 19Ягьяди вичин тилмизрикай кьведаз эверна, абур Исадивай: «Атана кӀанзавай Месигь[†] Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани?» – лагьана хабар кьаз ракъурна[+]. 20Исадин кьилив атана, абуру лагьана:

– Чун Ягья пайгъамбарди Ви патав ракъурнавайбур я. Ада Вавай: «Атана кӀанзавай Месигь Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани?» – лугьуз хабар кьазва.

21И чӀавуз Исади азаррикайни маса тӀалрикай гзафбур сагъар хъийизвай, гзафбурукай жинерар[†] хкуднавай, гзаф буьркьуьбуруз экуь дуьнья къалур хъийизвай.

22– Ягьядин патав хъфена, квез акурдакайни ван хьайидакай лагь, – жаваб гана тилмизриз Исади, – буьркьуьбуруз цӀийи кьилелай аквазва, кьецӀибур кӀвачел ахкьалтзава, жузам[†] азар квайбур михьи[†] хъжезва, бишибуруз ван хквезва, кьейибурал чан хквезва[†]; саилризни Шад Хабардин[†] ван къвезва. 23Зал шак тегъизвай кас бахтавар[†] я[+].

24Ягьяди ракъурай ксар хъфейдалай кьулухъ, Иса Ягья дикай халкьдиз ихтилатар ийиз эгечӀна:

– Куьн кьурумдиз куьз тамашиз фенвай? Гару юзурзавай нацӀариз килигиз фейиди яз тахьуй гьа[+]? 25ГьакӀ туштӀа, бес куьн куьз килигиз фенвай? Багьа пекер алукӀнавай инсандиз килигиз фенвайни? ЧӀагай пекер алукӀна, кеф чӀугваз уьмуьр гьалзавайбур пачагьрин кӀвалера жеда. 26АкӀ хьайила, куьн куьз килигиз фенвайбур тир? Пайгъамбардиз? Эхь, лугьузва за квез. Ам пайгъамбардилайни виневайди я[+]. 27Адакай Каламдани[†] икӀ кхьенва: «Килиг, Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, Ада Ви вилик Ви рехъ гьазурда»[+]. 28За квез лугьузва: папа ханвайбурун арада Ягьядилай зурбади авач; амма Аллагьдин Пачагьлугъда[†] авай виридалайни агъада авай кас гьа Ягьядилайни вине жеда[+].

29Ягьядиз яб гайи вири халкьди ва харж кӀватӀзавайбуру[†] Аллагьдин ниятар дуьзбур яз гьисабна ва абур Ягьядин патав цик акахьун къачуз[†] атана[+]. 30Амма фарисейрини[†] тавратдарри[†] Ягьядин жуьреда цик акахьун къачун кваз кьунач ва гьадалди абуру Аллагьдин чпиз талукь къастарни негь авуна.

31– Чи девирдин инсанар За нив гекъигда? Яраб абур низ ухшар ятӀа? – давамарна Исади. – 32Абур аялриз ухшар я.

Аялри, базардин майдандал къугъвадайла, сада садаз лугьуда: «Чна квез кфилдай макьамар ягъайла, куьне кьуьлерначир, чна кьейибурухъ лугьунар авурла, куьн шехьначир».

И девирдин инсанарни гьакӀ я. 33Ягья пайгъамбар атанва, ада я фу незвач, я чехир хъвазвач, амма инсанри: «Адак чӀуру жин ква», – лугьузва[+]. 34Инсандин Хва[†] атанва – Ада ненни ийизва, хъунни. Ам акур инсанрини лугьузва: «ХупӀ тӀуьнрални хъунрал рикӀ алай кас тушни, Вични харж кӀватӀдайбурунни гунагькаррин[†] тай-туьш хьанва»[+]. 35Аллагьдин Камал кӀандай ксари Ам гьахъ-михьиди тирди краралди къалурзава.


Гунагькар са папалай гъил къахчун


(МатӀай 26:6-13; Мрк. 14:3-9; Ягь. 12:1-8)

36[•]Фарисейрикай сада Исадиз вичихъ галаз фу нез ша лагьана. Ада фена фарисейдин кӀвале суфрадихъ чка кьуна. 37Гьа вахтунда а шегьерда авай гунагькар са папаз, Иса фарисейдин кӀвале авайдакай хабар хьайила, ада гьаниз хъенчӀин къапуна аваз атирдин ни галай гъери гъана. 38Ам Исадин кьулухъай акъвазна, шехьна, Адан кӀвачерилай накъвар авадариз, кӀвачер вичин чӀараралди михьиз, Адан кӀвачериз теменар гана ва чӀем гуьцӀна. 39И кар акур ва Иса илифарнавай кӀвалин иесиди фикирна: «Ам пайгъамбар тиртӀа, Адаз Вичик гьихьтин папа гъил кязаватӀа чир жедай. И паб гунагькар я эхир»[+].

40Амма Исади, адахъ элкъвена, лагьана:

– Симун! Захъ ваз лугьудай са гаф ава.

– Лагь, Муаллим, – лагьана ада.

41– Буржуна пулар вугудай са касдик кьве касдин бурж квай, – лагьана Исади, – са касдин – вад виш динар, муькуьданни – яхцӀурни цӀуд[+]. 42Абурухъ буржар вахгудай мумкинвал тахьуниз килигна, ада кьведазни а пулар гьалална. Лагь кван садра, абурукай ам гьидаз гзаф кӀан жеда[+]?

43– Заз чиз, чӀехи бурж алайдаз, – жаваб гана Симуна.

– Вуна дуьз фикирна, – лагьана Исади.

44Папахъ элкъвена, Исади Симуназ лагьана:

– Ваз и паб аквазвани? Зун ви кӀвализ атайла, вуна Заз кӀвачер чуьхуьдай яд гъваш лагьана эмирнач; и папа вичин накъваралди Зи кӀвачер чуьхвена, абур ада вичин кьилин чӀараралди кьурурна. 45Вуна Зун теменралди кьабулнач, амма ада, Зун атайдалай кьулухъ акъваз тавуна, Зи кӀвачериз теменар гузва. 46Вуна, кӀвалин иесидиз адет хьанвайвал, Зи кьиливай зейтундин чӀем хьайитӀани гуьцӀнач, амма ада Зи кӀвачеривни кваз лап багьа гъери гуьцӀна[+]. 47ГьакӀ хьайила, За ваз лугьузва: адан пара кьадар гунагьрилай гъил къахчурвиляй адахъ гзаф муьгьуьббат[†] ава. Нин гунагьрилай тӀимил гъил къахчунватӀа, гьадахъ кӀанивални гьакьван жеда.

48А папазни Исади лагьана:

– Ви гунагьрилай гъил къахчунва[+].

49Исадихъ галаз суфрадихъ галайбуру чпи чпикди лугьуз хьана:

– Гунагьрилайни гъил къахчудай ихьтинди Им вуж хьурай?

50Исадини и папаз лагьана:

– Ви иманди вун хиласна; алад, саламат хьурай вун[+].

#### 8


Иса шегьерра

1Гуьгъуьнлай Иса[†], Аллагьдин Пачагьлугъдикай[†] Шад Хабар[†] агакьариз ва вязер ийиз, шегьеррани хуьрера къекъвез хьана. Адахъ галаз Вичин цӀикьвед илчи[†],[+] 2Вичи чӀуру жинеррикайни[†] тӀалрикай сагъар хъувур са шумуд паб, вичикай ирид жин хкатай Маждалдай тир Майрам[†],[+] 3Гьирудан[†] гъилибан Хузан паб Ягьна, Сусанна ва гзаф масабур авай. Абуру чпин такьатралди Исадизни тилмизриз[†] куьмекар гузвай[+].


НикӀе тум цазвайдакай кьиса


(МатӀай 13:1-10; Мрк. 4:1-9)

4[•]Садра Исадин патав гзаф чкайрай инсанар атана кӀватӀ хьана, Иса абуруз кьиса[†] ахъайиз эгечӀна:

5– Са гъилера лежбер никӀиз тум вегьиз фена: вегьей са бязи тварар рекьин къерехдиз аватна, абур рекье авайбурун кӀвачерикни акатна, къушарини тӀуьна. 6Са бязи тварар къван квай чкайриз аватна, экъечӀна алакьдалди кьурана, абуруз кьеж бес хьанач. 7Са бязибур къалгъанрин арайриз аватна. Къалгъанар чӀехи хьана, абуру акьалтзавай къацар пӀуьрчӀуькьарна. 8Са бязибур мублагь чилел аватна. ЭкъечӀайла, абуру вишра артух майваяр гъана.

Ахпа Исади ван алаз давамарна:

– Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]


Кьисадин мана ачухарун


(МатӀай 13:10-23; Мрк. 4:10-25)

9[•]Исадин тилмизри Адавай хабар кьуна:

– И кьисадин мана вуч хьурай?

10– Аллагьдин пачагьвилин сирерай кьил акъуддай алакьунар квез ганва, – жаваб гана Исади, – амайбуруз ибур мана авачир кьисаяр яз амукьзава, вучиз лагьайтӀа абур килигзава – аквазвач, яб гузва – ван къвезвач[+]. 11Гила кьиса куькай ятӀа килиг: тумунин твар – Аллагьдин Гаф я[+]. 12Рекьин къерехдиз аватай тварар – гаф ван хьайибур я. Ахпа абурун патав атана иблисди[†], абур имандал[†] татун ва хилас тахьун патал, абурун рикӀяй а гаф акъудзава. 13Къван квай чкайриз аватай тварар – гаф ван хьанмазни шадвилелди кьабулдай, амма чпихъ дувул авачирбур я: гьавиляй са кьадар вахтуналди Аллагьдихъ иман ийида, амма синагъдин йикъара абур кьулухъ жеда[+]. 14Цацарин арайриз аватай тварар – абур гафуниз яб гудай, амма къвердавай чеб, эчӀелри хьиз, къайгъуйри, девлетрини лезетри буьркьуь авуна, цӀир гъана куьтягь тахьанмаз, Аллагьдин Гаф рикӀелай алуддайбур я. Абуру бегьерни гъидач[+]. 15Миян чилел аватай тварар – абур ван хьайи гаф милайим ва михьи[†] рикӀе хуьзвай ксар я. Бегьерни абуру сабур хуьналди гъида[+].

16Гьич садани, шем куькӀуьрна, адан винел къаб гьалддач, я тахьайтӀа, ам чарпайдин кӀаник эцигдач; кӀвализ гьахьзавайбуруз экв акун патал, ам шемерганда твада[+]. 17Я винел акъат тийидай сирни авайди туш, я малум тахьана амукьдай чинебан карни[+]. 18Гьа икӀ, куьне хъсандиз яб це: нихъ аватӀа, адаз хгунни хъийида; вичихъ са вуч ятӀани авайди хьиз жезвайдавай гьа авайдини къахкъудда.


Исадин дидени стхаяр


(МатӀай 12:46-50; Мрк. 3:31-35)

19[•]Садра Исадин патав Адан дидени стхаяр атана; абурувай, кӀвале гзаф инсанар хьуниз килигна, Адан мукьув къвез жезвачир[+]. 20Исадиз: «Ви дидени стхаяр Вун акваз кӀанз къецел акъвазнава», – лагьана, хабар гана.

21– Зи дидени стхаяр-вахар Аллагьдин Гафуниз яб гузвай ва а Гафунал амал ийизвайбур я, – жаваб яз лагьана Ада[+].


ТӀурфан секинарун


(МатӀай 8:23-27; Мрк. 4:36-41)

22[•]Са юкъуз Иса Вичин тилмизарни галаз луьткведа акьахайла, Ада абуруз лагьана:

– Ша чун вирин а патаз экъечӀин.

Абуру луьткве гьална[+]. 23Рекье Иса ахварал фена. Вирел къати гар акьалтна, луьткве цяй ацӀуз эгечӀна. Абур кӀеве гьатна. 24Тилмизри Иса ахварай авудна, лагьана:

– Устаз! Устаз! Чун цин кӀаниз язава.

Ада къарагъна гарни гур лепеяр секинарна. ТӀурфан акъвазна, кьуд пата секинвал гьатна[+].

25– Куь иман гьиниз фена? – хабар кьуна Ада.

КичӀевал акатнавай ва мягьтел хьанвай тилмизри чпи чпиз лагьана:

– Гарни яд Вичиз кӀандайвал муьтӀуьгъарзавай Им Вуж хьурай?


Герасинда жинерар хкудун


(МатӀай 8:28-34; Мрк. 5:1-20)

26[•]Исани тилмизар Галилейдин[†] къаншарда авай Герасин вилаятдиз атана акъатна. 27Иса вирин къерехдал эвичӀайла, Адан вилик фадлай жинерар квай, пекерни алукӀ тийизвай, вични кӀвале ваъ, кьейибур твадай кьветӀера уьмуьр тухузвай са инсан экъечӀна. 28Иса акурла, ам Адан вилик ярх хьана ва ван алаз гьарайна:

– Ваз завай вуч кӀанзава, я виридалайни виневай Аллагьдин Хва[†] Иса? Ваз минет хьурай, Вуна зун азабрик кутамир![+]

29Ада акӀ лугьунин метлеб ам тир хьи, Исади чӀуру жинжиз и инсандикай хкечӀун эмирнай. Жинжи са шумудра и инсан кьуна чандивай авурди тир. Шумудни садра ам зунжурралди кутӀунна хуьз хьанатӀани, абур кьатӀ-кьатӀ ийиз, жинжин таъсирдик кваз, ам кьурумриз катдай.

30Исади адавай жузуна:

– Ви тӀвар[†] вуж я?

– Кьушун я, – жаваб гана касди, вучиз лагьайтӀа адак гзаф жинерар квай. 31Жинерри Исадиз, чеб гургусдиз[*] ракъурмир лугьуз, минетна. 32Патав гвай пелел вакӀарин са чӀехи суьруь алай. Жинерри вакӀарик акахьдай ихтияр це лугьуз Исадиз дад-бидадна. Ада абуруз ихтияр гана. 33Жинерар инсандикай хкатна вакӀарик акахьна; вакӀарини чукурна фена са чархалай вириз хкадарна ва ана абур вири цин кӀаниз яна.

34Хьайи кар акур вакӀарбанри, чукурна фена, чпиз акурдакай шегьеррани хуьрера ахъайна. 35Инсанар вуч хьанватӀа килигиз рекье гьатна. Исадин патав атайла, абуруз жинерар хкатнавай кас вич вичел хтанваз, пекерни алаз Исадин патав ацукьнаваз акуна; абурук кичӀ акатна[+]. 36И крар акурбуру жинерар квайди гьикӀ сагъарнатӀа, атайбуруз ахъайна. 37Герасин вилаятда авай халкьди Исадивай чпин сергьятрай хъфин тӀалабна, абурук лап зурба кичӀ акатнавай. Исани луьткведа акьахна Галилейдиз хъфена[+]. 38Жинерар хкатай касдини, Исадихъ галаз амукьиз кӀанз, Адаз минетна, амма Исади лагьана:

39– Жуван кӀвализ ахлад. Аллагьди ваз авур зурба куьмекдикай вун хъфена виридахъ галаз рахух.

Адани Исади вичиз авурдакай фена шегьер тирвал ихтилат ийиз хьана[+].


Яиран рушал чан хкун


(МатӀай 9:18-26; Мрк. 5:22-43)

40[•]Иса элкъвена Галилейдиз хтана. Халкьди Ам шадвилелди кьабулна, вучиз лагьайтӀа Адал виридан вил алай. 41Ингье, синагугдин[†] кьиле авай Яир лугьудай кас атана Исадин кӀвачерик ярх хьана. Ада Исадиз вичин кӀвализ ша лагьана, минетна:[+] 42адан цӀикьвед йис хьанвай авай-авачир са руш рекьидай гьалдал атанвай. Иса аниз рекье гьатна, инсанри гьар патахъай Ам юкьва туна. 43Абурухъ цӀикьвед йисуз къеняй иви физ азиятдик квай са пабни галай. Вичихъ авай-авачир вири эменни лукьманриз серфнатӀани, садавайни ам сагъариз хъхьаначир[+]. 44И папа, кьулухъай атана, Исадин парталдин ценцик гъил кяна. А папай физвай иви гьасятда акъваз хьана[+].

45– Зак ни гъил кяна? – жузуна Исади.

Садани хиве кьун тавурла, адахъ галайбуру ва Петруди лагьана:

– Устаз, халкьди Вун элкъуьрна юкьва тунва.

46Амма Исади лагьана:

– Са ни ятӀани Зак гъил кяна. За Жувай къуват фейиди гьисс авуна[+].

47А паб, вичи авур кар чуьнуьхиз тахьана, зурзун кваз атана, Исадин кӀвачерик ярх хьана. Исадик гъил кягъуникди вичиз регьят хьайиди ада вири халкьдиз малумарна. 48Исади адаз лагьана:

– Чан руш! Ви иманди вун хиласна! Ахлад, саламат хьурай вун[+].

49Адан гаф мецел аламаз синагугдин кьиле авайдаз атана сада лагьана:

– Ви руш кьена, вуна мад Муаллим икрагь хъийимир.

50И гафар ван хьайила, Исади Яираз лагьана:

– КичӀе жемир, анжах Зи чӀалахъ хьухь. Ви руш хилас жеда.

51Петрудилай, Ягьядилай[†], Якьубалай[†] ва рушан диде-бубадилай гъейри, Ада садазни руш авай кӀвализ гьахьдай ихтияр ганач[+]. 52А рушахъ вири шехьзавай. Амма Исади лагьана:

– Шехьмир, руш кьенвач, ам ксанва[+].

53Анал алай инсанар адал хъуьрена, абуруз руш кьенвайди чизвай. 54Исади, рушан гъил кьуна, гьарайна:

– Къарагъ, я руш![+]

55Рушал гьасятда чан ахкьалтна, ам къарагъна. Исади рушаз тӀуьн гун эмирна. 56Рушан диде-буба мягьтел хьана амукьна. Исади абуруз хьайи кардикай садазни талгьун эмирна[+].

#### 9


Тилмизар чирвилер гуз ракъурун


(МатӀай 10:9-14; 14:1-2; Мрк. 6:7-16)

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед илчидиз[†] эверна, абуруз жинерар[†] хкуддай ихтияр ва азарар сагъар хъийидай къуват гана[+]. 2Ада абур Аллагьдин пачагьвиликай хабар гуз ва азарри кьунвайбур сагъар хъийиз ракъурна.

3– Фидай рекьиз гьич са затӀни кьамир: я аса, я гьебе, я фу, я пул, я дегишдай пекерни, – лагьана Исади. – 4Гьи кӀвализ куьн фейитӀа, шегьердай хъфидалди, гьана акъваз. 5Са гьина ятӀани куьн мугьманвиле кьабул тавуртӀа, анай экъечӀна хъфидайла, виридаз аквадайвал куь кӀвачерал ацукьай ругни югъур хъувуна ахлад. Къуй им абуруз гудай жазадикай виликамаз хабардарвал хьурай[+].

6Абур Шад Хабар[†] чукӀуриз ва инсанар сагъар хъийиз хуьрер тирвал къекъвена[+].

7[•]Исадин крарикай Гьируд[†] бегдиз хабар хьана. Адан кьил акъатзавачир: садбуру Иса кьена чан хтанвай[†] Ягья[†] я,[+] 8муькуьбуру Ам хтанвай Ильяс[†] я, са бязибуруни Ам цӀийиз чан хтанвай дегь чӀаварин пайгъамбар[†] я лугьузвай.

9– Ягьядин кьил за атӀана, – лагьана Гьируда. – Амма, заз ван жезвай, чеб тежедай хьтин крар ийизвай Ам вуж хьурай?

Адаз Иса акваз кӀан хьана[+].


Вад агъзур кас тухарун


(МатӀай 14:13-21; Мрк. 6:32-44; Ягь. 6:1-13)

10[•]Илчияр элкъвена хтайла, чпи кьилиз акъудай крарикай абуру Исадиз ахъайна. Ахпа Иса, гьабурухъ галаз кьилди амукьун патал, Бетсаид лугьудай шегьердин патав гвай са хелвет чкадиз фена[+]. 11Иса аниз финикай хабар хьайила, халкьни Адан гуьгъуьна гьатна гьаниз атана. Адани халкь кьабулна ва Аллагьдин пачагьвиликай абуруз ихтилатар ийиз, сагъарна кӀанзавайбур дири хъийиз хьана.

12Югъ атана нянихъ элкъвенвай. ЦӀикьвед илчиди, Адан патав атана, лагьана:

– Вуна халкь ахъая, абур патарив гвай хуьрериз чпиз илифдай чка ва недай затӀ жагъуриз фирай. Инаг хелвет чка я, абуруз инай недай затӀ жагъидач.

13– Куьне халкьдиз тӀуьн це, – лагьана Исади.

– Чав гвайди анжах вад фуни кьве гъед я, – лагьана абуру. – Белки, чна и инсанриз виридаз недай затӀар къачун?

14(Папарни аялар квачиз, вад агъзур кьван итим авай.)

Исади Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– ЯхцӀурни цӀуд-яхцӀурни цӀуд кас жерге-жерге ацукьра.

15Абуру Ада лагьайвал халкь ацукьарна. 16Исади вад фу ва кьве гъед къачуна, кьил цавуз хкажна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, а кӀусар, халкьдин арада паюн патал, тилмизрив вугана. 17Фу тӀуьна вири тух хьана; тилмизри цӀикьвед зимбил ацӀудай кьван фан кӀусар кӀватӀ хъувуна.


Петруди Иса – Месигь яз кьабулун


(МатӀай 16:13-20; Мрк. 8:27-30)

18[•]Садра хелвет чкада Исади Вичин тилмизарни галаз дуьаяр[†] ийизвай.

– Халкьди Зун няй кьазва? – абурувай хабар кьуна Ада.

19– Садбуру Ягья пайгъамбардай, – жаваб гана абуру, – садбуру – Ильясай; масадбуру Вун цӀийиз чан хтанвай дегь чӀаварин пайгъамбардай кьазва[+].

20Адани абурувай хабар кьуна:

– Бес куьне Зун няй кьазва?

– Аллагьдин Месигьдай[†] – жаваб гана Петруди[+].

21[•]Амма и кардикай садазни талгьун патал, Исади абуруз кӀевелай тагькимарна.


Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 16:21-28; Мрк. 8:31–9:1)

22– Инсандин Хци[†] гзаф азаб-азият чӀугун лазим я, – лагьана Исади. – Ам агъсакъалри, чӀехи хахамри[†] ва тавратдарри[†] кьабулнач. Ам абуру рекьида ва пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[+].

23Виридахъ элкъвена, Исади давамарна:

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, ам чандилайни гъил къачуна, гьар юкъуз вичин азабрин хашни[†] кӀулаз яна Захъ галаз атурай[+]. 24Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, а касдивай чан къакъатда. Зун патал ни вичин чан эцигайтӀа, адан чан сагъни жеда. 25Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава[+]? 26Инсандин Хва Вичин ва Вичин Бубадин[†], гьакӀни пак[†] малаикрин[†] баркалла[†] алаз къведа. Амма низ Зун ва Зи Гафар кьабулиз регъуь хьайитӀа, Инсандин Хцизни, Вич атайла, гьа кас кьабулиз регъуь жеда[+]. 27За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавай са бязибуруз Аллагьди пачагьвал ийидай вахт акун тавунмаз, гьич ажални аквадач[+].


Исадин къамат дегиш хьун


(МатӀай 17:1-13; Мрк. 9:2-13)

28[•]И гафар лагьана са гьафте кьван алатайла, Петру, Ягья ва Якьуб[†] галаз Иса дуьаяр ийиз дагъдиз хкаж хьана[+]. 29Ада дуьа ийидайла, Адан къамат дегиш хьана, Адан пекерни лацу хьана цӀарцӀар гуз акъвазна. 30Гьа вахтунда Адахъ галаз кьве касди суьгьбет ийизвай: сад Муса[†] тир, муькуьдини – Ильяс. 31Баркалла алаз атанвай абур Иса Ярусалимда рекьидайдакай рахазвай.

32Абуру ихтилатар ийизвай чӀавуз Петру ва адахъ галайбур ахвариз фенвай. Ахварай аватайла, абуруз Исадин баркаллади гузвай рапрап ва Исадихъ галаз акъвазнавай кьве итим акуна. 33А итимар Исадин патавай хъфидайла, Петруди, вичи вуч лугьузватӀа течиз, Исадиз лагьана:

– Устаз! Чун ина аваз хъсан хьана. Ша чна ина пуд кума эцигин: сад Ваз, сад Мусадиз, садни Ильясаз.

34Ада и гафар лугьудайла, тилмизар цифедин хъендик акатна. Чеб цифедик акатайла, тилмизриз кичӀе хьана. 35Цифедай рахадай ван акъатна:

– Ам Зи хкянавай Хва я, Адан чӀалаз килиг[+].

36А ван атӀайла, Иса анал мад текдиз аламай. Чпиз акурдакай Петруди ва адахъ галай тилмизри а вахтунда садазни лагьанач.


Жин квай жегьил сагъар хъувун


(МатӀай 17:14-19; Мрк. 9:14-29)

37[•]Исани пуд тилмиз пакагьан юкъуз дагъдай хтайла, абурун вилик гзаф халкь экъечӀна. 38Садлагьана халкьдин арадай са итимди гьарайна:

– Муаллим! Ваз минет хьурай, зи хциз килиг. Ам захъ авай-авачир сад я. 39Ам чӀуру жинжи кьаз, адай гьараяр акъудзава. Адан сивяй каф чкӀидалди жинжи адал таб акъалдарзава; вичиз кӀандай кьван азабар гайидалай кьулухъ ам адалай алатзава. 40За Ви тилмизривай адакай чӀуру жин хкудун тӀалабнай, амма абурулай алакьнач.

41– Эй, рекьяй акъатнавай, иман[†] гвачир инсанар! – жаваб гана Исади. – Гьикьван гагьди Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш иниз жуван хва.

42Гада Исадин патав агатзавайла, жинжи ам чилел ярхарна, гада вич вичелай ракъурна. Амма Исади чӀуру жин акъвазарна. Гада сагъар хъувуна, ам вичин бубадив вахгана[+].


Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 17:22-23; Мрк. 9:30-32)

43[•]Вири Аллагьдин гьайбатди мягьтеларна. Инсанар Исади авур кардал мягьтел хьана амайла, Ада тилмизриз лагьана:

44– И гафар куьне рикӀел хуьх: Инсандин Хва инсанрин гъиле тун лазим я[+].

45Амма абур Ада лагьай гафарин гъавурда гьатнач. Абур гъавурда гьат тежедай жуьреда кьасухдай лагьай гафар тир. Абурун манани Адавай хабар кьаз абуруз кичӀезвай[+].


Вуж артух я?


(МатӀай 18:1-5; Мрк. 9:33-40)

46[•]Тилмизрин арада абурукай вуж артух я лугьуз, гьуьжет гьатна. 47Абурун рикӀе авай фикир чир хьайила, Исади аял къачуна Вичин вилик акъвазарна.

48– И аял Зи хатурдай ни кьабулайтӀа, гьада Зунни кьабулзава, – лагьана Ада, – ни Зун кьабулайтӀа, гьада Зун Ракъурайдини кьабулзава. Квекай виридалайни агъада вуж аватӀа, гьам виридалайни вине жеда[+].

49Инал Ягьяди лагьана:

– Я Устаз! Чаз Ви ТӀварц[†]Ӏелай инсанрикай жинерар хкудзавай са кас акунай. Ам чи арадай тахьуниз килигна, чна адаз а кар ийиз къадагъа авуна[+].

50– Къадагъа ийимир, – лагьана Исади, – вуж квез акси туштӀа, гьам куь патал ала[+].


Иса Самариятда кьабул тавун

51Иса цаварал хутахдай йикъар мукьвал хьайила, Ада кӀевелай Ярусалимдиз фин кьетӀна[+]. 52Ярусалимдиз Самариятдай[†] яна фена кӀанзавай. Аниз Ада Вичелай вилик сифте Вичин инсанар ракъурна. Ам къведалди гьазурвилер авун патал, абур Самариятдин са хуьруьз фена[+]. 53Амма Иса Ярусалимдиз физва лугьуз, ана абур садани илифарнач. 54А кар акур Адан тилмизар тир Якьубани Ягьяди лагьана:

– Я Агъа! Ша чна цавай цӀуз эверна, абур тергин[+].

55Исади абуруз и кар къадагъа авуна. 56А вахтунда абур элкъвена маса хуьруьз фена.


Исадин гуьгъуьнаваз физ кӀанзавайбур


(МатӀай 8:19-22)

57[•]Абур рекье авайла, са ни ятӀани Адаз лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз фейитӀани, зунни Ви гуьгъуьна аваз къведа.

58– СикӀерихъ кьветӀер жеда, – жаваб гана Исади, – цавун къушарихъни – мукар, амма Инсандин Хцихъ кьил эцигдай са чка авач.

59Муькуьдаз лагьана:

– Зи гуьгъуьна аваз ша.

– Я Агъа! – лагьана ада. – Вуна заз фена эвел зи буба кучукдай ихтияр це.

60Амма Исади лагьана:

– Кьейибур къуй чан алай мейитри кучукрай, жува фена Аллагьдин пачагьвиликай муштулухар це.

61Са масадани лагьана:

– Зун Вахъ галаз къведа, я Агъа, амма сифте Вуна заз фена жуван хизандиз сагърай лугьудай ихтияр це.

62Амма Исади адаз лагьана:

– Ни вичин гъил куьтендин хилел эцигиз, вил кьулухъ ягъиз хьайитӀа, гьадакай Аллагьдин Пачагьлугъ[†] патал гьич са хийирни жедач.

#### 10


Пудкъанни цӀикьвед тилмиз


(МатӀай 11:21-24)

1[•]Адалай кьулухъ Реббиди[†] мад пудкъанни цӀуд кас хкяна, Вичиз физ кӀанзавай шегьерризни хуьрериз абур кьве-кьвед Вичелай вилик ракъурна. 2Абуруз Ада лагьана:

– Гвен бул я, гвен гуьдайбур – тӀимил; гьакӀ хьайила, гвенин Иесидиз гвен гуьдайбур мад ракъуррай лагь![+]

3Алад! За куьн жанавуррин арадиз кӀелер[†] хьиз ракъурзава[+]. 4Я пулунин кисе, я гьебе, я кӀвачин къапар къачумир, я физвай рекье садазни салам гумир. 5Гьи кӀвализ куьн фейитӀани, сифте лагь: «Хийирар хьуй!» 6Ана хийир-дуьа[†] авуниз лайих авай инсан аваз хьайитӀа, ада куьне а кӀвализ гъидай хийир кьада, тахьайтӀа куь хийир элкъвена квел хкведа. 7Гьа кӀваляй хъфимир, гьабурухъ авайди неъ, хъухъ: чӀугунвай зегьметдиз лайих къимет гун лазим я. Садан кӀваляй масадан кӀвализ экъечӀмир[+].

8Са шегьердиз атана куьн кьабулайтӀа, квез вуч гъайитӀа, гьам неъ[+]. 9Гьана азарри кьунвайбурни сагъар хъия ва анин эгьлийризни лагь: «Аллагьди пачагьвал ийидай вахт квез мукьва хьанва»[+]. 10Чара шегьердиз атайла, куьн кьабул тавуртӀа, къецел экъечӀна, лагь: 11«Квек тахсир квайди чирун патал, чи кӀвачерал ацукьнавай куь шегьердин ругни кваз чна югъур хъувуна квез тада. Аллагьди пачагьвал ийидай вахт мукьва хьанвайди квез чир хьухь»[+]. 12За квез лугьузва хьи, Къияматдин юкъуз[†] Садум[†] шегьердиз и шегьердилай регьят жеда[+].

13[•]Вазни жедайди гуж я, Харазин шегьер! Вазни жедайди гуж я, Бетсаид шегьер! Куьна хьайи хьтин аламатар Туьрс ва Сидун шегьерра хьанайтӀа, а шегьеррин агьалияр, шихин пекер алукӀна, кьилелай руьхъ алахна, Аллагьдин рекьел къведай[†][+]. 14ГьакӀ хьайила, Къияматдин юкъуз квез гудай жазадилай Туьрсдизни Сидундиз гайи Аллагьдин жаза кьезилди жеда. 15Вазни, Кефернагьум, вун цавариз хкаждайди хьиз авани? Ваъ, вун ирид чилерин кӀаник вегьида!

16Квекай кьил къакъудзавайда закайни кьил къакъудда, Закай кьил къакъудзавайда Зун Ракъурнавайдакайни кьил къакъудда[+].


Тилмизар элкъвена хтун


(МатӀай 11:25-27; 13:16-17)

17Пудкъанни цӀуд тилмиз[†] шаддаказ элкъвена хтана.

– Я Агъа! – лагьана абуру. – Ви ТӀвар[†] кьурла, чаз жинерарни[†] кваз муьтӀуьгъ жезвай[+].

18– Заз цӀайлапан хьиз цаварай аватай иблис[†] акуна, – лагьана Исади[†]. –[+] 19Ингье, За квез гъуьлягърални акьрабрал са зиянни авачиз кӀвач вегьидай ва душмандин вири къуватрал гъалиб жедай гуж ганва, са затӀунивайни квез зиян гуз жедач[+]. 20Амма куьне жинерар квез табий хьунал шадвал ийимир, куь тӀварар цаварал кхьенваз хьунал шадвал ая[+].

21[•]Гьа вахтунда Пак Руьгьди[†] Иса хвешивилив ацӀурна.

– Ваз шукур хьурай, Буба[†], цаваринни чилин Ребби, – лагьана Исади, – Вуна акьулни къанажагъ авайбурукай чуьнуьхнавай сир гъвечӀи аялриз ахъайна. Эхь, Буба, ам Ви регьим алай къаст тир.

22Зи Бубади Заз вири ганва. Хва вуж ятӀа, Бубадилай гъейри садазни чидач, Буба вуж ятӀа, Хцелай ва Хциз Ам низ къалуриз кӀан хьайитӀа, гьадалайни гъейри садазни чидач[+].

23Исади тилмизрихъ элкъвена кьилди абуруз лагьана:

– Квез аквазвайди аквазвай вилер бахтавар[†] я![+] 24За квез лугьузва: квез аквазвай крар гзаф пайгъамбарризни[†] пачагьриз чпизни акуна кӀанзавай, амма акунач; квез ван къвезвайбурукай чпизни ван атана кӀанзавай, амма атанач[+].


Хъсан самариятви


(МатӀай 22:34-40; Мрк. 12:28-31)

25Са гъилера Иса синагъ ийиз кӀанз, къарагъна са тавратдарди[†] Адавай хабар кьуна:

– Я Муаллим, эбеди уьмуьрдив[†] агакьун патал, за вуч авун лазим я[+]?

26– Къанунда[†] вуч кхьенва? – жаваб гана Исади. – Анай вуна вуч кӀелзава?

27Ада жаваб гана:

– Виридан Ребби Аллагь рикӀин сидкьидай, жуван вири чандалди, жуван вири амандалди, жуван вири кьатӀунралди кӀан хьухь, «жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+].

28– Вуна дуьздаказ жаваб гана, – лагьана Исади; – вуна гьакӀ авунни ая, вал чан жеда[+].

29Амма, вичин суал дуьзди яз къалурун патал, ада Исадиз лагьана:

– Бес зи мукьув гвайди вуж я?

30А суалдиз жаваб яз, Исади адаз кьиса[†] ахъайна:

– Са инсан Ярусалимдай Еригьандиз физвайла, ам къачагърин гъиле гьатна; абуру адалай пекер хтӀунна, гатана, ам рекьидай чкадал гъана, чебни хъфена. 31А рекьяй са хахам[†] физваз хьана, адаз гатанвайди акурла, ам кьасухдай къвалавай элячӀна фена. 32Гьа и чкадал атай левидини[†] гьакӀ авуна: гатанвайди акун кумазни, патавай элячӀна фена[+]. 33Гьанлай са самариятви[†] фидайла, ам акунмазни, адаз а касдин язух атана[+]. 34Ам адан патав фена, чехирдив чуьхвена, адан хирериз зейтундин чӀем яна, кутӀунна. Вичин ламрал акьадарна ам мугьманханадиз хкана ва гьанани адахъ гелкъвена. 35Пакагьан[†] юкъуз вич хъфидайла, кьве динар акъудна ада мугьманханадин иесидиз виликамаз гана ва лагьана: «Адахъ гелкъуьгъ; артухан харж акъатайтӀа, элкъвена хкведайла, за вав вахгуда». 36Ваз чиз, къачагърин гъиле гьатай кас патал а пудакай вуж мукьув гвайди тир?

37Тавратдарди лагьана:

– Адаз хъсанвал авурди.

Инал Исади лагьана:

– Алад, жувани гьакӀ ая.


Иса мугьманвиле

38Садра абур рекье авайла, Иса атана са хуьруьз акъатна; ана Марта лугьудай са папа Адаз мугьманвилиз эверна[+]. 39Адахъни Майрам[†] лугьудай са вах авай. Ада, Исадин кӀвачерив ацукьна, Адан гафариз яб гузвай[+]. 40ТӀуьн-хъун гьазуриз гара авай чӀавуз, Мартади, атана, Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Зи ваха са кӀвалахни тийиз, икьван крар са зал вегьенвайди Ваз аквазвачни? Адаз заз куьмек ая лагь.

41– Марта! Марта! – жаваб гана Реббиди. – Вуна гзаф зегьметар чӀугвазва, ваз гзаф къайгъуяр ава[+]. 42КӀанзавайди анжах са кар я. Майрама вичиз виридалайни хъсан кар хкянава, ам адавай къакъудни ийидач[+].

#### 11


Дуьадикай


(МатӀай 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Садра са чкада Исади[†] дуьаяр[†] авурдалай кьулухъ, Адан тилмизрикай[†] сада лагьана:

– Я Агъа! Ягьяди[†] вичин тилмизриз дуьаяр ийиз гьикӀ чирнатӀа, Вунани чаз гьакӀ чира![+]

2– Дуьа ийидайла, куьне икӀ лагь, – жаваб яз лагьана Исади.

– Буба[†]! Ви ТӀвар[†] пак[†] хьурай!
Ви пачагьвилин вахтни алукьрай!
3Чаз къвезвай кап гьалал фу це
На чаз гьар юкъуз.
4Гъил къахчу чи гунагьрилай[†],
чнани чи бурж алайбурулай
гъил къахчузва эхир.
Чун темягьра твамир Вуна[+].

5Ахпа Исади абуруз лагьана:

– Лугьун чна, кьуланфериз квекай сада дустунин патав фена, лугьуда: «Къала, дуст кас, буржуна зав кьвед-пуд фу гице. 6Рекьяй зи дуст атана акъатнава, захъ адан вилик эцигдай затӀни авач». 7Дустуни кӀвалин къеняй адаз жаваб гана: «Зун икрагь ийимир, ракӀарарни агалнава, аяларни захъ галаз къатканва; завай къарагъна вав фу вугуз жедач».

8За квез лугьузва: ада ваз дуствилелди фу тагуз хьайитӀа, ви кӀевивал акурла, ада, къарагъна, ваз лазим кьван гуда.

9Зани квез лугьузва:

тӀалаба – квез гуда,
къекъуьгъ – квез жагъида,
рак гатут – квез ахъайда.
10Гьар ни тӀалабайтӀа, гьада къачуда,
вуж къекъвейтӀа, гьадаз жагъида,
ни рак гатайтӀа, гьадаз рак ахъайда[+].

11Хци гьуьлуьн гъед це лагьайла, квекай гьи бубади гъетрен чкадал адан гъиле гъуьлягъ вугуда?

12Кака це лагьайла, какадин чкадал акьраб гудани?

13Куьн хьтин писбуру чпин аялриз хъсан савкьватар гуз хьайила, цавараллай Бубадивайни Вичивай тӀалабайдаз Пак Руьгь[†] гуз жедачни мегер[+]?


Иса ва Багьал-Зевул


(МатӀай 12:22-30; Мрк. 3:22-27)

14[•]Садра Исади лалдакай чӀуру жин[†] хкудна. Жин хкатайла, лалдай чӀал акъатна. Халкь мягьтел хьана. 15Са бязибуру лугьузвай:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевай Багьал-Зевулавай[†] къачузва[+].

16Муькуьбуру, Ам синагъ ийиз кӀанз цавараллайдавай къалуриз жедай хьтин керемат-ишараяр[†] ая лугьуз адавай тӀалабзавай[+]. 17Амма Исади, абурун рикӀера авайдакай чиз, абуруз лагьана:

– Чеб чпиз акси кьве патал пай хьайи пачагьлугъ ичӀи жеда; къал гьатай кӀвални чӀур жеда. 18Иблисни[†] вич вичиз акси хьайитӀа, адан пачагьлугъди давам гьикӀ гуда? Куьне лугьузва хьи, За жинерар хкуддай къуват Багьал-Зевулавай къачузва. 19За а къуват Багьал-Зевулавай къачузватӀа, куь терефдарри ахьтин къуват нивай къачузва? Куь дуван ийидайбур гьабур хьурай![+] 20Куьне За жинерар хкуддай къуват Аллагьдивай къачузва лагьайтӀа, – им квел Аллагьди пачагьвал ийизва лагьай чӀал жеда. 21Къуват авайда ва яракь гвайда вичин кӀвал хуьз хьайила, адан мулк саламатвиле амукьда. 22Амма адалай гзаф къуват авайди адал гъалиб хьайитӀа, адавай вичин далу акалнавай яракьни къакъудда, адан эменнини тарашна тулкӀ ийида. 23Вуж Захъ галаз туштӀа, ам Заз акси я; ни Зун галачиз вуч кӀватӀнатӀа, гьам вара-зара ийида[+].


Жин элкъвена хтун


(МатӀай 12:43-45)

24Жин инсандикай хкечӀайла, ам яд авачир кьурумра вичиз секин са чка жагъун тавурла, къекъвез гьатда. «Жуван кӀвализ хъфин кван», – лугьуда ада. 25Элкъвена аниз хтайла, адаз анаг къакъажнаваз жагъида. 26Гьанлай ам фена, вичелайни бетер ирид маса жинни къачуна, вич кваз хьайи инсандиз гьахь хъийида ва архайин жеда. А жинерар акатай инсандиз авайдалайни пис жеда[+].

27И гафар лугьудайла, халкьдин арадай са папа ван алаз Исадиз гьарайна:

– Бахтавар[†] я Вун хайи, Ваз нек гайи паб![+]

28Амма Исади лагьана:

– ЯтӀани, Аллагьдин чӀалаз килигиз, Адан Гафар кьилиз акъудзавайбур а папалайни бахтавар я[+].


Юнус пайгъамбардин ишара


(МатӀай 12:39-42)

29[•]Исадин патав мадни гзаф халкь кӀватӀ жез хьана. Абурухъ элкъвена, Ада лагьана:

– Къенин несил гьикьван чӀур хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри маса керемат-ишара аквадач. 30Ниневдин[†] агьалийриз Юнус гьихьтин ишара[†] хьанатӀа, и несилдизни Инсандин Хва[†] гьахьтин ишара жеда. 31Кьибле патан пачагь-ханум чилин лап а кьиляй Сулейман[†] пачагьдин камал квай гафариз яб гуз атанай. И несилдиз Сулейман пачагьдилайни ЧӀехидан гафарин ван къвезва. ЯтӀани и несил Адаз акси экъечӀзава. Гьавиляй Къияматдин юкъуз[†] Кьибле патан пачагь-ханумди и несилдиз кар кьада[+]. 32Къияматдин юкъуз Ниневдин агьалийри и несилдиз кар атӀуда. Юнус ам несигьатриз яб гайи Ниневдин агьалийри туба авунай[†] ва несилдиз Юнусалайни ЧӀехидан несигьатрин ван къвезва[+].


Экв ва мичӀ


(МатӀай 5:15; 6:22-23)

33[•]Гьич садани куькӀуьрнавай шем чинебан чкада, я тахьайтӀа, къапунин кӀаник эцигдач. Ам, кӀвализ гьахьзавайбуруз экв акун патал, шемергандал эцигда[+]. 34Ви бедендин чирагъ вилер я; ви вилер сагъ хьайитӀа, вун экуьнив ацӀана жеда, ви вилер чӀурузваз хьайитӀа, вун мичӀивиле гьатна жеда. 35Килиг ви беденда авай экв мичӀивал яз тахьурай! 36Ви беден вири экуь ятӀа ва адак гьич са чӀулав лекени квачтӀа, вун, чирагъдин экуьник квайди хьиз, михьиз[†] экуь жеда.


Фарисейринни тавратдаррин чӀуру крар


(МатӀай 23:1-36)

37[•]Исади Вичин чирвилер гана куьтягьайдалай кьулухъ, са фарисейди[†] Ам вичин кӀвализ илифарна. Ада атана суфрадихъ Вичин чка кьуна. 38Фу недалди Исади Вичин чин-гъил чуьхуьн тавурла, фарисей лап мягьтел хьана[+]. 39Амма Реббиди[†] адаз лагьана:

– Куьне, фарисеяр, куь къаб-къажахдин винел патар михьзаватӀани, куь къене авайди къанихвални писвал я. 40Эй, ахмакьар! Къен пад халкь авунвайди гьа винел пад халкь авурди тушни? 41Къаб-къажахда авайди кесибриз пая – куьн вири патарихъай михьи жеда.

42Гуж я квез хьанвайди, фарисеяр: пурнийрилай, рейгьандилай ва гьар жуьредин векьер-кьаларилай куьне харж гузва, амма эвелни-эвел авуна кӀанзавай адалатвални Аллагь кӀан хьун куьне рикӀелай ракъурнава! Авуна кӀанзавай важиб авай кар гьа им я, амма муькуь крарни рикӀелай ракъурна виже къведач[+].

43Гуж я квез хьанвайди, фарисеяр: синагугра[†] аквадай чкаяр кьунал куь рикӀ ала, майданрални – квез куьн гьуьрметдалди тебрикна кӀанда[+].

44Гуж я квез хьанвайди, куьн кьилихъ къван галачир сурар хьиз я: инсанар ана сурар авайди тийижиз къекъвезва.

45Инал тавратдаррикай[†] сада Адаз лагьана:

– Муаллим! Вуна и гафаралди чи гуьгьуьлрани эцязава хьи?!

46Амма Исади лагьана:

– Квезни, тавратдарар[†], хьанвайди гуж я: куьне халкьдин кӀула диндин къайдайрин зурба парар твазва, амма а парарик куьне гьич тӀубни кязавач. 47Гуж я квез хьанвайди, куьне куь бубайри кьейи пайгъамбарриз[†] гуьмбетар эцигзава. 48Гьадалди куь бубайри авур чӀуру крар дуьзбур я лугьуз куьне къул чӀугвазва; абуру пайгъамбарар кьена, куьне а пайгъамбарриз гуьмбетар эцигзава[+]. 49Гьавиляй тушни Аллагьдин чӀехи Камалди икӀ лагьайди: «За абурун патав пайгъамбарарни илчияр[†] ракъурда; абурукай садбур абуру рекьида, муькуьбур хурук кутада»[+]. 50-51Дуьнья халкь авур чӀавалай инихъ экъичнавай пайгъамбаррин иви, Гьабилан[†] ивидилай гатӀунна Аллагьдин КӀвалинни[†] къурбангандин[†] арада кьейи Зекеридин ивидал къведалди, За а несилдин вилерай хкида. Эхь, лугьузва За квез, а несилдиз вичиз къвезвайди вичел агакьни ийида[+]. 52Гуж я квез хьанвайди, тавратдарар: чирвилерин куьлегар куьне куь гъиле кьунва. Я куьн гьахьзавач, я гьахьиз кӀанзавайбурузни куьне манийвал ийизва.

53Иса анай экъечӀайла, тавратдарарни фарисеяр гужуналди Адаз суалар гуз, Ам кӀеве тваз кӀанз, 54Адан сивяй Адак тахсир кутаз жедай хьтин гаф акъатдатӀа лугьуз, алахъзавай[+].

#### 12


Исади кьве чин хьунухь айибун


(МатӀай 10:26-33)

1Агъзурралди инсанар кӀватӀ хьана, сада сад чуькьуьзвай арада Исади[†] сифтедай Вичин тилмизриз[†] лугьуз хьана:

– Фарисейрин[†] маядикай, яни абурал кьве чин хьуникай мукъаят хьухь![+] 2Ашкара тежедай гьич са затӀни ва малум тежедай чинебан гьич са карни авайди туш[+]. 3Гьаниз килигна буьркьвеба вуч куьне лагьанатӀа, гьадан ван эквеба жеда ва кӀвале куьне япал вуч лагьанатӀа, гьадакай кӀвалин чӀередилай хабар акъатда.

4[•]За квез, Зи дустариз, лугьузва: инсан яна рекьизвайбурукай кичӀе жемир, кьинилай гъейри абурулай маса кар алакьдач[+]. 5Амма нихъай кичӀе хьана кӀандатӀа, За квез лугьуда: кьена жегьеннемдиз[†] ракъурдай къуват авай анжах Садакай кичӀе хьухь. Эхь, лугьузва За квез, гьа Гьадакай кичӀе хьухь[+].

6Вад нуькӀрен къимет кьве къара пул тушни? НуькӀерикай садни Аллагьдин рикӀелай фенвач. 7Куь кьилелни гьикьван чӀарар алатӀа гьисабнава; гьа икӀ, квез кичӀе жемир: куьн нуькӀерилайни гзаф артух я[+].

8Лугьузва За квез: инсанрин вилик Зун ни ихтибардалди кьабулзаватӀа, гьам Аллагьдин малаикрин[†] вилик Инсандин Хцини[†] гьакӀ кьабулзава[+]. 9Инсанрин вилик ни Закай кьил къакъудайтӀа, Аллагьдин малаикрин вилик Инсандин Хцини адакай кьил къакъудда[+].

10Инсандин Хцикай чӀуру гаф лагьайтӀа, лагьайдалайни гъил къахчуда; амма Пак Руьгьдикай[†] ни аси[†] гафар авуртӀа, адалай гъил къахчудач[+].

11Куьн синагугриз[†], гьакимрин ва гуж гвайбурун патав гъайила, абуруз гьикӀ ва вуч жаваб гудатӀа лугьуз къайгъудик жемир. 12Гьа чӀавуз куьне вуч лагьана кӀандатӀа, гьам квез Пак[†] Руьгьди лугьуда.


Девлет авай ахмакь

13[•]Халкьдин арадай сада Исадиз лагьана:

– Муаллим! Зи стхадиз лагь хьи, ада захъ галаз ирс пай авурай.

14– Эй инсан, – лагьана Исади, – куь мал-мулк паюн, куь гьахъ-дуван авун Зи хиве тунвайди вуж я?

15– Килиг, – хълагьна Исади халкьдиз, – пулунихъ-девлетдихъ къаних жемир, инсандин уьмуьр адан мал-девлетдилай аслу жедач[+].

16Исади абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– Девлет авай са инсандин никӀи хъсан бегьер гъана. 17Адани вичи вичикди веревирдер авуна: «Вучда? Зи чилерин майваяр кӀватӀна хуьдай чка захъ авач». 18«Ингье за вучдатӀа аку, – фикирна ада, – жуван гьамбарханаяр чукӀурна, гьабурулайни гегьенш чкаяр эцигда. Ана за жуван техил ва жувахъ авай-авачир вири хуьда. 19Жува жувазни лугьуда: Вуна ваз гзаф йисара менфят къачудай зурба няметар кӀватӀна: ял ягъа, неъ, хъухъ, кеф чӀугу». 20Амма Аллагьди адаз лагьана: «Эй ахмакь! Къе йифиз ви чан къачуда; вуна кӀватӀнавай кьванди нел гьалтда?»[+] 21Аллагь патал ваъ, вич патал девлет кӀватӀдайдан кьилел гьа ихьтин крар къведа[+].


Къайгъуйрикай


(МатӀай 6:19-21, 25-34)

22Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– ИкӀ хьайила За квез лугьузва: вуч недатӀа лугьуз жуван чан патал ва вуч алукӀдатӀа лугьуз жуван беден патал къайгъуйрик жемир[+]. 23Чан недайдалай артух я, беденни – пекерилай. 24КӀвагъриз килиг: абуру я цазвач, я гуьзвач; абурухъ я цадай, я бегьер хуьдай чкаяр авач, амма Аллагьди абуруз тӀуьн гузва. Квезни Аллагьди гуда! Куьн къушарилай артух тушни мегер[+]? 25Кат-галтуг авуналди квевай нивай жуван уьмуьр са сятдин хьайитӀани артухариз жеда? 26Гьа икӀ, квелай и гъвечӀи кар хьайитӀани алакьдачтӀа, амайбурун къайгъу чӀугун куьз герек я? 27Бубуяр гьикӀ экъечӀзаватӀа килиг: абуру я зегьмет чӀугвазвач, я са затӀ хразвач. Амма За квез лугьузва хьи, гьихьтин иер пекер алай Сулейман[†] пачагьни и цуькверикай садав гекъигиз хьун мумкин туш. 28Къе никӀяй экъечӀзавай ва пака къулаз вегьидай векьни Аллагьди акӀ чӀагурзаватӀа[*], Ада а векь квелай артух чӀагурзавани, эй иманда[†] зайифбур![+] 29Гьа икӀ, куьн вуч неда, я тахьайтӀа вуч хъвада лугьуз, кат-галтугмир, я къайгъудикни жемир, 30тӀуьнихъ-хъунихъ и дуьньяда галтугзавайбур мажусияр[†] я. Куь Бубадиз[†] ибур квез герек тирди чизва. 31Гьавиляй куьне квез Аллагьдин Пачагьлугъ[†] жагъура, амайди Ада квез кӀукӀни алаз гуда[+]. 32КичӀе жемир, гъвечӀи кӀеретӀ! Вучиз лагьайтӀа квез Вичин Пачагьлугъ гун куь Бубадиз кӀанзава[+].

33Жуван мулкар маса це ва садакьаяр пая. Гьадалди куьне квез цаварал куьгьне тежедай пулунин кисеяр ва куьтягь тежедай хазинаяр гьазурда. Анра ам я чуьнуьхдай угъри, я недай гъуьчӀ жедач[+]. 34Куь девлет гьина аватӀа, куь рикӀни гьана жеда.


Вафа гвай лукӀарикай кьиса


(МатӀай 24:43-51; Мрк. 13:33-37)

35[•]Куьн, юкьвара чӀулар туна, куькӀуьрнавай чирагъар гваз гьазур хьухь. 36Куьн мехъерикай хтана кӀанзавай чпин агъадал вил алай инсанриз ухшар хьухь, ам хтана рак гатанмазни адаз гьасятда рак ахъайдайвал[+]. 37Чпин агъа кӀвализ хтайла, адаз уях яз жагъай лукӀар бахтавар[†] я. За квез рикӀивай лугьузва: агъади, вичин пекер дегишарна, абуруз суфрадихъ эверда ва абуруз къуллугъда. 38ЛукӀарин иесидиз, кьуланфериз хтайлани, экв жедайла хтайлани абур уях яз жагъайтӀа, а лукӀар бахтавар я. 39Квез чидани, кӀвалин иесидиз угъри къведай чӀав чир хьанайтӀа, вичин кӀвал атӀуз тадачир[+]. 40Куьнни гьазур яз хьухь: гьич квез хабарни авачиз Инсандин Хва хтана акъатда.

41Гьа чӀавуз Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! И кьиса Вуна чаз лугьузвайди яни, я тахьайтӀа амайбурузни?

42Реббидини[†] лагьана:

– Лугьун хьи, агъади вичин кӀвалихъ гелкъвезвайбурун кьилел, абуруз вахтунда фу-яд гун патал, са кас эцигна. А кас вафа гвайди ва кьил авайди хьайитӀа, ада вуч ийида? 43Агъа кӀвализ хтайла, ам вичин хиве авай крарал машгъул яз жеда. Ахьтин кас бахтавар я[+]. 44За квез рикӀивай лугьузва хьи, адан агъади вичин вири мал-мулкунин кьиле а кас акъвазарда. 45А касди вичи вичик «Зи агъа мукьвара ахкъатдач» лагьана, кӀвале вач-хъшаяр тир итимарни папар гатаз, кьадардилай артух нез, хъваз, хъивегьиз хьайитӀа,[+] 46а касдин агъади, гьич виливни техуьзвай са юкъуз, гьич фикирдизни гъиз тежедай чӀавуз хтана, адаз векъи жаза гуда ва гьадазни, иман гвачирбуруз хьиз, гьа икӀ ийида.

47Вичин агъадиз вуч кӀанзаватӀа чизвай, амма гьазур тахьана, а кар тавур кас гзаф гатанни ийида. 48Вичин агъадин мурад тийижиз, саймазвилелди са чӀуру кар авур лукӀ тӀимил гатада. Гьар низ гзаф ганватӀа, гьадавай гзаф кӀанни жеда; нив гзаф ихтибар вуганватӀа, гьадавай гзаф тӀалабни ийида[+].


Иса себеб яз чаравилер хьун


(МатӀай 10:34-35)

49[•]Зун чилел цӀай куькӀуьриз атанвайди я, ам куькӀвенайтӀа Заз гзаф кӀандай! 50Амма Заз жедай чӀехи азабрин югъ вилик кума, а югъ атана алукьдалди Зи рикӀел залан пар жеда[+]. 51Квез Зун и дуьньядиз ислягьвал гваз атанвайди хьиз авани? Ваъ, Зун инсанар чара ийиз атанвайди я![+] 52Гила кӀвале вад кас аваз хьайитӀа, абур кьве пай жеда: пуд кьведаз акси жеда, кьведни – пудаз. 53Буба хциз акси жеда, хвани – бубадиз; диде рушаз акси жеда, рушни – дидедиз; къари вичин сусаз акси жеда, свасни – вичин къаридиз.


Ийидай кар гежел вегьимир


(МатӀай 5:25-26; 16:2-3)

54[•]Халкьдизни Исади лагьана:

– Рагъ экъечӀзавай патай къвезвай циф акурла, куьне «Марф къвада» лугьуда. Дуьз я. 55Кьибле патай гар акъатайла, куьне «Гзаф чими жеда» лугьуда. Дуьз я. 56Эй, кьве чин алайбур! Чилизни цавуз килигна гьихьтин гьава жедатӀа, квевай чириз жезва, бес гила гьихьтин вахт атанватӀа квевай кьатӀуз жезвачни?

57Бес вучиз квевай куьн патал гьахъ-михьивал[†] вуч ятӀа чириз жезвач? 58Вахъ галаз гьуьжетарзавайди галаз вун дувандиз фидайла, жезмай кьван адахъ галаз рекье туьхкӀуькӀ. АкӀ тахьайтӀа, ада вун дуванбегдин патав тухуда, дуванбегдини вун къазаматдардин гъиле твада, къазаматдардини вун къазаматханадиз вегьида. 59За ваз лугьузва: вал алай бурж эхиримжи чет кепекдал къведалди вахгун тавунмаз вун къазаматдай акъатдач.

#### 13


Аллагьдин рекьиз татайтӀа…

1Гьа вахтунда са бязибур Исадин[†] патав атана, Аллагьдин КӀвале[†] къурбандар ийизвай чӀавуз ПилатӀан[†] эмирдалди яна кьейи галилейвийрикай[†] Адаз суьгьбетна[+]. 2И кардин патахъай Исади лагьана:

– А инсанар амай галилейвийрилай гзаф гунагьар[†] квайвиляй яна кьенва лугьуз фикирзавани куьне? 3Ваъ, лугьузва За квез; куьн Аллагьдин рекьел татайтӀа, гьабур хьиз куьнни вири пуч жеда. 4Я тахьайтӀа, куьне Шилугьамдин минарадик акатна кьейи цӀемуьжуьд касдик Ярусалимда уьмуьр тухузвай амай вирибурулайни гзаф тахсирар ква лагьана фикирзавани[+]? 5Ваъ, лугьузва За квез; куьн Аллагьдин рекьел татайтӀа, гьабур хьиз куьнни вири пуч жеда.

6Ада и кьисани[†] ахъайна:

– Са касдихъ вичин ципицӀбагъда инжилдин тар хьана; тарцелай майваяр кӀватӀиз атайла, адаз затӀни гьатнач[+]. 7Ада ципицӀбандиз лагьана: «Ингье, пуд йис я заз и таралай инжилар кӀватӀиз кӀанз, амма заз адалай затӀни жагъизвач. Вуна ам атӀутӀ: гьавайда ада вучиз чил кьазвайди я?»[+] 8Амма ципицӀбанди жаваб яз адаз лагьана: «Агъа, цӀи ам за пер яна кьук кутадалди тур. 9Ада майваяр гъидатӀа килигда чун; тагъайтӀа, чна къведай йисуз ам атӀуда».


Исади са паб сагъарун

10Киш юкъуз[†] са синагугда[†] Исади чирвилер гузвай[+]. 11Ана чӀуру жинжи[†] цӀемуьжуьд йисан къене акӀажарнавай са паб авай, адавай дуьз акъвазиз жезвачир. 12Ам акунмазни, Исади адаз эверна:

– Вун ви начагъвиликай азад хьанва, вах.

13ГьакӀ лагьана, Исади адал гъилер эцигна[†]; паб гьасятда къарагъна дуьз хъхьана ва Аллагьдиз шукурар ийиз хьана[+].

14Киш юкъуз Исади а паб сагъар хъувуна лугьуз, синагугдин кьилевайда хъел кваз халкьдиз лагьана:

– Гьафтеда кӀвалахна кӀанзавайди ругуд югъ я; тӀаларикай сагъариз Киш ваъ, маса йикъарикай са юкъуз ша[+].

15– Кьве чин алайбур! – жаваб яз лагьана Реббиди[†]. – Киш юкъуз куьне гьар сада жуван яц, я лам цурай акъудна цел тухузвачни[+]? 16ЦӀемуьжуьд йисан къене иблисди[†] бедбахтвилик кутунвай Ибрагьиман[†] эвлед руш Киш юкъуз вичин къазадикай хкудна кӀандачирни кьван?

17Исади и гафар лагьайла, Адаз акси тир инсанриз регъуь жезвай, амай халкьди Адан аламатдин крарал шадвилер ийизвай[+].


Финдин тварцикай кьиса


(МатӀай 13:31-33; Мрк. 4:30-32)

18[•]Исади лагьана:

– Аллагьдин пачагьвал куьз ухшар я ва Ам куьв гекъигиз жеда? 19Ам инсанди вичин сала цайи финдин тварциз ухшар я: ам экъечӀна, адакай еке тар хьана, къушарини адан хилерал мукар ийиз жеда[+].

20Исади давамарна:

– Аллагьдин пачагьвал куьв гекъигиз жеда? 21Ам папа цӀуд киле гъуьруьк кутур гъварциз ухшар я, ам кутунмазни тини атана[+].


ГуьтӀуь варар


(МатӀай 7:13-14, 22-23; 8:11-12)

22[•]Иса Ярусалимдиз фидайла, рекье гьалтзавай шегьерра ва хуьрера Ада чирвилер гуз хьана.

23Са инсанди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! ТӀимил инсанар хилас жеда лугьудай гафар гьахъбур яни?

Адани жаваб яз лагьана:

24– Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] рехъ ачухзавай гуьтӀуь варарай физ алахъ, – жаваб гана Ада. – За квез лугьузва, гзафбур а варарай физ алахъда, амма абурувай анай экъечӀиз жедач. 25КӀвалин иесиди къарагъна рак агалайла, куьн къецел амукьда. Куьне: «Я Агъа! Я Агъа! Чаз рак ахъая», – лугьуз, варар гатаз жеда. Амма Ада квез жаваб гуда: «Куьн гьинай я? Заз куьн чидач»[+]. 26Гьа вахтунда куьне лугьуда: «Чун Вахъ галаз фу-яд тӀуьрбур я, чи куьчейрани Вуна чирвилер гайиди я». 27Амма Агъади жаваб гуда: «За квез лугьузва: куьн гьинай ятӀа, Заз куьн чидач. Залай алат, адалат квачир крар ийизвайбур»[+]. 28Квез Аллагьдин Пачагьлугъда Ибрагьим, Исакь[†], Якьуб[†] ва амай вири пайгъамбарар[†] аваз акурла, аниз ахъай тавуна къецел амукьайла, куьне сасни регъведа, шел-хвални ийида[+]. 29РагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патай, кефер патайни кьибле патай атана, инсанри Аллагьдин Пачагьлугъда межлисда чпиз чкаяр кьада[+]. 30Исятда агъада авайбурукай са бязибур вине жеда, исятда вине авайбурукай са бязибур – агъада[+].


Иса Ярусалимдихъ шехьун


(МатӀай 23:37-39)

31[•]Гьа и чӀавуз са шумуд фарисей[†] атана, абуру Исадиз лагьана:

– Ахлад, и чкадай экъечӀ: Гьирудаз[†] Вун рекьиз кӀанзава[+].

32– Фена а сикӀрез лагь хьи, – лагьана Исади, – къени пака[†] За инсанрикай жинерар хкудда ва азарри кьунвайбур сагъар хъийида, пуд лагьай юкъуз За Зи крар куьтягьда. 33Амма къени, пакани, ахпагьан юкъузни Зун Зи рекье хьун лазим я, вучиз лагьайтӀа Ярусалимдилай гъейри маса чкада пайгъамбардивай ажал кьабулиз жедач.

34Эй Ярусалим, Ярусалим! Пайгъамбарар тергдай шегьер! Аллагьди ракъурнавайбур къванцин хура твадай шегьер! Вечре вичин цицӀибар кӀватӀна лувак кутадайди хьиз, шумудра Зун ви аялар кӀватӀиз алахънай! Амма квез кӀан хьаначир![+] 35Килиг, куь ичӀи макан За квез тазва. Куьне: «Реббидин ТӀварц[†]Ӏелай къвезвайдаз шукур хьурай!» лугьудай вахт къведалди, квез Зун ахквадач[+].

#### 14


Киш хуьнилай регьим вине я

1Са Киш юкъуз[†] Иса[†], фарисейрин[†] кьиле авайдахъ галаз фу тӀуьн патал, адан кӀвализ фейила, ана авайбуру Адалай вил алуд тийиз хьана[+]. 2Исадин патав беден яд кӀватӀ хьунин азарди кьунвай са кас гвай. 3И арада Исади тавратдарривайни[†] фарисейривай: «Киш юкъуз сагъар хъувун дуьз яни-тушни?», – лагьана хабар кьуна[+]. 4Абуру сивяй са гафни акъуднач. Исади гъил хкӀуна а кас сагъарна ва ам рекье хтуна. 5Ахпа Исади инал алайбурувай жузуна:

– Куь хва, я тахьайтӀа яц къуйдиз аватайтӀа, куьне, Киш юкъузни килиг тавуна, ам анай гьасятда акъуддачни[+]?

6Абурувай жаваб гуз хьанач.


Демина хъсан чкайрикай кьиса

7КӀвализ эвернавайбуру къвез хъсан чкаяр хкягъиз ацукьиз акурла, Исади абуруз кьиса[†] ахъайна:[+]

8– Ваз мехъерин межлисдиз эверайла, фена хъсан чка кьаз алахъмир, валайни машгьур касдиз эвернаваз хьун мумкин я. 9Ам атайла, ваз кӀвализ эверайда: «Инал и кас ацукьрай», – лугьун мумкин я. ГьакӀ хьайила, беябур хьана, вун фена лап гьа ракӀарив гвай чкадал ацукьуниз мажбур жеда. 10Амма ваз са межлисдиз ша лагьайла, жув фена гьа ракӀарив ацукь. Гьа чӀавуз иесиди ваз: «Я дуст, акӀ жедач, фена вини кьиле ацукь», – лугьуда. ГьакӀ хьайила, ацукьнавайбурун виликни ваз хатур-гьуьрмет жеда. 11Гьар ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъуз вегьида, вичи вич агъуз кьурди виниз акъудда[+].

12Вич илифарай фарисейдизни Исади лагьана:

– Мугьманвилиз эвердайла, вуна ви дустариз, стхайриз, ви мукьвабуруз, девлет авай ви къуншийриз эвермир: абуру вунни илифар хъийида ва куьн кьилера кьил хъжеда. 13-14Амма вуна эвердайла, эвелни-эвел элкъвена ваз хгудай шей авачир къекъверагриз, набутбуруз[*], кьецӀибуруз, буьркьуьбуруз ша лагь. Гьадалди вун бахтавар[†] жеда. Гьахъ-михьи тир вири инсанрал чан хтайла, ваз Аллагьди хгуда[+].


Деминиз эвернавайбурукай кьиса


(МатӀай 22:2-14)

15[•]И гафарин ван хьайила, Исадихъ галаз ацукьнавайбурукай сада лагьана:

– Аллагьдин Пачагьлугъда[†] ни фу тӀуьртӀа, гьам бахтавар я[+].

16Исади жаваб яз лагьана:

– Са инсанди зурба межлис кутуна гзафбуруз эвернай. 17ТӀуьн-хъун ийидай вахт хьайила, ада вичи ша лагьанвайбуруз: «Вири гьазур хьанва, буюр» лугьуз, вичин лукӀ ракъурна. 18Амма эвернавайбур, гаф-чӀал сад авунвайди хьиз, гьар жуьредин багьнаяр акъудиз эгечӀна. Сада адаз «Зун къачунвай чилиз килигиз фин лазим я; ваз тавакъу ийида, закай кефи хамир», – лагьана. 19Муькуьда лагьана: «За вад жуьт яцар къачунва, зун абуру цана чеб гьикӀ тухудатӀа чириз физва; ваз тавакъу ийида, залай гъил къахчу». 20Пуд лагьайда лагьана: «За паб гъанва, гьакӀ хьайила завай къвез жедач»[+]. 21ЛукӀрани хтана, вичин агъадиз хьайи-хьайивал ахъайна. КӀвалин иесидиз хъел атана: «Гьерекатна, – лагьана лукӀраз, – фена шегьердин куьчейрайни ккӀарай къекъверагар, набутар, буьркьуьбурни кьецӀибур галаз хъша». 22Са герендилай, лукӀра хтана: «Я Агъа! – лагьана. – Ви эмир кьилиз акъуднава, ятӀани суфрадихъ чкаяр мад ама». 23«Рекьерайни жигъиррай алад, – лагьана агъади, – зи кӀвал ацӀун патал, абур гьанрайни галаз хъша. 24За ваз лугьузва хьи, за эверна татайбуру зи фу недач!»


Тилмизвилин къимет


(МатӀай 5:13; 10:37-38; Мрк. 9:50)

25[•]Исадихъ галаз гзаф инсанар физвай. Ада абурухъ элкъвена лагьана:

26– Зи патав къвезвайда вичин бубадилайни[†] дидедилай, папалайни аялдилай, стхайрилайни вахарилай ва вичин чандилайни гъил къачуна къвезвачтӀа, адакай Зи тилмиз[†] хьун мумкин туш[+]. 27Вуж Вичин азабрин хаш[†] кӀулаз яна, Захъ галаз къвезвачтӀа, гьадакай Зи тилмиз жедач[+].

28Квекай садаз минара эцигиз кӀан хьайитӀа, сифте ада минарадин къимет, ахпа жувахъ авай такьатар гьисабдачни мегер? 29-30ТахьайтӀа, минарадин бине кутуна, ам эцигна куьтягь тавурла, ам акур вирибур а касдал, «И инсандивай бине кутунвай минара эцигна куьтягьиз хьанач», – лугьуз, хъуьреда.

31Я тахьайтӀа, маса пачагьдин аксиниз дяве ийиз экъечӀзавай пачагьди ацукьна, цӀуд агъзур кас галаз вичивай къад агъзур аскер галаз къвезвай пачагьдин хура акъвазиз жедани лагьана, сифте веревирдер ийидачни кьван? 32Адаз вичивай атӀадан хура акъваз тежедай чӀал чир хьайитӀа, ада, атӀам яргъа амаз, ислягьвилин шартӀарикай меслят авун паталди, адан кьилив вичин векилар ракъурда. 33Куьнни гьакӀ я, куьне квехъ авай-авачирдалай гъил къачунвачтӀа, квекай садакайни Зи тилмиз хьун мумкин туш.

34Кьел хъсан шей я; кьелен ери квахьайтӀа, адаз гьикӀ дад хгуз жеда[+]? 35Ам чил миянар ийизни виже къведач; ам гьакӀ гадарна тада. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

#### 15


Исади квахьайди жагъурун


(МатӀай 18:12-14)

1[•]Исадиз[†] яб гун патал, харж кӀватӀдайбурни[†] гунагькарар[†] вири атана кӀватӀ хьанвай. 2Фарисейрини[†] тавратдарри[†] наразивал ийиз хьана:

– Ам гунагькаррихъ галаз алагъ-салагъда ава, гьатта абурухъ галаз санал ацукьна фуни незва[+].

3И чӀавуз Исади ихьтин кьиса[†] ахъайна:

4– Виш хипекай сад квахьайла, кьудкъанни цӀекӀуьд хеб кьурумда туна, гьа квахьай садахъ къекъвез квекай вуж фидач? Хеб жагъун тавунмаз вуж элкъвена хкведа? 5Жагъайла, хеб шадвилелди къуьнерал вегьена хкида. 6КӀвализ хтайла, ада дустаризни къуншийриз эверна лугьуда: «Куьнени захъ галаз шадвал ая, заз зи квахьай хеб жагъун хъувуна»[+]. 7Идалди За квез лугьузва хьи, кьудкъанни цӀекӀуьд гьахъ-михьи касдилай са гунагькар Аллагьдин рекьел атун[†] цавар патал чӀехи шадвал я[+].

8Я тахьайтӀа, цӀуд гимишдин пул авай са паб къачун, пуларикай сад адавай квахьайтӀа, гьам жагъидалди шемни куькӀуьрна ам кӀвал шуткуниз, мукьуфдалди кӀвалин са-са пӀипӀ тирвал къекъвез жедачни мегер? 9Ам жагъайла, дустаризни къуншийриз эверна ада лугьуда: «Куьнни захъ галаз шад хьухь, квахьай пул заз жагъун хъувуна». 10Гьа икӀ, лугьузва За квез, Аллагьдин рекьел атай са гунагькар акуртӀани, Аллагьдин малаикриз[†] хвеши жеда.


Квахьай хцикай кьиса

11Исади мад лагьана:

– Са касдихъ кьве хва авай.

12Абурукай гъвечӀида бубадиз[†] лагьана: «Я буба! Ви эменнидикай зал гьалтзавай пай зав вахце».

Бубадини эменни рухвайрин арада пайна[+]. 13Са кьадар йикъар фейила, гъвечӀи хва вичин шейэр кӀватӀна, яргъал уьлкведиз фена. Гьанра ада, кефер чӀугваз, вичихъ авай мал-девлет гаралай авуна. 14Ада вичихъ авай-авачирди руфунай авадарна куьтягьайла, а вилаятда зурба каш хьана. Ам кӀеве гьатна. 15Ам фена кӀвалах це лугьуз а вилаятдин са касдал алахъна, адани ам вичин вакӀар хуьз чуьлдиз ракъурна. 16Адаз вакӀари незвай тӀуьналдини руфун ацӀуриз кӀанзавай, амма адаз гьам гудайдини авачир.

17Кьили ван авурла, ада вичи вичикди лагьана: «Зи бубадихъ гьакъидалди кӀвалахзавайбур гьикьван аватӀани, абур вири тухни я ва недайди абуруз амукьни ийизва, амма зун ина гишила рекьизва! 18Бубадин патав хъфида. „Чан буба! – лугьуда за. – Зун цаварин ва ви вилик гунагькар я,[+] 19гила зун ви хва я лагьай тӀварц[†]Ӏиз лайих яз амач. Зунни ваз кӀвалахзавайбурун арадиз кьабула, буба“».

20Ам къарагъна вичин бубадин патав хъфена. Бубадиз ам гьеле яргъа амаз акурла, адаз хцин язух атана; бубади, чукурна фена хцин гардан кьуна, адаз теменар гана.

21«Чан буба! – лагьана хци. – Зун цаварин ва ви вилик гунагькар я, ви хва я лугьудай тӀварцӀизни зун лайих яз амач.».

22Амма бубади вичин лукӀариз лагьана: «Лап хъсан пекер гъана адал алукӀ, адан тупӀухъ тупӀални акала, алукӀдай кӀвачин къапарни, 23хвенвай данани гъана тукӀукӀ. Нез, хъваз шадвилер ийин чна: 24зи и хва кьенвай, гила адал чан хтанва[†], ам завай квахьнавай, гила ам заз жагъун хъувунва». Абур шадвилер ийиз эгечӀна[+].

25ЧӀехи хва, лагьайтӀа, никӀе авай; ам хтана кӀвализ ахгакьайла, адаз манийрин ва инсанри кьуьлер ийизвай ванер атана. 26Ада кӀвалел алайбурукай садаз эверна, адавай хабар кьуна: «Ина вуч хьанва?» 27«Ви стха хтанва, – жаваб гана ада, – хва сагъ-саламат яз хтана акур ви бубадини хвенвай дана тукӀунва».

28Стхадиз хъел атана кӀвализ хквез кӀан хьанач. Бубади, кӀваляй экъечӀна, адаз хъша лагьана. 29Амма ада бубадиз жаваб гана: «И вири йисара за ваз къуллугъ ийиз, ви гафунал гаф эцигайди туш, амма вуна заз, жуван дустарихъ галаз кефер чӀугун патал, гьич бацӀини гайиди туш. 30Гьина ятӀани гьатнавай ва чӀуру рекье авай папарихъ галаз ви эменни гаралай авур ви и хва хтайла, вуна адаз хвенвай дана тукӀуна». 31«Чан хва! – лагьана бубади. – Вун датӀана захъ гала, захъ авай-авачирдини вири види я. 32Ви стха хтай чӀавуз шадвал тавуна гьикӀ акъвазда?! Ам кьенвай, гила – чан хтанва. Ам квахьнавай, гила – жагъун хъувунва».

#### 16


Аллагьдизни пулуниз сад хьиз къуллугъиз жедач

1Исади[†] Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– Са инсандихъ девлет авай, адахъни кӀвалин кӀвалахар идара ийизвайди авай; ада кӀвалин эменни вара-зара ийизва лугьуз са ни ятӀани и девлет авайдаз хабарнай.

2Девлет авайда адаз эверна, лагьана: «Заз вакай къвезвайбур вуч ванер я? Жуван кӀвалахдин гьахъ-гьисаб авуна, зи патав гъваш. За вун къуллугъдилай алудзава».

3КӀвалин-йикъан кьилел алайдани вичи вичикди лагьана: «Гила за вуч ийида? Зи агъади зун къуллугъдилай алудзава. Залан кӀвалахдихъ галаз зун кьунвач, це лугьуз физни заз регъуьда. 4КӀвалахдилай алудайла, масадбуру зун чпин кӀвалера кьабулун патал, за вуч ийида? Агьан, заз чир хьана!»

5Ада вичин агъадин буржар алайбуруз са-садаз кьилди-кьилди эвериз хьана. «Вал зи агъадин гьикьван бурж ала?» – сад лагьайдавай хабар кьуна. 6«ЧӀемдин виш бат алама», – жаваб гана ада. «Жуван буржунин куьгьне чар къахчуна, тадиз яхцӀурни цӀуд уьлчме лагьана цӀийи чар кхьихь», – лагьана кӀвалин-йикъан кьилел алайда.

7Ахпа муькуьдаз эверна, лагьана: «Вал гьикьван бурж ала?» «ЦӀуд агъзур укӀур къуьл», – жаваб гана ада. Адазни лагьана: «Жуван буржунин куьгьне чар къахчуна муьжуьд агъзур лагьана цӀийиди кхьихь».

8Агъади, крар бажарагъ гваз авуна лугьуз, кӀвалин-йикъан кьилел алай ламатӀдин тариф авуна. РикӀивайни, Аллагьдин экуьнин веледри чпин крарай кьил акъудзавайдалай и дуьньядин инсанри а крарай кьил акьул гваз акъудзава[+]. 9За квез лугьузва: и гьахъ авачир дуьньяда кӀватӀай девлетрин куьмекдалди куьне квез дустар жагъура. Куьне гьакӀ ийиз хьайитӀа, пул виляй аватайла, куьн хушвилелди даим дуьньядин кӀвалера кьабулда.

10ГъвечӀи карда вафа тирди чӀехи крарани вафа жеда, гъвечӀи карда вафа туширди чӀехи крарани вафа жедач[+]. 11Квел чилин девлетар ихтибариз жезвачтӀа, халисан девлетар квел ни ихтибарда? 12Квевай чарадан девлет намус гваз хуьз хьаначтӀа, куь девлет квез ни гуда? 13Гьич са нуькердивайни кьве агъадиз къуллугъ ийиз жедач: абурукай сад кӀан хьайитӀа, муькуьди такӀан жеда; садаз вафавал хвейитӀа, муькуьдаз – жедач. Аллагьдизни пулуниз квевай сад хьиз къуллугъ ийиз жедач[+].


Лазаракай кьиса


(МатӀай 5:18, 31-32; 11:12-13)

14[•]И вири гафар пулунал рикӀ алай фарисейризни[†] ван хьана, абур Исадал хъуьрезвай[+].

15Ада абуруз лагьана:

– Куьне куьн инсанрин вилик гьахъ-михьи ксар хьиз къалурзава, амма Аллагьдиз куь рикӀера авайдакай хабар ава: инсанри къимет ава лугьузвай затӀ Аллагьдин вилерай муртад затӀ я. 16Ягьядилай[†] вилик Къанунни[†] авай, пайгъамбарарни[†]. Адалай кьулухъ Аллагьдин пачагьвиликай Шад Хабар[†] гуз хьана. Гзафбур, чпин вири къуватар эцигна, Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] гьахьиз алахъзава[+]. 17Цавни чил фад квахьун мумкин я, Къанундин лап гъвечӀи са цӀарни къуватдай аватдач[+]. 18Вичин папахъ галаз чара хьана маса паб гъизвай гьар сада зинавал[†] ийизва; масада рахкурнавай паб гъизвайдани зинавал ийизва[+].

19Девлет авай са инсан хьана. Ада, вичел пачагьдин хьтин чӀагай пекер алукӀиз, гьар юкъуз кӀандайвал кефер чӀугвазвай. 20Михьиз[†] пихери кьунвай Лазар лугьудай са къекъвераг адан варарин кӀане аваз хьана. 21Девлет авайдан суфрадилай амукьай кӀусар вичел мус гьалтдатӀа лугьуз, ам вил алаз жедай. КицӀерини къвез адан пихериз мез гудай. 22Ам кьейила, малаикри[†] къачуна, ам Ибрагьиман[†] патав тухвана. Девлет авайдини кьена, ам кучукна[+]. 23Агъа дуьньяда[†] азабрик кваз, девлет авайда кьил хкажайла, яргъай хьиз адаз Ибрагьим ва адан патавни Лазар акуна[+].

24«Я Ибрагьим буба[†]! – гьарай кваз лагьана ада. – Зун кана чӀух жезва, заз регьим ая. Вуна зи патав Лазар ракъура, ада вичин тупӀун кӀвенкӀв кьежирна зи мецивай гуьцӀрай»[+]. 25Амма Ибрагьима лагьана: «Я хва! Вуна рикӀел хкваш хьи, ваз дуьньяда авай кьван хъсанвилер хьана, амма Лазараз анжах писвилер акуна. Гила адаз ина теселли жагъида, ваз – азабар. 26Адалайни гъейри, куьни чи арада ахьтин кӀан квачир дагьар ава хьи, инай куь патаз кӀан хьайибурувай экъечӀиз жедач ва а патайни и патаз къвез жедач». 27«За ваз минетзава, буба, – лагьана девлет авайда, – вуна Лазар зи бубадин кӀвализ ракъура, 28ана захъ вад стха ама. Ада абуруз зурба азаб-азият авай и жегьеннемдикай хабар гурай, гьабур хьайитӀани иниз акъат тавурай». 29«Абурухъ Мусадин[†] ва пайгъамбаррин ктабар ава, – лагьана Ибрагьима, – къуй абуру ана кхьенвайдал амал авурай»[+]. 30«Ваъ, Ибрагьим буба! – лагьана девлет авайда. – Абурун кьилив кьейибурукай сад фейитӀа, абур Аллагьдин рекьел къведа[†]». 31«Абур Мусадинни пайгъамбаррин чӀалахъ жезвачтӀа, – лагьана Ибрагьима, – кьейидалай кьулухъ чан хтанвай[†] са вуж ятӀани абурун патав атайла, абур чӀалахъ жедач»[+].

#### 17


Исади тилмизриз гъил къахчуз чирун


(МатӀай 18:6-7, 15, 21-22; Мрк. 9:42)

1[•]Исади[†] Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– Инсан рекьяй акъуддай затӀар дуьньяда тахьун мумкин туш, амма абур ни арадал гъизватӀа, гьадаз гуж жеда[+]. 2ГьакӀан гъвечӀи инсанрикай сад рекьяй акъудзавай кас гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьз вегьейтӀа, хъсан я[+]. 3Мукъаят хьухь, ви стхади гунагь[†] жедай са кар авуртӀа, вуна адаз туьнбуьгь ая. Ада туба авуртӀа, вуна адалай гъил къахчу[+]. 4Ада йикъа иридра ваз акси яз гунагь крар авуртӀа ва, иридра ви патав атана, мад туба авуртӀа, вуна адалай гъил къахчу[+].


Имандикай

5Илчийри[†] Реббидиз[†] лагьана:

– Чи иман[†] чӀехиди ая![+]

6Реббиди лагьана:

– Квехъ финдин твар кьванни са гъвечӀи иман аватӀа, тутун тараз куьне «Жуван дувуларни къахчуна фена гьуьлуьз гьахь», – лагьайтӀа, ам куь чӀалаз килигда[+]. 7Цан цазвай, я тахьайтӀа куь малар хуьзвай вач-хъша элкъвена хтайла, квевай нивай адаз: «Тадиз хъша, суфрадихъ ацукь», – лугьуз жеда? 8Акси яз, куьне адаз «Вуна заз нянин тӀуьн гьазура, жуван пекер дегишарна, за тӀуьн-хъун ийидай чӀавуз захъ гелкъуьгъ, ахпа жувани неъ», – лугьудачни?

9Вичин эмир кьилиз акъудна лагьана ада а вач-хъшадиз сагърай лугьудани? 10Куьнни гьакӀ я, квез ганвай эмир кьилиз акъуддайла, лагь: «Чун гьакӀан лукӀар я, чна анжах чаз гайи эмир кьилиз акъудна».


Жузам азар квайбур сагъар хъувун

11Садра Иса, Ярусалимдиз физвайла, Самариятдинни[†] Галилейдин[†] сергьятдин патарив гвай. 12Ам са хуьруьз гьахьдайла, Адан вилик жузам[†] азар квай цӀуд кас атана, са тӀимил къерехда хьиз акъвазна[+]. 13Абуру гьарайна лагьана:

– Иса! Устаз! Чаз регьим ая!

14Абур акурвалди, Исади лагьана:

– Алад, фена куьн хахамриз[†] къалура.

Фидай рекье абур жузамдикай михьи[†] хьана[+]. 15Абурукай сад, вич сагъ хъхьана акурди, элкъвена хтана. Ада ван алаз Аллагьдиз шукурар авуна. 16Ам Исадин кӀвачерик ярх хьана, адаз «Вун сагърай» лагьана. А кас чувуд[†] ваъ, самариятви[†] тир[+].

17Исади адавай хабар кьуна:

– Бес михьи хъхьайбур цӀуд кас туширни? Амай кӀуьд кас гьинава? 18Патанди тир и касдилай гъейри, Аллагьдиз шукурар ийиз вучиз абурукай садни хтанач? 19Къарагъ, вач, ви иманди вун хиласна[+].


Аллагьдин Пачагьлугъ атун


(МатӀай 24:23-28, 37-41)

20[•]Садра фарисейри[†] Аллагьдин пачагьвилин вахт мус алукьда лагьана хабар кьурла, Исади жаваб ганай:

– Аллагьдин пачагьвилин вахт вилериз аквадай жуьреда алукьдач,[+] 21я квез: «Ингье, им Аллагьдин пачагьвал я», я тахьайтӀа: «Килиг, ана авайди Аллагьдин пачагьвал я» лагьана Адакай хабарни гудач. Ингье, Аллагьдин пачагьвал куь арада авайди я.

22Ада тилмизриз мад хълагьна:

– Йикъар къведа хьи, Инсандин Хцин[†] баркалладин[†] са югъ хьайитӀани квез акваз кӀан жеда, амма ам квез аквадач[+]. 23Квез садбуру: «Ингье, Инсандин Хва ина ава», – лугьуда. Муькуьбуру: «Ангье, Ам ана ава», – лугьуда. Куьн абурун гуьгъуьна гьатмир, я абуру къалурзавай патаризни фимир[+]. 24Цавун са патай ягъайла муькуь пад экуь ийидай цӀайлапан хьиз, Инсандин Хва атана акъатда. 25Амма сифте Инсандин Хцикай и несилдин инсанри кьил къакъудда, Ам гзаф азиятрик акатун лазим я[+]. 26Нуьгьан[†] девирда гьикӀ хьанатӀа, Инсандин Хва элкъвена хтай девирдани гьакӀ жеда:[+] 27Нуьгьан девирда, ам гимидиз акьахдалди, вирибуру незвай, хъвазвай, папар гъизвай, гъуьлуьз физвай, амма дуьньядал яд акьалтна – вири терг хьана[+]. 28Гьа икӀ Лутан[†] девирдани незвай, хъвазвай, къачузвай, маса гузвай, тарар-тумар цазвай, дараматар эцигзавай. 29Амма Лут Садумдай[†] экъечӀай юкъуз, Садумдал цавай цӀайни гугурт квай марф къвана ва вири тергна[+]. 30Инсандин Хва пайда хьайи юкъузни гьакӀ жеда. 31Гьа юкъуз кӀвалин чӀередал вуж хьайитӀа, ам кӀвале авай шейэр къахчуз эвичӀ тавурай; вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам элкъвена кӀвализ хтун тавурай[+]. 32Лутан папан кьилел атай мусибат рикӀел хкваш[+]. 33Вуж вичин чан хуьз алахъзаватӀа, адавай ам къакъудда, ни вичин уьмуьрдилай гъил къачуртӀа, адан чан сагъни жеда[+]. 34За квез лугьузва: гьа йифиз кьвед са месик жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. 35-36Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

37Исади лагьай и гафариз яб гайидалай кьулухъ тилмизри Адавай хабар кьуна:

– А крар гьина хьун лазим я?

– Гьинал леш алатӀа, – жаваб гана Ада, – гьанал къузгъунарни кӀватӀ жеда.

#### 18


Адалат гвачир дуванбегдикай кьиса

1Ахпа Исади[†] Вичин тилмизриз[†] умуд квадар тавуна датӀана дуьаяр[†] авуникай са кьиса[†] ахъайна:[+]

2– Са шегьерда са дуванбег авай, адаз я Аллагьдихъай кичӀедачир, я инсанрихъай регъуьдачир. 3Гьа шегьерда са хендеда авай. Дуванбегдин патав къвез ада лугьузвай: «Дуванда вуна зи пад хуьх».

4Амма адаз папан пад хуьз кӀан тийиз хейлин вахт алатайла, дуванбегди вичи вичикди лагьана: «Заз Аллагьдихъай кичӀедачтӀани, инсанрихъай регъуьдачтӀани, 5и папа зун секиндиз тун тавуниз килигна, мад ада зи кьилтӀар тавун патал, за адан силис гьялда».

6Реббидини[†] лагьана:

– И адалат гвачир дуванбегди вуч лугьузватӀа килиг! 7Мегер Аллагьди Вичи хкягъайбурун, Вичиз юкъуз-йифиз ялварзавайбурун пад кьадачни? Ада абуруз гудай куьмек энгелардани кьван[+]? 8За квез лугьузва: Аллагьди тадиз абурун пад кьада. ГьакӀ ятӀани, Инсандин Хва[†] элкъвена хтайла, яраб Адаз чилел иман[†] жагъин хъийидатӀа[+]?


Фарисей ва харж кӀватӀдайди

9Чеб гьахъ-михьи инсанар яз гьисабзавай, масабур кваз такьазвай ксариз Исади агъадихъ галай кьиса ахъайна:[+]

10– Кьве инсан дуьаяр ийиз Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна. Абурукай сад фарисей[†] тир, муькуьдини – харж кӀватӀдайди[†][+].

11Фарисейди кьилди акъвазна дуьа ийидайла, лагьана: «Я Аллагь! Ваз шукур хьуй, зун амай вири инсанар хьтинди туш: зун чапхун гвайбурукай, гунагькаррикай[†], зинабурукай ва и харж кӀватӀзавай хьтиндини туш[+]. 12За гьафтеда кьведра сив хуьзва[†] ва гъилиз къвезвайдан цӀудакай са пайни за Аллагьдин КӀвализ гузва»[+].

13Харж кӀватӀзавайда фарисейдивай яргъал акъвазна, кьил хкаждай жуьрэт авачиз, вичин хур гатаз, лагьана: «Я Аллагь! Гунагькар заз мергьемет ая!»[+]

14За квез лугьузва хьи, фарисей ваъ, гьа и харж кӀватӀзавай инсан дуьа авурдалай кьулухъ вичин кӀвализ Аллагьдин вилик гьахъ-михьи яз хъфена. Гьар ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъуз вегьида, вичи вич агъуз кьурди виниз акъудда[+].


Исади аялриз хийир-дуьа авун


(МатӀай 19:13-15; Мрк. 10:13-15)

15[•]Исадин патав, Ада кап алтадун патал, аяларни гъидай, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 16Исади Вичин тилмизриз эверна, лагьана:

– Аялар Зи патав атурай, куьне абуруз манийвилер ийимир, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ[†] гьахьтинбурунди я. 17За квез рикӀивай лугьузва: ни Аллагьдин Пачагьлугъ аялди хьиз кьабул тавуртӀа, ам аниз акъатдач[+].


Девлет авай жегьил


(МатӀай 19:16-29; Мрк. 10:17-30)

18[•]Гьакимрикай сада хабар кьуна:

– Хъсан Муаллим! Эбеди уьмуьрдин[†] иеси хьун патал, за вуч авун лазим я[+]?

19– Вуна Заз хъсанди вучиз лугьузва? – жаваб гана Исади. – Аллагьдилай гъейри садни хъсанди туш[+]. 20Ваз Аллагьдин тагькимар чида: «Зинавал[†] ийимир; яна рекьимир; чуьнуьхмир; тапан шагьидвал ийимир; жуван диде-бубадиз гьуьрмет-хатур ая»[+][+].

21– За вири а тагькимрал жуван жегьил чӀавалай амал ийизва, – лагьана ада[+].

22И гафарин ван хьайи Исади лагьана:

– Ваз кимизвайди са кар я: фена вахъ вуч аватӀа, маса гана, кесибриз пай ая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, Захъ галаз ша[+].

23И гафарилай кьулухъ адан кефияр чӀур хьана, вучиз лагьайтӀа ам лап гзаф девлет авайди тир.

24И гьал акур Исади адаз лагьана:

– Девлет авайбуруз Аллагьдин Пачагьлугъдиз фин акьван четин я хьи![+] 25Девлет авайдаз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

26И гафарин ван хьайибуру лагьана:

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хилас ийиз жеда?

27– Инсанрилай алакьдачир кар Аллагьдилай алакьда – жаваб гана Исади[+].

28Петрудини лагьана:

– Ингье, чи мал-девлет туна чун Ви гуьгъуьна аваз атана[+].

29-30Исади абуруз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Аллагьдин Пачагьлугъдиз фин патал, и девирда кӀвал-югъ, диде-буба, стха-вах, паб-аял тур, гьар садал вичи турдалайни гзаф гьалтда, къведай девирда адаз эбеди уьмуьр жеда[+].


Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 20:17-19; Мрк. 10:32-34)

31[•]Вичин цӀикьвед илчи[†] са къерехдихъ тухвана, Исади абуруз лагьана:

– Ингье, чун Ярусалимдиз физва. Инсандин Хцикай пайгъамбарри[†] кхьенвайди ина Адан кьилел къведа: 32Ам римвийрин[†] гъиле твада, Адакай рахшандарни ийида, Адакай ягьанатда, Адаз тфуярни гуда, 33Ам гатана рекьинни ийида. Амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[†][+].

34Амма Исади лагьай гафарин гъавурда абур гьатначир, и гафарин мана Аллагьди илчийрикай кӀевирнавай хьиз тир, абурувай а мана кьатӀуз хьаначир[+].


Буьркьуьди сагъар хъувун


(МатӀай 20:29-34; Мрк. 10:46-52)

35[•]Иса Еригьандин патав агакьдайла, рекьин къерехда са буьркьуьди, це лугьуз, ацукьнавай. 36Патавай инсанар физвайди чир хьайила, ада хабар кьуна:

– Им вуч хабар я?

37Адаз Назаретви Иса къвезва лагьана. 38Гьа вахтунда ада гьарайна:

– Я Иса! Заз регьим ая! Я Давуд[†] пачагьдин Хва![+]

39Вилик кваз физвайбур ам секинриз алахъна, амма ада мадни кӀевиз гьарайна:

– Я Давуд пачагьдин Хва! Заз регьим ая!

40Исади, акъвазна, ам Вичин патав гъун эмирна. Буьркьуьди Адан патав гъайила, Исади хабар кьуна:

41– Ваз Завай вуч кӀанзава?

– Я Агъа! – жаваб гана ада. – Заз экв ахкуна кӀанзава.

42– Сагъ хъхьухь! – лагьана Исади. – Ви иманди вун сагъарна[+].

43Адан вилериз гьасятда экв хтана, амни Аллагьдиз хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз Исадин гуьгъуьна аваз фена. И кар акур вири халкьдини Аллагьдиз шукурар ийиз хьана.

#### 19


Иса Закхеян патав

1Иса[†] Еригьан шегьердай яна физвай. 2Ингье, харж кӀватӀдайбурун[†] кьилел алай Закхей тӀвар[†] алай, девлет авай са кас, 3Иса вуж ятӀа чириз кӀанз, Ам акваз алахъзавай, амма вичин гъвечӀи буй себеб яз, халкьдин арадай адаз Иса аквазвачир. 4Иса акун патал, ам чукурна фена тутун тараз акьахна, Иса гьа и таран патавай фин лазим тир. 5Тарав агакьайла, Исади виниз килигна адаз лагьана:

– Закхей! Гьерекатна эвичӀ! Къе Зун ваз мугьман хьун лазим я.

6Закхея, тадиз тарай эвичӀна, Исадиз хушвилелди кӀвализ ша лагьана. 7И кар акур вирибуру, Иса гунагькардин[†] кӀвализ мугьманвилиз физва лугьуз, наразивал ийиз хьана[+]. 8Закхеяни, къарагъна, Реббидиз[†] лагьана:

– Я Агъа! За зи девлетдин са пай кесибриз гуда; за нивай артух харж къачунатӀа, гьадав кьудра артух вахгуда[+].

9– Ви кӀвалел къе хиласвал[†] атанва, – лагьана Исади, – вучиз лагьайтӀа вунни Ибрагьиман[†] велед я[+]. 10Инсандин Хва[†] и дуьньядиз, квахьнавай ксар жагъурна, абур хиласун патал, атанвайди я.


Пул хуьз вугуникай кьиса


(МатӀай 25:14-30)

11[•]И гафариз яб гайибуруз Исади са кьисани[†] ахъай хъувуна. Ам Ярусалимдиз мукьва хьанвай, гьакӀ хьайила гзафбуру гила-мад Аллагьди пачагьвалдай вахт алукьда лугьуз фикирар ийиз хьанай[+]. 12Исади лагьана:

– Са асул-несил авай инсан яргъал вилаятдиз, вичиз пачагьвал къачуна элкъвена хтун патал, физ кӀвачин хьанвай.

13Ада вичин цӀуд къуллугъдардиз эверна, гьардав хуьн патал гимишдин са манат вугана лагьана: «Зун фена хкведалди и пул кардик кутур».

14Амма адан жемятдиз ам такӀандай ва адан гуьгъуьнал алаз, «Ада пачагьвал авуна чаз кӀандач» лугьун патал, чархачияр ракъурна[+].

15Пачагьвал къачуна элкъвена хтайла, ада вичин патав, ни вуч къачунатӀа чирун патал, пул вугай къуллугъдарриз эверун эмирна.

16Сад лагьайда атана лагьана: «Агъа! Ви са гимишдин манатди цӀуд гимишдин манат гъана». 17«Баркалла[†], вун хъсан къуллугъдар я! – лагьана ада. – И гъвечӀи карда вуна вафа хуьниз килигна, вун за цӀуд шегьердин кьиле акъвазарзава»[+].

18Кьвед лагьайда атана лагьана: «Агъа! Ви са гимишдин манатди гимишдин вад манат гъана». 19«Вунни вад шегьердин кьиле акъвазарда», – лагьана ада идазни.

20Пуд лагьайда атана лагьана: «Агъа, ингье ягълухдик кутуна хуьзвай ви гимишдин манат. 21Заз вахъай кичӀеда, вун атӀугъай, чин кӀеви инсан я: вуна эциг тавур шей вуна вахчуда, вуна цун тавур ник вуна гуьда». 22«Ви дуван за, кьеркьеш къуллугъдар, ви гафаралди ийида! – лагьана агъади. – Зун жува эциг тавурди къахчудай ва жува цун тавурди гуьдай, чин кӀеви инсан тирди ваз чизвай. 23Заз хийир жедайвал, вучиз вуна зи пул кирида вуганач? Хтайла, за ам кьил алаз къахчудайди тир».

24Патав акъвазнавайбуруз ада лагьана: «Адавай пул къахчуна, ам гимишдин цӀуд манат кьил алаз гъилиз гъайидав гице». 25«Я агъа! – лагьана абуру. – Адахъ гимишдин цӀуд манат ава». 26«За квез лугьузва хьи, авайдаз гуда, авачирдавай авайдини къакъатда, – жаваб гана ада. –[+] 27За чпин кьилел пачагьвал авуна такӀан зи душманар, лагьайтӀа, зи вилик гъана, рекьикь»[+].


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(МатӀай 21:1-9; Мрк. 11:1-10; Ягь. 12:12-15)

28[•]И кьиса ахъайна, Иса Ярусалимдиз рекье гьатна. 29Зейтун пелен[†] патав гвай Бетфагдивни Бетандив агакьайла, Ада тилмизрикай[†] кьвед ракъурна[+] 30лагьана:

– Куь вилик квай хуьруьз алад; аниз финни кумаз квел кутӀуннавай хам шаркӀунтӀ гьалтда, адал садрани инсан акьахайди туш; ам ахъайна иниз гъваш. 31Квевай «Ам вучиз ахъайзава?» лагьана хабар кьадай кас хьайитӀа, куьне адаз икӀ лагь: «Ам Агъадиз герек я».

32Ракъурайбур фена ва абуруз Ада лагьай чкадал шаркӀунтӀ жагъана. 33Абуру шаркӀунтӀ ахъайдайла, адан иесийри абуруз лагьана:

– Куьне ламрак вучиз кязава?

34Абуруни жаваб гана:

– Ам Агъадиз герек я.

35ШаркӀунтӀ абуру Исадин патав гъана; шаркӀунтӀдал чпин пекер-парталар вегьена, адал абуру Иса акьадарна. 36Иса ламрал алаз фидайла, инсанри Адан вилик рехъ тирвал чпин пекер вегьиз хьана. 37Ам Зейтун пелен кӀаниз мукьва хьайила, Адан гзаф кьадар тилмизри, чпиз икьван аламатар къалурай Аллагьдал шад яз, гьарай ацалтна шукурар ийиз хьана. 38Абуру гьарай кваз лугьуз хьана:

– Реббидин ТӀварцӀелай къвезвай Пачагьдиз шукур хьурай! Цавара ислягьвал хьурай, Аллагьдиз цавар ацӀай кьван шукур хьурай![+]

39Халкьдин арада авай са бязи фарисейри[†] Исадиз лагьана:

– Муаллим! Жуван тилмизар секинра[+].

40– За квез лугьузва, абур кисайтӀа, къванерай гьараяр акъатда, – жаваб гана Ада.

41Шегьер аквадай чкадив агакьайла, Иса адан гележегдихъ шел-хвал ийиз эгечӀна:[+]

42– Эй, Ярусалим, вазни ислягьвал куь гъидатӀа къемаз чир хьанайтӀа хъсан жедай! Амма Аллагьди ам вакай чуьнуьхнава[+]. 43Ви кьилел ахьтин йикъар къведа хьи, душманри атана сенгерар яда ва кьуд патахъайни вун элкъуьрна кьада, вал абуру гьар патахъай басрухда, 44вун барбатӀда, ви къеневай веледарни тергда, ви къван къванцел тун тавуна вун руг-руг ийида. Ибур, ви патав куьмек гуз Аллагь атайла, ваз Ам чир тахьайвиляй жедай крар я[+].


Гуз-къачузвайбур чукурун


(МатӀай 21:12-16; Мрк. 11:15-19; Ягь. 2:13-16)

45[•]Иса Аллагьдин КӀвалин[†] гьаятдиз гьахьна, ана гуз-качузвайбур чукуриз эгечӀна. 46Ада абуруз лугьуз хьана:

– Каламра[†] «Зи кӀвал дуьа[†] ийидай кӀвал я» лагьана кхьенва, амма куьне ам гьинавачир гьарамзадайрин макандиз элкъуьрнава.

47Ада Аллагьдин КӀвале гьар юкъуз чирвилер гузвай. ЧӀехи хахамар[†], тавратдарар[†], агъсакъалар ам рекьидай са мумкинвилихъ къекъвезвай, 48амма чпин фикир кьилиз акъуддай са рехъ абуруз жагъизвачир. Халкьди, лагьайтӀа, алтӀушна къанихдаказ Адан чирвилериз яб гузвай.

#### 20


Исадин ихтияр


(МатӀай 21:23-27; Мрк. 11:27-33)

1[•]Йикъарикай са юкъуз Исади[†] Аллагьдин КӀвале[†] инсанрин вилик чирвилер гуз, абурал Шад Хабар[†] агакьарзавайла, Адан патав агъсакъаларни чӀехи хахамар[†] галаз тавратдарар[†] атана.

2– Вуна ийизвай и крар гьикӀ лагьана ийизва? – жузуна абуру. – Ваз а ихтияр ни гана[+]?

3– За квевайни са кардикай хабар кьада, – жаваб гана Исади, – куьнени Заз жаваб це: 4Ягьяди[†] инсанрив чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз[†] тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди[+]?

5Абуру чпи чпихъ галаз веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягьядихъ вучиз агъунач?»[+] 6«Инсанриз чпиз гьакӀ кӀан хьана» лагьайтӀа, вири жемятди къван гана чун рекьинни мумкин я, вучиз лагьайтӀа Ягья гьакъикъи пайгъамбар[†] тирдан вири халкь чӀалахъ жезва[+].

7Гьавиляй абуру жаваб гана:

– Ам гьикӀ ятӀа, чаз чидач.

8– Зани квез а крар За ни ихтияр гана ийизватӀа лугьудач, – лагьана Исади.


Пис ципицӀбанрикай кьиса


(МатӀай 21:33-46; Мрк. 12:1-12)

9[•]Халкьдиз Исади ихьтин кьиса[†] ахъайна:

– Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, ам вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич яргъал вахтаралди сиягьатдиз фена[+]. 10Вахт атайла, ада ципицӀбанрин патав вичиз къвезвай майвайрин пай къахчуз вичин нуькер ракъурна, амма ципицӀбанри ам гатана ва затӀни гвачиз элкъуьрна рахкурна. 11Мад маса вач-хъша ракъурна; амма гьадазни бегьем гатунар кьуна, беябур авуна чукурна, затӀни гвачиз ам элкъуьрна кьулухъ рахкурна. 12Ахпа ада пуд лагьай вач-хъша ракъурна, гьамни абуру хер-кьацӀ авуна элкъуьрна рахкурна[+].

13Инал ципицӀбагъдин иесиди лагьана: «За вуч авуртӀа хъсан я? За зи рикӀ алай хва ракъурда; ам акурла, абуруз, белки регъуь жен»[+].

14Амма ам акурла, ципицӀбанри чпи чпин арада веревирдер авуна: «Им варис я; ша, ирс чал гьалтун патал, чна ам рекьин»[+]. 15Абуру ам, ципицӀбагъдай акъудна, кьена гадарна.

Гила ципицӀбагъдин иесиди абуруз вуч ийида[+]? 16Ада атана а ципицӀбанар рекьида ва ципицӀбагъни масадбурун гъиле вугуда.

И гафар ван хьайибуру лагьана:

– Аллагьди яргъазрай![+]

17Амма Исади, абуруз килигна, лагьана:

– «УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана»[+] лагьана кхьенвай гафарин метлеб вуч я[+]? 18Гьар вуж а къванцел алукьайтӀа, адан чин-гъил алатда, нел а къван аватайтӀа, ам а къванци шупӀда.

19[•]АлакьнайтӀа, чӀехи хахамрини тавратдарри[†] Иса инал аламаз кьуна къазаматда твадай. И кьисани Ада абурун аксина ахъайнавайдан гъавурда абур гьатнавай, амма абуруз халкьдихъай кичӀезвай.


Пачагьдиз гудай харж


(МатӀай 22:15-22; Мрк. 12:13-17)

20Абур, Исадилай вил алуд тийиз, Адан геле къекъвезвай. Ам гафунал кьуна Римдин[†] сердердин гъиле тун патал, Адал чеб винелай гьахъ-михьи яз къалурдай, амма рикӀ чӀулав жасусар гьалдарнавай[+].

21– Я Муаллим! – Исадивай хабар кьуна абуру. – Ви ихтилатар ва Вуна гузвай чирвилер гьахъбур тирди, Вуна чин чуьхуьдай гафар тийидайди чаз чизва. Вуна Аллагьдин рекьерни гьакъикъидаказ къалурзава. 22Римдин пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани, жезвачни[+]?

23Исади, абуруз чӀуру ният авайди чиз, лагьана:[+]

24– Зун килигун патал, са динар гъваш. Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар[†] нинди я?

– Пачагьдинди я – жаваб гана абуру.

25– ГьакӀ хьайила, – лагьана Исади, – пачагьдин пай пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз[+].

26Абуруз халкьдин вилик Исадин гафарай Ам кьуна къазаматда твадай делилар жагъанач. Абур Адан жавабдал мягьтел хьана, кисна акъвазна.


Кьейибурал чан хтуникай


(МатӀай 22:23-33; Мрк. 12:18-27)

27[•]Гьа вахтунда кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач[†] лугьудай сакъайрикай[†] са бязибуру атана Исадивай жузуна:[+]

28– Я Муаллим! Мусади[†] чаз кхьенай хьи, «паб аваз аялар авачирди кьейитӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»[+][+]. 29Ирид стха хьана: сад лагьай стхади паб гъана, амма ам аялар тахьана кьена. 30Адан паб кьвед лагьай стхади къахчуна, аялар тахьана гьамни кьена. 31Пуд лагьай стхани гьакӀ хьана. А паб ирид стхадини къахчунай, амма садахъни аялар хьанач. 32Абурулай кьулухъ пабни хкьена. 33Ам ирид стхадик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

34Исади жаваб яз лагьана:

– И чилел алай садбур гъуьлуьз физва, муькуьбуру папар гъизва. 35Амма кьейидалай кьулухъ чан хтайбурукай лайих авайбуру гележегда паб тагъана ва я гъуьлуьз тефена уьмуьр тухуда[+]. 36Малаикар[†] хьтинбур хьана, абур рехкьидач. Аллагьди абурал чан хкуниз килигна, абурукай Аллагьдин веледар жеда. 37Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, Мусадин Тавратда цӀай кьуна кузвай къукъвадин валарикай кхьенвай цӀарара Реббидиз[†] Ибрагьиман[†], Исакьан[†] ва Якьубан[†] Аллагь лугьузва[+]. 38Аллагь кьейибурун ваъ, чан алайбурун Аллагь я, Аллагь патал вири чан алайбур я.

39Инал тавратдаррикай са бязибуру лагьана:

– Вуна хъсан лагьана, Муаллим!

40Мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач[+].


Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?


(МатӀай 22:41–23:7; Мрк. 12:35-39)

41[•]Исади Вичин вязер давамарна:

– Месигьдиз[†] Давудан Хва[†] вучиз лугьузвайди я[+]? 42-43Забурда[†] Давуда[†] вичи лагьанва эхир: «Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За ви кӀвачерик вегьидалди атана Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+].

44Давуда Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам Давудан Хва гьикӀ жезвайди я?

45Вири халкьди яб гудайла, Ада Вичин тилмизриз[†] лагьана:

46– Тавратдарриз яргъи пекер алаз майданрал чеб къалуриз кӀанзава, абурун рикӀ халкьди чпиз гьуьрмет авун къалурунал ала. Синагуграни[†] межлисра абур вилик чкаяр кьаз алахъда. Абурукай яргъаз хьухь![+] 47Абуру, кьве чин алайбуру хьиз, яргъалди дуьаярдай[†] амалар ийиз, хендедайрин кӀвал-югъ тӀуьна куьтягьда. Амма Аллагьдин патай абурув лап кӀеви жаза агакьда.

#### 21


Кесиб хендедадин садакьа


(Марк 12:41-44)

1[•]Исадиз[†] садакьадин пул вегьидай буьруьнждикай авунвай крчуна пул эцигзавай девлет авайбур акуна[+]. 2Адаз аниз кьве чет кепек вегьенвай кесиб хендедани акуна.

3Исади лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: и кесиб хендедади амайбурулай гзаф пул вегьена. 4АтӀабуру чпихъ авай артуханди вегьизвай, и папа, вичин кесибвилизни килиг тавуна, вичихъ авай-авачир вири гана[+].


Гележегдикай Исадин келимаяр


(МатӀай 24:1-51; Мрк. 13:1-37)

5[•]Са бязибур, Аллагьдин КӀвал[†] эцигнавай къванер гьихьтин иербур ятӀа, ам гьихьтин багьа затӀаралди чӀагурнаватӀа[*] аку лугьуз рахадайла, Исади лагьана:

6– Ахьтин йикъар къведа хьи, квез ина аквазвай кьван затӀарикай къван къванцел аламаз садни амукьдач, вири барбатӀ жеда[+].

7– Муаллим! – хабар кьуна Адавай. – А кар мус жеда? Адакай виликамаз хабар гудай ишара[†] гьихьтинди я?

8Исади жаваб гана:

– Куьн гъалатӀ тежедайвал мукъаят хьухь, гзафбур, чеб Зун я лугьуз, Зи ТӀварц[†]Ӏелай атанвайди я лугьуз, а вахтни алукьнава лугьуз, къведа. Абурун гуьгъуьна гьатмир[+]. 9Дявейрикай ва гъулгъулайрикай ванер къвез хьайила, квез кичӀе жемир: сифте гьакӀ хьун лазим я, амма им эхир туш.

10Гьа чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал[+]. 11Чка-чкайра зурба залзалаяр жеда, кашни тӀегъуьн гьатда, маса бедбахтвилерни къведа ва цавайни зурба ишараяр жеда[+]. 12Адалайни вилик Зун себеб яз куьн кьада ва хурук кутада. Синагугра[†] куь дуван ийида, куьн къазаматда твада, пачагьринни гьакимрин вилик куьн жавабдарвилиз чӀугвада[+]. 13Гьа чӀавуз квез Закай рахадай мумкинвал жеда. 14Хъсандиз рикӀел хуьх: гьихьтин жавабар гудатӀа лугьуз, виликамаз фикирар ийимир. 15За квез рахадай мезни гуда, дерин акьулни. Гьич са душмандивайни я куь хура акъвазиз, я куьн гафаралди тухуз жедач[+]. 16Диде-бубаярни стхаяр-вахар, мукьва-кьилиярни дустар куьн рекьидай рекьерихъ къекъведа, квекай са бязибур рекьинни ийида. 17Зи тилмизар[†] хьуниз килигна, вирибуруз куьн такӀан жеда. 18Амма куь кьилелай аватай са чӀарни пуч жедач[+]. 19КӀевиз акъваз – куьн хилас жеда.

20[•]Кьушунри элкъуьрна кьунвай Ярусалим акурла, гьа чӀавуз чир хьухь хьи, ам тергдай вахт мукьва хьанва. 21Гьа чӀавуз Ягьудатда[†] авайбур дагълариз катрай. Шегьерда вуж аватӀа, гьанай экъечӀрай, шегьердин патарив вуж гватӀа, шегьердиз тефирай. 22Кьисас[†] йикъар ва Каламда[†] кхьенвайди кьилел къведа. 23Гьа чӀавуз кӀвачел заланбурузни хурухъ чагъа аялар галайбуруз гуж жеда! И чилел зурба мусибат къведа, Аллагьдин хъелни[†] и халкьдин кьилел аватда[+]. 24Турунин хура гьатна, инсанрин эхир пуч жеда ва гзафбур маса халкьар авай чкайриз есирар яз тухуда. Маса халкьарини, чпин гъиле гьатай серфе куьтягь тахьанмаз, Ярусалимдиз кӀур гуда[+].

25[•]Ракъинилай, вацралай ва гъетерилай чанда кичӀ твадай ишараяр аквада. Къув къачунвай гьуьлуьнни къизгъин лепейрин гъиляй вуч ийидатӀани тийижиз зурзун акатнавай халкьарин ийир-тийир квахьда. 26Цавун къуватар юзана акур инсанар къах хьана амукьда ва алемда жедай крари абурун чанда кичӀ твада.

27Гьа вахтунда абуруз Инсандин Хва[†] циферал алаз, Вичин къудратда аваз ва баркалла[†] алаз къвез аквада. 28И гужар кьилел къведайла, тик хъхьухь, кьилер хкаж хъия, куь хиласвал[†] мукьва жезвайди чир хьухь.

29[•]Исади абуруз кьиса ахъайна:

– Инжилдиз ва амай тарариз килиг. 30Абуру пеш авуна акурла, квез мукьвара гад алукьдайди гьикӀ чир жезватӀа, 31гьакӀ За лугьузвайди кьилел къвез акурла, Аллагьдин пачагьвилин вахт агакьнавайди квез чир хьухь. 32За квез рикӀивай лугьузва: ам гилан несил алатна фидалди кьилиз акъатда[+]. 33Чилни цав алатна фида, амма Зи Гафар алатна фидач[+]. 34Килиг гьа, куьн явавилерин, хъунрин, дуьньядин ката-галтугунрин гуьгъуьна гьатайтӀа, а югъ, желе хьиз, атайла, куьн ийир-тийир жеда: 35а югъ дуьньяда виридан кьилел къведа. 36Кьилел къведай крар регьятдиз алуд жедайвал, бес кьадар къуват хьун патал ва эхирдай Инсандин Хцин вилик экъечӀиз хьун патал, гьар са чӀавуз уях хьухь ва дуьаяр[†] ая[+].

37Гьар юкъуз Исади Аллагьдин КӀвале чирвилер гудай, йифиз анай экъечӀна Зейтун пелел[†] фена гьана жедай[+]. 38Пакамалай[†] Адан гафариз яб гуз вири халкь Аллагьдин КӀвализ Адан патав къведай.

#### 22


Иса рекьиз кӀан хьун


(МатӀай 26:2-5, 14-16; Мрк. 14:1-2, 10-11)

1[•]Песагь тӀвар[†] алай ТӀили фарин сувар[†] мукьва жезвай[+]. 2ЧӀехи хахамарни[†] тавратдарар[†] Иса[†] чпи гьикӀ рекьидатӀа лугьуз са багьнадихъ къекъвезвай, амма абуруз халкьдик гъулгъула акатиз кичӀезвай. 3Исадин цӀикьвед тилмиздикай[†] сад тир Искарият лакӀаб алай Ягьудак[†] иблис[†] акатна[+]. 4Ам, Иса чӀехи хахамринни аскеррин кьилевайбурун гъиле гьикӀ твадатӀа лугьуз, меслят ийиз фена. 5Абуруз хвеши хьана, абуру а кардай адаз пул гун хиве кьуна. 6Ягьуд абурун икьрардал[†] рази хьана, ва ам, Иса халкьдиз таквадайвал абурун гъиле тун патал, са къулай вахтунихъ къекъвезвай[+].


Песагь суварин тӀуьн-хъун


(МатӀай 26:17-23; Мрк. 14:12-25; 1-Кар. 11:23-25)

7[•]ТӀили фарин суварик адет тирвал тукӀвадай Песагьдин кӀел[†] къурбанддиз акъуддай югъ атана[+]. 8Исади Петрудизни Ягьядиз[†] «Алад, фена чаз Песагь суварик недай затӀар гьазура», – лагьана.

9– Ваз чна тӀуьн гьина гьазурна кӀанзава? – хабар кьуна абуру.

10– Куьн шегьердиз гьахьайла, – жаваб гана Исади, – квел цив ацӀай квар гвай са итим гьалтда; гьадан гуьгъуьна аваз фена, гьам гьахьай кӀвализ куьнни гьахь. 11А кӀвалин иесидиз «Муаллимди Вичин тилмизрихъ галаз санал Песагь суварин суфра авай кӀвал гьим я лугьуз хабар кьазва», – лагь. 12Адани квез вини гьавада чӀехи тавдин кӀвал къалурда. Гьана Песагьдин тӀуьн гьазура.

13Абурни фена. Абуруз Исади лагьай гафар галай-галайвал кьилиз акъатайди акуна. Абуру гьана Песагьдин тӀуьн гьазурна.

14[•]Вахт хьайила, Исади, Вичин цӀикьвед илчини[†] галаз суфрадихъ ацукьна, 15лагьана:

– И Песагьдин фу Заз квехъ галаз Зи азаб-азиятдин вахт алукьдалди тӀуьнайтӀа гзаф кӀандай! 16За квез лугьузва: за и фу Аллагьдин Пачагьлугъда[†] Песагь кьилиз акъатдалди недач[+].

17Ахпа Ада сукӀра гъиле кьуна, Аллагьдиз шукур авуна, лагьана:

– Къачуна им куь арада пая. 18За квез лугьузва хьи, гьа и декьикьадилай, Аллагьдин пачагьвал жедалди, За мад чехир – ципицӀрин миже хъвадач.

19Ахпа Ада фу къачуна, Аллагьдиз шукур ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, а кӀусар абуруз гана ва лагьана:

– Им куь рекье къурбандзавай Зи Беден я. Зун рикӀел хтун патални, гьа икӀ ая[+].

20Нянин тӀуьнилай кьулухъ Исади мад гъиле сукӀра кьуна лагьана:

– И сукӀра – цӀийи Икьрар я. Ам Зи иви авадаруналдин кутӀунда[+]. 21Ингье, Зун хаинвилелди маса гузвай касдин гъилни Зи Гъилихъ галаз санал са суфрадал ала[+]. 22Инсандин Хва[†] Вичиз Аллагьди ганвай рекьяй фида, амма Ам маса гудай касдиз жедайди ма́са гуж я![+]

23Тилмизар чпин арадай и кар ийидайди яраб вуж ятӀа лугьуз, сада садавай хабар кьаз хьана.


Агъавал мийир, амма къуллугъ ая


(МатӀай 20:25-28; Мрк. 10:42-45)

24[•]Тилмизрин арада, чпикай вуж чӀехиди яз гьисабна кӀанзавайди ятӀа лугьуз, гьуьжетар гьатна. 25И чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Мажусийрин[†] арада пачагьри чпин халкьарал агъавал ийизва, гьукумдарри чпиз «Архаяр» лагь лугьуз халкьдивай тӀалабзава. 26Куь арада акӀ тахьурай! Квекай виридалайни вине авайда вич агъада авайдай, гьакимвалзавайда вич виридан кьилел-кӀвачел элкъвезвайдай кьун лазим я[+]. 27Вине авайди вуж я – суфрадихъ ацукьнавайди яни, я тахьайтӀа гьадахъ гелкъвезвайди? Суфрадихъ ацукьнавайди тушни кьван? Амма Зун куь арада вач-хъша хьиз ава[+].

28Зун синагъ ийизвай вахтара куьн датӀана Захъ галамукьна[+]. 29Зи Бубади[†] Заз пачагьвал гьикӀ багъишнатӀа, Зани ам квез багъишзава[+]. 30Зи Пачагьлугъда куьн нез, хъваз Зи суфрадихъ жеда. Тахтара ацукьна, куьне Исраилдин[†] цӀикьвед тайифадин гьахъ-дуван ийида[+].


Петруди кьил къакъудуникай


(МатӀай 26:33-35; Мрк. 14:29-31; Ягь. 13:37-38)

31[•]Эй, Симун, Симун! Иблисдиз куьн къуьл хьиз сафунай ягъиз кӀан хьанай. 32Амма За ви иман[†] куьтягь тахьуй лагьана вун патал дуьаяр[†] авунай. Вунани, Захъ элкъвена, ви стхайрин иман мягькемара[+].

33Исадиз:

– Я Агъа! – жаваб гана Петруди. – Ви гуьгъуьна аваз къазаматдиз физни, рекьизни зун гьазур я[+].

34Амма Исади лагьана:

– За ваз лугьузва, я Петру, къе кӀекре гьарайдалди, вуна Закай пудра кьил къакъудда.

35Ахпа Исади тилмизриз лагьана:

– За куьн пул авай кисени гвачиз, гьебени гвачиз, кӀвачин къапарни гвачиз ракъурайла, квез кими хьайи затӀ хьанайни?

Абуру «ваъ» лагьана жаваб гана[+].

36Инал Ада лагьана:

– Амма гила пул авайда пул яхъ, гьебени къачу. Нихъ тур авачтӀа, жуван пекерни гана тур къачу. 37За квез лугьузва хьи, Каламда[†]: «Адакай тахсиркаррин тай авуна» лагьана кхьенвай гафар Зи кьилел атун лазим я. Закай вуч кхьенватӀа, исятда гьам кьилиз акъатда.

38– Я Агъа! – лагьана абуру. – Ингье чав кьве тур гва.

– Бес я, – лагьана Ада.


Гетсеман багъда Исади дуьа авун


(МатӀай 26:36-46; Мрк. 14:32-42)

39[•]Къайда хьанвайвал, Иса Зейтун пелел[†] фена. Адан гуьгъуьнал алаз Адан тилмизарни фена. 40Чкадал агакьайла, Исади абуруз лагьана:

– Куьн темягьра гьат тавурай лугьуз дуьаяр ая[+].

41Ам Вич, гадардай къван аватдай кьван чкадиз абурувай къакъатна, метӀер яна, дуьаяр ийиз эгечӀна:

42– Я Буба! За Ваз тавакъу ийида, Ваз кӀан ятӀа, Зун и азабдикай яргъаз ая! ЯтӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай![+]

43Цаварай Исадин патав Адак руьгь[†] кутаз малаик[†] атана[+].

44РикӀик зурба гъалаба кваз, Исади мукьуфдалди дуьаяр ийизвай; Адакай ивидин стӀалар хьиз гьекь чилел кӀвахьзавай. 45Дуьа акъвазарна, Ам Вичин тилмизрин патав атана. Адаз абур дерт хьана ахвариз фенваз жагъана. – 46Куьн вучиз ксанва? – жузуна Ада. – Къарагъ, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз дуьаяр ая.

47[•]Гаф мецел аламаз, гзаф инсанар атана акъатна, кӀвенкӀве Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд авай. Ам темен гуз Исадиз мукьва хьана[+].


Иса маса гун ва кьун


(МатӀай 26:47-56; Мрк. 14:43-50; Ягь. 18:3-11)

48– Эй, Ягьуд! – хабар кьуна Исади. – Вуна Инсандин Хва темендалди маса гузвани?

49Инал жедай кардин кьил акурла, Исадихъ галайбуру Адаз лагьана:

– Я Агъа! Турар кардик кутадани[+]?

50Абурукай сада кьилин хахамдин[†] вач-хъшадин эрчӀи яб яна галудна. 51Инал Исади лагьана:

– Бес я, акъваз!

Адан япук гъил кяна, ам сагъар хъувуна. 52Вичиз акси экъечӀнавай чӀехи хахамриз, агъсакъалриз ва Аллагьдин КӀвалин[†] къаравулрин кьиле авайбуруз Исади лагьана:

– Куьн Зи винел турарни вагьрамар гваз атанва, на лугьуди, Зун са къачагъ я! 53Зун квехъ галаз гьар юкъуз Аллагьдин КӀвале жезвай, куьне Зал гъил хкажначир. Амма гила куь девран алукьнава, мичӀивилин девран гъалиб хьанва[+].


Петруди Исадикай кьил къакъудун


(МатӀай 26:67-75; Мрк. 14:66-72; Ягь. 18:15-18, 25-27)

54[•]Иса кьуна кьилин хахамдин дараматдиз тухвана. Петруни яргъай хьиз абурун гуьгъуьна аваз физвай. 55Иса кьурбуру гьаятдин юкьвал цӀай авуна. Вири санал ацукьайла, атана абурун арада Петруни ацукьна. 56Ам цӀун патав ацукьнаваз акур са къаравушди, адаз мукьуфдалди килигна, лагьана:

– Имни Гьадахъ галайди тир.

57Амма Петруди вич Исадихъ галайди инкар авуна, а папаз лагьана:

– Ам Заз чидай кас туш.

58Са герендилай ам акур са масадани лагьана:

– Вунни гьабурукай я.

Амма Петруди лагьана:

– Туш.

59Са сят кьван алатайла, мадни сада вичел чӀалахъ яз лагьана:

– РикӀивайни, имни Гьадахъ галай, гьа имни галилейви[†] я.

60– Вун квекай рахазватӀа, зун гъавурда гьатзавач, – лагьана Петруди.

Ада икӀ лугьузвайла, кӀекре гьарайна. 61Гьа вядеда Ребби[†] элкъвена Петрудиз килигна; Петрудин рикӀел Реббиди лагьай «Къе кӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда» гафар хтана[+]. 62Варарай экъечӀна, ам къагьардалди шехьна.


Исадик тахсирар кутун


(МатӀай 26:63-65; Мрк. 14:61-65; Ягь. 18:19-21)

63[•]Иса кьунвай инсанри, Адакай рахшандар ийиз, Ам гатазвай. 64Исадин вилер кутӀунна, Адан чин ягъиз, Адавай хабар кьазвай:

– Вун пайгъамбар[†] ятӀа, вун ни янатӀа, лагь кван!

65Абуру Адак хкуьрдай маса гафарни лугьузвай. 66[•]Югъ малум хьайила, чувудрин[†] агъсакъалар, чӀехи хахамар ва тавратдарар[†] кӀватӀ хьана. Абуру Иса чпин Меслягьатдиз[†] тухвана 67ва хабар кьуна:

– Лагь кван чаз, Месигь[†] Вун яни?

– За квез лагьайтӀа, куьн Зи чӀалахъ жедач – лагьана Исади. 68Квевай За хабар кьуртӀа, куьне Заз жавабни гудач. 69Къенин йикъалай Инсандин Хва къудрат авай Аллагьдин эрчӀи патавай ацукьда[+].

70Гьа чӀавуз вирида лагьана:

– АкӀ хьайила Вун Аллагьдин Хва[†] я ман?

– Куьне Зун я лугьузва хьи, – жаваб гана Ада.

71– Мад чаз шагьидвал герек яни? – лагьана абуру. – Чаз вири Адан Вичин сивяй ван хьана[+].

#### 23


Иса ПилатӀан вилик гъун


(МатӀай 27:11-14; Мрк. 15:1-5; Ягь. 18:28-37)

1[•]Дуванда авайбур вири къарагъна, Иса[†] ПилатӀан[†] патав тухвана[+]. 2Абур Адак тахсирар кутаз эгечӀна:

– Чаз тайинарна хьи, Вич Месигь-Пачагь[†] я лугьуз, Римдин[†] пачагьдиз харж гун къадагъа ийиз, Ада халкь рекьяй акъудзава[+].

3ПилатӀа Исадивай хабар кьуна:

– Вун чувудрин[†] Пачагь яни?

– Вуна гьакӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади[+].

4ПилатӀа чӀехи хахамризни[†] халкьдиз лагьана:

– Заз и инсандик тахсир кваз жагъизвач[+].

5Амма абуру, Ада Вичин чирвилералди Ягьудатда[†], Галилейдай[†] эгечӀна и чкадал къведалди халкьдик футфа кутазва лугьуз кӀевивал ийизвай.


Иса Гьирудан вилик

6Галилейдикай ван хьайила, ПилатӀа жузуна:

– Ам Галилейдай яни мегер?

7Иса Гьируд[†] бегдин вилаятдай тирди чир хьайила, ада Ам и йикъара Ярусалимдиз атанвай Гьирудан патав ракъурна[+]. 8Иса акурла, Гьируд гзаф шад хьана. Адаз ам фадлай акуна кӀанзавай, адаз Исадикай пара ванер атанвай. Идалайни гъейри ада вичиз Исадин керемат-ишараяр[†] аквада лугьуз умуд авунвай[+]. 9Гьируда Исадиз гзаф суалар гана, амма Ада Гьирудаз са жавабни ганач. 10ЧӀехи хахамрини тавратдарри[†] Адак кӀевелай тахсирар кутузвай. 11Амма Гьирудани адан аскерри Исадихъ хукӀуриз, чпиз кӀандай кьван рахшандар авурдалай кьулухъ, Адал зарафат патал чӀагай либасарни алукӀна, Ам элкъуьрна ПилатӀан патав рахкурна. 12Гьа и юкъуз ПилатӀни Гьируд чеб чпихъ галаз дуст хъхьана, идалай вилик абур душманар тир.


Иса ПилатӀан вилик


(МатӀай 27:15-26; Мрк. 15:6-15; Ягь. 18:39–19:16)

13[•]ПилатӀа чӀехи хахамар, гьакимар, халкь кӀватӀна, 14абуруз лагьана:

– Куьне и Инсан халкь рекьяй акъудзавайди я лугьуз зи патав гъанва. Ингье, за куь вилик ам силисна, амма заз и инсандик куьне лугьузвай тахсирар кваз жагъизвач. 15Гьирудазни и касдик тахсирар кваз акунач. Ада Ам чи патав рахкурнава. Квез аквазвайвал, вич кьена кӀандай хьтин гьич са затӀни и Касди авунвач. 16-17ГьакӀ хьайила, за Ам, гатана, ахъай хъийида.

18Амма вири халкьди гьарайиз эгечӀна:

– Ам йикь! Чаз Бараб азад ая!

19Бараб, шегьерда кьиникьар галай гъулгъула туниз килигна, къазаматнавайди тир. 20Иса азад авун патал, ПилатӀа мад вичин ван хкажна. 21Амма кӀватӀ хьанвайбуру гьарайзавай:

– Ам хашуниз[†] ягъ! Хашуниз ягъ!

22ПилатӀа абуруз пуд лагьай гъилера лагьана:

– Ада вуч пис кар авуна кьван? Заз Адак Ам рекьиз жедай хьтин тахсир кваз аквазвач. ГьакӀ хьайила, Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда за.

23Амма халкьди Ам хашуниз ягъун тӀалабзавай. Абурун гьарайри чпин кар авуна.

24ПилатӀа абурун тӀалабун кьилиз акъудун кьетӀна. 25Анал алай инсанрин тӀалабуниз килигна, къазаматда ацукьарнавай Бараб азадна, амма Иса, рекьин патал, анал алайбурун ихтиярда туна.


Иса хашуниз ягъун


(МатӀай 27:32-44; Мрк. 15:21-32; Ягь. 19:17-29)

26[•]Иса хашуниз ягъиз тухузвайбуруз никӀяй шегьердиз хквезвай Киринейдай тир Симун лугьудай са кас акуна. Абуру Симунан кӀулаз хаш яна, ам Исадин гуьгъуьна аваз финиз мажбурна. 27Исадин гуьгъуьна аваз халкьдин са зурба кӀеретӀ къвезвай, абурун арада дерт чӀугваз, Адахъ шеларзавай папарни авай. 28Абурухъ элкъвена, Исади лагьана:

– Эй, Ярусалим шегьердин папар! Захъ ваъ, квехъ ва куь балайрихъ шехьа. 29Ингье, инсанри «Аялар тежезвайбур, хун тавурбур ва хуру тагузвайбур бахтавар[†] я» лугьудай йикъар алукьзава[+]. 30Гьа чӀавуз инсанри дагъларихъ элкъвена лугьуда: «Ацахьна чал ават!» Тепейризни лугьуда: «Атана чун кӀаник кутур!»[+] 31Мижедай ацӀанвай ицӀи тар икӀ тергзаватӀа, кьурай тарцин гьал гьикӀ хьурай?

32Адахъ галаз санал кьиникьиз акъуднавай кьве тахсиркарни тухузвай. 33«Келле» лугьудай чкадал агакьайла, Амни кьве тахсиркар, сад Адан эрчӀи патай, муькуьдини чапла патай хашуниз яна. 34Исади Вич хашуниз язавайбур патал Аллагьдиз дуьа[†] авуна:

– Эй Буба[†]! Вуна ибурулай гъил къахчу, ибур чпи ийизвай кардин гъавурда авач.

Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна[+]. 35Халкь акъвазна килигзавай. Абурухъ галаз санал гьакимри рахшандар ийизвай.

– Ам Аллагьди хкянавай Месигь яз, масадбур Ада хиласзавайтӀа, гила Вичи Вич хиласрай! – лугьуз хьана абуру[+].

36Аскеррини Адаз гьинавачир гафар лугьузвай. Адан патав атана, Адаз хъухъ лугьуз цуру чехир теклифзавай. Адан сивив цуру чехир авай къаб агудна, 37Адаз лагьана:

– Вун чувудрин Пачагь ятӀа, Жува Жув хиласа.

38Адан кьилихъай кхьенвай: «Им чувудрин Пачагь я».

39Адахъ галаз санал патав гвай хашуниз янавай тахсиркаррикай сада Адаз пис экъуьгъунар авуна:

– Вун Месигь ятӀа, Вуна Вунни хиласа, чунни.

40Муькуьда адаз туьгьметдив лагьана:

– Ваз Аллагьдихъай кичӀедачни, бес вазни гьа жаза ганвачни? 41Чаз атана кӀанзавай жаза чаз ганва; чна авур кардай чав чи эвез агакьнава, амма и касдик гьич са тахсирни квач[+].

42Исадизни ада лагьана:

– Я Иса! Вун Пачагь хьайила, Вуна зун рикӀел хкваш!

43– За ваз рикӀивай лугьузва хьи, къемаз вун Захъ галаз женнетда[†] жеда, – лагьана Исади.


Исадин кьиникь


(МатӀай 27:45-56; Мрк. 15:33-41; Ягь. 19:30)

44[•]Нисинилай сятдин пудалди вири чилел мичӀ акьалтнай: 45ракъинин экуьвал зайиф хьана. Аллагьдин КӀвале[†] авай перде юкьвайгъуз пад хьана[+]. 46Исади ван алаз гьарайна, лагьана:

– Я Буба! Зи Руьгь[†] За Вав вугузва.

ГьакӀ лагьана Ада чан гана[+].

47И крар акур аскеррин кьилевай сада Аллагьдиз шукур авуна, лагьана:

– Ам гьакъикъи гьахъ-михьи Инсан тир.

48Тамашиз анал алтӀушнавай вири инсанар инал хьайи кар акурла, чпин хур гатаз-гатаз, чкӀиз эгечӀна[+]. 49Ам чидай кьван вирибуруз, Галилейдай Адан гуьгъуьна аваз атай папаризни, яргъал акъвазна, вири кьиляй-кьилиз акунай[+].


Иса рага атӀанвай сура тун


(МатӀай 27:57-61; Мрк. 15:42-47; Ягь. 19:38-42)

50-51[•]Ягьудатдин[†] АриматӀай шегьердай тир Юсуф[†] лугьудай регьим авай ва гьахъ-михьи са кас Меслягьатдин[†] векил тиртӀани, ам дуванди кьабулай къарардихъни адан крарихъ галаз рази тушир. Адан вилни Аллагьди пачагьвалдай вахтунал алай. 52Ада, ПилатӀан патав атана, адавай Исадин мейит къахчудай ихтияр тӀалабна. 53Ада Исадин мейит хашунилай эляна, кетендин кафандик кутуна ва рага атӀанвай гьеле са мейитни тун тавунвай кьветӀе-сура эцигна. 54А югъ жуьмядин няни тир, Киш югъ[†] алукьзавай. 55Юсуфан гуьгъуьна аваз Галилейдай Исадихъ галаз атай папарни фенай. Ам кьветӀе гьикӀ эцигнатӀа, гьикӀ кучукнатӀа, абур килигна. 56Ахпа абур кӀвализ хъфена. КӀвале абуру атир галай гъери гьазурна. Киш юкъуз, Аллагьдин тагькимрив кьазвайвал, абуру ял яна[+].

#### 24


Исадал чан хтун


(МатӀай 28:1-8; Марк 16:1-8; Ягья 20:1-8)

1[•]Пакамахъ[†] фад, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], папар атир галай гъери гваз а кьветӀ авай чкадал атана. 2КьветӀен сив кӀевнавай къван алуднаваз акурла, 3абур къенез гьахьна, амма анай абуруз Ребби[†] Исадин[†] Беден жагъанач. 4Абур серсер хьана акъвазнавайла, садлагьана абурун вилик цӀарцӀар гузвай пекер алай кьве итим пайда хьана[+]. 5Папариз кичӀе хьана, абурувай кьил хкажиз жезвачир. И гьал акурла, кьветӀевайбуру папариз лагьана:

– Куьн чан алайдахъ кьейибурун арада вучиз къекъвезва? 6Ам ина амач: Адал чан хтанва[†]. Галилейда[†] авайла, Ада квез лагьай гафар рикӀел хкваш. 7Ада лагьанай хьи, Инсандин Хва[†] гунагькаррин[†] гъиле твада, Ам абуру хашуниз[†] яда ва пуд лагьай юкъузни Адал чан хквервал я[+].

8Папарин рикӀел Исади лагьай гафар хтана[+]. 9Абуру, кьветӀяй хъфена, цӀусад илчидиз[†] ва амай тилмизриз[†] хабарна. ( 10Илчийриз хабар гайибур Маждалдай тир Майрам[†], Ягьна, Якьубан[†] диде Майрам ва абурухъ галай маса папар тир.)[+] 11Абуру лугьузвай гафар гьакӀанбур хьиз хьана, илчияр папарин чӀалахъ жезвачир[+]. 12Амма Петруди къарагъна кьветӀ галайвал чукурна. Элкъвена кьветӀез килигайла, адаз анжах Иса кутур кафан акуна. Хьайи кардал мягьтелвал ийиз, ам элкъвена хъфена.


Эмагьусдай тир тилмизар

13[•]Гьа и юкъуз Исадин тилмизрикай кьвед Ярусалимдилай кьве сятдин рехъ авай Эмагьус лугьудай хуьруьз физвай. 14Абур чеб чпихъ галаз хьайи и вири агьвалатрикай рахазвай. 15ГьакӀ рахаз-рахаз абур физвайла, Иса Вич абурун мукьув атана, абурухъ галаз санал фена. 16Амма тилмизрин вилерин экв тӀимил хьанвай хьиз тир, абуруз Иса чир хъжезвачир[+].

17Исади абурувай жузуна:

– Рекье куьн куькай рахазвай?

Абур чинар пашман яз акъвазна.

18Абурукай КӀелп[†]Ӏас лугьудай сада лагьана:

– И йикъара Ярусалимда хьайи кардикай, аниз атай кьван инсанрикай хабар авачирди анжах са Вун яз тахьуй гьа[+]?

19– Вуч хабар? – жузуна Исади.

– Назаретви Исадикай хабар – жаваб гана абуру. – Ам Аллагьдин ва халкьдин вилик кардани ва лагьай гафуна къудрат авай пайгъамбар[†] тир. 20Чи чӀехи хахамрини[†] кьилевайбуру Ам, кьиниз лайих я лугьуз, хашуниз ягъиз туна[+]. 21Амма чна, Исраил[†] Хиласдайди атанва лугьуз, умуд кутазвай. Абуру Ам кьейи йикъалай инихъ пуд югъ алатнава. 22Чи папарикай са бязибуру чун мягьтеларни авуна: абур экуьнахъ фад Исадин мейит эцигай кьветӀез фенай, 23амма абуруз Исадин мейит жагъанач. Чпиз акур малаикри[†] Адал чан хтана лугьузвалдай. 24Чибурукай са бязибур Адан мейит эцигай кьветӀел фейила, абуруз акурди гьа папари лагьайвал я, амма абуруз Ам ана аваз акунач.

25Гьа чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Куьн вуч акьул кьери ксар тушни! Пайгъамбарри лагьайдан чӀалахъ хьун гьакьван четин кар хьанани квез? 26Вичин баркалладив[†] агакьун патал, Месигьди[†] вири и азабар чӀугун лазим тирдакай Пайгъамбарри лагьаначирни кьван[+]?

27Мусади[†] Тавратда[†] кхьенвайдалай эгечӀна пайгъамбаррин ктабра кхьенвай гафарал къведалди Исади Каламда[†] Вичикай вуч лагьанватӀа, тилмизар гьадан гъавурда туна[+].

28Абур чеб физвай хуьруьз мукьва хьана. Исади Вич гьа хуьрелай анихъ физвайди хьиз къалурна. 29Амма абуру Ам чӀалал гъиз хьана:

– Югъ алатна няни хьанва. Вун чахъ галаз амукь.

Исани абурухъ галаз кӀвализ гьахьна ва ана амукьна. 30Ам абурун суфрадихъ атайла, Ада къачуна фу атӀана, хийир-дуьа[†] авуна, абуруз пайна[+]. 31Гьа чӀавуз абурун вилер ахъа хьана, абуруз Иса чир хъхьана. Амма Ам акуна-такуна квахьна. 32Абуру сада-садаз лагьана:

– Ада рекье чун Каламдин гъавурда твадайла, чи хура кудай рикӀер авачирни кьван?

33Абур тадиз къарагъна Ярусалимдиз хтайла, абуруз цӀусад тилмиз ва абурухъ галайбур саналлаз жагъана. 34Анал алайбуру атайбуруз лагьана:

– Реббидал гьакъикъатда чан хтанва! Ам Симуназ акуна[+].

35Ахпа кьве тилмизди рекье чпин кьилел атайдакай ва абуруз, фу атӀудайла, Иса гьикӀ чир хьанатӀа, гьадакай ахъайна.


Тилмизриз Иса акун


(Ягья 20:19-23)

36[•]Абуру а кардикай ихтилатдайла, Иса Вич атана абурун юкьваз акъатна ва абуруз лагьана:

– Хийирар хьуй!

37Абуру, чеб чпивай квахьна, кичӀе хьана, чпин вилерикай Иса карагзава лагьана фикирна[+].

38Амма Исади лагьана:

– Куьн акӀ вучиз ава? Вучиз куьн кьве рикӀин хьанва? 39Зи Гъилеризни килиг, Зи кӀвачеризни. Зун гьа жув я, Зак гъил кяна килиг: карагунихъ Захъ хьиз як-кӀараб жедач[+].

40ИкӀ лагьана, Ада абуруз Вичин гъилерни кӀвачер къалурна.

41Абуру шадвиляй, гьеле чӀалахъ тахьана, мягьтелвилер ийизвайла, Ада лагьана:

– Ина квехъ недай затӀ авачни[+]?

42Абуру Адаз чранвай гъетрен са пай гана. 43Къачуна Ада абурун вилик тӀуьна.

44– Гьеле Зун квехъ галамайла, За квез лагьанай хьи, Зи кьилел Мусадин Къанунда[†], пайгъамбаррин кхьинра ва Забурда[†] кхьенвайвал вири атун лазим я, – лагьана Ада.

45Ахпа Исади Вичин тилмизриз Каламда кхьенвайдан гъавурда гьатдай акьул гана[+].

46– Каламда кхьенва, – лагьана Ада, – Месигьди азабар чӀугуна, кьейи пуд лагьай юкъуз Адал чан хквервал я[+]. 47Ярусалимдилай эгечӀна вири халкьариз чпин гунагьрилай гъил къахчун патал, Аллагьдин рекьел ша[†] лагьайди Месигьдин ТӀварц[†]Ӏелай малумардайвал я. 48Куьн хьанвай кардин шагьидар я,[+] 49Зани квез Зи Бубади[†] хиве кьурди ракъурда. Квез цаварай гудай къуват квек акатдалди куьн Ярусалим шегьерда акъваз[+].


Иса цаварал хъфин

50[•]Исади тилмизар Ярусалимдай Бетандиз кьван гъана, гъилер цавуз хкажна, абуруз хийир-дуьа авуна[+]. 51Ада абуруз хийир-дуьа ийидайла, Ам абурукай чара хьана, цавариз хкаж жез эгечӀна. 52Абур, Адаз икрам авуна, зурба шадвилелди элкъвена Ярусалимдиз хтана[+]. 53Аллагьдиз хийир-дуьа ийиз, абур датӀана Аллагьдин КӀвале[†] жез хьана[+].

### Ягья

#### Ягья

Ягья


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Гьахьун


Ягьядилай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и Шад Хабар кхьейди Исадиз виридалайни пара мукьва тилмизрикай сад тир Ягья я. Исадиз ам гзаф кӀандай лагьана кхьенва. Ам лап кьуьзуь жедалди амукьна. Алай аямдин алимрикай гзафбуру Ягьяди вичин Шад Хабар муькуьбурулай геж, мумкин я, чи эрадин 90-йисара, кхьена лугьуз къейдзава.

Сифтегьан пуд Шад Хабардив гекъигайла, Ягьядин Шад Хабардихъ авай кьилин тафават куькай ибарат я? Ягьядин ихтилатда Исадин уьмуьрдин вакъиаяр кьетӀидаказ галай-галайвал къалуриз алахънавач. Ягьяди кьилин чка Исадин келимайриз ганва. Ягьяди Исадин кьисаяр ахъайзавач. И ктаб кхьинин карда Ягьядин мурад амай пуд Шад Хабарда гьат тавунвай вакъиаяр туькӀуьр хъувун ва Иса Адахъ иман ийизвайбур патал цӀийи уьмуьр ахъайзавай Аллагьдин Хва тирдахъ чӀалахъ авун тир. И Шад Хабар, муькуьбурулай артух яз, диндин къайдайриз талукь фикирралди ва шииратдин къати алатралди чара жезва.

Шад Хабар кьуд чкадал пайиз жеда: 1) гьахьун; ана Иса Месигь, инсаният хилас авун патал, инсандиз элкъвей Аллагь Вич тирди ачухдаказ тайин жезва (1:1-18); 2) Исади къалурай ва чпи Исадиз ва Адан везифадиз Аллагьдин тӀебиат хас тирди тестикьарзавай ирид керемат-ишара (1:19–12:50); 3) Аллагьди тапшуругъ авунвай кар Исади тамамдиз кьилиз акъуддай ва идалди Иса машгьур жедай вахт алукьун (13–20-кьилер); 4) акьалтӀарун; чан хтай Иса Вичин тилмизрихъ галаз рахаз-луькӀвез хьун (21-кьил).

#### 1


Сифтени-сифте авайди

1Сифтени-сифте авайди Гаф тир. Гаф Аллагьдив гвай. Гаф Аллагь тир[+]. 2Гаф сифтедилай Аллагьдив гвай. 3Аллагьди вири Гафунин куьмекдалди халкь авуна; Гаф галачиз халкь хьайи са затӀни авайди туш[+]. 4Гафуни уьмуьр гузвай, уьмуьрни инсанар патал экв тир[+]. 5Экуьни мичӀивиле экв гузвай. МичӀивиливай Экв кьаз хьанач.

6Аллагьди ракъурнавай Ягья[†] лугьудай са кас авай[+]. 7Ам, вири инсанри Экуьнихъ иман[†] авун патал, Экуьникай шагьидвал ийиз атана[+]. 8Ам Экуьникай хабар гуз ракъурнавайди тир, амма ам вич Экв тушир. 9Гьар са инсандин руьгь[†] экуь ийидай халисан Экв, лагьайтӀа, дуьньядиз атана[+].

10Экв дуьньяда хьана, амма гьа Экуьнин куьмекдалди халкь хьайи дуьньядиз Ам чир хьанач. 11Ам Вичинбурун патав атана, амма абуру Ам кьабулнач[+]. 12-13Вичихъ иман ийизвайбуруз, Вич кьабулайбуруз Ада Аллагьдин патай тирбур жедай, яни адетдин дидейри хазвай аялар ваъ, Аллагьдилай жезвай аялар хьунин ихтияр гана[+][+].

14Гаф инсандиз элкъвена, ада чахъ галаз санал уьмуьр тухвана. Ам берекатдив[†] ва гьакъикъатдив ацӀанвай, Ам Бубадихъ[†] авай са Хва тир, Адал Бубадал алай хьтин баркалла[†] алай, чазни Адал алай баркалла акуна[+].

15Адакай Ягьяди инсанриз шагьидвал ийиз ван ацалтна лугьузвай:

– Ингье за квез вичикай ихтилат авур а Кас. Ам залай гуьгъуьниз къведайди, залай артухди тирди за квез лагьанай, вучиз лагьайтӀа Ам залай вилик авай[+].

16Адан ацӀай берекатдикай сад-садан гуьгъуьналлаз чал паяр гьалтна. 17Аллагьди чаз Къанун[†] Мусадин[†] куьмекдалди гана, берекатни гьакъикъат – Иса[†] Месигьдин[†] куьмекдалди[+]. 18Садазни садрани Аллагь акурди туш, амма Адан авай-авачир са Хци Ам чаз чирна. Адан авай-авачир са Хва Вич Аллагь я, Ам Аллагьдихъ галаз ава[+].


Ягьядинни фарисейрин ихтилат


(МатӀай 3:1-12; Мрк. 1:1-8; ЛукӀа 3:1-18)

19[•]Чувудрин[†] кьиле авайбуру Ярусалимдай адан патав хахамарни[†] левияр[†] ракъурай чӀавуз Ягьяди ихьтин шагьидвални авуна. Абуру адавай «Вун вуж я?» – лагьана хабар кьурла, 20Ада чин кьун тавуна, ачухдиз жаваб гана:

– Зун Месигь туш[+].

21– АкӀ хьайила, бес вун вуж я? Ильяс[†] яни? – хабар кьуна абуру.

– Ваъ, – лагьана ада.

– Вун чна вилив хуьзвай пайгъамбар[†] яни?

– Ваъ, – жаваб гана ада[+].

22– Бес Вун Вуж я? – жузуна абуру. – Чун ракъурайбуруз чна вуч жаваб гун лазим я: Вуна жува жувакай вуч лугьуда?

23Ягьяди Яшай пайгъамбардин[†] гафаралди лагьана:

«Зун кьурумда гьарайзавайдан ван я:
„Ребби[†] къведай рехъ дуьзди ая“».

24Ягьядин патав фенвайбур фарисейри[†] ракъурнавайбур тир. 25Абуру адавай хабар кьуна:

– Вун я Месигь, я Ильяс, я гьа пайгъамбар тахьайла, вучиз вуна инсанрив цик акахьун къачуз[†] тазва?

26Ягьяди жаваб яз лагьана:

– За инсанрив цик акахьун къачуз тазва, амма куь арада квез течир са Кас ава: 27зи гуьгъуьнилай Къведайди Гьам я; зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш.

28И крар Бетанда, Ягьяди халкьдив цик акахьун къачуз тазвай Ярдан вацӀун рагъэкъечӀдай пата хьана.


Ягьядин шагьидвал


(МатӀай 3:13-17; Мрк. 1:9-11; ЛукӀа 3:21-22)

29Пакагьан[†] юкъуз Ягьядиз вичин патав къвезвай Иса акуна:

– Ингье, – лагьана ада, – им Аллагьдин КӀел[†] я, Ада вири дуьньядин гунагьар[†] вичин хиве твада[+]. 30«Зи гуьгъуьнлай Къведайди, зун жедалди Авайди яз, залай артухди я» за гьа идакай лугьузвай. 31Заз Ам вуж ятӀа чизвачир, амма за, иниз атана, вири Исраилдиз[†] Ам чир хьун патал, квев цик акахьун къачуз тазва[+].

32Ягьяди Исадикай шагьидвал авун давамарна:

– Заз лифрен шикилда аваз Руьгь цаварай Адал эвичӀайвал ва Адал аламукьайвал акуна[+]. 33Акьван чӀавалди заз Ам чидачир. Амма, инсанрив цик акахьун къачуз тун патал, зун куь патав Ракъурайда заз лагьанай: «Ваз са нел ятӀани Пак Руьгь эвичӀдайвал ва адал аламукьдайвал акуртӀа, ваз чир хьухь хьи, а Кас инсанрив Пак Руьгьдик акахьун къачуз Тадайди я»[+]. 34Заз и кар жуван вилералди акуна ва за шагьидди хьиз лугьузва: Ам Аллагьдин Хва[†] я.


Исадин сифтегьан тилмизар


(МатӀай 4:18-22; Мрк. 1:16-20; ЛукӀа 5:1-11)

35Пакагьан юкъузни Ягья гьанал вичин кьве тилмизни[†] галаз акъвазнавай[+]. 36Патавай физвай Иса акурла, Ягьяди Адакай лагьана:

– Ингье Аллагьдин КӀел[+].

37И гафарин ван хьайила, кьве тилмизни Исадин гуьгъуьна аваз фена. 38Исади элкъвена, Вичин гуьгъуьна аваз къвезвайбур акурла, абуруз лагьана:

– Квез вуч кӀанзава?

– Рабби, – лагьана абуру, – Ви кӀвал-югъ гьина ава? («Рабби» муаллим лагьай чӀал я.)[+]

39Исади лагьана:

– Захъ галаз ша, квез аквада.

Абур фена ва абуруз Адан кӀвал-югъ акуна, амай югъ абуру гьана акъудна. Сятдин кьудар жезвай.

40Ягьяди Исадикай авур ихтилатрин ван хьана Исадин гуьгъуьна аваз фейибурукай сад Симун-Петрудин стха Эндирей тир[+]. 41Ада сифте вичин стха Симун жагъурна ва адаз лагьана:

– Чаз Месигь жагъана (Месигь – ГуьцӀуьр Алайди лагьай чӀал я)[+].

42Эндирея Симун Исадин патав гъана. Исади, адаз килигна, лагьана:

– Вун Ягьядин хва Симун я, ви тӀвар[†] Кифа жеда (Кифа, яни Петру – им къван лагьай чӀал я)[+].

43Пакагьан юкъуз Исади Галилейдиз[†] фин къетӀ авуна. Исадал ФилипӀ гьалтна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана Исади адаз.

44ФилипӀ, Эндирейни Петру хьиз, Бетсаид лугьудай шегьердай тир[+]. 45ФилипӀа Натанаил жагъурна, адаз лагьана:

– Чаз Вичикай Мусадин Къанундани пайгъамбаррин ктабра кхьенвай Месигь жагъана. Ам Назаретдай тир Юсуфан[†] хва Иса я[+].

46– Назаретдай рябет квай са затӀ акъатда жал? – лагьана Натанаила.

– Фена жув килиг, – лагьана ФилипӀа.

47Исади, Вичин патав къвезвай Натанаил акурла, адакай лагьана:

– Ингье, фендигарвал квачир халисан исраилви[+].

48– Ваз зун гьинай чида? – хабар кьуна Натанаила.

– Ваз ФилипӀа эвердалди, Заз вун инжил таран кӀаник акунай, – жаваб гана Исади.

49– Я Муаллим! – лагьана Натанаила. – Вун Аллагьдин Хва я, Вун Исраилдин Пачагь я[+].

50Исади жаваб гана:

– За ваз «Заз вун инжил таран кӀаник акуна», – лагьана лугьуз, вун Зи чӀалахъ жезва. Ваз идалайни чӀехи керемат-ишараяр[†] аквада.

51Ада давамарна:

– За квез лап рикӀивай лугьузва хьи, квез ахъа хьанвай цаварай Аллагьдин малаикар[†] Инсандин Хцин[†] патав эвичӀиз-хкаж хъжедайвал аквада[+].

#### 2


Кана шегьерда мехъер

1Пуд лагьай юкъуз Галилейда[†] авай Кана лугьудай шегьерда мехъер авай, мехъерик Исадин[†] дидени квай[+]. 2Мехъерик Исадиз ва Адан тилмизризни[†] эвернавай. 3Чехир куьтягь хьайила, Исадин дидеди Адаз лагьана:

– Мехъерин иесийрихъ мад чехир амач.

4– Я диде! – лагьана Исади. – Вуна За́з вучиз лугьузва? Зи вахт гьеле атанвач[+].

5Адан дидеди кьилел-кӀвачел элкъведайбуруз лагьана:

– Ада квез вуч лагьайтӀани, гьам кьилиз акъуд.

6Анал чувудри[†] чпин михьивилер[†] авун патал яд цадай къванцин ругуд каркун алай. Абурукай гьар сад кьвед-пуд метратӀас кьван яд гьакьдайбур тир[+]. 7Исади кьилел-кӀвачел элкъведайбуруз лагьана:

– Къванцин къапар цяй ацӀура.

Абуруни каркунар сиве-сивди ацӀурна.

8– Гила са тӀимил кьван цана, тамададин патав твах, – лагьана Ада.

Абуру тухвана. 9Тамададиз чехир цикай хьанвайди чизвачир, адаз и чехир гьинай гъайиди ятӀани чизвачир, а кар чизвайбур анжах яд къапариз цайибур тир. Чехирдин дад акуна, тамадади чамраз эверна, са патахъ тухвана.

10– Гьар са инсанди сифте хъсан чехир эцигда, – лагьана ада, – межлисдик квайбур хъвана кефина гьатайла, усал чехир гъида; амма вуна хъсан чехир икьван гагьда тунва.

11Гьа икӀ Исади Галилейда авай Кана шегьерда сифтегьан керемат-ишара[†] къалурна ва инсанриз Вичин баркалла[†] чирна. Адан тилмизрини Адахъ иман[†] авуна. 12Адалай кьулухъ Иса, Адан диде, стхаяр ва Адан тилмизар Кефернагьум шегьер галайвал эвичӀна. Ана абур акьван яргъалди амукьнач[+].


Гуз-къачузвайбур чукурун


(МатӀай 21:12-13; Мрк. 11:15-17; ЛукӀа 19:45-46)

13[•]Чувудрин Песагь сувар[†] мукьва жезвай, Иса Ярусалимдиз фена[+]. 14Ана Адаз Аллагьдин КӀвалин[†] гьаятда яцар, хипер ва лифер маса гузвайбурни пулар дегишарзавайбур акуна. 15Исади еперикай къамчи храна, вирибур Аллагьдин КӀвалин гьаятдай чукурна – гьакӀни яцарни хипер, пул дегишарзавайбурун дезгеяр алабарна, абурун пулар чукӀурна. 16Лифер гузвайбурузни лагьана:

– Квадара абур инай, Зи Бубадин[†] кӀвал базардиз элкъуьрмир[+].

17Инал Адан тилмизрин рикӀел Каламда[†] кхьенвай ихьтин гафар хтана: «Ви кӀвалин къайгъу чӀугваз кӀанз Зи рикӀи рикӀ незва»[+][+].

18И крариз жаваб яз, чувудрин кьиле авайбуру Адаз лагьана:

– Ваз икӀ ийидай ихтияр авайди субут авун патал, чаз са керемат-ишара къалура[+].

19– Куьне и Аллагьдин КӀвал чукӀурайтӀа, За ам пуд йикъан къене эхциг хъийида, – жаваб гана Исади[+].

20Инал чувудри лагьана:

– И Аллагьдин КӀвал яхцӀурни ругуд йисуз эцигайди я, Вуна ам пуд йикъан къене гьикӀ эхцигда?

21Амма Ам Аллагьдин КӀваликай рахазвайла, Адан фикирда Вичин Беден авай. 22Ам кьена чан хтайдалай кьулухъ, Адан тилмизрин рикӀел гьа и гафар хтанай. Абур Каламдин ва Исади лугьузвай гафарин чӀалахъ хьана[+].

23Иса Песагь суварик Ярусалимда авайла, Ада къалурзавай керемат-ишараяр акур вирибуру Адахъ иман авуна[+]. 24Амма Исади абурал ихтибар ийизвачир: Адаз инсанар хъсандиз чидай. 25Адаз гьар са касдин рикӀе вуч аватӀа аквазвай, Адаз масадбуру ийидай ихтилатар герек тушир.

#### 3


Исани Никъадим

1Никъадим лугьудай са фарисей[†] хьана, ам чувудрин[†] вилик-кьилик квайбурукай сад тир[+]. 2Ам йифиз Исадин[†] патав атана.

– Муаллим! – лагьана ада. – Чаз Вун Аллагьдин патавай атанвай Муаллим яз чида. Аллагьди гуз хьаначиртӀа, садавайни Вуна ийизвай хьтин керемат-ишараяр[†] къалуриз жедачир.

3– За ваз лап рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – Аллагьдин Пачагьлугъ[†] анжах цӀийи кьилелай дуьньядал хтайдаз аквада.

4– Кьуьзуь хьанвай инсан цӀийи кьилелай дуьньядал гьикӀ хтурай? – жузуна Никъадима. – Дидедин руфуниз гьахь хъувуна анай экъечӀиз хъжедани?

5Исади жаваб гана:

– Лап рикӀивай лугьузва За ваз: анжах ци ва Руьгьди[†] цӀийи кьилелай дуьньядиз хкайдавай Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьиз жеда[+]. 6Инсандилай инсан жеда, Руьгьдилай – руьгь. 7Гьавиляй За ваз «куьн дуьньядал цӀийи кьилелай хтун лазим я» лагьайла, вун мягьтел жемир. 8Гар вичиз кӀандайвал къекъведа. Ваз адан ван къведа, амма ам гьинай гьиниз физватӀа, чир жедач. Руьгьдилай хьана дуьньядиз атайбурни гьа икӀ жеда.

9– Ам гьикӀ жедай кар я? – лагьана хабар кьуна Никъадима.

10– Исраилдиз[†] тарсар гузватӀани, ваз ихьтин затӀар чизвачни? – жаваб гана Исади. – 11За ваз лап рикӀивай лугьузва: чун чаз чидайдакай рахада, шагьидвални чаз акурдакай ийида, ятӀани куьне чи шагьидвилер кьабулзавач. 12За квез чилин крарикай лугьузва – куьн чӀалахъ жезвач. Цаварин крарикай рахаз хьайитӀа, куьн чӀалахъ жедани кьван?

13Гьич са касни цаварал хкаж хьайиди туш, ана хьайиди анжах цаварай эвичӀай Инсандин Хва[†] я[+]. 14Мусади[†] кьурумда чиле гул акӀурна анал буьруьнждин гъуьлягъ хкажайла, вири Исраилдиз и гъуьлягъ акваз хьанай. Гьа саягъда Инсандин Хвани хкаж жеда ва виридаз Ам аквада[+]. 15Адахъ иман[†] ийизвай гьар садахъ эбеди уьмуьр[†] жеда. 16Аллагьдиз и дуьнья акьван кӀан хьана хьи, Вичин авайни-авачир са Хва къурбанд авуна[†], Адахъ иман ийизвайбур садни рекьин тийидайвал, абуруз эбеди уьмуьр жедайвал авуна[+]. 17Аллагьди Вичин Хва и дуьньядин гьахъ-дуван авун патал ваъ, Адан куьмекдалди и дуьнья хилас авун патал ракъурнавайди я[+]. 18Адахъ иман ийизвайдан дуван ийидач, амма Аллагьдин авай-авачир са Хцихъ иман тийизвайдан дуван, ада иман авунвач лугьуз, авуна алатнава[+]. 19Абурун дуван и саягъда кьиле фида: дуьньядиз Экв атанва, амма инсанри чӀуру крар ийизвайвиляй абуруз экуьнилай гзаф мичӀивал кӀандай[+]. 20Гьар ни пис кар ийизватӀа, адаз экв акунани кӀан туш. Вичин алчах крар дуьздал акъат тавун патал, ам экуьнал экъечӀдач[+]. 21Амма дуьз крар ийизвайди, вичин крар виридаз акун патал, экуьнал экъечӀзава. Адаз а крар ийиз куьмек гузвайди Аллагь я эхир.


Исадини Ягьяди цик акахьун къачуз тун

22Идалай кьулухъ Иса Вичин тилмизарни[†] галаз Ягьудатдиз[†] фена ва гьана, инсанрив цик акахьун къачуз[†] таз са кьадар вахт хьана[+]. 23Ягьядини[†], Салимдивай яргъа тушир Энунда, ана яд гзаф авайвиляй, инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Инсанри, къвез, цик акахьун къачузвай. 24Ягья а чӀавуз гьеле къазаматда тунвачир[+].

25Гьа чӀавуз Ягьядин тилмизринни са чувуддин арада михьивилиз[†] акъудуникай гьуьжет гьатна;[+] 26абуру, Ягьядин патав атана, лагьана:

– Муаллим, ви рикӀел аламани, вун Ярдан вацӀун муькуь пата авайла, ана са Кас авай, вуна адан патахъай шагьидвални авунай. Гила а Касдин патав вири инсанар физва, Ада абурув цик акахьун къачуз тазва[+].

27– Инсандихъ авай гьар са затӀ Аллагьди ганвайди я, – жаваб яз лагьана Ягьяди. –[+] 28Куьн чеб за лагьай гафарин шагьидар я. За квез лагьанай: зун Месигь[†] туш, зун Адакай хабар гуз Аллагьди ракъурнавай чархачи я[+]. 29Свас авайди чам я. Чамран дуст лагьайтӀа, чамран патав акъвазда ва адан ван къвез шад жеда. Зунни гьахьтин шадвилив ацӀанва[+]. 30А Кас къвез-къвез виниз хьун, зун къвез-къвез агъуз хьун лазим я.

31Виняй къведайди виридалайни вине жеда, дуьньяда авайди чилел жеда ва чилел алайди хьиз раханни ийида. Цаварилай Къведайди виридалайни вине жеда. 32Цаварилай Къведайда Вичиз акурдакай ва ван хьайидакай шагьидвал ийизватӀани, садани Адан шагьидвал кьабулзавач. 33Ада ийизвай шагьидвал кьабулзавайда, Аллагьди авайвал лугьузвайди тестикьарзава[+]. 34Аллагьди Вичи Ракъурайдаз кьадар авачир кьван Руьгь ганва, Ракъурайда лугьузвай гафарни Аллагьдин гафар я. 35Бубадиз[†] Вичин Хва кӀан я, гьавиляй Бубади вири Хцин ихтиярда тунва[+]. 36Аллагьдин Хцихъ[†] иман ийизвайдаз эбеди уьмуьр жеда, амма Аллагьдин Хцихъ иман тийизвайдаз эбеди уьмуьр аквадач ва ам Аллагьдин хъилек[†] кваз амукьда[+].

#### 4


Самариятви паб

1-3Фарисейриз[†] Исади[†] Ягьядилай[†] гзаф тилмизар[†] кьазва ва Ада Ягьядилай пара инсанрив цик акахьун къачуз[†] тазва лугьуз ван хьанвай (амма инсанрив Исади Вичи ваъ, тилмизри цик акахьун къачуз тазвай). Исадиз Вичикай фарисейриз хабар авайди чир хьайила, Ам Ягьудатдай[†] экъечӀна мад Галилейдиз[†] хъфена[+][+]. 4Ам Самариятдай[†] яна фин хьана[+]. 5Ам Самариятда авай Сихар лугьудай шегьердиз атана. И шегьер Якьуба[†] вичин хва Юсуфаз[†] фадлай багъишай никӀин патав гвай[+]. 6Ана Якьубан къуй авай; рекье галатай Иса къуйдин патав ацукьна; нисиниз мукьва вахт тир.

7Инал яд къачуз Самариятдай тир паб атана. Исади адаз лагьана:

– Заз яд це.

8Адан тилмизар недай затӀар къачуз шегьердиз фенвай.

9Самариятдай тир папа лагьана:

– Вуна, чувуд[†] яз, гьикӀ лагьана завай, Самариятдай тирдавай, яд тӀалабзава?

(Чувудрин самариятвийрихъ[†] галаз алакъаяр авачир.)

10– Ваз Аллагьдин пай вуч ятӀа чизвач, – жаваб гана Исади. – Ваз яд кӀанзавай Кас чизвайтӀа, вуна Адавай Вичивай тӀалабдай. Адани ваз уьмуьрдин яд гудай[+].

11– Я Агъа! – лагьана папа. – Яд авай къуй дерин я, Вавни яд акъуддай къаб гвач. Ваз уьмуьрдин яд гьинай къведа? 12И къуй чаз чи буба[†] Якьуба туна. И къуйдай адани, адан аялрини, адан мал-къарадини яд хъвана. Вун чи буба Якьубалай артух яни мегер?

13– И яд хъвайи гьар сад цихъ мад къаних хъжеда, – жаваб гана Исади. – 14За теклифай яд хъвайиди садрани къаних жедач. И яд булахдиз элкъведа ва адай къвезвай яд эбеди уьмуьрдихъ[†] авахьда[+].

15– Я Агъа! – лагьана папа. – Зун цихъ къаних тахьун ва инал мад тахтун патал, жечни а яд заз гайитӀа.

16– Хъфена жуван гъуьлни галаз инал хъша, – лагьана Исади.

17– Заз гъуьл авач, – жаваб яз лагьана папа.

– Гъуьл авач лугьун види гьахъ гаф я, – лагьана Исади. – 18Ваз вад гъуьл хьанай. Исятда авай итимдикай ваз гъуьл жедач. Ам вуна дуьз лагьана.

19– Я Агъа! – лагьана папа. – Заз аквазва хьи, Вун пайгъамбар[†] я;[+] 20чи бубайри икрам и пелел ийидай, амма куьне, чувудри, лугьузва хьи, икрам авуна кӀандай чка Ярусалимда ава[+].

21– Я хала, – лагьана Исади, – вун Зи чӀалахъ хьухь, ахьтин вахт къвезва хьи, инсанри Бубадиз икрам ийидай чка я и пелел, я Ярусалимда хъжедач. 22Куьне низ икрам ийизватӀа, квез чизвач; амма чна низ икрам ийизватӀа, чаз чизва, дуьньядин хиласвални[†] чувудрилай къведа[+]. 23Амма са вахт атана агакьзава, ам атунни авунва: Руьгьдив[†] ацӀай инсанри Бубадиз дуьздаказ икрам ийида. Адаз кӀанзавайдини гьа ихьтин икрам я[+]. 24Аллагь Руьгь я, Адаз икрамзавайбуруни дуьздаказ ва ацӀай Руьгьдалди икрамун лазим я[+].

25– Месигь[†], яни ГуьцӀуьр Алайди, къведайдакай заз хабар ава, – лагьана папа. – И дуьньядиз атайла, Ада чун вири гъавурда твада[+].

26– Ам Зун я, – лагьана Исади, – вахъ галаз Рахазвайди Месигь я[+].

27И арада Адан тилмизарни акъатна. Ам папахъ галаз рахаз акурла, абур мягьтел хьана. Амма садани Адавай «Ваз адавай вуч кӀанзава?» я тахьайтӀа «Адахъ галаз Вун квекай рахазвай?» лагьана хабар кьунач.

28Папа, вичин квар туна, шегьердиз фена, ана авай инсанриз лагьана: – 29За авур крарикай заз галай-галайвал лагьай инсандиз фена килиг. Белки, Ам Месигь ятӀа?

30Инсанар шегьердай атана Исадин патав акъатна.

31И арада Адан тилмизри Адаз лагьана:

– Муаллим, Вуна фу неъ.

32Амма Исади абуруз лагьана:

– Захъ квез тийижир недай затӀ ава.

33Инал Адан тилмизри сада-садаз лагьана:

– Адаз недай затӀ гъайи кас ава жал?

34Исади абуруз лагьана:

– За Зун Ракъурайдан къаст кьиле тухузва, За Ада Зал тапшуругъ авунвай карни кьилиз акъудун лазим я. Гьа им Зи недай затӀ я[+]. 35НикӀе тум цайила, куьне кьуд вацралай гвен гуьдай вахт агакьда лугьудачни? За квез лугьузва: килиг кьуд патаз, никӀериз килиг, абур гуьдай вахт алукьнава[+]. 36Гвен агакьнава. Гвен гуьзвайдавни вичин пай агакьзава, ада эбеди уьмуьр патал вичин майваяр кӀватӀзава. Гьавиляй кьведавайни шадвилер ийиз жеда[+]. 37Ихьтин чӀавуз «Сада цада, муькуьда гуьда» лугьудай мисал дуьз мисал я. 38За куьн куь зегьмет квачирди гуьз ракъурна. Масадбуру зегьметар чӀугуна хьайи бегьерар куьне кӀватӀ хъувуна.

39А шегьердай тир гзаф самариятвийри Исадихъ иман[†] авуна, вучиз лагьайтӀа а папа абуруз икӀ ихтилатна:

– За са мус ятӀани авур крарикайни Ада заз хьайивал лагьана.

40Самариятвийри, Исадин кьилив фена, Адаз чпин патав амукьун минетна. Иса ана кьве юкъуз акъвазна. 41Ада абуруз авур ихтилатар акурла, амайдалайни гзафбуру Адахъ иман авуна. 42А папаз абуру лагьанай:

– Сифтедай чна Адахъ ви гафар себеб яз иман авунай. Гила, Адан ван хьайила, чаз чизва хьи, Ам рикӀивайни дуьньядин Хиласкар я[+].


Пачагьдин къуллугъдардин хва сагъар хъувун


(МатӀай 8:5-13; ЛукӀа 7:1-10)

43Кьве югъ алатайла, Иса анай Галилейдиз фена. 44Исади Вичи лагьанай хьи, жуван ватанда пайгъамбардихъ гьуьрмет авач[+]. 45Галилейвиярни Ярусалимда суварик квайла, Исади ана авур крар абуруз чпин вилералди акунай. Иса Галилейдиз атайла, анин жемятди Ам хъсандиз кьабулна[+].

46Вичи яд чехирдиз элкъуьрай шегьердиз, Галилейдин Канадиз, Иса мад хтана. Кефернагьумда пачагьдин са къуллугъдар авай, адан хва начагъ тир[+]. 47Иса Ягьудатдай[†] Галилейдиз атанва лагьана хабар хьайила, ада, Исадин патав атана, вичин рекьидай гьалда авай хва сагъара лагьана минетар ийиз хьана. 48Исади адаз лагьана:

– Квез аламатар ва керемат-ишараяр[†] такунмаз куьн чӀалахъ жедач[+].

49– Агъа! – минетна пачагьдин къуллугъдарди. – Зи хва текьенмаз атана са чара ая.

50– КӀвализ ахлад, – лагьана Исади, – ви хва сагъ-саламат жеда.

Ам Исади лагьай гафунихъ агъуна хъфена. 51Рекье ам вичин къуллугъдаррал гьалтна ва абуру адаз «Ви хва сагъ я» лагьана.

52Ада абурувай хабар кьуна:

– Адаз сятдин шумудаз регьят хьана?

– Накь нисинин сятдин садаз хьиз адалай ифин алатна, – жаваб гана абуру.

53И чӀавуз буба гъавурда гьатна хьи, вичиз Исади «Ви хва сагъ-саламат жеда» лагьай вахт хьанва. Ада ва адан вири кӀвале авайбуру Исадихъ иман авуна[+].

54Им Ягьудатдай Галилейдиз хтай Исади къалурай кьвед лагьай керемат-ишара я[+].

#### 5


Фалужди ягъайди сагъар хъувун

1Адалай кьулухъ Ягьудатда[†] сувар хьана, Иса[†] Ярусалимдиз фена.

2Ярусалимда, Лапагдин варар лугьудай чкада, чувуд[†] чӀалал Бетзата лугьудай гьавиз авай. Адан патав вад кьур гвай. 3-4А кьурарик гзаф кьадар азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. 5Ина къанни цӀемуьжуьд йисан къене азар квай са касни авай. 6Исадиз ам ана къатканваз акуна ва гъавурда акьуна хьи, ам фадлай гьа икӀ ава.

– Ваз сагъ жез кӀанзавани? – лагьана Исади адаз.

7– КӀанзава, Агъа, – жаваб гана азарди кьунвайда. – Амма цик юзун акатайла, зун гьавиздиз авуддай са кас захъ авач; зун агатайла, залай вилик гьавиздиз масад эвичӀзава.

8– Къарагъ, – лагьана Исади, – жуван месни къахчуна алад[+].

9Амни гьасятда кӀвачел ахкьалтна, вичин месни къахчуна, анай хъфена. Им Киш юкъуз[†] хьайи кар я.

10Гьа чӀавуз чувудрин кьиле авайбуру сагъ хъхьайдаз лагьана:

– Къе Киш югъ я, вуна мес хутахун къадагъа я[+].

11– Зун кӀвачел ахкьалдарайда заз «жуван месни къахчуна алад» лагьанва, – жаваб гана ада.

12– Ваз «Жуван месни къахчуна алад» лагьай Кас вуж я? – хабар кьуна абуру.

13И чӀавуз Иса халкьдик акахьна вилерикай хкатнавай, гьавиляй кӀвачел ахкьалтайдаз вич ни сагъар хъувунватӀа чизвачир. 14А кас Исадиз Аллагьдин КӀвалин[†] гъенел жагъана.

– Аку, – лагьана Исади адаз, – вун сагъ хъхьана. Ви кьилел идалай артух къада-бала техкъведайвал, вуна мад гунагь[†] крар хъийимир.

15А касди, чувудрин кьиле авайбурун патав фена, вич сагъар хъувурди Иса тирди лагьана. 16Чувудри Исади ихьтин кӀвалахар Киш юкъуз ийизва лугьуз, Ам хурук кутаз хьана[+].

17Исади абуруз лагьана:

– Зи Бубади[†] къедалди гьахьтин крар ийизва. Зани гьакӀ ийизва.


Бубани Хва

18Исади са Киш югъ чӀурна лугьуз ваъ, гьакӀни Ада Аллагь Вичин буба я ва Вич Аллагьдиз барабар я лугьузвайвиляй чувудрин кьиле авайбуруз Ам амайдалайни гзаф рекьиз кӀан хьана[+]. 19И кардин паталай Исади лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: Бубади арадал гъизвай крар такунмаз Хцивай Вичивай затӀни арадал гъиз жедач: Ада вуч ийизватӀа, Хцини гьам ийида. 20Бубадиз Вичин Хва гзаф кӀанда, Ада Вичи вуч ийизватӀа Хциз къалурзава. Бубади Хциз гьабурулайни зурба крар ийидайвал къалурда. Ада а крар авурла, квез керемат-ишара[†] жеда[+]. 21Бубади кьейибурал чан хкизвай саягъда Хцини Вичиз кӀандайбурал чан хкизва[+]. 22-23Бубадиз ийизвай хьтин гьуьрмет Хцизни авун патал, виридан дуван ийидай ихтияр Бубади Хцив вугана. Бубади Вичи садан дуванни ийизвач. Ни Хциз гьуьрмет ийизвачтӀа, Хва ракъурай Бубадизни ада гьуьрмет ийизвач[+][+]. 24За квез лап рикӀивай лугьузва: Зи Гафунихъ яб акалзавайдаз ва Зун Ракъурайдахъ иман[†] ийизвайдаз эбеди уьмуьр[†] ганва ва адан дуван ийидач. Ам ажалдилай кам яна уьмуьрдиз экъечӀнава[+].

25За квез лап рикӀивай лугьузва: ахьтин чӀав къведа хьи, кьейибурузни Аллагьдин Хцин[†] ван жеда, ва Адан ван хьайибурал чан хкведа[†], а чӀавни ингье атана агакьнава[+]. 26Буба уьмуьрдин чешме тирвал, Бубади Хцикайни уьмуьрдин чешме авунва[+]. 27Бубади Адан гъиле дуван ийидай ихтиярни тунва, вучиз лагьайтӀа Ам Инсандин Хва[†] я. 28-29Сура авай вирибуруз Адан ван къведай вахт алукьда. Хъсан крар авурбуруз, чан хтайла, эбеди уьмуьр гьатда. Пис крар авайбурув, чан хтайла, чпин жаза агакьда. Куьн зи и гафарал мягьтел жемир[+]. 30Завай жува-жувалай са затӀни ийиз жедач. За Жуваз лагьайвал дуван ийизва. Зун Заз кӀандайвал ийиз алахъзавач, Зун Ракъурайди рази жедайвал ийизва За. Гьавиляй Зи дуванни гьахъ-михьиди жезва[+].


Исадикай шагьидвилер

31За Жува Жувакай инсанриз лугьуз хьайитӀа, Зи Гафарихъ са къиметни жедач[+]. 32Закай лугьузвай маса шагьид ава. Ада Закай гьакъикъи шагьидвал ийизвайди Заз чизва. 33Куьне Ягьядин[†] патав инсанар ракъурнай, адани квез Закай авайвал лагьана[+]. 34Амма Зун инсанри шагьидвал авунилай аслу туш. За жуван гафар анжах куьн хилас авун патал лугьузвайди я. 35Ягья экв чукӀуриз кузвай чирагъ тир. Квез кӀанзавай карни са кьадар вахтунда, гьа экуьник акатна, шадвал авун тир[+]. 36Заз жуван гьакъиндай мад са шагьидвал ава. Амни зи крар я. За Зи крар Бубади Зи хиве тунвай кӀвалах кьилиз акъудун патал ийизвайди я. Зи крари Зун Бубади ракъурнавайди тестикьарзава. И шагьидвал Ягьядин шагьидвилелай артух я[+]. 37Гьатта Зун иниз ракъурнавай Зи Бубади Вичи Зи гьакъиндай шагьидвал ийизва. Амма квез гьич садрани я Адан ван хьайиди туш, я Ам Вич акурди туш. 38Куьн Ада Ракъурнавайдан чӀалахъ туш. Гьавиляй Адан Гафни куьне куь рикӀера хуьзвач. 39Аллагьдин Калам[†] кӀелайла[†], эбеди уьмуьр гьатда лугьуз куьне алахъна Калам чирзава. Амма гьа Пак[†] Каламдини Зи гьакъиндай шагьидвалзава[+]. 40Амма эбеди уьмуьрдив агакьун патал квез Зи патав къвез кӀанзавач. 41Заз инсанрин патай баркалла[†] герек туш[+]. 42Амма квез Аллагь кӀан тийизвайди Заз чида. 43Зун Зи Бубадин ТӀварц[†]Ӏелай атана, амма куьне Зун кьабулзавач; са масад вичин тӀварцӀелай атайтӀа, куьне гьам кьабулда![+] 44Куьн са-садан вилик, инсанрин арада куь тӀвар-ван гьатунихъ къекъвезва, амма Сад Аллагьдин вилик тӀвар-ван гьатунихъ куьн къекъвезвач. ГьакӀ хьайила, квелай Захъ иман ийиз алакьдани[+]? 45Зи Бубадин вилик За квек тахсирар кутада лагьана куьне фикирар ийимир. Куьне далу акалнавай Мусади[†] вичи квек тахсир кутада. 46Мусади, лагьайтӀа, Закай виликамаз кхьенай. Куьн Мусадин чӀалахъ хьанайтӀа, Зи чӀалахъни жедай[+]. 47Ада кхьенвайдан чӀалахъ жезвачтӀа, Зи гафарин чӀалахъни куьн гьикӀ жеда?

#### 6


Вад агъзур кас тухарун


(МатӀай 14:13-21; Мрк. 6:32-44; ЛукӀа 9:10-17)

1[•]Идалай кьулухъ Иса[†] Галилейдин[†], яни Тибердин вирин муькуь къерехдиз экъечӀна. 2Ада азарри кьунвайбур сагъар хъийидайла авур керемат-ишараяр[†] акуна, Адан гуьгъуьна аваз гзаф халкь фена. 3Иса пелел экъечӀна, анал Ам Вичин тилмизарни[†] галаз ацукьна. 4Чувудрин[†] Песагь сувар[†] мукьва жезвай[+]. 5Исади, кьил хкажна, Вичин патав къвезвай гзаф кьадар инсанар акурла, ФилипӀаз лагьана:

– Абуруз тӀуьн гун патал бес кьадар фу чна гьинай къачуда[+]?

6Ибур Ада ФилипӀ синагъ авун патал лагьай гафар тир; вуч авуна кӀандатӀа, Адаз Вичиз чизвай. 7ФилипӀа жаваб гана:

– Гьардал са кӀус кьванни гьалтун патал кьве виш динардихъ къачур фу абуруз бес жедач.

8Адан тилмизрикай сада, Эндирея, Симун-Петрудин стхади, лагьана:[+]

9– Ина са гададив мухан вад фуни кьве гъед гва; амма икьван инсанриз адакай вуч жеда?

10– Абурув виридав ацукьиз тур, – лагьана Исади.

А хъсан векь авай чкада вад агъзур кьван итимар ацукьна.

11Исади фар къачуна, шукур авуна, ацукьнавайбуруз гьардаз кӀандай кьван фуни гъетер пайна[+]. 12Вири тух хьайила, Ада Вичин тилмизриз лагьана:

– Терг тахьун патал амай кӀусар кӀватӀа.

13Вирида тӀуьрдалай кьулухъ мухан вад факай амукьай кӀусарай цӀикьвед зимбил ацӀурнай. 14Исади къалурай керемат-ишараяр акур инсанри лугьуз хьана:

– Им дугъриданни дуьньядиз атана кӀанзавай гьа Пайгъамбар[†] я[+].

15Инсанриз атана Вичикай гужуналди пачагь ийиз кӀанзавайди чир хьайи Иса мад текдиз пелел фена.


Иса целай фин


(МатӀай 14:22-33; Мрк. 6:45-51)

16[•]Няни хьайила Адан тилмизар вирихъ эвичӀна. 17МичӀи жезвай, амма Иса абурун патав къвезвачир. Абур луьткведа акьахна вирин а патаз – Кефернагьумдиз фена. 18Къати гар акъатнавай, вирелни лепе акьалтнавай. 19Са сятдин мензилдиз фейила, вирелай тӀуз атана луьткведиз мукьва жезвай Иса акуна, абуруз кичӀе хьана. 20Амма Исади абуруз лагьана:

– Зун я, кичӀе жемир.

21Абуруз Ам луьткведа акьадариз кӀанзавай чӀавуз луьткве абуруз физ кӀанзавай чкадив агакьнавай.


Уьмуьрдин фу

22-23Пакагьан[†] юкъуз вирин а пата амай инсанри вирел анжах са луьткве аламайди кьатӀанвай. Абуруз а луьткведа тилмизар акьахайди ва абурухъ Иса галачирдини чизвай. Тилмизар вирин а патаз текдиз экъечӀнай. И арада Тибердай маса луьтквеяр Исади Реббидиз[†] шукур авуна халкьдиз фу гайи чкадин мукьув атана. 24Исани Адан тилмизар авачиз акурла, инсанар луьтквейриз акьахна Исадихъ къекъвез Кефернагьумдиз фена. 25Иса вирин а патай жагъайла, абуру Адаз лагьана:

– Муаллим! Вун иниз мус атана?

26Исади жаваб гана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: фу тӀуьна тух хьайивиляй я куьн Захъ къекъвезвайди, амма Аллагьдиз Зи керемат-ишарадалди квез вуч лугьуз кӀанзаватӀа куьн гъавурда акьунвач. 27Куьн фад вара-зара жедай гьакӀан тӀуьнихъ галтугмир, квез эбеди уьмуьр[†] гудай тӀуьнихъ галтуг. А тӀуьн квез Инсандин Хци[†] гуда. Чи Аллагь Бубади[†] Инсандин Хциз гьа ихтияр ганва.

28– Аллагьдин крар кьилиз акъудун патал чна вуч авуна кӀанда? – лагьана абуру.

29– Аллагьдиз кӀанзавайди Вичи Ракъурнавайдахъ куьне иман[†] авун я, – жаваб яз лагьана Исади[+].

30И гафариз жаваб яз, абуру Адаз лагьана:

– Вуна чаз са керемат-ишара къалура. Ам акурла, чун Ви чӀалахъ жеда. Вуна вуч ийида[+]? 31Каламда[†] кхьенва: «Аллагьди абуруз цаварилай фу нез вугана»[+]. Гьа кхьенвайвал, гзаф йисар инлай вилик чи бубайри кьурумда мангьу[†] тӀуьнай[+].

32– За квез лап рикӀивай лугьузва: цаварилай квез фу гайиди Муса[†] туш, квез цаварилай халисан фу гузвайди Зи Буба я, – лагьана Исади. – 33Аллагьди гузвай и фу – им цаварилай атана дуьньядиз уьмуьр гузвайди я.

34– Агъа! – лагьана абуру. – Чаз датӀана гьахьтин фу це[+].

35– Уьмуьр гудай фу – Зун я, – лагьана Исади. – Зи патав атайди са чӀавузни гишила амукьдач ва Захъ иман ийизвайди гьич са чӀавузни къаних жедач[+]. 36Амма За квез виликдай лагьайвал, квез Зун аквазватӀани, куьне Захъ иман ийизвач. 37Зи Бубади Заз ганвай вирибур гьар гьикӀ хьайитӀани, Зи патав къведа. Зи патав атайди За чукурдач[+]. 38Зун цаварилай Жуваз кӀандайвал авун патал ваъ, Зун Ракъурнавайдан къаст кьилиз акъудун патал атанва[+]. 39Зун Ракъурнавайдан къаст Заз ганвай са касни терг тахьун, Къияматдин юкъуз[†] абурал За чан хкун[†] я[+]. 40Зун Ракъурнавайдан къаст – Хва акур ва Адахъ иман ийизвай гьар садаз эбеди уьмуьр гун я. Къияматдин юкъуз За гьахьтин гьар са касдал чан хкида[+].

41Исади «Зун цаварилай эвичӀна атанвай фу я» лугьуникди, чувудар Адалай нарази хьана.

42– Ам Юсуфан[†] хва Иса тушни кьван? – лугьузвай абуру. – Чаз Адан дидени буба хъсан чизва. Ада «Зун цаварилай эвичӀнавайди я» гьикӀ хьана лугьузвайди я[+]?

43Абуруз жаваб яз Исади лагьана:

– Куьне наразивилер ийимир. 44Зи патав анжах Зун ракъурай Зи Бубади гъайидавай къвез жеда. Къияматдин юкъуз За адал чан хкида[+]. 45Пайгъамбарри кхьенва: «Аллагьди вири гъавурда твада». Зи Бубади вуч лугьузватӀа ван жезвай ва Ада лагьайбур чир жезвай гьар сад Зи патав къведа. 46Им са низ ятӀани Буба акуна лагьай чӀал туш. Анжах Аллагьдин патавай Атанвайдаз Буба акунва[+]. 47За квез лап рикӀивай лугьузва: Захъ иман ийизвайдаз эбеди уьмуьр жеда. 48Зун уьмуьр гудай фу я. 49Куь бубайри кьурумда мангьу тӀуьнайтӀани, абур кьенай. 50Куь вилик квайди лагьайтӀа, цаварилай атанвай фу я, а фу тӀуьрди рекьидач. 51Зун цаварилай атанвай уьмуьр гудай фу я; и фу незвай кас эбеди яз жеда. За гузвай фу Зи Беден я. Ам За инсанар чан алаз хьун патал гуда[+].

52Инлай чувудри чпи чпихъ галаз гьуьжетар ийиз, лугьуз хьана:

– Ада Вичин Беден чав гьикӀ нез тада?

53Исадини абуруз лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне Инсандин Хцин Беден тӀуьн тавуртӀа ва Адан Иви хъун тавуртӀа, квехъ уьмуьрни жедач[+]. 54Зи Беден незвайдахъ, Зи Иви хъвазвайдахъ эбеди уьмуьр жеда, Къияматдин юкъуз За адал чан хкида. 55Вучиз лагьайтӀа Зи Беден – недай гьакъикъи затӀ я, Зи Иви – хъвадай гьакъикъи затӀ я.

56Зи Беден незвайди ва Зи Иви хъвазвайди За жеда, Зунни – гьада[+]. 57Зун уьмуьр гудай Зи Бубади Ракъурнавайди я, Ам себеб яз Зал гьикӀ чан ала, Зун незвайбурални, Зун себеб яз, гьакӀ чан жеда. 58Цаварилай атай гьакъикъи фу гьа ихьтинди я, куь кьенвай бубайри тӀуьр хьтинди туш. Цаварилай атай и фу незвайди эбеди яз жеда.

59И гафар Исади Кефернагьумда синагугда[†] чирвилер гудай чӀавуз лагьанай.


Гзаф тилмизар Иса туна хъфин

60Исадин и гафар ван хьайи Адан тилмизрикай гзафбуру лагьанай:

– Ибур хупӀ зегьле ракъурдай гафар тушни! Абуруз яб гудайди вуж хьуй!

61Тилмизрин наразивал Вичиз аян хьанвай Исади абуруз лагьана:

– Зи гафари квек хкуьрзавани? 62Бес квез Инсандин Хва Вич хьайи цаварал хъфиз акуртӀа куьне вучда[+]? 63Уьмуьр гузвайди Руьгь[†] я, инсанрин алахъунрихъ ахьтин керемат-ишара авач. За квез лагьанвай гафар руьгь я, абуру уьмуьрни гузва[+].

64ГьакӀ ятӀани, куь арада иман тийизвайбур ава.

Исадиз лап сифтедилай Вичихъ ни иман ийидачтӀа чизвай. Адаз Вич ни маса гудатӀани чизвай[+].

65– За гьавиляй лагьанай хьи, – давамарна Исади, – Бубади Зи патав атун низ ганвачтӀа, абурукай садавайни Зи патав къвез жедач.

66Гьа вахтунилай Адан тилмизрикай гзафбур Адакай къерех хьана ва Адахъ галаз къекъуьн хъувунач. 67Амай цӀикьведавай Исади жузуна:

– Квезни Завай къакъатиз кӀанзавани?

68– Чун нин патав фида, я Агъа? – жаваб гана Симун-Петруди. – Эбеди уьмуьр гудай гафар Вахъ ава. 69Чна Вахъ иман авунва, чаз Вун Аллагьди ракъурнавай Пакди тир чӀал чир хьанва[+].

70Исади абуруз жаваб гана:

– Куьн цӀикьведни За хкягъайбур тушни бес? Амма квекай сад иблис[†] я[+].

71ИкӀ лугьудайла, Адан фикирда Искарият Симунан хва Ягьуд[†] авай; цӀикьведакай сад тир Ягьуд ахпа Иса маса гайиди тир[+].

#### 7


Исадин стхайри иман тавун

1Адалай кьулухъ Иса[†] Галилейдиз[†] фена. Адаз Ягьудатда[†] къекъвез кӀанзавачир: чувудриз[†] Ам рекьиз кӀанзавай[+]. 2Чувудрин Кумайрин сувар[†] мукьва жезвай[+]. 3Гьа вахтунда Исадин стхайри Адаз лагьана:

– Вуна ийизвай керемат-ишараяр[†] Ви тилмизризни[†] аквадайвал, Вун инай Ягьудатдиз[†] алад;[+] 4гьардаз вич машгьур хьана кӀанда, гьавиляй садани чинебан кар ийидач; Вуна гьахьтин керемат-ишараяр арадал гъизватӀа, Жувакай дуьньядиз хабар жедайвал ая.

5Адан стхайрини Адахъ иман[†] ийизвачир. 6Гьавиляй Исади абуруз лагьана:

– Зи вахт гьеле атанвач, амма квехъ галаз гьар са вахт кьунва[+]. 7Дуьньядиз куьн такӀан хьун жедай кар туш. За, лагьайтӀа, дуьньядин чӀуру крар винел акъудзава, гьавиляй адаз Зун акунани кӀан туш[+]. 8Куьн суварик алад, Зун фидач, Зи вахт гьеле атанвач.

9Ам, стхайрихъ галаз тефена, Галилейда амукьна.


Иса Ярусалимда суварик

10Стхаяр суварик фейила, Исани Вич садазни таквадайвал, чинеба суварик фена. 11Суварик чувудрин кьиле авайбуру, Адахъ къекъвез, «Ам гьинава?» лугьуз, хабарар кьазвай. 12Адакай халкьдин арада гзаф рахунар авай: садбуру Ам хъсан инсан я, муькуьбуру – ваъ, Ада халкьар рекьяй акъудзава лугьузвай. 13Амма чувудрин кьиле авайбурукай кичӀела садни Адакай ачухдиз рахазвачир[+].

14Суварин йикъарин са пай алатайла, Исади Аллагьдин КӀвализ[†] атана ва чирвилер гуз эгечӀна. 15Чувудрин кьиле авайбуру мягьтел хьана лугьузвай:

– КӀел[†] тавуна, Калам[†] икьван хъсандиз чир хьун гьикӀ жезвай кар я?

16Абуруз жаваб яз Исади лагьана:

– За гудай чирвилер зибур туш, абур Зун Ракъурнавайданбур я[+]. 17Адан къаст кьилиз акъудиз кӀанзавай касдиз За гузвай чирвилер Аллагьдинбур ва я Зибур ятӀа чир жеда. 18Са вичин гафар лугьузвайда са вич машгьурда, амма вич Ракъурнавайди машгьурзавайда таб ийидач. Адан чӀалахъ хьайитӀа жеда[+]. 19Мусади[†] квез Къанун[†] ганачни мегер? Квекай гьич садани вич Къанунда лагьанвайвал кьиле тухузвач. Квез Зун вучиз рекьиз кӀанзава[+]?

20– Вак жинерар[†] акатнавани? – жаваб гана халкьди. – Вун низ рекьиз кӀанзава[+]?

21Исади Вичин рахунар давамарна:

– За тек са кӀвалах авуна, куьн вири тажуб хьана. 22Куьне куь гадаяр, Мусадилай атанвай адет я лугьуз, Киш юкъузни[†] суьннет ийизва (авайвал лагьайтӀа, суьннет авун Мусадилай ваъ, чувудрин лап чӀехи бубайрилай[†] амай адет я). 23Мусадин Къанун чӀур тавун патал Киш юкъузни аялар суьннет ийиз хьайила, бес За Киш юкъуз инсан сагъар хъувуна лугьуз, вучиз квез Закай хъел къвезва[+]? 24Винелай килигна ваъ, гьахъ-михьи къимет це[+].


Иса – Месигь яни-тушни?

25Инал ярусалимвийрикай садбуру лугьуз хьана:

– Чи гьакимриз рекьиз кӀанзавай Инсан гьа им тушни? 26Килиг, Ам инсанрихъ галаз ачухдаказ рахазва, абуруни Адаз куьтӀни ийизвач. Ам Месигь[†] тирдахъ гьакимар гьакъикъатда чӀалахъ хьанвани? 27Ам гьинай ятӀа, чаз чида, амма халисан Месигь атайла, Ам гьинай атанатӀа садазни чир жедач[+].

28Аллагьдин КӀвале чирвилер гудайла, Исади ван алаз лагьана:

– Квез Зун таниш я, Зун гьинай ятӀа квез чида. Зун Залай атанвайди туш, Зун Ракъурнавайди халисанди я. Ам квез чидач. 29Заз Ам хъсандиз чида. Зун Гьадан патавай атанвайди я. Зун Гьада Ракъурнавайди я[+].

30Гьа чӀавуз абуруз Ам кьаз кӀан хьана, амма садавайни Адак гъил кягъиз хьанач, вучиз лагьайтӀа Адан вахт атанвачир[+]. 31Халкьдин арада гзафбуру лугьузвай:

– Месигь атайла, Адавай и касди къалурай керемат-ишарайрилай гзаф керемат-ишараяр ийиз жедани кьван?

Гьа икӀ фикирзавай абуру Исадихъ иман авуна[+].


Иса кьаз алахъун

32Исадикай халкьди ийизвай кушкушар фарисейризни[†] ван хьана. ЧӀехи хахамрини[†] фарисейри, Ам кьун патал, Аллагьдин КӀвалин къаравулар ракъурна. 33Исади лагьана:

– Зун куь арада са тӀимил вахтунда амукьда, ахпа Зун Жув Ракъурайдан патав хъфида[+]. 34Куьн Захъ къекъведа, амма квез Зун жагъидач, Зун жедай чкадиз квевай къвез жедач[+].

35Чувудри чпи чпиз лугьуз хьана:

– Чаз Вич жагъин тийидайвал Адаз гьиниз физ кӀанзаватӀа? Адаз, маса халкьарин арада авай чувудрин патав фена, гьана чувудар туширбурузни чирвилер гуз кӀанзаватӀа? 36«Куьн Захъ къекъведа, амма квез Зун жагъидач, Зун жедай чкадизни квевай къвез жедач» лугьузвай гафаралди Адаз вуч лугьуз кӀанзаватӀа?


Эбеди уьмуьр гудай яд авай вацӀар

37Суварин эхиримжи ва лап чӀехи юкъуз Исади, къарагъна, ван алаз лагьана:

– Вуж цихъ къаних ятӀа, Зи патав ша, хъухъ[+]. 38Каламда кхьенвайвал, Захъ иман ийизвайдан рикӀяй уьмуьр гудай цин вацӀар авахьда[+].

39ИкӀ лугьудайла, Исадин фикирда Вичихъ иман авурбуруз гудай Руьгь[†] авай. Иса гьеле Вичин вири баркалладив[†] агакь тавуниз килигна, абуруз Руьгь ганвачир[+].

40И гафар ван хьайи халкьдикай садбуру лугьузвай:

– Ам рикӀивайни гьа Пайгъамбар[†] я[+].

41– Ам Месигь я, – лугьузвай муькуьбуру.

– Месигь Галилейдай акъатдани мегер? – лугьузвай са бязибуру. – 42Месигь Давудан[†] тухумдикай жедайди, Ам Давудан хайи Бетлегьем шегьерда пайда жедайди Каламдани лагьанвачни кьван[+]?

43Гьа икӀ Адан гьакъиндай халкьдин арада чуьруькар гьатна[+]. 44Абурукай са бязибуруз Ам кьаз кӀанзавай, амма садани Адак гъил кянач.


Чувудрин гьакимрихъ иман тахьун

45Гьа икӀ Аллагьдин КӀвалин къаравулар элкъвена чӀехи хахамринни фарисейрин патав хъфена. Хахамрини фарисейри абурувай хабар кьуна:

– Куьне Ам кьуна вучиз хканач?

46– А инсанди лагьай хьтин гафар садани лагьайбур туш, – жаваб гана къаравулри.

47– Ада куьнни алцурарнавани? – лагьана фарисейри. – 48Мегер адахъ иман авурбурук са гьаким ва я са фарисей кьванни квани[+]? 49Адахъ иман ийизвайди Аллагьди негьнавай халкь я, адаз Къанундикай са хабарни авач.

50Фарисейрин арада йифиз Исадин патав атай Никъадим авай[+].

51– Инсандиз кар атӀудалди, адаз вичиз яб гана, адак тахсир кватӀа чирна кӀанда, – лагьана ада. – Къанундини чаз гьакӀ лугьузвачни кьван[+]?

52– Вунни Галилейдай яз тахьуй гьа? – жаваб гана абуру. – Калам кӀела, Галилейдай пайгъамбар акъатдач.

53Абур вири чпин кӀвалериз хъфена.

#### 8


Гунагькар паб

1Иса[†] Зейтун пелел[†] фена. 2Экуьнахъ Ам мад Аллагьдин КӀвализ[†] хтана; Адан патав вири халкь къвезвай. Ада, ана ацукьна, чирвилер гузвай. 3И арада тавратдаррини[†] фарисейри[†] Адан патав зинавал[†] ийизвайла кьур паб гъана, ам юкьвал акъвазарна.

4– Муаллим, – лагьана абуру, – и паб зинавал ийизвайла кьунвайди я. 5Мусади[†] вичин Къанунда[†] ихьтинбуруз къван гана кӀанда лагьанва. Вуна вуч лугьуда[+]?

6Абуру и гафар, Ам кӀеве тваз кӀанз, ахпани Адак тахсирар кутун патал, лугьузвай. Амма Исади агъуз хьана, тупӀув чилел кхьинар ийизвай[+]. 7Адавай мадни хабар кьаз хьайила, Ада, хкаж хьана, абуруз лагьана:

– Квекай ник гунагь[†] квачтӀа, сифте къван гьада гьалчрай[+].

8Агъуз хьана, Ада мад чилел кхьинар авун давамна. 9И гафарин ван хьайила, вири хъфиз эгечӀна, сифте агъсакъалар хъфена. Тек Исани адан вилик акъвазнавай паб амукьна. 10Къарагъна, Исади адаз лагьана:

– Я вах, вал гунагьар илитӀзавайбур гьинва? Ваз кар атӀуз кӀан хьайи кас хьанани?

11– Гьич садни, я Агъа! – жаваб гана ада.

– Зани ваз кар атӀузвач, – лагьана Исади. – Ахлад, мад гунагь крар хъийимир[+].


Иса – дуьньядин экв

12Исади халкьдиз мад лагьана:

– Зун дуьньядин экв я. Зи гуьгъуьнаваз атайди са чӀавузни мичӀе гьатдач, уьмуьр гузвай экв адахъ галаз жеда[+].

13И чӀавуз фарисейри Адаз лагьана:

– Ибур вири Вуна Жува Жувакай ийизвай шагьидвилер я, гьакӀ хьайила Ви гафар дуьзбур туш[+].

14– Гьатта За лугьузвай гафар Жува Жувакай ийизвай шагьидвилер ятӀани, абур дуьзбур я, – жаваб яз лагьана Исади. – Зун гьинай атанатӀа ва гьиниз хъфидатӀа Заз чизва; амма квез Зун гьинай атанатӀа ва гьиниз хъфидатӀа чизвач[+]. 15Куьне вири инсанри ийидай хьтин дуван ийизва. За саданни дуван ийизвач[+]. 16За са нин ятӀани дуван ийизвай чӀавуз, За кьилди са Жува ваъ, Зун ракъурай Бубадихъ[†] галаз дуван ийизва, гьавиляй За ийизвай дуван халисанди я[+]. 17Куь Къанундани кьве инсандин шагьидвал дуьзди я лугьузва[+]. 18Закай Зани шагьидвал ийизва, Зун ракъурай Зи Бубадини[+].

19Инал абуру Исадивай хабар кьуна:

– Бес Ви Буба гьина ава?

– Квез Зунни чидач, Зи Бубани, – жаваб гана Исади. – Квез Зун чидайтӀа, квез Зи Бубани чир жедай[+].

20И гафар Исади Аллагьдин КӀвале, садакьадин пул вегьидай кьватидин патав гвайла, лагьайбур тир. Ада ана чирвилер гузвай. Ам садани кьунач, вучиз лагьайтӀа Адан вахт алукьнавачир[+].


Чувудрихъ галаз ихтилатар

21Исади абуруз мад лагьана:

– Зун хъфизва, амма Зун хъфизвай чкадиз квевай къвез жедач, куьн Захъ къекъвез жеда, амма квез жагъидач, гьа икӀ куьн гунагьар кумаз рекьида[+].

22Инал чувудри[†] чпи чпиз лагьана:

– «Зун физвай чкадиз квевай къвез жедач» гафаралди адаз вуч лугьуз кӀанзава? Вичиз Вич рекьиз кӀанзава жал?

23Исадини абуруз лагьана:

– Куьн агъанай, Зун вининай я. Куьн и дуьньядай я; Зун и дуьньядай туш[+]. 24Гьавиляй За квез лагьанай, куьн куь гунагьарни кумаз рекьида. Зун Гьам Вич Тирдан чӀалахъ куьн тахьайтӀа, куьн гунагьарни кумаз рекьида эхир.

25Анал алайбуру Адаз лагьана:

– Бес Вун вуж я?

– Зун Вуж ятӀа, За квез сифтедилай лугьузва, – жаваб гана Исади. – 26Завай квекай гзаф ихтилатарни ийиз жеда, квек кутаз жедай тахсирарни гзаф я. Амма За Зун Ракъурайдавай ван хьайи гафар лугьузва. Зун Ракъурайди гьакъикъи я[+].

27Ада Бубадикай лугьузвайдан гъавурда абур гьатнач.

28Исади абуруз мад лагьана:

– Инсандин Хва[†] виниз хкаж хьайила, квез Ам Зун Тирди чир жеда. За Жува Жувалай са карни лугьузвайди туш, За ийизвайди анжах Зи Бубади Заз чирнавайди я[+]. 29Зун Ракъурнавайди Захъ гала; За датӀана Адаз кӀандайвал ийизва. Гьавиляй Ада Зун текдиз тазвач[+].

30Ада и ихтилатар ийидайла, Адахъ гзафбуру иман[†] авуна[+]. 31Имандал атанвай чувудриз Исади лагьана:

– Куьн Зи Гафариз вафа яз амукьайтӀа, квекай Зи гьакъикъи тилмизар[†] жеда. 32Квез гьакъикъат чир хьайитӀа, ада куьн азад ийида[+].

33– Чун Ибрагьиман[†] веледар я, – лагьана абуру, – чун са чӀавузни садазни лукӀ хьайибур туш. Вучиз вуна «Куьн азад жеда» лугьузва[+]?

34– За квез лап рикӀивай лугьузва, – жаваб гана Исади, – гьар ни гунагь кар ийизватӀа, гьадакай гунагьдин лукӀ жезва[+]. 35ЛукӀ хизанда амукьдач, амма хва уьмуьрлух хизанда амукьда[+]. 36Хци куьн лукӀвиляй азад авуртӀа, куьн рикӀивайни азад жеда. 37Куьн Ибрагьиман тухумдикай тирди Заз чизва. Амма, гьакӀ ятӀани, куьне За лугьузвай гафар кваз кьазвач. Гьавиляй квез Зун рекьиз кӀанзава[+]. 38За лугьузвайди Заз Зи Бубадивай ван хьайиди я. Куьнени вирида куь бубайри лагьайвал ийизва.

39– Чи буба – Ибрагьим я, – жаваб яз лагьана абуру.

– Куьн Ибрагьиман веледар тиртӀа, куьне Ибрагьиман крар кьиле тухудай, – лагьана Исади[+]. 40– Исятда За квез Заз Аллагьдивай ван хьайи гьакъикъат лугьузва, амма квез Зун рекьиз кӀанзава. Ибрагьима акӀ ийидачир. 41Куьне куь бубади ийидай хьтин крар ийизва.

Инал абуру лагьана:

– Чун пажар туш. Чахъ са Буба ава, Амни Аллагь я[+].

42– Аллагь куь Буба тиртӀа, квез Зун кӀан жедай, – лагьана Исади, – Зунни Аллагьдин патавай атана ина авайди я эхир. Зун Жув-Жувалай атанвайди туш, Зун Гьада ракъурнавайди я. 43Вучиз квевай За лугьузвай гафарин гъавурда гьатиз жезвач? Вучиз лагьайтӀа квевай Зи гафариз яб гуз жезвач. 44Куь буба иблис[†] я, квез куь бубадиз вуч кӀанзаватӀа гьам ийиз кӀанзава. Ам лап сифтедилай инсанар рекьизвайди я. Иблис дуьзвилин патал алайди туш, вучиз лагьайтӀа адахъ са дуьзвални авач. Таб авун адаз вичин дидед чӀалал рахай мисал я. Ам тапархъан ва тапаррин буба я[+]. 45За авайвал лугьун себеб яз, куьн Зи чӀалахъ жезвач.

46Квевай нивай Зак гунагьар ква лагьана Зак тахсир квайди субутиз жеда? Квевай Зун гунагькар тирди субутиз жезвачтӀа, вучиз куьн За авайвал лугьуз хьайила, Зи чӀалахъ жезвач? 47Ни вич Аллагьдинди яз кьазватӀа, гьада Аллагьдин гафариз ябни гуда. Куьн Аллагьдинбур тахьуниз килигна, куьне Зи гафариз ябни гудач.


Иса ва Ибрагьим

48Чувудри Исадиз жаваб яз лагьана:

– Чна Вун самариятви[†] я, вични жинерар[†] квайди я лугьузвайла, чун гьахъ тушни бес[+]?

49– Зак жинерар квач, – жаваб гана Исади. – За Зи Бубадин гьуьрмет хуьзва, амма куьне Зи гьуьрмет агъузарзава[+]. 50Зун Жуван баркалладихъ[†] галтугзавач, амма Аллагьдиз Зал баркалла атана кӀанзава. Къуй Ада Вичи дуван авурай[+]. 51За квез лап рикӀивай лугьузва, ни За лагьай гафар кьилиз акъудайтӀа, ам са чӀавузни рекьидач[+].

52– Вак жин квайди гила чаз чир хьана, – лагьана чувудри. – Ибрагьимни кьена, пайгъамбарарни[†] кьена, амма Вуна лугьузва хьи, Вуна лагьай гафар кьилиз акъудайди са чӀавузни рекьидач. 53Вун чи буба Ибрагьималай артухди яни? Ам кьенва, вири пайгъамбарарни кьенва. Вуна Жув няй кьазва?

54– За Жува Жувал баркалла гъизвайтӀа, Зи баркалладихъ са къиметни жедачир, – жаваб гана Исади. – Зал баркалла гъизвайди Зи Буба я. Куьне Ам куь Аллагь я лугьузва[+]. 55Квез Ам чидач, амма Заз чида. За Жуваз Ам чидач лагьанайтӀа, Закай куьн хьтин тапрукь жедай; амма Заз Ам чида ва Адан Гафни За кьилиз акъудзава[+]. 56Куь буба Ибрагьим Зун къведай йикъахъ эрзиман тир: адаз Зун дуьньядиз атайди акунни авуна ва ам а кардал гзаф шадни хьана[+].

57Инал чувудри Адаз лагьана:

– Ви яхцӀурни цӀуд йисни хьанвач, Ваз Ибрагьим акунани кьван?

58– За квез лап рикӀивай лугьузва: Ибрагьим жедалдини Зун Авайди я, – жаваб гана Исади.

59Исадиз къван гун патал, абуру гъиле къванер кьуна. Амма Иса Аллагьдин КӀваляй экъечӀна, инсанрин вилерикай хкатна[+].

#### 9


Буьркьуьди сагъар хъувун

1Фидай рекье Исадиз[†] буьркьуьдаказ дидедиз хьанвай са инсан акуна. 2Исадивай Адан тилмизри[†] хабар кьуна:

– Я Муаллим! Ам буьркьуьдаказ дидедиз хьун нин гунагьдиз[†] ганвай жаза я? Адан вичин яни, я тахьайтӀа диде-бубадин[+]?

3– Ам буьркьуьдаказ дидедиз хьун – адак вичик ва я адан диде-бубадик гунагьар квайвиляй туш, – жаваб гана Исади. – Инсанриз Аллагьдихъ авай къудрат къалурун патал, ам дидедиз буьркьуьдаказ хьанвайди я. 4Зун Ракъурнавайдан хатурдай ийидай крар чна югъ аламаз авуна кӀанда. Йиф алукьайла, абур садавайни кьилиз акъудиз жедач[+]. 5Зун и дуьньяда амай кьван и дуьньядин экв я[+].

6И гафар лугьуникди, Ада чилел цуькӀуьн[*] вегьена, ам руквадик какадарна, арадал атай гъуруш буьркьуьдан вилеривай гуьцӀна[+]. 7Идалай гуьгъуьниз Ада буьркьуьдаз лагьана:

– Шилугьаман латунал алад, анал чин чуьхуьх.

(Шилугьам – «ракъурнавайди» лагьай чӀал я.) Адани, фена, чин чуьхвена. Хкведай рекье адан вилериз экв хтана[+]. 8Инал алай къуншийри ва виликдай ам къекъвераг яз акурбуру лагьана:

– Им ацукьна фир-хквербуруз це лугьузвай гьа кас тушни?

9Садбуру «Эхь, ам гьам я», муькуьбуру: «Ваъ, им ам туш, идак гьадан ухшар ква» лугьузвай. Ада вичи лагьана:

– Ам зун я.

10Абуру адавай хабар кьуна:

– Ви вилер гьикӀ хьана ахъа хъхьайди я?

11Ада жаваб гана:

– Иса лугьудай Касди гъуруш гьазурна, зи вилеривай гуьцӀна заз лагьана: «Шилугьам гьавиздал фена чин чуьхуьх». За, фена, чин чуьхвена, хкведай рекье зи вилериз экв ахкуна.

12– Иса гьина ава? – хабар кьуна абуру.

Адани абуруз «Чидач» лагьана.

13Виликдай буьркьуь тир и кас абуру фарисейрин[†] патав тухвана. 14Адан вилериз Исади гъуруш яна ам дири хъувур югъ Киш югъ[†] тир[+]. 15Фарисейри адавай мад гъилера вилер гьикӀ сагъ хъхьанатӀа хабарар кьаз хьана.

– Ада зи вилериз гъуруш яна, зани чин чуьхвена, – жаваб гана виликдай буьркьуьда. – Гила заз аквазва.

16Инал фарисейрикай садбуру лагьана:

– А Кас Аллагьдин патай туш, Ада Киш йикъал амал ийизвач.

Муькуьбуру лагьана:

– Ихьтин керемат-ишараяр[†] гунагькардилай алакьдани?

Абурун арада гьуьжет гьатна[+]. 17Абуру виликдай буьркьуь тирдаз лагьана:

– А Касди ви вилериз экв хкана. Вавай Адакай вуч лугьуз жеда?

– Ам Пайгъамбар[†] я, – лагьана виликдай буьркьуьда[+].

18Амма чувудрин[†] кьиле авайбур, ам виликдай буьркьуь тирдан ва гила адан вилериз экв хтанвайдан чӀалахъ жезвачир, гьавиляй абуру адан диде-бубадиз эверна.

19– И куьне буьркьуьдаказ ханвайди я лугьузвай кас куь хва яни? – хабар кьуна абуру. – Адан вилериз гьикӀ хьана экв ахкурди я?

20– Ам чи хва тирди ва ам буьркьуьдаказ хайиди чаз чизва, – жаваб гана адан диде-бубади. – 21Гила адан вилериз гьикӀ экв хтанатӀа, ам чаз чизвач. Адан вилер ни ахъайнатӀани чаз чизвач. Ам бегьем яшар хьанвай инсан я, ам куьне адавай вичивай хабар яхъ. Вичикай ада вичи лугьурай.

22Адан диде-бубади гьа икӀ жаваб ганай, вучиз лагьайтӀа абуруз чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀедай. Чувудар, Иса ни Месигьдай[†] кьуртӀа, гьам синагугдай[†] чукурда лагьана виликамаз меслят хьанвай[+]. 23ГьакӀ хьайила адан диде-бубади лагьанай:

– Ам бегьем яшар хьанвай инсан я, куьне адавай вичивай хабар яхъ.

24Чувудрин кьиле авайбуру виликдай буьркьуь тирдаз кьвед лагьай гъилера эхверна, лагьана:

– Вун гьахъ я лагьана, Аллагьдин вилик кьин яхъ. Ви вилериз экв хкай Кас гунагькар тирди чаз чизва.

25– Ам гунагькар яни-тушни заз чидач, – жаваб гана виликдай буьркьуьда, – заз чидайди анжах сад я – виликдай зун буьркьуь тир, гила заз аквазва.

26Адавай мад хабар кьуна:

– Исади ваз вуч авуна? Ада ви вилер гьикӀ ахъайна?

27– За квез лугьузвай, куьне заз яб гузвачир, – жаваб гана виликдай буьркьуьда. – Квез завай мад вуч кӀанзава? ТахьайтӀа квез Адан тилмизар жез кӀанзавани?

28Абуру экъуьгъна лагьана:

– Адан тилмиз ятӀа вун я, чун Мусадин[†] тилмизар я. 29Чаз чизва хьи, Мусади Аллагьди адаз вуч лагьанатӀа гьам лагьана, амма и Кас гьинай акъатнатӀа чаз чизвач[+].

30– Мягьтел жедай кар ам я хьи, Касди зи вилер ахъа хъувуна, амма квез Ам гьинай ятӀани чизвач, – лагьана вилериз экв хтай касди. – 31Чаз чизва, Аллагьди гунагькарриз яб гудач. Ада Вич рикӀеллаз Вичи лагьайвал ийизвайбуруз яб гуда[+]. 32Буьркьуьз дидедиз хьанвайдан вилер ахъа хъийидай Кас жеда лагьана эсиллагь ван хьайи кар туш. 33Ам Аллагьдин патай туширтӀа, Адалай затӀни алакьдачир.

34Адаз жаваб яз фарисейри лагьана:

– Хьайи йикъалай туьтуьнив кьван гунагьрай ацӀанвай вуна гила чаз тарс гузвани?

Абуру ам чукурна.

35А кас абуру чукурна лугьудай хабар Исадал агакьна. Ам жагъурна, Исади адаз лагьана:

– Вуна Инсандин Хцихъ[†] иман[†] ийизвани?

36– Адахъ иман ийидайвал Ам вуж я, я Агъа? – лагьана ада.

37– Ваз Ам исятда аквазва, Ам вахъ галаз рахазва, – жаваб гана Исади[+].

38Адани «За иман ийизва, я Ребби[†]!» лагьана, Исадиз икрамна.

39Исади лагьана:

– И дуьньядиз Зун дуван ийиз атанва: буьркьуьбуруз экв ахкун патал, аквазвайбур буьркьуь хьун патал.

40И гафар ван хьайи Адан патав гвай са бязи фарисейри лагьана:

– Чунни буьркьуь я жал[+]?

41Исади лагьана:

– Куьн буьркьуь тиртӀа, квехъ гунагьар жедачир, амма куьне «чи вилериз экв аквазва» лугьузва. Гьавиляй куьн гунагькарар язни амукьзава[+].

#### 10


Хъсан чубан

1Исади[†] лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: вуж хиперин парахдиз ракӀарай ваъ, маса чкадай – жугъундилай акьахна гьахьзаватӀа, гьам угъри ва чапхундайди я. 2РакӀарай гьахьдайди хипер хуьдай чубан я. 3Адаз ракӀарал алайда рак ахъайда, хиперни адаз муьтӀуьгъ жеда. Ада вичин хипер тӀварар[†] кьаз эвериз парахдай акъудда. 4Вичин хипер парахдай акъудайла, ам абурун кӀвенкӀве аваз фида; адан ван чиз хиперни адан гуьгъуьна гьатна фида. 5Абур чарадан гуьгъуьна аваз фидач. Чарадакай абур катда, абуруз чарадан ван таниш туш.

6Амма фарисеяр[†] Исади ахъаяй кьисадин[†] гъавурда гьатнач[+].

7Исади давамар хъувуна:

– За квез лап рикӀивай лугьузва хьи, Зун хипер физ-хкведай рак я. 8Залай вилик атай кьванбур вири угъриярни чапхундайбур тир, амма хипер абуруз муьтӀуьгъ хьанач. 9Зун рак я. Вуж Зай фейитӀа, гьам хилас жеда. Зай физ-хтайдаз хъсан яйлахни жагъида[+]. 10Угъри анжах чуьнуьхиз, яна рекьиз ва тергиз къвезвайди я. Зун уьмуьр гун патал атанвайди я. За ам алахьна ацӀайди ийида. 11Зун хъсан чубан я. Хъсан чубанди вичин хипер патал чанни гуда[+]. 12Киридихъ кьунвайдакай хиперин иеси хьтин чубан жедач. Жанавур акурла, ам хиперни туна катда. Жанавурри хиперал вегьена абур кьуд патахъ чукӀурда, хипер гьар сад санихъ чкӀида[+]. 13Киридихъ кьунвай чубан катда, ада хиперин аявалдач. 14Зун хъсан чубан я, Заз Зи хипер гьикӀ чидатӀа, Зунни Зи хипериз гьикӀ чидатӀа, 15гьакӀ Зи Бубадизни[†] Зун чида ва Зазни Зи Буба гьакӀ чида. Зани Зи чан хипер патал гуда[+]. 16Захъ и парахда авачир маса хиперни ава, гьабурни За санал кӀватӀна кӀанзава. Гьабурузни Зи ван чида. Зи хиперикай кьиле са чубан авай са суьруь жеда[+]. 17За Зи уьмуьр Заз цӀийи кьилелай мад уьмуьр хъхьун паталай гузва, гьа и кардиз килигна Зун Зи Бубадиз кӀанни ийида[+]. 18Садани Завай Зи чан къачузвач, амма За адалай Жуван хушуналди гъил къачузва. Захъ Жуван чан гудай ва ам мад къахчудай ихтияр ава. И тагьким Заз Зи Бубади гана[+].

19И гафари чувудрин[†] кьиле авайбурун арада мад гьуьжетар туна[+]. 20Абурукай гзафбуру лугьузвай:

– Ам жин[†] акатна пехъи хьанва. Чна Адаз вучиз яб гузва[+]?

21– А гафар жин квайданбур туш, – лугьузвай муькуьбуру. – Жинживай буьркьуьдан вилер ахъайиз жеда жал[+]?


Иса кьабул тавун

22ХъуьтӀуьн вахт тир. Ярусалимда Аллагьдин КӀвал[†] ЦӀийи хъувунин сувар[*] алукьнавай. 23Иса Аллагьдин КӀвалин гьаятда Сулейманан ширасдик[†] квай[+]. 24Инал чувудар Исадал алтӀушна ва лагьана:

– Вуна чун кьве рикӀин яз гьикьван гагьда тада? Вун Месигь[†] ятӀа, чаз ачухдиз лагь[+].

25– За квез лагьанай, амма куьн Зи чӀалахъ хьанач, – жаваб гана Исади. – За Зи Бубадин ТӀварцӀелай ийизвай крари Закай шагьидвал ийизва[+]. 26Амма куьне Захъ иман[†] ийизвач, куьн Зи хипер туш эхир. 27Зи хипер Заз муьтӀуьгъ жеда, Зазни гьабур чида, абур Зи гуьгъуьна гьатна жеда. 28За абуруз эбеди уьмуьр[†] гузва. Гьич са чӀавузни абур я рекьидач, я Зи Гъиляй абур садани акъуддач[+]. 29Абур вири Заз гайи Зи Буба виридалайни вине я, Зи Бубадин гъиляй садавайни са затӀни акъудиз жедач. 30Зунни Буба сад я[+].

31Инал чувудри, Адал гьалчун патал, мад къванер гъилера хкьуна[+].

32– Зи Бубадин куьмекдалди За квез гзаф хъсанвилер авуна, – лагьана Исади. – За авунвай гьи хъсанвиляй квез Зун къванцин хура тваз кӀанзава?

33– Вуна, Вун инсан яз, Жув Аллагьдиз барабар яз кьазва, – жаваб яз лагьана чувудри. – Вуна авур хъсан крарай ваъ, ви асивилиз[†] килигна, чаз Ваз къван гуз кӀанзава[+].

34– Куь Къанунда[†] «Аллагьди лагьана: куьн аллагьар я»[+] лагьай гафар кхьенвачни мегер? – жаваб гана Исади. –[+] 35Каламда[†] кхьенвайбур чӀуриз жедач. Аллагьди Вичин Гафунин ван къвезвайбуруз аллагьар лугьузва. 36Бубади Хкянавай ва дуьньядиз Ракъурнавай За Зун Аллагьдин Хва[†] я лагьайла, вучиз куьне, Зун аси хьанва лугьузва[+]? 37За ийизвай крар Зи Бубадин крар туштӀа, Зи чӀалахъ жемир. 38Куьн Зи чӀалахъ жезвачтӀа, За ийизвай Зи Бубадин крарин хьайитӀани чӀалахъ хьухь. Зи крарихъ куьн чӀалахъ хьайитӀа, квез Зун Зи Бубада, Бубани За авайди чир жеда[+].

39Гьа чӀавуз чувудрин кьиле авайбуруз мад Ам кьаз кӀан хъхьана, амма Иса абурун гъиляй акъатна[+]. 40Иса мад Ярдан вацӀун а патаз хъфена, виликдай Ягьяди[†] инсанрив цик акахьун къачуз[†] тазвай чкадиз атана ва гьана амукьна[+]. 41Гзафбуру атана лугьузвай:

– Ягьяди авур са ахьтин керемат-ишара[†] авач, амма ада Исадикай авур ихтилатар гьакъикъибур тир[+].

42Ана авай гзаф инсанар Исадихъ ийизвай имандал атана[+].

#### 11


Лазарал чан хтун

1-2Бетан лугьудай хуьре Майрамани[†] адан вах Мартади уьмуьр тухузвай. Садра са папа, Реббидин[†] кӀвачеривай атир галай гъери гуьцӀна, вичин чӀараривди михьнай. Гьа паб и кьве вахакай сад – Майрам – тир.

Абурун стха Лазар азарди кьунвай[+][+].

3Вахари Исадин[†] патав «Я Агъа, Ви рикӀ алайди азарди кьунва» лугьуз сад ракъурнай.

4А хабар агакьайла, Исади лагьанай:

– А азарди адаз ажал гъидач, Лазар азарди кьуни Аллагьдал ва Адан Хцел баркалла[†] гъида.

5Исадиз Марта, Майрам ва Лазар кӀандай. 6Лазар азарди кьунвайди я лагьана хабар фад агакьнайтӀани, Иса Вич авай чкада мадни кьве юкъуз амукьна. 7Идалай кьулухъ Ада Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– Ша чун мад Ягьудатдиз[†] фин.

8– Я Муаллим! – лагьана тилмизри. – Гьа и йикъара чувудриз[†] Ваз къван гуз кӀанзавай, амма Вун мад гьаниз физва[+].

9– Йикъа цӀикьвед сят авачни? – жаваб гана Исади. – Инсан рекьяй юкъуз физваз хьайитӀа, ам кӀвач галкӀана ярх жедач, адаз и дуьнья экуь яз аквазва[+]. 10Йифиз физвайдан кӀвач адав экв гвачирвиляй са затӀунихъ галкӀида.

11И гафар лагьана, Ада давамар хъувуна:

– Чи дуст Лазар ахварал фенва, Зун ам ахварай авудиз физва[+].

12Адан тилмизри лагьана:

– Я Агъа! Ам ахвариз фенватӀа, сагъ хъжеда.

13Иса ам кьенвайдакай рахазвай, амма тилмизриз Ам гьакӀан ахварикай рахазвайди хьиз жезвай. 14Инал Исади ачухдиз лагьана:

– Лазар кьенва. 15Куьн имандал[†] гъидай хьтин са кар авунин фикир авайвиляй, Зун икьван чӀавалди аниз фенвачир. Зун и кардал шад я. Гила ша чун адан патав фин.

16Кьветхвер лакӀаб алай ТӀумая тилмизриз лагьана:

– Ша чунни Муаллимдихъ галаз фин, Адахъ галаз санал рекьин[+].

17Иса Бетандиз атайла, Адаз Лазаран мейит кьуд йикъан вилик кьветӀе динжарнавайди чир хьана. 18Бетандилай Ярусалимдал кьван зур сятдин рехъ авай. 19Майраман ва Мартадин патав кьенвай стхадин башсагълугъвал гуз гзаф чувудар атанвай. 20Иса къвезвайдакай хабар хьайила, Марта Адан вилик экъечӀна; Майрам кӀвале амай. 21Мартади Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вун ина авайтӀа, зи стха рекьидачир. 22Амма заз чизва, исятдани вуч Вуна Аллагьдивай тӀалабайтӀа, гьам Ада Ваз гуда.

23– Ви стхадал чан хкведа[†], – лагьана Исади.

24– Къияматдин юкъуз[†] адал чан хкведайди заз чизва, – лагьана Мартади[+].

25– Уьмуьр гузвайдини, кьейила чан хкизвайдини Зун я, – лагьана Исади. – Захъ иман ийизвайди кьейитӀани, адал чан хкведа[+]. 26Захъ иман ийиз уьмуьр тухузвайди са чӀавузни рекьидач. Вун и кардин чӀалахъ яни[+]?

27– Эхь, Агъа! – лагьана Мартади. – Вун Аллагьдин Хва[†] я, Вун и дуьньядиз атана кӀанзавай Месигь[†] тирдахъ зун агъазва[+].

28И гафар лагьана, Марта вичин вах Майраман патав хъфена. Ада Майрамаз чинеба эверна, лагьана:

– Муаллим ина ава, Ада ваз эверзава.

29И гафар ван хьанмазни Майрам тадиз къарагъна, Исадин патав фена. 30Иса хуьруьз гьахьнавачир, Ам Мартадал гьалтай чкадал аламай. 31Майрамахъ галаз кӀвале ацукьна башсагълугъвал гузвай чувудар, Майрам тади кваз кӀваляй экъечӀуниз килигна, адан гуьгъуьна гьатна фена. Абуруз Майрама, кьейи стха динжарнавай кьветӀен патав фена, ишел ийизвай хьиз хьанай. 32Майрам Иса алай чкадал атана. Ам акурла, Майрам Адан кӀвачерик ярх хьана.

– Я Агъа! – лагьана ада. – Вун ина авайтӀа, рекьидачир зи стха.

33Майрам ва адахъ галаз атай чувудар шехьзаваз акурла, Исадиз Вичизни гьайифар хьана. 34Ада гъалаба кваз хабар кьуна:

– Куьне ам гьина эцигнава?

– Фена Жув килиг, я Агъа! – жаваб гана абуру.

35Исадик шел акатна[+]. 36Гьанал чувудри лагьана:

– Аквазвани Адаз Лазар гьикьван кӀанзавайтӀа!

37Амма абурукай са бязибуру лагьана:

– Адавай буьркьуьбурун вилериз экв хкиз жезва, бес Адавай Лазар кьиникьикай хуьз жедачирни[+]?

38Иса, гьайифди куз, мейит авай кьветӀин патав атана. КьветӀин сивел къван алай[+]. 39Исади лагьана:

– Анлай къван алуд.

Рагьметдиз фенвайдан ваха, Мартади, Адаз лагьана:

– Я Агъа! Адак ни акатнава; ам ина аваз кьуд югъ я.

40– За ваз лагьаначирни, иман ийизватӀа, Аллагьдин баркалла аквада? – лагьана Исади.

41Кьейиди авай кьветӀелай къван алудна. Исади кьил виниз хкажна, лагьана:

– Шукур хьуй Ваз, Буба[†], Ваз Зи ван атана[+]. 42Зи ван Ваз датӀана къведайди Заз чизва, амма и гафар За инал алай халкь патал лугьузвайбур я. Къуй абур Зун Вуна ракъурнавайдан чӀалахъ хьурай[+].

43И гафарилай гуьгъуьниз Ада ван алаз гьарайна:

– Лазар, экъечӀ анай![+]

44Кьейиди анай къецел экъечӀна. Адал гъилерни кӀвачер кутӀуннавай кафанар аламай, адан чинни ягълухдал кутӀуннавай. Анал алайбуруз Исади лагьана:

– Адан гъилерни кӀвачер ахъая, адавай къекъвез хьурай[+].


Исадин аксина къаст

45[•]Майрамаз башсагълугъвал гуз атай чувудриз Исадин керемат-ишара[†] акурла, гзафбур Адахъ ийизвай имандал атана[+]. 46Абурукай са бязибур фарисейрин[†] патав фена, Исади авурдакай абуруз ахъайна. 47Гьа чӀавуз чӀехи хахамарни[†] фарисеяр Меслягьатдиз[†] кӀватӀ хьана:

– Чна вуч авун лазим я? А касди гзаф керемат-ишараяр къалурзава; 48Ам чна гьакӀ туртӀа, Адахъ вири халкьди иман ийида, гьаниз килигна, римвийрини[†] атана чи Аллагьдин КӀвал[†] барбатӀда ва чи халкь тергда.

49Абурукай гьа йисуз кьилин хахамдин[†] везифа хиве авай Каяф тӀвар[†] алай касди лагьана:

– Квез са затӀни чизвач. 50Битав са халкь рекьидалди, са кас рекьин хъсан я. Гьа и кар куь кьиле гьатзавачни бес[+]?

51И гафар Каяфади вичи вичелай лагьай гафар тушир. Ам гьа йисуз кьилин хахамвиле авайвиляй, халкь хилас авун патал Иса рекьидайдакай Ада пайгъамбардиз[†] хас саягъда лагьанай[+]. 52Амма Иса тек са чувуд халкь патал рекьин лазим тушир. Ада дуьньядиз чкӀанвай Аллагьдин вири веледрикай Вичин кьиникьалди са халкь авунни лазим тир[+]. 53Гьа йикъалай чувудрин кьиле авайбуру Иса яна кьин меслят авуна[+]. 54ГьакӀ хьайила Иса мад чувудриз аквадай чкайриз хъфенач, Ам кьурумдин патав гвай Ифраим лугьудай шегьердиз фена. Ана Ам Вичин тилмизарни галаз акъвазна.

55Чувудрин Песагь сувар[†] мукьва жезвай. Ярусалимдиз вири уьлкведай, Песагь суварилай вилик авуна кӀандай михьивилер[†] авун патал, гзаф инсанар атанвай[+]. 56Гьа вахтунда чувудар Исадихъ къекъвез хьанай. Абуру Аллагьдин КӀвале сада садавай хабар кьазвай:

– Ваз чиз, Ам Песагь суварик къведани?

57ЧӀехи хахамрини фарисейри, чпивай Иса кьаз жедайвал, Ам авай чкадикай чпиз хабар ая лагьана виридаз тагькимнай[+].

#### 12


Иса Бетан хуьре


(МатӀай 26:6-13; Мрк. 14:3-9; ЛукӀа 7:37-39)

1[•]Песагь суварилай[†] ругуд югъ вилик, Иса[†] Бетандиз атана. Ана кьейидалай кьулухъ вичел Ада чан хкай Лазара уьмуьр тухузвай[+]. 2Ана Адаз нянин суфра ахъайна. Марта абурун кьилел-кӀвачел элкъвезвай. Адахъ галаз суфрадихъ ацукьнавайбурук Лазарни квай[+]. 3Майрама[†] атирдин ни галай багьа гъери къачуна, са гирванка кьван Исадин кӀвачеривай гуьцӀна ва вичин чӀараралди Адан кӀвачер михьна. КӀвале атирдин хуш ни гьатна[+]. 4Исадин тилмизрикай[†] сад тир, гележегда Ам маса гудай Искарият Ягьуда[†] лагьана:

5– Атирдин ни галай гъери пуд виш динардихъ вучиз маса ганач? А пул кесибриз гуз жедай эхир! 6Ибур ада кесибрихъ рикӀ кузвайвиляй ваъ, вич угъри тирвиляй лагьай гафар тир: тилмизрин уртах пул хуьдай затӀ адав жедайди тир, ада мукьвал-мукьвал а пулуникай чуьнуьхдай[+].

7– Майрам секиндиз тур, – лагьана Исади. – А гъери ада Зун сура динжардай югъ паталди хвенва. 8Кесибар датӀана квехъ гала, амма Зун – датӀана жедач[+].

9Чувудрикай[†] гзафбуруз Иса Бетанда авайдакай хабар хьана. Гьавиляй абур, тек са Иса ваъ, гьакӀ кьейидалай кьулухъ Ада чан хкай Лазарни акун патал, гьаниз фена[+]. 10-11Исадин патав атай гзаф чувудар, Лазар себеб яз, Исадихъ ийизвай имандал[†] атанай. Гьавиляй чӀехи хахамри[†] Лазарни яна рекьин кьетӀна.


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(МатӀай 21:4-9; Мрк. 11:7-10; ЛукӀа 19:35-38)

12[•]Гуьгъуьнин юкъуз Ярусалимдиз суварик атай гзаф инсанриз аниз Исани къвезва лугьудай ван хьана. 13Абур гъилера хурмадин тарцин хилер аваз Адан вилик экъечӀна ва гьарайиз хьана:

– Гьасанна! Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏелай Къвезвайдаз шукур хьурай! Исраилдин[†] Пачагьдиз шукур хьурай![+]

14Иса, жегьил лам жагъурна, гьадал акьахна. И кар Каламда[†] кхьенвайвал хьана:

15«КичӀе жемир, Сигьандин[†] руш Ярусалим,
шаркӀунтӀдаллаз ингье къвезва ви Пачагь!»[+]

16И кар хьайи чӀавуз Адан тилмизар Каламда кхьенвай гафар кьилиз акъатзавайдан гъавурда акьуначир. Амма гуьгъуьнлай, Исадал баркалла[†] атайдалай кьулухъ, Каламда кхьенвай гафар кьилиз акъатайди абуруз чир хьана[+].

17Ана Исади Лазарал чан хкайвал акур инсанар авай. Абуру Лазар Исадин эвердал кьветӀяй эхкъечӀайдакай вирибуруз суьгьбетна. 18Исади авур керемат-ишарадин[†] кардикай хабар хьайивиляй халкь Адан вилик экъечӀна. 19Фарисейри[†] чпи чпик лугьуз хьана:

– Аквазвани, квевай Адаз са затӀни ийиз жезвач. Дуьнья вири Гьадан гуьгъуьна гьатнава[+].


Иса чувудар туширбурухъ галаз рахун

20Икрам ийиз сувариз атанвайбурун арада чувудар туширбурукайни са кьадар авай. 21Абуру, Галилейда[†] авай Бетсаиддай тир ФилипӀан патав атана, адаз лагьанай:

– Агъа! Чаз Иса акваз кӀанзава[+].

22ФилипӀа, фена и гафар Эндиреяз лагьана, Эндиреяни ФилипӀа фена Исадиз хълагьна. 23Исади жаваб яз лагьана:

– Инсандин Хцел[†] баркалла къведай вахт атанва[+]. 24За квез лап рикӀивай лугьузва: къуьлуьн твар чилел аватна пуч тахьайтӀа, ам твар яз амукьда, амма ам чилел аватна терг хьайитӀа, адалай гзаф тварар арадиз къведа[+]. 25Жуван чан кӀандайди чандикай магьрум жеда, и дуьньяда жуван чан такӀанда вичин чан эбеди уьмуьр[†] патал хуьда[+]. 26Ни Заз къуллугъзаватӀа, гьам Зи гуьгъуьна аваз атун лазим я. Зун гьина хьайитӀа, Зи къуллугъзавайдини гьана хьун лазим я. Ни Заз къуллугъ авуртӀа, Зи Бубадини[†] гьадаз хатур-гьуьрмет ийида.

27Зи рикӀи рикӀ незва; За гьикӀ лугьун: «Буба, Зи кьилел къведайдакай Зун хуьх». Зун гьа и кар паталди атанва[+]. 28Буба, Ви баркалла къалура!

Гьа чӀавуз цаварилай ван атана:

– За квез Зи баркалла къалурнай ва мадни къалурда[+].

29И ван хьайи инал алай халкьди лагьана:

– Ибур цавун къукърумар я.

Муькуьбуру лагьана:

– Адахъ галаз малаик[†] рахана[+].

30Адан гьакъиндай Исади лагьана:

– Цаварилай а ван Зун патал ваъ, куьн патал атанвайди я[+]. 31Гила и дуьньядин дуван ийидай вахт хьанва; и дуьньядал агъавалзавай бег гила-мад чукурда[+]. 32Зун чилелай хкаж авурла, За вири Жувал желб ийида[+]. 33И гафар лугьуналди Ада Вич гьихьтин ажалдалди рекьидатӀа къалурзавай[+].

34Халкьди Адаз лагьана:

– Чаз Къанундай[†] чизва хьи, Месигь[†] атайла, ам эбеди яз чи патав гумукьда. Амма Вуна Инсандин Хва цавуз хкаж хъжеда лугьузва. А Инсандин Хва Вич вуж я[+]?

35– Са тӀимил вахтунда квехъ галаз Экв амукьда, – жаваб гана Исади. – Экв амай кьван гагьда куьн, мичӀера гьат тийидайвал, куь рехъди алад. МичӀерай физвайдаз вич гьиниз физватӀа чир жедач[+]. 36Квекай Экуьнин веледар хьун патал Экв квехъ галаз амай кьван гагьда Экуьнихъ иман ая.

И гафар лагьана куьтягь хьайила, Иса абурукай къакъатна чуьнуьх хьана[+].


Чувудри иман тавун

37Исади инсанрин вилик икьван керемат-ишараяр авунатӀани, абуру Адахъ иман ийизвачир. 38Гьа икӀ Яшай пайгъамбардин[†] гафар кьилиз акъатнай. А гафар ихьтинбур я: «Я Ребби, чна лагьай гафарин вуж чӀалахъ хьанай кьван? Реббидин къуват низ акунай кьван?»[+] 39Вичин ктабда маса чкадал Яшая инсанривай вучиз иман ийиз жезвачтӀа мад лагьанай: 40«Ада абурун вилер буьркьуь, рикӀерни кӀеви авуна. Ада и кар, абуруз вилералди затӀни такун патал ва рикӀералди затӀни кьатӀун тавун патал, авуна. Гьавиляй абурувай Аллагьдихъ элкъвена чеб сагъар хъия лугьуз жезвач»[+]. 41Ибур Яшая Исадин баркалла гьихьтинди жедатӀа аян тирвиляй лагьай гафар тир.

42Гьакимрикайни гзафбур Исадихъ ийизвай имандал атанай, амма чеб фарисейри синагугдай[†] чукуриз кичӀела, абуру а кар ачухдиз хиве кьазвачир[+]. 43Абуруз чпин тариф Аллагьди ийизвайдалай гзаф инсанри авуна кӀанзавай[+].


Исади ийидай дувандикай

44Исади ван алаз лагьана:

– Захъ иман ийизвайда тек са Захъ ваъ, гьакӀни Зун Ракъурнавайдахъ иман ийизва[+]. 45Зун аквазвайдаз Зун Ракъурнавайдини аквазва[+]. 46Захъ иман авурбур мичӀе амукь тавун патал, Зун Экв яз дуьньядиз атана[+]. 47Зи гафар ван хьайи, амма За лагьайвал тавурбурун дуван За ийидач. Зун дуьньядин дуван ийиз ваъ, дуьнья хиласиз атанвайди я[+]. 48Зун негь ийизвайдаз ва Зи гафар кьабул тийизвайдаз дуванбег ава, Зи гафари адан дуван Къияматдин юкъуз[†] ийида[+]. 49Зи гафар За Жува Жувакай туькӀуьрна лугьузвайбур туш. Вуч ва гьикӀ лагьана кӀандатӀа, Зун ракъурнавай Зи Бубади Заз тагькимнава. 50Адан тагькимди эбеди уьмуьрдал гъидайди Заз чизва. Гьа икӀ, Заз Бубади вуч лагьанатӀа, Зани гьам лугьун хъийизва.

#### 13


Тилмизрин кӀвачер чуьхуьн

1Песагь суварин[†] вахт мукьва жезвай. Исадиз[†] Вич и дуьньядай Бубадин[†] патав хъфидай вахт атанвайди чизвай. И дуьньяда Вичихъ галаз санал хьайибур Вичиз гьикьван пара кӀан ятӀа, Ада эхирдалди къалурна[+]. 2Вири нянин суфрадихъ ацукьнавай. Исадиз хаинвал авунин фикир иблисди[†] Искарият Симунан хва Ягьудан[†] рикӀе тунвай[+]. 3Исадиз Вич Аллагьдин патавай атанвайди ва Аллагьдин патав хъфидайди чизвай. ГьакӀни Адаз Аллагьди вири Вичин ихтиярда тунвайдини чизвай[+]. 4Ам суфрадихъай къарагъна, Ада винелай алукӀнавай парталар хтӀунна, юкьва дасмал туна. 5Ахпа Ада лигенда яд цана, Вичин тилмизрин[†] кӀвачер чуьхуьз, юкьва авай дасмалдалди михьи[†] ийиз эгечӀна[+]. 6Гьа икӀ нубат Симун-Петрудал агакьна.

– Я Агъа! – лагьана Исадиз Петруди. – Ваз рикӀивайни зи кӀвачер чуьхуьз кӀанзавани?

7– За ийизвай кардин гъавурда вун исятда ваъ, адан гъавурда вун геж акьада, – жаваб гана Исади.

8– Вуна зи кӀвачер гьич са чӀавузни чуьхуьз тахьуй, – лагьана Петруди.

– За абур чуьхуьн тавуртӀа, вун Заз талукь жедач, – лагьана Исади[+].

9– Я Агъа! – лагьана Симун-Петруди. – АкӀ ятӀа, са кӀвачер ваъ, гъилерни, кьилни чуьхуьх.

10– Вири беден чуьхвенвайда тек са кӀвачер чуьхуьн лазим я, – лагьана Исади, – вучиз лагьайтӀа адан беден михьи я; куьнни михьи я, амма вири – ваъ[+].

11Вич ни маса гудатӀа Адаз чизвай, гьакӀ хьайила Ада «Куьн вири михьи туш» лагьанай[+]. 12Тилмизрин кӀвачер чуьхвена, Вичин пекер ахлукӀайла, Ада хтана суфрадихъ ацукьна, абуруз лагьана:

– За авурдан гъавурда куьн гьатнани? 13Куьне Заз «Я Агъа», «Муаллим» лугьузва. ГьакӀ лугьунал куьн гьахъ я, Зун куьне лугьузвайди я[+]. 14За, куь Муаллимди ва Агъади, куь кӀвачер чуьхвенатӀа, куьнени сада садан кӀвачер чуьхуьн лазим я:[+] 15За квез чешне къалурнава, За квез авурвал куьнени ая[+]. 16За квез лап рикӀивай лугьузва: нуькер вичин иесидилай артух туш, илчини[†] вич ракъурайдалай артух туш[+]. 17Гила квез и кар чизва, куьне гьакӀ ийиз хьайитӀа, куьн бахтавар[†] жеда[+]. 18[•]Зун квекай виридакай рахазвач. За хкянавайбур Заз чизватӀани, Каламда[†] кхьенвай ихьтин гафарни кьилиз акъатун лазим я: «Захъ галаз фу тӀуьрди Заз акси хьана»[+][+]. 19И кӀвалахар кьиле фидай чӀавуз куьне Зун гьакъикъатда Вуж ятӀа Гьам Тирдан чӀалахъ хьун патал, За квез и гафар исятда виликамаз лугьузва[+]. 20За квез лап рикӀивай лугьузва: За ракъурай кас кьабулдайда Зунни кьабулда ва Зун кьабулдай касди Зун Ракъурайдини кьабулда[+].


Ягьуда Иса маса гун

21Ахпа Исади чӀехи гъалаба кваз лагьана:

– За квез лап рикӀивай лугьузва: квекай сада Зун хаинвилелди маса гуда[+].

22Ам никай рахазватӀа тийижиз, Адан тилмизар сад садаз килигиз амукьна. 23Исадин рикӀ алай са тилмиз Адав агатна ацукьнавай[+]. 24Симун-Петруди адаз, Исадивай хаин вуж ятӀа чирун патал, ишара[†] авуна. 25Ада, Исадихъ алгъана[*], «Ам вуж хьуй, я Агъа?» лагьана Адавай жузуна.

26– Ам, куруна авай хуьрекдик фан кӀус кяна За низ гайитӀа, гьам я, – жаваб гана Исади.

КӀус кяна, Ада ам Искарият Симунан хва Ягьудав вугана. 27Фан а кӀус къачурдалай кьулухъ, Ягьудак гьасятда иблис акатна. Гьа чӀавуз Исади лагьана:

– Вуна ийидай кар фадамаз ая.

28И гафар Исади адаз вучиз лагьанатӀа, ацукьнавайбурукай касни гъавурда гьатнач. 29Абуруз Ягьудав чпин уртах пул хьуниз килигна, Исади адаз сувариз чпиз герек затӀар къачу, я тахьайтӀа кесибриз затӀ-матӀ це лагьайди хьиз хьана[+]. 30Ам фан кӀус къачуна гьасятда кӀваляй экъечӀна. Йиф тир.


Исадин цӀийи тагьким

31Ягьуд экъечӀайла, Исади лагьана:

– Инсандин Хци[†] Вичин баркалла[†] къалурдай вахт алукьнава. Гьа идалди Аллагьди Вичин баркаллани къалурда[+]. 32Инсандин Хци Аллагьдин баркалла къалурзава, Аллагьдини Вичин баркалла Инсандин Хциз багъишда. И кар лап мукьвара жеда[+].

33Чан балаяр! Квехъ галаз Зун яргъалди амукьдач: Куьн Захъ къекъвез жеда. За виликдай чувудрин[†] кьиле авайбуруз лагьанай: «Зун физвай чкадиз квевай къвез жедач». Гьа и гафар гила За квезни лугьузва[+]. 34За квез цӀийи тагьким ийизва: садаз сад кӀан хьухь. Заз куьн гьикӀ кӀандайтӀа, квезни куьн гьакӀ кӀан хьун лазим я[+]. 35Квез садаз сад кӀан хьайила, гьар са касдиз куьн Зи тилмизар тирди чир жеда.


Петруди кьил къакъудуникай


(МатӀай 26:33-34; Мрк. 14:29-30; ЛукӀа 22:33-34)

36[•]Симун-Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз физва?

– Зун гьиниз физватӀа, вавай Захъ галаз исятда къвез жедач, амма ахпа Зи гуьгъуьна аваз вунни къведа, – жаваб гана Исади.

37– Я Агъа! – хабар кьуна Петруди. – Вучиз завай Вахъ галаз исятда къвез жедач? Вун патал за зи чанни гуда[+].

38– Вуна Зун патал чан гуда лугьузвани? – жаваб гана Исади. – За ваз лап рикӀивай лугьузва: кӀекре гьарайдалди вуна пудра Закай кьил къакъудда[+].

#### 14


Исади инсанар Аллагьдин патав гъун

1Исади[†] лагьана:

– Куьне рикӀи рикӀ немир. Аллагьдихъ иман[†] ая, Захъни иман ая[+]. 2Зи Бубадин[†] кӀвалера гзаф утагъар ава. АвачиртӀа, За квез лугьудайни: Зун квез чкаяр гьазуриз физва? 3Фена чкаяр гьазурайла, куьнни Зун авай чкада хьун патал, За хтана куьнни хутахда[+]. 4Зун физвай чкадин рехъ квез чида.

5ТӀумая лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз физватӀа, чаз чизвач. Чаз рехъ гьикӀ чир хьурай[+]?

6Исади лагьана:

– Рехъни Гьакъикъатни Уьмуьрни – Зун я; Зун арада авачиз Бубадин патав садавайни физ жедач[+]. 7Квез Зун чир хьанайтӀа, квез Зи Бубани чир жедай. Къедлай кьулухъ квез Ам чизва ва квез Ам акунай.

8– Я Агъа! – лагьана ФилипӀа. – Вуна чаз Буба къалура, чаз Ам акун бес жеда[+].

9– Зун квехъ галаз икьван вахт хьанватӀани, ваз Зун чир хьаначни, ФилипӀ? – лагьана Исади. – Зун акурдаз Бубани акунва; идалай гуьгъуьниз «Вуна Чаз Буба къалура» лугьудай гафар вуч лагьай чӀал я[+]? 10Зун Бубада, Бубани За авайдахъ вун чӀалахъ жезвачни? Квез лугьузвай гафар За Жува Жувакай туькӀуьрна лугьузвайбур туш. Зунни Вич сад хьанвай Буба я Вичин крар ийизвайди[+]. 11Буба За ава, Зун Бубада ава лугьудай зи гафарин чӀалахъ хьухь. Куьн зи гафарин чӀалахъ жезвачтӀа, гьич тахьайтӀа За ийизвай крарихъ хьайитӀани агъугъ[+].

12За квез лап рикӀивай лугьузва: Зун Зи Бубадин патав хъфизва, гьавиляй Захъ иман ийизвайда За вуч авуртӀа гьам ийида, гьатта За авурдалай артухни ийида[+]. 13Куьне Заз Зи ТӀварц[†]Ӏелай ая лагьай вуч хьайитӀани За ийида. Гьа икӀ Хци Бубадин баркалла[†] къалурда. 14Зи ТӀвар кьуна куьне вуч тӀалабайтӀа, За гьам кьилиз акъудда[+].


Пак Руьгь хиве кьун

15Квез Зун кӀан ятӀа, куьне Зи тагькимар кьилиз акъудда[+]. 16За Бубадиз минетда, Адани квез цӀийи Несигьатдар гуда. Ам даим квехъ галаз амукьда[+]. 17А Несигьатдар Гьакъикъатдин Руьгь[†] я. Дуьньядиз Ам акунач ва чидач, гьавиляй дуьньядивай Ам кьабулизни жедач. Квез Ам чизва, вучиз лагьайтӀа Ам квехъ галаз амукьзава ва Ам квек кваз жеда[+]. 18За куьн етимвиле тадач, Зун элкъвена куь патав хкведа. 19Са кьадар вахтундилай Зун дуьньядиз ахквадач, амма квез Зун ахквада, вучиз лагьайтӀа Зал чан ала, квелни чан ала[+]. 20Гьа юкъуз квез чир жеда: Зун Зи Бубада, куьн За, Зунни кве ава. 21Низ Зун кӀанзаватӀа, ада Зи тагькимар кьилиз акъудда. Зун кӀандайди Зи Бубадизни кӀан жеда. Зазни кӀан жеда ва За Жув адаз ачухарда[+].

22Искарият тушир Ягьуда[†] Адавай хабар кьуна:

– Я Агъа! Вучиз Ваз Вун дуьньядиз ваъ, тек са чаз къалуриз кӀанзава? Бес Вун вири дуьньядин вилик атун лазим тушни[+]?

23– Низ Зун кӀандатӀа, гьада Зи гаф кьилиз акъудда, – жаваб гана Исади. – Зи Бубадизни гьам кӀан жеда; гьа чӀавуз Чун а касдин патав къведа ва адахъ галаз амукьда[+]. 24Зун кӀан тийизвайда За лагьайвал ийизвач. За квез лугьузвай гафар Зибур ваъ, Зун ракъурнавай Зи Бубадинбур я. 25Ибур За квез Зун куь арада амаз лугьузвайди я. 26Зи ТӀварцӀелай Бубади куь патав ракъурдай Несигьатдарди, яни Пак[†] Руьгьди, лагьайтӀа, квез вири чирда ва За квез лагьайбур вири куь рикӀел хкида[+]. 27За квез секинвал тазва, Зи секинвал гузва За квез. И дуьньяди тагудай хьтин саягъда гузва. РикӀик кьамир! КичӀе жемир![+] 28За лагьайди квез ван хьанани? Зун куь патавай хъфизва, ва мад элкъвена хкведа. Зи Буба Залай артух я, гьавиляй квез Зун кӀандайтӀа, Зун Бубадин патав хъфизва лагьай гафуни куьн шадардай[+]. 29И кар арадал атайла куьне иман авун патал, За квез виликамаз лугьузва[+]. 30Ина квехъ галаз ихтилатар ийидай вахт Захъ амач, и дуьньядал агъавалзавай бег Заз акси яз экъечӀзава. Адаз Зал агъавалдай са ихтиярни авач[+]. 31Амма дуьньядиз Заз Зи Буба кӀанзавайди ва Зи Бубади Зал тапшуругъ авунвай крар ийизвайди чир хьун лазим я. Къарагъ, чун инлай хъфин.

#### 15


Иса – ципицӀ ЧӀере

1ЦипицӀдин халисан ЧӀере – Зун я, Зи Бубани[†] ципицӀбан я. 2Майваяр тегъидай Зи гьар са хел Ада атӀузва, майваяр гъидай гьар са хел, амайдалайни гзаф майваяр гъурай лугьуз, Ада михьзава[+]. 3Зи гафариз яб гана куьн михьи[†] хьанва[+]. 4Куьн За хьухь, Зунни кве жеда. ЧӀередикай атӀай хилевай гьикӀ майваяр гъиз жедачтӀа, гьакӀ квевайни Закай чараз майваяр гъиз жедач[+]. 5Зун ЧӀере я, куьн – хилер. Вуж За аватӀа ва Зун не аватӀа, гьада бул майваярни гъида, амма Зун галачиз квелай затӀни алакьдач[+]. 6Вуж За амукьдачтӀа, гьам гадарнавай хел хьиз жеда, ам кьурада, ахьтин хилер кӀватӀна цӀуз вегьида, абур куда[+]. 7Куьн За амукьайтӀа, Зи гафарни кве хьайитӀа, гьа чӀавуз квез вуч кӀан хьайитӀани, тӀалаб ая, квез гуда[+]. 8Зи тилмизар[†] яз куьне бул майваяр гъиз жеда, гьадалди Зи Бубади Вичин баркалла[†] къалурда.

9Зун Бубадиз кӀан хьайивал, Зазни куьн гьакӀ кӀан хьанва. Зи кӀанивиле аваз уьмуьр твах[+]. 10За Зи Бубадин тагькимриз яб гуз, Зи Бубадин кӀанивиле аваз гьикӀ уьмуьр тухузватӀа, гьакӀ куьнени, Зи тагькимриз яб гайитӀа, Зи кӀанивиле аваз уьмуьр тухуда. 11За и гафар Зи шадвал квехъ галаз хьун ва куь шадвал ацӀайди хьун паталай лагьанвайди я[+]. 12За квез ихьтин тагьким ийизва: Зун квез кӀанзавайвал, гьакӀ квезни садаз сад кӀан хьухь[+]. 13Виридалайни чӀехи кӀанивал – жуван дустар патал чан гун я[+]. 14За лугьузвай гафар куьне кьилиз акъудзаватӀа, куьн Зи дустар я[+]. 15ЛукӀраз вичин агъади вучзаватӀа чир жедач. За жуван Бубадивай ван хьайи кьван вири квез чирна. Гьавиляй мад За квез лукӀар лугьузмач. Куьн Зи дустар я[+]. 16Зун куьне хкянач, куьне ийидай крарин майваяр китӀидайбур тахьун патал, куьн хкягъайди Зун я. Куьне Зи Бубадивай Зи ТӀварц[†]Ӏелай вуч тӀалабайтӀани, гьам Ада квез гуда[+]. 17Ингье квез Зи тагьким: садаз сад кӀан хьухь[+].


Дуьньядиз Исани тилмизар такӀан хьун

18Дуьньядиз куьн такӀан ятӀа, рикӀел хуьх, адаз Зун квелайни вилик такӀан тир[+]. 19Куьн и дуьньядикай тиртӀа, дуьньядиз куьн вичинбур хьиз кӀан жедай. Амма куьн и дуьньядикай туш; И дуьньядай За куьн хкягъайвиляй дуьньядиз куьн такӀан я[+]. 20За квез «Нуькер вичин иесидилай артух туш» лагьай гаф рикӀел хкваш. Зун хурук кутунватӀа, куьнни хурук кутада; дуьньяди Зи гаф кьилиз акъудзавайтӀа, ада куь гафни кьилиз акъуддай[+]. 21Инсанриз Зун Ракъурнавайди течизвайвиляй, Зун себеб яз абуру куьн хурук кутунва. 22За атана Зи гафар абуруз лагьаначиртӀа, абурук гунагь[†] тахсир жедачир. Амма гила абурухъ чеб гьахъардай са делилни авач[+]. 23Низ Зун такӀан ятӀа, гьадаз Зи Бубани такӀан я[+]. 24Залай гъейри, садавайни тежедай крар За абурун арада тавунайтӀа, абурук гунагь жедачир. Амма абуруз За авур кьван крар вири акунатӀани, абуруз Зунни Зи Буба такӀан я[+]. 25Гьа и саягъда абурун Къанунда[†] кхьенвай «Зун себеб авачиз такӀан хьана»[+] лугьудай гафар кьилиз акъатна[+]. 26За Бубадин патавай квез Несигьатдар ракъурда. Ам – Гьакъикъатдин Руьгь[†] – Бубадин патавай куь патав къведа ва Зи гьакъиндай квез шагьидвал ийида[+]. 27Куьнени Закай шагьидвал ийида: куьн Захъ галаз лап гьа сифте йикъалай хьайибур я[+].

#### 16

1За квез ибур, куьне жуван иман[†] квадар тавун патал, лагьайбур я.

2Синагугдай[†] куьн чукурда; гьатта ахьтин вахт къведа хьи, куьн яна кьейи инсанри чпи Аллагьдиз хуш жедай кар авуна лагьана фикирда[+].

3Я Зи Буба[†], я Зун чин тийидайвиляй абуру гьакӀ ийида[+].

4Амма идакай За квез авиляй ахъайна хьи, а йикъар атайла, За лагьайбур куьне рикӀел хкун лазим жеда. Сифтедилай За квез и гафар лагьаначир, вучиз лагьайтӀа Зун Жув квехъ галай[+].


Пак Руьгьдин крар

5Гила Зун Жув Ракъурайдан патав хъфизва. Квекай садани «Вун гьиниз хъфизва?» лагьана, Завай хабар кьазвач[+]. 6Вири и крарикай За квез ахъайна лугьуз куь рикӀер хажалатдив ацӀанва. 7Амма За квез авайвал лугьузва: Зун хъфейтӀа, квез хъсан жеда, Зун хъфин тавуртӀа, Несигьатдар куь патав къведач. Зун хъфейла, За Ам куь патав ракъурда[+]. 8Ам атайла, дуьньяди гунагьдикай[†], гьахъ-михьивиликай[†] ва дувандикай ийизвай дуьз тушир фикирар Ада винел акъудда. 9Ада Захъ иман тавунин гунагьни инсанриз къалурда[+]. 10Зун Зи Бубадин патав хъфида ва квез Зун мад ахквадач. И карди инсанриз гьахъ-михьивал чирда. 11И дуьньядал агъавалзавай бегдин дуван авунва. И карди инсанриз дуван вуч ятӀа чирда[+]. 12Захъ квез лугьудай гзаф гафар ама, амма куьн патал абур кьадардилай артух жеда. 13Гьакъикъатдин Руьгь[†] атайла, Ада куьн гьакъикъи рекьяй тухуда. Ада лугьудай гафар Вичи Вичикай туькӀуьрна лугьузвайбур жедач, Ада квез Вичиз ван жезвай гафар лугьуда, инлай кьулухъ жедай крарикайни Ада квез хабар ийида[+]. 14Ада квез гудай хабарар Завай къачурбур жеда. Гьа саягъда Ада Зи баркалла[†] къалуриз жеда. 15Бубадихъ вуч аватӀа, Захъ авайдини гьам я. Гьавиляй За квез лагьанай: Ада квез гудай хабарар Завай къачурбур жеда[+]. 16Са тӀимил чӀавалай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада[+].


Пашманвал шадвилиз элкъуьн

17Инал Исадин[†] тилмизрикай[†] са бязибуру чпи чпиз лагьана:

– Ада лугьузва: «Са тӀимил вахтундилай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада» ва «Зун Бубадин патав физва». Им вуч лагьай чӀал я?

18Абуру мад лагьана:

– «Са тӀимил вахт» вуч лагьай чӀал я? Ада лугьузвайдан гъавурда чун гьатзавач.

19Тилмизриз суалар гуз кӀанзавайди Исади кьатӀана, Ада лагьана:

– Куьне сада-садавай За лагьай «Са тӀимил вахтундилай квез Зун ахквадач, ахпа са куьруь вахтундилай квез Зун мад ахквада» лагьай гафарикай жузазвани? 20За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне – шел-хвал, дуьньяди – шадвилер ийида. Куьне хажалатар чӀугвада, амма куь хажалатар шадвилериз элкъведа[+]. 21Папа аял хадай вахт атайла, тӀалри адаз азабар гуда. Аял хьайидалай кьулухъ адан рикӀелай вичиз тӀар хьайиди фида, ам дуьньядал инсан акьалтна лугьуз шад жеда. 22Куьнни гьакӀ хажалатдик акатнава. Амма Заз куьн мад ахкурла, куь рикӀерни шадвиливди ацӀуда. Куь а шадвал гьич садавайни къакъудиз жедач[+]. 23Гьа юкъуз куьне Завай са затӀуникайни хабар кьадач. За квез лап рикӀивай лугьузва: куьне Зи Бубадивай Зи ТӀварц[†]Ӏелай вуч тӀалабайтӀани, гьам Ада квез гуда[+]. 24Къедалди куьне Зи ТӀварцӀелай са затӀни тӀалабнач. ТӀалаб ая – квез гуда. Гьа чӀавуз куь шадвал ацӀайди жеда[+].


Дуьньядал гъалиб хьун

25Гилалди За куьн кьисаяр[†] мисал гъиз гъавурда твазвай, амма Зун квехъ галаз кьисайралди рахан тийидай вахт къвезва. Гьа чӀавуз Зун квехъ галаз Бубадикай ачухдиз рахада[+]. 26Гьа чӀавуз куьне Зи ТӀварцӀелай Бубадивай тӀалабда; За квез лугьузва хьи, Бубадивай куьн патал мад са карни За тӀалаб авун лазим хъжедач. 27Квез Зун кӀан хьана ва куьн Зун Аллагьдин патавай атайдахъ агъуна. Гьавиляй Бубадиз Вичизни куьн кӀанзава[+]. 28И дуьньядиз Зун Бубадин патавай атана. Гила Зун, дуьнья туна, Бубадин патав хъфида[+].

29Исадин тилмизри Адаз лагьана:

– Гила Вуна кьисайралди ваъ, ачухдиз лугьузва. 30Ваз виридакай хабар авайди гила чаз чир хьанва. Ваз Вавай сада хабар кьун герек туш. ГьакӀ хьайила Вун Аллагьдин патавай атанвайдахъ чун агъазва[+].

31– Гила куьн имандал атанвани? – хабар кьуна Исади. – 32Ингье, вахт атана мукьвал хьанва, Зун текдиз туна, куьн гьар сад санихъ чкӀида. Амма Зун тек туш, Захъ Зи Буба гала[+]. 33И вири гафар За квез, куьн За аваз, Зи патай квез саламатвал гун патал, лагьайди я. И дуьньяда куьне азиятар чӀугвада, амма викӀегь хьухь: Зун дуьньядал гъалиб хьана[+].

#### 17


Исадин дуьа

1Исади[†], и гафарилай кьулухъ кьил цавуз хкажна, лагьана:

– Вахт хьанва, Буба[†]. Жуван Хцин баркалла[†] къалура, Хцини Ви баркалла къалурда[+]. 2Вуна Адан патав гъидай гьар садаз Ада эбеди уьмуьр[†] гун патал, Вуна чан алай вирибур Адан ихтиярда тунва[+]. 3Эбеди уьмуьр, лагьайтӀа, халисан сад Аллагь тир Вун ва Вуна ракъурнавай Иса Месигь[†] чир хьун я. 4Вуна Заз чилел ая лагьанвай кар За кьилиз акъудна. Гьа идалди За Ви баркалла къалурна. 5Гила, Буба, дуьнья халкь ийидалди Зун ви патав гвайла, Зал алай хьтин баркалла Вуна Зав гахце[+]. 6И дуьньяда Вуна Зав агудай инсанриз За Ви ТӀвар[†] чирна. Абур вибур тир, Вуна абур Зи патав гъана. Абуру Ви гаф кьилиз акъудна. 7Вуна Заз гайи кьванди вири Валай къвезвай чӀал гила абуруз чир хьанва. 8Вуна Заз лагьай гафар За абурал агакьарна, абуруни а гафар кьабулна. Гила абуруз Зун Ви патавай атайди гьакъикъатда чир хьанва ва Зун Вуна ракъурайдахъ абур агъунва[+]. 9Абурун паталай За Ваз минетзава. Дуьньяда авай вирибурун паталай ваъ, са гьабурун паталай. Абур вибур тир, Вуна абур Заз гана[+]. 10Захъ авай вири Види я, Вахъ авай вири Зиди я. Абуру чпин краралди Зи баркалла виридаз къалурда[+]. 11Зун мад и дуьньяда акъваздач, Зун Ви патав хквезва. Абур, лагьайтӀа, и дуьньяда амукьзава. Я пак[†] Буба, абур Заз Вуна гана, Жуван ТӀварцӀелай абур хуьх; къуй абур чун хьиз сад хьурай[+]. 12Зун абурухъ галамай кьван гагьда Заз ганвай Ви ТӀварцӀелай За абур хуьзвай. За абур хвена ва Каламда[†] кхьенвайди кьилиз акъатун патал кьиникь ганвай садалай гъейри, абурукай гьич садни терг хьанач[+]. 13Гила Зун Ви патав хквезва. За ийизвай хьтин шадвилив гьабурни ацӀун патал, За и вири гафар абурухъ галаз Зун и дуьньяда амаз лугьузва[+]. 14Ви гаф За абурал агакьарна, амма дуьньяда авайбуруз абур такӀан хьанва, вучиз лагьайтӀа, Зун хьиз, гьабурни и дуьньядикай туш[+]. 15За Ваз абур и дуьньядай къахчун патал минетзавач, За Вавай абур чӀурудакай хуьн тӀалабзава[+]. 16Зун дуьньядикай туширвал, гьабурни дуьньядикай туш. 17Жуван гьакъикъатдив абур пак ая. Ви гаф гьакъикъат я[+]. 18Вуна Зун и дуьньяда авайбурун патав ракъурайвал, Зани абур и дуьньяда авайбурун патав ракъурна[+]. 19За Жув гьабурун паталай пак къурбанд хьиз гузва, гьабурни гьакъикъатдив пак хьурай. 20За ийизвай минет са гьабур ваъ, абурун гафариз яб гана Захъ иман[†] ийидайбур патални я. 21Зун Ва ава, Вунни За ава. Абур – сад хьурай ва Ча аваз хьурай. Гьа чӀавуз дуьнья Зун Вуна ракъурайдахъ агъада. 22Зунни Вун гьикӀ сад ятӀа, гьабурни гьакӀ сад хьурай. Гьавиляй За гьабурузни Вуна Заз гайи хьтин баркалла гана[+]. 23Зун абура ава, Вунни За ава. Абурухъни гьа ихьтин тамам садвал хьурай. Гьа чӀавуз Ваз, Зун хьиз, гьабурни кӀанзавай чӀал дуьньядиз чир жеда ва Зун Вуна ракъурайдахъ дуьнья агъада. 24Буба, гьеле дуьнья халкь жедалди Ваз зун кӀандай ва Вуна Заз баркаллани ганай. Гьавиляй Заз, Вуна Зав агудай и баркалла акун патал, Заз абур Зун гьина хьайитӀа, гьана хьанайтӀа кӀандай[+]. 25Гьахъ-михьи Буба! Дуьньядиз Вун чизвач, амма Заз Вун чизва. Зун Вуна ракъурнавайди ина авайбурузни чир хьанва[+]. 26Ваз Зун кӀандайвал, гьабурни кӀан хьун патал, За абуруз Ви ТӀвар ачухарна ва мадни ачухарда. Гьа и саягъда Зун абура ава[+].

#### 18


Иса маса гун ва кьун


(МатӀай 26:47-57; Мрк. 14:43-50, 53-54; ЛукӀа 22:47-54)

1[•]И гафар лагьана куьтягь хьайила, Иса[†] Вичин тилмизарни[†] галаз Кедрун вацӀалай элячӀна багъ авай патаз фена[+]. 2А чка Исадиз хаинвал авур Ягьудазни[†] чизвай, вучиз лагьайтӀа Иса мукьвал-мукьвал Вичин тилмизарни галаз аниз къведай[+]. 3Римдин[†] аскерар ва гьакӀни чӀехи хахамрини[†] фарисейри[†] ракъурнавай нуькерар Ягьуд галаз багъдиз атана. Абурув виридав яракьар, чирагъар ва шемгьалар гвай[+]. 4Вичин кьилел къведай вири крар виликамаз чизвай Исади, абурун вилик экъечӀна, лагьана:

– Куьн нихъ къекъвезва[+]?

5– Назаретви Исадихъ, – жаваб гана абуру.

– Ам Зун я, – лагьана Исади.

Абурухъ галаз Иса маса гудай Ягьудни акъвазнавай. 6Ада «Ам Зун я» лагьайла, абур садлагьана кьулухъ хьана, ахпа ярх хьана.

7– Куьн нихъ къекъвезва? – мад хабар кьуна Исади.

– Назаретви Исадихъ, – лагьана абуру.

8– За квез лугьузва: Ам Зун я, – жаваб гана Исади. – Куьн Захъ къекъвезватӀа, амайбурув хъфиз тур.

9Ада икӀ Вичи садра лагьай ихьтин гафар кьилиз акъатун патал лагьайди тир: «Вуна Заз гайибурукай За садни квадарнач»[+].

10Тур гвай Симун-Петруди тур акъудна, кьилин хахамдин[†] лукӀ яна адан эрчӀи яб галудна; лукӀран тӀвар[†] Малх тир[+]. 11Амма Исади Петрудиз лагьана:

– Тур къакъара хтур! Бубади[†] Зав вуганвай гъам-пияла хъун тавуна жедани[+]?

12[•]Гьа чӀавуз аскерри, абурун чӀехида ва чувудрин[†] кьиле авайбуру ракъурнавай гъилибанри Иса кьуна кутӀунна. 13Сифте Ам абуру Гьайнасан патав тухвана; ам Каяфан яран буба тир. Каяф а йисуз кьилин хахам тир[+]. 14Халкь патал сад кьейитӀа хъсан жеда лугьуз, чувудриз меслят къалурай Каяф гьам тир[+].


Петруди Исадикай кьил къакъудун

15Симун-Петру ва маса тилмиз Исадин гуьгъуьна аваз фена. А тилмиз кьилин хахамдиз чизвай ва гьавиляй ам Исадихъ галаз кьилин хахамдин гьаятдиз гьахьна. 16[•]Петру къецелай варарихъ галамукьна. Са герендилай кьилин хахамдиз таниш тилмиз экъечӀна, варар хуьзвай къаравушдихъ галаз рахана, Петруни галаз гьаятдиз гьахьна. 17Инал варар ахъаяй гьа къаравушди Петрудиз лагьана:

– Вунни а Касдин тилмизрикай тушни?

Петруди «Ваъ» лагьана.

18Мекьи тир, лукӀарини нуькерри цӀай хъувуна, цӀун патав акъвазна чпиз чим акъудзавай. Абурун арада, вичиз чим акъудиз, Петруни акъвазнавай.


Кьилин хахамдин силис

19[•]Кьилин хахамди Исадивай Адан тилмизрикай ва Ада абуруз гайи чирвилерикай хабарар кьуна. 20Исади жаваб гана:

– Зун вири дуьньядихъ галаз датӀана ачухдиз раханай. Чинеба лагьай гафар Захъ хьайиди туш. Вири чувудар кӀватӀ хьанвай Аллагьдин КӀвалени[†] синагугра[†] За Жуван чирвилер гузвай[+]. 21Вуна Завай вучиз силис кьазва? За лагьайдакай Заз яб гайибурувай хабар яхъ. За вуч лугьузвайтӀа, гьабуруз чида.

22Исади и гафар лагьайла, Адан патав гвай нуькеррикай сада Адан хъвехъ кутуна яна, Адаз лагьана:

– Кьилин хахамдиз гьакӀ жаваб гудани[+]?

23Исади жаваб гана:

– За чӀуру вуч лагьанатӀа, вуна Заз лагь: За дуьз жаваб ганатӀа, вуна зун вучиз язава?

24КутӀуннавай Иса Гьайнаса кьилин хахам Каяфан патав ракъурна.


Петруди Исадикай мад кьил къакъудун


(МатӀай 26:71-75; Мрк. 14:69-72; ЛукӀа 22:58-62)

25Симун-Петру цӀун патав вичиз чими ийиз акъвазнавай. Инал адаз абуру лагьана:

– Вунни Гьадан тилмизрикай тушни?

Ада кьил къакъудна ва «ваъ» лагьана.

26Кьилин хахамдин лукӀарикай сада, Петруди туруналди яб галудайдан мукьвада, лагьана:

– Заз вун Гьадахъ галаз багъда акур хьиз я[+].

27Петруди мад Исадикай кьил къакъудна, гьа и арада кӀекре гьарайна[+].


Иса ПилатӀан вилик


(МатӀай 27:1-2, 11-14; Мрк. 15:1-5; ЛукӀа 23:1-5)

28[•]Экуьн яралай Иса Каяфан патавай Римдин сердердин дараматдиз тухвана. Чувудар Песагь суварин[†] суфрадихъ ацукьиз гьазур хьанвай, гьавиляй абуруз, чеб чиркин тахьурай лугьуз, утагъдиз гьахьиз кӀанзавачир[+].

29ГьакӀ хьайила ПилатӀ[†] вич абурун вилик экъечӀна лагьана:

– И Касдик куьне вуч тахсир кутазва[+]?

30– И Касди са чӀуру кар авунвачиртӀа, чна Ам ви патав гъидачир, – жаваб гана абуру.

31– Ам хутахна Адан дуван куьне куь Къанундалди[†] ая, – лагьана ПилатӀа.

– Чаз са касни кьиникьиз акъуддай ихтияр авач, – лагьана чувудрин кьиле авайбуру.

32Исади Вич гьихьтин ажалдик рекьидатӀа виликамаз лагьайвал, гьам кьилиз акъатдайвал хьана[+]. 33Гьа чӀавуз ПилатӀа мад дараматдиз гьахьна, эверна Исадивай хабар кьуна:

– Вун Чувудрин Пачагь яни[+]?

34– Им жува кьатӀанани, я тахьайтӀа ваз масадбуру лагьанани? – жаваб гана Исади.

35– Зун чувуд яни кьван? – жаваб гана ПилатӀа. – Ви халкьди ва чӀехи хахамри Вун гъана зи гъиле тунва. Вуна вуч авунва?

36– Зи Пачагьлугъ и дуьньяда авач, – жаваб гана Исади. – Зи Пачагьлугъ и дуьньяда авайтӀа, Зи къуллугъдал алайбуру, Зун чувудрин гъиле тун тавун патал, женг чӀугвадай. Амма гила Зи Пачагьлугъ и дуьньядикай туш[+].

37– АкӀ хьайила Вун Пачагь я ман? – лагьана ПилатӀа.

– Вуна жува Зун Пачагь я лугьузва, – жаваб гана Исади. – Зун дидедиз хьунни, и дуьньядиз ракъурунни гьакъикъатдикай хабар гун патал я. Гьар вуж гьакъикъатдин пата аватӀа, гьада Зи гафуниз яб гузва[+].

38– Гьакъикъат вуч затӀ я? – хабар кьуна ПилатӀа.

ИкӀ суал гана, ам чувудрин патав хъфена, лагьана:

– Заз адак са тахсирни кваз аквазвач[+].


Иса кьиникьин къарар


(МатӀай 27:15-30; Мрк. 15:6-19; ЛукӀа 23:13-25)

39Амма квехъ Песагь суварин юкъуз къазаматдай са кас ахъаюн тӀалабдай адет ава. Квез кӀандатӀа, Чувудрин Пачагь ахъайдани[+]?

40Адаз жаваб яз вирида гьарайна:

– Ам ваъ, Бараб ахъая.

Бараб, лагьайтӀа, къачагъ тир.

#### 19

1[•]И чӀавуз ПилатӀа[†] Иса[†] къамчидив гатут лагьана эмир гана. 2Аскерри къакъвадин таж храна, ам Исадин кьилел эцигна, Адал икьи-яру аба алукӀна. 3Абуру лугьуз хьана:

– Сагъ хьурай Чувудрин[†] Пачагь!

ГьакӀ лугьуз Ам гатаз хьана.

4ПилатӀа, мад экъечӀна, чувудриз лагьана:

– Килиг. Адак са тахсирни кваз таквазвайвиляй ингье за Ам мад куь вилик гъизва[+].

5И чӀавуз къакъвадин тажни икьи яру аба алаз Иса атана. ПилатӀани абуруз лагьана:

– Ингье, Им гьа Инсан я!

6Ам акурвалди чӀехи хахамрини[†] Аллагьдин КӀвалин[†] къаравулри «Ам хашуниз[†] ягъ, хашуниз ягъ!» лугьуз гьарайна.

– Ам кьуна куьне хашуниз ягъ, заз Адак са тахсирни кваз аквазвач, – лагьана ПилатӀа.

7– Ада Вичиз Аллагьдин Хва[†] лугьузва, – жаваб гана чувудри. – Чахъ къанун[†] ава, чи Къанундалди Ам кьин лазим я[+].

8И гафар ван хьайи ПилатӀаз амайдалайни кичӀе хьана, 9Ада, дараматдиз хтана, Исадивай хабар кьуна:

– Вун гьинай я?

Исади жаваб ганач[+].

10– Вуна заз жаваб гузвачни? – лагьана ПилатӀа. – Вун ахъа хъувунни, хашуниз ягъунни зи гъиле авайди ваз чизвачни?

11– Ваз Цавари ихтияр ганачиртӀа, вахъ а ихтияр жедачир, – жаваб гана Исади. – ГьакӀ хьайила Зун ви гъиле тур касдин гунагь[†] мадни чӀехи я[+].

12Инлай ПилатӀ Иса ахъайдай багьнадихъ къекъвез хьана. Амма чувудри гьараярзавай:

– Вуна Ам ахъаяйтӀа, вун Римдин[†] пачагьдин дуст туш. Ни вич пачагьдай кьадай кьасар ийизватӀа, ам Римдин пачагьдин душман я[+].

13И гафар ван хьайи ПилатӀа Иса Къванцин Шегьре лугьудай майдандал акъудна. А чкадиз чувуд чӀалал Габат лугьуда. Анал ПилатӀ дуванбегдин чкадал ацукьна. 14Гьа вахт Песагь суварин[†] вилик квай жуьмя югъ тир. Югъни атана частуниз мукьва жезвай. ПилатӀа чувудриз лагьана:

– Им куь Пачагь я!

15– Йикь, Ам йикь, хашуниз ягъ! – гьарайна абуру.

– Куь Пачагь За хашуниз яна кӀанзавани квез? – лагьана ПилатӀа.

– Чахъ Римдин пачагьдилай гъейри маса пачагь авач, – жаваб гана чӀехи хахамри[+].

16Эхирни ПилатӀа, Иса хашуниз ягъун патал, абурун гъиле туна. Аскерри Иса кьуна тухвана.


Иса хашуниз ягъун


(МатӀай 27:33-44; Мрк. 15:24-32; ЛукӀа 23:33-43)

17[•]Иса, Ам ядай хашни гваз Пелел, чувуд чӀалал – ГалгутӀ, лугьудай чкадал тухвана. 18Гьанал Иса ва Адан къваларивай мад кьве кас хашуниз яна. Иса юкьва авай. 19ПилатӀа хашунал «Чувудрин Пачагь Назаретви Иса» кхьенвай кьул эцигун эмирна. 20Иса хашуниз ягъай чка шегьердин патав хьуниз килигна, а кхьинар гзаф чувудри кӀелнай[†]. А кхьинарни чувуд, латин ва юнан чӀаларалди авунвай[+].

21– «Чувудрин Пачагь» вучиз кхьенва? – лагьана чувудрин чӀехи хахамри ПилатӀаз. – «Ада „Зун Чувудрин Пачагь я“ лугьузвай», гьам кхьинни ая.

22– За кхьейди кхьена, – жаваб гана ПилатӀа.

23Иса хашуниз ягъай аскерри Адан аба чпин арада пайна. Абур кьуд кас авай. Исадин яргъи перем са цвални алачиз санлай хранвайди тир. 24Гьавиляй абуру перем къазун тавун кьетӀна ва, ам низ акъатдатӀа чирун патал, чип вегьена. Гьа икӀ аскерри Каламда[†] кхьенвай ихьтин гафар кьилиз акъатдайвал авуна: «Абуру Зи пекер чпин арада пайна ва Зи перемдин паталай чип вегьена»[+][+].

25Иса ягъай хашунин патав Адан диде, Адан дидевах, КӀулпӀасан паб тир Майрам[†] ва Маждалдай тир Майрам акъвазнавай[+]. 26Исади, диде ва Вичин рикӀ алай тилмиз[†] акъвазнаваз акурла, Вичин дидедиз лагьана:

– Ам Ви Хва я, диде[+].

27Ахпа тилмиздиз лагьана:

– Ам ви диде я!

Гьа идалай кьулухъ а тилмизди Адан диде вичин кӀвализ хутахна.


Исадин кьиникь


(МатӀай 27:48-50; Мрк. 15:36-37; ЛукӀа 23:36)

28[•]Исадиз вири куьтягь хьанвайди чир хьана. Каламда кхьенвай гафар тамамдиз кьилиз акъатун патал, Ада лагьана:

– Заз яд кӀанзава[+].

29Анал цуру чехирдай ацӀанвай къаб алай. Аскерри мант цуру чехирда экъуьрна, ам иссуп лугьудай набататдин лашунал акьалжна, Исадин сивихъ тухвана. 30Цуру чехирдин дад акуна, Исади лагьана:

– Гила вири туькӀвена!

Кьил хуруз аватай Ада чан гана.

31Жуьмя тир. Гуьгъуьнин югъ Киш, гьакӀни чӀехи суварин югъ тирвиляй чувудрин гьакимриз хашуниз янавайбур хашарал аламукьна кӀанзавачир. Гьаниз килигна, абуру ПилатӀавай, хашуниз янавайбурун ажал фад алукьун патал, абурун кӀвачер яна хадай ва ахпа хашунилай ахлуддай ихтияр гун тӀалабна[+]. 32Гьа икӀ аскерри атана эвел Исадин са патай хашуниз янавайдан, ахпа муькуьдан зангар яна хана. 33Абур Исадин патав атайла, абуруз Адал чан аламачирди акуна, гьавиляй абуру Исадин зангар ханач. 34Амма абурун арадай са аскерди Исадин пакун[†] тӀваларин арадиз жида сухна, анай гьасятда ивини яд авахьна[+]. 35И кар вичин вилералди акур касди тестикьарна. Ада вири авайвал лагьана, адаз вичи лугьузвайди гьакъикъат тирди чизва. Ада лугьунни куьне иман[†] авун патал ийизвайди я[+]. 36Инал Каламда кхьенвай «Адан са кӀарабни ханач»[+] лагьай гафар кьилиз акъатна[+]. 37Гьа идакай Каламдин маса чкадани лугьузва: «Чпи жида эцягъайдаз абур килигни ийида».


Иса рага атӀанвай сура тун


(МатӀай 27:57-61; Мрк. 15:42-47; ЛукӀа 23:50-56)

38[•]Идалай кьулухъ АриматӀайдай тир Юсуф[†] Исадин мейит хашунилай алудна хутахдай ихтияр къачуз ПилатӀан патав атана. Юсуф Исадин тилмиз тир, амма ада, чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀела, и кар чуьнуьхзавай. ПилатӀа адаз ихтияр гана. Гьа чӀавуз Юсуфа Исадин мейит хашунилай алудна, ам гваз хъфена[+]. 39Юсуфан патав Никъадимни атана. Ада виш гирванка кьван атир галай жуьреба-жуьре векьер-кьалар гъана. Ам са мус ятӀани Исадин патав йифиз атай гьа Никъадим тир[+]. 40Абуру Исадин тандал атирдин ни къвезвай шаршав алчудна. Кьейибур чувудри гьа и къайдада динжарда[+]. 41Ам хашуниз ягъай чкада багъ, багъдавай кьветӀе цӀийи сур авай. Ана икьван гагьда са мейитни эцигнавачир. 42КьветӀ патав хьуниз килигна, абур жуьмя йикъакай амаз Исадин мейит динжариз агакьна.

#### 20


Исадал чан хтун


(МатӀай 28:1-8; Мрк. 16:1-8; ЛукӀа 24:1-12)

1[•]Гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], Маждалдай тир Майрам[†] йиф кумаз кьветӀел-сурал атана. Адаз кьветӀин сивел алай къван са патахъ ярхарнаваз жагъана[+]. 2Ада, чукурна фена, Симун-Петрудизни Исадин[†] рикӀ алай маса тилмиздиз[†] лагьана:

– Агъа кьветӀяй акъудна тухванва, Ам гьиниз авунатӀа чаз чидач[+].

3Гьасятда Петруни муькуь тилмиз кьветӀин патав фена. 4Абуру кьведани санал зверна, амма муькуь тилмизди Петрудилай йигиндиз чукурзавай, гьакӀ хьайила ам фад атана. 5Ам кьветӀез гьахьнач. Алгъана килигайла, адаз ана авай кафанар акуна. 6-7Адан гуьгъуьнал алаз атай Симун-Петру кьветӀиз гьахьна. Адаз ана чкӀанвай шаршавар ва Исадин кьил кутӀунай ягълух акуна. Ягълух шаршаврикай чараз кӀватӀна маса чкадал алай. 8Сифте агакьай кьвед лагьай тилмизни кьветӀез гьахьна, гьадазни и кар акуна ва ам агъуна. 9Икьван чӀавалди абур Исадал кьейидалай кьулухъ чан хкведа[†] лагьана Каламда[†] кхьенвай гафарин гъавурда акьазвачир[+]. 10Ахпа тилмизар кӀвализ хъфена.


Майрамаз Иса акун


(МатӀай 28:9-10; Мрк. 16:9-11)

11[•]Майрам, лагьайтӀа, кьветӀин патав акъвазна шехьзавай. И арада ам алгъана[*] кьветӀиз килигайла, 12адаз ана виликдай Исадин мейит алай чкадал лацу пекер алаз ацукьнавай кьве малаик[†] акуна, абурукай сад мейитдин кьил, муькуьдини кӀвачер хьайи чкайрал ацукьнавай[+]. 13Абуруни Майрамаз лагьана:

– Вун вучиз шехьзава?

– Инай ни ятӀани зи Агъа хутахнава, – жаваб гана ада, – Ам гьиниз авунатӀа, заз чизвач.

14ГьакӀ лагьана ам кьулухъ элкъвейла, адаз кӀвачел акъвазнавай са кас акуна, Ам Иса тир, амма икӀ тирди Майрамаз чир хьаначир[+].

15– Вун вучиз шехьзава, я вах? – лагьана Исади. – Вун нихъ къекъвезва?

Ам ципицӀбан хьиз хьайи Майрама Исадиз лагьана:

– Агъа! Ам Вуна инай акъуднатӀа, Ам вутӀнатӀа, заз лагь. За Ам къахчуда[+].

16– Майрам! – лагьана Исади.

Майрама, Исадихъ элкъвена «Раббуни» (чувуд[†] чӀалал «я муаллим») лагьана.

17– Вуна Зун кьамир, ахъая, Зун гьеле Зи Бубадин[†] патав хъфенвач, – лагьана Исади. – Вуна фена Зи стхайриз «Зун Зини куь Бубадин патав, Зини куь Аллагьдин патав хъфизва» лагь[+].

18Маждалдай тир Майрама фена тилмизриз «Заз Ребби[†] акуна» лагьана, хабар гана. Ада Исади вичиз вуч лагьанатӀа, вири абуруз ахъайна.


Тилмизриз Иса акун


(Марк 16:14-18; ЛукӀа 24:36-49)

19[•]Гьафтедин гьа сад лагьай йикъан няниз Исадин вири тилмизар санал кӀватӀ хьанвай. Чувудрин кьиле авайбурухъай кичӀела абуру ракни акьалнавай. Рак кӀеви тиртӀани, Иса атана, абурун юкьвал акъвазна.

– Квез хийирар хьуй, – лагьана Ада.

20ИкӀ лагьана, Ада абуруз Вичин гъилерални къвалал алай хирер къалурна. Ребби акурла, тилмизриз хвеши хьана. 21Исади абуруз кьвед лагьай гъилера лагьана:

– Квез хийирар хьуй! Зун Зи Бубади куь патав гьикӀ ракъурнаватӀа, Зани куьн дуьнья тирвал ракъурзава[+].

22ИкӀ лагьана, Ада абуруз уф гана, лагьана:

– Пак Руьгь[†] кьабула[+]. 23Нин гунагьрилай[†] куьне гъил къахчуртӀа, гьадакай абур хкатда. Нин гунагьрилай гъил къахчун тавуртӀа, гьадак абур кумукьда[+].

24Иса атайла, цӀикьвед илчидикай[†] сад тир «Кьветхвер» лугьудай ТӀумай абурухъ галаз ина авачир[+]. 25Муькуь тилмизри адаз лагьана:

– Чаз Ребби акуна.

Амма ТӀумая лагьана:

– Заз Адан гъилерал михери авунвай хирер такуртӀа, а хирера за тӀуб тун тавуртӀа ва Адан къвалаз за гъил тавуртӀа, зун чӀалахъ жедач.

26Са гьафтедилай Исадин тилмизар мад гьа кӀвале кӀватӀ хъхьана. Абурухъ ТӀумайни галай. Рак агалнавай. Иса атана абурун юкьваз гьахьна.

– Квез хийирар хьуй! – лагьана Ада.

27Ахпа ТӀумаяз лагьана:

– Ви тӀуб Зав гице, килиг Зи Гъилериз; ви гъил гице, Зи къвалаз гъил ая; шак ийимир, иман[†] ая.

28Адаз жаваб яз ТӀумая лагьана:

– Зи Ребби! Зи Аллагь![+]

29Исади адаз лагьана:

– Вуна Зун акурла иман авуна. Такуна иман ийидайбур бахтаварар[†] я![+]


И ктабдин макьсад

30И ктабда кхьенвай керемат-ишарайрилай[†] гъейри Исади Вичин тилмизрин вилик гьахьтин мадни гзаф крар къалурна[+]. 31За и ктаб, Иса Аллагьдин Хва[†] ва Месигь[†] тирдахъ куьне иман авун патал, кхьенвайди я. И кардихъ иман авуни квез эбеди уьмуьр[†] гуда[+].

#### 21


Ирид тилмизни Иса

1Хьайи крарилай кьулухъ Тибердин вирин патав Иса[†] мад Вичин тилмизрин[†] вилик акъатна. Амни икӀ хьайи кар я:[+] 2Симун-Петру, «Кьветхвер» тӀвар[†] алай ТӀумай, Галилейдин[†] Кана шегьердай тир Натанаил, Зебедеян кьве хва ва мад кьве тилмиз вири санал алай[+]. 3Симун-Петруди абуруз лагьана:

– Зун вирел гъетер кьаз физва.

Абуру адаз «Чунни вахъ галаз къведа» лагьана. Фена абур луьткведа акьахна, амма а йифиз абуруз затӀни гьатнач. 4Пакама[†] хьайила, вирин къерехдал Иса акъвазнавай; амма тилмизриз Иса чир хьанач[+].

5– Аялар! – лагьана Исади. – Квев недай затӀ гвани?

Абуру Адаз «Ваъ» лагьана жаваб гана[+].

6– Чил луьткведилай эрчӀи патаз вегь, гьанай квез гъетер гьатда, – лагьана Исади.

Абуру чил вегьена, амма абурувай ам акъудиз хьанач, вучиз лагьайтӀа чилина гъетер гзаф гьатнавай[+]. 7Гьа чӀавуз Исадин рикӀ алай тилмизди Симун-Петрудиз лагьана:

– Ам Ребби[†] я.

Гъетер кьадайла, Симун-Петру кьецӀил тир. Ам Ребби я лагьай гафар ван хьайила, ада вичин винелай алукӀдай пекер алукӀна, циз хкадарна, къерехдихъ сирнавна[+]. 8Муькуь тилмизар луьткведа аваз къерехдиз хтана, ацӀай чилни абуру луьткведихъ галкӀурна чӀугуна. Абуру гъетер кьазвай чка къерехдивай яргъа авачир, авайди кьве виш кьуьнт тир. 9Луьткведай эвичӀайла, абуруз цӀай акуна, адал гъетер вегьенвай, патавни фу гвай.

10– Куьне гила кьунвай гъетерикайни са тӀимил гъетер гъваш, – лагьана Исади.

11Симун-Петруди, луьткведа акьахна, анай зурба гъетер авай чил акъудна чилел вегьена. Чилина вишни яхцӀурни цӀипуд гъед авайтӀани, ам пад хьанвачир.

12Исади абуруз лагьана:

– Ша, ацукьна неъ.

Ам Ребби тирди чир хьайи тилмизрикай садавайни рикӀна «Вун вуж я?» лагьана хабар кьаз хьанач. 13Исади, атана, фу къачуна, абуруз пайна, гъедни гьакӀ авуна. 14Гьа икӀ Иса, кьена чан хтайдалай кьулухъ, Вичин тилмизрин патав пуд лагьай гъилера атанвай[+].


Иса ва Петру

15Исадини тилмизри фу тӀуьна куьтягьайла, Исади Симун-Петрудиз лагьана:

– Ягьядин[†] Хва Симун, ваз Зун амай вирибурулайни гзаф кӀандани?

– Эхь, Ребби! – жаваб гана Петруди. – Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи кӀелер[†] хуьх, – лагьана Исади.

16Кьвед лагьай гъилера Исади мад лагьана:

– Ягьядин хва Симун, ваз Зун кӀандани?

– Эхь, Ребби! – жаваб гана Петруди. – Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи хипер хуьх, – лагьана Исади[+].

17Исади пуд лагьай гъилера лагьана:

– Ягьядин хва Симун, ваз Зун кӀандани?

Ада пуд лагьай гъилера «Ваз Зун кӀандани?» лагьана хабар кьазва лугьуз, Петрудин кефияр хана.

– Я Ребби! – лагьана ада. – Ваз вири чизва. Заз Вун кӀандайди Ваз чизва.

– Зи хипер хуьх, – лагьана Исади. – 18За ваз лап рикӀивай лугьузва: Вун жегьил тирла, жуван юкьва чӀул туна, кӀандай чкадиз фидай. Амма вун кьуьзуь хьайила, ви юкьва чӀул масада кутӀунда ва вуна куьмек кӀанз гъилер яргъи авурла, вун ваз такӀан чкадиз тухуда.

19И гафар лугьудайла, Адан фикирда Петруди Аллагьдин баркалла[†] гьикӀ къалурдатӀа, яни Петрудин ажал гьихьтинди жедатӀа авай. И гафарилай гуьгъуьниз Исади Петрудиз лагьана:

– Зи гуьгъуьнаваз ша[+].


Иса ва Адан рикӀ алай тилмиз

20Петру элкъвена килигайла, адаз чпин гуьгъуьна аваз Исадин рикӀ алай тилмиз къвезвайди акуна. Ам, Исади эхиримжи гъилера тилмизрихъ галаз нянин фу недайла, Исадив агатна «Я Агъа! Ваз хаинвал ийидайди вуж хьурай» лагьана хабар кьур гьа тилмиз тир[+]. 21Петрудиз ам акурла, ада Исадиз лагьана:

– Я Ребби! Бес и тилмиз гьикӀ хьурай?

22– Ваз адакай вуч ава? – лагьана Исади. – Белки, Заз ам, Зун элкъвена хкведалди, амукьна кӀанзава жеди. Вун Зи гуьгъуьна аваз ша![+]

23И гафар ван хьайила, вирибуруз и тилмиз са чӀавузни рекьин тийидайди хьиз хьанай. Гьа икӀ а гафар тилмизрин сивера гьатна. Амма Исади а тилмиз рекьидач лагьайди тушир. Ада анжах лагьанай: «Ваз адакай вуч ава? Белки, Заз ам, Зун элкъвена хкведалди, амукьна кӀанзава жеди».

24И вири вакъиайрин шагьид хьайи гьа тилмизди и ктаб кхьена. Вири крар гьада кхьенвайвал хьайиди чаз чизва[+]. 25Исади мадни гзаф крар авуна: абурукай вирибурукай кхьейтӀа, за фикирзавайвал, а ктабар вири дуьньяда гьакьдачир[+].

### Крар

#### Крар

Крар


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Гьахьун


Илчийрин крар


Гьахьун

И ктаб жерягь, пуд лагьай Шад Хабар данди ЛукӀа яз кьабулнава. Адан Шад Хабардин давам хьун яз, и ктабда Римдин империяда иманийрин кӀватӀалар гьикӀ пайда ва гзаф хьанатӀа ихтилатзава. ЛукӀа илчи Павелан амадаг тир, ва и дережада аваз ам адахъ галаз гагь-гагь сиягьатрани хьанай. ИкӀ тирди ЛукӀади вич шагьид хьайи вакъиайрикай «зун» лугьудай чкадал «чун» лугьуз кхьини къалурзава. Амай вири вакъиайрикай ада жуьреба-жуьре чешмеяр кӀватӀунал ва абурукай веревирдер авунал алахънавай, тарих кхьизвай касди хьиз ихтилатзава.

Ктабдин сад лагьай паюна (1–7-кьилер) Месигьдин илчийрин алахъунралди Ярусалимда, Ягьудатда ва Самариятда иманийрин кӀватӀал сифтедилай кӀвачел акьалтуникай рахазва (чи аямдин 30-йисар). Кьвед лагьай паюна (8–28-кьилер) Шад Хабар Исраилдилай къерехда Юнандин медениятдин меркезра машгьур хьуникай ва Римдин империядин меркездивни агакьайвиликай ихтилатзава. Ярусалимда Песагьдилай гуьгъуьниз яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз Исадихъ иман авурбурук акатай Пак Руьгьди чпикай раханвай вири вакъиайра иманийрин кӀватӀал виликди тухвана ва мягькемарна.

И чӀавуз (чи аямдин 40–60-йисар) вири халкьарив Месигьдихъ ийизвай иман са куьнизни килиг тавуна агакьарзавайди илчи Павел тир, икӀ ийидалди вилик ада и имандиз кӀевелай душманвал ийизвай. Илчи Павела Римдин империядин Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан чилерал сиягьатзавай ва Месигьдикай вязер ийизвай. Ахпа, ам Юнандиз фейи чӀавуз, ЛукӀадикай адаз вафа тир куьмек ийизвай кас хьана.

Ктаб Павела, вич пачагьди дувандин вилик акъвазарунал вил алаз, Римда са кьадар вахтунда уьмуьр тухузвай бередал куьтягь жезва.

#### 1


Иса цаварал хкаж хьун

1-2Я Тегьафил, зи сад лагьай ктабда за ваз Иса[†] цаварал хутахай йикъал къведалди Ада авур крарикайни чирвилерикай кхьенай. Цаварал хутахдалди Ада Пак Руьгьдин[†] куьмекдалди Вичи хкягъай илчийриз[†] вуч авуна кӀандатӀа лагьанай[+]. 3Вичи хашунал[†] азабар чӀугурдалай кьулухъ, Иса яхцӀур йикъан къене а илчийрин патав къвез хьанай. Ада Вичел гьакъикъатда чан алайди субутардай гьар жуьредин делилар гъиз хьанай, Ада абуруз Аллагьдин Пачагьлугъ[†] вуч ятӀа лугьудай[+].

4Садра, илчийрихъ галаз фу недайла, Исади абуруз ихьтин эмир гана:

– Ярусалимдай хъфимир, амма Бубади[†] квез хиве кьур савкьватдал вил алаз акъваз. А савкьватдикай квез зи сивяй ван хьанай[+]. 5Ягьяди[†] инсанрив цик акахьун къачуз[†] тунай, квев, лагьайтӀа, са кьадар йикъарилай Аллагьди Пак[†] Руьгьдик акахьун къачуз тада[+].

6Илчияр санал кӀватӀ хьайила, абуру Адавай хабар кьуна:

– Ребби[†], Вуна а чӀавуз Исраилдин[†] пачагьлугъ гуьнгуьна хутада ман[+]?

7– Бубади Вичин гьукумдалди тайинарнавай кӀвалахар кьиле фидай чӀаварни муьгьлетар чир хьун квез герек туш, – лагьана Ада. –[+] 8Квек Пак Руьгь акатна, куьн адан къуватдив ацӀай чӀавуз гьам Ярусалимда, гьам Ягьудатда[†], гьам Самариятда[†], гьамни дуьньядин вири пипӀера куьн зи шагьидар жеда[+].

9ИкӀ лугьун кумаз, Ам абуруз акваз-акваз цавуз хкаж хьана ва цифедин гапӀалдик акатна. Ам абурун вилерикай хкатна[+].

10Цавуз килигиз амай абурун патав садлагьана лацу пекер алай кьве кас пайда хьана[+].

11– Галилейвияр[†], – лагьана абуру, – куьн цавуз килигиз акъвазнава хьи? Квез и Иса куь патавай цаварал хкаж жез акур хьиз, Ам гьакӀ хквенни ийида[+].


Ягьуддин чкадал илчи хкягъун

12Идалай кьулухъ абур Зейтун пеляй[†] эвичӀна ва Ярусалимдиз хтана. И дагъ Ярусалимдивай са версинин мензилда авай. 13Петру, Ягья, Якьубни[†] Эндирей, ФилипӀни ТӀумай, БартӀаламайни МатӀай, Гьалфеян хва Якьуб, Симун Миллетбаз[†] ва Якьубан хва Ягьуд[†] Ярусалимдиз хтана винел алай кӀвале санал ацукьнавай[+]. 14Абуру вирида сад хьана датӀана дуьаяр[†] ийизвай. Абурухъ галаз са бязи папар, гьакӀни Исадин диде Майрам[†] ва Адан стхаяр авай[+].

15Садра Петруди кӀватӀ хьанвай вишни къад кас кьван иманийрин[†] вилик къарагъна, лагьана:

16-17– Стхаяр, Каламда[†] Пак Руьгьди Давуд[†] пачагьдин мецелди Ягьудакай виликамаз лагьай гафар кьилиз акъат тавуна жедачир. Чи арада аваз, чахъ галаз санал къуллугъ ийизвайтӀани, Ягьуда Иса кьаз кӀанз геле къекъвезвайбуруз Ам авай чка къалурна[+][+]. 18Хаинвал авуналди къачур пулунихъ ада ник къачунай, гьа икӀ адан эхир пучни хьанай. Ам, кьилихъди акьуна, руфун пад хьана, ратарни чкӀанваз жагъанай. 19И крарикай Ярусалимда авай вирибуруз хабар хьанай ва а никӀиз абуру чпин чӀалал Гьакелдама, яни Ивидин Ник лагьана тӀвар[†] ганай[+]. 20И крарикай Забурдани[†] кхьенва:

«Адан кӀвал ичӀи хьурай,
ана чан алай касни тамукьрай»[+],

ва:

«Адан къуллугъдин чкани масада кьурай»[+][+].

21-22ГьакӀ хьайила, адан чкадал маса кас хкяна кӀанда. Герек, а кас Ягьяди Исадив цик акахьун къачуз таз эгечӀай чӀавалай та Иса чи патавай цаварал хъфей йикъалди Исадихъ галаз чи арада хьайи кас жен. А кас Исадал чан хтайвиликай чахъ галаз санал шагьидвал ийидайдини хьун лазим я[+].

23Кьве касдин: Юст лакӀаб алай Юсуфан[†] (адаз гьакӀни Барсаба лугьудай) ва МатӀидин тӀварар кьунай[+]. 24-25КӀватӀ хьанвайбуру дуьаяр авуна:

– Я Ребби, Ваз виридан рикӀер аквазва, илчивиликай хкатна вичиз гьазурнавай чкадиз хъфей Ягьудан чкадал къуллугъ авун патал Вуна и кьведакай вуж хкядатӀа чаз къалура[+].

26Ахпа абуру чип вегьена, чип МатӀидал аватна. Гьа икӀ, ам цӀусад илчидин жергедиз цӀикьвед лагьайди яз кьабулна.

#### 2


Пак Руьгь атун

1ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан суварин[†] югъ алукьна. Вири са чкада кӀватӀ хьана[+]. 2Садлагьана цавай атай тӀурфандин хьтин кӀеви ванци абур авай кӀвал ацӀурна. 3Виридаз зулар-зулар жезвай ялаврин мецериз ухшар са вуч ятӀани атана чпел гьар садал акъвазайди акуна[+]. 4Вирибур Пак Руьгьдив[†] ацӀана ва чара-чара халкьарин чӀаларал рахаз эгечӀна: Пак[†] Руьгьди абуруз гьа ихьтин алакьунар ганай[+].

5И чӀавуз Ярусалимда жуьреба-жуьре уьлквейрай тир ва рикӀел Аллагь алай чувудри[†] уьмуьр тухузвай. 6Акъатай гьарай-эвердал гзаф халкь кӀватӀ хьана. Иманияр[†] рахадайла, анал кӀватӀ хьанвайбуруз гьар садаз вичин дидед чӀалалди рахадай ван хьана, абур теспача хьана. 7Гзаф мягьтел хьайи инсанри сада садавай хабар кьуна:

– И инсанар вири Галилейдай[†] тушни? 8Чаз гьардаз абур чи дидед чӀалал рахадай ван къвезва. Им гьикӀ жезвай кар я? 9Чи арада гьар жуьре уьлквейрай инсанар – партивияр, мидявияр, эламвияр, Месапатамдин, Ягьудатдин[†], Кападукдин, ПӀунтӀасдин ва Асия вилаятдин[†], 10Фиригъдин, Памфилдин, Мисридин[†] агьалияр, Ливиятдин, Киринейдин патарив гвай агьалияр, Римдай[†] атанвайбур, 11чувудар ва чувудрин дин кьабулнавай масабур, киритӀвиярни арабар ава. Чаз гьар садаз и инсанар Аллагьдин зурба крарикай чи чӀаларал гьикӀ рахазватӀа ван къвезва![+]

12Пагь атӀана, вуч лугьудатӀа течиз амукьай абуру сада садавай хабар кьазвай:

– Им вуч лагьай чӀал я?

13Са бязибуру хъуьруьнар ийизвай:

– Абур чехир гзаф хъвана, луьхъ хьанва[+].


Петрудин рахунар

14Петруди, амай цӀусад илчидихъ[†] галаз санал акъвазна, халкьдихъ элкъвена, виридаз ван къведайвал лагьана:

– Ягьудатдин[†] итимар ва Ярусалимдин вири агьалияр! Захъ хъсандиз яб акала! Квез чир хьухь хьи, 15и инсанар хъвана сархуш туш, гьеле сятдин экуьнин кӀуьд я. 16Им Яил пайгъамбарди[†] лагьай гафар кьилиз акъатун я:

17«Эхиримжи йикъара, – лугьузва Аллагьди, –
За Жуван Руьгь вири инсанрик кутада.
Куь рухваярни рушар Зи мецелди рахаз жеда,
жегьилриз керематар[†], кьуьзуьбуруз ахварар аквада.
18Зи лукӀар тир итимрикни папарик
гьа йикъара За Зи Руьгь кутада, абурни Зи мецелди
рахаз жеда.
19Винида цавал За аламатар къалурда,
агъада чилерални – керематар-ишараяр:
иви, цӀай ва гумадин кӀватӀар[+].
20Реббидин[†] чӀехи ва баркалладин[†] югъ алукьдалди виликамаз
Рагъ хкахьна мичӀи жеда, варз, иви хьиз, яру жеда[+].
21Реббидин ТӀвар[†] кьуна эверай гьар сад хилас жеда»[+].

22Исраилвияр[†], за лугьузвай гафариз яб це! Назаретдай тир Иса[†] – Аллагьди тестикьарнава. ИкӀ тирди Аллагьди Адав ийиз тур аламатрай ва керемат-ишарайрай, Адав къалуриз тур лишанрай аквазва. Квез и крар куь вилералди акуна, хъсандиз чизва[+]. 23Аллагьди виликамаз кьетӀнавайвал, Иса куь гъиле туна. Куьне римвийрин куьмекдалди Иса хашуниз[†] яна кьена[+]. 24Амма Аллагьди Адал чан хкана[†], Ам ажалдин еперай акъудна. Ажалдихъни Иса кьуна акъвазариз жедай къуват авайди тушир[+]. 25Давуд[†] пачагьди Адакай икӀ лагьанай:

«Заз Ребби датӀана зи вилик кваз аквадай.
Жув кьве рикӀин тахьун патал
Ам зи эрчӀи гъилихъай гала[+].
26Гьавиляй зи рикӀ хвешивиливди,
Зи мезни шад гафаривди ацӀанва.
Зун фана ятӀани, захъ умуд ава,
27я Ребби, Вуна зун агъа дуьньяда[†] тадач,
Жуван муъмин[†] кас тадач сура члафиз![+]
28Вуна заз уьмуьрдиз тухузвай рехъ къалурна.
Вун патав гвайла, Зи рикӀ шадвилив ацӀуда»[+][+].

29Стхаяр, завай квез ачухиз жеда хьи, чи буба[†] Давудни вири инсанар хьиз кьена. Ам кучукни авунай. Адан кьветӀ чахъ гилани ама[+]. 30Адан эвледрикай тир са касдикай, Давуд хьиз, пачагь жеда лагьана Аллагьди кьин кьунай. Давудаз и кар чизвай. Ам пайгъамбар тир эхир[+]. 31Гьавиляй, «Ам агъа дуьньяда тадач» ва «Жуван муъмин кас тадач сура члафиз» лугьудайлани, адаз Месигьдал[†] кьейидалай кьулухъ чан хкведайди виликамаз чизвай[+]. 32Аллагьди и Исадал чан хкана, чун вири и кардин шагьидар я! 33Аллагьди Иса хкажна Вичин эрчӀи гъилихъай ацукьарна. Хиве кьур Пак Руьгь Вичин Бубадин патай къачур Исади а Руьгь чакни кутуна. Квез аквазвайди ва ван къвезвайди гьа вакъиадин нетижа я[+]. 34-35Давуд пачагь, лагьайтӀа, цаварал хкаж хьайиди туш, ятӀани ада лагьана:

«Реббиди зи Агъадиз лагьана:
„Ви душманар За Ви кӀвачерик вегьидалди
Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+].

36Къуй Исраилдин вири инсанриз кӀевелай чир хьурай хьи, куьне хашуниз ягъай и Исадикай Аллагьди Реббини, Месигьни авуна!

37И гафарин ван хьайила, ийир-тийир квахьай инсанри Петрудивайни муькуь илчийривай хабар кьаз хьана:

– Я стхаяр, чна вуч авун лазим я[+]?

38– Куьн гьар са кас Аллагьдин рекьел атун[†] лазим я, – жаваб гана Петруди. – Ахпани куьне, куь гунагьрилай[†] гъил къахчун патал, Иса Месигьдин ТӀварцӀелай цик акахьун къачу[†]. Гьа чӀавуз квез Аллагьди Пак Руьгь пай яз гуда[+]. 39Аллагьди и кар квез, куь аялриз ва яргъара авайбуруз, Ада Вичин патав эверзавай кьван вирибуруз хивени кьуна[+].

40Петруди гьакӀни гзаф маса гафаралди абуруз несигьатар гана:

– Рекьяй акъатнавай и несилдин арада куьне куьн хилас ийиз тур.

41Адан гафар кьабулай ва имандал[†] атай инсанри цик акахьун къачуна. Гьа юкъуз Исадихъ иман ийизвайбурун кьадар пуд агъзур кас кьван артух хьана.


Иманийрин уьмуьр

42Иманийри вири вахт санал акъудзавай: санал илчийрин чирвилериз яб гузвай, санал фуни атӀузвай, санал дуьаярни[†] ийизвай. 43Илчийри къалурзавай кьван гзаф аламатар ва керемат-ишараяр акурла, инсанрин рикӀера кичӀевал гьатзавай. 44Вири иманияр санал алай, абурухъ авай-авачирдини уртах тир[+]. 45Абуру чпин мал-мулк, эменни маса гуз, хьайи пул чпин арада гьар садаз герек тир кьван пайзавай. 46Абур гьар юкъуз садвилелди Аллагьдин КӀвале[†] кӀватӀ жезвай. Абуру нубатдалди кӀвалера вирида санал фу атӀузвай, шадвилелди ва михьи[†] рикӀелди фу незвай, 47Аллагьдиз шукурар ийизвай. Вири халкьди абуруз гьуьрметзавай, Аллагьдини гунагьрикай хиласзавайбурун кьадар югъ-къандавай артухарзавай.

#### 3


Петруди кьецӀи кас сагъар хъувун

1Садра сятдин пудаз, дуьа[†] ийидай вахтунда Петруни Ягья[†] Аллагьдин КӀвализ[†] фенай. 2И чӀавуз Аллагьдин КӀвалин «Иербур» тӀвар[†] алай варарихъ са кьецӀи кас гъана. Адавай дидедиз хьайидалай инихъ къекъвез жезвачир. Гьар юкъуз ам гъана гьанал эцигдай, адани Аллагьдин КӀвализ къвезвайбурувай садакьа тӀалабдай[+]. 3Аллагьдин кӀвализ гьахьиз кӀанзавай Петруни Ягья акурла, ада гьабурувайни садакьа тӀалабна. 4Петруни Ягья элкъвена дикъетдивди адаз килигна. Петруди адаз лагьана:

– Чаз килиг!

5Абурувай са затӀ гьатдатӀа акваз кьил хкажна къекъвераг абуруз килигна. 6Инал Петруди лагьана:

– Гимишни къизил захъ авач, амма за ваз захъ авайди гуда. Назаретдай тир Иса[†] Месигьдин[†] ТӀварцӀелай за ваз лугьузва – къарагъна къекъуьгъ![+]

7Петруди кьецӀекан эрчӀи гъил кьуна адаз къарагъиз куьмекна, гьасятда адан кӀвачерин кӀарабар мягькем хьана[+]. 8Ам къудгъунна кӀвачел къарагъна, къекъвез эгечӀна. Ам абурухъ галаз къекъвез ва хвешила хкадариз, Аллагьдиз шукурар ийиз, Аллагьдин КӀвализ гьахьна[+]. 9Вири инсанриз акуна хьи, ада къекъвез Аллагьдиз шукурар ийизва. 10Абуруз ам Аллагьдин КӀвалин «Иербур» тӀвар алай варарихъ ацукьна, аниз фир-хквердавай садакьа тӀалабзавай кас тирди чир хьана. Халкь ам сагълам хьунал мягьтелни гьейран хьанвай.

11Сагъ хьайиди Петрудилайни Ягьядилай алатзавачир. Халкь атана Сулейманан ширас[†] тӀвар алай чкада авай илчийрал[†] гьейранвилелди алтӀушнай[+]. 12И кар акур Петруди абуруз лагьана:

– Исраилвияр[†]! Вучиз куьн и кардал тажуб хьанва? Ам икӀ къекъведайвал авун чна чи къуватдалди ва я Аллагьдин вилик чи муъминвилин[†] куьмекдалди авур хьиз яни квез? 13Ибрагьиман[†], Исакьан[†] ва Якьубан[†] Аллагьди, чи бубайрин[†] Аллагьди, Вичин ЛукӀ Исадал баркалла[†] гъана. Куьне, лагьайтӀа, Ам дувандиз акъудна. ПилатӀаз[†] Ам ахъа хъийиз кӀан хьанатӀани, куьне ПилатӀан вилик Исадикай кьил къакъудна[+]. 14Куьне Пак[†] ва Гьахъ-Михьи Касдикай кьил къакъудна ва ивикъич[*] ахъаюн тӀалабна[+]. 15Амма куьне уьмуьр Гузвайди кьена. Аллагьди Адал чан хкана[†], чун а кардин шагьидар я! 16Иса Месигьдин ТӀварцӀихъ иман[†] авуни и квез аквазвай ва чидай кас мягькемарна. Исадихъ иман авуни и кас сагъар хъувуна, и кар квез виридаз акваз-акваз кьилиз акъатна.

17Гила, стхаяр, заз чизва хьи, куьне Иса рекьидай чӀавуз квез, куь кьиле авайбуруз хьиз, куьне вуч ийизватӀа чизвачир[+]. 18Месигьди азаб-азият чӀугуникай Аллагьди вири пайгъамбаррин[†] мецелди виликамаз лугьунни авунай, Ада и кар кьилизни акъуднай.

19Куь гунагьрилай[†] гъил къахчун патал Аллагьдиз килиг ва Адан рекьел ша! 20Гьа чӀавуз Аллагьди куь руьгьер[†] кӀубанарда ва куь патав квез виликамаз тайинарнавай Месигь – Иса ракъурда.

21Гьеле кьуд пад цӀийи хъжедалди Ам цаварал аламукьун лазим я. Аллагьдини къадим вахтарилай инихъ Вичин пак пайгъамбардин мецелди гьа икӀ жеда лагьанай[+]. 22Мусади[†] лагьанай: «Реббиди[†], куь Аллагьди, квез зун хьтин пайгъамбар ракъурда, ам квекай сад жеда. Куьн гьар са карда гьа пайгъамбардиз табий хьухь[+]. 23Адан чӀалаз килигзавачир гьар вуж хьайитӀани халкьдин арадай чукурда ва ам телеф жеда»[+][+]. 24Смаилалай[†] эгечӀна вири пайгъамбаррини гьа и йикъара кьиле фейи крарикай виликамаз лагьанай. 25Пайгъамбардин эвледарни Икьрардин[†] варисар куьн я. Аллагьди Ибрагьимаз лагьай и гафарив куь бубайрихъ галаз и Икьрар кутӀуннавай: «Ви несилар чилел алай вири халкьар патал хийир-дуьа[†] жеда»[+][+]. 26Аллагьди Вичин лукӀрал чан хкайла, сифте Ада Ам куьн гунагь рекьивай яргъа авун патал куь патав ракъурна, гьа икӀ Аллагьди Вичин лукӀарин куьмекдалди квез хийир-дуьа авуна.

#### 4


Меслягьатдин вилик

1Петруни Ягья[†] халкьдив рахадайла, абурун патав хахамар[†], Аллагьдин КӀвалин[†] къаравулрин кьилевайди ва сакъаяр[†] атана[+]. 2Илчийри[†] халкьдиз чирвилер гузвайла, абуру, Исадал[†] кьейидалай кьулухъ чан хтун[†] чешне гъиз, кьейидалай кьулухъ чан хтун авай кар тирди чпин рахунра тестикьарзавай. Сакъайриз илчийрин и крарикай гзаф хъел атанвай. 3Абуру Петруни Ягья кьуна ва геж вахт хьуниз килигна, пакамалди[†] абур къазаматна[+]. 4Петрудизни Ягьядиз яб гайи гзафбуру Шад Хабардихъ[†] иман[†] авуна, гьа икӀ иманийрин[†] кьадарни вад агъзурдав агакьна.

5Пакагьан юкъуз чувудрин[†] гьакимар, агъсакъалар ва тавратдарар[†] Ярусалимда санал кӀватӀ хьана. 6Абурук кьилин хахам[†] Гьайнас, Каяф, Ягья, Искендер, кьилин хахамдин мукьва-кьилиярни акахь хъувунай[+]. 7Абуру Петруни Ягья чпин патав гъун эмирна, гъайила, жузуна:

– Ихьтин крар ийидай къуват квез гьинай атана? И крар куьне нин тӀварц[†]Ӏелай ийизва[+]?

8И чӀавуз Пак Руьгьдив[†] ацӀай Петруди жаваб гана:

– Эй халкьдин гьакимарни агъсакъалар![+] 9КьецӀек гьикӀ сагъ хъхьанатӀа ачухарун патал къе куьне чавай жаваб гьаркьзава[*][+]. 10Квез ва Исраилдин[†] вири халкьдиз чир хьухь хьи, и кас исятда куь вилик сагъ хъхьана акъвазун Назаретдай тир Иса Месигьдин[†] ТӀварцӀелай авур кар я! Куьне Ам хашуниз[†] яна кьена, амма Аллагьди Адал чан хкана.

11«Куьне – къванцин устӀарри – гьяз татана гадарай къванцикай
цлан хандакӀдин пипӀе твадай лап кьилин къван хьана»[+].

И гафар гьа Исадикай кхьенвайбур я[+]. 12Хилас ийидай масад авач! Гьадан ТӀварцӀелай гъейри чун хиласдай маса тӀвар чилин винел алайди туш![+]

13Петруни Ягья кӀелнавачир[†] авам инсанар тирди чизвай гьакимар, абур викӀегьвилелди рахазвай тегьер акурла, тажуб жезвай. Гьакимриз абур Исадихъ галаз хьайи ксар тирдини чизвай. 14Петрудинни Ягьядин патав абуру сагъар хъувунвай касни гваз акурла, гьакимривай са гафни абуруз акси яз лугьуз жезвачир[+]. 15Инал абуру илчийриз кӀваляй экъечӀун эмирна ва чпин арада меслятар ийиз эгечӀна.

16– И инсанриз чна вуч ийин? – лугьузвай гьакимри, – абурун и чӀехи керемат-ишарадикай[†] Ярусалимда авай вири агьалийриз чир хьанва, чавай а кар кваз такьуна жедач. 17Исадикай халкьдин арада мадни гегьеншдиз ван чукӀун тавун патал, ша чна абуруз чпин рахунра Адан ТӀвар кьун къадагъа ийин.

18Гьакимри илчияр мад эверна хкана, Исадин ТӀварцӀелай рахун ва чирвилер гун абуруз кӀевелай къадагъа авуна. 19Амма Петрудини Ягьяди жаваб гана:

– Де куьне лагь, чун Аллагьдилай гзаф квез табий хьунухь Аллагьдин вилик дуьз кар жедани[+]? 20Чавай акурдакай ва ван хьайидакай лугьун тавуна акъвазиз жедач.

21Гьакимривай илчийриз жаза гудай багьна жагъуриз жезвачир, абуруз кичӀерар гана ахъайна, вучиз лагьайтӀа илчийри авур кардай вири халкьди Аллагьдиз шукурар ийизвай[+]. 22Вич сагъ хъхьунин керемат-ишара акур касдин яшар яхцӀур йисалай виниз тир эхир.


Иманийрин дуьа

23Азад хъхьайдалай кьулухъ Петруни Ягья чпинбурун патав хъфена ва абуру чпиз чӀехи хахамрини агъсакъалри лагьай кьван гафарикай ихтилатна. 24Иманийриз ван хьайила, абуру вирида сад хьана дуьаяр[†] авуна:

«Эй Вири Ихтияррин Иеси! Чилни цав, гьуьлер ва анра авай гьар са затӀ халкь авурди Вун я[+]. 25Чи буба[†] ва Ви лукӀни тир Давудан[†] мецелай Вуна Пак Руьгьдин куьмекдалди лагьанай:

Вучиз къал-къил акатзава халкьарик,
инсанрини туькӀуьрзава ичӀи фендер?
26Къарагъзава чилерин пачагьар
ва гьакимар саналди
меслят жезва Реббидиз[†] акси яз,
Адан Месигьдизни акси яз»[+][+].

27РикӀивайни, и шегьерда Гьирудни[†] ПунтӀи ПилатӀ[†] римвийрихъни[†] Исраилдин халкьдихъ галаз сад хьанва. Абурухъ виридахъ Ви ГуьцӀуьр алай пак ЛукӀ Исадал гъил хкаждай чӀуру къаст авай[+]. 28ИкӀ хьана кӀандайди Вуна виликамаз къетӀнай. И кар Ви къудратдин гьунар я. 29Исятда, я Ребби, гьакимри чаз гьикӀ кичӀерар гузватӀа, килиг. Гьавиляй Вуна чаз зурба викӀегьвилелди Ви гаф инсанриз чирдай къуват це[+]. 30Инсанриз жуван къудрат къалура, къуй Ви пак ЛукӀ Исадин ТӀвар кьур-кьур чкада азарри кьунвайбур сагъ хъхьурай, аламатар ва керемат-ишараяр хьурай!

31Дуьаяр авуна куьтягь хьайила, абур кӀватӀ хьанвай чка зурзана. Абур вири Пак Руьгьдив ацӀана, ва абуру Аллагьдин Гаф викӀегьвилелди инсанрив агакьариз хьана[+].


Вири уртах я

32Иманияр рикӀералдини руьгьералди вири сад тир. Садани вичин эменни анжах са вичинди я лугьудачир, абурухъ авай-авачирди уртах тир[+]. 33Илчийри Ребби Исадал чан хтайдакай уьтквемвилелди ва агалкьунар аваз шагьидвал ийиз хьанай, Аллагьдини абуруз виридаз чӀехи берекат[†] гузвай. 34Абурун арада дарвиле авай кас авачир, чпихъ мал-мулк авайбуру вахт-вахтундилай, абур маса гуз, пул гъиз[+] 35илчийрин ихтиярда твадай, а пул иманийрин арада гьар садаз герек кьадар пайдай.

36Месела, Юсуфа[†], Куьпридай тир левиди[†] (адаз илчийри Барнаба, яни «Секинвал гудайди» лагьай тӀварни ганвай),[+] 37вичин ник маса гана, пул гъана илчийрин гъиле вугана.

#### 5


Гьанани ва Сапфира

1Гьанани тӀвар[†] алай са касдини адан Сапфира лугьудай папа чпин мулк маса гана. 2Амма пулунин са пай ада вичиз туна, и кардикай адан папазни хабар авай. Амукьай пул ада гъана илчийрин[†] ихтиярда туна. 3Петруди адаз лагьана:

– Гьанани, ви рикӀиз гьикӀ хьана иблис[†] гьахьайди я? Чил маса гайи пулунин са пай чинеба жуваз туналди, вуна Пак Руьгьдикай[†] таб авуна эхир! 4Вуна маса гудалди чил види тир, вуна адахъ къачур пулни ви пул тир. Вуна вучиз и кар ви рикӀе туна? Вуна инсанриз ваъ, Аллагьдиз таб авуна.

5Гьананидиз и гафар ван хьун кумазни, ам гьанал ярх хьана, кьена. И кардикай хабар хьайи виридак зурба кичӀ акатна. 6Ахпа жегьилри, атана, Гьанани кафандик кутуна ва тухвана кучукна.

7Гъуьл кьейидакай хабар авачир адан паб пуд сятдилай хьиз атана акъатна. 8Петруди адавай хабар кьуна:

– Лагь кван, гъуьлуьхъ галаз куьне чил гьа икьван пулунихъ маса ганани?

– Эхь, – жаваб гана ада, – гьакьван пулунихъ.

9– Аллагьдин Руьгь синагъ авун патал куьне вучиз гаф-чӀал сад авунва? – лагьана Петруди. – Ингье ви гъуьлуьн мейит сура туна хтанвайбур ракӀарив гва, абуру ви мейитни суруз тухуда.

10Гьа инал и паб, Петрудин кӀвачерик ярх хьана, кьена. Гьахьай жегьилриз ам кьенваз акуна. Абуру паб тухвана гъуьлуьн патав кучукна. 11Иманийрин кӀватӀалдик[†] ва и кардикай ван хьайи амай жемятдик зурба кичӀ акатна.


Аламатар ва керемат-ишараяр

12Халкьдин арада илчийри гзаф аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалуриз хьана. Вири иманияр[†] Сулейманан ширасдик[†] кӀватӀ жедай[+]. 13Иманийрин[†] кӀватӀалдик квачир инсанри абурук экечӀдай жуьрэт ийизвачир, ятӀани инсанри имандал атайбуруз гьуьрметзавай. 14Реббидихъ[†] иман ийизвай итимринни папарин кьадар къвердавай артух жезвай. 15Вири и аламатрин нетижа яз, куьчедай физвай Петрудин хъен хьайитӀани алукьрай лугьуз инсанри азар квайбур куьчейриз акъуддай, абур месерал къаткурдай[+]. 16Ярусалимдин мукьув гвай шегьеррайни инсанар кӀеретӀралди къведай. Абуру аниз азарар квай чпинбур ва жинерри[†] гьалдай вегьенвайбур гъидай, вири начагъбур чпин тӀалрикай азад хъжедай.


Илчияр хурук кутун

17Илчийрал пехил хьанвай кьилин хахамди[†] ва адан терефдарар тир сакъайри[†][+] 18илчияр кьуна ва шегьердин къазаматда туна[+]. 19Амма йифиз Реббидин малаикди[†] варар ахъайна, абур ахкъудна[+].

20– Аллагьдин КӀвализ[†] алад, – лагьана ада, – фена инсанриз и цӀийи уьмуьрдикай вири лагь.

21Чпиз лагьайвал, экуьнахъ фадамаз Аллагьдин КӀвализ атана, абур халкьдиз чирвилер гуз эгечӀна.

Кьилин хахамди[†] ва адан мукьув гвайбуру экуьнахъ Меслягьатдин[†] векилар ва Исраилдин[†] вири агъсакъалар кӀватӀна, къазаматда авай илчияр гъун патал аниз итимар ракъурна. 22Нуькерар къазаматдиз атайла, илчияр ана авачиз хьана. Элкъвена хтана, абуру чеб ракъурнавайбуруз лагьана:

23– Къазаматдин варар мягькемдиз агалнавай, варарални къаравулар алай, амма чун къазаматдин къенез гьахьайла, чаз анай садни жагъанач.

24И ван хьайила, чӀехи хахамри ва Аллагьдин КӀвалин къаравулрин кьиле авайда, им вуч лагьай чӀал я лугьуз, фикирар ийиз хьана. 25Гьа чӀавуз са ни ятӀани атана ихьтин хабар гана:

– Ингье, куьне къазаматда турбуру Аллагьдин КӀвале акъвазна жемятдиз чирвилер гузва.

26Аллагьдин КӀвалин къаравулрин кьилевайди вичин итимарни галаз фена илчияр гваз хтана. Халкьди къван гунихъай кичӀезвай абуру илчияр гужуналди хканачир[+].

27Силис кьун патал илчияр кьилин хахамдин патав Меслягьатдиз гъана[+].

28– Чна квез Исадин[†] ТӀвар кьун кӀевелай къадагъа авуначирни? – лагьана кьилин хахамди, – амма куьне куь чирвилерив Ярусалим ацӀурзава. Гьадалайни гъейри, квез Иса кьинин тахсирни чи хиве тваз кӀанзава[+].

29– Инсанрилай гзаф Аллагьдиз табийвал авун лазим я! – жаваб гана Петрудини муькуь илчийри. –[+] 30Чи бубайрин[†] Аллагьди куьне кӀарасдин хашуниз[†] яна кьейи Исадал чан хкана[†]. 31Исраилдиз Аллагьдин рекьел къведай[†] ва гунагьрилай[†] гъил къахчудай мумкинвал гун патал, гьа и Иса Аллагьди Вичин эрчӀи гъилихъай ацукьарна ва Адакай ЧӀехиди ва Хиласкар авуна. 32И кардин шагьидар тек са чун туш, гьакӀни Аллагьди Вичиз табийбуруз гузвай Пак[†] Руьгьни я[+].

33И гафар ван хьайибурук хъилен цӀай акатна. Абуруз илчияр рекьиз кӀанзавай[+]. 34И чӀавуз Меслягьатдин вилик фарисейрикай[†] тир Гамалил экъечӀна. Ам Къанундин[†] муаллим тир, вири халкьди адаз гьуьрметзавай. Гьамалила илчияр са кьадар вахтунда къецел акъудун эмирна[+] 35ва дуванханада авайбуруз лагьана:

– Исраилвияр! Куьне квез и инсанриз вуч ийиз кӀанзаватӀа хъсандиз фагьум ая. 36Са тӀимил идалай вилик вич чӀехи кас хьиз къалурзавай Тавдас лугьудай сад хьанай. Кьуд виш кьван касди адан пад кьунай, амма ам яна кьейила, адан вири терефдарар гьарнихъ чкӀана, адан крарни тахьайдай хьана. 37Адалай кьулухъ, агьалияр сиягьдиз къачудай чӀавуз, Галилейдай[†] тир Ягьуд[†] пайда хьана. Адани инсанрин са кӀватӀал вичин патаз гъана. Гьамни яна кьена, гьадан терефдарарни гьар сад санихъ чкӀана[+]. 38ГьакӀ хьайила за квез лугьузва: и инсанрик хкуьрмир. Абур ахъая. Абурун мурадарни крар абуруз чпиз кӀан хьана ийизвайбур ятӀа, а кӀвалахар вири терг жеда. 39Абурун крар Аллагьдиз кӀан хьана ийизвайбур ятӀа, квелай абур тергиз алакьдач, куьнни Аллагьдиз акси жедайвал ийимир.

Ада кӀватӀ хьанвай инсанар чӀалал гъана. 40Абуру илчийриз эверна ва абур къамчидалди гатаз туна. Ахпа илчийриз мад Исадин ТӀвар хкьун къадагъа авуна, абур ахъайна. 41Исадин ТӀварцӀин хатурдай ихьтин русвагьвилиз лайих авунал, шад яз илчияр Меслягьат кӀватӀ хьанвай чкадай экъечӀна[+]. 42Гьар юкъуз Аллагьдин КӀвалени чпин кӀвалера абуру акъваз тавуна чирвилер гузвай ва, Шад Хабар[†] яз, Иса – Месигь[†] тирди лугьузвай.

#### 6


Ирид шемас хкягъун

1Тилмизрин[†] кьадар артух жезвай чӀавуз юнан чӀалал рахадай чувудри[†] чкадин чувудрилай шикаятар ийиз хьанай. Юнан чувудри лугьузвай хьи, гьар йикъан фу пайдайла, чкадин чувудри юнан чувудрин хендедаяр кваз кьазвач[+]. 2Иниз килигна цӀикьвед илчиди[†] вири тилмизар санал кӀватӀна лагьана:

– Аллагьдин Гаф чукӀурун туна, тӀуьнин-хъунин месэлаяр гьялун чаз кутугнавач. 3ГьакӀ хьайила, стхаяр, куь арадай ирид кас хкягъа, чнани а везифаяр гьабурун хиве твада. И ксар гьуьрмет авай, Руьгьдив[†] ацӀанвай ва акьул авай ксар хьун лазим я[+]. 4Чна, лагьайтӀа, гзафни-гзаф чи вахт дуьаяр[†] авунизни Аллагьдин Гаф чукӀуруниз серфда.

5И меслят вирибуруз хуш хьана, абуру Истефас (ам имандивни[†] Пак[†] Руьгьдив ацӀанвай), ФилипӀ, Пархар, НикӀанур, Тимун, Парман ва виликдай чувудрин диндал хьайи антӀиахви НикӀалай хкяна[+]. 6Ирид касни илчийриз къалурнай, абуру, дуьа авуна, абурал гъилер эцигна[†][+].

7Аллагьдин Гаф гегьеншдиз чкӀизвай, тилмизрин кьадарни Ярусалимда къвердавай артух жезвай, хахамрикайни[†] гзафбур имандал атана[+].


Истефас къазаматда тун

8Аллагьди къуватни берекат[†] ганвай Истефаса халкьдин арада зурба аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурзавай. 9«Азад хьайибурун» синагугдикай[†] тир чеб Киринейдай ва Искендерандай атанвай чувудри ва Киликатдай ва Асия вилаятдай[†] тир са шумуд чувудди Истефасахъ галаз гьуьжетар ийиз хьана. 10Амма Руьгьди Истефасаз ахьтин акьул гана хьи, абурувай садавайни гьуьжетра адал гъалибвал къачуз хьанач[+]. 11ГьакӀ хьайила, Истефасан рекъибри чинеба меслят хьана са бязи инсанрив Истефасакай икӀ лугьуз туна:

– Ада Мусадизни[†] Аллагьдиз акси яз чӀуру гафар лугьудайла, чаз ван хьана[+].

12Гьа икӀ а ксари халкь, тавратдарар[†] ва агъсакъалар Истефасаз акси акъвазарна. Истефасакай хъел авайбуру ам кьуна Меслягьат[†] кӀватӀ жезвай чкадиз гъана. 13Абуру жагъурай тапан шагьидри лугьудай:

– Ам датӀана Аллагьдин КӀваликайни[†] Къанундикай[†] чӀурукӀа рахазва[+]. 14«Назаретдай тир а Исади[†] Аллагьдин КӀвал барбатӀда, чаз Мусади тур къайдаяр дегишарда», – лугьуз Истефас рахадайла, чаз ван хьанай[+].

15Меслягьатда авай кьванбур вири Истефасаз дикъетдалди килигзавай. Адан чин абуруз малаикдин[†] чин хьиз аквазвай.

#### 7


Истефасан рахунар

1Кьилин хахамди[†] Истефасавай хабар кьуна:

– ГьакӀ яни?

2– Стхаярни бубаяр[†]! – жаваб гана Истефаса. – Заз яб це. Чи буба Ибрагьим[†] гьеле Месапатамда амайла, ам Харандиз фидалди вилик, адаз баркалла[†] алай Аллагь вичив рахаз акунай[+].

3«Жуван уьлкве ва мукьва-кьилияр тур. Вун За ваз къалурдай чил галайвал алад»[+], – лагьана Аллагьди[+]. 4Халдейрин чилер туна, Ибрагьим Харандиз куьч хьана. Буба кьейила, Аллагьди Ибрагьим исятда куьне уьмуьр тухузвай и чилерал куьчарна[+]. 5Аллагьди адаз эменни яз са чӀиб чил кьванни ганач. Ибрагьимахъ а чӀавуз веледар авачиртӀани, Аллагьди и чил адаз ва адан эвледриз гуда лагьана хиве кьунай[+]. 6Аллагьди адаз лагьанай: «Ви несилар гъурбатда къурабаяр яз, кьуд виш йисуз лукӀвиле жеда, абуруз садани инсафдач[+]. 7Амма абур лукӀвиле тур халкьдиз За жаза гуда. Ахпа ви несилар анай экъечӀна хъфейла, абуру и чкадал атана Заз къуллугъда»[+][+].

8Ахпа Ада Ибрагьимахъ галаз Икьрар[†] кутӀунна, а Икьрардин лишанни суьннет авун хьана. Ибрагьимаз хва Исакь[†] хьана, адани ам хайи муьжуьд йикъалай суьннетна. Ахпа Исакьаз[†] хва Якьуб[†] хьана, а хцикайни цӀикьвед тайифадин буба хьана[+].

9Якьубан цӀусад хва чпин стха Юсуфал[†] пехил тир, гьакӀ хьайила абуру ам Мисридиз[†] лукӀвилиз маса гана. Амма Аллагь Юсуфахъ галаз хьана[+]. 10Аллагьди ам вири четинвилерай акъудна. Ада Юсуфаз акьул-камал гана, адалай фиръаван – Мисридин пачагь, рази жедайвал авуна. Фиръавандини Юсуф вири Мисридин ва вичин мал-мулк идара ийидай гьакимвиле тайинарна[+]. 11Ахпа вири Мисрида ва Къенанда[†] каш ва зурба мусибатар гьатна. Чи бубайриз недай затӀ гьатзавачир. 12Мисрида техил ава лагьана ван хьайи Якьуба аниз вичин рухваяр сад лагьай гъилера ракъурна[+]. 13Кьвед лагьай гъилера стхаяр иниз атайла, Юсуфа абуруз вич вуж ятӀа лагьана, гьа икӀ фиръавандизни Юсуфан хизандикай хабар хьана[+]. 14Идалай кьулухъ Юсуфа вичин буба Якьуб ва амай вири хизан, санлай хизанда пудкъанни цӀувад кас авай, вичин патав гъиз ксар ракъурна[+]. 15Якьуб Мисридиз атана, ана ам ва адан рухваяр кьена[+]. 16Абурун мейитар Шехемдиз хкана, Ибрагьима Шехемдай тир Гьамуран рухвайривай гимишдин пулунихъ къачур сура туна[+].

17-18Аллагьди Ибрагьимаз гайи гаф кьилиз акъуддай вахт мукьвал жердавай, тахтуниз Юсуфакай хабар авачир маса пачагь къведалди чи халкьдин кьадарни Мисрида лап артух хьана[+][+]. 19Чи халкьдихъ галаз а пачагьди вич хаинвилелди тухузвай, ада чи бубайриз инсаф ийизвачир. Ада гьатта ханвай бицӀекар, абурал чан аламукь тавун патал, куьчедиз гадарун мажбурзавай[+].

20Гьа чӀавуз Муса[†] дидедиз хьана. Ам лугьуз тежедай кьван иер аял тир. Сифте пуд вацра Муса вичин бубадин кӀвале хьана,[+] 21ахпа аял гадарна, гьанлай ам фиръавандин руша къахчуна. Руша аялдиз, вичин хайи хциз хьиз, тербия гана[+]. 22Мусадиз Мисридин гьа чӀаван вири илимар чирнавай; ам кар алакьдай, рахунрин устад яз чӀехи хьана. 23Вичин яхцӀур йис тамам хьайила, ада вичин халкьдикай тир стхайрал кьил чӀугун кьетӀна.

24Садра адаз мисривиди са исраилвидин[†] хатурдик хкӀурзавайвал акуна. Мусади исраилвидин пад хвена, ада, кьисас[†] къахчун яз, мисриви яна кьена[+]. 25Мусади вичин куьмекдалди вичин стхаяр Аллагьди хиласдайдан гъавурда абур ава лугьуз фикирзавай, амма абур и кардин гъавурда гьатзавачир. 26Пакагьан[†] юкъуз Мусадиз кьве исраилви кикӀиз акуна. Ам абур туьхкӀуьр хъийиз алахъна. «Я итимар, куьн стхаяр я, – лагьана ада, – вучиз куьне куь хатур хазва?»

27Хатурда эцязавайда, Мусадиз рум гана хьиз, лагьана: «Вун гьаким ва чӀехиди яз эцигайди вуж я? 28ТахьайтӀа накьан мисриви хьиз ваз зунни яна рекьиз кӀанзавани?»[+][+]

29И гафарилай гуьгъуьниз Муса Мидияндиз катна, ана къураба яз амукьна. Ана Мусадикай кьве хцин буба хьана[+].

30ЯхцӀур йис алатайла, Синай[†] дагъдин мукьув, кьурумда адаз ялавди кьунвай валарин юкьвай малаик[†] акуна[+]. 31Ам акурла, Муса мягьтел хьана. Вуч хьанватӀа чириз кӀанз валариз мукьва хьайила, Мусадиз Реббидин[†] ван атана: 32«Зун ви бан-бубайрин, Ибрагьиман, Исакьан ва Якьубан Аллагь я». КичӀе хьана Муса зурзаз акъвазна. Адавай кьил хкажна килигдай жуьрэт хьанач[+]. 33Реббиди лагьана: «КӀвачин къапар хтӀуна, Вун акъвазнавай чка пак чил я. 34Зи халкьдиз Мисрида инсаф тийизвайдакай Заз хабар ава. Заз абурун шел-хвалдин ван къвезва. Зун абур лукӀвиликай азад авун патал атанва. За вун Мисридиз ракъурзава, алад»[+].

35Аллагьди исраилвийрин патав абуру чпи «Вун гьаким ва чӀехиди яз эцигайди вуж я?» лагьана абуру инкарай гьа и Муса ракъурна. Кузвай валарин юкьвай адан вилик пайда хьайи малаикдин куьмекдалди Аллагьди Вичи ам исраилвийрин чӀехиди яз ва абур хиласдайди яз Муса ракъурнавай[+]. 36Мусади, аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалуриз, исраилвияр Мисридай ахкъудна, Яру гьуьлелай алудна, ахпа абур кьурумдай яхцӀур йисуз тухвана[+].

37Гьа и Мусади Исраилдин халкьдиз лагьана: «Реббиди, куь Аллагьди, квез зун хьтин пайгъамбар[†] ракъурда, ам квекай сад жеда»[+][+].

38Чи бан-бубаяр кьурумда санал кӀватӀ хьанвайла, Мусани гьабурухъ галаз авай. Ана малаикди Синай дагъдал Мусадиз, Мусадини чи бубайриз, чал агакьарун патал, эбеди яз амукьдай гафар лагьана[+].

39Амма чи бубайриз Мусадин чӀалаз килигиз кӀан хьанач, абуру ам инкарна. Абуруз элкъвена Мисридиз хъфиз кӀанзавай[+]. 40Абуру Гьаруназ[†] лагьана: «Чаз чун вичин гуьгъуьна аваз вилик тухудай аллагь туькӀуьра. Чун Мисридай акъудай Мусадикай лагьайтӀа, чаз адахъ вуч хьанватӀа чидач!»[+][+] 41Абуру къизилдикай дана туькӀуьрна, гьа бутдиз[†] къурбандар гъиз ва чпин гъилералди авур бутдин сагълугъдай суварар ийиз хьана[+].

42Гьа чӀавуз Аллагьди абурухъ далу элкъуьрна, абур цава авай гъетеризни маса затӀариз икрам ийиз гьана туна. И кардикай пайгъамбаррини кхьенай:

«Исраилдин халкь!
Кьурумда хьайи яхцӀур йисан къене
куьне Заз къурбандар авунайни кьван[+]?
43Квев куь аллагь Малухан алачух[†]
ва куь аллагь Ремфанан гъед
ва абурун шикилар гвай
вуна чпиз икрам авун паталди.
ГьакӀ хьайила, За куьн
Бабилдилайни[†] анихъ суьргуьнда».

44Кьурумда чи бубайрив Шагьидвилин Алачух гвай. И Алачух Мусади Аллагьди къалурайвални лагьайвал туькӀуьрнавай[+]. 45Чи бубаяр аниз къвердавай Аллагьди ана авай халкьар чукурнай, ва абурун чилер кьаз Нунан хва Шуай[†] кьиле аваз фидай чӀавузни и алачух чи бубайрив гвай. Ахпа алачух несилрилай несилрив вугуз хьана. Давуд[†] пачагьдин девирдалди а алачухни и чилерал аламай. 46Давуд пачагьдилай Аллагь рази тир, Давуда, лагьайтӀа, вичивай Якьубан Аллагьдиз кӀвал эцигайтӀа жедани лугьуз Аллагьдивай хабар кьуна[+]. 47Аллагьдиз кӀвал Сулейман[†] пачагьди эцигна. 48Амма Цаварал Алайда инсанри эцигнавай кӀвалера уьмуьр тухудач. Пайгъамбарди идакай икӀ лугьузва:[+]

49«Цавар Зи тахт я, чилни – Зи кӀвачерик квай даях.
Квевай Заз гьихьтин кӀвал эцигиз жеда?
Заз ял ядай чка гьинава? – лугьузва Реббиди. –
50Дуьньяда авай кьван вири шейэр
Зи Гъилералди авунвайбур тушни кьван?»

51Эй кьилиз ялдай, Аллагь тийижир рикӀ авай, Аллагь патал япар бишибур! Куьн датӀана Пак Руьгьдиз[†] акси экъечӀзава! Куьн куь бубаяр хьиз я![+] 52Куь бубайри хурук кутун тавур са пайгъамбар кьванни хьайиди яни? Аллагьдин Гьахъ-Михьиди атуникай виликамаз хабарар гайибур абуру ягъиз, рекьиз хьана, исятда куьне хаинвилелди гьа и гьахъ ЛукӀ Вич яна кьена[+]. 53Квез, лагьайтӀа, Аллагьди малаикрин куьмекдалди Къанун[†] ганай, амма куьне адал амал авунач[+].


Истефасаз къван гун

54Меслягьатдин[†] векилриз и гафарин ван хьайила, абур хъилен цӀай акатна, сарар регъвез акъвазна[+]. 55Истефас Пак Руьгьдив ацӀанвай. Ам цавуз килигзавай, анай адаз баркалла алай Аллагь ва Адан эрчӀи гъилихъай акъвазнавай Иса акуна[+].

56– Килиг, – лагьана ада, – заз ахъа хьайи цавара Аллагьдин эрчӀи гъилихъай акъвазнавай Инсандин Хва[†] аквазва[+].

57Инал абур, чпин япара тупӀар туна, гьарайиз, вирида сад хьиз адал хкадарна. 58Абуру ам галчӀурна шегьердай къерехдиз акъудна, гьана ам къванцин хура туна. Тахсир кутазвай шагьидри Шаул лугьудай жегьил касдин кӀвачерив чпин пекер тунай[+]. 59Абуру Истефасаз къван гудайла, Истефаса дад авуна:

– Я Ребби Иса, зи руьгь Вуна кьабула[+].

60Ахпа ада чилиз метӀер яна, ван ацалтна гьарайна:

– Я Ребби, Вуна абурун и гунагьдилай[†] гъил къахчу.

И гафар лагьана, Истефасан чан хкатна[+].

#### 8


Шаула иманияр хурук кутун

1Шаула Истефас кьин дуьз кар яз гьисабнай.

Гьа йикъалай Ярусалимда Исадихъ[†] иманийрин кӀватӀал[†] кӀевелай хурук кутаз эгечӀнай. Илчийрилай[†] гъейри, амай вири катна фена, Ягьудатдизни[†] Самариятдиз[†] чкӀанай[+]. 2Аллагь рикӀел алай инсанри Истефас кучукна, адахъ чӀехи шел-хвал авунай. 3Шаул иманийрин[†] кӀватӀал терг ийиз алахъзавай. Ада, кӀваляй кӀвализ физ, имандал[†] атай итимарни папар кьаз, абур къазаматда тваз хьана[+].


ФилипӀ Самаратда

4Ярусалимдай катайбуру, чеб гьина аваз хьайитӀани виринра Шад Хабар[†] агакьариз, Аллагьдин Гаф чукӀурзавай[+]. 5ФилипӀ Самариятдин меркездиз атана, ана Месигьдикай[†] муштулухар гуз хьана[+]. 6ФилипӀа къалурзавай керемат-ишараяр[†] акваз, адаз яб гайи вири инсанри рикӀивай адан крариз фикир гузвай. 7ЧӀуру жинерар[†] квайбурукай гьарай галаз абур хкатзавай, фалужди янавайбурни кьецӀибур сагъ хъжезвай[+]. 8Шегьерэгьлияр лап шад тир.

9И шегьерда ицитӀар авунал машгъул са кас авай, адан тӀварни[†] Симун тир. Адан ицитӀвилел самаратвияр вири гьейран тир. Ада вич зурба кас хьиз къалурзавай. 10Адан аламатри пун квайбурун ва амай маса инсанрин фикирар чпел желбзавай.

– Симун – Аллагьдин Къуват я, а Къуватдиз Зурбади лугьузва, – тестикьзавай абуру.

11Инсанрин фикирар ада вичихъ желбнавай, вучиз лагьайтӀа вичин гьиллейрив вири мягьтелариз хейлин вахтар тир. 12ФилипӀа, лагьайтӀа, Аллагьдин Пачагьлугъдикайни[†] Иса Месигь тирдакай Шад Хабарар гузвай. Итимарни, папарни имандал къвезвай ва абуру цик акахьун къачузвай[†]. 13Симунни имандал атана, ада цик акахьун къачуна ва ам ФилипӀахъ галаз амукьна. ФилипӀа къалурзавай аламатар ва керемат-ишараяр акваз, ам мягьтел жезвай[+].

14Самаратдин халкьди Аллагьдин Гаф кьабулна лугьудай хабар Ярусалимда авай илчийрал агакьайла, абуру аниз Петруни Ягья[†] ракъурна[+]. 15Абуру, атана, цӀийиз иман кьабулайбурук Пак Руьгь[†] акатрай лугьуз, дуьаяр[†] ийиз хьана,[+] 16вучиз лагьайтӀа абурук гьеле садакни Пак[†] Руьгь акатнавачир. Абуру анжах Иса Месигьдин ТӀварцӀелай цик акахьун къачунай[+]. 17Ахпа Петрудини Ягьяди абурал гъилер эцигна[†], абурук Пак Руьгь акатна[+]. 18Илчийри гъилер эцигуникди, инсанрик Руьгь акатзавайди акур Симуна абуруз пул гъана 19ва лагьана:

– За садал гъилер эцигайла, гьа касдикни Пак Руьгь акатдайвал куьне зазни гьахьтин къуват це.

20– Вуна Аллагьди гузвай пай пулунихъ къачуз жеда лугьузватӀа, вун гьа пулни галаз кьий! – жаваб гана Петруди. 21– Ваз и карда иштиракдай са ихтиярни авач, вучиз лагьайтӀа ви рикӀ Аллагьдин вилик гьахъ туш. 22Ша, вун Аллагьдин рекьел элячӀ, Реббидиз[†] дуьаяр ая, белки Ада ви рикӀе чӀуру фикир хьунилай гъил къахчун[+]. 23Ви рикӀ туькьуьлвилив ацӀанвайди ва вун батӀулвилин зунжурра гьатнавайди заз аквазва.

24Инал Симуна тӀалабна:

– Куьне лагьай крар зи кьилел текъведайвал за квез зи паталай Аллагьдиз дуьаяр авун тавакъу ийизва[+].

25Чпин вилериз акур кьван крарикай инсанриз суьгьбетар авуна, Аллагьдин Гаф абурал агакьарайдалай кьулухъ, илчияр Ярусалимдиз хъфена. Хъфидай рекье абуру Самариятдин гзаф кьадар хуьрера Шад Хабардикай ахъайиз хьана[+].


ФилипӀни эфияпви

26Реббидин малаикди[†] ФилипӀаз лагьана:

– Къарагъ, кьибледихъ Ярусалимдай Газадиз физвай, кӀвачик гзаф квачир рекьел экъечӀ[+].

27ФилипӀ къарагъна фена. Ингье, эфияп худум[†] – Гьебешдин Кандикат тӀвар алай пачагь-ханумдин вири хазина гъиле авай везир а рекьяй файтунда аваз физвай. Ам Ярусалимдай ибадат[†] авуна 28кӀвализ хъфизвай. Файтунда ацукьна, ада Яшай пайгъамбардин[†] ктаб кӀелзавай[†]. 29Руьгьди ФилипӀаз лагьана:

– А файтундиз мукьва хьана, адан къвалал алаз алад[+].

30ФилипӀ зверна файтундин патав атана. Анай адаз Яшай пайгъамбарди[†] кхьенвай гафар эфияпвиди гьикӀ кӀелзаватӀа ван хьана.

– Вун кӀелзавайдан гъавурда акьазвани? – хабар кьуна ФилипӀа адавай.

31– Гъавурда твадай кас тахьайла, зун гьикӀ гьатрай? – жаваб гана везирди. Ада ФилипӀаз файтундиз акьахна вичин патав ацукьун теклифна[+]. 32Везирди Каламдай[†] кӀелзавай чка ихьтинди тир:

«Ам хеб хьиз, кьасаб ийиз тухванай,
сар твазвайдан вилик квай кӀел кисдайвал,
Ада гьич сивни ахъайзавачир.
33Ам акьван русвагь авунай хьи,
Адаз атӀай карни гьахъди хьаначир.
Адан эвледрикай лугьуз жедай вуж ава?
Адан чан чилел къахчунай эхир».

34Худумди ФилипӀавай хабар кьуна:

– Лагь кван садра заз, ина пайгъамбар никай рахазва? Вичикай, я тахьайтӀа са масадакай?

35ФилипӀа, ада кӀелай чкадилай гатӀунна, адаз Исадикай Шад Хабар гуз хьана[+]. 36-37Атана абур яд авай чкадив агакьна.

– Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди. – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?

38Ада файтун акъвазра лагьана эмирна. ФилипӀни худум кьведни цел фена. ФилипӀа адав цик акахьун къачуз туна. 39Абур цяй экъечӀайла, Аллагьдин Руьгьди ФилипӀ садлагьана анлай къахчуна хутахна. Худумдиз ам мад ахкунач. Шад хьайи худумди вичин рехъ давамарна. 40ФилипӀ Ашдад шегьердиз акъатна. Ада Кесар шегьердиз фидай рекьел алай вири шегьеррив Шад Хабар агакьарна.

#### 9


Шаул имандал атун

1-2Шаула Реббидин[†] тилмизрин[†] кьилел тӀурфан акъудзавай, ам абур яна рекьиз кӀанз хъиле кузвай. Шаулаз Шам шегьерда Исадихъ[†] иман[†] авунин рекье авай ксар – гьам итимар, гьамни папар – гъилер кутӀунна Ярусалимдиз хкиз кӀанзавай. И кар авун патал ада кьилин хахамдивай[†] Шамда авай синагугриз[†] чарар кхьин тӀалабна[+]. 3Ам Шамдив агакьзавай рекье, садлагьана цава куькӀвей экуьни кьуд пата нур туна[+]. 4Шаул чилел ярх хьана. Адаз вичихъ элкъвена рахазвай са ван хьана:

– Шаул, я Шаул, вуна Зун вучиз хурук кутазва?

5– Вун вуж я, я Агъа? – жузуна Шаула.

– Зун вуна хурук кутазвай Иса я, – жаваб гана ванци, – 6исятда къарагъна шегьердиз алад, ана вуна вуч авуна кӀандатӀа ваз лугьуда.

7Шаулахъ галай инсанар анал къах хьана амукьна, садавайни сивяй гаф акъудиз хьанач. Абуруз ван атана, амма акур кас хьанач. 8Шаул чилелай къарагъна, амма вилер ахъаяйла, ам затӀни такваз амукьна. Шамдиз ам гъил кьуна гъана. 9Пуд йикъан къене адаз затӀни акуначир, ада я тӀуьнни авуначир, я хъунни.

10Шамда Гьанани тӀвар[†] алай са тилмиз авай. Адаз са карагун акуна. Адахъ галаз Ребби рахана:

– Гьанани!

– Гьай, Ребби, – лагьана жаваб гана ада[+].

11– «Дуьз» тӀвар алай куьчеда авай Ягьудан[†] кӀвализ фена, ТӀарас шегьердай тир Шаул лугьудай кас хабар яхъ, ингье, ада дуьаяр[†] ийизва, – лагьана Реббиди[+].

12Шаулаз вичин патав Гьанани лугьудай кас керематдин[†] жуьреда атайди ва Гьананиди адан вилерал гъилер эцигна[†] абур ахъа хъувурди карагна.

13– Я Ребби, – жаваб гана Гьананиди, – а касди Ваз талукьбуруз Ярусалимда авур писвилерикай заз гзаф ванер хьана. 14Ам иниз Ви ТӀвар кьур кьванди къазаматда твадай ихтиярар чӀехи хахамривай къачуна атанвайди я.

15– Алад! – лагьана Реббиди. – А кас Зи ТӀвар пачагьрин ва Исраилдинни[†] маса халкьаррин арада машгьур авун патал За хкянавай алат я[+]. 16Зи ТӀварцин патахъай вичи гьикьван азаб-азият чӀугвадатӀа За адаз къалурда[+].

17Гьанани фена, вичиз лагьай кӀвализ гьахьна. Ада Шаулал гъилер эцигна, лагьана:

– Шаул стха, вун иниз къведай рекье пайда хьайи Ребби Исади ви вилериз экв ахквадайвал ва вун Пак Руьгьдив[†] ацӀудайвал зун ви патав ракъурнава[+].

18Гьа и арада Шаулаз вичин вилерилай перде алатай хьиз хьана, адан вилер ачух хъхьана. Ада, къарагъна, цик акахьун къачуна[†]. 19Ахпа ада фу тӀуьна, адан чандиз такьат хтана.


Шаул Шамда

Шаул са шумуд юкъуз тилмизрихъ галаз Шамда хьана[+]. 20Гежел тевгьена, ада синагугра Иса Аллагьдин Хва[†] тирдакай вязер ийизвай. 21Адан ван хьайи вирида тажуб яз лугьудай:

– Ярусалимда Исадин ТӀвар кьурбур терг ийиз хьайиди гьам туширни? Ам иниз иманияр[†] кьуна чӀехи хахамрин патав хутахиз атанвайди туширни[+]?

22Шаулан вязер къвердавай къуватда гьатзавай. Иса Месигь[†] я лугьуз субутариз, Шамда авай чувудриз[†] ада лугьудай гаф тазвачир[+].

23Са кьадар вахт алатна фена, чувудри Шаул яна рекьин кьетӀна[+]. 24Амма Шаулаз абурун чӀуру къастуникай хабар хьана. Абуру, ам яна рекьиз кӀанз, йифиз-юкъуз шегьердин варарихъ къаравулвал чӀугуна. 25Амма йифиз Шаулан тилмизри ам куткунда аваз шегьердин цлалай авадарна[+].


Шаул Ярусалимда

26Шаул Ярусалимдиз хтана, гьана ам тилмизрик акахьиз алахъна, амма абуруз адахъай кичӀе тир, ам имандал атунин чӀалахъ абур жезвачир. 27Барнабади адаз куьмек гана ва ам илчийрин[†] патав гъана. Ада абуруз Шаулаз Шамдин рекье Ребби акурвал, Ребби адахъ галаз рахайвал ва Шаула Шамда викӀегьдаказ Исадин ТӀварцӀикай вязер авурвал ахъайна[+]. 28Са кьадар вахтунда Шаул Ярусалимда иманийрин амадаг хьана, ада Реббидин ТӀварцӀелай викӀегьдиз вязер ийизвай. 29Ам юнан чӀалал рахадай чувудрихъ галаз гьуьжетра гьатдай. Гьавиляй абур ам рекьиз алахънай[+]. 30Иман гвай стхайриз и кардикай хабар хьайила, абуру Шаул Кесар шегьердиз тухвана, анайни ТӀарасдиз рекье туна[+].

31Гьа и чӀавуз Ягьудатда[†], Галилейда[†] ва Самариятда[†] иманийрин кӀватӀалар[†] патал ислягь йикъар алукьна. Пак[†] Руьгьдин куьмекдалди кӀватӀалар мягькем, иманийрин кьадарни гзаф жезвай. Абуру Аллагьдикай кичӀе яз уьмуьр гьалзавай.


Эней сагъарун

32Уьлкве тирвал къекъвей Петру Месигьдиз талукь инсанрал кьил чӀугун патал Луьда шегьердизни атана. 33Ана Эней лугьудай са кас авай. Ам фалужди яна, муьжуьд йисан къене меселай къарагъзавачир. 34Петруди адаз лагьана:

– Эней! Иса Месигьди вун дири хъийизва. Къарагъ! Жуван месни кӀватӀ хъия.

Эней гьасятда къарагъна[+]. 35Луьда шегьердинни Шарун арандин агьалийриз ам сагъ хъхьайди акурла, абур Аллагьдихъ элкъвена.


Табита

36Яфа шегьерда Исадихъ иман ийизвай са паб авай, адан тӀварни Табита, яни «Жейран» тир. Табитади гзаф хъсанвилер ийидай, кесибриз куьмекар гудай[+]. 37Гьа и вахтунда ам азарди кьуна кьена. Адан мейит чуьхвена винеллай кӀвале эцигна. 38Луьда шегьер Яфадин патав гвай. Петру Луьдада ава лагьана ван хьайи тилмизри адан патав кьве кас ракъурна, минетдалди лагьана:

– Геж тавуна чи шегьердиз ша ман!

39Петру абурухъ галаз фена. Атана агакьайла, абуру ам винеллай кӀвализ тухвана. Ина вири хендедаяр атана адал алтӀушна. Абуру, чпиз Жейрана вичел чан аламай чӀавуз цвайи булушкаярни маса пекер къалуриз, шел-хвал ийизвай. 40Петруди абур вири кӀваляй акъудна, метӀер чилиз яна, дуьаяр авуна, кьенвайдахъ элкъвена, лагьана:

– Табита, къарагъ!

Табитади вилер ахъайна. Петру акурла, ам хкаж хьана ацукьна[+]. 41Петруди адан гъил кьуна, адаз къарагъиз куьмекна. Ахпа ада хендедайризни Месигьдиз талукьбуруз эверна, чан ахкьалтнавай Табита къалурна[+]. 42И кардикай вири Яфада хабар хьана. Гьавиляй гзаф кьадар инсанар Реббидихъ ийизвай имандал атана.

43Яфада Петру яргъалди амукьна, ана ам табагъар ийидай Симунан кӀвале хьана.

#### 10


Петруни Карнел

1Кесар шегьерда Карнел лугьудай са кас авай. Ам Римдин[†] аскеррик квай Италдин кьушун тӀвар[†] алай дестедин эфсер тир. 2Ам ва адан вири хизан Аллагьдиз икрамзавай ва Аллагьдихъай кичӀезвай инсанар тир. Ада дарвиле авайбуруз гъил ахъавилелди куьмекар гудай. Ада Аллагьдиз датӀана дуьаяр[†] ийидай[+]. 3Садра, нисинилай кьулухъ сятдин пудриз хьиз, Карнелаз керемат[†] акуна. Адаз акваз-акваз малаик[†] атана. Малаикди лагьана:

– Карнел![+]

4Карнел адаз кичӀевал кваз килигна.

– Вуч хьана, я агъа? – лагьана ада.

– Вуна ийизвай дуьаярни кесибриз гузвай куьмекар Аллагьдиз аквазва, – лагьана малаикди[+]. 5– Гила Яфадиз инсанар ракъура, абуру са гьи ятӀани Симун-Петру лугьудай касдиз иниз ша лугьурай. 6Ам табагъар ийидай Симунан мугьман я. Симунан кӀвал гьуьлуьн патав гва[+].

7Карнелахъ галаз рахай малаик хъфейла, ада вичин кьве вач-хъшадиз ва вичин кьилдин тапшуругъар кьилиз акъудзавай аскеррикай Аллагь рикӀеллай садаз эверна. 8Хьайи кардикай вири абуруз ахъаяйдалай гуьгъуьниз ада абур Яфадиз ракъурна.

9Пакагьан[†] юкъуз, Карнела ракъурнавайбур шегьердив агакьзавай вахтунда, Петру дуьа ийиз кӀвалин къавал акьахнавай[+]. 10Адаз гишин хьанвай ва фу нез кӀанзавай. ТӀуьн гьазур жедалди Петрудиз ахварал алайдаз хьиз керемат акуна: 11ахъа хьайи цавай кьуд пӀипӀ са ни ятӀани кьунвай хьтин зурба суфрадиз ухшар са затӀ агъуз эвичӀна. 12Адал гьар жуьредин гьайванар, чурчулар ва къушар алай. 13Ахпа адаз цавай къвезвай ванци лагьана:

– Къарагъ, Петру! И гьайванар тукӀуна неъ.

14– Гьич са чӀавузни, я Ребби[†]! – лагьана жаваб гана Петруди – зи уьмуьрда за чиркин ва я гьарам затӀ тӀуьрди туш[+].

15Ванци адаз кьвед лагьай гъилера хълагьна:

– Аллагьди гьалал авунвай затӀуниз чиркинди лугьумир[+].

16Гьа икӀ пудра давам хьана, ахпа суфра мад цавуз хкаж хъхьана.

17Петру им вуч керемат ятӀа лугьуз фикирдик квай арада Карнела ракъурнавай инсанар, Симунан кӀвал жагъурна, адан варарив акъвазнавай. 18Абуру Симун-Петру ина авани лугьуз, кӀевиз хабар кьазвай. 19Акур керематдикай хиялар ийизмай Петрудиз Руьгьди[†] лагьана:

– Симун, вахъ пуд кас къекъвезва[+]. 20Къарагъ, кӀаник эвичӀ. Са шакни тавуна абурухъ галаз алад, абур За ракъурнавайбур я.

21КӀаник эвичӀна, Петруди а ксариз лагьана:

– Куьн къекъвезвай инсан ингье зун я. Квез завай вуч кӀанзава?

22– Чун эфсер Карнела ракъурнавайбур я, – жаваб гана абуру. – Ам гьахъ-михьи ва Аллагьдихъай кичӀезвай инсан я. Ам вири Ягьудатдин[†] халкьдин арада гьуьрмет авай кас я. Пак малаикди Карнелаз ваз вичин патав эвера лагьана ва ви ихтилатриз яб гун эмирнава[+].

23Петруди кӀвализ ша лагьана абур илифарна.

Пакагьан юкъуз Петру ва адахъ галаз Яфадай тир имандал[†] алай са шумуд стха мугьманрихъ галаз рекье гьатна. 24Са йикъалай абур Кесар шегьердиз атана акъатна. Карнела вичин мукьва-кьилияр, ярар-дустар кӀватӀнавай. Абуру санал Петру вилив хуьзвай. 25Петру гьаятдиз гьахьнамазни, Карнела, Петрудин вилик фена, адаз, кӀвачерив ярх хьана, икрам авуна[+].

26– Къарагъ, – лагьана Петруди, адаз къарагъиз куьмекна, – зунни гьа вун хьтин инсан я[+].

27Карнелахъ галаз рахаз-рахаз, Петру кӀвализ гьахьна. КӀвале адаз гзаф инсанар кӀватӀ хьанваз акуна. 28Ада абуруз лагьана:

– Квез чизва хьи, чувудриз[†] маса халкьарикай тирбурухъ галаз рафтарвал авун ва абурун кӀвалериз фин къадагъа авунва. Амма Аллагьди заз гьич са касни кьацӀайдай ва я чиркиндай кьун тавун лазим тирди къалурна[+]. 29ГьакӀ хьайила, заз ша лагьайла, зун чуькьни тавуна куь патав атана. Гила за квевай куьне заз вучиз эвернавайди ятӀа хабар кьан.

30– Кьуд югъ идалай вилик йикъан сятдин пудаз за жуван кӀвале дуьа ийизвай, – жаваб гана Карнела. – Садлагьана зи вилик цӀарцӀар гузвай пекер алай са кас акъатна 31ва лагьана: «Карнел, вуна ийизвай дуьаяр Аллагьди кьилиз акъудзава ва вуна кесибриз гайи куьмекарни Адаз аквазва. 32Гьавиляй вуна Яфа шегьердиз Петру-Симун лугьудай касдиз эвериз инсанар ракъура. Ам табагъар ийидай Симунан кӀвале акъвазнава, адан кӀвал гьуьлуьн патав гва». 33Зани гьасятда ви патав инсанар ракъурна. Вун атана хъсан кар хьана. Аллагьди чаз вуч лугьун ваз эмирнаватӀа вавай чирун патал, исятда чун иниз Аллагьдин вилик кӀватӀ хьанва.

34Петру рахаз эгечӀна:

– Зун рикӀивай а кардин гъавурда акьазва хьи, Аллагьди са халкь маса халкьдилай вине кьазвач[+]. 35Аллагьди Вичихъай кичӀезвай ва дуьз кӀвалахар ийизвай гьар са кас, адан миллетдизни килиг тавуна, кьабулзава[+]. 36Аллагьди Исраилдин[†] халкьдиз вирибурун Ребби тир Иса[†] Месигьди[†] адаз ислягьвал гъида лагьана хабар ракъурна. 37Ягьяди[†] цик акахьун къачу[†] лагьана эверайдалай кьулухъ, Галилейдилай[†] эгечӀна вири Ягьудатда[†] кьиле фейи крарни квез чизва[+]. 38Аллагьди Назаретдай тир Исадиз Пак Руьгьни чӀехи къуват гана. Гьавиляй Исади Вич къекъвез хьайи вири чкайра хъсанвилер авуна, иблисдин[†] гъилик акатнавайбур сагъар хъувуна. Вучиз лагьайтӀа Аллагьни Адахъ галаз авай[+]. 39Вири Ягьудатда ва Ярусалимда Исади авур кьван крарин шагьидар я чун. Чувудри Ам хашуниз[†] яна кьена, 40-41Аллагьди Адал пуд лагьай юкъуз чан хкана[†]. Аллагьди Ам вири халкьдиз ваъ, анжах чаз, Вичи виликамаз хкянавай шагьидриз, аквадайвал авуна! Исадал кьейидалай кьулухъ чан хтайла, чна Адахъ галаз фу-яд тӀуьнай. 42Аллагьди Ам чан алайбурунни кьейибурун дуванбегвиле тайинарнава, Исади чун и кардикай инсанриз хабар гудай шагьидар яз ракъурнава[+]. 43Пайгъамбаррини[†] гьадакай шагьидвал ийизва. Абуру лугьузва хьи, Исадихъ иман авур гьар садан гунагьрилай[†] Адан ТӀварцӀелди гъил къахчуда[+].

44Петруди и гафуникай ихтилатар ийизмай кьван гагьда адаз яб гузвай вирибурук Пак Руьгь акатна. 45Петрудихъ галаз атай чувуд иманияр[†] Аллагьди Пак Руьгьдин пай маса халкьарикай тирбурузни ганвайди чир хьайила, лап мягьтел хьана, 46вучиз лагьайтӀа абуруз Карнелани адахъ галай инсанри Аллагьдиз жуьреба-жуьре чӀаларал шукурар ийизвайди акунвай. Инал Петруди лагьана:[+]

47– Чак хьиз Пак Руьгь акатнавай и инсанриз цик акахьун къачун къадагъа ийиз жедани кьван[+]?

48Адани Иса Месигьдин ТӀварцӀелай абурув цик акахьун къачуз туна. Идалай кьулухъ абуру Петрудиз са шумуд юкъуз чпин патав гумукь лагьана[+].

#### 11


Петруди ярусалимвийриз авур ихтилат

1Илчийриз[†] ва Ягьудатда[†] авай стхайриз Аллагьдин Гаф чувудар[†] туширбуруни кьабулуникай хабар хьана. 2Петру Ярусалимдиз атайла, чувуд иманийри[†] и кардин патахъай ана адаз ахмурар ийиз хьана[+].

3– Суьннет тавунвайбурун кӀвалериз фена, вуна абурухъ галаз ацукьна фу тӀуьна, – лугьузвай абуру[+].

4Петруди абуруз хьайи-хьайивал ахъайиз эгечӀна:

5– Яфа шегьерда за дуьаяр[†] ийизвай, – лагьана ада. – Заз, дуьа ийизвай чӀавуз, ахварал алайдаз хьиз, ихьтин керемат[†] акуна. Заз са ни ятӀани кьуд пӀипӀ кьуна цавай авадарзавай зурба суфра хьтинди акуна. Ам атана лап зи вилик акъвазна[+]. 6Дикъетдив килигайла, заз адал гьайванарни ничхирар, чурчуларни къушар акуна.

7Ахпа заз ван атана: «Петру, къарагъ! Абур тукӀуна неъ». 8«Гьич са чӀавузни, я Ребби[†]! – жаваб гана за. – Зи уьмуьрда за чиркин ва я гьарам затӀ тӀуьрди туш». 9Цавай атай ванци мад лагьана: «Аллагьди гьалал авур затӀуниз гьарам я лугьумир»[+]. 10Гьа икӀ пудра тикрар хьана, ахпа вири цавуз чӀугун хъувуна.

11Гьа чӀавуз зун илифнавай кӀвалин патав пуд кас атана акъатна. Абур зи патав Кесардай ракъурнавайбур тир. 12Руьгьди[†] заз са шакни тавуна абурухъ галаз алад лагьана. Захъ галаз а ругуд стхани рекье гьатна. Атана чун заз теклифай инсандин кӀвализ акъатна[+]. 13Ада вичин кӀвале малаик[†] акурдакай ва ам вичихъ галаз рахайдакай чаз ихтилат авуна. Малаикди адаз лагьана: «Яфадиз, Симун-Петру тӀвар[†] алай касдиз эвериз ракъура,[+] 14ада ваз жув ва жуван вири хизан гьикӀ хиласдатӀа ихтилатда».

15Зун рахаз эгечӀайла, лап сифтедай чак гьикӀ акатнатӀа, гьабурукни гьакӀ атана Пак[†] Руьгь акатна[+]. 16Гьанал зи рикӀел Реббиди лагьай гафар хтана: «Ягьяди[†] инсанрив цик акахьун къачуз[†] тунай, квев Пак Руьгьди гьахьиз тада»[+]. 17ГьакӀ хьайила, Ребби Иса[†] Месигьдихъ[†] иман[†] авур чаз, хьтин пай Аллагьди абурузни ганватӀа, завай Аллагьдиз манийвал ийиз женни[+]?

18Абуру Петрудиз мад туьгьметар хъувунач. Абуру Аллагьдиз шукурар ийиз, лугьуз хьана:

– ГьакӀ хьайила, Аллагьди чувудар туширбурузни уьмуьрдихъ фин патал Аллагьдин рекьел къведай[†] мумкинвал ганва.


АнтӀиахдин кӀватӀал

19Истефас кьейидалай кьулухъ хурук кутуна Ярусалимдай катай иманийрикай са кьадарбур Финикидив, Куьпридив ва АнтӀиах шегьердив кьван агакьна. Абуру Аллагьдин Гафуникай анжах чувудриз хабар гузвай[+]. 20Катна атай иманийрин арада куьпривиярни киринейвияр авай. АнтӀиахдиз атайла, абуру Ребби Исадикай Шад Хабар[†] чувудар туширбурузни гузвай.

21Абуруз Аллагьди куьмек гузвай, гзафбур Исадихъ ийизвай имандал атана Аллагьдихъ элкъвенай. 22И вакъиадикай хабар Ярусалимдин иманийрин кӀватӀалдивни[†] агакьна. Анай АнтӀиахдиз Барнаба ракъурна[+]. 23АнтӀиахдиз атайла, Барнабадиз Аллагьдин берекат[†] акуна. Ам лап шад хьана. Ада цӀийиз имандал атайбуруз Аллагьдиз вири рикӀелди вафа хьана амукь лугьуз эверзавай. 24Барнаба, лагьайтӀа, Пак Руьгьдив ацӀанвай имандаллай ва хъсан кас тир. Гзаф инсанар Реббидин рекьел атана[+]. 25Ахпа Шаул ахкун патал Барнаба ТӀарасдиз фена[+]. 26Адаз ам ана жагъана, ада Шаул АнтӀиахдиз хкана. Тамам са йисан къене Барнабани Шаул АнтӀиахдин иманийрин кӀватӀалда хьана, абуру гзаф инсанриз чирвилер гана. Тилмизриз[†] месигьияр сифте АнтӀиахда лагьайди я.

27И чӀавуз Ярусалимдай АнтӀиахдиз пайгъамбарар[†] атана[+]. 28Абурукай Агъаба, Руьгь акатнаваз, Римдин[†] пачагьлугъ михьиз[†] каша кьадайдакай виликамаз малумарнай. (Клавдаса пачагьлугъ идара ийизвай вахтунда и кар хьунни авуна.)[+] 29ГьакӀ хьайила Ягьудатда[†] авай стхайриз-вахариз тилмизри чпелай гьардалай алакьдай кьадар куьмек гун къарар кьабулна. 30А къарар абуру кьилизни акъудна. Абуру, Барнабадивни Шаулав вугана, Ярусалимда авай иманийрин кӀватӀалдин чӀехибуруз чпи кӀватӀай пул-затӀ ракъурна.

#### 12


Петру къазаматдай катун

1Тахминан гьа и вахтунда Гьируд[†] пачагьди иманийрикай[†] са бязибур хурук кутаз хьана ва абуруз писвилер авуна. 2Ада Ягьядин[†] стха Якьуб[†] туруналди рекьиз тунай[+]. 3Ихьтин крар чувудриз[†] хуш жез акурла, ада Петруни кьунай. И кар ТӀили фарин суварин[†] йикъара хьана[+]. 4Къазаматда тур адал кьуд кӀеретӀ, гьар кӀеретӀда кьуд къаравул эцигна. Гьирудан къаст Песагь суварилай кьулухъ халкьдин вилик Петрудин дуван авун тир[+]. 5Гьа икӀ Петру къазаматда авай, амма иманийрин кӀватӀалди[†] акъваз тавуна адан паталай Аллагьдиз дуьаяр[†] ийизвай[+].

6Гьирудаз Петрудин дуван ийиз кӀанзавай йикъан вилик квай йиф алукьна. Петру кьве зунжурдалди кутӀуннаваз, кьве аскердин юкьва ксанвай. Къазаматдин ракӀарални къаравулар алай. 7Садлагьана Реббидин[†] малаик[†] атана акъатна. Къазаматдин кӀвал экуьнив ацӀана. Малаикди Петрудин къвала эцяна, ам ахварай авудна.

– Тадиз къарагъ! – лагьана малаикди. Петрудин гъилерал алай зунжурар ахъа хьана чилел аватна[+].

8– Кьилел-кӀвачел алукӀ, – лагьана малаикди.

Петруди ада лагьайвал авуна.

– Са чухва галчукна зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана малаикди.

9Петру малаикдин гуьгъуьна аваз къазаматдай экъечӀна. Адаз малаикди ийизвай крар гьакъикъатда жезвайбур тирди чизвачир. Адаз и кар ахварин хиялдай карагзавай хьиз тир. 10Абур сад ва кьвед лагьай къаравулрилай элячӀна, шегьердихъ физвай ракьун варарив атана агакьна. Варар чеб чпелай ахъа хьана, абур анай экъечӀна. Абур кьведни куьчедин атӀа кьилиз кьван акъатайла, малаик Петрудин вилерикай квахьна[+].

11Петруди, вич вичел хтайла, лагьана:

– Исятда зун рикӀивайни гъавурда гьатна хьи, Реббиди Вичин малаик ракъурна зун Гьирудан гъиляй акъудна, Ада зун чувуд халкьди заз кьазвай кардикай хиласна[+].

12Кьил кьилел хтайла, Петру Майраман[†] кӀвализ фена. Майрам Ягьядин (адаз Маркни лугьузвай) диде тир. Ана дуьаяр ийиз гзаф иманияр[†] кӀватӀ хьанвай[+]. 13Петруди вар гатана – Реда тӀвар[†] алай са къаравуш руш экъечӀна. 14Адаз Петру ванцелай чир хъхьана, шадвиляй варни ахъа тавуна, зверна фена кӀвализ гьахьна.

– Петру хтана варарив гва! – лагьана Редади.

15– Вун кими хьанвани?! – лагьана адаз кӀвалевайбуру.

Амма рикӀивайни Петру хтанва лугьуз къаравуш вичин гафунал акъвазна. И чӀавуз абуру лагьана:

– Ам адан малаик я[+].

16Петруди вар гатазмай. Вар ахъайна, Петру акурла, абур мягьтел хьана амукьна. 17Петруди абуруз гъилелди кис хьухь лагьай ишара[†] авуна, ахпа Реббиди вич гьикӀ къазаматдай акъуднатӀа ахъайна.

– Куьне и кардикай Якьубазни амай стхайриз ахъая, – лагьана, вич инай масаниз фена[+].

18Экуьнахъ аскеррин арада зурба къалабулух гьатна. Петру гьиниз фенатӀа садан кьилни акъатзавачир. 19Гьируд адахъ виринра къекъвена, амма Петру жагъанач. Гьируда аскерривай силис кьуна, ахпа абур рекьин эмирна.


Гьируд пачагь кьин

Ахпа Гьируд Ягьудатдай[†] Кесардиз фена, ам ана са кьадар вахтунда амукьна. 20Гьирудаз Туьрс ва Сидун шегьеррин жемятрикай гзаф хъел авай, амма недай суьрсетдал гьалтайла, абур Гьирудан уьлкведилай аслу тир. Гьавиляй абуру вири сад хьана, пачагьдин ихтибар алай къуллугъдар БиластӀакай даях кьуна, чпиз ислягьвал тӀалабун патал, пачагьдихъ галаз чин-чинал гьалт жез алахънавай. 21Гьалтдай чӀав тайинарай юкъуз пачагьдин пекер алукӀна, Гьируд атана кьакьан тахтунал ацукьна, халкьдихъ элкъвена рахана. 22Халкьди ван алаз гьарайна:

– Чахъ галаз рахазвайди инсан ваъ, аллагь я!

23Гьа и чӀавуз Гьируда Аллагь кваз кьунач лугьуз Реббидин малаикди ам яна. Ам чан аламаз къеняй куквари тӀуьна куьтягьна[+].

24Амма Аллагьдин Гаф гегьеншдиз чкӀизвай, иманийрин кьадарни гзаф жезвай[+]. 25Барнабадини Шаула чпин хиве авай везифа Ярусалимда кьилиз акъудна. Ахпа абур Ягья-Маркни галаз элкъвена хтана[+].

#### 13


Павелан сад лагьай сиягьат


Барнабани Шаул къуллугъ ийиз ракъурун

1АнтӀиахда авай иманийрин кӀватӀалда[†] пайгъамбарарни[†] муаллимар авай. Абур Барнаба, Нигер лакӀаб алай Суьмен, киринейви ЛукӀис, Гьируд[†] бегдин некӀедин стха Манаил ва Шаул тир[+]. 2Садра, абуру Реббидиз[†] ибадат[†] ийиз сив хуьзвайла[†], Пак Руьгьди[†] абуруз лагьана:

– За тапшуругъ яз гайи кар кьилиз акъудун патал Барнабани Шаул Зи ихтиярда тур[+].

3Сив хвена, дуьа[†] авуна, Барнабадинни Шаулан кьилерилай гъилер эцигна[†], абур тайинарнавай рекье туна.


Куьприда Шад Хабар чукӀурун

4Пак[†] Руьгьди ракъурай а кьве илчи[†] Селукейдиз, анайни гимида аваз Куьпридиз фена. 5Абур Саламис шегьердиз атана. Ина абуру чувудрин[†] синагугра[†] Аллагьдин Гаф инсанрал агакьарзавай. Ана абурухъ галаз Ягьяни[†] авай, ада абуруз куьмекзавай[+]. 6Абур къураматдин и кьиляй а кьилиз яна, атана Пафасдиз акъатна. Ана абурал суьгьуьрчи ва тапан пайгъамбар Бар-Иса тӀвар[†] алай чувуд гьалтна[+]. 7Ам Римдин[†] гьаким, акьул авай инсан Серкъи Павелан итимрикай тир. Гьакимди Барнабадизни Шаулаз вичин патав эверна, адаз Аллагьдин Гафуниз яб гуз кӀанзавай. 8Амма вичиз юнан чӀалал Элим лугьудай Суьгьуьрчиди, гьаким имандикай[†] къерех хьун патал, Барнабадизни Шаулаз гьар жуьредин манийвилер ийизвай. 9Инал Пак Руьгьдив ацӀанвай Шаула (адал Павел лугьудай тӀварни алай) Элимадиз атӀумна килигна,[+] 10лагьана:

– Гьей, иблисдин[†] хва, гьар са гьахъ-михьивилин[†] душман! Вун тапаррайни гьиллейрай ацӀанва. Вун идалай кьулухъни Аллагьдин дуьз рекьер чӀуриз алахъдани? 11Аллагьдин къуват ви хура акъвазда. Вун буьркьуь жеда, са кьадар вахтунда ваз рагъ ахквадач.

Элимадиз гьасятда вич мичӀивили кьурди хьиз хьана. Ам вич гъил кьуна тухудай са касдихъ къекъвез хьана. 12И кар акур гьаким Реббидин Гафунихъ авай гьайбатди гьейранарна, ада Аллагьдихъ иман авуна.


Писидатдин АнтӀиахда

13Павелни адахъ галайбур Пафасдай гимида аваз Памфилда авай Пергидиз рекье гьатна. Абур аниз агакьайла, Ягьяди абур туна, вич Ярусалимдиз хтана[+]. 14Амайбур Пергидай Писидатдин АнтӀиах шегьердиз атана. Киш юкъуз[†] абур синагугдиз фена ацукьна. 15Ина Къанундайни[†] пайгъамбаррин ктабрай чӀукар кӀелайдалай[†] кьулухъ синагугдин кьиле авайбуру абуруз икӀ лугьун патал ксар ракъурна:

– Стхаяр, инал кӀватӀ хьанвайбурук руьгь кутадай ихтилатар квехъ аватӀа, рахух[+].

16Павела, къарагъна, гъилелди секин хьухь ишара[†] авуна, лагьана:

– Исраилвияр[†] ва Аллагьдихъай кичӀе маса ксар, захъ яб акала!

17Исраилдин халкьдин Аллагьди Вичиз вири халкьарикай чи халкьдин чӀехи бубаяр[†] хкяна. Чувудар Мисрида[†] къурабаяр тирла, Ада чи халкьдин кьадар артухарна, ахпа Ада Вичин Къуватдалди ам Мисридай ахкъудна[+]. 18Аллагьди та яхцӀур йисан къене кьурумда къекъуьрай чи халкьди эхна[+]. 19Ада Къенанда[†] авай ирид халкь тергна, абурун чилер Исраилдин халкьдив вугана[+]. 20Гьа икӀ 450 кьван йисар алатна. Ахпа Аллагьди чи халкьдиз гьакимар гана. Эхиримжи гьаким Смаил[†] тир. 21Гьа чӀавуз халкьди вичиз пачагь це лугьуз Аллагьдивай тӀалабна. Аллагьди абуруз Бунъямин[†] тайифадикай тир Къишан хва Шаул пачагьвиле гана. Шаула яхцӀур йисуз пачагьвал авуна. 22Шаул пачагьвиляй акъудна, адан чкадал Аллагьди Давуд[†] пачагь ацукьарна, адакай Аллагьди лагьана: «Ишаян[†] хва Давуд Зи рикӀиз чими я. Ада Заз кӀандай вуч хьайитӀани кьилиз акъудда»[+].

23Аллагьди Вичи гаф гайивал, Исраил хиласун патал Давудан несилрикай тир Иса[†] ракъурна. 24Иса къведалди Ягьяди Исраилдин вири халкьдиз Аллагьдин рекьел ша[†] ва цик акахьун къачу[†] лугьуз вязер-несигьатар авунай[+]. 25Вичи тайинарнавай кӀвалах кьилиз акъудайла, Ягьяди лугьудай: «Куьне зун вуж я лагьана фикирзава? Зун Месигь[†] туш. Ам залай гуьгъуьниз къведа. Зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъа авунизни лайих туш»[+].

26Стхаяр, Ибрагьиман[†] эвледар ва Аллагьдихъай кичӀезвай масадбур! Хилас хьуникай тир и хабар чаз ракъурнавайди я! 27Ярусалимдин агьалийризни абурун кьилевайбуруз Иса вуж ятӀа чир хьанач. Чувудрин гьакимри Адаз кар атӀана. Идалди чувудри гьар Киш юкъуз чпин синагугра кӀелзавай пайгъамбаррин гафар кьилиз акъудна[+]. 28Исадин хиве тун патал кьиникьиз акъудуниз лайих гьич са тахсирни жагъаначтӀани, абуру ПилатӀавай[†] Адаз кьинин жаза гун тӀалабна[+]. 29Адан кьилел къведай крарикай кхьенвай гафар абуру кьилиз акъудайдалай кьулухъ, Адан мейит хашунилай[†] алудна кучукна[+]. 30Амма Аллагьди Адал чан хкана[†][+]. 31Виликра Галилейдай[†] Ярусалимдиз физ-хкведай рекье Адахъ галаз хьайибуруз Иса хейлин вахтунда акваз хьана. Исятда абур чи халкьдиз а агьвалатдин шагьидар я[+].

32-33Аллагьди чи бубайриз гайи гаф чун патал кьилиз акъудун яз, Ада Исадал кьейидалай кьулухъ чан хкана. Гила чна квез и крарикай Шад Хабар[†] гузва.

Кьвед лагьай Забурдин[†] манида кхьенвайвал:

«Къенин йикъалай Вун Зи Хва,
Зунни Ви Буба я!»[+][+]

34И гафаралди Аллагьди Вичи Исадал, кьейидалай кьулухъ Ам члаф тежедайвал, чан хкайдакай лугьузва:

«Давуд пачагьдиз хиве кьур
пак ва дегиш тежедай нуьсретар[†]
За гуда квез»[+].

35Гьа и кардикай Каламдин[†] маса чкадани кхьенва:

«Жуван муъмин[†] кас тадач сура члафиз!»[+][+]

36Давуда вичин девирда Аллагьдиз къуллугъзавай ва Адан къастар кьилиз акъудзавай. Давуд рагьметдиз фена. Ам вичин бубайрин патав динжарна. Адан беден члаф хьана[+]. 37Амма Аллагьди чан хкай Адан Беден члаф хьуникай хилас хьана!

38Гьа икӀ, стхаяр, заз квез чир хьана кӀанзава хьи, Аллагьди Исадин куьмекдалди куь гунагьрилай[†] гъил къахчунвайдакай квез малумарзава. Мусадин[†] Къанундалди куьн гьахъ-михьивилиз акъудиз[†] хьанач[+]. 39Исадихъ иман ийизвайбур вири гьахъ-михьивилиз акъуднава[+]. 40Мукъаят хьухь, пайгъамбарри лагьай гафар куь кьилелни татурай гьа:

41«Килиг гьа, кьама ял авайбур!
За куь йикъара ахьтин крар ийида хьи,
квез абурукай са ни ятӀани лагьанайтӀани,
куьн са чӀавузни чӀалахъ жедачир.
Гила килигиз, мягьтел хьухь, куьн терг жеда!»

42Павелни Барнаба синагугдай экъечӀна хъфидайла, ана ахъаяй агьвалатрикай мад ихтилатар хъийиз гуьгъуьнин Киш юкъузни иниз атун абуруз теклифна. 43КӀватӀ хьанвайбур чкӀайдалай кьулухъ гзаф кьадар чувудар ва абурун дин кьабулнавай масабур Павеланни Барнабадин гуьгъуьна аваз фена. Павелани Барнабади, чпихъ галаз къвезвайбуруз суьгьбетар ийиз, Аллагьдин берекатдикай[†] къерех жемир лугьуз абур алакьарзавай[+].

44Къведай Киш юкъуз шегьерда авай кьван саки вири агьалияр Реббидин Гафунихъ яб акализ синагугдиз кӀватӀ хьана. 45Икьван гзаф халкь акурла, чувудар пехил хьана. Абуру Павелак хкуьриз, адан ихтилатриз аксивал ийизвай[+]. 46Гьа инал Павелани Барнабади абуруз викӀегьдаказ лагьана:

– Аллагьдин Гаф сифте квев агакьарна кӀанзавайди тир. Амма куьне Аллагьдин Гаф кваз кьазвач. Яни куьне куьн эбеди уьмуьрдиз[†] лайих яз гьисабзавач. Гьавиляй чун масабурун патав фида[+]. 47Аллагьди чаз ихьтин весият ийизва:

«За вакай маса халкьариз экв авунва,
Вуна дуьньядин а кьилел кьван къведалди
авай халкьар хиласда».

ИкӀ лугьуналди, Ада чаз маса халкьарикай тирбурун патав фин эмирна[+]. 48И гафар абурун япарихъ галукьайла, абуру Реббидиз шадвилелди шукурар ийиз хьана. Эбеди уьмуьр ганвай кьванбур вири Аллагьдин Гафунихъ агъуна. 49Реббидин Гаф гьа чкаяр тирвал чкӀана. 50Амма чувудри шегьердин вилик-кьилик квай итимрикни Аллагьдиз ибадат ийизвай вилик-кьилик квай папарик футфа кутуна. Абуру Павелни Барнаба хура туна ва и чкайрай катуниз мажбурна[+]. 51Илчийри, шегьерэгьлийрилай нарази тирвилин лишан яз, чпин кӀвачерал ацукьнавай руг юзурна. Ахпа абур Кани шегьердиз хъфена[+]. 52И чкайра авай тилмизар[†] Пак Руьгьдивни чӀехи шадвилив ацӀанвай[+].

#### 14


Кани шегьерда

1Кани шегьерда Павелни Барнаба чпиз адет хьанвайвал синагугдиз[†] фена. Ана абуру Исадикай[†] суьгьбетар авуна. Гзаф кьадар чувудрини[†] муькуьбурукай тирбуру Исадихъ иман[†] авуна[+]. 2Амма Исадихъ иман ийиз кӀанзавачир чувудри маса халкьарикай тирбурун арада футфа туна, абур иманийриз[†] акси акъвазарна. 3ЯтӀани Павелни Барнаба ана гзаф вахтунда амукьна. Абуру Реббидикай[†] викӀегьвилелди вязер ийизвай. Реббиди, лагьайтӀа, абурув аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалуриз тунай. Гьа идалди Аллагьди Вичин берекатдикай[†] абуру лугьузвай гафар тестикьарзавай[+]. 4Шегьерэгьлияр кьве пай хьана. Садбуру чувудрин, муькуьбуруни илчийрин[†] пад кьуна[+]. 5Чувудрини маса халкьарикай тирбуру чпин кьилевайбурни галаз илчийриз кар кьун патал, абуруз къван гуда лагьана, гаф-чӀал сад авуна. 6Амма илчийриз абурун къастуникай хабар хьана. Абур ЛуькӀанат уьлкведа авай ЛуьстӀра ва Дербе лугьудай шегьерризни абурун патарив гвай чкайриз катна[+]. 7Ана абуру Исадин гьакъиндай Шад Хабар[†] гузвай.


ЛуьстӀрада ва Дербеда

8ЛуьстӀрада кӀвачер кӀакӀанвай[*] са кас авай. Ам хайи чӀавалай набут[*] тир, адавай уьмуьрда гьич къекъвез хьайиди тушир[+]. 9Павела ихтилат ийизвайла, а касди адаз яб гузвай. Павелаз акуна хьи, и набут касдихъ вич сагъ хъийидайвилин иман ава[+].

10– Къарагъ, кӀвачел акъваз! – ван алаз лагьана ада набут касдиз.

Амни къудгъунна къарагъна къекъвез эгечӀна[+]. 11Павела авур аламат акур инсанри ЛуькӀанатдин чӀалал гьарайиз хьана:

– Чи патав инсанрин кӀалубда аваз аллагьар атанва![+]

12Барнабадиз абуру Зевс лагьана тӀвар[†] гана, Павелазни – Гьермес[*], вучиз лагьайтӀа, рахунрин кьенерар Павелан гъиле авай. 13Шегьердин къерехда Зевсан ибадатхана[†] авай. Ана къуллугъзавай касди, халкьдихъ галаз Павелазни Барнабадиз къурбанд авун[†] патал, жунгаварни цуькверин кӀунчӀар шегьердин варарив гъана. 14Барнабадизни Павелаз и кардикай хабар хьайила, абуру, чпел алай пекер кукӀварна, халкьдин арадиз гьахьна, гьараяр авуна:[+]

15– Акъваз, я стхаяр, куьне вуч ийизва? Чунни куьн хьтинбур я! Чна квез чан алай Аллагьдикай Шад Хабар гъанва. Бутар[†] гадарна, чан алай Аллагьдиз килиг! Чилни цав, гьуьлер ва анра авай кьван затӀар халкь авурди Гьам я[+]. 16Къадим вахтара Ада гьар са халкьдиз вичиз кӀандайвал уьмуьр тухудай ихтияр ганайтӀани, 17Вичи ийизвай мергьеметдин краралди Ада Вичикай вахт-вахтунда хабарни гузвай. Ада цавай квез марф ва бегьер ракъурзавай, квез недай суьрсет гузвай ва куь рикӀерни шадвилив ацӀурзавай[+].

18И гафар лагьанатӀани, абуру чпиз къурбандар гъиз кӀанзавай халкь гужа-гуж акъвазарна.

19Гьа иниз АнтӀиах ва Кани шегьеррай чувудар атана, абуру инсанар чпин патаз гъана ва Павелаз къван гуз эгечӀна. Абуруз ам кьейиди хьиз хьайила, абуру галчӀурна тухвана ам шегьердин къерехдиз гадарна[+]. 20Тилмизар[†] атана адал алтӀушна. Павел къарагъна шегьердиз хъфена. Пакагьан[†] юкъуз ам Барнабадихъ галаз Дербедиз рекье гьатна.


Суьриядин АнтӀиахдиз хтун

21И шегьерда Шад Хабар чукӀурна, гзаф инсанар имандал гъайидалай кьулухъ абур элкъвена ЛуьстӀра шегьердиз, анай Канидиз ва АнтӀиахдиз хтана. 22Хьайи чкайра абуру тилмизрин руьгь[†] мягькемарзавай ва абуруз Аллагьдихъ иман ийиз амукьунихъ эверзавай. Абуру гьакӀ Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] акъатун патал чна гзаф азиятарни чӀугуна кӀанда лугьузвай[+]. 23Павелани Барнабади иманийрин гьар са кӀватӀалдин кьиле жедайбур тайинарна. Дуьаярни[†] авуна, сивни хвейи абуру иманийрин кӀватӀалар[†] чпи Вичихъ иман ийизвай Аллагьдал аманат авуна[+]. 24Илчияр Писидатдай яна Памфилдиз атана, 25Пергида Аллагьдин Гафуникай хабар гайидалай кьулухъ абур Аталидиз фена. 26Исятда тамамарнавай кӀвалахар кьилиз акъудун патал чеб Аллагьдин берекатдал аманатна, абур са мус ятӀани АнтӀиахдай экъечӀнай. Гила абур гимида аваз элкъвена гьа АнтӀиахдиз хъфена[+]. 27Иниз хтана, иманийрин кӀватӀалда авайбур кӀватӀна, Павелани Барнабади, чпин куьмекдалди Аллагьди авур кӀвалахрикай рахаз-рахаз, чпи чувудрикай туширбуруз имандин рак гьикӀ ахъайнатӀа ихтилат авуна. 28Тилмизарни галаз абур ана гзаф вахтунда амукьна.

#### 15


Ярусалимда хьайи меслятар

1АнтӀиахдиз Ягьудатдай[†] атай са бязи инсанри иманийриз[†] лугьуз хьана:

– Куьн Мусади[†] ганвай къайда тирвал суьннет тавуртӀа, куьн хилас жедач[+].

2И гафариз килигна, Павелни Барнаба а ксарихъ галаз чӀехи гьуьжетра гьатна. И месэладай кьил акъудун патал, Павелни Барнаба са кьадар иманиярни[†] галаз Ярусалимдиз илчийринни[†] чӀехибурун патав ракъурун кьетӀна[+]. 3Иманийрин кӀватӀалда[†] авайбуруз сагърай лагьана, абур рекье гьатна. Абур Финикидайни Самариятдай[†] тӀуз фена, ана абуру чувудар[†] туширбур Аллагьдин рекьел къвезвайдакай[†] хабар гана. И хабарди вири иманийрик чӀехи шадвал кутуна.

4Ярусалимдиз атайла, абур иманийрин кӀватӀалди, илчийри ва чӀехибуру кьабулна. Павелани Барнабади Аллагьди чпин гъилералди авур вири крарикай ахъайна. 5Фарисейрин[†] патал алай имандал атанвайбуру къарагъна, лагьана:

– Имандал атанвай чувудар туширбур суьннет авун лазим я, гьабурувайни Мусадин Къанун[†] кьилиз акъудун гьаркьна[*] кӀанда.

6И месэладин паталай меслятар ийиз илчиярни чӀехибур кӀватӀ хьана. 7Яргъал гьуьжетар хьайидалай кьулухъ Петруди къарагъна, лагьана:

– Стхаяр, квез чизва хьи, куь арадай зун Аллагьди чувудар туширбур имандал гъун патал Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз хкяна тӀимил вахт туш[+]. 8РикӀер аквазвай Аллагьди, чаз хьиз чувудар туширбурузни Пак Руьгь[†] гуналди, гьабурни кьабулзавайди къалурна[+]. 9Абуру Иса[†] Месигьдихъ[†] иман авурла, Аллагьди и имандалди абурун рикӀер михьна, абурунни чи арада авай тафават квадарна[+]. 10ГьакӀ хьайила, я чавай, я чи бубайривай[†] кьаз тахьай пар маса халкьарин арадай тилмизвилиз[†] атайбурун хивез вегьиз, вучиз куьне Аллагь синагъ ийизва[+]? 11Гьабуру хьиз, чнани Ребби[†] Исадин берекатдик[†] кваз хилас жедайдахъ иман авунва эхир![+]

12И чӀавуз вирида кисна Павелазни Барнабадиз яб гузвай. Абуру чпин куьмекдалди Аллагьди маса халкьарин арада гьихьтин аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурнатӀа суьгьбетзавай. 13Абуру куьтягьайла, Якьуба[†] лагьана:

– Стхаяр, захъ яб акала[+]. 14Сифте яз Аллагь чувудар туширбурун къайгъу чӀугваз эгечӀна, абурукай Ада Вичин халкь авуникай чаз Симуна ахъайна. 15Адан гафарихъ галаз пайгъамбарри[†] кхьенвайдини кьазва:

16«„Ахпа За элкъвена хтана Давудан[†]
ацахьнавай кӀвал туьхкӀуьр хъийида.
А кӀвал За чкадиз хкида,
За ам цӀийи кьилелай гуьнгуьна хутада.
17-18Амай инсанарни Зи ТӀвар[†] янавай вири халкьар
Реббидихъ къекъвез жедайвал“, –
дегь чӀаварилай инихъ Вичин гафар малумарна
кьилиз акъудай Реббиди икӀ лугьузва».

19ГьакӀ хьайила за гьисабзава хьи, Аллагьдихъ элкъвезвай чувудар туширбурун вилик пад кьуна кӀандач. 20Бутриз[†] къурбанднавай тӀуьн, дуьз тукӀун тавунвай гьайванрин як, иви кумай як немир ва явавиликай яргъаз хьухь лагьана абуруз за чар кхьин теклифзава[+]. 21Мусадин Къанун, лагьайтӀа, дегь чӀаварилай гьар са шегьерда чирзава ва синагугра[†] гьар Киш юкъуз[†] кӀелзава[†].


Мажусийриз чар

22Илчийрини иманийрин кӀватӀалдин чӀехибуру амай вири иманийрихъ галаз санал, чпин арадай са шумуд кас хкяна, абур Павелахъни Барнабадихъ галаз санал АнтӀиахдиз ракъурун къетӀна. Абуру хкягъайбур Барсаба-Ягьудни Силав тир. И кьве кас иманийрин кьиле авайбур тир[+]. 23Иманийри абурув вугана ракъурай чарче икӀ кхьенвай:

«Илчийрин ва иманийрин кӀватӀалдин чӀехибурун патай АнтӀиахдин, Суьриядин ва Киликатдин имандаллай маса халкьарикай тир стхайриз-вахариз саламар ракъурзава! 24Куь кьилив чи патавай са бязи ксар атайди ва абуру чпин ихтилатралди куь арада гъулгъула тунва ва куь руьгьер теспача авунва лугьуз чаз ван хьана. Амма чна абуруз са эмирни авунвачир[+]. 25Иниз килигна чна чун вири кӀватӀ хьанвай чкадал са шумуд кас хкяна, абур играми Барнабадихъни Павелахъ галаз куь патав ракъурун кьетӀна. 26Барнабани Павел чи Ребби Иса Месигьдин ТӀвар патал чпин чан эцигнавайбур я. 27И чар гваз чна ракъурзавай Ягьудани[†] Силава чпини и чарче авай гафар квез тестикь хъийида. 28Пак[†] Руьгьдизни чаз квел, са бязи къайдайрал куьне амал авунилай гъейри, са парни эцигна кӀанзавач:[+] 29бутриз къурбанднавай тӀуьн, дуьз тукӀун тавунвай гьайвандин як, иви кумай як немир, явавиликай яргъаз хьухь. И тагькимар куьне кьилиз акъудиз хьайитӀа, хъсан я. Куьн сагърай».

30Ракъурнавайбур атана АнтӀиахдиз агакьна. Ана иманияр кӀватӀна, чпив гвай чар абурув вугана. 31Чарче авай руьгь кутадай гафар кӀелайла, абуруз хвеши хьана. 32Ягьудни Силав чебни пайгъамбарар тир, абуру иманийриз кӀубанардай ва руьгь мягькемардай гзаф гафар лагьана[+]. 33-34Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа иманийри абуруз хийир-дуьа[†] авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. 35Павелни Барнаба АнтӀиахда амукьна. Ана абуру ва абурухъ галай гзаф масабуру Реббидин Гафуникай муштуллухар гузвай[+].


Павелан кьвед лагьай сиягьат


Павеланни Барнабадин араяр къун

36Арадай са кьадар вахт фейила, Павела Барнабадиз лагьана:

– Ша, чна Реббидин Гафуникай хабар ганвай кьван шегьерриз фена, чи стхайрал-вахарал са кьил чӀугван, абур гьикӀ аватӀа килигин.

37Барнабадиз вичихъ галаз Ягья-Маркни[†] тухуз кӀанзавай[+]. 38Амма Павелаз Памфилда чеб гадарна чпин крарикай кьил къакъудай Марк чпихъ галаз тухуз кӀан хьанач[+]. 39Павеланни Барнабадин арада хци наразивилер гьатна, абур чара хьана. Барнаба, Маркни къачуна, Куьпридиз фена. 40Павела вичиз Силав хкяна. Стхайри-вахари Павел Аллагьдин берекатдал аманатна, ам рекьиз экъечӀна[+]. 41Павела Суьриядайни Киликатдай тӀуз фидай рекье иманийрик руьгь кутаз хьана.

#### 16


ТӀиматӀей гьалтун

1Павел Дербедиз ва ЛуьстӀрадиз атана. Ана ТӀиматӀей тӀвар[†] алай тилмиз[†] авай. ТӀиматӀеян диде Исадихъ[†] иман[†] ийизвай чувуд[†], бубани[†] юнан тир[+]. 2ЛуьстӀрадани Канида авай иманияр[†] ТӀиматӀеякай хъсан рахазвай. 3Павелаз вичихъ галаз ТӀиматӀейни къачуз кӀан хьана, гьакӀ хьайила ада ам суьннет авуна. И кар ада и чкайра авай чувудриз ТӀиматӀеян буба юнан тирди чир хьуниз килигна авунай[+]. 4Шегьердай шегьердиз физ, Павелани адахъ галайбуру Ярусалимда илчийрини[†] чӀехибуру кьабулай къайдайрикай иманийрал хабар агакьарзавай, абуру маса халкьарикай тир иманийриз и къайдайрал амал ая лугьузвай[+]. 5Гьа икӀ кӀватӀалра авай иманияр имандал мягькем, абурун кьадарни югъ-къандавай артух жезвай[+].


Павелан ахвар

6Абур Фиригъдайни ГалатӀдай яна физвай, Асия вилаятда[†] Аллагьдин Гафуникай хабар чукӀурдай ихтияр абуруз Пак Руьгьди[†] ганач[+]. 7Муьсидин часпардал атана агакьайла, абуруз Битиндиз физ кӀан хьанай. Амма абур Исадин Руьгьди аниз ахъайнач[+]. 8Абурни Муьсидин патавай яна Туругьасдиз фена[+]. 9Йифиз Павелаз ахварай МакӀедандай тир инсан акуна. Ада кӀвачел акъвазна Павелаз минетзавай:

– Тавакъу ийида, вун гьуьлелай элячӀна, чиниз ша, чаз куьмек ая.

10Павелаз акур и ахвардай чна Аллагьди чаз Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз аниз эверзавайди кьатӀана. Чунни гьасятда МакӀедандиз рекье гьатна.


Лидият имандал атун

11Туругьасдай гимида аваз чун дуьз СаматӀракӀдал фена, гьанай пакагьан[†] юкъуз чун Неапулдиз акъатна. 12Неапулдай чун римвийрин[†] гъилик квай, МакӀедандин и паюнин кьилин шегьер тир ФилипӀриз атана. Ана чун са шумуд юкъуз хьана[+]. 13Киш юкъуз[†] шегьердин варарай экъечӀна, вацӀал фена. Чаз ана ибадат[†] ийидай чка авай хьиз тир. Чун ана кӀватӀ хьанвай папарихъ галаз рахана. 14Абурун арада Туьатира шегьердай тир Лидият лугьудай са паб авай, адан пеше багьа парчаяр маса гун тир. Лидият Аллагьдиз ибадат ийизвай кас тир, Павелан гафар а папан рикӀе гьатун патал Реббиди[†] адан рикӀ ахъайна[+]. 15Лидията вичин кӀвале авай виридахъ галаз цик акахьун къачуна[†]. Идалай гуьгъуьниз Лидията чун вичин кӀвализ мугьманвилиз кьетӀивилелди тухвана.

– Куьне зун Реббидихъ иман ийизвай касдай кьазватӀа, атана заз мугьман хьухь, – лагьана ада. Чун рази хьана[+].


Павелни Силав кьун

16Садра чун ибадат ийидай чкадал фидайла, рекье чал жинжи[†] кьунвай къаравуш руш гьалтна. Жинжи рушан мецелай инлай кьулухъ жедай крарикай лугьудай. Фалбазвал авуналди руша вичин сагьибриз зурба хийирар гъизвай. 17Къаравушди, Павеланни чи гуьгъуьна гьатна, гьарайзавай:

– И инсанар цавараллай Аллагьдин лукӀар я! Абуру квез хилас жедай рехъ къалурзава!

18А руша гзаф йикъара гьакӀ ийиз хьана. Эхирни бизар хьана, Павела чӀуру жинжихъ элкъвена лагьана:

– Иса Месигьдин[†] ТӀварцӀелай за ваз эмирзава, адакай хкат!

Рушакай жин гьасятда хкатна[+]. 19Чпиз хийир къвезвай чешме квахьайди чир хьайила, рушан иесийри Павелни Силав кьуна, абур шегьердин кьилевайбурун патав майдандал галчӀурна. 20Павелни Силав шегьердин гьакимрин патав гъайибуру лагьана:

– И инсанар чувудар я. Абуру вири шегьердик гъулгъула кутазва. 21Абур чал, римвийрал, чавай кьабулиз тежедай хьтин, къанундив[†] кьан тийидай къайдаяр илитӀиз алахънава[+].

22Халкьди Павелни Силав гъайибурун пад кьуна. Гьакимри абурулай пекер хтӀунна, лашаралди гатун эмирна[+]. 23Хъсандиз гатана абур къазаматдиз вегьена, къаравулдални абур мукъаятдаказ хуьх лугьуз тапшуругъ гана. 24Гьа ихьтин эмир къачур къаравулди абурун кӀвачериз кӀарасдин тӀапӀар яна, абур къене пата авай къазаматдиз чуькьвена[+].

25Йифен кьулариз Павелани Силава Аллагьдиз дуьаяр[†] ийидайла ва тарифдин манияр лугьудайла, къазаматда авай муькуьбуру абуруз яб гузвай[+]. 26Садлагьана ахьтин кӀеви залзала хьана хьи, къазаматдин бинени кваз юзана. Къазаматдин вири ракӀарар ахъа хьана, къазаматнавай вирибурал алай зунжурар кутӀуннавай хкар цларай акъатна аватна[+]. 27Ахварай аватай къаравулдиз, ахъа хьайи ракӀарар акурла, къазаматда авай вирибур катнавай хьиз хьана. Гьавиляй ада тур акъудна ва вичи вич яна рекьиз кӀан хьана[+]. 28Амма Павела кӀевиз гьарайна:

– Жуван чандиз къаст ийимир! Чун вири ина ама!

29Къаравулди экв куькӀуьрун эмирна ва ам тадиз къазаматнавайбур авай чкадиз гьахьна. Чандик зурзун акатна, ам фена Павеланни Силаван кӀвачерик ярх хьана[+]. 30Ада абур анай акъудна, хабар кьуна:

– Агъаяр, жув хиласун патал за вуч авун лазим я[+]?

31– Ребби Исадихъ иман ая, – лагьана абуру, – гьакӀ авурла, вунни хилас жеда, ви хизанни[+].

32Абуру адазни адан кӀвале авай вирибуруз Реббидин Гаф лагьана. 33Йифен и геж вахтунда къаравулди абур вичин кӀвализ тухвана, абурун хирер чуьхвена, ахпа ам ва адан кӀвалевайбуруни цик акахьун къачуна[+]. 34Ада Павелни Силав вичин кӀвализ хкана, абуруз хъсан тӀуьн-хъун гана. Чеб Аллагьдихъ ийизвай имандал атанва лугьуз ам ва адан хизан гзаф шад хьанвай[+].

35Югъ алукьна. Гьакимри къазаматдиз вач-хъшаяр ракъурна. Абуру къаравулдиз Павелни Силав къазаматдай азад ая лагьана эмир гана.

36Къаравулди Павелаз и кардикай хабар гана лагьана:

– Гьакимри куьн къазаматдай ахъая лагьана эмирнава! Квевай хъфейтӀа жеда, квез хъсан рехъ хьурай!

37Амма Павела гьакимрин вач-хъшайриз лагьана:

– Чун Римдин ватанэгьлияр хьунизни килиг тавуна, абуру дуван тавуна чун халкьдин вилик гатана, къазаматдиз вегьена. Гила абуруз, а кардикай садазни чир тежедайвал, чун чпелай элягъиз кӀанзавани? Ваъ! Абур иниз чеб атана, чпи чун инай акъудрай[+].

38Вач-хъшайри Павеланни Силаван гафар гьакимрал агакьарна. Павелни Силав Римдин ватанэгьлияр тирдакай чир хьайила, гьакимриз кичӀе хьана. 39Абуру атана гъил къахчун тӀалабна. Гьакимри абурувай къазаматдай экъечӀна, шегьердай масаниз хъфин тӀалабна[+]. 40Къазаматдай экъечӀна, Павелни Силав Лидиятан кӀвализ фена. Абуру ана авай иманийрин руьгь кӀубанарна. Адалай гуьгъуьниз абур чпин рекьиз экъечӀна[+].

#### 17


Саланикда халкь къарагъун

1Павелни адахъ галайбур Амфипулдайни АпӀалиндай яна Саланикдиз атана. Ана чувудрин[†] синагуг[†] авай[+]. 2-3Вичиз адет хьанвайвал, пуд Киш юкъуз[†] Павел синагугдиз фена. Ина ада чувудар Каламдин[†] гъавурда твазвай. Каламдикай бине кьуна, Павела Месигьди[†] азиятар чӀугун ва ахпа Адал кьейидалай кьулухъ чан хтун[†] лазим тирди субутарзавай.

– Зун Вичикай рахазвай Иса[†] гьа Месигь я, – лугьузвай Павела[+][+].

4Адаз яб гайибурукай бязи чувудри, Аллагьдиз ибадат[†] ийизвай гзаф кьадар масабуру ва вилик-кьилик квай гзаф папари Исадихъ иман[†] авуна. Абур Павеланни Силаван патаз атана.

5Чувудри адал пехилвал ийизвай. Санал кӀватӀ хьана, абуру майдандилай гьинавай виже текъведай ксар жагъурна. Абуруни халкь кӀватӀна шегьерда гъулгъула туна. КӀватӀ хьайибур, Павелни Силав халкьдин вилик акъудиз кӀанз, абур жагъуриз Ясунан кӀвал галай патахъ фена[+]. 6Анай Павелни Силав жагъун тавурла, абуру шегьердин гьукумдаррин патав Ясун ва имандаллай амай стхайрикай са кьадарбур гъана. Халкьди гьарайзавай:

– Фадлай дуьньяда гъулгъула тунвай инсанар гила инизни атанва. 7Ясуна абур вичин кӀвале кьабулна. Абуру вири санал Римдин[†] пачагьдин эмирар чӀурзава ва Иса тӀвар[†] алай маса пачагь ава лугьузва[+].

8И гафарин ван галукьай шегьердин гьакимрикни халкьдик къалабулух акатна. 9Абуру, Ясунавайни адахъ галайбурувай дувандиз хтун патал залукдин пул къачуна, абур ахъайна.


Илчияр Берида

10Иманийри[†] йифиз тадиз Павелни Силав Беридиз рекье туна. Беридиз агакьайла, абур чувудрин синагугдиз фена. 11Беривияр саланиквийрилай рикӀ ахъа инсанар тир. Абуру Аллагьдин Гаф чӀехи гьевесдалди кьабулна. Павелан гафар дуьзбур яни-тушни чирун патал, абуру гьар юкъуз Каламни мукьуфдивди кӀелзавай[†]. 12Гзаф кьадар чувудар ва гьакӀни вилик-кьилик квай хейлин маса папарни итимар имандал атана. 13Амма Павела Аллагьдин Гафуникай Берида суьгьбетзава лагьана ван хьайила, Саланикда авай чувудар гьа инизни атана акъатна. Абуру футфа кутаз, халкь Павелазни Силаваз акси акъвазариз хьана. 14Иманийри Павел тадиз гьуьл галайвал ракъурна, Силавни ТӀиматӀей Берида амукьна. 15Павел рекье твазвайбур адахъ галаз Афинайриз[†] кьван атана, ахпа абур Силавазни ТӀиматӀеяз жезмай кьван фаддаказ вичин патав хъша лугьузвай Павелан тагьким гваз элкъвена хъфена.


Павел Афинайра

16Павел Афинайра вичин юлдашрал вил алаз акъвазнавайла, и шегьерда авай кьван бутар[†] акваз, ам перт жезвай[+]. 17Гьавиляй синагугда ада чувудрихъни Аллагьдиз ибадат ийизвай муькуьбурухъ галаз суьгьбетарзавай. Идалайни гъейри шегьердин майдандал вичел гьалтайбурухъ галаз ада гьар юкъуз ихтилатар ийидай. 18Садра адахъ галаз астаикӀри ва Эпикуран терефдарар тир са шумуд филасафди гьуьжетар ийиз хьана. Садбуру хабар кьазвай:

– И лагълагъзавайдаз вуч лугьуз кӀанзава?

Масадбуру лугьузвай:

– Аквазвайвал, ада яд уьлквейрин аллагьрикай ихтилатзава.

Абуру акӀ Павела Исадикай ва кьейидалай кьулухъ адал чан хтуникай рахазвайвиляй лугьузвай.

19Павел АрпӀаг тӀвар алай кӀунтӀунал кӀватӀ жедай межлисдиз гъана, кьилевайбуру адавай хабар кьуна:

– Вуна лугьузвай цӀийи чирвал вуч ятӀа чазни чирайтӀа жедачни[+]? 20Вун къариб затӀарикай рахазва, абур вуч гафар ятӀа чаз чир хьана кӀанзава.

21(Афинайрин агьалийризни ана уьмуьр тухузвай чара уьлквейрай тир инсанриз чпин вахт цӀийи хабарар ахъайиз ва абуруз яб гуз акъудунилай хъсан маса машгъулат авачир.)

22КӀватӀ хьанвайбурун вилик Павела къарагъна лагьана:

– Афинайрин агьалияр! Гьи патай килигайтӀани, заз куьне аллагьриз гьуьрметзавайвал аквазва. 23Куь шегьерда къекъвез-къекъвез аллагьриз икрамдай чкайриз фейила, заз гьатта «ЧАЗ ТЕЧИДАЙ АЛЛАГЬДИЗ» лугьудай гафар кхьенвай къурбанганни[†] акуна. Гьа и квез течиз куьне икрамзавай Аллагьдикай за квез суьгьбетда. 24Дуьнья ва ана авай кьван затӀар халкь авур Аллагьди, цаваринни чилин Реббиди[†], инсанрин гъилералди эцигнавай ибадатханайра уьмуьр тухузвач[+]. 25Адаз инсанри чпин гъилералди Вичиз къуллугъ авун герек туш. Акси яз, инсанриз уьмуьр, нефес ва амай вири затӀар Ада Вичи гузва[+]. 26Ада са инсандикай вири чилел жедай инсаният халкьна. Вири халкьариз Ада уьмуьр тухудай вахтни чка тайинарна[+]. 27Аллагьди инсанривай Вичихъ къекъвез жедайвал, Вичин патав къвез жедайвал ва Вич жагъуриз жедайвал авуна. Ам чавай гьар садавайни яргъа туш эхир. 28Вучиз лагьайтӀа Гьада аваз чна уьмуьр тухузва, чун гьерекатдани ава, дуьньядални ала. Куь са бязи шаиррини гьа икӀ лагьанай:

«Чун Гьадан несил я»[+].

29Чун Аллагьдин тухумдикай яз хьайила, чна Аллагь къизилдикайни гимишдикай ва я къванцикай инсанрин фикиррини амалди арадал гъанвай суьрет хьтинди я лагьана фикирна кӀандач. 30Алатай вахтара са куьникайни хабар авачир инсанриз Аллагьди жаза гудачир, гила, лагьайтӀа, Ада вирина вири инсанриз Вичин рекьел ша лугьузва[+]. 31Вучиз лагьайтӀа Аллагьди адалат гваз дуьньядин дуван ийидай югъ тайинарнава. А дуван ни ийидатӀа, гьа Касни къалурнава. А Касдал кьейидалай кьулухъ чан хкуналди, Аллагьди вири инсанриз Вичи тайинарнавайди Гьам тирди субутна[+].

32Инал алайбуруз кьейидалай кьулухъ чан хтана лугьудай гафарин ван атайла, абурукай са бязибуру ягьанатдин хъверна, муькуьбуру лагьана:

– Чаз мад гъилера ви и ихтилатдиз яб хгуз кӀанзава.

33КӀватӀ хьанвайбур гьанал туна Павел хъфена.

34Амма са бязибуру Павелан гафарихъ иман авуна. Абур адан патав атана. Абурун арада АрпӀагдин векил Дуьаниси[†], Дамар лугьудай са паб ва масабур авай.

#### 18


Павел Каринфда

1Гьадалай кьулухъ Афинаяр[†] туна, Павел Каринфдиз фена. 2Ана адал ПӀунтӀасдай тир Акуьл лугьудай са чувуд[†] ва адан паб ПрискӀа гьалтна. Абур Италдай и мукьвара атанвайбур тир, вучиз лагьайтӀа Клавдас пачагьди вири чувудриз Римдай[†] экъечӀна хъфин эмирнавай. Павел абурун патав фена[+]. 3Павелни Акуьла са пешедин устӀарар тир – абуру алачухар[†] цвадай, гьакӀ хьайила Павел абурухъ галаз кӀвалахиз амукьна. 4Гьар Киш юкъуз[†] ам синагугда[†] чувударни муькуьбур вичин чӀалал гъиз алахъзавай[+].

5МакӀедандай Силавни ТӀиматӀей хтайла, Павела вири вичин вахт вязер ийиз серфна. Ада чувудриз Иса[†] – Месигь[†] я лугьуз шагьидвал ийизвай[+]. 6Чувудри и карда адаз акси жез, адан хатурдик хкуьрайла, ада вичин пекерал ацукьнавай руг югъурна абуруз лагьана:

– Куьн кьиникьин тахсир куьди жеда! Зак са тахсирни квач, гила за фена маса халкьарикай тирбуруз чирвилер гуда[+].

7Синагугдай экъечӀна ам Аллагьдиз ибадат[†] ийизвай Юст ТӀитӀес лугьудай касдин кӀвализ фена. Адан кӀвал синагугдин патав гвай.

8Синагугдин кьиле авай Криспа ва адан вири хизан Реббидихъ[†] ийизвай имандал[†] атана. Павелаз яб гайи гзаф кьадар каринфвийрини, имандал атана, цик акахьун къачуна[†][+].

9-10Са йифиз Павелаз ахварай Реббиди лагьана:

– КичӀе жемир, вахъ Зун гала. И шегьерда зи инсанар гзаф ава, вак хкӀадай са касни жедач. Гьавиляй рахух, кисмир.

11Аллагьдин Гафуникай чирвилер гуз, Павела ана йисни зур акъудна.

12Галиян Ахайда гьаким тир чӀавуз чувудар, вири сад хьана, Павелал гьавалат хьана. Ам кьуна абуру дувандиз гъана 13ва лагьана:

– И кас, Къанундив[†] кьан тийизвайвал Аллагьдиз ибадат ая лугьуз, инсанар вичин рекьиз гъиз алахънава.

14Павела сивяй гаф акъуддалди, Галияна элкъвена чувудриз лагьана:

– Чувудар, куьне и касди чӀехи са чӀуру кар авуна лагьана адак тахсир кутазвайтӀа, за квез яб гудай. 15Амма гьуьжет гафарикай, тӀварарикай[†] ва куь Къанундикай физватӀа, абурай кьил куьне акъуда. Заз и крара дуванбег жез кӀанзавач[+].

16Галияна абур дуванханадай акъуд лагьана. 17Инал халкьди синагугдин кьиле авай СастӀен кьуна, дуванханадин вилик адаз гатун кьуна, амма Галияна и кардиз гьич ябни ганач.


Павел АнтӀиахдиз хтун

18Са кьадар вахтунда Павел Каринфда амукьна. Ахпа, иманийриз[†] сагърай лагьана, ам гимида аваз Суьриядиз фена. Адахъ галаз ПрискӀа ва Акуьл рекье гьатна. Кинхерейдай экъечӀдалди, Аллагьдин вилик авур вяд куьтягь хьунин лишан яз, ада уьлгуьчдалди вичин кьил твана[+]. 19Абур Эфесдиз акъатна. ПрискӀа ва Акуьла гьана туна, Павела фена синагугда чувудрихъ галаз ихтилатар ийиз хьана[+]. 20Абуру адавай чпихъ галаз са кьадар вахтунда амукьун тӀалабна, амма ам рази хьанач.

21– Аллагьди гайитӀа, куь патав зун мад хкведа, – хъфидайла, лагьана ада.

Павел гимида аваз Эфесдай хъфена[+]. 22Кесардиз атана, гимидай эвичӀна, винелди Ярусалимдиз фена, ана авай иманийрал кьил чӀугуна. Анай ам АнтӀиахдиз рекье гьатна. 23Са кьадар вахт АнтӀиахда акъудна, шегьердай шегьердиз физ, ГалатӀни Фиригъ тирвал къекъвез, Павела вири тилмизрин[†] руьгь[†] генани мягькемарзавай[+].


Павелан пуд лагьай сиягьат


АпӀалас Эфес шегьерда

24Гьа чӀавуз Эфесдиз АпӀалас лугьудай са чувуд атана. Вич Искендерандай тир АпӀалас кӀелнавай[†] инсан тир. Калам[†] адаз хъсандиз чидай[+]. 25Реббидин рекьикайни адаз хъсандиз чирвилер ганвай. Адаз чизвайди анжах Ягьяди[†] цик акахьун къачу лугьузвайди тиртӀани, ада лап рикӀивай ва галай-галайвал инсанриз Исадикай чирвилер гузвай[+]. 26Ам гьа идакай синагугда викӀегьвилелди рахаз эгечӀна. ПрискӀадизни Акуьлаз адан ван хьайила, абуру ам чпин кӀвализ тухвана Аллагьдин рехъ вуч затӀ ятӀа мадни дуьм-дуьз чирвилер хгана[+]. 27АпӀаласаз Ахайдиз физ кӀан хьайила, Исадихъ иманийри адаз хъсан рехъ хьурай лагьана. Абуру Ахайда авай тилмизриз АпӀалас кьабулун паталай чарни кхьена. Аниз атана агакьайла, ада Аллагьдин берекатдик[†] кваз имандал атайбуруз зурба куьмекар гана[+]. 28АпӀаласа халкь авай чкайра чувудрихъ галаз ийизвай гьуьжетра, абурун фикирар дуьз туширди къалурдай, Каламдикай бине кьуна, Иса – Месигь тирди чӀалахъ жедайвал субутдай[+].

#### 19


Павел Эфесда

1АпӀалас Каринфда авай чӀавуз, Павел вини дагъларин уьлкве тирвал сиягьатдиз акъатнай. Ам Эфесдиз атана. Ана адал са шумуд тилмиз[†] гьалтна[+].

2– Куьн Исадихъ[†] ийизвай имандал[†] атайла, квек Пак Руьгь[†] акатнайни? – абурувай хабар кьуна ада.

– Чаз Пак[†] Руьгь вуч затӀ ятӀа гьич ванни хьайиди туш, – лагьана жаваб гана абуру.

3Инал Павела хабар кьуна:

– Цик акахьун къачудайла[†] бес куьне квехъ иман ийизвай?

– Чна Ягьяди[†] лагьай гафарин чӀалахъ яз цик акахьун къачунай, – лагьана жаваб гана абуру[+].

4– Ягьяди инсанриз Аллагьдин рекьел атунин[†] лишан яз цик акахьун къачу ва гьакӀ вичелай гуьгъуьниз къведай Исадихъни иман ая лугьузвай, – лагьана Павела[+].

5И гафар ван хьайи абуру Ребби[†] Исадихъ иман авунин лишан яз цик акахьун къачуна[+]. 6Павела абурал гъилер эцигна[†], абурукни Пак Руьгь акатна. Гьа инал абур жуьреба-жуьре чӀаларал рахаз ва пайгъамбарвал[†] ийиз хьана[+]. 7Абур цӀикьвед кас кьван авай.

8Павела пуд вацра синагугра[†] викӀегьдаказ вязер авуна. Ада чувудрихъ[†] галаз авур веревирдера Аллагьдин пачагьвал вуч затӀ ятӀа вири чӀалахъ жедайвал ачухарзавай[+]. 9Адаз яб гузвайбурукай са бязибур терс тир. Адан гафарин чӀалахъ тежез, абуру халкьдин вилик Аллагьдин рекьиз себ гузвай. Павел абурун патавай хъфена ва вичихъ галаз тилмизарни хутахна. Ада гьар юкъуз Туьренан мектебда вязер ийизвай. 10Гьа икӀ давам хьайи кьве йисан къене Асия вилаятда[†] авай вири чувудризни муькуьбуруз Реббидин Гафуникай хабар хьана.

11Аллагьди тежер хьтин аламатар Павелан гъилералди кьилиз акъудзавай. 12Азарри кьунвайбурун патав Павела алукӀай ягълухарни хуруганарни гъидай, азарри кьунвайбурал эцигдай, абурукай себеб жез азарри кьунвайбур дири хъжедай, чӀуру жинерар[†] хкатдай[+]. 13А чкайра инсанрикай суьгьуьрдин гафаривди жинерар хкудзавай са бязи чувудар мадни авай, абуруни, жинерар хкудиз алахъдайла, Иса Месигьдин[†] ТӀвар[†] кьун кьетӀна. Абуру жинерриз лугьуз хьана:

– Вичикай Павела ихтилатай Исадин ТӀварцӀелай за ваз и касдикай хкечӀ лагьана эмирзава[+].

14Чувудрин чӀехи хахам[†] Скеван ирид хцини гьа икӀ авуна. 15Амма чӀуру жинжи абуруз жаваб гана:

– Иса заз чида, Павелакайни заз хабар ава, бес куьн вужар я[+]?

16ЧӀуру жин квай инсан абурал гадар хьана, ада абур вири кӀаник кутуна. Ада абуруз ахьтин гатунар кьуна хьи, иви кӀвахьна физ, жинерар хкудзавайбур пекерни алачиз а кӀваляй катна хъфенай. 17Эфесда уьмуьр тухузвай вири чувудризни муькуьбуруз и кардикай хабар хьайила, абурук кичӀ акатна. Гьанлай Ребби Исадин ТӀвар абуру зурба гьуьрметдалди кьаз хьана.

18Имандал атай гзафбуру, къвез, чпи авур чӀуру крар вирибурун вилик хиве кьаз хьана[+]. 19Виликдай суьгьуьрчивилер авур гзафбуруни чпин суьгьуьрдин ктабар гваз къвез, абур виридан вилик цӀуз гадарнай. ЦӀуз вегьей кьван ктабрин къимет гьисабайла, ам яхцӀурни цӀуд агъзур драхмадив кьван агакьнай. 20Гьа икӀ гегьеншдиз чкӀиз, Аллагьдин Гафуни къуват къачузвай[+].


Эфесда къал

21Хьайи вири крарилай кьулухъ Павела МакӀедандайни Ахайдай яна Ярусалимдиз фидай меслятна.

– Ярусалимда хьайидалай кьулухъ зун Римдизни[†] акъатун лазим я, – лагьана ада[+].

22МакӀедандиз ада вичиз куьмекарзавай кьве кас, ТӀиматӀейни ЭрастӀ, ракъурна, вични са кьадар вахтунда Асия вилаятда амукьна[+].

23И чӀавуз Аллагьдин рекьин паталай лап чӀехи къалар акъатна. 24Заргар ДимитӀриди гимишдикай Артемидатан[*] ибадатханадин[†] гъвечӀи кӀалубар гьазуриз маса гузвай. И кӀвалахди адазни чкадин устӀарриз чӀехи хийирар гъизвай. 25Садра ада маса устӀарар ва шакӀуртар кӀватӀна абуруз лагьана:

– Я стхаяр, и карди чаз хъсан хийир гузвайди квез чизва. 26Амма квез аквазва ва ван къвезва хьи, и Павел лугьудай касди тек са Эфесда ваъ, гьакӀ вири Асия вилаятдани инсандин гъилери туькӀуьрнавай аллагьар – аллагьар туш лугьуз, гзаф инсанар чӀалал гъана вичин патаз акъудна. 27Исятда тек са чи пеше къиметдай аватунин ваъ, гьакӀни чӀехи аллагь Артемидатан ибадатхана квазни такьунин хата арадал атанва. ГьакӀ хьайила, вичиз вири Асия вилаятди ва вири дуьньяди ибадат ийизвай вилик-кьилик квай паб-аллагь Артемидат кӀвачерик аватун мумкин я.

28И гафарин ван хьайила, устӀаррик хъел акатна, абуру гьарайиз хьана:

– Сагъ хьурай Эфесдин Артемидат!

29Са герендилай вири шегьердик юзун акатна. Инсанри Павелан юлдашар тир макӀеданви Гайни АристӀарх кьуна. Вирида шегьердин мярекатар кьиле физвай чкадиз гьерекатна[+]. 30Павелаз халкьдин вилик экъечӀна рахаз кӀан хьана, амма тилмизри ам ахъайнач. 31Асиядин вилик-кьилик квай са бязи ксари, чеб Павелан дустар хьуниз килигна, аниз фимир лагьана адан патав инсанар ракъурна.

32КӀватӀ хьанвайбур вири какахьнавай. Садбуру са гафар гьарайзавай, муькуьбуру маса. ЧӀехи паюниз чеб аниз вучиз атанвайбур ятӀа чизвачир. 33Чувудри Искендер вилик акъудна ва инсанрин кӀеретӀди адаз вуч лугьудатӀа чирна. Искендера вич хуьн патал гаф къачудайла, гъилелди ишара[†] авуна. 34Амма ам чувуд тирди чир хьайила, вирибуру сад хьиз гьарайиз хьана:

– Сагъ хьурай Эфесдин Артемидат!

Абуру кьве сятда кьван гьараяр авуна. 35Ахпа халкьдин вилик шегьердин чӀехибурукай сад экъечӀна. Ада абур секинарна, лагьана:

– Эфесвияр! Вилик-кьилик квай паб-аллагь Артемидатан ибадатхана Эфес шегьерда авайдакай вири дуьньядиз хабар авачни? Цавай аватай адан къамат алай къван Эфесда авайди тийижирди авани? 36И кар инкариз жедай кас авачтӀа, куьн секин хьун лазим я, фагьум тавуна са карни авуна кӀандач. 37Куьне иниз кьуна гъайи инсанрикай садани ибадатхана атӀанач ва чи паб-аллагьдиз экъуьгънач. 38ДимитӀридини адан юлдашри са нелай ятӀани шикаят ийизватӀа, чахъ дуван ва гьакимар ава. Къуй абуру чпи чпелай арзаяр авурай. 39Квехъ мад са гьихьтин ятӀани суалар аматӀа, къанун[†] тирвал кӀватӀнавай межлисдал эцигиз жеда. 40Къал къарагъарна лагьана къе хьайи крарай чак тахсирар кутаз хьайитӀа, чаз чун гьахъар хъийидай делилар жагъидач, вучиз лагьайтӀа вири къал-къул бине авачирди я.

Гьа и гафар лагьана, ада халкь ахъайна.

#### 20


Павел МакӀедандизни Юнандиз фин

1Къалар куьтягь хьайила, Павела, тилмизар[†] кӀватӀна, абурук руьгь[†] кутуна. Абуруз сагърай лагьана, ам МакӀедандиз рекье гьатна[+]. 2Фидай рехъди ада иманияр[†] кӀубанар ийизвай. Юнандиз атайла, 3ада ана пуд варз акъудна. Суьриядиз фидай арада, чувудриз[†] адаз акси яз чӀуру къаст ийиз кӀан хьайила, ада МакӀедандай яна элкъвена хтун кьетӀна[+]. 4Хъфидайла адахъ бериви Пуьран хва УспатӀрус, Саланикдай тир АристӀархни СекӀунд, Дербедай тир Гай, ТӀиматӀей, Асия вилаятдай[†] тир Тирафимни Туьхик галай[+]. 5Абуру, чалай вилик фена, чун Туругьасда вилив хуьзвай[+]. 6Чун ТӀили фарин суварилай[†] кьулухъ ФилипӀрай гимида аваз фена ва вад йикъалай Туругьасда абурук акахьна. Ана чун ирид юкъуз амукьна[+].


ЭвтӀихал чан хкун

7Гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], чун фу атӀуз кӀватӀ хьана. Павела кӀватӀ хьанвайбурухъ галаз ихтилатзавай. Адаз пакад[†] юкъуз хъфиз кӀан хьайивиляй, ихтилатар кьуланфералди давам хьана[+]. 8Чун кӀватӀ хьанвай винел алай кӀвале гзаф чирагъар кузвай. 9ДакӀарда ЭвтӀих лугьудай жегьил гада ацукьнавай. Павел рахазвайла, гада ахварин хиялда гьатзавай. Ахпа, михьиз[†] ахварал фейила, ам пуд лагьай гьавадай аватна. Фена хкажайла, ам кьенваз жагъана. 10Павел кӀаник эвичӀна, жегьил гададин винел ярх хьана, ам къужахда кьуна.

– Архайин хьухь, – лагьана. – Адал чан ала!

11Павел мад кӀвализ хкаж хъхьана. Ада фу атӀуз тӀуьна. Экв жедалди ада суьгьбетар авуна, пакамахъ ам анай хъфена. 12Жегьил гадани саламат яз кӀвализ хкана. И карди виридаз гзаф хвеши авуна.


Туругьасдай Милетдиз

13Гимида аваз чун Асасдиз фена. Ана Павелни чак акахьун лазим тир. Чун ина вичел вил алаз акъвазунин патахъай ада вичи лагьанай, амма адаз вичиз къураматдин рекьяй физ кӀан хьана. 14Асасда ам чи вилик экъечӀна, чи гимидиз акьахна, чун вири Муьтленадиз фена. 15Анай пакагьан юкъуз чун Хигьасдилай алатна фена. Са югъ арадай фейила, чун Самасдиз, мадни са йикъалай Милетдиз агакьна. 16Асия вилаятда геж тахьун патал Павела Эфесда акъваз тавуна фин меслятна. Адаз, агакьиз хьайитӀа, Ярусалимдиз ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан суварик[†] физ кӀанзавай, гьавиляй адак тадини квай[+].


Эфесдин агъсакъалрихъ галаз ихтилат

17Эфесдин иманийрин кӀватӀалдин[†] кьиле авайбур атун патал Павела Милетдай инсанар ракъурна. 18Абур атайла, ада абуруз лагьана:

– Асия вилаятдиз атай сифте йикъарилай эгечӀна за ина, куь арада, гьикӀ уьмуьр тухванатӀа, квез чизва[+]. 19Чувудри зи кьилел гъайи еке синагъризни килиг тавуна, за муьтӀуьгъдаказ, вилел нагъв алаз Аллагьдиз къуллугъна. 20Квез хийир гудай са карни за квекай чуьнуьхнач, гьам халкь алай чкайрални, гьам куь кӀвалерани за квез вязер авуна ва чирвилер гана.

21За чувудризни муькуьбуруз абур Аллагьдин рекьел атун[†] ва чи Ребби[†] Исадихъ[†] иман[†] авун лазим тирди малумарзавай. 22Ингье, исятда зун Руьгьдин гуьгъуьнаваз Ярусалимдиз физва, заз ана вуч жедатӀани чизвач. 23Заз анжах чизва хьи, гьар са шегьерда Пак Руьгьди зи кьилел къведай азаб-азиятрикай ва зун къазаматда гьатдайдакай заз виликамаз хабарзава[+]. 24Амма заз жуван уьмуьр са квяйни аквазвач. Заз кӀанзавайди Ребби Иса Месигьди[†] зал Аллагьдин берекетдикай шагьидвал ая лагьана ганвай тапшуругъ кар кьилиз акъудун я[+].

25Куь арада за Аллагьдин пачагьвиликай малумарнай. Гила заз чизва хьи, квекай садазни мад зун ахквадач. 26ГьакӀ хьайила за квез къе лугьузва: Са вуж ятӀани телеф хьайитӀа, тахсир зиди жедач[+]. 27За квез, са затӀни чуьнуьх тийиз, Аллагьдин вири къастуникай лагьанай. 28Пак Руьгьди Вичи квекай иманийрин суьруьдин чубанар авуна. Жувал ва Аллагьди Вичин Ивидалди кӀватӀай иманийрал вил алаз хьухь, абурув чӀуру крар ийиз тамир[+].

29Заз чизва хьи, зун инай хъфейла, куь патав пехъи жанавурар къведа, абуру суьруьдиз инсаф ийидач[+]. 30Гьатта куь арадайни тапан несигьатар гудайбур акъатда, абуруз тилмизар чпин рекьел гъиз кӀан жеда[+]. 31ГьакӀ хьайила мукъаят хьухь! За, вилерал нагъв алаз, датӀана пуд йисан къене квез гьар садаз несигьатар гайиди рикӀел хуьх![+]

32Исятда за куьн Аллагьдал ва Адан берекатдикай[†] лугьузвай Гафунал аманатзава. И Гафунихъ куьн мягькемардай къуват ава, Аллагьди квез, Вичиз талукь виридаз, хиве кьурди гуда[+]. 33Заз гьич садавайни я гимиш, я къизил, я пекер къачуз кӀан хьайиди туш[+]. 34Зи ва зи юлдашрин фу зи жуван гъилерин зегьметдалди гьатнавайди квез чизва[+]. 35Ребби Исадин «Гузвай кас къачузвайдалай бахтлу я» лугьудай гафар датӀана рикӀел хвена, за вири крара ажузбуруз куьмек гана. Гьа икӀ, жуван къуватар гьайиф татана зегьмет чӀугуналди, куьнени гьа икӀ авуна кӀандайди за квез къалурна[+].

36И гафар лагьана Павела, виридахъ галаз санал метӀер чилиз яна, дуьа[†] авуна[+]. 37Вирида, шехьиз ва ам къужахда кьаз, адаз теменар гузвай. 38Абуруз иллаки «мад квез зун ахквадач» лагьай адан гафари хажалат авунвай. Павел абуру гимидал кьван рекье туна.

#### 21


Ярусалимдиз сиягьат

1Абурухъ галаз чара хъхьана, чун гьуьлуьз экъечӀна ва дуьм-дуьз Кус атӀадал фена. Пакагьан[†] юкъуз чун Радасдиз агакьна. Гьанайни ПатӀарадиз фена. 2Ана Финикидиз физвай гими жагъурна, гьада аваз рехъ давамарна. 3Куьпри аквадайвал кьибле патай яна Суьриядиз фена. Туьрс шегьерда чи гими акъвазарна, адай парар авудна. 4Ина чна Исадин[†] тилмизар[†] жагъурна, абурухъ галаз ирид югъ акъудна. Са бязибуру, Руьгьди[†] эсердик кутунваз, Павелаз Ярусалимдиз фимир лугьуз минетна[+]. 5Вахт атана агакьайла, чун чи рекьиз физ гьазур хьана. Вири иманияр[†], абурун папарни аялар чун рекье тваз шегьердай гьуьлуьн къерехдал кьван экъечӀна. Ана чна метӀер чилиз яна дуьаяр[†] авуна[+]. 6Чун, сада садаз сагърай лагьана, гимидиз акьахна. Абурни чпин кӀвалериз хъфена.

7Гимида аваз рехъ давамарна, чун Туьрс шегьердай Питалмасдиз атана. Гьана стхайрал-вахарал кьил чӀугуна, абурухъ галаз са югъ акъудна. 8Гуьгъуьнин юкъуз анай Кесардиз рекье гьатна. Ина Шад Хабар[†] чукӀурзавай ФилипӀан кӀвале акъвазна. Ам Ярусалимдин иманийрин кӀватӀалди[†] тайинарнавай ирид шемасдикай[†] сад тир[+]. 9Адахъ гъуьлуьз тефенвай кьуд руш авай, абурувай пайгъамбарвал[†] ийиз жедай[+].

10Чун ина аваз са шумуд югъ алатайла, иниз Ягьудатдай[†] пайгъамбар Агъаб акъатна[+]. 11Ам чи патав атана, ада Павелан чӀул къачуна вичин гъилер, кӀвачер кутӀунна ва лагьана:

– Пак Руьгьди лугьузва хьи, Ярусалимда и чӀулунин агъа чувудри[†] гьа икӀ кутӀунна римвийрин[†] гъиле твада.

12И гафар чаз ван хьайила, чна ва чкадинбуру Павелаз Ярусалимдиз фимир лугьуз минет ийиз хьана[+]. 13Амма Павела жаваб яз лагьана:

– Шелар ийиз куьне зи рикӀ вучиз падзава? Зун неинки къазаматда ацукьиз, гьакӀ Ребби[†] Исадин хатурдай Ярусалимда чанни гуз гьазур я[+].

14Ам чӀалал гъиз тахьайла, чун секин хьана.

– Къуй Аллагьдиз кӀандайвал хьурай, – лагьана чна.

15Са шумуд йикъалай чун рекье гьатиз гьазур хьана ва Ярусалимдиз фена. 16Чахъ галаз Кесардай са бязи тилмизарни атана. Абуру чун Минасунан кӀвализ гъана, чун гьана амукьна. Куьпридай тир Минасун лап фадлай Исадин тилмиз тир.


Якьубан меслят

17Ярусалимда иманийри[†] чун хушвилелди кьабулна. 18Пакагьан юкъуз Павел чахъ галаз Якьубан[†] патав фена. Ана иманийрин чӀехибур вири кӀватӀ хьанвай[+]. 19Салам гайидалай кьулухъ, Павела вичив маса халкьарин арада Аллагьди ийиз тур крарикай галай-галайвал ихтилатна. 20Адаз яб гайибуру Аллагьдиз шукурар авуна. Ахпа абуру Павелаз лагьана:

– Гила ваз, стха, имандал атанвай чувудар шумуд агъзур кас аватӀа чидани? Абуру вирида гьакъисагъвилелди[*] Къанундал[†] амалзава[+]. 21Вуна, маса халкьарин арада уьмуьр тухузвай вири чувудриз Мусадин[†] Къанундикай къерех хьухь, аялар мад суьннет хъийимир ва чи къайдаяр кьуна ацукьмир лугьузвай ванер абуруз атанва[+]. 22Чна вуч авун лазим я? Абуруз, гьелбетда, вун атанвайдакай хабар жеда.

23ГьакӀ хьайила чна гудай меслятдиз яб це. Чи арада Аллагьдин вилик вяд авур кьуд кас ава[+]. 24Гьабурни галаз фена адет тирвал михьивилер[†] ая, абуру гана кӀандай пулни вуна це, гьа и чӀавуз абурувай Аллагьдин вилик авур вяд куьтягь хьунин лишан яз кьилерни тваз жеда. Гьа икӀ авуртӀа, вуна Къанундихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухузвайди виридаз аквада. Вакай чукӀурнавай хабарар тапанбур тирди виридаз малум жеда[+]. 25Маса халкьарикай яз имандал атанвайбуруз, лагьайтӀа, чна абуру кьилиз акъудна кӀанзавай ихьтин къайдаяр авай чар кхьенай: бутриз[†] къурбанднавай тӀуьн, дуьз тукӀун тавунвай гьайвандин як, иви кумай як немир, явавиликай яргъаз хьухь[+].

26Пакагьан юкъуз а ксарихъ галаз фена, Павела абурухъ галаз санал михьивилер авуна. Ахпа ада, Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, чпин михьивилерин вахт куьтягь жедай югъ хахамриз[†] малумарна. И юкъуз Павелани адахъ галай кьуд касди къурбандар авун лазим тир[+].


Павел кьун

27Михьивилер авуна ирид югъ алатзавайла, Павел Аллагьдин КӀвале аваз акур Асия вилаятдай[†] тир са шумуд чувудди футфа кутуна халкьдив Павел кьаз туна 28ва гьарайиз эгечӀна:

– Исраилвияр[†]! Чи куьмекдиз ша! Виринра чи халкьдиз, чи Къанундиз ва и Чкадиз акси гафар лугьуз виридаз чирвилер гузвай кас гьа им я. Ада Аллагьдин КӀвализ чувудар туширбурни кваз гъанва, гьадалди ада и пак Чка чиркин авунва[+].

29Виликдай абуруз Павелахъ галаз шегьерда Эфесдай тир Тирафим акунай, гьакӀ хьайила абуру ам Павела вичихъ галаз Аллагьдин КӀвализ гъанва лагьана фикирнай[+]. 30Вири шегьерда гъулгъула гьатна. Кьуд патахъай къвез инсанар кӀватӀ жезвай. Павел кьуна, Аллагьдин КӀваляй галчӀурна акъудна. Гьанин варарни гьасятда кӀевна. 31Абуруз ам рекьидай ният авай чӀавуз вири Ярусалимда гъулгъула гьатнавайдакай шегьерда авай Римдин кьушундин кьилевайдаз хабар гана. 32Ам, тадиз са шумуд эфсерни аскер галаз халкьдин арадиз гьахьна. Абур акурла, къал къачунвайбуру Павелаз кьазвай гатунар акъвазарна. 33Кьушундин кьилевайда Павел кьуна ам кьве зунжурда тун эмирна. Эфсерди халкьдивай гатазвай кас вуж я, ада вуч авуна лагьана хабар кьуна[+]. 34Халкьдин арадай садбуру са гафар, муькуьбуру маса гафар гьарайзавай. Гъулгъуладин гъиляй адаз са тайин жаваб жагъун тавурла, ада Павел къеледиз тухун эмирна[+]. 35Абур къеледин гурарив агакьайла, халкь акӀ туьнт хьана хьи, аскерар Павел гъилерал алаз тухуниз мажбур хьана.

36Халкьди абурун гуьгъуьниз физ-физ:

– Ам яна йикь! – лугьуз гьарайзавай.

37Аскерри Павел къеледин къенез тухузвайла, ада кьушундин кьилевайдаз лагьана:

– Жечни квевай са кар тӀалабайтӀа?

– Яъ, вун юнан чӀалал рахазвани?! – жаваб яз хабар кьуна кьушундин кьилевайда. – 38АкӀ ятӀа, вун и мукьвара къалар акъудна, кьурумдиз кьуд агъзур къачагъ галаз катай мисриви[†] туш ман?

39– Зун чувуд я, – жаваб гана Павела, – Киликатда авай ТӀарас лугьудай тӀвар-ван[†] авай шегьердин эгьли я. За тавакъу ийида, заз халкьдихъ элкъвена рахадай ихтияр це[+].

40Кьушундин кьилевайда ихтияр гайила, Павела гурарал акъвазна халкьдиз гъилелди ишара[†] авуна. Халкь кисайла, ам чувуд чӀалал рахаз эгечӀна.

#### 22


Ярусалимдин чувудрин вилик

1– Бубаяр[†], стхаяр, куьне заз жув хуьн паталай кьве гаф лугьудай ихтияр це, – лагьана Павела.

2Ам чувуд[†] чӀалал рахаз акурла, абур вири михьиз[†] кис хьана. Ада давамарна:

3– Зун чувуд я, зун Киликатда авай ТӀарасда хана. И Ярусалим шегьерда заз тербия гана. Чи бубайрин Къанун[†] Гамалила заз лап хъсандиз чирна. Инал акъвазнавай куьн хьиз, зунни Аллагьдин весияр рикӀивай кьилиз акъудиз алахъна[+]. 4Зун Исадин[†] рекьел атайбур хурук кутаз ва абур рекьидай рекьер жагъуриз хьана. За, итимарни, папарни кьаз, къазаматриз вегьидай[+]. 5Кьилин хахамдивайни[†] Меслягьатдивай[†] а крарин шагьидвал ийиз жеда. За абурувай Шамдиз фин патал стхайриз кхьенвай чарни къачунай. Аниз фейила, вири иманияр[†] кьаз ва Ярусалимдиз хкана абуруз жаза гуз кӀанзавай[+].

6Физвай рекье, нисинриз хьиз Шамдиз агакьзавайла, садлагьана цаварай атай къати рапрапди зун экуь авуна[+]. 7Зун чилел ярх хьана, заз захъ элкъвена рахазвай са ван хьана: «Шаул! Я Шаул! Вуна Зун вучиз хурук кутазва?» 8«Вун вуж я, я Агъа?» – хабар кьуна за. «Зун вуна хурук кутазвай Назаретдай тир Иса я», – жаваб гана Ада заз.

9Захъ галай юлдашриз экв акунай, амма заз атай ван абуруз атанач. 10За хабар кьуна: «Я Ребби[†], за вуч авун лазим я?» «Къарагъна Шамдиз алад, – жаваб гана Реббиди, – Аллагьди ваз ая лагьанвай вуна авуна кӀандай крарикай ваз ана лугьуда».

11Аллагьдин баркалладин[†] экуьни зун буьркьуь авуниз килигна, юлдашри гъил кьуна, зун Шамдиз гъана. 12Ана Гьанани лугьудай са кас зи патав атана. Ам Аллагь рикӀел алай, Мусадин[†] Къанундал амалзавай инсан тир, ана авай вири чувудрин арада адаз зурба гьуьрмет авай[+]. 13Зи патав атана, зи вилик акъвазна, ада лагьана: «Шаул стха, ви вилериз экв хтурай!» Зи вилер гьасятда ахъа хъхьана, заз ам акуна.

14«Чи бубайрин Аллагьди вун хкяна, ви гьакъиндай Вичин къаст ваз къалурна, – лагьана ада. – Ваз Гьахъ-Михьиди акуна, ваз Адан Гафар ван хьана, 15вучиз лагьайтӀа акурдакайни ван хьайидакай вавай шагьидди хьиз виридан вилик ихтилат ийиз жеда[+]. 16Вучиз вуна гежарзава? Къарагъ, цик акахьун къачу[†], жув гунагьрикай[†] михьи авуна, Адан ТӀвар[†] яхъ»[+].

17Элкъвена Ярусалимдиз хтана, за Аллагьдин КӀвале[†] дуьаяр[†] ийидайла, заз зун ахварал алай хьиз хьана[+]. 18Заз Ребби акуна. Ада заз лагьана: «Тадиз Ярусалимдай ахлад, ина авайбуру вуна Закай авур шагьидвал кьабулдач». 19«Я Ребби, – жаваб гана за, – вахъ иман[†] ийизвай вири ксар кьаз, синагугра[†] гатай ва абур къазаматда тваз хьайи кас зун тирди и инсанриз хабар ава. 20Ви шагьид хьайи Истефас кьиникьиз акъудайлани зун гьанал алай, за къван гайибурун пад кьунай. За ам кьейибурун пекер хуьзвай»[+]. 21Инал Реббиди лагьана: «Алад, За вун яргъал уьлквейрин халкьарин патав ракъурзава».


Кьушундин кьилевайдан патав

22И гафарал къведалди халкьди Павелаз яб гузвай, амма и гафар лугьунни кумаз, абур гьарайиз эгечӀна:

– Ам дуьньядилай терг ая, адал чан туна виже къведач!

23Абуру гьарайиз, чпин абаяр гадариз, руг хчализ цавуз ахъайдайла, 24кьушундин кьилевайда Павел къеледиз твах лагьана эмирна. Вучиз халкьди адаз икьван гьарайзаватӀа чириз кӀанз ада ам гатана силис твах лагьана. 25Гатун патал Павел кутӀунзавайла, патав акъвазнавай эфсердиз ада лагьана:

– Римдин[†] къанунди гьахъ-дуван тавунвай Римдин ватанэгьли гатадай ихтияр гузвани[+]?

26И гафар ван хьайила, эфсерди фена кьушундин кьилевайдаз лагьана:

– Куьне вуч ийизва? А инсан Римдин ватанэгьли я.

27Павелан патав фена, кьушундин кьилевайда адавай хабар кьуна:

– Лагь кван заз, вун рикӀивайни Римдин ватанэгьли яни?

– Эхь, – лагьана жаваб гана Павела.

28– Римдин ватанэгьли хьун патал за гзаф пул гайиди тир, – лагьана кьушундин кьилевайда.

– Зун Римдин ватанэгьли яз хайиди я, – лагьана жаваб гана Павела.

29Адавай силис кьаз кӀанзавайбур садлагьана кьулухъ хьана. Вичи Римдин ватанэгьли зунжурра турди кьатӀайла, кьушундин кьилевайдакни къалабулух акатна.

30Чувудри адан хиве вуч тахсир твазватӀа, авайвал чирун патал ада пакад[†] юкъуз вири чӀехи хахамар ва Меслягьат кӀватӀун эмирна. Ада Павел азадна ва аниз гъана, гьабурун вилик акъвазарна.

#### 23


Меслягьатдин вилик

1КӀватӀ хьанвайбуруз вил яна, Павела лагьана:

– Стхаяр, къенин йикъал къведалди за Аллагьдин вилик виждан михьи[†] яз жуван уьмуьр тухвана[+].

2Инал Павелан патав акъвазнавайбуруз кьилин хахам[†] Гьананиди адан сив кутуна ягъун эмирна[+]. 3Павела адаз лагьана:

– Аллагьди вунни яда, лацу чепедай асуннавай цал! Вун инал Къанундин[†] бинедаллаз зи дуван авун патал ацукьнавайди я, амма вуна зун ягъ лугьуналди Къанун чӀурзава[+].

4Павелан патав акъвазнавайбуру лагьана:

– Аллагьдин кьилин хахамдин[†] хатурдик вуна вуч лагьана хкуьрзава[+]?

5– Стхаяр, заз ам кьилин хахам тирди чизвачир, – жаваб гана Павела. – Каламдани[†] кхьенва эхир: «Ви халкьдин кьиле авайдакай чӀурукӀа рахамир»[+][+].

6КӀватӀ хьанвайбурукай садбур сакъаяр[†], муькуьбурни фарисеяр[†] тирди Павелаз чизвай, гьакӀ хьайила ада ван алаз Меслягьатдин[†] векилриз лагьана:

– Стхаяр, зун фарисейдин хва фарисей я, зи дуванни кьейибурал чан хтуник[†] умуд ква лугьуз ийизва[+].

7Ада икӀ лугьунни кумаз, фарисейринни сакъайрин арада гьуьжет гьатна. Меслягьат кьве патал пай хьана, 8вучиз лагьайтӀа, сакъайри мейитрал чан хтунар, малаикар[†], жинерар[†] кваз кьазвачир. Амма фарисейри абур авай крар я лугьузвай[+]. 9ЧӀехи гьарай-эвер акъатна. Фарисейрин патай тавратдаррикай[†] са бязибур къарагъна хци гьуьжетар ийиз эгечӀна:

– И касдай чаз са пис карни аквазвач. Низ чида кьван, адахъ галаз Руьгь[†] ва я малаик рахазвачтӀа[+]?

10Гьуьжет акьван къати хьана хьи, кьушундин кьилевайдаз абуру Павел кӀус-кӀус ийиз кичӀе хьана. Гьавиляй ада аскерриз аниз фена, ам ккӀизвайбурун юкьвай акъудна, къеледиз хутах лагьана эмир гана.

11Гуьгъуьнин йифиз Павелан патав акъвазна Реббиди[†] лагьана:

– ВикӀегь хьухь! Ярусалимда вуна Закай шагьидвал гьикӀ авунатӀа, Римдани[†] вуна гьакӀ шагьидвал авун герек я[+].


Павелаз акси чӀуру къаст

12Пакагьан[†] экуьнахъ са бязи чувудар[†] чӀуру къаст авун патал кӀватӀ хьана. Павел яна текьенмаз гьич са затӀни я ненни ийидач, я хъванни лагьана абуру кьин кьуна. 13Павелаз чӀуру къаст ийиз кӀанзавайбур яхцӀур касдилайни гзаф авай. 14ЧӀехи хахамринни агъсакъалрин патав фена, абуру лагьана:

– Чна, Павел яна кьин тавунмаз, сиве гьич са затӀни твадач лагьана кӀевелай кьин кьунва. 15Гьа икӀ куьне ва Меслягьатди, квез Павелавай галай-галайвал силис кьаз кӀанзава лагьана, кьушундин кьилевайдав ам иниз гъиз тур. Чун гьазур хьана акъвазда. Ам аниз агакьунни кумаз, чна ам яна рекьида.

16И чӀуру къастуникай Павелан вахан хциз хабар хьана. Адани къеледиз фена Павелаз хабар гана. 17Павелани эфсеррикай садаз эверна лагьана:

– И гада кьушундин кьилевайдан патав твах, и касдиз адахъ галаз ийидай ихтилатар ава.

18Эфсерди гада тухвана кьушундин кьилевайдаз лагьана:

– Къазаматнавай Павела заз эверна, и гада ви патав твах лагьана заз минетна. Адахъ ваз ийидай ихтилат ава.

19Кьушундин кьилевайда гададин гъил кьуна са патахъ тухвана. Адахъ галаз кьилди амукьайла, адавай хабар кьуна:

– Ваз вуч лугьуз кӀанзава?

20– Чувудри Павел пака Меслягьатдиз гъваш лугьун кьетӀна, – лагьана гадади. – И тӀалабун абуру гуя Павелавай галай-галайвал силис кьун патал ийизвайди я. 21Амма вун абурун чӀалахъ жемир, яхцӀур касдилайни гзафбуру ам чинеба вилив хуьда. Абуру ам текьенмаз чпи я недач, я хъвадач лугьуз кьин кьунва. Вун рази жеда лугьуз, абур гьазур хьана акъвазнава.

22Кьушундин кьилевайда гада ахъайна ва адаз эмирна:

– Вуна заз и агьвалатдикай ихтилатайди гьич садазни лугьумир.


Павел Кесардиз ракъурун

23Кьушундин кьилевайда вичин эфсеррикай кьведаз эверна эмир гана:

– Нянин кӀуьдаз кьве виш ях аскер, пудкъанни цӀуд миях[*] ва кьве виш кас жидаяр гвай аскерар гьазура. Чна Павел Кесардиз тухуда. 24Павелаз улакь гьазура. Килиг гьа, Павел Римдин пачагьдин сердер Феликсан патав сагъ-саламатдиз агакьардайвал ая[+].

25Ада ихьтин чар кхьена: 26«Луьси Клавдасан патай жанаби сердер Феликсаз саламар. 27И кас чувудри кьунай, абур ам рекьиз гьазур хьанвай. Зун жуван аскерар галаз атана, ам Римдин ватанэгьли тирди чир хьайила, ам хиласна[+]. 28Абуру адак гьихьтин тахсирар кутазватӀа чирун патал за ам абурун Меслягьатдиз тухванай[+]. 29Зун гъавурда гьатайвал, абуру адак кутазвай тахсиркарвал чувудрин Къанундихъ галаз алакъада ава. Заз адакай я рекьидай хьтин, я къазаматда твадай хьтин тахсир жагъанач[+]. 30И касдиз чӀуру къаст авун патал чувудри гаф-чӀал сад авунвайди заз малум хьайила, за ам тадиз ви патав ракъурна. Адак тахсир кутазвайбуруз за чпин делилар гьихьтинбур ятӀа ваз чир ая лагьанва»[+].

31Аскерар, чпиз эмир гайивал, Павелни къачуна йифиз АнтӀипатрисдиз атана. 32Гуьгъуьнин юкъуз ам мияхрихъ галаз Кесардиз ракъурна, абур элкъвена къеледиз хтана. 33Мияхар Кесардиз атана агакьайла, абуру сердердив чар ва Павел вич вахкана. 34Гьакимди чар кӀелна[†], Павелавай вич гьи вилаятдай я лагьана хабар кьуна. Павел Киликатдай тирди чир хьайила,[+] 35ада лагьана:

– Вак тахсир кутузвайбурни иниз атайтӀа, гьа чӀавуз за ви кардиз яб гуда.

Гьакимди Павел Гьирудан[†] дараматда къаравулар алаз хуьх лагьана эмир гана.

#### 24


Павелак кутазвай тахсир

1Вад югъ алатайла, кьилин хахам[†] Гьанани Кесардиз атана. Абуру Павелак гьихьтин тахсир кутунватӀа сердердиз къалурна. Адахъ са бязи агъсакъалар ва дувандал рахун патал хкянавай Тертуьл лугьудай са кас галай[+]. 2-3Павел дуванханадиз гъайила, анал Тертуьл Павелак кутазвай тахсирдикай рахана:

– Жанаби Феликс! Вун себеб яз чи уьлкведа ислягьвал ава. Вуна, камал гваз халкьдин гьакимвал авуналди, адан уьмуьр хъсанарзава. Вири и дегишвилер чна кьабулзава ва уьлкведин вири пипӀера халкьди ваз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва. 4Вавай вахт къакъуд тавун патал, за куьрелди лугьуда. За вавай регьимдалди яб гун тӀалабзава.

5Чаз и инсан халкьдик гъулгъула кутазвайди яз чида. Ада вири дуьньяда, вири Ягьудатда[†] къал твазва, ва ам назаретвийрин кӀватӀал тӀвар[†] алайбурун кьил я[+]. 6-8Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал[†] чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда[+].

9Чувудри[†] Тертуьлан пад кьуна Павелак кутазвай тахсирар гьахъбур я лагьана.


Феликсан вилик авур рахунар

10Сердерди Павелаз рахадай ихтияр гайила, ада лагьана:

– Вун и уьлкведа халкьдин дуванбег яз са шумуд йис тирди заз хабар ава, гьакӀ хьайила ви вилик жув хуьн патал рахадай мумкинвал хьунал зун шад я. 11Зун ибадат[†] авун патал Ярусалимдиз атана цӀикьвед йикъалай гзаф туширди вавай регьятдиз чириз жеда. 12Зак тахсирар кутазвайбуруз за Аллагьдин КӀвале, синагугра[†] ва шегьерда са нихъ галаз ятӀани гьуьжетар ийиз ва я халкьдин арада гъулгъула тваз акунач. 13Исятда зак кутазвай тахсирар абурувай са куьналдини субутариз жедач. 14ЯтӀани, за чи бубайрин[†] Аллагьдиз, Адан рекьел алайда хьиз ибадат ийизвайди хиве кьазва. Чувудри, лагьайтӀа, за кьунвай рехъ чӀуру чирвал яз гьисабзава. Къанунда[†] лугьузвайдахъ ва пайгъамбарри[†] кхьенвайдахъ зун чӀалахъ я. 15Абурухъ кьейи гьахъ-михьи тирбурални туширбурал Аллагьди чан хкунин[†] умуд авайвал, захъни гьахьтин умуд ава[+]. 16Гьавиляй зун Аллагьдинни инсанрин вилик датӀана жуван намус михьи[†] яз хуьн патал алахънава[+].

17Зун инра авачиз са шумуд йис алатна. Гила жуван халкьдикай тир кесибриз куьмек гун патал ва Аллагьдин КӀвале къурбандар авун патал Ярусалимдиз хтанва[+]. 18И ксар атана зал гьалтайла, за вири и кӀвалахар кьиле тухванвай ва Къанундив кьадай михьивилерни авунвай. А чӀавуз зи гуьгъуьна халкь авайди тушир, я къал акъуддайбурни авачир[+]. 19Зак тахсирар кутаз кӀанзавай са бязи чувудар зал гьалтна. Абур Асия вилаятдай[†] я. Ингье, исятда абур инал ви вилик квайтӀа ва чпи зак кутазвай тахсирар лагьанайтӀа, хъсан тир! 20Я тахьайтӀа, къуй инал алайбуру Меслягьатдиз[†] закай вуч тахсир жагъанатӀа, гьадакай лугьурай. 21Абурувай зак кутаз жедай тахсир – «Кьейибурал чан хтунихъ за иман[†] авуниз килигна, куьне къе зи дуван ийизва» гафар абурун вилик лугьун я[+].

22Феликсаз Реббидин[†] рекьел алайбуру хьиз ибадат авун вуч затӀ ятӀа хъсандиз чизвай. Ада ийизвай дуван акъвазарна.

– Ви кардай къарар кьушундин кьилевай Луьси иниз атайла, за акъудда, – лагьана ада.

23Ада эфсердиз Павелелай вил алуд тавун, гьа са вахтунда адаз вич вичин ихтиярда жедай мумкинвални гун эмирна ва Павелан дустарини адан къайгъу чӀугвадайвал абурун вилик пад кьамир лагьана.

24Са шумуд югъ алатайла, Феликс вичин чувуд паб Дурзилани галаз атана. Ада Павел гъун эмирна. Феликсаз Иса[†] Месигьдихъ[†] иман авун вуч затӀ ятӀа чириз кӀанзавай. 25Павела гьахъ-михьивиликай[†], сабур хьуникай ва Къияматдин йикъакай[†] лагьайла, Феликсаз кичӀе хьана.

– Къе авур ихтилатар бес я! – лагьана ада Павелаз. – Ахлад, маса гъилера заз вахт хьайила, за ваз мад эвер хъийида[+].

26Гьа са чӀавуз адан вил Павела вичиз ришвет гунални алай, гьакӀ хьайила ада, ам мукьвал-мукьвал вичин патав гъиз таз, адахъ галаз ихтилатар ийидай.

27Кьве йис алатна, Феликсан къуллугъдин чкадални ПуркӀас ФестӀ хьана, амма Феликса чувудар рази авун патал Павел къазаматда туна.

#### 25


Павелан тӀалабун

1Гьакимдин везифайрив эгечӀай пуд йикъалай, ФестӀ Кесардай Ярусалимдиз фена. 2Ярусалимда адан патав чӀехи хахамар[†] ва чувудрин[†] вилик-кьилик квай ксар атана, абуру Павелан хиве авай тахсиррикай гьакимдиз лагьана. 3Абуру Павел Ярусалимдиз хкунин патахъай ва чпихъ галаз разивиле хьунин патахъай ФестӀавай кӀевелай тӀалабна. Абуруз ам хкидай рекье яна рекьидай къаст авай[+]. 4ФестӀа жаваб гана:

– Павел Кесарда къазаматвиле жеда. Къе-пака зунни гьаниз фида. 5Къуй куь векиларни захъ галаз атурай. Павела рикӀивайни авунвай чӀуру кар аватӀа, абуру гьана адак квай тахсирар лугьурай.

6ФестӀа абурун арада муьжуьд-цӀуд йикъалай гзаф тушиз йикъар акъудна, ахпа элкъвена Кесардиз хтана. Пакагьан[†] юкъуз ада, гьакимдин чкадал ацукьна, Павел дувандиз гъунин эмир гана. 7Павел дуванханадиз гъана. Ярусалимдай атай чувудри Павел юкьва туна адак гзаф ва еке тахсирар кутаз хьана, амма абурувай а тахсирар субутариз жезвачир. 8Павела вич хуьн патал лагьана:

– За я чувудрин Къанундиз[†], я Аллагьдин КӀвализ[†], я Римдин[†] пачагьдиз акси гьич са чӀуру карни авунач.

9ФестӀа, чувудар рази жедайвал ийиз кӀанз, Павелавай хабар кьуна:

– Ви дуван Ярусалимда за авун патал вун гьаниз ракъурунал вун рази яни?

10– Зун Римдин пачагьдин дувандин вилик акъвазнава, гьада зи дуванни авун лазим я, – жаваб гана Павела. – Ваз хъсандиз чизвайвал, чувудриз за гьич са пис карни авунвайди туш[+]. 11АвунватӀа, за кьиникьикай кьил къакъудзавач. Чувудри зак кутазвай тахсирар садни за авунвайбур туштӀа, гьич садазни зун абурун гъиле твадай ихтияр авач. За зи дуван Римдин пачагьди авун тӀалабзава!

12Меслятар авурдалай кьулухъ, ФестӀа малумарна:

– Вуна ви дуван пачагьди авун тӀалабзаватӀа, вун гьадан патав финни ийида[+].


АгърипӀ пачагьдин вилик

13Са кьадар вахт алатайла, ФестӀал илифун патал Кесардиз АгърипӀ пачагьни Беренисе атана. 14Вичин патав абур са шумуд югъ санал хьайидалай кьулухъ ФестӀа пачагьдихъ галаз Павелан кардикай ихтилатна.

– Ина гьеле Феликса къазаматда тур са инсан ама, – лагьана ада. 15– Зун Ярусалимда авайла, чувудрин чӀехи хахамри ва агъсакъалри адак тахсирар кутуна. Абуру завай адаз кар атӀун тӀалабзавай. 16За абуруз лагьана хьи, инсандиз вичик тахсирар кутазвайбурукай чин-чинал акъвазна вич хуьдай мумкинвал тахьанмаз, са нин ятӀани гьуьрметдай кар атӀун Римдин къайдайрихъ галаз кьазвач. 17Абур захъ галаз иниз атана акурла, и кар яргъалди вегьин тавуна за дуван пакадин юкъуз тайинарна ва а кас дувандал гъун эмир гана. 18Абуру адак кутазвай тахсирар лугьуз эгечӀайла, за вилив хвейи хьтин тахсиркарвилерикай анал са гафни хьаначир. 19Амма абуру кутазвай тахсирар чпин диндин са бязи месэлайрикай тир. Кьилди къачуртӀа, Павела Иса[†] лугьудай кьенвай са Касдикай Адал чан ала лугьуз тестикьарзавай[+]. 20Зун кӀеве акӀанай, заз вуч авуна кӀандатӀа чизвачир. ГьакӀ хьайила, за адавай вичин дуван Ярусалимда авунал ам рази яни лагьана хабар кьуна. 21Амма Павела вичин дуван авунин месэладай эхиримжи гаф Римдин пачагьди лугьун ва вич ина тун тӀалабна. Римдин пачагьдин патав ракъурдай мумкинвал жедалди, за ам ина къаравулар алаз тун эмирна.

22– Зазни а инсандиз яб гуз кӀанзава, – лагьана АгърипӀа.

– Вуна адаз пака яб це, – лагьана жаваб гана ФестӀа.

23Пакадин юкъуз АгърипӀни Беренисе дамахар авуна, дуванханадиз атана. Абурухъ чӀехи дережаяр авай эфсерар ва шегьердин вилик-кьилик квай инсанар галай. ФестӀан эмирдалди Павел аниз гъана. 24ФестӀа лагьана:

– АгърипӀ пачагь ва ина чахъ галаз кӀватӀ хьанвай ксар! Куьн и касдиз килиг. Ярусалимда ва Кесарда авай вири чувудри, зи патав къвез, и касдилай шикаятар ийиз хьанай. А касдал мад чан аламаз хьун лазим туш лугьуз, абуру гьараярнай[+]. 25Заз, лагьайтӀа, ам кьиникьиз акъуддай хьтин са тахсирни адак кваз жагъанач. Амма и касди вичин дуван Римдин пачагьди авун тӀалабна, гьавиляй за ам Римдиз ракъурдай къарар кьабулна[+]. 26Амма адан гьакъиндай пачагьдиз кхьидай якъин делилар тахьуниз килигна, за ам куь вилик, иллаки ви вилик, АгърипӀ пачагь, гъанва. Адавай жузун-качузун авурла, белки, заз адакай кхьидай делилар жагъин. 27Квай тахсирар къалур тавуна къазаматнавайди Римдин пачагьдин патав ракъурун за акьулдив кьур кар яз гьисабзавач.

#### 26


Павелан рахунар

1– Ваз дувандал жув хуьн патал рахадай ихтияр гузва, – лагьана АгърипӀа Павелаз.

Павела гъил хкажна ва вич хуьз эгечӀна:[+]

2– АгърипӀ пачагь! Къе чувудри[†] зак кутазвай тахсиррикай жува жув хуьн патал ийидай рахунар ви вилик акъвазна авун за бахт яз гьисабзава, 3гьадалайни артух яз, чувудрин къайдаяр ва гьуьжет алай абурун месэлаяр ваз хъсандиз чизва. ГьакӀ хьайила, заз сабурдалди яб гун тӀалабда. 4Вири чувудриз зи халкьдин арада Ярусалимда фейи зи уьмуьр жегьил чӀавалай инихъ чизва[+]. 5Зун чи диндин виридилай кьетӀи са хел тир фарисейрик[†] квай. Гьа икӀ зун гьа чӀавалай чизвайбурувай, абуруз кӀан хьайитӀа, и кар тестикьариз жеда[+]. 6Ингье, къе зи дуван Аллагьди чи бубайриз[†] гайи гафуник за умуд кутазва лугьуз ийизва. 7Юкъузни йифиз рикӀивай Аллагьдиз ибадат[†] ийизвай чи цӀикьвед тайифадини Аллагьди хиве кьур кар кьилиз акъатуник умуд кутазва. Эхь, пачагь, гьа и са умуддиз килигна чувудри зак тахсирар кутазва[+]. 8Куьне вучиз кьейибурал Аллагьди чан хкун[†] жери кар тушиз гьисабзава[+]?

9Зунни Назаретдай тир Исадин[†] хура акъвазнавай, инсанри Адахъ иман[†] тавун патал вири къуватар кӀватӀна кӀанда лугьуз фикирнай за[+]. 10Ярусалимда за гьакӀни авунай. ЧӀехи хахамрин[†] ихтиярдалди За Месигьдиз[†] талукь инсанар къазаматра тунай. Абуруз кьиникьин жаза гудайла, зун ахьтин къарардин терефдар жедай[+]. 11Абуруз жазаяр гун патал зун мукьвал-мукьвал синагугдай[†] синагугдиз фенай. Зун абурув имандикай кьил къакъудиз таз алахъдай. Заз абурукай акьван хъел авай хьи, зун абур хурук кутун патал гьатта Ягьудатдин[†] къеце патазни фидай[+].

12Садра гьа къаст рикӀе аваз чӀехи хахамривай тапшуругъни ихтияр къачуна, зун Шамдиз рекье гьатнай[+]. 13Физвай рекье, нисинрихъ, эй пачагь, заз ракъинилайни хциз цӀарцӀар гузвай экв цаварай къвез акуна. Ада зун ва захъ галайбур кьуд патахъай экуь авуна. 14Чун вири чилел ярх хьайила, заз чувуд чӀалал рахадай ван атана: «Я Шаул, я Шаул, вуна Зун вучиз хурук кутазва? Аллагьдиз ийиз кӀанзавай крарин хура акъвазиз хьайитӀа, ви гьал чӀур жеда». 15«Вун вуж я, я Агъа?» – хабар кьуна за. «Зун вуна хурук кутазвай Иса я, – жаваб гана Реббиди[†]. 16– Къарагъ, Зун вакай Заз къуллугъ ийидайди авун патал атанвайди я. За ваз исятдани ва идалай кьулухъни къалурдайдакай вун шагьидвал ийиз жеда. 17За вун чувудрикайни маса халкьарикай хуьда, ва За вун маса халкьарин патав ракъурзава. 18Абур иблисдин[†] мичӀи пачагьлугъдай Аллагьдин экуь Пачагьлугъдиз атун патал, За абурун гунагьрилай[†] гъил къахчун патал, абурни Аллагьдиз талукь хьун патал, За вун абурун патав ракъурзава»[+].

19АгърипӀ пачагь, цаварай акур карагуниз зун муьтӀуьгъ тахьана амукьнач. 20ГьакӀ хьайила сифте за Шамда, ахпа Ярусалимда, ахпани Ягьудатда[†] авай инсанриз ва гуьгъуьнлайни маса халкьарикай тирбуруз Аллагьдиз килиг, Аллагьдин рекьел ша[†], куьне икӀ ийидайди лайих краралди къалура лагьана[+]. 21Гьа и кардиз килигна чувудар Аллагьдин КӀвале[†] зун кьуна рекьиз алахънай[+]. 22-23Амма Аллагьди къенин йикъалди заз куьмекзава. Ингье зун инал акъвазнава, за гъвечӀидалай чӀехидал къведалди виридан вилик шагьидвал ийизва: Месигьди азабар чӀугунин, Адакай кьейибурукай чан хтай сад лагьайди хьунин ва Ада Вичин халкьдизни маса халкьариз экуьникай муштулухар гунин. ИкӀ лугьуналди за анжах Мусадинни[†] пайгъамбаррин[†] виликамаз лагьай гафарилай артуханди лугьузвач[+].

24Павела вичи вич икӀ хуьзвайла, ФестӀа гьарайдалди лагьана:

– Вун кими хьанва, Павел, ви зурба чирвилери вун кими авунва!

25– Играми ФестӀ, – жаваб гана Павела, – зун кими туш, зи гафар дуьзбур ва акьул авайбур я. 26Вичихъ галаз викӀегьдиз зун рахазвай пачагьдиз за лугьузвай гафар вири чизва. За лугьузвай крар садазни таквадай са далдадик хьайибур туш. Абурукай пачагьдиз хабар хьунихъ зун агъунва. 27АгърипӀ пачагь, вун пайгъамбаррин гафарин чӀалахъ яни? Вун чӀалахъ тирди заз чизва.

28– Са куьруь вахтундилай вуна закайни месигьи ийида – лагьана АгърипӀа.

29– За анжах са вун ваъ, заз къе яб ни ганатӀа, гьабурни са куьруь ва я яргъал вахтарилай вири крара зун хьтинбур хьун патал, амма зун хьиз къазаматда тун тавун патал Аллагьдиз дуьа[†] ийизва, – жаваб гана Павела[+].

30Пачагь, адахъ галаз сердер, Беренисе ва дуванханада ацукьнавай амайбурни къарагъна. 31Абур анай экъечӀна, сад садахъ галаз рахаз хьана:

– И касди ам кьиникьин жаза гуз ва я къазаматда тваз жедай са карни авунвач[+].

32– Ада Римдин[†] пачагьди вичин дуван авун тӀалабначиртӀа, ам фадлай азадиз жедай, – лагьана АгърипӀа ФестӀаз[+].

#### 27


Павел Римдиз рекье гьатун

1Чун Италдиз рекье твада лагьай къарар агакьайла, Павел ва къазаматнавай са бязибур Римдин[†] пачагьдин кьушундин эфсер тир Юлидал тапшуругъ авуна[+]. 2Чун Адрамитдай экъечӀзавай ва Асия вилаятдин[†] къерехра авай бандарай[*] физвай гимида акьахна. Гими рекье гьатна. Чахъ Саланикдай тир макӀеданви АристӀарх галай[+]. 3Пакагьан[†] юкъуз чун Сидундив агакьна. Юли Павелав хъсандиз эгечӀзавай, гьавиляй ада Павелаз ял ягъун патал дустарин патав фидай ихтияр гана. 4Чун анай мад гьуьлуьз экъечӀна, гар чиниз ягъуниз килигна, чун Куьпридин гар авачир кефер патай яна фена. 5Киликатдилайни Памфилдилай алатна физ, чна ачух гьуьл атӀана, чун Луькиятда авай Муьра шегьердиз атана, 6ана эфсердиз Искендерандай Италдиз физвай гими жагъана. Чун эфсерди гьада акьадарна[+]. 7Чи гими яваш-яваш вилик физ са гзаф йикъар хьана. Эхирни, чӀехи четинвилелди чун Киндасдилай алатна. Чиниз ягъизвай гару чаз гьа рехъ давамардай мумкинвал гузвачир, гьавиляй чи гими КиритӀдилай къекъуьн гана, адан гар авачир патай Салманадин пипӀ лугьудай чкадилай элячӀна фена. 8Гьуьлуьн къерехдай яна, эхирни чун Ласейдивай яргъа авачир Хъсан Бандар лугьудай чкадиз са гужуналди акъатна. 9Рекье чи гзаф вахт квахьна, гьуьлел тӀурфанар жедай бере алукьнавайвиляй гьуьлуьз экъечӀун хата тир. Гьавиляй Павела абуруз ихьтин меслят къалурна:

10– Стхаяр, заз чун мад гьуьлуьз экъечӀун хата тирди аквазва. Са чи гимини чи парар ваъ, гьакӀ чи уьмуьрни хатадик ква.

11Эфсерди Павелаз яб ганач, ада гимидин иесидини гимичийрин кьилевайда лагьайвал авуна. 12Чи гими акъвазнавай банд кьуьд акъудун патал къулайди тушир, гьакӀ хьайила инсанрин чӀехи паюни рехъ давамарун кьетӀна. Абуру, ФуйникӀдиз агакьдай мумкинвал хьайитӀа, ана кьуьд акъудда лугьуз умудзавай. ФуйникӀ КиритӀдин рагъакӀидай пата авай. Ам кефердихъни кьибледихъ гимияр фин патал ачух банд тир.


Кьибле патан гар

13Кьибле патай кьезил гар къарагъна. Гимичийриз а гару чпин рикӀик квай кар кьилиз акъудиз куьмекдай хьиз хьана. Абуру, лабар[*] хкажна, КиритӀдин къерех кьуна гими гьална. 14Са тӀимил вахт арадай фейила, КиритӀ галай патахъай къати гар акъатна, ахьтин гаруз «кефердинни рагъэкъечӀдай патан гар» лугьуда[+]. 15Гар гимидин хура гьатна, гимидивай гаруз дурум гуз хьанач. Чун гарун басрухдиз са кьадар вахтунда аксивал ийиз алахъна, затӀ арадал татайла, чна гими гарун ихтиярда туна. 16Гьуьле авай Кавда лугьудай гъвечӀи къураматдин патавай фидайла, чаз са тӀимил вахтунда гарукай чуьнуьх жедай мумкинвал хьана. Ана гимичийри зурба азиятрик хиласай луьткве 17гимидал хкажна. Ахпа гимичийри элкъвез-элкъвез гимидилай цӀилер чӀугуна, ам мягькемарна. Яд кьери СуьртӀа лугьудай чкадал алкӀиз кичӀела, абуру кьезил лабар вегьена, гими гарув тухуз туна. 18Къати гар яргъалди давам хьуниз килигна, чун пакад юкъуз гимида авай пар гьуьлуьз гадаруниз мажбур хьана[+]. 19Мад са йикъалай гимичийри чпин гъилералди гимидин алатарни гьуьлуьз гадарна. 20Гзаф йикъара тӀурфан давам хьанай, я рагъ, я гъетер аквазмачир. Чун хилас хьуникай чи умудар атӀана. 21Хейлин вахтунда инсанри са затӀни тӀуьнвачир. Павела къарагъна лагьана:

– Стхаяр, за авур меслятдиз яб гана КиритӀдай куьн экъечӀначиртӀа, чун и баладикни акатдачир, я чаз зиянарни жедачир. 22Амма исятда за квевай рикӀер кӀевиз кьун тӀалабзава, квекай садни рекьидач, анжах гими кукӀвар жеда. 23За Вичиз муьтӀуьгъ лукӀра хьиз къуллугъзавай Аллагьдин малаик[†] сенфиз зи патав пайда хьана[+]. 24«КичӀе жемир, Павел, – лагьана Ада заз. – Вун дуванханада Римдин пачагьдин вилик акъвазна кӀан жеда. Аллагьди ваз ийидай мергьемет себеб яз и гимида аваз вахъ галаз физвайбур вири сагъ яз амукьда»[+].

25Гьавиляй викӀегь хьухь, стхаяр! Зун Аллагьди заз лагьайвал жедайдан чӀалахъ я. 26Къураматрикай садал чи гими яд кьери чкадал ацукьда[+].

27Им чун АдратӀик гьуьлелай физвай цӀукьуд лагьай йиф тир. Йифен кьулариз хьиз гимичийриз чун чилиз мукьва жезвай хьиз хьана. 28Абуру гьуьлуьн деринвал алцумайла, яхцӀурни цӀуд юкӀ кьван хьана. Са кьадар вахтунилай мад алцум хъувурла, къанни цӀуд юкӀ кьван хъхьана. 29Гимичийри чи гими къванерихъ галукьиз кичӀела адан кьулухъ патай кьуд лабар вегьена ва абуру югъ фад алукьрай лугьуз дуьаяр[†] авуна. 30Гимичияр гимидай катизни алахъна, и кар кьилиз акъудун патал, абур гимидин вилик кьиляй лабар авадардай амалар ийиз, хиласдай луьткве цел авудиз алахъна. 31Павела эфсердизни аскерриз лагьана:

– И ксар гимида амукь тавуртӀа, куьн хилас хьун мумкин туш.

32Инал аскерри луьткве кутӀуннавай цӀилер турунив яна атӀана, луьткве гьуьлуьз аватна.

33Экв жедайла Павел виридал фу неъ лугьуз алахъна.

– Къе цӀукьуд югъ я куьне, са вуч ятӀани вилив хуьз, са затӀни тӀуьн тавуна, – лагьана ада. 34– Гьавиляй за квез са кӀус фу неъ лугьуз минетзава. Фу тӀуьртӀа, ада квез чан аламукьиз куьмекда. КичӀе жемир, куь кьилелай са чӀарни аватдач[+].

35ИкӀ лагьана, Павела фу къачуна, виридан вилик Аллагьдиз хийир-дуьа[†] авуна, ам атӀана, нез эгечӀна[+]. 36И карди вирибур кӀубанарна ва абурни нез эгечӀна. 37Гимида чун вири кьве вишни пудкъанни цӀуругуд кас авай. 38Инсанри тух жедалди тӀуьрдалай кьулухъ, гимида авай техил гьуьлуьз гадарна, гими кьезиларна.

39Экв хьайила, абуруз чеб гьиниз акъатнатӀа чизвачир, гимичийриз къумади кьунвай кьакьан тушир къерех авай гъвечӀи банд акуна. Чпелай алакьайтӀа, гимичийри гими кьери чкадал ацукьардай меслят авуна. 40Лабар, цӀилер атӀана, гьуьле туна, ахпа гимичийри гимидин кӀаник квай, гими тухузвай кьусуяр[*] кутӀуннавай цӀилерни атӀана, кьусуйрив кӀвалахиз туна. Гару къерехдихъ тухудайвал гъвечӀи елкен хкажна. 41Гьа икӀ, гими къерехдив агакьна, къумада гьатна акъваз хьана. КӀуф къумада акӀай гими юзазмачир. Адан кьулухъ пад къати лепейри кукӀвариз хьана. 42Къазаматнавай са касдивайни катиз тежедайвал, аскерриз абур рекьиз кӀан хьана. 43Амма эфсердиз Павел хиласиз кӀанзавай, гьакӀ хьайила ада аскерар акъвазарна. Ада сирнавиз чидайбуруз, вирибурулайни вилик циз хкадарна, къерех галайвал сирнав авун эмирна[+]. 44Амайбуруз тахтайрални гимидикай амукьай маса затӀарал алаз къерехдиз экъечӀ лагьана. Гьа икӀ вири сагъ-саламатдиз гьуьлуьн къерехдиз акъатна.

#### 28


Малта атӀадал

1Сагъ-саламатдиз гьуьлуьн къерехдиз акъатайла, чаз чун алай къураматдиз Малта лугьузвайди чир хьана. 2Къураматдин агьалийри чун лап хъсандиз кьабулна. Марф къваз эгечӀна, мекьи хьана. Абуру цӀай хъувуна, чун илифарна. 3Павела са къужахда авай кӀарасар кӀватӀна, абур цӀуз вегьиз хьана. ЦӀун чимивал гьиссна са гьинай ятӀани садлагьана акъатай гъуьлягъ Павелан гъилик ккӀана. 4Къураматдин агьалийриз Павелан гъиликай куьрс хьанвай гъуьлягъ акурла, абуру сада садаз лугьузвай:

– И кас са инсан яна кьенвайди хьунухь лазим я. Гьуьле завалдикай хилас хьанватӀани, Кьисасдин[†] аллагьди адал чан тадач эхир.

5И чӀавуз Павела гъил юзурна, гъуьлягъ цӀуз вегьена. Гъуьлягъди адаз гьич са зиянни ганач[+]. 6Инсанар адал вил алаз акъвазнавай. Абуру ам дакӀвада ва я садлагьана кьена ярх жеда лугьуз вил алаз гзаф вахт хьана, амма адаз затӀни тахьанвайди акурла, абуру чпин фикирар дегишарна, ам аллагь я лугьуз хьана[+].

7Чун акъвазнавай чка анин сердер Публусдин мулкарин мукьув гвай. Ада чун лап хъсандиз илифарна. Пуд юкъуз чун адан кӀвале хьана. 8Адан буба[†] азарди кьуна месе авай. Адак цӀайни руфунин тӀал квай. Павела, адан патав фена, дуьа[†] авуна, адал гъилер эцигна[†], ам сагъар хъувуна[+]. 9И кардилай гуьгъуьниз къураматдал алай чеб азарри кьунвай вирибур чеб сагъ хъхьун патал адан патав къведай. 10Абуру чаз гзаф гьуьрметарнай. Чун рекье гьатиз кӀвачин хьайила, абуру рекьиз герек къведай кьван затӀаралди чун таъминарна.


Павел Римда

11Къураматдал пуд варз акъудайдалай кьулухъ чун ина кьуьд акъудай «Кьветхверар» тӀвар[†] алай, Искендер шегьердин гимида аваз гьуьлуьз экъечӀна[+]. 12СуьрекӀусдиз атана, гьана чун пуд юкъуз хьана. 13Анай чун Регидиз фена. Пакагьан[†] юкъуз кьибле патан гар къарагъна, кьвед лагьай юкъуз чун ПӀутӀигьулриз акъатна. 14Чаз ана иманияр[†] жагъана, абуру чавай чпихъ галаз са гьафтеда акъвазун тӀалабна.

Эхирни чун Римдиз[†] атана агакьна. 15Чун къвезвайдакай ина авай стхайриз хабар авай, абур та Апидин Майданни Пуд Карвансара лугьудай чкайрал къведалди чун кьабулиз вилик атана. Павелаз а инсанар акурла, ада Аллагьдиз шукур авуна. Ам кӀубан хьана. 16Чун Римдиз гьахьайла, Павелаз кьилди, амма къаравулдин вил алаз уьмуьр тухудай ихтияр гана.


Римда Шад Хабар чукӀурун

17Пуд югъ алатайла, Павела Римдин чувудрин[†] кьилевайбуруз вичин патав эверна. Абур кӀватӀ хьайила, ада лагьана:

– Стхаяр, за я чи халкьдиз, я чи бан-бубайрин къайдайриз акси тир гьич са карни авуначтӀани, зун Ярусалимда къазаматна, римвийрин гъиле туна. 18Абуруз, силисдал зак яна рекьидай хьтин са тахсирни квачиз акурла, зун ахъайиз кӀан хьана[+]. 19Амма чувудар акси хьуниз килигна, зи дуван Римдин пачагьди авун тӀалабуниз зун мажбур хьана. И кар за зи халкьдик са гьихьтин ятӀани тахсир кутун патал авурди туш. 20Куьн акун патал ва квехъ галаз рахун патал къе за куьн кӀватӀни авунва. Исраилди[†] умуд кутунвай кардихъ иман[†] авуна лугьуз, къе зун къазаматдани тунва.

21– Ягьудатдай[†] ви гьакъиндай чаз гьич са чарни атанач, – жаваб гана яб гузвайбуру. – Чи патав атанвай стхайрикай гьич садани чаз вакай са пис гафни лагьанач. 22Амма чаз вуна вуч лугьудатӀа гьадаз яб гуз кӀанзава, вучиз лагьайтӀа чаз а гапӀалдикай чизва, адакай вирина аксивилелди рахазва.

23Абуру чеб Павелан патав къведай югъ тайинарна. А юкъуз адан кӀвализ гзаф инсанар атана. Экуьнилай няналди Павела абуруз Аллагьдин пачагьвиликай шагьидвалзавай. Ам Мусадин[†] Къанундикай[†] ва пайгъамбаррин[†] ктабрикай бине кьуна, абур Иса[†] – Месигь[†] тирдан чӀалахъариз алахъзавай[+]. 24Садбур ада имандал гъана, муькуьбур адан чӀалахъ жезвачир. 25Абур са фикирдал алачиз хъфизвай.

Павела абуруз лагьана:

– Пак Руьгьди[†] Яшай пайгъамбардин[†] мецелди куь бубайриз хъсандиз лагьанай:[+]

26«А халкьдин патав фена лагь:

куьне япаралди яб гуда,
амма куьн са куьнинни гъавурда гьатдач,
куьн вилералди килигда,
амма куь вилериз са затӀни аквадач.
27А халкьдин рикӀ буьркьуь хьанва.
Абуру япар кӀевнава, вилер акьалнава.
ИкӀ туширтӀа, абурун вилериз аквадай,
япариз ван къведай, рикӀ гъавурда акьадай,
абур Захъ элкъведай.
Гьа чӀавуз за абур сагъар хъийидай»[+].

28-29ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди маса халкьарал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда[+].

30Римда кьунвай кӀвале Павел сагъ кьве йисуз амукьна. Ада вичин патав вуж атайтӀани кьабулдай. 31Ада Аллагьдин Пачагьлугъдикай[†] хабар гузвай, инсанриз Ребби[†] Иса Месигьдикай чирвилер гуз, ам лап викӀегьдиз рахазвай, адан вилик пад садани кьазвачир[+].

### Римвийриз

#### Римвийриз

Римвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гьахьун


Римвийриз чар


Гьахьун

И ва гуьгъуьнлай къвезвай чарарин чӀехи пай кхьейди илчи Павел я. Ам гегьенш савад авай, чан хтай Месигь Вич адан вилик пайда хьайидалай гуьгъуьниз Месигьдихъ иман авур чувуд тир (кил. Крар 9:1-31).

И чар лап важиббурукай сад яз гьисабзава, гьикӀ лагьайтӀа ана вири Пак Каламда авай Шад Хабардин гъавурда лап тамамдаказ твазва. Ана Павел Исадихъ иман ийизвай чувудрихъни муькуьбурухъ галаз, Римда авай кӀватӀалдихъ элкъвена рахазва. Ам вич гьеле аниз фенвачир, амма кӀватӀалдик квай са бязибур адаз мукьувай чизвай. Павела и чар Каринф шегьерда кхьена.

1–8-кьилерин кьилин месэла – Иса кьиникь себеб яз Аллагьди гунагьрай гудай жазайрикай вири инсанар хилас авуникай гузвай Шад Хабар я. Иса Месигьдикай Хабардихъ инсанди иман ийизвайла, Аллагьди ам гьахъвилиз ва туьхкӀуьниз акъудзава, ам хвавиле кьабулзава ва адаз Вичин Руьгь гузва.

9–11-кьилера Павела Аллагь Исраилдин халкьдиз вафа хьунин пад хуьзва, гьакӀни Аллагьдин макьсадда чувудрини муькуьбуру кьунвай чкадикай галай-галайвал лугьузва.

12-кьилин 1-аятдилай 15-кьилин 13-аятдал къведалди Павела иманийри муьгьуьббатда аваз ва сада садаз гьуьрмет ийиз уьмуьр тухвана кӀанзавайди кӀелзавайбурун рикӀел хкизва.

Эхирдай (15:14–16:27) Павела вичиз мукьвара Римдиз физ кӀанзавайдакай кхьизва ва кӀватӀалда авайбуруз саламар лугьузва.

#### 1


Саламар

1-2Иса[†] Месигьдин[†] лукӀ, Адан илчи[†] яз эвернавайди ва Каламра[†] пайгъамбаррин[†] куьмекдалди виликамаз хиве кьур Аллагьдин Шад Хабардикай[†] муштулухар гузвайди яз хкянавай Павелан патай[+]. 3И хабар чи Ребби[†] Иса Месигьдикай я. Ам бедендалди Давуд[†] пачагьдин эвлед тир,[+] 4амма, кьейидалай кьулухъ Адал чан хкуналди[†], Руьгьдин[†] паквилив[†] кьурвал, Аллагьди Вичин чӀехи къудратдалди Ам Вичин Хва тирди къалурнай. 5-6Вири халкьарикай тир инсанар, абурухъ галаз санал Иса Месигьди эвернавай куьнни имандиз[†] Адан ТӀварц[†]Ӏин гьуьрметдай муьтӀуьгъун патал, Аллагьдин Хцин[†] куьмекдалди чав берекат[†] ва илчивал агакьна[+]. 7За Аллагьдиз кӀан хьанвай ва чпиз Адаз талукьбур хьун патал эвернавай вири римвийриз[†] кхьизва. Чи Буба[†] Аллагьдин ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат ва саламатвал хьурай квез![+]


Павелаз Римдиз физ кӀан хьун

8Эвелни-эвел за Иса Месигьдин ТӀварцелди куь виридан гьакъиндай Аллагьдиз шукур ийизва, вучиз лагьайтӀа куь имандикай вири дуьньядиз чизва[+]. 9Аллагьдин Хцикай Шад Хабардикай муштулухар гуз, за Вичиз вири рикӀелди къуллугъзавай Аллагь за датӀана куьн рикӀел хкизвайвилин шагьид хьурай[+]. 10За жуван дуьайра[†] завай эхирни куь патав, Аллагьди гайитӀа, къвез хьун паталай датӀана тӀалабзава[+]. 11Аллагьди куьн мягькемарун патал, заз куьн акваз ва Руьгьди гайи паяр квехъ галаз пайиз гзаф кӀанзава. 12Яни чавай садавай сад жуван имандалди, куь ва зи имандалди, кӀубанариз жедайвал ийиз кӀанзава. 13Заз куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач, зун гзаф гъилера куь патав къвез алахънай, амма икьван чӀавалди датӀана заз са куь ятӀани манийвал гузвай. Заз, маса халкьарин арада хьиз, куь арадани жува ийизвай къуллугъдин майва акваз кӀанзава[+]. 14Меденивал авайбурун виликни, авачирбурун виликни, савад авайбурун ва авамбурун виликни зал бурж ала[+]. 15Гьавиляй зун Римда авай квезни Шад Хабардикай муштулух гунихъ къаних я.


Шад Хабар – Аллагьдин къуват

16Заз Шад Хабардикай регъуь туш, вучиз лагьайтӀа ам имандал атай гьар сад патал, эвелни-эвел чувуд[†], ахпани муькуьди хилас хьун патал Аллагьдин къуват я[+]. 17Аллагьдин вилик чавай чун имандалди, анжах са имандалди, «Гьахъ-михьиди имандалди чан алаз жеда» кхьенвайвал, гьахъ-михьивилиз акъудиз[†] жедайди Шад Хабарда ачух жезва[+].


Инсаниятдин тахсир

18Писвилелди гьакъикъатдиз кӀур гузвай инсанрин гьар са чалкечирвилел ва батӀулвилел цаварилай Аллагьдин хъел[†] ахъа жезва[+]. 19Аллагьдикай вуч чир хьана кӀан ятӀа, и ксариз чизва, вучиз лагьайтӀа ам абуруз Аллагьди къалурнава[+]. 20Дуьнья халкь авурдалай инихъ Аллагьдин таквадай хесетар – Адан эбеди къуват ва Илагьи тӀебиат Ада халкьнавай затӀариз килигайла ачухдаказ кьатӀуз хьун мумкин я. Гьавиляй инсанриз гъил къахчун къвезвач,[+] 21абуруз Аллагьдикай чизвайтӀани, абуру Адаз Аллагьдиз хьиз шукурар ва Адан тарифар авунач, амма абур герек авачир фикирар ийиз хьана, абурун акьул авачир рикӀер мичӀивиле гьатна[+]. 22Камал къалуриз кӀанз, абур ахмакь хьана,[+] 23Мидаим Аллагьдин баркалла[†] абуру мидаим тушир инсанриз, къушариз, кьуд кӀвач квай гьайванриз ва чурчулриз ухшар къаматралди дегишарна[+].

24Гьавиляй Аллагьди абур чпин рикӀерин гьашер гьевесрин хура туналди абуру чиркинвилелди чпин беденар абурдай вегьидайвал авуна[+]. 25И инсанри гьакъикъи Аллагь тапан кӀалубдалди эвезна, туькӀуьрнавай затӀуниз икрамиз ва къуллугъиз хьана, Халикьдиз ваъ. Адаз эбеди яз шукур хьурай. Амин[†].

26Гьавиляй Аллагьди абур чпин айиб гьевесрин хура туна, нетижада абурун папари итимрихъ галаз жедай тӀебии алакъаяр тӀебии туширбуралди – сад садахъ галаз хьуналди эвезна[+]. 27Гьа саягъда итимрини папарихъ галаз жедай тӀебии алакъаяр кьатӀ авуналди, сад садахъ галаз хьунин тӀебии тушир алакъаяр гьевесралди къизгъинариз хьана. Итимри итимрихъ галаз айиб крар ийизва ва абурай чпин бедендалди лайих жаза чпив агакьзава[+].

28Аллагь кьатӀун[†] абуру герек авачир кар яз гьисабнаваз хьайила, Аллагьди абур чпин чӀур хьанвай акьулрин хура туна, а акьулди чӀуру крар авуниз рехъ гана. 29Абур гьар жуьредин батӀулвилив, писвилив, мискьивилив, рехнейрив, пехилвилив, масадан иви экъичиз ва къалмакъал акъудиз кӀан хьунив, тапаррив, фендигарвилив, фитнейрив ацӀанва. 30Абур гъибетзавайбур я, абуруз Аллагь такӀан я, абурухъ ягь авач, абур лавгъабур я, фурсухъанар я, пис крара амалдар я, диде-бубайриз муьтӀуьгъбур туш; 31абурухъ я акьул, я ихтибар, я муьгьуьббат[†], я регьим авач[+]. 32Абуруз Аллагь гьикӀ эгечӀзаватӀа чизва – ихьтин чӀуру крар ийизвай вирибур кьиникьиз лайих я, амма абуру тек са чпи гунагьар[†] ийизвач, гьакӀни абуру акӀ ийизвай масабурун падни кьазва[+].

#### 2


Аллагьдин гьахъ дуван

1Гьавиляй, масадан дуван ийизвайди, вун вуж яз хьайитӀани, валай гъил къахчузвач. Масадбурук тахсир кутуналди вуна жуваз кар атӀузва, вучиз лагьайтӀа вунни, дуван ийизвайди, гьа кар ийизвайди я[+]. 2Ни икӀ ийизватӀа, ам Аллагьдин дуванди вилив хуьзвайди чаз чизва, и дуван гьахъди я. 3Жува ийизвай крарай масадбурук тахсир кутуналди, ваз вун Аллагьдин дувандикай хкатдай хьиз яни, я инсан? 4Ва я вуна, Аллагьдин регьимди вун Вичин рекьел атунихъ тухузвайдан гъавурда авачиз, Аллагьдин чӀехи регьим, Адан мергьемет ва сабур гьисаба кьазвачни[+]? 5Жуван терсвилелди ва авур кардал пашман тахьай рикӀелди вуна вал аватдай хъел кӀватӀзава, а хъел Аллагьдин хъилен[†] юкъуз, гьахъ дуван жедай юкъуз, ви кьилел ацахьда[+]. 6Аллагьди гьар садаз абуру авур крарай эвез гуда. 7ДатӀана хъсанвал ийиз, баркалла[†], гьуьрмет ва ажал тахьун жагъурзавайбуруз эбеди уьмуьр[†] гуда. 8Амма жуваз кӀандай крар жагъурзавайди, гьакъикъат инкарзавайди ва писвилин рекье авайди хъилени гъазабди вилив хуьзва. 9Писвал ийизвай гьар сад, эвелни-эвел чувуд[†], ахпани муькуьди, хажалатди ва бедбахтвили вилив хуьзва[+].

10Амма хъсанвал ийизвайди, эвелни-эвел чувуд, ахпани муькуьди, баркаллади, гьуьрметди ва саламатвили вилив хуьзва,[+]

11вучиз лагьайтӀа Аллагьди сад муькуьдалай вине кьазвач[+].

12Мусадин[†] Къанун[†] авачиз гунагь[†] ийизвайди Къанундилай къеце телеф хьана, ва Къанун чиз гунагь ийизвайдан дуван Къанундив кьурвал ийида[+]. 13Къанундиз яб гуз Адал амал ийизвайбур ваъ, Къанун кьилиз акъудзавайбур Аллагьди гьахъ-михьибур яз гьисабзава[+]. 14Эхь, чувудар туширбурухъ Къанун авач, амма абуру Къанунди тагькимзавайди чпин рикӀяй гьиссна ийизвайла, идалди абуру чпиз вуч авуна кӀандатӀа Къанун галачизни чизвайди къалурзава. 15Идалди абуру къалурзава хьи, Къанундин тагькимар абурун рикӀе кхьенва, и кардин гьакъиндай гьакӀ абурун виждандини ва гагь абур гьахъарзавай, гагьни абурал тахсир гъунин фикирри шагьидвалзава. 16И крар Аллагьди Иса[†] Месигьдалди[†] инсанрин чинебан крарин ва фикиррин дуван за вичикай муштулухар гузвай Шад Хабардив[†] кьурвал ийидай юкъуз ашкара жеда.


Чувудар ва Къанун

17Ингье вуна вун чувуд я лугьузва, Къанундихъ далу акалзава ва вун Аллагьдиз мукьва я лугьуз дамахарзава[+]. 18Ваз Адан къаст чизва ва Къанунди вердишарнавай вавай вуч хъсан я ва вуч пис ятӀа тайинариз жезва. 19Вуна вун буьркьуьбур патал аса яз, мичӀивиле авайбур патал экв яз,[+] 20ахмакьар патал несигьатдар яз ва авамар патал муаллим яз гьисабзава, вучиз лагьайтӀа вав Къанун – чирвилинни гьакъикъатдин кӀалуб гва. 21АкӀ тирла, масадбуруз тарс гуз, бес вучиз вуна жуваз чирвал гузвач? Вуна угъривилиз акси яз вязер ийизва, амма жува чуьнуьхзава[+]. 22Вуна зинавал[†] авун айибзава, амма жува зинавал ийизва. Ваз бутар[†] аквадай вилер авач, амма вуна бутханаяр тарашзава[+]. 23Вуна Къанундал дамахзава, амма, Къанун чӀуриз, Аллагь виляй вегьизва. 24Кхьенва: «Куьн себеб яз халкьарин юкьва Аллагьдин ТӀвар[†] виляй аватзава».

25Вуна Къанундал амал ийизвай чӀавуз суьннет авуникай хийир ава, амма вуна Къанун чӀурзаватӀа, ви суьннет авунихъ са метлебни авач[+]. 26ГьикӀ лагьайтӀа, суьннет тавунвайбуру Къанундал амал ийизватӀа, бес абур суьннетнавайбур яз кьадачни[+]? 27Суьннет тавунвайда, амма Къанундал амал ийизвайда вак, суьннет авунвайдак ва Къанун чизвайдак, амма Адал амал тийизвайдак, тахсир кутада[+]. 28ГьикӀ лагьайтӀа чувуд – чувуд хьиз аквазвайди туш, халисан суьннетни – бедендал алайди туш[+]. 29Ваъ, халисан чувуд къенепатай вич гьахьтинди тир кас я, суьннетни – им Къанундин гьарфунив кьунвайвал ваъ, Руьгьдив[†] кьунвайвал авунвай рикӀин суьннет я. Ихьтин касдиз инсанрин патай ваъ, Аллагьдин патай баркалла[+].

#### 3


Аллагьдин вилик инсаниятдин буржи

1АкӀ хьайила, чувуд[†] хьунин артуханвал вуч я? Суьннетнавайбурук кваз хьуникай вуч хийир ава[+]? 2Вири патарихъай чӀехи артуханвал ава. Эвелни-эвел чувудрал Аллагьдин Гаф ихтибарунин артуханвал[+].

3Абурукай бязибур Аллагьдиз вафа хьаначтӀа, абурухъ вафа тахьунивай Аллагьдин вафавал чӀуриз жедани кьван[+]? 4Гьелбетда, ваъ! Гьар са инсандик таб кватӀани, Аллагь гьакъикъи я, идакай икӀ кхьинни авунва:

«Ви гафар гьахъ-михьибур тирди раиж хьун патал,
ва Жуван дуванда гъалиб хьун патал»[+][+].

5Амма чи чиркинвили ачухдаказ Аллагьдин гьахъ-михьивал[†] къалурзаватӀа, им Аллагьдихъ чакай авай Вичин хъиле гьахъ авач лагьай чӀал жезвани? (Зун инсандиз хас веревирдералди рахазва.) 6Гьелбетда, ваъ! ТахьайтӀа Аллагьдивай дуьньядин дуван гьикӀ ийиз жедай? 7Амма зи тапуни Аллагьдин гьакъикъат къати ийизватӀа ва и саягъда Адан баркалла[†] артухарзаватӀа, вучиз зи дуван, гунагькардин[†] дуван яз ийизва[+]? 8Хъсанвал арадал атун патал, белки, чун писвал ийиз эгечӀин? Фитнебазри чна гьакӀ ийиз чирзава лугьузва. Ахьтин инсанар чпин дуван авуниз лайих я[+].


Гьахъ-михьи садни авач

9Бес вуч хьанва? Чун, чувудар, масабурулай хъсан гьалда авани? СтӀунни ваъ! Муькуьбур хьиз, чувударни гунагьдин таъсирдик акатнавайдакай чна винидихъ лагьанай[+]. 10Кхьенвайвал я:

«Гьахъ-михьиди авач,
гьич садни авач!
11Гъавурдик квай садни авач,
садани Аллагь жагъурзавач.
12Вири рекьяй акъатнава,
вири, сад хьиз, ява хьанва,
хъсанвал ийирди авач,
гьич садни авач»[+][+].
13«Абурун кӀалхан ахъа сур я,
табзава абуру чпин мецелди»[+].
«Абурун сивел агъу ала гуьрзедин»[+][+].
14«Абурун сивер къаргъишривни туькьуьлвилив
ацӀанва»[+][+].
15«Иви экъичун паталди абурун кӀвачер йигин я;
16абурун рекье барбатӀвални бедбахтвал ава,
17чидач абуруз ислягьвилихъ фидай рехъ».
18«Абурун вилера Аллагьдикай кичӀ авач»[+][+].

19Чаз чизва хьи, винидихъ Къанунда[†] лагьанвайди Къанундик квайбуруз лагьанва. Аллагьдин вилик гьич садазни сив ахъайдай ихтияр авач, вири дуьнья Адан вилик жавабдар я. 20Къанундал амал авуникди гьич садни Аллагьдин вилик гьахъ-михьивилиз акъуддач[†]. Къанундин куьмекдалди чавай анжах гунагь кьатӀуз жеда[+].


Имандив кьур гьахъ-михьивал

21Амма гила, Къанундилай аслу тушиз, Аллагьди инсанриз вичикай Къанундини пайгъамбарри[†] шагьидвалзавай гьахъ-михьивал ачухзава[+]. 22Аллагьдилай къвезвай гьахъ-михьивал Иса[†] Месигьдихъ[†] иман[†] ийизвай виридаз имандалди гузва. Са тафаватни авач: 23вирида гунагь авунва ва вири Аллагьдин баркалладикай магьрум хьанва,[+] 24гьахъ-михьивилиз акъудун вирида гьавая, берекатдив[†] кьурвал, Иса Месигьди гайи эвездин куьмекдалди къачузва[+]. 25Аллагьди Ам имандал атай вирибур патал мергьемет авунин лишан яз къалурнава. Хашунал[†] авахьай Адан Ивидалди тахсир алуднава. Идалди Аллагьдиз Вичин гьахъ-михьивал къалуриз кӀан хьана. Инсанри виликан асирра авур гунагьрай Аллагьди жаза ганач эхир[+]. 26Ада яргъалди эхна. Гила, чи вахтунда, лагьайтӀа, Адаз Вичин гьахъ-михьивал къалуриз кӀанзава. Ам Вич гьахъ-михьи я ва Ада Исадихъ иман ийизвайди гьахъ-михьивилиз акъудзава.

27Гьа икӀ, чакай ийизвай тарифдиз вуч хьана? Ам арадай акъатна. Им гьи къайдадал амална хьайи кар я? Крар кӀанзавай Къанундал? Ваъ, иман кӀанзавай къайдадал[+]. 28Чна тестикьарзава хьи, Къанундал амал авунилай аслу тушиз, инсандив имандалди гьахъ-михьивилиз акъудун агакьзава[+]. 29Аллагь тек са чувудрин Аллагь жезвани кьван? Бес Ам муькуьбурун Аллагьни тушни? Гьелбетда, муькуьбурундини я,[+] 30вучиз лагьайтӀа Ам, имандив кьурвал, суьннетнавайбур хьиз, чпин имандив кьурвал, суьннет тавунвайбурни гьахъ-михьивилиз акъудзавай тек са Аллагь я[+]. 31Им чна имандалди Къанун къуватдай вегьизва лагьай чӀал я жал? Гьелбетда, ваъ! Аксина, чна ам тестикьарзава[+].

#### 4


Имандив кьурвал Ибрагьим гьахъ-михьи яз кьун

1Бедендин жигьетдай чи бан-буба тир Ибрагьимакай[†] чавай вуч лугьуз жеда? Ада вуч гъилиз гъана? 2Ибрагьим ада авур крариз килигна гьахъ-михьивилиз акъуднат[†]Ӏа, адаз дамахардай себеб авай, амма Аллагьдин вилик ваъ. 3Каламди[†] вуч лугьузва бес? «Ибрагьима Аллагьдихъ иман[†] авуна – им адан гьахъ-михьивал[†] яз кьабулна»[+][+].

4КӀвалахзавайдаз гьакъи гун – им савкьват ваъ, адаз къвезвай къазанжи я. 5Крарихъ далу акал тийиз, амма чалкечир гьахъ-михьи ийизвай Аллагьдихъ иман ийизвайди патал адан иман вич гьахъ-михьивилиз акъуднавайди яз гьисабда[+].

6Гьа икӀ, Аллагьди инсандин крариз килиг тавуна гьахъ-михьивал яз гьисабзавай и кар ийизвайди бахтавар[†] я, тестикьарзава Давудани[†]. Ада лугьузва:[+]

7«Нин писвилерилай къахчунватӀа гъил,
нин гунагьар[†] кӀевнаватӀа,
гьам бахтавар я!
8Аллагьди нин хиве твазвачтӀа гунагьар,
гьам бахтавар я»[+][+].

9И нуьсрет[†] анжах суьннетнавайбуруз талукь яни ва я суьннет тавунвайбурузни? Ибрагьимаз адан иман гьахъ-михьивал яз кьабулайдакай чна лагьанай[+]. 10АкӀ яз мус гьисабнай? Суьннет ийидалди ва я гуьгъуьнлай? Гуьгъуьнлай ваъ, суьннет ийидалди! 11Суьннетдин ишара[†] адав ахпа, ам имандалди гьахъ-михьи тирди тестикьарун яз, гьеле ам суьннет тавунвайла, агакьнай. Гьа икӀ, суьннет тавунвай иманиярни[†] гьахъ-михьибур яз гьисабун патал, Ибрагьимакай абурун виридан буба[†] хьана[+]. 12Ам неинки суьннет авунин адетдал амал ийизвай, чи буба Ибрагьимахъ суьннет ийидалди хьайи имандин рекьяйни физвай, чебни суьннет авунвайбурун бубани я.


Ибрагьимаз гайи гаф – имандаллай вирибур патал

13Дуьнья чпиз ирс яз жеда лагьана гайи гаф Ибрагьимазни адан эвледриз Къанундин[†] куьмекдалди ваъ, абур имандин жигьетдай гьахъ-михьибур я лагьана гайиди я[+]. 14И гайи гаф Къанун кьилиз акъудзавайбуруз талукь тиртӀа, иман гьаваянди ва Аллагьди гайи гаф кар галачирди жедай[+]. 15ГьикӀ лагьайтӀа Къанун чӀуруни хъел гъида, амма Къанун авачир чкада Къанун чӀурунин тахсиркарвални авач[+].

16Гьавиляй и гаф, берекатдив[†] кьурди хьун патал, иманидаз ганва. Гьа икӀ, ам Ибрагьиман вири эвледар патал гьакъикъиди я: неинки чпин умудар Къанундал амал авуник кутунвайбур патал, гьакӀни чпихъ Ибрагьимахъ хьтин иман авайбур патални. Ам чи виридан буба я[+]. 17Каламда кхьенвайвал: «За вакай гзаф халкьарин бан-буба авунва»[+]. Ам вичи иман авур Аллагьдин вилик чи буба я – кьейибурал чан хкизвай ва гьеле авачирди авачирнай гъана авайди ийизвай Аллагьдин вилик[+].

18Са умудни амачирла, Ибрагьим умуд кутуна агъуна, гьавиляй «Ви несилни кьадардиз гьа икьванди жеда!»[+] лагьанвайвал, адакай гзаф халкьарин буба хьана[+]. 19Вичин яш виш йисав агакьнавай чӀавуз вичин беден саки кьенвайди ва Саррадизни[†] аялар техъжезмайди Ибрагьимаз чизвайтӀани, адан иман зайиф хьанач[+]. 20Аллагьди гайи гафунихъ Ибрагьиман иманди ян ганач, аксина, ам иман себеб яз къуватдив ацӀана ва ада Аллагьдиз шукур ийизвай. 21Аллагьди гайи гаф Ада кьилиз акъуддай къуват Адахъ авайдахъ Ибрагьима кӀевелай иман ийизвай. 22Ингье вучиз Аллагьди адан иман гьахъ-михьивал яз кьабулнатӀа[+]. 23И кар неинки са Ибрагьимаз, 24ам чазни талукь я. Чи Ребби[†] Иса[†] Месигьдал[†] кьейидалай кьулухъ чан Хкайдахъ ийизвай чи иманни Аллагьди гьахъ-михьивал яз гьисабда[+]. 25Иса Месигь чи тахсирар себеб яз ажалдин хура тунай ва чун гьахъ-михьивилиз акъудун патал Адал чан хтанай[†][+].

#### 5


Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьн

1Гьавиляй имандалди[†] гьахъ-михьивилиз акъудуналди[†], чахъ чи Ребби[†] Иса[†] Месигьдин[†] ТӀварцелди[†] Аллагьдихъ галаз меслятвал жеда[+]. 2Чун исятда авай берекатдихъ[†] къведай рехъ чаз имандалди, Иса Месигьдин куьмекдалди ачух я. Аллагьдин баркалладикай[†] чазни пай хьунин умуддалди чна дамахарзава[+]. 3Неинки са идалди, чна гьакӀни азабралди дамахарзава, вучиз лагьайтӀа чаз чизва хьи, азабри дурум хьунухь,[+] 4дурум хьуни тежриба, тежриба хьуни умуд гузва. 5Умудди, лагьайтӀа, гьевес хадач, вучиз лагьайтӀа Аллагьди Вичин муьгьуьббат[†] чаз ганвай Пак Руьгьдалди[†] чи рикӀериз цанва[+].

6Чун гунагьрин[†] вилик гьеле ажуз тир чӀавуз Месигь тайин вахтунда чун, имандик квачирбур, патал кьена. 7ГьикӀ лагьайтӀа, маса сада вичин уьмуьр гьатта гьахъ-михьибур патални бажагьат гуда, ятӀани са вуж ятӀани дугъри кас патал кьинни мумкин я. 8Амма чун гьа гунагькарар яз амайла, Месигь чун паталди кьиналди Аллагьди чаз Вичин муьгьуьббат къалурна[+].

9Исятда, чун Месигьдин Ивидалди гьахъ-михьивилиз[†] акъуднавайла, чун Адалди Аллагьдин хъилекай[†] генани артух хилас авунва![+] 10Чун Аллагьдин душманар тир вахтара Адахъ галаз Адан Хцин кьиникьалди туькӀуьн хъувунатӀа, гила гьадалайни артух яз, туьхкӀвенвайбур яз, чун Адан уьмуьрдалди хиласни ийида![+] 11Мадни артух, чи Ребби Иса Месигь арада аваз Аллагьди чаз Вичелди чун Вичихъ галаз туьхкӀуьр хъувун ракъурунал чна шадвалзава!


Адам ва Месигь

12Гьавиляй гунагь дуьньядиз са касдилай атана. Гьа са касдин гунагьди вичихъ галаз кьиникь гъана, гьа икӀ, виридакай ажал галайбур хьана, вучиз лагьайтӀа вирида чпин гунагьар ийиз хьана[+]. 13Гьеле Къанун[†] гудалди гунагь дуьньяда авазвай, амма Къанун авачир чкада гунагь тахсир яз кьадач[+]. 14ЯтӀани Адамалай[†] Мусадал[†] къведалди Адама хьиз, Аллагьди эцигнавай къадагъа чӀурна, гунагь тавурбурални ажалди агъавал ийизвай.

Адам, лагьайтӀа, атун лазим Тирдан къаматда авайди я[+]. 15Амма берекатдин хатурдай ганвай паюнин таъсир Адаман тахсиркарвилин эсер хьтинди туш. Гзаф инсанар са касдин тахсирар себеб яз кьенатӀа, гила, гьадалайни артух яз, Аллагьдин берекат ва са Касдин, Иса Месигьдин, берекатдив кьур савкьват булдаказ гзафбуруз гузва![+] 16Са касдин гунагьдин нетижаяр и савкьватди гузвайдав гекъигиз жедач. Са тахсиркарвилиз авур дуванди кар атӀун арадал гъизва, амма берекатдин хатурдай ганвай паюни гзаф тахсиркарвилерай гьахъвал гъана. 17Анжах са касдин тахсиркарвал себеб яз ажалди агъавал ийиз эгечӀзаватӀа, адалай артух яз, са Инсандин, Иса Месигьдин, куьмекдалди берекатдин девлет ва гьахъ-михьивилин савкьват кьабулзавайбуру уьмуьрда агъавал ийида![+]

18Гьа икӀ, са инсандин тахсирди вири инсанриз кар атӀун гъайивал, гьакӀ Садан гьахъ-михьи карди вирибуруз уьмуьр гузвай гьахъ-михьивилиз гъана[+]. 19Сад чӀалаз килиг тавуникди гзафбурукай гунагькарар хьайивал, гьакӀ Сад чӀалаз килигуналди гзафбурукай гьахъ-михьибур жеда[+].

20Къанун лагьайтӀа, тахсиркарвал гзаф хьун патал, геж атана. Амма гунагь гзаф хьайи чкада берекатдин булвал гьадалай артух хьана,[+] 21гунагьди агъавализ ва ажалдихъ тухуз гьикӀ хьанатӀа, гьакӀ Иса Месигьдин, чи Реббидин, куьмекдалди эбеди уьмуьрдихъ[†] тухудай берекатдини гьахъ-михьивилелди агъавал ийидайвал авуна[+].

#### 6


Гунагь патал кьенва, Аллагь патал чан ала

1Бес гила вучда? Берекат[†] гзаф хьун патал, гунагьар[†] авун давамардани? 2Гьелбетда ваъ! Гунагь патал чун кьенва. Гунагьда чавай уьмуьр гьикӀ давамариз хьурай[+]? 3Чун, Иса[†] Месигьдин[†] ТӀварц[†]Ӏелай цик акахьун къачунвайбур[†] яз, Адан кьиникьа Адахъ галаз сад хьанвайбур тирди квез чизвачни бес? 4Гьа икӀ Бубадин[†] баркалла[†] алай къудратдалди Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хкайвал, цӀийи жуьреда уьмуьр тухун патал чна цик акахьун къачудай чӀавуз Адахъ галаз кьенвайбур яз кучукнай[+]. 5Чун Адахъ галаз Адан кьиникьа сад хьанатӀа, чун Адахъ галаз Адал чан хтунани[†] сад жеда[+]. 6Чун мад гунагьдин лукӀар тежедайвал, чи уьмуьр гунагьдин гьукумдикай азад авун патал, чи виликан гунагькар тӀебиат Адахъ галаз санал хашуниз[†] ягъайди чаз чизва,[+] 7гьикӀ лагьайтӀа, кьейиди гунагьдикай азад хьанва[+].

8Чун Месигьдихъ галаз кьенатӀа, Адахъ галаз уьмуьр тухуз жедайдахъни чун агъунва[+]. 9Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ Ам мад рекьин тийидайди чаз чизва: ажалдиз Адан винел мад гьукум амач[+]. 10Кьейи чӀавуз Ам гунагь патал садра ва эбеди яз кьена, амма, чан алаз, Ада Аллагь патал уьмуьр тухузва[+]. 11Гьа саягъда Иса Месигьда авай куьнни гунагь патал кьенвайбур яз, амма Аллагь патал чан алайбур яз гьисабзава.

12Гьавиляй ажал галай куь беденда гунагьдив агъавал ийиз тамир ва адан гьашер гьевесрин таъсирдик кваз жемир[+]. 13Куь бедендин паяр гунагьдив вугумир, абур гьахъ-михьи туширвилин алатриз элкъуьрмир. Куьне куьн, кьена чан хтайбур хьиз, Аллагьдиз це, куь бедендин паярни Адаз гьахъ-михьивилин[†] алатар яз це[+]. 14Гунагьди квел агъавална кӀандач, вучиз лагьайтӀа куьн Къанундин[†] ихтиярда ваъ, берекатдин ихтиярда ава.


Гунагьдин лукӀвиликай азад хьун

15Вучда, чун Къанундин ваъ, берекатдин ихтиярда ава лугьуз гунагьар ийидани? Гьелбетда, ваъ! 16Квез чизвачни кьван – куьне куьн са низ ятӀани муьтӀуьгъ хьун патал лукӀвиле твазватӀа, квекай адан табий лукӀар жезва: ажалдихъ тухузвай гунагьдин лукӀар ва я гьахъ-михьивилихъ тухузвай чӀалаз килигунин лукӀар[+]. 17Аллагьдиз шукур хьурай, куьн гунагьдин лукӀар тир, амма гила куьне квев агакьай тербетдин рехъ кьун рикӀин сидкьидай къетӀ авунва. 18Куьн, гунагьдикай хкатна, гьахъ-михьивилин лукӀар хьана[+]. 19За идакай, куьн гъавурда такьун мумкин тирди гьисабда кьуна, адетдин чӀалалди лугьузва.

Куьне виликдай куь бедендин паяр чиркинвилин ва къанунсузвилин лукӀвиле турвал ва идалди чӀуру кар авурвал, гилани абур паквилихъ[†] тухудай гьахъ-михьивилин лукӀвиле тур. 20Куьн гунагьдин лукӀар тирла, куьн гьахъ-михьивиликай азад тир. 21А чӀавуз авур ва чпикай гила квез регъуь тир крарикай квез вуч хийир жезвай? Абурун эхир ажал я! 22Гила лагьайтӀа, куьн гунагьдикай азад хьанва ва квекай Аллагьдин лукӀар хьанва, и кардин майва – паквал, адан эхирни эбеди уьмуьр[†] жеда[+]. 23ГьикӀ лагьайтӀа гунагьди гузвай гьакъи ажал я, амма Аллагьдин пай чун Ребби[†] Иса Месигьда хьунай гузвай эбеди уьмуьр я[+].

#### 7


Къанун ва гунагь

1Стхаяр-вахар, зун квехъ галаз Къанун[†] чизвайбурухъ галаз хьиз рахазва. Инсандал анжах чан аламай кьван адал Къанундин гьукум алайди квез чизвачни кьван? 2Месела, гъуьлуьк квай паб, гъуьлел чан аламай кьван, некягьдин къанундалди вичин гъуьлуьхъ галаз алакъада ава. Эгер хьи гъуьл кьейитӀа, паб и къанундикай азад жезва[+]. 3Гьавиляй, гьеле гъуьлел чан аламаз, паб масадаз гъуьлуьз физ хьайитӀа, и кардалди ада гъуьлуьнни папан вафа чӀурзава, амма гъуьл кьенватӀа, паб къанундикай азад я ва адак, масадаз гъуьлуьз хъфизвайла, гъуьлуьнни папан вафа чӀурна лугьуз, тахсир кутаз жедач[+].

4Куьнни гьакӀ я, зи стхаяр-вахар. Куьн Масадаз, кьейидалай кьулухъ чан Хтайдаз, талукь хьун патал ва гьа икӀ Аллагьдиз бегьер гъун патал, Месигьдин[†] Беден кьинин куьмекдалди куьн Къанун патал кьена[+]. 5Чна чи гунагькар[†] тӀебиатдив кьурвал уьмуьр тухудай чӀавуз Къанунди чак чи бедендин паяра чпин кар аквазвай гунагькар гьевесар уяхардай, ва абурун бегьер ажал тир. 6Гила лагьайтӀа, са мус ятӀани чун пацук кутур Къанун патал чун кьенвайла, виликдай хьиз, Къанундин гьарфунив кьурвал ваъ, цӀийикӀа, Руьгьдин[†] куьмекдалди Аллагьдиз къуллугъун патал, чун азад авунва[+].

7Им вуч лагьай чӀал я? Къанун гунагь я лагьай чӀал яни? Гьелбетда, ваъ. Амма гунагь вуч ятӀа заз чир жедачир, Къанун авачиртӀа. Мумкин тир, месела, заз нефс вуч ятӀа чир тахьун, Къанунди лугьузвачиртӀа: «Темягьда гьатмир»[+][+]. 8Гунагьди, и тагькимдай багьна жагъанваз, зи чанда вири жуьрейрин гьевесар арадал гъана, амма Къанун галачиз гунагьдал чан жедач[+]. 9Са мус ятӀани за Къанун течиз уьмуьр тухузвай, амма заз тагьким чир хьайи чӀавуз гунагьдал зи беденда чан атана, 10зун лагьайтӀа, кьена. КилигайтӀа, уьмуьр гъун лазим тир тагькимди ажал гъана,[+] 11вучиз лагьайтӀа гунагьди, тагьким вич гъиликиз, зун алцурарна ва Руьгьдин рекьяй кьиникьал гъана. 12Гьа икӀ Къанун пакди[†] я, тагькимни пакди я, гьахъ-михьиди ва хъсанди я[+].

13АкӀ хьайила, хъсанда заз ажал гъанани? Гьелбетда, ваъ! Амма гунагьди вич гунагь яз къалурун патал, хъсандан куьмекдалди вичин кар ийиз, зи чанда ажал арадал гъана. Ва гьа и саягъда, тагькимдин куьмекдалди, чаз гунагь гьикьван эйбежер ятӀа аквадай мумкинвал хьана.

14Къанун руьгьани тир чӀал чаз чизва. Зун лагьайтӀа беден авайди я, зун гунагьдиз лукӀвиле маса ганва. 15За вучзаватӀа, зун гъавурда акьазвач. Заз вуч кӀанзаватӀа за ийизвач, адан чкадал жуваз такӀанзавай кар ийизва[+]. 16Жуваз кӀан тийизвай кар за ийизватӀа, за идалди Къанун вич хъсан тирдахъ галаз разивал ийизва[+]. 17Гьа икӀ и кар за жува ваъ, зак квай гунагьди ийизва. 18Зак, зи бедендик, хъсан са затӀни квачирди заз чизва, вучиз лагьайтӀа заз хъсанвал ийиз кӀанзава, амма ийиз жезвач[+]. 19За ийизвайди заз ийиз кӀанзавай а хъсанвал туш. За жуваз тийиз кӀанзавай писвал ийизва[+]. 20Гьа икӀ, жуваз кӀан тийизвай кар за ийизватӀа, и кар ийизвайди зун ваъ, зак квай гунагь я.

21Гьа икӀ ина заз ихьтин къанунди кар ийизвайди жагъана: заз хъсанвал ийиз кӀанзавай чӀавуз гьасятда писвал атана акъатзава. 22Къенепатай за Аллагьдин Къанундал шадвалзава,[+] 23амма заз зи беденда маса къанунди вичин кар ийизвайди аквазва. И къанунди зун рикӀяй вичелай рази тир къанундихъ галаз дяве тухузва ва закай зи бедендин паяра вичин кар ийизвай гунагьдин къанундин есир ийизва[+]. 24Бахт авачир инсан я зун! Зун ажал галай и бедендикай ни хилас авурай? 25И кар чи Ребби[†] Иса[†] Месигьдин куьмекдалди авур Аллагьдиз шукур хьурай!

Гьа икӀ, зун зи акьулдалди Аллагьдин Къанундин, амма бедендалди зун гунагьдин къанундин лукӀ я.

#### 8


Руьгь галай уьмуьр

1Гила Иса[†] Месигьдиз[†] талукь тирбуруз са жуьрединни кар атӀун авач, 2вучиз лагьайтӀа уьмуьр гузвай Руьгьдин[†] къанунди[†] вун гунагьдинни[†] ажалдин къанундикай Иса Месигьдин куьмекдалди азад авунва[+]. 3Чи гунагькар тӀебиат табий ийиз тахьай Къанундилай алакь тавурди Аллагьди авуна. Ада Вичин Хва инсандин гунагькар бедендиз ухшар беденда аваз ракъурна ва, Адакай чи гунагьрай къурбанд авуналди[†], гунагьдиз кар атӀана[+]. 4И кар Ада, гунагькар тӀебиатдив кьурвал ваъ, Руьгьдив кьурвал уьмуьр тухузвай чи арада Къанундин тагькимар кьилиз акъатун патал, авуна[+].

5Гунагькар тӀебиатдив кьурвал уьмуьр тухузвайбурун къанажагъди и тӀебиатдиз вуч кӀанзаватӀа гьадакай фикирзава, амма Руьгьдив кьурвал уьмуьр тухузвайбурун къанажагъди Руьгьдиз вуч кӀанзаватӀа – гьадакай[+]. 6Гунагькар тӀебиатдай къвезвай къанажагъди ажалдихъ тухузва, амма Руьгьдай къвезвай фикирри уьмуьрдихъни ислягьвилихъ тухузва. 7Гунагькар къанажагъ Аллагьдихъ галаз душманвиле ава. А къанажагъ Аллагьдин Къанундиз табий жезвач, я адалай табий жез алакьни ийидач[+]. 8Гьавиляй гунагькар тӀебиатдин гьукумдик кваз уьмуьр тухузвайбурувай Аллагьдиз хуш крар ийиз жезвач.

9Амма Аллагьдин Руьгь рикӀивайни квек кваз аватӀа, куьн гунагькар тӀебиатдин гьукумдик ваъ, Руьгьдин гьукумдик ква. Месигьдин Руьгь квачирди Адаз талукь туш[+]. 10Месигь квек кваз аватӀа, куь беден гунагь себеб яз рекьида, амма Руьгьди куьн Аллагьдихъ галаз туьхкӀвейвиляй уьмуьрдив ацӀурда. 11Исадал кьейидалай кьулухъ чан Хкайдан Руьгь квек кваз уьмуьр тухузватӀа, Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан Хкайда квек кваз уьмуьр тухузвай Вичин Руьгьдалди куь ажал галай беденрални чан хкида[+].

12Гьавиляй, стхаяр-вахар, гунагькар тӀебиатди чал илитӀзавай саягъда уьмуьр тухудайвал, чун адан буржуник квайбур туш. 13Куьне квел гунагькар тӀебиатди илитӀзавай саягъда уьмуьр тухузватӀа, куьн телеф жеда. Куьне Руьгьдалди гунагькар тӀебиатдин гьерекатар рекьизватӀа, квел чан жеда[+]. 14Вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Руьгьдин регьбервилик квай вири Аллагьдин веледар я[+]. 15Квев агакьнавайди идалай кьулухъни кичӀевиле уьмуьр тухун патал ганвай ва квекай лукӀар ийидай руьгь ваъ, квекай Аллагьдин веледар ийидай Руьгь я, Адалди чун Аллагьдихъни элкъвена рахазва: «Абба[†]! Буба[†] чан!»[+] 16Аллагьдин Руьгьдини чи руьгьдихъ галаз санал чун Аллагьдин веледар тирдан шагьидвалзава[+]. 17Чун рикӀивайни Адан веледар ятӀа, чун Аллагьдин ирссагьибарни я, Месигьдихъ галаз Гьадан ирссагьибарни я. Чна адахъ галаз санал азаб чӀугвазватӀа, чал Адахъ галаз санал баркаллани[†] къведа[+].


Инлай кьулухъ жедай баркалла

18Чи гилан азабар, чаз инлай кьулухъ ахъа жедай баркалладив гекъигайла, за са затӀни тушиз гьисабзава[+]. 19ГьикӀ лагьайтӀа халкь авунвай вирида сабур авачиз Аллагьдин веледар ашкара авун вилив хуьзва. 20-21Вучиз лагьайтӀа халкь авунвай вири затӀар уьмуьрдихъ мана авачирвилиз, хабарни такьуна, чеб муьтӀуьгъ Авурдан къастуналди табий авунай. Амма халкь авунвайдаз, Аллагьдин веледри къачудай хьтин баркалла алай азадвал къачун патал, кьиникьин гьукумдикай азад хьунин умуд ава[+].

22Халкь авунвай вирибуру икьван чӀавалди, аял хазвай папа хьиз, цӀугъ ийизвайди ва азият чӀугвазвайди чаз чизва, 23неинки са гьабуру, чна вилив хуьзвайдан замин яз Руьгь агакьнавай чнани къенепатай цӀугъ ийизва, сабур авачиз, чун веледвилиз кьабулунал, яни чун михьиз[†] азад хьунал вил алаз акъвазнава[+]. 24Чун хилас хьанва, амма им гьеле умуд я. Умуд, лагьайтӀа, вилиз аквазвайдахъ элкъвена жедач; са вуч ятӀа аквазватӀа, адак умуд кутун куьз я кьван[+]? 25Чна таквазвайдак умуд кутазватӀа, чна ам сабурдивди дурум гваз вилив хвена кӀанда.

26ГьакӀ чаз чи вири зайифвилера Руьгьдини куьмек гузва. Чаз куьн гьакъиндай дуьа[†] авуна кӀандатӀани чизвач, амма Руьгьди Вичи гафаралди лугьуз тежедай агьар чӀугуналди чи гьакъиндай тавакъу ийизва. 27РикӀер Чирзавайдаз Руьгьдин фикир чизва, вучиз лагьайтӀа Руьгьди Аллагьдин къастунихъ галаз разивиле аваз пакбурун[†] гьакъиндай тавакъу ийизва.


Иса Месигьдихъ ийизвай иманда Аллагьдин муьгьуьббат

28Чаз чизва хьи, Аллагьди Вич кӀандайбур ва Вичин ниятдив кьурвал эвернавайбур патал вири хийирдиз элкъуьрзава. 29Исадикай гзаф стхайрин-вахарин арада Сад лагьай велед хьун патал, Аллагьди виликамаз чир хьайибуруз Вичин Хцин къаматдиз ухшарбур хьун тайинарни авуна[+]. 30Вичи виликамаз тайинарайбуруз Ада эверни авуна, эверайбур гьахъ-михьивилиз акъудна[†] ва гьахъ-михьивилиз[†] акъуддайбурал баркаллани гъана[+].

31Чна идакай вуч лугьун? Аллагь чи патал алатӀа, нивай чаз аксивал ийиз жеда[+]? 32Вичин Хцин гьайиф Татайда, амма Ам чун вири патал Гайида Адахъ галаз чаз вири гудачни бес[+]? 33Аллагьди хкягъайбурук ни тахсир кутада? Гьахъ-михьивилиз акъудзавайди Аллагь я[+]. 34Чаз нивай кар атӀуз жеда? Кьейиди Иса Месигь я; гьадалайни артух яз Адал чан хтана[†] ва исятда Ам Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава. Ада чи гьакъиндай тавакъуни ийизва[+]. 35Чун Месигьдин муьгьуьббатдивай[†] куьвай къакъудиз жеда? Хажалатдивай ва я четинвилеривай? Чи геле къекъуьнивай ва я кашавай? КьецӀилвиливай ва я ажалдивай? 36Кхьенвайвал я:

«Ви паталай гьар юкъуз чун рекьизва,
кьасабханадиз гьалзавай хипериз хьиз
килигзава чаз»[+][+].

37Амма вири и крарал чун кӀан Хьайидан куьмекдалди чна лап чӀехи гъалибвал къачузва[+]. 38-39Зун кӀевелай агъунва: Я ажалдивай, я уьмуьрдивай, я малаикривай[†], я гьукумривай, я алай аямдивай, я къведай аямдивай, я къуватривай, я кьакьанвиливай, я деринвиливай, я халкь авунвай кьван амайбурукай – са куьнивайни чун Аллагьди чи Ребби[†] Иса Месигьди авур кардалди къалурай муьгьуьббатдивай къакъудиз жедач![+]

#### 9


Исраил ва Аллагьди гайи гаф

1Месигьдиз[†] талукь касдиз кутугнавайвал, за гьакъикъат лугьузва ва табзавач. Заз и кардин гьакъиндай Пак Руьгьдин[†] регьбервилик квай зи вижданди шагьидвалзава[+]. 2Зун гзаф пашман я, ва зи рикӀ эхир авачир тӀалдив ацӀанва. 3-4Ивидалди заз багърияр тир зи стхайрин – исраилвийрин[†] чкадал заз жув негь авунайтӀа ва Месигьдивай къакъуднайтӀа кӀандай. Хвавилин ихтиярар, баркалла[†] ва Аллагьдихъ галаз Икьрарар[†] гьабурув агакьнай, абуруз Къанун[†], Аллагьдиз ибадат[†] авун ва Ада гайи гафар гьабуруз ганай[+]. 5И халкьдин арадай бан-бубаяр акъатна, абурун арадай, инсандин тӀебиат хас яз, Месигь акъатнава. Адаз – виридан кьилел алай Аллагьдиз эбеди яз шукур хьурай. Амин[†].

6Амма им Аллагьдин Гаф къуватдай аватнава лагьай чӀал туш, вучиз лагьайтӀа Исраилдин вири халкь гьакъикъи Исраил туш[+]. 7Ибрагьиман[†] вири эвледар адан гьакъикъи веледар туш. Кхьенва: «Ви тухум Исакьа[†] давамарда»[+][+]. 8Им акӀ лагьай чӀал я хьи, Ибрагьиман вири эвледар Аллагьдин гьакъикъи веледар туш. Ибрагьиман гьакъикъи веледар Аллагьди гайи гаф низ талукь ятӀа, гьабур я[+]. 9И гаф и жуьреда ганай: «Тайинарнавай вахтунда Зун хкведа, ва Саррадиз[†] хва жеда»[+][+].

10Амма неинки са им хьана. Рефигъадин[*] кьве хцин бубани[†] гьа сад тир – чи бан-буба Исакь[†][+]. 11Амма гьеле кьветхверар хадалди ва абуру са вуч ятӀани хъсан ва я пис кар ийидалди – Аллагьди хкягъайди[+] 12абурун крарилай ваъ, Эверзавайдалай Вичелай аслу хьун патал – Рефигъадиз лагьанай: «ЧӀехиди гъвечӀидаз лукӀ жеда»[+]. 13Идакай кхьенвайвал хьана: «Заз Якьуб[†] кӀан хьана, Эсав[†] такӀан».

14Им вуч лагьай чӀал я? Яраб Аллагь гьахъ туш жал? Гьелбетда, ваъ![+] 15Ада Мусадиз[†] лагьана:

«За низ регьим ийизватӀа, гьадаз регьим ийида,
низ инсаф ийизватӀа, гьадаз инсаф ийида»[+][+].

16Гьавиляй метлеб инсандин гьевесдихъ ва я алахъунихъ ваъ, Аллагьдин регьимдихъ ава. 17Каламда[†] Аллагьди фиръавандиз лугьузва: «Ви винел Зи къуват къалурун патал ва вири чилел Зи ТӀвар[†] машгьур авун патал За вун хкажна»[+][+]. 18Гьавиляй Аллагьди регьим кӀандайбуруз регьим ийизва, терсвал ийиз кӀанзавайбуруз терсвал ийизва.


Аллагьдин регьим ва Адан хъел

19Са ни ятӀани заз лугьун мумкин я: «АкӀ хьайила, вучиз Ада чак тахсир кутазва? Адан къастунин хура нивай акъвазиз жеда?»[+] 20Бес вун вуж я кьван, инсан, Аллагьдихъ галаз гьуьжетар ийиз? Гъилерив авунвай затӀуни вич авунвай касдиз лугьузвани кьван: «Вуна вучиз зун ихьтинди яз авуна?» 21ХъенчӀин къапарин устӀардиз чепедин гьа са кӀусуникай гьуьрмет авайбурун межлисда ва я агъуз дережадин крара гъиликдай къаб-къажах гьазурдай ихтияр авачни кьван[+]? 22Вичин хъел ва къуват къалуриз кӀанзавай Аллагьди Вичиз хъел гъизвайбур ва терг авун патал гьазурнавайбур яргъалди эхзавайла, вучда кьван? 23Вичиз регьим низ ийиз кӀанзаватӀа ва вуж Ада баркалла патал гьазурнаватӀа, гьабуралди виридаз Вичин баркалладин девлет къалурун патал Аллагьди икӀ ийиз хьайитӀа, вучда кьван? 24Ада эвер чаз ийизва, чун тек са чувудрикай[†] ваъ, муькуьбурукайни я[+]. 25Гьашидин ктабда Аллагьди лугьузвайвал жезва:

«За „Зи халкь“ лугьуда Зи халкь туширдаз;
кӀан тийизвайдаз „кӀаниди“ лугьуда»,[+]

26ва

«„Куьн Зи халкь туш“ лагьанвай чкада
абуруз „чан алай Аллагьдин рухваяр“ лугьуда».

27Яшая[†] Исраилдикай икӀ лугьуз гьарайзава:

«Исраилдин рухваяр кьадардалди гьуьлуьн къум кьван яз хьайитӀани,
анжах тӀимилбур хилас жеда,
28вучиз лагьайтӀа, Реббиди[†] виликамаз малумарай кар
Вичи чилел кьетӀидаказ ва фад-фад кьилиз акъудда».

29Мадни Яшая виликамаз лагьайвал:

«Къуватрин Реббиди
сагъ яз амукьайбур са шумуд туначиртӀа,
чун Садумдиз[†] ухшар жедай,
Гамур хьиз жедай чун».


Исраил ва Шад Хабар

30Гила чна вуч лугьун? Гьахъ-михьивилихъ[†] камни къачун тавур мажусийрив[†] гьахъ-михьивал агакьна. И гьахъ-михьивал имандай[†] гузва[+]. 31Муькуь патахъай, хкянавай Исраилди Аллагьдихъ галаз вич дуьз тухуз тадай Къанун жагъурзавай, амма абуруз Ам жагъанвач[+]. 32Вучиз? Вучиз лагьайтӀа абуруз а гьахъ-михьивал имандив кьурвал ваъ, крарив кьурвал къачуз кӀан хьана. ГалкӀидай къванцихъ абурун кӀвач галкӀана. 33Идакай кхьенва:

«Ингье За Сигьандал[†] кӀвач галкӀидай Къван эцигзава,
Раг эцигзава, вич себеб яз инсанар алукьдай,
амма Адахъ иман ийизвайдаз регъуь жедач»[+].

#### 10

1Стхаяр-вахар, зи рикӀин мурад ва за Аллагьдиз ийизвай дуьа[†] зи халкьдин векилар хилас хьун паталай я. 2Зун абуру гъайрадалди[*] Аллагьдихъ ялзавайдан шагьид я, амма абурун гъайра чирвиле бине авунвайди туш[+]. 3Аллагьди гузвай гьахъ-михьивилин[†] гъавурда такьаз ва чпин хсуси алахъунралди гьахъ-михьивилив агакьиз кӀанз, абур Аллагьдин гьахъ-михьивилихъ тухузвай рекьиз муьтӀуьгъ хьанач[+]. 4Месигь[†] Къанундин[†] мурад я, инлай кьулухъ гьахъ-михьивал имандаллай[†] гьар садав агакьзава[+].


Вирибур патал хиласвал

5Къанундив кьур гьахъ-михьивал Мусади[†] икӀ кхьена къалурзава: «ШартӀар-къайдаяр кьилиз акъудзавайдал абур себеб яз чан алаз жеда»[+][+]. 6-7Иман гвай касдикай имандив кьурвал гузвай гьахъ-михьивили Каламда[†] лугьузва: цаварай Месигь гъун патал «Цаварал вуж хкаж жеда?»[+]. Ва я: кьенвайбурукай Месигьдал чан хкун[†] патал «„Гургусдиз[*] вуж эвичӀда?“ – лагьана хабар кьамир»[+][+]. 8Амма гьахъ-михьивили вуч лугьузва? «Гаф ваз мукьва я, ам ви мецел ала ва ви рикӀе ава». Им чна вичикай вяз ийизвай имандикай тир гьа гаф я![+] 9Вуна Иса[†] Ребби[†] я лугьуз тестикьзаватӀа ва Аллагьди Адал кьейидалай кьулухъ чан хкайдахъ вуна мецелди ва рикӀелди иман ийизватӀа, вун хилас жеда[+]. 10Вучиз лагьайтӀа рикӀелди иман авуни инсандиз гьахъ-михьивал гузва, мецелди тестикь авур шагьидвили хиласвал[†] гъизва.

11Каламди лугьузва эхир: «Адахъ иман ийизвайдаз садрани регъуь жедач»[+]. 12И карда чувуддинни[†] муькуьдан арада са тафаватни авач – гьа са Ребби виридан Ребби язва ва Ада Вичиз эверзавай вирибуруз булдаказ нуьсрет[†] гузва[+]. 13ГьикӀ лагьайтӀа «Реббидиз эверай гьар сад хилас жеда»[+].

14Амма абуру чпи иман Тавурдаз гьикӀ эверрай? Вичикай ван Тахьайдаз гьикӀ иман ийида? Абуруз садани вяз ийиз тахьайтӀа, гьикӀ ван жеда[+]? 15Ракъурнавайди тушиз, са нивай ятӀани вяз гьикӀ ийиз жеда? Кхьенвайвал я: «Шад Хабардикай[†] вяз ийизвайбурун кӀвачер хупӀ иер тушни!»

16Амма Шад Хабардиз вири муьтӀуьгъ хьанач. ГьикӀ лагьайтӀа, Яшая[†] лугьузва: «Я Ребби, чавай ван хьайидан вуж чӀалахъ хьана?»[+] 17Гьа икӀ ван хьайи хабардилай, Месигьдикай тир гафунилай иман къвезва[+]. 18Амма за хабар кьазва: абуруз ван хьаначни бес? Гьелбетда, ван хьана, гьикӀ лагьайтӀа кхьенва:

«Абурун ван физва вири чил тирвал,
абурун гафар агакьзава а кьилив кьван дуьньядин»[+][+].

19ИкӀ тирла, за хабар кьазва: Исраил[†] идан гъавурда акьазвачир жеди? Сифте яз бес Мусадини Аллагьдин гафаралди лагьанай эхир:

«Чпиз халкь я лугьуз тежербурун куьмекдалди
За квек гъайра[*] уяхарда;
ахмакь халкьдалди За квек хъел кутада»[+][+].

20Яшая лагьайтӀа викӀегьдаказ Аллагьдин гафар лугьузва:

«Захъ къекъуьн тавурбуруз жагъанва Зун;
Завай хабар такьурбуруз ахъа хьанва Зун».

21Амма Исраилдикай Яшая лугьузва:

«Яргъи югъди За Зи Гъилер яргъи авунай
муьтӀуьгъ тушир ва аси[†] халкьдиз».

#### 11


Аллагьди Вичин халкь инкар тавун

1Гьавиляй за хабар кьазва: Аллагьди Вичин халкь инкарнани кьван? Гьелбетда, ваъ! Зун жув исраилви[†], Бунъяминан[†] тайифадай тир Ибрагьиман[†] эвлед я эхир[+]. 2Аллагьди лап фадлай хкягъай Вичин халкь инкарнач.

ГьикӀ лагьайтӀа Ильяса[†], Каламдай[†] мисалар гъиз, Аллагьдин вилик гьикӀ Исраилдик тахсирар кутунатӀа квез чизва:[+] 3«Ребби[†], Ви пайгъамбарарни[†] яна кьена, Ви къурбанганар[†] чукӀурна. Тек са зун амукьна, ва абур зун кьин патал алахънава».

4Амма Аллагьди адаз вуч жаваб гана? «За Жуваз Багьалан[*] вилик метӀер чилиз ягъ тавур ирид агъзур кас хвена!» 5Аллагьдин берекатдив[†] кьурвал хкянавайбур са кьадар исятдани ава[+]. 6Берекатдив кьурвал хкянавайбур ятӀа, абур крариз килигна хкянавайбур туш, тахьайтӀа берекатдикай берекат жедачир.

7АкӀ ятӀа, вуч хьана бес? Исраилди куьхъди гьерекат авунатӀа, адаз гьам гьатнач, анжах хкягъайбуруз гьатна, амайбур, лагьайтӀа, терс хьана[+]. 8Кхьенвайвал хьана:

«Гьисс тийирбур авуна абурукай Аллагьди,
абуруз такун патал, Ада абурун вилер агална,
абуруз ван татун патал, япар агална
та къенин йикъал къведалди»[+][+].

9Давуда[†] лугьузва:

«Къуй абурун суфрадикай абуруз кемен ва желе хьурай,
кӀвач галкӀидай къван хьурай, кьисас[†] хьурай.
10Абуруз такун патал, вилер буьркьуь хьурай,
абурун кӀулар какур хьурай»[+][+].


Маса халкьар хилас авун

11Гьа икӀ за хабар кьазва: Эбеди яз агъуз хьун патал, чувудар[†] татаб хьана жеди? Гьелбетда, ваъ! Амма абур чпин тахсирда агъуз аватуни маса халкьариз исраилвийрик чпикни гъайра[*] гзафардай хиласвал[†] гъана. 12Абур агъуз аватуни дуьньядиз девлет гъанатӀа ва абуруз хьайи зиянри муькуьбуруз девлет гъанатӀа, абур имандал[†] атуни гьихьтин чӀехи девлет гъида!

13За квез лугьузва, чувудар туширбур. Куь илчи[†] яз, за зи къуллугъдиз чӀехи къимет гузва[+]. 14За са гьикӀ ятӀани абурун гъайра туьнт ийида ва идалди зи халкьдикай са бязибур хьайитӀани хилас ийида лагьана умудзава. 15ГьикӀ лагьайтӀа, Аллагьди инкар авуни дуьньядиз туькӀуьн хъувун гъанатӀа, Ада абур мад гъилера кьабулуникай вуч жеда, им кьейидалай кьулухъ чан хтай хьтин кар жедачни[+]? 16Тинидин са пай Аллагьдиз талукьарнавайди ятӀа, вири тини Гьадаз талукьарнавайди я; дувул Аллагьдиз талукьарнаватӀа, хилерни Гьадаз талукьарнавайди я[+].

17Къени зейтундин кьилди хилер ханваз, вун, чӀуру зейтун, абурун чкадал кӀалам яз илигнаватӀа ва вуна зейтун тарцин мижедикай хъвазватӀа,[+] 18вун абурулай хъсан я лугьуз дамахармир. Вуна вун вине кьазватӀа, дувул вуна ваъ, дувулди вун кьазвайдакай фикир ая. 19Белки, вуна лугьуда: «Хилер, зун кӀалам яз илигун патал, хайиди я». 20Эхь. Абур чпихъ иман авачирвилиз килигна хайиди я, амма вун иман себеб яз кӀевиз акъвазнава. Гьавиляй дамах къачумир, амма кичӀе хьухь. 21ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьди тӀебии хилериз инсаф авуначтӀа, Ада вазни инсаф ийидач[+].

22Аллагьдин дугъривиликай ва кӀевивал авуникай фикир ая: къакъатайбурухъ галаз кӀевивал авуникай ва вахъ галаз дугъри хьуникай, вични ахьтин шартӀуналди хьи, вуна Адан дугъривилик умуд кутазвай кьван гагьда уьмуьр тухун давамарзава, тахьайтӀа вунни атӀуда. 23Чувудар иман гвачиз амукь тавуртӀа, абур мадни кӀалам яз илигда, вучиз лагьайтӀа Аллагьдихъ абур мад илигдай къуват ава. 24Вун тӀебиатда чӀуру зейтун тарцелай атӀанатӀа ва тӀебиатдиз акси яз къени тарцел кӀалам яз илигнаватӀа, генани хъсандиз тӀебии хилери чпиз мукьва тарцел чка кьада!


Исраилдиз жедай хиласвал

25Стхаяр-вахар, куьне куьн квез авайдалай артух акьул авайбур яз гьисаб тавун патал, заз куьн ихьтин сирдикай са хабарни авачиз таз кӀанзавач: муькуь халкьарикай тирбур вири тамамдиз Аллагьдин рекьел къведалди[†], Исраилда авайбурун са кьадар терс жеда. 26И саягъда, кхьенвайвал, вири Исраил хилас жеда:

«Сигьандилай[†] Хиласдайди къведа.
Якьубан[†] эвледривай чалкечирвал Ада яргъа ийида.
27Абурухъ галаз им я Зи Икьрар[†]
абурулай гунагьар[†] алудай чӀавуз».

28Шад Хабардикай[†] рахун хьайитӀа, и Хабар квев агакьун патал, абурукай куь хатурдай душманар хьана, амма хкягъуникай рахайтӀа, абур Аллагьдиз бан-бубайрин хатурдай кӀан я[+]. 29Аллагьдин паяр Ада Вичи къуватдай вегьин тийидайбур я, ва Ада Вичи эвер гайибур гадарзавач. 30Куьн виликдай Аллагьдиз муьтӀуьгъбур тушир, амма гила абур муьтӀуьгъ тахьуниз килигна Аллагьди квез регьим авуна[+]. 31Гила исраилвиярни гьа саягъда муьтӀуьгъ тахьана ава, ва гьа икӀ абурузни регьим авун патал Аллагьди квез регьим авунва. 32Аллагьди, вири халкьариз регьим авун патал, абур, садни хкуд тавуна, муьтӀуьгъ тежервилин рекьяй тухвана.


Чун аламатдин рекьерай тухузвай Аллагьдиз шукур

33Аллагьдин девлетдин, камалдин ва чирвилин деринвал вуч я!
Кьиле гьакь тийирбур я Адан къарарар,
чириз тежербур я Адан рекьер![+]
34«Ни кьатӀана Реббидин акьул
ва я вуж я Адаз меслятар гузвайди?»[+]
35«Ни Адав са чӀавуз бурж вугана,
адав Ада бурж вахгана кӀандайвал?»
36Вири крар Гьадалай, Гьадалди,
Гьам паталди я.
Шукур хьурай Адаз даим! Амин[†][+].

#### 12


Аллагьди кьабулдай уьмуьр

1Гьавиляй за квез Аллагьдин регьимдин хатурдай тагькимзава, стхаяр-вахар, куь беденар чан алай, пак[†] ва Аллагьдиз кӀани савкьватар яз гъваш. Гьа им куьн патал кутугай, куьне Адаз ийизвай къуллугъ жеда[+]. 2И дуьньядин уьмуьрдин къайдадихъ галаз кьамир, амма дегиш хьухь, квевай Аллагьдин къаст, яни хъсанвал, менфятвал ва тамамвал, кьатӀуз хьун патал, куь акьул цӀийи хъия[+].

3Заз ганвай берекатдив[†] кьурвал за квекай гьар садаз лугьузва: куьне куьн са акьван артух яз кьамир, кьил кьилеллаз, Аллагьди гьар садаз ганвай имандин[†] уьлчмедалди куьне квекай веревирд ая[+]. 4Гьар садахъ са беден ва адахъ гзаф паяр авайвал, амма а паяриз гьардаз вичин везифа авайвал,[+] 5Месигьдиз[†] талукь чакайни са беден жезва, ва чун вири сад садаз талукь я[+]. 6Чаз ганвай берекатдив кьурвал чав жуьреба-жуьре паяр агакьнава. Са нихъ ятӀани пайгъамбарвал[†] авунин пай аватӀа, къуй ада вичиз ганвай имандив кьурвал пайгъамбарвал авурай;[+] 7им масадбуруз къуллугъ авунин пай ятӀа, къуй къуллугърай; им муаллимвал авунин пай ятӀа, къуй чирвилер гурай;[+] 8им кӀубанар ва тагьким авунин пай ятӀа, къуй гьакӀ авурай; им муьгьтежбуруз куьмек гунин пай ятӀа, къуй жумартдаказ гурай; им гьакимвал ийиз алакьунин пай ятӀа, къуй гьакъисагъвилелди[*] гьакимвал авурай; им мергьамет гваз хьунин пай ятӀа, къуй а алакьун шадвилелди къалуррай[+].

9Къуй куь муьгьуьббат[†] рикӀин сидкьидай хьурай. Писвал такӀан хьухь ва хъсанвал яхъ[+]. 10Садаз сад стхаяр-вахар хьиз рикӀелди кӀан хьухь. Сада сад жувалай вине яхъ[+]. 11Къуй куь гьакъисагъвал[*] зайиф тахьурай, Реббидин[†] Руьгьди[†] квекай цӀай квайбур авурай, Реббидиз къуллугъ ая. 12Умудда шад хьухь, азабра сабур хуьх, дуьада[†] дегиш тахьана амукь[+]. 13Аллагьдиз талукь ксариз, абур муьгьтежвиле авайла, куьмек це, мугьманар кӀан хьухь[+].

14Куь геле къекъвезвайбуруз нуьсрет[†] це – абуруз хийир-дуьа ая, лянет гумир[+]. 15Шадвалзавайбурухъ галаз шадвал ая, шехьзавайбурухъ галаз шехьа[+]. 16Сад садахъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр твах. Лавгъа жемир, виниз тушир дережадин инсанрихъ галазни рафтарвал ийиз хьухь. Куьне куьн са акьван артух яз кьамир[+]. 17Садазни писвиляй писвал ийимир, виридаз анжах хъсанвал ая[+]. 18Виридахъ галаз квелай алакьзавай кьван ислягьвилелди уьмуьр твах[+]. 19Зи дустар, куьне куь паталай кьисас[†] къачумир, Аллагьдин хъел[†] патал чка тур, гьикӀ лагьайтӀа Реббиди Каламда[†] лугьузва: «Кьисас Зи Гъиле тур, За эвез гуда»[+][+]. 20Аксина:

«Ви душмандиз гишин ятӀа, фу це адаз,
хъваз кӀанзаватӀа, яд це адаз.
ИкӀ авуналди, вуна адан кьилел жуьгьенар
кӀватӀда»[+].

21Жувал писвилив гъалиб жез тамир, амма хъсанвиливди писвилел гъалибвал къачу.

#### 13


Гьукумдикай

1Гьар са кас кьилевай гьукумдиз табий хьун лазим я, вучиз лагьайтӀа Аллагьди эциг тавунвай гьукум авач. Авай кьван вири гьукумар Аллагьди эцигнавайбур я[+]. 2Гьавиляй гьукумдиз акси яз къарагъзавайди Аллагьди эцигнавайдаз акси яз къарагъзава. ИкӀ ийизвайда вичин дуван ийидайвал ийизва. 3Гьакимрикай хъсанвал ийизвайбуруз ваъ, писвал ийизвайбуруз кичӀе я. Гьукумдин вилик кичӀевал авачиз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, хъсанвал ая, ва ваз адан патай аферин къведа. 4Гьукумдин векил Аллагьдин лукӀ я, ам ви хийирдиз я. Вуна писвал ийизватӀа, кӀевиз акъваз, адав тур гьавая гвайди туш гьа. Ам Аллагьдин лукӀ я; ада писвал ийизвайбуруз Аллагьди атӀанвай кар кьазва[+]. 5ГьакӀ хьайила гьукумдиз неинки жазадихъай кичӀевиляй, гьакӀни виждандив кьурвал табий хьана кӀанда.

6Гьавиляй куьне харжар гузва, вучиз лагьайтӀа гьукумдин кьилевайбур Аллагьдин, чеб чпин кардиз бахшзавай лукӀар я. 7ГьакӀ хьайила виридаз низ вуч гун лазим ятӀа це: садаз – харж, муькуьдаз – эхцигай къимет, низ гьуьрмет герек ятӀа, гьадаз – гьуьрмет, нихъай кичӀе ятӀа, гьадахъай кичӀе хьухь[+].


Муьгьуьббат – Къанун кьилиз акъудун

8Тек са муьгьуьббатда[†] сад садан буржуник хьунилай гъейри, мад са куьналдини саданни буржуник жемир, вучиз лагьайтӀа масад кӀанзавайда Къанун[†] кьилиз акъуднава[+]. 9Ингье гьа им я «зинавал[†] ийимир», «яна рекьимир», «чуьнуьхмир», «темягьда гьатмир»[+] лагьай весийрин мана, ва амай маса тагькимрин манани сад я – «жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+]. 10Муьгьуьббатди мукьув гвайдаз писвал ийизвач, гьавиляй муьгьуьббат вич – Къанун кьилиз акъудун я[+].


Эхир мукьва хьун

11Гьа икӀ, куьн ахварикай кватдай вахт атанвайди квез чизва, вучиз лагьайтӀа чи хиласвал[†] чун имандал[†] атай чӀавалай исятда хейлин мукьва хьанва[+]. 12Йиф эхирдив агакьзава, ва югъ мукьва жезва. ГьакӀ хьайила ша чна мичӀивилин крар тан ва экуьнин кьеркьер алукӀин[+]. 13Лайихдаказ, чиркин тӀуьнрик-хъунрик, сархушвилик, явавилик, туьнтвилик, къалмакъалдик ва пехилвилик экечӀ тавуна, уьмуьр тухун[+]. 14Ребби[†] Иса[†] Месигьдин[†] къамат алукӀа ва жуван гунагькар[†] тӀебиатдиз ва адан гьевесриз кӀандайвал авуникай фикирмир[+].

#### 14


Имандал кӀевибурукай ва зайифбурукай

1Имандал[†] зайиф инсан, адан фикиррикай гьуьжет тавуна, кьабул ая[+]. 2Садан иманди адаз вири недай ихтияр гузва, амма имандал зайифда анжах салан майваяр незва[+]. 3Вири незвай кас акӀ тийизвайдаз виняй килигна кӀандач, ва са вуч ятӀани тинезвайда незвайдак тахсир кутуна кӀандач, вучиз лагьайтӀа а кас Аллагьди кьабулнава[+]. 4Чарадан лукӀрак тахсир кутаз вун вуж я кьван? Ам вичин иесидин патал кӀвачел акъвазнавани ва я ярх жезвани тафават авач, ам мад кӀвачел акъвазар хъийида, вучиз лагьайтӀа иесидивай ам кӀвачел акъвазариз жеда[+].

5Са ни ятӀани йикъар важиб тирбур ва я тӀимил важиб тирбур яз чара ийизва, амма масад патал вири йикъар сад хьтинбур я. Къуй гьар сад вичин фикиррал кӀевиз акъвазрай[+]. 6Са югъ муькуьдалай важиб яз гьисабзавайда и кар Ребби[†] патал ийизва. Са вуч ятӀани незвайда Ребби патал незва, вучиз лагьайтӀа и тӀуьнай ада Аллагьдиз шукур ийизва. И затӀ тинезвайдани Ребби патал незвач ва Аллагьдиз шукурзава[+]. 7Чакай садани жув паталди уьмуьр тухузвач ва садни жув паталди рекьизвач[+]. 8Чна уьмуьр тухузватӀа, Ребби патал уьмуьр тухузва. РекьизватӀа, мадни Аллагь патал рекьизва. Чна уьмуьр тухузвани ва я чун рекьизвани – Гьадаз талукь я[+].

9ГьикӀ лагьайтӀа и кар патал Месигьни[†] кьена ва чан хтана[†], Адакай чан алайбурунни, кьенвайбурунни Агъа хьана[+]. 10Бес вучиз вуна жуван стхадик тахсир кутазва ва я вучиз адаз винедай килигзава? Чун вири Аллагьдин дувандин вилик акъвазда эхир[+]. 11Кхьенва кьван:

«За жуван уьмуьрдал кьин кьазва, – лугьузва Реббиди, –
турус я: зи вилик гьар са мет яда чилиз,
гьар са меци шагьидвалда Аллагьдин»[+].

12Гьа икӀ чакай гьар сада жуван паталай Аллагьдин вилик жаваб гуда[+].

13Гьавиляй мад сада садак тахсир кутун техъйин. Куь стхадин кӀвач галкӀидай ва ам гунагьдал[†] гъидай хьтин мад са карни тахъвун патал, жув жувал мукъаят хьухь[+]. 14Вич вичелай чиркин са тӀуьнни авачирди заз, Ребби Исадихъ[†] иман ийизвайдаз, чизва ва идахъ зун кӀевелай агъунва. Амма инсанди са вуч ятӀани чиркин яз гьисабзаватӀа, ам гьа кас патал чиркин я[+]. 15Вуна незвай тӀуьн себеб яз ви стхадин-вахан намусдик хкӀазватӀа, вун муьгьуьббатдив[†] кьурвал эгечӀзавач. Вич патал Месигь кьейи стха жуван тӀуьналди барбатӀмир[+]. 16Куьне хъсанди яз гьисабзавайдаз себ гудай багьна инсанриз гумир. 17Аллагьдин Пачагьлугъ[†] тӀуьникайни хъуникай ваъ, Пак Руьгьди[†] гузвай гьахъ-михьивиликай[†], ислягьвиликай ва шадвиликай ибарат я[+]. 18А саягъда Месигьдиз къуллугъзавайда Аллагьдиз шадвал гузва ва инсанрин патай разивал къачузва.

19Гьа икӀ ислягьвилихъ ва сада садаз несигьат гунихъ тухузвай крар авун патал, ша чна вири къуватар эцигин[+]. 20ТӀуьн себеб яз Аллагьдин крар чӀурмир. Вири тӀуьн михьиди[†] я, амма жуван мукьув гвайди тӀуьнин куьмекдалди гунагьдал гъизвайда пис кар ийизва[+]. 21Як туьтӀуьн, чехир тахъун ва ви стха татабарзавай са карни тавун хъсан я. 22И гьакъиндай ви фикир Аллагьдин вилик кьилдин ви фикир яз хьурай. Жува хкянавайдай жувак тахсир кутун тийизвайди бахтавар[†] я. 23Нез ва гьа са вахтунда вичи кьетӀнавай кар дуьзди тирдал шак гъизвайдак гьакӀни тахсир кутунва, вучиз лагьайтӀа ада вичин имандив кьадайвал ийизвач. Имандив кьан тийизвай вири лагьайтӀа, гунагь я.

#### 15

1Чна, къуват авай са иманийри[†], зайифбуруз абурун зайифвилер ялиз куьмекна кӀанда ва чна чаз кӀандайвал авуна виже къведач[+]. 2Чакай гьар сад, жуван мукьув гвайдаз кӀандайвал ийиз ва ам Руьгьдин[†] рекьяй чӀехи хьунин къайгъу чӀугваз, адаз кӀани кардихъ гелкъвена кӀанда[+]. 3Месигьди[†] Вичини Вичиз кӀандайвал ийизвачир, амма, кхьенвайвал: «Вакай чӀуру гафар лугьузвайбурун русвагьвилер Зал аватна»[+][+]. 4ГьикӀ лагьайтӀа, чав Каламдай[†] агакьзавай сабурдалди ва кӀубанвилелди, чаз умуд хьун патал, Каламда авай вири квез чирвилер гун патал виликамаз кхьенвайди я[+].

5Къуй сабурни кӀубанвал гузвай Аллагьди квев, Иса[†] Месигьдин терефдарриз кутугайвал, сад садахъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр тухуз турай,[+] 6куьне вирида сад хьиз, са сивяй Аллагьдин, чи Ребби[†] Иса Месигьдин Бубадин[†] тарифдайвал авурай.


Иса чувудар патални, маса халкьар патални атанва

7Аллагьдиз шукур авунин гьуьрметдай сада сад Месигьди куьн кьабулайвал кьабула. 8-9За квез лугьузва: Аллагьди бан-бубайриз гайи гафар тестикьарун патал, Аллагьдиз вафа къалурун патал, ва гьакӀни, кхьенвайвал, маса халкьаривайни Аллагьдиз Адан регьимдай шукур ийиз хьун патал, Месигьдикай чувудрин[†] лукӀ хьана:

«И кардай за Ваз шукур ийида маса халкьарин арада,
Ви ТӀварц[†]Ӏин тариф за ийида»[+][+].

10Ва мад кхьенва:

«Шад хьухь, халкьар, Адан халкьдихъ галаз!»[+][+]

11Ва мадни:

«Шукур ая Реббидиз, вири инсанар!
Адаз тарифдин мани лагь, вири халкьар!»[+][+]

12ГьакӀни Яшая[†] лугьузва:

«Ишаян[†] Дувандилай Сад къведа
ва хкаж жеда, халкьар идара авун паталди,
халкьар Адак умуд кваз жеда».

13Къуй умуддин чешме тир Аллагьди, куь имандалди[†] куьн гьар жуьредин шадвиливни саламатвилив ацӀуррай. Пак[†] Руьгьдин къуватдин куьмекдалди квез умудрин булвал гурай.


Павел муькуь халкьарин илчи я

14Зи стхаяр-вахар, куьн хъсанвилив, гьар жуьредин чирвилерив ацӀанвайдахъ ва квевай садавай садаз несигьат гуз жедайдахъ зун тамамдиз агъунва. 15ЯтӀани и чарче за викӀегьдаказ бязи затӀар куь рикӀел хкизва, вучиз лагьайтӀа Аллагьди заз ганвай Вичин берекатдив[†] кьурвал 16зал муькуь халкьар патал Иса Месигьдиз къуллугъзавайди хьун тапшуругъ авунва. Муькуь халкьарикай тирбур Пак Руьгьдалди Аллагьдиз талукь авунвай, Аллагьдиз хуш тир къурбанд хьиз, Аллагьдиз гъун патал, Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз, за Адаз къуллугъ ийиз зегьмет чӀугвазва[+].

17Гьа икӀ, анжах Иса Месигьдин крарал бине кьуна, завай Аллагьдиз ийизвай жуван къуллугъдал дамахариз жеда. 18Вири халкьар Аллагьдиз табий хьунал гъун патал, Месигьди зи куьмекдалди авурдалай гъейри, маса са куьникайни завай лугьуз жедач. Ада и кар гафуналди ва кардалди, 19аламатрин ва керемат-ишарайрин[†] къуватдалди, Аллагьдин Руьгьдин къудратдалди кьилиз акъудна. АкӀ хьайила за и къуллугъ кьилиз акъудна: Месигьдикай Шад Хабардикай Ярусалимдилай та ИлирикӀдал къведалди муштулухар гун[+]. 20Зи алахъун Шад Хабардикай муштулух Месигьдикай гьеле чин тийизвай чкада гун хьана. Заз чарадан хандакӀдал эцигунар ийиз ваъ,[+] 21амма кхьенвай гафар кьилиз акъудиз кӀан хьана:

«Чпиз Адакай лугьун тавунвайбуруз аквада,
ван тахьайбурни гъавурда акьада».

22Зи гьа и къуллугъ, зун куь патав къвез гзаф гъилера алахънатӀани, къвез тахьунин себеб хьана[+].


Павелаз Римдиз физ кӀан хьунин ниятар

23Гила за и вилаятра жуван зегьмет куьтягьнава. Ва гзаф йисара заз куь патав къвез кӀанзавайвиляй,[+] 24Испандиз фидайла, заз и кар ийиз кӀанзава. Гьаниз фидай рекье за квел кьил чӀугвадайдак ва за куь арада хьуникай са тӀимил лезет къачурдалай гуьгъуьниз заз куьне рехъ давамариз куьмекдайдак за умуд кутазва. 25Исятда лагьайтӀа, зун Ярусалимда уьмуьр тухузвай, Месигьдиз талукьбуруз къуллугъун патал аниз физва,[+] 26вучиз лагьайтӀа МакӀеданда ва Ахайда авай иманийрин кӀватӀалри[†] Ярусалимда уьмуьр тухузвай, Месигьдиз талукь кесибар патал садакьаяр кӀватӀун кьетӀнава[+]. 27Абуру икӀ авун чпи кьетӀнава, гьикӀ лагьайтӀа абур гьакъикъатдани и кесибрин вилик буржуник ква. Чувудри чпин Руьгьдин нуьсретар[†] абурухъ галаз пайнатӀа, гьакӀ абуруни чпин патай чувудрихъ галаз дуланажагъдин няметар гуналди куьмекун лазим я[+]. 28За и тапшуругъ кьилиз акъудайдалай ва кӀватӀайди абурув вугайдалай гуьгъуьниз захъ Испандиз финин ният ава ва фидай рекье квелни кьил чӀугваз кӀанзава. 29Зун куь патав атайла, за квез Месигьдин нуьсрет тамамдиз гъидайди заз чизва.

30За квез минетзава, стхаяр-вахар, чи Ребби Иса Месигьдин ва Руьгьдин муьгьуьббатдин[†] хатурдай, зи гьакъиндай Аллагьдиз дуьа[†] авуналди, заз зи женгина куьмек це. 31Ягьудатда[†] зун иман гвачирбурукай хилас хьунин гьакъиндай ва Ярусалимда Месигьдиз талукь уьмуьр тухузвайбуру зи къуллугъ хъсандиз кьабулунин гьакъиндай дуьаяр ая[+]. 32Аллагьди гайитӀа, гьа чӀавуз завай куь патав шаддаказ къвез жеда, ва чавай санал ял ягъиз жеда[+]. 33Къуй саламатвилин чешме язвай Аллагь квехъ виридахъ галаз хьурай. Амин[†][+].

#### 16


Эхиримжи меслятар ва саламар

1За иманда[†] чи вах, Кинхерейда авай иманийрин кӀватӀалдин[†] шемас[†] Фуьба куь кӀватӀалда кьабулун патал квез меслят къалурзава[+]. 2Ам Ребби[†] патал, Аллагьдиз талукьбуруз кутугайвал, кьабул ая, адаз вуч лазим хьайитӀани, вири жигьетрай куьмек це. Ада вичини гзафбуруз, гьабурукай яз зазни, куьмекар гайиди я[+].

3Иса[†] Месигьдиз[†] ийизвай къуллугъда зи амадагар язвай ПрискӀадизни Акуьлаз саламар лагь[+]. 4Зи гьуьрметдай абуру чпин уьмуьр хатадик кутаз хьанай, абуруз неинки са за, гьакӀни муькуь халкьарикай тир иманийрин[†] вири кӀватӀалрини сагърай лугьузва. 5Абурун кӀвале кӀватӀ жезвай иманийрин кӀватӀалдизни саламар.

Асия вилаятда[†] Месигьдихъ сифтегьанди яз иман авур зи играми дуст ЭпенетӀаз саламар[+]. 6Куьн паталди гьакъисагъвилелди[*] зегьмет чӀугур Майрамаз[†] саламар. 7Захъ галаз санал къазаматда хьайи, чеб зи халкьдикай язвай АндраникӀазни Юниядиз саламар. Абур илчийрин[†] арада машгьур я ва абуру гьеле залай вилик Месигьдихъ иман авуна.

8Реббидалди заз кӀани Ампулатаз саламар. 9Месигьдиз ийизвай къуллугъда чи амадаг Урбаназ саламар ва зи играми дуст Истехуьзаз саламар. 10Вичи Месигьдиз вафа хуьзвай ва синагърай акъатнавай АпӀелесаз саламар. АристӀапалан кӀвалевай виридаз саламар. 11Вич зи халкьдикай язвай Гьиридуназ саламар. Наркисан кӀвалевайбурукай чеб Реббидиз талукьбуруз саламар. 12Ребби патал зегьмет чӀугвазвай папар язвай ТӀуьрифеназни ТӀуьрифасаз саламар. Ребби патал гьакъисагъдиз зегьмет чӀугвазвай играми Перисазни саламар.

13Реббиди хкянавайди язвай Руф стхадиз ва вичикай зазни диде хьанвай адан дидедиз саламар[+]. 14АсинкӀиритӀаз, Ифлеганаз, Гьермадиз, ПӀатӀраваз, Гьермесаз ва абурухъ галай стхайриз саламар. 15Филалаз ва Юлиятдиз, Ниреяз ва адан вахаз, гьакӀни АлуьмпӀаз ва абурухъ галайбуруз, Месигьдиз талукь вирибуруз саламар.

16Пак[†] темендалди сада садаз салам це. Месигьдиз талукьбурун вири кӀватӀалри квез саламар лугьузва[+].

17За квевай, стхаяр-вахар, тӀалабзава: чаравилер твазвайбурукай ва, квез ганвай чирвилериз акси яз экъечӀиз, инсанрихъ авай иман чӀурзавайбурукай мукъаят хьухь. Абурукай яргъа хьухь[+]. 18Ахьтин инсанри чи Ребби Месигьдиз ваъ, чпин руфуниз къуллугъзава. Абуру ширин ва ялтах гафаралди къени́ инсанар алцурарзава[+]. 19Куьн чӀалаз килигзавайвиликай виридаз чир хьанва, гьавиляй зун куь гьакъиндай гзаф шад я, амма заз куьн вири хъсан крара камал авайбур ва писвилихъ галаз алакъада авай крара тахсир квачирбур хьана кӀанзава[+]. 20ГьакӀ хьайитӀа, саламатвал гузвай Аллагьди иблис[†] фад-фад куь кӀвачерик вегьида!

Къуй чи Ребби Иса Месигьдин берекат[†] квехъ галаз хьурай[+].

21Зи амадаг ТӀиматӀея ва зи халкьдикай язвай ЛукӀисди, Ясана ва Саспатара саламар лугьузва[+].

22Павела лугьуз и чар кхьизвай за, Тертасани, квез стхавилин саламар лугьузва.

23-24Вичин мугьманпересвиликай за ва иманийрин вири кӀватӀалди менфят къачузвай Гаяни квез саламар лугьузва.

Шегьердин хазинадар ЭрастӀан ва иманда чи стха язвай Квартан патайни саламар[+].

25За муштулух гузвай Иса Месигьдикай Шад Хабарди[†] лугьузвайвал куьн мягькемариз жери Аллагьдиз шукур хьурай. И хабарди асирар алатна фидалди чуьнуьх хьайи сир ачухнава[+]. 26Исятда а сир, вири халкьар имандиз муьтӀуьгъ хьун патал, эбеди Аллагьдин тагькимдалди, пайгъамбаррин[†] Каламар[†] куьмек яз, ачух хьанва[+]. 27Камал авай Сад Аллагьдиз эбеди яз Иса Месигь себеб яз шукур хьурай! Амин[†][+].

### 1-Каринфвийриз

#### 1-Каринфвийриз

1-Каринфвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Гьахьун


Каринфвийриз сад лагьай чар


Гьахьун

Каринф шегьер къадим Юнандин медениятдин, сиясатдин ва мадаратдин жигьетдай метлеб авай чка тир, ана чпихъ гьар жуьредин медениятар авай ва динар гвай инсанар санал алаз уьмуьр физвай. Каринф ана уьмуьр тухузвай агьалийрин чӀуру къилихрални фадлай машгьур чка тир. Ана сифте яз Павела вичин кьвед лагьай сиягьатда Шад Хабардикай вязер авунай. Павел Каринфдай хъфейдалай гуьгъуьниз аданни иманийрин цӀийи кӀватӀалдин арада чараралди алакъа гатӀун хьана. И чарчелай виликни Павела каринфвийриз чар ракъурайди тир, ам ЦӀийи Икьрардик акатнавач.

Павел Каринфдай хъфейдалай гуьгъуьниз са акьван вахт тефенмаз, каринфвийрин кӀватӀалда пайи-паяр хьуни, сада садахъ галаз гьуьжетар авуни ва каринфвийрин кӀватӀалдик квай гзафбуру иманидин тӀварцӀиз лайих авай уьмуьр тухун тавуни арадал гъайи гзаф месэлаяр пайда хьана. Идалайни гъейри, бязибуру Павелан нуфуздал ва адан вязерин гьакъикъивилел шак гъизвай. Каринфвийрик гъалаба кутазвай суалриз жаваб гун патал ва абурун месэлаяр алудун патал илчиди абуруз и чар кхьена.

1-кьилелай 6-кьилелди Павела кьил акъат тийидай кьуру ихтилатрихъ са бегьерни галачирди винел акъудзава, пайи-паяр тахьун тагькимзава ва Аллагьдин берекатдиз лайих яз гьикӀ уьмуьр тухудатӀа несигьатар гузва.

7-кьилин 11-аятдилай 16-кьилин 4-аятдалди Павела вичиз каринфвийри чпин чарче гайи кьилдин са бязи суалриз жавабар гузва: итимринни папарин алакъайрикай, бутриз къурбанд яз гъанвай тӀуьникай, фу атӀуникай, Руьгьдиз талукь паярикай, бедендал чан хтуникай, Ярусалимда авай иманияр патал садакьа гуникай. Вичин нуфуз хуьналди, Павела вичин илчивал гьакъикъи тирди субутзавай делилар гъизва. 13-кьил халисан ивир я. Ана иманийрин уьмуьрда виридалайни кьилинди муьгьуьббат тирди лугьузва.

Эхирда (16:4-24) Павела и кӀватӀалдиз вичин патай авай муьгьуьббатдикай лугьузва, вичин кьилдин ЦӀийи Хабаррикай ва вичин макьсадрикай ихтилатзава, гьакӀни вичин тӀалабар ва саламар агакьарзава.

#### 1


Саламар ва шукурар

1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] хьунин везифа хиве тунвай Павелан ва СастӀен стхадин патай 2Каринфда авай иманийрин кӀватӀалдиз[†], Иса Месигьдалди гунагьрикай[†] михьи[†] авунвайбуруз, Адаз талукь хьун патал эвернавайбуруз, гьакӀни жуьреба-жуьре чкайра Иса Месигьдин, яни абурун ва чи Реббидин[†] ТӀварц[†]Ӏихъ элкъвезвайбуруз[+]. 3Аллагьдин, чи Бубадин[†], ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай квез.

4Аллагьди Иса Месигьдалди квез берекат ганва лугьуз, за гьар са чӀавуз куь паталай зи Аллагьдиз шукур ийизва. 5Месигь себеб яз, Аллагьди квез гьар са патахъай, гьар са гафуна ва гьар са чирвиле девлет ганва[+]. 6ГьикӀ лагьайтӀа чна Месигьдикай авур шагьидвилин гьакъикъивал квелди тестикьарна. 7Гьавиляй куьне чи Ребби Иса Месигь пайда хьун вилив хуьзвай кьван береда Руьгьдикай[†] ганвай паюна са дарвални жедач[+]. 8Чи Ребби Иса Месигь хтай юкъуз квек са тахсирни тежедайвал, Ада куьн эхирдал кьван имандал[†] хьунал мягькемарда[+]. 9Вичин Хва Иса Месигьдихъ галаз, чи Реббидихъ галаз рафтарвиле хьухь лугьуз квез эверай Аллагьди Вичи гайи гафуниз вафа хуьзва![+]


Иманийрин кӀватӀал пайи-паяр хьун

10Чи Ребби Иса Месигьдин ТӀварцӀелай за квез сад садахъ галаз туькӀвена хьухь лугьуз минетзава, стхаяр-вахар! Къуй куь арада са чаравални тахьуй, куь фикирарни ниятар сад хьурай[+]. 11Зи стхаяр-вахар, Хилаядин кӀвалевайбурувай заз куь гьуьжетрикай чир хьана[+]. 12Зи фикирда авайди квекай садбуру икӀ лугьун я: «Зун Павелан терефдар я», муькуьбуру – «Зун – АпӀаласан», пуд лагьайбуру – «Зун – Кифадин», кьуд лагьайбуру – «Зун – Месигьдин»[+]. 13Месигь пайи-паяр хьанани кьван? Я туштӀа, куь паталай хашуниз[†] ягъайди Павел тир жал? Ва я куьне Павелан тӀварцӀелай цик акахьун къачунай[†] жал[+]? 14Аллагьдиз шукур, Криспалайни Гаялай гъейри, за квекай садавни цик акахьун къачуз туначир,[+] 15гьакӀ хьайила квевай садавайни вичив зи тӀварцӀелай цик акахьун къачуз турди я лугьуз жедач. 16Эхь, за Истефасан кӀвалевайбурувни цик акахьун къачуз тунай, мад са нив ятӀани цик акахьун къачуз тур хьтин кар зи рикӀел аламач[+]. 17Зун лагьайтӀа, Месигьди инсанрив цик акахьун къачуз таз ваъ, Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз ракъурнава. За инсанрин камал квай гафар галачиз муштулухар гун лазим я. МасакӀа хьайитӀа Месигьдин хашуни вичин гуж квадарда[+].


Дуьньядин камал Аллагьдин вилик ахмакьвал я

18Техкверна терг жедайбуру хашуникай хабар ахмакьвал яз гьисабзава, амма хилас жедай чун патал ам Аллагьдин къуват я[+]. 19ГьикӀ лагьайтӀа, кхьенва:

«За камал авайбурун камал са куьнайни туширвал ийида,
акьул авайбурун акьулни За инкарда».

20Гьинава камал авайди? Гьинава тавратдар[†]? Гьинава и асирдин магьир гьуьжеткар? И дуьньядин камал гьакъикъатда ахмакьвал тирди Аллагьди къалурначни кьван[+]? 21Аллагьдихъ камал авай: Аллагьдай кьил акъудун патал, инсанри чпин камалдикай менфят къачун тийидайвал авуна. Идан чкадал Аллагьди чна ваз ийизвай ахмакь хабардин чӀалахъ жезвайбур хилас авун кьетӀна. 22Чувудриз[†] керемат-ишараяр[†] кӀанзава, муькуьбуру камал жагъурзава,[+] 23чна лагьайтӀа, хашуниз ягъай Месигьдикай хабар гузва – им чувудар патал кӀвач галкӀидай къван я, муькуьбур патал – акьул тахьун[+]. 24Амма Аллагьди эвернавайбур патал, абур кӀандатӀа чувуд, кӀандатӀа муькуьбур хьурай, Месигь Аллагьдин къуватни камал я![+] 25ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьдин «сефигьвиле» инсандин камалда авайдалай гзаф камал ава, Аллагьдин «зайифвиле» инсандин къуватда авайдалай гзаф къуват ава.

26Аллагьди квез эверай чӀавуз куьн гьихьтинбур тиртӀа килиг, стхаяр-вахар. Куь арада, инсандиз хас жуьреда веревирд авуртӀа, камал авайбур гзаф тирни, къудрат авайбур гзаф тирни, тӀвар-ван авайбур гзаф тирни? 27Амма Аллагьди камал авайбуруз регъуь хьун патал дуьньяда сефигьбур яз кьазвайбур хкяна, къуват авайбуруз регъуь хьун патал зайифбур хкяна. 28Важиб авайди яз гьисабзавайди агъузарун патал, Ада дуьньяда са къиметни авачирди, агъада авайди ва русвагьнавайди хкяна,[+] 29гьакӀ хьайила садавайни Адан вилик вичин тарифиз жедач[+]. 30Аллагьди лагьайтӀа, куьн чун паталди Аллагьдин камал, гьахъ-михьивал[†], гунагьрикай михьи хьунухь ва гъил къахчунин себебкар хьанвай Иса Месигьдихъ галкӀурна[+]. 31Гьавиляй, Каламда[†] кхьенвайвал жезва: «Тариф ийизвайда Аллагьдалди тариф авурай»[+].

#### 2


Павел Каринфдиз идалай виликни атун

1Стхаяр-вахар, зун куь патав атана Аллагьдин сирдикай лагьай чӀавуз, зи гафар я иервилелди, я са кьетӀен камалдалди тафават авайбур тушир[+]. 2Куь арада аваз, за Иса[†] Месигьдилай[†], Вични хашуниз[†] янавайдалай, гъейри, мад са затӀни чир тахьун кьетӀна[+]. 3Зун куь патав зайиф яз, гьуьрметдивди ва рикӀик зурзун кваз атанай[+]. 4-5Куь иманди[†] инсандин камалдал ваъ, Аллагьдин къуватдал бине кьун патал, зи хабарни зи вяз инсандин камалдалди алакьардай гафарикай ваъ, Руьгьдин[†] къуват аквадайвал субут авуникай ибарат я[+][+].


Аллагьдин камалдикай

6Чна камалдикай руьгьдин рекьяй чранвайбурун арада хабар гузва, амма им и дуьньядин ва чеб фад-геж са затӀни туширвилиз элкъведай и дуьньядин гьукумдаррин камал туш[+]. 7Ваъ, икьван чӀавалди далдадик кумаз хьайи, амма дуьнья халкь тахьанмаз, лап сифтедилай чи баркалла[†] патал тайинарнавай Аллагьдин камалдикай рахазва чун[+]. 8И дуьньяда гьукум гъиле авайбур а камалдин гъавурда акьунач, масакӀа тиртӀа абуру баркалладин Ребби[†] хашуниз ядачир[+]. 9Амма кхьенва:

«Аллагьди Вич кӀандайбуруз вуч гьазурнаватӀа
вилиз акунач,
япуз ван хьанач,
я рикӀелни атанач».

10И кар Аллагьди Руьгьдин куьмекдалди чаз ачухарна, вучиз лагьайтӀа Руьгьди вири затӀар тупӀалай ийизва, Ада гьакӀни Аллагьдин деринарни чирзава[+]. 11Инсандин къеневайди, адак вичик квай руьгьдилай гъейри, мад низ чизва? Гьа саягъда Аллагьдин къеневайдини, Аллагьдин Руьгьдилай гъейри, садазни чизвач.

12Чаз гьатайди и дуьньядин руьгь ваъ, чаз Аллагьди багъишнавай кьван виридан гъавурда чун акьун паталди ганвай, Аллагьдилай атанвай Руьгь я[+]. 13Идакай чна инсандиз хас камалдин гафаралди ваъ, Руьгьди чаз чирнавай гафаралди лугьузва. Чна руьгьани гьакъикъатар чаз Руьгьди чирзавай гафаралди ачухарзава[+]. 14Руьгь авачир инсанди Аллагьдин Руьгьдилай къвезвайди кьабулзавач. Ада им ахмакьвал яз гьисабзава ва адавай гъавурда акьаз жезвач, вучиз лагьайтӀа идакай анжах Руьгьдалди веревирд ийиз жеда[+]. 15Руьгь авай инсандивай виридакай веревирд ийиз жеда, адакай вичикай са касдивайни веревирд ийиз жедач, 16вучиз лагьайтӀа кхьенва:

«Нивай жеда Аллагьдиз тарсар гуз?
Вуж агакьда Аллагьдин акьулдив?»

Чаз лагьайтӀа, Месигьдин акьул ава[+].

#### 3


Иман гвайбурун кӀватӀал пайи-паяр хьун

1Гьа икӀ, стхаяр-вахар, завай квев Аллагьдин Руьгь[†] квай инсанрив хьиз рахаз жезвачир, амма квев зун цӀуру гунагькар[†] тӀебиатдин гьукумдик квай инсанрив хьиз, Месигьдихъ[†] иман[†] авунин рекье бицӀекар яз амайбурув хьиз рахаз хьанай. 2Чирвал яз за квез кӀеви тӀуьн ваъ, нек ганай, вучиз лагьайтӀа квелай кӀеви тӀуьн кьабулиз алакьзавачир, квелай гилани а кар алакьзавач,[+] 3гьикӀ лагьайтӀа, куьн виликдай хьиз гунагькар тӀебиатдин гьукумдик кума. Куь арада пехилвални гьуьжетар амай кьван гагьда куьн виликан инсанар яз амукьзавачни кьван? Ва куьне куьн и дуьньядин инсанри хьиз тухузвачни кьван[+]? 4Сада: «Зун Павелан терефдар я» ва муькуьда: «Зун – АпӀаласан терефдар я» лугьузвайла, куьн амайбурулай квелди чара жезва кьван? 5АпӀалас вуж я кьван? Павелни вуж я кьван? Абур Аллагьдиз къуллугъзавайбур я, абурун куьмекдалди куьне Месигьдихъ иман авуна. Абурукай гьар сада чпиз Реббиди[†] ая лагьай тайин кар ийиз хьана[+]. 6За цана, АпӀаласа яд гана, амма чӀехи авурди Аллагь я[+]. 7Гьавиляй я цазвайдини, я яд гузвайдини са затӀни туш, авайди анжах цайиди чӀехи ийизвай Аллагь я[+]. 8Цазвайдани яд гузвайда ийизвайди са кар я, гьар сада вичин зегьметдин паюнай гьакъини къачуда[+]. 9ГьикӀ лагьайтӀа, чун кьведни Аллагьдихъ галаз са кар ийизвайбур я, куьн чун паталди Аллагьдин ник я, Адан имарат я[+].

10Аллагьди заз ганвай берекатдив[†] кьурвал, за, камал авай устӀарди хьиз, бине эцигна, са масада эцигунин кар давамарда. Гьар сад вичи гьикӀ эцигзаватӀа килиграй[+]. 11Садавайни эцигнавай бинедилай гъейри маса бине эцигиз жедач, а бине Иса[†] Месигь я[+]. 12И бинедал инсандивай къизилдикай, гимишдикай, багьа къашарикай, кӀарасдикай, алафдикай ва я самарикай эцигиз жеда, 13ни гьикӀ эцигнатӀа малум жедай югъни алукьда. А юкъуз вири цӀалди синагъ ийида, гьар садан кӀвалахдин ери цӀу къалурда[+]. 14Эцигнавай затӀ чукӀун тавуртӀа, эцигайдав вичин гьакъи агакьда; 15кайитӀа, адан гьакъи квахьда. Ам вич лагьайтӀа, цӀукай хилас хьайиди хьиз, хилас жеда.

16Куьн Аллагьдин кӀвал[†] тирди ва квек Аллагьдин Руьгь квайди квез чизвачни кьван[+]? 17Са ни ятӀани Аллагьдин кӀвал чукӀурайтӀа, ам вич Аллагьди чукӀурда, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин кӀвал пак[†] я, Адан кӀвал лагьайтӀа, ам куьн я[+].

18Куьне куьн алцурармир, квекай са ни ятӀани вичихъ и дуьньядин фагьумрай камал ава лагьана фикирзаватӀа, ам рикӀивайни камал авайди хьун патал «ахмакь» хьун лазим я. 19ГьикӀ лагьайтӀа, и дуьньядин камал Аллагьдин вилерай ахмакьвал я. ИкӀ кхьенва: «Ада камал авайбур абурун чпин амалдарвиливди кьазва»,[+] 20ва мад: «Камал авайдан фикирар анжах челек-фелек тир чӀал Реббидиз чизва»[+][+]. 21Гьавиляй инсанралди дамахармир. Вири куьбур я: 22кӀандатӀа Павел ва я АпӀалас ва я Кифа ва я и дуьнья, уьмуьр ва я ажал ва я алай вахт ва я къвезмай вахт хьурай – вири куьбур я, 23куьн лагьайтӀа, Месигьдинбур я, Месигьни – Аллагьдинди[+].

#### 4


Илчийрин алахъунар

1Гьа икӀ, чун чпел Аллагьдин сирер ихтибарнавай Месигьдиз[†] къуллугъзавайбур хьиз кьабул ая. 2Низ ихтибар ийизватӀа, абурувай вафа кӀанзава. 3Куьне ва я квекай са ни ятӀани закай вуч лугьузватӀани заз са къайгъуни авач. За жува жуваз къиметни гузвач. 4Зи намус михьи[†] я, ятӀани им гьакъикъатда зун гьахъ-михьивилиз акъуднава[†] лагьай чӀал туш. Зи дуванбег Ребби[†] я[+]. 5Гьавиляй Ребби хкведалди са куьнизни виликамаз къимет гумир. Ада вири чинебан крар винел акъудда ва инсанрин рикӀерин чинебан ниятар винел акъудда, гьа чӀавуз гьар садав Адан патай тариф агакьда[+].

6За и гафар, стхаяр-вахар, закайни АпӀаласакай куь хийир патал, куьне, чалай чешне къачуна, «Кхьенвайдалай артухан затӀни мийир» келимадин мана вуч ятӀа гъавурда акьун патал, куьне, сад муькуьбурулай виниз хкажна, са касдалди дамахар тавун патал лугьузва[+]. 7Вун муькуьбурулай хъсан яз кьазвайди вуж я? Вахъ Аллагьдивай къачун тавунвай кьилди ви вуч ава? Ахьтин затӀ авачтӀа, бес вучиз вуна, ам авайди хьиз кьаз, дамахарзава[+]?

8Квехъ гила «вири» ава, куьн гила «девлет авайбур» хьанва, квекай чун галачиз «пачагьар» хьанва лугьуз фикирзава. Пагь, кӀандай хьи заз, квекай рикӀивайни пачагьар хьанайтӀа ва чнани квехъ галаз пачагьвал ийиз хьанайтӀа![+] 9Вучиз лагьайтӀа заз акӀ я хьи, Аллагьди чун, илчияр[†], инсанрикай эхиримжибур хьиз, кьиникьин жазадиз акъуднавайбур хьиз, виридаз аквадайвал вилик кутунва. Чакай дуьнья патал, малаикар[†] патал ва инсанар патал тамаша хьанва[+]. 10Месигьдин хатурдай чун «ахмакьар» я, куьнни – Месигьдалди «камалэгьлияр» я! Чун «зайиф» я, квехъ – «къуват ава»! Куь тарифарзава, чун русвагьзава![+] 11Чал виликдай хьиз кашни къанихвал, партал тахьун ацалтзава, чаз гатунар кьазва, чаз уьмуьр тухудай чка авач,[+] 12чна пеле гьекь аваз жуван гъилералди кӀвалахзава. Чун негь ийидай чӀавуз чна жаваб яз хийир-дуьа[†] ийизва; чи геле къекъвезва, чна эхзава[+]. 13Чакай фитне ийизва, чна хъсан гафар лугьуналди жаваб хгузва. Къенин йикъалди дуьнья патал чун зирзибил хьиз, гадарнавай амукьаяр-руквар хьиз я.

14За и гафар квез регъуь хьун патал кхьизвач, ваъ, заз квез, зи кӀани аялриз хьиз, акьул гуз кӀанзава[+]. 15Квехъ Месигьдал амалзавай агъзурралди муаллимар аватӀани, квехъ бубаяр[†] гзаф авач. Квез Шад Хабар[†] гъуналди, Иса[†] Месигьдихъ галаз алакъада авай куь уьмуьрда закай квез буба хьанай[+]. 16Гьавиляй квез минет я: залай чешне къачу[+]. 17И кар патал за куь патав ТӀиматӀей ракъурнава. Ам зи играми хва я, Ада вичини Реббидиз вафа хуьзва. Ада Иса Месигьдихъ галаз авай зи уьмуьрдин вири бинеяр куь рикӀел хкида. За абур виринра, гьар са кӀватӀалда авайбуруз чирзава[+].

18Зун куь патав хкведач лугьуз, квекай бязибурун кьама ял гьатнава. 19Амма мукьвара, Аллагьди гайитӀа, зун куь патав къведа, гьа чӀавуз заз а дамахар гвайбурун гафар ваъ, абурун къуват вуч ятӀа чир жеда[+]. 20Вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ[†] гафуна ваъ, карда дуьздал акъатзава[+]. 21Квез вуч кӀанзава – зун куь патав лаш гваз къведани ва я муьгьуьббат[†] гваз, милайим руьгьда[†] аваз къведани[+]?

#### 5


КӀватӀалда явавилиз рехъ гумир

1Куь арада гьич мажусийрихъни[†] тежедай хьтин явавилер жезва лугьуз ванер къвезва; квекай сада вичин бубадин[†] папахъ галаз уьмуьр тухузвалда[+]. 2Куь кьама лагьайтӀа, ял гьатнава! Ихьтин чкадал квез пашман хьун ва ихьтин кар авур кас куь арадай акъудун кутугнавачни? 3Зун бедендалди квехъ галачтӀани, амма руьгьдалди[†] квехъ гала ва куьне а касдиз вуч авун лазим ятӀа за, квехъ галайда хьиз, къарар кьабулнава:[+] 4чи Ребби[†] Иса[†] Месигьдин[†] ТӀварц[†]Ӏелди куьн санал кӀватӀ хьайи береда ва зун руьгьдалди квехъ галаз авайла ва чахъ галаз чи Ребби Месигьдин къуват жедай чӀавуз, 5а касдин руьгь Къияматдин юкъуз[†] хилас хьунин хатурдай адан беден чукӀун патал, куьне а кас иблисдив[†] вугун лазим я[+].

6Квез дамахдай са карни авач. Са тӀимил гъварци вири тинидик гъвар кутадайди квез чизвачни мегер[+]? 7Гъвар квачир цӀийи тини хьун патал, куьгьне гъвар, яни куьгьне гунагьар[†] квай тӀебиат, гадара, куьн гьахьтинбур язни я, гьикӀ лагьайтӀа, чи Песагьдин кӀел[†] хьайи Месигь къурбанд авуна[†] алатнава эхир[+]. 8Гьавиляй ша чна рехнейринни писвилин куьгьне гъвар квай фалди ваъ, михьивилинни[†] гьакъикъатдин гъвар квачир фалди сувар кьиле тухун[+].

9За зи чарче квез явабурухъ галаз жемир лагьана кхьенай,[+] 10амма зи фикирда авайбур санлай и дуьньядин вири явабур ва я темягькарар, къачагъар ва я бутпересар[†] тушир. Ихтилат гьабурукай физвайтӀа, куьн и дуьньядилай хъфин лазим жедай. 11Амма за квез, вичиз стха лугьуз, гьакъикъатда вич явади, темягькар, бутперес ва я фитнебаз, хъвадайдахъ ва къачагъдихъ галаз тахьуникай кхьизва. Ахьтин касдихъ галаз гьич фуни немир[+].

12-13Иманийрин кӀватӀалдилай[†] къеце авайбуруз къимет гун зи кар яни кьван? КӀватӀалдилай къеце авайбуруз къимет Аллагьди гуда. «Пис кас куьне куь арадай акъуд»[+], – лагьана кхьенва. Иманийрин[†] кӀватӀалда авайбуруз куьне гьа саягъда къимет гузвачни кьван[+]?

#### 6


Иман гвайбурун арада дувандин силисар

1Куь кар Аллагьдиз талукьбуру гьялнайтӀа кӀандай. Идан чкадал куь гьуьжетар иман[†] гвачир ксарикай ибарат дуванханадив гьялиз куьне вуч лагьана тазва[+]? 2Дуьньядин дуван Аллагьдиз талукьбуру ийидайди квез чизвачни кьван? Инлай кьулухъ дуьньядин дуван авун куь хиве аватӀа, бес квевай куьлуь-шуьлуь кӀвалахар гьялиз жедачни[+]? 3Чна малаикрин[†] дуванни ийидайди квез чизвачни бес? Чи гьар йикъан къайгъуйрай чавай кьил акъудиз жедачни мегер? 4Амма вучиз куьне ихьтин месэлаяр гьялун куь кӀватӀалдик акат тийизвай ксарин ихтиярда твазва? 5Квез регъуь тушни! Куь юкьвай иманийрин[†] арада авай гьуьжетар гьялиз жедай хьтин акьул авай инсан жагъидачни кьван[+]? 6Амма куьне сада сад дувандиз вугузва, ва гьатта иман гвачирбуру куь дуван ийизва!

7Гьич тахьайтӀа, куьне сада сад дувандиз вугун – куьн паталди михьиз[†] магълубвал я. Зиян хьайибур яз амукьун мадни хъсан тушни? Алцур хьайибур яз амукьун генани хъсан тушни[+]? 8Амма куьне гьатта куь стхаяр-вахар алцурни ийизва, абурувай чуьнуьхни ийизва. 9Гьахъ авачирбуруз Аллагьдин Пачагьлугъ[†] ирс яз акъат тийидайди квез чизвачни кьван? Килиг гьа, куьн алцур жедайвал тахьурай. Са явабурузни, са бутпересризни[†], гъуьлуьн-папан вафа чӀурзавайбурузни, чпи чпиз гъуьл-пабвалзавай итимризни папаризни,[+] 10угърийризни, темягькарризни, хъвадайбурузни, фитнекарризни, къачагъризни Аллагьдин Пачагьлугъ ирс яз акъатдач[+]. 11Квекай, лагьайтӀа, са бязибур анжах гьа гьахьтинбур тир, амма куьн Ребби[†] Иса[†] Месигьдин[†] ТӀварц[†]Ӏелди ва чи Аллагьдин Руьгьдалди[†] чуьхвена михьнай, пак[†] ва гьахъ авунай[+].


Беден – Пак Руьгьдин кӀвал

12Куьне лугьузва: «Заз вири ихтиярар ава». Эхь, амма виридакай хийир авач. «Заз вири ихтиярар ава», амма зал са куьнинни гьукум хьун лазим туш[+]. 13Куьне мадни лугьузва: «Хук – тӀуьн паталди я, тӀуьнни – хук паталди, амма Аллагьди имни, амни терг ийида». Эхь, амма беден явавал авун паталди ваъ, Аллагьдиз къуллугъ авун паталди тайинарнавайди я, Аллагьдини бедендиз вуч лазим ятӀа гьам гузва. 14Аллагьди Вичин къуватдалди Реббидал чан хкана[†], чални чан хкида. 15Квез куь беденар Месигьдин Бедендин паяр тирди чизвачни мегер? ГьакӀ хьайила квез Месигьдин Бедендин паяр къагьбедин бедендин паяриз элкъуьриз кӀанзавани? АкӀ жедач![+] 16Къагьбедихъ галаз сад хьайиди адахъ галаз са беден жезвайди квез чизвачни кьван? ГьикӀ лагьайтӀа, кхьенва эхир: «Кьведакай са жендек жеда»[+][+]. 17Реббидихъ галаз сад хьайиди Адахъ галаз са руьгь жезва[+].

18Гьашервиликай катиз хьухь. Инсанди ийизвай маса гунагьар[†] вичин бедендихъ галаз алакъада авайбур туш, амма гьаяйрин явавал ийизвайда жуван бедендиз зиян гузва[+]. 19Куь беден квек квай ва куьне Аллагьдивай къачунвай Пак Руьгьдин кӀвал тирди квез чизвачни кьван? Куьн квез талукь яз авач,[+] 20вучиз лагьайтӀа куьн багьа къимет гана къачунва. Гьавиляй куь беденралди Аллагьдиз шукурар ая[+].

#### 7


Некягьдикай

1Куьне заз итимди паб тагъун хъсан я лагьана кхьенай. 2Амма явавиликай яргъа хьун патал гьар итимдихъ вичин паб хьун, гьар папахъ вичин гъуьл хьун хъсан я. 3Папахъ галаз алакъада аваз гъуьлуь вичин гъуьлвилин везифаяр, папани гъуьлуьхъ галаз алакъада авай вичин везифаяр тамамарун лазим я[+]. 4Папан беден адаз вичиз ваъ, адан гъуьлуьз талукь я. Гьа саягъда гъуьлуьн беденни адаз вичиз ваъ, папаз талукь я. 5Сад садав агатуникай катмир, анжах са куьруь геренда, а вахт дуьа[†] авуниз бахшун кьведани санал кьетӀна, къакъатайтӀани жеда. Амма идалай гуьгъуьниз квевай жувавай жув кьаз тежез хьайитӀа, иблисди[†] куьн темягьда тун тавун патал, мадни сад садахъ галаз хьухь[+]. 6Гьавиляй за квез и гафар эмир хьиз ваъ, кьезилвал гун яз лугьузва[+]. 7Заз вири, зун хьиз, субай хьанайтӀа кӀандай, амма гьар садаз Аллагьди ганвай вичин пай ава: садаз – сад, муькуьдаз – масад[+]. 8За папар амачир итимризни хендеда папариз лугьузва: абуруз, мехъер тахвуна, за хьиз, уьмуьр тухун хъсан я. 9Амма абурувай чпивай чеб кьаз жезвачтӀа, къуй мехъер авурай, акӀ авун ашервилин цӀай акатна жеридалай хъсан я[+].

10Папа вичин гъуьл гадарна кӀандач – ихьтин эмир некягьдик квайбуруз гузвайди зун ваъ, Ребби[†] Вич я[+]. 11Ада гьикӀ хьайитӀани гъуьл гадарайтӀа, цӀийи кьилелай мад я гъуьлуьз техъфирай, я вичин гъуьлуьхъ галаз туьхкӀуьрай ва адан патав хъфирай. Вичин патай гъуьлни папахъ галаз чара хьана кӀандач[+]. 12Амайбуруз за лугьузва, ибурни Реббидин Гафар ваъ, зибур я: стхайрикай садаз иман[†] гвачир паб аватӀа ва папаз гъуьлуьхъ галаз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, итим чара хьун лазим туш. 13И кар иман гвачир гъуьл авай папазни талукь я: гъуьлуьз папахъ галаз уьмуьр тухуз кӀанзаватӀа, паб чара хьун лазим туш. 14ГьикӀ лагьайтӀа, иман гвачир гъуьл – имандал алай папалди ва иман гвачир паб иман гвай гъуьлелди Аллагьдиз талукь жезва. ТахьайтӀа куь аялар михьи[†] жедачир, амма и саягъда абур пак[†] я.

15Иман гвачирдаз чара жез кӀанзаватӀа, къуй чара хьурай. Ихьтин береда стхади ва я ваха чеб кутӀуннавайбур яз гьисс тавурай. Аллагьди чаз ислягьвилелди уьмуьр твах лагьанва. 16Вуна ви гъуьл хилас ийидани-ийидачни ваз гьикӀ чир хьурай, я паб? Вунани ви паб хилас ийидани-ийидачни ваз гьикӀ чир хьурай, я гъуьл[+]?

17Къуй гьар сада Аллагьдиз кӀанзавай саягъда вичин уьмуьр тухурай, Аллагьди вичиз гьихьтинди яз эвернаватӀа гьахьтинди яз амукьрай. И къайда за вири иманийрин кӀватӀалра[†] тун эмирзава. 18Вичиз эверай чӀавуз вуж суьннет авунватӀа, ада и кар чуьнуьхун лазим туш. Низ суьннет тавунмаз эвер ганватӀа, къуй ада вич суьннет ийиз тагурай[+]. 19Суьннет авунихъни тавунихъ са метлебни авач, кьилинди инсанди Аллагьдин эмирар кьилиз акъудун я[+]. 20Къуй гьар сад вичиз Аллагьди эверай вахтунда гьихьтинди тиртӀа гьа саягъда амукьрай. 21Аллагьди ваз эверайла вун лукӀ тиртӀа, къуй и карди вун перт тавурай, амма ваз азадвал къачудай мумкинвал аватӀа, адакай менфят къачу. 22Вучиз лагьайтӀа Аллагьди эвернавай лукӀ – ам Реббиди азаднавайди я, гьа саягъда Аллагьди азад яз эвернавайди Месигьдин[†] лукӀ я[+]. 23Куьн багьа къимет гана къачунва, гьакӀ хьайила квекай инсанрин лукӀар жемир[+]. 24Стхаяр-вахар, къуй гьар сад вичиз Аллагьди эверайла гьи саягъда авайтӀа, гьа саягъда аваз амукьрай.

25Аллагьдин патай мехъер тавунвайбуруз талукь эмирар заз авач, амма, Аллагьдин регьимдалди ихтибар къачур за жуван фикир лугьузва:[+] 26алай четин чӀавуз за куьн субай яз амукьун хъсан яз гьисабзава. 27Вуна паб гъанватӀа, чара жез алахъмир. Вуна паб гъанвачтӀа, папахъ къекъвемир. 28Амма вуна паб гъайитӀани, им гунагь[†] жедач; руш гъуьлуьз фейитӀа, имни гунагь жедач. Анжах мехъер ийизвайбурун уьмуьрда цӀийи четинвилер пайда жеда, заз куьн гьабурукай хуьз кӀандай. 29Маса гафаралди, стхаяр-вахар, заз квез лугьуз кӀанзава хьи, вахт лап тӀимил ама, къуй и вахтунда мехъер авунвайбуру мехъер тавунвайбуру хьиз, 30хажалат чӀугвазвайбуру хажалат чӀугван тийизвайбуру хьиз, шадвалзавайбуру шадвал тийизвайбуру хьиз, шей-шуьй къачузвайбуру чпи затӀни къачун тийизвайбуру хьиз тухурай[+]. 31Са гафуналди, и дуьньядиз хас крарал алахъзавайбур а крарилай гъейри маса кӀвалахар амачир хьиз эгечӀ тавурай. Вучиз лагьайтӀа, гилан шикилда авай дуьнья и мукьвара тахьай мисал жеда[+].

32Квез са жуьредин къайгъуярни залан тахьана кӀанда заз. Паб тагъанвай касди Реббидин крарин къайгъу чӀугвада, Реббидиз кӀандайвал ийида[+]. 33Паб гъанвайда и дуьньядин крарин къайгъу чӀугвада, папаз кӀандайвал ийида. 34Гъуьл амачир паб ва я субай руш Реббидин крарихъ гелкъведа, абур бедендалди ва руьгьдалди[†] чеб Аллагьдиз бахш ийиз алахъда, амма гъуьлуьк квай папа гьар йикъан крарин къайгъу чӀугвада ва гъуьлуьз кӀандайвал ийиз жеда. 35За и гафар квез са квелди ятӀани кьадар эцигун паталди ваъ, куь хийирдиз лугьузвайди я. Заз кӀанзавайди куьне Реббидиз яргъал тевгьена лайихдаказ датӀана къуллугъ авун я.

36Ни вич вичин лишан кутунвай рушав лайих тушир саягъда эгечӀзаваз гьисабзаватӀа, ва адавай вичин гьашер гьиссер кьаз жезвачтӀа, къуй ада вичиз кӀандайвал авурай. Гунагь жедач, къуй абуру мехъер авурай. 37Амма инсанди паб гъидач лагьана кӀевелай кьетӀнаватӀа, ам садани мажбур ийизвачтӀа, адавай вич кьаз жезватӀа, лишан кутунвай рушак кягъ тавун вичин рикӀяй къетӀ авуналди, ада вич хъсандаказ тухуда. 38Гьа икӀ, ни вичин лишан кутунвай руш гъизватӀа, ада вич хъсандаказ тухузва, паб тегъизвайда вич гьадалайни хъсандиз тухузва[+].

39Паб уьмуьрлух вичин гъуьлуьхъ галкӀанва, анжах адан гъуьл рагьметдиз фейи чӀавуз адавай азаддаказ вичиз кӀандайдаз гъуьлуьз хъфиз жеда; кьилинди – а кас Реббидиз талукьди хьурай[+]. 40Амма зи фикирдалди гъуьлуьз техъфейтӀа, адаз генани гзаф бахт жеда. Заз чиз, закни Аллагьдин Руьгь ква.

#### 8


Бутриз къурбанд авунвай тӀуьникай

1Гила бутриз[†] къурбанд авунвай[†] тӀуьнрин месэладикай. Чаз виридаз чирвал авайди чаз раиж я, амма чирвили инсанрин кьама ял твада, муьгьуьббатди[†] несигьат гуда[+]. 2Вичиз са вуч ятӀани чизва лугьуз фикирзавайдаз гьакъикъатда гьеле лазим тир саягъда чизвач[+]. 3Амма Аллагьдиз Вич низ кӀанзаватӀа чир хьанва[+].

4Гьа икӀ, бутриз къурбанд авунвай тӀуьнрикай. Чаз малум я хьи, дуьньяда чпиз икрамзавай бутар са затӀарни туш, ва са Аллагьдилай гъейри масад авач[+]. 5Чпел «аллагьар» тӀвар[†] алайбур аватӀани, кӀандатӀа абур цава хьурай, кӀандатӀа чилел – рикӀивайни жуьреба-жуьре «аллагьар» ва «агъаяр» гзаф ава, – 6амма чун паталди авайди анжах са Аллагь Буба[†] я, чун вири Гьадалай я, Гьам паталди чна уьмуьр тухузва ва анжах са Ребби[†] Иса[†] Месигь[†] я, Гьадалдини вири арадал атана ва Гьадалди чна уьмуьр къачуна[+]. 7Амма виридаз и кар малум туш. Бязибур икьван чӀавалди бутрив акьван вердиш хьанва хьи, абуру ахьтин тӀуьн недайла, абуру адакай къурбандриз ганвай тӀуьникай хьиз фикирзава. Гьа береда абурун зайиф вижданди абуруз чеб михьибур[†] туширди лугьузва[+]. 8Амма тӀуьни Аллагьдиз мукьва жез куьмекзавайди туш. Чна са затӀ нен тийиз хьайитӀа, чаз пис жезвач, чна нез хьайитӀани, чаз хъсан жезвач[+]. 9ЯтӀани, килиг, тӀуьн хкягъунин жигьетдай куь азадвал зайифбур патал кӀвач галкӀидай къван жедайвал тахьурай. 10Вучиз лагьайтӀа садаз, ваз и чирвал аваз, вуна бутриз ибадат[†] ийизвай кӀвале нез акуртӀа, ви гуьгъуьналлаз зайиф виждан авай гьадавни бутриз къурбанд авунвай тӀуьн нез тадачни[+]? 11Гьа икӀ ви чирвили вичин паталай Месигь кьейи зайиф стха-вах телефда[+]. 12И саягъда стхайрин-вахарин аксина гунагьар[†] ийиз ва абурун зайиф виждандал хер ийиз, куьне Месигьдин аксина гунагьар ийизва. 13Гьавиляй, зи тӀуьниз килигна зи стхади-ваха гунагь ийизватӀа, за як гьич тӀуьн тавун хъсан жеда – идалди стхадив-вахавни гунагь ийиз тун тавун патал[+].

#### 9


Иса Месигьдин илчи яз,


Павела вич масадбур патал муьтӀуьгъарун

1Зун азад тушни кьван? Зун илчи[†] тушни бес? Заз чи Ребби[†] Иса[†] акуначни бес? Реббидин жигьетдай куьн арадиз атун зи кар тушни кьван[+]? 2Масадбур патал зун илчи туштӀани, куьн паталди зун илчи я! Куьн Реббидихъ галаз хьун зи илчивал тестикь авун я.

3Зун айибзавайбуруз зи суалар ихьтинбур жеда. 4Чаз недайдини хъвадайди кьабулдай ихтияр авачни бес[+]? 5Муькуь илчийри, Реббидин стхайри ва Кифади хьиз, жувахъ галаз имандаллай[†] жуван пабни тухудай ихтияр чаз авачни кьван[+]? 6Я тахьайтӀа жуваз недайди гъилиз гъун лазим тирбур анжах зунни Барнаба яни[+]? 7Вичин аскервилин къуллугъдихъ галаз алакъада авай харжар гьи аскерди ийизва кьван? ЦипицӀбагъ кутуна, ахпа анай ципицӀар тинедайди вуж я? Нехир хуьз, адакай нек тахъвадайди вуж я[+]? 8Ибур за анжах инсандиз хас кьатӀунрай лугьузвай гафар яни кьван? Къанундини[†] гьадакай лугьузвачни бес? 9ГьикӀ лагьайтӀа, Мусадин[†] Къанунда кхьенва: «Юг гатазвай яцран сив кӀевмир»[+]. Аллагьдин фикирда авайди яц яни[+]? 10Им Ада чакай лугьузвачни мегер! Гьелбетда, чун паталди икӀ кхьенва: «Цан цазвайда цан цана кӀанда, юг гатазвайда юг гатана кӀанда ва гьарда бегьердикай вичин пай къачуда лагьана умудна кӀанда»[+]. 11Чна куь арадиз руьгьани[†] тум вегьенватӀа, чна квелай агьвал галай бегьер къачуртӀа, им кьадардилай артухан кар жезвани кьван[+]? 12Масадбуруз куь патай куьмек кӀан жедай ихтияр аватӀа, чаз гьабурулайни гзаф ихтияр ава.

ЯтӀани чна и ихтиярдикай менфят къачуначир, Месигьдин[†] Шад Хабар[†] чи патай са манийвални авачиз чукӀун патал, чун вири эхиз гьазур я. 13Ни Аллагьдин КӀвале[†] ибадат[†] ийизватӀа, гьадаз кьил хуьн патал лазим затӀар Аллагьдин КӀвале агакьзавайди квез чизвачни кьван? Ни къурбангандив[†] ибадат ийизватӀа, гьадаз къурбанд авунвайдакай[†] пай къвезвайди квез чизвачни кьван[+]? 14Гьа икӀ Реббиди ни Шад Хабардикай муштулухар гузватӀа, адаз и кардай лазим затӀарни гурай лагьана эмирни авунва[+]. 15Амма за и ихтияррикай садакайни менфят къачунач, гилани за куьне заз гьахьтин куьмек гун паталди кхьизвайди туш. Тариф квадарунилай заз кьейитӀа хъсан я[+]. 16За Шад Хабардикай муштулухар гузва лугьуз дамахарзавач, им зи буржи я, за Шад Хабардикай муштулухар гун техъйиз хьайитӀа, заз жедайди гуж я![+] 17За и кар жува хкяна ийизвайди тиртӀа, завай и кардай къазанжини къачуз жедай, амма и кар за жуван буржи яз ийизва, вучиз лагьайтӀа и тапшуругъ заз Аллагьди ганва[+]. 18Зи къазанжи куькай ибарат я? Ам адакай ибарат я хьи, Шад Хабардикай муштулухар гуз, за и кар гьакъи авачиз ийизва ва заз Шад Хабар гуникай за са менфятни къачузвач[+].

19Зун виридакай азад ятӀани, жезмай кьван гзаф инсанар Аллагьдихъ элкъуьрун патал за жувакай вирибурун лукӀ авунва[+]. 20Чувудар[†] желб авун патал, закай чувудар патал чувуд хьтинди хьана. Зун Къанундик квачирди ятӀани, Къанундик квайбур патал зун Къанундал амалзавайди яз хьана[+]. 21Зун Месигьдин къанундик хьун себеб яз Аллагьдин къанундикай зун азад туштӀани, Къанун авачирбур Аллагьдихъ элкъуьрун патал закай абуруз Къанун авачир хьтинди хьана[+]. 22Зайифбурни чӀалал гъидайвал, закай зайифбур патал зайифди хьанва. Гьич тахьайтӀа, са кьадар кьванбур хьайитӀани хиласун патал, закай вири патал вири хьана[+]. 23И вири крар за Шад Хабардин хатурдай ва адан хийир-дуьаяр[†] къачун патал ийизвайди я.

24Квез чизвачни кьван: звер авунин акъажунра иштиракзавайбур гзаф, амма гъалибдар сад жеда? Гьавиляй савкьват къачуз жедайвал звер ая[+]. 25Гьар са иштиракзавайда акъажунриз гьазур жезвай чӀавуз вири затӀарилай гъил къачуда, икӀ ада пуч жедай таж къачун патал ийизва. Чун лагьайтӀа, пуч тежедай тажунихъ физ алахъзава[+]. 26Гьавиляй за макьсад авачиз зверзавач ва гьава гъутарив язавач. 27Ваъ, масадбуруз Шад Хабардикай муштулухар гудай чӀавуз зун жуван дережадай вегьин тавун патал, за жуван беден лигимарзава ва за ам жуваз табий ийизва.

#### 10


Исраилдин тарихдай тарсар

1Стхаяр-вахар, заз чи вири бан-бубаяр циферик кваз хьайидакай ва гьуьляй тӀуз фейидакай куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач[+]. 2Циферани гьуьле абурув виридав Мусадиз[†] талукьбур яз цик акахьун къачуз[†] тунай. 3Абуру вирида цаварилай атай гьа са тӀуьн незвай[+] 4ва гьа са хъвадайди хъвазвай. Абуру чпихъ галаз къвезвай Руьгьдин[†] гьа са рагай хъвазвай, гьа раг Месигь[†] тир. 5Амма абурукай гзафбуруз Аллагьди майил ийизвачир ва эхирни абурун мейитар кьурум тирвал чкӀанай[+].

6Им чаз виридаз чешне я: чна, абуру тӀалабайвал, писвал тӀалабна кӀандач[+]. 7Каламда[†]: «Халкь нез-хъваз ацукьна, гуьгъуьнлайни къугъунариз къарагъна»[+], – кхьенвайвал, абурукай бязибуру авур хьиз, бутриз[†] икрам ийимир[+]. 8Абурукай бязибуру авур хьиз, чнани явавал тийин, гьа явавили са юкъуз къанни пуд агъзур кас рекьидайвал авунай[+]. 9Гуьгъуьнлай гъуьлягъри кӀасна кьейи абуру авур саягъда тежедайвал, чна Месигь синагъ тийин[+]. 10Абурукай бязибуру хьиз, наразивални ийимир, гьавиляй терг ийидай малаикди[†] абур кьенай[+].

11И крар абурун кьилел чешне яз атанай. Им эхирзаманда авай чун патал тагьким яз кхьенва[+]. 12ГьакӀ хьайила, са низ ятӀани вич мягькемдиз акъвазнавайди хьиз аватӀа, къуй ам вич ярх тахьун патал мукъаят хьурай![+] 13Квел икьван чӀавалди ацалтзавай вири четинвилер инсанрал гьалтзавай адетдин синагъар хьунилай гъейри маса затӀ туш. Куьн кьадардилай артух синагъ авуниз Аллагьди рехъ гудач, Ада вичи гайи гафуниз вафа хуьзва. Квевай а четинвал эхиз хьун патал, куь кьилел четинвал атай чӀавуз Ада квез ам алуддай рехъни къалурзава[+].

14Гьавиляй, зи играмибур, бутриз икрам авуникай кьил къакъуд[+]. 15За квез акьул авай инсанриз хьиз лугьузва, веревирд куьне ая. 16Чна хийир-дуьа[†] ийизвай мубарак сукӀради чун Месигьдин Ивидиз шерик ийизвачни кьван? Чна атӀузвай фа чун Месигьдин Бедендиз шерик ийизвачни кьван[+]?

17Фу сад тир хьиз, чунни, гзаф ятӀани, са беден я, вучиз лагьайтӀа сад тир фа чи пайни ава[+].

18Исраилдин[†] халкьдиз килиг: къурбанд авунвайди[†] незвайбур вири са къурбангандиз[†] шерик жезвачни[+]? 19За лугьузвани кьван: бутдихъ ва я къурбанддиз акъуднавайдахъ са гьихьтин ятӀани метлеб ава[+]? 20Гьелбетда, ваъ, амма кар ана ава хьи, мажусийри[†] чпин къурбандар гуналди, абур Аллагьдиз ваъ, чӀуру жинерриз[†] къурбанд ийизва. Амма заз куьн жинеррихъ галаз алакъада хьана кӀанзавач[+]. 21Квевай гьа са вахтунда Реббидин[†] сукӀрадайни жинеррин сукӀрадай хъваз жедач, гьа са вахтунда Реббидин суфрадилай[†] ва жинеррин суфрадилай нез жедач[+]. 22Ва я чна Аллагьдик хъилен цӀай кутазва лагьана фикирзавани? Чаз Адалай гзаф къуват гвайди авани кьван[+]?


Вири Аллагьдин баркалла паталди я

23Куьне лугьузва: «Вири ихтиярар ава». Амма виридакай хийир авач. «Вири ихтиярар ава», амма вирида са вуч ятӀа арадал гъуниз къуллугъзавач[+]. 24Къуй садни жуваз кӀандайвал ийиз алахъ тавурай, амма масадбурун хийирдихъ гелкъуьрай[+].

25Базардал маса гузвай вири як, ам гьинай атанватӀа чир тавуна, рикӀин секинвилив неъ,[+] 26вучиз лагьайтӀа

«чил ва чилел алай кьван вири
Реббидинди я»[+][+].

27Иман[†] гвачир касди квез фу нез эверай чкадиз квез физ кӀан хьайитӀа, квез теклифзавай кьван вири затӀар, жузунар тавуна, рикӀин секинвиливди неъ[+]. 28Амма квез ихьтин чӀавуз «Им къурбанддин як я», – лугьуз хьайитӀа, квез икӀ лагьай касдин ва виждандин секинвилин хатурдай ам немир – 29зи фикирда авайди ви хсуси виждан ваъ, маса касдин виждан я. Вучиз зи азадвал чарадан вижданди айибдайвал жеда кьван? 30За Аллагьдиз шукур ийиз незватӀа, а тӀуьн себеб яз зун вучиз айиб авурай кьван[+]?

31Гьа икӀ, куьне вуч ийиз хьайитӀани, нез ва хъваз хьайитӀани, Аллагьдиз шукур ийидайвал ая[+]. 32Сад паталдини кӀвач галкӀидай къван жемир – я чувудар[†] паталди, я муькуьбур паталди, я Аллагьдин иманийрин кӀватӀал[†] паталди[+]. 33За хьиз, вирибуруз вири крара абур рази жедайвал ая. Зун жуван хийирдихъ ваъ, гзафбур хилас хьун патал, гьабурун хийирдихъ къекъвезва[+].

#### 11

1За Месигьдилай[†] чешне къачузвайвал, куьнени залай чешне къачу[+].


Аллагьдиз ибадат ийидай чӀавуз жува жув тухуникай

2Вири крара куьне зун рикӀел хуьнал ва куьне куьн за квез гайи адетдив кьадайвал тухунай за куь тарифзава. 3Заз квез чир хьана кӀанзава хьи, гьар са итимдин кьил Месигь я, гьар са папан кьил – адан гъуьл я, Месигьдин кьил Аллагь я[+]. 4Итимди кьилел алаз дуьа[†] ва я пайгъамбарвал[†] ийизватӀа, ада вичин кьил абурдай вегьизва. 5Папани кьил кӀев тавуна дуьа ва я пайгъамбарвал ийизватӀа, гьадани вичин кьил абурдай вегьизва. Им ада вичин кьил твана лагьай чӀал я[+]. 6Папа кьил кӀевзавачтӀа, къуй ада михьиз[†] вичин чӀарар турай. Папа кьил тун ва я чӀарар атӀун беябурвал яз гьисабзаватӀа, къуй ада кьил кӀеврай[+]. 7Итимди вичин кьил кӀевна кӀандач, гьикӀ лагьайтӀа, ам Аллагьдин къамат ва Адан баркалла[†] я. Паб лагьайтӀа, вичин гъуьлуьн баркалла я[+].

8Итим папалай ваъ, паб итимдилай хьанвайди я[+]. 9Итим паб патал ваъ, паб итим патал халкь авунвайди я[+]. 10Гьавиляй малаикрин[†] хатурдай папан кьилел гьукумдин лишан хьана кӀанда.

11ЯтӀани Реббидин[†] вилик я паб, я итим сад садалай аслу тушиз жедач,[+] 12вучиз лагьайтӀа паб итимдилай хьайивал, итимни папа ханва, амма вири Аллагьди халкьнава. 13Куьне фагьума, папаз кьилел алачиз дуьа авун кутугнавани кьван? 14Итимди яргъи чӀарар тазватӀа, им ам патал беябурвал я, чаз ацукьуни-къарагъуни гьакӀ лугьузвачни кьван? 15Гьа са вахтунда паб патал яргъи чӀарар абур я. ГьикӀ лагьайтӀа, папаз яргъи чӀарар шаршавдин чкадал ганва[+]. 16Са низ ятӀани захъ галаз и кардин паталай гьуьжет ийиз кӀанзаватӀа, заз гьасятда адаз лугьуз кӀанзава: я чаз, я Аллагьдин иманийрин[†] муькуь кӀватӀалриз маса адет авач.


Реббидин суфра кутун

17И тагькимар гуналди, за куь тариф ийизвач лугьуз кӀанзава заз, вучиз лагьайтӀа куьн санал кӀватӀ хьунри хийирдилай гзаф зарар гъизва. 18Сад лагьайди, куьн иманийрин кӀватӀал[†] хьиз, санал кӀватӀ жезвай берейра куьн пайи-паяр жезва лугьуз ван хьана заз. Са патахъай зун и ванерин чӀалахъни жезва[+]. 19Куь арадавай фикиррин чаравални квекай вуж синагъра мягькем ятӀа къалурун патал хьун лазим я[+]. 20Амма санал кӀватӀ жезвай берейра куьне ийизвай крариз Реббидин суфра[†] кутунин карда иштиракун я сакӀани лугьуз жедач. 21Куьне гьар сада жува гъанвайди незва, гьакӀ садбур гишила амукьзава, муькуьбуру сархуш жедалди хъвазва. 22ТӀуьн-хъун паталди квез жуван кӀвалер авачни? Им Аллагьдин иманийрин[†] кӀватӀал беябур авун ва чпиз недай затӀни авачирбур русвагь авун тушни кьван? За квез вуч лугьун? И кардай куь тариф ийидани? Гьелбетда, ваъ! 23ГьикӀ лагьайтӀа, за Реббидивай Вичивай кьабулна, квев агакьарна хьи, Иса[†] Месигь маса гайи йифиз Ада фу гъиле кьуна[+] 24ва ризкьи гудай дуьада шукурна, фу чӀук-чӀук авуна ихьтин гафар лагьана: «Им куь паталай гузвай Зи Беден я. Зун рикӀел хкиз гьа икӀ ая»[+]. 25Нянин тӀуьнилай кьулухъ Ада сукӀра гъиле кьуна, дуьа авуна ва лагьана: «И сукӀра Зи Ивидалди кутӀуннавай цӀийи Икьрар[†] я. Гьар гъилера Зун рикӀел хкун патал хъвадайла, гьа икӀ ая»[+]. 26Вучиз лагьайтӀа гьар гъилера и фу недайла ва и сукӀрадай хъвадайла, куьне Ребби хкведалди Адан кьиникьикай шагьидвалда.

27Гьа икӀ, кутуг тавур саягъда фу незватӀа ва сукӀрадай хъвазватӀа, ада Реббидин Бедендин ва Ивидин аксина гунагь[†] ийизва[+]. 28Фу недалди ва сукӀрадай хъвадалди вилик инсанди вичи вич чиррай, 29вучиз лагьайтӀа Реббидин Бедендин метлеб кьатӀун тавуна незвай ва хъвазвай гьар сада вичиз кар кьадайвал ийизва. 30Куь арада чандин жигьетдай зайифбур ва азарри кьунвайбур гзаф авайди, гьатта рагьметдизни фенвайбур тӀимил тахьун гьавиляй я. 31Чна чун синагъ ийизвайтӀа, Аллагьди чи дуван ийидачир. 32Амма чи дуван Реббиди ийизвайла, чаз амай дуьньядихъ галаз санал кар атӀун патал, чаз тербия яз жаза гузва.

33Гьа икӀ, стхаяр-вахар, куьн санал нез кӀватӀ жедайла, сада сад вилив хуьх. 34Куь кӀватӀ хьунухьрай куь дуван тийидайвал, низ гишин ятӀа, къуй ада кӀвале тӀуьрай.

Зун куь патав атайла, за амай крарни гуьнгуьна твада.

#### 12


Руьгь – сад, паяр – гзаф

1Гила, стхаяр-вахар, ша чун Руьгьдин[†] паярикай рахан. Заз куьн абурукай хабар авачиз амукьна кӀанзавач[+]. 2Куьн мажусияр[†] тир чӀавуз квез са куь ятӀани лал бутар[†] галайнихъ рум гайиди куь рикӀел алама[+]. 3Гьавиляй гъавурда акьукь: Аллагьдин Руьгьди гьевес кутунваз рахазвай садани «Исадиз[†] лянет хьурай», – лугьудач, ва садани «Иса Ребби[†] я», – лагьана хиве кьадач, икӀ лугьун патал адак Пак[†] Руьгьди гьевес кутун тавуртӀа[+].

4Паяр гьар жуьрединбур ава, амма Руьгь гьа сад я[+]. 5Везифаярни гьар жуьрединбур ава, амма Ребби гьа сад я[+]. 6Гьерекатар гьар жуьрединбур ава, амма абур гьа са Аллагьди арадал гъизва[+].

7Руьгь гьар садаз уртах кардин хийир патал винел акъатзава. 8Садаз Руьгьди акьул квай ихтилатар авун гузва; муькуьдаз гьа Руьгьди чирвал агакьарун гузва; 9са низ ятӀани гьа Руьгьди кьетӀен иман[†] гузва; са низ ятӀани гьа Руьгьди дири хъхьунин паяр гузва[+]. 10Садаз аламатдин таъсир квай къуватар, муькуьдаз пайгъамбарвилер[†], пуд лагьайдаз Руьгьдилай вуч атанва-атанвач чара ийидай алакьун гузва; са масадаз течир жуьреба-жуьре чӀалар ганва, амма са низ ятӀани гьа чӀаларал лагьанвай гафарин мана ачухардай алакьун ганва[+]. 11Ибур вири гьа са Руьгьдин гьерекатар я, Ада Вичиз кӀандайвал гьар садаз Вичин пай гузва.


Беден – сад, адан паяр – гзаф

12Беден гзаф паярикай ибарат тирвал, абур санал хьуни са беден тешкилзавайвал, Месигьни[†] гьакӀ я[+]. 13Чакай са Беден хьун патал, чун вири са Руьгьда туна, кӀандатӀа чун чувудар[†] ва я муькуьбур хьурай, лукӀар ва я азадбур хьурай, чна гьа са Руьгьдикай хъванва[+]. 14ГьикӀ лагьайтӀа, беденни гьа са паюникай ваъ, гзафбурукай ибарат хьанва. 15КӀвачи «Зун бедендиз талукь туш, вучиз лагьайтӀа зун гъил туш!» – лагьайтӀа, гьавиляй тушни кӀвач бедендин пай тирди? 16Япу «Зун вил туш, ва гьавиляй зун бедендиз талукь туш!» – лагьайтӀа, гьавиляй тушни яб бедендин пай тирди? 17Вири беден са виликай ибарат тиртӀа, бес чаз гьикӀ ван къведай? Вири беден са япукай ибарат тиртӀа, ни гьикӀ къведай? 18Амма Аллагьди Адаз Вичиз кӀандайвал бедендин гьар са паюниз вичин ийидай кӀвалах гана. 19Тамамдиз анжах са паюникай ибарат жезвайтӀа, бедендин гьал гьикӀ жедай? 20ГьакӀ хьайила, бедендин паяр гзаф я, амма вирида са беден арадал гъизва. 21Виливайни гъилиз лугьуз жедач: «Вун заз герек авач!» Кьиливай кӀвачериз лугьуз жедач: «Куьн заз герек авач!». 22Аксина, чаз чеб амайбурулай зайиф яз аквазвай паяр гьакъикъатда виридалайни гзаф лазимбур жезва. 23Чи фикирдалди чпиз са акьван гьуьрметун лайих тушир паярин къайгъу чна мадни гзаф чӀугвазва. Абурдив кьан тийизвай паяр чна мукьуфдивди кӀевирзава, 24абурдив кьазвай паяр патал и кар авун герек туш. Амма Аллагьди беден а саягъда туькӀуьрнава ва и кар чи кьиле тунва хьи, чна бедендин абурдив кьан тийизвай паярин къайгъу гзаф чӀугвадайвал, 25беден пайи-паяр тежедайвал, амма сада садан къайгъу сад хьиз чӀугвадайвал авунва. 26Са паюниз азият жезватӀа, адахъ галаз амайбурузни азият жезва, са паюнин тариф ийизватӀа, адахъ галаз амайбурни шад жезва[+].

27Гьа икӀ куьн Месигьдин Беден я, квекай гьар сад са пай я[+]. 28Иманийрин кӀватӀалда[†] Аллагьди сад лагьайбур илчияр[†] яз, кьвед лагьайбур пайгъамбарар яз, пуд лагьайбурни муаллимар яз тайинарнава. Ада садбуруз аламатар къалурдай къуват ганва, муькуьбуруз дири хъийидай алакьун пай яз ганва, садбуруз муьгьтежбуруз куьмек гун пай яз ганва, муькуьбуруз идара авун пай яз ганва, бязибуруз течир жуьреба-жуьре чӀалар ганва[+]. 29Вири илчияр яни мегер? Вири пайгъамбарар яни кьван? Вири муаллимар яни кьван? Вирида аламатар ийизвани? 30Дири хъийидай пай виридаз ганвани кьван? Течир чӀаларалди вири рахазвани? И чӀаларин мана ачухариз виридалай алакьдани кьван? 31Куьн гьабурулайни важиб авай паяр къачуз алахъзава.

Амма за квез виридалайни хъсан рехъ къалурда[+].

#### 13


Муьгьуьббатдикай тарифдин мани

1Завай инсанрин ва малаикрин[†] чӀаларалди рахаз жезватӀа, амма захъ муьгьуьббат[†] авачтӀа, зун ванзавай буьруьнж ва я зигърингъарзавай литаврияр хьунилай гъейри маса затӀ туш. 2Заз пайгъамбарвилин[†] пай ганватӀа ва заз вири сирер чизватӀа, заз вири чирвилер ганватӀа ва захъ дагълар чкадилай юзурдай иман[†] аватӀа, амма муьгьуьббат авачтӀа, зун са затӀни туш[+]. 3За жуван эменни пай авуртӀани ва жуван беден цӀуз вегьейтӀани, амма захъ муьгьуьббат авачтӀа, за жува жув къурбанд авуни[†] заз са хийирни гудач.

4Муьгьуьббатдихъ сабур ава, ам къени я, ада пехилвалдач ва вичи вичин тарифардач, ада кьама ялар твадач, 5адалай векъи жез алакьдач, ам вичин хийирдихъ гелкъведач, ам туьнт жедач ва ада писвал рикӀел хуьдач. 6Ам гьахъ тахьунал шад жедач, амма гьакъикъатдал шад жеда. 7Ада вири тахсирар тахьай гьисаб ийида, виридан чӀалахъ жеда, виридак умуд кутада, вири эхда.

8Муьгьуьббат са чӀавузни акьалтӀдач. Пайгъамбарвилер куьтягь жеда, течир чӀалар кис жеда, чирвилер куьтягь жеда. 9Вучиз лагьайтӀа, чи чирвилер тамамбур туш, ва чи пайгъамбарвилерни са кьадардинбур я. 10Тамамвал алукьайла, гьа чӀавуз бегьем тушир вири крар куьтягь жеда. 11Аял тир чӀавуз зун аял хьиз рахазвай, фикирни аялди хьиз, веревирдни аялди хьиз ийизвай. Амма зун чӀехи хьайила, за жуван аялвилин хесетрал эхир эцигна[+]. 12Чаз исятда, рагъул гуьзгуьдай хъен аквадайди хьиз, какахьна аквазва. А чӀавуз лагьайтӀа, чаз чин чинал аквада. Исятда заз чизвайди са кьадар я, ахпа лагьайтӀа, заз, зун Аллагьдиз гьикӀ чизватӀа, гьакӀ тамамдиз чир жеда[+].

13Гьа икӀ, амукьзавайди и пуд затӀ я: иман, умуд ва муьгьуьббат, абурукайни виридалай чӀехиди муьгьуьббат я.

#### 14


Пайгъамбарвал ва течир чӀаларал рахун

1Муьгьуьббатдин[†] рекье хьухь, Руьгьдин[†] паяр къачуз алахъ, иллаки пайгъамбарвал[†] ийиз хьунин пай[+]. 2Вуж вичиз течир чӀалал рахазватӀа, ам инсанрихъ галаз ваъ, Аллагьдихъ галаз рахазва, вучиз лагьайтӀа, адан гъавурда садни акьазвач, ада руьгьдалди сирер лугьузва. 3Амма пайгъамбарвал ийизвайда инсанриз, абуруз несигьат яз, кӀубанарун яз ва сабур гун яз лугьузва. 4Течир чӀалал рахазвайди анжах са вичиз несигьат гуз рахазва, амма пайгъамбарвал ийизвайди иманийрин кӀватӀалдиз[†] несигьат гуз рахазва. 5Заз куьн вири течир чӀаларал раханайтӀа кӀандай, амма куьне пайгъамбарвал авунайтӀа мадни хъсан жедай. Течир чӀаларал рахазвайда вичин рахунрин мана ачухарзавай ва адалди иманийрин[†] кӀватӀалдиз несигьат гузвай дуьшуьшар квачиз, течир чӀаларал рахазвайдалай пайгъамбар вине я[+]. 6Стхаяр-вахар, зун куь патав атана течир чӀаларал рахаз хьайитӀа, зи гафара я керемат[†], я чирвал, я пайгъамбарвал, я несигьат авачиз хьайитӀа, за квез вуч хийир гуда? 7Ша чна мисал яз чан алачир ван акъудзавай алатар тир кфил ва я арфа къачун. Абурал, ванер сад садавай чара тежез, макьамар ягъиз хьайитӀа, квез макьам гьа алатралди язавайди гьикӀ чир хьурай? 8Къаргъуди кьил акъатдайвал тайин хабар-ишара ягъ тавуртӀа, женгиниз вуж гьазур жеда[+]? 9Куь арадани гьакӀ я. Куьне мецелди, кьил акъатдайвал, атӀуз-атӀуз течир чӀалал гафар лугьуз тахьайтӀа, куьне вуч лугьузватӀа инсан гьикӀ гъавурда акьурай? Куьне лагьай гафар гару тухуда. 10Дуьньяда жуьреба-жуьре чӀалар гзаф ава, ва абурухъ гьардахъ вичин мана ава. 11Заз лугьузвай гафарин мана чизвачтӀа, зав рахазвайдан гъавурда зун акьадач ва гьамни зи гъавурда акьадач. 12Куь арадани гьакӀ я. Квез квехъ Руьгьдин паяр хьана кӀанзаватӀа, абур квехъ булвилелди жедайвал ая, амма иманийрин[†] кӀватӀалдиз хийир жедайвал хьурай.

13Гьавиляй течир чӀалал рахазвайда вичиз мана ачухарунин пай хьун патал дуьа[†] авурай. 14Зун течир чӀалал рахадай чӀавуз зи руьгьди дуьа ийизва, амма акьул и кардик квач ва идакай масабуруз са хийирни авач. 15ГьакӀ хьайила за вуч ийин? Заз руьгьдалдини дуьа ийиз, акьулдалдини дуьа ийиз кӀанзава. Заз руьгьдалдини мани лугьуз, акьулдалдини мани лугьуз кӀанзава[+]. 16Вуна руьгьдалди Аллагьдиз шукур ийизватӀа, чӀал течирдавай «амин[†]» гьикӀ лугьуз жеда? Вучиз лагьайтӀа, вуна вуч лугьузватӀа ам гъавурда акьадач![+] 17Вавай Аллагьдиз хъсандаказ шукурар ийиз жеда, амма и карди маса касдиз хийир гъидач.

18За жув течир чӀаларал квелай гзаф рахазва лугьуз Аллагьдиз шукур ийизва. 19Амма иманийрин кӀватӀалда, течир чӀалал цӀуд агъзурралди гафар лугьудалди, масадбуруз несигьат жедай, гъавурда акьадай анжах вад гаф лугьуз кӀанзава заз.

20Стхаяр ва вахар, акьулдалди аялар жемир. Писвилин рекьяй аялар хьиз, амма акьулдалди чӀехибур яз хьухь[+].

21Къанунда[†] Реббиди[†] лагьанва:

«Чара чӀаларал рахазвай инсанрин куьмекдалди,
патан чилин эгьлийрин мецералди
Зун рахада и халкьдив,
амма гьа чӀавузни абуру Заз яб гудач».

22Гьа икӀ течир чӀалар иманияр паталди ваъ, иман гвачирбур паталди ишараяр[†] я. Пайгъамбарвал авун иман гвачирбур паталди ваъ, иманияр паталди я[+]. 23Гьавиляй, вири иманийрин кӀватӀал кӀватӀ хьана течир чӀаларалди рахаз хьайитӀа, наши ва иман гвачир ксар атайтӀа, абуру куь акьул фенва лугьудачни[+]? 24Амма вирида пайгъамбарвал ийидай чӀавуз иман гвачирди ва я нашиди атайтӀа, адан гунагьар[†] винел акъудда, вирида ам айибда. 25Адан рикӀин вири чинебан ниятар винел акъатда, ва ада, чинихъди ярх хьана, Аллагьдиз икрамда ва ван алаз лугьуда: «Куь арада гьакъикъатдани Аллагь ава!»


Ибадат авунин къайда

26Вучда, стхаяр-вахар? Куьн санал кӀватӀ хьайи чӀавуз, квев гьар садав мани ва я чирвилин гаф, ва я керемат, ва я чӀал, ва я а чӀалал лагьайдан мана гватӀа, къуй им вири иманийрин кӀватӀалдиз несигьат яз хьурай[+]. 27Течир чӀалал рахадайбур аватӀа, къуй кьвед рахурай, гзаф хьайитӀа, пуд рахурай ва чебни нубат-нубатдалди, амма са касди гъавурда турай. 28Куь арада гъавурда твадай кас авачтӀа, иманийрин кӀватӀалда кисрай ва анжах вичизни Аллагьдиз лугьурай.

29Пайгъамбарарни кьвед ва я пуд рахурай, амайбуру чпиз ван хьайидакай веревирдер авурай[+]. 30КӀватӀ хьанвайбурукай са низ ятӀани керемат атайтӀа, къуй сифтедай рахазвайди кис хьурай. 31Квевай виридавай жуваз несигьат ва кӀубанвал къачуз хьун патал, квевай нубатдалди пайгъамбарвал ийиз жеда. 32Пайгъамбарривай чпин руьгь идара ийиз жеда, 33вучиз лагьайтӀа Аллагь къайда тахьунин ваъ, ислягьвилин Аллагь я.

Месигьдиз[†] талукьбурун вири кӀватӀалра хьиз, 34папар ибадатдин[†] вахтунда кис хьурай. Абуруз рахадай ихтияр авач, амма абур, Къанунди тӀалабзавайвал, табий хьурай[+]. 35Абуруз са вуч ятӀани чириз кӀанзаватӀа, и кардикай абуру кӀвале чпин гъуьлеривай хабар кьурай, вучиз лагьайтӀа иманийрин кӀватӀалда папаз рахун кутугнавач.

36Аллагьдин Гаф эвелни-эвел квелай атайди я ва я анжах квев агакьайди я лагьана фикирзавани куьне? 37Ни вич пайгъамбар ва я Руьгьдин инсан яз гьисабзаватӀа, за квез кхьизвайбур Реббидин Вичин тагькимар тирди хиве кьурай. 38Са ни ятӀани и кар кваз кьазвачтӀа, гьам вични кваз кьадач.

39Гьа икӀ, стхаяр-вахар, пайгъамбарвал авунихъ гьереката, амма течир чӀаларал рахунин вилик пад кьамир[+]. 40Амма вири кӀвалахар эдебдалди кьиле фирай ва къайдадив кьадайбур хьурай[+].

#### 15


Кьейибурал чан хтуникай

1Стхаяр-вахар, за квез муштулух гайи, куьне кьабулай ва вичелди куьн мягькем хьайи Шад Хабар[†] за куь рикӀел хкизва. 2Куьн за квез муштулух яз гайидал кӀевиз акъвазайтӀа, куьн гьадалди хилас жеда, тахьайтӀа куь иман[†] гьаваянди я[+].

3Жува къачур виридалайни важиб тирди за квев вуганва: Каламра[†] авайвал, Месигь[†] чи гунагьрай[†] кьенай[+]. 4Каламда авайвал Ам кучукнай ва кьейи пуд лагьай юкъуз чан хтанай[†][+]. 5Ам Кифадиз акунай ва ахпа цӀикьвед тилмиздиз[†][+]. 6Идалай гуьгъуьниз Ам вад вишелайни гзаф стхайриз-вахариз гьа са вахтунда акунай. Абурукай гзафбурал чан алама, са бязибур рагьметдиз фенва. 7Са кьадар чӀавалай Ам Якьубаз[†] акунай, ахпа гьакӀни вири илчийриз[†],[+] 8ва геж хьиз куь арадиз атай язух заз Ам виридалай гуьгъуьниз акунай[+]. 9Зун лагьайтӀа, илчийрикай виридалайни гъвечӀиди я ва гьатта илчидин тӀварц[†]Ӏиз лайихни туш, вучиз лагьайтӀа зун Аллагьдин иманийрин кӀватӀалдин[†] геле къекъвенай[+]. 10Амма Аллагьдин берекатди[†] гайивал зун вуж ятӀа гьам я, Адан берекат зак нагьакьанди хьанач: за амайбурулай гзаф зегьмет чӀугуна, яни за ваъ, захъ галай Аллагьдин берекатди[+]. 11Ни муштулух гузватӀа са гафар я: за ва я абуру. Кьилинди куьн чна муштулух гузвайдан чӀалахъ хьунухь я.

12Лагь кван заз, Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтана лугьуз муштулух гузватӀа, квекай са бязибуру гьикӀ лагьана кьейибурал чан хтун жедай кар туш лугьузвайди я[+]? 13Кьейибурал чан хтун авай кар туштӀа, Месигьдални чан хтанвач. 14Месигьдал чан хтанвачтӀа, чна муштулух гузвайдахъни чи имандихъ са манани авач. 15Гьа са чӀавуз чакай Аллагьдикай тапан шагьидвал ийизвайбур жезва, вучиз лагьайтӀа чна, кьейибурал чан хкиз тахьайтӀани, Аллагьди чан хкун тавур Месигьдал Ада чан хкана лугьуз шагьидвал авунай. 16ГьикӀ лагьайтӀа, кьейибурал чан хквезвачтӀа, Месигьдални чан хтаначир. 17Месигьдал чан хтанвачтӀа, чи иманни гьаваянди я, куь гунагьарни куь хиве ама[+]. 18АкӀ хьайила, Месигьдихъ ийизвай иман гваз рагьметдиз фейибурни телеф хьана[+]. 19Чна Месигьдик кутазвай умуд анжах са и уьмуьр паталди ятӀа, чун амай инсанрилайни гзаф язух гьалда ава.

20Амма Месигьдал гьакъикъатдани чан хтана! Адал рагьметдиз фейибурун арадай сифтегьанди яз чан хтанва[+]. 21И дуьньядиз ажал са касдалди гьикӀ атанатӀа, гьакӀ са Касдалди кьейидалай кьулухъ чан хтунни атана[+]. 22Вучиз лагьайтӀа Адамаз[†] талукьбур вири гьикӀ рекьизватӀа, Месигьдиз талукь виридал гьакӀ чан хкведа. 23Гьардахъ вичин вяде ава: сифте Месигьдал чан хтана, ахпа, Ам мад пайда хьайила, Адаз талукьбурални чан хкведа[+]. 24Ада, гьар са гьакимвал ва гьукум ва къуват тергна, Пачагьлугъ Аллагь Бубадив[†] вугай чӀавуз эхир заман алукьда[+]. 25Аллагьди вири душманар ярхарна Месигьдин кӀвачерик вегьидай вахт къведалди, Месигьди пачагьвал авуна кӀанда[+]. 26Тергна алуддай эхиримжи душман ажал я. 27Аллагьди Каламда лугьузвайвал, «вири Адан кӀвачерик муьтӀуьгъарна»[+]. «Вири муьтӀуьгъарна», – лугьудай чӀавуз, гьелбетда, «вири» гафуник вири Адаз муьтӀуьгъ авур Аллагь Вич акатзавач[+]. 28Вири Адаз муьтӀуьгъ авур чӀавуз, Аллагьди вирина агъавал авун патал, Хва Вични вири Хциз муьтӀуьгъ Авурдаз табий жеда[+].

29ИкӀ туширтӀа, вучиз кьейибурун паталай инсанри цик акахьун кьачудай? Кьейибурал чан хкведачтӀа, вучиз абурун паталай инсанри цик акахьун къачузва[†] кьван? 30Вучиз чнани гьар са сятда жуван уьмуьр хатадик кутазва[+]? 31Стхаяр-вахар, зун гьар юкъуз кьиникьин вилик чин-чинал акъваззава. Им за чи Ребби[†] тир Иса[†] Месигьдин вилик квел дамахар ийизвайди хьиз гьакъикъатда авай кар я[+]. 32За, цаварал жедай уьмуьрдик умуд кутун тавуна, Эфесда вагьши гьайванар хьтин инсанрихъ галаз женг чӀугунатӀа, заз идай хьайи вуч хийир ава? Кьейибурал чан хквезвачтӀа, вучда кьван: «Ша нен, хъван, вучиз лагьайтӀа пака[†] чун рекьида?»

33Килиг, куьн алцур жедайвал тахьуй: «Пис кӀватӀалди хъсан адетар чӀурда». 34Куьн хьун лазим тирвал, кьил кьилел хъша, гунагьар ийимир, гьикӀ лагьайтӀа, квекай бязибуруз Аллагь чизвач, – и гафар за квез регъуь хьун патал лугьузва[+].

35Мумкин я сада хабар кьун: «Кьейибурал гьикӀ чан хкведа? Абурухъ гьихьтин беден жеда?» 36Ибур терхеба гафар я. Гьар са цил уьмуьрдин цӀир гъун патал кьена кӀанда![+] 37Вуна тум вегьидай чӀавуз цазвайди набататдин вири беден туш кьван, анжах къуьлуьн ва я са маса твар я. 38Амма Аллагьди Вичиз кӀандайвал адаз беден гузва – гьар са тварциз вичин беден. 39Вири беденар сад хьтинбур туш: инсанрин беденар са жуьрединбур я, гьайванрин беденар са жуьрединбур я, къушарин беденар са жуьрединбур я, гьуьлуьн гъетрен беденар са жуьрединбур я. 40Цаварал алай кӀалубарни, чилерал жедайбурни ава. Цаварин кӀалубрихъ чпин иервал ава, чилинбурухъ – чпин. 41Ракъинихъ вичин парпар ава, вацрахъ – вичин, гъетерихъни – чпин. Гъетерни чпин нубатдай экуьвилел гьалтайла садаз садалай тафават авайбур жезва.

42Кьейибурал чан хкведайлани гьакӀ жеда. Чилик кутур беден ктӀана чкӀида, чан хкведай беден ктӀидач[+]. 43Чилик кутур бедендал баркалла[†] алач, чан хкведай бедендал баркалла жеда. Чилик кутурди зайифвиле жеда, чан хкведайди – къуватда. 44Чилик кутурди беден авай затӀ хьиз чкӀида, чан хкведайди Руьгьдиз[†] хас жуьреда жеда. Тан авай беден аватӀа, Руьгьдиз хас беденни ава. 45Каламди лугьузва хьи, сад лагьай инсан Адамал чан атана, амма эхиримжи Адам – уьмуьр гудай Руьгь я[+]. 46Сифтедай Руьгьдиз хасди ваъ, беден авайди къвезва, анжах ахпа – Руьгьдиз хасди. 47Сад лагьай инсан чилин руквадикай халкь авунай, кьвед лагьай Инсан – им цаварилай тир Инсан я[+]. 48Чилин инсанар чилин сад лагьай инсан хьтинбур я, цаварин инсанар цаварилай атай Инсан хьтинбур я. 49Исятда чал гьикӀ чилин инсандин къамат алатӀа, гьакӀ чун цаварин Инсандизни ухшар жеда[+].

50За квез лугьузва, стхаяр-вахар, якӀукайни ивидикай Аллагьдин Пачагьлугъдин[†] ирссагьибар хьун мумкин туш; ктӀидай са затӀни ктӀин тийидайдан ирссагьиб жедач. 51Яб це, за квез исятда сир ахъайда: чун вири рагьметдиз фидач, амма вири чун[+] 52садлагьана, вил кӀевна ахъайдалди, эхиримжи къаргъудин ван акъатайла, дегишарда. Къаргъудин ван акъатдайла, кьейибурал члаф тежедайвал чан хкведа, чун лагьайтӀа, дегиш жеда[+]. 53Члаф жедай кьван вири члаф тежедайдаз элкъуьн лазим я, ажал галай кьван вири – рекьин тийидайдаз[+]. 54Члафдакай члаф тежерди, рекьирдакай рекьин тийирди хьайила, гьа чӀавуз и кхьенвай гафар кьилиз акъатда: «Ажал гъалибвили туькьуьнна!»

55«Я ажал, ви гъалибвал гьинава?
Я ажал, ви мизмиз гьинава?»[+]

56Ажалдин мизмиз гунагь я, гунагьди къуват Къанундивай[†] къачузва[+]. 57Амма Аллагьдиз шукур хьурай! Ада чи Ребби Иса Месигьдин куьмекдалди чаз гъалибвал гузва![+]

58Гьавиляй, зи кӀани стхаяр-вахар, кӀевиз акъваз. Са куьнини куь рикӀе шак туна кӀандач. Куьне датӀана Аллагьдиз къуллугъ авунин рекье агалкьунар къачу ва куь зегьмет Ребби патал гьаваянди туширди чир хьухь.

#### 16


Сиягьатар авунин ниятар

1Гила Месигьдиз[†] талукьбур патал пул кӀватӀуникай. ГалатӀдин иманийрин кӀватӀалра[†] за вуч ая лагьанатӀа, гьам ая[+]. 2Гьяд юкъуз квекай гьар сада жуван мажибдикай нивай гьикьван жедатӀа, пул кьилди эциг, зун атайла пул кӀватӀун лазим тежедайвал[+]. 3Зун атай чӀавуз за куьне хкядай ксар, абурун гьакъиндай хъсан къимет гузвай чарарни галаз, куьне кӀватӀай пул Ярусалимдиз агакьарун патал ракъурда[+]. 4Аниз зунни финиф кӀан хьайитӀа, зун абурухъ галаз фида.

5Зун куь патав, МакӀедандилай кьулухъ къведа. Зун МакӀедандай яна къвезва[+]. 6Зун са кьадар вахтунда, мумкин я, вири кьуьдди куь патав гумукьда, ва куьне заз адалай гуьгъуьнизни сиягьат ийиз куьмекда. 7Заз кӀанзавайди фидай рекье гьакӀ квел са кьил чӀугун туш, Аллагьди гайитӀа, за куь патав гзаф вахтунда гумукьуник умуд кутазва. 8Эфесда зун ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан суваралди[†] амукьда,[+] 9вучиз лагьайтӀа ина, гзаф душманар аватӀани, заз, бегьер галаз ибадат[†] авун патал рак гегьеншдиз ачух я.

10Куь патав ТӀиматӀей хьайитӀа, адаз са куьникайни хата тахьунин паталай къайгъу чӀугу. Адани, за хьиз, Реббидин[†] кӀвалах кьилиз акъудзава эхир[+]. 11Къуй адаз садни виняй килиг тавурай. Ахпани, ам зи патав хтун патал, адаз секиндаказ рекье гьатиз куьмек це. За ам стхаярни галаз вилив хуьзва.

12Чи стха АпӀаласакай лагьайтӀа, за адавай стхаярни галаз куь патав атун гзаф тӀалабнай. Адаз сакӀани исятда къвез кӀанзавачир, амма мумкинвал хьайи чӀавуз ада квел кьил чӀугвада[+].

13Уях хьухь! Иманда[†] кӀевиз акъваз! ВикӀегь хьухь, къуват аваз хьухь[+]. 14Къуй куь вири крар муьгьуьббатдивди[†] ийизвайбур хьурай[+].

15За квевай тӀалабзава, стхаяр-вахар: Истефас ва адан кӀвалевайбур Ахайда имандал атайбурукай сифтегьанбур тирди квез чизва. Абуру чеб Аллагьдиз талукьбуруз къуллугъ авуниз бахшнава –[+] 16ахьтин ксаризни ибадат ийизвайбуруз ва иманийрин[†] кӀватӀалда къуллугъзавай вирибуруз муьтӀуьгъ хьухь[+]. 17Истефас, ФартӀун ва Ахайик атай чӀавуз зун гзаф шад хьанай. Абуру заз куьн галачиз заз вуч бес жезвачтӀа гьам гана. 18Абуру зунни, куьнни секинарна. Ахьтин инсанрин къадир чир хьухь.


Эхиримжи саламар

19Асия вилаятда[†] авай иманийрин кӀватӀалрини квез саламар лугьузва. Акуьлан, ПрискӀадин ва абурун кӀвале кӀватӀ жезвай кӀватӀалдин патайни квез, Месигьдиз талукь ксариз, чими саламар[+]. 20Инавай вири стхайри-вахари квез саламар ракъурзава. Пак[†] темендалди сада садаз салам це[+].

21За, Павела, квез и саламар жуван гъилелди кхьизва:[+] 22са низ ятӀани Ребби кӀанзавачтӀа, гьадаз лянет хьурай. Чи Ребби, хъша![+]

23Къуй Ребби Исадин[†] берекат[†] квехъ галаз хьурай.

24Зи муьгьуьббат Иса Месигьда авай квехъ галаз хьурай. Амин[†].

### 2-Каринфвийриз

#### 2-Каринфвийриз

2-Каринфвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Гьахьун


Каринфвийриз кьвед лагьай чар


Гьахьун

Каринфда авай иманийрин кӀватӀалдиз Павелан чӀалал гъунри ва несигьатри лазим тирвал таъсир авуна. Гунагьар авур гзаф каринфвийри чпин тахсир хиве кьуна. ЯтӀани каринфвийрин кӀватӀалда авай гьалар са акьван хъсанбур яз амачир. Идан себебни ана чпин кар ийизвай, кӀватӀалда велвела твазвай ва каринфвийрин арада Павелан нуфуз агъузариз алахъзавай тапан илчияр хьун мумкин тир. Гьавиляй, вич МакӀеданда авай чӀавуз ва мад Каринфдиз физ гьазур жезвайла, Павел каринфвийриз мад са чар кхьиниз мажбур хьана.

И чар Павелан чарарикай виридалайни тӀимил са тайин дуьзгуьнвилиз ва къайдадиз гъанвайди я. И кар Павелак квай гъалабавилерихъ ва туьнт гьиссерихъ галаз алакъада аваз хьун мумкин я. Чарчин кьилин месэла Павеланни каринфвийрин кӀватӀалдик квайбурун арада авай алакъаяр я. Чарче садлагьана са месэладилай муькуьдал элячӀзава, адан рахунин тегьер дегиш жезва: гагь, 1–9-кьилера хьиз, уьмуьрдал шадвал авун квайди, гагьни, 11–13-кьилера хьиз, уьмуьрдикай рикӀ хунух квайди жезва.

1–7-кьилера Павела каринфвийрин кӀватӀалдихъ галаз авай вичин алакъадикай веревирд ийизва, кьилдин ЦӀийи Хабаррикай лугьузва, разивилинни алхишдин гафар агакьарзава ва Каринфда авай иманийриз вичин патай муьгьуьббат авайди тестикьарзава.

8–9-кьилера Павела Ярусалимда авай иманийрин кӀватӀалдиз такьатар кӀватӀун паталай несигьатар гузва.

Эхирда (10–13-кьилер) Павел вичин гьуьжетдарри вичик кутазвай тахсиррилай вичин илчивилин дережа хуьнал элячӀзава. Ахьтин тахсирар кутуналди а ксариз каринфвийрин арада Павел ихтибардай авудиз ва абурал чпин тапан чирвилер илитӀиз кӀанзавай. Павелалай вичи ийизвай къуллугъ гьужумрикай хуьз алакьзава, и карда ада вичи Месигь патал чӀугур кьван азабрикайни синагърикай, гьакӀни вичив агакьай керематрикай даях кьазва.

#### 1


Саламар

1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] Павелан ва стха ТӀиматӀеян патай Каринфда авай Аллагьдиз талукь иманийрин кӀватӀалдиз[†] ва Ахайда Аллагьдиз талукь вирибуруз[+].

2Аллагьдин, чи Бубадин[†] ва Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай квез.


Азабра сабур гузвай Аллагьдиз шукур

3Шукур хьурай Аллагьдиз, чи Ребби Иса Месигьдин Бубадиз, мергьемет авай Бубадиз, гьар жуьредин теселли гузвай Аллагьдиз[+]. 4Ада вири чи четинвилера чаз теселли гузва, чавайни, чи нубатда, Аллагьди чаз гузвай теселлидалди масадбуруз абурун вири азабра теселли гуз хьун патал. 5Чна Месигьдин чӀехи азабра гьикӀ иштирак ийизватӀа, гьакӀ чав Аллагьдилай Месигьдин куьмекдалди чӀехи теселлини агакьзава[+]. 6Чи четинвилер чна квез теселли ва хиласвал[†] хьун паталди эхна алудзава. Чав агакьзавай теселли чаз куьне сабур хуьн паталди гузва. Ада квезни чна эхзавай гьа са азабар дурумдивди алудиз куьмек гуда[+]. 7Чна кӀевелай квек умуд кутунва ва, куьне чахъ галаз чи азабар гьикӀ пайзаватӀа, гьакӀ чаз гузвай теселлини пайзавайди чаз чизва.

8Стхаяр-вахар, Асия вилаятда[†] чи кьилел атайдакай заз куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач. Ана чи кьилел атай кьван азабар чи вири къуватрилай акьван гзаф хьана хьи, чан алаз амукьуникай чи гьатта умуд атӀанай[+]. 9Чаз акӀ тир хьи, чаз кьиникьин жазадалди кар атӀанва, амма акӀ чаз жувахъ ваъ, кьейибурал чан хкизвай Аллагьдихъ далу акализ чир хьун патал хьана[+]. 10Ада чун кьиникьин хатавиликай хилас авуна ва мад хилас хъийида. Ада чун мад хилас ийида лагьана чна Адак умуд кутунва[+]. 11Куьнени чаз куь дуьайралди[†] куьмек це, гзафбуру Аллагьдиз, Ада чаз абурун дуьайриз килигна берекат гузвайвиляй, шукур авун паталди[+].


Павела вич вучиз атаначтӀа лугьун

12Чавай чи михьи[†] виждандал дамах ийиз жеда. Чна чун и дуьньядани, иллаки квехъ галаз авай чи алакъайра, намус гваз ва рикӀин михьивилелди тухвана, им чаз Аллагьдин патай ганвай. Чна чи крар и дуьньядин «камалдиз» хас жуьреда ваъ, Аллагьдин берекатдиз хас жуьреда кьиле тухуз хьана[+].

13Чна квез кхьей кьван чарара куьне кӀелна[†] гъавурда такьадай хьтин са затӀни авач. За умудзава хьи, эхирдал кьван чи гъавурда акьада, –[+] 14са кьадар куьн исятда чи гъавурда акьунвайвал, – чи Ребби Иса хкведай юкъуз квевай чални, чна квел дамахзавайвал, дамах ийиз жеда.

15Зун и кардихъ агъунва ва гьавиляй, квез кьведра берекат хьун патал, заз сифте куь патав атанайтӀа кӀандай[+]. 16МакӀедандиз фидай рекье заз куь патав акъваздай ва элкъвена хкведай рекьени квел кьил чӀугвадай фикир авай, гьа чӀавуз куьне заз Ягьудатдиз[†] физни куьмек гудай[+]. 17Квез и фикир фагьум тавуна авунвайди яз аквазва жал? Ва я инсанриз хас тирвал, за гьа са вахтунда гагь «эхь», гагьни «ваъ» лугьузва жал? 18За квез Аллагьдин вилик тестикьзава хьи, за квез лугьузвайди ян тагана лугьузва[+]. 19Вичикай квез за, Силава ва ТӀиматӀея хабар гайи Аллагьдин Хва[†] Иса Месигьда са тайин туширвални авач, гагь «эхь», гагьни «ваъ» жезвач, Ада датӀана авайди анжах «эхь» я[+]. 20Аллагьди гайи вири гафар Иса Месигьда «эхь» яз тестикь хьанва! Гьавиляй чна Гьадалди Аллагьдин гьуьрметдай «Амин[†]» лугьузва[+]. 21Месигьдихъ иман[†] авур чакай квехъ галаз ян тагудайбур ийизвайди Аллагь я. Ада чал чи къуллугъ тестикьзавай гуьцӀуьр эцигнава 22ва Вичин муьгьуьр гьалчнава. Ада, Вичи хиве кьур вири крар кьилиз акъатунин замин яз, чи рикӀера Вичин Руьгь[†] тунва[+].

23Аллагь шагьид я: зун икьван чӀавалди куь патав Каринфдиз анжах куь язухдай атанач[+]. 24Чаз куь имандал гьакимвал ийиз кӀанзавач, ваъ, чна вири кӀвалахар куьн анжах шад хьун паталди ийизва, вучиз лагьайтӀа куьн имандал кӀевиз акъвазнава.

#### 2

1Гьавиляй за куь патав анжах куьн пашман тахьун патал мад татун кьетӀнава, 2вучиз лагьайтӀа за куьн пашман ийиз хьайитӀа, зун шад ийидайди бес вуж хьурай? Абур за пашман ийизвай куьн тахьана вуж хьурай[+]? 3За а чар, квез заз чпелди шадвал ийиз кӀанзавайбуру зун пашман тавун паталди, кхьейди я. Зун куь шадзаватӀа, куьнни ада шадвалзавайдахъ зун агъунва. 4Квез акӀ кхьиз заз акьван регьят тушир; за накъвар авахьиз ва рикӀе тӀал аваз кхьенай. Амма зи макьсад куьн пашман авун ваъ, заз куьн гьикьван гзаф кӀанзаватӀа квез чир авун тир[+].


Гунагькардилай гъил къахчун

5Пашманвал гайида зун ваъ, вири куьн са кьадар (за гзафардайвал тахьуй) пашман авуна. 6А касдиз адав квекай гзафбурун патай агакьнавай жаза бес я[+]. 7Гила лагьайтӀа адалай гъил къахчу ва ам, эхи тежедай пашманвили руьгьдай[†] авуднаваз тежедайвал, кӀубанара. 8Гьавиляй минет хьуй квез, адахъди куь муьгьуьббат[†] тестикь ая.

9За гьакӀ куьн вири крара зи чӀалаз килигдатӀа чирун патални квез кхьенай. 10Куьне нелай гъил къахчузватӀа, зани адалай гъил къахчуда. Эхь, са нихъ ятӀани гъил къахчудай хьтин кар аваз, за а касдилай гъил къахчунатӀа, за Месигьдин[†] вилик куь хатурдай гъил къахчуна. 11И карди иблисдивай[†] чун алцур тежедайвал авуна. Иблисдин ниятар лагьайтӀа чаз лап хъсандиз чизва[+].


Павелаз вичин гьакъиндай чарада кхьенвай чарар герек туш

12Месигьдикай Шад Хабар[†] гуз зун Туругьасдиз атай чӀавуз Реббиди[†] заз рехъ ахъайна[+]. 13Амма завай секин хьана акъвазиз хьанач, вучиз лагьайтӀа ана заз имандин[†] рекьяй зи стха тир ТӀитӀ жагъаначир. Гьавиляй зун абурухъ галаз чара хъхьана ва МакӀедандиз рекье гьатна[+].

14Аллагьдиз шукур хьурай: Ада чун Месигьди къачур агалкьунар авай Вичин сварагдик кваз датӀана тухузва ва чна Месигьдикай виринра чирвилерин хуш атир чукӀурзава[+]. 15Хилас жезвайбурун ва кьиникьихъ физвайбурун арада, Месигьдиз талукьбур яз, Аллагь паталди чун хуш атир я[+]. 16Садбуруз чун ажал гъизвай пис ял я, муькуьбуруз – чан кутадай хуш атир я. Ихьтин къуллугъ кьилиз акъудиз алакьдайди вуж я? 17Чна, гзафбуру ийизвайвал, жуваз менфят къачуз, Аллагьдин Гаф маса гузвач эхир. Чун Аллагьдин вилик, Аллагьди ракъурнавай инсанар хьиз, Месигьдиз вафа хуьз, михьи[†] рикӀелди рахазва.

#### 3


Сифтегьан ва цӀийи Икьрар

1Чун мад чи тарифар ийиз эгечӀзавайди хьиз яни? Амма куьн паталди ва я куь патай меслятдин чарар, масадбуруз абур герекзавай хьиз, чаз герек яни[+]? 2Ваъ, чи чар куьн я: чи рикӀера кхьенвай, виридаз малум тир ва вирида кӀелзавай[†] чар я. 3Виридаз куьн Месигьдин[†] чар тирди аквазва: ам чи къуллугъдин нетижада девитдалди ваъ, Аллагьдин чан алай Руьгьдалди[†], вични чархун къванерал ваъ, инсанрин рикӀера кхьенвай чар я[+].

4Аллагьдин вилик ихьтин агъунвайвал чаз Месигьди гузва. 5Ам хьунухь чахъ кьетӀен са вуч ятӀани, са агалкьун авайвиляй туш; чи алакьунар анжах са Аллагьдивай я. 6Ада чаз цӀийи Икьрардиз[†] къуллугъзавайбур жедай алакьун гана. И Икьрар гъилив кхьенвай Къанун[†] туш, ваъ, амма ам Руьгьдилай атанва. ГьикӀ лагьайтӀа Къанундин гьарфуни рекьизва, амма Руьгьди уьмуьр гузва[+].

7Мусадиз[†] ганвай къуллугъ гьарфар яз къванцел атӀанвай Къанундиз къуллугъ авуникай ибарат тир. Ам ахьтин машгьурвиле аваз арадал гъанай хьи, исраилвийривай[†] Мусадин нур гузвай чиниз, а экуьвал яргъалди амукьдайди туширтӀани, килигиз жезвачир. Нетижада ажал гъайи и къуллугъ ахьтин машгьурвиле аваз атанатӀа,[+] 8бес Руьгьди ийидай къуллугъ генани баркалла[†] алайди жедачни? 9Инсандик тахсир кутазвай къуллугъ ахьтин машгьурвиле хьанатӀа, бес инсан гьахъ-михьивилиз акъудзавай[†] къуллугъдиз гьихьтин чӀехи машгьурвал гузва! 10РикӀивайни, а чӀавуз машгьурвиле хьайиди, лап гзаф чӀехи баркалладив гекъигайла, гьич машгьурди туш. 11Вахтуналди тирди машгьурвиле хьанатӀа, бес даимди гьихьтин чӀехи машгьурвиле жеда!

12Гьа икӀ чахъ авай умуд акьван чӀехи я хьи, чун ада викӀегьарзава. 13Исраилвийри хкахьдай а машгьурвилиз килиг тавун патал Мусади авурвал, чна чи чинар кӀевзавач. 14Амма абурун акьул кӀеви яз ама, вучиз лагьайтӀа икьван чӀавалди, абуру Сифтегьан Икьрардин каламар[†] кӀелдайла, а шаршав алуд тавуна тазва, ва и Икьрар Месигь атайла куьтягь хьайидан гъавурда абур акьазвач[+]. 15Эхь, къенин йикъалди, Мусадин Къанун кӀелдайла, чувудрин[†] рикӀер шаршавдалди кӀевнава. 16Амма Исраилдин халкь Реббидихъ[†] элкъвезва, Ада шаршав алудзава[+]. 17Ребби Руьгь я, Аллагьдин Руьгь авай виринра азадвал ава![+]

18Ахъа чинар авай чаз, гуьзгуьдай хьиз, Реббидин баркалладин парпар аквазва, ва чун дегиш жезва, Гьадаз ухшарбур жезва. Адан баркалла чак мадни чӀехи жезва, ам Реббидилай Вичелай къвезва, Ам лагьайтӀа Руьгь я![+]

#### 4


ХъенчӀин къапара авай хазина

1Ингье, и къуллугъ чаз Аллагьдин мергьеметди ганваз, адакай чи рикӀ вучиз хазвачтӀа[+]. 2Чна гьи жуьредин хьайитӀани гьарамзада, чпел амал авуникай регъуь ийидай къайдаяр инкар ийизва, чна садни алцурарзавач ва Аллагьдин Гаф масакӀа дегишарзавач. Аксина, чна Аллагьдин вилик ачухдаказ гьакъикъатдикай хабар гузва, къуй гьар са касди вичин виждандалди Аллагьдин вилик чакай вичин фикирни лугьурай[+]. 3Чна Вичикай муштулух гузвай Шад Хабардин[†] гъавурда са вуж ятӀани акьазватӀа, Ам анжах кьиникьихъ физвайбур патал гьахьтинди я[+]. 4Абур чпин акьулар и дуьньяда аллагьвал ийизвай иблисди[†], абуруз Вич Аллагьдин къамат тир Месигьдин[†] баркалладикай[†] Шад Хабардин экв такурай ва абуруз иман[†] тахьурай лагьана, буьркьуь авунва[+]. 5Чна чакай ваъ, Иса[†] Месигьдикай Реббидикай[†] хьиз хабар гузва. Чун лагьайтӀа Исадин гьуьрметдай куь лукӀар я[+]. 6«Къуй мичӀивиле экв куькӀуьрай»[+] лагьай Аллагь Вич Экв я, Иса Месигьдин чинай аквазвай Аллагьдин баркалладикай чаз чирвал гуз, чи рикӀера куькӀвенвай Экв я[+].

7Амма и зурба къуват чи патай ваъ, Аллагьдилай тирди къалурун патал и багьа хазина чна хъенчӀин къапара – чи беденра – аваз тухузва[+]. 8Гьар жуьредин четинвилери чун вири патарихъай чуькьуьзва, амма чун ажуз хьанвач; чун чара атӀудай гьалара ава, амма чи чара атӀанвач;[+] 9чи геле къекъвезва, амма чун Аллагьди гадарнавач; чун кӀевидаказ гатанва, амма чун кьенвач[+]. 10Чи беденда аваз чна датӀана Исадин кьиникь тухузва, чай Гьадан уьмуьрни къалурун паталди[+]. 11Чал чан алама, чун Исадиз килигна ажалдин хурук кутазва; ажал галай чи беденрай Исадин уьмуьр къалурун патал чун ажалдин вилик чин чинал акъвазнава[+]. 12Чак ажалдин гьерекат ква, квек – уьмуьрдин.

13«Зун имандал алай, гьавиляй за лугьузвай»[+] кхьенвай Каламда[†]. Чахъ гьахьтин имандин Руьгь[†] авайвиляй, чнани иман ийизва ва гьавиляй Шад Хабардикай лугьузва[+]. 14Ребби Месигьдал чан Хкайда Иса Месигьдиз талукь тир чални чан хкида ва куь патавай чунни акъвазардайди чаз чизва[+]. 15Им вири куь хийирдиз я, Аллагьдин машгьурвилиз ийизвай шукурар мад ва мад гзаф инсанрив агакьзавай берекатди[†] алахьна фидайвал авун паталди я.


Цаварик умуд кутуна уьмуьр тухун

16Гьавиляй руьгьдай аватзавач, амма чи бедендин къуватар кьери жезватӀани, къенепатай чун югъ-къандавай цӀийи жезва,[+] 17вучиз лагьайтӀа чи кьезил ва вахтуналди тир азабар, абуру чал гъизвай чӀехи ва эбеди баркалладив гекъигайла, са затӀни туш[+]. 18Чун чаз аквазвайдаз ваъ, таквазвайдаз килигзава, вучиз лагьайтӀа аквазвайди – вахтуналди, таквазвайди эбеди я[+].

#### 5

1Чаз чизва хьи, чи чилин алачух[†] – чи беден – терг авур чӀавуз цаварал чун эбеди кӀвали – инсанрин гъилералди ваъ, Аллагьди халкьнавай беденди вилив хуьзва. 2Чун и алачухда амай кьван гагьда чна чал чи цаварин кӀвал алукӀдай бере алукьдалди суза ийизва[+]. 3Ам алукӀайла, чун кьецӀил яз амукьзавач[+]. 4Амма чун чи чилин алачухда амай кьван ва суза ийизмай кьван гагьда чаз четин я, вучиз лагьайтӀа чаз чилин бедендикай магьрум хьана рекьиз кӀанзавач, амма, гьакӀ ятӀани, ажал галай кьван виридал эбеди яз чан аламукьун патал, чаз жувал даиман беден алукӀиз кӀанзава. 5Гьавиляй чун чаз Руьгь[†] замин хьиз ганвай Аллагьди халкьни авунва[+].

6Гьавиляй жуван чилин беденда амай кьван гагьда чун Реббидивай[†] яргъа авунвайди чаз чизватӀани, чакай чи рикӀ датӀана архайин я; 7гьикӀ лагьайтӀа чна чаз аквазвайдал ваъ, имандал[†] амал ийизва[+]. 8Чи рикӀ чакай архайин я ва чаз, чи беденар хтӀунна фейила, Реббидин патав акъваздайвал хьана кӀанзава. 9Гьавиляй, чун чи беденда ва я адалай къеце ава талгьана, Реббидиз чавай вуч кӀанзаватӀа, гьам авун чи мурад я[+]. 10ГьикӀ лагьайтӀа чи виридан вилик Месигьдин[†] дувандал фин акъвазнава, ва гьар садаз вичин гьунаррай, ада чилин беденда аваз авур хъсан ва пис крарай эвез гуда[+].


Сад садахъ галаз туькӀвена хьунин къуллугъ

11Гьа икӀ, Реббидиз чӀехи гьуьрмет авун вуч ятӀа чиз, чун масадбур имандал гъиз алахъзава. Аллагьдиз лагьайтӀа чун гьихьтинбур ятӀа чизва, ва квезни чун гьа саягъда хъсандиз, куь виждандив кьурвал чизва лагьана за умудзава[+]. 12Куь вилик чун мад садра жуван тарифар ийиз алахъзавач, амма квевай, рикӀе авайдал ваъ, гьакӀ къалурун патал ийизвай крарал дамахзавайбуруз жаваб гуз жедайвал, чал викӀегьдиз дамах ийиз жеда[+]. 13Чун кьил кьилел алачирбур яз гьисабзаватӀани, чакай ахьтинбур Аллагь паталди хьанва; кьил кьилел алаз фикирар лугьузватӀа, им куьн паталди я[+]. 14Месигьдин муьгьуьббатди[†] чав виликди физ тазва. Чун а кардин чӀалахъ я хьи, Сад вирибур патал кьенватӀа, им вирибур кьенва лагьай чӀал я[+]. 15Чан алайбуру гила чеб патал ваъ, чпин паталай кьена чан Хтанвайди[†] патал уьмуьр тухвайвиляй Ам вирибур патал кьена[+].

16Гьа икӀ, чун гила садазни инсандин вилерай килигзавач. АкӀ са мус ятӀани чун Месигьдиз килигнай, амма мад килиг хъийизмач. 17Гьавиляй, вуж Месигьдиз талукь ятӀа, ам цӀийиз халкьнавайди я. Куьгьнеди алатнава, ингье цӀийивал хьанва![+] 18И кар чун вири Месигьдин куьмекдалди Вичихъ галаз туькӀуьр хъувур ва чаз инсанар туькӀуьр хъувунин къуллугъ гайи Аллагьдилай атанвайди я[+]. 19Яни Месигьдин куьмекдалди Аллагьди, инсанрик абурун гунагьрай[†] тахсирар кутун тавуна, Вичихъ галаз дуьнья туькӀуьр хъувуна, ва Ада и туькӀвейвиликай хабар гун чи хиве туна[+].

20Гьа икӀ, чун Месигьдин векилар я ва Аллагьди чи куьмекдалди инсанриз тагькимар гузва. Гьавиляй чна Месигьдин ТӀварц[†]Ӏелай минетзава: Аллагьдихъ галаз туькӀуьн хъия[+]. 21Чун Месигьдиз талукь яз Вичин вилик гьахъ-михьибур хьун патал, Аллагьди инсанрин гунагьдай тахсир гунагь Квачирдал эцигна[+].

#### 6

1Аллагьдихъ галаз санал кӀвалахзавай ксар яз чна квевай Аллагьдин берекат[†] нетижа авачиз тун тавун тӀалабзава[+]. 2ГьикӀ лагьайтӀа Ада лугьузва:

«Кутугай лап хъсан береда Заз ви ван хьана,
хиласдай юкъуз За куьмек гана ваз».

Ингье, исятда кутугай лап хъсан бере я; ингье къе хиласвилин[†] югъ я.


Павела вичи Аллагьдиз къуллугъзавайди тирди къалурун

3Чна ийизвай къуллугъдиз садавайни туьгьметиз тежедайвал, чна са касдизни кӀвач галкӀидай багьна гузвач. 4Чна вири макъамра чун Аллагьдиз къуллугъзавайбур яз къалурзава: зурба сабур хьуна, бедбахтвилера, муьгьтежвиле, четинвилера,[+] 5чун гатазвайла, зинданра твазвайла ва я пехъи хьанвай кӀеретӀдин хурук акатзавайла, четин зегьметда, ахвар авачир йифера ва каша, 6михьивиле[†], чирвиле, мягькемвиле, регьимвиле, Пак Руьгьда[†] ва рикӀин сидкьидай тир муьгьуьббатда[†], 7гьакъикъатдин гафуна, Аллагьдин къуватда, эрчӀи ва чапла гъиле гьахъ-михьивилин[†] яракь аваз,[+] 8машгьурвиле ва русвагьвиле, гьам айибдин, гьамни разивилин гафар къачуз. Чун тапархъанрай кьазва, амма чун гьакъикъи я;[+] 9чун садазни течирбурай кьазва, амма чун чизва; чун кьейибурай кьазва, амма чал чан алама, чаз инад кьазва, амма чун яна кьенвач;[+] 10чун пашманарзава, амма чна датӀана шадвалзава; чун кесиб я, амма чна гзафбурукай девлет авайбур ийизва; чахъ затӀни авач, гьа са вахтунда чаз вири ава![+]

11Каринфвияр! Чна квез виридакай ачухдиз лагьанай. Чна чи вири рикӀяй квехъди къвезвай муьгьуьббат къалуриз хьанай. 12Квехъ муьгьуьббат авур рикӀер ахъа тийизвайбур чун ваъ, чахъди муьгьуьббатдивди рикӀер ахъа тийизвайбур куьн я. 13Зун квехъ галаз, жуван аялрихъ галаз хьиз, рахазва: жаваб яз куьнени куь рикӀер ахъая![+]


Иман авачирбурухъ галаз сад жемир

14Иман[†] авачирбурухъ галаз са викӀиник экечӀмир. Къанун[†] чӀурунихъ галаз гьахъ-михьивилин уртах вуч ава кьван? Экуьнихъ мичӀивилихъ галаз[+] 15ва я Месигьдихъ[†] Велиярахъ галаз уртах вуч ава кьван? Иман авайдаз иман авачирдахъ галаз[+] 16ва Аллагьдин ибадатханадиз[†] бутрихъ[†] галаз уртах вуч ава кьван? Чун чан алай Аллагьдин ибадатхана я, Аллагьди чакай лагьайвал:

«Зун абурун арадиз гьахьда, къекъвез жеда абурун арада.
Закай абурун Аллагь жеда, абурукайни Зи халкь жеда»[+][+].

17Гьавиляй Реббиди[†] мадни лугьузва:

«Абурун арадай экъечӀ
ва чара хьухь,
кягъиз тахьуй чиркиндак,
гьа чӀавуз За кьабулда куьн».

18«Закай Буба[†] жеда куь,
квекай жеда Зи рухваяр ва рушар, –

лугьузва Реббиди, вири дуьньядин Агъади».

#### 7

1Гьа икӀ, кӀанибур, чаз ихьтин хиве кьунар авунватӀа, ша чнани чун чи беденар ва руьгьер[†] чиркинарзавай виридакай михьи[†] ийин, Аллагьдиз чи чӀехи гьуьрмет къалурин ва чи уьмуьр Гьадаз бахшин[+].


ТӀитӀан ихтилатдал Павела шадвал авун

2Чун паталди куь рикӀер ахъа ая! Чна садан хатурни ханач, садан мал-мулкни вара-зара авунач, садакайни жуваз менфят къачунихъ гелкъвенач[+]. 3И гафар за тахсир кутун яз лугьузвайбур туш. Куьн чи рикӀера авайдакай ва чун квехъ галаз уьмуьр тухуз ва рекьиз гьазур тирдакай за квез икьван чӀавалди лагьанай[+]. 4Зун квехъ гзаф агъунва ва за квелди пара дамахзава! Куьне зун акьван кӀубан ийизва хьи, зи вири бедбахтвилеризни килиг тавуна, зун кьадар авачир кьван шад жезва[+]. 5Эхь, чун МакӀедандиз атай чӀавузни чаз секинвал хьаначир. Акси яз, вири патарихъай чаз къайгъуяр хьанай: винелай чна гьужумар эхзавай, ва къеняй чак къалабулух акатнавай[+]. 6Амма сефилвиле авайбуруз сабур гудай Аллагьди чаз ТӀитӀ атуналди сабур гана,[+] 7ам гьакӀ атуналди ваъ, куьне ам кьабул авуналди гзаф сабур гана. ГьикӀ квез зун акуна кӀанзаватӀа, гьикӀ куьне хьайи кардикай гьайиф чӀугвазватӀа ва гьикӀ куьне кӀевелай зи пад кьунатӀа, ада чаз суьгьбет авуна. И карди заз гзаф чӀехи шадвал гана.

8Куьн и чарчи сефил авунатӀани, ахьтин чар кхьена лугьуз, за гьайиф чӀугвазвач. Гьелбетда, за сифтедай икӀ хьана лугьуз гьайиф чӀугунай, вучиз лагьайтӀа чарчи, са акьван яргъалди авуначтӀани, куьн сефил авурди заз акунай,[+] 9амма исятда зун шад я. Шад я куьн сефил я лугьуз ваъ, куь сефилвили куьн туба авунал[†] гъана лугьуз. Вучиз лагьайтӀа куь пашманвал Аллагьдин къастуналди хьанвайди тир, гьакӀ хьайила чна квез гайи са зиянни авачир. 10Аллагьдилай атанвай пашманвили туба авунал гъизва, идани хиласвилихъ[†] тухузва ва гьайиф чӀугун патал мад чка тазвач. Амма и дуьньядин пашманвили ажалдихъ тухузва[+]. 11Куьне фагьум ая кван: Аллагьдилай атанвай пашманвили квек гьакъисагъвал, жув гьахъар хъийиз кӀан хьунухь, тахсир квайдакай гьахъдаказ хъел атун, къалабулух, чаз чун акваз кӀан хьунин къанихвал, гьевес, тахсир квайдаз жаза гуз гьазур хьунин гьисс кутуна. Куьне и карда квек са тахсирни квачир чӀал тамамдиз субутарна! 12За квез масадан намусдик хкуьрайди ва нин намусдик хкуьрнатӀа, гьам себеб яз кхьейди тушир. Заз куьне гьикӀ рикӀин сидкьидай Аллагьдин вилик вафа хуьзватӀа квез акуна кӀанзавай[+]. 13И карди чаз теселли гана!

Амма и теселлидалди вири акьалтӀзавач. Чун иллаки ТӀитӀаз хьайи чӀехи хвешивилел шад хьана. ГьикӀ лагьайтӀа куьне адан руьгь кьезиларна. 14Адахъ галаз хьайи ихтилатда виликдай за куь тариф авунай, ва куьне зун акӀадарначир. Акси яз, чна квез лагьай вири гафар дуьзбур хьайивал, чна куь тариф ийиз ТӀитӀаз лагьай гафарни дуьзбур хьана. 15Куьне адан гафариз яб гайивал ва куьне гьихьтин гьуьрметдивди ва рикӀик зурзун кваз ам кьабулайвал рикӀел хкидайла, ТӀитӀаз куьн къвердавай гзаф кӀан жезва. 16Вири крара квехъ далу акализ хьунал зунни шад я!

#### 8


Ярусалимдин кесиб иманийриз пул кӀватӀун

1Стхаяр-вахар, Аллагьди МакӀеданда авай кӀватӀалриз гьихьтин берекат[†] ганатӀа, чаз гьадакайни квез лугьуз кӀанзава. 2Четин тир гзаф синагъра аватӀани, абурун шадвал акьван зурба тир хьи, абурухъ акьалтӀай пис кесибвиле жумартвилин булвал авай[+]. 3Абуру чпивай жедай кьван вири ва гьатта адалай артухни хушуналди къурбанд ийиз[†] хьайивилин шагьид я зун[+]. 4Абуру чпи чавай хабар кьуна ва Ярусалимда Месигьдиз[†] талукьбуруз куьмек гунин пай кутадай ихтияр, чӀехи берекат хьиз, кӀевелай тӀалабна[+]. 5Абуру авурди чна умуд кутурдалай гзаф хьана. Абуру эвелни-эвел чпи чеб Реббидиз[†], ахпани Аллагьдин къастуналди чаз гана. 6Гьавиляй чна, ТӀитӀа кьил кутуниз килигна, и мергьеметдин кар ада куь патавни эхирдалди кьилиз акъудун патал адак руьгь[†] кутуна[+]. 7Квехъ вири булвилелди хьуниз килигна: квехъ иман[†], дилаварвал, чирвал, алахъвал ва чахъди куь муьгьуьббат[†] ава, – чаз куьне и мергьеметдин кардани куь лап хъсан чкаяр къалурна кӀанзава[+].

8За квез эмир гузвач, амма масадбуру къалурзавай алахъуникай лугьуналди, заз куь муьгьуьббатни рикӀяй къвезвайди хьун синагъ ийиз кӀанзава[+]. 9Квез чи Ребби Иса[†] Месигьдин берекат чизва эхир. Адахъ девлет авай, амма чун паталди Ам кесиб хьана, Вичин кесибвилиз килигна, чун девлет авайбур хьун паталди[+].

10-11За квез икӀ авун меслятзава: куьне шаз ийиз эгечӀай кар куьтягьа, ам гьа квез хийир я. ГьикӀ лагьайтӀа куьн и кар ийиз эгечӀай сифтебурни я, и кар авун куьне сифте яз ниятни авунай. ГьакӀ, кар куьтягьдайлани, и кар ният ийидайла къалурай хьтин гьакъисагъвал[*] къалура. Куь агьвалди гьикьван квез мумкинвал гузватӀа, гьакьван це[+]. 12Кьилинди – ийиз кӀан хьунухь я, гьа чӀавуз куьне кутур паюниз Аллагьди къимет гуда. Адаз куьне квез авачирдакай ваъ, авайдакай гана кӀанзава[+].

13Чаз куь гьисабдай масадбуруз регьят хьана кӀанзавач, амма барабарвал хьана кӀанзава. 14-15Алай вахтунда куь агьвалди – абурун муьгьтежвал, абурун агьвалди, лагьайтӀа, герек чӀавуз куь муьгьтежвал кьезиларда. Гьа чӀавуз

«Гзаф кӀватӀайдаз артуханди авачир,
тӀимил кӀватӀайдаз муьгьтежвал авачир»[+], –

лугьуз кхьенвай хьтин барабарвал жеда[+][+].


ТӀитӀ ва адан амадагар

16Зи рикӀел эцигай хьиз, ТӀитӀан рикӀелни куь къайгъу чӀугун эцигай Аллагьдиз за шукур ийизва. 17ГьикӀ лагьайтӀа ТӀитӀа чи тӀалабдиз гьакӀ гьай лагьанач, ам куь патав хушуналди, вичи кьил кутуналди къвезва. 18Чна адахъ галаз санал вири кӀватӀалра Шад Хабардиз[†] хъсандиз къуллугъзавайди яз чизвай мад са стха ракъурнава. 19Идалайни гъейри, чи ялав квай ниятдин лишан яз, Ребби Вич машгьур авун патал, чна ийизвай мергьеметдин карда чахъ галаз атун патал ва чаз куьмек гун патал, а кас кӀватӀалри хкянавайди я. 20Гъил ахъадаказ гузвай и савкьватрихъ галаз чун кьиле физвайвилиз садавайни туьгьмет ийиз тежедайвал хьана кӀанзава чаз. 21Чун вири крар дуьздаказ ийиз алахъзава – са Реббидин вилик ваъ, гьакӀ инсанрин виликни.

22Чна куь патав гзаф гъилера ва гзаф крара вичин рикӀивай тир къайгъударвал къалурай мад са стха абурухъ галаз ракъурнава. Гила лагьайтӀа квехъ гзаф агъун себеб яз, ам кардив генани рикӀивай эгечӀзава. 23ТӀитӀакай лагьайтӀа, ам зи амадаг ва куь арада захъ галаз санал кӀвалахзавайди я. Амай стхайрикай рахайтӀа, абур кӀватӀалри ракъурнавайбур я ва Месигьдин баркалла[†] къалурзавай. 24Гьавиляй абуруз куь патай авай муьгьуьббат субут ая, вири кӀватӀалриз чна квел ийизвай дамах гьаваянди туширди аквадайвал[+].

#### 9


Гъил ахъадаказ масадбуруз куьмекдайбур Аллагьдиз кӀан хьун

1Гьар вуч ятӀани, Месигьдиз[†] талукьбуруз куьмек гуникай квез кхьинин лазимвал заз авач[+]. 2Куьмек гуз кӀан хьунин цӀай квай куь ният заз чизва ва за макӀеданвийрин вилик куь тарифни авунай. Ихьтин къурбанд авуниз[†] куьн Ахайда гьеле шаз гьазур тирдакай за абуруз лагьанай. Куь кьетӀивили абурукни гьерекат кутуна. 3Чна авур куь тариф гьакӀан кьуруди тахьун патал ва за квез лагьайвал куьн гьазур яз жедайвал, за куь патав стхаяр ракъурнава[+]. 4ГьикӀ лагьайтӀа, макӀеданвияр захъ галаз атун хьайитӀа ва абуруз куьн гьазур тушиз акуртӀа, чаз регъуь жеда, квез жедай регъуьвиликай талгьайтӀани жеда. 5Гьавиляй, куьне гаф гайивал, пул кӀватӀунин кар куьтягьун патал, заз стхаяр чӀалал гъана абуру виликамаз квел кьил чӀугун лазим яз акуна. Гьа чӀавуз куьне и кар мажбурдалди ваъ, хушуналди ийизвайди аквада.

6РикӀел хуьх: ни мискьидаказ тум цайитӀа, ада мискьи гвенни гуьда, ни жумартдаказ тум цайитӀа, ада жумарт гвенни гуьда[+]. 7Къуй гьар сада вичиз рикӀи гьикьван це лугьузватӀа, гьакьван гурай, гьайиф яз ва я мажбур яз тагурай, вучиз лагьайтӀа Аллагьдиз ни шаддаказ гузватӀа, гьам кӀанда[+].

8-9«Ада вичихъ авайди кесибриз пайна,
Адан гьахъ-михьивал[†] эбеди яз амукьзава»[+], –

лугьуз кхьенвайвал, квехъ датӀана вири бес кьадарда хьун патал ва хъсан кар патал артухни алаз бес жедайвал, Аллагьдивай куьн лазим тир виридалди таъминариз жеда[+][+].

10Тум цазвайдаз тум Гузвайда, инсанриз тӀуьн яз фу Гузвайда куьне цайиди артухарда ва куь гьахъ-михьивилин гвен гзафарда. 11Куьн вири затӀаралди акьван девлет авайбур жеда хьи, квевай датӀана инсанриз гъил ахъадаказ куьмек гуз жеда, чи куьмекдалди агакьарнавай куь жумарт савкьватдай абуру Аллагьдиз шукур ийида[+].

12Куь и къуллугъди кьилди Месигьдиз талукьбурун къайгъуйриз куьмекзавач, ада гьакӀ Аллагьдиз мад ва мад гзаф шукурар ийиз тазва! 13Куьне ийизвай мергьеметвилин къуллугъ акваз, инсанри куь паталай Аллагьдиз шукурар ийида. Куьне вичел иман[†] ийизвай Месигьдин Шад Хабардиз[†] куьне вафа хуьзва, куьне квез авайди абурухъ галаз ва вирибурухъ галаз гъилин ахъавилелди пайзава[+]. 14Абуру куь гьакъиндай дуьаяр[†] ийида ва квез Аллагьди ганвай кьадар авачир берекатдин[†] куьмекдалди абуру квехъди ялда. 15Гафаралди лугьуз тежедай хьтин савкьватдай Аллагьдиз шукур хьурай!

#### 10


Павела вичин къуллугъдин пад хуьн

1Зун, Павел, куь патав гвайла куьне лагьай кьван «ажузди», квевай яргъа авайла куьне лагьай кьван «викӀегьди», исятда Месигьдин[†] муьтӀуьгъвиле ва милайимвиле аваз квехъ элкъвена рахазва[+]. 2Квез минет хьуй, зун куь патав гвайла, чна чи уьмуьр инсанриз хас тир са гьихьтин ятӀани ниятар аваз тухузва лугьудайбурухъ галаз зун викӀегь ва кьетӀи хьуниз мажбур ийимир[+]. 3Чна и дуьньяда уьмуьр тухузватӀани, чна, и дуьньяди дяве тухудайвал, дяве ийизвач. 4Чна зайиф касдин яракь гваз ваъ, Аллагьди ганвай къуват авай яракь гваз женг чӀугвазва. И яракьдалди чна руьгьдин[†] къелеяр чукӀурзава. Чна инсанрин фикиррин кӀалубар чукӀурзава,[+] 5ва Аллагь кьатӀуниз[†] акси яз лавгъавилелди эцигзавай вири манийвилерин кӀан цавалзава. Гьар са фикир Месигьдин чӀалаз килигуниз муьтӀуьгъ хьун патал, чна а фикирар есирда кьазва. 6Куьн чӀалаз килигун тамамди хьунни кумаз, чун са ни ятӀани чӀалаз килиг тавуниз жаза гуз гьазур жеда.

7Вуч аватӀа, куьн гьадаз килиг. Вич Месигьдиз талукь тирдахъ агъунвайда, вич хьиз чунни Месигьдиз талукь тирдакай фикир авурай[+]. 8Реббиди[†] чаз куьн чукӀурун паталди ваъ, куьн мягькемарун паталди ганвай гьукумдал за мадни гзаф дамахар ийиз хьанайтӀани, заз регъуь жедачир[+].

9Заз жуван чараралди квек анжах кичӀ кутаз кӀанзава лагьана садани фикир тавурай. 10Захъ чарара гзаф таъсир ва къуват ава, амма жув куь патав гвайла, зун зайиф я, зи гафарни са акьван метлеб авачирбур я лугьузва[+]. 11Къуй акӀ лугьузвайбуру фикиррай хьи, чун чарара, куь патав гвачирла, гьихьтинбур ятӀа, крарани чун, куь юкьва аваз, гьахьтинбур жеда.

12Квекай чпи чеб хкаждайбуруз чаз ухшар жез ва я чаз чун ахьтинбурув гекъигизни кӀанзавач. Амма чеб чпихъ галаз гекъиг авуналди ва тешпигь авуналди, абур са куьнин гъавурдани авач. 13Чаз лагьайтӀа жуван метлеб авайдалай артух чӀехи тийиз, амма жуван ихтиярар чаз Аллагьди ганвай сергьятра аваз хуьз кӀанзава, иник чна куь арада тухузвай кӀвалахни акатзава. 14ГьикӀ лагьайтӀа чун и сергьятрай экъечӀзавач, чун куь патав атаначиртӀа, икӀ тахьунни мумкин тир, амма чун гьакъикъатда квез Месигьдикай Шад Хабар[†] гъайи сифтегьанбур я. 15Чна масадан зегьметар жуванбур я лугьуз дамахар ийизвач. Амма чна куь иман[†] чӀехи жеда ва идахъ галаз сад яз куь арада чи кӀвалахдин сергьятарни гегьенш жеда лагьана умуд кутазва. 16А чӀавуз чавай мадни яргъаз физ жеда ва ана чун Шад Хабар чукӀуриз жеда, чун, са бязибур хьиз, чпин сергьятра масадбуру авунвай крарал дамахариз жедач. 17Каламда[†] кхьенвайвал, «дамахар ийизвайда Реббидал дамах авурай»[+]. 18ГьикӀ лагьайтӀа хушдиз кьабул авуниз вичи вичин тариф ийизвайди ваъ, нин тариф Реббиди ийизватӀа, гьам лайих я[+].

#### 11


Павел ва тапан илчияр

1Куьне са тӀимил зи «ахмакьвал» эхнайтӀа хупӀ хъсан туширни! Са кьадар эхи хъия, минет я[+].

2Аллагьдин гъайрадалди[*] за куь гьакъиндай гъайра ийизва. Куь кӀватӀал заз зи руш хьиз я; за адак авайни-авачир са Итимдин – Месигьдин[†] лишанар кутунва, ам Месигьдин вилик са рехнени квачир свас хьиз акъвазун патал[+]. 3Амма, Гьава амалдар гъуьлягъди алцурайвал, заз гьа саягъда куь фикирарни куьн сидкьидалди ва михьивилелди[†] Месигьдиз бахш авуникай къерех жез кичӀезва[+]. 4Куь патав атана сада чна Вичикай квез хабар гайи Исадикай[†] ваъ, масадакай хабар гуз хьайитӀа, ва я квев агакьнавай Руьгь[†] ваъ, масад агакьиз хьайитӀа, ва я куьне чавай кьабулнавай Шад Хабар[†] ваъ, масад кьабулиз хьайитӀа, а чӀавуз ибур вири куьне лап хъсандиз эхзава[+]. 5За жув абурулай, и «акьалтӀай чӀехи илчийрилай[†]», са квелди ятӀани усал туш лагьана фикирзава[+]. 6Мумкин я, зун, абур хьиз, са акьван дилавардиз рахазвач, амма захъ чирвал ава, гьар гьикӀ ятӀани, чна квез и кар виридаз аквадайвал тамамдиз къалурна[+].

7Белки, за, куьн хкажун патал, жув агъузаруналди гунагь[†] авунатӀа? За квез Шад Хабардикай муштулух са гьакъини къачун тийиз гуз хьаначирни[+]? 8Квез къуллугъ авун патал, за, маса кӀватӀалривай гьакъи къачуз, абур тараш авурдай хьанва. 9Зун куь патав гвайла ва са куьхъ ятӀани муьгьтеж тирла, зун квекай садазни пар хьаначир, вучиз лагьайтӀа вири лазим тир затӀаралди заз МакӀедандай атанвай стхайри куьмек гузвай. Зун са куьнани квез пар тежез алахъзавай, идалай кьулухъни за гьакӀ ийида[+]. 10Месигьдин гьакъикъат зак квайвал, и карни турусди я, – зи тариф инкар ийиз алакьдай са касни вири Ахай вилаятда авач[+]. 11Белки, куьне, заз куьн кӀан тийизвайвиляй за квел пар эцигзавач лагьана, фикирзава? Заз куьн гьикӀ кӀанзаватӀа, Аллагьдиз чизва!

12Дамахар ийиз, чеб чаз барабар яз гьисабдай багьнадихъ къекъвезвайбуруз ахьтин багьна тагун патал, за авурвал гьакӀ давамарни ийида. 13А ксар тапан илчияр я, чеб Месигьдин илчияр тирдан кьасар ийизвай тапан кӀвалахдарар я[+]. 14Гьар гьикӀ ятӀани, им аламат жедай кар туш: иблисди[†] вич экуьнин малаик[†] тирдан кьасар ийизва[+]. 15Гьавиляй адаз къуллугъзавайбуру чеб гьахъ-михьивилиз[†] къуллугъзавайбур тирдан кьасар авунал мягьтел хьана кӀандач. Эхирда абурув, чпиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьда[+].


Павелал ва адан илчивилин къуллугъдал ацалтзавай четинвилер

16За мад гъилера тикрар хъийизва: зун ахмакьдай кьамир, амма куьне икӀ ийизваз хьайила, заз, ахмакьдиз хьиз, мад са тӀимил жуван тариф ийидай ихтияр це[+]. 17Исятда за лугьудай гафар за Реббидиз[†] хас тирвал лугьудач. Тариф авунин уюнда зун ахмакь хьиз рахада. 18И дуьньяда гзафбуру чпин тариф ийизва, зани жуван тариф ийида[+]. 19Куьне, лагьайтӀа, чӀехи лезетдалди ахмакьар эхзава, куьн гьахьтин акьул авайбур я![+] 20Куьне куьн лукӀвилик кутазвайбур ва куь жибиндай незвайбур, квез гъиляй къвезвай вуч хьайитӀани ийизвайбур, куь вилик лавгъавал ийизвайбур ва куь чиниз лапӀаш вегьизвайбур эхзава[+]. 21Жуваз регъуь жедай кар ятӀани, лугьун: квез гьакӀ ийидай викӀегьвал чаз бес хьанач!

Амма абуру квелди дамахардай викӀегьвал авуртӀани, завайни жуван тарифар-дамахардай викӀегьвал ийиз жеда. Зун гьеле мад, ахмакь хьиз, рахазва. 22Абур чувудар[†] яни? Зунни я. Абур исраилвияр[†] яни? Зунни я. Абур Ибрагьиман[†] эвледар яни? Зунни я![+] 23Абур Месигьдиз къуллугъзавайбур яни? ИкӀ лугьун ахмакь кар ятӀани, за Месигьдиз абурулай генани гзаф къуллугъ ийизва! За зегьмет гзаф чӀугуна, зун абурулай гзаф гъилера зинданра тваз хьана, абурулай гзаф гатаз хьана, ажалдин сергьятдал зун садрани кьведра хьанач[+]. 24Чувудри вад гъилера заз гьар чӀавуз яхцӀурдакай сад кимиз къамчидал ягъунин жаза гана. 25Пуд гъилера зун тӀваларалди гатана, са гъилера заз къван гана, пуд гъилера зун гимидин кьилел атай хасаратвилик акатна, гьа чӀавуз садра за михьиз са югъни са йиф гьуьле акъудна[+]. 26Зун мукьвал-мукьвал сиягьат авуниз мажбур жезва. ВацӀарилай элячӀдайла, зун хатавилик акатна, къачагъри, зи халкьдикай тирбуру, маса халкьарикай тирбуру, арадал гъайи хатавилерик акатна; зун шегьерда, кьурумда, гьуьлел хатавилера хьана, тапан стхайри арадал гъайи хатавилера хьана[+]. 27За гьалдай фидалди зегьмет чӀугуна, зун мукьвал-мукьвал ахвар авачиз, кашни гьарарат эхиз, недай затӀ авачиз, къай эхиз, алукӀдай затӀ авачиз хьана[+]. 28Ибурулай гъейри, зал гьар юкъуз вири кӀватӀалрин къайгъу чӀугунни илитӀ жезва. 29Са вуж ятӀани зайиф жезва – зун зайиф жезвачни бес? Са вуж ятӀани гунагьдик акатзава – адахъ зи рикӀ кузвачни бес[+]?

30За дамахар авун герек ятӀа, жув квелди зайиф ятӀа, заз гьадал дамахариз кӀанзава. 31За таб тийизвайди Ребби Исадин Бубадиз[†] ва Аллагьдиз чизва. Адаз даим яз шукур хьурай.

32АретӀ пачагьди Шамда тайинарнавай гьакимди, зун кьун патал, шегьердал къаравулвал тухун эмирна[+]. 33Амма зун зинбилда аваз шегьердин цла авай текӀвендай агъуз авудна, гьа икӀ зун хилас хьана.

#### 12


Павелан карагунар ва адан бедендик мизмиз кутун

1ИкӀ авуни са затӀни гузвачтӀани, зун жуван тарифар-дамахар авун давамаруниз мажбур я. Аллагьдилай къвезвай карагунрал ва керематрал[†] элячӀин[+]. 2Заз Месигьдиз[†] талукь са кас чида. А кас цӀукьуд йис идалай вилик пуд лагьай цавуз кьуна хкажнай. Ам вичин беденда авайни, я туштӀа, адалай къеце авайни заз чидач, и кар анжах Аллагьдиз чида. 3Заз чида хьи, и кас – заз чидач ам вичин беденда авайни, адалай къеце авайни, и кар анжах Аллагьдиз чида – 4женнетдиз[†] тухванай ва адаз инсанди хълагьдай ихтияр авачир ва чеб лугьуз тежедай гафар ван хьана. 5За гьахьтин касдалди дамахарда, амма жувалди дамахардач, авуртӀа – жуван зайифвилералди дамахда. 6Заз дамахариз кӀан хьайитӀани, им ахмакь кар жедачир, вучиз лагьайтӀа за гьакъикъат лугьудай. Амма, инсанриз зун аквазвай чӀавуз ва зи ван жезвай чӀавуз садани заз жув тирдалай гзаф метлеб авайди яз къалуриз кӀанзава лагьана фикир тавун патал, за икӀ ийидач.

7Зав ихьтин чӀехи керематар агакьнава лугьуз зак дамахар акат тавун патал, зи бедендиз, заз азаб гун патал, Аллагьди сух, иблисдин[†] векил, ганва. 8Зун идакай хилас авун патал за Реббидиз[†] пуд гъилера минет авунай, 9Адани заз икӀ жаваб гуз хьана: «Ваз Зи берекат[†] бес я, гьикӀ лагьайтӀа Зи къуват зайифвиле хъсандиз винел акьалтзава». Гьавиляй заз, жувак Месигьдин къуват хьун патал, ихьтин шадвилелди жуван зайифвилел мадни гзаф дамахариз кӀанзава. 10Гьавиляй зун зайифвилерални, намусдик хкуьрунрал ва муьгьтежвилерал, геле къекъвез хьунрални, Месигь паталди ацалтзавай четинвилерални рази я, вучиз лагьайтӀа зун зайиф тир чӀавуз захъ къуват ава[+].


Каринфдин кӀватӀалдихъ Павелан рикӀ кун

11Гьа икӀ, зун михьиз[†] ахмакь хьанва, амма икӀ хьун патал зун куьне мажбур авуна. Зи тарифар куьне авуна кӀанзавайди тир, гьикӀ лагьайтӀа зун, гьакъикъатда са затӀ туштӀани, «акьалтӀай чӀехи илчийрилай[†]» са куьналдини усал туш[+]. 12Халисан илчидин керемат-ишараяр квез къалурнай: лап чӀехи сабур, аламатар, керемат-ишараяр ва къудратдин крар[+]. 13Зи патай амай кӀватӀалрив агакьна квев агакь тавур затӀ хьанани? Анжах са кар хьана: закай квез пар хьанач. За икӀ куь хатур хунай залай гъил къахчу[+].

14Ингье, зун квел пуд лагьай гъилера кьил чӀугваз гьазур жезва ва заз жувакай квез пар хьана кӀанзавач. Заз лагьайтӀа квехъ авайди ваъ, куьн кӀанзава. Жуван диде-бубаяр патал аялри ваъ, аялар патал диде-бубайри девлет кӀватӀна кӀанда эхир[+]. 15Зун лагьайтӀа куьн паталди ашкъидалди захъ авай вири гуз ва куьн паталди жуван чанни эцигиз гьазур я. Мегер заз куьн гзаф кӀан хьунивай квез зун тӀимил кӀан жезвани[+]? 16Гьар гьикӀ хьайитӀани, закай квез пар хьанач, амма, белки, куьне за гьикӀ хьайитӀани куьн са квелди ятӀани алцурарна лугьузватӀа[+]?

17Белки, за куь патав ракъурзавай инсанрин куьмекдалди квекай хийир хкудиз хьанатӀа? 18За куь патав атун ТӀитӀавай тӀалабна ва адахъ галаз мад са стха ракъурнава. Белки, ТӀитӀа куь са куькай ятӀани менфят къачуна? Мегер чна чи къуллугъ адахъ галаз санал кьиле тухуз хьаначирни, чахъ авайбур гьа сад хьтин макьсадар туширни[+]?

19Куьне, мумкин я, чна чун куь вилик хуьзва лугьуз фадлай фикирзава жеди. Ваъ, чун Аллагьди ракъурнавай ксар яз, Адан вилик рахазва: зи рикӀ алайбур, чна ийизвай кьван вири крар куьн мягькем хьун паталди ийизвайбур я[+]. 20Зун куь патав атай чӀавуз заз куьн зи рикӀи, зунни куь рикӀи кьан тийиз кичӀезва. Зун квев квез кӀанзавайвал ваъ, масакӀа эгечӀуниз мажбур жеда. Куь арадай гьуьжетар, пехилвал, хъел, къалмакъалар, буьгьтен, фитнеяр, лавгъавал ва къайда тахьун жагъиз кичӀе я заз. 21Мад гъилера зун куь патав атай чӀавуз заз Аллагьди зун куь вилик русвагь ийиз кичӀезва. Виликдай гунагьар[†] авур, амма чпел тахсир яз аватнавай чиркинвал, явавал, фасикьвал авуникай туба тавур гзафбурухъ шехьуниз мажбур жеда зун[+].

#### 13


Эхиримжи тагькимар

1Зун гила куь патав пуд лагьай гъилера къвезва. «Гьар гьихьтин хьайитӀани тахсир кьве ва я пуд шагьиддин гафаралди тестикьзавайди хьун лазим я»[+] лагьана кхьенва[+]. 2Гьавиляй зун кьвед лагьай гъилера куь патав гвайла, за квез тагьким авунай, гилани, яргъа аваз, виликдай гунагьар[†] авурбуруз ва амай вирибуруз за тикрар хъийизва: и гъилера заз куь язух къведач. 3Квез лагьайтӀа зи мецелди Месигь[†] рахазвайди субут авун кӀанзава. Месигь куьн патал зайиф туш, Ада куь арада Вичин къуват къалурзава! 4РикӀивайни Месигь зайифвиле аваз хашуниз[†] янайтӀани, Адал Аллагьдин къудратвилин чан ала! ГьакӀ чунни, Ам хьиз, зайиф я, амма чна, куь вагьтедай фин патал, Аллагьдин къудратвилелди Месигьдихъ галаз уьмуьр тухуда[+].

5Куьне куьн чира, квехъ мад иман[†] аматӀа чира, жув синагъ ая. Ва я квез Иса[†] Месигьди уьмуьр кве тухузвайди чизвачни? Квевай гьакъикъатда синагъдай дурум гана экъечӀиз хьанатӀа, – гьелбетда. 6Чун лагьайтӀа, и синагъдай чун дурум гана экъечӀайди квез аквадайдак за умуд кутазва. 7Куьне писвал тавун патал чна Аллагьдиз дуьа[†] ийизва. Дурум гана экъечӀайбур яз къалурун паталди ваъ, куьне ийизвай крар, чун синагъдай дурум гана экъечӀайбур хьиз такуртӀани, гьахъунихъ галаз кьурбур хьун паталди дуьа ийизва. 8Чавай гьакъикъатдиз акси са затӀни ийиз жедач, авуртӀа, анжах гьакъикъат паталди ийида.

9Куьн къуват авайбур хьайитӀа, чун гьатта зайифбур хьунални шад жеда. Гьавиляй чна куьн дуьз хъхьунихъ фин патал дуьаярни ийизва[+]. 10Исятда куь патав гвачиз, за квез авиляй кхьизва хьи, куь патав хьайи чӀавуз за векъивал къалур тавун паталди. Реббиди[†] заз чукӀурун паталди ваъ, арадал гъун паталди гьукум ганва[+].

11Эхирдай, стхаяр-вахар, заз лугьуз кӀанзава: шад хьухь, дуьз хъхьунихъ гьереката, сада сад кӀубан ая, къуй куь арада садвал хьурай, ислягьвиле аваз уьмуьр твах. Гьа чӀавуз кӀанивилинни саламатвилин чешме тир Аллагь квехъ галаз жеда[+].

12Сада садаз пак[†] темендалди салам це. Аллагьдиз талукь ина авай вирибуру квез саламар лугьузва[+].

13Къуй квехъ виридахъ галаз Ребби Иса Месигьдин берекат[†], Аллагьдин муьгьуьббат[†] ва Пак Руьгьди[†] гузвай садвал хьурай.

### ГалатӀвийриз

#### ГалатӀвийриз

ГалатӀвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гьахьун


ГалатӀвийриз чар


Гьахьун

ГалатӀ вилаятда (гилан Туьркиядин юкьва авай чка я) Павела иманийрин кӀватӀалар вичин илчивилин сад лагьай сиягьатдин вахтунда, чи девирдин 40-йисара арадал гъана.

Павел ГалатӀдай хъфейдалай гуьгъуьниз аниз маса муаллимар атана. Абуру Муса пайгъамбардин Къанундал амал авун ва Аллагьдивай хиласвал къачун патал суьннет авунин адетни кьабулун кӀевелай тӀалабзавай. ГьакӀни абуру Павела Месигьдикай Шад Хабардикай баянар гун ва вязер авунал шак гъизвай. Месигьдалди Аллагьди авунвай крарин метлеб чӀурзавай и вязердарар вужар ятӀа Павела винел акъудзава ва вичин илчивилин пад хуьдай гафар лугьузва.

1–2-кьилера Павел вичи Шад Хабардикай гузвай муштулухдин халисанвал тестикьариз ва адан кьилин къайдадин гъавурда галатӀвияр тваз алахъзава. Ада Къанундин краралди гьахъар хъувун мумкин туширдакай, Месигьди гузвай азадвиликай ва Аллагьди иманияр хвавилиз кьабулуникай лугьузва. 3-кьилин 1-аятдилай 5-кьилин 12-аятдал къведалди Павела Аллагьди инсанриз хиласвал Къанундал амал авуникди ваъ, абуру Иса Месигьдихъ иман авуникди гузвайди субутарзавай делилар гъизва. Ада къейдзава хьи, хиласвал патал имандал алава яз мад са вуч ятӀани тӀалаб авун Аллагьдин берекат кьабул тавурдай жезва. 5-кьилин 13-аятдилай 6-кьилин 10-аятдал къведалди Шад Хабар себеб яз Пак Руьгьди ва муьгьуьббатди идара ийизвай уьмуьр гьихьтинди ятӀа къалурзава. Павела вичин чар Шад Хабардин гьакъикъатдив кьурвал уьмуьр тухузвай виридаз хийир-дуьа авуналди акьалтӀарзава.

#### 1


Саламар

1Инсанри хкягъ тавунвай ва инсандин куьмек галачиз, анжах Иса[†] Месигьди[†] ва Ам кьейидалай кьулухъ Адал чан хканвай[†] Аллагь Бубади[†] илчи[†] яз тайинарнавай Павелан[+] 2ва захъ галаз авай вири стхайрин ва вахарин патай.

ГалатӀда авай иманийрин кӀватӀалриз[†][+].

3Аллагьдин, чи Бубадин, ва Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай квез. 4Чи Аллагь Бубадин ихтиярдалди Иса Месигьди чи гунагьар[†] михьун ва чун алай девирдин напаквилерикай азад авун паталди Вич къурбанд авуна[†][+]. 5Аллагьдиз эбеди яз шукур хьурай! Амин[†].


Тек са Шад Хабар

6Маса са Шад Хабардин[†] паталай Иса Месигьдин берекатдалди квез эверай Аллагь куьне икьван фад рикӀелай алудунал зун мягьтел я[+]. 7Гьакъикъатда маса Шад Хабар авайди туш! Амма, куьн чӀуру рекье тваз, Иса Месигьдин Шад Хабар чӀуриз алахъзавайбур ава[+]. 8ЯтӀани я чна, я тахьайтӀа цаварилай атай са малаикди[†] хьайитӀани, чна квез ракъурнавай Шад Хабардиз акси са затӀ Шад Хабар хьиз халкьдин арада чукӀурайтӀа, къуй адаз лянет хьурай![+] 9За эвелдай лагьай гафар мад тикрарзава: ни квез куьне кьабулнавай Шад Хабардиз акси са затӀ таблигъиз хьайитӀа, къуй адаз лянет хьурай! 10Гила за нин разивал къачун герек я: инсанрин ва я Аллагьдин? Белки зун инсанриз хуш атун паталди алахъзава? Инсанар рази авун паталди алахъзавайтӀа, зун Иса Месигьдин лукӀ жедачир[+].


Павел илчи хьуникай

11Стхаяр-вахар, квез чир хьурай, за квез гъанвай Шад Хабар инсанрин патай туш. 12За Ам инсанривай кьабулнач ва Адан гъавурда зун инсанри тунач. Адан мана заз Иса Месигьди ачухарна[+].

13Чувудрин[†] диндихъ галаз алакъада авай чӀавуз за гьихьтин уьмуьр кьиле тухузвайтӀа квез ван хьана. Зун Аллагьдин иманийрин[†] кӀватӀалдиз акси тир ва ам чукӀуриз алахъзавай[+]. 14За чувудрин диндиз къуллугъзавай чӀавуз зун жуван юлдашрилай парабурулай вилик квай. Чи чӀехи бубайрин адетар хуьнин кардал зун рикӀин сидкьидай алахъзавай[+]. 15Амма гьеле дидедин къене амаз, заз Вичин берекатдалди Вичиз къуллугъиз эверай Аллагьди зун хкяна,[+] 16Адакай чувудар туширбуруз Шад Хабар гун патал Вичин Хва заз малумар авунал Аллагь рази хьайила, за гьасятда инсанрихъ галаз меслятнач. 17Зун Ярусалимдиз, залай вилик илчи хьайибурун патав ваъ, Арабистандиз фена, ахпа мад Шам шегьердиз хтана[+].

18Ахпа, пуд йис алатайдалай кьулухъ, Кифадихъ галаз таниш хьун патал зун Ярусалимдиз фена ва цӀувад юкъуз адан патав амукьна[+]. 19Муькуь илчийрикай заз садни акунач. Тек са Реббидин стха Якьуб[†] акуна[+]. 20За квез кхьенвай гафар тапарар туширди за Аллагьдин вилик тестикьарзава[+]. 21Ахпа зун Суьриядиз ва Киликатдиз фена. 22Ягьудатда[†] авай иманийрин[†] кӀватӀалриз а чӀавуз зун гьеле, чинай акуна, чизвачир. 23Абурув анжах ихьтин ванер агакьзавай: «Виликан вахтара чи геле къекъвей касди, вичи тергиз алахъай имандикай гила вичи муштулухар гузва»[+]. 24Гьа икӀ, абуру заз килигна Аллагьдиз баркалла[†] ийизвай.

#### 2


Маса илчийри Павелан къуллугъ кьабулун

1ЦӀукьуд йис алатайдалай кьулухъ зун Барнабани галаз мад Ярусалимдиз фена. Чна чахъ галаз ТӀитӀни тухванай[+]. 2Аллагьдин патай зун аниз фин герек я лагьана хабар атанвай. За чувудар[†] туширбурун арада чукӀурзавай Шад Хабардин[†] мана-метлеб вилик-кьилик квай ксариз абурухъ галаз кьиле фейи кьилдин ихтилатрин вахтунда ачухарна, гьакӀ-гьавайда жуван вахт акъуд тавун патал[+]. 3Абуру зи патав гвай ТӀитӀ, чувудрикай туширди хьуниз килиг тавуна, суьннет авуниз мажбурнач[+]. 4И месэла чи арадиз атана гьахьнавай тапан стхайри къарагъарнай. Абур, чун Иса[†] Месигьда[†] аваз арадал атанвай азадвиликай малуматар кӀватӀун ва цӀийи кьилелай чун лукӀар хьтинбур авун паталди, чинеба чи арадиз гьахьнай[+]. 5Амма, квез Шад Хабардин гьакъикъи мана хуьн патал, чун са легьзедани абурун таъсирдик акатнач, абуруз муьтӀуьгъ хьанач.

6Вилик-кьилик квай ксарикай лагьайтӀа, абуру за гайи Хабардилай гъейри маса са затӀни тӀалабнач. А ксар идалай вилик вужар тиртӀани гила зун паталди абур вири сад я, вучиз лагьайтӀа, Аллагьди инсанрин арада тафават твазвач[+]. 7Аксина, абуруз акуна хьи, чувудрив Шад Хабар агакьарун Петрудин хиве тунвай хьиз, муькуьбурун арада Шад Хабар чукӀурунин кӀвалахни зи хиве тунва[+]. 8Чувудрин арада илчи[†] хьун патал Петрудик гьерекат кутур Аллагьди, муькуьбурун арада таблигъат тухун патал, заз къуват гана. 9КӀватӀалдин дестекар тир Якьубани[†], Кифадини яни Петрудини, Ягьяди[†], заз ганвай илчивилин алакьун акуна, чна санал кӀвалах авунин лишан яз, зазни Барнабадиз гъил яргъи авуна ва чун маса халкьарин, абур чебни чувудрин патав финал рази хьана[+]. 10Абуру чавай анжах кесибар рикӀелай алуд тавун, абуруз куьмекар гун тавакъу авунай, ва и кар за чӀехи гьевесдалди кьиле тухузва[+].


Иса Месигьдал иман гъуналди гьахъ-михьи хьун

11Амма Кифа АнтӀиахдиз атай чӀавуз, адак тахсир хьуниз килигна, зун адаз ачухдиз акси экъечӀна[+]. 12Вучиз лагьайтӀа, Якьубан патавай иманияр[†] тир са бязи чувудар къведалди ада маса халкьарикай тир иманийрихъ[†] галаз санал фу незвай, амма гьа итимар атайдалай кьулухъ абурукай кичӀе тирвиляй, ада маса миллетрин иманийрихъ галаз яваш-яваш алакъаяр атӀана[+]. 13Адахъ галаз санал маса чувудрини кьве чин алай амалар авуна. Абурун кьве чин алай амалри гьатта Барнабани дуьз рекьелай алудна.

14Абур Шад Хабардин дуьз рекьелай алатнаваз акурла, за виридан вилик Кифадиз лагьана: «Вун чувуд яз, вуна чувудди хьиз ваъ, маса халкьари хьиз уьмуьр тухузватӀа, бес вучиз вуна а халкьарив чувудрив хьиз уьмуьр тухуз тазва?»[+].

15Чун чувудар яз дуьньядал атанва, «гунагькар[†] мажусияр[†]» яз ваъ. 16Амма чаз чизва хьи, инсан Къанундал[†] амал авуналди ваъ, анжах Иса Месигьдал иман гъуналди гьахъ-михьивилиз[†] акъатзава. Гьавиляй Къанундал амал авуналди ваъ, Месигьдал гъанвай имандалди гьахъ-михьивилиз акъатун патал чнани Иса Месигьдал иман гъана. Вучиз лагьайтӀа, Къанундал амал авуналди гьич са касни гьахъ-михьивилиз акъудзавайди[†] туш[+].

17Чаз Иса Месигьдин куьмекдалди гьахъ-михьивилиз акъудиз кӀанзавай чӀавуз чун жувни гунагькарар жезватӀа, им Иса Месигь гунагьриз лукӀвал ийизвайди я лагьай чӀал яни? Гьелбетда, ваъ! 18За виликдай чукӀурайди гуьгъуьнай эциг хъувуртӀа, за жува жув Къанун чӀурзавайди хьиз къалурзава. 19Къанунди заз кьиникьдин къарар акъудна ва зунни Аллагьдин рекье уьмуьр тухун патал кьена, ахпа зун Къанундин гьукумдикай азад хьана. Иса Месигьдихъ галаз санал зунни хашуниз[†] чӀугуна[+]. 20Гила уьмуьр тухузвайди зун туш, зи чанда уьмуьр тухузвайди Иса Месигь я. Зи уьмуьр, зун кӀан хьана, Вич къурбанд авур Аллагьдин Хцел[†] иман гъана, Гьадаз ибадат[†] авуникай ибарат я[+]. 21Аллагьдин берекат[†] за кьулухъ элкъуьрзавач. Гьахъ-михьивал Къанундал амал авуналди къачуз хьанайтӀа, им акӀ лагьай чӀал жедай хьи, Иса Месигь нагьахъ кьенва.

#### 3


Къанун ва иман

1Ахмакь галатӀвияр! Вилерикай Иса[†] Месигь[†] хашуниз[†] чӀугунвай гьал карагзавайтӀани, куьн ни икӀ тӀилисимда тунва? 2Зи са суалдиз жаваб це: Руьгь[†] куьне Къанун[†] вилив хуьналди къачунани, я тахьайтӀа Шад Хабардикай[†] квез ван хьайидал иман[†] гъуналди къачунани[+]? 3Мегер куьн гьакьван ахмакь яни? Руьгьдилай эгечӀна, гила квез куь ниятрив куь къуватдалди агакьиз кӀанзавани? 4Икьван азиятар куьне нагьахъ чӀугунани? Икьван крар нагьахъ хьун мумкин туш![+] 5Руьгь квез гайи, куь арада аламатдин крар кьиле тухузвай Аллагьди и крар куьне Къанун кьиле тухузва лугьуз ва я Шад Хабардикай квез ван хьайидал куьне иман гъана лугьуз кьиле тухузвани мегер[+]?

6Ибрагьим[†] рикӀел хкваш – адакай кхьенва хьи, ада «Аллагьдихъ иман авуна – им адан гьахъ-михьивал[†] яз кьабулна»[+][+]. 7Гила гъавурда акьукь, имандал атанвайбур Ибрагьиман веледар я!

8Каламда[†] виликамаз Аллагьди, имандиз килигна, маса халкьар гьахъ-михьивилиз акъуддайди[†] хабар гана ва Ибрагьимаз «Вири халкьари ви куьмекдалди хийир-дуьа[†] къачуда»[+] – лагьана, Шад Хабар малумарнай[+]. 9Гьавиляй имандал атанвайбуру иман гваз уьмуьр тухузвай Ибрагьимахъ галаз санал хийир-дуьа къачузва.

10Къанун вилив хуьн ният авайбур вири лянетдик ква. Вучиз лагьайтӀа кхьенва: «Къанунда кхьенвай вири затӀар кьилиз акъуд тийизвайбуруз лянетрай!»[+][+]. 11Малум я хьи, Къанун кьиле тухуналди, садни Аллагьдин вилик гьахъ-михьивилиз акъудзавач, вучиз лагьайтӀа «Гьахъ-михьи касди имандалди уьмуьр тухуда»[+]. 12Къанунди имандал бине кьунвач, вучиз лагьайтӀа кхьенва: «Къанундин эмирри чеб кьилиз акъудзавайбуруз уьмуьр гузва»[+][+]. 13-14Иса Месигьди чун Къанундин лянетдикай хиласна. Чи эвезда Ам вич лянетдик акатна. Гьа и кардикай икӀ кхьенва: «Таракай куьрсарнавай гьар са касдал лянет ала»[+]. Маса халкьаривайни, Иса Месигь арада аваз, Ибрагьимаз гайи хийир-дуьа къачуз хьурай ва чнани чаз хиве кьунвай Руьгь имандалди къачурай лагьана, Ада вичел лянет къачуна, чун хиласна[+][+].


Къанун ва хиве кьун

15Стхаяр-вахар, за квез инсанрин гьар йикъан уьмуьрдай мисал гъида: гьатта инсандин лазим тир къайдада тестикьарнавай весини дегишардай ва я адак алаваяр кутадай ихтияр садазни авач. 16Аллагьди анжах Ибрагьимаз ва адан эвледдиз хиве кьунар ганвай. Аллагьди, гзаф инсанрикай рахазвай хьиз, «ва адан эвледриз» ваъ, са инсандикай рахана, «ва ви эвледдиз»[+] лугьузва. Амни Иса Месигь я[+]. 17Гьа идалди заз лугьуз кӀанзава: Аллагьди виликамаз тестикь авунвай Икьрар[†] адалай кьуд вишни къанни цӀуд йис алатайла атай Къанундивай къуватдай вегьиз жедач ва идалди Ибрагьимаз гайи гаф кьилиз акъуд тавуна таз жедач[+]. 18Вучиз лагьайтӀа, ирс Къанундилай аслу тиртӀа, ада мад хиве кьунрал бине эцигдачир. Амма ам Аллагьди Ибрагьимаз, са нямет хьиз, савкьват хиве кьунин рекьелди гана[+].

19Бес Къанун куьз герек я? Къанун Икьрар чӀурайбуруз чпик тахсир квайди чир хьун паталди алава хъувунай. Ам Аллагьди ирс хиве кьунвай кас – Ибрагьиман несилдай тир Инсан къведалди къуватда амукьна кӀанзавай. Къанун малаикрин[†] куьмекдалди, са арачидин гъилелди агакьарнай[+]. 20Сада кьилди гьерекатзаватӀа, адаз арачи герек туш. Аллагь сад я![+]

21АкӀ хьайила, Къанун Аллагьдин хиве кьунриз акси яни? Гьелбетда, ваъ! Чаз ганвай Къанундивай уьмуьр гуз хьанайтӀа, гьахъ-михьивал Къанун кьиле тухунилай аслу жедай. 22Амма Каламди вири каинат гунагьрин[†] есир тирди малумарна: Иса Месигьдиз иман гъунал хиве кьур затӀар анжах иманийриз[†] гурай лагьана[+].

23Амма и иман къведайдалай вилик чун Къанундин гьукумдик квай, гележегда иман пайда жедалди чун есир яз кьунвай. 24Яни Къанун чаз Месигь къведалди фидай рехъ къалурдай тербия гудайди хьана, чун имандал атана, гьахъ-михьивилиз акъудун паталди[+]. 25Амма имандал атайдалай кьулухъ чаз тербия гудайди герек амач.


ЛукӀар ваъ, рухваяр хьун

26Куьн вири Иса Месигьдал гъайи иманда Аллагьдин веледар я[+]. 27Иса Месигьдал иман гъана цик акахьун къачур[†] куьн вири адаз ухшар хьана[+]. 28Гила мад чувуддинни[†] муькуьдан, лукӀранни азад инсандин, итимдинни папан арада тафават амач, Иса Месигьдихъ галаз алакъада авай куьн вири сад хьанва[+]. 29Куьн Иса Месигьдиз талукь ятӀа, Ибрагьиман несилдикай я ва Аллагьди савкьватар хиве кьунвайбурун ирссагьибар я[+].

#### 4

1За мад лугьузва: ирссагьиб гьар са куьнин иеси хьайитӀани, аял тир чӀавуз лукӀралай чара яз жедач. 2Ам бубади[†] вахтуналди тайинарай гъилибанрин ва тербиядаррин гъилик жеда. 3Чунни гьакӀ имандин[†] рекьел татанмаз и дуьньядал агъавалзавай руьгьдин[†] къуватрин лукӀар тир. 4Амма, тайин авунвай вахт атана агакьайла, Аллагьди папа ханвай, Къанундиз[†] муьтӀуьгъ тир Вичин Хва ракъурна,[+] 5Къанундиз муьтӀуьгъ тир чун маса къачун ва веледвилиз кьабулун паталди[+]. 6Куьн Аллагьдин веледар я. Гьавиляй Аллагьди Вичин Хцин «Абба[†]! Буба чан!» лугьузвай Руьгь чи рикӀера туна. 7Гьавиляй вун мад лукӀ туш, велед я. Велед ятӀа, гьакӀни Аллагьди вун ирссагьиб яз тайин авунва.


Павела галатӀвийрикай фикир чӀугун

8Сифтедай, Аллагь чин тийидай чӀавуз, куьн гьакъикъатда чеб аллагьар тушир затӀарин лукӀар тир. 9Амма гила квез Аллагь чизва, дуьз лагьайтӀа, Аллагьдиз куьн чизва. ГьакӀ хьайила, вучиз бес куьн мад диндиз талукь зайиф ва куьлуь кьатӀунрал элкъвена хквезва? Квез цӀийи кьилелай гьабурун лукӀар хъижез кӀанзавани[+]? 10Куьне гьатта тайин тир йикъарал, варцарал, вахтарал ва йикъарал амалзава![+] 11Заз кичӀезва за квел чӀугур зегьметар гьавая физ[+].

12Стхаяр-вахар, за квез минетзава, зун хьиз хьухь, вучиз лагьайтӀа, зунни куьн хьиз хьанва. Куьне заз гьахъ галачир гьич са карни авунач. 13Квез чизвайвал, зун сад лагьай гъилера куь патав атунин, за квев Шад Хабар[†] агакьарунин себеб жуван сагъламвал зайиф хьун тир[+]. 14Зун авай гьал, зи бедендин зайифвал куьн паталди са синагъ тиртӀани, куьн заз пис тамашнач, куьне зун яргъаларнач. Куьне зун Аллагьдин са малаик[†] хьиз, Иса[†] Месигь[†] кьабулдай хьиз кьабулна[+]. 15Гила гьинва куь виликан а бахтаварвал[†]? Зун чӀалахъ я, виликан вахтара и кар мумкин тиртӀа, куьн куь вилерни акъудна заз гуниз гьазур тир. 16Гила, квез гьакъикъат ачухарна лугьуз, зун куь душман хьанвани?

17Гьа инсанар куьн чпин патахъ ялиз алахъзава, амма абурун ниятар чӀурубур я. Абуруз куьн чавай къакъудиз, чпин пад хуьзвайбур ийиз кӀанзава. 18И кардикай зарар авач, абур чпин михьи[†] ниятрал, анжах зун куь патав гвай береда ваъ, даима акъвазиз хьайитӀа.

19Зи веледар, Иса Месигьдин къаматди квез эсер ийидалди, куьн паталди за саки цӀийи кьилелай аял хадайла чӀугвадай хьтин тӀалар чӀугвазва. 20Агь, исятда заз куь юкьва жез ва квехъ галаз маса жуьре рахаз кӀанзава. Куьне зун гзаф мягьтеларзава.


Къаравушдин аялар ва азад папан аялар

21Эй, Къанундиз муьтӀуьгъ хьана уьмуьрь тухуз кӀанзавайбур, мегер куьн Къанундин гъавурда акьазвачни? 22Ибрагьимаз[†] кьве хва хьайиди, сад къаравушди, садни азад тир папа ханвайди кхьенва[+]. 23Къаравушди хайиди адетдин къайдадалди, азад папа хайиди Аллагьди гайи гафуниз килигна дуьньядал атанвай[+]. 24И гьикаяда дерин мана ава. Вучиз лагьайтӀа, и кьве папа кьве Икьрардин[†] лишан гузва. Сад Синай[†] дагъдай я, ада лукӀар хьун паталди аялар хазва. Ам Гьежер[*] я[+]. 25Гьежера Арабистанда авай Синай дагъ къалурзава, гьакӀни ам алай девирдин Ярусалимдиз ухшар я. Вучиз лагьайтӀа, Ярусалим вичин веледрихъ галаз санал лукӀвиле ава. 26Амма цаварин Ярусалим азад я, ва ам чи диде я[+]. 27Каламда[†] икӀ лагьанва:

«Хвеши хьухь, эй бегьер тегъидай,
аялар авачир паб!
Шадвал ая, гьарая,
аял ханвачир ва аял хаз тежезвай паб!
Вучиз лагьайтӀа гадарнавай папаз
гъуьл авай папалай пара аялар жеда».

28Куьнни, стхаяр-вахар, Исакь[†] хьиз Аллагьди гаф гуналди дуьньядиз атанвайбур я[+]. 29Амма а чӀавуз адетдин къайдада ханвай кас Руьгьдин къуватдалди ханвай касдин геле гьикӀ къекъвезвайтӀа, гилани гьакӀ я[+]. 30И кардикай Каламда вуч кхьенва? «Къаравушни адан хва чукура. Вучиз лагьайтӀа, къаравушдин хва азад папан хцихъ галаз санал ирссагьиб хьун герек туш»[+][+]. 31Гьавиляй, стхаяр-вахар, чун къаравушдин ваъ, азад папан веледар я!

#### 5

1Чун азад инсанар хьун патал Иса[†] Месигьди[†] чун лукӀвиляй акъудна. Гьавиляй, мягькем хьухь ва мад лукӀвилин викӀиник куь хев кутамир[+].


Иса Месигьди ганвай азадвал

2За, Павела, квез лугьузва: куьн суьннет авуртӀа, Месигьди квез гьич са хийирни гудач[+]. 3За мад гъилера квез тестикьарзава: суьннет авунвай гьар са касди Къанундин[†] вири шартӀарал амал авун герек я[+]. 4Квез Къанундалди гьахъ-михьивилиз акъудиз[†] кӀанзаватӀа, чир хьухь: куьн Месигьдивай къакъатна, Аллагьдин берекатдивай[†] яргъал хьанва[+]. 5Амма чна Руьгьдин[†] куьмекдалди Аллагьдин вилик имандалди[†] куьн гьахъ-михьи хьуник умуд кутазва[+]. 6Иса Месигьдиз инсан суьннет авунвайди ва я тавунвайди хьун метлеб авай кар туш, метлеб авайди кӀанивилелди таъсирзавай иман я[+].

7Куьн дуьз рекье авай. Гьакъикъатдин рекье хьуниз квез ни манийвална[+]? 8Ам куьн дуьз рекье Турди туш. 9Са тӀимил кьван гъварци вири тини хкажда[+]. 10Гьар вуч ятӀани, Реббидихъ[†] галаз санал чна кьиле тухвай уьмуьрди чун чӀалахъарзава: чи арада фикирдин чаравал жедач. Гъулгъула твазвайбур, яд рагъуларзавайбур, вужар хьайитӀани, чпин жазайрив агакьда[+]. 11Стхаяр-вахар, за, эвелан хьиз, суьннет авун таблигъзаватӀа, бес гила вучиз зи геле къекъвезва? А чӀавуз мад хашуниз[†] ягъун кӀвачик галкӀизвай къван тушир эхир![+] 12Куьн чӀуру рекье тваз алахъзавайбуру къуй чпин гьинаг кӀандатӀани атӀурай!

13Стхаяр-вахар, квез азадвилиз эвернава. Анжах и азадвиликай чӀуру крар паталди менфят къачумир, куь гунагькар[†] тӀулдиз, нефсиниз къуллугъ ийимир, аксина, сада садаз кӀанивилелди къуллугъ ая[+]. 14Вучиз лагьайтӀа вири Къанундин мана-метлеб са эмирда ганва: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь!»[+][+]. 15Куьне сада-сад жакьвазватӀа, игьтият хуьх, куьне сада-сад тергда!


Уьмуьр Пак Руьгьдин регьбервилик кваз

16Гьавиляй, за лугьузва: Руьгьди къалурзавайвал уьмуьр кьиле твах, а чӀавуз куьне куь гунагькар тӀулдин нефсиниз яб гудач[+]. 17Гунагькар тӀулдиз Руьгьдиз акси тир ва Руьгьдизни гунагькар тӀулдиз акси тир затӀар кӀанзава. Абур датӀана сад-садаз акси акъваззава. Нетижада куьне квез кӀандайвал гьерекат ийизвач[+]. 18Амма куьн Руьгьдин регьбервилик кваз хьайитӀа, куьн Къанундин регьбервилик жедач[+].

19Гунагькар тӀулдин крар малум я. Ибур явавал, чиркинвал, ягь тахьун,[+] 20бутпересвал[†], суьгьуьрчивал, душманвал, гьуьжетунар, шак, хъел акатун, жува жув къалурун, араяр чӀурун,[+] 21пехилвал, сархушвал, кеф чӀугун ва ибуруз ухшар амалар я. Мад гъилера за квез малумарзава: ихьтин крарал машгъулбуру Аллагьдин Пачагьлугъ[†] ирс яз къачудач[+].

22Руьгьдин майва ихьтинди я: кӀанивал, шадвал, саламатвал, сабур, регьимвал, хъсанвал, вафа,[+] 23хъуьтуьлвал, нефсинал гъалиб хьун. Къанунда ихьтин крариз акси са затӀни авач[+].

24Иса Месигьдиз талукьбуру чпин беденрин чӀуру темягьрихъ ва гьашервилерихъ галаз санал хашуниз акъуднай[+]. 25Руьгьди чаз уьмуьр ганватӀа, ша чна Руьгьдин регьбервилик кваз ам кьиле тухун. 26Машгьурвал кӀани ксар тежен, сада-садаз хъел гъин тийин, сада-садал пехилвал тийин![+]

#### 6

1Стхаяр-вахар, са инсан са тахсирдин винел кьуртӀа, куьне, Аллагьдин Руьгь[†] квай инсанри, ам дуьз рекьел хтун патал милайимвилелди адаз куьмек ая. Килиг гьа, куьнни гунагьра[†] гьат тийидайвал хьурай![+] 2КӀеве гьатайдаз даях хьухь. Гьа и кардалди куьне Месигьдин[†] Къанун[†] кьилиз акъудда[+]. 3Сада вич са затӀни тушиз зурба кас яз гьисабзаватӀа, ада вичи-вич алцурарзава[+]. 4Къуй гьар сада вичин кӀвалахриз фикир гурай ва абур масадбурун кӀвалахрив гекъиг тавурай, анжах вичин кӀвалахралди дамахрай! 5Гьар садаз вичин пар авайди я[+].

6Низ са касди имандикай[†] хабар гузватӀа, гьа касди вичин муаллимдихъ галаз вичин мал-девлет пайрай[+].

7Алцурар жемир: Аллагьдикай садавайни ягьанатариз жедайди туш. Инсанди, вуч цайитӀа, гьам гуьнни ийида[+]. 8Ни вичин гунагькар тӀул паталди са вуч ятӀани цайитӀа, ам, гьа гунагькар тӀулдин бегьер себеб хьана, телефни жеда. Руьгь паталди са вуч ятӀани цайида вичиз эбеди уьмуьр[†] къачуда[+]. 9Хъсанвал авунин ара атӀумир. Чна хъсанвал авун давамариз хьайитӀа, са вахт къведа чна цанвайдалай бегьерни къахчуда[+]. 10Гьавиляй, гьикьван вахтунда и кар мумкин ятӀа, чна виридаз хъсанвал ийин, иллаки чи имандин стхайриз-вахариз[+].


Эхиримжи гаф

11За жуван гъилив и чӀехи гьарфаралди кхьенвайдаз килига![+]

12Винелай чеб хъсанбур яз къалуриз кӀанзавайбуру куьн суьннет кьабулиз мажбуриз алахъзава. Абуруз Месигь хашуниз[†] акъудунай чпин геле къекъвена кӀанзавач. 13Гьатта суьннет авунвайбуру чпини Къанундал амал ийизвач. Абуруз анжах и кардалди чпи дамахдайвал куьн суьннет авуна кӀанзава. 14Заз лагьайтӀа, чи Ребби[†] тир Иса[†] Месигьдин хашунилай гъейри гьич са куьнални дамахиз кӀанзавач. Адан куьмекдалди зун паталди дуьнья хашуниз акъуднава ва дуьнья паталди – зун[+]. 15Суьннет авунин ва я суьннет тавунин арада са акьван тафават авач. Кьилинди Аллагь паталди вун цӀийиз халкьнавайди хьун я![+] 16Къуй и къайдайрал амал ийизвайбуруз виридаз ва гьакӀни халисан Исраилдиз[†] саламатвал ва регьим несиб хьурай![+]

17Идалай кьулухъ къуй гьич садани мад заз азиятар гун тавурай, вучиз лагьайтӀа за жуван бедендал жув Исадиз талукь тирвал къалурзавай лишанар гваз къекъвезва.

18Стхаяр-вахар, къуй чи Ребби Иса Месигьдин берекат[†] квехъ галаз хьурай! Амин[†].

### Эфесвийриз

#### Эфесвийриз

Эфесвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гьахьун


Эфесвийриз чар


Гьахьун

Эфес – виче гзаф девлетар авай Римдин вилаят хьайи Асиядин (гилан Туьркиядин рагъакӀидай патан къерехар) меркез – Римдин империядин медениятдин, сиясатдин ва майишатдин маканрикай сад тир. Павел ана, Шад Хабардикай муштулухар гуз ва иманийрин цӀийи кӀватӀал кӀвачел акьалтуниз куьмекар гуз, кьве йисалай артух вахтунда хьана.

Чарчяй чаз кӀватӀалдин уьмуьрдикай са затӀни чир жедач, гьавиляй ам кхьинин себебарни макьсад вуч ятӀа чирун четин я. Ана тайин са кӀватӀалда кьиле физвай крарикай ваъ, Месигьдихъ ийизвай имандин асул манадин умуми фикиррикай рахазва. Чар саки сад хьтин кьве паюникай ибарат хьанва.

Сад лагьай пай (1–3-кьилер) асул бинеяр къалурзавайди я, ана Иса Месигьдин куьмекдалди кьилиз акъудзавай, Аллагьди гузвай хиласвилин сир квай ният ава. Шад Хабарди ва Месигьдихъ иман авуни вири халкьарикай тир инсанар хилас ва сад ийизва.

Кьвед лагьай пай (4–6-кьилер) тежрибадиз талукьди я. Ана садвиле, муьгьуьббатда ва михьивиле тухвана кӀани уьмуьрдикай иманийриз тайин несигьатар гузва. Иманийрин кӀватӀалди вич элкъуьрна кьунвай дуьньядиз ЦӀийи уьмуьрдин чешне къалурун лазим я. Гьашервилин гьевесрини къецепатан шартӀари идара ийизвай бедендиз хас уьмуьрдикай къерех хьана, иманийри вичин чешме Аллагьда авай, руьгьани уьмуьр тухун лазим я. Вилиз таквадай мичӀи къуватрин аксина тухузвай руьгьдин мишекъат женгина уях хьунин ва Реббидихъ галаз садвиле аваз къуват хьунин меслягьатарни несигьатар гуналди чар акьалтӀзава.

И чарче лагьанвай фикирар каласарвийриз кхьенвай чарче авайбуруз ухшарбур я, амма ина акси ксарихъ галаз гьуьжетар авач.

#### 1


Саламар

1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] Павелан патай.

Эфесда Аллагьдиз талукьбуруз, Иса Месигьдихъ ийизвай иман[†] ва вафа гваз уьмуьр тухузвайбуруз.

2Чи Буба[†] Аллагьдин ва Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекатар[†] ва саламатвал хьурай квез.


Руьгьани нуьсретар

3Аллагьдиз, чи Ребби Иса Месигьдин Бубадиз, шукур хьурай. Ада Иса Месигьдиз талукь тир чаз цаварин вири руьгьани[†] нуьсретар[†] гана[+]. 4ГьикӀ лагьайтӀа, чун муьгьуьббатда[†] уьмуьр тухуз, чакай Аллагьдиз талукьбур ва Адан вилик рехне квачирбур хьун патал, гьеле дуьнья халкьдалди вилик Аллагьди чун Иса Месигьдалди хкяна[+]. 5Вичин къени мураддив ва къастунив кьурвал, Иса Месигьдин хатурдай Ада чакай Вичи веледвилиз кьабулнавай аялар хьун виликамаз тайинарна[+]. 6Гьа икӀ Ада чаз Вичиз кӀани Месигьдалди гайи берекатдай чна Адаз шукур ийизва. 7Месигьдин Ивидалди тахсиррихъ гайи эвез ва тахсиррилай гъил къахчун, Аллагьдин сергьят авачир берекатдив кьурвал, чав Месигьдилай агакьна[+]. 8А берекат Аллагьди жумартдаказ гьар жуьредин камалдалди ва кьатӀунралди чаз гана. 9Месигьди авур кӀвалахралди Аллагьди чаз Вичин къастунин сир ачухна. И кар Ада Вичин къени́ мураддалди авуна[+]. 10ИкӀ Ада цаварал ва чилел алай кьван вири затӀар Месигьдин гьукумдик тайин вахтунда сад жедайвал авуна[+].

11-12Чна, Месигьдик умуд кутур сифтегьанбуру, Аллагьдин тариф авуниз къуллугъун патал, чакай, Месигьдиз талукь тирбур яз, ирссагьибар хьанва. Дуьньяда вири крар Вичин къастунив ва Вичин мурадрив кьурвал ийизвай Аллагьдин ниятди виликамаз гьа икӀ тайинар авунва.

13Квез хиласвал[†] гъизвай Шад Хабардин[†] – гьакъикъатдин Гафунин ван хьана ва Месигьдихъ иман авуна, Адахъ ийизвай иманда квелни хиве кьунвай Пак[†] Руьгьдин муьгьуьр гьалчна[+]. 14Пак Руьгь гележегда чаз жеда лагьана хиве кьунвай затӀарин ва Адаз талукьбурун гунагьрилай[†] гъил къахчунин замин я. Ша чна Адан тариф ийин.


Павелан дуьа

15Гьавиляй зани, Ребби Исадихъ куь имандикай ва Аллагьдиз талукьбуруз куь патай авай муьгьуьббатдикай ван хьанваз,[+] 16куьн дуьайра[†] рикӀел хкиз, куь гьакъиндай Аллагьдиз шукур авун акъвазарзавач. 17Чи Иса Месигьдин Аллагьди, баркалла[†] алай Бубади, квез Ам мадни хъсан кьатӀуз жедайвал, квез камалдин ва керематдин[†] Руьгьдикай пай гун патал, за дуьа ийизва. 18Аллагьди куь рикӀин вилер экуь авун патални за дуьа ийизва: Ада квез вичихъди эвер ганвай умуд вуч затӀ ятӀа, Аллагьдиз талукьбуруз ирс яз гудай баркалладин девлет гьикьван зурбади ятӀа,[+] 19чак, Адан зурба къуватдин таъсирдик кваз имандал алайбурук, квай Адан кьадар авачир къудратни гьихьтинди ятӀа квез акурай. 20-21Аллагьди и къуватдалди Месигьдизни таъсирар авуна: Аллагьди Адал чан хкана[†] ва цавара, гьар жуьредин гьакимрилай, гьукумрилай, къуватрилай ва агъавилерилай вине, неинки и асирда, гьакӀни гележегдани рикӀел гъиз жедай гьар са тӀварц[†]Ӏелайни вине Ам Вичин эрчӀи гъилихъай ацукьарна[+][+]. 22Аллагьди вирибур Месигьдин кӀвачерик муьтӀуьгъарна, Адан гьукумдик кутуна, Ам иманийрин кӀватӀалдин[†] кьил яз эцигна[+]. 23А кӀватӀал Адан Беден я, вири крара вири АцӀурзавайдан ацӀайвал я[+].

#### 2


ЦӀийи уьмуьр – берекатдин савкьват

1-2Чилинни цавун арада авай къуватрин гьакимдин – алай вахтунда Аллагьдиз аксивалзавайбурук квай руьгьдин[†] эмирдалди куьне уьмуьр тухузвай. Куь тахсиркарвилер ва гунагьар[†] себеб яз ва куьне куь крар гунагькар дуьньядиз хас жуьреда ийизвайвиляй, куьн кьенвайбур тир[+][+]. 3Са мус ятӀани чун гьахьтинбур тир ва чна чи крар тӀебии гьевесриз кӀандайвал, жуван явавилив кьурвал ийизвай. Амай вирибур хьиз, чунни Аллагьдин хъиле[†] вилив хуьзвай[+]. 4Амма регьимдин девлет авай Аллагьди чахъди ийизвай ахьтин муьгьуьббат[†] къалурна хьи,[+] 5чун чи тахсиркарвилер себеб яз кьенвайбур тиртӀани, Ада чаз Месигьдихъ[†] галаз санал уьмуьр хгана. Куьн хиласайди берекат[†] я[+]. 6Аллагьди чал Месигьдихъ галаз санал чан хкана[†] ва Иса[†] Месигьдихъ галаз сад хьанвай чун цавара тахтарал ацукьарна[+]. 7Идалди Адаз къвезмай асирра Иса Месигьдин куьмекдалди чаз гудай Вичин берекатдин кьадар авачир девлет къалуриз кӀанзавай. 8-9Вучиз лагьайтӀа куьн имандалди[†] хиласайди берекат я. Хиласвал[†] агакьна лугьуз садани дамах тавун патал, им куь краралди авунвай агалкьун ваъ, Аллагьди квез ганвай пай я[+][+].

10Чун Аллагьди халкьнавайбур я, Аллагьди чаз кьадар яз ганвай хъсан крар авун патал, чун Иса Месигьдин къуватдалди арадал гъанва[+].


Иса Месигьдалди сад хьун

11Гьавиляй рикӀел хуьх: куьн хайила мажусияр[†] тир; чпел инсанриз хас жуьреда, гъилералди «суьннетнавайбур» тӀвар[†] алайбуру квез «суьннет тавунвайбур» лугьузвай[+]. 12А чӀавуз куьн Месигь авачиз авай ва куьн Исраилдин[†] халкьдикай тушир. Аллагьди гайи гафар авай Икьрарар[†] квез талукь тушир, квехъ и дуьньяда умуд ва Аллагь авачир[+]. 13Амма исятда – куьн Иса Месигьдиз талукь тирла – са мус ятӀани яргъаз хьайи куьн Месигьдин Ивидалди мукьвабур хьанва[+].

14Ада Вичи чун, чувудар[†], ва куьн, муькуьбур, туькӀуьр хъувуна, чи арадавай цал, яни чун чара ийизвай душманвал, Вичин кьиникьалди кукӀварна, кьведакай сад авуна[+]. 15Виче вичин тагькимарни къайдаяр авай Къанун[†] Месигьди къуватдай вегьена, Адан мурад кьведакай Вичихъ галаз са цӀийи халкь авун, ислягьвал арадал гъун[+] 16ва, Вич хашунал[†] кьиникьалди душманвал тергна, кьведни са Беденда аваз а хашунин куьмекдалди Аллагьдихъ чин элкъуьриз тун я[+]. 17Ада атана, квез, Вичикай яргъа тирбуруз ва Вичиз мукьва тирбуруз, ислягьвиликай муштулухар гана, 18вучиз лагьайтӀа Адан куьмекдалди чаз кьве халкьдизни са Руьгьдик кваз Бубадин[†] патав фидай мумкинвал хьана.

19Гьавиляй куьн чарабур ва къурабаяр яз амач; гила куьн Аллагьдиз талукьбурун ватандашар, Адан хизандин векилар я[+]. 20Куьн илчийрикайни[†] пайгъамбаррикай[†] ибарат бинедал эцигнава, адан пипӀен Къван Иса Месигь я[+]. 21Къвез-къвез эцигзавай ва Реббидин[†] пак[†] ибадатханадиз[†] элкъвезвай вири и дарамат Месигьдал дуьм-дуьздаказ хкаж жезва[+]. 22Квекайни Аллагьди Вичин Руьгьдалди уьмуьр тухудай кӀвал хьун патал, куьн Месигьдиз талукь тирвиляй, куьнни и дараматдин цлара эцигзавай къванер хьиз я[+].

#### 3


Павела чувуд туширбуруз муштулухар гун

1Ингье, гьавиляй за, куьн, чувуд[†] туширбур, патал Иса[†] Месигьдин[†] патахъай къазаматда авай Павела, дуьа[†] ийизва[+].

2Аллагьдин берекат[†] квев агакьарунин жавабдарвал Аллагьди зи хиве тунвайди квез, гьелбетда, чизва[+]. 3Ада заз чинебан фикир ачухна, адакай за квез куьрелди кхьенай[+]. 4И чар кӀелна[†], Месигьдин сирдикай заз чизвайди квевайни чириз жеда. 5Инсанрин виликан несилриз и сир малум тушир. Амма гила Руьгьди[†] ам Аллагьдин пак[†] илчийризни[†] пайгъамбарриз[†] ачухнава. 6И сир адакай ибарат я хьи, Шад Хабардин[†] куьмекдалди маса халкьарикай чувудрихъ галаз санал Аллагьди гузвай нуьсретрин[†] ирссагьибар ва са Бедендин паяр жезва. Иса Месигьдалди гайи гаф гьабурузни талукь я[+].

7Аллагьдин къуватдин гьерекатдалди заз ганвай Аллагьдин берекатдив кьурвал, закай и Шад Хабардиз къуллугъзавайди хьанва[+]. 8Вири Аллагьдиз талукьбурукай зун дережадиз виридалайни гъвечӀиди я, ятӀани чувудар туширбуруз Месигьдин кьадар авачир девлетдикай Шад Хабар агакьарунин и берекат заз гана[+]. 9Вири халкь авур Аллагьди лап сифтедилай чуьнуьхна кьур фикирдиз талукь чирвал вирибуруз гун зал ихтибарна[+]. 10И фикирдив кьурвал, гила иманийрин кӀватӀалди[†] цаварал алай гьакимриз ва гьукумриз Аллагьдихъ авай гзаф жуьрейрин камал ачух авун лазим я[+]. 11Им Ада чи Ребби[†] Иса Месигьдин куьмекдалди кьилиз акъудай Адан даиман къаст я. 12Месигьдиз талукь яз ва Адахъ иман[†] ийиз, чавай азаддиз ва кьетӀидаказ Аллагьдин патав физ жеда[+]. 13Гьавиляй куь патахъай чӀугвазвай зи азабриз килигна куьн руьгьдай ават тавун тӀалабзава за, а азабри куь баркалладиз[†] къуллугъзава[+].


Иса Месигьдин муьгьуьббат

14Гьа и кар патал зун дуьа ийиз Аллагь Бубадин[†] вилик метӀерал акъвазнава. 15Чилерал ва цаварал алай гьар са тухум Гьада арадал гъизва. 16Ада Вичин баркалладин девлетдив кьурвал, квек Вичин Руьгьдалди къенепатан къуват кутун патал[+] 17ва иман авурвиляй куь рикӀера Месигь гьатун патал, за дуьа ийизва. Куьне куь уьмуьрдин дувулни хандакӀ муьгьуьббат[†] хьун патал,[+] 18вири Аллагьдиз талукьбурухъ галаз санал Месигьдин муьгьуьббатдин гьяркьуьвилин, яргъивилин, кьакьанвилин ва деринвилин гъавурда акьаз хьун патал 19ва инсандин акьулдилай вине авай и муьгьуьббат кьатӀун патал, за дуьа ийизва. Куь уьмуьр Аллагьдин вири ацӀайвилив ацӀун патал, за дуьа ийизва[+]. 20Вичин къуватди чак акатна кар Ийизвайдаз ва чна тӀалабзавайдалай ва я чна вичикай гьатта фикирзавайдалайни лап гзаф ийиз Алакьдайдаз[+] 21несилдилай несилдалди, эбеди яз, Иса Месигьдин ва иманийрин[†] кӀватӀалдин куьмекдалди шукур хьурай! Амин[†][+].

#### 4


Руьгьдин жигьетдай садвал

1Ребби[†] себеб яз къазаматда авай за квез минетзава: куьн Аллагьди эвернавайбур яз хьайила, куь везифадиз лайих яз уьмуьр твах[+]. 2Дамах гвачирбур ва умунбур хьухь, сад садав сабурдивди ва муьгьуьббатдивди[†] эгечӀ[+]. 3Ислягьвилин зунжурралди куь руьгьдин[†] садвал мягькемарун патал, жедай кьван вири ая[+]. 4Квез ганвай умуд сад тир хьиз, Руьгьни сад я, Беденни[+]. 5Ребби сад, иман[†] сад, цик акахьун къачун[†] сад,[+] 6Аллагь – виридан Буба[†] – сад я. Ам виридан винел ала ва вири Вичин гъилик кваз вирина кардик ква[+].

7Месигьди[†] чун паталди тайинарнавай уьлчмедалди чакай гьар садаз берекат[†] ганва[+]. 8Гьавиляй лугьунни авунва:

«Хкаж хьана Ам кьакьандиз,
гуьгъуьнал алаз тухуз есирар,
инсанриз савкьватар гана»[+][+].

9«Хкаж хьана» лугьуни Ам виликдай агъуз, чилел эвичӀунилай гъейри мад затӀни къалурзавач[+]. 10И ЭвичӀайди, Вичелди вири алем ацӀурун патал, цаварилайни виниз хкаж хьайи гьа Гьам я[+]. 11-13Аллагьдиз талукьбур къуллугъ авунин кардиз гьазур хьун патал, чун вири иманда ва Аллагьдин Хва[†] кьатӀунин карда садвилив агакьдай кьван чӀавалди, чун руьгьдин акьулбалугъвилив агакьдалди, Виче тамамвилин ацӀайвал авай Месигьдиз ухшар яз чӀехи жедалди, чна Месигьдин Беден арадал гъун патал, Аллагьди садбурукай илчияр[†], муькуьбурукай пайгъамбарар[†], масадбурукай Шад Хабардикай[†] муштулухар гудайбур, бязибурукайни инсанар хуьдай чубанар ва муаллимар авуна[+][+][+].

14Гьа чӀавуз чакай инсанар рекьелай алудзавай амалдар тапархъанрин къурбандар ийизвай жуьреба-жуьре чирвилерин лепейрал ян гузвай ва гарари тухузвай гъвечӀи аялар жедач[+]. 15Амма муьгьуьббатдивди гьакъикъат лугьуз, вири крара Кьил яз авай Месигьдин къилих къалуриз, чун чӀехи жеда[+]. 16Гьам себеб яз вири Беден сад хьанва ва вири алакъайралди мягькем хьанва ва адан вири паяри гьар сада вичин кӀвалах ийизва. Гьа икӀ вири Беден чӀехи жезва ва муьгьуьббатда арадал къвезва.


Виликан уьмуьр ва цӀийи уьмуьр

17Гьавиляй Реббидин ТӀварц[†]Ӏелай за малумарзава ва тагькимзава: фикирар ичӀи тир мажусияр[†] хьиз уьмуьр тухун акъвазара,[+] 18абурун къанажагъ мичӀи я. Абурун рикӀерин баятвал себеб яз арадал атанвай къенепатан буьркьуьвиляй абур Аллагьди гузвай уьмуьрдикай чара авунва[+]. 19Гьар жуьредин айиб квадарна, абуру явавилиз кьил язава, тухвал течиз гьар са чиркинвиле гьатзава[+].

20Амма квез Месигь акӀ чир хьанач. 21Квез Адакай ван тахьана авач ва квез, Адан терефдар хьайибуруз, гьакъикъат чирна, гьикӀ лагьайтӀа гьакъикъат Исада[†] ава. 22Алцурарзавай гьевесар себеб яз члаф жезвай куь куьгьне тӀулдиз хас уьмуьрдин виликан къайдадикай куьне кьил къакъуддайвал квез чирна[+]. 23Куь фикиррин тӀул цӀийи ая,[+] 24Аллагьдин къилих – гьакъикъи гьахъ-михьивал[†] ва паквал[†] къалурзавай цӀийи тӀул алукӀ[+].

25Гьавиляй къуй квекай гьар сада таб гадаррай ва вичин мукьув гвайбуруз авайвал лугьурай, вучиз лагьайтӀа чун вири са Бедендин паяр я[+]. 26Хъиле аваз, гунагь[†] мийир, куь хъел рагъ акӀидалди квек тамир[+]. 27Куь уьмуьрда иблисдиз[†] чка гумир[+]. 28Ни чуьнуьхиз хьанатӀа, мад ада чуьнуьх тахъвурай, къуй ада кӀвал-югъ патал герек затӀар вичин зегьметдалди гъилиз гъурай ва муьгьтежвиле авайбурухъ галаз пайрай[+]. 29Са жуьрединни чӀуру гафар лугьумир, анжах несигьат патал хийир авай гафар лагь, яб гузвайбуруз нуьсрет[†] гъидайвал ая[+]. 30Хиласвилин[†] югъ патал квел муьгьуьр хьиз гьалчнавай Аллагьдин Пак Руьгь пашман ийимир[+]. 31Руьгьда авай гьар жуьредин туькьуьлвиликай, хъилекай, гъазабдикай, гьарайдикай, намусдик хкуьрдай гафарикай ва гьар жуьредин писвиликай хилас хьухь[+]. 32Сад садахъ галаз къени хьухь, сада садахъ рикӀ кузвайди къалура, Аллагьди куь гунагьрилай Месигьдалди гъил къахчурвал, сада садалай гъил къахчу[+].

#### 5


Экуьнин аялар

1Аллагьдин рикӀ алай веледар хьана, Адалай чешне къачу[+]. 2Месигьдиз[†] чун кӀан хьайивал ва Вичи Вич чи паталай Аллагьдиз савкьват ва къурбанд яз, хуш атир яз гайивал, куьне муьгьуьббатда[†] аваз уьмуьр твах[+]. 3Куь арада гьич са дуьшуьшдани явавилин ва я гьар жуьредин чиркинвилин ва я мискьивилин гьич гелни тахьун лазим я – ибур Аллагьдиз талукьбуруз кутуг тавур крар я[+]. 4Куь рахунра са жуьрединни айиб гафар, кьуру лагълагъар ва я кьацӀай зарафатар тахьун лазим я. Аллагьдиз шукур ийиз хьайитӀа хъсан я[+]. 5Чир хьухь: я явавал ийизвайдаз, я рехне квайдаз, я азгъундаз – им бутперес[†] тир мисал я – Месигьдинни Аллагьдин Пачагьлугъда[†] ирс жедач[+].

6Винидихъ лагьанвай гафариз акси яз экъечӀиз, садани куьн алцурар тавурай, вучиз лагьайтӀа муьтӀуьгъ тахьайбурал Аллагьдин хъел[†] аватда[+]. 7Ахьтин ксарихъ галаз са уртахвални жемир[+].

8Са мус ятӀани куьн мичӀивиле авай, амма гила, куьн Реббидихъ[†] ийизвай иманда[†] авайла, квекай экв хьанва. Экуьнин аялри хьиз уьмуьр твах[+]. 9Экуьнин майва лагьайтӀа – им гьар жуьредин дугъривал, гьахъ-михьивал[†] ва гьакъикъат я. 10Аллагьдиз вуч хуш ятӀа, чириз алахъа[+]. 11МичӀивилин хийир авачир крара иштиракмир, акси яз, а крар винел акъуд[+]. 12Ахьтин ксар чинеба квел алахънаватӀа, гьатта лугьузни регъуь я. 13Вири чинебан крар экуьнал ашкара жеда[+]. 14Чеб аквадайвал авунвай кьван виридакай экв жезва, гьавиляй лугьунни ийизва:

«Ахварай ават, ксанвайди!
Кьенвайди яз чан хъша[†] –
Месигьди вун экуь ийида»[+].

15Гьа икӀ, килиг гьа, ийидай кар мукъаятдиз ая, ахмакьри хьиз ваъ, камал авайбуру хьиз ая[+]. 16Вахтунин къадир хьухь, вучиз лагьайтӀа и йикъара писвилер гзаф ава. 17Кьиле гар авайбур жемир, Аллагьдин къаст вуч ятӀа кьатӀуз алахъ[+]. 18Руфун ацӀудалди чехир хъвамир, ида явавилихъ тухуда. Амма Руьгьдалди[†] ацӀуз хьухь[+]. 19Забурдин[†] чӀаларалди, тарифдин манийралди ва руьгьани лугьунралди сада садаз несигьатар це. Манияр лагь ва куь рикӀера Реббидин тариф ая[+]. 20Чи Ребби Иса[†] Месигьдин ТӀварц[†]Ӏин хатурдай датӀана ва вири крарай Аллагь Бубадиз[†] шукур ая[+].


Иманийрин хизан


(Каласвийриз 3:18-21)

21[•]Месигьдикай кичӀе яз сад садаз табий хьухь.

22Куьн, папар, Реббидиз хьиз, куь гъуьлериз табий хьухь[+]. 23ГьикӀ лагьайтӀа, Месигь иманийрин кӀватӀалдин[†] – Вичин Бедендин Кьил ва Хиласкар тирвал, гъуьлни вичин папан кьил я[+]. 24Иманийрин[†] кӀватӀал Месигьдиз табий жезвайвал, папарни вири крара чпин гъуьлериз табий хьун лазим я.

25-26Квез, гъуьлер, Месигьдиз Вичин иманийрин кӀватӀал кӀан хьайивал, куь папарни гьакӀ кӀан хьухь. Ада Вичи Вичин чан иманийрин кӀватӀал пак[†] авун патал эцигна. Ада цик акахьун къачуналди[†] ва и чӀавуз лугьудай гафарин куьмекдалди ам михьна,[+][+] 27ам Вичин вилик я леке, я са нукьсан ва я гьахьтин маса лишан квачир баркалла[†] алай кӀватӀал яз эцигиз жедайвал, ам пакди ва рехне квачирди жедайвал авуна[+]. 28Гьа саягъда гъуьлеризни чпин папар, чпин хсуси беден хьиз, кӀан хьун лазим я. Вичин паб кӀанзавайдаз вични кӀанзава. 29ГьикӀ лагьайтӀа вичин беден такӀандай кас авач, амма гьар сада вичин бедендиз тӀуьн гузва ва адан къайгъу чӀугвазва. Гьа саягъда Месигьдини иманийрин кӀватӀалдин къайгъу чӀугвазва, 30вучиз лагьайтӀа чун Адан Бедендин паяр я[+]. 31«Ингье вучиз итимди, бубани диде туна, папахъ галаз уьмуьр тухузватӀа ва ам адахъ галаз са чандиз элкъвезватӀа»[+][+]. 32И гафара чӀехи гьакъикъат чуьнуьх хьанва, ва за квез лугьузва: абур Месигьдинни иманийрин кӀватӀалдин алакъайриз талукь я. 33Са гафуналди, квекай лугьун хьайитӀа, къуй гьар са гъуьлуьз, вичиз вич хьиз, вичин пабни кӀан хьурай, ва папани вичин гъуьлуьз гьуьрмет авурай[+].

#### 6

1Аялар, Реббидихъ[†] иман[†] ийиз куь диде-бубайрин чӀалаз килиг, гьа икӀ дуьз жеда[+]. 2«Бубадизни[†] дидедиз гьуьрмет ая»[+] – им сифтегьан тагьким я, вичихъ ихьтин хиве кьун галай: 3«Чилел ви уьмуьр яргъиди хьун патал ва ваз а чилел хъсан хьун патал»[+].

4Бубаяр, куь аялрик хкуьрна хъел гъимир, амма абуруз Реббидин тербетдив ва несигьатдив кьадайвал тербия це[+].


ЛукӀаринни абурун иесийрин алакъаяр


(Каласвийриз 3:22–4:1)

5ЛукӀар, и чилел куь иесийриз гьуьрметдивди ва рикӀик зурзун кваз, михьи[†] рикӀелди, куьн Месигьдиз[†] муьтӀуьгъ жедайвал, муьтӀуьгъ хьухь[+]. 6И кар гьакӀ къалурун патал, анжах абур квев регьимвилелди эгечӀун патал ваъ, руьгьдалди[†] Аллагьдин къаст кьилиз акъудзавай Месигьдин лукӀари хьиз ая[+]. 7Куьне инсанриз ваъ, Реббидиз гьикӀ къуллугъдайтӀа, гьакӀ рикӀ алаз къуллугъ ая. 8Реббиди гьар са хъсан кардай, ам ни – лукӀра ва я азад касди – авуртӀани, савкьват гудайди рикӀел хуьх[+].

9Куьнни, иесияр, куь лукӀарив гьа саягъда эгечӀа. Абуруз гьелягьар кьун акъвазара. Цаварал гьабурун ва куь винел иесивалзавай Ребби алайди ва Ада садни муькуьдалай вине кьан тийизвайди рикӀел хуьх[+].


Аллагьдин руьгьани яракь ва женгинин парталар

10Эхирки, Реббидилай аслу яз, Адан къудратдалди ва къуватдалди мягькем жез хьухь. 11Квевай иблисдин[†] фендигарвилерин хура акъвазиз жедайвал, квез Аллагьди ганвай вири яракьарни женгинин парталар жувал алукӀа[+]. 12Вучиз лагьайтӀа чна инсанрин аксина ваъ, гьакимрин, гьукумрин, и мичӀивилин дуьньядин эмиррин ва цаварин кӀаник квай чӀуру руьгьерин аксина женг чӀугвазва[+]. 13Гьавиляй писвили гьужумдай юкъуз абурун хура квевай акъваз жедайвал ва куьн, вири гьужумар алудна, дурум авайбур жедайвал, Аллагьдин вири яракьар къачу. 14-15Гьакъикъат хьиз чӀул юкьва туна, гьахъ-михьивал[†] кьеркь хьиз алукӀна, кӀвачерал Аллагьдихъ галаз туькӀвенвайдакай Шад Хабар[†] гуниз гьазурвал алукӀна, кӀевиз акъваз[+][+]. 16Ибурулай виридалай гъейри, имандин къалхан къачу, адалди квевай шийирдин кузвай хьелер туьхуьриз жеда[+]. 17Хиласвилин[†] ракьун-кӀукӀ алукӀ ва Руьгьдин тур – Аллагьдин Гаф яхъ[+].

18Гьар са чӀавуз Руьгьдин куьмекдалди гьар жуьредин тӀалабунралди ва минетралди дуьаяр[†] ая. И кар патал уях хьухь ва вири Аллагьдиз талукьбурун гьакъиндай ийизвай дуьада дегиш тахьана дурум гваз хьухь[+]. 19Зун рахазвайла, заз лазим тир гафар гун патал ва завай Шад Хабардин сирдин гъавурда викӀегьдаказ тваз хьун патал, зи гьакъиндайни дуьа ая[+]. 20Лап и зунжурра аватӀани, зун Шад Хабардин векил я. Завай адакай викӀегьдиз, лазим тир саягъда муштулухар гуз хьун патал, дуьаяр ая[+].


Эхиримжи саламар

21[•]Квез зи крарикай чир жедайвал, чи играми стха ва Реббидиз вафа тир къуллугъзавай Туьхика квез вири ахъайда[+]. 22Чун авай гьаларикай квез чир хьун патал ва куьн кӀубан авун патал, за ам куь патав ракъурни ийизва[+].

23Къуй квез, стхаяр, Аллагь Бубадин ва Ребби Иса[†] Месигьдин патай саламатвал, муьгьуьббат[†] ва иман хьурай. 24Ребби Иса Месигь эхир авачир кьван кӀанзавай вирибурухъ берекат[†] хьурай.

### ФилипӀвийриз

#### ФилипӀвийриз

ФилипӀвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


ФилипӀвийриз чар


Гьахьун

ФилипӀар Римдин империяда авай МакӀедан вилаятдин (гилан Юнандин кефер пад ва МакӀедан Республика) важиб авай шегьеррикай сад тир. Гьа ина, Европада, Павела иманийрин сад лагьай кӀватӀал арадал гъана ва ана Шад Хабардикай вязер ийиз хьана.

И чар Павела къазаматда авай чӀавуз кхьейди я, гьавиляй, иманийрин кӀватӀалриз адет хьанвайвал, ам Эфесвийриз, Каласарвийриз ва Ифлеманаз кхьенвай чарарихъ галаз санал «Къазаматрай ракъурай чарариз» талукьди яз гьисабзава. Ана вири сад ийизвай са месэла авач, ятӀани кӀелзавайбуруз адан муькуь чарарилай хъсандиз Павел вуч кас ятӀа къалурзава, гьикӀ лагьайтӀа Павеланни филипӀвийрин кӀватӀалдин арада дуствилин алакъаяр авай.

Вири четин гьалара Павела вичиз къазаматда туни Шад Хабардикай мадни гегьеншдиз вязер ийидай мумкинвал ганва лугьуз шадвал ийизва. Павела вичин азабра Исадиз ухшарвал ийизва ва кӀелзавайбурузни гьакӀ ая лугьуз эвер гузва. Илчиди филипӀвийрик руьгь кутазва, абур иманда мягькемарзава ва абурун жумарт савкьватрай сагърай лугьузва, а савкьватрай адаз иманийрин муьгьуьббат ва къайгъударвал аквазва. Ада абуруз гьакӀ синагърин йикъара важибдаказ герек тир садвал хуьх лугьуз эвер гузва.

Чарче Вич Аллагь яз, инсаният хилас авун патал, Вич лукӀран чкадал кьван агъузарай Месигьдикай лугьузвай гимнди (2:6-11) кьетӀен чка кьазва.

#### 1


Саламар

1Иса[†] Месигьдин[†] лукӀар тир Павеланни ТӀиматӀеян патай.

ФилипӀра авай, чеб Иса Месигьдиз талукь вирибуруз, абурун чӀехибур ва шемасарни[†] кваз[+].

2Аллагьдин, чи Бубадин[†] ва Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай квез.


Аллагьдиз шукур авун ва дуьа авун

3-4Куьн рикӀел алаз ийизвай гьар са дуьада[†] за датӀана куь виридан гьакъиндай зи Аллагьдиз шукурзава. За и дуьаяр шадвилелди ийизва,[+] 5вучиз лагьайтӀа куьне сифте йикъалай къедалди, Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз, захъ галаз и кӀвалахда иштиракзава[+]. 6Куь арада и хъсан кардик кьил кутур Аллагьди а кар Иса Месигь хкведай югъ алукьдалди эхирдал кьван ийидайдахъ зун агъунва[+].

7Квекай икӀ фикирун заз кутугнава, вучиз лагьайтӀа куьн зи рикӀе ава. Зун исятда бухавра авайла, гьакӀни за Шад Хабар хуьдайла ва тестикьардайла, куьнени вирида захъ галаз Аллагьдин берекат пайзава[+]. 8Зун Иса Месигьдин муьгьуьббатдалди[†] квехъ виридахъ цӀигел я. И кардин шагьид Аллагь я[+].

9Куь муьгьуьббат мад ва мад чӀехи хьун патал ва нетижада чирвилерив ацӀун патални фагьумдин жигьетдай дерин хьун патал за дуьа ийизва[+]. 10Гьа чӀавуз куьн паталди вуч хъсан ятӀа куьне тайинарда, Месигь хкведай юкъуз куьн михьи[†] ва рехне квачиз жеда, 11куьне гьахъ-михьивилин[†] майва гъида. А майва, Аллагьдал баркалла[†] гъун ва Адан тарифун паталди, Иса Месигьдин куьмекдалди гъидайди я.


Зун паталди Месигь уьмуьр я

12Заз квез чир хьана кӀанзава хьи, стхаяр-вахар, зи кьилел атай кьван вири крари Шад Хабардикай муштулухар гунин карда агалкьунарни хьуниз куьмекна. 13Гила пачагьдин вири къаравулриз ва амай вирибуруз зун Иса Месигь патал къазаматда авайди чизва[+]. 14Зун къазаматда тун себеб яз, гзаф стхаяр-вахар Реббидихъ ийизвай имандал[†] кӀеви хьанва ва абуру мадни викӀегьдиз ва кичӀе тушиз Аллагьдин Гафуникай хабар гузва[+].

15Бязибуру пехилвиляйни бягьс чӀугун паталай Месигьдикай хабар гузва лагьай чӀал дугъри я. Амма муькуьбуру хъсан ниятар аваз хабар гузва[+]. 16Михьи ниятар авайбуру, зун Шад Хабар хуьн патал ина тунвайди кьатӀуз, муьгьуьббатдал амал ийизва. 17Гьа са чӀавуз чӀуру ниятар авайбуру Месигьдикай, са чпин менфят кӀанз, рикӀ гвачиз, заз ина, къазаматда, мадни гзаф четинвилер хьунин мурад аваз, хабар гузва. 18Мад вучда кьван? Абурухъ тапан ва я дуьз ниятар аватӀани, кьилинди ам я хьи, абуру Месигь машгьурзава, ва зун и кардал шад я.

За зи шадвал атӀудач. 19Вучиз лагьайтӀа, заз чизва хьи, икӀ авуни куь дуьаяр себеб яз ва Иса Месигьдин Руьгьдин[†] куьмекдалди зун азад хъувуниз рехъ гуда[+]. 20За вилив хуьзва ва кӀевелай умудзава хьи, зун са куьникайни жуваз регъуь жедай гьалдиз къведач. Амма, датӀана хьиз, гилани зун, Месигь зи беденда машгьур хьун патал, кӀевиз акъвазда ва викӀегь жеда. И кар зи уьмуьрдин ва я ажалдин куьмекдалди – гьикӀ хьайитӀани – заз сад я[+]. 21Вучиз лагьайтӀа, зун паталди уьмуьр – им Месигь я, ажални – хийир я. 22Заз жувал чан аламукьна кӀанзаватӀа, им зун паталди майваяр галай кӀвалах жеда лагьай чӀал я. Гьа икӀ, вуч хкядатӀа, заз чизвач. 23Зун кьве ниятдин арада кьве рикӀин жезва: заз и уьмуьрдай хъфиз ва Месигьдихъ галаз санал жез кӀанзава, гьа им, лагьайтӀа, виридалайни хъсан я[+]. 24Амма зал чан аламукьун квез гзаф герек я. 25-26Зун и кардин чӀалахъ я. Гьавиляй заз чизва хьи, куь шадвал имандалди артух хьун патал ва куьн иманда мадни вилик фин патал, ва зун мад квехъ галаз жедай чӀавуз квехъ, Иса Месигьди зи куьмекдалди авур крарал дамахардай багьнаяр гзаф хьун патал, за уьмуьр тухуда ва квехъ галаз амукьда.

27Вуч хьайитӀани, Иса Месигьдин Шад Хабардиз лайих яз уьмуьр твах. Зун атайла, куьн акуртӀани ва я зав квекай анжах ванер агакьайтӀани, заз чир жеда хьи, куьне ян гузвач ва куьне садвиле аваз уьмуьр тухузва, куьн къуьн къуьне туна Шад Хабардал бине кьунвай имандал кӀевиз акъвазнава,[+] 28ва квез душманрикай кичӀе туш. Ида а кардикай лугьузва хьи, абур телеф жеда, амма куьн хилас жеда – им Аллагьдилай къведай кар я. 29Квез Иса Месигь себеб яз ганвай гьуьрмет хьиз неинки Месигьдихъ иман авун, гьакӀни Адан паталай азабар чӀугун гана[+]. 30Зал виликдай ацалтай хьтин ва, квез чизвайвал, за исятда эхзавай хьтин гьа са четинвилер квелни гьалтзава[+].

#### 2


Месигьдин умунвилелай чешне къачун

1Гьа икӀ, Месигьдихъ галаз сад хьуни[†] куьн кӀубан ийизва. Адан муьгьуьббатди[†] квез теселли гузва. Куьн Руьгьдин[†] куьмекдалди садвиле ава ва квехъ регьим ва чарадан рикӀикай хабар кьадай гьисс ава. 2Зи шадвал генани ацӀайди хъия: куь фикиррин садвал хуьх, квехъ гьа сад хьтин муьгьуьббат хьурай, куьне руьгьдин жигьетдай садвал къалура, куьн сад хьтин фикиррал алайбур хьухь[+]. 3Са жуван менфят кӀан хьунин ва я кьуру дамахар авунин ниятар аваз са карни ийимир. Абу́р хуьх ва масадбур жувалай вине яхъ[+]. 4Са жуваз авай хийирдал ваъ, гьакӀни муькуьбуруз авай хийирдални амал ая[+].

5Куь фикирар Иса[†] Месигьдин[†] фикирар хьтинбур хьана кӀанда.

6Аллагьдихъ хьтин тӀебиат аваз,
гьикӀ хьайитӀани алахънач Ам
барабарвал хуьз Аллагьдихъ галаз,[+]
7аксина, Вичин агъуззавай тӀул,
лукӀран тӀебиат авуна кьабул;
адакай инсанриз ухшарди хьана,
акунрай инсан хьтинди хьана[+].
8Ада умун авуна Вич,
рекьидалди муьтӀуьгъ хьана, амма яз Ам
муьтӀуьгъ хьана ажалдиз хашунал[†]![+]
9Гьавиляй Ам Аллагьди хкажна,
Адаз вири тӀварарилай[†] вине авай ТӀвар гана,[+]
10цаварални, чилерални, чилин кӀаникни
Иса Месигьдин ТӀварцӀин вилик
метӀерал вири акъвазун патал,[+]
11Аллагь Бубадин[†] гьуьрметдай
гьар са чӀала кьабулун патал
Иса Месигь Ребби[†] тирди!


МичӀивилин алемда гъетери хьиз нур це

12Гьа икӀ, зи кӀанибур, куьн датӀана чӀалаз килигдайбур тир, неинки зун куь патав гвай чӀавуз, гьакӀ исятдани, зун авачирлани, куьн гьадалайни гзаф чӀалаз килигзава. КичӀевиливди ва рикӀик зурзун кваз куьн хилас хьун куьне куьн тухузвай къайдадалди къалуриз хьухь, 13гьар гьикӀ ятӀани Аллагьди Вичи куь къене кӀвалах тухузва, квек Вичин къастунив кьурвал гьевесни, гьерекатни кутазва[+].

14-15ЧӀуру ва рекьяй акъатнавай несилдин арада квекай рехне квачирбур ва леке алачирбур, Аллагьдин михьи[†] аялар хьун патал, вири крар шикаятар ва гьуьжетар галачиз ая. Куьне абурун арада, цавара гъетери хьиз, нур гузва[+]. 16Куьн уьмуьрдин гаф кьуна хьухь. За и кардал Месигь хкведай юкъуз, за жуван ката-галтуг чӀагьнакьа[*] авунач лугьуз ва чӀагьнакьа зегьмет чӀугунач лугьуз, дамах ийидайвал ая[+]. 17Куьне Аллагьдиз гьакъикъидаказ ийизвай къуллугъдиз – къурбанддиз тамамвал гуз алахьдай чехир хьиз зун хьайитӀани, зун шад я, зани квехъ галаз санал шадвал ийизва[+]. 18Куьнни шад хьухь ва захъ галаз шадвал ва хвешивал ая.


ТӀиматӀей ва ЭпафрадитӀ

19ТӀиматӀея квекай хкидай хабарри зун кӀубан авун патал, Ребби Исади заз куь патав мукьвара ам ракъуриз хьунин умуд ганва[+]. 20Захъ галаз са фикиррал алай ТӀиматӀей хьтин, куь паталай ихьтин жавабдарвал гьиссдай маса кас захъ авач. 21Амайбур гьар сад Иса Месигьдиз кӀанзавайдан ваъ, жуван хийирдин къайгъуда ава[+]. 22Амма ТӀиматӀея вичин алакьунар карда къалурайди, ада захъ галаз санал, хци бубадихъ галаз хьиз, Шад Хабардикай[†] муштулух гайиди квез чизва[+]. 23Гьавиляй, инлай кьулухъ захъ вуч жедатӀа чир хьунни кумаз, за ам куь патав ракъурда лагьана умуд ийизва. 24Реббиди зун жувни мукьвара куь патав акъатунин чӀалахъарзава.

25Мадни лагьайтӀа, зи стха, захъ галаз са кар ийизвайди ва амадаг, куьне ракъурнавайди ва зи къайгъуйра заз къуллугъайди тир ЭпафрадитӀ куь патав элкъвена рахкур хъувун за лазим яз гьисабзава[+]. 26Адан вил квехъ гзаф хьанва. Квев адан азардикай ванер агакьуни ам гъарикӀ ийизва. 27Эхь, ам лап рикӀивай азарди кьунвай, саки рекьидай чкадал атанвай, амма Аллагьди адаз регьим авуна, неинки са гьадаз, зи пашманвилел пашманвал алава тахъвун патал, зазни регьим авуна. 28Гьавиляй, куьн ам акуна шад хьун патал ва зи пашманвални тӀимил хьун патал, за ам куь патав мадни чӀехи хушуналди ракъурзава. 29Ам Реббиди ганвай стха яз чӀехи шадвилелди кьабула ва ам хьтин инсанриз гьуьрмет ая[+]. 30ГьикӀ лагьайтӀа Месигь патал кӀвалахдайла, ам саки кьена. Заз квевай гуз тахьай куьмек гун патал, ада вичин уьмуьр кьиникьин хатадик кутуна эхир.

#### 3


Гьакъикъи гьахъ-михьивал

1Гьа икӀ, стхаяр-вахар, Реббидик[†] кваз шадвал ая! Идакай мад ва мад кхьин тавун заз четин я, вучиз лагьайтӀа куьн патал икӀ хъсан жеда[+].

2А кицӀерикай – писвал ийизвай ксарикай – мукъаят хьухь, зиянкарвал ийизвайбурукай[*] мукъаят хьухь[+]. 3Гьакъикъатда суьннет авунвайбур – Аллагьдин Руьгьдин[†] регьбервилик кваз икрамзавай, Иса[†] Месигьдалди[†] дамахарзавай ва жуван агалкьунрихъ далу акал тийизвай чунни куьн я[+]. 4Завай, лагьайтӀа, а агалкьунрихъ далу акализ жедай! Абурухъ далу акалдай бинеяр захъ маса нелай хьайитӀани гзаф авай жеди[+]. 5Зун хана муьжуьд лагьай югъ алукьайла суьннет авунай, зи ери-бине исраил[†] халкьдикай, Бунъяминан[†] тайифадай я. Зун халисан михьи[†] чувуд[†] я, Къанундихъ[†] галаз авай зи алакъадикай лагьайтӀа, зун фарисей[†] я[+]. 6Лап рикӀе цӀай аваз, алахъна зун иманийрин[†] геле къекъвена. Къанундив кьур хьтин гьахъ-михьивиликай[†] рахайтӀа, зак са рехнени квач[+].

7Амма за а чӀавуз жуваз жагъанвайди яз гьисабзавай кьван вири затӀар гила Месигьдин хатурдай квахьнавайбур яз гьисабзава. 8Неинки са гьам, гьакӀ амай крарни, зи Ребби Иса Месигь кьатӀунин къимет авачирвилив гекъигайла, за жувавай квахьнавай затӀар яз гьисабзава. Месигь патал за дуьньяда авай кьван амай вири затӀар зибилрай кьуна, Ам жуваз хьун патал ва Адахъ галаз хьун патал за вири квадарна, 9За гила жуван алахъунралди ва Къанун кьилиз акъудуналди къачудай гьахъ-михьивилиз акъудунихъ[†] ялзавач. Ваъ, Аллагьди зун авиляй кьабулна хьи, захъ Иса Месигьдихъ ийизвай иман[†] ава[+]. 10Заз Месигь ва Адал чан хкай къуват кьатӀуз кӀанзава. Заз Адахъ галаз Адан азабар пайиз ва Адан кьиникьа Гьам хьтинди жез кӀанзава[+]. 11Гьа чӀавуз, за кӀевелай умудзава, кьейидалай кьулухъ чан хтунивни[†] зун агакьда.


Цаварал алай чи ватан

12Им зун ихьтин дережадив агакьнава ва я закай тамамди хьанва лагьай чӀал туш, амма зун а дережадив агакьиз алахъзава, вучиз лагьайтӀа зун Иса Месигьди Вичив агакьарнава[+]. 13Стхаяр-вахар, за жува и кар авунваз гьисабзавач, амма алатна фейи кьванди рикӀелай алудиз, анжах вилик квайдахъди физва. 14Зун жуван мураддихъ – савкьват къачун патал йигиндиз вилик физва. А савкьват, лагьайтӀа, вичихъди Иса Месигь арада аваз Аллагьди эвер ганвай цӀийи уьмуьр я[+].

15Чун, руьгьдин рекьяй чранвай ксар, вири затӀариз гьа икӀ килигна кӀанда. Куьне са куьнин патахъай ятӀани масакӀа фикирзаватӀа, квез Аллагьди гьамни ачухарда[+]. 16Амма ша чна чун агакьнавай дережадиз кутугайвал уьмуьрдин рехъ кьан.

17Куьне за ийизвайвал ая, стхаяр-вахар. Чакай хьанвай чешнедал амал ийизвайбур квез чешне яз яхъ[+]. 18Гзафбуру Месигьдин хашунин[†] душманар яз кьил хуьзва. Виликдай за абурукай квез лагьанай ва гилани вилерал накъвар алаз лугьузва. 19Абур чеб телеф хьунихъ физва. Абурун аллагь чпин руфун я, абуру гьи кардал дамахзаватӀа, гьада абур беябурзава. Абурун фикирар и дуьньядиз хас крарихъ элкъвенва[+]. 20Чи ватан лагьайтӀа, цаварал ала, гьанай чна Хиласкар Ребби Иса Месигь хтун вилив хуьзва[+]. 21Адаз вири Вичиз муьтӀуьгъдай къуват ава, и къуватдин гьерекатдалди Ада виляй аватнавай чи беденар акӀ дегишарда хьи, абур Адан баркалла[†] алай бедендиз ухшар жеда[+].

#### 4

1Гьа икӀ, зи шадвални зи таж тир кӀани ва играми зи стхаяр-вахар, Реббидин[†] куьмекдалди кӀевиз акъваз, кӀанибур.


Несигьатар

2За Эвгьуда вахазни СуьнтӀуьх вахаз Реббидалди са фикиррал алаз хьухь лугьуз тагькимзава[+]. 3За вазни минетзава, заз вафа тир амадаг, и вахариз куьмек це, гьикӀ лагьайтӀа абуру Шад Хабар[†] патал захъ галаз, КӀелмесахъ[†] галаз ва уьмуьрдин ктабда чпин тӀварар[†] авай маса чи амадагрихъ галаз зегьмет чӀугуна[+].

4Реббидик кваз датӀана шад хьухь ва за мад гъилера лугьузва: шад хьухь![+] 5Къуй инсанрихъ галаз авай куь хъсан алакъаяр виридаз акурай. Ребби мукьув гва[+]. 6Са куьнин къайгъуни чӀугвамир, амма вири крара, дуьадин[†] ва минетдин куьмек галаз шукур авуналди, куь тӀалабунар Аллагьдиз чира[+]. 7Гьа чӀавуз гьихьтин хьайитӀани кьатӀунрилай вине авай Аллагьдилай къвезвай саламатвили куь рикӀер ва акьулар Иса[†] Месигьдалди[†] садвиле аваз хуьда[+].

8Эхирки, стхаяр-вахар, гьи кар гьакъикъат, намус, адалат, михьивал[†], хушвал ва гьейранвал галайди ятӀа, гьи кар сувабди ва тарифдиз лайихди ятӀа, гьадакай фикирар ая. 9Квез завай чир хьайи кьван, завай квев агакьай кьван, ван хьайи кьван ва завай акур кьван вири крар кьилиз акъуд. Гьа чӀавуз саламатвилин чешме тир Аллагь квехъ галаз жеда[+].


Савкьватрай сагърай лугьун

10Куьне цӀийи кьилелай зи къайгъу чӀугунал за Реббидихъ ийизвай иманда[†] рикӀин сидкьидай шадвалзава. Гьелбетда, куьне зи къайгъу датӀана чӀугвазвай, амма квез а кар къалурдай мумкинвал авачир. 11За икӀ жув са куьхъ ятӀани муьгьтежвиляй лугьузвайди туш, гьикӀ лагьайтӀа зун гьихьтин хьайитӀани гьаларал рази жез вердиш хьанва[+]. 12Заз кьитвални булвал вуч ятӀа чизва. Зи кьилел татайди амач, заз тух хьун ва каш эхун вуч ятӀа, агьвал хьунухь ва дарвиле хьун вуч ятӀа чизва[+]. 13Заз къуват Гузвайдан куьмекдалди залай вири алакьда[+].

14Гьа икӀ, захъ галаз зи бедбахтвилер паюналди куьне хъсан кар авуна[+]. 15ФилипӀвияр, за Шад Хабардикай муштулухар гуз эгечӀай, зун МакӀедандай экъечӀай чӀавуз, тек са квелай гъейри, иманийрин[†] са кӀватӀалдини заз пулунин куьмек тагайвал куь рикӀел алама. 16Зун герек чӀавуз куьне заз куьмек гьатта Саланикдизни кваз шумудни са гъилера ракъурнай[+]. 17За им квелай са вуч ятӀани жувал агакьун патал лугьузвайди туш, амма заз куьне куь суваб гзафарна кӀанзава[+]. 18ЭпафрадитӀан куьмекдалди куьне заз ракъурай вири пул зав агакьна. Ам гьатта герекзавайдалайни гзаф я. Захъ исятда вири бес кьадарда ава. Им атир галай ни хьиз я, вич Аллагьдиз кӀани ва хуш къурбанд хьиз я[+]. 19Зи Аллагьди Иса Месигьдин куьмекдалди Вичин баркалла[†] алай девлетрикай гана, куь виридан игьтияжар таъмин ийида![+]

20Къуй чи Аллагьдиз ва Бубадиз[†] асирдай асирдиз шукур хьурай. Амин[†].


Эхиримжи саламар

21Иса Месигьдиз талукь вирибуруз саламар лагь. Захъ галай стхайри-вахарини квез саламар лугьузва[+]. 22Аллагьдиз талукь тир инавай вирибуру квез саламар лугьузва, иллаки Римдин[†] пачагьдин кьилел-кӀвачел элкъвезвайбурукай тирбуру[+].

23Къуй Ребби Иса Месигьдин берекат[†] квехъ галаз хьурай. Амин.

### Каласвийриз

#### Каласвийриз

Каласвийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


Каласвийриз чар


Гьахьун

И чар мана-метлебдалди Эфесвийриз кхьей чарчиз гзаф мукьва я.

Маса гун-къачун авай зурба шегьер тир Каласар Фиригъ вилаятда авай (гилан Туьркиядин рагъакӀидай пата). Ана гьар жуьредин мажуси динар авай. Чкадин иманийрин кӀватӀалдизни Месигьдихъ ийизвай имандихъ галаз кьан тийизвай тапан чирвилер чкӀана ва иманийрин арада машгьур хьана. И тапан тербет Павела галай-галайвал къалурзавачтӀани, ам чувудрин кьетӀен чирвилер гузвай муаллимрин тербет тирди кьатӀуз жезва, ада Месигьдин метлеб тӀимиларзава. Адак загьидвилин ва малаикриз икрам авунин шартӀар акатзавай ва ада Къанундиз къуллугъ авун Аллагьдиз гьакӀ кӀан хьунин бинеда эцигзавай. Идалайни гъейри, и тербетдал амал ийизвайбуру хилас хьун патал анжах лап тӀимил арифриз хас тир кьетӀен чирвилер герек я лугьуз тестикьзавай.

Чарчи Каласра авай иманияр Иса Месигьдихъ ийизвай гьакъикъи иманда мягькемарзава ва халисан камал инсанар Аллагьдихъ галаз туькӀуьр хъийизвай Иса Месигьди авур крарикай, адан кьиникьикай ва чан хтуникай тир Шад Хабар тирди къалурзава. Гьавиляй иманияр патал диндин адетриз талукь къайдайрин къайгъуда хьана кӀандач, абур патал Аллагьдихъ иман авун ва сада садаз къалурзавай муьгьуьббат важиб я.

#### 1


Саламар

1Аллагьдин къастуналди хкянавай Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] Павелан ва стха ТӀиматӀеян патай[+] 2Каласра авай, Месигьдихъ иман[†] ийизвай, Адаз талукь стхайриз-вахариз.

Чи Буба[†] Аллагьдин патай берекатар[†] ва саламатвал хьурай квез.


Аллагьдиз шукур авун

3Куь паталай авур дуьайра[†] чна датӀана Аллагьдиз – чи Ребби[†] Иса Месигьдин Бубадиз шукур гъизва,[+] 4вучиз лагьайтӀа чав Иса Месигьдихъ куьне ийизвай имандикай ва Аллагьдиз талукь вирибуруз куь патай авай муьгьуьббатдикай[†] ванер агакьзава. 5-6Куь иманни муьгьуьббат квев цаварал агакьдайдак кутунвай умудди арадал гъанвайди я. Идакай квез виликдай гьакъикъатдин гафунай – куь патавни атанвай Шад Хабардай[†] ван хьана. И Хабар вири дуьнья тирвал чкӀизва ва Ада бегьер гъизва. Квез сифте яз адакай ван хьана ва Аллагьдин берекат гьакъикъатдаказ кьатӀай йикъалай инихъ дуьнья тирвал гьикӀ бегьер гъизватӀа, гьакӀ куь арадани бегьер гъизва[+][+]. 7А хабардикай квез чи кӀани амадаг, куьн паталди Месигьдиз вафа яз къуллугъзавай Эпафарасавай чир хьана[+]. 8Квез Руьгьди[†] гайи муьгьуьббатдикай гьада чаз ихтилатни авуна.

9Гьавиляй квекай сифте яз ван хьайи чӀавалай инихъ чна куь гьакъиндай акъваз тавуна дуьаяр ийизва ва куьне Аллагьдин къаст Руьгьдалди ва гьар жуьредин камалдалди кьатӀун тӀалабзава[+]. 10Куьне Ребби рази жедайвал уьмуьр тухун паталай чна дуьаяр ийизва. Куь хъсан крари гьар са жигьетдай бегьер гъурай ва куьне Аллагь мукьувай кьатӀунрай[+]. 11Ада Вичин къуватдин ва зурбавилин куьмекдалди, квевай вири крара дурум гуз ва эхи ийиз жедайвал, куьн мягькем авурай[+]. 12Квез Аллагьдин экуь Пачагьлугъда Вичиз талукьбурун ирсиникай пай къачудай алакьун гана. Ам квез гайи Цаварин Бубадиз шаддаказ шукур ая. 13Ада куьн мичӀивилин гьукумдикай хиласна ва куьн Вичин рикӀ алай Хцин Пачагьлугъдиз тухвана[+]. 14Хцелди чав хиласвал[†], гунагьрилай[†] гъил къахчун агакьна[+].


Виридалай Иса Месигь вине ава

15Иса Месигь Аллагьдин къамат я таквазвай,
халкьнавай кьван виридалай Ам виликдай авазвай[+].
16Адан куьмекдалди
цаварал ва чилерал алай кьван вири,
аквазвайди ва таквазвайди халкь авуна:
чеб кӀандатӀа тахтар хьурай,
кӀандатӀа гьакимвилер,
кӀандатӀа регьбервилер
ва кӀандатӀа гьукумар –
вири Гьадан куьмекдалди ва Гьам патал халкь авуна[+].
17Вири халкь ийидалди вилик Ам авазвай,
халкьнавай кьван вири Гьадалди къайдада ава.
18Ам Бедендин кьил я,
иманийрин КӀватӀалдин[†] кьил я,
Ам виридан эвел я,
вири патарихъай сифтегьанди хьун патал,
кьена чан хтайбурун арадани Ам сад лагьайди я,[+]
19куьз лагьайтӀа Аллагьдин вири ацӀайвал
Месигьда аваз хьун Аллагьдиз кӀан хьана[+].
20Хашунал[†] экъичай Месигьдин Иви себеб яз,
Адан куьмекдалди
цаварал ва чилел алай кьван вири
Аллагьди Вичихъ галаз туькӀуьр хъувуна[+].

21Са мус ятӀани куьн Аллагьдивай яргъа тир ва чӀуру крарихъ элкъуьрнавай куь акьулдалди Адахъ галаз мидявиле авай[+]. 22Амма исятда Месигь Вичин Бедендин кьиникьдалди Аллагьди куьнни Вичихъ галаз туькӀуьр хъувуна, вучиз лагьайтӀа Адаз куьн пакбур[†], рехне квачирбур ва леке алачирбур яз Вичин вилик акъвазариз кӀанзавай[+]. 23Куьн имандин бинедал ян тагана амукьайтӀа, цаварин кӀаник квай виридаз муштулух яз ганвай ва квезни ван хьанвай Шад Хабарди квез ганвай умуддикай къерех тахьайтӀа, гьакӀ женни ийида. Закай, Павелакай, лагьайтӀа и Шад Хабардиз къуллугъзавайди хьанва[+].


Павела иманийрин кӀватӀалдиз къуллугъ авун

24Гила за куь паталай азаб чӀугвазва лугьуз шадвал ийизва. Месигьди Вичин Беден патал, яни иманийрин[†] кӀватӀал патал заз тайинарнавай бедендин азабар чӀугун за тамамар хъийизва[+]. 25Аллагьдин эмирдалди заз и кӀватӀалдиз къуллугъ ийидай мумкинвал гана. Ада заз Вичин гаф вири тамамвилелди квев агакьарунин эмир гана[+]. 26А гаф инсанар патал асирдай асирдиз, несилрай несилриз сир яз амукьзавай, амма гила ам Адаз талукьбуруз ачух хьанва[+]. 27Месигьди куь рикӀера уьмуьр тухузвайвиликай ибарат сир вири халкьар паталди гьикьван зурба ятӀа, Аллагьдиз чириз кӀан хьана. Инлай кьулухъ жедай баркалладик[†] куьне кутазвай умуд Месигь я[+].

28Гьар са кас геле тваз ва адаз чирвал гуз, чна Месигьдикай хабар гузва. Гьар садакай акьалтӀай месигьи хьун патал, чна вири камалдикай менфят къачузва. 29Дуьз лагьайтӀа, и кар патал за Месигьдилай къвезвай, зак акатна, гуж аваз гьерекат ийизвай къуват кардик кутаз зегьметни чӀугвазва[+].

#### 2

1Куь ва ладикейвийрин, гьакӀни зи чин гьич акунни тавурбурун паталай за гьихьтин къати женг чӀугвазватӀа квез чир хьана кӀанзава заз. 2Заз и карди абур чпиз Аллагьдин сирдикай, яни Месигьдикай[†], дерин ва гегьенш чирвилер хьун патал кӀубанарна ва муьгьуьббатда[†] сад авуна кӀанзава[+]. 3Камалдинни чирвилин вири хазинаяр Гьада чуьнуьх хьанва[+]. 4За им квез, куьн садавайни амалдар гафаралди алцурариз тахьун патал, лугьузвайди я[+]. 5Зун жуван бедендалди квехъ галачтӀани, руьгьдалди[†] зун квехъ гала. Куь садвал ва Месигьдихъ куь мягькем иман[†] акваз зун шад жезва[+].


Инсанри эцигнавай къайдайрикай азад хьун

6Гьавиляй, куьне Ребби[†] Иса[†] Месигь кьабулай хьиз, Гьадан чӀалал алаз уьмуьрни твах,[+] 7Гьадан тӀебиатдиз дувулар ахъая, гьабура чӀехи хьухь. Къуй квез чирнавай имандалди куьне къуватар кӀватӀрай, къуй куьн идал шукурвилив ацӀуриз хьурай[+]. 8Килиг гьа, Месигьдин къайдайрал ваъ, инсанрин адетрал ва и дуьньядин чирвилерал бине кьунвай филасафатдин ичӀи веревирдралди рекьяй акъудна куьн садани лукӀвилик кутун тавурай[+]. 9-10Вири гьакимрин ва гьукумрин кьиле акъвазнавай Месигьдин куьмекдалди куьнени Аллагьдин ацӀайвал къачуна. И вири ацӀайвили лагьайтӀа, Месигьдин гьакъикъи кӀалубда аваз уьмуьр тухузвай[+][+]. 11Месигь кьабулай чӀавуз куьн суьннетни авунай, амма ам инсанрин гъилеривди ийидай хьтин суьннет тушир. Куьн Месигьдин таъсир кваз авур руьгьдин суьннетдалди куь гунагькар[†] тӀебиатдикай азад авунай[+]. 12Цик акахьун къачур[†] чӀавуз куьн Месигьдихъ галаз кучукай мисални хьанай ва Адахъ галаз квел кьейи Месигь къахрагъарай Аллагьдин къуватдихъ авур имандалди чанни хканай[+].

13Куь тахсирар, куьн руьгьдин суьннетдалди гунагькар тӀебиатдикай азад тахьун себеб яз, куьн руьгьдалди кьенвайбур тир, амма Аллагьди квел Месигьдихъ галаз санал чан хкана[†]. Ада чи вири тахсиррилай гъил къахчуна[+]. 14Къанунда[†] квез акси яз кхьенвай къарарар авай дафтардилай цӀар чӀугуна. Ада и дафтар хашуниз[†] яна, ам тахьай мисал авуна[+]. 15Аллагьди чӀуру къуватар, абурун гьакимар ва гьукумар яракь гвачиз туна ва абур виридаз аквадайвал беябур жедайвал авуна, Месигьдин куьмекдалди абур есирар хьиз халкьдин виликай тӀуз тухвана[+].

16Куьне вуч незва ва я вуч хъвазва лагьана ва я диндин са гьихьтин ятӀани суваррал, цӀийи варцарин ва Кишрин адетрал амалзавач лагьана квек кутазвай тахсирриз яб гумир[+]. 17Ибур вири чаз анжах идалай кьулухъ ачухдиз чир жедай крарин лишанар я, виридан асул мана Месигь я[+]. 18Чеб умун яз къалуриз гзаф кӀандай ва чпи малаикриз[†] икрамзава лугьузвай инсанри квек кутазвай тахсирриз яб гумир. Абурук, чпин карагунрал алахъиз, гьевес акатзава ва, гунагькар тӀебиатдиз хас чпин акьулдал гьавая дамахариз, абуру чпи чеб хкажзава. 19Жалгъайринни кьуру дамаррин куьмекдалди галкӀана сад хьанвай ва Аллагь себеб яз чӀехи жезвай Беден идара ийизвай Кьилихъ галаз абурун алакъа квахьнава[+].


Месигь галай цӀийи уьмуьр

20Куьн и дуьньядин чирвилер патал Месигьдихъ галаз кьенватӀа, бес вучиз куьн виликдай хьиз, и дуьньядин инсанар хьиз, адан ихьтин къайдайриз табий жезва:[+] 21«Им къачумир», «ам немир», «идак кягъмир»[+]? 22Ибур анжах инсанрин къайдаяр ва чеб кардик кутунивай фад ва я геж терг жедай затӀарикай авай малуматар я[+]. 23И къайдайри, дуьз тушир диндарвал авун, жув умунди яз къалурун ва беден гьалдай фин илитӀиз, са гьихьтин ятӀани камалдин акунар арадал гъун мумкин я. Гьакъикъатда и къайдайри тек са инсанриз ганвай тӀебии хас гьевес рази ийизва.

#### 3

1Гьа икӀ, квел Месигьдихъ[†] галаз чан хканват[†]Ӏа, Месигь Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнавай цавариз талукь жез алахъа[+]. 2Куь фикирар чилиз талукьдахъ ваъ, цавуз талукьдахъ элкъуьра. 3Куьн и дуьнья патал кьена, ва куь уьмуьр Месигьдихъ галаз санал Аллагьда чуьнуьх хьанва[+]. 4Куь уьмуьр Месигь я, Ам дуьньядиз къалурай чӀавуз куьнни Адахъ галаз санал баркаллада[†] аваз къалурда[+].

5Гьавиляй гунагькар[†] тӀебиатдиз гьеле талукь яз жувак кумай кьван вири йикь: явавал, ахлакь тахьун, кӀеви гьевес хьунухь, абур авачир мурадар ва азгъунвал (ам бутриз[†] икрам авунилай гъейри мад са затӀни туш)[+]. 6Ибуру вирида Аллагьдин чӀалаз килиг тийизвайбурукай Адаз хъел гъизва[+]. 7Са чӀавуз куьнени гьа ибуралди уьмуьр тухузвай,[+] 8амма исятда куьн патал и виридакай – хъилекай, гъазабдикай, писвиликай, агъу квай мецикай ва татугай гафар рахуникай – хилас жедай вахт алукьнава[+]. 9Сада садаз таб мийир, гьикӀ лагьайтӀа куьне куьгьне инсандин къаматни крар жувалай алуднава[+]. 10Куьне халисан чирвилив цӀийи хъувунвай ва Халикьдин Вичин къамат язвай цӀийи инсандин тӀебиат либас хьиз алукӀнава[+]. 11Гила мад я юнан, я чувуд[†], я суьннет авунвайди, я суьннет тавунвайди, я вагьшиди, я скӀуьф, я лукӀ, я азадди амач. Амма вири ва вирида авайди Месигь я[+].

12Гьавиляй, Аллагьди хкянавай Вичиз талукьбур ва кӀанибур яз, куьне жувал чарадан рикӀикай хабар кьун, дугъривал, умунвал, инсанрихъ галаз рахунра хъуьтуьлвал, сабур либас хьиз алукӀа[+]. 13Сад садахъ галаз сабур гваз хьухь, куьне садакай садаз хьайи рикӀин тӀарвилерилай гъил къахчу. АкӀ гъил къахчу хьи, Реббиди[†] квелай къахчурвал[+]. 14Ва и виридал алава яз, тамам садвиле кӀватӀзавай муьгьуьббатни[†] эхциг[+].

15Къуй куь рикӀериз регьбервал Месигьдин ислягьвили авурай, вучиз лагьайтӀа куьн са Бедендин паяр я ва квез а ислягьвал тайинарнава. Квехъ шукур авайди къалура[+]. 16Къуй Месигьдикай тир гаф вичин вири девлетдалди квехъ галаз санал хьурай. Сада садаз гьар жуьредин камалдалди чирвал ва несигьатар це, ва, шукурвал къалуриз, куь рикӀера Аллагьдиз забурар[†], тарифдин ва руьгьани[†] манияр лагь[+]. 17Куьне вуч ийиз ва вуч лугьуз хьайитӀани, Ребби Исадин[†] ТӀварц[†]Ӏин гьуьрметдай ая, Адалди Аллагь Бубадиз[†] шукур гъваш[+].


Иманийрин хизан


(Эфесвийриз 5:22–6:4)

18[•]Папар, Реббидиз кӀани саягъда куь итимриз муьтӀуьгъ хьухь[+].

19Гъуьлер, куь папар кӀан хьухь ва абурухъ галаз векъи жемир[+].

20Аялар, вири крара куь диде-бубадин чӀалаз килиг, вучиз лагьайтӀа Реббидиз и кар хуш я[+].

21Бубаяр, куь аялар ажуз хьана тамукьдайвал, абурук ктадмир.


ЛукӀаринни абурун иесийрин алакъаяр


(Эфесвийриз 6:5-9)

22ЛукӀар, вири крара и чилел куь иесийриз табий хьухь. Им инсанар рази авун паталди вилиз хъсан аквадай краралди ваъ, рикӀин къеняй, Аллагьдихъай кичӀе яз гьа икӀ ая[+]. 23Куьне вуч ийиз хьайитӀани, вири рикӀелди ая, куьне ам инсанар патал ваъ, Ребби патал ийизвай хьиз ая. 24ГьикӀ лагьайтӀа Реббидин патай квез ирс савкьват яз гудай чӀал квез чизва. Куьне Месигьдиз къуллугъзава[+]. 25Масадаз зиян гузвайдаз вичизни зиян гуда. Аллагьдиз сад муькуьдалай вине кьун хас туш[+].

#### 4

1Агъаяр, куь лукӀарив гьахъ-михьивал[†] гваз ва лайихдаказ, квехъ цаварал Агъа авайди рикӀел хвена, эгечӀа.


Эхиримжи несигьатар ва саламар

2ДатӀана дуьаяр[†] ая. Дуьа ийидайла, уях хьухь ва Аллагьдиз шукур гъваш[+]. 3Зун исятда гьа Месигь[†] себеб яз къазаматда ава. Аллагьди чи хабардиз рак ахъаюн патал, Месигьдин сирдикай хабарар гун патал чи гьакъиндайни дуьаяр ая[+]. 4А сир инсанриз завай лазим тир саягъда ачухиз хьун патал тӀалаб ая.

5Иман[†] тийизвайбурухъ галаз рафтарвиле вахтуникай дуьздаказ менфят къачуз, камал къалура[+]. 6Къуй куь ихтилатар хуш жедайбурни кьел квайбур хьурай, квелай гьардаз герек жаваб гуз алакьрай[+].

7[•]Закай квез играми стха, вафа тир къуллугъзавай, Ребби[†] патал чӀугвазвай зегьметда зи амадаг Туьхика вири суьгьбетда[+]. 8Чун авай гьаларикай квез чир хьун патал ва куьн кӀубан авун патал, за ам куь патав ракъурни ийизва[+]. 9Ам куь патав чи гьакъикъи ва играми стха, куь ватанэгьли Энесим галаз къведа. Абуру ина жезвай кьван вири крарикай квез суьгьбетда[+].

10Захъ галаз къазаматда авай АристӀархани квез саламар лугьузва. Барнабадин имидин хва Маркани квез саламар лугьузва, за адан гьакъиндай куьн тагькимар авунай. Ам куь патав атайтӀа, ам мугьмандиз ийидай гьуьрмет хвена кьабула[+]. 11Вичел Юст лакӀаб алай Исадини[†] квез саламар лугьузва. Зи амадагрин арада авай-авачир чувудар[†] гьабур я. Абуру Аллагьдин Пачагьлугъвал[†] патал кӀвалахзава ва заз теселли гузва[+]. 12Иса Месигьдиз къуллугъзавай гьа куь Эпафарасани квез саламар лугьузва. Аллагьдиз квевай кӀани вири кардал куьне тамамвилелди ва агъунваз амал авун патал Эпафараса датӀана вири рикӀелди куь хийирдиз дуьа ийизва[+]. 13Ада куьн ва Ладикейдани Гьерапулда авай иманияр[†] патал кӀевелай кӀвалахзавайдан шагьид зун я. 14Чи играми жерягь ЛукӀади ва Димаса квез саламар лугьузва[+]. 15Ладикейда авай стхайриз, гьакӀни Нимфадиз ва адан кӀвале кӀватӀ жезвай иманийриз зи саламарни лагь[+].

16Квез и чар кӀелай[†] чӀавуз ам Ладикейдиз, гьанани кӀелун патал, ракъура. Куьнени Ладикейдай квев агакьардай зи чар кӀела[+].

17АрхипӀаз вичел Реббиди тапшуругъ авунвай къуллугъ эхирдал кьван твах лагь[+].

18За, Павела, жуван гъилелди кхьизва: квез зи патай саламар. Зун бухавра авайди рикӀел хуьх. Берекат[†] квехъ галаз хьурай[+].

### 1-Саланиквийриз

#### 1-Саланиквийриз

1-Саланиквийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гьахьун


Саланиквийриз сад лагьай чар


Гьахьун

Им ЦӀийи Икьрардин лап къадим ктаб я.

Саланик шегьер МакӀедан вилаятдин меркез тир. Ана Павела Шад Хабардикай вязер авунай. И шегьер гилани Юнандин кефер пата ава. Павел мишекъатвиле тур хурук кутунри ам шегьердай экъечӀуниз мажбурна (кил. Крар 17:1-10), ада ина авай иманийрин кӀватӀалдин къайгъу чӀугуникай кьил къакъуднач. Ада, Каринфдай аниз Саланикда авай иманийрин кӀватӀалдин гьал гьихьтинди ятӀа чириз, вичиз куьмекзавай ТӀиматӀей ракъурна. ТӀиматӀей хъсан хабарар гваз хтана: шегьерда иманийрин геле къекъуьнизни килиг тавуна, абур Месигьдихъ ийизвай имандал кӀевиз акъвазнава.

Павела саланиквийрин кӀватӀалда авай гьалари вичиз гъанвай шадвал абурухъ галаз пайзава, гьакӀни абурук руьгь кутазва ва хурук кутунрин вилик абур чпин иманда мягькемар ийизва. КӀватӀалдикай хкечӀунар тахьун патал, ада, мажусийри уьмуьр тухузвай тегьердив гекъигайла, месигьийрин уьмуьрдин къайдадин винизвилер къалурзава. Чарчин кьилин месэла Месигь хтунихъ агъун я, а чӀалахъвили чеб хурук кутунрани иманийриз сабур гузва ва абуру гьадалай гуьгъуьнизни Аллагьдиз къуллугъ авун патал серфе вугузва.

#### 1


Саламар

1Павелан, Силаван ва ТӀиматӀеян патай – Аллагь Бубадиз[†] ва Ребби[†] Иса[†] Месигьдиз[†] талукь яз Саланикда авай иманийрин кӀватӀалдиз[†].

Берекатар[†] ва саламатвал хьурай квез![+]


Саланикда авай иманийрин кӀватӀалди чешне къалурун

2-3Куьн ва куь имандин[†] крар, куьне муьгьуьббатдивди[†] кьилиз акъудзавай регьят тушир кӀвалах, чи Ребби Иса Месигьдихъ умуд кваз квехъ авай сабур датӀана жуван дуьайра[†] чи Буба тир Аллагьдин вилик рикӀел хкиз, чна куь виридан паталай гьар чӀавуз Аллагьдиз шукур гъизва[+].

4Аллагьдиз куьн кӀанзава, стхаяр-вахар, ва чаз Ада куьн хкянавайди чизва![+] 5Чи Шад Хабар[†] куь патав тек са гафар яз ваъ, гьакӀни Пак Руьгьдин[†] къуват яз, адан гьакъикъивилихъ акьалтӀай иман яз атана. Квехъ галайла, чун куьн паталди гьихьтинбур тиртӀани, квез чизва[+]. 6Куьне чалайни Реббидилай чешне къачуз хьана ва, чӀехи азабриз килиг тавуна, Месигьдикай лагьанвай гаф квез Пак[†] Руьгьди гайи шадвилелди кьабулна[+]. 7ГьакӀ тирвиляй квекай МакӀеданда ва Ахайда авай иманияр[†] патал чешне хьана, 8гьа и саягъда Реббидин Гаф квелай тек са МакӀеданда ва Ахайда чкӀанач, Аллагьдихъ чи иман авайвиликай хабар виринриз хьана. Чаз гьич са гафни лугьунин гереквал авач. 9-10Вучиз лагьайтӀа куьне чун гьикӀ кьабулнатӀа ва куьне гьикӀ бутар[†] гадарнатӀа ва чан алай, халисан Аллагьдихъ куьн гьикӀ элкъвенатӀа, чаз масадбуру ахъайзава. Куьне гила Аллагьдиз гьикӀ къуллугъ ийизватӀа ва Адан Хва Иса Месигь цаварилай къведайвал гьикӀ куьне вилив хуьзватӀа, чаз ван хьана. Кьейидалай кьулухъ Аллагьди Вичи чан хкай Иса Месигьди чун къвердавай чаз мукьвал жезвай Аллагьдин хъилекай[†] хкудда[+][+].

#### 2


Павела ва адан юлдашри Саланикда къуллугъ авун

1Стхаяр-вахар, чун куь патав атун гьаваян кар туширди квез чизва. 2Квез чизвайвал, чал ФилипӀра гзаф азабар ва русвагьвилер акьалтна, амма, къати аксивилеризни килиг тавуна, чаз чи Аллагьди квез Вичин Шад Хабардикай[†] лугьудай викӀегьвал гана[+]. 3Чи эвер гуна я таб, я кьацӀай къастар авач, чун куьн алцурарун патални алахъзавач[+]. 4Акси яз, чун Аллагьди синагъ авунвай ва чпел Шад Хабардикай лугьун ихтибарнавай ксар хьиз рахазва. Чна инсанриз ваъ, чи рикӀер синагъзавай Аллагьдиз кӀандайвал авунихъ ялзава[+]. 5Квез чизвайвал, чна садрани чинал тариф авурди туш ва темягькарвилин къастаралди амалар авунач, и кардин шагьид Аллагь я;[+] 6чаз инсанрин вилик машгьурвал герек туш: я куь вилик, я са нин ятӀани масадан[+].

7Месигьдин[†] илчияр[†] хьуналди, чавай къвез чи гьукум къалуриз жедай, амма, акси яз, чун хур гузвай диде вичин бицӀекрихъ гелкъведай жуьреда квехъ галаз милайим хьана. 8Чаз куьн акьван кӀевидаказ кӀан хьана хьи, чун квехъ галаз тек са Шад Хабар ваъ, гьакӀни чи уьмуьр пайиз гьазур тир – гьакьван куьн чаз багьа хьана[+]. 9Куь арада Аллагьдилай атанвай Шад Хабар вяз ийидайла, квекай садални гуж акъалт тавун патал чна йифиз-юкъуз гьалдай фидалди гьикӀ зегьмет чӀугунатӀа, куь рикӀел алама, стхаяр-вахар[+].

10Квехъ, яни иманийрихъ[†] галаз чна чун михьидаказ[†], гьахъдаказ ва айиб текъведайвал тухвайвилин шагьидар куьнни Аллагь я. 11Квез чизвайвал, чна квехъ гьар садахъ галаз бубади[†] вичин аялрихъ галаз ийидай хьтин рафтарвал авуна:[+] 12квек руьгь[†] кутаз, чӀалал гъиз хьана, Вичин Пачагьлугъдиз ва Вичин баркалладик[†] атуниз эверзавай Аллагьдин вилик куьне лайих тир уьмуьрдалди кьил хуьн патал квез дад-бидадиз хьана[+].

13Чна датӀана Аллагьдиз а кардай шукур ийизва хьи, куьне чавай ван хьайи Аллагьдин Гаф кьабулдайла, ам инсанри туькӀуьрнавай гаф хьиз ваъ, ам гьихьтинди ятӀа, гьахьтинди яз – Аллагьдин Гаф яз, иман[†] авай куь рикӀера зурбадаказ гьерекат твазвай къуват яз кьабулна[+]. 14-15Куьне, стхаяр-вахар, Ягьудатда[†] авай ва чеб Иса[†] Месигьдихъ иманийрин кӀватӀалрилай[†] – Аллагьдин кӀватӀалрилай чешне къачуна. А кӀватӀалриз Ребби[†] Исани пайгъамбарар[†] яна кьейи ва чун чукурай чувудрин[†] патай акур хьтин дарвилер куь уьлкведин агьалийрин патай квезни акуна. Абуру Аллагьдиз кӀандайвал ийизвач ва амай вири инсанриз душманвал ийизва[+][+]. 16Чаз, халкьар хилас авун патал, абурухъ галаз рахаз вугузвач. Гьа идалди абуру датӀана чпин гунагьрин[†] кьадардал мад гунагьар хкин хъийизва, амма Аллагьдин хъел[†] эхирни абурув агакьна[+].

17Стхаяр-вахар, са кьадар вахтунда чун квевай къакъатнавай, бедендалди къакъатнавай, амма рикӀелди ваъ. Чна куьн акун патал вири мумкинвилер кардик кутазвай[+]. 18Чаз куь патав къвез кӀанзавай, зун, Павел, акӀ ийиз са шумудра алахънай, амма иблисди[†] чаз рехъ ганачир[+]. 19Чи Ребби Исадин вилик Ам хкведай юкъуз чи умуддин, чи шадвилин, чи тарифрин таж куьнни жедачни кьван?![+] 20Вучиз лагьайтӀа куьн чи баркалла ва шадвал я!

#### 3


ТӀиматӀей рекье тун

1Чавай квехъ галаз чаравал мад эхиз техъжезмайла, чна Афинайра[†] текдиз амукьун кьетӀна,[+] 2-3ва чи стха ТӀиматӀей чна куь патав ракъурна. Ада чахъ галаз Месигьдин[†] Шад Хабардикай[†] муштулухар гуз санал кӀвалахзава. Квекай садни и четинвилерин завалда кьве рикӀин тежедайвал авун, иманда[†] куьн мягькем ва кӀубан авун чна адал тапшуругъ авунай. Четинвилер, лагьайтӀа, чи кьадар-кьисмет я, и кар квез чизва[+][+]. 4Квехъ галайла, чун дарвилера туникай чна лагьанай. Квез чизвайвал, гьакӀ хьунни авуна. 5Гьа и себебдалди, мад завайни эхиз техъжезмайла, квехъ авай иман чирун патал, иблисди[†] куьн рекьяй акъуднаватӀа ва чи зегьмет гьаваянди хьанватӀа чирун патал за ТӀиматӀей ракъурна[+].

6Амма гила ТӀиматӀея, куь патавай хтайла, куь имандикай ва муьгьуьббатдикай[†] хъсан хабарар гъана. Ада чаз куьне датӀана шадвилелди чун рикӀел хкизвайдакай ва, гьикӀ чаз куьн акваз кӀанзаватӀа, гьакӀ квезни чун акваз кӀанзавайдакай ихтилатна[+]. 7Гьавиляй чи вири дарвилера ва четинвилера, стхаяр-вахар, куьн ва куь иман чун патал кӀубанардай чӀехи къуват хьана. 8ГьикӀ лагьайтӀа, куьн Реббидихъ[†] ийизвай имандал мягькемдиз акъвазнаватӀа, чални гьавиляй гила чан атанва. 9Куьне чаз гайи вири шадвиляй чна чи Аллагьдив разивал гьикӀ агакьар хъийин? 10Квехъ галаз сад садал гьалтун патахъай ва, куь иманда вуч бес жезвачтӀа, гьам алава хъувун патахъай чка юкъузни йифиз дуьаяр[†] ийизва[+].

11Къуй Аллагьди, чи Бубади[†] ва чи Ребби Исади[†] Вичи чи рехъ куь патахъди элкъуьррай![+] 12Къуй Реббиди, гьикӀ Ада чун квехъди муьгьуьббатдив ацӀурнатӀа, гьа саягъда куьн сад садахъди ва вири инсанрихъди муьгьуьббатдив артухдаказ ацӀуррай![+] 13Ребби Иса Вичин вири пакбур[†] галаз хкведайла, чи Аллагьдин ва Бубадин вилик куьн рехне квачирбур ва Адан кар давамарзавайбур хьун патал, къуй Ада куь рикӀер мягькем авурай. Амин[†][+].

#### 4


Аллагь рази ийидай уьмуьр

1Эхирни, стхаяр-вахар, куьн Ребби[†] Иса[†] Месигьдиз[†] талукьбур тирвиляй, чна квевай гзаф тӀалабзава: куьне чна квез чирайвал уьмуьр твах. Гьа ихьтинбур яз куьн Аллагьдиз кӀан жеда. Куьне гьакӀ уьмуьр тухузва, амма гьадалайни хъсандиз жедайвал ая[+]. 2Ребби Исадилай чна квез гьихьтин несигьатар ганатӀа, куь рикӀел алама. 3Аллагьдиз куьн пак[†] хьана кӀанзава. И кар патал куьне куьн явавиликай хуьх;[+] 4квекай гьар сада паквилелди ва лайих хвена куь бедендал агъавал ая. 5Аллагь течидай халкьари ийизвайвал, куьн гьашервилин гьевесдин кьенерда гьатмир[+]. 6И карда садани вичин стхадиз писвал тавурай ва ам алцурар тавурай. Ихьтин гунагьрай[†] инсандиз Аллагьди бала гуда, и кардикай чна квез виликамаз лугьунни авунай. 7ГьикӀ лагьайтӀа, Аллагьди чаз мурдарвилихъ ваъ, пак уьмуьрдихъ эвер ганва[+]. 8Гьавиляй ни и эвер гун кьабулзавачтӀа, ада инсан ваъ, Вичин Пак Руьгь[†] квез гузвай Аллагь кьабулзавач.

9Стхавилин кӀанивиликай квез кхьинин лазимвал авач, гьикӀ лагьайтӀа квез Аллагьди садаз сад кӀан жез чирна[+]. 10Квез МакӀеданда авай вири стхаяр кӀанзавайди чаз чизва. Чаз квевай кӀанзавайди квехъ муьгьуьббатда[†] мадни гзаф агалкьунар хьун я.

11-12Куь уьмуьрда иман[†] гвачирбурун патай гьуьрмет къачун патал ва квез са куьникайни дарвал тахьун патал, чна квез виликдайни лагьайвал, гьар сада жуван кар ийиз ва жуван гъилералди кӀвалахиз, намус гваз уьмуьр тухуз алахъа[+][+].


Ребби атун

13Стхаяр-вахар! Умуд авачир иман гвачирбуру кьейибурухъ хажалат чӀугвазвайвал, куьнени абурухъ хажалат чӀугун тавун патал, кьейибурукай чаз куьн са хабарни авачиз таз кӀанзавач[+]. 14Чун чӀалахъ я хьи, Иса кьена ва Адал чан хтана[†], ва гьавиляй Исадихъ ийизвай иман гваз кьейибурни Аллагьди Исадихъ галаз санал Вичин патав хутахдайдахъ чун чӀалахъ я[+]. 15Реббиди Вичи чаз лагьана, чнани квез лугьузва: чаз, Ребби къведай чӀавуз чан аламукьдайбуруз, кьенвайбурулай са артуханвални жедач[+]. 16Вучиз лагьайтӀа къати эверди, кьилин малаикдин[†] ванци ва Аллагьдин къаргъуди ван ийидай чӀавуз цаварилай Ребби Вич эвичӀда, ва Месигьдихъ ийизвай иман гваз кьейибурал сифте чан хкведа[+]. 17Ахпа чунни, яни чан аламукьайбур, абурухъ галаз санал, гьавада Реббидин къаншардиз фин патал цавун циферал хкажда, гьа чӀавалай чун датӀана Реббидин патав жеда[+]. 18Гьавиляй и гафаралди сада садак руьгь кутур.

#### 5

1Стхаяр-вахар, чаз йисарикайни йикъарикай рахунин лазимвал авач[+]. 2Квез и кар кьетӀидаказ чизва хьи, Ребби[†] къведай югъ хабарни авачиз, йифиз угъри хьиз, атана алукьда[+]. 3Инсанар «ислягьвал ва хата галачир саламатвал» лугьуз жеда, амма абурув, руфунал залан папаз аял хадайла тӀарвилер жедай саягъда, садлагьана бала агакьда, а чӀавуз садни катдач[+].

4Амма, стхаяр-вахар, а югъ квел, угъри хьиз, садлагьана туьш жедайвал, куьн мичӀи авамвиле авач[+]. 5Куьн вири экуьнинни йикъан рухваяр я эхир. Чун йифиз ва я мичӀивилиз талукь туш,[+] 6гьавиляй ша, чун, масадбур хьиз, ксун тийин, чун уях жен ва кьил кьилеллаз жен[+]. 7Ксузвайбур йифиз ксузва, хъвазвайбуруни йифиз хъивегьзава. 8Гьавиляй, чун йикъаз талукьбур тирла, ша чун кьил кьилеллаз, имандинни[†] муьгьуьббатдин[†] кьеркь жувал алукӀнаваз, кьилелни хилас хьунихъ умуддин ракьун бармак алаз амукьин[+]. 9ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьди чун хъел патал ваъ, чи Ребби Иса[†] Месигьдилай[†] чав агакьзавай хиласвал[†] патал тайинарнавайди я[+]. 10А юкъуз чун кьейибурун ва я чан алайбурун арада хьайитӀани-тахьайтӀани, чна Вичихъ галаз санал уьмуьр тухун патал, Ада чун патал чан гана[+]. 11Гьавиляй сада сад кӀубан ва мягькем ийиз хьухь.


Иман гвайбур патал несигьат

12Чна квевай тӀалабзава, стхаяр-вахар: ни куь арада зегьмет чӀугвазватӀа, ни куь кӀватӀалда Иса Месигьдалди регьбервал ийизватӀа ва квез несигьатар гузватӀа, гьабуруз гьуьрмет ая[+]. 13Абуру ийизвай кӀвалахдай абуруз гзаф майил къалура. Сад садахъ галаз тукӀвена хьухь[+]. 14Чна квез тагькимзава, стхаяр-вахар: кӀвалахиз кӀан тийизвайбур чӀалал гъваш, кичӀебур кӀубан ая; зайифбуруз куьмек це, виридахъ галаз сабур гваз хьухь[+]. 15Килиг, садани садазни писвиляй писвал тахъвурай, амма сад садахъ галаз ва вирибурухъ галаз датӀана дугъри жез алахъа[+].

16ДатӀана шад хьухь,[+] 17датӀана дуьаяр[†] ая,[+] 18гьихьтин гьалара хьайитӀани Аллагьдиз шукур ая, вучиз лагьайтӀа Иса Месигьдихъ галай куьн патал Аллагьдин къаст гьахьтинди я[+].

19Руьгь[†] туьхуьрмир,[+] 20пайгъамбаррин[†] гафар кьулухъди ийимир, 21амма виридай кьил акъуд ва хъсанвилин пад яхъ[+]. 22Гьар жуьредин писвиликай кьил къакъуд.


Хийир-дуьадин ва чара хъхьунин гафар

23Гьа икӀ, куь чан, куь руьгь ва беден рехне квачиз чи Ребби Иса Месигь къведалди сагъдиз амукьун патал къуй ислягьвал гузвай Аллагьди Вичи куьн тамамдиз пак[†] авурай[+]. 24Квез Вичин рекьиз эверай Аллагь гафунал кӀеви я, гайи гаф Ада кьилиз акъудда[+].

25Стхаяр-вахар, чи гьакъиндайни дуьаяр ая[+]. 26Пак темендалди вири стхайриз салам це[+]. 27За Аллагьдин вилик квез тагькимзава, и чар вири стхайриз-вахариз кӀела[†]![+]

28Къуй чи Ребби Иса Месигьдин берекат[†] квехъ галаз хьурай.

### 2-Саланиквийриз

#### 2-Саланиквийриз

2-Саланиквийриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]


#### Гьахьун


Саланиквийриз кьвед лагьай чар


Гьахьун

И чар саланиквийриз ракъурай сад лагьай чарчелай гуьгъуьниз са акьван ара тагана кхьенвайди яз гьисабзава. И кьве чарчин арада гзаф уртахвилер ава: кьведни сад хьиз эгечӀ жезва, кьведра сагърай лугьунар, сад хьтин хийир-дуьаяр, сад хьтин эхиримжи аят.

Саланикда авай иманийрин кӀватӀалдик квай са бязибур Павела Месигь кьвед лагьай гъилера хтуникай гузвай чирвилерин гъавурда дуьз акьунвачир. Абурув Павелан тӀварцӀелай кхьенвай тапан чар агакьун ва а кагъазди абурун кьил какадарун мумкин я. Гьар вуч ятӀани, эхирзаман жеда лугьудай фикирди абурук генани гзаф къалабулух кутуна, абуру Месигь хтун гежел тефидайди яз гьисабзавай. И кьвед лагьай чарче Месигь кьвед лагьай гъилера хтунин вилик бязи кьетӀен ишараяр жеда лугьузва. Гьавиляй иманийри сабур хуьн ва абуру Месигь фад хтуни гуя чилин вири крар мана авачирбур ийизвайдай кьун тавун лазим я.

#### 1


Саламар

1Павелан, Силаван ва ТӀиматӀеян патай – чи Аллагь Бубадиз[†] ва Ребби[†] Иса[†] Месигьдиз[†] талукь яз Саланикда авай иманийрин кӀватӀалдиз[†][+].

2Чи Аллагь Бубадин ва Ребби Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай квез!


Ребби хкведай югъ вилив хуьн

3Чна куьн паталди Аллагьдиз датӀана шукур авун лазим я, стхаяр-вахар, икӀ авун дуьзни я, вучиз лагьайтӀа куь иман[†] мад ва мад гзаф жезва, квехъ садан-садахъ авай муьгьуьббат[†] артух жезва[+]. 4Гьавиляй куь пайгарвиликай ва имандикай чун Аллагьдихъ иман ийизвайбурун кӀватӀалра дамахдивди рахазва. Куьне куь иман куьн хурук кутурла эхай кьван вири дарвилера ва бедбахтвилера къалурна[+].

5Им Аллагьди гьахъ-михьивал[†] гваз дуван авунин ва Ада ваз Вичин Пачагьлугъда иштиракзавайвиляй вуна азаб чӀугунин шагьадатнама я[+]. 6ГьикӀ лагьайтӀа Аллагь гьахъ-михьи я, квез азабар ийизвайбуруз Ада азабралди жаваб гуда,[+] 7-8амма ахьтин азабар эхай квез чахъ галаз санал Ада секинвал гуда. Аллагь кваз такьур ва чи Ребби Иса Месигьдин Шад Хабар[†] яб тагана амукьай вирибуруз бала гун патал цаварилай цӀун юкьва вай къудрат авай малаикар[†] галаз Иса Месигь атай чӀавуз гьа икӀ жеда[+][+]. 9Абуруз даиман жегьеннемдалди[†] жаза гуда: эбеди яз Реббидивай ва Адан сейли къудратдикай яргъаз ийида. 10И кар, Ам Вичиз талукьбурун арада машгьур хьун патал ва вири иманийрин[†] патай гьейранвал къачун патал, Ам атай юкъуз жеда. А юкъуз Адаз шукурар ийидайбурун арада куьнни жеда, вучиз лагьайтӀа куьн чна авур шагьидвилихъ агъуна[+].

11Гьавиляй чна датӀана куьн паталди дуьаяр[†] ийизва. Чи Аллагьди куьн куь везифадиз лайих авайбур яз гьисабрай. Квез ийиз кӀанзавай гьар са хъсан кӀвалах ва имандин кар кьилиз акъудиз Аллагьдин къуватди куьмек гурай[+]. 12Чи Ребби Исадин ТӀвар[†] куь куьмекдалди машгьур хьун патал ва куьнни Адан куьмекдалди машгьур хьун патал, чна чи Аллагьдин ва Ребби Иса Месигьдин берекатдив кьурвал дуьаяр ийизва.

#### 2


Иса хкведалди душманди авур гьужум

1Чи Ребби[†] Иса[†] Месигь[†] хтуниз ва чун Адан патав кӀватӀуниз талукь крарикай рахайтӀа, чна квевай, стхаяр-вахар, тӀалабзава:[+] 2гьар са куьнин чӀалахъ жез тади къачумир, Реббидин югъ атанва лугьуз пайгъамбарвал[†] ийидай садакайни, хьайи ванцикайни ва я гуя чна кхьенва лугьудай хьтин чарчикайни квек къалабулух акатмир. 3Килиг гьа, куьн садани са жуьредани алцурариз тахьурай: Аллагьдивай къакъат тавунмаз, чалкечир ва терг жедай инсан пайда жедалди а югъ алукьдач[+]. 4Ам аллагь тӀвар[†] алай ва пак[†] я лугьузвай гьар са куьниз акси жеда ва вич абурулай вине кьада. Ада гьатта Аллагьдин КӀвале[†] чкани кьада ва вич Аллагь я лугьуда.

5За и кардикай, зун куь патав гвайла, квез лагьайди куь рикӀел аламачни мегер? 6Гила квез чир хьанва хьи, а касдив адан вахт алукьдалди пайда жез вугун тийиз, куь ам кьуна акъвазарзаватӀа. 7Чалкечирвилин чинебан къуват исятда кардик ква, амма сифтени-сифте ам кьуна акъвазарзавайди рекьелай элячӀун лазим я[+]. 8Гьа чӀавуз чалкечирди вич къалурда. Амма ам Ребби Исади Вичин нефесдалди, Вич хтуналди терг ийида[+]. 9Чалкечир атун иблисдин[†] кар я. Чалкечирди жуьреба-жуьре къуватар, тапан аламатар ва керемат-ишараяр[†] къалурда,[+] 10инсанар регьятдиз чӀалахъардай гьихьтин хьайитӀани тапарар туькӀуьрда, а инсанар гьакъикъат ва гьадалди хиласвал[†] къачуз кӀан тахьайвиляй телеф жеда[+]. 11-12Гьавиляй ахьтин инсанриз, абур тапаррихъ агъун патал, гьакъикъатдин чӀалахъ тахьайбур ва таб кьабулайбур айибдайвал Аллагьди абурун кьил акадарда.


КӀевиз акъваз

13Реббидиз кӀани стхаяр-вахар, чна куьн патал датӀана Аллагьдиз шукурна кӀанда, вучиз лагьайтӀа, хиласун патал Ада лап эвелдилай куьн хкянава. Ада куьн Руьгьдалди[†] пак ийизва ва куьне гьакъикъатдихъ иман[†] ийизва[+]. 14И кардихъ Ада чна Шад Хабардикай[†] гайи муштулухралди квез эвер гана, чи Ребби Иса Месигьдин баркалладик[†] куь пайни акатдайвал авуна[+]. 15Гьавиляй, стхаяр-вахар, кӀевиз акъваз, чна квез мецелди ва чи чарче аваз гайи адетдиз вафа хьухь[+].

16Къуй чи Ребби Иса Месигьди Вичи ва чун кӀан хьайи ва берекатдалди[†] чаз даиман теселлини экуь умуд гайи чи Аллагь Бубади[†][+] 17куь рикӀериз сабур гурай, куьн гьар са кардани гафуна мягькем авурай[+].

#### 3


Чун паталди дуьаяр ая

1Эхирдайни, стхаяр-вахар, чна квевай тӀалабзава: Реббидин[†] Гаф фад сейли хьун патал ва квелай алакьдай саягъда виринра гьуьрметдалди кьабулун патал, чун паталди дуьаяр[†] ая[+]. 2Чун алчах ва пис инсанрикай хилас хьурай лугьуз дуьаяр ая: гьикӀ лагьайтӀа виридахъ иман[†] авач[+]. 3Амма Ребби гафунал кӀеви я, Ада чун мягькемарда ва шийирдикай хуьда[+]. 4Чун, лагьайтӀа, Реббидалди квехъ агъунва: чна квез вуч лугьузватӀа, гьам куьне кьилиз акъудзава ва мадни акъудда. 5Къуй Реббиди куь рикӀер Аллагь кӀан хьунихъ ва Месигь[†] хьиз пайгарди хьунихъ элкъуьррай[+].


Явакьан жемир

6Ребби Иса[†] Месигьдин ТӀварц[†]Ӏелай чна квевай тӀалабзава, стхаяр-вахар: кар квахьнавай ва куьне чавай кьабулнавай адетдал амал тийиз уьмуьр тухузвай стхайривай-вахайривай яргъаз хьухь, 7вучиз лагьайтӀа чна кьунвай рекье хьун гьикьван лазим кар ятӀа, квез чизва. Чна, куь патав гвайла, вахт кар-чӀал авачиз ракъурначир,[+] 8я чун чарадан фални хьаначир, аксина, чна, квекай садални пар гьалт тавурай лугьуз, гьалдай фидалди юкъуз-йифиз кӀвалахнай[+]. 9Квевай куьмек кӀан жедай тамам ихтияр чаз авайвилизни килиг тавуна, чна гьакӀ авунай, вучиз лагьайтӀа чаз квез чешне къалуриз кӀанзавай[+]. 10Чун куь патав гвайла, чна квез ихьтин къайда тунай: «Ни кӀвалахдач, гьада недач»[+].

11ЯтӀани квекай бязибуру явакьанвал ийизва, са кӀвалахни ийизвач, амма чарабурун крара кьил твазва лугьуз чаз ванер къвезва[+]. 12Иса Месигьдин ТӀварцӀелай чна ахьтинбурувай секиндаказ кӀвалахун ва жуваз недайди гъакъи яз къачун тӀалабзава ва акьул гузва. 13Амма, стхаяр-вахар, квез талукь крарикай рахайтӀа, хъсанвилер авунин карда юргъунвал хиве кьамир[+].

14Чна квез и чарче къалурнавай крарал са ни ятӀани амал тийиз хьайитӀа, адакай игьтият хьухь. Адаз вичи вич тухузвай тегьердикай регъуь жедайвал, ахьтин касдихъ галаз рафтарвал ийимир. 15Амма ам душман яз гьисабмир, ам стха хьиз гъавурда тур[+].


Хийир-дуьаяр

16Къуй къенивилин чешме тир Реббиди Вичи квез датӀана ва вири крара секинвал гурай. Квехъ виридахъ галаз Ребби хьурай![+]

17И салам за, Павела, жуван гъилелди кхьизва, вири чарара за гьа икӀ ийизва, ам а чар за кхьейвилин ишара[†] я[+].

18Къуй чи Ребби Иса Месигьдин берекат[†] квехъ виридахъ галаз хьурай!

### 1-ТӀиматӀеяз

#### 1-ТӀиматӀеяз

1-ТӀиматӀеяз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Гьахьун


ТӀиматӀеяз сад лагьай чар


Гьахьун

И чарчелай са жерге чарар ачух жезва, иманийрин кӀватӀалриз ваъ – кьилдин ксариз кхьенвайбур.

ТӀиматӀей чувуд папанни юнан итимдин хизанда хана. Ам Павелаз виридалайни гзаф вафа яз куьмекар гайи сад хьана ва гзаф йисара ам Павелан сиягьатра адахъ галаз Шад Хабардикай муштулухар гуз хьана.

И чар кхьейда жегьил касдик руьгь кутазва ва адаз иманийрин кӀватӀалдин аявал хъсандиз гьикӀ ийидатӀа несигьатар гузва.

Чар кьве чкадал пайиз жеда. Сад лагьай паюна (1–3-кьилер) ам кхьейда ТӀиматӀеяз тапан чирвилериз акси яз акъвазун герек тирвиликай лугьузва. Идалай гуьгъуьниз ада иманийрин кӀватӀалдин уьмуьрда авай къайдадикай, иллаки Аллагьдиз икрам авуниз талукь шартӀарикай ихтилатзава. ГьакӀни ада кӀватӀалрин кьиле авайбур ва абуруз куьмек гузвайбур гьихьтинбур хьана кӀандатӀа лугьузва.

Кьвед лагьай паюна (4–6-кьилер) ам кхьейда ТӀиматӀеяз Месигьдихъ иман авунин карда чешне хьухь ва жув кӀватӀалда авайбуруз дуьз тарсар гуниз бахш ая лугьуз несигьатар гузва. Ада гьакӀни ТӀиматӀеяз иманийрин жуьреба-жуьре кӀеретӀриз (кьуьзуьбуруз, жегьилбуруз, хендедайриз, лукӀариз) талукь меслятарни гузва.

#### 1


Саламар

1Чи Хиласкар тир Аллагьдин ва чи умуд тир Иса[†] Месигьдин[†] эмирдалди Месигь Исадин илчи[†] хьанвай Павелан патай[+] 2иманда[†] зи гьакъикъи хва тир ТӀиматӀеяз.

Аллагь Бубадин[†] патай ва чи Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекатар[†], регьим, саламатвал хьурай ваз[+].


Тапан тербетрикай виликамаз хабар гун

3МакӀедандиз фидайла, за вавай кьетӀидаказ Эфесда амукьун ва бязи инсанриз маса са куькай ятӀани чирвилер тагурай, 4акатай махаризни тухумрин а кьил авачир сиягьриз чпин вахт харж тавурай лугьун тӀалабнай. И карди анжах гьуьжетар арадал гъизва, имандал бине кьунвай Аллагьдин кар кьилиз акъатуниз куьмекзавач[+]. 5И тӀалабунин макьсад михьи[†] рикӀяй, дугъри намусдай ва сидкьи галай имандай къвезвай муьгьуьббат[†] я[+]. 6Амма бязи инсанар, и крар вири туна, кьуру рахунар ийиз ава[+]. 7Абуруз Къанундин[†] муаллимар жез кӀанзава, амма чпи лугьузвай ва кьетӀидаказ тестикьарзавай гафарай чпин кьил акъатзавач.

8Дуьздаказ гъиликиз хьайитӀа, Къанун хъсанди жедайди чаз чида[+]. 9Чаз гьакӀни чида хьи, Къанун гьахъ-михьибур патал ваъ, ам чӀурзавайбур патал, табий туширбур патал, асибур[†] патал ва гунагькарар[†] патал, са затӀни пак[†] яз такьазвайбур патал ва чалкечирбур патал, чпин бубадин ва я дидедин уьмуьрдал гъил хкажзавайбур патал, ивикъичар[*] патал,[+] 10явавилиз кьил янавайбур патал, чпи чпиз гъуьл-пабвалзавай итимарни папар патал, инсанар чуьнуьхна лукӀвилиз маса гузвайбур патал, тапрукьар патал, тапан кьинер кьазвайбур патал ва дуьзгуьн тербетдиз аксивалзавайбур патал, 11зал ихтибарнавай шукур Аллагьдин Шад Хабардихъ[†] галаз кьан тийизвай вирибур патал я[+].


Павела вичиз Аллагьди авур регьимдай шукур авун

12-13Заз къуватар гайи чи Ребби Иса Месигьдиз за шукур ийизва. Зун виликдай аси, зулумкар ва ягь авачир кас хьунизни килиг тавуна, Ада зун ихтибардиз лайих авайди яз гьисабна ва зи хиве пак везифа туна. Заз регьим авуна, вучиз лагьайтӀа за авур крар жуваз течиз ва имандал алачиз авунай[+][+]. 14Амма имандихъ ва Иса Месигьда авай муьгьуьббатдихъ галаз санал чи Реббидин вири девлет галай берекат зав агакьна[+].

15И гаф гьакъикъи я ва кьабулуниз лайих я: Иса Месигь и дуьньядиз гунагькарар хиласун патал атанвайди я, абурукай виридалайни чӀуруди зун я[+]. 16Амма Реббиди заз регьим авуна. Зун, гунагькаррикай виридалайни чӀуруди яз, Иса Месигьдиз Аллагьдин сабур гьихьтин чӀехиди ятӀа, заз къалуриз кӀан хьана. И кар акуна, масадбурни эбеди уьмуьр[†] къачун патал имандал атурай. 17ГьакӀ тирвиляй къуй даиман Пачагьдиз, рекьин тийидай, таквадай ва сад Аллагьдиз даим яз аферин ва шукур хьурай! Амин[†].

18-19ТӀиматӀей, чан хва, вакай лагьанвай кьван пайгъамбаррин[†] гафар рикӀел алаз за ваз веси ийизва; заз вуна, абурал амал авуна, лайихдаказ женг чӀугуна, жуван иман ва михьи намус хвена кӀанзава. Садбуру ам гадарнава ва нетижада абурун имандин гими хасаратдик акатнава[+]. 20Абурун арада Гьуьменей ва Искендер ава, за абур асивал тийиз чир хьун патал иблисдин[†] ихтиярда тунва[+].

#### 2


Дуьадикай ва ибадатдикай

1-2Гьа икӀ, виридалайни вилик за тӀалабзава: чавай ислягьдаказ, секиндаказ муъминвал[†] ийиз лайихдаказ уьмуьр тухун патал, Аллагьдиз вири инсанрин, пачагьрин ва гьукум гъиле авай вирибурун паталай аман-минет ва шукурар авуналди, дуьаяр[†] ая. 3И кар чи Хиласкар тир Аллагьдиз хъсанни я, хушни[+]. 4Адаз вири инсанар хилас хьана ва абуру гьакъикъат кьатӀана кӀанзава[+]. 5«Аллагь сад я»[+], Аллагьдинни инсанрин арада авайдини сад я – ам Инсан Иса[†] Месигь[†] я[+]. 6Ада Вичи Вич вири инсанрин паталай эвекь яз гана, Ам дуьньядиз вичин вахтунда ганвай Аллагьдин шагьадатнама я[+]. 7Гьавиляй зун чувудар[†] туширбур патал гьакъикъи имандин[†] чархачи яз, илчи[†] яз ва муаллим яз тайинарнава, ва за авайвал лугьузва, табзавач[+].

8Гьавиляй итимри, хъелни гьуьжетар туна, гьар са чкадал пак[†] гъилер хкажиз дуьа авуна кӀанзава заз.

9ГьакӀ папарини дамах гвачиз ва абу́р хвена, эдебдал амал авуна, алукӀрай; къуй абуру чеб кифер хруналди, къизилралди, гевгьерралди[†] ва багьа парталралди ваъ,[+] 10Аллагьдиз бахш хьанвай папари авуна кӀани хъсан краралди чӀагуррай[*]. 11Къуй папари секиндиз, тамам табийвиле аваз чирвилер къачурай[+]. 12Итимдиз тербетар ва я регьбервал гудай ихтияр за папаз гудач; ада сабур хуьн лазим я[+]. 13ГьикӀ лагьайтӀа сифтедай халкь авурди Адам[†] я, ахпа Гьава я,[+] 14алцурар хьайидини Адам ваъ, паб я, тапунин чӀалахъ хьайиди ва хата авурди гьам я[+]. 15Амма паб, аяларни хаз, иманда, муьгьуьббатда[†] ва суваб галай паквиле хьайитӀа, хилас жеда.

#### 3


Кьиле акъвазнавайбурун ва шемасрин чка

1Дуьз лугьузва: инсанди иманийрин[†] кьиле акъвазунихъ ялун тарифдай кар я[+]. 2Кьиле акъваздайди са куьнайни тахсир кутаз тежедай кас хьун, герек, са папан гъуьл жен – сабурни акьул авай, дуьзвал гвай, мугьманар кӀандай, хъсан муаллим,[+] 3хъивегьунал рикӀ алачирди, кикӀин тийидайди, амма инсанрихъ галаз рафтарвиле хъуьтуьлди, хкуькь тийидайди ва пул кӀан тийидайди хьун лазим я[+]. 4Ада вичин хизан хъсандиз идара авун лазим я, адахъ аялар хьайитӀа, абур адан чӀалаз килигдайбур ва адаз гьуьрметдайбур хьун герек я. 5ГьикӀ лагьайтӀа, са нивай ятӀани вичин хизан кьиле тухуз тахьайтӀа, адавай Аллагьдин иманийрин кӀватӀалдин[†] къайгъу чӀугваз гьикӀ хьурай? 6ЦӀийиз имандал[†] атанвайдакай кьиле акъваздайди хьун герек туш: ахьтиндан кьама ял гьатун мумкин я, гьа чӀавуз адак иблисдик[†] тахсир кутур саягъда тахсир кутада. 7Адаз туьгьметар татун патал ва ам иблисдин желедиз ават тавун патал адакай иман гвачирбурухъни хъсан фикир хьана кӀанда[+].

8Гьа ихьтин крар шемасризни[†] талукь я: абур гьуьрмет авай, кьве мез авачир, хъивегьунал рикӀ алачир, темягькарвал квачир инсанар хьун лазим я[+]. 9Абуру чаз гила ачух хьанвай имандин сирерал михьи[†] намусдивди амал авуна кӀанда. 10Сифтени-сифте а ксарай кьил акъудна кӀанда. Абуруз акси яз рехне кутаз жедай хьтин са затӀни жагъун тавуртӀа, абуру шемасрин везифаяр кьиле тухурай.

11Папарни гьакӀ гьуьрмет хуьдайбур хьун лазим я, абуру фитнеяр авуна кӀандач, сабур гвайбур ва вири крара ихтибар алайбур хьана кӀанда[+].

12Шемасар тир кас са папан гъуьл хьун лазим я, ада вичин аялар ва кӀвалевайбур хъсандиз идара авуна кӀанда. 13Чпин везифаяр хъсандиз тамамарзавайбуру чпиз лайих дережа кьада ва абурувай Иса[†] Месигьдихъ[†] чпин имандикай чеб чпихъ кӀевелай агъунваз рахаз жеда.

14Мукьвара ви патав атуник за умуд кутазватӀани, и чар за ваз кхьизва. 15Зун эглеш жез хьайитӀани, гила ваз жув Аллагьдин кӀвале[†] гьикӀ тухвана кӀандатӀа чизва; гьанаг – чан алай Аллагьдин кӀватӀал, гьакъикъатдин даях ва тестикьвал я. 16Чи имандин сир, са шакни алачиз, чӀехиди я:

Ам инсан яз атанай,
Руьгьди[†] Ам гьахъ-михьивилиз акъуднай[†],
Ам акунай малаикриз[†],
Адакай хабарнай халкьарин арада,
Ам дуьньяда кьабулна иман яз,
Ам хкаж хъувунай баркалла[†] алаз[+].

#### 4


Имандилай алатун

1Руьгьди[†] ачухдаказ лугьузва: эхиримжи вахтара бязибуру иман[†] гадарда, тапан руьгьерин ва чӀуру жинеррин[†] тербетрин рехъ кьада[+]. 2Ахьтин тербетар кьве чин алай ва намус квадарнавай тапархъанри гъида. 3Абуру инсанриз некягьдик экечӀун, иманийри[†] ва гьакъикъат чидайбуру шукур ийиз тӀуьн патал Аллагьди арадал гъанвай жуьреба-жуьре тӀуьнар къадагъа ийизва[+]. 4Аллагьди халкьнавай вири затӀар хъсанбур я, шукур гваз кьабулзавай затӀар инкар авуна виже къведач,[+] 5вучиз лагьайтӀа абур Аллагьдин Гафунивди ва дуьадалди[†] пак[†] ийизва[+].

6Вуна и кар стхайринни вахарин рикӀел гъиз хьайитӀа, Иса[†] Месигь[†] патал вакай имандин гафар кужумзавай ва вуна кьунвай дуьзгуьн тербет гвай хъсан ибадаткар[†] жеда. 7Къарийри хьрак ийидай хьтин кьуру ихтилатрик кьил кутамир, жуван муъминвал[†] лигим ая[+]. 8Бедендин акъажунрихъни тайин тир хийир ава, муъминвилихъ, лагьайтӀа, вири патарихъай хийир ава, ада и дуьньядани, атӀа дуьньядани уьмуьр хиве кьазва. 9И гаф гьакъикъи я ва кьабулуниз лайих я[+]. 10Гьа и кар паталди чна зегьметни къачузва, женгни чӀугвазва, адахъди гьерекатни ийизва, вучиз лагьайтӀа вири инсанар, иллаки Вичин иманияр Хиласкар тир чан алай Аллагьдик чна умуд кутунва[+]. 11И кардихъ инсанриз эвер це, и кар абуруз чир ая.


ТӀиматӀей – амайбуруз чешне, ва муаллим

12Садавни жуваз, вун жегьил я лагьана, кваз такьадай жуьреда килигиз тамир. Амма жуван рахунра, уьмуьрда, муьгьуьббатда[†], иманда ва михьивиле[†] иманияр патал чешне хьухь[+]. 13Зун къведалди кӀелунал[†], вязинал, муаллимвилел алахъа. 14Пайгъамбаррин[†] гафарин куьмекдалди ва иманийрин кӀватӀалдин[†] кьилевайбуру гъилер эцигуналди[†] ваз ганвай пай инкар мийир[+].

15И ибадатар ийидайла, гьакъисагъ хьухь, виридаз вун вилик финиф аквадайвал, жува жув тамамвилелди ибадатдиз бахш ая. 16Жувахъ ва вуна гузвай тербетдихъ гелкъуьгъ, гьа рехъ гваз амукь. Вуна акӀ ийиз хьайитӀа, вуна жувни, ваз яб гузвайбурни хиласда.

#### 5

1Кьуьзуь итимдиз векъи туьгьметар ийимир, жуван буба[†] вуна гьикӀ чӀалал гъидатӀа, ам гьа саягъда чӀалал гъваш. Жегьил гадайрихъ галаз стха хьиз хьухь[+]. 2Яш хьанвай папарив дидейрив хьиз, жегьил папаривни михьивилелди[†], вахарив хьиз эгечӀ.


Хендедаяр иманийрин кӀватӀалда

3Гьакъикъатда чпиз куьмекдай са касни авачир хендедайрин къайгъу чӀугу. 4Хендедадихъ аялар ва я хтулар аватӀа, къуй абуру сифте нубатда чпин хизандиз талукь къайгъуяр ийиз ва чпин дидейринни бадейрин бурж вахгуз чир авурай. И кар Аллагьдиз хуш я[+]. 5Ялгъуздаказ амукьнавай халисан хендедади Аллагьдик умуд кутада ва Адаз юкъуз-йифиз тӀалабунар ва дуьаяр[†] ийида. 6Амма хендеда яз амукьай папа вичин кеф патал уьмуьр тухузватӀа, ам чан аламаз кьенвайдай кьуртӀа жеда[+]. 7Са жуьрединни туьгьметар тахьун патал, винидихъ лагьанвай кьван вири крар инсанривай тӀалаб ая. 8Ни вичин мукьва-кьилийрин, сифтени-сифте вичин хизандин къайгъу чӀугвазвачтӀа, ам имандикай[†] къерех хьанва ва ам иман гвачирдалайни пис я.

9Хендедадин пудкъад йис хьанвачтӀа ва я ада гъуьлуьз ийизвай вафа чӀурнатӀа, ам иманийрин кӀватӀалдин[†] къаюмдик кутуна кӀандач. 10Ам хъсан крар авурди: аялриз тербия гайиди, мугьманар хуш хьайиди, Аллагьдиз талукьбурун кӀвачер чуьхвейди, четинвиле авайбуруз куьмекайди, вич гьар жуьре хъсан крариз бахш авурди яз малум хьана кӀанда[+].

11Жегьил хендедаяр ахьтин сиягьда твамир, вучиз лагьайтӀа абурун чандин гьевес квай мурадар Месигьдиз[†] вафа хуьнилай гзаф гуж авайбур хьайи чӀавуз абуруз мад гъуьлуьз хъфиз кӀан жеда 12ва чпи эвелдай гайи вяд чӀур авуналди абуру чпел айиб гъида. 13Идалайни гъейри, абур кӀвалах тийиз вердиш жезва ва абурук вахт файда авачиз акъудунин, кӀваляй кӀвализ финин, фитнеяр авунин, чарадан крара кьил тунин ва герек авачир гафар лугьунин хесет акатзава[+]. 14Гьавиляй заз жегьил хендедаяр гъуьлуьз хъфена, абуру аялар хана, кӀвалин-йикъан къайгъуйрал алахъна ва душманриз кьулухъай чӀурукӀа рахадай багьна тагана кӀанзава,[+] 15вучиз лагьайтӀа абур себеб яз бязи хендедайри чпин иман гадарнава ва иблисдин[†] рехъ кьунва.

16Иманийрин[†] кӀватӀалди чпиз гьакъикъатда куьмек кӀанзавай хендедайрин къайгъу чӀугун патал, иман гвай папари чпин мукьва-кьили хендедайриз куьмекар гун лазим я. Къуй а хендедайрикай кӀватӀалдиз артухан пар тахьурай.


Иманийрин кӀватӀалдин чӀехибур

17Чпин кӀвалах хъсандиз ийизватӀа, иманийрин кӀватӀалдин кьилевайбур, иллаки вязер ийизвайбур ва чирвилер гузвайбур, кьве къат артухан гьуьрметдиз лайих я[+]. 18Вучиз лагьайтӀа Каламда[†] лугьузва: «Юг гатазвай яцран сив агалмир»[+] ва: «КӀвалахзавайдаз гьакъи гана кӀанда»[+][+]. 19Иманийрин кьилевайдак кутазвай тахсир, кьвед ва я пуд шагьид авачиз хьайитӀа, кьабулмир[+]. 20Масадбурузни кичӀе хьун патал, гунагьар[†] ийизвайбурун крар виридан вилик ачухдаказ винел акъуд[+].

21За Аллагьдин вилик, Иса[†] Месигьдин вилик ва хкянавай малаикрин[†] вилик вавай кьетӀидаказ тӀалабзава: и тагькимар кьиле твах ва абурал, гьакъикъат течиз ийизвай фикир къерех авуна ва садни муькуьбурулай артухди яз такьуна, амал ая.

22Кьилел кьве кап эцигна садни тадидаказ кӀватӀалдин чӀехиди яз тайинармир. Адан гунагьрин жаваб ви хиве гьат тавурай. Жув михьидаказ хуьх[+].

23За ваз неинки са яд хъун, гьакӀни, ви хуьрекдин кӀвал ва мукьвал-мукьвал жезвай ви кефияр тахьун себеб яз, са тӀимил чехирни хъухъ лугьузва[+].

24Бязи инсанрин гунагьар гьеле дуван тавунмаз виле акьада, амма масабурун гунагьар са кьадар геж чир жеда. 25И къайда хъсан краризни хас я: са бязи хъсан крар гьасятда аквада, муькуьбур геж ашкара жеда.

#### 6


ЛукӀар

1Я Аллагьдин ТӀварц[†]Ӏикай, я чи тербетдакай пис гафар талгьудайвал, лукӀвилин зулумдик квайбур къуй чпин иесийрив гьуьрметдалди эгечӀрай[+]. 2Иесияр имандал[†] алай лукӀарини, абур чпин стхаяр хьунал бине кьаз, абуруз ийизвай лайих гьуьрмет тӀимилди тахьурай. Аксина, абуру виликдай авурдалайни хъсандиз къуллугъун лазим я, вучиз лагьайтӀа абуру низ къуллугъзаватӀа, гьабур вафа тир ва кӀани стхаяр я. И кар вуна инсанриз чирна кӀанда ва идахъ эвер гана кӀанда[+].

3Са ни ятӀани маса жуьредин чирвал гуз ва ам Иса[†] Месигьдин[†] несигьатрихъ ва муъминбуруз[†] кӀвал-югъ гьикӀ тухвана кӀандатӀа чирзавай тербетдихъ галаз рази туш[+]. 4Ахьтиндан кьама ял ава, ам са куьнин гъавурдани авач. Адахъ авайди анжах гьуьжетар ийиз ва кар-чӀал авачиз кьуру рахунар ийиз кӀан хьунин зарар квай ният я, и карди пехилвал, чуьруькар, асивал[†], чӀуру гиманар[+] 5ва гьакъикъатдивай яргъа тир ява акьул авай инсанрин арада датӀана сад садав такьурвал арадал гъида: ахьтинбуру муъминвал анжах регьят къазанжи къачудай рехъ я лугьуз фикирзава[+]. 6Амма авайдал рази яз муъмин хьун чӀехи къазанжи я[+]. 7ГьикӀ лагьайтӀа и дуьньядиз чна жувахъ галаз са затӀни гъанач ва инай са затӀни жувахъ галаз хутахиз жедач[+]. 8Чахъ недайдини партал аватӀа, чун рази хьун лазим я. 9Девлет гзаф хьунихъ ялзавайбур темягьда гьатда, абур ахмакь ва хата гвай ниятрин желедиз аватда, а ниятри инсанар бедбахтвилинни кьиникьин деринда твада[+]. 10Пул кӀан хьун – им вири жуьредин писвилерин дувул я. Пул кӀан хьуни имандивай къакъудай ва чпи чеб азиятра тур инсанарни гзаф ава[+].


Иман патал женг

11Вун лагьайтӀа, ТӀиматӀей, Аллагьдин инсан я, ва гьавиляй вуна вири ихьтин крарикай кьил къакъуд. Гьахъ-михьивилихъ[†], муъминвилихъ, имандихъ, муьгьуьббатдихъ[†], сабурдихъ, инсанрихъ галаз рафтарвиле хъуьтуьлвилихъ яла[+]. 12Вири четинвилерихъ галаз иман хвена женг чӀугу ва ви хиве тунвай эбеди уьмуьрдин[†] пад яхъ, гьикӀ лагьайтӀа гзаф шагьидрин вилик вуна ви имандикай лайихвилелди ва ачухдиз лагьанай[+]. 13Виридаз уьмуьр гузвай Аллагьдин ва рикӀе авайди кьетӀидаказ ПунтӀи ПилатӀан[†] вилик лагьай Иса Месигьдин вилик за ваз лугьузва:[+] 14ваз Аллагьди вуч тагькимзаватӀа, гьам гьакъикъидаказ ва туьгьмет къачун тавуна, та чи Ребби[†] Иса Месигь хкведалди, кьилиз акъуд.

15-16Шукур авуниз лайих тир ва сад тир Падишагьди,
пачагьрин Пачагьди ва агъавалзавайбурун Агъади,
инсанрикай садазни такур ва таквадай,
агакь тийир экуьна уьмуьр тухузвай
авай-авачир Рекьин тийирда
вичин вахтунда
а пайда хьунухь къалурда.
Гьуьрметни къудратвал
даим яз
талукь хьуй Гьадаз!
Амин[†][+].

17И чилел алай уьмуьрда девлет авайбуруз дамах акат тавун патал ва чпин девлетдик умуд кутун тавун патал тагьким ая: девлет умуд кутаз жери затӀ туш. Абуру Аллагьдик умуд кутурай. Ада чна уьмуьрдикай лезет хкудун патал чаз лазим тирдалайни гзаф гузва. 18Абурувай хъсанвал авун, дугъри краралди девлет кӀватӀун, гъилин ахъавал авун ва жуван девлетдикай амайбурузни пай гун кӀан хьухь[+]. 19Гьа икӀ абуру чпин гележегдин бине жедай хазинаяр кӀватӀда ва гьакъикъи уьмуьр къачузва.

20ТӀиматӀей, вал ихтибарнавайди хуьх. Аллагьдикай яргъа, кьел квачир, гафарал ва чпиз чирвилер я лугьузвай тапаррикай ийизвай гьуьжетрал алахъмир[+]. 21Гьа ихьтин тапан чирвилер кьабулна масабурузни гуз хьайи са бязибур имандикай къерех хьана. Къуй берекат[†] квехъ галаз хьурай[+].

### 2-ТӀиматӀеяз

#### 2-ТӀиматӀеяз

2-ТӀиматӀеяз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Гьахьун


ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар


Гьахьун

И чар кхьейди мад гъилера вичиз вафа яз куьмекар гузвай ТиматӀеяхъ элкъвена рахазва. Вич авай четин гьалдиз килиг тавуна, ада вичин вири уьмуьрда вичиз куьмек гайи Аллагьдин тарифар ийизва. Адаз кьиникьикай кичӀе туш, ам вич Месигьдихъ галаз жедай даим уьмуьрди вилив хуьзвайдахъ агъунва. Гьа са вахтунда ада, Месигьдихъ иман ийизвайбурун кӀватӀалрин геле абур хурук кутадайбур къекъведайди чиз, а кӀватӀалрин къайгъу чӀугвазва. Гьавиляй ада ТӀиматӀеяз (ва адахъ галаз вири иманийризни) Месигьдиз вафавал авунин карда гьатта азабрин виликни кӀевиз акъваз лугьуз несигьатар гузва.

#### 1


Саламар

1Аллагьди Вичи Иса[†] Месигьдалди[†] гуда лагьай уьмуьрдикай хабар гун патал хкягъай Иса Месигьдин илчи[†] Павелан патай[+] 2играми хва ТӀиматӀеяз.

Аллагь Бубадин[†] ва чи Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекатар[†], регьим ва саламатвал хьурай ваз[+].


Шукур авун ва руьгь хкажун

3Вахт-вахтунда ийизвай дуьайра[†] вун за рикӀел гъизвайла, за Вичиз, зи бан-бубайри хьиз, михьи[†] намусдалди ибадатзавай[†] Аллагьдиз шукурзава[+]. 4Зи рикӀел ви накъвар хквезва ва заз вун акваз гзаф кӀанзава: а гьалтуни зун тежер кьван шадардай. 5Зи рикӀел ви сидкьи иманни[†] хквезва: гьа саягъда ви баде Лаисадивни, ви диде Эвникавни иман гвай, гьа гьахьтин иман вакни квайдахъ зун агъунва[+]. 6Гьавиляй за ви рикӀел хкизва: вуна, за вал гъилер эцигуналди[†], Аллагьдивай къачунвай пай, цӀай хьиз, къати хъия[+]. 7ГьикӀ лагьайтӀа Аллагьди чаз ганвайди кичӀевилин руьгь[†] ваъ, къуватдин, муьгьуьббатдин[†] ва дуьз фикирунин руьгь я[+].

8Гьавиляй чи Аллагьдикай рахаз ва зун Адаз килигна къазаматда хьуникай регъуь жемир. Аксина, Аллагьдин къуватдихъ далу акална, вуна захъ галаз Шад Хабар[†] себеб яз чӀугвазвай азабар пай ая[+]. 9Аллагьди чна хъсан крар авуна лугьуз ваъ, чакай вичин халкь хьун патал чун хиласна, Вичин берекатдив кьурвал чаз эверна. А берекат чаз Иса Месигьдилай дуьнья халкь хьайидалай вилик ганвай[+]. 10А берекат гила пайда хьана, яни ажал терг авур ва Шад Хабардалди цӀийи уьмуьр ва ажал авачирди къалурай чи Иса Месигь, чи Хиласкар атана[+]. 11Зун и Шад Хабардин чавушвиле, илчивиле ва муаллимвиле эцигнай[+]. 12Гьа и кардай за исятда азабар чӀугвазва, амма заз идакай регъуь туш, вучиз лагьайтӀа заз жува Нихъ иман авунатӀа чизва. Адалай, за Вичел вуч ихтибарнаватӀа, гьам Къияматдин йикъалди[†] хуьз алакьдайдахъ за иман ийизва[+]. 13Завай ваз вуч ван хьанатӀа, къуй ваз гьадакай дуьз тербет гунин карда чешне хьурай. Иса Месигьдилай къвезвай иманни муьгьуьббат гваз уьмуьр твах. 14Вал ихтибарнавай хъсан крар хуьз квек квай Пак[†] Руьгьди куьмекрай[+].

15Асия вилаятда[†] вирида, гьабурухъ галаз Фуьгела ва Гьермагена, захъ далу элкъуьрна; и кар ваз чизва[+].

16Къуй Реббиди Анисфаран кӀвализ регьим авурай, гьикӀ лагьайтӀа ада зун кӀубан ийиз хьанай, зун зунжурра хьана лугьуз регъуьвал авуначир[+]. 17Аксина, вич Римда[†] авайла, ам кьетӀидаказ захъ къекъвез хьанай ва ада зун жагъурнай. 18Къуй Къияматдин юкъуз Реббиди адаз регьим авурай. Ада заз гьикьван хъсанвилер Эфесдани авунатӀа, вазни хъсандиз чизва.

#### 2


Шад Хабар патал кӀвалахун ва азабар чӀугун

1Гьа икӀ, зи хва, Иса[†] Месигьдилай[†] къвезвай берекатда[†] къуват аваз хьухь. 2Завай ваз мукьвал-мукьвал жуьреба-жуьре гьалара чир хьайи шагьидвилер вафа тир ва алакьунар авай ксарал ихтибар ая. Абуру чпин нубатда масабуруз чиррай. 3Иса Месигьдин дугъри аскерди хьиз азабрикай жуван пай къачу[+]. 4Са аскердини вич кӀвалин-йикъан крарихъ галаз алакъада твадач, ам патал кьилинди вичин чӀехидаз кӀандайвал авун я; 5я са пагьливандивайни, ада акъажунрин къайдаяр чӀуриз хьайитӀа, савкьват къачуз жедач[+]. 6Майвайрин пай сифте нубатда чуьлда зегьмет чӀугвазвай лежберди къачун лазим я[+]. 7За вуч лугьузватӀа, фагьум ая, адан гъавурда акьаз ваз Реббиди[†] вири крара куьмек гуда.

8За гъайи Шад Хабарда[†] лугьузвайвал, Давудан[†] тухумдикай тир ва кьена чан хтай Иса Месигь рикӀел хуьх[+]. 9Гьа Шад Хабардин паталай за азабар чӀугвазва, гьадаз килигна зун гьатта, тахсиркар хьиз, зунжурра тунва. Амма Аллагьдин Гаф зунжуррани тваз хьун мумкин туш![+] 10Гьавиляй хкягъайбурун хатурдай за вири эхзава. Абуру лагьайтӀа, Иса Месигьдалди жедай хиласвал[†] даиман баркалладихъ[†] галаз къачудайвал ийизва[+]. 11И гафар гьакъикъибур я:

Чун Адахъ галаз кьенатӀа,
Адахъ галаз уьмуьрни тухуда чна[+].
12Чна эхзаватӀа,
Адахъ галаз пачагьвални ийида.
Чна Ам жувакай атӀайтӀа,
Адани чун атӀуда[+].
13Чун Адаз вафа ятӀа,
гьикӀ хьайитӀани Ам вафа гваз амукьда,
куьз лагьайтӀа Адавай
Вичикай Вич атӀуз жедач[+].

14Им вафа хуьзвай гьа ксарин рикӀел хкиз хьухь. Абуруз Аллагьдин вилик кӀевелай лагь хьи, гафара тӀуб экъуьрунал[*] алахъ тавурай. И кар хийир гъидайди туш, ада яб гузвайбуруз анжах зиян гуда[+]. 15Жув гьакъикъатдин гаф дуьздаказ агакьарзавай, регъуь жедай хьтин крар тавунвай синагърай акъатнавай инсан яз, кӀвалахдай кас яз Аллагьдиз къалуриз алахъа. 16Аси[†] ва кьуру рахунрикай кьил къакъуда, вучиз лагьайтӀа ахьтин крар ийизвайбур Аллагьдивай мад ва мад яргъаз къакъатзава[+]. 17Ахьтин ксари гузвай тербет ирин хьиз чкӀида. Абурун арадиз Гьуьменейни ФилитӀ аватнава[+]. 18Абур, кьейибурал чан хтана[†] алатнавайди я лугьуз ва идалди бязи инсанрин иман[†] чӀуриз, гьакъикъатдивай яргъаз къакъатнава[+]. 19Амма Аллагьди эцигнавай мягькем бине чукӀуриз жериди туш. Адал ихьтин кхьинар алай муьгьуьр ала: «Реббидиз Вичинбур чизва» ва: «Реббидин ТӀвар[†] кьазвай гьар сад писвиликай къерех хьун лазим я»[+].

20Гьар са чӀехи кӀвале тек са къизилдинни гимишдин къапар ваъ, гьакӀни кӀарасдинни хъенчӀинбур ава. Са къапунихъ гьуьрмет галай везифа ава, муькуьдахъ – агъуз дережадин[+]. 21Инсанди вич вири и писвилерикай михьи[†] авуртӀа, ам гьуьрмет галай везифа авай къаб хьиз, пакдаказ[†], Иесиди Вичи менфят къачуниз лайих яз гъиликда. Гьа икӀ ада гьар са жуьре хъсан крар ийизва.

22Жегьилвилиз хас тир акатай айиб ниятрикай кьил къакъуда. Гьахъ-михьивилихъ[†], имандихъ, муьгьуьббатдихъ[†] ва ислягьвилихъ яла ва и кар Аллагьдихъ рикӀин сидкьидалди элкъвезвайбурухъ галаз санал ая[+]. 23Ахмакь ва авам гьуьжетрик экечӀмир, абуру чуьруькрал гъидайди ваз чизва[+]. 24Реббидин лукӀра къал-къил авуна кӀандач. Аксина, ам вири ксарив дугъривилелди эгечӀна кӀанда, адалай тербет гуз ва писвал алудиз алакьна кӀанда. 25Ада мидяйриз хъуьтуьлдаказ, Аллагьди абур Вичин рекьел гъунин ва абуру гьакъикъат кьатӀунин умуд аваз, несигьатар гун лазим я[+]. 26Гьа чӀавуз абурун кьилиз акьул хкведа, ва абур чеб есирда кьазвай ва чпив вичин къаст кьилиз акъудиз тазвай иблисдин[†] желедай азад жеда[+].

#### 3


Эхиримжи йикъара Аллагь квадарун

1Чир хьухь, эхиримжи йикъара мишекъат вахт жеда[+]. 2-3Инсанар гьар сад са вичин менфятдихъ гелкъведа, пулунал рикӀ алайбур, яцӀу гафар гвайбур, дамах гвайбур, асибур[†], диде-бубайриз яб тагудайбур, чпиз авур хъсанвал чир тежедайбур, са затӀни пак[†] яз такьазвайбур, рикӀ авачирбур, туькӀуьн тийидайбур, буьгьтенар вегьидайбур, чпивай чеб кьаз тежедайбур, инсаф авачирбур жеда, абуруз хъсанвал такӀан жеда,[+][+] 4абур хаинвал ийиз жеда, туьнт жеда, дамах гваз жеда, абуруз Аллагьдивай гзаф лезетар кӀан жеда. 5Муъминвал[†] абур патал анжах винел патан къабух жеда, амма абуру муъминвилин гьакъикъи къуват инкар ийида. Ахьтинбурувай кьил къакъуд.

6Абурун арада, кӀвалериз физ, гунагьдин[†] пар алай ва акатай гьихьтин хьайитӀани ниятрин-гьевесрин чӀалал фидай, кьиле гар авай папар рекьелай алуддайбурни ава. 7А папари датӀана чирвал къачузва ва сакӀани гьакъикъатдин гъавурда акьаз алакьзавач. 8ГьикӀ Янисани Ямпереса Мусади[†] лагьай гафариз аксивал авунатӀа, и ксарини гьакӀ гьакъикъатдиз аксивал ийизва. Ибур ява хьанвай, акьулни иман[†] патал виже текъведай инсанар я. 9Амма абурун алакьунар яргъал фидач, абурун ахмакьвал, Мусадин мидяйриз хьайивал, винел акъатда[+].


Илчийри къалурай чешне

10-11Тербетда, уьмуьр тухунин къайдада, макьсадра, иманда, сабурда, муьгьуьббатда[†], мягькемвиле, АнтӀиахда, Канида, ЛуьстӀрада зи кьилел атай хурук кутунра ва азабра вуна зи рехъ кьуна. Гьихьтин акьалтӀай пис жуьреда зун хурук кутунар за эхна, амма вирибурукай зун Реббиди[†] хилас авуна[+]. 12РикӀивайни Иса[†] Месигьдихъ[†] ийизвай имандихъ галаз туькӀвена уьмуьр тухуз кӀанзавай вири хурук кутада[+]. 13Пис ксар ва гьарамзадаяр чпин тапаррин юкьва мад ва мад дериндаказ акӀида ва абуру масадбурни алцурариз жеда[+]. 14Амма вуна ваз вуч чирнаватӀа, квелди вун алакьарнатӀа, Гьадахъ иман авун давамара, гьикӀ лагьайтӀа ваз ни чирвал ганатӀа, ваз чизва. 15Ваз лап гъвечӀи чӀавалай Пак Калам[†] чизва, Иса Месигьдихъ ийизвай имандин куьмекдалди ваз хиласвилихъ[†] тухудай акьул гуз абурулай алакьда[+]. 16Вири Калам Аллагьди нефес гана илгьамда тунва, адакай чирвал гунин-къачунин, чӀуру крар винел акъудунин, дуьз хъувунин, гьахъ-михьивилин[†] несигьат гунин жигьетдай хийир ава[+]. 17Ада Аллагьдин инсан гьихьтин хьайитӀани хъсан кар кьиле тухуз тамамдиз гьазур жедайвал ийизва[+].

#### 4


Эхирдал кьван вафа хуьн

1Аллагьдин ва чан алайбурунни кьейибурун гьахъ-дуван ийидай Иса[†] Месигьдин[†] вилик ва Ам Пачагьди хьиз агъавалун патал хкведайвиляй за вавай кьетӀидаказ тӀалабзава:[+] 2Шад Хабардикай[†] муштулух це, къулай чӀавузни, къулай тушир чӀавузни кӀевиз акъваз, туькӀуьр хъия, винел акъуд, кӀубанар ая; гьа и вири крара сабур хуьх ва ибуралди рикӀивай тербет це[+]. 3Вучиз лагьайтӀа инсанри дуьз тербет кьабул тийидай вахт алукьда. Абуру ша лугьуз, чпин япариз хуш жедай гафар лугьудай муаллимриз яб гуда. 4Абуру гьакъикъатдиз яб хгудач ва чпи туькӀуьрнавай гафарихъ яб акализ жеда. 5Амма вун вири крара кьил кьилеллаз хьухь, четинвилер алуда, жуван кӀвалах ая – Шад Хабардикай муштулух це, жуван ибадат[†] кьилиз акъуд[+]. 6Зи уьмуьр, къурбангандал[†] ичӀирзавай затӀ хьиз, алахьна физва, зун атӀа дуьньядиз хъфидай вахт алукьзава[+]. 7За хъсандиз женг чӀугунва, жуван рехъ за звериз-звериз атӀанва ва иман[†] хвенва,[+] 8исятда зун патал Реббиди[†], гьахъ-михьи Дуванбегди, Къияматдин юкъуз[†] зав вугудай гьахъ-михьивилин[†] таж гьазурнава, а таж неинки зав, гьакӀни кьарай авачиз Ам атун вилив хуьзвай вирибурув вугуда[+].


Кьилдин меслятар ва тӀалабунар

9Зи патав фад акъатдайвал ая, 10вучиз лагьайтӀа Димаса зун гадарнава. Адаз и дуьньядин няметар хъсан яз акуна ва Саланикдиз хъфена; Креск ГалатӀдиз хъфена, ТӀитӀ – Далматдиз[+]. 11Тек са ЛукӀа захъ галаз амукьна. Жувахъ галаз къачуна Маркни гъваш, зи ибадатда ада заз хъсандиз куьмекзава[+]. 12Туьхик за Эфесдиз ракъурна[+]. 13Зи патав къведайла, тӀалабда, зи абани гъваш, за ам Туругьасда КарпӀав туна, чарчин къаргъуярни яхъ, иллаки кӀелен[†] хамунал кхьенвайбур[+].

14Чатухъан Искендера заз гзаф зиян гана. Ада авур крарай Аллагьди Вичи адаз эвез хгуда[+]. 15Вунни адакай мукъаят хьухь, вучиз лагьайтӀа ам чна лугьузвай гафариз кӀевелай акси жезвай.

16Сифте яз заз дувандал жува жув хуьдай мумкинвал хьайила, зи пад кьун патал садни атанач, вирида зун гадарна. И кар абурун тахсир яз гьисаб тавурай.

17Амма Ребби зи патав гвай ва зи куьмекдалди и хабар вири халкьариз ван жедайвал вяз ийиз хьун патал Ада заз къуватар гана. Зун асландин сиве гьатуникай хиласна[+].

18Реббиди идалай кьулухъни зун гьар жуьредин шийирдикай хиласда ва Вичин Цаварин Пачагьлугъдиз[†] хутахна хиласда. Адаз эбеди яз шукур хьурай. Амин[†].


Эхирдин саламар

19ПрискӀадиз ва Акуьлаз, гьакӀни Анисфаран кӀвализ салам лагь[+]. 20ЭрастӀ Каринфда амукьна, азарди кьунвай Тирафим за Милетда туна[+]. 21Кьуьд алукьдалди иниз къведайвал ая. Эвбула, ПӀуда, Лина, Клавдади ва вири стхайри ваз саламар лугьузва.

22Къуй Ребби ви руьгьда[†] аваз хьуй. Къуй Берекат[†] квехъ галаз хьурай.

### ТӀитӀаз

#### ТӀитӀаз

ТӀитӀаз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]


#### Гьахьун


ТӀитӀаз чар


Гьахьун

Павелан амадаг ТӀитӀ мажусийрин арада имандал гъанвайди тир. Ада илчивилин карда вич Павелан халисан амадаг ва цӀийи кӀватӀалар тешкилайди тирди къалурна. Чарчяй аквазвайвал, ТӀитӀ а чӀавуз Крит-атӀадал алай, ана ам Павела иманийрин кӀватӀалар арадал гъун патал ва цӀийиз арадал атанвай кӀватӀалрин кьиле акъваздайбур тайинарун патал хкянавайди тир.

Чарче пуд месэла арадал вегьенва: сад лагьайди – иманийрин кӀватӀалрин кьиле жедайбурун къилихар ва мажбурнамаяр; кьвед лагьайди – тапан тербетрихъ галаз гьикӀ женг тухудатӀа; ва пуд лагьайди – Аллагьдин берекатдин бегьер хъсан крарив ацӀанвай уьмуьр хьунин лазимвал. Чарче иманийрин жуьреба-жуьре дережайриз – кьиле авайбуруз, йисар хьанвай ксариз, лукӀариз ва масабуруз ганвай несигьатрихъ галаз санал, тапан тербетар гьихьтинбур ятӀа кхьенвай, имандин чирвилерин къайдаяр къалурзавай ва чеб кьилди ТӀитӀаз ганвай несигьатар ава.

#### 1


Саламар

1Аллагьдин лукӀ, гьакӀни Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] тир, хкягъайбур имандихъ[†], муъминвилихъ[†] тухузвай ва эбеди уьмуьр[†] хьунин умуд гузвай гьакъикъат кьатӀунал гъун патал ракъурнавай Павелан патай[+]. 2И эбеди уьмуьр садрани таб тийидай Аллагьди гьеле дуьнья халкь ийидалди гуда лагьана хиве кьунай. 3Тайинарнавай вахт алукьайла, Ада Аллагьдин – чи Хиласкардин, – эмирдалди зал ихтибарнавай вязинин куьмекдалди Вичин къастарикай лагьана[+].

4Уртах имандин рекьяй зи халисан хва ТӀитӀаз:

Аллагь Бубадин[†] ва чи Хиласкар тир Иса Месигьдин патай берекат[†] ва саламатвал хьурай ваз[+].


Кьиле акъвазнавайбурун ери

5За вун КиритӀдал авиляй тунай хьи, кьил кутунвай кар вуна эхирдал кьван тухун патал ва, за ваз эмир авурвал, гьар шегьерда иманийрин кӀватӀалдин[†] кьиле акъваздайбур тайинарун патал[+]. 6Кьиле акъваздай кас айиб квачирди, са папан гъуьл хьунухь лазим я; адан аяларни иманияр[†] хьун, явабур ва яб тагудайбур я лагьай чӀуру тӀвар[†] алачирбур хьун лазим я[+]. 7Ам айиб квачирди хьун лазим я, гьикӀ лагьайтӀа ада Аллагьдиз талукь кӀватӀал идара ийизва. Ам кьама ял авайди, хъел акатдайди, хъивегьунихъ ялдайди, кикӀидайди, вил ичӀиди тахьун герек я[+]. 8Аксина, ам мугьманрал рикӀ алай, дугъривал кӀандай, акьул авай, гьахъ-михьи, муъмин, вич вичел алай кас хьана кӀанда. 9Адавай масадбурузни дуьз тербет тирвал несигьат гуз хьун патал ва адаз аксивалзавайбур инкариз хьун патал вичиз чирнавай гьакъикъи гафуниз ам вафа хьана кӀанда.


Тапан муаллимриз вуч авуна кӀанда

10Иллаки Месигьдин имандал атай чувудрин[†] арада чпел са гьукумни кваз такьадай, кьуру рахунрал алахъдай ва масадбур алцурардай ксар гзаф ава[+]. 11Абур кис хьуниз мажбурна кӀанда, вучиз лагьайтӀа абуру чпин нефсинин темягьриз килигна сагъ хизанар рекьяй акъудзава, абуруз чирна виже текъведай крар чирзава[+]. 12Гьатта абурукай сада, абурун хсуси пайгъамбарди[†] лагьанай: «КиритӀвияр датӀана тапархъанар, вагьши гьайванар, темпел руфунбазар я». 13-14Им дуьз шагьидвал я. Гьавиляй абурун иман дуьзди хьун патал абуруз кӀевелай лагь. Къуй абуру чувудри туькӀуьрнавай тапарриз ва гьакъикъатдихъ далу элкъуьрнавай ксарин тагькимриз яб тагурай[+][+]. 15Михьибур[†] патал вири михьи жеда, амма чиркин ва иман гвачир инсанар патал михьи са затӀни авач, вучиз лагьайтӀа абурун акьул ва виждан чиркин я[+]. 16Абуру чпиз Аллагь чида лугьуз малумарзава, амма абуру чпин краралди Адакай кьил къакъудзава. Абур рикӀиз такӀан, чӀалаз килиг тийидайбур ва чпикай хъсан са кар патални хийир авачирбур я[+].

#### 2


КӀватӀал патал къайдаяр

1Вуна, лагьайтӀа, дуьз тербетдив кьурвал чирвилер гун лазим я. 2Яш хьанвай итимриз чпи чеб дуьз тухуз, гьуьрмет хуьз, акьул артухариз, дуьз иманияр[†], муьгьуьббат[†] гвайбур ва сабур авайбур жез чир ая.

3Яш хьанвай папаризни чеб имандиз[†] кутугайвал тухун, фитнеяр тавун ва са акьван артух чехир хъун тавун паталай тагьким ая. Абуру жегьил папариз хъсан крар ийиз чирна кӀанда,[+] 4-5Аллагьдин Гафунал леке татун патал, жегьил папариз чпин гъуьлер кӀан хьухь, аялар кӀан хьухь лугьуз, акьул авайбур, ахлакь авайбур, хъсан кайванияр, къени ва чпин гъуьлериз яб гудайбур хьухь лугьуз несигьатар гана кӀанда[+].

6Жегьил итимривай чпивай чеб гъиле кьаз хьун тӀалаба[+]. 7-8Хъсан краралди жува абуруз гьар патахъай чешне къалура. Чакай писдаказ рахадай са багьнани жагъун тавуна, гьар аксина экъечӀдайдаз регъуь жедайвал, ачухдаказ ва дуьздаказ, кутугай ва айиб квачир келимайралди чирвал це[+][+].

9-10ЛукӀариз вири крара чпин иесийрин чӀалаз килигиз ва абурун гафунал гаф эциг тийиз чира. Къуй абуру чуьнуьхунар тавурай, чеб далу агалдиз жедай инсанар хьиз тухурай, хийир квайбур хьурай. Идалди виридаз чи Хиласкар тир Аллагьдин тербет иерди тирди аквада[+].

11ГьикӀ лагьайтӀа вири инсанриз хиласвал[†] гудай Аллагьдин берекат[†] пайда хьанва[+]. 12-13Ада чаз чалкечирвал ва чилин уьмуьрдиз хас гьевесар жував агуд тийиз, и дуьньяда гьахъдаказ ва муъминдаказ[†], жува жув гъиле кьуналди, бахтавар[†] умуд кьилиз акъатунал – чӀехи Аллагь ва чи Хиласкар Иса[†] Месигь[†] баркалла[†] аваз хтунал вил алаз уьмуьр тухуз чирзава[+][+]. 14Чун вири къанунсузвилерикай[†] хиласун патал ва чун михьи[†] авун патал, чун Вичин кьилдинди тир, хъсанвал авунихъ къаних халкь авун патал, Месигьди Вичин чан чун паталди гана[+].

15Вуна гьа икӀ масадбуруз чира. Гьукум гъилевай касди хьиз, кӀубанар ая ва чӀурувилер винел акъуд, жуваз садавни гьисаба авачир жуьреда килигиз тамир[+].

#### 3


Хъсанвал ая

1Инсанар чпин чӀехибуруз ва гьукумдиз табий хьун ва гьар са хъсан кӀвалах кьилиз акъудиз гьазур хьун лазим тирди иманийрин[†] рикӀел хкиз хьухь[+]. 2Абур садакайни чӀуру ихтилатар тийиз, къал-къил тийиз, амма вири инсанрихъ галаз хуш рафтарвал хуьз ва къенивал къалуриз вердишарна кӀанда[+].

3Са чӀавара чунни ахмакьбур, муьтӀуьгъ туширбур, рекьяй акъатнавайбур, гьар жуьре къизмиш гьевесри ва лезетри алцурарнавайбур ва лукӀвилик кутунвайбур тир. Чи уьмуьр хъилевни пехилвилив ацӀанвай, чун садаз сад акунани такӀанзавай алчахбур тир[+]. 4Амма ахпа Аллагьди, чи Хиласкарди, чаз регьим авуна ва инсан кӀан хьунухъ къалурна. 5Ада чна авур гьахъ-михьивилин[†] крарай ваъ, Вичин регьим тирвал, цӀийи кьилелай дуьньядал хкидай цяй яна гьахъ-михьивилиз акъудуналди[†] ва Пак Руьгьдив[†] цӀийи хъувуналди, чун хиласна[+]. 6Аллагьди Вичин Руьгь чак чи Хиласкар Иса[†] Месигьдин[†] куьмекдалди кутуна[+]. 7Адан берекатдалди[†] гьахъ-михьивилиз акъуднавай чакай вичик умуд кутунвай эбеди уьмуьрдин[†] ирссагьибар хьун патал Ада икӀ авуна[+]. 8И гафар гьахъбур я, ва заз вуна, Аллагьдихъ иман[†] авурбуру хъсан крарихъ гьерекатун патал, и гафарин метлеб кьетӀендиз кьатӀана кӀанзава. Им хъсан ва инсанар патал хийир авай кар я[+].


Пайи-паяр жемир

9Ахмакь рахунрикай, тухумрикай ийизвай кьуру ихтилатрикай, гьуьжетрикай ва Къанундикай[†] ийизвай къал-къилрикай кьил къакъуда: ибуру хийир гузвач ва абурухъ са метлебни авач[+]. 10Пайи-паяр хьунал гъизвайдаз садра-кьведра тагьким ая, амма кьил кьамир[+]. 11Ахьтин кас михьиз[†] рекьелай алатнава, ада гунагьар[†] ийизва ва идалди ада вичи вичиз кар кьунва.


ТӀалабунар ва саламар

12За ви патав я Артамас, я Туьхик ракъурай чӀавуз, зи патав Никапулдиз тади ая, за гьана кьуьд акъудун кьетӀнава[+]. 13Къанундар Зеназ ва АпӀаласаз абурун сиягьатда куьмек це, абурухъ лазим тир вири затӀар хьун патал къайгъу чӀугу[+]. 14Къуй чибурни масадбурун игьтияжар таъминарунин рекье хъсанвилер ийиз вердиш хьурай, абурун уьмуьр бегьер галачирди тахьун патал[+].

15Исятда захъ галай вирибуру ваз саламар лугьузва. Чун кӀани вири иманийриз салам. Къуй квехъ виридахъ галаз Аллагьдин берекат хьурай.

### Ифлеманаз

#### Ифлеманаз

Ифлеманаз


Гьахьун

[1]


#### Гьахьун


Ифлеманаз чар


Гьахьун

И чар Месигьдихъ иман ийизвай касдиз, вич Каласар шегьердай тир Ифлеманаз кхьенва. Адаз Павела вичин «рикӀ алай амадаг» лугьузва. Адан Энесим тӀвар алай са лукӀ адакай Римдиз катна (и кар а вахтара лап чӀуру тахсиркарвал яз кьазвай). Аквар гьалда, Энесима иесидин кӀвале авай эменнидикайни са вуч ятӀа тухванвай. Адал ана а чӀавуз Римда къазаматда авай Павел гьалтна ва и илчиди ам Месигьдихъ иман авунал гъана. Са кьадар вахтунилай Павела Энесим элкъуьрна Ифлеманан патав рахкурна, адав и чарни вугана. И чарче Ифлеманавай Энесим имандин стха хьиз кьабулун ва адалай гъил къахчун тӀалабзава (Римдин къанунралди иесидиз вичин катнавай лукӀ рекьидай ихтияр авай). Мумкин я, Павелаз Ифлемана Энесим азад хъувуна ва ам Римдиз рахкурна адаз Павелаз къуллугъдай мумкинвал гана кӀанзавай. Павела лукӀвиликай Римдин къанунра авай къайдайрихъ галаз гьуьжетзавач, амма ада иманийрин стхавилин муьгьуьббатдихъ а къанунрилай гзаф важиб авайди къалурзава.

#### 1


Саламар

1Иса[†] Месигьдихъ[†] иман[†] авунай къазаматда авай Павелан ва гьакӀни ТӀиматӀей стхадин патай чахъ галаз санал са кар ийизвай играми Ифлеманаз,[+] 2Афия вахаз ва чи женгинин юлдаш АрхипӀаз, гьакӀни ви кӀвале кӀватӀ жезвай иманийрин кӀватӀалдиз[†][+].

3Аллагьдин, чи Бубадин[†], ва Ребби[†] Иса Месигьдин патай берекатар[†] ва саламатвал хьурай квез.


Ифлеманан иман ва муьгьуьббат

4За датӀана ви гьакъиндай ийизвай дуьайра[†] Аллагьдиз шукурдин гафар лугьузва, играми Ифлеман,[+] 5вучиз лагьайтӀа вуна Ребби Исадихъ иман авуникай ва Адаз талукь вирибурухъ ви патай авай муьгьуьббатдикай[†] зав ванер агакьзава. 6Вуна къизгъиндаказ масабурухъ галаз пайзавай иманди вун чна Месигьдивай къачузвай вири хъсанвал кьатӀунал гъун паталай за дуьаяр ийизва[+]. 7Ви муьгьуьббатди зун гзаф шадарзава ва заз теселли гузва, гьикӀ лагьайтӀа, я стха, Аллагьдиз талукьбурун рикӀер ваз килигна секин хьанва.


Павела Энесиман гьакъиндай тӀалаб ийизва

8Гьавиляй, завай викӀегьдаказ вуна Иса Месигьдин ТӀварц[†]Ӏелай ви буржи тамамарун тӀалабиз жезватӀани,[+] 9за муьгьуьббатвиливди икӀ ийизвач. За, Павела, агъсакъалди, Иса Месигьдихъ иман авурвиляй гила къазаматдани тунвайда, 10ина къазаматда авай ва имандал атанвай, вични заз хва хьанвай Энесимаз[*] регьим авунин гьакъиндай вавай тӀалаб ийизва[+]. 11Виликдай адакай ваз са хийирни авачир жеди, амма исятда ам вазни, зазни гьакъикъатда «Хийир Авайди» я. 12За ам кьулухъди ви патав рахкурзава, и кар зун паталди жуван са пад атӀай мисал я. 13Шад Хабардиз[†] килигна зун тунвай къазаматда, ви чкадал заз куьмек гун патал ам жуван патав тунайтӀа заз гзаф кӀандай. 14Амма ви разивал авачиз заз са затӀни ийиз кӀанзавач. Гьавиляй и кар вуна заз буржи вахгун яз ийизвайди ваъ, хушуналди тамамарзавайди хьун лазим я. 15Ви лукӀ са кьадар вахтунда ви патав хьанач. Мумкин я, ам ви патав эбеди яз хтун паталди икӀ хьана. 16Амма гила ам лукӀралай виневайди яз – играми стха яз хквезва. Ам заз гзаф играми я, ва ам ваз гьам инсан хьиз, гьамни Месигьдихъ иман ийизвайди хьиз, генани артух играми жеда[+].

17Гьа икӀ, вуна зун ви амадаг яз гьисабзаватӀа, вуна ам зун гьикӀ кьабулдатӀа, гьакӀ кьабул ая. 18Ада са квелди ваз зиян ганатӀа ва я адал ви бурж алатӀа – а бурж зиди яз гьисаба. 19За, Павела, адан вири буржар вахгуда, – лагьана ваз жуван гъилелди кхьизва. Вал жувалди зи бурж хьуникай чун рахадач[+]. 20Эхь, стха, заз Реббидин хатурдай куьмек це ва гьадалди зун Месигьдихъ иман ийизвай стхади хьиз шад ая.

21За ваз вуна неинки зи тӀалабдиз жаваб гудайвилихъ, гьакӀни за тӀалабзавайдалай артухни ийидайвилихъ чӀалахъ яз кхьизва.

22Ахпа мадни зун паталди кӀвал гьазура, вучиз лагьайтӀа куь дуьайриз килигна зун квев вахгудайдак за умуд кутазва.


Саламар ва хийир-дуьаяр

23-24Иса Месигьдихъ иман авунай гьакӀ къазаматда авай Эпафараса ва захъ галаз санал са кар ийизвайбур тир Марка, АристӀарха, Димаса ва ЛукӀади ваз саламар лугьузва[+][+].

25Къуй Ребби Иса Месигьдин берекат квехъ галаз хьурай.

### Чувудриз

#### Чувудриз

Чувудриз


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Гьахьун


Чувудриз чар


Гьахьун

И чар Аллагьдин Гафуниз талукь гзаф муракаб эсер я, ам фасагьатдиз рахунин магьир сенятдин вири къайдаяр хвена кхьенва. Амай вири чараривай чара яз, и чар Сифтегьан Икьрардин ктабра авай медени къайдайрин чӀалалди кхьенва. Чар кхьейди, кхьенвай вахтни чка малум туш, амма ам, аквар гьалда, Месигьдихъ иман ийизвай чувудар патал кхьенвайди я.

Мумкин я, эвелдай и чар иманийрин кӀватӀалда кӀелун патал тайинарнавай вяз тир. Анжах 13-кьиле хийир-дуьаярни саламар пайда жезва. Ибур чарчиз хас лишанар я.

Чар кхьейдан кьилин мурад – чувуд халкьди вилив хвейи крар ва Каламдин пайгъамбарвилер анжах Иса Месигьда кьилиз акъатайди къалурун я. Иса тек са гьакӀан пайгъамбар ва я къуллугъ ийизвайди ваъ, халисан Аллагьдин Хва я, Ада Виче Аллагьни инсан, пачагьни чӀехи хахам сад авунва. Инсанрин гунагьрай Исади Вичи Вич рехне квачир къурбанд яз гана, даим уьмуьр тухун патал Адал чан хтана ва гила Аллагьдин вилик инсанрин паталай тавакъу ийизва. Месигьдин къурбанд акьалтӀ хьанвайди ва тамамди я, ам садра виридан паталай ганва, ам Тавратда тестикьарнавай ва датӀана тикрар жезвай къурбандрилай тафават квайди жезва. Исадин къурбандди вири инсанриз Аллагьдин патав фидай рехъ ахъайзава, Ам кьабулзавайбурун гунагьдилай садра ва эбеди яз гъил къахчудайвал авунва. Гьавиляй гьатта чеб хурук кутунвай чӀавузни имандал алай чувудар Месигьдиз вафа яз амукьун лазим я ва къимет авачир савкьват тир Адан берекатдилай вахтуналди тир кефер вине кьуна виже къведач.

И чарче авай халисан гевгьер – 11-кьил я. Ана имандикай лугьузва. Иман – гьакӀ са бязи фикирар кьабулун ва я къайдайрал амал авун туш, ам михьиз Аллагьдиз къуллугъ авун патал ганвай уьмуьр ва гьар юкъуз Адаз ийизвай ихтибар я. Чар кхьейда и кар Иса Месигьдилай вилик Каламда хьайи гзаф ксар чешне яз гъанва. Ада гьакӀ иман авунин кьегьалвал жезмай кьван ацӀайвилелди Месигьда кьиле фейиди къалурзава.

#### 1


Аллагь Вичин Хцелди рахун

1Алатай вахтара гзаф гъилера ва гзаф жуьрейра чи бан-бубайрихъ галаз пайгъамбаррин[†] мецелди рахай Аллагь 2и эхиримжи йикъара чахъ галаз Вичин Хцин мецелди рахана. Аллагьди Вичин Хва виридан Пачагьвиле тайинарнай ва Адан куьмекдалди каинатни халкь авунай[+]. 3Хва Бубадин[†] баркалладин[†] рекӀв я, Аллагьдин тӀебиатдин дуьм-дуьз кӀалуб я. Хци Вичин къудрат авай гафуналди каинат хьуниз куьмек гузва. Чун гунагьрикай[†] михьи[†] авуна, Ам цаварал Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава[+].


Аллагьдин Хва вири малаикрилай вине я

4Гьикьван Ада къачур ТӀвар[†] абурун тӀварарилай вине ятӀа, Ам малаикрилай[†] гьакьван вине я[+]. 5Малаикрикай низ ва мус Аллагьди икӀ лагьана:

«Гила вун зи Хва,
Инлай кьулухъ жеда Закай Буба ваз?»[+]

Я тахьайтӀа икӀ лагьана:

«Буба жеда Зун Адаз,
Хва жеда Ам Заз?»[+]

6Вичин Сифтегьанди дуьньядиз ракъурзавайла, Аллагьди мадни лугьузва:

«Аллагьдин вири малаикри къуй
Адаз икрам авурай»[+][+].

7Малаикрикай Аллагьди лугьузва:

«Ада Вичин малаикар элкъуьрзава гарариз,
Вичин нуькеррикай цӀун мецер ийизва».[+]

Амма Вичин Хцикай икӀ лугьузва:[+]

8«Я Аллагь! Даим я Ви тахт,
Ви пачагьвилин лаш – лаш я гьахъ дувандин.
9Ваз гьахъ-михьивал[†] кӀан хьана,
такӀан хьана Къанун[†] чӀурун,
гьавиляй, я Ребби[†], Ви Аллагьди Вавай
гуьцӀна гзаф чӀем шадвилин
ви юлдашривай гуьцӀайдалай».[+][+]

10Хцикай мадни лугьузва:

«Я Ребби! Вуна эвелдай эцигна
бине чилин,
цаварни кар я Ви Гъилерин.
11Абур квахьда,
амма Вун амукьда даим яз;
абур, партал хьиз, кукӀвар жеда,
12Вуна абур алчударна кӀватӀда, шаршав хьиз;
абур, партал хьиз, цӀийибуралди эвезда.
Амма Вун гьа Вун я,
эхир авач йисариз Ви».[+][+]

13Малаикрикай низ ва мус икӀ лагьана:

«Ацукьа Зи эрчӀи гъилихъай,
За Ви вири душманар
вегьидалди кӀвачерик Ви?»[+][+]

14Чпиз хиласвал[†] ганвайбуруз къуллугъ ийиз куьмекдиз ракъурзавай руьгьер[†] малаикар тушни бес[+]?

#### 2


Хилас хьуникай хабар инкар тавун патал эвер

1Гьавиляй чун чаз ван хьайидав генани дикъетдивди эгечӀун лазим я, тахьайтӀа чун селдин хура аваз фида. 2ГьикӀ лагьайтӀа, малаикри[†] Мусадив[†] агакьарнавай Къанундихъ[†] къуват аватӀа, ва авур гьар са чӀурувили ва чӀалаз килиг тавуни гьахъ жаза гунал гъизватӀа, 3бес чун Реббиди[†] Вичи малумарнавай ихьтин чӀехи хиласвиликай[†] чна кьил къакъудзавайла, чаз гузвай жазадикай гьикӀ катда? ИкӀ тирди Адавай и хабар чпин япаралди ван хьайибуру тестикь авунай. 4И хабар аламатралди ва керемат-ишарайралди[†], Аллагьдин къуват къалурзавай краралди ва Аллагьди Вичиз кӀандайвал пайзавай Пак Руьгьдин[†] савкьватралди Аллагьди Вичи тестикьарнава[+].


Чун хиласун патал Аллагьдин Хцикай Инсан хьун

5Чун вичикай рахазвай гележегдин каинат Ада малаикрин гъилик кутунач[+]. 6Амма са гьина ятӀани сада шагьидвал авунва:

«Яраб инсан вуж ятӀа,
икьван Вуна адахъ Ви рикӀ кузвайла?
Инсандин хва[†] вуж я кьван,
Вуна адан къайгъу чӀугваз?
7Малаикрилай Вуна Ам агъузна
са тӀимил береда,
баркалладин[†], гьуьрметдин таж алукӀна адал,
8Вуна вири адан кӀвачик муьтӀуьгъна».[+]

Аллагьди вири инсандиз табий авуна, адаз табий тушир затӀни тунач. Амма инсандиз вири муьтӀуьгъ авунвайди чаз гьеле аквазвач[+]. 9ЯтӀани чаз аквазва хьи, малаикрилай са тӀимил вахтунда агъада эцигнавай Исадиз[†] баркалладикайни намусдикай таж авуна, вучиз лагьайтӀа ажалдик акатна; Аллагьди чаз гузвай берекат[†] къалурун яз Исади гьар са касдин паталай ажалдин тӀям акуна[+].

10Вири Вич себеб яз ва Вичин куьмекдалди авай ва Вичин гзаф кьадар рухваяр-рушар, азабрай тӀуз тухвана, баркалладихъ гъизвай Аллагьди абурун хиласвилин кьил Кутурди тамамди яз авун лазим тир[+]. 11Пак[†] Ийизвайдини, ва Адалди пак жезвайбурни – вири са Бубадин[†] аялар я, ва гьавиляй Исадиз абуруз стхаяр-вахар лугьуз регъуь туш[+]. 12Ада лугьузва:

«За Ви ТӀварц[†]Ӏикай ихтилатда стхайризни вахариз Зи,
межлисда тарифда Ви».[+][+]

13Ада мад лугьузва:

«За Гьадахъ далу акалда»,

ва мадни:

«Ингье Зун ва Заз Аллагьди гайи аялар».

14Аялар якӀукайни ивидикай хьун себеб яз, Адазни гьахьтин беден хьана, гъиле ажалдин винел гьукум авайди, яни иблис[†], Ада Вичин ажалдалди къуватдай вегьидайвал авуна,[+] 15чпин вири уьмуьрда ажалдин вилик кичӀевилин лукӀвиле авайбур азадна. 16ГьикӀ лагьайтӀа Ада, са шакни алачиз, малаикриз ваъ, Ибрагьиман[†] эвледриз куьмек гузва! 17И кар патал Вичикай Аллагьдиз ийизвай къуллугъда регьим авай, вафа хуьдай, халкьди авур гунагьрай[†] Аллагьдиз мергьемет гъидай Кьилин хахам[†] хьун паталди, Иса вири крара Вичин стхаяр-вахар хьтинди хьун лазим тир[+]. 18Темягь тухудай крар эхиз, Ада азабар чӀугунай, гила уьмуьрда темягь тухудай крар гьалтзавайбуруз Адавай куьмек гуз жеда[+].

#### 3


Аллагьдин рекье аваз фин

1Гьавиляй, Аллагьдиз талукь стхаяр-вахар, цавариз эвернавай амадагар, куьн чна Вичикай шагьидвал ийизвай, Вич Ракъурнавайди ва Кьилин хахам[†] тир Исадиз[†] килиг. 2Мусади[†] вири Аллагьдин кӀвале[†] вафа хуьзвайвал, Вичин хиве къуллугъ Вугайдаз Исадини вафа хуьзвай[+]. 3КӀвал эцигайдаз кӀвалелай гзаф гьуьрмет ийидайвал, Иса Мусадилайни гзаф гьуьрметдиз лайих хьана. 4Гьелбетда, гьар са кӀвалихъ вич эцигайди ава. Аллагь лагьайтӀа, вири эцигайди я. 5Мусадин къуллугъди гележегда куьн гьакъиндай хабар гун лазим ятӀа къалурзавай. Ам къуллугъдар хьиз Аллагьдин вири кӀвале вафа гваз хьана[+]. 6Месигьди[†] лагьайтӀа, хци хьиз, Аллагьдин кӀвал вафа гваз идара ийизва. Чна эхирдалди викӀегьвал ва чна вичел дамахзавай умуд хвейитӀа, Адан кӀвал чун я.

7Гьавиляй, Пак Руьгьди[†] лугьузвайвал жеда:

«Къе Адан ван хьайитӀа,
8терс ийимир рикӀер куь,
куьн гъулгъула гваз къарагъайла авур хьиз
кьурумда синагъдин юкъуз.
9Ана Зун куь бубайри[†] синагъ авунай,
Зи крар абуруз акунвайтӀани яхцӀур йисан муьгьлетда.
10Гьавиляй Заз такӀан хьана а несил
ва лагьана: „Абурун рикӀер датӀана
алатзава рекьелай,
чизвач абуруз рекьер Зи.“
11Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:
„абур гьахьдач лагьана секинвилиз Зи!“»[+][+]

12Стхаяр-вахар, квекай садан рикӀни хъел квайди ва иман[†] авачирди тахьун патал ва ам чан алай Аллагьдивай чара тахьун патал, кӀевиз акъваз.

13И «къе» гафунин алакъа чахъ галаз амай кьван гагьда, гунагьди[†] вичел рикӀ ацукьарна садни рекьяй акъуд тийидайвал ва квекай садни терс тийидайвал, сада садаз гьар юкъуз и кар тагьким ая.

14Чна чаз эвелдай авай хьтин кӀеви иман лап эхирдалди хвейитӀа, чакай Месигьдин юлдашар жеда. 15Ва мадни лагьанва:

«Къе Адан ван хьайитӀа,
терс ийимир рикӀер куь,
куьн гъулгъула гваз
къарагъайла авур хьиз».[+][+]

16И гафар ван хьана, акси хьайибур вужар тир? Мисридай[†] Муса кьиле аваз экъечӀай вирибур тушни[+]? 17ЯхцӀур йисан къене Аллагьдиз никай хъел авай? Гунагь авурбурукайни чпин беденар кьурумда пуч хьайибурукай туширни кьван[+]? 18Абур Вичин секинвилиз гьахьдач лагьана Аллагьди низ кьин кьунай? Вичин чӀалаз килиг тийизвайбуруз туширни кьван[+]? 19Абурувай чпихъ иман тахьун себеб яз гьахьиз тахьайди чаз аквазва[+].

#### 4

1Амма гьеле геж туш, Аллагьди Вичин секинвилиз гьахьуникай ганвай гаф къуватда ама. Гьавиляй, ша чна дикъет хуьн, квекай садни и секинвилив агакь тавуна амукь тийидайвал[+]. 2ГьикӀ лагьайтӀа, и гъулгъула гваз къарагъайбуруз хьиз, чазни Шад Хабардикай[†] муштулух ганай, амма и хабарди абуруз са хийирни гъаначир, вучиз лагьайтӀа абуру а хабар иман[†] яз кьабулначир. 3Амма чун, имандал атанвайбур Адан секинвилиз, Аллагьди лагьанвайвал, гьахьда:

«Гьавиляй За кьин кьуна, Зун Зи хъиле авайла:
Зи секинвилиз гьахьдач абур!»[+]

И секинвал дуьнья халкь авур лап эвелдилай авазва,[+] 4вучиз лагьайтӀа Ада ирид лагьай йикъакай икӀ лагьанва: «Ирид лагьай юкъуз Аллагьди Вичин вири крарикай секинвиле ял яна»[+][+]. 5Амма винидихъ лагьанвай: «Зи секинвилиз гьахьдач абур!»[+][+]

6Гьа икӀ аниз гьахьун бязибурун вилик гьеле кумазма ва виликдай чпиз секинвилиз гьахьуникай муштулух гайибурни аниз, абуру чӀалаз килиг тавун себеб яз, гьахьначир[+]. 7Гьавиляй Аллагьди мад гъилера тайин югъ тестикьарна, – «къе». Гзаф вахтар алатайдалай гуьгъуьниз и кардикай, винидихъ гъанвай гафара авайвал, Давудан[†] куьмекдалди хабар ганай: «Къе Адан ван хьайитӀа, терс ийимир рикӀер куь»[+][+]. 8Ихтилат абуруз Нунан хва Шуая[†] гайи секинвиликай физвайтӀа, Аллагь и йикъалай гуьгъуьниз къвезвай са гьи ятӀани маса йикъакай мад рахадачир[+]. 9Гьавиляй Кишдин секинвал Аллагьдин халкь паталди яз амукьзава. 10ГьикӀ лагьайтӀа, вуж Аллагьдин секинвилиз гьахьайтӀа, адани вичин зегьметрикай, Аллагьди Вичин зегьметрикай ял ягъайвал, секинвиле ял яда. 11Гьавиляй, а секинвилиз гьахьун патал, чӀалал татунин атӀа чешнедин рехъ кьуна садни пуч тахьун патал, ша чна алакьдай кьван вири ийин.

12Аллагьдин Гафунал чан ала ва ам кардик ква, ам кьве мурзни хци гьар са турунилайни хци я ва ам чи асулдин лап деринриз сух жезва, ам руьгьдивни[†] рикӀив, жалгъайрив ва кӀарабдин мефтӀедив агакьзава. Ада рикӀин фикирризни къастариз къимет гузва[+]. 13Халкьнавай кьван виридакай са затӀни Адакай чуьнуьх хьанвач. Адан вилик вири чуплах я, Адан вилериз вири аквазва. Чна Адаз чи гьахъ-гьисаб авун лазим я[+].


Иса кьилинбурукай лап чӀехи Хахам я

14Чахъ цавар кӀвачелай авунвай кьилинбурукай лап чӀехи хахам[†] ава – Аллагьдин Хва[†] Иса[†]. Гьавиляй ша чна вичелай шагьидвал ийизвай гьакъикъат кӀевиз кьан[+]. 15Чи Кьилин хахам[†] чи зайифвилера чи рикӀикай хабар такьадайбурукай туш. Чун хьиз, Гьамни, вири краралди синагъ авуна рекьяй акъудиз алахънай, амма Ада гунагь[†] авуначир[+]. 16Гьавиляй, чав регьим агакьдайвал ва чавай вахтунда къведай куьмекдин берекат[†] къачуз жедайвал, ша чун викӀегьдиз берекатдин тахтуниз мукьва жен[+].

#### 5

1ГьикӀ лагьайтӀа, гьар са кьилин хахам[†] инсанрин арадай хкязава ва, авур гунагьрай[†] Аллагьдиз савкьватарни къурбандар гуз, Аллагьдин вилик инсанрин патай векилвал авун патал ам къуллугъда акъвазарзава[+]. 2Ихьтин кьилин хахамдилай[†] чпиз затӀни течидай, рекьелай алатнавайбурун гъавурда акьаз алакьда, вучиз лагьайтӀа адаз вичизни зайифвилер хас я;[+] 3и кар себеб яз ада, халкьдин гунагьрай хьиз, вичин хсуси гунагьрайни къурбандар авун герек я[+].

4Ихьтин гьуьрмет инсандивай вичивай вичиз ийиз жедач, адаз, вичин вахтунда Гьаруназ[†] эверайвал, Аллагьди эверда[+]. 5Кьилин хахам хьуналди, Месигьдини[†] ихьтин гьуьрмет Вичи Вичивай къалурначир, амма Адаз и гьуьрмет ихьтин гафар Лагьайда ганай:

«Гила Вун Зи Хва,
Инлай кьулухъ жеда Закай Буба[†] Ваз».[+][+]

6Маса чкадални Ада лугьузва:

«Вун хахам я даим яз
Мелик-Садикьан[†] дережадив кьур хьтин».[+][+]

7Чилел тухвай Вичин уьмуьрдин вахтунда Исади[†] Вич ажалдикай хилас ийиз жедай Аллагьдиз кӀевидаказ, сузадалди ва накъвар авахьиз дуьа[†] авунай. Аллагьдиз ийизвай чӀехи гьуьрметдай Адан ван агакьнай[+]. 8Ам Хва хьунизни килиг тавуна, Адаз Вичин азабрин куьмекдалди чӀалаз килигиз чир хьана[+]. 9Тамамдиз гьазур хьайила, Адакай Вичин чӀалаз килигзавайбур патал эбеди хиласвилин[†] чешме хьана[+]. 10Аллагьди Адаз Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин Кьилин хахамвал тайинарна.


Жуван фикиррилай элкъуьникай тагьким

11И кардикай чавай мадни гзаф рахаз жедай, амма куьн идан гъавурда тун четин я, вучиз лагьайтӀа квелай гъавурда гьатиз алакьзавач[+]. 12Вахтуниз фагьум гайитӀа, квекай муаллимар жедай чӀав хьанва, амма квез Аллагьдин Гафунин кьилин гьакъикъатар чирдай муаллимар гьелелиг герекзама. Куьне кӀеви тӀуьн тӀуьна ваъ, мад нек хъвана кӀанзава[+]. 13Нек хъвазвай гьар сад гьеле бицӀек я, адаз гьахъ-михьивиликай[†] хъсан чирвал авач. 14КӀеви тӀуьн чпин гьиссериз тежрибади гьина хъсанвал, гьина писвал аватӀа чирнавай акьулбалугъ инсанар паталди я[+].

#### 6

1Гьавиляй Месигьдин[†] тербетдин бинейрилай акьулбалугъбур патал вуч тайинарнаватӀа гьадал элячӀин. Ажалдихъ тухузвай крарай Аллагьдин рекьел атуникай[†], Адахъ иман[†] авуникай,[+] 2цик акахьун къачуникай[†], гъилер эцигуникай[†], кьейибурал чан хтуникай[†] ва эбеди дувандикай чун мад гъилера чирвилер гуналди рахадач[+]. 3И кар чна, Аллагьди ихтияр гайитӀа, ахпа ийида.

4Вучиз лагьайтӀа са гъилера чпиз чирвал гайибур, чпиз цавун савкьватдин тӀеам акурбур ва Пак Руьгьдив[†] шерик яз хьайибур,[+] 5гьакӀни Аллагьдин дугъри Гафунин ва къведай асирдин къуватдин тӀеам акурбурувай, 6амма идалай гуьгъуьниз имандивай къакъатайбурувай, Аллагьдин рекьел хквез жедач. Абуру Аллагьдин Хва[†] хъуьруьнриз вегьиз, чпиз зиян гун яз, цӀийи кьилелай хашуниз[†] язава.

7Мукьвал-мукьвал къвазвай марф хъвазвай ва вичихъ гелкъвезвайдаз бегьер гъизвай чилиз Аллагьди нуьсрет[†] гузва. 8Амма вичел тек са эчӀеларни цацар экъечӀнавай чил виже къведач. Ам негь авунин хатадик ква, адан эхир цӀай яна кун жеда[+].

9Зи рикӀ алайбур, чна икӀ лугьузватӀани, куьн хъсан гьалда авайдахъ ва хилас хьунихъ куьн галкӀанвайдахъ чун агъунва. 10Аллагь гьахъ гвачирди туш. Я куь зегьметар, я куьне Аллагьдиз талукьбуруз къуллугъ авуналди ва гилани ийизвай къуллугъ давамаруналди къалурзавай муьгьуьббат[†] Аллагьди рикӀелай алуддач[+]. 11Куь умуд кьилиз акъатунин хатурдай чаз квекай гьар сада ахьтин чӀехи гьакъисагъвал[*] эхирдалди къалурна кӀанзава[+]. 12Чаз куьн темпел хьана ваъ, чпин имандалди ва сабурдалди чпиз гуда лагьанвайди ирс яз кьабулзавайбурулай куьне чешне къачунайтӀа кӀандай[+].


Вичи гайи гафариз Аллагьдин вафа

13Ибрагьимаз[†] гаф гудайла, Аллагьди Вичи Вичел кьин кьунай, вучиз лагьайтӀа вичел кьин кьаз жедай хьтин мад садни авачир[+]. 14Ада лагьана: «За гьикӀ хьайитӀани ваз нуьсрет гуда ва ви эвледрин кьадар гзафди ийида»[+][+]. 15Гьа икӀ, сабурдивди вил алаз, Ибрагьимав вичиз хиве кьурди агакьна.

16Инсанри чпелай артух тир са квел ятӀани кьин кьазва; лагьай гафар кьине тестикьарзава ва гьар гьихьтин хьайитӀани гьуьжетдал эхир эцигзава[+]. 17ГьакӀ Аллагьдини Вичи хиве кьур крарин ирссагьибриз Вичин ниятар дегиш тежедайбур тирди мадни ачухдиз къалуриз кӀан хьайи чӀавуз Ада а ниятар кьин кьуналди тестикьарнай[+]. 18Гьавиляй дегиш тежедай ва чеб Аллагьдин патай тирла таб квачирбур жедай и кьве кардивай – гаф гунивай ва кьиневай – чна гзаф чӀехи кӀубанвал къачузва. Чун, лагьайтӀа, Аллагьдивай далда жагъайбур ва чи вилик квай умуддик ккӀанвайбур я[+]. 19И умуд чи руьгь патал мягькем ва вичик умуд кутаз жедай лабар[*] я. И умудди чаз пакханадин[†] къенез, ам кьве пайзавай пердедин а патаз,[+] 20Вичикай эбеди яз Мелик-Садикьан[†] дережадив кьур хьтин Кьилин хахам[†] хьана, чи вилик кваз фейиди тир Иса[†] гьахьай чкадиз гьахьдай ихтияр гузва[+].

#### 7


Мелик-Садикь ва Иса

1И Мелик-Садикь[†] Салимдин пачагь ва виридалайни вине авай Аллагьдин хахам[†] тир. Адал пачагьрал гъалибвал къачурдалай гуьгъуьниз дяведай хквезвай Ибрагьим[†] гьалтна ва Мелик-Садикьа адаз нуьсрет[†] гана. 2Ибрагьима душманривай вичин гъиле гьатай затӀарин цӀудай са пай адаз гана. Адан «Мелик-Садикь» лугьудай тӀвар[†] «гьахъ-михьивал[†] гвай пачагь» лагьай чӀал я, адан «Салимдин пачагь» лугьудай дережадин манани «саламатвал гъизвай пачагь» жезва[+]. 3Я адан бубадикай[†], я адан дидедикай, я адан маса бан-бубайрикай, адан уьмуьрдин я эвелдикай, я эхирдикай санани кхьенвач, амма ам, Аллагьдин Хва[†] хьтинди авунваз, эбеди яз хахам яз ама.

4Ам гьикьван чӀехи тиртӀа килиг! Гьатта чи бан-буба Ибрагьимани адаз дяведа къакъудайдан цӀудай са пай ганай. 5Къанунда[†] са тагькимда къалурнавайвал, чпикай хахамар хьайи Левидин[†] тайифадикай тирбуруз халкьдиз къвезвай хийирдин цӀудай са пай къачудай ихтияр ава. Абуру и пай чпин стхайривай, гьабурни Ибрагьиман эвледар ятӀани, кӀватӀзава[+]. 6Амма Мелик-Садикьа, вич Левидин тайифадай тушиз, Ибрагьиман хийирдин цӀудай са пай кьабулна ва адаз, Аллагьдин патай гаф ганвайдаз, нуьсрет гана[+]. 7Агъада авайдаз винеда авайда нуьсрет гузва (идал садани са шакни гъизвач). 8Къвезвай хийирдин цӀудай са пай адет яз ажал галай инсанри кьабулзава, амма Мелик-Садикьакай адал чан ала лагьана шагьидвал авунва. 9Лугьун хьи, цӀудай са пай къачузвай Левиди вичини къвезвай хийиррин цӀудай са пай, Ибрагьима кьил кутурвал, Мелик-Садикьаз гана, 10вучиз лагьайтӀа Мелик-Садикьал Ибрагьим гьалтайла, гьеле дидедиз тахьанвай Леви Ибрагьиман ятурра авай.

11Тамамвилив левийрин хахамвилин куьмекдалди агакьзавайди тиртӀа (абурун хахамвал халкьдиз ганвай Къанундин асул кар алай пай тир), Гьарунан[†] дережадив ваъ, Мелик-Садикьан дережадив кьур хьтин маса хахамдин лазимвал жедайни мегер? 12Хахамвал дегиш жедай береда Къанунни дегиш авун мажбур жеда. 13Исятда Никай ихтилат физватӀа, Гьам садани ва садрани къурбангандин[†] патав къуллугъ тавур тайифадикай тир. 14Малум я хьи, чи Ребби[†] Ягьудан[†] тайифадай тир, ва Мусади[†] и тайифадай тир хахамрикай са гафни лагьанвач[+]. 15Чаз мадни хъсандиз ачух жезва хьи, Мелик-Садикьан дережадин маса хахам пайда жедайла, Къанун дегиш хьана. 16Тайин тайифадиз талукь хьун важиб яз кьазвай тагькимдалди ваъ, эбеди уьмуьрдик[†] кутунвай къуватдалди Адакай хахам хьана. 17ГьикӀ лагьайтӀа Каламди[†] шагьидвалзава:

«Мелик-Садикьан дережа авай
хахам я Вун эбеди яз»[+][+].

18Гьа икӀ, виликан тагьким къуватдай вегьенва, вучиз лагьайтӀа ам зайифди ва вичикай хийир авачирди хьана[+]. 19Къанунди гьич са карни тамамди авунач, амма са гьихьтин ятӀани хъсанвал хьунин умуд гузва. Адан куьмекдалди чун Аллагьдиз мукьва жезва[+].

20ИкӀ тирди Аллагьдин кьине тестикь авунни лишан алай кар я. Маса хахамрив чпин къуллугъ кьин галачиз агакьзавай, 21амма Месигьдикай[†] хахам Адаз икӀ Лагьайдан кьинелди хьана:

«Кьин кьуна Реббиди ва алатдач гафунилай:
Вун хахам я эбеди яз»[+][+].

22Гьа и саягъда Исадикай[†] генани хъсан Икьрардин[†] заминвал ийизвайди хьана[+].

23А хахамар гзаф авай, садбур рекьизвай, абурун чкадал масадбур къвезвай, 24амма Исадал эбеди яз чан ала, Адан хахамвални эбеди я. 25Гьавиляй Вичи Аллагьдин патав гъизвайбур тамамдиз хиласдай къуват ава Адахъ. Адал датӀана чан ала ва Ада датӀана абурун патахъай векилвал ийизва[+].

26Иллаки гьа ихьтин Кьилин хахам[†] тир чаз герекди: пакди[†], са тахсирни, са рехнени квачирди, гунагькаррикай[†] чаради ва цаварилайни вине авайди[+]. 27Маса кьилин хахамри сифтени-сифте чпин ва анжах ахпа халкьдин гунагьрай къурбандар ийизвайвал, Ада гьар юкъуз къурбандар авунин лазимвал авач. Ада икӀ садра ва эбеди яз, Вичи Вич къурбанд ийидайла[†], авуна[+]. 28Къанун тирвал, кьилин хахамар яз адетдин зайиф инсанар тайинарзава, амма Къанундилай гуьгъуьниз кьур кьин тирвал, кьилин хахамвал авун патал эбеди яз кӀвачинарнавай Хва тайинарнай[+].

#### 8


Иса цӀийи Икьрардин кьилин хахам я

1Чна квез лугьузвайдакай кьилинди ам я хьи, чахъ гьахьтин Кьилин хахам[†] ава, Вични цаварал Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьнава,[+] 2инсанри ваъ, Реббиди[†] эцигнавай халисан Алачухда[†], пакханада[†] къуллугъзавайди я[+]. 3Гьар са кьилин хахамди[†] садакьаяр ва къурбандар гъун абуруз тайинарнавай кар я, гьавиляй чи Кьилин хахамдихъни къурбанд ийиз[†] жедай хьтин са вуч ятӀани хьун лазим тир[+]. 4Ам исятда чилел алайтӀа, Адакай гьатта хахамни жедачир, вучиз лагьайтӀа Къанундив[†] кьадайвал къурбандар ийизвай хахамар гьакӀни авазва. 5Абуру цава авай пакханадин хъен тир ва адаз ухшар пакханада ибадатни[†] кьилиз акъудзава. Гьавиляй Мусадиз[†] ада алачух эцигдалди вилик эмир авунай: «Килиг гьа, – лагьанай Аллагьди, – вири ваз дагъдал къалурай тегьерда дуьм-дуьз ая»[+][+]. 6Амма исятда Месигьдиз[†] чилел алай хахамрин къуллугъдилай гзаф артуханвал авай къуллугъ тапшуругъ авунва, вучиз лагьайтӀа Ам Аллагьди инсандихъ галаз кутӀунай, лап хъсан хиве кьунар бинеда авай лап хъсан Икьрардин[†] арачи я[+].

7Сифтегьан Икьрар нукьсанар квачирди тиртӀа, кьвед лагьайдан лазимвал авачир эхир[+]. 8Амма Аллагьди, инсанрин нукьсанар акваз, лугьузва:

«Ингье, – лугьузва Реббиди, –
За Исраилдин[†] кӀвалихъ ва Ягьудан[†] кӀвалихъ галаз
цӀийи Икьрар кутӀундай йикъар алукьзава[+].

9И Икьрар За абур гъил кьуна Мисридай[†] акъудай чӀавуз
абурун бан-бубайрихъ галаз кутӀунай Икьрар
хьтинди жедач,
вучиз лагьайтӀа абуру Захъ галаз авур Икьрардиз вафа хуьзвачир,
ва За абуруз далу ганай, – лугьузва Реббиди. –
10Ингье, за гележегда
Исраилдин кӀвалихъ галаз
ахьтин Икьрар кутӀунда хьи, – лугьузва Аллагьди, –
Зи Къанунар За абурун акьулда твада
ва абурун рикӀера кхьида.

Закай абурун Аллагь жеда,
абурукайни зи халкь жеда[+].

11Ва мад сада садаз,
стхади стхадиз,
„Аллагь кьатӀут[†]Ӏ“ лугьуз, тарсар гудач,
вучиз лагьайтӀа
Зун гъвечӀидалай чӀехидалди виридаз чир жеда.

12ГьикӀ лагьайтӀа За абурун
гунагьрилай[†] гъил къахчуда
ва мад абурун гунагьар рикӀел хкидач».

13Ада и Икьрардиз цӀийиди лагьана ва адалди сифтегьан Икьрар цӀуру хьанвайди къалурна. ЦӀуру ва чуру хьанвайди фад квахьда.

#### 9


Чилел алай пакханада Аллагьдиз икрам авун

1Сифтегьан Икьрарда[†] Аллагьдиз икрам авунихъ галаз алакъада авай серенжемар ва чилел пакхана[†] алай[+]. 2Алачух[†] эцигнай, ва адан сад лагьай паюна чирагъган ва Реббидин[†] вилик жедай фар алай экӀягъан авай, и паюниз «Пакди» лугьузвай[+]. 3Кьвед лагьай паюниз «Паквилерин Пакди» лугьузвай ва ам сад лагьай паюнивай пердедалди чара авунвай[+]. 4Иер ни галай затӀар кудай, къизил чӀугунвай къурбанган[†] ва вири патарихъай къизилдалди кӀевнавай Икьрардин сандух[†] аниз талукь тир. Сандухда мангьудив[†] ацӀай къизилдин къаб, Гьарунав[†] хьайи цуьк авур лаш ва Икьрардин къванцин къаябар авай[+]. 5Сандухдин винелай чӀехи малаикрин[†] кӀалубар – баркалладин[†] яржар алай, абуру вичиз «Гунагьар[†] алудзавай чка» лугьузвай сандухдин къапсахдал лувар экӀянавай. Амма исятда идакай чун галай-галайвал рахадач[+].

6Вири гьа и саягъда туькӀуьр хьайидалай гуьгъуьниз хахамар[†] чпин ибадат[†] авун патал вахт-вахтунда Алачухдин сад лагьай паюниз гьахьзава. 7Амма кьвед лагьай паюниз гьахьдай ихтияр йиса са гъилера анжах кьилин хахамдиз[†] ава. Аниз гьахьайла, адав вичин паталай ва халкьди хабар авачиз ахъайнавай гунагьрай гъизвай ивини жедай[+]. 8Гьадалди Пак Руьгьди[†] виликан Алачух гьеле кардик кумай кьван гагьда цавараллай Паквилерин Пак чкадиз фидай рехъ гьеле ахъа хьанвачирди къалурзава[+]. 9Гьа ина алай вахт паталдини чешне ава: садакьайривайни къурбандривай Аллагьдиз икрам ийизвайдан виждан михьи[†] ийиз ва ам тамамвилихъ гъиз жедач[+]. 10И серенжемар анжах тӀуьнихъ ва хъунихъ ва чуьхуьн къачунин жуьреба-жуьре адетрихъ галаз алакъада ава. Вири ибур анжах винел патан акунар авай серенжемар я ва абур анжах цӀийи къайда эцигдай вахтуналди къуватда жеда[+].


Цавун Алачухда ибадат авун

11Амма пайда хьайи хъсанвилерин кьилин хахам яз атай Месигь[†] авайдалайни чӀехи ва тамам алачухдиз, инсанрин гъилералди эциг тавунвай, яни и дуьньядиз талукь тушир алачухдиз, гьахьна[+]. 12Ам аниз кьунаринни данайрин иви гваз ваъ, Ам Паквилерин Пак чкадиз Вичин Иви гваз, инсанар патал эбеди яз эвезар хгунин мумкинвал къачуз садра ва эбеди яз гьахьна. 13Кьунаринни яцарин иви ва гьакӀни канвай дуьгведин руьхъ квай яд хъичир авуни чиркинбур пак, адет паталди михьи хъийизватӀа,[+] 14Вичи Вич эбеди Руьгьдин къуватда аваз Аллагьдиз са рехнени квачир къурбанд авур Месигьдин Ивиди кьиникьихъ тухузвай крари леке гъанвай чи виждан генани гзаф михьи ийида! Адан Ивиди чаз чан алай Аллагьдиз къуллугъ ийидай мумкинвал гуда![+]

15Гьавиляй Месигь, эвернавайбурув чпиз хиве кьунвай эбеди ирс агакьун патал, цӀийи Икьрардин арачи язва. И кар Адан кьиникьи абуру гьеле сифтегьан Икьрардин шартӀара ахъаяй гунагьрилай гъил къахчудайвал авун себеб яз хьана[+].

16Веси анжах веси ийизвайдан кьиникь тестикь хьайидалай гуьгъуьниз къуватда гьатзава. 17Амма веси ийизвайдал гьеле чан аламатӀа, весидихъ са къуватни авач. Веси ийизвайди кьейидалай кьулухъ веси къуватда гьатзава. 18Гьавиляй сифтегьан Икьрарни иви галачиз тестикь хьанач. 19ГьикӀ лагьайтӀа Мусади[†] вири халкьдиз Къанундин[†] вири тагькимар лагьайдалай гуьгъуьниз ада, данайринни кьунарин иви къачуна, цик акадарна, аник экуь яру сар ва иссуп набататдин хел кяна, иви ктабдал вичел ва вири халкьдал хъичирна[+]. 20Ада лагьана: «Им Икьрардин иви я, адан шартӀар кьилиз акъудун Аллагьди квевай кӀевелай тӀалабзава»[+][+]. 21Ада гьакӀ Алачухдални, Аллагьдиз ибадат авунин карда гъилик жезвай вири затӀарални иви хъичирна[+]. 22Къанунди саки вирибур ивидалди михьи хьун кӀевелай тӀалабзава, иви авадар тавунмаз гунагьрилай гъил къахчудач[+].

23Цавара авайдалай чешне къачуна чилел авунвай кьван вири крар гьа и саягъда михьи хьун лазим я, амма цаваринди ибурулай хъсан къурбандралди михьи хьана кӀанда[+]. 24Месигь инсандин гъилералди авунвай ва вич халисдан анжах хъен-шикил тир чилин пакханадиз ваъ, Ам чи паталай Аллагьдин вилик пайда хьун патал цавариз гьахьна[+]. 25Кьилин хахам гьар йисуз чарадан иви гваз Паквилерин Пак чкадиз гьахьдайвал, Месигь цавариз Вич мад ва мад къурбанд авун[†] патал гьахьнач. 26ИкӀ туширтӀа, Ада дуьнья халкь хьайидалай инихъ эгечӀна гзаф гъилера азабар чӀугун лазим жедай. Амма Ам исятда, эхиримжи вахтара, са гъилера пайда хьана, садра ва эбеди яз гунагь терг авун патал, Ада Вичи Вич къурбанд авуна[+]. 27Гьар са инсандиз садра кьиникь ва ахпа дуван ганвайвал,[+] 28Месигьни, гзаф инсанрин гунагьрилай гъил къахчун патал, садра къурбанд авунай, ва Ам кьвед лагьай гъилера Вичел гунагь къачун патал ваъ, Вич атунал вил алаз акъвазнавайбур хиласун патал къведа[+].

#### 10


Иса Месигь гунагьрай ганвай эхиримжи къурбанд я

1Мусадин[†] Къанун[†] гележегда инсанриз хьана кӀани берекатар[†] чеб ваъ, анжах абурун хъен я. Гьавиляй Къанундивай датӀана, йисалай йисуз, гьа са къурбандар гун патал къвезвайбур тамамвилиз акъудиз жедач[+]. 2ИкӀ тиртӀа, къурбандар авун акъвазардачирни мегер? Икрам ийизвайбур садра ва эбеди яз михьи[†] жедай, абуру чпин гунагьрай[†] чпик тахсир квайди мад гьисс хъийидачир. 3Амма и къурбандар йисалай-йисуз авуни гунагь рикӀел хкизва,[+] 4вучиз лагьайтӀа яцаринни кьунарин ивидивай гунагьар арадай акъудиз жедач.

5Гьавиляй, и дуьньядиз гьахьдайла, Месигьди[†] лагьана:

«КӀан хьанач Ваз я къурбандар, я савкьватар,
амма Вуна Зун паталди гьазурна беден[+].
6Шад ийизвач Вун я кунугрини,
я гунагьдай ийизвай къурбандрини.
7Гьа чӀавуз За лагьана: „Ингье, Зун къвезва,
къаргъуда Закай кхьенвайвал,
Ви къаст кьилиз акъудун патал, я Аллагь!“»[+]

8Гьа икӀ, Ада винидихъ лагьана: «КӀан хьанач Ваз я къурбандар, я савкьватар, я кунугар, я гунагьдай къурбандарни, абуру вун шад ийизвач». Вири ибур Къанунди кӀевелай тӀалабзавайвилизни килиг тавуна Ада икӀ лагьана. 9Ахпа Ада алава хъувуна: «Ингье, Зун къвезва, Ви къаст кьилиз акъудун патал». Ада сад лагьайди къуватдай вегьизва ва кьвед лагьайди къуватда твазва. 10Иса[†] Месигьди Аллагьдин къаст кьилиз акъудайвиляй чун Адан Беден къурбанд авуналди[†] садра ва эбеди яз пак[†] авунва[+].

11Гьар са хахамди[†], гунагьар арадай акъудиз тежедай гьа сад хьтин къурбандар мад ва мад ийиз, йикъай юкъуз вичин везифаяр кьилиз акъудзава[+]. 12И Кьилин хахамди[†], лагьайтӀа, гунагьрай тек са къурбанд авуна ва Ам эбеди яз Аллагьдин эрчӀи гъилихъай ацукьна[+]. 13Гьа чӀавалай инихъди Ада Вичин душманар Вичин кӀвачерик вегьидай сят вилив хуьзва[+]. 14Пак ийизвайбур Ада са къурбанддалди даим яз тамамвилив агакьарна. 15Идан гьакъиндай чаз Пак Руьгьдини[†] шагьидвалзава. Эвелдай Ада лугьузва:

16«За гележегда абурухъ галаз
ахьтин Икьрар[†] кутӀунда хьи, – лугьузва Реббиди[†], –
Зи Къанунар За абурун рикӀера твада
ва абурун бейнида кхьида».

17Ахпа Ада алава хъийизва:

«Абурун гунагьар ва абурун Къанун чӀурунар
За мад рикӀел хкидач»[+].

18Гунагьдилай гъил къахчур чӀавуз гунагьдай къурбанд гунин лазимвал мад амукьзавач.


Имандал кӀевиз акъвазун патал эвер

19Стхаяр-вахар, Исадин Иви себеб яз чавай гила Паквилерин Пак чкадиз викӀегьдиз гьахьиз жеда[+]. 20Ада чаз пердедай[*] фидай цӀийи ва уьмуьр гудай рехъ ахъайна. И кар Ада Вичин Беден къурбанд гуналди авуна[+]. 21Ва чаз Аллагьдин кӀвалин[†] кьиле акъвазнавай Кьилин хахам ава. 22ГьакӀ хьайила, ша чун халисан рикӀер гваз, имандив[†] ацӀанваз, иви хъичир авуналди рикӀер рехне квай виждандикай михьи авуна ва беденар михьи цяй чуьхвена, Аллагьдиз мукьва жен[+]. 23Ша чна умуд гузвай имандикай шагьидвал авун ян тагана кьан, вучиз лагьайтӀа чаз гаф Гайиди гьакъикъи я[+]. 24Ша чун сад садав дикъетдивди эгечӀин, сада садаз муьгьуьббатдив[†] ацӀуз ва дугъри крар ийиз кӀан жедайвал ийин. 25Са бязибуруз хесет хьанвайвал, чна чи кӀватӀ хьунухьар гадар тийин. Аллагьдин югъ мукьва жезвайди аквазвай чӀавуз сада сад мад ва мад кӀубанар ийин[+].

26Вучиз лагьайтӀа, чна, гьакъикъат кьатӀана, чиз-чиз гунагьар авун давамарайтӀа, мад са къурбанддивайни и гунагьрилай гъил къахчудайвал ийиз жедач[+]. 27Ихьтин дуьшуьшда чаз амукьзавайди дувандал ва Аллагьдин душманар недай пехъи цӀал кичӀела вил алаз акъвазун я[+]. 28Мусадин Къанундилай кам вегьейди кьве ва я пуд шагьиддин гафарикай даях кьуналди са инсафни тавуна кьиникьиз акъуддай[+]. 29АкӀ хьайила, куь фикирдалди, Аллагьдин Хциз[†] кӀур гузвайди, вич Икьрардин Ивиди пак авунатӀани, а иви са квяйни такьазвайди ва берекатдин Руьгь русвагьзавайди гьикьван кӀеви жазадиз лайих я[+]? 30Чаз Ам чизва, Ни икӀ лагьанатӀа: «Кьисас[†] Зи Гъиле ава, За эвез хгуда»[+] ва мадни: «Реббиди Вичин халкьдин дуван ийида»[+][+]. 31Чан алай Аллагьдин Гъиле гьатун кичӀе жедай кар я![+]

32Куьн имандал атайдалай гуьгъуьниз куьне залан азабриз дурум гайи виликан йикъар рикӀел хкваш. 33Квекай садбур хъуьруьнриз вегьидай ва куь геле къекъведай, амма квекай муькуьбур гьахьтин азабар эхзавайбурухъ галаз къуьн-къуьневаз акъваздай. 34Куьне зинданра авайбурун язух чӀугвадай; куь эменни къахчур чӀавара куьн гьатта шадни жедай, вучиз лагьайтӀа квез квехъ лап хъсан, эбеди эменни авай чӀал чизвай[+].

35ВикӀегьвал квадармир, и кардай квез жумарт савкьват гуда.

36Аллагьдин къаст кьилиз акъудайла, Ада квез хиве кьурди къачун патал, куьн кӀевиз акъвазун герек жеда, 37Каламди[†] кхьенвайвал:

«Са кӀусни яргъал алач, гьич яргъал алач,
Вич атана лазим Тирди
геж тавуна акъатда.
38Зи Гьахъ-михьиди имандалди чан алаз жеда,
амма Ам Захъ иман авуникай кьулухъ хьайитӀа,
жеда Зун Адалай нарази»[+].

39Амма чун кьулухъ чӀугуна рекьидайбурукай ваъ, имандал атана хиласвал[†] къачузвайбурукай я.

#### 11


Имандикай

1Иман[†] – им вуч вилив хуьзватӀа гьадахъ агъун я, таквазвайдал шак тагъун я[+]. 2Къадим инсанри ихьтин иман гваз уьмуьр тухвана ва абуру тариф къачуна.

3Анжах имандалди чун гъавурда акьазва хьи, каинат Аллагьдин Гафуналди халкь авунва, ва вири аквазвай кьванди таквазвайдакай халкь хьанва[+].

4Иман себеб яз Гьабила[†] Аллагьдиз Къабила[†] авурдалай хъсан къурбанд ганай. Аллагьди адан къурбанддин тариф авур чӀавуз ада гьахъ-михьи кас яз имандалди Реббидин[†] разивал къачунай. Гьабил кьенатӀани, вичин имандалди ам гьеле рахазма[+].

5Иман себеб яз Гьенух, ажал такуна, и дуьньядай къахчунай. Ам жагъур хъийиз жезвачир, вучиз лагьайтӀа ам Аллагьди къахчунвай. Амма ам къахчудайдалай вилик ам Аллагьдиз кӀандайвал авур кас яз гьалалвилив агакьнай[+].

6Иман гвачиз Аллагьдиз кӀандайвал авун жедай кар туш, вучиз лагьайтӀа Адан патав къвезвай гьар сада Аллагь авайдахъ ва Ада Вич жагъурзавайбуруз савкьват гудайдахъ иман авун лазим я.

7Аллагьди Нуьгьав[†] гьеле акваз хьун мумкин туширдакай тагьким агакьарайла, ада вичин хизан хиласун патал гими имандалди Аллагьдиз ийизвай чӀехи гьуьрметдивди туькӀуьрнай. Нетижада дуьньядиз кар атӀанай, амма Нуьгьакай имандин куьмекдалди къведай гьахъ-михьивилин[†] ирссагьиб хьанай[+].

8Вичиз гележегда ирс яз гуда лагьай чилел фин патал Аллагьди эверай Ибрагьим[†], вич гьиниз физватӀа чизвачиртӀани, имандалди муьтӀуьгъ хьанай ва фенай[+]. 9Вичиз хиве кьур чилел ам патан кас хьиз имандалди уьмуьр тухуз акъвазнай, чпизни гьахьтин кар хиве кьунваз адахъ галаз санал ирссагьибар тир Исакьни[†] Якьуб[†] хьиз, алачухра[†] хьанай,[+] 10вучиз лагьайтӀа ада мягькем бинейрал акъвазнавай, Аллагь Вич устӀарни фяле тир шегьер вилив хуьзвай[+].

11Вичиз аялар жезвачиртӀани, Саррадилай[†] имандивди гьакьван чӀехи яшда аваз руфунал залан жез алакьна, гьикӀ лагьайтӀа ада вичиз гаф Гайида гаф хуьдайдахъ далу акалнавай[+]. 12Гьа икӀ, беден саки кьенвай са касдилай, цава гъетер ва гьуьлуьн кьере къумадин тварар гьикьван аватӀа гьакьван инсанар хьанай[+].

13Вири и инсанар, иман гваз, чпиз хиве кьурди агакьдалди гьакӀ кьена фенай. Абуруз анжах яргъай аквазвай ва абуру вири а крар хъсанбур яз кьазвай. Чеб и чилел анжах къурабаяр ва ина-ана къекъвезвайбур тирди абуру хиве кьазвай[+]. 14Чеб ихьтинбур яз гьисабзавайбуру идалди чпи чпин халисан ватан жагъурзавайди къалурзавай. 15Абуру анжах чпи туна экъечӀнавай уьлкведикай фикирзавайтӀа, абурувай аниз хквезни жедай. 16Амма гьакъикъатда абуру хъсан уьлкведихъ – цавун уьлкведихъ гьерекатзавай. Гьавиляй Аллагьдиз Вич абурун Аллагь я лугьуз регъуь туш – Ада абур патал шегьер гьазурнай эхир[+].

17-18Аллагьди Ибрагьим синагъ ийидайла, ада имандалди Исакь[†] къурбанд авунай[†]. Ам вичин авай-авачир са хва къурбанд ийиз гьазур тир. Аллагьди адаз гаф гун яз: «Ви тухум Исакьа давамарда»[+] лугьунизни Ибрагьим килигначир,[+] 19вучиз лагьайтӀа ада Аллагьдивай гьатта кьейибурални чан хкиз жедайди яз гьисабзавай; чӀагай жуьреда лугьун хьайитӀа, Исакь ада гьакъикъатдани кьейибурун арадай къахчунай[+].

20Имандалди Исакьа Якьубанни Эсаван[†] гележегдиз нуьсрет[†] ганай[+].

21Рекьидай гьалда авайла, Якьуба имандалди Юсуфан[†] рухвайрикай гьар садаз нуьсрет ганай ва, вичин кӀекӀецдал гьалч хьана, Аллагьдиз икрам авунай[+]. 22Исраилвияр[†] Мисридай[†] экъечӀуникай Юсуфа имандалди вичин уьмуьрдин эхирда лагьанай ва вичин кӀарабрин гьакъиндай эмир ганай[+]. 23Муса[†] хайидалай гуьгъуьниз адан диде-бубади имандалди ам пуд вацра чинеба хвенай, вучиз лагьайтӀа абуруз ам иер аял тирди аквазвай, ва пачагьдин фарманди абурук кичӀ кутуначир[+]. 24ЧӀехи хьайила, Мусади имандалди вичиз фиръавандин рушан хва лугьуникай кьил къакъуднай[+]. 25Куьруь вахтуналди тир гунагькар[†] лезетрикай кеф хкудунилай жуван халкьдихъ галаз дарда тунвайди хьун адаз хъсан яз акунай[+]. 26Вич виликай гьихьтин савкьватди вилив хуьзватӀа адаз аквазвай, ва гьавиляй адаз Месигьдин[†] хатурдай русвагьвиле хьун Мисридин девлетрилай багьа тир[+]. 27Пачагьдин хъилекай кичӀе тахьана, ам имандалди Мисридай экъечӀнай. Ада, Таквазвайди вичин вилик кваз аквазвай касди хьиз, вири эхнай[+]. 28Имандалди ада Песагь кьилиз акъуднай, сифтегьан аялар тергзавайдавай исраилвийрин аялрик кягъиз тежедайвал ракӀарин гуьрцелриз иви хъичирнай[+].

29Халкь имандалди НацӀун гьуьляй, къураматдилай хьиз, фенай; мисривиярни, гьакӀ физ алахъайла, цик акатнай[+].

30Исраилвийри галаз-галаз ирид юкъуз шегьердал чархар ягъайдалай гуьгъуьниз имандикди Еригьандин цлар ацахьнай.

31Имандалди Исраилдин жасусар ислягьдаказ кьабулай къагьбе Рагьаб[†] иман гвачирбурухъ галаз санал телеф хьаначир[+].

32Мад хълагьунин лазимвал авани? Вахт тӀимил хьуни заз Гидегьанакай, Баракьакай, Шимшанакай, Ифтагьакай, Давудакай[†], Смаилакай[†] ва пайгъамбаррикай[†] рахадай мумкинвал гузвач. 33Абуру имандалди пачагьлугъар муьтӀуьгъарзавай, гьахъ-михьивал арадал хкизвай, чпиз хиве кьурди къачузвай, асланрин сивер кӀевзавай, 34абур къати цӀун къене кузвачир, турунин мурцакай хилас жезвай. Абурун зайифвал къуватдиз элкъвезвай, абур ягъ-ягъунра мягькем жезвай ва абуру чара уьлквейрин кьушунар катуниз мажбурзавай. 35Папарин патав абурун кьейи, чпел чан хтанвай[†], мукьвабур хквезвай. Муькуьбур хъсан уьмуьр паталди чпел чан хтун вилив хуьн патал, чпиз теклифнавай азадвал кьабул тавурвиляй азабрик кутунай. 36Муькуьбуру чпел ийизвай хъуьруьнарни гатунар, гьакӀни зунжурарни зиндан эхи ийизвай[+]. 37Абуруз къван гузвай, абур кьве кьатӀ ийизвай, турунив яна рекьизвай, абур хпен ва цӀегьрен хамар алукӀна сиягь жезвай, абур муьгьтежвиле авай, абурун геле къекъвезвай ва абурукай ягьанатар ийизвай. 38Чпин лайихдив дуьнья агакь тийизвайбур кьурумра, дагълара, магъарайра, дагьарра сиягь хьанвай.

39Чпин имандай абуру Аллагьдин патай гьалалвал къачунай, амма абурукай садани чпин уьмуьрда чпиз хиве кьунвайди къачуначир, 40вучиз лагьайтӀа, анжах чахъ галаз санал абур тамамвилив агакьун патал, Аллагьди чун паталдини хъсан са вуч ятӀани виликамаз гьазурнава[+].

#### 12


Аллагьди чаз тербия гузва

1Гьа икӀ, чун шагьидрин сагъ са гапӀалди, цифеди хьиз, элкъуьрна кьунва! Гьавиляй ша чна жувалай чав катиз вугузвачир вири, гьакӀни чун регьятдиз вичин чилиниз чӀугвазвай гунагь[†] гадарин, чаз зверун патал ганвай рехъ сабурдалди атӀун[+]. 2Вил галуд тавуна Исадиз[†] килигин. Эвелдилай эхирдал кьван чи иман[†] Гьадалай аслу я. Гележегда жедай шадвилин хатурдай Ада хашунал[†] ажал эхи авуна, беябурвал инкарна, исятда Ам Аллагьдин тахтунин эрчӀи къвалахъай ацукьнава[+]. 3Гунагькаррин патай ихьтин душманвал эхи авур Адакай фикир ая, и карди квез руьгьдалди[†] къуватдай ават тийиз ва бедендик чан хьуниз куьмек гуда.

4Куьне иви авахьдалди гунагьдихъ галаз гьеле дяве авунвач[+]. 5Квез, рухвайриз хьиз, кӀубан авун патал лагьанвай ихьтин гафар куьне рикӀелай алуднава:

«Зи хва, инкар ийимир несигьатар Реббидин[†],
такӀан жемир Адан туьгьметни,[+]
6гьикӀ лагьайтӀа Реббиди тербет гузва
Вичин рикӀ алайдаз,
Вичи хва хьиз кьабулзавай гьар сад гатазва».

7Азабар квез гузвай тербиядин са пай яз эхи ая. Аллагь квев рухвайрив хьиз эгечӀзава. Бубади[†] тербет тагай хьтин хва ава жал[+]? 8Квез тербет ганвачтӀа (гьар садаз, лагьайтӀа, тербет гузвайди я), куьн халисан рухваяр ваъ, пажар я. 9Чахъ виридахъ, чаз тербет гуз хьайи бубаяр и чилел авай, чна абуруз гьуьрметзавай. Чи руьгьерин Бубадиз чун гьикьван гзаф муьтӀуьгъ хьун лазим я, гьикӀ лагьайтӀа и муьтӀуьгъвили чаз уьмуьр гузва! 10Чи бубайри чаз са кьадар вахтунда чпиз дуьзди яз аквазвай саягъда тербия гуз хьанай, амма Аллагьди, чакай Вичин паквиле[†] иштиракзавайбур хьун патал, чаз хийир хьунин мураддалди тербия гузва[+]. 11Вичин вахтунда гьар гьихьтин хьайитӀани жазади шадарзавач, пашманарзава. Амма чпиз жазадалди тербия гайибурув гуьгъуьнлай гьахъ-михьивилинни[†] саламатвилин майва агакьзава.

12ГьакӀ хьайила, куьрс хьанвай гъилер ва зайифвиляй зурзазвай метӀер мягькем ая. 13Дуьм-дуьз рекьяй алад, кьецӀивал ийизвайди авайдалайни гзаф набут[*] жедайвал ваъ, мадни сагълам жедайвал ая.


Аллагь инкар тавун патал эвер

14Вири инсанрихъ галаз меслятвиле аваз уьмуьр тухуз ва михьибур[†] жез алахъа: иманивал[†] галачиз садазни Ребби аквадач[+]. 15Килиг гьа, квекай садни Аллагьдин берекатдикай[†] магьрум жедайвал тахьурай, куь арада экъечӀнавай туькьуьл кьачӀуни хьиз, квез садани зиян гудайвал ва а кьачӀуни гзафбур чиркин ийидайвал тахьурай[+]. 16Килиг гьа, квекай садни Аллагьдикай къакъатдайвал тахьурай, са бади тӀуьнихъ вичин чӀехи стхавилин ихтиярар маса гайи Эсав[†] хьиз, Аллагьдивай яргъа жедайвал тахьурай[+]. 17Адаз ахпа нуьсрет[†] къачуз кӀан хьайиди, амма ам инкар авурди квез чизва. Ам кӀевиз шехьиз хьанатӀани, авур крарал пашман хьун патал геж хьанвай[+].

18Куьн лагьайтӀа, вичик кягъиз хьун мумкин тир ва цӀай кьуна кузвай Синай[†] дагъдин патав, мичӀивилин патав, чӀулаввилин патав ва тӀурфандин патав атанач кьван[+]. 19Куьн къаргъудин ванцел ва яб гузвайбуруз ван хьайила мад чпиз а гафар лугьумир лугьуз минетзавайбуруз а гафар лугьузвай ванцел атанач кьван[+]. 20Чпиз ганвай ихьтин эмир эхи ийидай такьат инсанриз авачир: «Гьайвандини вич и дагъдик хкӀуртӀа, адаз къван гун лазим я»[+][+]. 21Им акьван кичӀ кутадай кар тир хьи, гьатта Мусадини[†] лагьанай: «Зак кичӀевални зурзун акатнава»[+][+].

22Ваъ! Куьн Сигьан[†] дагъдин патав, чан алай Аллагьдин шегьердин патав, цаварин Ярусалимдин патав, куьн шад межлисдиз кӀватӀнавай агъзурралди малаикрин[†] патав атана[+]. 23Куьн чпин тӀварар[†] цаварал кхьенвай сифтегьан аялрин кӀватӀалдиз, куьн Аллагьдин, вири инсанрин Дуванбегдин патав ва тамамвилив агакьнавай гьахъ-михьибурун руьгьерин патав атана[+]. 24Куьн цӀийи Икьрардин[†] арачи тир Исадин патав, Гьабилан[†] ивидилайни хъсандиз рахазвай, хъичирзавай Ивидин патав атана[+].

25Килиг гьа, квехъ элкъвена рахазвай Аллагь инкар мийир. Чилел рахай Аллагьдиз яб гуникай кьил къакъудайбур чпин жазадикай хкатначтӀа, чун адакай генани хкатдач, цаварай чахъ элкъвена рахазвай Аллагьдин ванциз чна яб тагуз хьайитӀа[+]. 26А чӀавуз Адан ванци чил зурзурзавай, исятдани Ада гаф гузва: «За мад гъилера чил зурзурда, гьакӀ цаварни»[+]. 27«Мад гъилера» гафари лугьузва: ян гудай, халкьнавай кьван вири ва вахтуналди тир затӀар квахьда, тек са ян тагудай затӀар амукьда[+].

28Гьавиляй, ян гунуг мумкин тушир Пачагьлугъ къачуналди, ша чаз авур хъсанвиляй Аллагьдиз шукур ийин ва Адаз хуш жедайвал, гьуьрметдивди ва кичӀ кваз икрамни ийин,[+] 29вучиз лагьайтӀа чи Аллагь – вири туькьуьндай цӀай я[+].

#### 13


Эхиримжи несигьатар

1ДатӀана садаз сад стхаяр-вахар хьиз кӀан хьухь[+]. 2Мугьманар кӀан хьунухь рикӀелай алудмир: икӀ авуналди, бязибуру, чпизни хабар авачиз, малаикар[†] мугьманвиле кьабулна[+]. 3Зинданра авайбур, гуя куьнни абурухъ галаз къазаматда авай хьиз, рикӀел хуьх ва кьиле твах. Азаб чӀугвазвайбур, гуя куьнени абурухъ галаз азаб чӀугвазвай хьиз, рикӀел хуьх[+].

4Къуй вирида некягьда сад хьунухьиз гьуьрмет авурай ва чпин некягьдик квайбуруз вафа хуьрай. Аллагьди гъуьлуьз ва я папаз вафа хуьзвачир вирибурун ва явавилин тахсир квайбурун дуван аквада[+]. 5Пул кӀан хьуникай азад хьухь, квехъ авайдал рази хьухь, вучиз лагьайтӀа Аллагьди лагьана:

«За садрани гадардач вун,
ви патавай хъфидач»[+][+].

6Гьавиляй чавай агъунваз лугьуз жеда:

«Ребби[†] заз куьмек гузвайди я,
са куьникайни кичӀе туш заз.
Инсандивай заз вуч ийиз жеда кьван?»[+][+]

7Квез Аллагьдин Гаф чирай куь несигьатдарар рикӀел хуьх, ва, абурун уьмуьрдин къени нетижайриз килигиз, абурун имандилай[†] чешне къачу[+]. 8Иса[†] Месигь[†] накьни, къени, гьамишандани гьа Гьам я[+].

9Къуй куьн акатай гьихьтин хьайитӀани патан чирвилери гьакъикъатдивай къакъуд тавурай. РикӀер чеб тӀуьниз талукь яз кхьенвай серенжемралди ваъ (абуру чпел амал авурбуруз хийир гъанач), Аллагьдин берекатдалди[†] мягькем хьайитӀа, хъсан я[+]. 10Чахъ Гьалтунин Алачухда[†] къуллугъ ийизвайдавай вичелай затӀ недай ихтияр авачир къурбанган[†] ава. 11Кьилин хахамди[†] гьайванрин иви Паквилерин[†] Пак чкадиз тухузва – им гунагьдай[†] къурбанд я, гьайванрин жендекар, лагьайтӀа, кундин сергьятрилай къеце кузва[+]. 12Гьавиляй Исадини, Ада Вичин Ивидалди халкь пак авун патал, шегьердин варарилай къеце азабар чӀугунай[+]. 13Гьа икӀ ша чунни, Ам акатай русвагьдик чунни акатдайвал, кундилай къецез Адан патав фин[+]. 14Вучиз лагьайтӀа ина, чилел, чаз шегьер авач, чна гележегдин шегьер вилив хуьзва.

15Ша Исадин куьмекдалди чна Аллагьдиз Адан ТӀварц[†]Ӏин тарифзавай пӀузаррай акъатзавай тарифдин къурбанд датӀана гун[+]. 16Хъсанвал авун ва квехъ авайди муьгьтежвиле авайбурухъ галаз паюн рикӀелай алудмир, – ихьтин къурбандар Аллагьдиз хуш я.

17Куь несигьатдаррин чӀалаз килиг ва абуруз табий хьухь. Вучиз лагьайтӀа абуру вил алуд тийиз куь къайгъу чӀугвазва, абуру чпин зегьметдин гьакъиндай Аллагьдиз гьахъ-гьисаб авуна кӀанда. Абурувай чпин къуллугъ шаддаказ кьиле тухуз хьун патал суза тийиз алахъа, вучиз лагьайтӀа идакай квез хийир авач.

18Чи гьакъиндай дуьа[†] ая. Чи виждан михьи[†] тирдахъ чун агъунва ва вири крар дуьздаказ ийиз алахъзава[+]. 19Завай куь патав фад хквез хьунин гьакъиндай дуьа авун за квевай лапни кьетӀендиз тӀалабзава.


Нуьсретар гун ва эхиримжи саламар

20Къуй Аллагьди, саламатвилин Чешмеди, эбеди Икьрар[†] мягькемарзавай иви себеб яз чи Ребби Исадал – Вичин хиперин чӀехи Чубандал кьейидалай кьулухъ чан Хкайда,[+] 21куьн Адан къаст кьилиз акъудун патал къенивиле мягькем авурай. Ада Вичиз кӀани крар ча кьилиз акъудун патал къуй Иса Месигьди куьмек гурай. Асиррилай асирралди Адаз шукур хьурай. Амин[†].

22Стхаяр-вахар, за квевай и несигьатдин гафарив сабурдивди эгечӀун кӀевелай тӀалабзава, гьикӀ лагьайтӀа зи чар куьруьди я.

23Чи стха ТӀиматӀей азад хъувунвайди чир хьухь. Мукьвара ам иниз атайтӀа, за адахъ галаз санал квел кьил чӀугвада[+].

24Куь вири несигьатдарриз ва Аллагьдиз талукьбуруз саламар. Италдай тир иманийрини[†] квез саламар лугьузва.

25Къуй берекат квехъ виридахъ галаз хьурай.

### Якьуб

#### Якьуб

Якьуб


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гьахьун


Якьубан чар


Гьахьун

И чар Исадин стха Якьуба кхьенвайди хьун мумкин я. Ам ЦӀийи Икьрарда авай вири ктабрилай чара жезва. МатӀаялай атай Шад Хабарда хьиз, и чарчяйни Месигьдихъ иман ийизвай чувуддин ван къвезва.

Якьуба Исадихъ иман авур чувудар патал кхьенва. Ада абуруз Сифтегьан Икьрардин ктабрай чизвай мисалар мукьвал-мукьвал гъизва. Чарче девлет хьуниз ва саилвилиз, фитнедизни буьгьтенриз, сабурдиз, дуьадиз талукь месэлайриз килигзава. Якьубан кьилин фикир адакай ибарат жезва хьи, Аллагьдихъ ийизвай иман краралди тестикь жезвачтӀа, ахьтин иманди хиласвилихъ тухузвач. РикӀивайни Аллагьдихъ иман ийизвайда, са куьнизни килиг тавуна, Аллагьдиз кӀани крар ийизва – гьа ихьтин фикир твазва чар кхьей касди кӀелзавайдан рикӀе.

#### 1


Саламар

1Аллагьдин ва Ребби[†] Иса[†] Месигьдин[†] лукӀ Якьубан[†] патай дуьнья тирвал чкӀанвай цӀикьвед тайифадиз хийирар хьурай[+].


Синагъ ва темягь

2Стхаяр-вахар, куьн жуьреба-жуьре синагърал ацалтайла, гзаф шад хьухь[+]. 3Квез чизва, куь иман[†] синагъ авуни дурум хьунухь арадал гъизва,[+] 4дурум хьунухь лагьайтӀа, квехъ акьван гзаф хьурай хьи, куьн акьулбалугъбур, битавбур ва са жуьрединни нукьсанар квачирбур жедайвал[+]. 5Квекай са низ ятӀани камал бес жезвачтӀа, къуй ада ам виридаз, са туьгьметни тийиз, гъил ахъадаказ гузвай Аллагьдивай тӀалабрай – адаз гунни ийида. 6Амма тӀалабзавайди, са шакни тавуна, агъурай, вучиз лагьайтӀа шак ийизвайди гару гваз фена чукӀурзавай гьуьлуьн лепедиз ухшар я[+]. 7Къуй ахьтин касди Реббидивай са вуч ятӀани къачуда лагьана фикир тавурай[+]. 8Ам, вуч ийиз хьайитӀани, вири крара кьве пад язавай, кьве руьгь[†] авай инсан я.

9Кесибрин агъуз жергедай тир стхади вичин виниз дережадал дамахрай[+]. 10Амма девлет авайда вичин агъуз дережадал дамахрай, вучиз лагьайтӀа ам, чуьлдин цуьк хьиз, квахьда. 11Рагъ экъечӀзава ва ада вичин ифиндив набатат кьурурзава, адан цуьк авахьзава, ва вири иервал квахьзава. Девлет авай касни вичин крарин челек-фелекда гьакӀ шуьткьведа[+].

12Синагъдик квайди бахтавар[†] я. Синагъдиз дурум гайила, ада Аллагьди Вич кӀанзавай виридаз гуда лагьана хиве кьур уьмуьрдин таж къачуда[+]. 13Темягь тухвана рекьяй акъуддай кардал ацалтайла, лугьуз тахьуй: «Им Аллагьди зи темягь тухуз тазвайди я». Писвиливай Аллагьдин темягь тухуз жедач ва Ада садни темягь тухвана рекьяй акъатдайвал ийизвач. 14Гьар са кас темягь тухвана рекьяй акъудзавайди адан вичин хсуси эрзиманар я, абуру ам гваз физва ва адан темягь тухузва. 15Ахпа гьевес бугъаз жезва ва адалай гунагь[†] жезва, хьайи гунагьди, лагьайтӀа, ажал гъизва[+].

16Играми зи стхаяр-вахар, куьне куьн алцурармир[+]. 17Вири дугъри ва тамам савкьватар виняй, дегиш тежедай ва дегишвилин гьич хъенни авачир Бубадилай[†], цавун чирагърин Халикьдилай, къвезвайди я[+]. 18Вичи халкьай затӀарин арада чакай сифтегьан бегьер хьун патал, Ада Вичи Вичин къаст тирвал чун гьакъикъатдин гафуналди аладна[+].


Гафар ва ийизвай крар

19Играми зи стхаяр-вахар, гъавурда акьукь: къуй гьар сад, рахунрихъ ва я хъел къалурунихъ алгъидалди[*], яб акалунихъ гелкъуьрай. 20Хъел квайла инсанди Аллагьдиз гьахъ-михьи яз аквазвай кар ийидач. 21Гьавиляй гьар жуьредин чиркинвал ва писвилерин гзафвал гадара ва квек кутазвай, куьн хиласдай къуват авай гаф муьтӀуьгъвилелди кьабула[+].

22И жигьетдай квекай тек са гафуниз яб гузвайбур ваъ, гьакӀни ам кьилиз акъудзавайбур хьухь, тахьайтӀа куьне куьн алцурарзава[+]. 23Гафуниз яб гуз, ам кьилиз акъуд тийизвайди гуьзгуьдиз килигзавай инсандиз ухшар я: 24ам вичиз килигна ва къекъечӀна, вич гьихьтинди ятӀа гьасятда адан рикӀелай алатна. 25Амма азадвал гузвай тамам Къанун[†] кьатӀузвайда, Къанундилай алат тавуна, ван хьайи гафар рикӀелай алуд тавуна, адав кьадай крар ийизва, адаз вичин крара нуьсрет[†] гуда[+].

26Вич муъмин[†] яз гьисабиз, амма вичин мез идара ийиз тежезвайда вичи вич алцурарзава, ахьтин касдин муъминвал хийир авачирди я[+]. 27Аллагьдин, чи Бубадин, вилик михьи[†] ва рехне квачир муъминвал етимриз ва хендедайриз абурун муьгьтежвилера куьмек гуникай ва жув и дуьньядикай михьи яз хуьникай ибарат я[+].

#### 2


Са пад кьаз алахъмир

1Зи стхаяр-вахар, Иса[†] Месигьдихъ[†], баркалла[†] алай чи Реббидихъ[†], ийизвай иман[†] аваз хьуналди, са инсанар муькуьбурун вилик вине кьун тахьуй[+]. 2Лугьун хьи, куьн кӀватӀ жезвай кӀвализ багьа парталар алай, тупӀухъ къизилдин закӀал галай касни кесиб ва чиркин парталар алай кас къведа. 3Куьне багьа парталар алайдаз килигна «Ша, буюр, ацукь и хъсан чкадал» лагьайтӀа, амма кесибдиз «Гьанал акъваз» ва я «Инал, зи кӀвачерив, ацукь» лагьайтӀа, 4куьне, чӀуру фикирар авай дуванбегриз элкъвена, садбур муькуьбурун вилик вине кьазвачни бес?

5Яб це, играми зи стхаяр-вахар, Аллагьди и дуьньяда кесибар хкянавачни мегер – абур имандалди девлет авайбур жедайвал ва абурукай Ада Вич кӀанибуруз хиве кьур Пачагьлугъдин ирссагьибар жедайвал[+]? 6Куьне лагьайтӀа, кесибдиз нифрет ийизва. Куьн зулумдик кутазвайбур ва куьн дуванриз чӀугвазвайбур девлет авайбур тушни мегер? 7Квел алай иер ТӀвар[†] русвагьзавайбур гьабур тушни мегер?

8Куьне рикӀивайни, «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+] кхьенвайвал, Къанундин[†] кьилин къарардал амал ийизватӀа, куьне дуьз кар ийизва[+]. 9Амма куьне садбурун вилик муькуьбур вине кьазватӀа, куьне гунагь[†] ийизва, ва Къанунди куьн тахсиркарар яз винел акъудзава[+]. 10Вири Къанундал амал ийиз, амма са карда гунагь ийидайдак вири Къанун чӀуру авунин тахсир ква[+]. 11«Зинавал[†] ийимир»[+] лагьайда «Ягъна рекьимир»[+] гафарни лагьанва. Вуна зинавал ийизвачтӀа, амма яна рекьизватӀа, вакай Къанун чӀурзавайди хьанва[+].

12АкӀ рахух ва акӀ ая хьи, гуя азадвал гузвай къанундалди, яни Шад Хабардалди[†] куь дуван авун гьеле вилик кумайди хьиз[+]. 13Регьим къалур тийизвайбуруз дувандини регьим ийидач. Регьим авайдаз дувандал Аллагьди инсаф ийида![+]


Иман ва крар

14Зи стхаяр-вахар, инсанди вичихъ иман ава лугьузватӀа, амма адав кьур крар авачтӀа, идакай вуч хийир ава? Ихьтин имандивай ам хиласиз жедани? 15Стхадихъ ва я вахахъ партал ва тӀуьн авачтӀа, 16ва квекай са ни ятӀани абуруз, «Саламатдиз фена жуваз чим акъуда ва тух жедалди неъ» лагьана, чпин муьгьтежвал авай са затӀни тагайтӀа, идакай вуч хийир ава[+]? 17Иманни гьакӀ я: адахъ крар галачтӀа, ам кьенвайди я.

18Амма мумкин я, са ни ятӀани лугьун: «Садахъ иман ава, муькуьдахъ – крар». – «ГьакӀ ятӀа, заз крар галачир ви иман къалура. Амма завай ваз краралди зи иман къалуриз жеда[+]. 19Аллагь сад тирдахъ вуна иман ийизва, им хъсан кар я. Амма чӀуру жинерни[†] имандал ала ва зурзазва»[+].

20Крар галачир имандикай хийир авачирди чир жез кӀандани ваз, я акьул авачир инсан? 21Вичин хва Исакь[†] къурбангандал[†] эцигунай чи бан-буба Ибрагьим[†] адан крарин нетижа себеб яз гьахъ-михьивилиз акъудначирни[†] бес[+]? 22Адан иман ва адан крар къакъат тийиз сад садахъ галаз галкӀанвайбур тирди ваз аквазва, иллаки адан краралди адан иман вичин тамамвилив агакьна[+]. 23Гьа икӀ Каламда[†] авай ихьтин гафар кьилиз акъатна: «Ибрагьима Аллагьдихъ иман авуна, им адан гьахъ-михьивал[†] яз кьабулнай»[+]. Ибрагьимаз Аллагьдин дустни лагьанай[+]. 24Са иман себеб яз ваъ, крарни себеб яз инсан гьахъ-михьивилиз акъудзавайди квез аквазва.

25Жасусар хушуналди кьабулна, абур маса рекьяй тӀуз ракъурай чӀавуз къагьбе Рагьаб[†] адан крар себеб яз гьахъ-михьивилиз акъудначирни бес?

26ГьакӀ хьайила, руьгь[†] галачир беден кьенвайди жедайвал, крар галачир иманни кьенвайди жеда.

#### 3


Мецикай

1Зи стхаяр-вахар, вири муаллимар жез алахъмир! Вучиз лагьайтӀа, чак, муаллимрик, кӀевелай тахсирар кутаз жедайди квез чизва[+]. 2Чна лагьайтӀа, вирида гзаф крара гунагьар[†] ийизва. Ни рахунра гунагьар ийизвачтӀа, ам тамамвилив агакьнавай, вичин бедендални кьенерар вегьиз алакьдай кас я[+].

3Шив муьтӀуьгъарун патал адан сиве залпанд туналди, чна адан вири беден идара ийизва[+]. 4Ва я мисал яз гимияр къачун: гьикьван абур чӀехибур хьайитӀани ва гьихьтин къати гар аваз хьайитӀани, абур гъвечӀи элкъуьрагди гими гьалзавайдаз кӀани патахъ тухузва. 5Мезни гьакӀ я: ам гъвечӀи алат я, амма ам дамахар гваз чӀехи гафар рахада. Килиг – тамук акатнавай чӀехи цӀай бицӀи цӀелхемдилай гатӀунзавайди я. 6Мезни гьа цӀай хьиз я, чи бедендин алатрин арада ам виче нагьахъвили уьмуьр тухузвай чка я. Ада, вичи жегьеннемдикай[†] цӀай кьунваз, уьмуьрдин вири еришдикни цӀай кутазва ва вири беден чиркинарзава[+].

7Ничхиррин, къушарин, чурчулрин ва гьуьлуьн гьайванрин вири жуьреяр муьтӀуьгъариз жеда, абур инсанди муьтӀуьгъарнава, 8амма мез садавайни табий ийиз жедач. Ам залпанд алачир, ажал гъидай агъудив ацӀанвай писвал я[+].

9Мецелди чна Реббидиз[†], чи Бубадиз[†], шукурар ийизва ва гьа мецелди чна Аллагьдиз ухшарвал аваз халкьнавай инсанриз лянет ийизва[+]. 10Гьа са сивяй тарифни къаргъиш акъатзава! Зи стхаяр-вахар, икӀ хьана кӀандач. 11Гьа са чешмедай михьи[†] ва уькӀуь яд авахьун мумкин яни мегер? 12Зи стхаяр-вахар, инжилдин тарцел – зейтунар ва я ципицӀ чӀередал инжилар экъечӀдани мегер? Гьа саягъда уькӀуь булахдай шит ядни авахьун мумкин туш.


Камалдин кьве жуьре

13Куь арада камал ва акьул авайди вуж я? Къуй ада вичихъ камалди гузвай муьтӀуьгъвал авайди лайих уьмуьрдалди къалуррай[+]. 14Амма куьне рикӀе туькьуьл пехилвални жуван хийир кӀан хьунин эрзиманар хуьзватӀа, жуван тарифариз дамахармир ва гьакъикъатдин аксина таб ийимир. 15Ихьтин «камал» цаварилай къвезвайди туш, ам чилинди, инсандиз хасди, иблисдилай[†] къвезвайди я[+]. 16Инсанар пехилвили ва жуван хийир кӀан хьунин эрзиманри идара ийизвай чкада къайда тахьун ва гьар жуьредин чӀуру крар ава.

17Амма цаварилай къвезвай камал эвелни-эвел михьиди, ахпани ислягьвал кӀаниди, хъуьтуьлди, чӀалал къведайди, регьимдив ва къени майвайрив ацӀанвайди, нагьахъдиз садан падни такьазвайди ва кьве чин алачирди я. 18Ислягьвал арадал гъизвайбуру ислягьвилелди гьахъ-михьивилин[†] майваяр гузвай тумар цазва[+].

#### 4


Аллагьдиз муьтӀуьгъ хьун

1Куь арада авай душманвални чуьруькар гьинай атанвайди я? Куь къене акъажунра авай куь къизгъин эрзиманрилай тушни[+]? 2Квез са вуч ятӀани кӀанзава, амма ам квез авач, гьавиляй куьне ягъиз рекьизва. Куьн са квел ятӀани пехил я, амма квевай адав агалкьиз жезвач, гьавиляй куьн акъажунра гьатзава ва куьне душманвилер ийизва. Квез гьатдай затӀ авач, вучиз лагьайтӀа куьне Аллагьдивай тӀалабзавач; 3тӀалабзава, амма гьатдай затӀ авач, вучиз лагьайтӀа куьне, тӀалабзавай затӀарикай лезет хкудун патал серф ийиз кӀанз, михьи[†] тушир делилрал амалзава.

4Эй Аллагьдиз вафа техуьзвайбур! Гунагькар[†] дуьньядихъ галаз дуствиле хьун – им Аллагьдихъ галаз душманвал авун тирди квез чизвачни мегер? И дуьньядин дуст жез кӀанзавайдакай Аллагьдин душман жезва[+]. 5ТахьайтӀа Аллагьдиз Вичи инсанрик кутазвай Руьгь[†] анжах Вичиз гзаф вафа хвена кӀанзавайдакай Каламда[†] гьавайда кхьенва лагьана фикирзавани куьне[+]? 6Амма Ада чаз мадни чӀехи берекат[†] гузва. Гьавиляй Каламди лугьунни ийизва:

«Аллагь акси я лавгъабуруз,
амма Ада умунбуруз берекат гузва»[+].

7Гьавиляй Аллагьдиз муьтӀуьгъ хьухь, иблисдиз[†] акси яз къарагъ, ва ам квекай катда[+]. 8Аллагьдиз мукьва хьухь, Амни квез мукьва жеда.

Гунагькарар, куь гъилер чуьхуьх, куьнени, шак гъизвайбур, куь рикӀер михьа[+]. 9Пашман хьухь, дерт чӀугу, шелар ая. Хъуьрена кӀандай чкадал шехьа, шад хьана кӀандай чкадал пашманвал ая. 10Аллагьдин вилик агъуз хьухь, гьа чӀавуз Ада куьн хкажда.

11Стхаяр-вахар, сад садакай пис рахамир. Стхадикай-вахакай пис рахазвайди ва абурук тахсир кутазвайди Къанундикай[†] пис рахазва ва ада и Къанундик тахсир кутазва. Амма вуна Къанундик тахсир кутазвайла, вакай Къанун кьилиз акъудзавайди ваъ, дуванбег жезва[+]. 12Амма Къанун Акъуддайди ва Дуванбег анжах Сад – Аллагь я. Анжах са Гьадавай хиласиз ва я пучиз жеда. Жуван мукьув гвайдак тахсир кутун патал вун вуж я кьван[+]?


Жув жувахъ са акьван агъамир

13«Къе-пака чун флан шегьердиз фида, са йисуз ана амукьда, маса гуз-къачунин савда ийида ва хийир къачуда» лугьузвайбуру гила яб це. 14Квез гьатта пака[†] вуч жедатӀани чизвач. Куь уьмуьр вуч я? Куьн са кьадар вахтунда пайда хьана ахпа квахьдай бугъ хьиз я эхир[+]. 15Куьне икӀ лагьайтӀа хъсан я: «Аллагьди гайитӀа, чун мад са кьадар вахтунда чан аламаз жеда ва чна и ва я муькуь кар ийида»[+]. 16Куьне лагьайтӀа, жув вине кьуна дамахарзава, амма ахьтин дамахар авун пис кар я.

17Вичи авуна кӀани хъсанвал чизвай, амма тийизвай гьар сада гунагь ийизва[+].

#### 5


Девлет авайбуруз тагьким

1Гила куьне, девлет авайбур, заз яб це. Шелар ая ва къагьарар ая, вучиз лагьайтӀа куь кьилел бедбахтвилер къвезва[+]. 2Куь девлет ктӀанва, куь парталар гъуьчӀре тӀуьнва[+]. 3Куь къизилни гимиш муьрхъуь кьунва, абурун муьрхъуь квез акси яз шагьидвал ийида ва, цӀу хьиз, куьн туькьуьнда. Эхиримжи йикъар алукьзава – куьне, ингье, девлет кӀватӀзава![+] 4Ингье, куьне куь никӀера бегьер кӀватӀай лежберрикай атӀай пулари кӀевидаказ гьарайзава. Гвен гуьзвайбурун сузадин ван Къуватрин Реббидив[†] агакьзава[+]. 5Куьне чилел булвиле-гурвиле ва кеф-кефиятда уьмуьр тухвана, амма Кьасабдин югъ[*] алукьнавайлани, куьне са куьн тӀуьн гана куькарна. 6Квез аксивал тавур гьахъ-михьидак куьне тахсир кутуна ва ам яна кьена.


Сабур хуьх

7Стхаяр-вахар, Ребби къведалди сабур хвена акъваз. Чил гьялзавайдани, зулун ва гатфарин марфар агакьдалди, чилин багьа бегьер сабурдивди вилив хуьзва[+]. 8Куьнни сабур гваз хьухь ва жуван рикӀер мягькемара, вучиз лагьайтӀа Ребби къведай чӀав мукьвал ала[+]. 9Квек Аллагьди тахсир кутун тийидайвал, стхаяр-вахар, сада садалай шикаятар ийимир. Дуванбег атана ракӀарив акъвазнава[+].

10Стхаяр-вахар, Реббидин ТӀварц[†]Ӏелай рахай пайгъамбарар[†] квез азабра эхиз чирдай чешне хьурай[+]. 11Сабур къалурзавайбур нуьсрет[†] ганвайбур яз гьисабзава чна. Квез Аюбан сабурдикай ван хьана ва эхирдай Реббиди адаз гьикӀ нуьсрет ганатӀа акуна, вучиз лагьайтӀа Реббидихъ регьим хьунин ва рикӀ кунин девлет ава[+].

12Виридалайни вилик, зи стхаяр-вахар, я цавалди, я чилелди, я са гьихьтин ятӀани маса затӀуналди кьин кьамир. Квек Аллагьди тахсир кутун тийидайвал, къуй куь «эхь» – халисан «эхь», куь «ваъ» халисан «ваъ» хьурай[+].


Дуьадин къуват

13Квекай са ни ятӀани азаб чӀугвазватӀа, ада дуьа[†] авурай. Са низ ятӀани бахт аватӀа, ада тарифдин манияр лугьурай[+]. 14Квекай са вуж ятӀани азарди кьунватӀа, ада, вичин гьакъиндай дуьаяр авун патал ва вичивай Реббидин ТӀварцӀелай чӀем гуьцӀун патал, иманийрин кӀватӀалдин[†] кьилевайбуруз эверрай[+]. 15Иман[†] гваз авур дуьади азарди кьунвайди дири хъийида. Реббиди ам къахрагъарда. Азар квайда гунагь[†] авунватӀа, адалай гъил къахчуда. 16Сада садан вилик куьне куь гунагьар хиве яхъ ва, куьн дири хъхьун патал, сада садан гьакъиндай дуьаяр ая. Гьахъ-михьи касди кӀевелай ийизвай дуьадилай гзаф крар алакьда[+].

17Ильяс[†] гьа и чун хьтин инсан тир. Амма ада марф такъун патал кӀевелай дуьа авуна, ва чилел пуд йисни зура марф къванач[+]. 18Ада мад дуьа авуна, цаву марф гана, ва чили цӀийи кьилелай бегьер гъиз хьана.


Гьакъикъатдивай къекъечӀайбурукай

19Зи стхаяр-вахар, квекай сад гьакъикъатдивай къекъечӀайтӀа, амма масада ам гьакъикъатдал хкайтӀа,[+] 20ам дуьз рекьел хкайдаз чир хьурай хьи, и кардалди ада гунагькардин руьгь[†] кьиникьикай хиласда ва адан гзаф гунагьар тахьайдай ийида[+].

### 1-Петру

#### 1-Петру

1-Петру


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гьахьун


Петрудин сад лагьай чар


Гьахьун

Илчи Петруди и чар, аквар гьалда, Римда авай чӀавуз кхьейди я. И чар кхьиз адаз Силава куьмек гана. Чар ГъвечӀиди тир Азиядин (гилан Туьркиядин) кефер пата авай кӀватӀалриз кхьенвайди я. А кӀватӀалра авайбур чеб виликдай мажусияр яз Месигьдихъ иман авурбур тир.

А чӀавуз мажусийрин арада авай иманийрин гьалар къвез-къвез четин жезвай. Лап мишекъатдик акатдайвал хурук кутур абур чпин иман арадал атай гьалариз къурбанд ийидай чкадал къведайвал синагъ ийизвай. Петруди Месигьдихъ иман ийизвайбурун рикӀел хкизва: абур, Иса хьиз, иман патал вири азабар ва чпин уьмуьр кьиле физвай тегьер эхи ийиз гьазур хьун лазим я. Вафа хуьзвайвиляй абурув Реббиди гьикӀ хьайитӀани савкьват агакьарда ва и умудди иманийриз уьмуьрдин вири четинвилерни хатавилер эхун патал къуватар гуда.

#### 1


Саламар

1Иса[†] Месигьдин[†] илчи[†] Петрудин патай ПӀунтӀасда, ГалатӀда, Кападукда, Асия вилаятда[†] ва Битинда чкӀанвай къурабайриз,[+] 2Аллагь Бубадин[†] къастуналди, Руьгьдалди[†] пак[†] авуналди, Иса Месигьдиз табий хьун патал ва Адан Ивидалди михьи[†] хьун патал хкянавайбуруз. Берекатни[†] саламатвал артух хьурай квез[+].


Чан алай умуд

3Аллагьдиз, Чи Ребби[†] Иса Месигьдин Бубадиз, шукур хьурай. Ада Вичин чӀехи регьимдалди, Иса Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хкуналди[†], чаз чан алай умуд гана ва чун цӀийи кьилелай дуьньядиз хкана[+]. 4Ада чаз терг тежедай, чиркин тавунвай ва шуьткьуьн тийидай ирс гана. Ам куьн паталди цаварал хуьзва[+]. 5Аллагьдин къуватди куь имандин[†] куьмекдалди вахтарин эхирда атана акъатиз гьазур тир хиласвал[†] патал куьнни хуьзва[+].

6-7Гьавиляй, исятда са кьадар вахтунда чи имандин гьакъикъивал къалурун патал квел жуьреба-жуьре синагъра азабар ацалтзаватӀани, гьа хиласвал гъидай йикъал шад хьухь, – иман къизилдилайни багьа я; къизил, цӀалди синагъ ийизватӀани, эбеди туш, – гьа икӀ иманди Иса Месигь пайда хьайи чӀавуз квез аферин, баркалла[†], гьуьрмет гъида[+][+]. 8Квез Ам акунвач, амма квез Ам кӀанзава, ва гилани, ам акун тавуртӀани, куьне Адахъ иман ийизва. Адахъ иман авуна, гафаралди лугьуз тежедай баркалла галай шадвилелди хвешивалзава[+]. 9Вучиз лагьайтӀа, куь мурад тир жуван чанарин хиласвилив куьн имандалди агакьзава.

10Квев агакьиз гьазур берекатдикай лагьай пайгъамбаррин[†] къекъуьнар ва алахъунар и хиласвилиз бахшнай[+]. 11Абур, чпик квай Месигьдин Руьгьди гьи вахтуникай ва гьи гьаларикай лугьузватӀа, гьадан гъавурда акьаз алахъзавай. Руьгьди, лагьайтӀа, Месигьдиз виликамаз азабар кхьенвайвиликай ва абур алатайдалай гуьгъуьниз къведай баркалладикай виликамаз шагьидвал ийизвай[+]. 12Пайгъамбарвилер ийизвайла, абуру чпи чпиз ваъ, квез къуллугъ ийизвайди абуруз Аллагьди малумарна. Цаварилай ракъурнавай Пак Руьгьдин къуватдалди Шад Хабар[†] гайибурун мецеривди гила квез хабар ганва. Малаикарни[†] и сирдин суракьда гьатнава[+].


Пак хьухь

13Гьавиляй куьне куь акьул кардик экечӀдайвал ая ва жув-жувал алаз хьухь. Иса Месигь атай чӀавуз квез гудай берекатдик тамамдиз умуд кваз хьухь[+]. 14ЧӀалаз килигдай аялри хьиз, Шад Хабардикай квез са ванни тахьанвай чӀавуз авур чӀуру крар ийиз кӀан хьуникай яргъаз хьухь[+]. 15Куьне вуч ийиз хьайитӀани, вири крара, квез Эверайди хьиз, пак хьухь,[+] 16гьикӀ лагьайтӀа кхьенва: «Пак хьухь, вучиз лагьайтӀа Зун пак я»[+][+].

17Куьне садан падни хуьн тавуна гьар са касдин дуван ийизвай Аллагьдиз Буба лугьуз эверзаватӀа, куьне квез чилел ганвай уьмуьр Аллагьдихъай кичӀе яз кьилиз акъуда[+]. 18-19Куьне, куь бан-бубайри хьиз, са манани авачиз, тухузвай уьмуьрдивай куьн къахчунай. Куьн гимиш ва я къизил хьтин терг жедай затӀар гана ваъ, михьи ва рехне квачир кӀел[†] хьтин Месигьдин Иви гана ахьтин уьмуьрдивай къахчурди квез чизва эхир![+] 20Ам гьеле дуьнья халкь ийидалди вилик тайин авунай, амма куь хатурдай Ам вахтарин эхирдай атана[+]. 21Месигьдин куьмекдалди Вичел кьейидалай кьулухъ чан хкай ва, куьне Аллагьдихъ иман авун патал ва куьне Адак умуд кутун патал, Месигь машгьур авур Аллагьдихъ куьне иман ийизва.

22Жуван стхаяр-вахар рикӀин сидкьидай кӀан хьун патал, куьне куь руьгьер гьакъикъатдин чӀалаз килигуналди михьи авуна. Гьа саягъда садаз сад вири рикӀелди кӀан хьухь![+] 23КтӀидай тумуникай ваъ, ктӀин тийидай, чан алай ва датӀана авай Аллагьдин Гафуникай куьн цӀийи кьилелай ханва,[+] 24вучиз лагьайтӀа кхьенва:

«вири инсанар векьер хьиз я,
абурун вири баркалла чуьлдин цуьквер хьиз я.
Векьер кьурада, цуьквер авахьда,
25амма гафар Реббидин эбеди яз амукьда».

Ибур квез муштулух яз гузвай Шад Хабарда авай гафар я[+].

#### 2

1Гьа икӀ, куьн гьар гьихьтин хьайитӀани писвилерикай, тапаррикай, кьве чин хьуникай, пехилвилерикай ва фитнейрикай азад хьухь[+]. 2-3Гила куьне рикӀивайни Реббидихъ[†] регьим авайди гьисснаваз хьайила, цӀийиз ханвай аялри хьиз, Руьгьдин[†] михьи[†] некӀедихъ яла, куьн, ам хъваз, чӀехи жедайвал ва хилас хьун патал чрадайвал ая[+][+].


Чан алай ибадатхана

4Куьн Адан, яни инсанри инкарнавай, амма Аллагьди Вичиз багьа яз хкянавай чан алай Къванцин патав атайла,[+] 5Иса[†] Месигьдин[†] куьмекдалди Аллагьдиз хуш руьгьдин къурбандар авун патал квекай пак[†] хахамар[†] жедайвал, къуй квекай, чан алай къванерикай хьиз, Руьгьдин ибадатхана[†] эциграй[+].

6Каламдани[†] кхьенва:

«Ингье За Сигьан[†] шегьерда эцигзава
хкянавай ва мас авай пипӀен къван.
Адахъ иман[†] ийизвайдаз
са чӀавузни регъуь жедач»[+].

7Гьа икӀ, и къван имандал алай куьн патал мас авайди я. Амма иман тийизвайбуруз Ам «эцигзавай устӀарри кваз такьур къван я, амма вичикай пипӀе твадай къван хьайи»[+],[+] 8«Къван я, вичихъ галкӀидай кӀвач, раг я, вич себеб яз абур алукьдай». Гафуниз яб тагузвайвиляй абурун кӀвач галкӀизва. Абур патал Аллагьдиз гьакӀ хьана кӀанзава[+].

9Куьн лагьайтӀа, хкянавай тухум я, Пачагьдин хахамар я, пак халкь я, Аллагьдиз талукь, Адан чӀехи крарикай хабар гун патал хкянавай инсанар я. Ада квез мичӀивиляй Вичин аламатдин экуьниз эвернава[+]. 10Квекай, виликдай халкь туширбурукай, гила Аллагьдин халкь хьанва. Виликдай куьн регьимдикай хкатнавай, гила лагьайтӀа, квез регьим авунва[+].


Иман гваз уьмуьр тухун

11КӀанибур, и дуьньяда къурабаярни сияпурар[*] хьиз уьмуьр тухузвай квез за тагькимзава, куь руьгьдин аксина дяве тухузвай куь усал гьевесрин кьенерра гьатмир[+]. 12Иман гвачирбурун юкьва жува жув хъсан тухуналди кьил хуьх. Куьн залумар яз къалуриз, квел буьгьтен вегьизвайбуруз куь хъсан крар аквадайвал ва Ам хкведай юкъуз абуру Аллагьдиз шукурар ийидайвал ая[+].


Гьакимрин ва гьукумдин чӀалаз килигун

13Инсанри эцигнавай гьихьтин хьайитӀани гьукумдиз Аллагьдин хатурдай табий хьухь, кӀантӀа ам виридалайни вине авай пачагь хьурай,[+] 14кӀантӀа писвал ийизвайбуруз жаза гун патал ва хъсанвал ийизвайбурун тариф авун патал пачагьди тайинарнавай сердерар хьурай[+]. 15Аллагьдиз кӀанзавайди куьне, хъсанвилер ийиз, ахмакь инсанрин авам ихтилатар акъвазарун я.

16Куьне куь уьмуьр азад инсанри хьиз твах, анжах, килиг гьа, куь азадвал писвилиз къаюмвал ийизвайди тахьурай, амма Аллагьдин лукӀари хьиз уьмуьр твах[+]. 17Виридаз гьуьрмет ая, куь кӀватӀалда авай стхаярни вахар кӀан хьухь, Аллагьдихъай кичӀе хьухь ва пачагьдиз гьуьрмет ая[+].

18ЛукӀар, гьар жуьредин гьуьрметар авунивди, жуван иесийриз табий хьухь, анжах са регьим авайбуруз ва мергьемет авайбуруз ваъ, гьакӀ инсаф течидайбурузни[+]. 19Са ни ятӀани, нагьахъдиз азаб чӀугваз, Аллагьдин хатурдай намусдивди хажалатар эхзаватӀа, им тариф авуниз лайих кар я[+]. 20Квевай хьайи са хатадай куьн гатадай чӀавуз куьне эхзаватӀа, идай квез вуч баркалла[†] къведа? Амма куьне хъсан кар патал азаб чӀугвазватӀа ва и кар сабурдивди эхзаватӀа, Аллагь квелай рази я. 21ИкӀ авун патал квез эвер ганвай, вучиз лагьайтӀа Месигьдини куьн паталди азабар чӀугунай. ГьакӀ хьайила Адан геле аваз фин патал Ада квез Вич чешне яз туна[+].

22«Ада гунагь[†] авуначир,
Адан мецел хьаначир са фендигарвални».
23Ам русвагь ийидайла,
Ада жаваб гузвачир алчахвилериз;
азабар чӀугваз, Ада гьелягьар кьазвачир,
амма адалат гваз дуван Ийизвайдал
вич михьиз ихтибарзавай[+].
24Ада Вичин Беденда аваз
чи гунагьар хашунал[†] хкажна,
чун гунагь патал кьенвайбур
ва гьахъ-михьивал[†] патал чан алайбур я лагьана.
Адан хирералди куьн дири хъувуна[+].
25ГьикӀ лагьайтӀа куьн
рехъ квахьнавай хипер хьиз авай,
амма гила куьн куь Чубандихъ
ва куь руьгьер Хуьзвайдахъ элкъуьрнава[+].

#### 3


Итимарни папар

1-2Папар, куьнни куь гъуьлерин чӀалал алаз хьухь. Итимрикай са бязибур Аллагьдин Гафуниз табий тахьайтӀа, куьн чӀалаз килигзавайвал ва куь михьи[†] уьмуьр акваз, чпин папарин ахлакьдалди абур гаф галачизни Аллагьдиз муьтӀуьгъ жедайвал ая[+]. 3Куь иервал винел патанди тахьурай. Ам чӀарар кӀалубда тунилай, къизилрилай ва иер алукӀунрилай аслуди ваъ, 4рикӀин къене авай терг тежедай муьтӀуьгъни секин руьгьдин[†] иервал хьурай. Аллагьди ихьтин иервилиз къимет гузва[+]. 5И саягъда алатай вахтара Аллагьдик умуд кутазвай Адаз талукь папари чпин гъуьлериз муьтӀуьгъ хьуналди чеб иер ийидай. 6ИкӀ Сарра[†] Ибрагьиман[†] чӀалаз килигдай ва адаз «Агъа» лугьудай. Хъсанвал авуналди ва са куьникайни кичӀе тахьуналди, квекай Саррадин рушар хьанва[+].

7Гьа и саягъда, гъуьлер, куьн куь папарив гъавурда акьуналди, зайифбурув хьиз эгечӀа. Уьмуьр квез ирс яз ганвай савкьват тирди гьабурузни ганвайди чиз, абуруз гьуьрмет ая. Гьа чӀавуз куь дуьайрин[†] вилик пад са куьнини кьадач[+].


Гьахъ-михьивиляй азабар чӀугун

8Эхирки, сад садахъ галаз меслятда аваз уьмуьр твах, сада садан рикӀикай хабар яхъ, садаз сад, стхайриз хьиз, кӀан хьухь, мергьемет авайбур ва жув вине такьадайбур хьухь[+]. 9Писвиляй писвал ийимир, намусдик хкуьрунай намусдик хкуьрмир, акси яз, хийир-дуьа[†] ая, вучиз лагьайтӀа куьн и кар патал тайинарнава, квез ирсинай хийир-дуьа акъатдайвал авунва[+].

10Кхьенва:

«Уьмуьрдал ашукь яз,
хъсан йикъар акваз кӀанзавайда
хвена кӀанда писвиликай вичин мез,
вичин сив хвена[†] кӀанда рахунрикай фендигар.
11Къуй ам яргъаз хьурай писвиликай,
ийиз хьурай хъсанвал,
жагъуриз хьуй ислягьвал
ва ялрай адахъди,
12вучиз лагьайтӀа Реббидин[†] вилер гьахъ-михьибурал алазва,
Адан япар ахъа я абурун дуьаяр патал,
амма писвалзавайбуруз акси я чин Реббидин»[+][+].

13Куьн хъсанвал ийиз алахъайтӀа, квез ни писвал ийида? 14Амма куьне гьахъ-михьивал[†] патал азаб чӀугвазватӀа, куьн бахтавар[†] я. Абурухъай кичӀе жемир, са куьнини квек кичӀ кутун тавурай,[+] 15-16куь рикӀера Ребби Месигьдиз[†] икрам ая. Куь умуддикай хабар кьадайбуруз умунвилелди ва гьуьрметдивди жаваб гуз датӀана гьазур хьухь. Куьне куь виждан михьиз хуьх. Квекай фитне ийизвайбуруз ва Месигьдалди тир куь къени ахлакьдиз тегьне ийизвайбуруз регъуь жедайвал ая[+][+]. 17ИкӀ хьун Аллагьдин къаст ятӀа, пис крар авуна азаб чӀугунлай къени крар авуна азаб чӀугун хъсан я[+].

18ГьикӀ лагьайтӀа, куьн Аллагьдин патав гъун патал, гьахъ-михьи тир Месигьдини, гьахъ-михьи туширбурун паталай, гунагьрай[†] са гъилера азаб чӀугунай. Адан Беден кьиникьик кутунай, амма Адан Руьгьдал чан хканай[†][+]. 19-20А Руьгьда аваз Ам Нуьгьан[†] йикъара чеб са мус ятӀани муьтӀуьгъ туширбур яз къалурайбурун патав фена, къазаматда авай и руьгьериз вязер авуна. Нуьгьа гими туькӀуьрзавай йикъара Аллагьди абур сабурдивди вилив хуьзвай, амма гимида анжах муьжуьд кас акьахнай ва Ада абур ядаландай[*] фидайла хилас авунай[+]. 21Им исятда куьн хилас ийизвай кардин – цик акахьун къачунин[†] лишан я. Цик акахьун къачун – им бедендилай чуьхвена чирк алудун туш, Иса[†] Месигьдал чан хтунин куьмекдалди михьи виждан гун патал ийизвай тӀалабун я[+]. 22Ам цавариз хкаж хьана, Аллагьдин эрчӀи гъилихъай гала, ва Адаз малаикар[†], гьукумар ва къуватар табий хьанва[+].

#### 4


Аллагь патал уьмуьр

1Гьа икӀ, Месигьди[†] бедендалди азабар чӀугун себеб яз, куьнни ахьтин кардиз гьазур хьухь, гьикӀ лагьайтӀа бедендалди азаб чӀугвазвайда гунагьдин[†] гьукумдик кваз уьмуьр тухун акъвазарнава[+]. 2Гьа чӀавуз ада чилел уьмуьрдикай амай пай инсандиз хас гьевесрин ваъ, Аллагьдин къастунин идарадик кваз уьмуьр тухуда[+]. 3Куьне бутпересри[†] тухузвай хьтин уьмуьрдин къайда жезмай кьван яргъалди кьиле тухванай, явавилиз, гьевесриз, сархушвилиз, кьенер алачир чиркин крар галай тӀуьн-хъунриз ва такӀан къведайвал бутриз икрам авуниз кьил янай. 4Гьавиляй, куьне мад чпихъ галаз явавилера иштирак ийизмач лугьуз, бутпересар мягьтелни жезва, квекай пис гафарни рахазва[+]. 5Амма вири крарай абуру чан алайбурунни кьейибурун дуван ийиз Гьазурдан вилик гьахъ-гьисаб ийида[+]. 6Гьавиляй Шад Хабар[†] кьейибурувни агакьарнай, и хабар вичив агакь тийир садни авач, абурувай, бедендалди кьенватӀани, руьгьда[†] аваз, Аллагьди лугьузвайвал уьмуьр тухуз жедайвал авуна.

7Мукьвара виридан эхир жеда. Гьавиляй, куьн датӀана дуьа[†] ийиз жедай гьалда хьун патал, куьне акьулдин дуьзвал хуьх, уях яз хьухь[+]. 8Виридалайни вилик вафа гваз садаз сад кӀан хьухь, вучиз лагьайтӀа «муьгьуьббатди[†] гзаф гунагьар тахьай мисал ийизва»[+]. 9Шикаят тийиз, сада сад мугьманвилин адетар хвена илифариз хьухь[+]. 10Аллагьдин гзаф жуьрейрин берекатдиз[†] хъсандиз къуллугъзавайбуру хьиз, сада садаз гьардаз ганвай паюналди къуллугъ ая[+]. 11Лугьузвайда и кар Аллагьдин гафар лугьузвайда хьиз авун лазим я. Къуллугъ ийизвайда къуй Аллагьди гузвай къуватдалди къуллугъ авурай. Къуй и вири крара Иса[†] Месигьдин куьмекдалди Аллагь машгьур хьурай. Баркаллани[†] асиррай асирриз физвай къуват Гьадаз хьурай, амин[†][+].


Иман патал азабар

12КӀанибур, куьн цӀай квай синагърай финиз мажбур хьунал мягьтел жемир, ина аламат жедай са затӀни авач[+]. 13Аксина, Месигьдин азабра куьнени иштирак ийизва лагьана шад хьухь; гьикӀ лагьайтӀа Адан баркалла квез ахъа хьайи чӀавузни куьн шад жеда ва куьне хвешивилер ийида[+]. 14Месигьдин ТӀвар[†] кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет[†] ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава[†], куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава[+]. 15Кьилинди квекай садани ивикъич[*] хьана ва я угъри хьана, ва я зулумкар хьана, ва я масадан крара вичин кьил твазвай кас хьана азаб чӀугун тавун я. 16Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичел ахьтин ТӀвар ала лугьуз Аллагьдиз шукур авурай[+]. 17Вучиз лагьайтӀа Дувандин вахт алукьнава, дуван Аллагьдин кӀвалелай[†] гатӀум жеда. Ам чалай гатӀум хьайитӀа, Аллагьдин Шад Хабардиз табий тахьайбурун эхир гьихьтинди жедатӀа фагьум ая[+].

18«Гьахъ-михьи касдиз хилас жез регьят туштӀа,
чалкечирризни гунагькарриз жедайди вуч хьуй?»

19Гьавиляй Аллагьдин къастуналди азаб чӀугвазвайбуру къуй чпин уьмуьр чпивай далу акализ жедай Халикьдин гъиле турай ва хъсанвал авун давамаррай[+].

#### 5


ЧӀехибуруз ва иманийриз несигьатар

1Жув чӀехиди ва Месигьдин[†] азабрин шагьид яз, гьакӀни ахъа хьун лазим тир Адан баркаллада[†] иштиракзавайди яз, за куь чӀехибурувай тӀалабзава[+]. 2Куь къаюмдик кутунвай Аллагьдин суьруь хуьх, адал мажбурвилелди ваъ, Аллагьдиз кӀандайвал хушуналди, усал темягькарвал аваз ваъ, гьакъисагъвилелди[*] вил алаз хьухь[+]. 3Квел ихтибарнавай инсанриз зулумкарвал ийимир, амма суьруьдиз жуван кьилдин чешне къалуриз хьухь[+]. 4ГьакӀ хьайитӀа, Кьилин Чубан атайла, куьне баркалладин шуьткьуьн тийир таж къачуда[+].

5Жегьилар, куьнни чӀехибуруз табий хьухь. Сад садахъ галаз умун хьухь, вучиз лагьайтӀа «Аллагь акси я лавгъабуруз, амма Ада умунбуруз берекат[†] гузва»[+].

6Гьавиляй Аллагьдин мягькем гъилик куьн умун хьухь. Вахт атайла, Ада куьн хкажда. 7Куь вири къайгъуяр Гьадан хиве тур, вучиз лагьайтӀа Ада куь къайгъу чӀугвазва[+].

8Мукъаят ва уях хьухь. Куь душман, иблис[†], гъугъзавай аслан хьиз, гъуьрч жагъуриз кӀанз квел элкъвезва[+]. 9Имандал[†] кӀевиз акъваз, иблисдин чӀалал фимир, рикӀел хуьх: вири дуьнья тирвал куь стхайри-вахари гьа ихьтин азабар чӀугвазва[+].

10Квел са куьруь вахтунда ацалтдай азабдилай гуьгъуьниз куьн Иса[†] Месигьдиз талукь тирвиляй, Вичин эбеди баркалладихъ эверай Аллагьди, гьар са берекатдин чешмеди, куьн кӀвачел ахкъалдарда, квез къуватни, уьтквемвални, мягькемвал гуда[+]. 11Вири гьукум эбеди яз Гьаданди хьурай, амин[†]![+]


Эхиримжи саламар

12Руьгь[†] кутаз ва, за квез вуч кхьенатӀа, гьам Аллагьдин гьакъикъи берекат тирдакай шагьидвал ийиз, вафа гвай стха яз гьисабзавай Силаван куьмекдалди за квез и куьруь чар кхьена. Гьа берекатдал кӀевиз акъваз[+].

13Бабилда[†][*] авай иманийрин кӀватӀалди[†], гьа куьн хьиз хкянавайда, ва зи хва Марка квез саламар лугьузва[+]. 14Муьгьуьббатдин[†] темендивди сада садаз саламар це. Иса Месигьдихъ иман ийизвай квез виридаз саламатвал хьурай[+].

### 2-Петру

#### 2-Петру

2-Петру


Гьахьун

[1]

[2]

[3]


#### Гьахьун


Петрудин кьвед лагьай чар


Гьахьун

И чар ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктабрикай сад я. Вичин мана-метлебдалди ам Ягьудан чарчиз мукьва я.

А вахтара иманийрин кӀватӀалра тапан муаллимар пайда жезвай, абуру, иманийрин темягь фидайвал ийиз, абуруз чпин гунагькар гьевесар рази авунихъ рум гузвай. Реббиди Вич мукьвара хкведа лагьана гайи гаф абуру рикӀивай кьабулзавачир. Чар кхьей касди иманийриз чпин имандин бинеяр гъуьргъуь ийидай шаквилера гьатмир лугьуз эвер гузва. Месигьдихъ иман ийизвай иманийри идалай кьулухъни михьи уьмуьр тухун ва Ребби хкведайдак жуван вири умудар кутун лазим я.

#### 1

1Иса[†] Месигьдин[†] лукӀ ва илчи[†] Симун-Петрудин патай.

Чи Аллагь ва Хиласкар Иса Месигьдин гьахъ-михьивал[†] себеб яз чавни гвай гьа багьа иман[†] кьабулнавайбуруз[+].

2Къуй берекатни[†] саламатвал, Аллагь ва чи Ребби[†] Иса кьатӀуналди, артух хьурай квез[+].


Иманивилин уьмуьрдихъ эвер гун

3Илагьи къуватди чаз уьмуьр ва муъминвал[†] патал лазим тир вири гана, Вичин хсуси баркалладалди[†] ва чаз хъсанвилелди эверай Аллагьдин кьатӀуналди гана. 4Гьа икӀ Ада чаз чӀехи ва къимет авай хиве кьунар авуна, абурун куьмекдалди куьн дуьньядин члаф жедай гьевесрикай катдайвал ва иллагьи тӀулдиз талукьбур жедайвал авуна[+].

5Гьавиляй куьне жедай кьван вири ая, куь имандал эдеб алава жедайвал ая, эдебдал – чирвал, 6чирвилел – жувавай жув кьаз хьунухь, жува жув кьаз хьунал – сабур, сабурдал – муъминвал,[+] 7муъминвилел – садаз сад кӀан хьун, садаз сад кӀан хьунал муьгьуьббат[†] алава жедайвал ая[+]. 8Квек ихьтин къилихар кватӀа ва абур артух жезватӀа, куьне чи Ребби Иса Месигь кьатӀун хийир авачирди ва бегьер тагудайди яз амукьдач[+]. 9Ник и къилихар квачтӀа, ам буьркьуь я ва адаз яргъавайди хъсан аквазвач, вичин алатай гунагьрикай[†] михьи[†] хьун адан рикӀелай фенва[+]. 10Гьавиляй, стхаяр-вахар, эвернавайбур ва хкянавайбур тирди тестикьарун патал мадни гзаф алахъа. ИкӀ куь кӀвач садрани галкӀидач,[+] 11чи Ребби ва Хиласкар Иса Месигьдин эбеди Пачагьлугъдиз гьахьдай рак квез гегьеншдиз ахъа жеда[+].

12Квез и кар хъсандиз чизватӀани ва куьне кьабулнавай гьакъикъатда куьн мягькем хьанватӀани, и кар куь рикӀел хкун за садрани акъвазардач[+]. 13Амма зун гьеле и алачухда[†], яни зи беденда, амай кьван гагьда куь рикӀел хкун за дуьз кар яз гьисабзава. 14И мукьвара зун, заз чи Ребби Иса Месигьди ахъаяйвал, и алачухдай хъфидайди заз чизва[+]. 15Гьавиляй, зун куь арада тамукьдай чӀав атайлани, зун и гьакъикъатар гьи вахтунда хьайитӀани квевай рикӀел хкиз хьунал алахъда.


Иса Месигьдин чӀехи баркалла

16Чи Ребби Иса Месигьдин къуватдикай ва хтуникай лугьудайла, чна кьил акадардай махар ахъайзавачир. Чунни лагьайтӀа, Адан зурбавилин шагьидар хьанай[+]. 17Адаз гьуьрметни баркалла Аллагь Бубади[†] ганай, Аллагьдин ван Ам паталди чӀехи баркалла галаз акъатнай: «Им Зи рикӀ алай Хва я, Им Зи шадвал я»[+]. 18Чун Адахъ галаз санал пак[†] дагъда авайла, цаварилай къвезвай и ван чаз хьанай.

19Гила чун пайгъамбарвилелди[†] лагьай гафунихъ генани кӀевелай агъунва. Адаз, югъ алукьдалди ва куь рикӀера экуьнин гъед экъечӀдалди мичӀивиле нур гузвай чирагъдиз хьиз, дикъет гуналди куьне хъсан кар ийизва[+]. 20Виридалайни вилик рикӀел хуьх: Каламда[†] авай пайгъамбарвилин са гафни пайгъамбардин вичин туькӀуьрунрикай хкатзавайди туш, 21вучиз лагьайтӀа пайгъамбарвилин гафар са чӀавузни инсандин къастуналди лагьанвайбур туш, абур Пак Руьгьди[†] юзун кутунвай инсанри Аллагьдин мецелай лугьузвай[+].

#### 2


Тапан муаллимар


(Ягьуд 1:3-19)

1Амма, халкьдин арада тапан пайгъамбарар[†] хьайивал, гьа саягъда куь арадани тапан муаллимар пайда жеда. Абуру пуч хьунихъ тухудай аси[†] къайдаяр кардик кутада. Абуру чпин паталай эвез гайи, Вири Ихтияррин Иеси гьатта инкаризни жеда ва идалди чпин ажал мукьвал ийида[+]. 2Гзафбур абурун рекье аваз фида, явавиле уьмуьр тухуда, ва абуруз килигна гьакъикъатдин рехъ тегьнедик акатда. 3И муаллимри, темягькарвилин гьевесар аваз, гьар жуьредин тапаррикай менфят къачуз, квелди чпиз девлетар кӀватӀда. Абурун кьилелай фадлай жаза куьрс хьанва, абурун кьиникь ксанвач[+].

4ГьикӀ лагьайтӀа, Аллагьди гунагь[†] авур гьатта малаикризни[†] инсаф авунач, абур, мичӀивилин зунжурра туна, чеб дуванди вилив хуьзвай жегьеннемдиз[†] гадарна[+]. 5Ада къадим дуьньядиз инсаф авунач, амма, чалкечир дуьньядал яд акьалтиз турла, анжах гьахъ-михьивилин[†] вязердар Нуьгь[†] ва адахъ галаз мад ирид кас хвена[+]. 6Ада, гележегдин чалкечирриз тагьким яз руьхъ авуналди, Садумни[†] Гамур шегьерриз кар атӀана[+]. 7Амма вич элкъуьрна кьунвай явавал акуна чара атӀай гьахъ-михьи Лут[†] хиласна[+]. 8Къайда авачир крар акур чӀавуз ва абурукай ван хьайи чӀавуз и гьахъ-михьи касди гьар юкъуз азият чӀугвазвай[+].

9Аллагьди вири и крар авунатӀа, гилани Аллагьдиз муъминбур[†] синагъдикай гьикӀ хилас ийидатӀа ва къанун[†] гвачирбур дувандин юкъуз жаза патал гьикӀ хуьдатӀа чизва[+]. 10Им иллаки вичин къаматдин усал гьевесрин жилавда аваз физвайбуруз ва гьукум инкарзавайбуруз талукь я.

Ихьтин инсанар терс я, абуру чпиз кӀандайвал ийизва ва, баркалла[†] алайбурукай чӀуру гафар лугьудайла, абур кичӀела зурзазвач[+]. 11Амма гьа са вахтунда абурулай гзаф къуват авай ва чпиз чӀехи тир гьукум ганвай малаикрини Реббидин[†] вилик баркалла алайбурук тахсирар кутадайла, абурун намусдик хкуьрзавач. 12И инсанар акьул авачирбур, тӀебии гьиссери гьерекатда твазвай ва чеб кьуна кьил атӀун патал ханвай гьайванар хьтинбур я. Чеб гъавурда такьазвайдакай абур чӀуру гафар рахазва. Абур, гьайванар хьиз, рекьинни ийида[+]. 13Масадбуруз авур вири писвилерай абурув кьисас[†] агакьда. Абурун чпин лезет, регъуь тахьана, гьатта экв алай юкъузни сархуш кефер галай тӀуьн-хъунра вахт акъудун яз гьисабзава. Чпин тапан лезетрикай кеф хкудиз, абуру куь уртах нагьарар беябурзава ва чиркинарзава. 14Абурун вилер гьашервилив ацӀанва; абур гунагьар авуна тух тежербур я. Абуру мягькем тахьанвай руьгьер[†] алцурарзава. Абурун фикирар анжах регьятдиз гьатдай къазанжидикай я. Абур лянетдик кутунва. 15Абур, дуьз рекьелай элячӀна, Басаран хва Билъаман[†] рекьяй физва. Билъамаз нагьахъ кардай къазанжи кӀандай,[+] 16ва адан тахсиркарвилер винел акъуднай; сиве мез авачир диши ламра, инсандин чӀалалди рахуналди, пайгъамбар вичин диливиликай хвенай[+].

17И инсанар яд авачир булахар я, жинжи[†] гару[*] тухузвай циф я. Абур виле эцязавай тӀуб таквадай мичӀивили вилив хуьзва[+]. 18Абуру, инсандин зайифвилерихъ ва гьевесрихъ галаз къугъунар ийиз, кӀеви ван галай, амма кьуру гафар лугьузва. Гьа икӀ абуру рекьел татана уьмуьр тухузвайбурукай анжах азад жез гатӀуннавайбур чпел желб ийизва[+]. 19Чеб чӀуру крарин лукӀар ятӀани, абуру инсанриз азадвал хиве кьазва. ГьикӀ лагьайтӀа инсан, вич куьз муьтӀуьгъ хьанватӀа, гьадан лукӀ я[+]. 20Абур чи Ребби ва Хиласкар Иса[†] Месигь[†] кьатӀун себеб яз и дуьньядин чӀурувиликай азад хьанатӀа, амма ахпа мад а писвал чпел алчуд хьана абур магълуб хьанатӀа, абур авай эхиримжи гьал виликандалай генани писди я[+]. 21Гьахъ-михьивал чир жердалай ва абуруз ганвай пак[†] тагькимдихъ далу элкъуьрунилай гьахъ-михьивилин рехъ гьич чир тахьанайтӀа абур патал хъсан тир[+]. 22Ихьтин ксарин кьилел атайдакай мисалри дуьз лугьузва: «КицӀ вичи экъуьчайдан патав хкведа» ва «Чуьхвей вак кьарада къатадиз фида».

#### 3


Реббидин югъ алукьун

1Им, кӀанибур, квез зи кьвед лагьай чар я. И чарар за квез, рикӀел хкун яз, кьил-кьилеллаз фагьум авунихъ эверун патал, кхьейбур я[+]. 2Алатай вахтара пак[†] пайгъамбарри[†] лагьай гафар ва куь патав ракъурай илчийри[†] агакьарай Реббидинни[†] Хиласкардин тагьким куьне рикӀел хуьх[+].

3Виридалайни вилик куьне эхир алукьдай вахтара кӀеви чин алай ягьанатбазар пайда жедайди рикӀел хвена кӀанда. Абуру чпин усал гьевесрин жилавда аваз физ, ягьанатдив хъуьрез 4ва лугьуз жеда: «Ам хтунин месэла гьикӀ хьанай? Адан аямдарар кьейидалай инихъ вири гьа халкь хьайидалай инихъ гьикӀ авайтӀа, гьакӀ амазма эхир». 5-6Амма каинат лап дегь заманра Аллагьдин Гафуналди халкь хьайиди, ятар кӀватӀна ва ахпа кьурамат пайда хьайиди, гьакӀни виликан дуьнья ядаландик[*] кутуна чукӀурайди абуру инкарзава[+][+]. 7Гилан цав ва чил лагьайтӀа, Аллагьдин гьа гафуналди хуьзва, абур дувандин югъ алукьдалди ва чалкечир инсанар цӀа кудалди тазва.

8Са кар инкармир, кӀанибур: Ребби патал са югъ агъзур йис хьиз я ва агъзур йис са югъ хьиз я[+]. 9Аллагьди Вичи гайи гаф кьилиз акъудун, са бязибуру идаз гежел вегьин лугьузватӀани, кьулухъ чӀугвазвач. Са ни ятӀани эбеди уьмуьр[†] квадар тавуна кӀанз, амма вирида Аллагьдин рекьел атана[†] кӀанз, Ада яргъалди эхзава ва вил алаз акъваззава[+]. 10Реббидин югъ, угъри хьиз, къведа. А чӀавуз цав къукърумар ийиз квахьда, цава авай эфлакьар[*] цӀа цӀрада, чилни гьакӀ жеда, адал алай вири крар винел акъатда[+].

11Вири икӀ чкӀиз хьайитӀа, куьн гьихьтинбур хьун лазим я? Куьне паквиле ва муъминвиле[†],[+] 12цавар цӀу чукӀурдай ва зегьемда цавун эфлакьар цӀрадай Аллагьдин югъ атунал вил алаз ва ам фад къведайвал ийиз, уьмуьр тухвана кӀанда[+]. 13Амма чна, Аллагьди хиве кьурвал, чпе гьахъ-михьивал[†] авай цӀийи цавни, цӀийи чил вилив хуьзва[+].


Эхиримжи тагькимар

14Гьавиляй, кӀанибур, и кар вилив хуьз, куьн Адаз леке алачирбур яз, рехне квачирбур яз ва меслятда аваз уьмуьр тухузвайбур яз жагъун патал, алакьдай вири ая[+]. 15Чи Реббиди авиляй яргъалди сабур ийизва хьи, Адаз куьн хилас хьана кӀанзава. Гьа и кардикай чи играми стха Павелани, вичиз Аллагьди гайи камалдиз хас тирвал, квез кхьенай[+]. 16Идакай ада вичин вири чарара кхьизва. Абура гъавурда акьаз регьят тушир чкаяр авачиз туш, а чкаяр авам ва тестикь тахьанвай ксари, чпин чан пуч хьунал гъидайвал ийиз, маса Каламарни[†] хьиз, чӀуру патахъди дегишарзава[+].

17Гьавиляй, кӀанибур, и кардикай виликамаз чиз, куьн къанун[†] гвачирбурун чӀуру рекьери чпел желб тавун патал ва куьне куь даях квадар тавун патал, мукъаят хьухь. 18Чи Ребби ва Хиласкар Иса[†] Месигьдин[†] берекатда[†] ва Ам кьатӀунин карда къвез-къвез чӀехи хьухь. Гьадаз къе ва эбеди яз баркалла[†] хьурай! Амин[†][+].

### 1-Ягья

#### 1-Ягья

1-Ягья


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Гьахьун


Ягьядин сад лагьай чар


Гьахьун

И чар вичин мана-метлебдалди ва кхьенвай жуьредалди Ягьядилай атай Шад Хабардиз мукьва я. Ам, «Чувудриз чар» хьиз, маса чарарилай ихьтин чарариз хас тир адетдин саламар тахьуналди чара жезва.

Месигьдихъ ийизвай имандин метлеб вуч ятӀа и чарче гъавурда твазва: Аллагьди, инсан хьуналди ва чи хатурдай Вичин чан гуналди, Вичин муьгьуьббат къалурна. Гьавиляй Аллагьдин аялрин гьакъикъивал абуруз масабур (иллаки имандин стхаярни вахар) гьикӀ кӀанзаватӀа, гьадалди алцумда.

И чар кхьейда Иса Месигь даимдаказ хьайидахъ ва инсандин кӀалуб кьабулуналди чилел атайдахъ иман авунин лазимвални къейдзава.

#### 1


Уьмуьр бахшзавай Гаф

1Ингье, чна малумарзава: Ам эвелдай Авайди тир ва чаз Адан ван атанай, чаз Ам вилералди акунай, Ам чна вилералди ва гъилералди гьисснай – чна Уьмуьрдин Гафуникай гьа икӀ малумарзава[+]. 2Уьмуьр пайда хьана, чаз ам акуна ва и кардин гьакъиндай чна шагьидвал ийизва. Эвелдай Бубадихъ[†] авай ва гуьгъуьнай чахъни пайда хьайи эбеди уьмуьрдикай[†] чна квез малумарзава[+]. 3Куьнни чахъ галаз уртах хьурай лугьуз, чна чаз акурбурукай ва ван хьайибурукай квезни хабар гузва. Бубадихъни адан Хва Иса[†] Месигьдихъ[†] галаз чун уртахар я[+]. 4Чна и крарикай чи шадвал тамамди хьурай лугьуз кхьизва[+].


Нурдик кваз физвай уьмуьр

5Иса Месигьдивай чаз ван хьайи ва гила чна квез малумарзавай хабар ихьтинди я: Аллагь нур я ва Адахъ са зеррени зулумат авач[+]. 6Чун, «Аллагьдихъ галаз чи уртахвал ава» лугьуз, мичӀера къекъвезватӀа, акӀ малум жезва хьи, чна тапарарзава ва гьакъикъатдал амал ийизвач[+]. 7Чунни, Ам нурдик кваз къекъвезвай саягъда нурдик къекъвезватӀа, чи арада уртахвал ава ва Адан Хва Исадин Ивиди чун гьар са гунагьдикай[†] михьзава[+]. 8Чна чун гунагь квачирбур тирди малумарзаватӀа, чна чун алцурарзава ва чахъ гьакъикъат авач[+]. 9Амма чна чи гунагьар хиве кьазватӀа, Аллагьдихъ вафа ва гьахъ-михьивал[†] авайвиляй, Ада чи гунагьрилай гъил къахчуда ва чун гьар са нагьахъвиликай михьда[+]. 10Чна чун гунагькарар тушиз гьисабзаватӀа, а чӀавуз чун адан фикирриз акси экъечӀзава, чна Ам тапрукьдай кьазва ва чахъ Адан Гаф авач[+].

#### 2


Иса Месигь – чи панагь

1Чан балаяр, за и гафар квез, куьне гунагь[†] тавун паталди кхьизва. Сада гунагь авуртӀани, чахъ гьахъ-михьи Иса[†] Месигь[†] ава ва Ада Бубадин[†] вилик чи пад кьаз векилвал ийизва,[+] 2Ам чи гунагьриз килигна, тек са чи гунагьриз ваъ, вири дуьньядин гунагьриз килигна, абур михьун патал къурбанд хьанва[+].

3Чна Адан тагькимар кьилиз акъудзаватӀа, чаз Ам чизва[+]. 4Сада «заз Ам чизва» лугьузватӀа, амма Адан тагькимар кьилиз акъудзавачтӀа, ам тапархъан я ва адахъ гьакъикъат авайди туш[+]. 5Анжах ни Адан Гафунал амал авуртӀа, Аллагьдин муьгьуьббат[†] адан рикӀе камилвилин дережадив агакьнава. И кардилай чаз чир жезва хьи, чун Аллагьдиз талукь я[+]. 6Ни вич Адахъ галаз амукьзавайди яз малумарзаватӀа, гьада Иса Месигьдин хьтин уьмуьр кьиле тухун лазим я.


ЦӀийи тагьким

7За квез, зи кӀанибур, цӀийи тагьким ваъ, квехъ эвелдай авай, къадим тагьким кхьизва. Амни квез ван хьанвайди я[+]. 8Гьар гьикӀ ятӀани, за квез кхьизвайди цӀийи тагьким я, ам гьакъикъат тирди Месигьдин ва куь крарай аквазва. Вучиз лагьайтӀа, мичӀер алатзава ва гила халисан экуьни рапӀрапӀ гузва[+]. 9Низ вич экуьник ква лугьуз, амма вичин стха такӀанзаватӀа, ам гьеле мичӀивиле ама[+]. 10Стха кӀанзавайди экуьна амукьзава ва адан кӀвач галкӀидай са себебни авач[+]. 11Амма стха такӀанзавайди мичӀера ама. Ам мичӀера къекъвезва ва адаз вич гьиниз фидатӀа чизвач, вучиз лагьайтӀа, мичӀивили адан вилер буьркьуь авунва.

12Чан балаяр, за квез кхьизва, вучиз лагьайтӀа, Гьадан ТӀварц[†]Ӏин хатурдай куь гунагьрилай гъил къахчунва[+]. 13Эй бубаяр, за квез кхьизва, куьз лагьайтӀа, сифтедилай Вуж авайтӀа, Ам квез чир хьанва. Эй жегьилар, за квез кхьизва, вучиз лагьайтӀа, куьн шийирдал гъалиб хьанва[+]. 14Эй аялар, за квез кхьена, вучиз лагьайтӀа квез Буба чизва. Эй бубаяр, за квез кхьена, вучиз лагьайтӀа, Вуж сифтедилай авайтӀа, Ам квез чир хьана. Эй жегьилар, за квез кхьена, вучиз лагьайтӀа, квехъ къуват ава, Аллагьдин Гаф квехъ амукьзава ва куьн шийирдал гъалиб хьанва.

15Квез и дуьнья ва и дуьньяда авай затӀар кӀан жемир. Низ и дуьнья кӀанзаватӀа, адаз Буба кӀанзавач[+]. 16Вучиз лагьайтӀа, дуьньяда авай гьар са затӀ – гьашервал, темягькарвал ва кьадар авачир такабурвал Бубадин патай ваъ, дуьньядин патай къвезва. 17Дуьнья ва дуьньядин гьашервилер алатна фида, амма Аллагьдин къастунал амал ийизвайбур эбеди яз амукьда[+].


Месигьдиз акси кас

18Эй аялар, эхирзаман я. Квез ван хьайивал, Месигьдиз акси кас атун герек я ва гилани Месигьдиз акси ксар гзаф пайда хьанва. Гьа и кардилай малум жезва хьи, эхирзаман я[+]. 19Абур чи арадай акъатна, амма абур чакай туш. Абур чакай тиртӀа, чахъ галаз амукьдай. Амма абур амукь тавуни абур чакай туширди къалурзава[+]. 20Куьне пак[†] тирдавай нуьсрет[†] къачунва ва квехъ виридахъ чирвилер ава[+]. 21За и гафар квез гьакъикъат чин тийизвайвиляй ваъ, чизвайвиляй кхьена ва квез чизва хьи, гьич са тапарринни гьакъикъатдин арада алакъа авач. 22Бес тапрукь вуж я? – Иса – Месигь тирди инкар ийизвай кас! Ахьтин кас Месигьдиз акси кас я, ада Бубани Хва инкарзава[+]. 23Хва инкарзавай касдихъ Бубани авач, амма Хва тестикьарзавай касдихъ Бубани ава[+]. 24Квез лагьайтӀа, эвелдай ван хьайи гафар къуй квехъ амукьрай. Эвелдай квез ван хьайиди куь рикӀе амукьайтӀа, куьнни Хце ва Бубада амукьда[+]. 25Гьа им Ада чаз хиве кьур эбеди уьмуьр[†] я! 26Ибур за куьн алцурарзавайбурукай кхьизва[+]. 27Квекай лагьайтӀа, Адавай къачур нуьсрет квехъ амукьда ва гьавиляй квез са ни ятӀани са вуч ятӀани чирунин игьтияж авач. Аксина, Адан и нуьсретди квез гьар са затӀ чирзава ва им тапарар туш, гьакъикъат я. Гьавиляй, и паюни квез чирайвал, Адаз талукь яз амукьа[+].


Аллагьдин веледар

28Гьа икӀ, чан балаяр, куьн Адаз талукь яз амукьа, Ам пайда хьайила чахъ жуьрэт жедайвал, Адан вилик чаз регъуь тежедайвал[+]. 29Квез ам гьахъ-михьи кас тирди чизватӀа, а карни чир хьухь хьи, гьахъ-михьи крар ийизвай гьар са кас Адан велед я[+].

#### 3

1Килиг Бубади[†] чаз гьихьтин муьгьуьббат[†] къалурнаватӀа: чаз Аллагьдин веледар лугьузва! РикӀивайни чун Адан веледар я! Чаз Ам чизвачирвиляй, дуьньядизни чун чизвач[+]. 2Эй кӀанибур, гила чун Аллагьдин веледар я, амма чун вужар жедатӀа, гьеле малум туш. Чаз чизва хьи, Ам атай чӀавуз чунни Ам хьиз жеда, вучиз лагьайтӀа, а чӀавуз чаз Ам гьакъикъатда авайвал аквада[+]. 3Адак ихьтин умуд кутазвай гьар сада вични Ам хьиз михьи[†] ийизва[+]. 4Гунагь[†] ийизвай гьар сада къанунар[†] чӀурзава, вучиз лагьайтӀа, гунагь авун къанунар чӀурун я. 5Квез чизва, Месигь[†] чалай гунагьар алудун патал атанвайди я. Адахъ гунагьар авайди туш[+]. 6Адаз талукь яз амукьай гьар вуж хьайитӀани, а касди мад гунагьар хъийидайди туш. Гунагьар ийизвай касдиз я Ам акунвач, я Ам чизвач[+].

7Чан балаяр, къуй садани куьн алцурар тавурай. Гьахъ-михьи кар ийизвайди, Месигь хьиз, гьахъ-михьи я[+]. 8Гунагьар ийизвайди иблисдин[†] патай я, вучиз лагьайтӀа иблисди дуьнья арадал атай сифтегьан йикъалай гунагь ийизва. Аллагьдин Хва[†] иблисдин крар чӀурун паталди атана[+]. 9Аллагьдин патай тир гьар ни хьайитӀани гунагьар ийидайди туш, вучиз лагьайтӀа, ам Аллагьдилай я. Ада гунагьар авун мумкин туш, вучиз лагьайтӀа ам Аллагьдин велед я[+].

10Вуж Аллагьдин велед, вуж иблисдин велед ятӀа, гьа и кардай чир жеда: гьахъ-михьи кӀвалахар тийизвай ва гьакӀни вичин стха кӀан тийизвай гьар сад Аллагьдин патай туш[+].


Садаз-сад кӀан хьун

11Ингье гьеле эвелдай квез ван хьайи хабар гьа им я: чаз садаз-сад кӀан жен[+]. 12Шийирдин пата авай, вичин стха яна кьейи Къабил[†] хьиз тежен. Ада вичин стха вучиз кьена? Вучиз лагьайтӀа, адан кӀвалахар нагьахъ, стхадин кӀвалахар гьахъ-михьибур тир[+]. 13Дуьньядиз куьн такӀанзаватӀа, мягьтел жемир, стхаяр-вахар[+]. 14Чи стхаяр кӀанзавайвиляй, чаз чизва хьи, чун кьиникьдай уьмуьрдиз атанва. Низ кӀанзавачтӀа, ам ажалдин гьукумдик кума[+]. 15Вичин стха-вах такӀанзавай гьар са кас ивикъич[*] я. Квез чизвайвал, гьич са ивикъичдизни вичихъ авай эбеди уьмуьр[†] несиб жезвайди туш[+]. 16Муьгьуьббат вуч ятӀа, Месигьди Вичин чан чун паталди гайила, чаз чир хьанва. Чнани чи чан чи стхаяр-вахар паталди гун герек я[+]. 17Са кас дуьньядин мал-девлетдин иеси яз, адаз вичин стха-вах муьгьтежвиле аваз акуна, адан язух къвезвачтӀа, Аллагьдин муьгьуьббат адан рикӀе гьикӀ амукьун мумкин я[+]? 18Чан балаяр, гафаралди ва мецелди ваъ, рикӀин сидкьидай ва чи краралди чаз Аллагь кӀан жен[+]. 19-20Гьа идалди чаз чун гьакъикъатдай тирди чир жеда ва, рикӀи чак тахсир кваз гьисабзаватӀа, Аллагьдин вилик чавай ам секинариз жеда, вучиз лагьайтӀа, Аллагь чи рикӀелай вине ава ва Адаз гьар са затӀ чизва.

21КӀанибур, рикӀи чак тахсир кваз гьисабзавачтӀа, чавай жуьрэтдалди Аллагьдин вилик къвез жеда[+]. 22Чна адавай вуч тавакъу авуртӀани, Ада чаз гузва. Вучиз лагьайтӀа, чна адан тагькимар кьилиз акъудзава ва адаз хуш тир крар ийизва[+]. 23Адан тагьким ам я хьи, чна Адан Хва Иса[†] Месигьдин ТӀварц[†]Ӏел иман[†] гъин ва Ада чаз тагьким авурвал, чаз садаз-сад кӀан жен[+]. 24Адан тагькимар кьилиз акъудзавай кас Аллагьдиз талукь яз, Аллагьни гьадаз талукь яз амукьда. Ам чахъ амукьзавайди ада чаз гайи Руьгьдин[†] куьмекдалди чир жезва чаз[+].

#### 4


Гьакъикъатдин Руьгь ва тапан руьгь

1КӀанибур, гьар са руьгьдин[†] чӀалахъ жемир, руьгьер Аллагьдин патай ятӀа-туштӀа чир хьун патал, абур синагъдай акъуда, вучиз лагьайтӀа дуьньядал гзаф тапан пайгъамбарар[†] арадал атанва[+]. 2Аллагьдин Руьгь квевай икӀ чириз жеда: Иса[†] Месигь[†] инсандин беденда аваз атанвайди тестикьарзавай Руьгь Аллагьдин патай я[+]. 3Амма Иса кьабул тийизвай руьгь Аллагьдин патай туш. Ам Месигьдиз акси касдин руьгь я. Ам къведайди квез ван хьанвай, гила ам атана, дуьньяда ава[+]. 4Чан балаяр, куьн Аллагьдин патай я, ва куьн тапан пайгъамбаррал гъалиб хьанва. Вучиз лагьайтӀа, квехъ Авайди дуьньяда авайдалай артух я. 5Абур и дуьньядай я ва гьавиляй дуьньяда рахазвай хьиз рахазва ва дуьньяди абуруз яб гузва[+]. 6Чун Аллагьдин патай я. Аллагь чизвайда чаз яб гузва, Аллагьдин патай туширда чаз яб гузвач. Гьакъикъатдин Руьгь ва тапан руьгь чаз гьа и жуьре чир жезва[+].


Аллагь – муьгьуьббат я

7Эй кӀанибур, ша чаз садаз-сад кӀан жен, вучиз лагьайтӀа, муьгьуьббат[†] Аллагьдин патай я. Нин рикӀе ашкъи аватӀа, Аллагь ам паталди Буба[†] я ва адаз Аллагь чизва[+]. 8РикӀе ашкъи авачир касдиз Аллагь чизвач, вучиз лагьайтӀа, Аллагь муьгьуьббат я! 9Аллагьди вичин рикӀе чаз авай кӀанивал икӀ малумарна: чна Вичихъ авай тек са Хцин куьмекдалди цӀийи уьмуьр къачун патал, Аллагьди Ам дуьньядиз ракъурна[+]. 10Муьгьуьббат чаз Аллагь кӀан хьуникай ваъ, Адаз чун кӀан хьуникай ва Ада Вичин Хва чи гунагьар[†] михьун паталди къурбанд авуникай[†] ибарат я[+].

11Эй кӀанибур, Аллагьдиз чун гьикӀ кӀанзаватӀа, чазни садаз-сад гьакӀ кӀан хьун герек я. 12Аллагь гьич садазни са чӀавузни акунвач. Чаз садаз-сад кӀан хьайитӀа, Аллагь ча амукьда ва Адан муьгьуьббат ча камил жеда[+]. 13Чун Ада, Амни ча амукьзавайди Ада чаз Вичин Руьгьдикай гуналди чаз чида[+]. 14Чаз жуваз акуна, чна шагьидвал ийизва хьи, Бубади Хва дуьньядин Хиласкар яз ракъурна[+]. 15Ни Иса Аллагьдин Хва[†] яз кьабулзаватӀа, Аллагь гьада жеда, амни – Аллагьда[+]. 16Чаз Аллагьдиз чун кӀанзавайди чир хьанва ва чун и кардин чӀалахъ хьанва. Аллагь муьгьуьббат я. Вуж муьгьуьббатда амукьайтӀа, гьам Аллагьда амукьзава, Аллагьни – гьада. 17Къияматдин юкъуз[†] чахъ жуьрэт хьун патал чи муьгьуьббат камил хьана. Вучиз лагьайтӀа, Месигь гьикӀ ятӀа, чунни и дуьньяда гьакӀ я[+]. 18Муьгьуьббатда кичӀевал авайди туш, аксина, камил муьгьуьббатди кичӀевал чукурда. Куьз лагьайтӀа, кичӀевал жазадиз талукь я, кичӀедай инсан вичин муьгьуьббатда камил туш. 19Чаз кӀанзава, вучиз лагьайтӀа сифте Адаз чун кӀан хьана. 20Ни «заз Аллагь кӀанзава» лугьуз, амма вичин стхадиз нифретзаватӀа, гьам тапрукь я. Вучиз лагьайтӀа, вилиз аквазвай стха кӀан тийизвайдаз, вилиз таквазвай Аллагьни кӀан жедач[+]. 21Чна адавай къачур тагьким ихьтинди я: «Аллагь кӀанзавайдаз вичин стхани кӀан хьурай»[+].

#### 5


Дуьньядин винел гъалибвал

1Иса[†] Месигь[†] тирдан чӀалахъ тир гьар са кас Аллагьдин патай я. Буба[†] кӀанзавай касдиз Адан патай тирбурни кӀан жедайди я[+]. 2Ингье, Аллагьдин веледар чаз гьикӀ кӀанзаватӀа, Аллагь гьакӀ кӀан хьана, чна адан тагькимар кьилиз акъудунилай чир жезва[+]. 3ГьикӀ лагьайтӀа, Аллагьдиз муьгьуьббат[†] чна Адан тагькимар кьилиз акъудуникай ибарат я ва адан тагькимар четинбур туш[+]. 4Вучиз лагьайтӀа, Аллагьдин патай тир гьар сад дуьньядин винел гъалиб жезвайди я. Чав дуьньядин винел гъалибвал къачуз тазвайди чи иман[†] я[+]. 5Дуьньядин винел гъалиб жезвайди вуж я? Гьелбетда, Иса Аллагьдин Хва[†] тирдахъ чӀалахъди![+]


Вичин Хцикай Аллагьдин шагьидвал

6Иса Месигь цихъ ва ивидихъ галаз санал атана. Ам тек са цихъ галаз ваъ, цихъни ивидихъ галаз санал атана. И кардин шагьидвалзавайди Руьгь[†] я, вучиз лагьайтӀа, Руьгь гьакъикъат я[+]. 7Эхь, пуд шагьид ава: 8Руьгь, яд ва иви. Абуру вирида са кардин патахъай шагьидвалзава. 9Чна инсанрин шагьидвал кьабулзаватӀа, Аллагьдин шагьидвал адалай артух я, ва ам Аллагьдин шагьидвал я: Ада вичин Хцин гьакъиндай шагьидвал авунва[+]. 10Аллагьдин Хцел иман гъайи касдихъ вичихъ шагьидвал ава. Амма Аллагьдин чӀалахъ туширда, Ам тапрукь хьиз гьисабда. Вучиз лагьайтӀа, ахьтин кас Аллагьди вичин Хцин гьакъиндай авур шагьидвилин чӀалахъ туш[+]. 11И шагьидвал адакай ибарат я хьи, Аллагьди чаз эбеди уьмуьр[†] ганва ва и уьмуьр чна Адан Хва арада аваз къачунва[+]. 12Нихъ Хва аватӀа, гьадахъ уьмуьр ава, нихъ Хва авачтӀа, адахъ уьмуьр авач.


Эхиримжи къейдер

13Ибур за квез, Аллагьдин Хцин ТӀварцел[†] иман гъайибуруз, кхьена хьи, квез эбеди уьмуьр ганвайди чир жедайвал[+]. 14Чун Аллагьдин патав гьавиляй умуд кваз къвезва хьи, чаз чизва, чна Адаз кӀандайвал авуна, Адавай са затӀ тӀалаб авуртӀа, Ада чи мурад кьилиз акъудда[+]. 15Чаз чна Адавай вуч тавакъу авуртӀани, Ада чаз яб гудайди чизватӀа, чаз гьакӀни чна Адавай тӀалабай затӀар вири Ада чаз гудайди чизва.

16Квез, куь стхади кьиникьдал тухун тийир гунагь[†] ийиз акуртӀа, куьне гьа стхадин паталай дуьа[†] ая, ва Аллагьди адаз уьмуьр гуда. Зун инал чпин гунагьри кьиникьдихъ тухун тийизвайбурукай рахазва. Кьиникьдихъ тухузвай гунагьни ава, ва за квез ахьтин гунагькардин паталай дуьаяр ая лугьузвач[+]. 17Гьар са нагьахъ кӀвалах гунагь я, амма вири гунагьри чпин гуьгъуьна аваз ажал гъизвач.

18Чаз чизва хьи, Аллагьдин патай тирда гунагь ийидач. Ада вичи-вич хуьда ва шийирдивай адав агатиз жедач[+]. 19Чаз чизва хьи, чун Аллагьдин веледар я, амма вири дуьнья шийирдин гьукумдик ква[+]. 20Чаз а карни чизва хьи, Аллагьдин Хва атанва, халисанди тир Аллагь чир хьун патал Ада чаз акьул-камал ганва. Чун Халис Тирдаз, Адан Хва Иса Месигьдиз талукь я. Ам халисан Аллагь ва эбеди Уьмуьр я[+].

21Чан балаяр, куьне куьн тапан аллагьрикай хуьх![+]

### 2-Ягья

#### 2-Ягья

2-Ягья


Гьахьун

[1]


#### Гьахьун


Ягьядин кьвед лагьай чар


Гьахьун

И чар ЦӀийи Икьрарда авай виридалайни куьруь ктаб я. Им кхьейда вичиз «агъсакъал» лугьузва, вичин нуфуз ва маса иманийриз несигьатар гунин буржи къалурзава.

Ягьядин 1-чарче хьиз, инани гьакъикъатдивни муьгьуьббатдив кьурвал уьмуьр твах лугьуз, кӀелзавайбур чӀалал гъизва. Ада гьакӀни Иса Месигьдикай авай тапан чирвилерикайни яргъаз хьухь лугьуз тагькимзава.

#### 1


Саламар

1Агъсакъалдин патай заз рикӀивай кӀани, хкянавай ханумдиз[*] ва адан веледриз. Тек са заз ваъ, гьакъикъатдин гъавурда акьазвайбуруз виридаз куьн кӀан я[+]. 2Вучиз лагьайтӀа гьакъикъат чахъ галаз ава ва ам даим яз чахъ галазни амукьда.

3Гьакъикъатдалдини муьгьуьббатдалди[†] Аллагь тир Бубадилай[†] ва Адан Хва Иса[†] Месигьдилай[†] атай берекат[†], регьим ва саламатвал датӀана чахъ галаз санал хьурай[+].


КӀанивилин тагьким

4Ви аялрин арада, Бубади чаз тагьким гайивал, гьакъикъатдив кьадайвал уьмуьр тухузвайбур хьунал зун гзаф шад хьана[+]. 5Гила, ханум, за ваз цӀийи тагьким кхьизвач, им чаз сифтедилай авай тагьким я: чаз садаз сад кӀан жен[+]. 6И кӀанивал адакай ибарат я хьи, чна Адан тагьким кьилиз акъудун герек я. Квез сифтедилай гьа и тагькимдин ван атанва. Гьа тагькимдалди гьерекатни ая[+].


Месигьдиз вафа хуьз хьухь

7Иса Месигь инсандин бедендаваз атанвайди кьабул тийизвай гьиллебазар дуьньядал гзаф пайда хьанва[+]. 8Килиг гьа, чна зегьмет чӀугуна кӀватӀай затӀар квадармир ва куь зегьметдин эвездай бегьем савкьват къачуз алахъ![+] 9Ни Месигьди чирайвал уьмуьр тухузвачтӀа, маса рекьерай физватӀа, адахъ Аллагь авач. Вуж Адан тарсариз вафа хуьз амукьзаватӀа, адахъ гьам Буба, гьамни Хва ава, яни Аллагь ава[+]. 10Са вуж ятӀани куь патав Иса Месигьдин ваъ, маса тарсар гваз атайтӀа, куьне ам кӀвализ ахъаймир ва адаз салам гумир[+]. 11Ни ахьтин касдиз салам гузватӀа, ам гьа касдин пис кӀвалахрив шерик жезва.


Эхиримжи гаф

12Захъ квез лугьудай гафар мад гзаф ава, амма заз абур чарчин ва девитдин куьмекдалди лугьуз кӀанзавач. Куь патав атана, квехъ галаз чин-чинал рахуник за умуд кутазва, чи шадвал бегьемди жедайвал[+].

13Ваз ви хкянавай вахан веледрин патай саламар!

### 3-Ягья

#### 3-Ягья

3-Ягья


Гьахьун

[1]


#### Гьахьун


Ягьядин пуд лагьай чар


Гьахьун

И чар кхьейда, кьвед лагьай чарче хьиз, инани вичиз «агъсакъал» лугьузва. Ада и чар са иманийрин кӀватӀалдик квай, Гай тӀвар алай садаз кхьизва, муьгьуьббат къалурунай адан тарифзава ва вичикай чаз са затӀни течизвай ДатӀреф лугьудай са касди вич лайих тушир саягъда тухузвайдакай лугьузва.

#### 1


Саламар

1Агъсакъалдин патай заз рикӀивай кӀани, играми Гаяз[+].

2Азизди, ви вири крар хъсан хьун патал, ви руьгь[†] гьикӀ сагълам ятӀа, ви беденни гьакӀ сагълам хьун патал за дуьа[†] ийизва. 3Атай стхайри вуна вафа хуьникай, вун гьакъикъатдин рекье хьуникай шагьидвал авурла, зун гзаф шад хьана. 4Зи веледар гьакъикъатдин рекье авайди ван хьунилай чӀехи шадвал захъ авач[+].


Гьевес кутун ва туьгьмет авун

5Азизди, стхаяр паталди, гьатта абур ваз чин тийидайбур хьайитӀани, вуч авуртӀани, вуна дуьз ийизва[+]. 6Абуру иманийрин кӀватӀалдиз[†] ви кӀанивиликай шагьидвал авуна. Вуна абуруз чпин сиягьат давамарун паталди Аллагьдиз хуш къведай къайдада куьмек ганайтӀа хъсан жедай. 7Абур Исадикай[†] муштулухар гун патал рекьиз экъечӀна ва абуру иман[†] гвачирбурувай са затӀни къачунач. 8Гьакъикъат сейли авун паталди чун гьахьтин ксариз даях хьун герек я[+].

9За кӀватӀалдиз чар кхьена, амма абуруз чӀехивал ийиз алахъзавай ДатӀрефа чун кьабулзавач. 10Зун атайтӀа, за ам, чакай чӀуру фитнеяр ийиз, квел машгъул ятӀа винел акъудда. Ада вичи, стхаяр кьабул тавунилай гъейри, масадбурузни абур кьабулун къадагъа ийизва ва абур кьабулиз кӀанзавайбурни кӀватӀалдай чукурзава.

11Азизди, писвилелай ваъ, хъсанвилелай чешне къачу. Ни хъсанвал ийизватӀа – Аллагьдин патай я, ни писвал ийизватӀа – ам Аллагьдин гъавурда авайди туш[+].

12ДимитӀридикай вири хъсандиз рахазва, гьакӀни гьакъикъат адакай хъсандиз рахазва. Чунни и кардин шагьид я ва вазни чизва хьи, чи шагьидвал гьакъикъиди я[+].


Эхиримжи гаф

13Квез лугьудай гафар захъ мад гзаф ава, амма девитдинни къелемдин куьмекдалди абур заз лугьуз кӀанзавач[+]. 14Мукьвара вун акуник за умуд кутазва ва гьа чӀавуз чун чин-чинал рахада.

15Ваз саламатвал хьурай. Дустари ваз саламар ракъурзава. Вири дустариз, гьар садаз кьилди, саламар лагь.

### Ягьуд

#### Ягьуд

Ягьуд


Гьахьун

[1]


#### Гьахьун


Ягьудан чар


Гьахьун

И чар, аквар гьалда, Ягьуда, Ярусалимда авай иманийрин кӀватӀалдин кьил тир Якьубан гъвечӀи стхади, кхьенвайди я. Иманийрин кӀватӀалри кьабулнавай къайда тирвал, абур кьведни Иса Месигьдин стхаяр тир. Мана-метлебдалди и чар Петрудин кьвед лагьай чарчиз мукьва я.

Ягьуда и чарче Месигьдин тербет чӀурукӀа агакьарзавай ва ява уьмуьр тухузвай са гьихьтин ятӀани тапан муаллимрикай иманийрин кӀватӀалар хабардар ийизва. Ада иманийриз Реббидиз вафавал хуьх ва имандал кӀевиз акъваз лугьуз меслятар гузва.

Итиж галай кар ам я хьи, Петруди хьиз, Ягьудани Пак Каламдик акат тавунвай, амма а чӀаван чувудрин арада машгьур ва нуфуз авай ктабрикай (апокрифрикай) гагь-гагь даях кьазва.

#### 1


Саламар

1Иса[†] Месигьдин[†] лукӀ ва Якьубан[†] стха Ягьудан[†] патай.

Аллагь Бубади[†] эвернавай, Адаз кӀани тир ва Иса Месигьди хуьзвай вирибуруз[+].

2Къуй регьим, саламатвал ва муьгьуьббат[†] артух хьурай квез[+].


Вири тапан муаллимрин дуван авун


(2-Петру 2:1-22)

3КӀанибур, заз чи уртах хиласвиликай[†] квез кхьиз гзаф кӀан тир. Амма садра ва эбеди яз Аллагьдин пак[†] халкьдал ихтибарнавай иман[†] хуьн патал квек руьгь[†] кутун за герек яз гьисабна[+]. 4Вучиз лагьайтӀа куь арадиз фадлай чпин дуван авун ганвай ксар чинеба гьахьнава. И чалкечир ксари чи Аллагьдин берекат[†] явавилер давамардай гьалал багьнадиз элкъуьрнава. Абуру чи авай-авачир сад тир Вири Ихтияррин Иеси ва Ребби[†] Иса Месигь инкар ийизва[+].

5И вири крарикай квез чизватӀани, заз куь рикӀел хкиз кӀанзава хьи, Реббиди Мисридай[†] халкь хиласна, амма ахпа Адахъ агъун тавурбур Ада тергна[+]. 6Чпин дережа техвей ва чпи уьмуьр тухузвай чка гадарай малаикарни[†] Ада даиман зунжурда туна, мичӀивиле, Дувандин чӀехи югъ паталди кьунва[+].

7Явавилизни тӀебии тушир чӀуру алакъайриз кьил ягъиз хьайи Садумдин[†], Гамурдин ва абурун патарив гвай шегьеррин агьалияр даиман цӀун жазадик акатун виридаз чешне я[+]. 8Гьа саягъда и хиялкаррини чпин беденар чиркинзава, Аллагьдин агъавал кьабулзавач ва баркалла[†] алайбурукай пис рахазва[+]. 9Гьатта кьилин малаикрикай сад тир Мукаила иблисдихъ[†] галаз Мусадин[†] мейитдикай гьуьжет ийидайла, малаикди вичив иблисдик намусда эцядай жуьреда тахсир кутаз туначир. Ада анжах лагьанай: «Къуй ваз Реббиди жаза гурай»[+]. 10И инсанри лагьайтӀа, чпиз чин тийидайдал буьгьтен вегьизва; амма чпиз тӀебиатдилай атанвай хесетралди, акьул авачир гьайванри хьиз, абуру чеб тергзава[+].

11Гуж я абуруз хьанвайди! Вучиз лагьайтӀа абур Къабилан[†] рекьяй физва ва, регьят къазанжи гьатунихъ къаних яз, абуру Билъама[†] рекьелай алатна авур хьтин крар мад хъийизва, абур чпин гъулгъула себеб яз, Къарагьан[*] кӀеретӀ хьиз, рекьида[+]. 12Ахьтин инсанар куь уртах суфрадал алай лекеяр я. Квехъ галаз нез-хъвазвай абур регъуьвал течидай суьруь ваъ, чеб хуьдай чубанар я. Абур гару тухузвай, марф галачир тунгъал цифер я, гьатта зулузни бегьер тегъидай, дувулни галаз акъудна кьве гъилера кьенвай тарар я[+]. 13Абур беябурвилин каф алай гьуьлуьн пехъи лепеяр я, чпиз даим яз са зеррени экв авачир мичӀивиле авай, рехъ алатна къекъвезвай гъетер я.

14-15Гьенуха, ирид лагьай несилда Адаман[†] эвледди, гьабурукайни пайгъамбарди[†] хьиз виликамаз икӀ лагьанай: «Ингье, Ребби гзаф агъзурралди Вичин пак малаикар галаз виридан дуван авун патал къведа, ва абурукай чалкечир гунагькарри[†] ягь авачир авур кьван намус галачир вири крар ва Реббидиз акси яз лагьай кьван гафар винел акъудун патал къведа»[+]. 16И ксари датӀана шикаят ийизва ва абур уьмуьрдикай къана рахазва. Абур чпин алчах ниятрин чӀалал алаз физва, абуру кьадар авачир кьван чӀагурнавай[*] ихтилатар ва хийир паталди чинал ялтах тарифар ийида[+].


Несигьатдин гафар

17Амма куьне, кӀанибур, чи Ребби Иса Месигьдин илчийри[†] виликамаз лагьай гафар рикӀел хуьх[+]. 18Абуру квез лугьудай: «Эхиримжи вахтара чин кӀеви яз ягьанатардай, чпин чалкечир ниятрин чӀалал алаз фидай инсанар пайда жеда». 19А инсанри чаравилер твазва; абур анжах чпи кьунвай къилихрин геле аваз физва, амма абуруз Аллагьдин Руьгь авач[+].

20Амма куьне, кӀанибур, Пак Руьгьда аваз дуьаяр[†] ая, жуван уьмуьрдин хандакӀда пак иман эциг ва ам давамариз хьухь[+]. 21Регьим гваз чаз эбеди уьмуьр[†] гузвай чи Ребби Иса Месигьдал вил алаз, Аллагьдин муьгьуьббатда амукь[+]. 22Шак ийизвайбурухъ галаз мергьемет гваз хьухь. 23Муькуьбур, цӀун юкьвай ахкъудиз, хилас ая; пуд лагьайбуруз регьим ая, амма, мукъаят яз, гунагькар беденди чиркиннавай гьатта партални такӀан хьухь[+].


Эхир

24Куьн имандилай алатуникай хуьдай ва куьн Вичин баркалладик шадбур ва рехне квачирбур яз кутадай къуват авайдаз,[+] 25сад Аллагьдиз, чи Ребби Иса Месигьдин куьмекдалди чи Хиласкар тирдаз шукур, зурбавал, къуват ва гьукум хьурай – вахтарин эвел алукьдалдини, къенин юкъузни ва амай вири асиррани! Амин[†].

### Керемат

#### Керемат

Керемат


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Гьахьун


Ягьядин Керемат


Гьахьун

И ктаб кхьей касдикай къадим вахтарилай инихъ гьуьжетар физва. Садбуру и ктаб илчи Ягьяди яни 4-Шад Хабарни пуд чар кхьей кас яз кьазвай инсанди, кхьенвайди яз гьисабзава. Амма кхьенвай къайдадалди и ктаб амайбуруз ухшар туш. Ам кхьенвай касдал Ягья тӀвар алатӀани ва ам иманийрин кӀватӀалдин кьилевайбурукай сад тиртӀани, маса касни хьун мумкин я. Ада и ктаб, вич ПӀатӀмус атӀадал суьргуьнда авайла, чи девирдин 90-йисара, инсаф авачиз иманийрин геле къекъвез хьайи Дамициан пачагьди агъавалзавай чӀавуз кхьена.

Ктабда сифте нубатда ГъвечӀиди тир Азияда (гилан Туьркияда) авай иманийрин кӀватӀалрихъ элкъвена рахазва. Ада азабрик акатнавайбуруз къведай вахтара вуч жедатӀа суалдиз жаваб гузва: Иса Месигь мад гъилера чилел хкведа, Аллагьдизни Адан халкьдиз акси хьайи виридан винел акьалтӀай гъалибвал къачуда ва Вичиз вафа хуьзвайбуруз эбеди савкьват гуда. Ктабда иманийрин кӀватӀалрин арадиз гьахьнавай тапан муаллимрикай лугьузвай тагькимарни ава.

И ктабди Сифтегьан Икьрарда авай пайгъамбаррин адет давамарзава, а пайгъамбарри рикӀел аламукьдай шикилралди чилин тарих куьтягь жедайдакай ва хъсанвал писвилел акьалтӀай жуьреда гъалиб жедайдакай лагьанай. И ктаб, ада гузвай баян кьиле гьакьун патал ва адан гъавурда акьун патал, ЦӀийи Икьрарда авай виридалайни четин ктаб я: ам шииратдин нехишрив, пайгъамбарвилерив ацӀанва, абур анжах идалай кьулухъ кьилиз акъатдайбур я.

#### 1


ЭгечӀун

1Им Иса[†] Месигьди[†] чаз гайи керемат[†] я. Ам Аллагьди и мукьвара вуч жедатӀа Вичин лукӀариз къалурун патал Исадиз Вичиз гайиди я. И керемат малаикдин[†] куьмекдалди Аллагьди Вичин лукӀ Ягьядал[†] агакьарна[+]. 2И ктабда Ягьяди вичиз акурдакай лугьузва. Им Месигь Исади инсанрин арада чукӀурай Аллагьдин Гафуникай Ягьяди авунвай шагьидвал я[+].

3Пайгъамбарвилин[†] и келимаяр кӀелзавай[†] кас бахтавар[†] я. Абуруз яб гузвай ва абурал амал ийизвай касни бахтавар я, вучиз лагьайтӀа и келимаяр кьилиз акъатдай вахт атана агакьзава[+].


Ирид кӀватӀалдиз саламар

4Ягьядин патай Асия вилаятда[†] авай иманийрин[†] ирид кӀватӀалдиз: ДатӀана авай, хьайи ва хкведай Аллагьдин ва Адан тахтунин вилик квай ирид руьгьдин[†] ва Иса Месигьдин патай квез берекат[†] ва саламатвал хьурай[+]. 5-6Иса Месигь вафа гвай шагьид ва кьейибурукай чан хтай сифтегьанди ва чилин пачагьрин падишагь я. Адаз баркалла[†]! Адаз чун гзаф кӀанда, Ада Вичин Иви авадаруналди чун гунагьрикай[†] хкудна. Ада чакай Вичин Буба[†] Аллагьдиз къуллугъда акъваздай пачагьарни хахамар[†] авуна. Иса даим яз вири дуьньядин кьилел алаз хьурай! Амин[†][+].

7Ингье, килиг:
Цифераллаз къведа Ам,
вилер авай гьар садаз Ам аквада,
хашуниз[†] Ам ягъайбуруз аквада.
Вири халкьар Адан вилик ишеда.
РикӀивайни, гьа икӀ жеда. ГьакӀ хьурай!

8ДатӀана авай, хьайи, ва хкведай Ребби[†] Аллагьди, вири дуьньядин Агъади лугьузва: «Зун Алфани Омега[†] я».


ПӀатӀмусдал акурди ва ван хьайиди

9Зун куь стха Ягья я, ва гьавиляй зун Аллагьдин Пачагьлугъдин[†] гьа куьн хьтин ватандаш я. Куьне хьиз, зани хажалатрикай пай къачунва ва абур эхзава. Аллагьдин Гафуникай инсанриз лагьайвиляй ва Иса Месигьдикай шагьидвал авурвиляй зун гьуьлел алай ПӀатӀмус тӀвар[†] алай къураматдал акъудна[+]. 10Реббидин юкъуз, заз, Руьгьда аваз, зи кьулухъай, къаргъудай[*] къвезвайди хьиз, хци ван атана:[+]

11– Жуваз аквазвай кардикай ктабда кхьихь. А ктаб Эфес, Симуьрне, Пергам, Туьатира, Сердер, Филаделфи ва Ладикей шегьерра авай иманийрин[†] ирид кӀватӀалдиз ракъура.

12Захъ галаз рахазвайди нин ван ятӀа лугьуз, зун кьулухъ элкъвена килигна. Заз къизилдин ирид чирагъган акуна[+]. 13Чирагъганрин юкьва Инсандин Хциз[†] ухшар сад акъвазнавай. Адал яргъи аба алай, юкьвани къизилдин чӀул авай[+]. 14Адан кьилин чӀарар, лацу сар хьиз, жив хьиз лацу тир, Адан вилер цӀай кузвай цукӀвар хьиз тир[+]. 15Адан кӀвачер чатук кутуна ифена цӀарцӀар гузвай буьруьнждиз ухшар тир. Адан ван авахьзавай гур ятарин ван хьиз тир. 16Ада Вичин эрчӀи гъиле ирид гъед кьунвай. Адан сивяй кьве патайни хци тия авай тур экъечӀзавай. Адан чин частуниз акъатнавай рагъ хьиз тир[+].

17Ам акурла, зун, кьейиди хьиз, Адан кӀвачерик ярх хьана. Ада зал Вичин эрчӀи гъил эцигна ва лагьана:

– КичӀе жемир, Зун Сифтегьанди ва Эхиримжиди[+] 18ва Чан Алайди я. Зун кьенвайди тир. Амма, ингье, килиг, Зал даиман чан хтанва[†]. Ажал ва агъа дуьнья[†] зи ихтиярда ава[+]. 19Вуч аватӀа ва идалай кьулухъ вуч жедатӀа, ваз аквада. Гьа икӀ, ваз вуч акуртӀа, гьадакай кхьихь. 20Зи эрчӀи гъиле авай ирид чирагъгандин сир вуч ятӀа лугьун За ваз. Ирид гъед иманийрин ирид кӀватӀалдин малаикар я. Ваз акур ирид чирагъган гьа иманийрин ирид кӀватӀал я.

#### 2


Эфесда авай кӀватӀалдиз чар

1Эфес шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин[†] малаикдиз[†] кхьихь: «ЭрчӀи гъиле ирид гъед кьуна ирид чирагъгандин юкьва аваз Къекъвезвайда ваз икӀ лугьузва:[+]

2– Куь крар, куь зегьметар, куь сабур Заз чизва. Квевай чӀуру рекье авайбур эх тежедайдини Заз чида. Куьне „Чун илчияр[†] я“ лугьуз, чеб илчияр туширбур синагъ авурла, абур квез тапархъанар яз жагъанай[+]. 3Куьне гзаф четинвилер эхна, куьне сабур хвена. Заз килигна куьне гзаф азиятар чӀугунатӀани, куьн къуватдай аватнач. Вири и крарни Заз чида. 4Амма са карда Зун квелай рази туш: гила квез Зун сифтедай хьиз кӀанзамач. 5Куьне куьн чӀуру тахьанмаз гьихьтинбур тиртӀа рикӀел хкваш. Туба ая[†], куьне эвелдай авур хьтин крар ая. Тийиз хьайитӀа, и Зун куь патав къведа ва куь чирагъган алай чкадилай алудда. 6Авайвал лагьайтӀа, куь хъсанвал ам я хьи, Заз такӀандай НикӀалан[*] терефдаррин крар квезни такӀанда. 7Руьгьди[†] иманийрин[†] кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: Аллагьдин женнетдин[†] юкьвал алай уьмуьрдин тарцин бегьерар За Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садав нез тада!»[+]


Симуьрнеда авай кӀватӀалдиз чар

8Симуьрне шегьерда авай иманийрин[†] кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Эвелдай кьена, гила, ингье, чан хтанвай[†] Сифтегьанда ва Эхиримжида икӀ лугьузва:[+]

9– Заз квехъ дерт-гъам авайди, куьн кесиб тирди чизва. Авайвал лагьайтӀа, квехъ девлет ава. Чпи чпикай „Чун чувудар[†] я“ лугьудайбуру квекай чӀурукӀа ийизвай ихтилатарни Заз чида. Амма абур халисан чувудар туш, абур иблисдин[†] межлисдиз кӀватӀ хьанвайбур я[+]. 10Куьне эхна кӀанзавай крарикай квез кичӀе жемир. Чир хьухь, куьн синагъ авун патал иблисди куь арадай са шумуд кас къазаматдиз вегьида. Са цӀуд юкъуз квез гъам-хажалат жеда. Рекьидалди Заз вафа хуьх, За квез эбеди уьмуьрдин[†] таж гуда[+].

11Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: кьвед лагьай гъилера кьиникьикай Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай са касдизни зиян жедач»[+].


Пергамда авай кӀватӀалдиз чар

12Пергам шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Кьве патайни хци тия авай тур гвайда икӀ лугьузва:[+]

13– Куьне иблисдин тахт[*] авай чкада уьмуьр тухузвайди Заз чизва. ГьакӀ ятӀани, куьн Заз мукьва яз ама. Иблис авай куь маканда Зи паталай вафа гваз шагьидвал авур АнтипӀ яна кьейи йикъарани куьне Закай кьил къакъуднач. И карни Заз чизва. 14Амма Зун квелай са бязи крара рази туш – ана квехъ Билъаман[†] несигьатрал амалзавайбур ава: Билъама, лагьайтӀа, къадим вахтара Балакьав Исраилдин[†] халкь рекьяй акъудиз туна. Абуруз бутриз[†] авунвай къурбандар нез ва явавилер ийиз чирна[+]. 15Квехъни НикӀалан терефдаррин тарсар кьазвайбур ава[+]. 16Ша, куьне туба ая, гунагькарар[†] жемир, тахьайтӀа, и мукьвара Зун куь патав къведа ва Зи мецин туруналди Зи Гафар чӀурзавайбурухъ галаз дяведиз экъечӀда[+].

17Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудайдав За сир квай мангьудин[†] дад акваз тада ва адаз За лацу къван багъишда. Къванцел садазни течидай цӀийи тӀвар[†] кхьенваз жеда. Ам нин тӀвар ятӀа, анжах гьа къван гьатайдаз чир жеда»[+].


Туьатирада авай кӀватӀалдиз чар

18Туьатира шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Кузвай цукӀвар хьтин вилер ва цӀарцӀар гузвай лацу буьруьнждиз ухшар кӀвачер авай Аллагьдин Хци[†] икӀ лугьузва:[+]

19– Куь крар, куьне Заз къалурзавай куь муьгьуьббат[†], куьне Заз ийизвай къуллугъ, куьне Захъ ийизвай иман ва куь сабур Заз чизва. Куьне эхиримжи вахтара ийизвай крар зурба тирдини Заз чизва. Сифтедай Зи иман кьуна куьне авур крар акьван чӀехибур тушир.

20Амма Зун квелай рази туш: Язебел лугьудай са папа вич Аллагьдин мецелай рахазва лугьузва, Зи лукӀариз тапан несигьатар гузва, абур рекьяй акъудзава, абурув явавилер ийиз ва бутриз авунвай къурбандар нез тазва. Вуна лагьайтӀа, а папаз рехъ гузва[+]. 21За а папаз Аллагьдин рекьел атун[†] патал вахт гана, амма адаз вичин рекьелай Аллагьдин рекьел къвез кӀанзавач[+]. 22Ингье За ам месиз язава. Адахъ галаз зинавал[†] авурбуруни туба тавуртӀа, За гьабурузни чӀехи бедбахтвал ракъурда. 23За а папан пата авайбурувни ажал агакьарда. Гьа чӀавуз иманийрин вири кӀватӀалар Заз инсанрин рикӀерни абурун фикирар аквазвайди тирдан гъавурда Зун акьада. За гьар садав вичи авур крарин гьахъ агакьарда[+]. 24Куьне, Туьатирада авай муькуьбуру, а папа гузвай несигьатрал амал ийизвач. Иблисдин крарин тапан деринвилерни квез чизвач. Гьавиляй За квез лугьузва: За куьн мад кӀевера твадач. 25Анжах квехъ авай иман Зун къведалди кӀевиз яхъ[+].

26Эхирдалди Зи къастунал амал авуна, иблисдал гъалибвилер къачудайбурув За халкьарин винел чӀехивал ийиз тада[+]. 27Абуру халкьарал ракьун чумахъ гъиле аваз агъавал ийида. Халкьар хъенчӀин къапар хьиз кӀус-кӀус жеда. 28Зи Бубадин[†] патай гьукум Зи Гъилени гьакӀ гьатайди я. Гъалиб жедайдаз За экуьнин гъедни гуда.

29Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»[+].

#### 3


Сердерда авай кӀватӀалдиз чар

1Сердер шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин[†] малаикдизни[†] кхьихь: «Аллагьдилай атанвай ирид руьгьни[†] ирид гъед гвайда лугьузва:

– Заз куь крар чизва. Вирида квел чан аламайдай кьазва, амма куьн кьенва[+]. 2Ажалдин ахварай ават! Куь хкатзавай чан уьмуьрдив ахцӀура. Заз куь крарни Зи Аллагьдин вилик тамамбур яз аквазвач. 3Куьне гьихьтин весиятарни несигьатар кьабулнайтӀа, рикӀел хкваш, абур кьилиз акъуд, туба ая[†]. Куьн уях тахьайтӀа, Зун чинебан угъри хьиз куь патав къведа. Гьи чӀавуз Зун куь патав къведатӀа, квез гьич чирни жедач[+].

4Авайвал лагьайтӀа, вахъ Сердерда чеб чиркинарнавачир са шумуд кас ава. Абур лацу парталар алукӀна Захъ галаз къекъвез жеда. Абур и кардиз лайих я[+]. 5Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар сада лацу парталар алукӀда. За гьахьтиндан тӀвар[†] уьмуьрдин ктабдай акъуддач. Зи Бубадин[†] ва Адан малаикрин виликни За ам кьабулда, ам Зи рикӀ алай кас я лугьуда[+].

6Руьгьди иманийрин[†] кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»[+].


Филаделфида авай кӀватӀалдиз чар

7Филаделфи шегьерда авай иманийрин[†] кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь:

«Давуд[†] пачагьдин куьлег гвайди атанва, а куьлегдив ахъа авур дапӀарар садавайни агал ийиз хъжедач. Гьа куьлег гвай Халисанда ва Пакда[†] лугьузва квез:

8– Заз куь крар чизва. Ингье, За куьн патал ракӀар ахъайнава. Садавайни ам агализ жезвач. Квехъ чӀехи къуват авач, ятӀани куьне Зи Гаф кьуна, куьне Зи ТӀварцӀикай кьил къакъуднач. 9Ингье, чпи чпикай „Чун чувудар[†] я“ лугьуз, амма чеб чувудар тушиз тапарзавайбур, иблисдин[†] межлисдиз кӀватӀ хьанвайбур, атана куь кӀвачерив метӀерал акъвазвайвал ийида За. Абуруз Заз куьн кӀан хьанвайди чир жеда[+].

10За квез „эха“ лагьана эмир гайила, куьне эхна. Гьавиляй чилин вири инсанар синагъ ийидай вахт атайла, За куьн къада-баладикай хуьда[+]. 11Зун гьа и мукьвара къведа. Садани куь таж чуьнуьх тийидайвал, жувахъ авай иман хуьх[+]. 12Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садакай За Зи Бубадин КӀвале даяхдин гул ийида. Ам мад анай маса патахъ ахкъатдач. За адал Зи Аллагьдин ТӀвар, Зи Бубадин патавай цаварилай эвичӀзавай цӀийи Ярусалим шегьердин тӀвар ва зи цӀийи тӀвар кхьида[+]. 13Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»[+].


Ладикейда авай кӀватӀалдиз чар

14Ладикей шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Амин[†], яни Гьакъикъат тӀвар алайда, вафа гвай ва халисан шагьидди, Аллагьди халкь авунвай кьван затӀарин бине тирда икӀ лугьузва:[+]

15– Заз куь крар чизва. Куьн я къайи туш, я чими. Куьн къайи тиртӀа, ва я куьн чими тиртӀа, вуч хъсан тир! 16Амма куьн къуьруьгъуьм я. Куьн я чимини туш, я къайини. Гьавиляй За куь тӀвар Зи сивяй вегьида. 17Вучиз лагьайтӀа, куьне квекай „чахъ девлет ава, чаз са затӀни кими туш“ лугьузва. Амма квез куьн бахт авачирбур ва язухбур тирди, куьн са затӀни авачирбур, буьркьуьбур ва кьецӀилбур тирди чизвач[+]. 18За квез, квехъ девлет хьун патал, Завай михьи[†] къизил маса къачу лугьузва. Куь кьецӀилвили квел гъизвай айиб таквадайвал За квез, Завай маса къачуна, лацу парталар алукӀун меслятзава. Куь вилеризни аквадайвал, абуруз, Завай маса къачуна, дарман квай гъуруш ягъ[+].

19Заз кӀанибуруз За абурун рехнеяр къалурзава ва абуруз жазани гузва. ГьакӀ хьайила рикӀ хци хьухь ва туба ая[+].

20Килиг гьа, Зун ракӀарихъ гала, За ракӀар гатазва: Зи ван хьана, ни Заз ракӀар ахъаяйтӀа, Зун гьадан кӀвализ гьахьда, За адахъ галаз санал фу неда, адани Захъ галаз неда[+].

21Зун гьикӀ гъалиб хьанатӀа, гьикӀ Зи Бубадихъ галаз Адан тахтунал ацукьнатӀа, Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садни За гьакӀ Зи патав ацукьарда[+].

22Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»[+].

#### 4


Цаварал Аллагьдиз къуллугъ авун

1Идалай кьулухъ заз цаварин ахъа ракӀар акуна. Виликдай зав рахай, къаргъудай къвезвай хьтин ванци Заз лагьана:

– Иниз хкаж хьухь, за ваз идалай кьулухъ вуч хьана кӀандатӀа къалурда[+].

2Зак садлагьана Руьгь[†] акатна. Заз цаварал алай чӀехи тахт ва тахтунал Ацукьнавайди акуна[+]. 3ЧӀехи тахтуна Ацукьнавайда къацу яспис ва яру сардис лугьудай багьа къашари гудай хьтин нурар чукӀурзавай. ЧӀехи тахт къацу зумруд лугьудай багьа къашуни чукӀурдай хьтин нурарин хважамжамди элкъуьрна кьунвай. 4ЧӀехи тахт къанни кьуд гъвечӀи тахтунин юкьва авай. А тахтарал къанни кьуд агъсакъал ацукьнавай. Абурал лацу парталар, кьилерални къизилдин тажар алай[+]. 5ЧӀехи тахтунилай цӀайлапанарни къукърумар, гьарай-эвер алахьзавай. Адан вилик ирид чирагъ кузвай. Абур Аллагьдин ирид руьгь тир[+]. 6ЧӀехи тахтунин вилик буьлуьл[*] хьтин михьи[†] гьуьлуьз ухшарди квай. ЧӀехи тахтунин кьуд патахъай чан алай кьуд затӀ галай. Абуруз виликайни вилер авай, кьулухъайни[+]. 7Чан алай сад лагьай затӀ асландиз, кьвед лагьайди данадиз ухшар тир. Чан алай пуд лагьай затӀунихъ инсандин хьтин чин авай, кьуд лагьайди лув гузвай лекь хьиз аквазвай. 8Чан алай гьар са затӀунихъ ругуд лув квай, луварин кӀаникайни винелай гзаф вилер авай. Чан алай кьуд затӀари юкъуз-йифиз датӀана лугьузва:

– Пак[†] я, Пак я, Агъа вири дуьньядин,
чи Пак Ребби[†] я Ам. Аллагь датӀана
Хьайиди я, авазва Ам, хкведа.

9Чан алай затӀари тахтунал Ацукьнавайдаз, Мидаим Чан Алайдаз шукурар, гьуьрметар ийидайла, Адаз тарифдин гафар лугьудайла, 10Тахтунал Ацукьнавайдан вилик къанни кьуд агъсакъал метӀерал акъваззава, эбеди чан алай Адаз икрам ийизва, чпин кьилерал алай тажар чӀехи тахтунин вилик эцигиз, икӀ лугьузва:

11– Ребби Аллагь, Вун шукурар, гьуьрметар,
гьакӀни гьукум кьабулуниз лайих я,
куьз лагьайтӀа вири Вуна халкьнава,
Ви къастуни гъанва вири арадал,
виридал чан гъанвайдини са Вун я[+].

#### 5


Кхьинар алай къаргъу ва Аллагьдин КӀел

1Ахпа заз тахтуна Ацукьнавайдан эрчӀи гъиле кхьинар алай къаргъу аваз акуна. Къаргъудин къенени, винелни кхьинар авунвай. Ам ирид муьгьуьр яна агалнавай[+]. 2Заз зурба са малаикни[†] акуна.

– И къаргъудал алай муьгьуьрар алудуниз ва ам ахъаюниз вуж лайих я? – лагьана ада кӀеви ванцелди.

3Я цаварал алай, я чилерал алай, я чилерин кӀаник квай садавайни ахъайна къаргъудиз килигиз жезвачир. 4Къаргъу ахъайна кӀелиз[†] кьванни жедай лайих авай кас хьанач лугьуз, зун рикӀ хъуткьуниз шехьна. 5А чӀавуз агъсакъалрикай сада заз лагьана:

– Шехьмир! Ингье, Ягьудан[†] тайифадикай тир Аслан, вични Давудан[†] дувандилай ЭкъечӀнавайди гъалиб хьанва. Адавай и къаргъу алай ирид муьгьуьр алудна ам ахъайиз жеда[+].

6Заз къурбанд авунвай[†] хьтин кӀел акуна. Ам тахтунин патав чан алай кьуд затӀунин ва агъсакъалрин юкьва акъвазнавай. Адахъ ирид карч ва ирид вил авай. Ирид вил Аллагьдин ирид руьгь[†] тир. Абур Аллагьди чилел ракъурнавайбур тир[+]. 7КӀеле атана тахтуна Ацукьнавайдан эрчӀи гъиляй къаргъу къачуна. 8Ада къаргъу къачурла, чан алай кьуд затӀни къанни кьуд агъсакъал КӀелен вилик метӀерал акъвазна. Абурув гьар садав са арфани атиррив ацӀанвай къизилдин сукӀра гвай. Атирар – Аллагьдиз талукьбурун дуьаяр[†] тир[+]. 9Чан алай кьуд затӀунин агъсакъалри цӀийи мани лагьана:

Къаргъу къачуз, адал алай муьгьуьрар
алуд ийиз лайихди са Вун я,
куьз лагьайтӀа Вун къурбанддиз акъудна.
Гьар са чӀал гвай халкьарикай, тухумдай,
тайифадай Вуна Жуван Ивидихъ
Аллагь патал инсанарни къачуна,[+]
10абурукай къуллугъдай чи Аллагьдиз
пачагьарни хахамарни[†] авуна,
Ва пачагьвал абуру чилел ийида[+].

11Заз тахт, чан алай кьуд затӀ ва агъсакъалар юкьва туна акъвазнавай гзаф малаикар акуна, абурун ванер атана. Абурун кьадарни лап тежер кьван гзаф хьанвай, агъзур агъзурдав кьван агакьнавай[+]. 12Абуру кӀеви ванцелди лугьузвай:

– Къурбанднавай и КӀел гзаф зурба я,
ава Адахъ девлет, камал, къуватни,
чна Адаз гьуьрметзава рикӀивай,
шукурзава, Адан тариф ийизва[+].

13Заз цаварал алай, чилерал алай, чилерин кӀаник квай, гьуьлерал алай вирида икӀ лугьудай ван атана:

– Ацукьнавайдаз тахтунал ва КӀелез
Шукур хьурай, абуруз гьуьрмет авурай,
Абурун тариф авурай ва алаз хьуй
Чилин-цавун кьилел абур датӀана![+]

14Чан алай кьуд затӀуни «амин[†]» лагьана. Къанни кьуд агъсакъал метӀерал акъвазна ва абуру тахтуна Ацукьнавайдаз икрам авуна[+].

#### 6


Сифтегьан ругуд муьгьуьр алудун

1Заз КӀеле[†] къаргъудал алай ирид муьгьуьрдикай сад лагьайди алудайди акуна. Заз чан алай кьуд затӀуникай сада цавун къукърумрин ванцелди икӀ лугьузвай ван атана:

– Инал ша![+]

2Ингье, заз лацу шив акуна, адал гъиле чемерукӀ авай сад ацукьнавай. Мияхдиз[*] пачагьдин тажни гана. Ам гъалиб хьанвайди хьиз атанай. Ам гъалибвал къачуз атанвай.

3КӀеле кьвед лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай кьвед лагьай затӀунин ван атана.

– Инал ша!

4Гила цӀай хьтин куьрен шив атана. Адал ацукьнавайдаз чилел инсанри сада сад рекьиз дявеяр ийидай ихтияр гана. Адан гъиле чӀехи турни туна[+].

5КӀеле пуд лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай пуд лагьай затӀунин ван атана:

– Инал ша!

Ингье, заз чӀулав шив акуна. Адал миях алай. Адан гъиле терезар авай. 6Заз чан алай кьуд затӀунин арадай ихьтин ван атана:

– Са йикъан гьакъидин къимет – са киле къуьл хьурай; са йикъан гьакъидин къимет – тек пуд киле мух хьурай! Зейтун тарар[*] авай чкаярни ципицӀбагълар барбатӀ мийир![+]

7КӀеле кьуд лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай кьуд лагьай затӀунин ван атана:

– Инал ша!

8Ингье, заз мейитдин ранг алай шив акуна, адал Ажал тӀвар[†] алай сад ацукьнавай. Адан гуьгъуьналлаз агъа дуьнья[†] къвезвай. Абуруз кьведаз чилин инсанрин кьудай са пай туруналди ва кашалди, азарралди ва ничхиррин къармахралди тергдай ихтиярар гана[+].

9КӀеле вад лагьай муьгьуьр алудайла, заз къурбангандин[†][*] кӀаник квай руьгьер[†] акуна. Абур Аллагьдин Гафуникай шагьидвал авурвиляй яна кьейибурун руьгьер тир[+]. 10Руьгьери кӀеви ванцелди цӀугъ авуна:

– Я Вири Ихтияррин Иеси! Я Пакди[†] ва Халисанди. Чилел чи иви авадарай инсанрин дуван тавуна ва абурулай кьисас[†] къахчун тавуна Вун гьикьван чӀавалди акъвазда[+]?

11Ягъна кьейибурув гьар садав лацу парталар вугана. Абуруз чилел аламай чпин юлдашрикай, стхайрикай ва вахарикай, са кьадарбур яна рекьидалди са тӀимил вахтунда секин хьана акъваз лагьана[+].

12Заз КӀеле ругуд лагьай муьгьуьр алудайди акуна. ЧӀехи залзала хьана, рагъ, ших хьиз, чӀулав хьана, ацӀай варзни, иви хьиз, – яру[+]. 13Гъетер цавай чилел аватна, налугьуди гару юзурзавай инжилдин тарци вичин чранвачир инжилар гадарзава. 14Цав къаргъу хьтиндаз элкъвена. Дагъларни гьуьлерал алай къураматар алай чкадилай юзана[+]. 15Чилин пачагьар, везир-векилар, девлет авайбур, кьушунрин кьилевайбур, къуват авайбур, гьар са лукӀ ва азад инсан магъарайрани дагъларин хъиткьерра чуьнуьх хьана. 16Абуру дагъларизни къванериз лугьузвай:

– Чи винел ават. Чун тахтуна Ацукьнавайдан вилерикай ва КӀелез атанвай хъилекай кӀев ая[+]. 17Тахтунал Ацукьнавайдаз ва КӀелез хъел къведай чӀехи югъ алукьнава. Нивай а хъилен вилик акъвазиз жеда кьван[+]?

#### 7


Тахтунин ва КӀелен вилик гзаф халкь кӀватӀ хьун

1Ахпа заз чилин кьуд пипӀел акъвазнавай кьуд малаик[†] акуна. Я чилел, я гьуьлел, я са тарцел гзаф гар тахьун патал абуру чилин кьуд патай къвезвай кьуд гар кьуна акъвазарнавай. 2Заз рагъэкъечӀдай патай хкаж жезвай маса малаик акуна. Адав чан алай Аллагьдин тагъма гвай. Чилизни гьуьлуьз зиянар гунин ихтияр гвай и кьуд малаикдиз ада кӀевиз гьарайна:

3– Чи Аллагьдин лукӀарин пелерал тагъма гьалч тавунмаз я чилиз, я гьуьлуьз, я тарариз зиянар гумир[+].

4Заз пелел тагъма гьалчайбурун кьадар гьикьван ятӀа ван хьана: Исраилдин[†] вири тайифайрин веледрикай тир абурун кьадар вишни яхцӀурни кьуд агъзур хьанвай.

5Ягьудан[†] тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Рувенан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Гадан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
6Ашеран тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Нифталидин тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Манашедин тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
7Шимунан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Левидин[†] тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Исахаран[†] тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
8Забулунан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Юсуфан[†] тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Бунъяминан[†] тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал тагъма гьалчнавай.

9Ахпа ингье заз лап гзаф инсанар акуна. Абурун кьадар садавайни гьисабиз жедачир. Абур чилин вири тайифайрикайни тухумрикай, гьар жуьредин чӀаларал рахазвай халкьарикай тир. Абур лацу парталар алаз, гъилера хурмадин тарцин хилер аваз ЧӀехи тахтунин ва КӀелен[†] вилик акъвазнавай[+]. 10КӀеви ванцелди абуру лугьузвай:

– Тахтуна ацукьнавай чи Аллагьди ва КӀеле вири хиласда[+].

11Вири малаикри тахтни агъсакъаларни чан алай кьуд затӀ элкъуьрна юкьва тунвай. Абуру тахтунин вилик метӀерал акъвазна, чинар агъуз ийиз Аллагьдиз икрамна[+].

12– Амин[†]! – лагьана абуру.

– Камал, къуват Авайди я, баркаллани[†] Алайди я,
зурбани я Аллагь чи.
Чна Адан тарифзава, Адаз шукур ийизва,
чна Адаз гьуьрметар ийизва даим. Амин[+].

13Агъсакъалрикай сада завай хабар кьуна:

– И лацу парталар алайбур вужар я? Абур гьинай атанвайбур я?

14– Заз чидач, ваз чизва, зи агъа, – лагьана за.

– Абур чӀехи азиятрай акъатнавайбур я, – лагьана ада. – Абуру чпин парталар КӀелен Ивидай чуьхвена ва пекер михьи-лацу[†] хьана[+].

15ГьакӀ тирвиляй къе Аллагьдин тахтунин
вилик абур акъвазнава. Абуру
гьам юкъузни, гьам йифизни Аллагьдиз
къуллугъзава Ибадатханада[†].
Тахтунавай Падишагьди абурун
кьилел Вичин экуь чардах ахъайда.
16Абуруз чир хъжедач каш вуч ятӀа,
я абур мад хъжедач цихъ гьарарат,
я ракъини, я зегьемди хкудач,[+]
17куьз лагьайтӀа пак[†] тахтунин юкьваллай
абур хуьда, абур тухуда
уьмуьр гудай ятар авай булахрал.
Абурун гьар са стӀални накъвадин
вилерилай михь ийида Аллагьди[+].

#### 8


Ирид лагьай муьгьуьр ва ирид малаик

1КӀеле[†] ирид лагьай муьгьуьр алудайла, цаварал са зур сятда кьван секинвал акьалтна[+]. 2Заз Аллагьдин вилик акъвазнавай ирид малаик[†] акуна. Абурув гьар садав са къаргъу вугана[+]. 3Ахпа са маса малаик атана, къурбангандин[†] вилик акъвазна. Адан гъиле атирар кудай сукӀра авай. Адав са гзаф атирарни вугана. Ада атирар Аллагьдиз талукьбурун дуьаярни[†] галаз тахтунин вилик квай къизилдин къурбангандал эцигна[+]. 4Атирар кана акъатзавай гум Аллагьдиз талукь ксарин дуьайрихъ галаз малаикдин гъиле авай сукӀрадай Аллагьдин вилик хкаж хьана[+]. 5Малаикди атирар кузвай сукӀра хкажна, ам къурбангандилай къачунвай кузвай цукӀварив ацӀурна, ахпа абур чилел ичӀирна. Гьа чӀавуз гьарай-эвер акъатна, къукърумарни цӀайлапанар яна. Чилел залзала хьана[+].


Сифтегьан ругуд къаргъу

6Гьар садав са къаргъу гвай ирид малаик къаргъуяр ягъиз гьазур хьана.

7Сад лагьай малаикди къаргъу яна. Иви какахьнавай харни цӀай акъатна чилел авахьна. Чилин пудай са паюнал алай тарарни къацу векь кана[+].

8Кьвед лагьай малаикди къаргъу яна. ЦӀай кьуна кузвай чӀехи дагъ гьуьлуьз аватна. Гьуьлуьн пудай са паюникай иви хьана[+]. 9Гьуьле уьмуьр тухузвай чан алай кьван гьайванрин пудай са пай кьена, гимийрин пудай са пайни терг хьана.

10Пуд лагьай малаикди къаргъу яна. Кузвай чирагъдиз ухшар чӀехи гъед цавай аватна. Ам вацӀарин ва булахрин пудай са паюнал алукьна[+]. 11И гъетрен тӀварни[†] Явшан тир. Пудай са пай вацӀарани булахра авай яд явшан хьиз туькьуьл хьана. Туькьуьл хьайи яд хъвайивиляй гзаф инсанар кьена.

12Кьуд лагьай малаикди къаргъу яна. Ракъининни, вацранни, гъетеринни пудай са пай кьуна. Абур мичӀи хьана. Йикъан пудай са пай экуьникай магьрум хьана, йифен пудай са паюна вацрани гъетери экв ганач[+].

13Заз цавун юкьвай тӀуз лув гузвай лекь акуна ва адан ван хьана.

– Гуж я, гуж я, гуж я чилел уьмуьр тухузвай квез муькуь пуд малаикдин къаргъуйрин ванери ийидайди! – лагьана ада кӀеви ванцелди.

#### 9

1Вад лагьай малаикди[†] къаргъу яна. Заз цавай чилел аватай гъед акуна. Малаикдив гургусдин[*] куьлег вуганвай[+]. 2Ада гургусдин къуй ахъайна. Анай чӀехи пичинай хьиз гум акъатна. Гургусдай акъатай гумадик рагъ ва гьава чӀулав хьана. 3Гумадай гзаф цицӀерин лужар акъатна чилел фена. Абуруз акьрабриз авай хьтин къуват гана[+]. 4ЦицӀериз я чилин векьериз, я маса къацу векьиз-кьалаз, я са тарциз зиян гумир лагьана, зиянар гуз хьайитӀа, анжах пелерал Аллагьдин тагъма алачир инсанриз це лагьана[+]. 5ЦицӀериз ахьтин инсанар рекьидай ваъ, анжах вад вацран къене абуруз азаб-азият ийидай ихтияр гана. ЦицӀери гудай азабар акьрабди хуз гайидай я. 6А йикъара инсанар чпин ажалдихъ къекъвез жеда, амма абуруз жагъидач. Абуруз чеб кьена кӀан жеда, амма ажал абурукай катда. 7Чпин акунралди цицӀерин луж дяведиз гьазурнавай шиверин рамагдиз ухшар тир; цицӀерин кьилерал къизилдин тажар хьтинбур алай, абурун чинар, лагьайтӀа, инсанрин чинриз ухшар тир. 8Абурун чӀарар папан чӀарар хьиз тир, сарар асландин кӀирериз ухшар тир. 9Абурал ракьукай авунвай хьтин кьеркьер алай. Абурун луварин ван дяведиз физвай шиверихъ галай дапурагрин чархарин ван хьиз тир.

10ЦицӀерин тумарихъ, акьрабрин тумарихъ хьиз, хузар авай. ЦицӀериз вад вацран къене инсанриз зиянар гунин ихтияр ганвай.

11ЦицӀерин кьиле гургусдин пачагьвалзавай малаик авай. Адан тӀвар[†] чувуд[†] чӀалалди Абадан, юнан чӀалалдини Апалуьн тир. Яни Тергдайди.

12Сад лагьай гуж алатна. Ингье гила адан гуьгъуьналлаз мад кьве гуж къведа[+].

13Ругуд лагьай малаикди къаргъу яна. Заз Аллагьдин вилик квай къурбангандин[†] кьуд крчунилай къвезвай са ван атана[+]. 14А ванци къаргъу гвай ругуд лагьай малаикдиз лагьана:

– ЧӀехи Эфрат вацӀун патав кутӀуннавай кьуд малаик ахъая[+]. 15Инсанрин пудай са пай терг ийиз эгечӀдай сят ва югъ, варз ва йис патал гьазурнавай кьуд малаикни ахъайна. 16Эфратдин патавай шиверал алайбурун кьушун экъечӀна. Заз аскеррин кьадар гьикьван ятӀа ван хьана. Абуруз кьадар авачир. 17Заз шиверни мияхар ихьтинбур яз акуна: мияхрал цӀай хьтин яру, мичӀи-вили ва гугурт хьиз хъипи кьеркьер алай. Шиверин кьилер асланрин кьилер хьиз тир. Абурун сиверай цӀайни, гугуртни гум акъатзавай. 18И пуд завалдик, шиверин сиверай акъатзавай цӀукни, гумадикни гугуртдик инсанрин пудай са пай телеф хьана. 19Шиверин къуват, лагьайтӀа, абурун сиверани тумара авай. Абурун тумарин чкадал гъуьлягъар алай. Шивери гъуьлягърин кьилералди зиянар гузвай. 20И завалрик кьин тавур инсанри чпи туькӀуьрай бутриз[†] икрам ийизмай. Абуру са затӀни таквадай, са куьнинни ван текъведай, я къекъвезни тежедай бутриз, къизилдикай, гимишдикай, буьруьнждикай, къванцикай ва кӀарасдикай авунвай бутриз ва чӀуру жинерриз[†] къуллугъзамай[+]. 21А инсанри маса ксар ягъиз рекьин, суьгьуьрчивилер, явавилер, угъривилер авун акъвазарнавачир[+].

#### 10


ГъвечӀи ктаб гъилевай малаик

1Заз циф галчукна цавай эвичӀзавай къуват авай са маса малаик[†] акуна. Адан кьилел хважамжам алай. Адан чин рагъ хьиз тир. Адан кӀвачер цӀай кьуна кузвай гулар хьиз аквазвай[+]. 2Адан гъиле гъвечӀи ахъа ктаб авай. Ада вичин эрчӀи кӀвач гьуьлел, чапла кӀвачни чилел эцигна. 3Ада, асланди хьиз, кӀеви ванцелди гьарайна. Адан гьарайдиз цавун ирид къукърумди жаваб хгана. 4Ирид къукърум рахайла, зун кхьиз гьазур хьана. Амма цаварилай зав са ван агакьна:

– Ирид къукърумди вуч лагьанатӀа жуван къене хуьх, кхьимир[+].

5Заз гьуьлени чилел акъвазнаваз акур малаикди эрчӀи гъил цавуз хкажна, 6цаварни ва цавара вуч аватӀа, чилни ва чилел вуч алатӀа, гьуьлни ва гьуьле вуч аватӀа Вири Халкь Авур Даим Уьмуьр Тухузвайдал кьин кьаз лагьана:

– Вахт атана алукьнава. 7Ирид лагьай малаикди къаргъу ягъайла, Аллагьди Вичиз къуллугъзавай пайгъамбарриз[†] гайи муштулухра лагьанвайвал, Ада сир кутунвай къаст кьилиз акъатда[+].

8Заз цавалай атай ван мад гъилера захъ галаз рахана.

– Алад, – лагьана ада, – фена, гьуьлелни чилел акъвазнавай малаикдин гъилевай ахъа ктаб къачу.

9Малаикдин патав фена, за лагьана:

– Зав ктаб гице.

– Къачуна, ам неъ, – лагьана ада. – Ам ви руфуна туькьуьл хьайитӀани, ви мецел ам, вирт хьиз, ширин жеда[+].

10За малаикдин гъиляй ктаб къачуна тӀуьна. Ам зи мецел, вирт хьиз, ширин тир. Амма зи руфуна ам туькьуьл хьана. 11И чӀавуз заз лагьана:

– Жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай халкьарин, тайифайрин ва пачагьрин кьилел вуч къведатӀа, къедлай кьулухъ вуна мад пайгъамбарди хьиз лугьуда.

#### 11


Кьве шагьид

1Зав яргъи лаш хьтин аса вугана ва лагьана:

– Къарагъ, фена, Аллагьдин Ибадатханани[†] къурбанган[†] алцум ая. Ибадатханада икрам ийизвайбур гьисаба[+]. 2Ибадатханадин къеце патан гъен тур, ам алцум мийир. Анаг маса халкьарин ихтиярда тунва. Абуру яхцӀурни кьве вацран муьгьлетда Пак[†] Шегьердиз кӀур яда[+]. 3За зи кьве шагьиддиз Зи мецелай рахадай ихтияр гуда. Абуру рекъинай ягъ тавунвай сарикай хранвай парталар алаз агъзурни кьве вишни пудкъад юкъуз пайгъамбарвал[†] ийида.

4И кьве шагьид – зейтундин кьве тарни я, кьве чирагъганни я. Абур кьведни вири дуьньядин пачагь тир Аллагьдин вилик акъвазнава. 5Садаз абурун хатур хаз кӀан хьайитӀа, абурун сивяй цӀай акъатда, цӀу абурун душманар туькьуьнда. Сада абурун хатур хайитӀа, а кас гьа и За лагьайвал рекьида. 6Абуру пайгъамбарвал ийидай йикъара марф къун тавун патал, абуруз цав агалдай ихтияр ава. Вири ятарни абурун ихтиярда ава. Абуруз чпиз кӀан хьайи гьи чӀавуз хьайитӀани ятар ивидиз элкъуьрдай ва чил жуьреба-жуьре завалралди акӀажардай ихтияр ава[+]. 7Абуру чпин шагьидвал авуна куьтягьайла, гургусдай[*] ничхир экъечӀда. Ничхирди абурал вегьида ва гъалиб жеда. Ада абур рекьида[+]. 8Ада абурун мейитар чӀехи шегьердин куьчедал тада. А шегьерда чи Реббини[†] хашуниз[†] янай. А шегьердиз шартӀуналди Садум[†] ва я Мисри[†] лугьуз жеда. 9Гьар жуьре чӀаларал рахазвай халкьарикай, тухумрикай, тайифайрикай тир инсанар пуд югъни зура абурун мейитриз килигиз жеда ва абур кучукиз тадач[+]. 10Чилел алай инсанар и кардал шад жеда ва абуру хвешивилер ийида, сада садаз савкьватар ракъурда, вучиз лагьайтӀа и кьве пайгъамбарди чилел алайбуруз азабар ганай.

11Амма пуд югъни зуралай кьенвайбурук Аллагьди ракъурнавай чан хкидай руьгь[†] акатна. Абур кьведни кӀвачел къарагъна. Абуруз килигзавайбурук зурба кичӀ акатна[+]. 12Кьве шагьиддиз цаварилай ван хьана:

– Иниз хкаж хьухь.

Абур цифедаллаз цавуз хкаж хьана. Душманар абуруз килигиз амай[+]. 13Гьа чӀавуз зурба залзала хьана. Шегьердин цӀудай са пай чкӀана. Залзаладик ирид агъзур кас телеф хьана. Амай инсанрик кичӀ акатна. Абуру Аллагьдиз шукурар авуна[+].

14Кьвед лагьай гуж алатна. Ингье фад-фад пуд лагьай гуж къвезва[+].


Ирид лагьай къаргъу

15Ирид лагьай малаикди[†] къаргъу яна. Цавай кӀеви ванери лагьана:

– Дуьньядикай Чи Реббидини Адан Месигьди[†] пачагьвалдай вилаят хьанва. Абуру даим яз чил-цав идара ийида[+].

16Аллагьдин вилик квай тахтарал алай къанни кьуд агъсакъални метӀерал акъвазна. Абуру чинар агъузна Аллагьдиз икрам ийиз[+] 17лагьана:

– Ребби Аллагь, Агъа вири дуьньядин,
шукурзава, икрамзава чна Ваз,
Вун датӀана хьанай, къени авазва.
Ви гьукумни къе Ви Гъиле гьатнава.
На пачагьвал ийидай вахт атана[+].
18Халкьар пехъи хьанва, абур дили я.
Гила ваз хъел къведай вахтни атанва,
кьейибурун дуван Вуна ийида,
Ви лукӀарив – пайгъамбаррив, Аллагьдиз
талукьбурув, гьардав, Вахъай кичӀе тир,
гъвечӀибурув, чӀехибурув, гьар садав
чпин гьакъи агакьардай вахт хьанва.
Исятда чил терг ийизвай инсанар
чеб дуьньядай терг ийир вахт атанва[+].

19Аллагьдин цава авай Ибадатхана ахъа хьана. Виридаз Ибадатханада авай Адан весийрин сандух акуна. ЦӀайлапанар яна. Гьарай-эвер акъатна. Цавари къукърумарна. Чилерал залзала хьана. Зурба хар къвана[+].

#### 12


Са пабни аждагьан

1Цавал са чӀехи кардикай хабар гудай ишара[†] акьалтна. Ам рагъ алукӀнавай папан шикилда авай. Папан кӀвачерик варз квай, адан кьилел цӀикьвед гъед авай таж алай[+]. 2Ам кӀвачел залан тир. Аял хадалди вилик жедай азабди гузвай тӀалдик папа гьарайзавай. 3Цавал са маса ишарани акьалтна. Ам са чӀехи яру аждагьандин шикилда авай. Аждагьандал ирид кьилни цӀуд карч алай, гьар са кьилел са таж алай[+]. 4Адан тумуни цавалай гъетерин пудай са пай шутхунна, чилел гадарна. Аждагьан аял хазвай папан вилик акъвазна. Папа аял хунни кумаз аждагьандиз адан таза аял нез кӀанзавай. 5Папа гада хана. Аялди гъиле ракьун аса кьуна вири халкьарал пачагьвал авуна кӀанзавай. Папан аял Аллагьди Вичин тахтунин патав хутахна[+]. 6Паб аждагьандикай кьурумдиз катна. Ана Аллагьди адаз чка гьазурнавай. Ана агъзурни кьве вишни пудкъад юкъуз папан къайгъу чӀугун лазим тир[+].

7Ахпа цаварал дяве хьана. Мукаила ва адан малаикри[†] аждагьандин аксина гьужумна. Аждагьан ва адан малаикар атӀабурун аксина экъечӀна[+] 8ва кӀаник акатна. Аждагьан ва адан малаикар цаварилай чукурна. 9Аждагьан, лагьайтӀа, къадим гъуьлягъ[*] я. Адаз иблис[†] ва я шейтӀан лугьузва. Ада вири алем алцурарзава. Ам чилел гадарна, адахъ галаз адан малаикарни гадарна[+]. 10А чӀавуз заз цавай кӀеви ван атана:

– Ингье гила хиласвални[†] атанва.
Аллагьдин гуж гъалиб хьанва. Пачагьвал
чи Аллагьди ийидай чӀав атанва,
алукьнава гьукум Адан Месигьдин[†].
Аллагьдиз чи стхайрилай-вахарлай
гьам юкъуз, гьам йифиз фитне авурди
гадарнава чилерал. 11Ва абуру
КӀелен[†] Иви къурбанд яз гуналди
чпин шагьидвилелди
аждагьандал гъалибвал къачуна.
Адаз вафани хуьнин хатурдай,
чпин чанни гуз гьич гьайиф атанач[+].
12ГьакӀ хьайила, шад хьухь, цавар ва ана
уьмуьр тухуз авайбур! Эй, алайбур
чилерални гьуьлерал, квез жедайди
гуж я, гуж я, куьз лагьайтӀа куь патав
хъел атанвай вичиз пара писдаказ
иблис агъуз эвичӀнава. Чизава
адаз вичиз тӀимил вахт амайди![+]

13Аждагьандиз вич чилел гадарнавайди акурла, ам гада ханвай папан геле къекъвез эгечӀна. 14Папавай аждагьандин хурукай кьурумдиз вичиз гьазурнавай чкадиз лув гуз жедайвал, адаз чӀехи лекьрен кьве лув гана. Ана Аллагьди са йисуз, кьве йисуз ва зур йисуз папан къайгъу чӀугун лазим тир[+].

15Аждагьанди вичин сивяй папан гуьгъуьниз са вацӀ ацӀай кьван яд ахъайна. Адаз паб вацӀу тухвана кӀанзавай. 16Амма чили папаз куьмек гана. Чили вичин сив ахъайна, аждагьандин сивяй авахьай вацӀ туькьуьнна. 17Аждагьандиз папакай пара пис хъел атана. Ам папа ханвай маса ксарал, яни Аллагьдин тагькимар хуьз, Иса[†] Месигьдикай шагьидвал ийизвайбурал гьужум ийиз фена[+]. 18Аждагьан атана гьуьлуьн кьерел акъвазна.

#### 13


Гьуьлуькай хкечӀай ничхир

1Заз гьуьлуькай хкечӀзавай ничхир акуна. Адал ирид кьилни цӀуд карч алай. Адан гьар са крчунал са таж алай. Кьилерал тӀварар[†] кхьенвай. А тӀварар аси[†] тӀварар тир[+]. 2Заз акур ничхир лекьендиз ухшар тир. Адан кӀвачер севрен кӀвачер хьтинбур, сив асландин сив хьтинди тир. Аждагьанди вичин къуватни тахт ва вичин ихтиярар ничхирдиз гана[+].

3Ничхирдин са кьилел гзаф пис хер алай. А хирекай кьил рекьидай хьиз тир. Амма а хер сагъ хъхьана. Ничхирдиз килигзавай чилеллай инсанар мягьтел хьана ва адан гуьгъуьнаваз фена. 4Абуру, ничхирдиз вири ихтиярар гайивиляй, а аждагьандиз икрам авуна. Абуру ничхирдизни икрам авуна.

– И ничхирдив вуж агакьда? Нивай адахъ галаз женгиниз экъечӀиз жеда? – лагьана абуру. 5Ничхирдиз дамах гваз Аллагьдикай аси ихтилатар ийиз рахадай сив гана. Адаз вичин кӀвалахар яхцӀурни кьве вацран къене ийидай ихтиярар гана[+]. 6Ничхир Аллагьдикай, Адан ТӀварцӀикай, Ада уьмуьр тухузвай чкадикай ва цаварал уьмуьр тухузвай вирибурукай аси ихтилатар лугьуз эгечӀна. 7Адаз Аллагьдиз талукьбурухъ галаз дяве ийидай ва абурал гъалиб жедай ихтияр гана. Адаз жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай тухумрал, халкьарал, ва тайифайрал гьукумвалдай ихтиярни гана[+]. 8Къурбанддиз акъуднавай КӀелев[†] гвай, дуьнья халкь тахьанмаз авай уьмуьрдин ктабда тӀварар гьат тавунвайбуру ничхирдиз икрам авуна[+].

9Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай[+].

10Есирвал нин кьисмет ятӀа,
есирвилиз аватда ам.
Туруник кьин кьисмет тирди,
тур галукьна рекьида ам.
И береда лап сифте яз герекди
Аллагьдиз талукьбурухъ хьунухь я
ихтибарни, сабурни[+].


Чиликай хкечӀай ничхир

11Ахпа заз маса ничхир акуна. Ам чиликай хкечӀзавай. Адал кӀелен хьтин кьве карч алай. Адан ван аждагьандин ван хьтинди тир. 12И ничхирдизни гьа сифтегьан ничхирдиз ганвай хьтин вири ихтиярар авай. Ада вичин крарни гьа сифтегьандан вилик ийизвай. Ада вири дуьньяда авайбур гзаф пис хер сагъ хъхьай сифтегьан ничхирдиз икрам авуниз мажбурзавай. 13-14Адаз сифтегьан ничхирдин вилик аламатар къалурдай ихтияр ганвай. Ада чӀехи керемат-ишараяр[†] ийизвай. Ада, инсанриз аквадайвал, гьатта цаварилай чилерал цӀайни къурзавай. Ихьтин керемат-ишарайралди кьвед лагьай ничхирди инсанар алцурарзавай. Ада чилел алайбуруз хер сагъ хъхьай ничхирдин къамат-кӀалуб расна гьазур ая лугьузвай[+][+]. 15Адаз сад лагьай ничхирдин кӀалубдал чан гъидай къуват гана ва ада кӀалубдал чанни гъана. И кӀалубдивай гьатта рахазни жедай. Кьвед лагьай ничхирди а кӀалубди вичиз икрам тавурбур ягъиз рекьидайвални авунай. 16Кьвед лагьай ничхирди гъвечӀибурун ва чӀехибурун, девлет авайбурун ва саилрин, азадбурун ва лукӀарин виридан эрчӀи гъилел ва я пелел тагъма гьалчдайвал авуна. 17ГьакӀни и тагъма, яни ничхирдин тӀвар ва я адан тӀварцӀин рекъем, алайбурулай гъейри мад садазни са затӀ маса къачудай, я маса гудай ихтияр ганач.

18Инал акьул-камал герек я. Низ акьул аватӀа, къуй ада ничхирдин рекъемдин мана чир авурай. А рекъемди виче инсандин тӀвар чуьнуьхнава. Адан рекъем ругуд вишни пудкъанни ругуд я.

#### 14


Зейтун пелел лагьай цӀийи мани

1Ингье, заз Сигьан[†] дагъдал акъвазнавай КӀел[†] акуна. Адахъ вишни яхцӀурни кьуд агъзур кас галай. А ксарин пелерал КӀелен ва Адан Бубадин[†] ТӀварар[†] кхьенвай[+]. 2Заз цаварилай арфаяр язавай хьтин ван атана. А ван чӀехи селдин ванцизни зурба къукърумрин ванциз ухшар тир[+]. 3Тахтунин, чан алай кьуд затӀунин агъсакъалрин вилик цӀийи мани лугьузвай. Аллагьди хиласнавай вишни яхцӀурни кьуд агъзур касдилай гъейри садавайни и мани чириз жедачир[+]. 4А ксари садрани папарихъ галаз чӀуру крар авуначир, абур михьи[†] яз амай. КӀел гьиниз фидатӀа, абурни гьаниз фида. Чилин инсанрин арадай абур кӀватӀ хъувунвай бегьердикай Аллагьдизни КӀелез багъишнавай сифтегьан бегьерар тир. Абур Аллагьди хиласнавайбур тир[+]. 5Абурун мецел тапан гаф алачир, абурук рехне квачир.


Пуд малаикдин хабар

6Заз маса малаик[†] акуна. Ада цавун юкьвай тӀуз лув гузвай. Адав чилел алай инсанриз, гьар са тайифадиз, гьар са тухумдиз, жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай гьар са халкьдиз муштулух яз гудай даим Шад Хабар[†] гвай. 7Ада кӀеви ванцелди лагьана:

– Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Адан тариф ая. Ада инсанрин дуван ийидай вахт алукьнава. Цавни чил, гьуьлни булахар халкь авур Халикьдиз икрам ая.

8Сифтегьан малаикдин гуьгъуьнал алаз маса малаик атана.

– ЧӀехи шегьер Бабил[†] барбатӀ хьана, чкӀана, – лагьана ада. – А шегьерди вири халкьариз вичин явавилин туьнт чехир гана, абур къудур авуна[+].

9Сифте кьве малаикдин гуьгъуьнал алаз пуд лагьай малаик атана.

– Ничхирдизни адан кӀалубдиз икрамзавай ва вичин пелел ва я гъилел тагъма гьалчун кьабулзавай ксари[+] 10Аллагьдин хъилен[†] чехир хъвада, – кӀеви ванцелди лагьана ада. – А чехир Аллагьдин хъилен сукӀрада туьнт хьанвайди я. Ахьтин гьар са касдиз пак[†] малаикринни КӀелен вилик цӀани гугуртда азабар гуда[+]. 11Абуруз азабар гузвай цӀун гум даим яз цавуз хкаж жеда. Ничхирдизни адан кӀалубдиз икрамзавайбуруз ва адан тӀвар алай тагъма кьабулзавайбуруз я юкъуз, я йифиз секинвал жедач.

12Исятда Аллагьдиз талукьбуруз, Адан тагькимрал амал ийизвайбуруз ва Исадихъ[†] иман[†] ийизвай ксариз герекди сабур хуьнуьх я[+].

13Заз цаварилай ван атана:

– Кхьихь: къедлай кьулухъ Аллагь рикӀеллаз рекьизвайбур бахтавар[†] я.

– Эхь, гьакӀ я, – лагьана Руьгьди[†]. – Абуру чпин зегьметрикай ял яда, вучиз лагьайтӀа абуру авур крарикай Аллагьдиз хабар я[+].


Чилел гвен гуьн

14Ингье, заз цавай экуь циф акуна. А цифедал Инсандин Хциз[†] ухшар са кас ацукьнавай. Адан кьилел къизилдин таж алай. Адан гъиле хци мукал авай[+]. 15Ибадатханадай[†] маса малаик экъечӀна ва ада цифедин гапӀалдал алайдаз кӀеви ванцелди гьарайна:

– Жуван мукал кардик кутур ва гвен гуьг. Гвен гуьдай вахт алукьнава. Чилел гвенар чранва[+].

16Цифедин гапӀалдал ацукьнавайда вичин мукалдив чилел алай гвен гуьз эгечӀна ва гвена куьтягьна.

17Ахпа цаварал алай Ибадатханадай маса малаик экъечӀна. Гьадавни хци мукал гвай. 18Къурбангандин[†] патавай маса малаик атана. Адаз цӀал гьукумвал ийидай къуват ганвай. Ада мукал хьтин хци чукӀул гвай малаикдиз кӀеви ванцелди гьарайна:

– Жуван мукал кардик кутур. Чилел алай ципицӀрин чӀереяр атӀутӀ. Абурал алай бегьерар дигмиш хьанва.

19Малаикди вичин чукӀулдив чилел алай гвен гуьз эгечӀна, ципицӀрин чӀереяр атӀана ва абур ципицӀар шуткьурдай чкадиз, яни Аллагьдин хъилен чӀехи шуткьургандиз вегьена[+]. 20Шуткьурган шегьердивай яргъа авай. ЦипицӀрин тварар къванцик акатна. Къванцин кӀаникай иви авахьна. А иви агъзурни ругуд виш истаддин чкада шивцин кьенеррив кьван хкаж хьана.

#### 15


Ирид завал гвай ирид малаик

1Заз цавай са чӀехи кардикай хабар гудай аламатдин маса ишара[†] акуна. Заз гьар садав са завал гвай ирид малаик[†] акуна. А эхиримжи завалар Аллагьдин чӀехи хъел куьтягь жезва лагьай чӀал тир[+]. 2Заз шуьшедин гьуьл хьтинди акуна. Адак цӀайни какахьнавай. Ничхирдални адан кӀалубдал гъалиб хьайи ва адан тагъмадал алай тӀварц[†]Ӏин рекъем кьабул тавур инсанар, Аллагьди чпиз гайи арфаяр гъиле кьуна, и шуьшедин гьуьлел акъвазнавай[+]. 3Абуру Аллагьдин лукӀ Мусади[†] ва КӀеле[†] туькӀуьрай мани лугьузвай:

Зурбани я, ажайибни крар Ви,
Ребби[†] Аллагь, Агъа вири дуьньядин!
Гьахъ-михьибур, дуьзбурни я рекьер Ви,
чилел алай кьван халкьарин Пачагь чи![+]
4Вакай, Ребби, кичӀе тежер вуж ава,
вуж ава Ви ТӀварцӀиз шукур тийидай?
Пакди[†] анжах са Вун я.
Вири халкьар къведа икрам ийиз Ваз,
куьз лагьайтӀа виридаз чир хьанва къе
На ийидай дуван тирди гьахъ-михьи[+].

5Ахпа заз цавай акуна хьи, Ибадатхана[†] яз кардик квай Шагьидвилин Алачух[†] ахъа хьана[+]. 6Ибадатханадай ирид малаик экъечӀна. Абурув гьардав са завал гвай. Малаикрал кушдин гъаларикай хранвай михьи[†] экуь парталар алай. Абурун хурарал къизилдин чӀулар алай[+]. 7Чан алай кьуд затӀуникай сада ирид малаикдиз – гьар садаз са къизилдин сукӀра гана. СукӀраяр даим чан алай Аллагьдин хъилев[†] ацӀанвай[+]. 8Аллагьдин баркаллади[†] ва Адан къудратди Ибадатхана гумадив хьиз ацӀурна. Ирид малаикдив гвай ирид завал алатна куьтягь жедалди садавайни Ибадатханадиз физ жезвачир[+].

#### 16


Аллагьдин хъилев ацӀанвай ирид сукӀра

1Заз Ибадатханадай[†] къвезвай кӀеви ван атана.

– Алад, – лагьана ванци ирид малаикдиз[†], – фена, Аллагьдин хъилев[†] ацӀанвай ирид сукӀра чилел ичӀира[+].

2Сад лагьай малаикди фена вичин сукӀра чилел ичӀирна. Ничхирдиз ва адан кӀалубриз икрамзавай инсанрал гзаф пис, ирин авай хирер хьана[+].

3Кьвед лагьай малаикди вичин сукӀра гьуьлуьз ичӀирна. Гьуьлуькай мейитдин ивидиз ухшар иви хьана. Гьуьле авай кьван чан алай затӀар вири кьена[+].

4Пуд лагьай малаикди вичин сукӀра вацӀаризни булахриз ичӀирна. ВацӀарикайни булахрикай иви хьана[+]. 5Заз ятар хуьзвай малаикдин ван атана:

– ДатӀана авай, хьайи ва пак[†] Ребби[†], Вун гьахъ-михьи я, вучиз лагьайтӀа Вуна авур дуван адалат галайди я[+]. 6Инсанри Аллагьдиз талукьбурунни пайгъамбаррин[†] иви гьикӀ авадарнатӀа, Вуна гьа инсанрив иви хъвазни туна. Абур иви хъваз туниз лайих я[+].

7Ахпа заз къурбангандин[†] патавай къвезвай са ван атана:

– Эхь, Ребби Аллагь, вири дуьньядин Агъа, вуна ийизвай дуванар дуьзбур ва гьахъ-михьибур я[+].

8Кьуд лагьай малаикди вичин сукӀра ракъинал ичӀирна. Ракъиниз инсанар кудай ихтияр гана. 9Зурба зегьемди инсанар алугарна. Абуру и завалар гъиле авай Аллагьдиз экъуьгъунар авуна. Инсанар Аллагьдин рекьел атанач[†] ва Адаз шукур авунач[+].

10Вад лагьай малаикди вичин сукӀра ничхирдин тахтунал ичӀирна. Ничхирдин вилаятда мичӀи хьана. Азабрик акатай инсанри чпин мецер кӀасзавай[+]. 11Абуру чпиз азабарни завалар гана лугьуз цаварин Аллагьдиз экъуьгъунар авуна. Инсанри чпин пис крар акъвазарнач.

12Ругуд лагьай малаикди вичин сукӀра чӀехи Эфрат вацӀуз ичӀирна. ВацӀ кьурана. Рагъ экъечӀдай патай къведай пачагьриз рехъ ачух хьана[+]. 13Заз аждагьандин, ничхирдин ва тапан пайгъамбардин гьар садан сивяй са чиркин руьгь[†] экъечӀзавайди акуна. Абур пудни хъипериз ухшар тир[+]. 14Абур чӀуру жинерин[†] руьгьер тир. А руьгьери керемат-ишараяр[†] къалурзавай. Абур алемда авай вири пачагьрин патав, са чӀехи юкъуз а пачагьар вири дуьньядин Агъа тир Аллагьдихъ галаз ийидай дяведиз къарагъарун патал, физвай[+].

15Реббиди лугьузва:

– Ингье, Зун чинебан угъри хьиз къвезва. ДатӀана уях ва вичин парталар хуьзвай кас бахтавар[†] я. Ам кьецӀилдиз къекъведач. Адан айиб инсанриз аквадач[+].

16ЧӀуру жинерин руьгьери пачагьар вичиз чувуд[†] чӀалалди Гьармагеддан лугьудай чкадиз кӀватӀна.

17Ирид лагьай малаикди вичин сукӀра гьавадиз ичӀирна. Ибадатханада авай тахтунин патавай кӀеви ван атана:

– АкьалтӀна!

18ЦӀайлапанар яна, цавари къукърумарна, гьарай-эвер акъатна. Чилел зурба залзала хьана. Ихьтин залзала чилел инсанар халкь авурдалай инихъ хьайиди тушир. Гьахьтин зурба залзала тир![+] 19ЧӀехи шегьер пуд чкадал пай хьана. Халкьарин шегьерар чкӀана. ЧӀехи Бабил[†] шегьерни Аллагьдин рикӀелай алатнач. Гьа шегьердивни Аллагьди хъилин туьнт чехирдив ацӀанвай сукӀра хъваз туна[+]. 20Гьуьлел алай гьар са къурамат квахьна. Чилел дагъларни амукьнач[+]. 21Инсанрин кьилел цаварай чӀехи къванерин хар къвана. Завалар хьана лугьуз инсанри Аллагьдиз экъуьгъунар авуна, вучиз лагьайтӀа хару гъайи завалар гзаф заланбур тир[+].

#### 17


Бабил шегьердин дуван авун

1Ирид сукӀра гвай ирид малаикдикай[†] сад атана ва захъ галаз рахана:

– Ша, – лагьана ада, – За ваз гзаф вацӀар авахьзавай чилерин юкьвал ацукьнавай чӀехи ченгидин дуван ийидайвал къалурда[+]. 2Адахъ галаз чилин пачагьрини явавилер авуна. Адан явавилин чехирди чилел уьмуьр тухузвайбур сархушарна[+].

3Зак Руьгь[†] акатна, ва малаикди зун кьурумдиз тухвана. Ана заз яру ничхирдал ацукьнавай са паб акуна. Ничхирдал элкъвез-элкъвез тӀварар[†] кхьенвай. Абур асибур[†] тир. Ничхирдал ирид кьил ва цӀуд карч алай[+]. 4Папахъ багьа яру парталар галчукнавай. Ам къизилралди, багьа къашаралди ва мержанралди чӀагурнавай[*]. Адан гъиле къизилдин сукӀра авай. СукӀра папан явавилин чехирдив ацӀанвайди тир. А чехирдик гьинавачир чиркин шейэр какадарнавай. 5Адан пелел «ЧӀехи Бабил[†], ченгийринни гьинавачир чиркин шейэрин диде» лагьана сир квай тӀвар кхьенвай. 6Аллагьдиз талукьбурун ва Исадикай[†] шагьидвал авурбурун иви хъвана паб сархуш хьанвай. И крар акур зун гзаф мягьтел хьана амукьна[+].

7-8– Вун вучиз мягьтел хьанва? – лагьана малаикди. – За ваз и папан ва ам ацукьнавай ничхирдин сир ахъайда. Ваз акур ва вичел ирид кьилни цӀуд карч алай ничхир хьайиди тир, гила ам амач. Ам гургусдай[*] экъечӀда ва ахпа михьиз[†] терг жеда. Чилел алай инсанрикай нин тӀварар дуьнья халкь жедалди вилик уьмуьрдин ктабда кхьенвачтӀа, гьа ксар ничхирдал мягьтел жеда, вучиз лагьайтӀа а ничхир хьанай ва гила ам амач. Амма ам мад пайда хъжеда[+].

9Исятда герекди акьул-камал я. Ничхирдин ирид кьил – паб ацукьнавай ирид дагъ я. Гьа гьабур ирид пачагьни я. 10Ирид пачагьдикай вад алуднава, сад амазма, муькуьди гьеле атанвач. Атайлани, ам яргъалди амукьдач. 11Виликдай хьайи ва гила амачир ничхир муьжуьд лагьай пачагь я. Гьамни гьа иридакай сад я ва вичин ажалдив агакьда.

12Ваз акур цӀуд карч – гьеле гъиле пачагьлугъ гьат тавунвай пачагьар я. Амма абурув ничхирдихъ галаз са сятдин муьгьлетда пачагьдин гьукум вугуда[+]. 13А цӀуд пачагьдихъ виридахъ са мурад ава. Абуру чпин къуватни гьукум ничхирдиз гуда. 14Абуру КӀелехъ[†] галаз дяве ийида. КӀел абурал гъалиб жеда, вучиз лагьайтӀа КӀел агъавалзавайбурун Агъани я, пачагьрин пачагьни. Вужар КӀелехъ галатӀа, абур Гьада эвернавайбур, Гьада хкягъайбур ва Гьадаз вафа хуьзвайбур я[+].

15Ахпа малаикди лагьана:

– Ваз ченги ацукьнаваз акур вацӀар – жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай халкьар, тайифаяр ва тухумар я. 16Ничхирдиз ва адал алай цӀуд крчуниз ченги такӀан жеда, абуру адан девлетар вара-зара ийида, ам кьецӀиларда, адан беден неда ва цӀа куда[+]. 17ЦӀуд пачагьдивни Аллагьди Вичин къаст кьилиз акъуддайвал ийиз туна. Аллагьдин виликамаз лагьай гафар кьилиз акъатдалди цӀуд пачагьдини садвилелди чпин ихтиярар ничхирдин гъиле твада. 18Ваз акур паб чилин пачагьрал пачагьвал ийизвай чӀехи шегьер я.

#### 18


Бабил барбатӀ хьун

1Ахпа заз цавай эвичӀзавай маса малаик[†] акуна. Адан гъиле чӀехи ихтияр авай. Адан баркаллади[†] чил экуь авунвай. 2Ада лап кӀеви ванцелди гьарайна:

– БарбатӀ хьана, барбатӀ хьана, Бабил[†], вун,
чӀехи ченги, чӀехи шегьер Бабил, вун.
Адакай кӀвал хьана чӀуру жинеррин[†],
макан хьана чиркинвал гвай руьгьерин[†],
адакай муг хьана чиркин къушарин[+].
3Адав хьайи явавилин туьнт чехир
хъванай вири и дуьньядин халкьари.
Адахъ галаз санал чилин пачагьри
зинавилер[†], явавилер авунай.
Ада вичин ацӀайвилив, абурдив
савдагаррин мални девлет артухнай[+].

4Заз цавай маса ван атана:

– И шегьердай экъечӀ, зи халкь! Акъвазмир!
Пай кутамир адан чӀехи гунагьрик[†].
И шегьердиз хьайи гуж квез тахьурай.
5И шегьердин гунагьрин дагъ цавариз
хкаж хьанвай. Адан вири тахсирар
рикӀеллама чи Реббидин[†], Аллагьдин[+].
6Вуч писвал квез авунатӀа шегьерди,
куьнени гьам хъия кьве къат алазни.
Ада квез туьнт чехир цайи сукӀрада
куьне хцуз кьведра туьнтди гьадлайни[+].
7Гьикьван машгьур авунайтӀа ада вич,
мал-девлетдин юкьва чӀугваз кефият,
гьакьван адаз гъам-хажалат, азаб це.
Лугьузва гьа ада вичин рикӀяйни:
«Зун пачагь я ацукьнавай тахтуна,
хендеда туш, са дертни-гъам жедач заз».
8Гьахьняй са къуз адав жаза агакьда,
адан ажал къведа, адан йикь жеда,
адаз шел-хвал жеда, каша гьатда ам,
цӀа гьатна ам куда, вучиз лагьайтӀа
къуват ава Ребби Аллагьдихъ, дуван гвай[+].

9Ам кузвай цӀун гум акурла, адахъ галаз санал явавилер ва ацӀайвилер-чӀагайвилер авур чилин пачагьар рикӀ къекъягьиз адахъ шехьда. 10Адаз жезвай азабрикай кичӀела чилин пачагьри, яргъал акъвазна, лугьуда:

– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер, мягькем шегьер Бабил, куьз лагьайтӀа са сятдин къене вав ви жаза агакьна.

11Чилин савдагарар чпив гвай метягь садани маса къахчун тийизмайвиляй рикӀ къекъягьиз шехьда. 12Абурув гвай метягь, лагьайтӀа, къизилдинни гимишдин затӀар, багьа къашарни мержанар, назназиярни багьа яру парчаяр, атӀласарни хараяр, атир галай кӀарасрикайни магьидикай, багьа кӀарасрикайни буьруьнждикай, ракьукайни мармардикай раснавай затӀар, 13надир[*] дадни атир галай жуьреба-жуьре векьер-кьаларни, чехирарни чӀемер, гъуьрни къуьл, маларни лапагар, шиверни фургъунар, лукӀар ва маса инсанар тир. 14Савдагарри шегьердиз лугьуда:

– Ви руьгьдиз кӀани бегьерар вав гумукьнач. ЦӀарцӀар гудай вири багьа шейэр вавай къакъатна. Ваз мад абур жагъин хъийидач.

15И шегьердихъ галаз гуз-къачунин савда авуналди девлет артух хьайи савдагарар шегьердик акатнавай цӀукай кичӀела яргъа акъвазда ва рикӀ къекъягьиз шехьда.

16– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер! – лугьуда абуру. – Назназиярни, багьа яру парчаярни хараяр галчукнавай, къизилдалди, багьа къашаралдини мержанралди чӀагурнавай[*] шегьер! 17Ихьтин девлетар са сятдин къене терг хьана. Гимичийрин кьилевайбуру, гимичийри, гимида аваз сиягьат ийизвайбуру ва гьуьлелай хийир къачузвай вирибуру яргъа акъвазна, 18шегьердик акатнавай цӀуз килигиз, цӀугъ ийиз лагьана:

– И чӀехи шегьер хьтин шегьер мад авайтӀа яраб?

19Абуру чпин кьилерал руьхъ кӀвахна ва цӀугъ ийиз шелар авуна:

– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер! Гимияр авайбурни гьуьлуькай хийир хкудзавайбур тир виридаз девлетар гайи шегьер! Вун са сятда ичӀи хьана.

20И кардал шад хьухь, цавар, илчиярни[†] пайгъамбарар[†] ва Аллагьдиз талукь тир амайбур. Шегьерди квез вуч авунатӀа, гьадай Аллагьдини шегьердиз жаза гана.

21Къуват авай са малаикди регъуьн къван хьтин са къван къачуна гьуьлуьз гадарна ва лагьана:

– Вун гьа ихьтин йигинвилив, эй Бабил,
барбатӀ жеда, мад вун хкаж хъжедач.
22Ягъиз арфаяр, кфилар, къаргъуяр,
хуш манияр лугьузвай шад ксарин
ванер-сесер хкведач ваз садрани.
Садрани вахъ мад устӀарар хъжедач.
Ви куьчейрай регъуьн къванер элкъведай
ван хкведач. 23Ви къене мад, эй Бабил,
гьич садрани чирагърин экв куьхкӀуьдач.
Я мехъерин ванерни ваз хкведач,
куьз лагьайтӀа и дуьньядин кьуд пата
ви тажирар виридалай зурба тир.
Халкьар рекьяй акъудна ви суьгьуьрди,
24пайгъамбаррин, Аллагьдиз талукьбурун,
гьакӀни чилел яна кьейи ксарин
вирибурун ивияр вай жагъана[+].

#### 19


Цаварал шадвилер

1Ахпа заз са гзаф инсанар рахазвай хьтин кӀеви ван атана:

– Гьалелуя[*]! Тариф ая Реббидин[†]!
Баркалла[†] алай ва къудрат авай чи Реббиди
хиласна чун[+]. 2ГьакӀни адан дуванар
гьахъ-михьибур я, дуьзбур я.
Ада чӀехи ченгидизни кар кьунай –
а ченгиди вичин явавилелди
чӀуру рекье турвиляй чил ва ада
гьакӀ Реббидин лукӀаринни ивияр
авурвиляй экъич. Гьахьняй Реббиди
ченгидилай михьиз[†] кьисас[†] къахчуна[+].

3Ванци кьвед лагьай гъилера «Гьалелуя» лагьана. Ченги кузвай цӀун гум даим яз цавуз хкаж хьана[+]. 4Гьа чӀавуз къанникьуд агъсакъалдини чан алай кьуд затӀуни, метӀерал акъвазна, тахтунал ацукьнавай Аллагьдиз икрамна ва лагьана:

– Амин[†]! Гьалелуя![+]

5Тахтунин патавай ван акъатна:

– Аллагьдихъай кичӀе лукӀари,
гъвечӀибуруни, чӀехибуруни
вирида чи Аллагьдин тарифар ая![+]

6Ахпа заз са гзаф инсанар рахазвай хьтин, чӀехи селдин хьтин, къуват авай къукърумрин хьтин ван атана:

– Гьалелуя! Тариф ая Реббидин!
Чи Ребби Аллагьди
вири дуьньядин Агъади,
пачагьвал ийир вахт алукьнава[+].
7Ша чна шадвал, хвешивал ийин!
Ребби Аллагьдин тарифар ийин!
КӀелен[†] мехъерни жезва мукьвара,
Адан сусани[*] вич гьазурнава[+].
8Ингье сусахъни галчук авунва
михьи ва экуь назнази дуьгуьр.

Назнази, лагьайтӀа, Месигьдиз[†] талукьбурун гьахъ-михьивилин[†] лишан я[+].

9Заз малаикди[†] лагьана:

– Кхьихь: КӀелен мехъерик эвернавайбур бахтавар[†] я.

Ахпа малаикди заз хълагьна:

– Ибур Аллагьдин халисан гафар я.

10Зун адаз икрам авун патал адан кӀвачерив ярх хьана. Амма ада лагьана:

– Килиг гьа, заз икрам ийимир. Зани, гьа вуна хьиз ва Исади[†] гайи Шад Хабардикай[†] шагьидвал авур ви стхайри-вахари хьиз, Аллагьдиз къуллугъзава. Аллагьдиз икрам ая. Исади ачухай гьакъикъатди пайгъамбаррик[†] руьгь[†] кутазва[+].


Месигьдин гъалибвал

11Ингье, заз ахъа хьанвай цавай лацу шив акуна. Мияхдин тӀвар[†] Вафа гвайди ва Халисанди тир. Ада тухузвай дяведа адалат хуьзва. Ада ийизвай дуванни гьахъ-михьиди я. 12Адан вилер куькӀвена кузвай цӀай хьиз тир. Адан кьилел гзаф тажар алай. Адал тӀвар кхьенвай. А тӀвар са Гьадалай Вичелай гъейри садазни чизвачир[+]. 13Адан парталар михьиз ивидай хьанвай. Адан тӀвар «Аллагьдин Гаф» тир[+].

14Адан гуьгъуьна лацу шивераллай малаикрин кьушун къвезвай. Малаикрал лацу ва михьи назназияр алай. 15Мияхдин сивяй халкьар терг авун патал хци тур акъатзавай. Ада халкьар ракьун чумахъдалди хуьда. Ада вири дуьньядин Агъа тир Аллагьдин хъиленни[†] гъазабдин чехир хкудзавай къванцик акатай инсанрал кӀвач илисзавай[+]. 16Адан ятур кӀевзавай парталдин ценцел тӀвар кхьенвай: пачагьрин Пачагь, агъайрин Агъа[+].


Ничхирдин ва тапан пайгъамбардин эхир

17Заз ракъинал акъвазнавай са малаик акуна. Ада кӀеви ванцелди цавун кьакьанра лув гузвай къушариз лагьана:

– Ша, Аллагьдин чӀехи межлисдиз кӀватӀ хьухь. 18Ана пачагьрин мейитар, къуват авайбурун мейитар, кьушунрин кьилевайбурун мейитар, шиверинни абурал ацукьнавайбурун мейитар, вири уьзденрин ва лукӀарин мейитар, гъвечӀибурун ва чӀехибурун мейитар неъ.

19Заз ничхирни чилин пачагьар ва абурун кьушунар акуна. Абур Мияхдихъ галаз ва адан кьушундихъ галаз дяве авун патал гьазур хьанвай[+]. 20Ничхирни тапан пайгъамбар кьведни санал кьуна. И тапан пайгъамбарди ничхирдин вилик керемат-ишараяр[†] къалурзавай. Ада и аламатралди чпел ничхирдин тагъма алаз адан кӀалубдиз икрамзавай инсанар алцурнай. Ничхирни тапан пайгъамбар кьведни чан аламаз цӀай кьуна кузвай гугурт авай вириз гадарна[+]. 21Амайбур Мияхдин сивяй акъатзавай турунив яна кьена. Кьейибурун мейитар тӀуьна вири къушар тух хьана[+].

#### 20


Агъзур йис

1Заз цавай эвичӀзавай малаик[†] акуна. Адав гургусдин[*] куьлег гвай, эрчӀи гъилени чӀехи зунжур авай[+]. 2Ада аждагьан кьуна. И аждагьан къадим гъуьлягъ[*] тир. И гъуьлягъдиз иблисни[†] шейтӀан лугьузвай. Малаикди ам кутӀунна ва са агъзур йисуз зунжурда амукьдайвал авуна[+]. 3Малаикди гъуьлягъ-аждагьан гургусдиз гадарна, гьана туна. Агъзур йис алатдалди гъуьлягъ-аждагьанди халкьар алцурар тавун патал малаикди гургусдиз агална муьгьуьр яна. Ахпа ам са тӀимил вахтунда ахъа хъувун лазим тир[+].

4-5Заз цаварал тахтар акуна. Абурал ацукьнавай вирибуруз дуван ийидай ихтияр гана. Заз гьакӀни Исадикай[†] шагьидвал авурвиляй ва Аллагьдин Гаф вяз авуна лугьуз кьилер галудай ксарин руьгьерни[†] акуна. А ксари я ничхирдиз, я адан кӀалубдиз икрамначир, абуру я чпин пелел, я чпин гъилел ничхирдин тагъмани эцигиз туначир. Абур чандал хтана. Аллагьди икӀ чан хкун[†] сад лагьай гъилера жезвайди тир. Идалай гуьгъуьниз абуру Месигьдихъ[†] галаз агъзур йисуз пачагьвал авуна. Амма амай кьейибур агъзур йис алатдалди чандал хтаначир[+]. 6И гъилера чан хтай инсанар пак[†] ва бахтавар[†] я. Кьвед лагьай ажалди абурук хкӀадач. Абурукай Аллагьдизни Месигьдиз къуллугъзавайбур жеда, абуру Месигьдихъ галаз агъзур йисуз пачагьвал ийида[+].


Иблисдин дуван авун

7Агъзур йис алатайла, иблис мичӀи къазаматдай ахъайда, 8ада чилин кьуд пипӀе авай халкьар, яни Ажижни Мажиж, алцурарда ва абур вичин гуьгъуьна аваз Аллагьдихъ галаз ийидай дяведиз къарагъарда. А халкьарин кьадар гьуьлуьн кьере гьикьван къум аватӀа, гьакьван жеда[+]. 9Абуру атана вири чил кьада. Абуру Аллагьдиз талукьбур авай Аллагьдин рикӀ алай шегьер элкъуьрна кьада. Амма цавай цӀай аватда ва цӀу абур неда[+]. 10Абур алцурарай иблис цӀай кьуна кузвай гугурт авай вириз вегьида. Ничхир ва тапан пайгъамбар[†] иниз фадлай гадарнавай. Абуру пудани ана даим яз юкъузни йифиз азабар чӀугвада[+].


Къиямат

11Заз чӀехи лацу тахт ва анал Ацукьнавайди акуна. Адан виликай цавни чил катна ва михьиз[†] вилерикай хкатна[+]. 12Заз гъвечӀи ва чӀехи кьенвайбур акуна. Абур тахтунин вилик акъвазнавай. Инсанри авур крар кхьенвай ктабарни ахъайна виридан вилик квай. Са маса ктабни ахъайна анал алай. Ам уьмуьрдин ктаб тир. Гьар садан ктабда кхьенвай крариз килигна, кьейибурун дуван авуна[+]. 13И чӀавуз гьуьлуь вичив гвай кьенвайбур гъана вахгана. Ажалдини агъа дуьньяди[†] чпив гвай кьенвайбурни гъана вахгана. Гьар са кьейидан дуван адан крариз килигна авуна[+]. 14Ахпа ажални агъа дуьнья цӀай кьуна кузвай вириз гадарна. И вир кьвед лагьай ажал я. 15Уьмуьрдин ктабда тӀвар[†] гьатнавачир гьар са кас цӀай кьуна кузвай вириз вегьена[+].

#### 21


ЦӀийи цавни цӀийи чил арадал гъун

1Заз цӀийи цавни цӀийи чил акуна. Сад лагьай цавни сад лагьай чил квахьнавай, я гьуьлни амачир[+]. 2Заз пак[†] шегьер Ярусалим акуна, Аллагьдин патавай цаварай эвичӀзавай цӀийи Ярусалим. Ам чам патал чӀагурна[*] гьазурнавай свас хьиз авай[+]. 3Заз тахтунихъай къвезвай кӀеви ван атана:

– Ингье Аллагьдин чардах, гила ам инсанрив гва. Аллагьди инсанрихъ галаз уьмуьр тухуда. Абурукай – Аллагьдин халкь, Аллагьдикайни абурун Аллагь жеда. Аллагь Вични инсанрихъ галаз жеда[+]. 4Аллагьди инсанрин вилерай атай гьар са нагъв михьда. Мад я ажал, я шел, я цӀугъ, я азар хъжедач, вучиз лагьайтӀа виликдай хьайи кьван крар алатна фенва[+].

5Тахтунал Ацукьнавайда лагьана:

– Ингье За вири цӀийиз халкьзава.

Ахпа Ада заз лагьана:

– И гафар кхьихь. Абур гьахъбур ва дуьзбур я[+].

6– АкьалтӀна! – давамарна Ада. – Зун Алфани Омега[†] я, Зун Эвелни Эхир я. Цихъ къанихдаз За уьмуьр гудай булахдай яд гьавая гуда[+].

7Закай Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар касдин Аллагь жеда, а касдикайни Зи хва жеда[+]. 8КичӀерхъанарни хаинар, мурдарбурни ивикъичар[*], явабурни суьгьуьрчияр, бутпересарни[†] вири тапархъанар цӀайни гугурт авай вириз аватда. И вир кьвед лагьай ажал я[+].

9Ирид завалдив ацӀанвай ирид сукӀра гвай ирид малаикдикай[†] сад зи патав атана.

– Ша, за ваз КӀелен[†] свас къалурда, – лагьана ада[+].

10Зак Пак Руьгь[†] акатна. Малаикди зун чӀехи ва кьакьан дагъдиз хкажна. Заз цаварай Аллагьдин патавай чилел эвичӀзавай пак Ярусалим шегьер къалурна[+]. 11Шегьердал алай Аллагьдин баркаллади[†] нур гузвай. Адан нур буьлуьлди[*] хьиз цӀарцӀар гузвай яспис лугьудай багьа къаш хьиз аквазвай[+]. 12Адахъ чӀехи ва кьакьан пару галай, паруда цӀикьвед вар авай, гьар са варцел са малаик акъвазнавай. Варарал Исраилдин[†] рухвайрин цӀикьвед тайифадин тӀварар[†] кхьенвай. 13РагъэкъечӀдай патахъай пуд вар, кефер патахъай пуд вар, кьибле патахъай пуд вар, рагъакӀидай патахъай пуд вар авай. 14Шегьердин пару цӀикьвед дибдал акъвазнавай, абурал КӀелен цӀикьвед илчидин[†] тӀварар кхьенвай[+].

15Захъ галаз рахай малаикдив шегьер, варар ва пару алцумун патал къизилдин лаш гвай[+]. 16Шегьердихъ кьуд пӀипӀ авай. Адан кьуд цлан яргъивални сад тир. Малаикди лашуналди шегьер алцумайла, цӀикьвед агъзур истад хьана. Шегьердин яргъивал, гьяркьуьвал ва кьакьанвал сад тир. 17Шегьердин парудин кьакьанвал алцумайла, вишни яхцӀурни кьуд кьуьнт акъатна. Кьуьнт инсандин уьлчме тир. Малаикди инсанрин уьлчмейрал алцумзавай. 18Шегьердин пару ясписдикай эцигнавай. Шегьер михьи[†] къизилдикай тир, ада буьлуьлди хьиз нур гузвай. 19Шегьердин цлан дибар багьа къашаралди чӀагурнавай[*]. Сад лагьай диб – къацу ясписдикай, кьвед лагьайди вили сафирдикай, пуд лагьайди – яру гьакьекьдикай, кьуд лагьайди экуь-къацу зумруддикай,[+] 20вад лагьайди яру-махъу униксдикай, ругуд лагьайди – туракь сердаликдикай, ирид лагьайди яру хирзалитдикай, муьжуьд лагьайди къацу-вили бериллдикай, кӀуьд лагьайди рекӀвеба-хъипи тапаздикай, цӀуд лагьайди къацу-къизилверекь хризапраздикай, цӀусад лагьайди икьи-яру лалдикай, цӀикьвед лагьайди фичӀи-яру аметистдикай тир. 21Гьар са вар чӀехи сагъ мержандикай авунвай. Шегьердин куьчеяр михьи къизилдикай тир, абуру, буьлуьлди хьиз, нур гузвай.

22Заз шегьерда Аллагьдин КӀвал[†] акунач. Адан КӀвал вири дуьньядин Агъа тир Ребби[†] Аллагь ва КӀел я. 23Шегьер экуь авун патал я рагъ, я варз герек туш. Ам Аллагьдин баркаллади экуь ийизва. КӀел шегьердиз экв гузвай чирагъ я[+]. 24Вири халкьари шегьердай къвезвай экуьник уьмуьр тухуда. Чилин пачагьри шегьердиз чпин хазинаяр гъида. 25Югъди адан варар ахъаз амукьда ва агалдач, вучиз лагьайтӀа ана йиф стӀунни жедач. 26Халкьари шегьердиз рекӀв ва девлетар гъида. 27Шегьердиз чиркинвал квай са затӀни гьахьдач, я аниз табвал квай ва чиркин са касни гьахьдач. Аниз анжах КӀелев гвай уьмуьрдин ктабда тӀварар кхьенвайбур гьахьда[+].

#### 22

1Ахпа заз малаикди[†] Аллагьдин ва КӀелен[†] тахтунин патавай къвезвай михьи[†] вацӀ къалурна. ВацӀа уьмуьр гудай яд авай. Ам алцифна ваз, экв алаз, буьлуьл[*] хьиз, аквазвай. 2И вацӀ шегьердин кьилин куьчедин юкьвай авахьзавай. ВацӀун кьве патани уьмуьр гудай майваяр гъизвай тарар экъечӀнавай. А тарар цӀикьведра майваяр гъидайбур тир. Абуру гьар вацра бегьерар гъизвай. Тарарин пешер вири халкьар дири хъувун патал тир[+]. 3Шегьерда мад Аллагьдин лянет алай са затӀни хъжедач. Ана Аллагьдинни КӀелен тахт жеда. Аллагьдин лукӀари Адаз ибадат[†] ийида. 4Абуруз Аллагьдин чин аквада. Абурун пелерал Аллагьдин ТӀвар[†] кхьенвай[+]. 5Ана мад йиф хъжедач. Абуруз мад я чирагъ, я ракъинин экв герек жедач. Абуруз экв Ребби[†] Аллагьди гуда, абуру даим яз пачагьвал ийида[+]. 6Малаикди заз лагьана:

– И гафар гьахъбур ва дуьзбур я. Пайгъамбаррин[†] руьгь[†] идара ийизвай Аллагьди Вичин лукӀариз и мукьвал вахтара вуч жедатӀа къалурун патал малаик ракъурна[+].


Иса Месигь хтун

7Исади[†] лагьана:

– Килиг гьа, Зун гьа и мукьвара хкведа. И ктабда лагьанвай пайгъамбарвилин гафарал амал ийидайбур бахтавар[†] я[+].

8Зун, Ягья[†], и кар акурди ва ван хьайиди я. И кар акурла ва ван хьайила, заз и крар къалурай малаикдин вилик зун адаз икрам авун патал адан кӀвачерив ярх хьана[+]. 9Амма ада лагьана:

– Килиг гьа, заз икрам ийимир. Зани, гьа вуна хьиз, ви стхаяр тир пайгъамбарри хьиз, и ктабда лагьанвай гафарал амал ийизвай ксари хьиз, Аллагьдиз къуллугъзава. Аллагьдиз икрам ая.

10Ахпа ада заз лагьана:

– И ктабда лагьанвай пайгъамбарвилин гафар инсанрикай чуьнуьхмир. Вахт мукьвал хьанва[+]. 11Пис крар ийизвай ксари къуй чпин крар давамаррай. Мердимазарри къуй чиркинвилер авурай. Гьахъ-михьи ксари мадни гьахъ-михьивилер[†] авурай. Аллагьдиз талукьбур мадни Адаз талукь яз амукьрай[+].

12Реббиди лагьана:

– Ингье, гьа и мукьвара Зун хкведа. За гьар са касдив вичи авур крарин гьакъи ахгакьарда[+]. 13Зун Алфани Омега[†] я. Зун Эвелни Эхир я[+].

14Аллагьдин тагькимрал амал ийиз чпин михьивилер ийизвай ксар бахтавар я. Абуруз шегьердин варарай аниз гьахьна уьмуьр гудай тарцелай бегьерар недай ихтияр жеда[+]. 15Мердимазарарни суьгьуьрчияр, явабурни ивикъичар, бутпересарни[†] нагьахъ крарал рикӀ алай ва тапархъан тир гьар са кас шегьердилай къеце амукьда[+].

16– За, Исади, Зи малаик ракъурнава. Ада иманийрин кӀватӀалар[†] патал и ктабда кхьенвай крарикай шагьидвал ийида. Зун Давудан Хва[†] я. Зун нур гузвай экуьнин гъед я[+].

17Руьгьдини суса санал лугьузва:

– Хъша иниз!

И ван хьайи гьар касдини Исадиз «Хъша!» лугьурай.

Къуй къанихди атурай, кӀандайда уьмуьрдин яд гьавая къачурай[+].

18И ктабда авай пайгъамбарвилин гафар ван хьайи гьар садаз за тагькимзава: ина кхьенвай гафарал са вуч ятӀани алава хъийидай касдиз Аллагьди гьа и ктабда кхьенвай хьтин завалрални завалар алава хъийида[+]. 19Сада и ктабда авай пайгъамбарвилин гафарикай са вуч ятӀани гадарайтӀа, Аллагьди а касдин пай атӀуда. А кас и ктабда кхьенвай пак[†] шегьердиз гьахьдач ва ада ана авай уьмуьр гудай тарарин бегьерар недач.

20И вири крарикай шагьидвал ийизвай Исади квез лугьузва:

– Эхь, зун гьа и мукьвара хкведа.

Амин[†]. Хъша, Ребби Иса![+]

21Къуй даим яз Ребби Исадин берекат[†] квехъ виридахъ галаз хьурай. Амин.

## Гафарган (Таврат)

### Гафарган (Таврат)

Гафарган (Таврат)


Таврат


А

Б

В

Г

ГЪ

ГЬ

Ж

З

И

К

КЪ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

У

Ф

Х

Ч

Ш

Э

Я


### Адам

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

### Алачух

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Аллагьдин баркалла

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Багьал

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

### Баркалла

Баркалла – кил. «Аллагьдин баркалла».

### Белген

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Варар

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

### Вири алакьдай Аллагь

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### Гунагьдай къурбанд

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

### Гуьгьуьл-къурбанд

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

### Гуьмбет

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

### Гъилер эцигун

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

### Гьалтунин Алачух

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

### Жузам

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

### Зейтундин чӀем

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

### Иви

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

### Исраилдин цӀикьвед тайифаяр

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

### Исуп набатат

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

### Киш югъ

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

### Кумайрин сувар

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

### Кунуг

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

### Къенан

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

### Къуй

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Ладан

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

### Мажуси

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

### Малех

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

### Михьи

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

### Нуьсрет гун

Нуьсрет гун – кил. «Хийир-дуьа».

### Пайгъамбар

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

### Пак тир чка

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

### Паквилерин Пак чка

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

### Песагь сувар

Песагь сувар Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

### Ребби

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

### Реббидин вилик жедай фу

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

### Синай

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

### Суварин къурбанд

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

### Тахсир хиве кьунин къурбанд

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

### ТӀили фарин сувар

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

### Уримни туммим

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

### Фан къурбанд

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

### Фиръаван

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

### Хареб

Хареб – кил. «Синай».

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### ХерупӀ

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хуш ни галай затӀар

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

### Чехирдин къурбанд

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

### Чувудар

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

### Шагьидвилин Алачух

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Шуай

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Элкъвей йисарин йис

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

### Ягьуд

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

### Яшурун

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

## Гафарган (Забур)

### Гафарган (Забур)

Гафарган (Забур)


Забур


А

Б

Г

ГЬ

Д

И

К

КЪ

КӀ

М

П

Р

С

Х

ЧӀ

Ю

Я


### Аллагьдин КӀвал

Аллагьдин КӀвал – И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Бабил

Бабил – Къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай ва зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагь-риз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### ГуьцӀуьр

ГуьцӀуьр – къадим Исраилда хахамривай, пайгъамбарривай ва пачагьривай, яни Вичиз къуллугъ авун патал Аллагьди Вичи хкянавай ксаривай, зейтундин чӀем гуьцӀдай ва гьавиляй гьахьтинбуруз гуьцӀуьр лугьудай).

### Гьарун

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

### Давуд

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвай, – ксарикай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

### Ибрагьим

Ибрагьим – семи халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12-25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

### Икьрар

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гунин, абур вири душманрикай хуьнин гаф ганай. Чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьурди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар;

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа;

3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана.

### Кинур

Кинур – халкьдин ва диндин талукь тир манияр лугьудайла авазрин алатрихъ галаз санал гъиликдай ва вичел симер алай гъвечӀи алат.

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанунди хилас ийизвач.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Къурбанд

Къурбанд – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай.

### КӀвал

КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

### Макьамдин ара

Макьамдин ара – аквар гьалда, макьамар ягъуниз талукь тир и ибарадин тайин мана-метлеб къе садазни малум туш. Ам са легьзеда макьам атӀунин, гьа арада куьруь са маса мани лугьунин ва са цӀар тикрар хъувунин, гьакӀни кьилдин са алатдал макьам ягъуниз эвер гунин ва я кӀватӀ хьанвайбур дуьа авун патал алгъунин лишан хьун мумкин я.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабар гузва. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

### Муса

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийри кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

### Ребби

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

### Реббидин КӀвал

Реббидин КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

### Сигьан

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### ХерупӀ

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва малаик. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я.

(1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва;

(2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава;

(3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хилас авун

Хилас авун – бедбахтвилерикай азад авун, чандиз жезвай хатадикай, душманрикай ва я кьиникьикай, дуьа ийизвайдан сагъ-саламатвал хатадик кутазвай вири крарикай хуьн лагьай чӀал я. Чувуд чӀала авай и глагол гагь-гагь «куьмек гун» ва «азад авун» хьизни таржума ийизва.

### ЧӀем

ЧӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

### Юсуф

Юсуф – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37-50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай.

### Ягьудат

Ягьудат – Филиштидин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

### Якьуб

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхерстха Исавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна.

## Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

### Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


А

Б

Г

ГЪ

ГЬ

Д

Е

Ж

З

И

К

КЪ

КЬ

КӀ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

Ф

Х

Ц

ЦӀ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


### Абба

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

### Агъа дуьнья

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

### Адам

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

### Алачух

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Аллагь кьатӀу́н

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

### Аллагьдин КӀвал

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

### Аллагьдин КӀел

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

### Аллагьдин Пачагьлугъ

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

### Аллагьдин рекьел атун

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

### Аллагьдин Хва

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

### Аллагьдин хъел

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

### Алфани Омега

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Аси

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

### Асия вилаят

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

### Афинаяр

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

### Бабил

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

### Багьал-Зевул

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

### Баркалла

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

### Бахтавар

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

### Берекат

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

### Билъам

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

### Буба

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

### Бунъямин

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Галилей

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

### Галилейдин вир

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

### Гамур

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

### Гевгьер

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### Гъилер эцигун

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

### Гьабил

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Гьалтунин Алачух

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

### Гьарун

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

### Гьахъ-михьивал

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

### Гьахъ-михьивилиз акъудун

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

### Гьируд

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

### Давуд

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

### Давудан Хва

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

### Дуьа

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

### Ермиягь пайгъамбар

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

### Жегьеннем

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

### Женнет

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

### Жинер

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

### Жузам

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

### Забур

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

### Зейтун пел

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

### Зинавал

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

### Ибадат

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

### Иблис

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

### Ибрагьим

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

### Икьрар

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

### Икьрардин сандух

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

### Илчияр

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

### Ильяс пайгъамбар

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

### Иман

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

### Имани

Имани – имандал алай кас.

### Иманийрин кӀватӀал

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

### Инсандин Хва

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

### Иса

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

### Исакь

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

### Ишай

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

### Ишара

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

### Калам

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

### Керемат

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

### Киш югъ

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

### Кумайрин сувар

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

### Къабил

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

### Къенан

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

### Къияматдин югъ

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Къурбанд авун

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

### Кьилин хахам

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

### Кьиса

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

### КӀел

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

### Левияр

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

### Лут

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

### Мажуси

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

### Майрам

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

### Мангьу

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

### Мелик-Садикь

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

### Месигь

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

### Месигьдихъ галаз сад хьун

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

### Месигьи

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

### Меслягьат

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

### Миллетбаз

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

### Мисри (Египет)

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

### Михьи

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

### Муса

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

### Муъмин

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

### Муьгьуьббат

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

### Нинев

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

### Нуьгь

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

### Нуьсрет

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

### Пайгъамбар

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

### Пак Калам

Пак Калам – кил. «Калам».

### Пак Руьгь

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

### Пачагьлугъ

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

### Песагь сувар

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

### ПилатӀ

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

### Рагьаб

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

### Рагьил

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

### Ребби

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

### Реббидин Суфра

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

### Рим

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

### Руьгь

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

### Садум (ва Гамур)

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

### Сакъаяр

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

### Самарият

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

### Самариятвияр

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

### Сарра

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

### Сив хуьн

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

### Сигьан

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

### Синагуг

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

### Синай

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

### Сифтегьан Икьрар

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

### Смаил

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

### Сулейман

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

### Сулейманан ширас

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

### Таврат

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

### Тавратдарар

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

### Тилмиз

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

### Туба авун

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

### ТӀвар

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

### ТӀили фарин сувар

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

### Фарисеяр

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

### Харж кӀватӀдайди

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### Хаш

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хиласвал

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

### Худум

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

### Цаварин Пачагьлугъ

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

### Цик акахьун къачун

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

### ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

### ЦӀуд-Шегьер

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

### Чан хкун

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

### Чан хтун

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

### Чувудар

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

### Шад Хабар

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

### Шагьидвилин Алачух

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Шемас

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

### Шуай

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Эбеди уьмуьр

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

### Эсав

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

### Юнус пайгъамбар

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

### Юсуф

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

### Ягьуд

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

### Ягьудат

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

### Ягья

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Якьуб

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

### ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

### Яшай пайгъамбар

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

## Картаяр (Таврат)

### Картаяр (Таврат)

Картаяр (Таврат)


Таврат


Мисридикай Къенандиз

Къалил луьнья


### Мисридикай Къенандиз

Мисридикай Къенандиз

### Къалил луьнья

Къалил луьнья

## Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)

### Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)

Картаяр (Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар)


Рут, Эстер, Юнус пайгъамбар


Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

Ашуррин империя

Персерин империя


### Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

Рутан ктабда къалурнавай чкаяр

### Ашуррин империя

Ашуррин империя

### Персерин империя

Персерин империя

## Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

### Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

Картаяр (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4


### Фелистин Иса Месигьдин девирда

Фелистин Иса Месигьдин девирда

### Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

### Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

### Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

### Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 1,2

### Илчи Павелан сиягьат 3,4

Илчи Павелан сиягьат 3,4

## Варцарин тӀварар (Таврат)


Таврат

Варцарин тӀварар (Таврат)

Къецен чарх: варцарин лезги тӀварар

Кьулан чарх: варцарин чувуд тӀварар

Къенен чарх: варцарин урус тӀварар

## Ибрагьиман тухумдин тар (Таврат)


Таврат

Ибрагьиман тухумдин тар (Таврат)

## Заланвал, Кьадарар (Таврат)

### Заланвал, Кьадарар (Таврат)

Заланвал, Кьадарар (Таврат)


Таврат


Заланвал

КӀеви затар къенен кьадарар

Кьери затӀар къенен кьадарар

Мензилдин кьадарар


### Заланвал

Заланвал

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа
Киккар | 34 кг
Минегь | 565 г
Шекъел | 12 г
Герагь | 0,5 г

### КӀеви затар къенен кьадарар

КӀеви затар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Къаб | 1,2 литр
Гъамер | 2,2 литр
Сегьа | 7,3 литр
Эфа | 22 литр
Летек | 110 литр
Гьуьмер | 220 литр

### Кьери затӀар къенен кьадарар

Кьери затӀар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Лаг | 0,3 литр
Гьин | 3,7 литр
Бат | 22 литр

### Мензилдин кьадарар

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
Яргъивилин кап | 23 цм
Гьяркьуьвилин кап | 7,5 цм
ТӀуб | 1,9 цм

## Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

### Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Пулунин дережаяр

Заланвилинни къенен кьадарар

Мензилдин кьадарар


### Пулунин дережаяр

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

### Заланвилинни къенен кьадарар

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

### Мензилдин кьадарар

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

## Тафаватар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44 | Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.
МатӀ. 6:6 | Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.
МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.
МатӀ. 17:20-21 | – Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.
МатӀ. 18:10-11 | Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.
МатӀ. 23:13-14 | Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.
МатӀ. 25:30 | И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!
Мрк. 7:15-16 | Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.
Мрк. 9:43-44 | Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 9:45-46 | Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 11:25-26 | Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.
Мрк. 15:27-28 | Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».
Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 17:35-36 | Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.
ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 23:16-17 | ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.
ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.
Ягь. 5:3-4 | А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.
Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
Кр. 7:36-37 | Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.
Кр. 15:33-34 | Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.
Кр. 24:6-8 | Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.
Кр. 28:28-29 | «ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.
1-Птр. 4:14 | Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.
1-Птр. 4:16 | Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.
1-Ягь. 5:7-8 | Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

## Пак Каламдин ктабар

### Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар


Сифтегьан Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар


### Сифтегьан Икьрардин ктабар

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

### ЦӀийи Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

Песагь сувар - Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

Аллагьдин КӀвал – И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Бабил – Къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай ва зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагь-риз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

ГуьцӀуьр – къадим Исраилда хахамривай, пайгъамбарривай ва пачагьривай, яни Вичиз къуллугъ авун патал Аллагьди Вичи хкянавай ксаривай, зейтундин чӀем гуьцӀдай ва гьавиляй гьахьтинбуруз гуьцӀуьр лугьудай).

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвай, – ксарикай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Ибрагьим – семи халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12-25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гунин, абур вири душманрикай хуьнин гаф ганай. Чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьурди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар;

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа;

3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана.

Кинур – халкьдин ва диндин талукь тир манияр лугьудайла авазрин алатрихъ галаз санал гъиликдай ва вичел симер алай гъвечӀи алат.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанунди хилас ийизвач.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай.

КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабар гузва. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийри кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин КӀвал – см. «Аллагьдин КӀвал».

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва малаик. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я.

(1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва;

(2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава;

(3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хилас авун – бедбахтвилерикай азад авун, чандиз жезвай хатадикай, душманрикай ва я кьиникьикай, дуьа ийизвайдан сагъ-саламатвал хатадик кутазвай вири крарикай хуьн лагьай чӀал я. Чувуд чӀала авай и глагол гагь-гагь «куьмек гун» ва «азад авун» хьизни таржума ийизва.

ЧӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Юсуф – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37-50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай.

Ягьудат – Филиштидин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхерстха Исавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна.

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

+ 1:1 Ягь. 1:1

+ 1:27 МатӀ. 19:4, Мрк. 10:6

+ 2:7 1-Кар. 15:45

+ 2:9 Хьн. 3:22, Крм. 2:7, Крм. 22:2

+ 2:14 Хьн. 10:11-12

+ 2:21 Хьн. 15:12,

* 2:23 Чувуд чӀала и гафарин дибар сад хьтинбур я: иш (итим), ишша (паб).

+ 2:24 МатӀ. 19:5, Мрк. 10:7, 1-Кар. 6:16, Эф. 5:31

+ 3:1 МатӀ. 10:16

+ 3:3 Хьн. 2:17

+ 3:6 Рим. 5:12, 1-Кар. 15:21-22

+ 3:15 Рим. 16:20

+ 3:16 Эф. 5:21, Кал. 3:18

* 3:20 Адам – чувуд чӀалалди «инсан».

* 3:20 Гьава – чувуд чӀалалди «чан алай затӀ» гафуниз мукьва я.

+ 3:22 Хьн. 2:9, Крм. 2:7, Крм. 22:2

* 4:1 Къабил (Къайин) – чувуд чӀалалди «къазанжи».

* 4:2 Гьабил (Гьевел) – чувуд чӀалалди «фана».

+ 4:7 Хьн. 3:16

+ 4:15 Лв. 26:21, Зб. 78:12

* 4:25 ШетӀ – чувуд чӀалалди «ганва» гафуниз мукьва я.

* 4:26 Энаш – чувуд чӀалалди «инсан».

+ 5:2 Хьн. 1:27

+ 5:3 1-Кар. 15:49

+ 5:24 Чвд. 11:5

* 5:29 Нуьгь – чувуд чӀалалди – «теселли гун» ибарадиз мукьва я.

+ 5:29 Хьн. 3:17

+ 6:2 Зб. 88:7

+ 6:3 Зб. 77:39, Зб. 89:10

+ 6:4 Кьрм. 13:34

+ 6:5 МатӀ. 12:34

+ 8:17 Хьн. 1:22

+ 8:21 Эхкъ. 29:18, Лв. 1:9, Хьн. 6:5

+ 9:1 Хьн. 1:22

+ 9:3 Хьн. 1:29

+ 9:4 Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10-11, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 9:6 Кьрм. 35:33, Хьн. 1:26-27

+ 10:4 Юн. 1:3

+ 10:7 Хьн. 2:11

+ 10:11 Хьн. 2:14

+ 10:21 Кьрм. 24:24

+ 10:29 Хьн. 2:11

+ 11:2 Хьн. 10:10,

+ 11:8 ККъ. 32:8

+ 12:1 Кр. 7:4

+ 12:3 Хьн. 18:18, Хьн. 22:18, Хьн. 26:4, Хьн. 28:14, ГлтӀ. 3:8

+ 12:10 Хьн. 41:54

+ 12:13 Хьн. 20:2, Хьн. 20:12

+ 13:8 Зб. 132:1

+ 13:10 Хьн. 2:10, Хьн. 19:24

+ 13:13 Хьн. 18:20

+ 14:5 ККъ. 2:10-12

+ 14:7 Кьрм. 13:27,

+ 14:8 ККъ. 29:23

+ 14:18 Зб. 75:3

+ 14:20 Хьн. 28:22, Лв. 27:30, Чвд. 7:1-2

+ 15:1 Зб. 3:4

+ 15:5 Хьн. 22:17, ККъ. 1:10, ККъ. 10:22, Рим. 4:18

+ 15:6 Рим. 4:3, ГлтӀ. 3:6, Якь. 2:23

+ 15:8 ЛкӀ. 1:18

+ 15:10 Лв. 1:17,

+ 15:12 Хьн. 2:21,

+ 15:13 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 12:40, Кр. 7:6

+ 15:14 Эхкъ. 11:3, Кр. 7:7

+ 15:16 ККъ. 9:4,

+ 15:18 Эхкъ. 23:31, Кьрм. 34:1-12,

+ 16:5 Хьн. 18:25, Хьн. 31:53,

+ 16:7 Эхкъ. 15:22

* 16:11 Исмаил – чувуд чӀалалди «Аллагьдиз ван хьая».

* 16:13 Эл-Руи – чувуд чӀалалди «вири аквадай Ребби».

* 16:14 Беэр-Лахай-Руи – чувуд чӀалалди «заз аквазвай Чан алайдан къуй».

+ 17:5 Рим. 4:17

+ 17:12 Лв. 12:3

+ 18:10 Рим. 9:19

+ 18:12 1-Птр. 3:6

+ 18:14 МатӀ. 19:26, ЛкӀ. 1:37,

+ 18:18 Хьн. 12:3

+ 18:20 Хьн. 13:13

+ 18:25 Хьн. 16:5, Зб. 91:16

+ 19:24 Зб. 10:6, ЛкӀ. 17:29

* 19:38 Бен-Ами – чувуд чӀалалди «зи халкьдин хва».

+ 20:2 Хьн. 12:10-20

+ 20:7 Зб. 104:15, Якь. 5:16

+ 20:17 Якь. 5:16

+ 21:3 Хьн. 17:19

+ 21:4 Хьн. 17:12-13

+ 21:9 ГлтӀ. 4:29

+ 21:10 Ягь. 8:35, ГлтӀ. 4:30

+ 21:12 Рим. 9:7

+ 21:21 Кьрм. 10:12,

+ 21:31 Хьн. 26:33

+ 22:1 Зб. 10:5, Кр. 9:10

+ 22:17 Хьн. 15:5, Чвд. 6:13-14

+ 22:18 Хьн. 12:3, Хьн. 26:4, Кр. 3:25

+ 22:23 Хьн. 24:24

+ 25:10 Хьн. 23:16-20

+ 25:23 Кьрм. 24:18, Рим. 9:12

* 25:26 Якьуб – чувуд чӀалалди «дабан кьурди» гафуниз мукьва я.

* 25:30 Эдам – чувуд чӀалалди «яру» гафуниз мукьва я.

+ 25:31 ККъ. 21:17

+ 25:34 Чвд. 12:16

+ 26:1 Хьн. 12:10, Хьн. 20:2

+ 26:3 Хьн. 22:16-18,

+ 26:4 Эхкъ. 32:13, Хьн. 12:3, Хьн. 22:18, Кр. 3:25

+ 26:7 Хьн. 12:13, Хьн. 20:1-2

+ 26:15 Хьн. 21:30

* 26:20 Эсекь – чувуд чӀалалди «къалар» гафуниз мукьва я.

* 26:21 СитӀна – чувуд чӀалалди «чуьруькар» гафуниз мукьва я.

* 26:22 Регьабат – чувуд чӀалалди «гегьенш майданар» гафуниз мукьва я.

* 26:33 Шеба – чувуд чӀалалди «кьин» гафуниз мукьва я.

+ 26:34 Хьн. 36:2-3

+ 27:3 Хьн. 25:27-28

+ 27:28 ККъ. 33:13

+ 27:36 Хьн. 25:33

+ 27:46 Хьн. 26:35

+ 28:2 Хьн. 22:23, Хьн. 24:29-30

+ 28:9 Хьн. 25:13, Хьн. 36:3

+ 28:14 Хьн. 12:3, Хьн. 13:16, Хьн. 22:18, Хьн. 26:4

+ 28:18 Хьн. 35:14,

+ 28:19 Хьн. 35:6, Хьн. 35:15, Хьн. 48:3

+ 28:20 Кьрм. 21:2,

+ 28:22 Хьн. 14:20, Лв. 27:30

+ 29:30 Лв. 18:18

* 29:32 Рувен – чувуд чӀала «Килиг, хва» я тушни «зи четинвилер акуна» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 29:33 Шимун – чувуд чӀалалди «ван атун» гафуниз мукьва я.

* 29:34 Леви – чувуд чӀалалди «кутӀунун» гафуниз мукьва я.

* 29:35 Ягьуд – чувуд чӀалалди «шукур авун» гафуниз мукьва я.

* 30:6 Дан – чувуд чӀалалди «хийирдин дуван» гафуниз мукьва я.

* 30:8 Нифтали – чувуд чӀалалди «женг» гафуниз мукьва я.

* 30:11 Гад – чувуд чӀалалди «Бахтуни гъун, агалкьун» гафуниз мукьва я.

* 30:13 Ашер – чувуд чӀалалди «бахт» гафуниз мукьва я.

* 30:14 Къев чувудрин адетра кӀанивилин лишан яз кьабулнава.

+ 30:15 Лв. 18:18

* 30:18 Исахар – чувуд чӀала – «пишкеш ава» я тушни «итим кьун (са кар патал)» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 30:20 Забулун – чувуд чӀала – «савкьват» я тушни «кьабулун» манаяр аваз гъавурда акьазва.

* 30:24 Юсуф – чувуд чӀала – «мадни сад гурай» я тушни «ада алудна» манаяр аваз гъавурда акьазва.

+ 31:13 Хьн. 28:20-22

+ 31:45 Хьн. 28:18, Хьн. 35:14,

* 31:47 Ягар-Сагьадута – арам чӀалалди «чун рикӀел хкизвай къванерин тепе».

* 31:47 Галед – чувуд чӀалалди «чун рикӀел хкизвай къванерин тепе».

* 31:49 Мицпа – чувуд чӀалалди «къаравулдин чка».

+ 31:53 Хьн. 16:5

* 32:2 Магьанайим – чувуд чӀалалди «кьве кун».

+ 32:9 Хьн. 31:3

+ 32:12 Хьн. 28:14-15

* 32:28 Исраил – чувуд чӀалалди «Аллагьдихъ галаз кьуршахар кьазвай пагьливан».

+ 32:28 Хьн. 35:10

* 32:30 Пенуил – чувуд чӀалалди «Аллагьдин суьрет».

+ 32:30 Эхкъ. 24:10, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18

* 33:17 Сукат – чувуд чӀалалди «чардахар».

+ 33:18 Хьн. 12:6

* 33:20 Эл-Элохе-Исраил – чувуд чӀалалди «Аллагь, Исраилдин Аллагь».

+ 34:8 ККъ. 22:28

+ 35:1 Хьн. 28:10-22

* 35:7 Эл-Бет-Эл – чувуд чӀалалди «Реббидин кӀвалин Аллагь».

+ 35:7 Хьн. 28:19

* 35:8 Аллун-Баххут – чувуд чӀалалди «Шехьунин мегъуьн тар».

+ 35:8 Хьн. 24:59

+ 35:10 Хьн. 32:28

+ 35:11 Хьн. 17:6

+ 35:14 Хьн. 28:18, Хьн. 31:45

+ 35:15 Хьн. 28:19

* 35:18 Бен-Ани – чувуд чӀалалди «Зи азабрин хва».

* 35:18 Бунъямин – чувуд чӀалалди «Зи Бахтунин хва».

+ 35:19 Рт. 1:2,

+ 35:22 Хьн. 49:4, Лв. 20:11

+ 35:27 Хьн. 13:18, Хьн. 23:2

+ 35:29 Хьн. 25:8

+ 36:1 Хьн. 25:30

+ 36:3 Хьн. 26:34, Хьн. 28:9

+ 36:12 Эхкъ. 17:8

+ 36:20 Хьн. 14:6, ККъ. 2:12

+ 36:34 Хьн. 36:15,

+ 37:13 Хьн. 33:18

+ 37:27 Хьн. 25:12-16

+ 38:8 ККъ. 25:5-6

+ 38:24 Лв. 21:9

+ 38:26 Лв. 18:15

* 38:29 ПерецӀ – чувуд чӀалалди «вилик экъечӀун».

+ 39:1 Хьн. 37:36

+ 39:9 Эхкъ. 20:14

+ 39:15 Эхкъ. 20:16

+ 40:20 Мрк. 6:21

+ 40:22 Эс. 7:10

+ 41:40 Эс. 10:3

+ 41:42 Эс. 3:10, Эс. 8:2

+ 41:45 Хьн. 46:20,

* 41:51 Манаше – чӀувуд чӀалалди – «рикӀелай алудиз тун» ибарадиз мукьва я.

* 41:52 Ифраим – чӀувуд чӀалалди – «аялар аладунин гьунар авалди» ибарадиз мукьва я.

+ 41:54 Хьн. 12:10

+ 42:9 Хьн. 37:5-11

+ 42:22 Хьн. 37:21-22

+ 43:32 Хьн. 46:34

+ 44:20 Хьн. 37:3

+ 46:1 Хьн. 26:33

+ 46:4 Хьн. 50:13

+ 46:8 Эхкъ. 6:14-16

+ 46:9 Эхкъ. 6:14, Кьрм. 26:5-6,

+ 46:10 Кьрм. 26:13

+ 46:11 Кьрм. 3:17, Кьрм. 26:57

+ 46:12 Хьн. 38, Кьрм. 26:19

+ 46:13 Кьрм. 26:23-24,

+ 46:14 Кьрм. 26:26

+ 46:16 Кьрм. 26:15

+ 46:17 Кьрм. 26:44-46,

+ 46:20 Хьн. 41:45, Кьрм. 26:28-37

+ 46:21 Кьрм. 26:38-41,

+ 46:23 Кьрм. 26:42

+ 46:24 Кьрм. 26:48-49,

+ 46:27 Эхкъ. 1:5

+ 46:34 Хьн. 43:32, Эхкъ. 8:26

+ 47:9 Зб. 89:10

+ 47:11 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 12:37

+ 47:30 Хьн. 50:13

+ 48:4 Хьн. 28:12-15, Хьн. 35:9-12

+ 48:7 Хьн. 35:19, Рт. 1:2

+ 48:19 Кьрм. 1:33, Кьрм. 1:35, ККъ. 33:17,

• 49:1 ККъ. 33:1-24

+ 49:4 Хьн. 35:22, Лв. 18:7,

+ 49:5 Хьн. 34:25-29

+ 49:7 Кьрм. 35:2,

+ 49:9 Крм. 5:5, Кьрм. 23:24, Кьрм. 24:9

+ 49:10 Кьрм. 24:17

+ 49:16 Хьн. 30:6

+ 49:18 Зб. 118:166

+ 49:24 Зб. 22:1

+ 49:26 ККъ. 33:15, ККъ. 33:13-17

+ 49:31 Хьн. 23:16-19, Хьн. 35:29

* 50:11 Абел-Мисрини – чувуд чӀалалди «Мисридин шел».

+ 50:13 Хьн. 23:16

+ 50:23 Кьрм. 32:39

+ 50:24 Эхкъ. 3:16-17

+ 50:25 Эхкъ. 13:19

+ 1:4 Хьн. 35:23-26

+ 1:5 Хьн. 46:27

+ 1:8 Кр. 7:18

+ 1:11 Хьн. 15:13, Хьн. 47:11

+ 2:1 Эхкъ. 6:20, Кьрм. 26:59

* Муса (מֹשֶׁה, Моше) – чӀувуд чӀалалди – «цяй акъудун» ибарадиз мукьвал.

+ 2:18 Кьрм. 10:29

* 2:22 Гершам – чувуд чӀалалди – «гьана уьмуьр тукузвайди» ибарадиз мукьвая.

+ 2:24 Хьн. 15:14, Хьн. 46:4

+ 3:6 Кр. 7:32

+ 3:8 ККъ. 26:15

+ 3:14 Ягь. 8:58

+ 3:20 Эхкъ. 12:31

+ 3:21 Хьн. 15:14

+ 4:19 Эхкъ. 2:15

* 5:8 Гьаркь авун – истемишун.

+ 6:3 Хьн. 17:1

+ 6:8 Хьн. 15:18, Хьн. 26:3, Хьн. 35:12

+ 6:14 Хьн. 46:8-11

+ 6:15 Хьн. 46:10, Кьрм. 26:12-13

+ 6:16 Кьрм. 3:17,

+ 6:19 Кьрм. 26:57-58

+ 6:20 Кьрм. 26:59

+ 6:21 Кьрм. 16:1-35

+ 6:22 Лв. 10:4

+ 6:23 Кьрм. 1:7, Кьрм. 2:3, Кьрм. 26:60-61

+ 6:24 Кьрм. 26:11,

+ 6:25 Кьрм. 25:7

+ 8:8 Эхкъ. 9:28, Эхкъ. 10:17

+ 8:26 Хьн. 43:32, Хьн. 46:34

+ 9:12 Зб. 104:25

+ 9:16 Рим. 9:17

+ 9:23 Крм. 11:19, Крм. 16:21

+ 9:28 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 10:17

+ 9:29 Эхкъ. 19:5, ККъ. 10:14, Зб. 23:1

+ 10:4 Крм. 9:3

+ 10:16 ЛкӀ. 15:18

+ 10:17 Эхкъ. 8:8, Эхкъ. 9:28

• 12:1 Лв. 23:5-8, Кьрм. 28:16-25, ККъ. 16:1-8

+ 12:6 Кьрм. 9:10-11

+ 12:12 Кьрм. 33:4

+ 12:22 Лв. 14:6, Кьрм. 19:6, Кьрм. 19:18, Зб. 50:9

+ 12:26 Эхкъ. 13:14, ККъ. 6:20,

+ 12:35 Эхкъ. 11:2

+ 12:36 Хьн. 15:14

+ 12:37 Кьрм. 11:21, Кьрм. 33:5

+ 12:40 Хьн. 15:13, Кр. 7:6, ГлтӀ. 3:17

+ 12:46 Кьрм. 9:12, Ягь. 19:36

+ 12:49 Лв. 19:34, Лв. 24:22, Кьрм. 9:14, Кьрм. 15:15-16, ККъ. 10:19

+ 13:2 Эхкъ. 22:29, Эхкъ. 34:19, Лв. 27:26, Кьрм. 3:13, Кьрм. 8:16, Кьрм. 18:15-17, ККъ. 15:19, ЛкӀ. 2:23

+ 13:7 Лв. 23:5-8

+ 13:9 ККъ. 6:8, ККъ. 11:18

+ 13:14 Эхкъ. 12:26, ККъ. 6:20

+ 13:17 Кьрм. 14:1-4

+ 13:19 Хьн. 50:25

+ 13:20 Кьрм. 33:6

+ 13:21 Эхкъ. 40:34, Кьрм. 9:15, Кьрм. 10:34, ККъ. 1:33

+ 14:2 Кьрм. 33:7

+ 14:8 Кьрм. 33:3

+ 14:14 ККъ. 1:30, ККъ. 3:22,

+ 15:1 Зб. 75:7

+ 15:2 Зб. 117:13,

+ 15:3 Зб. 23:8

+ 15:6 Зб. 117:15

+ 15:8 Зб. 77:13,

+ 15:11 ККъ. 3:24, ККъ. 33:26, Зб. 85:8, Зб. 88:7-9,

+ 15:15 Кьрм. 14:14, Кьрм. 22:2-4,

+ 15:17 Зб. 77:54

+ 15:18 Зб. 9:37, Зб. 28:10, Зб. 145:10

+ 15:20 Эхкъ. 2:4-8, Кьрм. 12, Кьрм. 20:1, Кьрм. 26:59, ККъ. 24:9,

+ 15:21 Зб. 75:7

+ 15:22 Хьн. 16:7, Кьрм. 33:8

* 15:23 Мара – чувуд чӀалалди «туькьуьл».

+ 15:26 Зб. 102:3

+ 15:27 Кьрм. 33:9

+ 16:1 Кьрм. 33:1

+ 16:3 Кьрм. 14:2, Кьрм. 20:3, Кьрм. 11:4-5

+ 16:7 Кьрм. 16:11

+ 16:13 Кьрм. 11:31, Кьрм. 11:7-9

+ 16:16 Эхкъ. 16:36

+ 16:18 2-Кар. 8:15

+ 16:23 Эхкъ. 20:8-11

* 16:31 Мангьу – чӀувуд чӀалалди «им вуч я?».

+ 16:35 Кьрм. 14:33, ККъ. 8:2,

+ 17:1 Кьрм. 33:12, Кьрм. 33:14

+ 17:2 Кьрм. 20:3-5

+ 17:4 Кьрм. 14:10

+ 17:6 Кьрм. 20:7-11

* 17:7 Масса – чувуд чӀалал «темягь тухун».

* 17:7 Мериба – чувуд чӀалал «къалмакъал».

+ 17:8 Хьн. 36:12, Кьрм. 13:30, Кьрм. 24:20, ККъ. 25:17-18,

* 17:15 Яхве-Нисси – чувуд чӀелал «Ребби – зи пайдах я».

+ 18:1 Эхкъ. 3:1

+ 18:18 Кьрм. 11:14, ККъ. 1:12

+ 18:21 ККъ. 16:18,

+ 18:25 ККъ. 1:15

+ 18:26 ККъ. 1:17

+ 19:2 Кьрм. 33:15

+ 19:4 ККъ. 32:11

+ 19:5 ККъ. 7:6, ККъ. 14:2, ККъ. 26:18, Зб. 134:4, Эхкъ. 9:29, ККъ. 10:14

+ 19:6 ККъ. 14:21, 1-Птр. 2:5, 1-Птр. 2:9, Крм. 1:6, Крм. 5:10, Крм. 20:6

+ 19:8 Эхкъ. 24:3

+ 19:10 Кьрм. 11:18

+ 19:13 Чвд. 12:20

+ 19:22 Лв. 10:1-3

• 20:1 ККъ. 5:6-21

+ 20:2 Лв. 26:13

+ 20:3 ККъ. 32:39, Зб. 80:10

+ 20:4 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 20:5 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 20:6 ККъ. 5:10, ККъ. 7:9

+ 20:7 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 20:8 Хьн. 2:2, Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 20:12 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 20:13 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 20:14 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 20:15 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 20:16 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 20:17 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 20:19 ККъ. 5:27, Чвд. 12:19

+ 20:25 ККъ. 27:5-6,

+ 21:2 Лв. 25:39-40, ККъ. 15:12,

+ 21:6 ККъ. 15:16-17

+ 21:10 1-Кар. 7:3

+ 21:12 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, Кьрм. 35:31

+ 21:13 ККъ. 19:4-5, Кьрм. 35:11, Кьрм. 35:22,

+ 21:16 ККъ. 24:7

+ 21:17 Лв. 20:9, МатӀ. 15:4, Мрк. 7:10

+ 21:25 Лв. 24:19-20, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38

+ 21:28 Хьн. 9:5

+ 21:30 Кьрм. 35:31

+ 21:34 Лв. 24:18

+ 22:11 Чвд. 6:16

+ 22:16 ККъ. 22:28-29

+ 22:18 Лв. 19:31, Лв. 20:27, ККъ. 18:10-12

+ 22:19 Лв. 18:23, Лв. 20:15, ККъ. 27:21

+ 22:21 Эхкъ. 23:9, Лв. 19:33, ККъ. 24:17

+ 22:22 ККъ. 27:19,

+ 22:24 Зб. 108:9

+ 22:25 Лв. 25:35-37, ККъ. 23:19,

+ 22:26 ККъ. 24:13

+ 22:28 Кр. 23:5

+ 22:29 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 22:30 Лв. 22:27

+ 22:31 Лв. 7:24, Лв. 22:8

+ 23:1 Эхкъ. 20:16

+ 23:3 Лв. 19:15

+ 23:4 ККъ. 22:1

+ 23:6 Эхкъ. 22:21-22,

+ 23:7 Лв. 19:16, ККъ. 27:25,

+ 23:8 ККъ. 16:19,

+ 23:9 Эхкъ. 22:21

+ 23:11 Лв. 25:2-7

+ 23:12 Эхкъ. 20:9-10

+ 23:13 Зб. 15:4,

+ 23:14 Кьрм. 28:16-31, ККъ. 16:1-17

+ 23:15 Эхкъ. 12:15, Эхкъ. 34:20

+ 23:16 Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9, Лв. 23:33-43, Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15, ККъ. 31:10-11

+ 23:17 Эхкъ. 34:23

+ 23:19 Эхкъ. 34:26, ККъ. 26:2, Эхкъ. 34:26, Лв. 22:28, ККъ. 14:21, ККъ. 22:6

+ 23:20 Эхкъ. 14:9, МатӀ. 11:10, Мрк. 1:2, ЛкӀ. 7:27

+ 23:22 Хьн. 12:3, ККъ. 30:7

+ 23:23 Эхкъ. 33:2, ККъ. 7:1,

+ 23:24 Эхкъ. 20:5, Кьрм. 33:52

+ 23:25 ККъ. 7:15

+ 23:26 ККъ. 7:14

+ 23:27 ККъ. 2:25, ККъ. 28:7,

+ 23:28 ККъ. 7:20,

+ 23:29 ККъ. 7:22

+ 23:31 Хьн. 15:18, Кьрм. 34:1-12, ККъ. 11:24, Зб. 71:8

+ 23:33 Эхкъ. 34:12, ККъ. 7:16, Зб. 105:36

+ 24:1 Эхкъ. 6:23, Кьрм. 11:16

+ 24:3 Эхкъ. 19:8

+ 24:8 Мрк. 14:24, Чвд. 9:20

+ 24:10 Хьн. 32:30, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18,

+ 24:12 Эхкъ. 31:18

+ 24:13 Кьрм. 11:28, Кьрм. 14:6, Кьрм. 27:18

+ 24:17 Эхкъ. 24:1, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29

+ 24:18 Эхкъ. 34:28,

• 25:1 Эхкъ. 35:4-9

+ 25:8 Лв. 26:11-12,

• 25:10 Эхкъ. 37:1-9

+ 25:10 ККъ. 10:1

+ 25:22 Лв. 16:2, Кьрм. 7:89, Кьрм. 17:4

• 25:23 Эхкъ. 37:10-16

+ 25:30 Лв. 24:5-9

• 25:31 Эхкъ. 37:17-24

• 26:1 Эхкъ. 36:8-19

+ 26:14 Эхкъ. 25:5

• 26:15 Эхкъ. 36:20-34

• 26:31 Эхкъ. 36:35-38

+ 26:31 Лв. 16:2, МатӀ. 27:51, Чвд. 9:3

+ 26:33 Мрк. 15:38

• 27:1 Эхкъ. 38:1-7

• 27:9 Эхкъ. 38:9-20

• 27:20 Лв. 24:1-4

+ 27:21 Эхкъ. 33:7

• 28:6 Эхкъ. 39:1-7

• 28:15 Эхкъ. 39:8-21

+ 28:17 Крм. 21:19-20

+ 28:30 Лв. 8:8, Кьрм. 27:21, ККъ. 33:8,

• 28:31 Эхкъ. 39:22-31

+ 28:38 Кьрм. 18:1

+ 28:39 Лв. 16:4,

• 29:1 Лв. 8

+ 29:2 Лв. 2:4

+ 29:7 Эхкъ. 30:30

+ 29:12 Эхкъ. 27:2

+ 29:13 Лв. 3:3-4

+ 29:14 Лв. 4:11-12, Лв. 16:27

+ 29:18 Лв. 1:9

+ 29:25 Эхкъ. 29:18

+ 29:29 Кьрм. 20:26

+ 29:33 Лв. 22:10

+ 29:36 Эхкъ. 30:26

+ 29:37 Эхкъ. 30:29, Лв. 6:18

• 29:38 Кьрм. 28:1-8

+ 29:41 Эхкъ. 29:18

+ 29:45 Эхкъ. 25:8

• 30:1 Эхкъ. 37:25-28

+ 30:2 Эхкъ. 27:2

+ 30:9 Лв. 10:1

+ 30:10 Лв. 16:34

+ 30:12 Эхкъ. 38:25, Кьрм. 1:2-4,

+ 30:13 Лв. 27:25, Кьрм. 3:47, Кьрм. 18:16,

+ 30:16 Кьрм. 31:54

• 30:17 Эхкъ. 40:30-32

+ 30:18 Эхкъ. 38:8

+ 30:25 Эхкъ. 37:29

+ 30:28 Лв. 8:10-11

+ 30:29 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18

+ 30:30 Эхкъ. 29:7, Лв. 8:10

+ 30:35 Эхкъ. 37:29

• 31:1 Эхкъ. 35:30-35

• 31:12 Эхкъ. 20:8-11

+ 31:14 Эхкъ. 35:2, Кьрм. 15:32-36

+ 31:17 Хьн. 2:22, Эхкъ. 20:8-11

+ 31:18 Эхкъ. 24:12

• 32:1 ККъ. 9:11-19

+ 32:1 Эхкъ. 24:18, Кр. 7:40

+ 32:6 1-Кар. 10:7

+ 32:9 ККъ. 10:16

+ 32:10 Кьрм. 14:12

+ 32:13 Хьн. 22:16-17, Хьн. 26:4

+ 32:14 Кьрм. 14:20, Юн. 3:10

+ 32:20 ККъ. 9:21

+ 32:27 ККъ. 13:6-9

+ 33:2 Эхкъ. 23:23

+ 33:3 Эхкъ. 3:8

+ 33:5 Кьрм. 16:21

+ 33:7 Эхкъ. 27:21

+ 33:16 Эхкъ. 19:5, Кьрм. 23:9

+ 33:19 Рим. 9:15

+ 33:20 Хьн. 32:30, Ягь. 1:18

• 34:1 ККъ. 10:1-4

+ 34:3 Эхкъ. 19:12-13

+ 34:6 Кьрм. 14:17-18, Зб. 85:15, Зб. 102:8, Зб. 110:4, Зб. 111:4, Зб. 114:5, Зб. 144:8, Юн. 4:3

+ 34:7 Эхкъ. 20:5-6, ККъ. 5:9

+ 34:12 Эхкъ. 23:33

+ 34:13 Эхкъ. 23:24, ККъ. 7:5

+ 34:14 Эхкъ. 20:5

+ 34:15 Кьрм. 25:2

+ 34:16 ККъ. 7:3-4,

+ 34:17 Эхкъ. 20:4

+ 34:18 Эхкъ. 12:14, Лв. 23:6

+ 34:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 34:20 Эхкъ. 23:15

+ 34:21 Эхкъ. 20:8-11

+ 34:23 Эхкъ. 23:17

+ 34:25 Эхкъ. 23:18, ККъ. 16:4

+ 34:26 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28, ККъ. 14:21

+ 34:28 Эхкъ. 24:18

+ 34:29 2-Кар. 3:7-18

+ 34:34 2-Кар. 3:16

+ 34:35 2-Кар. 3:7-18

+ 35:2 Эхкъ. 20:8-11, Эхкъ. 31:14

• 35:4 Эхкъ. 25:1-7

+ 35:7 Эхкъ. 25:5

+ 35:23 Эхкъ. 25:5

• 35:30 Эхкъ. 31:1-6

• 36:8 Эхкъ. 26

+ 36:19 Эхкъ. 25:5

• 37:1 Эхкъ. 25:10-20

+ 37:1 ККъ. 10:3

• 37:10 Эхкъ. 25:23-29

• 37:17 Эхкъ. 25:31-39

• 37:25 Эхкъ. 30:1-5

+ 37:29 Эхкъ. 30:22-25, Эхкъ. 30:34-38

• 38:1 Эхкъ. 27:1-8

+ 38:8 Эхкъ. 30:18

• 38:9 Эхкъ. 27:9-19

+ 38:21 Кр. 7:44, Крм. 15:5

+ 38:25 Эхкъ. 30:12

+ 38:26 Кьрм. 1:46, Кьрм. 2:32, Кьрм. 26:51

• 39:1 Эхкъ. 28:6-43

+ 39:34 Эхкъ. 25:5

+ 40:34 Эхкъ. 13:21, Крм. 15:8

+ 40:36 Кьрм. 9:17-22

+ 1:2 Лв. 6:8-13

+ 1:9 Эхкъ. 29:18

+ 1:13 Лв. 1:9

+ 1:14 Лв. 5:7, Лв. 12:8, Лв. 14:4, Лв. 15:14, Лв. 15:29, Кьрм. 6:10

+ 1:17 Хьн. 15:10, Лв. 1:9

+ 2:1 Лв. 6:14-18, Кьрм. 15:4-9

+ 2:2 Лв. 1:9

+ 2:3 Лв. 7:10, Лв. 10:13

+ 2:4 Эхкъ. 29:2

+ 2:5 Лв. 6:21

+ 2:9 Лв. 1:9

+ 2:11 Лв. 6:17

+ 2:12 Эхкъ. 23:19

+ 2:13 Кьрм. 18:19,

+ 2:14 Лв. 23:14

+ 2:16 Лв. 2:1, Лв. 1:9

+ 3:1 Лв. 7:11-21, Лв. 7:29-34

+ 3:5 Лв. 1:9

+ 3:11 Лв. 1:9, Лв. 21:6, Кьрм. 28:2,

+ 3:16 Лв. 1:9, Лв. 7:23

+ 3:17 Хьн. 9:4, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 4:2 Лв. 5:15, Кьрм. 15:22-29

+ 4:7 Эхкъ. 30:1-2

+ 4:11 Эхкъ. 29:14, Лв. 6:11, Лв. 9:11, Лв. 16:27, Кьрм. 19:3, Кьрм. 19:5

+ 4:13 Кьрм. 15:24-25

+ 4:17 Кьрм. 19:4

+ 4:27 Кьрм. 15:27

+ 4:31 Лв. 1:9

+ 5:2 Лв. 11

+ 5:3 Лв. 12

+ 5:7 Лв. 1:14, Лв. 12:8

+ 5:11 Кьрм. 5:15

+ 5:13 Лв. 2:3

+ 5:15 Лв. 4:2, Лв. 4:27, Кьрм. 15:22-29

+ 5:16 Лв. 6:5, Лв. 22:14, Лв. 27:13, Лв. 27:15, Лв. 27:27, Лв. 27:31, Кьрм. 5:7

+ 6:2 Эхкъ. 23:4, Лв. 19:11

+ 6:5 Кьрм. 5:7

+ 6:9 Лв. 1:2-17

+ 6:10 Эхкъ. 28:39-43

+ 6:11 Лв. 4:2

+ 6:14 Лв. 2

+ 6:17 Лв. 2:11

+ 6:18 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18

+ 6:21 Лв. 2:5, Лв. 1:9

+ 6:22 Эхкъ. 29:23-25

+ 6:25 Лв. 4

+ 6:28 Лв. 11:32, Лв. 15:12

+ 6:30 Лв. 16:27

+ 7:1 Лв. 5:14

+ 7:7 Лв. 14:13

+ 7:9 Лв. 2:4-5

+ 7:10 Лв. 2:3

+ 7:11 Лв. 3

+ 7:12 Лв. 2:4, Кьрм. 6:15

+ 7:15 Лв. 22:29-30

+ 7:16 Лв. 19:5-8

+ 7:20 Лв. 22:3

+ 7:23 Лв. 3:16-17

+ 7:24 Лв. 17:15

+ 7:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10-11, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 7:31 Кьрм. 6:20

• 8:1 Эхкъ. 29:1-36

+ 8:8 Эхкъ. 28:30

+ 8:9 Эхкъ. 28:36

+ 8:10 Эхкъ. 30:26-29, Кьрм. 7:1

+ 8:12 Эхкъ. 30:30

+ 8:15 Эхкъ. 27:2

+ 8:16 Лв. 3:3-4

+ 8:17 Лв. 4:11-12

+ 8:21 Лв. 1:9

+ 8:23 Лв. 14:14-17

+ 9:11 Лв. 4:11-12, Кьрм. 19:5

+ 9:23 Кьрм. 6:22-27

+ 10:1 Эхкъ. 6:23, Эхкъ. 30:9

+ 10:2 Кьрм. 11:1, Кьрм. 16:35, Кьрм. 3:4, Кьрм. 26:61

+ 10:3 Эхкъ. 19:22

+ 10:4 Эхкъ. 6:18, Эхкъ. 6:22

+ 10:6 Лв. 21:10

+ 10:7 Лв. 21:10

+ 10:10 Лв. 11:47

+ 10:13 Лв. 2:3

+ 10:16 Лв. 9:3, Лв. 9:15

+ 10:18 Лв. 6:26

• 11:1 ККъ. 14:3-20

+ 11:2 Мрк. 7:19, Кр. 10:12-15, Рим. 14:14

* 11:13-19 Ина чувуд чӀалалди къад къушран тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

+ 11:22 Мрк. 1:6

+ 11:25 Лв. 13:6, Лв. 13:34, Лв. 14:8, Лв. 14:9, Лв. 14:47, Лв. 15:5, Лв. 16:26, Лв. 16:28, Лв. 17:15, Кьрм. 19:10, Кьрм. 31:24

* 11:29-30 Ина чувуд чӀалалди муьжуьд гьавандин тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

+ 11:32 Лв. 15:12, Кьрм. 19:15

+ 11:33 Лв. 6:28, Лв. 15:12

+ 11:39 Лв. 17:15, Лв. 22:8, ККъ. 14:21

+ 11:44 Лв. 19:2, Лв. 20:7, Лв. 20:26, Лв. 21:8, 1-Птр. 1:16, Чвд. 12:10

+ 11:47 Лв. 10:10,

+ 12:2 Лв. 15:19

+ 12:3 Хьн. 17:12

+ 12:4 ЛкӀ. 2:22

+ 12:8 Лв. 1:14, ЛкӀ. 2:24

+ 13:3 Кьрм. 12:10,

+ 13:6 Лв. 11:25

+ 13:34 Лв. 11:25, Лв. 13:6

+ 13:46 Кьрм. 5:2, Кьрм. 12:14, ЛкӀ. 17:12

+ 14:2 МатӀ. 8:4, Мрк. 1:44, ЛкӀ. 5:14, ЛкӀ. 17:14

+ 14:4 Лв. 1:14, Кьрм. 19:6, Эхкъ. 12:22

+ 14:7 Лв. 16:22

+ 14:8 Лв. 11:25

+ 14:13 Лв. 7:7

+ 14:14 Лв. 8:23

+ 14:25 Лв. 8:23

+ 14:47 Лв. 11:25

+ 14:49 Лв. 14:4

+ 14:56 Лв. 10:10

+ 15:5 Лв. 11:25

+ 15:12 Лв. 6:28, Лв. 11:32

+ 15:14 Лв. 1:14

+ 15:16 ККъ. 23:10

+ 15:19 Лв. 12:2

+ 15:24 Лв. 18:19

+ 15:25 Лв. 11:47, МатӀ. 9:20, Мрк. 5:25, ЛкӀ. 8:43

+ 15:29 Лв. 1:14

+ 15:31 Кьрм. 5:3, Кьрм. 19:13, Кьрм. 19:20,

+ 16:1 Лв. 10:2

+ 16:2 Эхкъ. 26:31, Эхкъ. 30:10, МатӀ. 27:51, Чвд. 6:19, Чвд. 9:3, Эхкъ. 25:22

+ 16:4 Эхкъ. 28:39-43,

* 16:8 Азазел – чӀуру жинерикай сад яз гьисабзавайди.

+ 16:13 Эхкъ. 25:21-22

+ 16:18 Эхкъ. 30:10

+ 16:22 Лв. 14:7

+ 16:23 Лв. 6:11

+ 16:26 Лв. 11:25

+ 16:27 Эхкъ. 29:14, Лв. 4:11-12, Лв. 6:30, Лв. 9:11, Кьрм. 19:5, Чвд. 13:11

+ 16:29 Лв. 23:27-32, Кьрм. 29:7-11

+ 16:32 Эхкъ. 29:30

+ 17:5 ККъ. 12:15-20

+ 17:6 Хьн. 8:21, Лв. 1:9

+ 17:9 ККъ. 12:20

+ 17:10 Хьн. 9:4-6, Лв. 3:17

+ 17:11 Чвд. 9:22

+ 17:13 ККъ. 12:16, ККъ. 12:24

+ 17:15 Лв. 11:25, Лв. 11:40

• 18:1 Лв. 20:11-22

+ 18:5 ККъ. 4:1, ККъ. 32:47, Рим. 8:13, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 18:8 ККъ. 22:30

+ 18:9 ККъ. 27:22,

+ 18:15 Хьн. 38:26

+ 18:16 МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18

+ 18:17 ККъ. 27:23

+ 18:18 Хьн. 29:30, Хьн. 30:15

+ 18:19 Лв. 15:24

+ 18:20 Эхкъ. 20:14

+ 18:22 Хьн. 19:5, Рим. 1:27

+ 18:23 Эхкъ. 22:19

+ 18:25 Кьрм. 35:34,

+ 19:2 Лв. 11:44, 1-Птр. 1:16

+ 19:3 Эхкъ. 20:8-12

+ 19:4 Эхкъ. 20:3-5, ККъ. 5:8

+ 19:5 Лв. 7:16-18

+ 19:9 Лв. 23:22, ККъ. 24:19, Рт. 2:1-2

+ 19:10 Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 19:11 Эхкъ. 20:15, Лв. 6:2-3, Эф. 4:25, Кал. 3:9

+ 19:12 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11,

+ 19:13 ККъ. 24:14-15, Рим. 13:8

+ 19:15 Эхкъ. 23:2-3, ККъ. 1:17

+ 19:16 Эхкъ. 23:1, Эхкъ. 23:7, ККъ. 27:25,

+ 19:17 МатӀ. 18:15, ЛкӀ. 17:3

+ 19:18 МатӀ. 5:43, МатӀ. 19:19, МатӀ. 22:39, Мрк. 12:31, ЛкӀ. 10:27, Якь. 2:8, Рим. 13:9, ГлтӀ. 5:14

+ 19:19 ККъ. 22:9

+ 19:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29, ККъ. 18:10

+ 19:27 Лв. 21:5

+ 19:28 Лв. 21:5, ККъ. 14:1

+ 19:29 ККъ. 23:17

+ 19:30 Лв. 26:2

+ 19:31 Эхкъ. 22:18, ККъ. 18:11,

+ 19:33 Эхкъ. 22:21

+ 19:34 Эхкъ. 12:49, Лв. 24:22, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

+ 19:36 ККъ. 25:13,

+ 20:2 Лв. 18:21

+ 20:3 Лв. 17:10,

+ 20:4 ККъ. 17:2-5

+ 20:6 Лв. 19:31

+ 20:7 Лв. 11:44

+ 20:9 Эхкъ. 21:17

+ 20:10 Эхкъ. 20:14, Лв. 18:20, ККъ. 22:22, Ягь. 8:5

+ 20:11 Лв. 18:7-16, ККъ. 22:30, Хьн. 35:22

+ 20:12 Хьн. 38:26

+ 20:13 Лв. 18:22, Рим. 1:27

+ 20:14 Лв. 18:17, ККъ. 27:23

+ 20:15 Эхкъ. 22:19

+ 20:17 Лв. 18:9,

+ 20:18 Лв. 15:24, Лв. 18:19

+ 20:19 Лв. 18:12-13

+ 20:20 Лв. 18:14

+ 20:21 Лв. 18:16, МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18

+ 20:24 Эхкъ. 3:17

+ 20:25 Лв. 11:2-47, ККъ. 14:4-20

+ 20:26 Лв. 11:44

+ 20:27 Лв. 19:31, Эхкъ. 22:18

+ 21:5 Лв. 19:27

+ 21:6 Лв. 3:11

+ 21:8 Лв. 11:44

+ 21:9 Хьн. 38:24

+ 21:10 Лв. 10:6,

+ 21:11 Кьрм. 19:14

+ 21:12 Лв. 10:7

+ 21:18 ККъ. 23:1

+ 22:3 Лв. 7:20-21

+ 22:4 Лв. 13:3, Лв. 15:2, Кьрм. 19:11

+ 22:8 Эхкъ. 22:31, Лв. 11:40, Лв. 17:15

+ 22:10 Эхкъ. 29:33

+ 22:11 Кьрм. 18:11

+ 22:14 Лв. 6:5

+ 22:20 ККъ. 15:21, ККъ. 17:1,

+ 22:27 Эхкъ. 22:30

+ 22:28 Эхкъ. 23:19, ККъ. 22:6

+ 22:29 Лв. 7:12

+ 22:30 Лв. 7:12-15

+ 22:33 Кьрм. 15:41

+ 23:3 Эхкъ. 20:8, Эхкъ. 35:2

+ 23:5 Эхкъ. 12:1-13

+ 23:8 Эхкъ. 12:14-20, Эхкъ. 13:3-7

+ 23:10 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Кьрм. 15:20, ККъ. 26:2

+ 23:15 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9

+ 23:22 Лв. 19:9, ККъ. 24:19, Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 23:24 Кьрм. 29:1-6

+ 23:27 Лв. 16:29-31, Кьрм. 29:7-11

+ 23:34 Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15

+ 23:39 Эхкъ. 23:16

+ 24:2 Эхкъ. 25:31, Эхкъ. 27:20-21

+ 24:6 Эхкъ. 25:30

+ 24:9 МатӀ. 12:4

+ 24:12 Кьрм. 15:34

+ 24:14 Кьрм. 15:35-36

+ 24:15 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11

+ 24:17 Хьн. 9:6, Эхкъ. 21:12, Кьрм. 35:31

+ 24:18 Эхкъ. 21:33, Эхкъ. 21:34

+ 24:19 Эхкъ. 21:23-25, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38

+ 24:22 Эхкъ. 12:49, Лв. 19:34, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

• 25:1 Эхкъ. 23:10-11

+ 25:3 Лв. 26:34-35

+ 25:9 Лв. 23:27

+ 25:15 Лв. 27:17-24

+ 25:21 ККъ. 28:8

+ 25:25 Рт. 3:9, Рт. 4:3-6, Кьрм. 27:11,

+ 25:28 Лв. 27:19-21

+ 25:32 Кьрм. 35:2,

+ 25:35 1-Ягь. 3:17

+ 25:36 Эхкъ. 22:25-27, ККъ. 15:7-8

+ 25:39 МатӀ. 18:25, ККъ. 24:14

+ 25:40 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12

+ 25:42 1-Кар. 7:23

+ 25:43 Эф. 6:9

+ 25:54 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12

• 26:1 ККъ. 11:13-15, ККъ. 28:1-14

+ 26:1 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 23:24

+ 26:2 Лв. 19:30

+ 26:4 ККъ. 11:14, ККъ. 28:12, Зб. 66:7, Зб. 84:13

+ 26:8 ККъ. 32:30,

+ 26:12 Крм. 21:3

+ 26:13 Эхкъ. 20:2, ККъ. 5:6

• 26:14 ККъ. 28:15-68

+ 26:16 ККъ. 28:22,

+ 26:21 Хьн. 4:15, Зб. 78:12

+ 26:22 ККъ. 32:24

+ 26:29 ККъ. 28:53,

+ 26:32 ККъ. 29:24,

+ 26:33 ККъ. 4:27, ККъ. 28:64,

+ 26:34 Эхкъ. 23:10-11, Лв. 25:2-7,

+ 27:2 Кьрм. 30,

+ 27:13 Лв. 6:5

+ 27:17 Лв. 25:15

+ 27:20 Лв. 25:28

+ 27:21 Кьрм. 18:14

+ 27:25 Эхкъ. 30:13

+ 27:26 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 27:27 Лв. 6:5

+ 27:29 Кьрм. 21:2,

+ 27:30 Кьрм. 18:21, ККъ. 14:22

+ 27:31 Лв. 6:5

+ 1:1 Эхкъ. 19:1, Эхкъ. 25:22

+ 1:2 Эхкъ. 30:12-14, Эхкъ. 38:26, Кьрм. 26:2,

+ 1:5 Кьрм. 7:30

+ 1:6 Кьрм. 7:36

+ 1:7 Эхкъ. 6:23, Рт. 4:20,

+ 1:8 Кьрм. 7:18

+ 1:9 Кьрм. 7:24

+ 1:10 Кьрм. 7:48

+ 1:11 Кьрм. 7:60

+ 1:12 Кьрм. 7:66

+ 1:13 Кьрм. 7:72

+ 1:14 Кьрм. 7:42

+ 1:15 Кьрм. 7:78

+ 1:21 Кьрм. 26:7

+ 1:23 Кьрм. 26:14

+ 1:25 Кьрм. 26:18

+ 1:27 Кьрм. 26:22

+ 1:29 Кьрм. 26:25

+ 1:31 Кьрм. 1:27

+ 1:33 Кьрм. 26:37

+ 1:35 Кьрм. 26:34

+ 1:37 Кьрм. 26:41

+ 1:39 Кьрм. 26:43

+ 1:41 Кьрм. 26:47

+ 1:43 Кьрм. 26:50

+ 1:46 Эхкъ. 38:26, Кьрм. 26:51

+ 1:53 Кьрм. 8:19, Кьрм. 16:46, Кьрм. 18:5,

+ 2:3 Кьрм. 1:7

+ 2:9 Кьрм. 10:14

+ 2:16 Кьрм. 10:18-20

+ 2:17 Кьрм. 10:17, Кьрм. 10:21

+ 2:24 Кьрм. 10:22-24

+ 2:31 Кьрм. 10:25-27

+ 2:32 Эхкъ. 38:26, Кьрм. 1:46, Кьрм. 26:51

+ 2:33 Кьрм. 1:47-53

+ 3:2 Эхкъ. 6:23

+ 3:4 Лв. 10:2,

+ 3:6 Кьрм. 18:2

+ 3:9 Кьрм. 8:19, Кьрм. 18:6

+ 3:10 Кьрм. 16:40,

+ 3:13 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 3:17 Хьн. 46:11, Эхкъ. 6:16-19, Эхкъ. 10:2

+ 3:23 Кьрм. 1:53

+ 3:25 Кьрм. 4:24-26

+ 3:31 Кьрм. 4:4, Кьрм. 4:15

+ 3:32 Кьрм. 4:16

+ 3:36 Кьрм. 4:31-32

+ 3:39 Кьрм. 26:62

+ 3:47 Эхкъ. 13:13, Кьрм. 18:15-16, Эхкъ. 30:13

+ 4:3 Кьрм. 8:24-25,

+ 4:6 Эхкъ. 25:5

+ 4:16 Кьрм. 3:32

+ 4:24 Кьрм. 3:25-26

+ 4:31 Кьрм. 3:36-37

+ 5:2 Лв. 13:3, Лв. 15:2, Лв. 13:46

+ 5:3 Лв. 15:31

+ 5:6 Лв. 6:2-3

+ 5:7 Лв. 5:5, Лв. 6:5

+ 5:13 Эхкъ. 20:14, Лв. 18:20

+ 5:15 Лв. 5:11

+ 5:22 Зб. 108:18

+ 6:6 Лв. 21:11

+ 6:10 Лв. 1:14, Лв. 5:7

+ 6:14 Лв. 3:6, Лв. 4:32

+ 6:15 Лв. 2:4

+ 6:19 Эхкъ. 29:23-24

+ 6:20 Лв. 7:31

+ 6:23 Лв. 9:23, ККъ. 21:5,

+ 6:24 Зб. 120:8, Зб. 133:3

+ 6:25 Зб. 4:7, Зб. 30:17, Зб. 66:2, Зб. 79:4, Зб. 79:8, Зб. 79:20, Зб. 118:135

+ 7:1 Эхкъ. 40:17, Лв. 8:10

+ 7:7 Кьрм. 4:25

+ 7:8 Кьрм. 4:31

+ 7:9 Кьрм. 3:31

+ 7:12 Эхкъ. 6:23, Кьрм. 1:7

+ 7:14 Эхкъ. 30:34-35

+ 7:15 Лв. 1:2-3

+ 7:16 Лв. 4:23-24

+ 7:17 Лв. 3:1

+ 7:18 Кьрм. 1:8

+ 7:24 Кьрм. 1:9

+ 7:30 Кьрм. 1:5

+ 7:36 Кьрм. 1:6

+ 7:42 Кьрм. 1:14

+ 7:48 Кьрм. 1:10,

+ 7:54 Кьрм. 1:10

+ 7:60 Кьрм. 1:11

+ 7:66 Кьрм. 1:12

+ 7:72 Кьрм. 1:13

+ 7:78 Кьрм. 1:15

+ 7:89 Эхкъ. 25:22

+ 8:7 Кьрм. 19:9, Кьрм. 19:17

+ 8:8 Лв. 2:1

+ 8:14 Кьрм. 3:45

+ 8:16 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 8:19 Кьрм. 3:9, Кьрм. 1:53

+ 8:24 Кьрм. 4:3,

+ 9:2 Эхкъ. 12:1, Лв. 23:5

+ 9:6 Лв. 21:1, Кьрм. 5:2

+ 9:11 Эхкъ. 12:6,

+ 9:12 Эхкъ. 12:46, Ягь. 19:36

+ 9:14 Эхкъ. 12:48-49

+ 9:15 Эхкъ. 13:21, Эхкъ. 40:17

+ 9:17 Эхкъ. 40:36

+ 10:5 Кьрм. 2:3-9

+ 10:6 Кьрм. 2:10-16

+ 10:9 Кьрм. 31:6,

+ 10:10 Кьрм. 29:1, Зб. 80:4, Кьрм. 28:11-15

+ 10:12 Хьн. 21:21

+ 10:14 Кьрм. 2:9, Кьрм. 1:7-9

+ 10:17 Кьрм. 2:17

+ 10:18 Кьрм. 2:10-16

+ 10:21 Кьрм. 4:4-15, Кьрм. 7:9

+ 10:22 Кьрм. 2:18-24

+ 10:25 Кьрм. 2:25-31

+ 10:29 Эхкъ. 2:18, Хьн. 12:7, Хьн. 32:12

+ 10:34 Эхкъ. 13:21

+ 10:35 Зб. 67:2,

+ 11:1 Лв. 10:2, Кьрм. 16:35

+ 11:2 Якь. 5:16

+ 11:4 Эхкъ. 12:38, 1-Кар. 10:6

+ 11:6 Кьрм. 21:5

+ 11:8 Эхкъ. 16:13, Эхкъ. 16:15-31

+ 11:14 Эхкъ. 18:18, ККъ. 1:9

+ 11:15 Юн. 4:3

+ 11:16 Эхкъ. 24:1, ККъ. 1:15

+ 11:18 Эхкъ. 19:10

+ 11:21 Эхкъ. 12:37

+ 11:23 Кьрм. 23:19,

+ 11:31 Эхкъ. 16:13

+ 11:35 Кьрм. 33:17

+ 12:6 Хьн. 46:2,

+ 12:7 Чвд. 3:2, Чвд. 3:5

+ 12:8 Эхкъ. 33:11, Эхкъ. 33:19

+ 12:10 Лв. 13:3

+ 12:14 Лв. 13:46, Кьрм. 5:2

• 13:1 ККъ. 1:19-25

+ 13:1 Кьрм. 10:12, Хьн. 21:21

+ 13:4 Кьрм. 32:8, ККъ. 1:22

+ 13:7 Кьрм. 13:31

+ 13:17 Кьрм. 11:28, Кьрм. 14:6

+ 13:23 Зб. 77:12, Зб. 77:43,

+ 13:24 Кьрм. 32:9, ККъ. 1:24-25

+ 13:30 Эхкъ. 17:8

+ 13:31 Кьрм. 13:7, Кьрм. 14:6, Кьрм. 26:65, Кьрм. 32:12, Кьрм. 34:19, ККъ. 1:36,

+ 13:34 Хьн. 6:4,

• 14:1 ККъ. 1:26-32

+ 14:2 Эхкъ. 16:3, Кьрм. 20:3

+ 14:5 Кьрм. 16:4, Кьрм. 16:22, Кьрм. 16:45, Кьрм. 20:6,

+ 14:6 Эхкъ. 24:13, Кьрм. 11:28, Кьрм. 13:31, Мрк. 14:63, Кр. 14:14

+ 14:9 Рим. 8:31

+ 14:10 Эхкъ. 17:4

+ 14:12 Эхкъ. 32:10

+ 14:14 Эхкъ. 15:14-15

+ 14:16 ККъ. 9:28

+ 14:17 Эхкъ. 34:6, Эхкъ. 20:5, ККъ. 5:9

• 14:20 ККъ. 1:34-40

+ 14:21 Зб. 71:19,

+ 14:23 ККъ. 12:9-10, Зб. 94:11

+ 14:24 Кьрм. 13:30, Кьрм. 14:6,

+ 14:29 Чвд. 3:17, Кьрм. 1:2-3

+ 14:30 Кьрм. 26:64-65

+ 14:33 ККъ. 1:3, ККъ. 8:2

+ 14:38 Кьрм. 26:65

• 14:39 ККъ. 1:40-46

+ 14:43 Кьрм. 13:30

+ 14:45 Кьрм. 21:3,

+ 15:3 Эхкъ. 29:18, Лв. 1:2-3, Лв. 22:21, Эхкъ. 23:14

+ 15:8 Лв. 3:1

+ 15:10 Лв. 1:9

+ 15:15 Эхкъ. 12:49, Лв. 19:34, Лв. 24:22, ККъ. 10:19

+ 15:22 Лв. 4:2, Лв. 4:27, Лв. 5:15

+ 15:24 Лв. 4:13

+ 15:27 Лв. 4:27-28

+ 15:29 Кьрм. 15:15

+ 15:30 Чвд. 10:26

+ 15:32 Эхкъ. 35:3

+ 15:34 Лв. 24:12

+ 15:35 Эхкъ. 31:14, Лв. 24:14-16

+ 15:38 ККъ. 22:12, МатӀ. 23:5

+ 15:40 Лв. 11:44

+ 15:41 Лв. 22:33

• 16:1 Зб. 105:16-18

+ 16:1 Эхкъ. 6:16, Эхкъ. 6:18, Эхкъ. 6:21

+ 16:3 Эхкъ. 19:6

+ 16:4 Кьрм. 14:5

+ 16:5 2-ТӀим. 2:19

+ 16:7 Лв. 10:1

+ 16:9 Кьрм. 8:14

+ 16:11 Эхкъ. 16:7-8

+ 16:13 Эхкъ. 2:14

+ 16:21 Эхкъ. 33:5

+ 16:22 Кьрм. 14:5, Кьрм. 27:16, Кр. 17:28, Хьн. 18:23

+ 16:26 2-ТӀим. 2:19

+ 16:30 Зб. 54:16

+ 16:35 Лв. 10:2, Кьрм. 11:1

+ 16:40 Кьрм. 3:10,

+ 16:45 Эхкъ. 33:5, Кьрм. 14:5

+ 16:46 Лв. 16:12, Кьрм. 1:53

+ 16:48 Кьрм. 25:8,

+ 17:4 Эхкъ. 25:22

+ 17:8 Чвд. 9:4

+ 18:1 Эхкъ. 28:38

+ 18:2 Кьрм. 3:6-10

+ 18:5 Кьрм. 1:53

+ 18:7 Эхкъ. 26:31, Лв. 16:2, Кьрм. 1:51

+ 18:8 Лв. 7:32, Кьрм. 5:9, Эхкъ. 29:28

+ 18:11 Лв. 22:2, Лв. 22:3, Лв. 22:11-13

+ 18:12 ККъ. 18:4

+ 18:13 Эхкъ. 23:19

+ 18:14 Лв. 27:21, Лв. 27:28

+ 18:15 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16, Кьрм. 3:46-47

+ 18:16 Эхкъ. 30:13

+ 18:17 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 18:18 Эхкъ. 29:26-28

+ 18:19 Лв. 2:13,

+ 18:20 ККъ. 10:9, ККъ. 12:12, ККъ. 14:27, ККъ. 18:1-2,

+ 18:21 Лв. 27:30, ККъ. 14:22

+ 19:2 ККъ. 21:3,

+ 19:4 Лв. 4:16-17

+ 19:5 Эхкъ. 29:14, Лв. 4:11-12, Лв. 9:11

+ 19:6 Эхкъ. 12:22, Лв. 14:4

+ 19:7 Лв. 11:25

+ 19:9 Кьрм. 8:7

+ 19:10 Лв. 11:25

+ 19:12 Кьрм. 31:19

+ 19:13 Лв. 15:31

+ 19:15 Лв. 11:32

+ 19:18 Эхкъ. 12:22

+ 19:19 Лв. 11:25

+ 19:20 Лв. 15:31

+ 20:1 Эхкъ. 15:20

+ 20:2 Эхкъ. 17:1-7

+ 20:3 Эхкъ. 16:3, Кьрм. 14:2

+ 20:6 Кьрм. 14:5

+ 20:10 Зб. 105:33

+ 20:12 Кьрм. 27:14, ККъ. 31:2

* 20:13 Мериба – чувуд чӀалалди «къалмакъал».

+ 20:14 Хьн. 25:24-26, ККъ. 2:4

+ 20:15 Хьн. 46:6-7, Эхкъ. 1:11

+ 20:16 Эхкъ. 2:23, Эхкъ. 3:7, Эхкъ. 14:19

+ 20:17 Кьрм. 21:22, ККъ. 2:27

+ 20:19 ККъ. 2:28

+ 20:22 Кьрм. 33:37

+ 20:24 Кьрм. 20:12

+ 20:26 Эхкъ. 28:2, Эхкъ. 29:29

+ 20:28 Кьрм. 33:38-39, ККъ. 10:6

+ 20:29 ККъ. 34:8

+ 21:1 Кьрм. 33:40

+ 21:2 Лв. 27:29, ККъ. 7:2, Хьн. 28:20

* 21:3 Гьарма – чӀувуд чӀала «тергун» мана аваз гъавурда акьазва.

+ 21:5 Кьрм. 11:4-6, Кьрм. 11:20

+ 21:9 Ягь. 3:14

+ 21:10 Кьрм. 33:43

+ 21:11 Кьрм. 33:44

+ 21:12 ККъ. 2:13

+ 21:13 Кьрм. 22:36,

+ 21:15 ККъ. 2:9, ККъ. 2:18, ККъ. 2:29,

• 21:21 ККъ. 2:24,

+ 21:22 Кьрм. 20:17, Кьрм. 20:19

+ 21:24 ККъ. 3:16,

+ 21:29 Рт. 1:15,

+ 21:30 Кьрм. 32:3,

+ 21:32 Кьрм. 32:1,

+ 21:34 ККъ. 3:1-2

+ 22:2 Эхкъ. 15:15,

+ 22:5 ККъ. 23:4

+ 22:36 Кьрм. 21:13, Кьрм. 21:15

+ 23:9 ККъ. 33:28, Эхкъ. 33:16

+ 23:10 Хьн. 13:16

+ 23:19 2-ТӀим. 2:13, ТӀитӀ. 1:1-2,

+ 23:22 Кьрм. 24:8

+ 23:23 Зб. 43:1

+ 23:24 Хьн. 49:9, Хьн. 49:27

+ 24:2 Кьрм. 11:25,

+ 24:8 Кьрм. 23:22

+ 24:9 Хьн. 49:9, Хьн. 12:3, Хьн. 27:29

+ 24:10 ККъ. 23:5

+ 24:17 МатӀ. 2:2, Крм. 22:16, Хьн. 49:10,

+ 24:20 Хьн. 36:12, Эхкъ. 17:8

+ 24:21 Хьн. 15:19,

+ 24:24 Хьн. 10:21, Хьн. 10:25

+ 25:1 Кьрм. 33:49,

+ 25:2 Эхкъ. 34:15

+ 25:3 Кьрм. 31:16, Зб. 105:28-29,

+ 25:4 ККъ. 4:3, ККъ. 21:22

+ 25:7 Эхкъ. 6:25

+ 25:8 Зб. 105:30, Кьрм. 16:48,

+ 25:15 Кьрм. 31:8

+ 25:17 Кьрм. 31:2, Кьрм. 31:7

+ 26:2 Эхкъ. 30:12-14, Эхкъ. 38:26, Кьрм. 1:2, Кьрм. 1:3,

+ 26:5 Эхкъ. 6:14,

+ 26:6 Хьн. 46:8-9

+ 26:7 Кьрм. 1:21

+ 26:9 Кьрм. 16:1-2

+ 26:10 Кьрм. 16:31-35

+ 26:11 Эхкъ. 6:24

+ 26:12 Хьн. 46:10, Эхкъ. 6:15,

+ 26:14 Кьрм. 1:23

+ 26:15 Хьн. 46:16

+ 26:18 Кьрм. 1:25

+ 26:19 Хьн. 38, Хьн. 46:12,

+ 26:22 Кьрм. 1:27

+ 26:23 Хьн. 46:13,

+ 26:25 Кьрм. 1:29

+ 26:26 Хьн. 46:14

+ 26:27 Кьрм. 1:31

+ 26:28 Хьн. 46:20

+ 26:33 Кьрм. 27:1-7

+ 26:34 Кьрм. 1:35

+ 26:37 Кьрм. 1:33

+ 26:38 Хьн. 46:21,

+ 26:41 Кьрм. 1:37

+ 26:42 Хьн. 46:23

+ 26:43 Кьрм. 1:39

+ 26:44 Хьн. 46:17,

+ 26:47 Кьрм. 1:41

+ 26:48 Хьн. 46:24,

+ 26:50 Кьрм. 1:43

+ 26:51 Кьрм. 1:46

+ 26:54 Кьрм. 33:54

• 26:57 Эхкъ. 6:16-25,

+ 26:60 Эхкъ. 6:23-25

+ 26:61 Лв. 10:2

+ 26:62 Кьрм. 3:39

+ 26:65 Кьрм. 14:28-30

• 27:1 Кьрм. 36:1-12

+ 27:1 Кьрм. 26:33,

+ 27:3 Кьрм. 16:1-35, Кьрм. 16:49

+ 27:11 Рт. 4:3-6,

+ 27:12 ККъ. 3:27, ККъ. 32:49

+ 27:13 Кьрм. 20:24

+ 27:14 Кьрм. 20:12-13

+ 27:16 Кьрм. 16:22

+ 27:17 МатӀ. 9:36, Мрк. 6:34

+ 27:18 Эхкъ. 24:13

+ 27:19 ККъ. 3:28, ККъ. 31:14

• 28:1 Эхкъ. 29:38-42

+ 28:2 Лв. 3:11, Лв. 21:6, Лв. 1:9

+ 28:11 Кьрм. 10:10

• 28:16 Эхкъ. 13:3-7, Лв. 23:5-8, ККъ. 16:1-8

+ 28:16 Эхкъ. 12:1-13

+ 28:17 Эхкъ. 23:15

• 28:26 ККъ. 16:9-12

+ 29:1 Лв. 23:23-25

+ 29:7 Лв. 16:29-31, Лв. 23:27-32

• 29:12 Лв. 23:33-43, ККъ. 16:13-15

+ 29:39 Лв. 7:16

+ 30:3 Лв. 5:4, ККъ. 23:21, Зб. 49:14,

+ 31:2 Кьрм. 25:17

+ 31:6 Кьрм. 10:9

+ 31:8 Кьрм. 25:15,

+ 31:16 Кьрм. 25:1-5

+ 31:18 ККъ. 21:10-14

+ 31:19 Кьрм. 19:12, Кьрм. 19:22

+ 31:24 Лв. 11:25, Кьрм. 19:10

+ 31:50 Эхкъ. 30:12

+ 31:53 ККъ. 20:14

+ 31:54 Эхкъ. 30:16

+ 32:1 Кьрм. 21:32

+ 32:4 Кьрм. 21:24, Кьрм. 21:35

+ 32:8 Кьрм. 13:3-4, Кьрм. 13:21-33

+ 32:10 ККъ. 1:34-36

+ 32:11 Кьрм. 14:29

+ 32:12 Кьрм. 14:6

+ 32:13 Кьрм. 14:33-35

+ 32:39 Хьн. 50:23,

+ 32:41 ККъ. 3:14-15,

+ 33:3 Эхкъ. 14:8

+ 33:4 Эхкъ. 12:12, Эхкъ. 12:29

+ 33:5 Эхкъ. 12:37

+ 33:6 Эхкъ. 13:20

+ 33:7 Эхкъ. 14:2

+ 33:8 Эхкъ. 15:22-23

+ 33:9 Эхкъ. 15:27

+ 33:11 Эхкъ. 16:1

+ 33:14 Эхкъ. 17:1

+ 33:15 Эхкъ. 19:2

+ 33:16 Кьрм. 11:34

+ 33:17 Кьрм. 11:35

+ 33:31 ККъ. 10:6

+ 33:33 ККъ. 10:7

+ 33:35 ККъ. 2:8

+ 33:36 Кьрм. 20:1, Кьрм. 27:14

+ 33:37 Кьрм. 20:22

+ 33:38 Кьрм. 20:28, ККъ. 10:6

+ 33:40 Кьрм. 21:1

+ 33:43 Кьрм. 21:10

+ 33:44 Кьрм. 21:11

+ 33:47 ККъ. 32:49

+ 33:48 Кьрм. 22:1

+ 33:49 Кьрм. 25:1

+ 33:52 Эхкъ. 23:24, ККъ. 7:5

+ 33:54 Кьрм. 26:54

+ 34:7 Кьрм. 33:37-39

+ 34:12 Хьн. 15:18, Эхкъ. 23:31, ККъ. 11:24,

+ 34:19 Кьрм. 14:6

+ 35:6 ККъ. 4:41-43,

• 35:9 ККъ. 4:41-43, ККъ. 19:1-13,

+ 35:11 Эхкъ. 21:13

+ 35:22 Эхкъ. 21:13

+ 35:25 Эхкъ. 29:7

+ 35:30 ККъ. 17:6, ККъ. 19:15

+ 35:31 Хьн. 8:22, Эхкъ. 21:12, Эхкъ. 21:30

+ 35:33 Зб. 105:38, Хьн. 9:6

+ 35:34 Лв. 18:25

• 36:1 Кьрм. 27:1-7,

+ 36:4 Лв. 25:10

+ 1:2 Эхкъ. 3:1, Эхкъ. 17:6, Эхкъ. 33:6, Кьрм. 13:26, Кьрм. 32:8

+ 1:3 Кьрм. 14:33

+ 1:4 Кьрм. 21:21-35

+ 1:6 Эхкъ. 19:1, Кьрм. 10:11-12

+ 1:7 Кьрм. 13:30

+ 1:8 Хьн. 12:7, Хьн. 26:3, Хьн. 28:13

+ 1:9 Эхкъ. 18:18, Кьрм. 11:14

+ 1:10 Хьн. 15:5

+ 1:15 Эхкъ. 18:25, Кьрм. 11:16

+ 1:16 Лв. 19:15, ККъ. 16:18-19,

+ 1:17 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 18:22, Эхкъ. 18:26

• 1:19 Кьрм. 13, Кьрм. 14

+ 1:21 ККъ. 31:8,

+ 1:30 Эхкъ. 14:14

+ 1:31 Эхкъ. 19:4, ККъ. 32:11,

+ 1:33 Эхкъ. 13:21

• 1:34 Кьрм. 14:20-45

+ 1:36 Кьрм. 14:6-9, Кьрм. 14:24

+ 1:37 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14

+ 1:38 Эхкъ. 24:13, Кьрм. 27:18-20

+ 1:46 Кьрм. 20:1,

+ 2:1 Кьрм. 14:25, Кьрм. 21:4

+ 2:5 Хьн. 36:8

+ 2:7 Кьрм. 14:33

* 2:9 Вич вири Магьаб чилин лишан тир шегьер.

+ 2:10 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 2:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20, Хьн. 14:5-6

+ 2:12 Хьн. 36:20-30

+ 2:13 Кьрм. 21:12

+ 2:14 Кьрм. 14:29-35, Кьрм. 26:64-65

+ 2:20 Хьн. 14:5-6

+ 2:22 Хьн. 36:20-30

• 2:24 Кьрм. 21:21-26

+ 2:25 Эхкъ. 15:14-16, Эхкъ. 23:27

+ 2:27 Кьрм. 20:17-19

• 3:1 Кьрм. 21:31-35

+ 3:2 Кьрм. 21:33-34

+ 3:6 ККъ. 7:2

+ 3:9 ККъ. 4:48, Зб. 28:6,

+ 3:11 Хьн. 14:5, ККъ. 2:11, ККъ. 2:20,

+ 3:12 Кьрм. 32:33,

+ 3:15 Кьрм. 32:39-41,

+ 3:16 Кьрм. 21:24,

+ 3:17 Кьрм. 34:11,

+ 3:19 Кьрм. 32:17-26,

+ 3:21 ККъ. 7:19,

+ 3:22 Эхкъ. 14:14

+ 3:24 Эхкъ. 15:11

+ 3:26 Кьрм. 20:12, ККъ. 1:37

+ 3:27 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 31:2, ККъ. 32:52, ККъ. 34:4

+ 3:28 Кьрм. 27:18-19, ККъ. 1:38

+ 3:29 Кьрм. 25:5

+ 4:1 Лв. 18:5

+ 4:2 ККъ. 12:32, Крм. 22:18

+ 4:3 Кьрм. 25:1-9

+ 4:6 Зб. 118:98, Зб. 110:10

+ 4:7 Зб. 118:151, Зб. 144:18

+ 4:8 Рим. 3:2, Рим. 7:12

+ 4:9 ККъ. 6:7, ККъ. 11:19, ККъ. 32:46, Зб. 77:4,

+ 4:10 Эхкъ. 19:9, Эхкъ. 19:16

+ 4:11 Эхкъ. 20:21, Чвд. 12:18

+ 4:13 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 24:12, Эхкъ. 31:18

+ 4:16 Эхкъ. 20:4-5, Рим. 1:23

+ 4:21 ККъ. 1:37, ККъ. 3:26

+ 4:24 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 9:3, Чвд. 12:29

+ 4:26 ККъ. 32:1, Зб. 49:4

+ 4:27 Лв. 26:33, ККъ. 28:64

+ 4:28 ККъ. 28:36, Зб. 113:13-14,

+ 4:33 Эхкъ. 19:21

+ 4:35 Мрк. 12:32, 1-Кар. 8:4

+ 4:36 Эхкъ. 24:17

+ 4:39 Эхкъ. 15:11,

• 4:41 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 19:1-13,

+ 4:47 Кьрм. 21:21-35

+ 4:48 ККъ. 3:9

+ 4:49 ККъ. 3:17

• 5:1 Эхкъ. 20:1-17

+ 5:4 Эхкъ. 33:11

+ 5:5 Эхкъ. 20:18, Эхкъ. 20:21, Эхкъ. 24:2

+ 5:6 Лв. 26:13

+ 5:8 Лв. 19:4, Лв. 26:1, ККъ. 27:15

+ 5:9 Эхкъ. 34:14, ККъ. 4:24, ККъ. 6:15, Эхкъ. 34:7, Кьрм. 14:18

+ 5:10 ККъ. 7:9

+ 5:11 Лв. 19:12, Лв. 24:10-16

+ 5:12 Эхкъ. 31:14-17, Лв. 19:30, Лв. 23:3, Лв. 26:2, Кьрм. 15:32-36, Мрк. 2:27-28, ЛкӀ. 13:14

+ 5:16 Лв. 19:3, ККъ. 27:16, МатӀ. 15:4, МатӀ. 19:19, Мрк. 7:10, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Эф. 6:2

+ 5:17 Хьн. 9:6, Лв. 24:17, МатӀ. 5:21, МатӀ. 19:18, Мрк. 10:19, ЛкӀ. 18:20, Рим. 13:9, Якь. 2:11

+ 5:18 Лв. 18:20, Лв. 20:10, ККъ. 22:22, МатӀ. 5:27, Рим. 13:9

+ 5:19 Лв. 19:11, МатӀ. 19:18, Рим. 13:9

+ 5:20 Эхкъ. 23:1, ККъ. 19:16-20, МатӀ. 19:18

+ 5:21 МатӀ. 5:28, ЛкӀ. 12:15, Рим. 7:7, Рим. 13:9

+ 5:22 Эхкъ. 31:18

+ 5:25 Эхкъ. 19:21

+ 5:27 Эхкъ. 20:18-19

+ 5:28 ККъ. 18:17

+ 5:33 ККъ. 10:13

+ 6:3 Хьн. 15:5, Хьн. 22:17

+ 6:4 Мрк. 12:29,

+ 6:5 ККъ. 11:13, МатӀ. 22:37, Мрк. 12:30, ЛкӀ. 10:27

+ 6:7 ККъ. 4:9, Зб. 118:13

+ 6:8 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 11:18

+ 6:9 ККъ. 11:20

+ 6:13 МатӀ. 4:10, ЛкӀ. 4:8, ККъ. 10:20,

+ 6:15 Эхкъ. 20:5

+ 6:16 Эхкъ. 17:2, МатӀ. 4:7, ЛкӀ. 4:12

+ 6:19 Эхкъ. 23:28-30

+ 6:20 Эхкъ. 12:26

+ 6:21 Эхкъ. 20:2

+ 6:22 Зб. 134:8

+ 6:25 ККъ. 24:13

+ 7:1 Эхкъ. 23:23

+ 7:2 Кьрм. 21:2, ККъ. 3:6, ККъ. 20:16-17,

+ 7:3 2-Кар. 6:14, Эхкъ. 34:15-16,

+ 7:4 ККъ. 6:15

+ 7:5 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13

+ 7:6 1-Птр. 2:9, Эхкъ. 19:5-6

+ 7:9 Эхкъ. 20:6, ККъ. 5:10

+ 7:12 Хьн. 17:2, Хьн. 26:3

+ 7:14 Эхкъ. 23:26

+ 7:15 Эхкъ. 9:15, Эхкъ. 15:26, Эхкъ. 23:25

+ 7:16 Эхкъ. 23:33

+ 7:19 ККъ. 3:21,

+ 7:20 Эхкъ. 23:28,

+ 7:22 Эхкъ. 23:29

+ 8:2 Эхкъ. 16:35, Эхкъ. 15:25

+ 8:3 Эхкъ. 16:14-15, Эхкъ. 16:31, МатӀ. 4:4, ЛкӀ. 4:4

+ 8:4 ККъ. 29:5,

+ 8:5 Чвд. 12:7

+ 8:7 ККъ. 11:11

+ 8:14 Зб. 77:11, Зб. 105:21,

+ 8:15 Кьрм. 21:6, Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 8:16 Эхкъ. 16:5, Эхкъ. 16:31

+ 9:2 Кьрм. 13:23, ККъ. 1:28

+ 9:3 Эхкъ. 20:5, Эхкъ. 24:17, ККъ. 4:24, Чвд. 12:29, Эхкъ. 23:29-31

+ 9:4 Хьн. 15:16

+ 9:5 Хьн. 50:24

+ 9:8 Эхкъ. 32:4, Эхкъ. 32:10

+ 9:9 Эхкъ. 24:18, МатӀ. 4:2

+ 9:10 Эхкъ. 31:18

+ 9:12 Эхкъ. 32:7-10

+ 9:14 Зб. 9:6, Кьрм. 14:12

+ 9:18 Эхкъ. 34:28, Эхкъ. 32:11-14

+ 9:21 Эхкъ. 32:20

+ 9:22 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 11:3, Кьрм. 11:34

+ 9:23 Кьрм. 13:3, Кьрм. 14:1

+ 9:26 Эхкъ. 32:11-13

+ 9:28 Кьрм. 14:16

• 10:1 Эхкъ. 34:1-4

+ 10:1 Эхкъ. 25:10

+ 10:2 Эхкъ. 25:16, Эхкъ. 25:21

+ 10:3 Эхкъ. 37:1-9

+ 10:4 Эхкъ. 20:1-17, ККъ. 5:6-21, Эхкъ. 34:28-29

+ 10:5 Эхкъ. 40:20,

+ 10:6 Кьрм. 33:30-31, Кьрм. 20:28, Кьрм. 33:38

+ 10:7 Кьрм. 33:33

+ 10:8 Кьрм. 8:14

+ 10:9 Кьрм. 18:20

+ 10:10 Эхкъ. 34:28

+ 10:11 Эхкъ. 33:1

+ 10:13 ККъ. 5:33

+ 10:14 Эхкъ. 9:29,

+ 10:15 Рим. 11:28

+ 10:16 ККъ. 30:6, Рим. 2:29, Эхкъ. 32:9

+ 10:17 Зб. 49:1, Зб. 135:2, 1-ТӀим. 6:15, Крм. 17:14, Крм. 19:16, Кр. 10:34, Рим. 2:11, ГлтӀ. 2:6, Эф. 6:9, Кал. 3:25, 1-Птр. 1:17,

+ 10:18 Зб. 67:5, Зб. 145:9

+ 10:19 Эхкъ. 22:21, Лв. 19:34

+ 10:20 ККъ. 6:13, ККъ. 30:20

+ 10:22 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:5, Хьн. 15:5, Хьн. 22:17

+ 11:4 Эхкъ. 14:27-28

+ 11:5 Зб. 77:14-40

+ 11:6 Кьрм. 16:31-33

+ 11:9 Хьн. 50:24, Эхкъ. 3:8

+ 11:11 ККъ. 8:7

+ 11:13 ККъ. 6:5,

+ 11:14 Лв. 26:4,

+ 11:15 Зб. 103:14

+ 11:18 Эхкъ. 13:9, Эхкъ. 13:16, ККъ. 6:8

+ 11:19 ККъ. 4:9

+ 11:20 ККъ. 6:9

+ 11:24 Хьн. 15:18, Эхкъ. 23:31, Кьрм. 34:1-12,

+ 11:25 ККъ. 7:24

+ 11:26 ККъ. 30:1, ККъ. 30:15

+ 11:27 Лв. 26:1-13, ККъ. 28:2-14

+ 11:28 Лв. 26:14-45, ККъ. 28:15-45

+ 11:29 ККъ. 27:12-13,

+ 11:30 Хьн. 12:6

+ 12:3 Эхкъ. 23:24, Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5,

+ 12:7 ККъ. 27:7

+ 12:9 Зб. 94:11

+ 12:12 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9

+ 12:16 Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13

+ 12:19 ККъ. 14:27,

+ 12:23 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:13

+ 12:32 ККъ. 4:2, Крм. 22:18

+ 13:2 Мрк. 13:22, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 13:5 ККъ. 18:20

+ 13:9 Эхкъ. 32:27-28, ККъ. 17:7

+ 13:10 ККъ. 17:5

+ 14:1 МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14, Лв. 19:27-28, Лв. 21:5

+ 14:2 Эхкъ. 19:5

• 14:3 Лв. 11

+ 14:21 Лв. 7:24, Лв. 11:39-40, Эхкъ. 19:6, Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26

+ 14:22 Лв. 27:30, Кьрм. 18:21

+ 14:27 ККъ. 12:19, Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9

+ 14:28 ККъ. 26:12

+ 15:1 ККъ. 31:10,

+ 15:3 ККъ. 23:20

+ 15:6 ККъ. 28:12,

+ 15:8 Лв. 25:35-36, Зб. 36:26, МатӀ. 5:42, Якь. 2:15, 1-Ягь. 3:17

+ 15:11 МатӀ. 26:11

+ 15:12 Эхкъ. 21:2

+ 15:17 Эхкъ. 21:5-6

+ 15:19 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16

+ 15:21 Лв. 22:20

+ 15:23 Лв. 17:13, ККъ. 12:23-24

• 16:1 Эхкъ. 12:1-39, Эхкъ. 13:3-10, Эхкъ. 23:14-17, Лв. 23:4-22, Лв. 23:33-43, Кьрм. 28:16-31, Кьрм. 29:12-39

+ 16:3 Эхкъ. 12:11

+ 16:4 Эхкъ. 34:25

+ 16:9 Эхкъ. 34:22

+ 16:12 ККъ. 5:15

+ 16:13 Эхкъ. 23:16

+ 16:18 Эхкъ. 18:21, Кьрм. 11:16, ККъ. 1:16-17

+ 16:19 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, Эхкъ. 23:8,

+ 16:21 Эхкъ. 34:13, ККъ. 7:5

+ 17:1 Лв. 22:20

+ 17:5 ККъ. 13:10

+ 17:6 Кьрм. 35:30, ККъ. 19:15

+ 17:7 ККъ. 13:9

+ 17:9 ККъ. 19:17

+ 18:2 Кьрм. 18:20, ККъ. 10:9,

+ 18:3 Лв. 7:30-34

+ 18:4 Кьрм. 18:12

+ 18:6 Кьрм. 35:2,

+ 18:9 Лв. 18:26-30, ККъ. 12:29-31

+ 18:10 Лв. 18:21,

+ 18:11 Эхкъ. 22:18, Лв. 19:26, Лв. 19:31

+ 18:15 Мрк. 9:8, Ягь. 1:21, Кр. 3:22, Кр. 7:37

+ 18:16 Эхкъ. 20:19, ККъ. 5:27

+ 18:17 ККъ. 5:28

+ 18:18 Ягь. 4:25

+ 18:20 ККъ. 13:5,

• 19:1 Кьрм. 35:9-34, ККъ. 4:41-43,

+ 19:5 Эхкъ. 21:13

+ 19:11 ККъ. 27:24

+ 19:13 ККъ. 21:9

+ 19:14 ККъ. 27:17,

+ 19:15 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, МатӀ. 18:16, 2-Кар. 13:1, 1-ТӀим. 5:19, Чвд. 10:28

+ 19:16 Эхкъ. 20:16

+ 19:17 ККъ. 17:9, ККъ. 25:1

+ 19:21 Эхкъ. 21:23-25, Лв. 24:19-20, МатӀ. 5:38

+ 20:7 ККъ. 24:5

+ 20:14 Кьрм. 31:7, Кьрм. 31:9,

+ 20:17 ККъ. 7:2,

+ 21:3 Кьрм. 19:2,

+ 21:5 Кьрм. 6:22-27

+ 21:8 Юн. 1:14

+ 21:9 ККъ. 19:13

+ 21:12 1-Кар. 11:6

+ 21:15 Хьн. 29:30, Хьн. 29:33

+ 21:18 Эхкъ. 20:12, ККъ. 5:16

+ 21:22 Кьрм. 25:4

+ 21:23 Ягь. 19:31, ГлтӀ. 3:13

+ 22:1 Эхкъ. 23:4

+ 22:6 Эхкъ. 23:19, Лв. 22:28

+ 22:9 Лв. 19:19

+ 22:12 Кьрм. 15:38

+ 22:22 Эхкъ. 20:14, Лв. 20:10, Ягь. 8:5

+ 22:29 Хьн. 34:8, Эхкъ. 22:16-17,

+ 22:30 Лв. 18:8, ККъ. 27:20

+ 23:1 Лв. 21:18-20,

+ 23:4 Кьрм. 22:5-6

+ 23:5 Кьрм. 24:10,

+ 23:7 Хьн. 25:24-26, Хьн. 36:8, Кьрм. 20:14, Эхкъ. 22:21, Эхкъ. 23:9

+ 23:10 Лв. 15:1-5

+ 23:14 Лв. 26:12

+ 23:17 Лв. 19:29,

+ 23:20 Эхкъ. 22:25, ККъ. 15:3

+ 23:21 Кьрм. 30:3,

+ 23:25 Мрк. 2:23, Рт. 2:2

+ 24:1 МатӀ. 5:31, МатӀ. 19:7, Мрк. 10:4

+ 24:5 ККъ. 20:7,

+ 24:7 Эхкъ. 21:16

+ 24:8 Лв. 13:2

+ 24:9 Кьрм. 12:10-15

+ 24:13 Эхкъ. 22:26-27, ККъ. 6:25, Зб. 111:9

+ 24:14 Лв. 25:39

+ 24:15 Лв. 19:13, Якь. 5:4

+ 24:17 Эхкъ. 22:21

+ 24:19 Лв. 19:9, Лв. 23:22, Рт. 2:1-2

+ 25:1 ККъ. 19:17

+ 25:3 2-Кар. 11:24

+ 25:4 1-Кар. 9:9, 1-ТӀим. 5:18

+ 25:5 МатӀ. 22:24, Мрк. 12:19, ЛкӀ. 20:28

+ 25:6 Хьн. 38:8, Рт. 4:10

+ 25:9 Рт. 4:7

+ 25:14 Лв. 19:36

+ 25:17 Эхкъ. 17:8

+ 26:2 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Лв. 23:10

+ 26:5 Хьн. 46:27, Эхкъ. 1:7

+ 26:6 Эхкъ. 1:11, Эхкъ. 1:14

+ 26:7 Эхкъ. 2:23-25, Эхкъ. 3:9

+ 26:8 Эхкъ. 12:51

+ 26:9 Эхкъ. 3:8

+ 26:12 Лв. 27:30, ККъ. 14:28-29

+ 26:14 Лв. 7:20, Лв. 21:1, Лв. 21:11,

+ 26:15 Зб. 32:14, Эхкъ. 3:8

+ 26:18 Эхкъ. 19:5

+ 26:19 ККъ. 28:1, Эхкъ. 19:6

+ 27:5 Эхкъ. 20:25,

+ 27:7 ККъ. 12:7

+ 27:9 ККъ. 26:18

+ 27:12 ККъ. 11:29,

+ 27:15 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 34:17, ККъ. 5:8

+ 27:16 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17, Лв. 19:3

+ 27:17 ККъ. 19:14

+ 27:18 Лв. 19:14

+ 27:19 Эхкъ. 22:21-22

+ 27:20 Лв. 18:8, ККъ. 22:30

+ 27:21 Эхкъ. 22:19, Лв. 18:23

+ 27:22 Лв. 18:9,

+ 27:23 Лв. 18:17, Лв. 20:14

+ 27:24 ККъ. 19:11

+ 27:25 Эхкъ. 23:7, ККъ. 16:19

+ 27:26 Зб. 118:21, ГлтӀ. 3:10

• 28:1 Лв. 26:1-13, ККъ. 11:13-15

+ 28:1 ККъ. 26:19

+ 28:6 Зб. 120:7

+ 28:7 Эхкъ. 23:27

+ 28:8 Лв. 25:20-21

+ 28:9 Эхкъ. 19:6

+ 28:12 ККъ. 11:14, ККъ. 15:6

• 28:15 Лв. 26:14-45

+ 28:22 Лв. 26:16,

+ 28:26 Зб. 78:2,

+ 28:27 Эхкъ. 9:10

+ 28:30 ККъ. 20:5-7,

+ 28:36 ККъ. 4:28

+ 28:53 Лв. 26:29,

+ 28:60 Эхкъ. 9:1-12

+ 28:62 Хьн. 15:5, ККъ. 10:22

+ 28:64 Лв. 26:33, ККъ. 4:27,

+ 28:68 ККъ. 17:16,

+ 29:1 Эхкъ. 19:1-6

+ 29:4 Рим. 11:8

+ 29:5 ККъ. 8:4,

+ 29:6 Эхкъ. 15:25, Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 17:6

+ 29:7 Кьрм. 21:21-35

+ 29:8 Кьрм. 32:33

+ 29:13 Эхкъ. 6:7

+ 29:18 Чвд. 12:15

+ 29:20 ККъ. 9:14, Зб. 9:6

+ 29:23 Хьн. 14:2, Хьн. 19:24,

+ 29:24 Лв. 26:32,

+ 29:27 Лв. 26:14-39, ККъ. 28:15-68,

+ 30:1 ККъ. 11:26, Лв. 26:40

+ 30:6 ККъ. 10:16,

+ 30:7 Хьн. 12:3, Эхкъ. 23:22

+ 30:12 Рим. 10:6

+ 30:15 ККъ. 11:26,

+ 30:20 ККъ. 10:20

+ 31:2 ККъ. 34:7, Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:12-13, ККъ. 3:27

+ 31:3 ККъ. 1:38

+ 31:4 Кьрм. 21:21-35

+ 31:5 ККъ. 7:2

+ 31:10 ККъ. 15:1, Эхкъ. 23:16

+ 31:14 ККъ. 34:5, Кьрм. 27:19

+ 31:15 Эхкъ. 33:9, Кьрм. 12:5

+ 31:16 Эхкъ. 34:15,

+ 31:17 Кьрм. 14:42,

+ 31:19 ККъ. 32:1-43

+ 31:20 Эхкъ. 3:8

+ 32:2 Зб. 71:6

+ 32:4 МатӀ. 5:48, Зб. 17:31, Рим. 9:14

+ 32:6 Ягь. 8:41,

+ 32:7 Зб. 76:6,

+ 32:8 Хьн. 11:8, Кр. 17:26

+ 32:9 Эхкъ. 19:5,

+ 32:10 Зб. 16:8,

+ 32:11 Эхкъ. 19:4,

+ 32:15 Зб. 88:27, Зб. 94:1

+ 32:16 Зб. 77:58

+ 32:17 Зб. 105:37, 1-Кар. 10:20

+ 32:21 Рим. 10:19

+ 32:23 Зб. 7:13, Зб. 37:3,

+ 32:24 Лв. 26:22,

+ 32:27 Зб. 12:5,

+ 32:30 Лв. 26:8,

+ 32:32 Хьн. 18:20

+ 32:33 Зб. 57:5-6

+ 32:35 Рим. 12:19, Чвд. 10:30

+ 32:36 Зб. 134:14, Чвд. 10:30,

+ 32:39 Эхкъ. 20:3, Зб. 102:3, Зб. 146:3,

+ 32:41 Зб. 7:13, ККъ. 32:41,

+ 32:43 Рим. 15:10, Хьн. 4:10-12, Зб. 78:10, Крм. 6:10, Крм. 19:2

+ 32:46 ККъ. 4:9

+ 32:47 Лв. 18:5

+ 32:49 Кьрм. 27:12

+ 32:50 Кьрм. 33:38

+ 32:51 Кьрм. 20:12, Кьрм. 27:14

+ 32:52 ККъ. 3:27

• 33:1 Хьн. 49:1-28

+ 33:1 Зб. 89:1

+ 33:2 Зб. 49:2, Зб. 79:2, Зб. 93:1, Кр. 7:53, ГлтӀ. 3:19, Эхкъ. 19:18

+ 33:4 Ягь. 1:17, Ягь. 7:19

+ 33:5 ККъ. 32:15,

+ 33:8 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13

+ 33:9 Эхкъ. 32:26-29, ККъ. 17:9-11, Эхкъ. 30:7-8

+ 33:13 Хьн. 27:28

+ 33:15 Хьн. 49:26,

+ 33:16 Эхкъ. 3:2-4

+ 33:17 Хьн. 48:19

+ 33:19 Зб. 4:6

+ 33:21 Кьрм. 32:1-5, Кьрм. 32:16-19

+ 33:26 ККъ. 32:15, ККъ. 33:5, Эхкъ. 15:11

+ 33:27 Зб. 54:20, Зб. 89:3, Зб. 92:2, Зб. 89:1, Зб. 90:9

+ 33:28 Кьрм. 23:9

+ 33:29 Хьн. 15:1, Зб. 32:20,

+ 34:3 Хьн. 14:2, Хьн. 19:22, Хьн. 13:12

+ 34:4 Хьн. 12:7, Хьн. 50:24, ККъ. 3:27

+ 34:6 Ягьд. 1:9

+ 34:7 ККъ. 31:2

+ 34:8 Кьрм. 20:29

+ 34:9 Кьрм. 27:18, Кьрм. 27:23,

+ 34:10 Эхкъ. 33:11

+ 1:15 Кьрм. 21:29

* 1:20 Наъми – чувуд чӀалалди «бахтлу».

* 1:20 Мара – чувуд чӀалалди «туькьуьл». Вичиз Аллагьди туькьуьлвилер гайивиляй Наъмиди вичиз икӀ лугьун тӀалабзава.

+ 2:1 Лв. 19:9, ККъ. 24:19

+ 2:4 Зб. 128:8

+ 2:12 Зб. 16:8,

+ 2:15 Лв. 19:10, Лв. 23:22, ККъ. 24:19

* 2:17 Са эфа – 20 килодиз барабар я.

+ 4:4 Лв. 25:25, Кьрм. 27:11,

+ 4:5 ККъ. 25:5

+ 4:7 ККъ. 25:9

+ 4:10 ККъ. 25:6

* 4:11 Рахилни Леа Исраилдин бине кутур Якьубан папар тир.

+ 4:11 Хьн. 29:31, Рт. 1:2

+ 4:12 Хьн. 38:27-29,

+ 4:13 Хьн. 29:31

• 4:18 МатӀ. 1:3-6

+ 4:18 Хьн. 38:29

+ 4:20 Кьрм. 1:7

* 1:1 Ахашвереш – чи эрадал къведалди 404-358 йисара пачагъвал авур персерин пачагъ. Ам Артаксеркс хьиз малум я.

* 1:1 Куш – алай аямдин Судандинни Эфиопиядин чилерал хьайи къадим вилаят.

+ 1:1 Эс. 8:9, Эс. 9:30

* 1:10 Хесис – хеси авунвай кас.

+ 1:10 Эс. 7:9

+ 1:19 Эс. 8:8,

+ 1:20 Эф. 5:33

+ 2:1 Эс. 1:19-20

* 2:5 Бан-бубаяр – улу-бубаяр.

+ 2:15 Эс. 9:29

* 2:16 Им чи девирдал къведалди тахминан 478-йис жезва.

+ 2:23 Эс. 6:2, Эс. 10:2

* 3:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: Мардахая вичи вич тухузвай жуьре жерме тавуна амукьдани-амукьдачни килигун патал.

+ 3:7 Эс. 9:24, Эс. 9:26,

+ 3:8 Кр. 16:20

* 3:9 ЦӀуд агъзур талант – 340 тонндиз барабар я.

+ 3:10 Хьн. 41:42, Эс. 8:2

+ 3:12 Эс. 8:9

* 3:13 Адар варз – чувудрин календарда цӀикьвед лагьай варз.

+ 3:13 Эс. 8:10,

+ 3:15 Эс. 8:14

+ 4:7 Эс. 3:9

+ 4:8 Эс. 3:14

+ 5:1 Эс. 4:16

+ 5:2 Эс. 4:11

+ 5:3 Эс. 7:2, Мрк. 6:23

+ 5:8 Эс. 7:3

+ 5:9 Эс. 3:1

+ 5:10 Эс. 6:13

+ 5:11 Эс. 9:7-10, Эс. 3:1

+ 5:14 Эс. 6:4, Эс. 7:9-10

+ 6:1 Эс. 2:23, Эс. 10:2

+ 6:2 Эс. 2:21-22

+ 6:4 Эс. 5:14, Эс. 7:9-10

+ 6:13 Эс. 5:10

+ 7:1 Эс. 5:3, Мрк. 6:23

+ 7:3 Эс. 5:8

* 7:4 Ва я икӀ гъавурда акьуна кӀанда: зун кисдай, вучиз лагьайтӀа и бедбахтвал пачагь инжиклу ийизвай кьван чӀехиди туш.

+ 7:4 Эс. 3:9

+ 7:6 Эс. 3:10

+ 7:9 Эс. 1:10, Эс. 5:14, Эс. 6:4, Зб. 7:16,

+ 7:10 Хьн. 40:22

+ 8:2 Хьн. 41:42, Эс. 3:10

+ 8:3 Эс. 3:1

+ 8:4 Эс. 5:2

+ 8:8 Эс. 3:12

+ 8:9 Эс. 1:1, Эс. 3:12, Эс. 1:22

+ 8:10 Хьн. 41:42, Эс. 3:10, Эс. 3:13

+ 8:14 Эс. 3:15

+ 8:16 Зб. 96:11

+ 9:1 Эс. 3:13

+ 9:12 Эс. 5:6, Эс. 7:2

+ 9:24 Эс. 3:7

+ 9:29 Эс. 2:15

+ 9:30 Эс. 1:1, Эс. 8:9

+ 9:31 Эс. 4:3

* 10:1 АтӀа – гьуьлуьн юкьвал алай гъвечӀи кьурамат.

+ 10:2 Эс. 2:23, Эс. 6:1-2

+ 10:3 Хьн. 41:40,

+ 1:4 Зб. 106:25

+ 1:5 Кр. 27:18

+ 1:6 Юн. 3:9

+ 1:9 Зб. 94:5, Зб. 145:6

+ 1:14 ККъ. 21:8

+ 1:15 Зб. 64:8

* 1:16 Вядер – Аллагьдин вилик са важиблу кар хиве кьун; месела, сив хуьн, садакьаяр гун ва гьа икӀ мад.

+ 2:1 МатӀ. 12:40, МатӀ. 16:4

+ 2:3 Зб. 3:5, Зб. 17:7, Зб. 117:5

+ 2:4 Зб. 87:7, Зб. 17:5, Зб. 41:7, Зб. 68:3

+ 2:6 Зб. 17:5

+ 2:8 Зб. 17:7

+ 2:9 Зб. 31:7

+ 2:10 Зб. 49:14, Зб. 3:9

+ 3:2 Юн. 1:1-2

+ 3:9 Юн. 1:6

+ 3:10 Эхкъ. 32:14,

+ 4:2 Эхкъ. 34:6

+ 4:3 Кьрм. 11:15,

+ 1:1 Зб. 25:4-5,

+ 1:2 Зб. 118:47-48, Зб. 118:97

+ 1:4 Зб. 34:5

+ 1:6 Зб. 36:18

+ 2:1 Кр. 4:25-26

+ 2:2 Зб. 17:51, Зб. 19:7, Зб. 88:20-21

+ 2:4 Зб. 10:4, Зб. 36:13, Зб. 58:9,

+ 2:6 Зб. 109:2, Крм. 14:1

+ 2:7 Кр. 13:33, Чвд. 1:5, Чвд. 5:5,

+ 2:9 Крм. 2:27, Крм. 12:5, Крм. 19:15,

+ 2:11 Чвд. 12:28, ФпӀ. 4:4

+ 2:12 Зб. 33:8

+ 3:3 Зб. 70:11

+ 3:4 Хьн. 15:1, Зб. 26:6

+ 3:5 Зб. 2:6, Зб. 33:4

+ 3:6 Зб. 4:8

+ 3:7 Зб. 26:3

+ 3:8 Зб. 57:7

+ 3:9 Зб. 36:39, Юн. 2:10

+ 4:4 Эхкъ. 11:7

+ 4:6 ККъ. 33:19, Зб. 50:21

+ 4:7 Кьрм. 6:25, Зб. 30:17, Зб. 43:4, Зб. 66:2

+ 4:9 Зб. 3:6

+ 5:3 Зб. 83:4

+ 5:4 Зб. 87:10, Зб. 118:147

+ 5:6 Зб. 10:5

+ 5:7 Зб. 54:24

+ 5:8 Зб. 10:4

+ 5:10 Зб. 11:2, Рим. 3:13

+ 5:13 Зб. 113:21-22, Зб. 102:4

+ 6:2 Зб. 37:2

+ 6:4 Зб. 89:13

+ 6:6 Зб. 29:10, Зб. 87:11, Зб. 113:25,

+ 6:8 Зб. 30:10

+ 6:9 Зб. 118:115, МатӀ. 7:23

+ 6:11 Зб. 39:13

+ 7:2 Зб. 10:1, Зб. 63:11, Зб. 30:16

+ 7:5 Зб. 54:21,

+ 7:9 Зб. 25:1, Зб. 34:24, Зб. 42:1

+ 7:10 Зб. 10:5

+ 7:11 Хьн. 15:1

+ 7:13 ККъ. 32:41, ККъ. 32:23

+ 7:14 Зб. 20:13, Зб. 63:8

+ 7:15 Якь. 1:15

+ 7:16 Эс. 7:9,

+ 7:18 Зб. 9:3

+ 8:1 Зб. 80:1, Зб. 83:1

+ 8:2 Зб. 148:13, Зб. 112:4, МатӀ. 21:16

+ 8:5 Зб. 143:3, Чвд. 2:6-8

+ 8:7 Хьн. 1:26, Хьн. 1:28, Зб. 109:1, 1-Кар. 15:27, Эф. 1:22

+ 9:2 Зб. 25:7, Зб. 39:6, Зб. 95:3

+ 9:3 Зб. 7:18

+ 9:5 Зб. 139:13, Зб. 28:10

+ 9:6 ККъ. 9:14, ККъ. 29:20

+ 9:8 Зб. 101:13, Зб. 144:13,

+ 9:9 Зб. 57:12, Зб. 66:5, Зб. 95:13, Зб. 97:9, Зб. 109:6,

+ 9:11 Зб. 90:14

+ 9:14 Зб. 106:18

+ 9:16 Зб. 7:16,

+ 9:17 Эхкъ. 7:5, Эхкъ. 14:4

+ 9:22 Зб. 21:1

+ 9:25 Зб. 13:1, Зб. 52:1

+ 9:27 Зб. 29:7

+ 9:28 Рим. 3:14,

+ 9:29 Зб. 16:11, Зб. 36:32,

+ 9:30 Зб. 58:4,

+ 9:35 ККъ. 10:18,

+ 9:36 Зб. 36:17

+ 9:37 Эхкъ. 15:18, Зб. 28:10, Зб. 145:10

+ 9:39 Зб. 81:3

+ 10:1 Зб. 7:2

+ 10:2 Зб. 63:4

+ 10:3 Зб. 81:5

+ 10:4 Юн. 2:8, Зб. 2:4,

+ 10:5 Хьн. 22:1

+ 10:6 Хьн. 19:24, Зб. 74:9

+ 10:7 Зб. 32:5, Зб. 61:8, Зб. 98:4

+ 11:3 Зб. 5:10, Зб. 40:6, Зб. 143:8

+ 11:7 Зб. 17:31, Зб. 118:140,

+ 12:2 Зб. 88:47,

+ 12:4 Зб. 18:9

+ 12:5 ККъ. 32:27

+ 12:6 Зб. 114:7

• 13:1 Зб. 52

+ 13:1 Зб. 9:25, Рим. 3:10-12

+ 13:2 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 32:14, Зб. 101:19

+ 14:1 Зб. 23:3-4,

+ 14:2 Зб. 105:3

+ 14:3 Лв. 19:16

+ 14:5 Лв. 25:36, Эхкъ. 23:5

+ 15:2 Зб. 72:25

+ 15:4 Эхкъ. 23:13,

+ 15:5 Кьрм. 18:20,

+ 15:8 Зб. 108:31, Кр. 2:25-28

+ 15:10 Зб. 29:4, Зб. 48:16, Зб. 85:13, Кр. 2:27

+ 15:11 МатӀ. 7:14

+ 16:1 Зб. 85:1, Зб. 141:1

+ 16:3 Зб. 65:10

+ 16:7 Зб. 30:22

+ 16:8 ККъ. 32:10, Рт. 2:12, Зб. 35:8, Зб. 56:2, Зб. 62:8, Зб. 90:4

+ 16:10 Зб. 118:70

+ 16:12 Зб. 9:29

+ 17:2 ККъ. 6:5, Зб. 114:1

+ 17:3 Зб. 18:15, Зб. 30:3-4, Зб. 70:3, Зб. 90:2, Зб. 143:2, Хьн. 15:1

+ 17:4 Зб. 47:2, Зб. 95:4, Зб. 144:3

+ 17:5 Зб. 41:7, Зб. 92:4, Юн. 2:4

+ 17:6 Зб. 114:3

+ 17:7 Юн. 2:8

+ 17:8 Зб. 76:18, Зб. 96:4

+ 17:9 Зб. 20:9,

+ 17:10 Зб. 143:5,

+ 17:11 Зб. 103:3

+ 17:12 Эхкъ. 20:21, Зб. 96:2

+ 17:14 Зб. 67:34, Зб. 76:18-19

+ 17:16 Эхкъ. 15:8, Зб. 105:9

+ 17:17 Зб. 143:7

+ 17:18 Зб. 141:6

+ 17:20 Зб. 30:8, Зб. 117:5

+ 17:24 Хьн. 6:9,

+ 17:28 Зб. 100:5

+ 17:29 Зб. 131:17

+ 17:31 ККъ. 32:4, МатӀ. 5:48, Зб. 11:7, Хьн. 15:1

+ 17:34 ККъ. 32:13,

+ 17:35 Зб. 143:1

+ 17:38 Эхкъ. 23:27

+ 17:41 Эхкъ. 23:27

+ 17:45 ККъ. 33:29

+ 17:48 Зб. 46:3

+ 17:50 Рим. 15:9

+ 17:51 Зб. 143:10,

+ 18:2 Зб. 49:6, Зб. 88:6, Зб. 96:6

+ 18:5 Рим. 10:18

+ 18:8 ККъ. 4:7, Зб. 22:3, Зб. 118:130

+ 18:9 Рим. 7:12, Зб. 12:4

+ 18:10 Зб. 118:142, Зб. 118:151, Зб. 118:160

+ 18:14 Кьрм. 15:30, Рим. 6:12, Рим. 6:14

+ 18:15 Зб. 17:3

+ 19:2 Зб. 68:30,

+ 19:3 Зб. 127:5, Зб. 133:3

+ 19:5 Зб. 20:3

* 19:8 Дапураг – кьве чарх квай улакь (дяведа ва я акъажунра гъиликдай затӀ).

+ 19:8 Зб. 32:17,

+ 20:2 Зб. 27:7

+ 20:3 Зб. 19:5

+ 20:5 Зб. 60:6, Зб. 90:16

+ 20:8 Зб. 15:8

+ 20:10 Зб. 17:9, Зб. 96:3, Чвд. 10:27

+ 20:13 Зб. 17:15

+ 21:2 МатӀ. 27:46, Мрк. 15:34, Зб. 9:22,

+ 21:3 Зб. 87:2

+ 21:8 Зб. 90:14, МатӀ. 27:39-43, Мрк. 15:29-32, ЛкӀ. 23:35-37

+ 21:10 Зб. 71:6

+ 21:12 Зб. 106:12

+ 21:13 Зб. 117:10-12,

+ 21:15 Зб. 118:28

+ 21:17 Зб. 58:7

+ 21:18 ЛкӀ. 23:35

+ 21:19 Ягь. 19:24

+ 21:21 Зб. 34:17, ФпӀ. 3:2

+ 21:22 2-ТӀим. 4:17

+ 21:23 Чвд. 2:12

+ 21:24 Зб. 134:20

+ 21:26 Зб. 34:18, Лв. 7:16

+ 21:28 Зб. 95:7,

+ 21:29 ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 21:31 Зб. 101:19

+ 21:32 Зб. 77:6, Зб. 101:19

+ 22:1 Зб. 79:2, Ягь. 10:11, ФпӀ. 4:19

+ 22:2 Ягь. 10:9

+ 22:3 Зб. 18:8,

+ 22:4 Зб. 137:7,

+ 22:5 Зб. 91:11, ЛкӀ. 7:46

+ 23:1 Эхкъ. 9:29, Зб. 49:12, Зб. 88:11

+ 23:2 Зб. 101:26, Зб. 103:5,

+ 23:3 Зб. 14,

+ 23:4 Зб. 50:12, МатӀ. 5:8

+ 23:7 Зб. 117:19-20,

+ 23:8 Эхкъ. 15:3

+ 24:1 Зб. 85:4, Зб. 142:8

+ 24:4 Зб. 26:11, Зб. 85:11

+ 24:5 Зб. 25:3

+ 24:6 Зб. 102:17

+ 24:7 Зб. 118:9, Зб. 50:3

+ 24:11 Зб. 78:9,

+ 24:13 Зб. 36:22,

+ 24:15 Зб. 122:1-2, Зб. 140:8

+ 24:22 Зб. 43:27, Зб. 129:8

+ 25:1 Зб. 7:9

+ 25:2 Зб. 138:23,

+ 25:3 Зб. 24:5

+ 25:5 Зб. 1:1, Зб. 138:21

+ 25:6 ККъ. 21:6, Зб. 72:13, МатӀ. 27:24

+ 25:7 Зб. 9:2

+ 25:9 Зб. 27:3

+ 25:10 Эхкъ. 23:8

+ 26:3 Зб. 3:7, Зб. 22:4

+ 26:4 Зб. 22:6, Зб. 60:5, Зб. 64:5

+ 26:6 Зб. 3:4, Эф. 5:19

+ 26:8 Зб. 104:4

+ 26:11 Зб. 24:4

+ 26:12 Зб. 40:3, Эхкъ. 20:16,

+ 26:14 Зб. 30:25,

+ 27:1 Зб. 82:2, Зб. 108:1, Зб. 87:5, Зб. 142:7,

+ 27:2 Зб. 133:2

+ 27:3 Зб. 25:9

+ 27:7 Хьн. 15:1, Зб. 20:2

+ 28:1 Хьн. 6:2, Зб. 88:7, Зб. 95:7

+ 28:5 Зб. 103:16,

+ 28:6 ККъ. 3:9, Зб. 113:4, Зб. 113:6

+ 28:8 Кьрм. 13:27

* 28:9 Чувуд чӀалал и цӀарцӀихъ ихьтин манани хьун мумкин я: «Реббидин ванци жейранрив рухуз тазва».

+ 28:10 Хьн. 6:17, Эхкъ. 15:18, Зб. 9:5, Зб. 9:37

+ 28:11 Зб. 67:36

+ 29:2 Зб. 34:19

+ 29:4 Зб. 15:10, Зб. 48:16, Зб. 85:13,

+ 29:6 Зб. 125:5

+ 29:7 Зб. 9:26

+ 29:10 Зб. 6:6,

• 30:1 Зб. 70:1-3

+ 30:3 Зб. 17:3

+ 30:6 ЛкӀ. 23:46

+ 30:7 ККъ. 32:21

+ 30:9 Зб. 17:20

+ 30:10 Зб. 6:8

+ 30:12 Зб. 30:12, Зб. 37:11, Зб. 68:9, Зб. 87:9

+ 30:16 Зб. 7:2

+ 30:17 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 30:22 Зб. 16:7

+ 30:24 Зб. 96:10

+ 30:25 Зб. 26:14

+ 31:2 Ягь. 1:47, Рим. 4:7-8

+ 31:5 Зб. 37:19, Зб. 50:5, 1-Ягь. 1:9

+ 31:7 Зб. 118:114

+ 31:9 Якь. 3:3

+ 31:11 Зб. 67:4

+ 32:2 Зб. 70:22

+ 32:3 Зб. 39:4, Зб. 95:1, Зб. 97:1, Зб. 143:9, Зб. 149:1, Крм. 5:9

+ 32:5 Зб. 32:5, Зб. 61:8, Зб. 118:64

+ 32:6 Хьн. 1:6-7, Зб. 148:5, Ягь. 1:3, Чвд. 11:3

+ 32:7 Хьн. 1:9, Зб. 103:9,

+ 32:9 Хьн. 1:3

+ 32:12 ККъ. 7:6, Зб. 143:15

+ 32:13 Зб. 10:4

+ 32:14 ККъ. 26:15,

+ 32:17 Зб. 19:8,

+ 32:18 Зб. 146:11

+ 32:20 Хьн. 15:1, ККъ. 33:29

+ 33:5 Зб. 3:5

+ 33:7 Зб. 17:1

+ 33:9 1-Птр. 2:3, Зб. 2:12

+ 33:10 Зб. 36:25,

+ 33:13 1-Птр. 3:10-12

+ 33:15 Зб. 36:27, 3-Ягь. 1:11

+ 33:19 Зб. 50:19

+ 33:20 2-ТӀим. 3:11

+ 33:21 Ягь. 19:36

+ 34:4 Зб. 39:15, Зб. 68:23-26, Зб. 108:6-15

+ 34:5 Зб. 1:4

+ 34:6 Зб. 72:18,

+ 34:7 Зб. 56:7, Зб. 118:85,

+ 34:9 ЛкӀ. 1:47

+ 34:10 Эхкъ. 15:11, Зб. 70:19, Зб. 85:8, Зб. 88:7-9, Зб. 112:5,

+ 34:12 Зб. 37:20, Зб. 108:5,

+ 34:13 Кьрм. 29:7

+ 34:16 Зб. 36:12

+ 34:17 Зб. 21:21

+ 34:18 Зб. 21:26

+ 34:19 Зб. 68:5, Ягь. 15:25, Зб. 29:2

+ 34:22 Зб. 9:22, Зб. 37:22

+ 34:23 Зб. 43:24, Зб. 77:65

+ 34:24 Зб. 7:9

+ 34:25 Зб. 39:16, Зб. 69:4,

+ 34:28 Зб. 70:8

+ 35:2 Рим. 3:18

+ 35:6 Зб. 56:11, Зб. 70:19, Зб. 107:5,

+ 35:7 Рим. 11:33, Зб. 103:14, Зб. 144:16

+ 35:8 Зб. 62:4, Зб. 16:8

+ 35:10 Ягь. 4:10, Ягь. 1:9, 1-Птр. 2:9, Крм. 22:5

+ 35:11 ГлтӀ. 4:9

+ 35:13 Зб. 1:5

+ 36:2 Зб. 89:6

+ 36:9 Зб. 24:13

+ 36:11 МатӀ. 5:5

+ 36:12 Зб. 34:16

+ 36:13 Зб. 2:4

+ 36:17 Зб. 9:36

+ 36:18 Зб. 1:6

+ 36:19 Зб. 32:19

+ 36:20 Зб. 67:3, Зб. 101:4,

+ 36:25 Зб. 33:10-11,

+ 36:26 ККъ. 15:8, Зб. 111:5

+ 36:27 Зб. 33:15

+ 36:28 Зб. 96:10,

+ 36:31 ККъ. 6:6, Зб. 39:9, Зб. 118:11,

+ 36:32 Зб. 9:29

+ 36:34 Зб. 90:8, Зб. 91:12,

+ 36:38 Зб. 72:17

+ 36:39 Зб. 3:9, Юн. 2:10

+ 36:40 Зб. 10:1

+ 37:1 Зб. 69:1

+ 37:2 Зб. 6:2

+ 37:3 ККъ. 32:23,

+ 37:12 Зб. 87:18

+ 37:16 Зб. 38:8

+ 37:19 Зб. 31:5

+ 37:21 Зб. 34:12,

+ 37:22 Зб. 9:22, Зб. 34:22

+ 38:1 Зб. 61:1, Зб. 76:1

+ 38:5 Зб. 89:12

+ 38:6 Зб. 88:48, Зб. 90:5, Зб. 61:10, Зб. 93:10-11, Зб. 143:4,

+ 38:7 Зб. 48:11,

+ 38:8 Зб. 37:16

+ 38:13 Зб. 55:9, Зб. 118:19, Зб. 118:54

+ 39:3 Зб. 68:3,

+ 39:4 Зб. 32:3, Зб. 51:8

+ 39:6 Зб. 9:2, Зб. 70:16

+ 39:7 Зб. 50:18, Чвд. 10:5-7

+ 39:9 Зб. 36:31, Зб. 118:11

+ 39:13 Зб. 68:4

+ 39:15 Зб. 34:4, Зб. 6:11

+ 39:16 Зб. 34:25

+ 39:18 Зб. 85:1, Зб. 108:22

+ 40:2 Зб. 36:18

+ 40:3 Зб. 26:12

+ 40:7 Зб. 11:3

+ 40:10 Ягь. 13:18

+ 40:14 Зб. 71:18, Зб. 88:53, Зб. 105:48

+ 41:2 Зб. 62:1, Зб. 83:2

+ 41:4 Зб. 78:10, Зб. 113:10, Зб. 79:6, Зб. 101:10,

* 41:5 Свараг – шадвилелди санал физвай инсанрин кӀеретӀ.

+ 41:6 Зб. 42:5

+ 41:7 ККъ. 3:9, Зб. 17:5, Зб. 87:8, Юн. 2:4

+ 41:9 Зб. 62:7, Кр. 16:25

+ 41:10 Зб. 17:3, Зб. 42:2

+ 42:1 Зб. 7:9

+ 42:2 Зб. 43:10, Зб. 41:10

+ 42:3 Зб. 2:6

+ 42:5 Зб. 41:6

+ 43:2 Кьрм. 23:23, ККъ. 32:7, Зб. 77:3

+ 43:3 ККъ. 7:1

+ 43:4 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 43:5 Зб. 73:12

+ 43:7 Зб. 32:16-17

+ 43:10 Зб. 42:2, Зб. 88:39

+ 43:11 Лв. 26:17, ККъ. 28:25,

+ 43:12 Лв. 26:33

+ 43:14 Зб. 78:4,

+ 43:15 ККъ. 28:37

+ 43:22 Кр. 1:24

+ 43:23 Рим. 8:36

+ 43:24 Зб. 34:23, Зб. 77:65

+ 43:27 Зб. 24:20

+ 44:1 Зб. 68:1

+ 44:4 Эхкъ. 32:27,

+ 44:7 Чвд. 1:8-9

+ 44:10 Хьн. 10:29,

+ 45:2 Зб. 7:2, ККъ. 4:7,

+ 45:4 Зб. 92:3

+ 45:5 Зб. 64:10

+ 45:7 Зб. 2:1,

+ 45:9 Зб. 65:5

+ 45:10 Зб. 75:4,

+ 46:2 Зб. 94:1

+ 46:3 ККъ. 7:21, Зб. 65:3, Зб. 75:12,

+ 46:8 ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 46:10 Зб. 88:19

+ 47:2 Зб. 17:4

+ 47:5 Хьн. 14:1,

+ 47:10 Зб. 25:3

+ 47:11 Зб. 112:3

+ 47:12 Зб. 96:8

+ 48:5 Зб. 77:2

+ 48:8 МатӀ. 16:26, Мрк. 8:37

+ 48:10 Зб. 88:49

+ 48:11 Зб. 38:7,

+ 48:16 Зб. 15:10, Зб. 29:4

+ 48:18 1-ТӀим. 6:7

+ 49:1 ККъ. 10:17, Зб. 112:3

+ 49:2 ККъ. 33:2, Зб. 79:2, Зб. 93:1

+ 49:3 Эхкъ. 19:16, Лв. 10:2, Кьрм. 16:35,

+ 49:4 ККъ. 4:26, ККъ. 32:1,

+ 49:6 Зб. 18:2, Зб. 96:6, Зб. 57:12

+ 49:7 Зб. 80:9

+ 49:8 Зб. 39:7

+ 49:12 Эхкъ. 9:29, Зб. 23:1, Кр. 17:25

+ 49:14 Зб. 106:22, Чвд. 13:15, Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 49:15 Зб. 80:8

+ 49:19 Зб. 51:4

+ 49:22 Зб. 9:18

+ 50:3 Зб. 24:7,

+ 50:4 Лв. 16:30, 1-Ягь. 1:7, 1-Ягь. 1:9

+ 50:5 Зб. 31:5, Рим. 7:18

+ 50:6 Рим. 3:4

+ 50:7 Зб. 57:4

+ 50:12 МатӀ. 5:12,

+ 50:18 Зб. 39:7

+ 50:19 Зб. 33:19

+ 50:20 Зб. 68:36, Зб. 146:2

+ 50:21 Зб. 4:6

+ 51:4 Зб. 49:19

+ 51:7 Зб. 26:13

+ 51:8 Зб. 39:3,

+ 51:9 Зб. 48:7

• 52:1 Зб. 13

+ 52:2 Зб. 9:25, Рим. 3:10-12

+ 52:3 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 32:14, Зб. 101:19

+ 52:6 Лв. 26:17,

+ 53:5 Зб. 85:14

+ 53:7 Зб. 142:12

+ 53:9 Зб. 58:10, Зб. 91:12, Зб. 111:8, Зб. 117:7

+ 54:3 Зб. 63:1

+ 54:15 Зб. 41:5

+ 54:16 Кьрм. 16:30-33, Зб. 123:3,

+ 54:20 ККъ. 33:27, Зб. 89:3, Зб. 92:2,

+ 54:21 Зб. 7:5

+ 54:23 Зб. 36:5, МатӀ. 11:28-30

+ 54:24 Крм. 20:3, Зб. 5:7,

+ 55:5 Зб. 117:6, МатӀ. 10:28

+ 55:7 Зб. 70:10

+ 55:9 Зб. 38:13, Эхкъ. 32:32, Зб. 68:29, Зб. 138:16,

+ 55:13 Лв. 5:4, Кьрм. 30:3, ККъ. 23:21, Зб. 49:14, Зб. 115:8

+ 55:14 Зб. 114:8,

• 56:1 Зб. 107:2-6

+ 56:1 Зб. 57:1, Зб. 58:1, Зб. 74:1, Зб. 141:1

+ 56:2 Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 56:4 Зб. 143:5-7

+ 56:5 Зб. 57:7,

+ 56:7 Зб. 7:16

+ 56:8 Зб. 111:7-8

+ 56:11 Зб. 35:5

+ 57:1 Зб. 56:1, Зб. 58:1, Зб. 74:1

+ 57:4 Зб. 50:7

+ 57:5 ККъ. 32:33, Зб. 139:4,

+ 57:7 Зб. 3:8, Зб. 56:5

+ 57:11 Зб. 67:24

+ 57:12 Зб. 9:9

+ 58:1 Зб. 56:1, Зб. 57:1, Зб. 74:1,

+ 58:2 Зб. 19:1

+ 58:4 Зб. 9:30,

+ 58:7 Зб. 21:17

+ 58:9 Зб. 2:4, Зб. 36:13

+ 58:10 Зб. 9:10

+ 58:11 Зб. 20:4, Зб. 53:9

+ 58:12 Хьн. 15:1

+ 58:15 Зб. 21:17

+ 58:17 Зб. 17:3

• 59:1 Зб. 107:7-14

+ 59:1 Зб. 79:1

+ 59:3 Зб. 79:3

+ 59:8 Хьн. 12:6, Хьн. 33:18, Хьн. 33:17

+ 59:13 Зб. 145:3,

+ 60:5 Зб. 14:1, Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 60:7 Зб. 20:5

+ 60:9 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 61:1 Зб. 38:1, Зб. 76:1

+ 61:3 Зб. 17:3, Зб. 29:7

+ 61:10 Зб. 38:6, Зб. 143:4,

+ 61:11 ЛкӀ. 12:15

+ 61:12 Крм. 19:1

+ 61:13 Эхкъ. 34:6, Зб. 85:5,

+ 62:2 Зб. 41:2, Зб. 142:6

+ 62:4 Зб. 35:8

+ 62:5 Зб. 103:33

+ 62:7 Зб. 41:9, Зб. 149:5, Кр. 16:25

+ 62:8 Рт. 2:12, Зб. 16:8

+ 62:10 Кьрм. 16:32-33

+ 62:12 ККъ. 6:13, Зб. 106:42

+ 63:2 Зб. 54:3-4

+ 63:4 Зб. 10:2, Зб. 56:4,

+ 63:6 Зб. 72:11

+ 63:8 Зб. 7:13-14, Зб. 17:15

+ 63:11 Зб. 7:2, Зб. 10:1

+ 64:2 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 64:3 Зб. 85:9

+ 64:5 Зб. 23:4, Зб. 26:4

+ 64:6 Зб. 21:28

+ 64:8 Зб. 88:10, Зб. 106:29, Юн. 1:15, МатӀ. 8:26,

+ 64:10 Лв. 26:4, Зб. 45:5

+ 65:1 Зб. 97:4, Зб. 99:1

+ 65:3 Зб. 46:3, ККъ. 33:29

+ 65:4 Зб. 85:9

+ 65:5 Зб. 45:9

+ 65:6 Эхкъ. 14:21-22,

+ 65:10 1-Птр. 1:7

+ 65:13 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10

+ 65:16 Мрк. 5:19

+ 66:2 Кьрм. 6:25, Зб. 4:6

+ 66:3 ТӀитӀ. 2:11

+ 66:5 Зб. 9:9

+ 66:7 Лв. 26:4, Зб. 84:13

+ 67:2 Кьрм. 10:35, Кьрм. 10:35

+ 67:3 Зб. 36:20, Зб. 96:5,

+ 67:4 Зб. 31:11

+ 67:6 ККъ. 10:18

+ 67:7 Зб. 112:9,

+ 67:8 Эхкъ. 13:21

+ 67:9 Эхкъ. 19:18,

+ 67:13 Зб. 109:5

+ 67:17 Эхкъ. 19:18, Зб. 131:13-14

+ 67:19 Эф. 4:8

+ 67:20 Зб. 54:23, МатӀ. 11:28

+ 67:22 Зб. 109:6

+ 67:24 Зб. 57:11

+ 67:29 Зб. 75:12

+ 67:31 Зб. 21:13

+ 67:33 Зб. 101:22-23

+ 67:34 Зб. 17:11, Зб. 103:3, Зб. 17:14, Зб. 28:3

+ 67:36 Зб. 28:11

+ 68:1 Зб. 44:1

+ 68:2 Юн. 2:4, Юн. 2:6

+ 68:3 Зб. 17:5, Зб. 39:3, Зб. 41:7

+ 68:4 Зб. 118:82,

+ 68:5 Зб. 34:19, Ягь. 15:25, Зб. 39:13

+ 68:10 Ягь. 2:17, Рим. 15:3

+ 68:15 Зб. 143:7

+ 68:17 Зб. 62:4, Зб. 108:21

+ 68:22 МатӀ. 27:34, Ягь. 19:28-29

+ 68:23 Зб. 34:4-8, Зб. 108:6-15

+ 68:24 Рим. 11:9-10

+ 68:26 Кр. 1:20

+ 68:29 Эхкъ. 32:32, Зб. 55:9, Крм. 3:5

+ 68:30 Зб. 19:2

+ 68:32 Зб. 49:13

+ 68:35 Зб. 95:11

+ 68:36 Зб. 68:36, Зб. 146:2

+ 68:37 Зб. 101:29

• 69:1 Зб. 39:13-17

+ 69:1 Зб. 37:1

+ 69:3 Зб. 34:4, Зб. 6:11

+ 69:4 Зб. 34:25

+ 69:6 Зб. 85:1, Зб. 108:22

• 70:1 Зб. 30:1-4

+ 70:3 Зб. 17:3

+ 70:4 Зб. 139:2, Зб. 139:5

+ 70:6 Зб. 21:10-11

+ 70:8 Зб. 34:28

+ 70:10 Зб. 55:7

+ 70:11 Зб. 3:3

+ 70:13 Зб. 34:4, Зб. 39:15,

+ 70:15 Зб. 39:6

+ 70:19 Зб. 35:6, Эхкъ. 15:11, Зб. 34:10

+ 70:22 Зб. 32:2

+ 71:1 Зб. 126:1,

+ 71:5 Зб. 88:37-38

+ 71:6 ККъ. 32:2

+ 71:7 Зб. 91:13

+ 71:8 Эхкъ. 23:31, Зб. 88:26,

+ 71:10 Хьн. 10:4, Юн. 1:3,

+ 71:14 Зб. 115:6

+ 71:17 Зб. 103:31, Хьн. 12:3

+ 71:18 Зб. 135:4

+ 71:19 Кьрм. 14:21, Зб. 40:14

+ 72:1 Зб. 31:2, Ягь. 1:47

+ 72:3 Зб. 36:1,

+ 72:13 ККъ. 21:6, Зб. 25:6

+ 72:17 Зб. 36:38

+ 72:18 Зб. 34:6,

+ 72:25 Зб. 15:2

+ 72:26 Зб. 15:5,

+ 72:28 Якь. 4:8, Зб. 117:17

+ 73:1 Зб. 78:13, Зб. 94:7, Зб. 99:3,

+ 73:2 Эхкъ. 3:1-2, Эхкъ. 19:18

+ 73:8 Зб. 82:5

+ 73:12 Зб. 43:5

+ 73:13 Зб. 103:26,

+ 73:15 Эхкъ. 17:5-6, Кьрм. 20:11,

+ 73:16 Зб. 103:19,

+ 73:17 Хьн. 8:22

+ 73:20 Лв. 26:44, Зб. 105:45

+ 73:23 Зб. 64:7

+ 74:1 Зб. 56:1, Зб. 57:1, Зб. 58:1

+ 74:9 Крм. 14:10

+ 74:11 Зб. 100:8

+ 75:3 Зб. 47:3-4

+ 75:4 Зб. 45:10,

+ 75:7 Эхкъ. 15:1, Эхкъ. 15:21

+ 75:8 Крм. 6:17

+ 75:12 Кьрм. 30:3, Юн. 2:10, Зб. 46:2-3, Зб. 67:29,

+ 76:1 Зб. 38:1, Зб. 61:1

+ 76:3 Зб. 85:7

+ 76:6 ККъ. 32:7, Зб. 142:5

+ 76:12 Зб. 104:5-6

+ 76:14 Эхкъ. 15:11

+ 76:17 Зб. 113:3,

+ 76:18 Зб. 17:14, Зб. 143:6

+ 76:19 Зб. 96:4

+ 76:21 Эхкъ. 12:50-51,

+ 77:2 Зб. 48:5, МатӀ. 13:35

+ 77:3 Кьрм. 23:23, ККъ. 32:7, Зб. 43:2

+ 77:4 ККъ. 4:9, ККъ. 6:7, ККъ. 11:19, ККъ. 32:46

+ 77:5 ККъ. 31:12-13

+ 77:6 Зб. 101:19

+ 77:8 Эхкъ. 32:9,

+ 77:11 ККъ. 8:14, Зб. 105:13,

+ 77:12 Кьрм. 13:23, Эхкъ. 7,

+ 77:13 Эхкъ. 14:21-22, Эхкъ. 15:8

+ 77:14 Эхкъ. 13:21-22

+ 77:15 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 77:18 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13, Кьрм. 11:4-6

+ 77:21 Кьрм. 11:1

+ 77:23 Хьн. 7:11

+ 77:24 Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 16:14-31

+ 77:27 Эхкъ. 16:13, Кьрм. 11:31

+ 77:29 Кьрм. 11:20

+ 77:31 Кьрм. 11:33-34

+ 77:32 Кьрм. 14:11

+ 77:33 Зб. 38:6

+ 77:35 ККъ. 32:4

+ 77:38 Эхкъ. 34:6, Кьрм. 14:20

+ 77:39 Хьн. 6:3

+ 77:43 Эхкъ. 7:3, Зб. 104:27-36

+ 77:44 Эхкъ. 7:17-24

+ 77:45 Эхкъ. 8:2-14, Эхкъ. 8:21-24

+ 77:46 Эхкъ. 10:12-15

+ 77:47 Эхкъ. 9:23-25

+ 77:48 Эхкъ. 9:19-21

+ 77:49 Эхкъ. 12:13, Эхкъ. 12:23

+ 77:51 Эхкъ. 12:29, Зб. 134:8

+ 77:52 Зб. 76:21

+ 77:53 Эхкъ. 14:27-28, Эхкъ. 15:10

+ 77:54 Эхкъ. 15:17

+ 77:55 Зб. 134:12

+ 77:58 ККъ. 31:29, ККъ. 32:16

+ 77:65 Зб. 34:23, Зб. 43:24,

+ 77:68 Хьн. 49:8, Зб. 86:2

+ 78:2 ККъ. 28:26

+ 78:4 Зб. 43:14,

+ 78:5 Зб. 84:6, Зб. 88:47

+ 78:6 Крм. 16:1

+ 78:7 Зб. 13:4

+ 78:9 Зб. 24:11, ЛкӀ. 18:13

+ 78:10 Зб. 41:4, Зб. 113:10, ККъ. 32:43

+ 78:11 Зб. 101:21

+ 78:12 Хьн. 4:15, Лв. 26:21

+ 78:13 Зб. 73:1,

+ 79:1 Зб. 59:1

+ 79:2 Зб. 76:21, Зб. 98:1, ККъ. 33:2, Зб. 49:2

+ 79:3 Кьрм. 2:18-24

+ 79:4 Зб. 59:3, Кьрм. 6:25

+ 79:5 Зб. 88:47,

+ 79:6 Зб. 41:4, Зб. 101:10

+ 79:8 Кьрм. 6:25

+ 79:9 МатӀ. 21:33, ККъ. 7:1

+ 79:12 Зб. 71:8

+ 79:13 Зб. 88:41,

+ 79:20 Кьрм. 6:25

+ 80:1 Зб. 8:1, Зб. 83:1

+ 80:4 Лв. 23:24, Кьрм. 10:10

+ 80:6 Эхкъ. 11:4, ККъ. 28:49,

+ 80:7 Эхкъ. 1:11

+ 80:8 Зб. 49:15, Эхкъ. 17:1-7, Кьрм. 20:2-13

+ 80:9 Зб. 49:7

+ 80:10 Эхкъ. 20:2-3

+ 80:14 ККъ. 5:29,

+ 80:17 ККъ. 32:13-14

+ 81:2 Лв. 19:15, ККъ. 1:17,

+ 81:3 Зб. 9:39,

+ 81:5 Зб. 10:3

+ 81:6 Ягь. 10:34

+ 81:7 Зб. 48:13,

+ 82:2 Зб. 27:1

+ 82:5 Зб. 73:8,

+ 82:7 Хьн. 25:12-16,

+ 82:19 Эхкъ. 6:3

+ 83:1 Зб. 8:1, Зб. 80:1

+ 83:3 Зб. 41:2, Зб. 62:1

+ 83:4 Зб. 5:3

+ 83:5 Зб. 22:6, Зб. 64:5

+ 83:6 Зб. 121:1

+ 83:10 Хьн. 15:1

+ 83:12 Хьн. 15:1, ЛкӀ. 1:78

+ 84:3 Зб. 31:1

+ 84:4 Эхкъ. 32:12

+ 84:6 Зб. 78:5

+ 84:13 Лв. 26:4, Зб. 66:6

+ 85:1 Зб. 16:1, Зб. 141:1, Зб. 39:18

+ 85:4 Зб. 24:1

+ 85:5 Эхкъ. 34:6, Зб. 144:8

+ 85:7 Зб. 76:3

+ 85:8 Эхкъ. 15:11, Зб. 34:10, Зб. 95:4, Зб. 96:9,

+ 85:9 Зб. 65:4, Крм. 15:4

+ 85:10 ККъ. 6:4,

+ 85:11 Зб. 24:4

+ 85:13 Зб. 15:10,

+ 85:14 Зб. 53:5

+ 85:15 Эхкъ. 34:6

+ 85:16 Зб. 115:7

+ 86:2 Зб. 47:2, Зб. 77:68

+ 86:3 Зб. 45:5-6

+ 86:5 Зб. 47:9

+ 86:7 Зб. 35:9,

+ 87:2 Зб. 21:3, ЛкӀ. 18:7

+ 87:4 Зб. 15:10

+ 87:5 Зб. 27:1, Зб. 142:7,

+ 87:7 Зб. 142:3,

+ 87:8 Зб. 41:7-8

+ 87:9 Зб. 30:12,

+ 87:11 Зб. 6:6,

+ 87:14 Зб. 5:4

+ 87:18 Зб. 21:17

+ 87:19 Зб. 37:12

+ 88:2 Зб. 100:1

+ 88:5 Зб. 131:11-12

+ 88:6 Зб. 18:1,

+ 88:7 Эхкъ. 15:11, Хьн. 6:2,

+ 88:9 Зб. 34:10

+ 88:10 Зб. 64:8, Юн. 1:15

+ 88:12 Зб. 23:1

+ 88:13 ККъ. 3:9,

+ 88:15 Зб. 96:2

+ 88:16 Кьрм. 6:25, Зб. 4:7

+ 88:19 Зб. 46:10

+ 88:20 Кр. 13:22

+ 88:24 Зб. 2:9

+ 88:26 Зб. 71:8

+ 88:27 ККъ. 32:15, Зб. 94:1

+ 88:36 Чвд. 6:17-18

+ 88:39 Зб. 43:10

+ 88:47 Зб. 12:1, Зб. 78:5, Зб. 12:2, Зб. 78:5

+ 88:49 Зб. 48:10

+ 88:53 Зб. 40:14

+ 89:1 Зб. 33:1,

+ 89:2 ККъ. 33:27

+ 89:3 ККъ. 33:27, Зб. 92:2,

+ 89:4 Хьн. 3:19, Зб. 102:14,

+ 89:5 2-Птр. 3:8, Зб. 38:6

+ 89:6 Зб. 36:2,

+ 89:10 Хьн. 6:3, Хьн. 47:9

+ 89:17 Зб. 127:2

+ 90:1 Зб. 31:7, Зб. 120:5

+ 90:2 Зб. 17:3

+ 90:3 Зб. 123:7,

+ 90:4 Зб. 16:8, Зб. 35:5

+ 90:8 Зб. 36:34, Зб. 91:12,

+ 90:9 ККъ. 33:27, Зб. 17:3

+ 90:12 МатӀ. 4:6, ЛкӀ. 4:10-11

+ 90:13 Мрк. 16:18, ЛкӀ. 10:19

+ 90:14 Зб. 21:8-9, Зб. 9:11

+ 90:16 Зб. 20:5

+ 91:2 Зб. 146:1

+ 91:6 Зб. 110:2, Крм. 15:3

+ 91:9 Зб. 92:4

+ 91:11 Зб. 22:5,

+ 91:12 Зб. 36:34, Зб. 59:10, Зб. 90:8,

+ 91:13 Зб. 71:7,

+ 91:14 Зб. 134:2

+ 91:16 Зб. 17:2, Хьн. 18:25,

+ 92:1 Зб. 95:10, Зб. 96:1, Зб. 98:1, Зб. 103:1

+ 92:2 ККъ. 33:27, Зб. 54:20, Зб. 89:3,

+ 92:4 Зб. 91:9

+ 93:1 ККъ. 32:35, ККъ. 32:43, ККъ. 33:2, Зб. 49:2

+ 93:3 Крм. 6:10

+ 93:10 Зб. 38:6, 1-Кар. 3:20

+ 93:14 Рим. 11:2

+ 93:17 Зб. 123:1-3

+ 93:21 Эхкъ. 23:7,

+ 93:22 Зб. 17:3

+ 94:1 ККъ. 32:15, Зб. 88:27

+ 94:3 Зб. 85:8, Зб. 134:5

+ 94:5 Хьн. 1:9-10

+ 94:7 Зб. 73:1, Чвд. 3:7-11

+ 94:11 Кьрм. 14:22-23, ККъ. 1:35, ККъ. 12:9,

+ 95:1 Зб. 32:3,

+ 95:2 Зб. 99:4

+ 95:3 Зб. 9:2

+ 95:4 Зб. 17:4, Зб. 144:3, Эхкъ. 18:11

+ 95:7 Зб. 28:1

+ 95:9 Зб. 113:7

+ 95:10 Зб. 92:1, Зб. 96:1, Зб. 98:1

+ 95:11 Зб. 97:7

+ 95:13 Зб. 9:9

+ 96:1 Зб. 92:1, Зб. 95:10, Зб. 98:1

+ 96:2 Эхкъ. 19:9, Эхкъ. 20:21, Зб. 17:12, Зб. 88:15

+ 96:3 Зб. 20:10

+ 96:4 Зб. 76:19

+ 96:5 Зб. 67:3,

+ 96:6 Зб. 18:2, Зб. 49:6

+ 96:7 Чвд. 1:6

+ 96:8 Зб. 47:12

+ 96:9 Зб. 85:8

+ 96:10 Рим. 12:9, Зб. 30:24, Зб. 36:28

+ 96:11 Зб. 26:1, Зб. 111:4,

+ 96:12 Зб. 31:11

+ 97:1 Зб. 32:3,

+ 97:4 Зб. 65:1, Зб. 99:1

+ 97:6 Кьрм. 10:10

+ 97:7 Зб. 95:11

+ 97:9 Зб. 95:13, Зб. 109:6,

+ 98:1 Зб. 92:1, Зб. 95:10, Зб. 96:1, Зб. 79:2

+ 98:2 Зб. 112:4

+ 98:4 Зб. 10:7

+ 98:6 Эхкъ. 32:11-14, Кьрм. 16:48,

+ 98:7 Эхкъ. 33:9

+ 98:8 Кьрм. 14:20, Кьрм. 20:12

+ 98:9 Зб. 2:6

+ 99:1 Зб. 65:1, Зб. 97:4

+ 99:3 Зб. 73:1,

+ 99:4 Зб. 95:2

+ 99:5 Зб. 105:1

+ 100:1 Зб. 88:2

+ 100:2 Зб. 118:1,

+ 100:5 Эхкъ. 20:16,

+ 100:8 Зб. 74:11

+ 101:1 Зб. 141:2

+ 101:4 Зб. 36:20,

+ 101:5 Зб. 36:2, Зб. 106:18

+ 101:10 Зб. 41:4, Зб. 79:6

+ 101:12 Зб. 108:23, Зб. 143:4

+ 101:13 Зб. 9:8, Зб. 134:13

+ 101:14 Кьрм. 10:35,

+ 101:19 Зб. 21:31, Зб. 77:6

+ 101:20 Хьн. 11:5, ККъ. 26:15, Зб. 13:2

+ 101:21 Зб. 78:11

+ 101:22 Зб. 67:33

+ 101:27 Крм. 20:11

+ 101:28 Чвд. 1:10-12, Чвд. 13:8

+ 101:29 Зб. 68:37, Зб. 111:2

+ 102:1 Зб. 103:1, Зб. 145:1

+ 102:3 Эхкъ. 15:26, Эхкъ. 34:7

+ 102:4 Зб. 5:13

+ 102:8 Эхкъ. 34:6

+ 102:11 Зб. 35:6,

+ 102:14 Хьн. 2:7

+ 102:15 Зб. 89:6

+ 102:16 Зб. 36:10

+ 102:17 Зб. 24:6

+ 102:18 Эхкъ. 20:6, ККъ. 7:9

+ 102:19 Зб. 10:4, Зб. 92:2

+ 102:20 Зб. 148:2

+ 103:1 Зб. 102:1, Зб. 92:1

+ 103:3 Зб. 17:11

+ 103:4 Чвд. 1:7

+ 103:5 Зб. 23:2, Зб. 118:90,

+ 103:7 Зб. 17:16,

+ 103:9 Хьн. 1:9, Зб. 32:7,

+ 103:14 ККъ. 11:14-15, Зб. 146:8-9

+ 103:15 Кр. 14:17

+ 103:19 Хьн. 1:14, Зб. 73:16,

+ 103:27 Зб. 135:25

+ 103:28 Зб. 144:16

+ 103:29 Хьн. 3:19, Зб. 89:4, Зб. 145:4,

+ 103:31 Зб. 71:17

+ 103:32 Зб. 143:5

+ 103:33 Зб. 62:5, Зб. 145:2

+ 104:4 Зб. 23:6, Зб. 26:8

+ 104:5 Зб. 76:12-13

+ 104:8 ККъ. 7:9, Лв. 26:42

+ 104:9 Хьн. 17:2, Хьн. 26:3

+ 104:11 Хьн. 35:11-12

+ 104:12 ККъ. 7:7, ККъ. 26:5

+ 104:14 Хьн. 12:17, Хьн. 20:3

+ 104:15 Хьн. 20:7

+ 104:16 Хьн. 41:54

+ 104:17 Хьн. 37:28, Хьн. 45:5

+ 104:19 Хьн. 37:7, Хьн. 41:54

+ 104:20 Хьн. 41:14

+ 104:21 Хьн. 41:40

+ 104:23 Хьн. 46:6

+ 104:24 Эхкъ. 1:7, ККъ. 26:5

+ 104:25 Эхкъ. 9:12

+ 104:26 Эхкъ. 3:10, Эхкъ. 4:14

+ 104:27 Эхкъ. 7:3, Зб. 77:43-51

+ 104:28 Эхкъ. 10:21-23

+ 104:29 Эхкъ. 7:17-24

+ 104:30 Эхкъ. 8:2-14

+ 104:31 Эхкъ. 8:16-24

+ 104:32 Эхкъ. 9:23-25

+ 104:34 Эхкъ. 10:12-15

+ 104:36 Эхкъ. 12:29

+ 104:37 Эхкъ. 12:35-36

+ 104:38 Эхкъ. 12:33

+ 104:39 Эхкъ. 13:21-22

+ 104:40 Эхкъ. 16:4, Эхкъ. 16:14-31

+ 104:41 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11

+ 104:42 Хьн. 15:14

+ 104:43 Хьн. 15

+ 105:3 Зб. 14:2

+ 105:7 Эхкъ. 14:11

+ 105:8 Эхкъ. 9:16, Эхкъ. 14:18

+ 105:9 Эхкъ. 15:8, Зб. 17:16, Эхкъ. 14:21-22

+ 105:10 ЛкӀ. 1:71

+ 105:11 Эхкъ. 14:28

+ 105:12 Эхкъ. 14:31

+ 105:13 ККъ. 8:14, Зб. 77:11,

+ 105:14 Кьрм. 11:4

+ 105:15 Кьрм. 11:20, Зб. 77:29

+ 105:16 Кьрм. 16:1-3

+ 105:17 Кьрм. 16:31-32, Кьрм. 11:6

+ 105:18 Кьрм. 16:35

+ 105:19 Эхкъ. 32:4, ККъ. 9:8

+ 105:20 Рим. 1:23

+ 105:21 ККъ. 8:12-14, Зб. 77:11,

+ 105:23 Эхкъ. 32:10, ККъ. 9:14

+ 105:24 Кьрм. 14:2-4

+ 105:27 Кьрм. 14:30

+ 105:28 Кьрм. 25:1-5,

+ 105:30 Кьрм. 25:7-8

+ 105:31 Хьн. 15:6, Кьрм. 25:10-13

+ 105:32 Эхкъ. 17:7, Кьрм. 20:13

+ 105:33 Кьрм. 20:10

+ 105:36 Эхкъ. 23:33,

+ 105:37 ККъ. 32:17

+ 105:38 Кьрм. 35:33

+ 105:45 Лв. 26:42, Зб. 73:20,

+ 105:48 Зб. 40:14

+ 106:1 Зб. 105:1

+ 106:2 Зб. 105:10, ККъ. 30:3,

+ 106:9 ЛкӀ. 1:53

+ 106:12 Зб. 21:12

+ 106:18 Зб. 9:14

+ 106:22 Зб. 49:14, Чвд. 13:15

+ 106:25 Юн. 1:4

+ 106:29 Зб. 64:8, Зб. 88:10, Юн. 1:15, МатӀ. 8:26

+ 106:34 Хьн. 19:24-28,

+ 106:38 Хьн. 12:2, Эхкъ. 1:7,

+ 106:41 Зб. 112:7

+ 106:42 Зб. 118:74, Зб. 62:12

• 107:1 Зб. 56:8-12, Зб. 59:7-14

+ 107:2 Зб. 111:7-8

+ 107:5 Зб. 35:5

+ 107:8 Хьн. 12:6, Хьн. 33:18, Хьн. 33:17

+ 107:13 Зб. 145:3,

+ 108:1 Зб. 27:1

+ 108:2 Зб. 51:4

+ 108:3 Зб. 34:19

+ 108:5 Зб. 34:12,

+ 108:6 Зб. 34:4-8, Зб. 68:23-26

+ 108:8 Кр. 1:20

+ 108:9 Эхкъ. 22:24

+ 108:13 Зб. 20:11

+ 108:14 Эхкъ. 20:5

+ 108:18 Кьрм. 5:22

+ 108:21 Зб. 68:17

+ 108:22 Зб. 39:8

+ 108:23 Зб. 101:12, Эхкъ. 10:19

+ 108:31 Зб. 15:8

+ 109:1 МатӀ. 22:44, Мрк. 12:36, ЛкӀ. 20:42-43, Кр. 2:34-35, Зб. 8:7, Мрк. 16:19, Чвд. 1:13, Чвд. 10:13

+ 109:2 Зб. 2:6, Зб. 71:8

+ 109:4 Чвд. 6:17-18, Хьн. 14:18-20, Чвд. 5:6, Чвд. 7:17, Чвд. 7:21

+ 109:5 Зб. 67:13

+ 109:6 Зб. 9:9, Зб. 67:22

+ 110:1 Зб. 149:1, Зб. 137:1

+ 110:2 Зб. 91:6

+ 110:3 Зб. 111:3

+ 110:4 Эхкъ. 34:6

+ 110:5 Зб. 104:8

+ 110:9 ЛкӀ. 1:68, Зб. 98:3, ЛкӀ. 1:49

+ 110:10 ККъ. 4:6

+ 111:1 Зб. 1:2, Зб. 127:1

+ 111:3 Зб. 110:3

+ 111:4 Зб. 26:1, Зб. 96:11,

+ 111:5 Зб. 36:26

+ 111:7 Зб. 56:8, Зб. 107:2

+ 111:8 Зб. 53:9

+ 111:9 ККъ. 24:13, 2-Кар. 9:9

+ 112:2 Зб. 113:26

+ 112:3 Зб. 47:11, Зб. 49:1,

+ 112:4 Зб. 98:2, Зб. 148:13, Зб. 8:1

+ 112:5 Зб. 34:10

+ 112:6 Зб. 10:4

+ 112:7 Зб. 106:41

+ 112:9 Зб. 67:7

+ 113:1 Эхкъ. 12:37

+ 113:3 Эхкъ. 14:21-22, Зб. 76:17,

+ 113:4 Зб. 28:6

+ 113:7 Зб. 95:9

+ 113:8 Эхкъ. 17:6, Кьрм. 20:11, Зб. 77:15

+ 113:10 Зб. 41:4, Зб. 78:10,

+ 113:11 Зб. 2:4, Зб. 10:4, Зб. 134:6

+ 113:12 Зб. 134:15-18

+ 113:13 ККъ. 4:28

+ 113:18 Хьн. 15:1

+ 113:25 Зб. 6:6,

+ 113:26 Зб. 112:2

+ 114:1 ККъ. 6:5, Зб. 17:2

+ 114:3 Зб. 17:5-6

+ 114:5 Эхкъ. 34:6

+ 114:7 Зб. 12:6

+ 114:8 Зб. 55:14

+ 114:9 Зб. 26:13

+ 115:1 2-Кар. 4:13

+ 115:2 Зб. 61:8

+ 115:5 Кьрм. 30:3, Зб. 49:14, Юн. 2:10

+ 115:6 Зб. 71:14

+ 115:7 Зб. 85:16

+ 115:8 Зб. 49:14, Зб. 55:13

+ 116:1 Рим. 15:11

+ 116:2 Зб. 35:6,

+ 117:1 Зб. 105:1

+ 117:5 Зб. 17:20, Зб. 30:8

+ 117:6 Зб. 55:5, Зб. 55:12, Чвд. 13:6

+ 117:7 Зб. 53:9

+ 117:8 Зб. 145:3,

+ 117:10 Зб. 21:13

+ 117:14 Эхкъ. 15:2,

+ 117:15 Эхкъ. 15:6

+ 117:17 Зб. 72:28, Зб. 106:22

+ 117:19 Зб. 23:7,

+ 117:20 Крм. 21:27

+ 117:22 МатӀ. 21:42, Мрк. 12:10, ЛкӀ. 20:17, Кр. 4:11, Эф. 2:20, 1-Птр. 2:7

+ 117:26 МатӀ. 21:9, МатӀ. 23:39, Мрк. 11:9, ЛкӀ. 13:35, ЛкӀ. 19:38

+ 117:27 Зб. 17:29

+ 117:29 Зб. 105:1

+ 118:1 Зб. 100:2, Зб. 100:6

+ 118:3 1-Ягь. 3:9, 1-Ягь. 5:18

+ 118:6 Зб. 118:80

+ 118:8 Зб. 37:22

+ 118:9 Зб. 24:7,

+ 118:11 Зб. 36:3, Зб. 39:9

+ 118:12 Зб. 26:11

+ 118:13 ККъ. 6:7

+ 118:15 Зб. 24:4

+ 118:19 Зб. 38:13

+ 118:20 Зб. 41:2

+ 118:21 ККъ. 27:26,

+ 118:23 Зб. 118:161,

+ 118:28 Зб. 21:15

+ 118:34 Зб. 118:69

+ 118:46 МатӀ. 10:18, Кр. 26:1

+ 118:47 Зб. 1:2

+ 118:54 Зб. 38:13

+ 118:57 Зб. 15:5

+ 118:61 Зб. 139:6,

+ 118:62 Зб. 41:9, Кр. 16:25

+ 118:64 Зб. 32:5

+ 118:68 Зб. 105:1, Мрк. 10:18

+ 118:69 Зб. 118:34

+ 118:70 Зб. 16:10

+ 118:71 Рим. 8:28

+ 118:72 Зб. 18:11

+ 118:74 Зб. 106:42

+ 118:80 Зб. 118:6

+ 118:82 Зб. 68:4,

+ 118:84 Крм. 6:10

+ 118:85 Зб. 7:16,

+ 118:90 Зб. 103:5,

+ 118:98 ККъ. 4:6

+ 118:103 Зб. 18:10, Крм. 10:9-10

+ 118:105 2-Птр. 1:19

+ 118:110 Зб. 139:6,

+ 118:111 ККъ. 33:4,

+ 118:114 Зб. 31:7, Хьн. 15:1

+ 118:115 Зб. 6:9, МатӀ. 7:23

+ 118:123 Зб. 118:82,

+ 118:127 Зб. 18:11,

+ 118:130 Зб. 18:8

+ 118:135 Кьрм. 6:25

+ 118:140 Зб. 11:7, Зб. 17:31,

+ 118:142 Зб. 18:10

+ 118:147 Зб. 5:5

+ 118:151 ККъ. 4:7, Зб. 144:18

+ 118:157 Зб. 3:2

+ 118:158 Зб. 138:20

+ 118:160 Ягь. 17:17

+ 118:161 Зб. 118:23

+ 118:166 Хьн. 49:18

+ 118:168 Зб. 138:3, Чвд. 4:13

+ 118:176 1-Птр. 2:25

+ 119:4 Зб. 139:11,

+ 119:5 Хьн. 10:2,

+ 120:1 Зб. 119:1

+ 120:2 Зб. 123:8

+ 120:5 Зб. 90:1

+ 120:8 Кьрм. 6:24, ККъ. 28:6

+ 121:1 Зб. 119:1,

+ 121:4 ККъ. 16:16, Зб. 119:1

+ 121:9 Эс. 10:3

+ 122:1 Зб. 119:1, Зб. 10:4, Зб. 24:15

+ 123:1 Зб. 119:1, Зб. 128:1, Зб. 93:17

+ 123:3 Кьрм. 16:30-33, Зб. 54:16,

+ 123:4 Зб. 68:3

+ 123:7 Зб. 90:3

+ 123:8 Зб. 120:2

+ 124:1 Зб. 119:1

+ 124:5 Зб. 127:5, ГлтӀ. 6:16

+ 125:1 Зб. 119:1

+ 125:6 Зб. 29:6

+ 126:1 Зб. 119:1, Зб. 71:1

+ 126:2 Хьн. 3:17

+ 126:3 Хьн. 33:5

+ 127:1 Зб. 119:1, Зб. 111:1

+ 127:2 Зб. 89:17

+ 127:3 Зб. 143:12

+ 127:5 Зб. 19:3, Зб. 133:3

+ 127:6 Зб. 124:5, ГлтӀ. 6:16

+ 128:1 Зб. 119:1, Зб. 128:1

+ 128:5 Зб. 34:4

+ 128:8 Рт. 2:4, Зб. 117:26

+ 129:1 Зб. 119:1,

+ 129:7 Зб. 130:3

+ 129:8 Зб. 24:22

+ 130:1 Зб. 119:1

+ 130:3 Зб. 129:7

+ 131:1 Зб. 119:1

+ 131:3 Кр. 7:46

+ 131:7 Зб. 98:5

+ 131:8 Зб. 77:61,

+ 131:11 Зб. 88:34-35, Зб. 109:4,

+ 131:13 Эхкъ. 19:18, Зб. 67:17, Зб. 77:68

+ 131:15 Зб. 147:3, Рт. 1:6

+ 131:17 Зб. 17:29

+ 132:1 Зб. 119:1, Хьн. 13:8

+ 132:2 Эхкъ. 29:7, Лв. 8:12

+ 132:3 ККъ. 3:9, Лв. 25:21, ККъ. 28:8

+ 133:1 Зб. 119:1,

+ 133:2 Зб. 27:2

+ 133:3 Кьрм. 6:24, Зб. 19:3, Зб. 127:5

+ 134:2 Зб. 91:14

+ 134:4 Эхкъ. 19:5, ККъ. 7:6

+ 134:5 Зб. 85:8, Зб. 94:3

+ 134:6 Зб. 113:11

+ 134:8 Эхкъ. 12:29, Зб. 77:51

+ 134:9 ККъ. 6:22

+ 134:10 Зб. 135:17-20

+ 134:11 Кьрм. 21:21-35,

+ 134:12 ККъ. 29:8, Зб. 77:55

+ 134:13 Зб. 101:13

+ 134:14 ККъ. 32:36

+ 134:15 Зб. 113:12-16

+ 134:16 ККъ. 4:28

+ 134:20 Зб. 21:24

+ 134:21 Зб. 131:13

+ 135:1 Зб. 105:1

+ 135:2 ККъ. 10:17

+ 135:4 Зб. 71:18

+ 135:7 Хьн. 1:16-18

+ 135:10 Эхкъ. 12:29, Зб. 77:51

+ 135:11 Эхкъ. 12:51

+ 135:13 Эхкъ. 14:21-22, Зб. 77:13

+ 135:15 Эхкъ. 14:27

+ 135:16 Эхкъ. 15:22

+ 135:17 Зб. 134:10-12

+ 135:19 Кьрм. 21:21-26

+ 135:20 Кьрм. 21:33-35

+ 135:24 Зб. 105:10

+ 135:25 Зб. 103:27

+ 136:8 Крм. 18:6

+ 137:1 Зб. 110:1, Зб. 85:8

+ 137:2 Зб. 27:2

+ 137:7 Зб. 70:20

+ 137:8 Зб. 105:1

+ 138:3 Чвд. 4:13

+ 138:6 Рим. 11:33

+ 138:7 Юн. 1:3

+ 138:16 Эхкъ. 32:32, Зб. 55:9,

+ 138:17 Зб. 91:6

+ 138:19 2-Сал. 2:8

+ 138:21 Зб. 25:5, Зб. 118:158

+ 138:23 Зб. 25:2

+ 139:2 Зб. 70:4

+ 139:4 Зб. 57:5-6, Рим. 3:13

+ 139:5 Зб. 140:9

+ 139:11 Зб. 10:6, Зб. 119:4,

+ 139:13 Зб. 9:5

+ 140:2 Эхкъ. 30:7, Крм. 5:8, Крм. 8:3-4, Эхкъ. 29:41

+ 140:3 Зб. 33:13,

+ 140:8 Зб. 24:15, Зб. 122:1-2

+ 140:9 Зб. 139:5

+ 140:10 Зб. 7:16

+ 141:1 Зб. 56:1

+ 141:2 Зб. 101:1

+ 141:3 Зб. 142:4, Зб. 139:6

+ 141:5 Зб. 26:13

+ 141:6 Зб. 17:18

+ 142:2 Рим. 3:20, ГлтӀ. 2:16

+ 142:3 Зб. 87:7,

+ 142:5 ККъ. 32:7, Зб. 76:6

+ 142:6 Зб. 41:2, Зб. 62:2

+ 142:7 Зб. 27:1,

+ 142:8 Зб. 24:1

+ 142:12 Зб. 53:7

+ 143:1 Зб. 17:3, Зб. 17:35

+ 143:2 Хьн. 15:1, Зб. 17:3

+ 143:3 Зб. 8:5

+ 143:4 Зб. 38:6-7, Зб. 61:10, Зб. 101:12

+ 143:5 Зб. 17:10, Зб. 103:32

+ 143:6 Зб. 76:18

+ 143:7 Зб. 68:15

+ 143:8 Зб. 11:3

+ 143:9 Зб. 32:3,

+ 143:10 Зб. 17:51

+ 143:12 Зб. 127:3

+ 143:15 Зб. 32:12

+ 144:3 Зб. 17:4, Зб. 47:2,

+ 144:6 Зб. 77:4

+ 144:8 Эхкъ. 34:6, Зб. 85:5

+ 144:13 Зб. 9:37, Зб. 101:13,

+ 144:14 Зб. 145:8, ЛкӀ. 13:11-13

+ 144:15 Зб. 103:27

+ 144:16 Зб. 103:14, Зб. 103:28

+ 144:18 ККъ. 4:7

+ 145:1 Зб. 102:1, Зб. 103:1

+ 145:2 Зб. 103:33

+ 145:3 Зб. 117:8,

+ 145:4 Зб. 103:29,

+ 145:7 Зб. 102:6, Зб. 106:9,

+ 145:8 МатӀ. 9:28-30, Зб. 144:14, ЛкӀ. 13:11-13

+ 145:9 Эхкъ. 22:21, ККъ. 10:18

+ 145:10 Эхкъ. 15:18, Зб. 9:35

+ 146:1 Зб. 91:2

+ 146:2 Зб. 50:20, Зб. 68:36, ККъ. 30:3,

+ 146:3 ККъ. 32:39

+ 146:8 ККъ. 11:14,

+ 146:10 Зб. 32:17

+ 146:11 Зб. 32:18

+ 147:3 Зб. 131:15

+ 147:9 ККъ. 7:6, ККъ. 4:8

+ 148:1 МатӀ. 21:9, ЛкӀ. 2:14, ЛкӀ. 19:38

+ 148:2 Зб. 102:20

+ 148:4 ККъ. 10:14, Хьн. 1:7

+ 148:5 Зб. 32:6, Чвд. 11:3

+ 148:6 Зб. 103:9

+ 148:7 Хьн. 1:21

+ 148:13 Зб. 8:2-3, Зб. 112:4

+ 149:1 Зб. 32:3, Зб. 110:1

+ 149:5 Зб. 62:7

+ 150:1 Хьн. 1:6-8

+ 150:3 Зб. 97:6, Зб. 32:2, Зб. 70:22

+ 150:4 Эхкъ. 15:20

• 1:1 ЛкӀ. 3:23-28

+ 1:1 Хьн. 22:18,

+ 1:2 Хьн. 21:3, Хьн. 25:6, Хьн. 29:35

+ 1:3 Хьн. 38, Кьрм. 26:21,

+ 1:4 Рт. 4:18-22

+ 1:16 ЛкӀ. 1:27

• 1:18 ЛкӀ. 2:1-7

+ 1:18 ЛкӀ. 1:27, ЛкӀ. 1:35

+ 1:19 ККъ. 22:23-24, ККъ. 24:1

+ 1:21 ЛкӀ. 1:31, Кр. 4:12, Кр. 13:38

+ 1:22 МатӀ. 2:14, МатӀ. 4:14, МатӀ. 21:4, МатӀ. 26:56, Мрк. 14:49, Ягь. 19:36,

+ 2:1 ЛкӀ. 1:5, ЛкӀ. 2:4-7, Ягь. 7:42

+ 2:2 Кьрм. 24:17

+ 2:11 Эхкъ. 30:23, Ягь. 19:39

+ 2:12 Хьн. 20:6

+ 2:15 МатӀ. 1:22

+ 2:17 МатӀ. 27:9

+ 2:23 ЛкӀ. 1:26, ЛкӀ. 2:39, Ягь. 1:45

• 3:1 Мрк. 1:1-8, ЛкӀ. 3:1-9, ЛкӀ. 3:15-17, Ягь. 1:19-28

+ 3:1 ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6

+ 3:2 Мрк. 1:15

+ 3:4 Лв. 11:22,

+ 3:6 Кр. 19:18

+ 3:7 МатӀ. 12:34, МатӀ. 23:33, Рим. 5:9, 1-Сал. 1:10

+ 3:9 Ягь. 8:33

+ 3:10 МатӀ. 7:19

+ 3:11 Ягь. 1:15, Кр. 2:3

+ 3:12 МатӀ. 13:30, Чвд. 6:8

• 3:13 Мрк. 1:9-11, ЛкӀ. 3:21-22

+ 3:16 Кр. 7:56, Ягь. 1:32-33

+ 3:17 Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, МатӀ. 17:5, 2-Птр. 1:17

• 4:1 Мрк. 1:12-13, ЛкӀ. 4:1-13

+ 4:2 ККъ. 9:9, МатӀ. 21:18

+ 4:3 1-Сал. 3:5

+ 4:4Киххьей Къанун 8:3.

+ 4:4 ККъ. 8:3

+ 4:5-6Забур 90:11-12.

+ 4:6 Зб. 90:11-12, Ягь. 7:4

+ 4:7Киххьей Къанун 6:16.

+ 4:7 ККъ. 6:16

+ 4:10Киххьей Къанун 6:13.

+ 4:10 МатӀ. 16:23, ККъ. 6:13

+ 4:11 ЛкӀ. 22:43

• 4:12 Мрк. 1:14-15, ЛкӀ. 4:14-15

+ 4:12 МатӀ. 14:3

+ 4:13 МатӀ. 2:23, Мрк. 1:21

+ 4:14 МатӀ. 1:23

• 4:18 Мрк. 1:16-20, ЛкӀ. 5:1-11

+ 4:18 Ягь. 1:40-42

+ 4:19 МатӀ. 13:47

+ 4:20 МатӀ. 19:27

• 4:23 ЛкӀ. 6:17-19

+ 4:23 Мрк. 1:39

+ 4:24 ЛкӀ. 2:2

+ 4:25 Мрк. 5:20, Мрк. 7:31

• 5:3 ЛкӀ. 6:20-23

+ 5:4 2-Кар. 7:10, Крм. 21:4

+ 5:5 Зб. 36:11,

+ 5:6 Зб. 41:2, Ягь. 7:37

+ 5:7 ЛкӀ. 6:36

+ 5:8 Зб. 23:4, Зб. 50:12, 1-Ягь. 3:2, Чвд. 12:14, Крм. 22:4

+ 5:9 Якь. 3:18, 2-ТӀим. 2:22, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14

+ 5:11 Якь. 1:2, 1-Птр. 4:14

+ 5:12 Кр. 5:41, Якь. 1:2, Рим. 5:3, 2-Кар. 12:10, Чвд. 10:34

• 5:13 Мрк. 9:50, ЛкӀ. 14:34-35

+ 5:14 Эф. 5:8

+ 5:15 Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:16, ЛкӀ. 11:33

+ 5:16 1-Птр. 2:12, 2-Кар. 9:13

+ 5:17 Рим. 3:31, Рим. 10:4

+ 5:18 ЛкӀ. 16:17

+ 5:19 МатӀ. 11:11, МатӀ. 18:4

+ 5:20 Ягь. 3:5

+ 5:21ЭхкъечӀун 20:13; Киххьей Къанун 5:17.

+ 5:21ЭхкъечӀун 21:12.

+ 5:21 Эхкъ. 20:13

+ 5:22 1-Ягь. 3:15

+ 5:25 ЛкӀ. 12:58-59

+ 5:27ЭхкъечӀун 20:14; Киххьей Къанун 5:18.

+ 5:27 Эхкъ. 20:14

+ 5:30 МатӀ. 18:8-9, Мрк. 9:43-44

• 5:31 МатӀ. 19:9, Мрк. 10:11-12, ЛкӀ. 16:18

+ 5:31 ККъ. 24:1-3

+ 5:32 Рим. 7:3, 1-Кар. 7:10-11

+ 5:33Леви 19:12; Кьурумда 30:3.

+ 5:33 Кьрм. 30:3, ККъ. 23:21

+ 5:34 Кр. 7:49

+ 5:35 Зб. 98:5, Зб. 47:3

+ 5:37 Якь. 5:12

• 5:38 ЛкӀ. 6:27-36

+ 5:38ЭхкъечӀун 21:24; Леви 24:20; Киххьей Къанун 19:21.

+ 5:38 Эхкъ. 21:23-25, Лв. 24:19-20, ККъ. 19:21

+ 5:39 1-Птр. 2:23, Рим. 12:17, 1-Кар. 6:7

+ 5:42 ККъ. 15:7-8,

+ 5:43Леви 19:18.

+ 5:43 Лв. 19:18

+ 5:44 Рим. 12:20, ЛкӀ. 23:34, Кр. 7:60, 1-Птр. 3:9, Рим. 12:14

+ 5:45 Кр. 14:17

+ 5:48 Лв. 19:2, ККъ. 18:13, ККъ. 32:4, Зб. 17:31, МатӀ. 19:21, Якь. 1:4, Эф. 5:1, Кал. 1:28

+ 6:1 1-Ягь. 2:29

+ 6:2 ЛкӀ. 6:24

• 6:5 ЛкӀ. 11:2-4

+ 6:5 ЛкӀ. 18:11

+ 6:10 МатӀ. 26:42

+ 6:13 МатӀ. 26:41, Ягь. 17:15, 2-Сал. 3:3

+ 6:14 Мрк. 11:25-26, Эф. 4:32, Кал. 3:13

+ 6:15 МатӀ. 18:35, Якь. 2:13

• 6:19 ЛкӀ. 11:34-36, ЛкӀ. 12:22-34

+ 6:19 1-ТӀим. 3:3, 1-ТӀим. 6:9, Чвд. 13:5, Якь. 5:2-3

+ 6:20 МатӀ. 19:21, 1-Птр. 1:4

+ 6:24 ЛкӀ. 16:13

+ 6:25 ФпӀ. 4:6, 1-Птр. 5:7

+ 6:26 МатӀ. 10:31, МатӀ. 12:12

* 6:30 ЧӀагурун – иер авун.

+ 6:30 МатӀ. 8:26, МатӀ. 14:31, МатӀ. 16:8

+ 6:33 Зб. 36:4

• 7:1 ЛкӀ. 6:37-38, ЛкӀ. 6:41-42

+ 7:1 Рим. 14:10, 1-Кар. 4:5, Якь. 4:12

+ 7:2 Мрк. 4:24, Рим. 2:1

+ 7:6 МатӀ. 15:26

• 7:7 ЛкӀ. 11:9-13

+ 7:8 МатӀ. 18:19, МатӀ. 21:22, Мрк. 11:24, Ягь. 14:13-14, 1-Ягь. 3:22, 1-Ягь. 5:14

+ 7:11 Хьн. 6:5, МатӀ. 12:34

+ 7:12 ЛкӀ. 6:31, МатӀ. 22:40, ГлтӀ. 5:14

• 7:13 ЛкӀ. 13:24

+ 7:14 Зб. 15:11

• 7:15 ЛкӀ. 6:43-44, ЛкӀ. 13:25-27

+ 7:15 ККъ. 13:1-3, МатӀ. 24:11, Мрк. 13:22, Кр. 13:6, 2-Птр. 2:1, 1-Ягь. 4:1, Кр. 20:29

+ 7:16 Якь. 2:18

+ 7:17 МатӀ. 12:33-35

+ 7:19 МатӀ. 3:10

+ 7:22 МатӀ. 25:11, ЛкӀ. 6:46, Ягь. 13:13, Мрк. 9:38, ЛкӀ. 9:49

+ 7:23 Зб. 6:9, МатӀ. 25:41

• 7:24 ЛкӀ. 6:47-49

+ 7:29 Мрк. 1:22, ЛкӀ. 4:32

• 8:1 Мрк. 1:40-45, ЛкӀ. 5:12-16

+ 8:2 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22

+ 8:4 МатӀ. 9:30, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:34, Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14

• 8:5 ЛкӀ. 7:1-10

+ 8:8 Зб. 106:20

+ 8:10 Кр. 10:2

+ 8:11 ЛкӀ. 13:29, ЛкӀ. 16:23, Эф. 3:6

+ 8:12 МатӀ. 13:42, МатӀ. 22:13, МатӀ. 22:30, МатӀ. 24:51, МатӀ. 25:13, ЛкӀ. 13:28

+ 8:13 МатӀ. 9:29, Ягь. 4:53

• 8:14 Мрк. 1:29-34, ЛкӀ. 4:38-41

+ 8:14 1-Кар. 9:5

+ 8:15 Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

• 8:18 ЛкӀ. 9:57-62

+ 8:18 Мрк. 4:35, ЛкӀ. 8:22

• 8:23 Мрк. 4:35-41, ЛкӀ. 8:22-25

+ 8:26 МатӀ. 6:30, Зб. 64:8, Зб. 88:10, Зб. 103:7

• 8:28 Мрк. 5:1-20, ЛкӀ. 8:26-39

+ 8:29 Мрк. 1:23-24, ЛкӀ. 4:34

+ 8:34 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39

• 9:1 Мрк. 2:1-12, ЛкӀ. 5:17-26

+ 9:1 МатӀ. 4:13

+ 9:2 Мрк. 6:55, МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48

+ 9:3 Лв. 24:16, МатӀ. 26:65, Ягь. 10:33

• 9:9 Мрк. 2:13-17, ЛкӀ. 5:27-32

+ 9:11 МатӀ. 11:19, ЛкӀ. 15:2

+ 9:13 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15

• 9:14 Мрк. 2:18-22, ЛкӀ. 5:33-39

+ 9:14 МатӀ. 11:2, МатӀ. 14:12, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 9:15 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2, Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22, Ягь. 16:20

• 9:18 Мрк. 5:21-43, ЛкӀ. 8:40-56

+ 9:20 Лв. 15:25

+ 9:21 Мрк. 3:10

+ 9:22 Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 9:24 Ягь. 11:11

+ 9:25 Кр. 9:40, Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

+ 9:27 МатӀ. 22:42, ЛкӀ. 1:32, МатӀ. 20:29-34

+ 9:29 МатӀ. 8:13

+ 9:30 МатӀ. 8:4, МатӀ. 12:16, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:44

+ 9:31 Мрк. 1:45, Мрк. 7:36

+ 9:34 МатӀ. 10:25, МатӀ. 12:24

+ 9:36 Мрк. 8:2, Кьрм. 27:17, Мрк. 6:34

+ 9:38 ЛкӀ. 10:2, Ягь. 4:35

• 10:1 Мрк. 3:13-19, Мрк. 6:7-13, ЛкӀ. 6:12-16, ЛкӀ. 9:1-6, ЛкӀ. 10:1-12

+ 10:6 Зб. 118:176, МатӀ. 15:24, 1-Птр. 2:25

+ 10:7 МатӀ. 3:2, МатӀ. 4:17

+ 10:8 Лв. 13:3, МатӀ. 8:2, Кр. 20:35

+ 10:10 1-ТӀим. 5:18

+ 10:14 Кр. 13:51

+ 10:15 Хьн. 18:20, Хьн. 19:24,

• 10:16 Мрк. 13:9-13, ЛкӀ. 12:2-12, ЛкӀ. 21:12-17

+ 10:16 ЛкӀ. 10:3, Хьн. 3:1

+ 10:18 Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6, Зб. 118:46

+ 10:21 МатӀ. 24:10

+ 10:22 МатӀ. 24:9, Ягь. 15:18, Якь. 5:11, ГлтӀ. 6:9, Крм. 2:10

+ 10:23 Кр. 8:1, Кр. 14:6

+ 10:24 ЛкӀ. 6:40, Ягь. 13:16

+ 10:25 МатӀ. 9:34, МатӀ. 12:24

+ 10:26 Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:17, ЛкӀ. 12:2

+ 10:28 Зб. 55:5, Зб. 117:6,

+ 10:31 МатӀ. 6:26, МатӀ. 12:12

+ 10:32 Рим. 10:9, Крм. 3:5

+ 10:33 МатӀ. 25:12, 1-Ягь. 2:23, 2-ТӀим. 2:12

• 10:34 ЛкӀ. 12:51-53, ЛкӀ. 14:26-27

+ 10:34 Кр. 14:4

+ 10:38 МатӀ. 16:24-25, Мрк. 8:34-35, ЛкӀ. 9:23

+ 10:39 Ягь. 12:25

+ 10:40 МатӀ. 25:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 12:44, Ягь. 13:20, ГлтӀ. 4:14

+ 10:42 Мрк. 9:41, Чвд. 6:10

• 11:1 ЛкӀ. 7:18-35

+ 11:2 МатӀ. 14:3, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24, Ягь. 4:25, Ягь. 6:14, Ягь. 11:27

+ 11:6 Ягь. 6:61, Ягь. 16:1

+ 11:7 МатӀ. 3:1

+ 11:9 МатӀ. 14:5, МатӀ. 21:26

+ 11:10 Эхкъ. 23:20, Мрк. 1:2

+ 11:11 ЛкӀ. 1:15

* 11:12 И аят мад са жуьреда таржума ийиз жеда: «Ягья пайгъамбарди инсанриз цик акахьун къачу лагьай йикъарилай эгечӀна къенин йикъал къведалди инсанар Цаварин Пачагьлугъдиз физ кӀанз алахънава. И кар кьилиз акъатун патал, вичин вири къуватар эцигзавайди аниз финни ийизва».

+ 11:12 ЛкӀ. 16:16

+ 11:14 МатӀ. 17:12-13, ЛкӀ. 1:17

+ 11:15 Крм. 2:7

+ 11:18 МатӀ. 3:4, ЛкӀ. 1:15

+ 11:19 Ягь. 2:1, Ягь. 12:2, МатӀ. 9:10-11

• 11:20 ЛкӀ. 10:13-15

+ 11:21 Мрк. 6:45, Мрк. 8:21, Мрк. 3:7

+ 11:22 МатӀ. 15:21

• 11:25 ЛкӀ. 10:21-22

+ 11:27 Ягь. 13:3, Ягь. 17:2, Ягь. 6:46, Ягь. 7:29, Ягь. 8:19, Ягь. 10:15

+ 11:28 Зб. 54:23, Зб. 67:20, Ягь. 7:37

+ 11:30 1-Ягь. 5:3

• 12:1 Мрк. 2:23-28, ЛкӀ. 6:1-5

+ 12:1 ККъ. 23:25

+ 12:2 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36

+ 12:4 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9

+ 12:5 Кьрм. 28:9

+ 12:6 МатӀ. 12:41

• 12:9 Мрк. 3:1-6, ЛкӀ. 6:6-11

+ 12:10 ЛкӀ. 11:54, ЛкӀ. 20:20

+ 12:12 МатӀ. 6:26, МатӀ. 10:31

+ 12:16 МатӀ. 8:4, МатӀ. 9:30

* 12:20 Алгъун – юкь агъузун

• 12:22 Мрк. 3:20-30, ЛкӀ. 11:14-23

+ 12:23 МатӀ. 9:27

+ 12:24 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 12:27 Мрк. 9:38, Кр. 19:13

+ 12:30 Мрк. 9:40

+ 12:31 Мрк. 3:29, ЛкӀ. 12:10

+ 12:33 МатӀ. 7:17-20, ЛкӀ. 6:43-45

+ 12:34 МатӀ. 3:7, МатӀ. 23:33, Хьн. 6:5, МатӀ. 7:11, МатӀ. 15:18, Якь. 3:6

+ 12:36 Рим. 14:12

+ 12:37 МатӀ. 5:22, Якь. 3:2-12

• 12:38 Мрк. 8:11-12, ЛкӀ. 11:29-32

+ 12:38 1-Кар. 1:22

+ 12:39 МатӀ. 16:4

+ 12:40 Юн. 2:1

+ 12:41 Рим. 2:27, Юн. 3:5, МатӀ. 12:6

• 12:43 ЛкӀ. 11:24-26

+ 12:45 2-Птр. 2:20

• 12:46 Мрк. 3:31-35, ЛкӀ. 8:19-21

+ 12:46 МатӀ. 13:55, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 12:50 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11

• 13:1 Мрк. 4:1-9, ЛкӀ. 8:4-8

+ 13:9 МатӀ. 11:15

• 13:10 Мрк. 4:10-12, ЛкӀ. 8:9-10

+ 13:11 МатӀ. 19:11

+ 13:12 МатӀ. 25:29

+ 13:15 Ягь. 12:40, Кр. 28:26-27

+ 13:16 ЛкӀ. 10:23-24

+ 13:17 Чвд. 11:13, 1-Птр. 1:10-12

• 13:18 Мрк. 4:13-20, ЛкӀ. 8:11-15

+ 13:21 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4

+ 13:22 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10

+ 13:23 Ягь. 15:5

+ 13:30 МатӀ. 3:12

• 13:31 Мрк. 4:30-34, ЛкӀ. 13:18-21

+ 13:32 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6,

+ 13:33 1-Кар. 5:6, ГлтӀ. 5:9

+ 13:35Забур 77:2.

+ 13:35 Зб. 77:2

+ 13:38 Ягь. 8:44

+ 13:39 Крм. 14:15-16

+ 13:41 МатӀ. 24:31

+ 13:42 Ягь. 15:6, Крм. 20:15, МатӀ. 8:12

+ 13:43 МатӀ. 11:15

+ 13:47 МатӀ. 4:19

+ 13:48 Ягь. 21:11

+ 13:49 МатӀ. 25:32

+ 13:50 МатӀ. 8:12

• 13:53 Мрк. 6:1-6, ЛкӀ. 4:16-30

+ 13:54 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39, ЛкӀ. 4:23, Мрк. 1:21

+ 13:55 Ягь. 6:42, МатӀ. 12:46

+ 13:57 МатӀ. 11:6, Ягь. 4:44

• 14:1 Мрк. 6:14-29, ЛкӀ. 9:7-9

+ 14:2 МатӀ. 16:14

+ 14:3 МатӀ. 4:12, МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24

+ 14:4 Лв. 18:16, Лв. 20:21

+ 14:5 МатӀ. 11:9, МатӀ. 21:26

+ 14:7 Эс. 5:3, Эс. 7:2

+ 14:12 МатӀ. 9:14

• 14:13 Мрк. 6:30-44, ЛкӀ. 9:10-17, Ягь. 6:1-14

+ 14:21 МатӀ. 15:38

• 14:22 Мрк. 6:45-56, Ягь. 6:15-21

+ 14:23 Мрк. 1:35, ЛкӀ. 4:42, ЛкӀ. 5:16

+ 14:26 ЛкӀ. 24:37

+ 14:31 МатӀ. 6:30

+ 14:33 Зб. 2:7, ЛкӀ. 1:35

+ 14:34 Кьрм. 34:11, Мрк. 6:53, ЛкӀ. 5:1

• 15:1 Мрк. 7:1-23

+ 15:2 ЛкӀ. 11:38

+ 15:3 ГлтӀ. 1:14

+ 15:4ЭхкъечӀун 20:12; Киххьей Къанун 5:16.

+ 15:4ЭхкъечӀун 21:17.

+ 15:4 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17

+ 15:7 МатӀ. 23:13, Кр. 28:25

+ 15:9 Кал. 2:22

+ 15:11 Кр. 10:15

+ 15:13 Ягьд. 1:12

+ 15:14 МатӀ. 23:16, ЛкӀ. 6:39

+ 15:18 МатӀ. 12:34, Якь. 3:6

+ 15:19 ГлтӀ. 5:19-21, 1-Кар. 6:9-10

• 15:21 Мрк. 7:24-30

* 15:22 Къенанвияр чувудар къведалди Фелистинда авай халкь тир. Абурун са пай гьана амукьнай, чувудри абур чпикай яз кьазвачир.

+ 15:22 МатӀ. 9:27, ЛкӀ. 1:32

+ 15:24 Зб. 118:176, МатӀ. 10:6, 1-Птр. 2:25

+ 15:26 МатӀ. 7:6

• 15:29 Мрк. 7:31

* 15:30 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 15:32 МатӀ. 9:36

+ 15:38 МатӀ. 14:21

• 16:1 Мрк. 8:11-13, ЛкӀ. 12:54-56

+ 16:1 МатӀ. 3:7, 1-Кар. 1:22

+ 16:4 Юн. 2:1, МатӀ. 12:39

• 16:5 Мрк. 8:14-21

+ 16:6 ЛкӀ. 12:1, 1-Кар. 5:7-8

+ 16:8 МатӀ. 6:30

+ 16:9 МатӀ. 14:13-21

+ 16:10 МатӀ. 15:36-37

• 16:13 Мрк. 8:27-30, ЛкӀ. 9:18-21

+ 16:14 МатӀ. 14:2,

+ 16:16 Зб. 2:7

+ 16:17 1-Кар. 2:13

+ 16:18 Мрк. 3:16, Ягь. 1:42, Эф. 2:20

+ 16:20 МатӀ. 9:30

• 16:21 Мрк. 8:31, ЛкӀ. 9:22-27

+ 16:21 ЛкӀ. 17:25, Мрк. 9:31, Мрк. 10:34, Ягь. 2:19

+ 16:23 МатӀ. 4:10, ФпӀ. 3:19

+ 16:24 МатӀ. 10:38-39

+ 16:25 МатӀ. 19:29

+ 16:26 Зб. 48:8

+ 16:27 ККъ. 33:2, МатӀ. 24:30, МатӀ. 25:31, 1-Сал. 4:16, Крм. 2:23

+ 16:28 МатӀ. 24:34, Ягь. 21:22

• 17:1 Мрк. 9:2-13, ЛкӀ. 9:28-36

+ 17:1 Мрк. 5:37, Мрк. 14:33

+ 17:2 Крм. 1:16

+ 17:5 МатӀ. 3:17, ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17

+ 17:9 МатӀ. 8:4, МатӀ. 9:30, Мрк. 1:44

+ 17:13 МатӀ. 11:14, ЛкӀ. 1:17

• 17:14 Мрк. 9:14-29, ЛкӀ. 9:37-43

+ 17:18 Мрк. 1:26, Кр. 8:7

+ 17:20 МатӀ. 13:31, ЛкӀ. 17:6, Мрк. 11:23

• 17:22 Мрк. 9:30-32, ЛкӀ. 9:43-45

+ 17:23 МатӀ. 16:21, МатӀ. 20:19

+ 17:24 Мрк. 9:33, Эхкъ. 30:13, Эхкъ. 38:26, МатӀ. 22:17

+ 17:27 Рим. 13:7

• 18:1 Мрк. 9:33-37, Мрк. 9:42-48, ЛкӀ. 9:46-48, ЛкӀ. 17:1-2

+ 18:3 1-Кар. 14:20, МатӀ. 19:16

+ 18:5 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 18:7 МатӀ. 26:24

+ 18:8 МатӀ. 5:30, МатӀ. 25:41, Крм. 20:10

+ 18:9 МатӀ. 5:29

• 18:10 ЛкӀ. 15:3-7

+ 18:14 Ягь. 6:39

• 18:15 ЛкӀ. 17:3

+ 18:15 Лв. 19:17, Якь. 5:19, ГлтӀ. 6:1

+ 18:16Киххьей Къанун 19:15.

+ 18:16 ККъ. 19:15, 2-Кар. 13:1

+ 18:17 МатӀ. 5:46-47, ТӀитӀ. 3:10

+ 18:19 МатӀ. 7:7-8

+ 18:21 ЛкӀ. 17:4

* 18:24 И кьадар пул гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди 200000 йисуз кӀвалахун лазим жезвай.

+ 18:25 Лв. 25:39-41,

* 18:28 Виш динар гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди виш юкъуз кӀвалахун лазим жезвай.

+ 18:35 МатӀ. 6:15, Якь. 2:13

• 19:1 Мрк. 10:1-12

+ 19:4 Хьн. 1:27

+ 19:5 Хьн. 2:24, Эф. 5:31

+ 19:6 1-Кар. 6:16, 1-Кар. 7:10

+ 19:7Киххьей Къанун 24:1, 3.

+ 19:7 ККъ. 24:1

+ 19:9 МатӀ. 5:32, 1-Кар. 7:10

+ 19:11 Мрк. 4:11, 1-Кар. 7:7, 1-ТӀим. 5:14

• 19:13 Мрк. 10:13-16, ЛкӀ. 18:15-17

+ 19:14 МатӀ. 18:3

• 19:16 Мрк. 10:17-31, ЛкӀ. 18:18-30

+ 19:16 ЛкӀ. 10:25

+ 19:17 Зб. 105:1, Зб. 118:68, Лв. 18:5, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 19:19ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 19:19Леви 19:18.

+ 19:19 Эхкъ. 20:12-16, Лв. 19:18

+ 19:20 ФпӀ. 3:6

+ 19:21 МатӀ. 5:48, ЛкӀ. 12:33, МатӀ. 6:20, 1-Птр. 1:4

+ 19:23 Зб. 48:7-8

+ 19:26 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36

+ 19:27 МатӀ. 4:20-22

+ 19:28 МатӀ. 16:27, МатӀ. 25:31, ЛкӀ. 22:30, 1-Кар. 6:2, Крм. 3:21

+ 19:29 МатӀ. 16:25

+ 19:30 МатӀ. 20:16, ЛкӀ. 13:30

+ 20:8 Лв. 19:13, ККъ. 24:15

+ 20:16 МатӀ. 19:30, ЛкӀ. 13:30

• 20:17 Мрк. 10:32-34, ЛкӀ. 18:31-34

+ 20:19 МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:23

• 20:20 Мрк. 10:35-45

+ 20:20 МатӀ. 10:2, Мрк. 1:19

+ 20:21 МатӀ. 19:28

+ 20:22 МатӀ. 26:39, Ягь. 18:11

+ 20:26 1-Птр. 5:3, МатӀ. 23:11, Мрк. 9:35

+ 20:28 Ягь. 13:4-5, Ягь. 11:51, 1-Птр. 1:18-19, Рим. 4:25, ГлтӀ. 1:4, 1-ТӀим. 2:6, ТӀитӀ. 2:14

• 20:29 Мрк. 10:46-52, ЛкӀ. 18:35-43

+ 20:30 МатӀ. 9:27-31

+ 20:34 ЛкӀ. 7:13

• 21:1 Мрк. 11:1-11, ЛкӀ. 19:28-38, Ягь. 12:12-19

+ 21:1 Кр. 1:12

+ 21:4 Ягь. 12:15, МатӀ. 1:23, МатӀ. 26:56, Ягь. 19:36

+ 21:9 МатӀ. 9:27, Зб. 117:25-26, Зб. 148:1, МатӀ. 23:39

+ 21:11 ЛкӀ. 7:16

• 21:12 Мрк. 11:15-19, ЛкӀ. 19:45-48, Ягь. 2:13-22

+ 21:12 Лв. 1:14, Лв. 5:7, Лв. 12:8, ЛкӀ. 2:24

+ 21:15 МатӀ. 9:27

+ 21:16Забур 8:3.

+ 21:16 ЛкӀ. 19:39, Зб. 8:2-3

+ 21:17 ЛкӀ. 19:29, ЛкӀ. 24:50, Ягь. 11:18

• 21:18 Мрк. 11:12-14, Мрк. 11:20-24

+ 21:18 МатӀ. 4:2

+ 21:19 МатӀ. 24:32, ЛкӀ. 13:6

+ 21:21 МатӀ. 17:20, Якь. 1:6, 1-Кар. 13:2

+ 21:22 МатӀ. 7:8, МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2

• 21:23 Мрк. 11:27-33, ЛкӀ. 20:1-8

+ 21:23 Кр. 4:7

+ 21:25 МатӀ. 3:6, ЛкӀ. 7:30

+ 21:26 МатӀ. 11:9, МатӀ. 14:5

+ 21:32 ЛкӀ. 7:29

• 21:33 Мрк. 12:1-12, ЛкӀ. 20:9-19

+ 21:33 Зб. 79:9, Мрк. 13:34

+ 21:35 МатӀ. 22:6, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37

+ 21:37 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1

+ 21:38 Чвд. 1:2

+ 21:39 Чвд. 13:12

+ 21:41 Кр. 13:46

+ 21:42 Забур 117:22-23.

+ 21:42 Зб. 117:22-23, Кр. 4:11, 1-Птр. 2:7

+ 21:46 Мрк. 11:18, Мрк. 11:32

• 22:1 ЛкӀ. 14:15-24

+ 22:1 МатӀ. 13:34

+ 22:2 МатӀ. 25:10, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 22:6 МатӀ. 21:35, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37

+ 22:7 МатӀ. 21:41

+ 22:8 МатӀ. 10:11, Кр. 13:46, Крм. 3:4

+ 22:13 МатӀ. 8:12

• 22:15 Мрк. 12:13-17, ЛкӀ. 20:20-26

+ 22:15 ЛкӀ. 11:54

+ 22:16 ККъ. 10:17, Кал. 3:25

+ 22:17 МатӀ. 17:24-25

+ 22:18 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1

+ 22:21 Рим. 13:7

• 22:23 Мрк. 12:18-27, ЛкӀ. 20:27-40

+ 22:23 Кр. 4:1, Кр. 23:8

+ 22:24Киххьей Къанун 25:5-6.

+ 22:24 Хьн. 38:8, ККъ. 25:5

+ 22:32ЭхкъечӀун 3:6.

+ 22:32 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6

• 22:34 Мрк. 12:28-34, ЛкӀ. 10:25-28

+ 22:37Киххьей Къанун 6:5.

+ 22:37 ККъ. 6:5, ККъ. 11:13,

+ 22:39Леви 19:18.

+ 22:39 Лв. 19:18, МатӀ. 19:19

+ 22:40 МатӀ. 7:12, ГлтӀ. 5:14

• 22:41 Мрк. 12:35-37, ЛкӀ. 20:41-44

+ 22:42 МатӀ. 9:27

+ 22:44Забур 109:1.

+ 22:44 Зб. 109:1, Кр. 2:34-35

+ 22:46 ЛкӀ. 20:40

• 23:1 Мрк. 12:38-40, ЛкӀ. 11:37-52, ЛкӀ. 20:45-47

+ 23:3 Рим. 2:17-23

+ 23:5 Эхкъ. 13:9, ККъ. 6:8, ККъ. 11:18, Кьрм. 15:38

+ 23:6 ЛкӀ. 14:7-8

+ 23:8 Якь. 3:1, ЛкӀ. 22:32, Ифл. 1:16

+ 23:9 Эхкъ. 4:22,

+ 23:11 МатӀ. 20:26, Мрк. 9:35, Мрк. 10:43

+ 23:12 ЛкӀ. 14:11, ЛкӀ. 18:14

+ 23:13 МатӀ. 15:7

+ 23:16 МатӀ. 15:14

+ 23:17 Эхкъ. 30:29

+ 23:19 Эхкъ. 29:37

+ 23:21 Зб. 25:8, Зб. 131:14

+ 23:23 ККъ. 14:22, Зб. 32:5,

+ 23:27 Кр. 23:1,

* 23:29 ЧӀагурун – иер авун.

+ 23:30 Кр. 7:52

+ 23:33 МатӀ. 3:7, МатӀ. 12:34

+ 23:34 МатӀ. 21:35, МатӀ. 22:6, Чвд. 11:36-37, МатӀ. 10:17, Мрк. 13:9, ЛкӀ. 21:12

+ 23:35 Хьн. 4:8, 1-Ягь. 3:12, Чвд. 11:4, Крм. 18:24

• 23:37 ЛкӀ. 13:34-35

+ 23:37 Кр. 7:52, ККъ. 32:11-12, Рт. 2:12, Зб. 146:2

+ 23:39Забур 117:26.

+ 23:39 Зб. 117:26, МатӀ. 21:9

• 24:1 Мрк. 13:1-13, ЛкӀ. 21:5-19

+ 24:2 ЛкӀ. 19:44

+ 24:4 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 24:7 Крм. 6:4, Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 24:9 МатӀ. 10:22, Ягь. 15:18

+ 24:10 МатӀ. 10:21

+ 24:11 МатӀ. 7:15

+ 24:13 Якь. 5:11, Крм. 2:10

+ 24:14 МатӀ. 28:19, Рим. 10:18, Кал. 1:6, Кал. 1:23

• 24:15 Мрк. 13:14-23, ЛкӀ. 21:20-24

+ 24:17 ЛкӀ. 17:31

+ 24:19 ЛкӀ. 23:29

+ 24:21 Крм. 16:18

+ 24:22 ЛкӀ. 18:7

+ 24:23 ЛкӀ. 17:23

+ 24:24 ККъ. 13:1, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 24:25 Ягь. 13:19, Ягь. 14:29

+ 24:27 ЛкӀ. 17:24

+ 24:28 ЛкӀ. 17:37

• 24:29 Мрк. 13:24-27, ЛкӀ. 21:25-28

+ 24:29 Кр. 2:20, Крм. 6:13

+ 24:30 МатӀ. 16:27,

+ 24:31 1-Кар. 15:52, 1-Сал. 4:16, Крм. 11:15, МатӀ. 13:41, 2-Сал. 2:1

• 24:32 Мрк. 13:28-31, ЛкӀ. 21:29-33

+ 24:34 МатӀ. 16:28

+ 24:35 Зб. 101:26-27, 2-Птр. 3:10

• 24:36 Мрк. 13:32-37, ЛкӀ. 12:38-40, ЛкӀ. 17:26-30, ЛкӀ. 17:34-36

+ 24:37 Хьн. 6:5

+ 24:39 Хьн. 7:21

+ 24:42 МатӀ. 25:13

+ 24:43 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2

+ 24:44 Крм. 3:3, Крм. 16:15

• 24:45 ЛкӀ. 12:42-48

+ 24:46 МатӀ. 25:21, Ягь. 13:17

+ 24:48 МатӀ. 25:5

+ 24:51 МатӀ. 8:12

+ 25:1 МатӀ. 9:15, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 25:5 МатӀ. 24:48

+ 25:10 МатӀ. 22:2

+ 25:11 МатӀ. 7:22, ЛкӀ. 6:46, ЛкӀ. 13:25

+ 25:12 МатӀ. 10:33

+ 25:13 1-Кар. 16:13, МатӀ. 24:36, МатӀ. 24:42

• 25:14 ЛкӀ. 19:12-27

+ 25:19 Рим. 14:12

+ 25:21 ЛкӀ. 16:10, Чвд. 12:2

+ 25:29 МатӀ. 13:12

+ 25:30 МатӀ. 8:12

+ 25:31 МатӀ. 16:27, МатӀ. 19:28

+ 25:32 2-Кар. 5:10, МатӀ. 13:49

+ 25:34 Крм. 21:7

+ 25:35 ЛкӀ. 3:11, Якь. 2:15-16

+ 25:36 2-ТӀим. 1:16-18

+ 25:40 МатӀ. 10:40

+ 25:41 Зб. 6:9, МатӀ. 7:23, Мрк. 9:43-44, Ягьд. 1:7, Крм. 20:10

+ 25:45 ЛкӀ. 10:16

• 26:1 Мрк. 14:1-2, ЛкӀ. 22:1-2, Ягь. 11:45-53

+ 26:2 Эхкъ. 12:1-30

• 26:6 Мрк. 14:3-9, ЛкӀ. 7:36-50, Ягь. 12:1-8

+ 26:6 МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18, Лв. 13:3

+ 26:11 ККъ. 15:11, МатӀ. 9:15, Ягь. 7:33

+ 26:12 Ягь. 19:40

+ 26:13 МатӀ. 24:14

• 26:14 Мрк. 14:10-11, ЛкӀ. 22:3-6

+ 26:14 Ягь. 13:2, Кр. 1:16

+ 26:15 Эхкъ. 21:32,

• 26:17 Мрк. 14:12-21, ЛкӀ. 22:7-14, ЛкӀ. 22:21-23, Ягь. 13:21-30

+ 26:21 Зб. 40:10, Ягь. 13:18

+ 26:24 МатӀ. 18:7

• 26:26 Мрк. 14:22-26, ЛкӀ. 22:15-20, 1-Кар. 11:23-25

+ 26:26 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16, Чвд. 10:10

+ 26:28 Эхкъ. 24:8

+ 26:30 ЛкӀ. 22:39

• 26:31 Мрк. 14:27-31, ЛкӀ. 22:31-34, Ягь. 13:36-38

+ 26:31 Ягь. 16:32

+ 26:32 МатӀ. 28:7

+ 26:35 Ягь. 11:16, Ягь. 21:19

• 26:36 Мрк. 14:32-42, ЛкӀ. 22:39-46

+ 26:37 Мрк. 5:37, Мрк. 9:2

+ 26:38 Ягь. 12:27

+ 26:39 Чвд. 5:7, Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38, ГлтӀ. 1:4

+ 26:41 МатӀ. 6:13, 1-Птр. 4:7

+ 26:42 МатӀ. 6:10

+ 26:45 Ягь. 2:4, МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:22, МатӀ. 20:18

• 26:47 Мрк. 14:43-50, ЛкӀ. 22:47-53, Ягь. 18:3-12

+ 26:47 Кр. 1:16

+ 26:51 ЛкӀ. 22:38

+ 26:52 Крм. 13:10

+ 26:55 МатӀ. 21:23, ЛкӀ. 21:37

+ 26:56 МатӀ. 1:22-23, МатӀ. 21:4, Ягь. 19:36, МатӀ. 26:31, Ягь. 16:32

• 26:57 Мрк. 14:53-65, ЛкӀ. 22:54-55, ЛкӀ. 22:63-71, Ягь. 18:13-14, Ягь. 18:19-24

+ 26:60 Зб. 26:12, Зб. 34:11

+ 26:61Ягья 2:19.

+ 26:61 Мрк. 15:29, Ягь. 2:19

+ 26:62 МатӀ. 27:13

+ 26:63 Зб. 2:7

+ 26:64 Зб. 109:1, МатӀ. 16:27, МатӀ. 24:30, Чвд. 1:13

+ 26:65 Кьрм. 14:6, Кр. 14:14, МатӀ. 9:3, Ягь. 10:36

+ 26:66 Лв. 24:16

• 26:69 Мрк. 14:66-72, ЛкӀ. 22:56-62, Ягь. 18:15-18, Ягь. 18:25-27

+ 26:75 МатӀ. 26:34

• 27:1 Мрк. 15:1, ЛкӀ. 23:1-2, Ягь. 18:28-32

+ 27:2 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, 1-ТӀим. 6:13

• 27:3 Кр. 1:18-19

+ 27:6 Мрк. 12:41, Ягь. 8:20

+ 27:9 МатӀ. 2:17

• 27:11 Мрк. 15:2-5, ЛкӀ. 23:3-5, Ягь. 18:33-38

+ 27:11 МатӀ. 2:2

+ 27:13 МатӀ. 26:62

• 27:15 Мрк. 15:6-15, ЛкӀ. 23:13-25, Ягь. 18:39

+ 27:18 Ягь. 12:19

+ 27:20 Кр. 3:14

+ 27:23 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15

+ 27:24 ККъ. 21:6, Зб. 25:6, Зб. 72:13

+ 27:25 1-Сал. 2:16

+ 27:26 МатӀ. 20:19

• 27:27 Мрк. 15:16-20, Ягь. 19:2-3

+ 27:30 МатӀ. 20:19

• 27:32 Мрк. 15:21-32, ЛкӀ. 23:26-43, Ягь. 19:17-27

+ 27:34 Зб. 68:22

+ 27:35 Зб. 21:19

+ 27:39 Зб. 21:7, Зб. 108:25

+ 27:40 Мрк. 14:58, Ягь. 2:19, МатӀ. 4:3-6

+ 27:42 Ягь. 10:18, Ягь. 1:49, Ягь. 12:13, Ягь. 20:29

• 27:45 Мрк. 15:33-41, ЛкӀ. 23:44-49, Ягь. 19:28-30

+ 27:46 Кр. 3:1, Зб. 21:2

+ 27:48 Зб. 68:22

+ 27:51 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 27:52 Ягь. 5:21, Ягь. 5:25

+ 27:56 ЛкӀ. 8:2, МатӀ. 20:20

• 27:57 Мрк. 15:42-47, ЛкӀ. 23:50-56, Ягь. 19:38-42

+ 27:63 МатӀ. 16:21, МатӀ. 17:23, МатӀ. 20:19

+ 27:66 Крм. 20:3

• 28:1 Мрк. 16:1-8, ЛкӀ. 24:1-12, Ягь. 20:1-10

* 28:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 28:1 ЛкӀ. 8:2, МатӀ. 27:61

+ 28:2 МатӀ. 27:60

+ 28:3 Мрк. 9:3, Кр. 1:10

+ 28:4 Крм. 1:17

+ 28:7 МатӀ. 26:32

+ 28:9 Ягь. 20:19, Ягь. 20:21, МатӀ. 28:17, ЛкӀ. 24:52

+ 28:10 МатӀ. 12:50, Ягь. 20:17, Рим. 8:29, Чвд. 2:11

• 28:16 Мрк. 16:14-18, ЛкӀ. 24:36-49, Ягь. 20:19-23

+ 28:17 Ягь. 20:25

+ 28:18 МатӀ. 11:27, Ягь. 17:2

+ 28:19 2-Кар. 13:13, Ягь. 4:1-2, Кр. 8:13, Кал. 1:23

+ 28:20 Ягь. 14:15, МатӀ. 13:39

• 1:1 МатӀ. 3:1-12, ЛкӀ. 3:1-9, Ягь. 1:19-28

+ 1:1 Зб. 2:7

+ 1:2 Эхкъ. 23:20, МатӀ. 11:10, ЛкӀ. 7:27

+ 1:4 ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6

+ 1:5 Кр. 19:18

+ 1:6 Лв. 11:22,

• 1:9 МатӀ. 3:13, ЛкӀ. 3:21-22, ЛкӀ. 4:1-13

+ 1:9 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39

+ 1:10 Кр. 7:56, Ягь. 1:32-33

+ 1:11 Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, Мрк. 9:7, 2-Птр. 1:17

+ 1:13 1-Сал. 3:5, ЛкӀ. 22:43

• 1:14 МатӀ. 4:18-22, ЛкӀ. 5:1-11

+ 1:15 ГлтӀ. 4:4, МатӀ. 3:2

+ 1:16 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, Мрк. 6:53, Ягь. 1:40-42

+ 1:17 МатӀ. 13:47

+ 1:18 Мрк. 10:28

• 1:21 ЛкӀ. 4:31-41

+ 1:21 МатӀ. 4:13

+ 1:22 МатӀ. 7:28-29

+ 1:24 Мрк. 5:7, Кр. 19:15, Ягь. 6:69

+ 1:26 Мрк. 9:20, Кр. 8:7

+ 1:27 Кр. 17:19

+ 1:30 1-Кар. 9:5

+ 1:31 Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41

+ 1:34 МатӀ. 12:16, Мрк. 3:12

• 1:35 ЛкӀ. 4:42-44

+ 1:35 МатӀ. 14:23, ЛкӀ. 5:16

• 1:40 МатӀ. 8:1-4, ЛкӀ. 5:12-16

+ 1:40 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22

+ 1:42 ЛкӀ. 17:14

+ 1:43 МатӀ. 9:30

+ 1:44 Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14

+ 1:45 Мрк. 7:36

• 2:1 МатӀ. 9:1-8, ЛкӀ. 5:17-26

+ 2:1 МатӀ. 4:13, Мрк. 1:21

+ 2:4 Мрк. 6:55

+ 2:5 МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48

+ 2:7 Мрк. 14:64, Зб. 31:5,

• 2:13 МатӀ. 9:9-13, ЛкӀ. 5:27-32

+ 2:16 ЛкӀ. 15:2

+ 2:17 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15

• 2:18 МатӀ. 9:14-17, МатӀ. 12:1-8, ЛкӀ. 5:33

+ 2:18 МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 2:19 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 2:20 Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22

+ 2:23 ККъ. 23:25

+ 2:24 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36

+ 2:26 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9

+ 2:27 Эхкъ. 23:12, ККъ. 5:14

• 3:1 МатӀ. 12:9-14, ЛкӀ. 6:6-11

+ 3:1 Мрк. 1:21

+ 3:2 ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 20:20

+ 3:4 ЛкӀ. 14:3

+ 3:5 Эф. 4:18,

+ 3:7 МатӀ. 11:21

+ 3:10 Мрк. 5:28

+ 3:11 МатӀ. 14:33, Мрк. 1:24

+ 3:12 МатӀ. 12:16, Мрк. 1:34

• 3:13 МатӀ. 10:1-4, ЛкӀ. 6:12-16

+ 3:16 МатӀ. 16:18, Ягь. 1:42

+ 3:17 Мрк. 1:19

+ 3:18 МатӀ. 9:9

+ 3:19 Мрк. 14:10, Мрк. 14:44

• 3:20 МатӀ. 12:22-32, ЛкӀ. 11:14-23, ЛкӀ. 12:10

+ 3:20 Мрк. 6:31

+ 3:21 2-Кар. 5:13

+ 3:22 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 3:29 ЛкӀ. 12:10, 1-Ягь. 5:16, Чвд. 10:26, Чвд. 10:29

• 3:31 МатӀ. 12:46-50, ЛкӀ. 8:19-21

+ 3:31 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 3:35 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11

• 4:1 МатӀ. 13:1-23, ЛкӀ. 8:4-15

+ 4:9 МатӀ. 11:15, Крм. 2:7

• 4:10 МатӀ. 13:18-23, ЛкӀ. 8:11-15

+ 4:11 МатӀ. 19:11, 1-Кар. 5:12-13

+ 4:12 Ягь. 12:40, Кр. 28:26-27

+ 4:14 Кр. 8:4

+ 4:17 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4

+ 4:19 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10

+ 4:20 Ягь. 15:5

• 4:21 ЛкӀ. 8:16-18

+ 4:21 МатӀ. 5:15, ЛкӀ. 11:33

+ 4:22 МатӀ. 10:26, ЛкӀ. 12:2

+ 4:23 МатӀ. 11:15, Мрк. 4:9

+ 4:24 МатӀ. 7:2

+ 4:29 МатӀ. 13:38, Крм. 14:15

• 4:30 МатӀ. 13:31-35, ЛкӀ. 13:18-19

+ 4:31 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6

• 4:35 МатӀ. 8:23-27, ЛкӀ. 8:22-25

+ 4:35 МатӀ. 8:18, ЛкӀ. 8:22

+ 4:37 Кр. 27:14

+ 4:39 Зб. 64:8, Зб. 88:10, Зб. 103:7

• 5:1 МатӀ. 8:28-34, ЛкӀ. 8:26-39

+ 5:7 Мрк. 1:24

+ 5:17 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39

+ 5:19 Зб. 65:16

+ 5:20 МатӀ. 4:25, Мрк. 7:31

• 5:21 МатӀ. 9:18-26, ЛкӀ. 8:40-56

+ 5:22 ЛкӀ. 13:14, Кр. 13:15, Кр. 18:8

+ 5:25 Лв. 15:25

+ 5:28 Мрк. 3:10

+ 5:30 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 6:19

+ 5:34 Мрк. 10:52

+ 5:37 Мрк. 9:2, Мрк. 14:33

+ 5:39 Ягь. 11:11

+ 5:41 Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41, ЛкӀ. 7:14

+ 5:43 Мрк. 1:44, Мрк. 9:9

• 6:1 МатӀ. 13:53-58, ЛкӀ. 4:16-30

+ 6:1 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39, ЛкӀ. 4:23

+ 6:2 Мрк. 1:21

+ 6:3 МатӀ. 11:6

+ 6:4 Ягь. 4:44

• 6:7 МатӀ. 10:1, МатӀ. 10:5-15, ЛкӀ. 9:1-6

+ 6:7 Мрк. 3:13-18

+ 6:11 Кр. 13:51

+ 6:12 Мрк. 1:15

+ 6:13 Якь. 5:14

• 6:14 МатӀ. 14:1-12, ЛкӀ. 9:7-9

+ 6:14 Мрк. 8:28

+ 6:15 МатӀ. 21:11

+ 6:17 Лв. 18:16, Лв. 20:21, МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 3:19-20, Ягь. 3:24

+ 6:21 Хьн. 40:20, Эс. 1:3

+ 6:23 Эс. 5:3, Эс. 7:2

+ 6:29 Мрк. 2:18

• 6:30 МатӀ. 14:13-21, ЛкӀ. 9:10-17, Ягь. 6:1-14

+ 6:30 Мрк. 6:7

+ 6:31 Мрк. 3:20

+ 6:34 Кьрм. 27:17, МатӀ. 9:36

• 6:45 МатӀ. 14:22-36, Ягь. 6:15-21

+ 6:45 МатӀ. 11:21, Мрк. 8:22

+ 6:46 ЛкӀ. 6:12, ЛкӀ. 9:28

* 6:48 Кьусу – луьткве гьалун патал герек йирф хьтинди.

+ 6:49 ЛкӀ. 24:37

+ 6:52 Мрк. 6:41, Мрк. 8:17, Ягь. 12:40, 2-Кар. 3:14

+ 6:53 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, ЛкӀ. 5:1

+ 6:55 Мрк. 2:4, Кр. 5:15

+ 6:56 Мрк. 5:27

• 7:1 МатӀ. 15:1-20

+ 7:3 ГлтӀ. 1:14

+ 7:4 Чвд. 9:10

+ 7:5 ЛкӀ. 11:38

+ 7:6 МатӀ. 23:13

+ 7:7 Кал. 2:22

+ 7:10ЭхкъечӀун 20:12; Киххьей Къанун 5:16.

+ 7:10ЭхкъечӀун 21:17.

+ 7:10 Эхкъ. 20:12, Эхкъ. 21:17

+ 7:15 Кр. 10:15, ТӀитӀ. 1:15

+ 7:19 Кр. 10:15, Кр. 11:9, ТӀитӀ. 1:15

+ 7:20 МатӀ. 12:34, Якь. 3:6

+ 7:21 ГлтӀ. 5:19-21, 1-Кар. 6:9-10

• 7:24 МатӀ. 15:21-28

+ 7:26 Кр. 21:2-3

+ 7:27 МатӀ. 7:6

+ 7:31 Мрк. 8:24, Мрк. 5:20, Мрк. 1:9

* 7:33 ЦуькӀуьн – тфу.

+ 7:33 Мрк. 8:23, Ягь. 9:6

+ 7:36 Мрк. 1:44-45

• 8:1 МатӀ. 15:32-39

+ 8:2 МатӀ. 9:36

• 8:11 МатӀ. 16:1-4

+ 8:11 ЛкӀ. 11:16, 1-Кар. 1:22

• 8:14 МатӀ. 16:5-12

+ 8:15 ЛкӀ. 12:1, 1-Кар. 5:7-8

+ 8:17 Мрк. 6:52, Мрк. 7:18

+ 8:19 Мрк. 6:41-43

+ 8:20 Мрк. 8:8

+ 8:22 Мрк. 6:45

+ 8:23 Мрк. 7:33, Ягь. 9:6

• 8:27 МатӀ. 16:13-20, ЛкӀ. 9:18-21

+ 8:28 Мрк. 6:14,

+ 8:29 Мрк. 14:61-62, Ягь. 11:27

+ 8:30 МатӀ. 9:30

• 8:31 МатӀ. 16:21-28, ЛкӀ. 9:22-27

+ 8:31 ЛкӀ. 17:25, Мрк. 9:31, Мрк. 10:34, Ягь. 2:19

+ 8:32 Ягь. 16:25

+ 8:33 МатӀ. 4:10, ФпӀ. 3:19

+ 8:34 МатӀ. 10:38-39

+ 8:35 Мрк. 10:29

+ 8:36 ЛкӀ. 12:20

+ 8:37 Зб. 48:8-9

+ 8:38 Рим. 1:16, 2-ТӀим. 1:8, ККъ. 33:2,

+ 9:1 Мрк. 13:30, Ягь. 21:22

• 9:2 МатӀ. 17:1-13, ЛкӀ. 9:28-36

+ 9:2 Мрк. 5:37, Мрк. 14:33

+ 9:7 ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17

+ 9:9 Мрк. 1:44, Мрк. 5:43

+ 9:13 МатӀ. 11:14, ЛкӀ. 1:17

• 9:14 МатӀ. 17:14-20, ЛкӀ. 9:37-43

+ 9:17 ЛкӀ. 11:14

+ 9:20 Мрк. 1:26

+ 9:22 Мрк. 1:40

+ 9:23 МатӀ. 17:20-21

+ 9:26 Мрк. 1:26

+ 9:27 Мрк. 1:31, Мрк. 5:41, Кр. 3:7, Кр. 9:41

• 9:30 МатӀ. 17:22-23, ЛкӀ. 9:43-45

+ 9:31 Мрк. 8:31, Мрк. 10:32-34

+ 9:32 Мрк. 6:52

• 9:33 МатӀ. 18:1-9, ЛкӀ. 9:46-50, ЛкӀ. 22:24-30

+ 9:33 МатӀ. 17:24

+ 9:35 Мрк. 10:43-44

+ 9:36 Мрк. 10:16

+ 9:37 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 9:38 МатӀ. 7:22, МатӀ. 12:27, Кр. 19:13, Кьрм. 11:28

+ 9:40 МатӀ. 12:30, ЛкӀ. 11:23

+ 9:41 МатӀ. 10:42

+ 9:42 ЛкӀ. 17:2

+ 9:43 МатӀ. 5:30, МатӀ. 25:41, Крм. 20:10

+ 9:50 МатӀ. 5:13, ЛкӀ. 14:34, Рим. 12:18, 2-Кар. 13:11, 1-Сал. 5:13

• 10:1 МатӀ. 19:1-12

+ 10:4Киххьей Къанун 24:1, 3.

+ 10:4 ККъ. 24:1-3

+ 10:6 Хьн. 1:27

+ 10:7 Хьн. 2:24, 1-Кар. 6:16, Эф. 5:31, 1-Кар. 6:16

+ 10:9 1-Кар. 7:10

+ 10:12 МатӀ. 5:32

• 10:13 МатӀ. 19:13-15, ЛкӀ. 18:15-17

+ 10:15 МатӀ. 18:3

+ 10:16 Мрк. 9:36

• 10:17 МатӀ. 19:16-30, ЛкӀ. 18:18-30

+ 10:17 ЛкӀ. 10:25

+ 10:18 Зб. 105:1, Зб. 118:68

+ 10:19ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 10:19 Эхкъ. 20:12-16, ККъ. 24:14, 1-Кар. 6:8

+ 10:20 ФпӀ. 3:6

+ 10:21 ЛкӀ. 12:33

+ 10:23 Зб. 48:7-8, Мрк. 4:19

+ 10:27 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36, ЛкӀ. 1:37

+ 10:28 Мрк. 1:18-20

+ 10:29 Мрк. 8:35, ЛкӀ. 14:26

+ 10:30 2-Кар. 12:10

+ 10:31 МатӀ. 20:16, ЛкӀ. 13:30

• 10:32 МатӀ. 20:17-19, ЛкӀ. 18:31-34

+ 10:34 Мрк. 8:31, Мрк. 9:31

• 10:35 МатӀ. 20:20-28

+ 10:35 Мрк. 1:19

+ 10:37 МатӀ. 19:28

+ 10:38 Мрк. 14:36, Ягь. 18:11, ЛкӀ. 12:50

+ 10:39 Кр. 12:2, Крм. 1:9

+ 10:43 1-Птр. 5:3, МатӀ. 23:11, Мрк. 9:35

+ 10:45 Ягь. 13:4-5, Ягь. 11:51, Рим. 4:25, ГлтӀ. 1:4, 1-ТӀим. 2:6, ТӀитӀ. 2:14, 1-Птр. 1:18-19

• 10:46 МатӀ. 20:29-34, ЛкӀ. 18:35-43

+ 10:47 ЛкӀ. 1:32

+ 10:52 Мрк. 5:34, ЛкӀ. 7:50, ЛкӀ. 17:19

• 11:1 МатӀ. 21:1-11, ЛкӀ. 19:28-40, Ягь. 12:12-19

+ 11:1 Кр. 1:12, МатӀ. 21:17, ЛкӀ. 24:50, Ягь. 11:18

* 11:9 Гьасанна – чувуд чӀалал «Гила хилас ая» лагьай чӀал я.

+ 11:10 Зб. 117:25-26, Зб. 148:1, МатӀ. 23:39

• 11:12 МатӀ. 21:18-19

+ 11:12 МатӀ. 4:2

+ 11:13 Мрк. 13:28, ЛкӀ. 13:6

• 11:15 МатӀ. 21:12-17, ЛкӀ. 19:45-48, Ягь. 2:13-22

+ 11:15 Лв. 1:14, Лв. 5:7, Лв. 12:8, ЛкӀ. 2:24

+ 11:18 МатӀ. 21:46

+ 11:19 ЛкӀ. 21:37

• 11:20 МатӀ. 21:19-22

+ 11:23 МатӀ. 7:7, МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2

+ 11:24 МатӀ. 7:7, Якь. 1:6

+ 11:25 МатӀ. 6:14, Кал. 3:13

• 11:27 МатӀ. 21:23-27, ЛкӀ. 20:1-8

+ 11:28 Кр. 4:7

+ 11:30 Мрк. 1:4

+ 11:31 ЛкӀ. 7:30

+ 11:32 МатӀ. 11:9, МатӀ. 14:5

• 12:1 МатӀ. 21:33-46, ЛкӀ. 20:9-19

+ 12:1 Зб. 79:9, Мрк. 13:34

+ 12:5 МатӀ. 22:6, МатӀ. 23:34, Чвд. 11:36-37, Чвд. 11:36-37

+ 12:6 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1

+ 12:7 Чвд. 1:2,

+ 12:8 Чвд. 13:12

+ 12:9 Кр. 13:46

+ 12:10-11Забур 117:22-23.

+ 12:11 Зб. 117:22-23, Кр. 4:11, 1-Птр. 2:7

+ 12:12 Мрк. 11:18, Мрк. 11:32

• 12:13 МатӀ. 22:15-22, ЛкӀ. 20:20-26

+ 12:13 ЛкӀ. 11:54

+ 12:14 МатӀ. 17:24-25

+ 12:15 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1

+ 12:17 Рим. 13:7

• 12:18 МатӀ. 22:23-33, ЛкӀ. 20:27-40

+ 12:18 МатӀ. 3:7, Кр. 23:8

+ 12:19Киххьей Къанун 25:5-6.

+ 12:19 Хьн. 38:8, ККъ. 25:5-6

+ 12:26ЭхкъечӀун 3:6.

+ 12:26 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6

• 12:28 МатӀ. 22:34-40, ЛкӀ. 10:25-28

+ 12:29-30Киххьей Къанун 6:4-5.

+ 12:30 ККъ. 6:4-5, ККъ. 11:13,

+ 12:31Леви 19:18.

+ 12:31 Лв. 19:18, МатӀ. 19:19

+ 12:32 ККъ. 4:35, ККъ. 6:4

+ 12:34 ЛкӀ. 20:40

• 12:35 МатӀ. 22:41-46, ЛкӀ. 20:41-44

+ 12:35 Мрк. 10:47, ЛкӀ. 1:32

+ 12:36Забур 109:1.

+ 12:36 Зб. 109:1, Кр. 2:34-35

+ 12:37 Мрк. 6:20

• 12:38 МатӀ. 23:1-36, ЛкӀ. 20:45-47

+ 12:39 ЛкӀ. 11:43

• 12:41 ЛкӀ. 21:1-4

+ 12:41 МатӀ. 27:6

+ 12:44 2-Кар. 8:1-3, 2-Кар. 8:12

• 13:1 МатӀ. 24:1-14, ЛкӀ. 21:5-19

+ 13:2 ЛкӀ. 19:44

+ 13:5 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 13:8 Крм. 6:4, Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 13:9 Зб. 118:46, Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6

+ 13:10 МатӀ. 28:19, Рим. 10:18, Кал. 1:6

+ 13:11 Кр. 4:8

+ 13:12 МатӀ. 10:35-36

+ 13:13 МатӀ. 10:22, Ягь. 15:18, Якь. 5:11, Крм. 2:10

• 13:14 МатӀ. 24:15-28, ЛкӀ. 21:20-24

+ 13:15 ЛкӀ. 17:31

+ 13:17 ЛкӀ. 23:29

+ 13:19 Крм. 16:18

+ 13:20 ЛкӀ. 18:7

+ 13:21 ЛкӀ. 17:23

+ 13:22 ККъ. 13:1, 2-Сал. 2:9, Крм. 13:13, Крм. 16:14

+ 13:23 Ягь. 13:19, Ягь. 14:29

• 13:24 МатӀ. 24:29-31, ЛкӀ. 21:25-28

+ 13:25 Кр. 2:20, Крм. 6:13

+ 13:26 МатӀ. 16:27

+ 13:27 МатӀ. 13:41

• 13:28 МатӀ. 24:32-35, ЛкӀ. 21:29-33

+ 13:30 Мрк. 9:1

+ 13:31 Зб. 101:26-27, 2-Птр. 3:10

• 13:32 МатӀ. 24:36-44, ЛкӀ. 17:26-30, ЛкӀ. 17:34-36

+ 13:33 Эф. 6:18, 1-Сал. 5:6, МатӀ. 25:13

+ 13:34 Мрк. 12:1

+ 13:35 МатӀ. 25:13, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2

+ 13:36 МатӀ. 25:1-13

• 14:1 МатӀ. 26:1-5, ЛкӀ. 22:1-2, Ягь. 11:45-53

+ 14:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 11:53

• 14:3 МатӀ. 26:6-13, ЛкӀ. 7:36-50, Ягь. 12:1-8

+ 14:3 МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18, Лв. 13:3

* 14:5 300 динар гьакъи яз къачун патал адетдин зегьметкешди 300 юкъуз кӀвалахун лазим жезвай.

+ 14:7 ККъ. 15:11, Мрк. 2:20, Ягь. 7:33

+ 14:8 Ягь. 19:40

+ 14:9 МатӀ. 24:14

• 14:10 МатӀ. 26:14-16, ЛкӀ. 22:3-6

+ 14:10 Ягь. 13:2, Кр. 1:16

• 14:12 МатӀ. 26:17-30, ЛкӀ. 22:7-23, Ягь. 13:21-30

+ 14:12 Эхкъ. 12:6, 1-Кар. 5:7

+ 14:18 Зб. 40:10, Ягь. 13:18

+ 14:21 МатӀ. 18:7

• 14:22 МатӀ. 26:26-30, ЛкӀ. 22:15-20, 1-Кар. 11:23-25

+ 14:22 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16

+ 14:24 Эхкъ. 24:8

+ 14:26 ЛкӀ. 22:39

• 14:27 МатӀ. 26:31-35, ЛкӀ. 22:31-34, Ягь. 13:36-38

+ 14:27 Ягь. 16:32

+ 14:28 Мрк. 16:7

• 14:32 МатӀ. 26:36-46, ЛкӀ. 22:39-46

+ 14:33 Мрк. 5:37, Мрк. 9:2

+ 14:34 Ягь. 12:27

+ 14:35 Чвд. 5:7

+ 14:36 Мрк. 10:27, Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38

+ 14:38 МатӀ. 6:13, 1-Птр. 4:7

+ 14:41 Ягь. 2:4, Мрк. 9:31, Мрк. 10:33

• 14:43 МатӀ. 26:47-56, ЛкӀ. 22:47-53, Ягь. 18:3-12

+ 14:43 Кр. 1:16

+ 14:47 ЛкӀ. 22:38

+ 14:49 Мрк. 11:27, МатӀ. 1:22-23, МатӀ. 21:4, Ягь. 19:36

+ 14:50 Мрк. 14:27, Ягь. 16:32

• 14:53 МатӀ. 26:57-68, ЛкӀ. 22:54-55, ЛкӀ. 22:63-71, Ягь. 18:13-14, Ягь. 18:19-24

+ 14:56 Зб. 26:12, Зб. 34:11, ККъ. 17:6, ККъ. 19:15

+ 14:58Ягья 2:19.

+ 14:58 2-Кар. 5:1, Мрк. 15:29, Ягь. 2:19

+ 14:60 Мрк. 15:4-5

+ 14:61 Зб. 2:7

+ 14:62 Зб. 109:1, МатӀ. 16:27, МатӀ. 24:30, Чвд. 1:13

+ 14:63 Кьрм. 14:6, Кр. 14:14

+ 14:64 Мрк. 2:7, Ягь. 10:36, Лв. 24:16

+ 14:65 Мрк. 10:34

• 14:66 МатӀ. 26:69-75, ЛкӀ. 22:56-62, Ягь. 18:15-18, Ягь. 18:25-27

+ 14:72 Мрк. 14:30

• 15:1 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, ЛкӀ. 23:1-5, Ягь. 18:28-38

+ 15:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 15:2 МатӀ. 2:2

+ 15:4 Мрк. 14:60-61

• 15:6 МатӀ. 27:15-26, ЛкӀ. 23:13-25, Ягь. 18:39

+ 15:10 Ягь. 12:19, Кр. 5:17

+ 15:11 Кр. 3:14

+ 15:14 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15

+ 15:15 Мрк. 10:34

• 15:16 МатӀ. 27:27-31, Ягь. 19:2-3

+ 15:19 Мрк. 10:34, Мрк. 14:65

• 15:21 МатӀ. 27:32-44, ЛкӀ. 23:26-43, Ягь. 19:17-27

+ 15:21 Рим. 16:13

+ 15:24 Зб. 21:19

+ 15:29 Зб. 21:7, Зб. 108:25, Мрк. 14:58, Ягь. 2:19

+ 15:31 Ягь. 10:18

+ 15:32 Ягь. 1:49, Ягь. 12:13, Ягь. 20:29

• 15:33 МатӀ. 27:45-56, ЛкӀ. 23:44-49, Ягь. 19:28-30

+ 15:34 Зб. 21:2

+ 15:36 Зб. 68:22

+ 15:38 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 15:40 ЛкӀ. 8:2

• 15:42 МатӀ. 27:57-61, ЛкӀ. 23:50-56, Ягь. 19:38-42

• 16:1 МатӀ. 28:1-8, ЛкӀ. 24:1-12, Ягь. 20:1-10

+ 16:1 Мрк. 15:40

* 16:2 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 16:3 Мрк. 15:46

+ 16:7 Мрк. 14:28

• 16:9 МатӀ. 28:9-10, МатӀ. 28:16-20, ЛкӀ. 24:13-49, Ягь. 20:11-23

+ 16:9 ЛкӀ. 8:2

+ 16:11 ЛкӀ. 24:11

+ 16:15 Кр. 1:8, Кал. 1:23

+ 16:16 Кр. 16:31, Рим. 10:9, 1-Птр. 3:21, Ягь. 3:18

+ 16:17 ЛкӀ. 10:17, Кр. 5:16, Кр. 8:7, Кр. 16:18, Кр. 19:12, Кр. 2:4, Кр. 10:46, 1-Кар. 12:10, 1-Кар. 14:2

+ 16:18 Зб. 90:13, ЛкӀ. 10:19, Кр. 28:3-5, Кр. 9:12, Кр. 28:8

+ 16:19 ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9, 1-ТӀим. 3:16, Зб. 109:1, Кр. 7:55-56, 1-Птр. 3:22, Рим. 8:34, Эф. 1:20, Кал. 3:1, Чвд. 1:3, Чвд. 8:1, Чвд. 12:2, Крм. 3:21

+ 16:20 Кр. 5:12

+ 1:3 Кр. 1:1

+ 1:5 МатӀ. 2:1, Эхкъ. 28:1

+ 1:6 ФпӀ. 3:6

+ 1:9 Эхкъ. 30:7-8

+ 1:10 Зб. 140:2

+ 1:11 Эхкъ. 30:1-10

+ 1:13 Кр. 10:4

+ 1:15 ЛкӀ. 7:28, Кьрм. 6:2-3, ЛкӀ. 7:33, ГлтӀ. 1:15

+ 1:17 МатӀ. 11:14, МатӀ. 17:12-13, Мрк. 1:2

+ 1:18 Хьн. 15:8,

+ 1:25 Хьн. 30:23

+ 1:26 МатӀ. 2:23, Ягь. 1:45, МатӀ. 1:16

+ 1:31 МатӀ. 1:20

+ 1:32 Зб. 88:4, Мрк. 11:10

+ 1:33 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 1:35 МатӀ. 18:20, Зб. 2:7, МатӀ. 14:33

+ 1:37 Хьн. 18:14, Мрк. 10:27

+ 1:47 Зб. 34:9,

+ 1:48 ЛкӀ. 11:27

* 1:49 Шафакъат – Аллагьди ракъурнавай регьим, куьмек.

+ 1:49 Зб. 98:3, Зб. 110:9

+ 1:50 ККъ. 5:10, ККъ. 7:9

+ 1:52 Зб. 146:6,

+ 1:53 Зб. 106:9

+ 1:54 Хьн. 17:19, Рим. 4:13, ГлтӀ. 3:16, Чвд. 2:16

+ 1:59 Хьн. 17:12, Лв. 12:3

+ 1:68 Зб. 110:9, Зб. 129:8

+ 1:69 Кр. 3:21, Рим. 1:2, ТӀитӀ. 1:1-2

+ 1:71 Зб. 105:10

+ 1:72 Лв. 26:42, Зб. 104:8

+ 1:73 Хьн. 22:16-18, Хьн. 26:3, Чвд. 6:13,

+ 1:76 ЛкӀ. 7:26, ЛкӀ. 20:6, МатӀ. 3:3, Мрк. 1:2-3

+ 1:77 ЛкӀ. 3:3

+ 1:78 Зб. 83:12,

+ 1:79 Зб. 106:10, МатӀ. 4:16

+ 1:80 ЛкӀ. 3:2

• 2:1 МатӀ. 1:18-25

+ 2:1 Кьрм. 1:2, Кр. 5:37

+ 2:4 ЛкӀ. 1:26-27,

+ 2:9 Кр. 12:7

+ 2:11 МатӀ. 1:21,

+ 2:13 Крм. 5:11

+ 2:14 Зб. 148:1, ЛкӀ. 19:38

+ 2:19 ЛкӀ. 2:51

+ 2:21 Хьн. 17:12-13, Лв. 12:3

+ 2:22 Лв. 12:4

+ 2:23 Эхкъ. 13:2

+ 2:24 Лв. 12:8

+ 2:30 Ягь. 8:12

+ 2:35 Ягь. 19:25

+ 2:37 Кр. 13:2, Кр. 14:23

+ 2:39 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 1:26-27

+ 2:41 ККъ. 16:1

+ 2:43 Лв. 23:8

+ 2:50 ЛкӀ. 9:45, ЛкӀ. 18:34

+ 2:51 ЛкӀ. 2:19

• 3:1 МатӀ. 3:1-12, Мрк. 1:1-8, Ягь. 1:19-28

+ 3:1 ЛкӀ. 13:1, ЛкӀ. 23:1, ЛкӀ. 9:7

+ 3:2 МатӀ. 26:3, Ягь. 11:49, ЛкӀ. 1:63, ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6-7

+ 3:7 МатӀ. 12:34, МатӀ. 23:33

+ 3:8 ЛкӀ. 16:24, Ягь. 8:33

+ 3:9 ЛкӀ. 13:9, МатӀ. 7:19

+ 3:10 Кр. 2:37, Кр. 16:30

+ 3:11 МатӀ. 25:35, Якь. 2:15-16

+ 3:14 ЛкӀ. 19:8

+ 3:15 Ягь. 1:19-20

+ 3:17 МатӀ. 13:30

+ 3:20 МатӀ. 11:2, МатӀ. 14:1-12, Мрк. 6:17-18, Ягь. 3:24

• 3:21 МатӀ. 3:13-17, Мрк. 1:9-11

+ 3:21 Кр. 7:56

+ 3:22 Ягь. 1:32-33, Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, ЛкӀ. 9:35, 2-Птр. 1:17

• 3:23 МатӀ. 1:1-17

+ 3:23 Кьрм. 4:3

+ 3:32 Рт. 4:18-22

+ 3:33 Хьн. 38, Кьрм. 26:21

+ 3:38 Хьн. 5

• 4:1 МатӀ. 4:1-11, Мрк. 1:12-13

+ 4:2 1-Сал. 3:5, ККъ. 9:9, МатӀ. 21:18

+ 4:4 ККъ. 8:3

+ 4:6 1-Ягь. 5:19, Крм. 13:2

+ 4:8Киххьей Къанун 6:13.

+ 4:8 ККъ. 6:13

+ 4:10 Зб. 90:11-12

+ 4:10-11Забур 90:11-12.

+ 4:12Киххьей Къанун 6:16.

+ 4:12 ККъ. 6:16

• 4:14 МатӀ. 13:53-58, Мрк. 6:1-6

+ 4:15 Мрк. 1:21

+ 4:16 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39

+ 4:18 Лв. 25:10,

+ 4:23 МатӀ. 11:23, Мрк. 2:1-12, Ягь. 4:46-53

+ 4:24 Ягь. 4:44

+ 4:25 Якь. 5:17

* 4:27 Наъман – вичик жузам азар акатай ва вич Элиш пайгъамбарди сагъар хъувур Суьриядин кьушунрин кьил.

+ 4:27 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10,

+ 4:30 Ягь. 8:59, Ягь. 10:39

• 4:31 Мрк. 1:21-28

+ 4:31 МатӀ. 4:13

+ 4:32 МатӀ. 7:28-29

+ 4:34 МатӀ. 8:29, Мрк. 1:23-24, ЛкӀ. 8:28, Кр. 19:15

+ 4:35 ЛкӀ. 9:42, Кр. 8:7

• 4:38 МатӀ. 8:14-17, Мрк. 1:29-34

+ 4:38 1-Кар. 9:5

+ 4:41 Зб. 2:7, МатӀ. 12:16, Мрк. 3:12

• 4:42 Мрк. 1:35-39

+ 4:42 ЛкӀ. 5:16

• 5:1 МатӀ. 4:18-22, Мрк. 1:16-20

+ 5:1 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, Мрк. 6:53

+ 5:4 Ягь. 21:6

+ 5:10 МатӀ. 13:47

• 5:12 МатӀ. 8:1-4, Мрк. 1:40-45

+ 5:12 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22

+ 5:14 МатӀ. 9:30, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:34, Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14

+ 5:16 МатӀ. 14:23, ЛкӀ. 4:42

• 5:17 МатӀ. 9:1-8, Мрк. 2:1-12

+ 5:17 ЛкӀ. 6:19, ЛкӀ. 8:46

+ 5:20 МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48

+ 5:21 МатӀ. 26:65, Зб. 31:5,

• 5:27 МатӀ. 9:9-17, Мрк. 2:13-22

+ 5:29 ЛкӀ. 19:6

+ 5:30 ЛкӀ. 15:2

+ 5:32 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15

• 5:33 МатӀ. 9:14-17, Мрк. 2:18-22

+ 5:33 МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 5:34 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 5:35 Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22

• 6:1 МатӀ. 12:1-14, Мрк. 2:23

+ 6:1 ККъ. 23:25

+ 6:2 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36

+ 6:4 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9

+ 6:6 Мрк. 1:21

+ 6:7 ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 20:20

+ 6:9 ЛкӀ. 14:3

• 6:12 МатӀ. 10:1-4, Мрк. 3:13-19

+ 6:14 МатӀ. 16:18, Ягь. 1:42

+ 6:15 МатӀ. 9:9

+ 6:16 ЛкӀ. 22:47

• 6:17 МатӀ. 4:23

+ 6:19 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 8:46

+ 6:21 Зб. 41:2, Ягь. 7:37, 2-Кар. 7:10

+ 6:22 1-Птр. 4:14

+ 6:23 Кр. 5:41, Якь. 1:2, 2-Кар. 12:10

+ 6:24 МатӀ. 6:2, Якь. 5:1

• 6:27 МатӀ. 5:38-48

+ 6:28 ЛкӀ. 23:34, Кр. 7:60, 1-Птр. 3:9

+ 6:29 1-Птр. 2:23, 1-Кар. 6:7

+ 6:30 ККъ. 15:7-8,

+ 6:31 МатӀ. 7:12

+ 6:35 Зб. 36:26

+ 6:36 МатӀ. 5:7

• 6:37 МатӀ. 7:1-5

+ 6:37 Рим. 14:10, 1-Кар. 4:5, Рим. 2:1, Рим. 14:10, Якь. 2:13

+ 6:38 2-Кар. 9:6, Мрк. 4:24, Рим. 2:1

+ 6:39 МатӀ. 15:14

+ 6:40 МатӀ. 10:24, Ягь. 13:16

• 6:43 МатӀ. 7:17-20, МатӀ. 12:33-35

+ 6:45 МатӀ. 15:18, Якь. 3:6

• 6:46 МатӀ. 7:24-27

+ 6:46 МатӀ. 7:22, МатӀ. 25:11, Ягь. 13:13

• 7:1 МатӀ. 8:5-13

+ 7:4 Кр. 10:2

+ 7:7 Зб. 106:20

+ 7:13 МатӀ. 20:34

+ 7:14 ЛкӀ. 8:54

+ 7:16 ККъ. 18:15, МатӀ. 21:11

• 7:18 МатӀ. 11:2-19

+ 7:19 Ягь. 4:25, Ягь. 6:14, Ягь. 11:27

+ 7:23 Ягь. 6:61, Ягь. 16:1

+ 7:24 ЛкӀ. 3:2

+ 7:26 МатӀ. 14:5, МатӀ. 21:26

+ 7:27 Эхкъ. 23:20, Мрк. 1:2

+ 7:28 ЛкӀ. 1:15

+ 7:29 ЛкӀ. 3:12

+ 7:33 МатӀ. 3:4, ЛкӀ. 1:15

+ 7:34 Ягь. 2:1, Ягь. 12:2, ЛкӀ. 5:30

• 7:36 МатӀ. 26:6-13, Мрк. 14:3-9, Ягь. 12:1-8

+ 7:39 ЛкӀ. 15:2

+ 7:41 МатӀ. 18:28

+ 7:42 МатӀ. 6:14, Мрк. 11:25-26, Эф. 4:32, Кал. 3:13

+ 7:46 Зб. 22:5

+ 7:48 ЛкӀ. 5:20

+ 7:50 ЛкӀ. 8:48, ЛкӀ. 17:19, ЛкӀ. 18:42, Эф. 2:8

+ 8:1 ЛкӀ. 4:43

+ 8:2 ЛкӀ. 23:49, МатӀ. 27:56, Мрк. 16:9, ЛкӀ. 24:10, Ягь. 19:25

+ 8:3 ЛкӀ. 24:10

• 8:4 МатӀ. 13:1-9, Мрк. 4:1-9

+ 8:8 МатӀ. 11:15, Крм. 2:7

• 8:9 МатӀ. 13:10-23, Мрк. 4:10-25

+ 8:10 МатӀ. 19:11,

+ 8:11 Кр. 8:4

+ 8:13 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4

+ 8:14 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10

+ 8:15 Ягь. 15:5

+ 8:16 МатӀ. 5:15, ЛкӀ. 11:33

+ 8:17 МатӀ. 10:26, ЛкӀ. 12:2

• 8:19 МатӀ. 12:46-50, Мрк. 3:31-35

+ 8:19 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 8:21 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11

• 8:22 МатӀ. 8:23-27, Мрк. 4:35-41

+ 8:22 МатӀ. 8:18, Мрк. 4:35

+ 8:24 Зб. 64:8, Зб. 88:10, Зб. 103:7

• 8:26 МатӀ. 8:28-34, Мрк. 5:1-20

+ 8:28 ЛкӀ. 4:34

* 8:31 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 8:35 ЛкӀ. 10:39

+ 8:37 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39

+ 8:39 Зб. 65:16

• 8:40 МатӀ. 9:18-26, Мрк. 5:21-43

+ 8:41 ЛкӀ. 13:14, Кр. 13:15, Кр. 18:8

+ 8:43 Лв. 15:25

+ 8:44 Мрк. 3:10

+ 8:46 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 6:19

+ 8:48 ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 8:51 Мрк. 14:33, ЛкӀ. 9:28

+ 8:52 Ягь. 11:11

+ 8:54 Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41, ЛкӀ. 7:14

+ 8:56 Мрк. 1:44, Мрк. 9:9

• 9:1 МатӀ. 10:5-15, Мрк. 6:7-13

+ 9:1 ЛкӀ. 6:12-16

+ 9:5 Кр. 13:51

+ 9:6 Мрк. 1:15

• 9:7 МатӀ. 14:1-12, Мрк. 6:14-29

+ 9:7 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:19

+ 9:9 ЛкӀ. 3:19-20, ЛкӀ. 23:8

• 9:10 МатӀ. 14:13-21, Мрк. 6:30-44, Ягь. 6:1-14

+ 9:10 ЛкӀ. 9:2

• 9:18 МатӀ. 16:13-19, Мрк. 8:27-29

+ 9:19 ЛкӀ. 9:7,

+ 9:20 ЛкӀ. 22:67, Ягь. 11:27

• 9:21 МатӀ. 16:20-28, Мрк. 8:30

+ 9:22 ЛкӀ. 17:25, ЛкӀ. 18:33, ЛкӀ. 24:7, Ягь. 2:19

+ 9:23 МатӀ. 10:38-39, ЛкӀ. 14:27

+ 9:25 ЛкӀ. 12:20

+ 9:26 Рим. 1:16, 2-ТӀим. 1:8, ККъ. 33:2,

+ 9:27 ЛкӀ. 21:32, Ягь. 21:22

• 9:28 МатӀ. 17:1-8, Мрк. 9:2-8

+ 9:28 Мрк. 14:33, ЛкӀ. 8:51

+ 9:35 ЛкӀ. 23:35, ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17

• 9:37 МатӀ. 17:14-18, Мрк. 9:14-27

+ 9:42 ЛкӀ. 4:35

• 9:43 МатӀ. 17:22-23, Мрк. 9:30-32

+ 9:44 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 18:32-33

+ 9:45 ЛкӀ. 2:50, ЛкӀ. 18:34

• 9:46 МатӀ. 18:1-5, Мрк. 9:33-40

+ 9:48 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 9:49 МатӀ. 7:22, МатӀ. 12:27, Кр. 19:13, Кьрм. 11:28

+ 9:50 ЛкӀ. 11:23

+ 9:51 ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9

+ 9:52 МатӀ. 10:5

+ 9:54 Крм. 13:13

• 9:57 МатӀ. 8:19-22

• 10:1 МатӀ. 10:7-16

+ 10:2 МатӀ. 9:37-38, Ягь. 4:35

+ 10:3 МатӀ. 10:16

+ 10:7 ГлтӀ. 6:6, 1-ТӀим. 5:18

+ 10:8 1-Кар. 10:27

+ 10:9 Мрк. 1:15

+ 10:11 Кр. 13:51

+ 10:12 Хьн. 18:20, Хьн. 19:24,

• 10:13 МатӀ. 11:20-24

+ 10:13 Мрк. 6:45, Мрк. 8:21, Мрк. 3:7

+ 10:16 МатӀ. 10:40, МатӀ. 25:45, Ягь. 13:20, ГлтӀ. 4:14

+ 10:17 Мрк. 16:17, Кр. 5:16, Кр. 8:7, Кр. 16:18, Кр. 19:12

+ 10:18 Крм. 9:1, Крм. 12:8-9

+ 10:19 Зб. 90:13, Мрк. 16:18, Кр. 28:3-5

+ 10:20 Эхкъ. 32:32, Зб. 68:29, Чвд. 12:23, Крм. 3:5

• 10:21 МатӀ. 11:25-27, МатӀ. 13:16-17

+ 10:22 Ягь. 6:46, Ягь. 7:29, Ягь. 8:19, Ягь. 10:15

+ 10:23 МатӀ. 13:16-17

+ 10:24 Чвд. 11:13, 1-Птр. 1:10-12

+ 10:25 ЛкӀ. 18:18

+ 10:27Леви 19:18.

+ 10:27 ККъ. 6:5, ККъ. 11:13, Лв. 19:18, МатӀ. 22:37, Мрк. 12:30

+ 10:28 Лв. 18:5, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 10:32 Кьрм. 8:19

+ 10:33 Ягь. 4:9, Ягь. 8:48

+ 10:38 Ягь. 11:1, Ягь. 12:2

+ 10:39 ЛкӀ. 8:35

+ 10:41 ЛкӀ. 12:25

+ 10:42 Зб. 15:5

• 11:1 МатӀ. 6:9-15, МатӀ. 7:7-11

+ 11:1 МатӀ. 11:2, Мрк. 2:18, Ягь. 1:35

+ 11:4 МатӀ. 26:41

+ 11:10 МатӀ. 18:19, МатӀ. 21:22, Мрк. 11:24, Ягь. 14:13-14, 1-Ягь. 3:22, 1-Ягь. 5:14

+ 11:13 Хьн. 6:5, МатӀ. 12:34, Кр. 2:38

• 11:14 МатӀ. 12:22-30, МатӀ. 12:43-45, Мрк. 3:20-27

+ 11:15 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 11:16 Мрк. 8:11, 1-Кар. 1:22

+ 11:19 ЛкӀ. 9:49, Кр. 19:13

+ 11:23 ЛкӀ. 9:50

+ 11:26 2-Птр. 2:20

+ 11:27 ЛкӀ. 1:48

+ 11:28 Ягь. 13:17, Якь. 1:22, Рим. 2:13

• 11:29 МатӀ. 12:38-42, МатӀ. 16:1-4, Мрк. 8:11-13

+ 11:31 МатӀ. 12:6

+ 11:32 Юн. 3:5

• 11:33 МатӀ. 6:22-23

+ 11:33 МатӀ. 5:15, Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:16

• 11:37 МатӀ. 23:1-36, Мрк. 12:38-40, ЛкӀ. 20:45-47

+ 11:38 Мрк. 7:3-5

+ 11:42 ЛкӀ. 18:12

+ 11:43 ЛкӀ. 14:7, ЛкӀ. 20:46

+ 11:48 Кр. 7:51-52

+ 11:49 МатӀ. 21:35

+ 11:50 Крм. 18:24, Хьн. 4:8, 1-Ягь. 3:12, Чвд. 11:4,

+ 11:54 ЛкӀ. 20:20

+ 12:1 МатӀ. 16:6, Мрк. 8:15, 1-Кар. 5:7-8

+ 12:2 МатӀ. 10:26, Мрк. 4:22, ЛкӀ. 8:17

• 12:4 МатӀ. 10:17-20, МатӀ. 10:28-33

+ 12:4 Зб. 55:5, Зб. 117:6,

+ 12:5 Чвд. 10:31

+ 12:7 МатӀ. 6:26, МатӀ. 12:12

+ 12:8 Рим. 10:9, Крм. 3:5

+ 12:9 МатӀ. 25:12, 1-Ягь. 2:23, 2-ТӀим. 2:12

+ 12:10 МатӀ. 12:31-32, Мрк. 3:29

• 12:13 МатӀ. 6:19-21, МатӀ. 6:25-34

+ 12:15 1-ТӀим. 6:6-10, Эхкъ. 20:17, Зб. 61:11

+ 12:20 Зб. 38:7,

+ 12:21 1-ТӀим. 6:18

+ 12:22 ФпӀ. 4:6, 1-Птр. 5:7

+ 12:24 МатӀ. 10:31, МатӀ. 12:12

* 12:28 ЧӀагурун – иер авун.

+ 12:28 МатӀ. 8:26, МатӀ. 14:31, МатӀ. 16:8

+ 12:31 Зб. 36:4

+ 12:32 Ягь. 10:16, ЛкӀ. 22:29

+ 12:33 МатӀ. 19:21, ЛкӀ. 18:22

• 12:35 МатӀ. 24:45-51

+ 12:36 Крм. 3:20

+ 12:39 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2

+ 12:43 МатӀ. 25:21, Ягь. 13:17

+ 12:45 МатӀ. 25:5

+ 12:48 Лв. 5:17

• 12:49 МатӀ. 10:34-36

+ 12:50 Мрк. 10:38

+ 12:51 Кр. 14:4

• 12:54 МатӀ. 5:25-26, МатӀ. 16:2-3

+ 13:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 23:1

+ 13:4 Ягь. 9:7, Ягь. 9:11

+ 13:6 МатӀ. 21:19, Мрк. 11:13

+ 13:7 МатӀ. 7:19, ЛкӀ. 3:9

+ 13:10 МатӀ. 4:23, Мрк. 6:2

+ 13:13 Зб. 144:14, Зб. 145:8

+ 13:14 ЛкӀ. 8:41, Кр. 13:15, Кр. 18:8, Эхкъ. 20:9

+ 13:15 ЛкӀ. 14:5

+ 13:17 1-Птр. 3:16

• 13:18 МатӀ. 13:31-33, Мрк. 4:30-32

+ 13:19 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6,

+ 13:21 1-Кар. 5:6, ГлтӀ. 5:9

• 13:22 МатӀ. 7:13-14, МатӀ. 7:21-23

+ 13:25 МатӀ. 25:11-12

+ 13:27 Зб. 6:9

+ 13:28 МатӀ. 8:12

+ 13:29 МатӀ. 8:11, Эф. 3:6

+ 13:30 МатӀ. 19:30, МатӀ. 20:16, Мрк. 10:31

• 13:31 МатӀ. 23:37-39

+ 13:31 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:7

+ 13:34 Кр. 7:52, ККъ. 32:11-12, Рт. 2:12, Зб. 146:2

+ 13:35 Зб. 117:26, ЛкӀ. 19:38

+ 14:1 ЛкӀ. 6:7, ЛкӀ. 20:20

+ 14:3 МатӀ. 12:10, Мрк. 3:4

+ 14:5 ЛкӀ. 13:15

+ 14:7 ЛкӀ. 11:43

+ 14:11 МатӀ. 23:12, ЛкӀ. 18:14

* 14:13-14 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 14:14 1-Кар. 15:23, 1-Сал. 4:16

• 14:15 МатӀ. 22:1-10

+ 14:15 Крм. 19:9

+ 14:20 ККъ. 24:5

• 14:25 МатӀ. 10:37-38

+ 14:26 Ягь. 12:25

+ 14:27 МатӀ. 16:24, ЛкӀ. 9:23

+ 14:34 МатӀ. 5:13, Мрк. 9:50

+ 14:35 МатӀ. 11:15, ЛкӀ. 8:8, Крм. 2:7

• 15:1 МатӀ. 18:12-14

+ 15:2 ЛкӀ. 5:30, ЛкӀ. 19:7

+ 15:6 1-Птр. 2:25

+ 15:7 ЛкӀ. 5:31-32

+ 15:12 ККъ. 21:17

+ 15:18 Эхкъ. 10:16

+ 15:24 Рим. 11:15, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13

+ 16:8 Ягь. 12:36, 1-Сал. 5:5

+ 16:10 МатӀ. 25:21, ЛкӀ. 19:17

+ 16:13 МатӀ. 6:24

• 16:14 МатӀ. 11:12-13

+ 16:14 1-ТӀим. 6:10

+ 16:16 МатӀ. 3:2, ЛкӀ. 4:43, МатӀ. 11:12-13

+ 16:17 МатӀ. 5:18

+ 16:18 МатӀ. 5:32, МатӀ. 19:19

+ 16:22 МатӀ. 18:10, Кр. 12:15

+ 16:23 МатӀ. 11:23, МатӀ. 8:11

+ 16:24 ЛкӀ. 3:8

+ 16:29 Кр. 26:22, Кр. 28:23

+ 16:31 МатӀ. 28:11-15, Ягь. 12:10-11

• 17:1 МатӀ. 18:6-7, МатӀ. 18:21-22

+ 17:1 ЛкӀ. 22:22

+ 17:2 Мрк. 9:42

+ 17:3 Лв. 19:17, МатӀ. 18:15

+ 17:4 МатӀ. 6:14

+ 17:5 Мрк. 9:24

+ 17:6 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 13:19

+ 17:12 Лв. 13:3, ЛкӀ. 5:11, Лв. 13:46

+ 17:14 Лв. 14:1-32, МатӀ. 8:4, Мрк. 1:44, ЛкӀ. 5:14

+ 17:16 ЛкӀ. 5:12, Ягь. 4:9

+ 17:19 Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

• 17:20 МатӀ. 24:23-28, МатӀ. 24:37-41

+ 17:20 ЛкӀ. 19:11, Кр. 1:6

+ 17:22 ЛкӀ. 5:35, Ягь. 8:56

+ 17:23 Мрк. 13:21, ЛкӀ. 21:28

+ 17:25 ЛкӀ. 9:22

+ 17:26 Хьн. 6:5

+ 17:27 Хьн. 6:14, Хьн. 7:21

+ 17:29 Хьн. 19:16, Хьн. 19:24, 2-Птр. 2:6-8

+ 17:31 Мрк. 13:15

+ 17:32 Хьн. 19:26

+ 17:33 МатӀ. 10:39

+ 18:1 ЛкӀ. 21:36, Рим. 12:12, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 18:7 Зб. 21:3, Зб. 87:2, Крм. 6:10, Мрк. 13:20, Рим. 8:33, Кал. 3:12, ТӀитӀ. 1:1

+ 18:8 Чвд. 10:37

+ 18:9 ЛкӀ. 16:15

+ 18:10 Кр. 3:1

+ 18:11 МатӀ. 6:5

+ 18:12 ЛкӀ. 5:33, ЛкӀ. 11:42

+ 18:13 Зб. 78:9,

+ 18:14 МатӀ. 23:12, ЛкӀ. 14:11

• 18:15 МатӀ. 19:13-15, Мрк. 10:13-16

+ 18:17 МатӀ. 18:3

• 18:18 МатӀ. 19:16-30, Мрк. 10:17-31

+ 18:18 ЛкӀ. 10:25

+ 18:19 Зб. 105:1, Зб. 118:68

+ 18:20ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 18:20 Эхкъ. 20:12-16

+ 18:21 ФпӀ. 3:6

+ 18:22 ЛкӀ. 12:33

+ 18:24 Зб. 48:7-8

+ 18:27 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36

+ 18:28 ЛкӀ. 5:11

+ 18:29 ЛкӀ. 14:26

• 18:31 МатӀ. 20:17-19, Мрк. 10:32-34

+ 18:33 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 24:7, Ягь. 2:19

+ 18:34 ЛкӀ. 2:50, ЛкӀ. 9:45

• 18:35 МатӀ. 20:29-34, Мрк. 10:46-52

+ 18:38 МатӀ. 22:42, ЛкӀ. 1:32

+ 18:42 ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 19:7 ЛкӀ. 5:30, ЛкӀ. 15:2

+ 19:8 Эхкъ. 22:1, ЛкӀ. 3:14

+ 19:9 ЛкӀ. 3:8, Ягь. 8:33, Ягь. 8:39

• 19:11 МатӀ. 25:14-30

+ 19:11 ЛкӀ. 17:20, Кр. 1:6

+ 19:14 Ягь. 15:8

+ 19:17 ЛкӀ. 16:10

+ 19:26 МатӀ. 13:12

+ 19:27 МатӀ. 22:7, ЛкӀ. 20:16

• 19:28 МатӀ. 21:1-11, Мрк. 11:1-11, Ягь. 12:12-19

+ 19:29 Кр. 1:12

+ 19:38 Зб. 117:25-26, Зб. 148:1

+ 19:39 МатӀ. 21:15-16

+ 19:41 Ягь. 11:35

+ 19:42 Зб. 80:14,

+ 19:44 Зб. 136:9, ЛкӀ. 21:6

• 19:45 МатӀ. 21:12-17, Мрк. 11:15-19, Ягь. 2:13-22

• 20:1 МатӀ. 21:23-27, Мрк. 11:27-33

+ 20:2 Кр. 4:7

+ 20:4 ЛкӀ. 3:3

+ 20:5 ЛкӀ. 7:30

+ 20:6 ЛкӀ. 7:26, ЛкӀ. 9:8

• 20:9 МатӀ. 21:33-46, Мрк. 12:1-12

+ 20:9 Зб. 79:9, Мрк. 13:34

+ 20:12 ЛкӀ. 11:48-49

+ 20:13 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1

+ 20:14 Чвд. 1:2

+ 20:15 Чвд. 13:12

+ 20:16 Кр. 13:46

+ 20:17Забур 117:22.

+ 20:17 Зб. 117:22

• 20:19 МатӀ. 22:15-22, Мрк. 12:13-17

+ 20:20 ЛкӀ. 6:7, ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 11:54

+ 20:22 МатӀ. 17:24-25

+ 20:23 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1

+ 20:25 Рим. 13:7

• 20:27 МатӀ. 22:23-33, Мрк. 12:18-27

+ 20:27 Кр. 23:8

+ 20:28Киххьей Къанун 25:5-6.

+ 20:28 ККъ. 25:5

+ 20:35 2-Сал. 1:5

+ 20:37 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6

+ 20:40 МатӀ. 22:46

• 20:41 МатӀ. 22:41-46, Мрк. 12:35-40

+ 20:41 ЛкӀ. 1:32, ЛкӀ. 18:38

+ 20:42-43Забур 109:1.

+ 20:42 Зб. 109:1, Кр. 2:34-35

+ 20:46 ЛкӀ. 11:43

• 21:1 Мрк. 12:41-44

+ 21:1 МатӀ. 27:6, Ягь. 8:20

+ 21:4 2-Кар. 8:1-3, 2-Кар. 8:12

• 21:5 МатӀ. 24:1-14, Мрк. 13:1-13

* 21:5 ЧӀагурун – иер авун.

+ 21:6 ЛкӀ. 19:44

+ 21:8 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3,

+ 21:10 Крм. 6:4

+ 21:11 Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 21:12 Кр. 4:3, Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6

+ 21:15 Кр. 6:10

+ 21:18 Кр. 27:34

• 21:20 МатӀ. 24:15-21, Мрк. 13:14-19

+ 21:23 МатӀ. 27:25, 1-Сал. 2:16

+ 21:24 Крм. 11:2

• 21:25 МатӀ. 24:29-31, Мрк. 13:24-27

• 21:29 МатӀ. 24:32-35, Мрк. 13:28-31

+ 21:32 ЛкӀ. 9:27

+ 21:33 Зб. 101:26-27, 2-Птр. 3:10

+ 21:36 МатӀ. 25:13, 1-Сал. 5:6, ЛкӀ. 18:1, Рим. 12:12, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 21:37 МатӀ. 21:23, МатӀ. 26:55

• 22:1 МатӀ. 26:1-5, МатӀ. 26:14-16, Мрк. 14:1-2, Мрк. 14:10-11, Ягь. 11:45-53

+ 22:1 Эхкъ. 12:1-30

+ 22:3 Ягь. 13:2

+ 22:6 Кр. 1:16

• 22:7 МатӀ. 26:17-25, Мрк. 14:12-21, Ягь. 13:21-30

+ 22:7 Эхкъ. 12:6, 1-Кар. 5:7

• 22:14 МатӀ. 26:26-30, Мрк. 14:22-26, 1-Кар. 11:23-25

+ 22:16 Крм. 19:9

+ 22:19 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16, 1-Кар. 11:24

+ 22:20 Эхкъ. 24:8,

+ 22:21 Зб. 40:10, Ягь. 13:18

+ 22:22 Кр. 2:23

• 22:24 МатӀ. 18:1-5, Мрк. 9:33-37, ЛкӀ. 9:46-50

+ 22:26 МатӀ. 20:26, Мрк. 10:43-44

+ 22:27 МатӀ. 20:28, Ягь. 13:4-5

+ 22:28 Чвд. 2:18

+ 22:29 ЛкӀ. 12:32

+ 22:30 МатӀ. 19:28, Крм. 3:21

• 22:31 МатӀ. 26:31-35, Мрк. 14:27-31, Ягь. 13:36-38

+ 22:32 Ягь. 17:9

+ 22:33 Ягь. 21:19, Кр. 12:4

+ 22:35 ЛкӀ. 9:3, ЛкӀ. 10:4

• 22:39 МатӀ. 26:36-46, Мрк. 14:32-42

+ 22:40 МатӀ. 6:13

+ 22:42 Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Чвд. 5:7, МатӀ. 6:10

+ 22:43 МатӀ. 4:11, Мрк. 1:13

• 22:47 МатӀ. 26:47-56, Мрк. 14:43-50, Ягь. 18:3-11

+ 22:47 Кр. 1:16

+ 22:49 ЛкӀ. 22:38

+ 22:53 ЛкӀ. 20:1, Эф. 6:12

• 22:54 МатӀ. 26:57-58, МатӀ. 26:69-75, Мрк. 14:53-54, Мрк. 14:66-72, Ягь. 18:12-18, Ягь. 18:25-27

+ 22:61 ЛкӀ. 22:34

• 22:63 МатӀ. 26:67-68, Мрк. 14:65

• 22:66 МатӀ. 26:59-66, Мрк. 14:55-64, Ягь. 18:19-24

+ 22:69 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:56, Чвд. 1:3

+ 22:71 МатӀ. 9:3, Ягь. 10:36

• 23:1 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, Мрк. 15:1-5, Ягь. 18:28-30

+ 23:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 23:2 Кр. 17:7, ЛкӀ. 20:25

+ 23:3 МатӀ. 2:2

+ 23:4 Ягь. 18:38, Ягь. 19:4, Чвд. 4:15

+ 23:7 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:7

+ 23:8 ЛкӀ. 9:9

• 23:13 МатӀ. 27:15-26, Мрк. 15:6-15, Ягь. 18:39

• 23:26 МатӀ. 27:32-44, Мрк. 15:21-32, Ягь. 19:17-27

+ 23:29 Мрк. 13:17, ЛкӀ. 21:23

+ 23:30 Крм. 6:16

+ 23:34 Кр. 7:60, Зб. 21:19

+ 23:35 ЛкӀ. 9:35, Ягь. 10:18

+ 23:41 ЛкӀ. 23:4, Чвд. 4:15

• 23:44 МатӀ. 27:45-56, Мрк. 15:33-41, Ягь. 19:28-30

+ 23:45 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 23:46 Зб. 30:6, Кр. 7:59

+ 23:48 ЛкӀ. 18:13

+ 23:49 ЛкӀ. 8:2

• 23:50 МатӀ. 27:57-61, Мрк. 15:42-47, Ягь. 19:38-42

+ 23:56 Эхкъ. 20:10, ККъ. 5:14

• 24:1 МатӀ. 28:1-10, Мрк. 16:1-8, Ягь. 20:1-10

* 24:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 24:4 Ягь. 20:12

+ 24:7 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 18:33, Ягь. 2:19

+ 24:8 Ягь. 2:22

+ 24:10 Мрк. 15:40, ЛкӀ. 8:2-3

+ 24:11 Мрк. 16:11

• 24:13 Мрк. 16:12-13

+ 24:16 Ягь. 20:14

+ 24:18 Ягь. 19:25

+ 24:20 Кр. 2:23

+ 24:26 1-Птр. 1:11

+ 24:27 Хьн. 3:15, Хьн. 12:3, Хьн. 22:8, Кьрм. 21:9, Кьрм. 24:17, ККъ. 18:15, Зб. 15:10, Кр. 8:35

+ 24:30 ЛкӀ. 9:16

+ 24:34 1-Кар. 15:5

• 24:36 МатӀ. 28:16-20, Мрк. 16:14-18, Ягь. 20:19-23, Кр. 1:6-8

+ 24:37 МатӀ. 14:26, Мрк. 6:49

+ 24:39 1-Ягь. 1:1

+ 24:41 Ягь. 21:5

+ 24:45 Кр. 16:14

+ 24:46 ЛкӀ. 24:27

+ 24:48 Кр. 1:8

+ 24:49 Ягь. 14:26, Кр. 1:8, Кр. 1:4, Кр. 2:4

• 24:50 Мрк. 16:19-20, Кр. 1:9-11

+ 24:50 МатӀ. 21:17, ЛкӀ. 19:29, Ягь. 11:18, Кр. 1:9

+ 24:52 МатӀ. 28:9

+ 24:53 Кр. 2:46, Кр. 3:1, Кр. 5:21

+ 1:1 Хьн. 1:1, Крм. 19:13, Ягь. 20:28, 1-Ягь. 5:20, ФпӀ. 2:6

+ 1:3 Зб. 32:6, 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16, Чвд. 1:2

+ 1:4 Ягь. 5:26, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11, Ягь. 8:12, Ягь. 9:5, Ягь. 12:46

+ 1:6 МатӀ. 3:1, Мрк. 1:4, ЛкӀ. 1:80, ЛкӀ. 3:2

+ 1:7 Ягь. 3:26, Ягь. 5:33, Ягь. 10:41, Ягь. 20:31, Кр. 19:4

+ 1:9 Зб. 35:10, 1-Птр. 2:9

+ 1:11 Ягь. 5:43

+ 1:12 МатӀ. 5:9, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14

+ 1:13 Ягь. 3:3, Якь. 1:18

+ 1:14 1-Ягь. 4:2, 2-Ягь. 1:7, 1-ТӀим. 3:16, Чвд. 2:14

+ 1:15 МатӀ. 3:11

+ 1:17 ККъ. 33:4, Ягь. 7:19, Ягь. 14:6

+ 1:18 Эхкъ. 33:20, Ягь. 6:46, 1-Ягь. 4:12, Кал. 1:15, 1-ТӀим. 6:16

• 1:19 МатӀ. 3:1-12, Мрк. 1:2-8, ЛкӀ. 3:15-17

+ 1:20 Кр. 13:25

+ 1:21 МатӀ. 17:12-13, ЛкӀ. 1:17, ККъ. 18:15, ККъ. 18:18-19

+ 1:29 Эхкъ. 12:3, Лв. 1:10, 1-Птр. 1:19, 1-Ягь. 2:2, 1-Ягь. 4:10

+ 1:31 ЛкӀ. 1:17

+ 1:32 МатӀ. 3:16, Мрк. 1:10, ЛкӀ. 3:22

+ 1:33 Кр. 1:5

+ 1:35 МатӀ. 11:2, Мрк. 2:18, ЛкӀ. 11:1

+ 1:36 Ягь. 1:29

+ 1:38 Ягь. 18:4, Ягь. 18:7

+ 1:40 МатӀ. 4:18-20, Мрк. 1:16-20, ЛкӀ. 5:2-11

+ 1:41 Ягь. 4:25

+ 1:42 МатӀ. 16:18, Мрк. 3:16, ГлтӀ. 1:18, 1-Кар. 1:12

+ 1:44 Ягь. 12:21

+ 1:45 Ягь. 21:2, ККъ. 18:15, ЛкӀ. 24:27, МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39

+ 1:47 Зб. 31:2, Рим. 9:6

+ 1:49 Зб. 2:7, МатӀ. 27:11, МатӀ. 27:42, Ягь. 11:27

+ 1:51 Хьн. 28:12,

+ 2:1 Ягь. 4:46, Ягь. 21:2

+ 2:4 Мрк. 14:41, Ягь. 7:6, Ягь. 7:30, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 2:6 Ягь. 3:25

+ 2:12 Мрк. 3:31, Мрк. 6:3, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

• 2:13 МатӀ. 21:12-13, Мрк. 11:15-17, ЛкӀ. 19:45-46

+ 2:13 ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 6:4, Ягь. 11:55

+ 2:16 ЛкӀ. 2:49

+ 2:17Забур 68:10.

+ 2:17 Зб. 68:10

+ 2:18 Ягь. 4:48, Ягь. 6:30, 1-Кар. 1:22

+ 2:19 Мрк. 8:31, Мрк. 14:58, Мрк. 15:29, Ягь. 10:18

+ 2:22 ЛкӀ. 24:8, Ягь. 12:16

+ 2:23 Ягь. 11:45

+ 3:1 Ягь. 7:50, Ягь. 19:39

+ 3:5 Мрк. 16:16, Кр. 2:38, МатӀ. 5:20, 1-Кар. 15:50

+ 3:13 Ягь. 6:38, 1-Кар. 15:47, Эф. 4:9

+ 3:14 Кьрм. 21:9, Ягь. 8:28, Ягь. 12:32

+ 3:16 Рим. 5:8, Эф. 2:4, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 4:10

+ 3:17 Ягь. 8:15, Ягь. 12:47

+ 3:18 Мрк. 16:16

+ 3:19 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 7:7

+ 3:20 Эф. 5:13

+ 3:22 Ягь. 4:1-2

+ 3:24 МатӀ. 11:2, Мрк. 6:17-18, ЛкӀ. 3:19-20

+ 3:25 Ягь. 2:6

+ 3:26 Ягь. 1:7, Ягь. 5:33

+ 3:27 1-Кар. 4:7

+ 3:28 Мрк. 1:2, Ягь. 1:20

+ 3:29 МатӀ. 9:15, МатӀ. 25:1-13, Крм. 19:7, Крм. 21:2, МатӀ. 9:15, Мрк. 2:19

+ 3:33 Ягь. 8:26

+ 3:35 МатӀ. 3:17, МатӀ. 17:5, Ягь. 5:20

+ 3:36 Ягь. 5:24, Ягь. 6:40, 1-Ягь. 5:12-13

+ 4:2 Ягь. 3:22

+ 4:3 Ягь. 2:11-12

+ 4:4 ЛкӀ. 9:52-53

+ 4:5 Хьн. 33:19, Хьн. 48:22

+ 4:10 Зб. 35:10,

+ 4:14 Ягь. 7:38

+ 4:19 Ягь. 9:20

+ 4:20 Хьн. 12:6-7, Хьн. 33:18, ККъ. 11:29, ККъ. 27:12, ККъ. 12:5

+ 4:22 Зб. 147:8-9, Кр. 13:23, Рим. 3:1-2

+ 4:23 Рим. 8:15, Эф. 6:18, Зб. 144:18

+ 4:24 2-Кар. 3:17

+ 4:25 Ягь. 1:41, МатӀ. 11:2, ККъ. 18:18

+ 4:26 Ягь. 9:37

+ 4:34 ККъ. 8:3, Ягь. 5:30, Ягь. 6:38, Ягь. 9:4, Ягь. 14:31

+ 4:35 МатӀ. 9:38, ЛкӀ. 10:2

+ 4:36 1-Кар. 3:6-9

+ 4:42 Ягь. 1:29, 1-Ягь. 4:14

+ 4:44 МатӀ. 13:57, Мрк. 6:4, ЛкӀ. 4:24

+ 4:45 Ягь. 2:23

+ 4:46 Ягь. 2:1, Ягь. 21:2, Ягь. 2:12

+ 4:48 Ягь. 2:18, Ягь. 6:30, 1-Кар. 1:22

+ 4:53 МатӀ. 8:13, Кр. 16:34, Кр. 18:8

+ 4:54 Ягь. 2:11

+ 5:8 МатӀ. 9:6-7, Мрк. 2:11, ЛкӀ. 5:24

+ 5:10 Эхкъ. 20:10,

+ 5:16 Ягь. 15:20

+ 5:18 Ягь. 7:1, ФпӀ. 2:6

+ 5:20 МатӀ. 3:17, МатӀ. 17:5, Ягь. 3:35, Ягь. 10:17, Ягь. 15:9, Ягь. 17:26

+ 5:21 Рим. 8:11, 1-Кар. 15:45

+ 5:22 Ягь. 17:2, Кр. 10:42

+ 5:23 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20, Ягь. 15:23

+ 5:24 Ягь. 3:36, Ягь. 6:40, Ягь. 20:31, 1-Ягь. 5:9-13, 1-Ягь. 3:14

+ 5:25 МатӀ. 27:52-53, Эф. 2:1, Эф. 2:5

+ 5:26 Ягь. 1:4, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11

+ 5:28 Ягь. 11:25, Ягь. 11:43

+ 5:30 Мрк. 14:36, Ягь. 6:38, Ягь. 8:16

+ 5:31 Ягь. 8:13

+ 5:33 Ягь. 1:7, Ягь. 3:26, Ягь. 10:41

+ 5:35 МатӀ. 5:16, 2-Птр. 1:19

+ 5:36 Ягь. 8:18, Ягь. 10:25, 1-Ягь. 5:9

+ 5:39 ЛкӀ. 24:27

+ 5:41 1-Сал. 2:6

+ 5:43 Ягь. 10:25, Ягь. 12:12, Ягь. 1:11, Ягь. 3:11-12

+ 5:44 Ягь. 12:43

+ 5:46 Кьрм. 21:9, ККъ. 28:15

• 6:1 МатӀ. 14:13-21, Мрк. 6:30-44, ЛкӀ. 9:10-17

+ 6:4 Эхкъ. 12:1-30, ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 2:13, Ягь. 11:55

+ 6:5 Ягь. 1:44,

+ 6:8 Ягь. 1:40, Ягь. 1:44

+ 6:11 МатӀ. 15:36

+ 6:14 МатӀ. 11:2-3, Ягь. 4:25, Ягь. 11:27

• 6:16 МатӀ. 14:22-27, Мрк. 6:45-52

+ 6:29 1-Ягь. 3:23

+ 6:30 МатӀ. 12:38, Ягь. 2:18, Ягь. 4:48, 1-Кар. 1:22

+ 6:31Забур 77:24.

+ 6:31 Эхкъ. 16:15, Кьрм. 11:7-9, Зб. 77:24

+ 6:34 Ягь. 4:15

+ 6:35 Ягь. 4:14, Ягь. 7:37

+ 6:37 Ягь. 17:6

+ 6:38 Ягь. 3:13, 1-Кар. 15:47, Мрк. 14:36, Ягь. 5:30

+ 6:39 МатӀ. 18:14, Ягь. 10:28-29

+ 6:40 Ягь. 3:35, Ягь. 5:24, 1-Ягь. 5:12-13

+ 6:42 МатӀ. 13:55

+ 6:44 Ягь. 12:32

+ 6:46 Эхкъ. 33:20, МатӀ. 11:27, Ягь. 1:18

+ 6:51 Ягь. 3:13, МатӀ. 26:26-28

+ 6:53 Мрк. 14:22-24, 1-Кар. 10:16, 1-Кар. 11:27

+ 6:56 Ягь. 15:4-5, 1-Ягь. 3:24

+ 6:62 Мрк. 16:19, ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9

+ 6:63 2-Кар. 3:6

+ 6:64 Ягь. 13:11

+ 6:69 Мрк. 1:24

+ 6:70 Ягь. 13:2, Ягь. 13:27

+ 6:71 Ягь. 18:2-3

+ 7:1 Ягь. 5:18, Ягь. 8:37, Ягь. 11:53

+ 7:2 Лв. 23:34, ККъ. 16:13-15

+ 7:3 Мрк. 3:31, Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 7:6 Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 7:7 Ягь. 15:18, Ягь. 3:19

+ 7:13 Ягь. 19:38

+ 7:16 Ягь. 8:28, Ягь. 12:49, Ягь. 14:10

+ 7:18 Ягь. 5:41, Ягь. 8:50

+ 7:19 ККъ. 33:4, Ягь. 1:17

+ 7:20 Мрк. 3:22, Ягь. 8:48, Ягь. 10:20

+ 7:23 МатӀ. 12:2, Ягь. 5:16

+ 7:24 Ягь. 8:15

+ 7:27 Ягь. 8:14, Ягь. 9:29, Ягь. 19:9

+ 7:29 МатӀ. 11:27, Ягь. 8:55

+ 7:30 Ягь. 10:39, Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 8:20, Ягь. 13:1

+ 7:31 Ягь. 8:30

+ 7:33 Мрк. 14:7, Ягь. 14:19, Ягь. 16:5

+ 7:34 Ягь. 8:21-22, Ягь. 13:33

+ 7:37 Лв. 23:36, Кьрм. 29:35, МатӀ. 11:28, Зб. 41:2, МатӀ. 5:6, Ягь. 4:14, Ягь. 6:35

+ 7:38 Зб. 35:10,

+ 7:39 Кр. 2:4

+ 7:40 ККъ. 18:15, ККъ. 18:18-19, Ягь. 1:21

+ 7:42 МатӀ. 2:1, ЛкӀ. 2:4-7

+ 7:43 Ягь. 9:16, Ягь. 10:19

+ 7:48 1-Кар. 1:20, 1-Кар. 2:8

+ 7:50 Ягь. 3:1, Ягь. 19:39

+ 7:51 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, ККъ. 19:15

+ 8:5 Лв. 20:10, ККъ. 22:22-24,

+ 8:6 ЛкӀ. 11:54, ЛкӀ. 20:20

+ 8:7 ККъ. 17:7, Рим. 2:1, Рим. 2:22

+ 8:11 Ягь. 5:14

+ 8:12 ЛкӀ. 2:30, Ягь. 1:4, Ягь. 1:9, Ягь. 12:35

+ 8:13 Ягь. 5:31

+ 8:14 Ягь. 13:3, Ягь. 16:28, Ягь. 7:27

+ 8:15 Ягь. 3:17, Ягь. 7:24, Ягь. 12:47

+ 8:16 Ягь. 5:30, Ягь. 16:32

+ 8:17 Кьрм. 35:30, ККъ. 17:6, ККъ. 19:15

+ 8:18 Ягь. 5:36, 1-Ягь. 5:9

+ 8:19 МатӀ. 11:27, Ягь. 16:3

+ 8:20 Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 13:1

+ 8:21 Ягь. 7:34-35, Ягь. 13:33

+ 8:23 1-Ягь. 4:5, Ягь. 17:14

+ 8:26 Ягь. 15:15, Ягь. 3:33

+ 8:28 Кьрм. 21:9, Ягь. 3:14, Ягь. 12:32, Ягь. 5:30, Ягь. 7:16

+ 8:29 Ягь. 4:34, Ягь. 6:38

+ 8:30 Ягь. 7:31

+ 8:32 Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1

+ 8:33 МатӀ. 3:9

+ 8:34 2-Птр. 2:19, Рим. 6:16-20, ТӀитӀ. 3:3

+ 8:35 Хьн. 21:10, ГлтӀ. 4:30

+ 8:37 Ягь. 5:18, Ягь. 7:1, Ягь. 11:53

+ 8:39 ЛкӀ. 19:9

+ 8:41 ККъ. 32:6,

+ 8:44 1-Ягь. 3:8, 1-Ягь. 3:10, 1-Ягь. 3:12, Хьн. 3:4, 2-Кар. 11:3, Крм. 12:9

+ 8:48 Мрк. 3:22, Ягь. 7:20

+ 8:49 Ягь. 5:23

+ 8:50 Ягь. 5:41, Ягь. 7:18

+ 8:51 Ягь. 5:24, Ягь. 11:26

+ 8:54 Чвд. 5:5, Ягь. 17:1, Кр. 3:13, 2-Птр. 1:17

+ 8:55 Ягь. 7:28-29

+ 8:56 МатӀ. 13:17, ЛкӀ. 17:22

+ 8:59 Ягь. 10:31

+ 9:2 Эхкъ. 20:5,

+ 9:4 Ягь. 4:34, Ягь. 11:9, Ягь. 12:35

+ 9:5 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 12:46

* 9:6 ЦуькӀуьн – тфу.

+ 9:6 Мрк. 7:33, Мрк. 8:23

+ 9:7 ЛкӀ. 13:4

+ 9:14 Ягь. 5:9

+ 9:16 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36, Ягь. 7:43, Ягь. 10:19

+ 9:17 Ягь. 4:19, Ягь. 6:14

+ 9:22 Ягь. 7:13, Ягь. 12:42, Ягь. 16:2

+ 9:29 Ягь. 7:27, Ягь. 8:14

+ 9:31 Зб. 65:18,

+ 9:37 Ягь. 4:26

+ 9:40 Рим. 2:19

+ 9:41 Ягь. 15:22, Якь. 4:17

+ 10:6 Мрк. 6:52, Мрк. 8:17

+ 10:9 Зб. 22:2,

+ 10:11 Зб. 22:1, Зб. 79:2, Чвд. 13:20, Ягь. 15:13, 1-Ягь. 3:16

+ 10:12 МатӀ. 7:15, Кр. 20:29

+ 10:15 МатӀ. 11:27

+ 10:16 Ягь. 11:52, ЛкӀ. 12:32

+ 10:17 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20

+ 10:18 Ягь. 2:19

+ 10:19 Ягь. 7:43, Ягь. 9:16

+ 10:20 Мрк. 3:22, Ягь. 7:20, Ягь. 8:48,

+ 10:21 Эхкъ. 4:11, Зб. 145:8

* 10:22 ЦӀийи хъувунин сувар – чувудри чпин душманривай-мажусийривай Аллагьдин КӀвал къахкъудайдай гуьгъуьниз ам цӀийи ва михьи хъувуниз, Аллагьдиз талукьарнавай сувар.

+ 10:23 Кр. 3:11, Кр. 5:12

+ 10:24 МатӀ. 26:63, Ягь. 1:24-25, Ягь. 1:41

+ 10:25 Ягь. 5:36

+ 10:28 Ягь. 3:16, Ягь. 17:12

+ 10:30 Ягь. 17:11

+ 10:31 Ягь. 8:59

+ 10:33 Лв. 24:16, МатӀ. 9:3

+ 10:34Забур 81:6.

+ 10:34 Зб. 81:6

+ 10:36 Ягь. 3:17, Зб. 2:7, Мрк. 2:7, Мрк. 14:64

+ 10:38 Ягь. 14:10

+ 10:39 ЛкӀ. 4:30, Ягь. 7:30

+ 10:40 Ягь. 1:28

+ 10:41 Ягь. 1:7, Ягь. 3:26, Ягь. 5:33

+ 10:42 Ягь. 7:31

+ 11:1 ЛкӀ. 10:38-39

+ 11:2 Ягь. 12:3

+ 11:8 Ягь. 8:59, Ягь. 10:31

+ 11:9 Ягь. 9:4, Ягь. 12:35

+ 11:11 МатӀ. 9:24, Мрк. 5:39,

+ 11:16 МатӀ. 10:3, Мрк. 3:18, ЛкӀ. 6:15, Ягь. 14:5, Ягь. 20:24, Ягь. 21:2, Кр. 1:13, Ягь. 13:37

+ 11:24 ЛкӀ. 14:14, Ягь. 5:29, Ягь. 6:39

+ 11:25 Ягь. 1:4, Ягь. 5:26, 1-Ягь. 1:2, 1-Ягь. 5:11

+ 11:26 Ягь. 5:24, Ягь. 8:51

+ 11:27 Зб. 2:7, МатӀ. 11:2, Ягь. 1:49, МатӀ. 16:16, Мрк. 8:29

+ 11:35 ЛкӀ. 19:41

+ 11:37 Ягь. 9:6-7

+ 11:38 МатӀ. 27:60

+ 11:41 Ягь. 17:1

+ 11:42 Ягь. 3:17

+ 11:43 Ягь. 5:28

+ 11:44 Ягь. 5:28

• 11:45 МатӀ. 26:1-5, Мрк. 14:1-22, ЛкӀ. 22:1-2

+ 11:45 Ягь. 2:23

+ 11:50 Ягь. 18:14

+ 11:51 Мрк. 10:45

+ 11:52 Ягь. 10:16, 1-Ягь. 2:2

+ 11:53 Мрк. 14:1, Ягь. 5:18, Ягь. 7:1, Ягь. 8:37

+ 11:55 Эхкъ. 12:1-30, ККъ. 16:1, ККъ. 16:16, Ягь. 2:13, Ягь. 6:4,

+ 11:57 Ягь. 7:11

• 12:1 МатӀ. 26:6-13, Мрк. 14:3-9, ЛкӀ. 7:36-50

+ 12:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 11:55, МатӀ. 21:17, Ягь. 11:1, Ягь. 11:18

+ 12:2 ЛкӀ. 10:38

+ 12:3 Ягь. 11:2

+ 12:6 Ягь. 13:29

+ 12:8 ККъ. 15:11

+ 12:9 Ягь. 11:44

• 12:12 МатӀ. 21:4-9, Мрк. 11:7-10, ЛкӀ. 19:35-38

+ 12:13 Зб. 117:25-26

+ 12:15 МатӀ. 21:4-5

+ 12:16 Ягь. 2:22

+ 12:19 Ягь. 11:47-48

+ 12:21 Ягь. 1:44

+ 12:23 Ягь. 2:4, Ягь. 17:1

+ 12:24 1-Кар. 15:36

+ 12:25 МатӀ. 10:39, ЛкӀ. 14:26

+ 12:27 Мрк. 14:34, Ягь. 13:21

+ 12:28 Мрк. 1:11, Мрк. 9:7

+ 12:29 Кр. 23:9

+ 12:30 Ягь. 11:42

+ 12:31 Ягь. 16:11, 2-Кар. 4:4, Кал. 2:15

+ 12:32 Кьрм. 21:9, Ягь. 3:14, Ягь. 8:28, Ягь. 6:44

+ 12:33 Ягь. 18:32

+ 12:34 Зб. 88:5, Зб. 109:4,

+ 12:35 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Эф. 5:8, Ягь. 9:4, Ягь. 11:9, 1-Ягь. 1:6

+ 12:36 ЛкӀ. 16:8, 1-Сал. 5:5

+ 12:38 Рим. 10:16

+ 12:40 МатӀ. 13:15, Мрк. 4:12, Кр. 28:27

+ 12:42 Ягь. 3:1, Ягь. 9:22, Ягь. 16:2

+ 12:43 Ягь. 5:44

+ 12:44 МатӀ. 10:40, Ягь. 13:20, Ягь. 14:1

+ 12:45 Ягь. 14:9

+ 12:46 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Ягь. 9:5

+ 12:47 Ягь. 3:17, Ягь. 4:42, Ягь. 8:15

+ 12:48 ККъ. 18:19

+ 13:1 Эхкъ. 12:1-30, Ягь. 12:1, Мрк. 14:41, Ягь. 2:4, Ягь. 7:6, Ягь. 8:20

+ 13:2 Ягь. 6:70

+ 13:3 МатӀ. 11:27, Ягь. 17:2, Ягь. 8:14, Ягь. 16:28

+ 13:5 МатӀ. 20:28, ЛкӀ. 22:27

+ 13:8 1-Кар. 6:11, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5, Чвд. 10:22

+ 13:10 Ягь. 15:3

+ 13:11 Ягь. 6:64, Ягь. 18:2

+ 13:13 МатӀ. 7:22, МатӀ. 23:8, ЛкӀ. 6:46, ФпӀ. 2:11

+ 13:14 1-ТӀим. 5:10

+ 13:15 1-Птр. 2:21

+ 13:16 ЛкӀ. 6:40, Ягь. 15:20

+ 13:17 МатӀ. 24:46, ЛкӀ. 11:28, Якь. 1:22, Рим. 2:13

• 13:18 МатӀ. 26:21-25, Мрк. 14:18-21, ЛкӀ. 22:21-23

+ 13:18Забур 40:10.

+ 13:18 Ягь. 6:70, Зб. 40:10

+ 13:19 Мрк. 13:23, Ягь. 14:29, Ягь. 16:4

+ 13:20 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 12:44

+ 13:21 Мрк. 14:34, Ягь. 12:27

+ 13:23 Ягь. 19:26, Ягь. 20:2, Ягь. 21:7, Ягь. 21:20

* 13:25 Алгъун – юкь агъузун.

+ 13:29 Ягь. 12:6

+ 13:31 1-Птр. 4:11

+ 13:32 Ягь. 17:1, Ягь. 17:5

+ 13:33 Ягь. 7:34, Ягь. 8:21

+ 13:34 1-Ягь. 2:7-8, 1-Ягь. 3:11, 2-Ягь. 1:5, Лв. 19:18, Ягь. 15:12

• 13:36 МатӀ. 26:31-35, Мрк. 14:27-31, ЛкӀ. 22:31-34

+ 13:37 Ягь. 11:16, Ягь. 21:19

+ 13:38 Ягь. 18:27

+ 14:1 Ягь. 12:44

+ 14:3 Ягь. 14:1, 1-Сал. 4:17

+ 14:5 Ягь. 11:16

+ 14:6 Ягь. 1:17, Ягь. 11:25, Чвд. 10:20

+ 14:8 Ягь. 1:43, Ягь. 12:21

+ 14:9 Ягь. 12:45

+ 14:10 Ягь. 10:38

+ 14:11 Ягь. 5:36

+ 14:12 Ягь. 8:14, Ягь. 13:3, Ягь. 16:28

+ 14:14 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 15:16, Ягь. 16:23, 1-Ягь. 3:22

+ 14:15 МатӀ. 28:20, 1-Ягь. 5:3, 2-Ягь. 1:6, Рим. 13:10

+ 14:16 Ягь. 15:26, Ягь. 16:13

+ 14:17 1-Кар. 2:14, Кр. 2:4

+ 14:19 Ягь. 7:33

+ 14:21 Ягь. 16:27

+ 14:22 ЛкӀ. 6:16, Кр. 1:13

+ 14:23 Крм. 3:20

+ 14:26 Ягь. 15:26, Ягь. 16:13, 1-Кар. 2:10, 1-Ягь. 2:20, ЛкӀ. 24:49

+ 14:27 ФпӀ. 4:7, Кал. 3:15

+ 14:28 Ягь. 14:1-2, 1-Кар. 11:3, 1-Кар. 15:24

+ 14:29 Мрк. 13:23, Ягь. 13:19

+ 14:30 Ягь. 12:31, Эф. 2:2

+ 15:2 МатӀ. 3:10, МатӀ. 7:19

+ 15:3 Ягь. 13:10

+ 15:4 1-Ягь. 2:6

+ 15:5 Рим. 11:17, Ягь. 6:56, 1-Ягь. 3:24, Мрк. 4:20

+ 15:6 МатӀ. 13:42

+ 15:7 Ягь. 14:14

+ 15:9 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20

+ 15:11 Ягь. 3:29, Ягь. 16:24, Ягь. 17:13, 1-Ягь. 1:4, 2-Ягь. 1:12

+ 15:12 Ягь. 13:34

+ 15:13 Ягь. 10:11, 1-Ягь. 3:16, Рим. 5:7-8, Эф. 5:2

+ 15:14 Мрк. 3:35

+ 15:15 Ягь. 3:32, Ягь. 8:26

+ 15:16 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 14:14, Ягь. 16:23

+ 15:17 1-Ягь. 2:7, 1-Ягь. 3:11, 2-Ягь. 1:5

+ 15:18 Мрк. 13:13, Ягь. 7:7, 1-Ягь. 3:13

+ 15:19 Ягь. 8:23, Ягь. 17:14

+ 15:20 МатӀ. 10:24, ЛкӀ. 6:40, Ягь. 13:16, Ягь. 5:16, 1-Кар. 4:12, 2-Кар. 4:9, 1-Сал. 2:15, 2-ТӀим. 3:12

+ 15:22 Ягь. 9:41

+ 15:23 Ягь. 5:23

+ 15:24 Ягь. 7:31, Ягь. 10:37

+ 15:25Забур 34:19; 68:5.

+ 15:25 Зб. 34:19, Зб. 68:5

+ 15:26 Ягь. 14:17, Ягь. 16:13, Кр. 5:32, 1-Ягь. 5:6-8

+ 15:27 ЛкӀ. 24:48, Ягь. 19:35, Кр. 1:8

+ 16:2 Ягь. 9:22, Ягь. 12:42, Кр. 8:1, Кр. 9:1, Кр. 26:9

+ 16:3 Ягь. 18:19

+ 16:4 Мрк. 13:23, Ягь. 13:19, Ягь. 14:29

+ 16:5 Ягь. 7:33, Ягь. 14:12

+ 16:7 Ягь. 15:26

+ 16:9 Ягь. 8:24

+ 16:11 Ягь. 12:31, Кал. 2:15

+ 16:13 Ягь. 14:17, Ягь. 15:26, 1-Ягь. 2:20, 1-Кар. 2:10

+ 16:15 Ягь. 17:10

+ 16:16 Ягь. 7:33

+ 16:20 МатӀ. 9:15

+ 16:22 2-Кар. 6:10

+ 16:23 МатӀ. 7:7-8, Мрк. 11:24, Ягь. 14:14, Ягь. 15:16

+ 16:24 Ягь. 3:29, Ягь. 15:11, Ягь. 17:13, 2-Ягь. 1:12

+ 16:25 Мрк. 8:32

+ 16:27 Ягь. 14:21

+ 16:28 Ягь. 8:14, Ягь. 13:3

+ 16:30 Ягь. 2:24-25

+ 16:32 МатӀ. 26:31, Мрк. 14:27, Ягь. 8:16

+ 16:33 Ягь. 14:27, Кал. 3:15, Рим. 8:37, Крм. 3:21

+ 17:1 Ягь. 11:41, Ягь. 2:4, Ягь. 12:23, Ягь. 8:54, Ягь. 13:32

+ 17:2 МатӀ. 28:18, Ягь. 5:22, Ягь. 13:3

+ 17:5 Ягь. 1:1-2

+ 17:8 Ягь. 6:69

+ 17:9 ЛкӀ. 22:32

+ 17:10 Ягь. 16:15,

+ 17:11 Ягь. 10:30

+ 17:12 2-Сал. 3:3, Ягь. 13:2, Ягь. 10:28

+ 17:13 Ягь. 3:29, Ягь. 15:11, Ягь. 16:24, 2-Ягь. 1:12

+ 17:14 Ягь. 8:23, Ягь. 15:19

+ 17:15 МатӀ. 6:13

+ 17:17 Зб. 118:160

+ 17:18 Ягь. 20:21

+ 17:22 Рим. 8:30

+ 17:24 Ягь. 14:3

+ 17:25 Ягь. 8:55, Ягь. 10:15

+ 17:26 МатӀ. 3:17, Ягь. 5:20

• 18:1 МатӀ. 26:47-56, Мрк. 14:43-50, ЛкӀ. 22:47-53

+ 18:1 МатӀ. 26:36

+ 18:2 ЛкӀ. 22:39

+ 18:3 Кр. 1:16

+ 18:4 Ягь. 13:1, Ягь. 1:38, Ягь. 20:15

+ 18:9 Ягь. 17:12

+ 18:10 ЛкӀ. 22:38

+ 18:11 Мрк. 10:38, Мрк. 14:36

• 18:12 МатӀ. 26:57-58, Мрк. 14:53-54, ЛкӀ. 22:54

+ 18:13 ЛкӀ. 3:2, Кр. 4:6

+ 18:14 Ягь. 11:50

• 18:16 МатӀ. 26:69-70, Мрк. 14:66-68, ЛкӀ. 22:55-57

• 18:19 МатӀ. 26:59-66, Мрк. 14:55-64, ЛкӀ. 22:66-71

+ 18:20 Ягь. 7:26

+ 18:22 Кр. 23:2, Кр. 23:4

+ 18:26 Ягь. 18:10

+ 18:27 МатӀ. 26:64, Мрк. 14:72, ЛкӀ. 22:60, Ягь. 13:38

• 18:28 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, Мрк. 15:1-5, ЛкӀ. 23:1-5

+ 18:28 Кр. 10:28, ККъ. 16:1

+ 18:29 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 18:32 Мрк. 10:33, Ягь. 12:33

+ 18:33 МатӀ. 2:2

+ 18:36 Ягь. 8:23, Ягь. 17:14

+ 18:37 Ягь. 3:11, 1-Ягь. 4:6

+ 18:38 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15

+ 18:39 Мрк. 15:6-7

• 19:1 МатӀ. 27:15-31, Мрк. 15:6-20, ЛкӀ. 23:13-25

+ 19:4 ЛкӀ. 23:41, Чвд. 4:15

+ 19:7 Ягь. 10:36, Лв. 24:16

+ 19:9 Кр. 8:32-33

+ 19:11 Ягь. 18:2, Ягь. 18:14

+ 19:12 Кр. 3:13

+ 19:15 Зб. 92:1

• 19:17 МатӀ. 27:32-44, Мрк. 15:21-32, ЛкӀ. 23:26-43

+ 19:20 Чвд. 13:12

+ 19:24Забур 21:19.

+ 19:24 Зб. 21:19

+ 19:25 ЛкӀ. 24:18, ЛкӀ. 8:2

+ 19:26 Ягь. 13:23

• 19:28 МатӀ. 27:45-56, Мрк. 15:33-41, ЛкӀ. 23:44-49

+ 19:28 Зб. 68:22

+ 19:31 ККъ. 21:23,

+ 19:34 1-Ягь. 5:6

+ 19:35 Ягь. 15:27, Кр. 1:8, 1-Ягь. 1:1-3, Крм. 1:2

+ 19:36ЭхкъечӀун 12:46.

+ 19:36 Эхкъ. 12:46, Кьрм. 9:12, Зб. 33:21, МатӀ. 1:23, МатӀ. 21:4, МатӀ. 26:56

• 19:38 МатӀ. 27:57-61, Мрк. 15:42-47, ЛкӀ. 23:50-56

+ 19:38 Ягь. 7:13

+ 19:39 Ягь. 3:1, Ягь. 7:50, МатӀ. 2:11

+ 19:40 Ягь. 11:44

• 20:1 МатӀ. 28:1-10, Мрк. 16:1-8, ЛкӀ. 24:1-12

* 20:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 20:1 ЛкӀ. 8:2

+ 20:2 Ягь. 13:23

+ 20:9 Зб. 15:10, ЛкӀ. 24:27

• 20:11 Мрк. 16:9-11

* 20:11 Алгъун – юкь агъузун.

+ 20:12 ЛкӀ. 24:4, Кр. 1:10

+ 20:14 ЛкӀ. 24:16, ЛкӀ. 24:31, Ягь. 21:4

+ 20:15 Ягь. 1:38, Ягь. 18:4

+ 20:17 МатӀ. 28:10, Рим. 8:29, Чвд. 2:11

• 20:19 МатӀ. 28:16-20, Мрк. 16:14-18, ЛкӀ. 24:36-49

+ 20:21 Ягь. 17:18

+ 20:22 Хьн. 2:7

+ 20:23 МатӀ. 16:19, МатӀ. 18:18

+ 20:24 Ягь. 11:16

+ 20:28 Ягь. 1:1, 1-Ягь. 5:20, ФпӀ. 2:6

+ 20:29 Мрк. 15:32, 1-Птр. 1:8

+ 20:30 Ягь. 21:25

+ 20:31 Зб. 2:7, МатӀ. 14:33, ЛкӀ. 1:35, Ягь. 1:7, Кр. 19:4, Ягь. 3:14-15, 1-Ягь. 5:13

+ 21:1 Ягь. 6:1

+ 21:2 Ягь. 11:16, Ягь. 14:5, Ягь. 20:24, Ягь. 1:45, Ягь. 2:1, МатӀ. 4:21, ЛкӀ. 5:10

+ 21:4 ЛкӀ. 24:16, ЛкӀ. 24:31, Ягь. 20:14

+ 21:5 ЛкӀ. 24:41

+ 21:6 ЛкӀ. 5:4

+ 21:7 Ягь. 13:23

+ 21:14 Ягь. 20:19, Ягь. 20:26

+ 21:16 Кр. 20:28, 1-Птр. 5:1

+ 21:19 Ягь. 13:37, 2-Птр. 1:14

+ 21:20 Ягь. 13:23, Ягь. 13:25

+ 21:22 МатӀ. 16:27, Мрк. 9:1

+ 21:24 Ягь. 15:27, 3-Ягь. 1:12

+ 21:25 Ягь. 20:30

+ 1:1 ЛкӀ. 1:3, Мрк. 16:19, ЛкӀ. 24:51

+ 1:3 МатӀ. 28:17, Мрк. 16:14, ЛкӀ. 24:15-49, Ягь. 20:19-29, 1-Кар. 15:5-7

+ 1:4 ЛкӀ. 24:49

+ 1:5 ЛкӀ. 3:3,

+ 1:6 ЛкӀ. 17:20, ЛкӀ. 19:11

+ 1:7 1-Сал. 5:1

+ 1:8 Кр. 8:1, Кр. 8:14, ЛкӀ. 24:48-49, Мрк. 16:15

+ 1:9 Мрк. 16:19

+ 1:10 Мрк. 9:3, Ягь. 20:12

+ 1:11 МатӀ. 16:27

+ 1:13 МатӀ. 10:2-4, Мрк. 3:17-18, ЛкӀ. 6:14-16

+ 1:14 Мрк. 3:31, Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 1:16 ЛкӀ. 22:47, ЛкӀ. 22:37, ЛкӀ. 24:44

+ 1:17 Ягь. 6:71, Ягь. 13:21

+ 1:19 МатӀ. 27:8

+ 1:20 Забур 68:26.

+ 1:20Забур 108:8.

+ 1:20 Зб. 68:26, Зб. 108:8

+ 1:22 ЛкӀ. 3:3, ЛкӀ. 24:48

+ 1:23 Кр. 18:7, Кал. 4:11

+ 1:24 Кр. 15:8

+ 2:1 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, Лв. 23:15, ККъ. 16:9, Кр. 20:16

+ 2:3 МатӀ. 3:11

+ 2:4 Кр. 4:31, Кр. 13:52, ЛкӀ. 24:49, Кр. 1:4-5

+ 2:11 Кр. 6:5, Кр. 13:43

+ 2:13 1-Кар. 14:23

+ 2:19 МатӀ. 24:30, ЛкӀ. 21:11, Крм. 8:7

+ 2:20 Крм. 6:12

+ 2:21 Рим. 10:13

+ 2:22 Ягь. 3:2

+ 2:23 ЛкӀ. 22:22, ЛкӀ. 23:33

+ 2:24 ЛкӀ. 24:5-6, Рим. 8:11

+ 2:25 Зб. 15:8-11

+ 2:27 Зб. 29:4, Зб. 48:16, Зб. 85:13,

+ 2:25-28 Забур 15:8-11.

+ 2:28 МатӀ. 7:14, Зб. 15:8-11, Кр. 13:35

+ 2:29 Кр. 13:36

+ 2:30 Зб. 131:11

+ 2:31 Зб. 15:10

+ 2:33 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:55-56, Рим. 8:34, Чвд. 1:3

+ 2:34-35 Забур 109:1.

+ 2:34 Зб. 109:1, ЛкӀ. 20:42-43

+ 2:37 ЛкӀ. 3:10, Кр. 16:30

+ 2:38 Мрк. 1:4, Кр. 10:48, ЛкӀ. 11:13, Кр. 8:15

+ 2:39 Эф. 2:13

+ 2:44 Кр. 4:32-37

+ 3:2 Кр. 14:8

+ 3:6 2-Кар. 6:10

+ 3:7 Мрк. 1:31, Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 9:41

+ 3:8 Кр. 14:10

+ 3:11 Ягь. 10:23, Кр. 5:12

+ 3:13 Эхкъ. 3:6, Ягь. 8:54, Ягь. 17:1, 2-Птр. 1:17, ЛкӀ. 23:14, Ягь. 19:12

* 3:14 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

+ 3:14 ЛкӀ. 23:18

+ 3:17 Кр. 13:27, 1-ТӀим. 1:13

+ 3:21 ЛкӀ. 1:69-70, Рим. 1:2

+ 3:22 ККъ. 18:15-16, МатӀ. 17:5, Кр. 7:37

+ 3:22-23Киххьей Къанун 18:15, 18, 19.

+ 3:23 Лв. 23:29, ККъ. 18:19

+ 3:25Хьунухь 22:18.

+ 3:25 Хьн. 22:18, Хьн. 26:4

+ 4:1 МатӀ. 22:23, Кр. 23:8

+ 4:3 ЛкӀ. 21:12

+ 4:6 МатӀ. 26:3, ЛкӀ. 3:2, Ягь. 18:13

+ 4:7 ЛкӀ. 20:2

+ 4:8 Мрк. 13:11, Кр. 6:10, Кр. 13:9

* 4:9 Гьаркьун – са вуч ятӀани кӀевелей тӀалабун.

+ 4:9 Кр. 3:6-8

+ 4:11 Забур 117:22.

+ 4:11 Зб. 117:22, ЛкӀ. 20:17, 1-Птр. 2:7

+ 4:12 МатӀ. 1:21

+ 4:14 Кр. 3:11

+ 4:19 Кр. 5:29

+ 4:21 ЛкӀ. 20:6, ЛкӀ. 22:2, Кр. 5:26

+ 4:24 Эхкъ. 20:11

+ 4:25-26 Забур 2:1-2.

+ 4:26 Зб. 2:1-2

+ 4:27 ЛкӀ. 23:1, ЛкӀ. 23:11, Кр. 3:13

+ 4:29 Эф. 6:19

+ 4:31 Кр. 2:4, Кр. 13:52

+ 4:32 Кр. 2:44

+ 4:34 2-Кар. 8:14

+ 4:36 Кр. 9:27, Кр. 13:2, Кр. 15:36, ГлтӀ. 2:9

+ 5:12 Мрк. 16:20, Ягь. 10:23, Кр. 3:11

+ 5:15 Мрк. 6:55, Кр. 19:11-12

+ 5:17 Кр. 4:1, Кр. 23:8, Мрк. 15:10, Кр. 13:45

+ 5:18 ЛкӀ. 21:12, Кр. 4:3

+ 5:19 Кр. 12:7-10, Кр. 16:26

+ 5:26 ЛкӀ. 20:6, ЛкӀ. 22:2, Кр. 4:21

+ 5:27 МатӀ. 10:17, МатӀ. 26:59

+ 5:28 Кр. 4:17-18, МатӀ. 27:25

+ 5:29 Кр. 4:19

+ 5:32 ЛкӀ. 24:48, Ягь. 15:26

+ 5:33 Кр. 7:54

+ 5:34 Кр. 22:3,

+ 5:37 Кьрм. 1:2, ЛкӀ. 2:2

+ 5:41 МатӀ. 5:12, 1-Птр. 4:13-14, 2-Кар. 12:10

+ 6:1 Кр. 9:29

+ 6:3 1-ТӀим. 3:8

+ 6:5 Кр. 8:5, Кр. 21:8, Кр. 2:11, Кр. 13:43

+ 6:6 1-ТӀим. 4:14, 1-ТӀим. 5:22, 2-ТӀим. 1:6

+ 6:7 Кр. 12:24, Кр. 19:20

+ 6:10 Кр. 4:8, ЛкӀ. 21:15

+ 6:11 МатӀ. 26:59

+ 6:13 Кр. 21:28

+ 6:14 МатӀ. 26:61, Ягь. 2:19-22, МатӀ. 5:17

+ 7:2 Хьн. 11:31, Хьн. 12:4

+ 7:3Хьунухь 12:1.

+ 7:3 Хьн. 12:1

+ 7:4 Хьн. 11:32

+ 7:5 Хьн. 15:3, Хьн. 18:10, Хьн. 12:7, Хьн. 13:15, Хьн. 15:18

+ 7:6 Хьн. 15:13, Эхкъ. 12:40

+ 7:6-7Хьунухь 15:13-14.

+ 7:7 Хьн. 15:14, Эхкъ. 3:12

+ 7:8 Хьн. 17:9-14, Хьн. 21:2-4, Хьн. 25:26, Хьн. 29:31-35, Хьн. 30:5-24

+ 7:9 Хьн. 37:11, Хьн. 37:28, Хьн. 39:2

+ 7:10 Хьн. 41:37-43

+ 7:12 Хьн. 42:1-5

+ 7:13 Хьн. 43:1-15, Хьн. 45:1-4

+ 7:14 Хьн. 45:9-10, Хьн. 46:27

+ 7:15 Хьн. 46:5, Хьн. 46:28, Хьн. 49:33, Эхкъ. 1:6

+ 7:16 Хьн. 50:25,

+ 7:17 Эхкъ. 1:7, Эхкъ. 1:12

+ 7:18 Эхкъ. 1:8

+ 7:19 Эхкъ. 1:10-11, Эхкъ. 1:16

+ 7:20 Эхкъ. 2:2-3, Чвд. 11:23

+ 7:21 Эхкъ. 2:3-10

+ 7:24 Эхкъ. 2:11-12

+ 7:27-28ЭхкъечӀун 2:14.

+ 7:28 Эхкъ. 2:13-14

+ 7:29 Эхкъ. 2:15, Эхкъ. 2:22, Эхкъ. 18:3-5

+ 7:30 Эхкъ. 3:2

+ 7:32 Эхкъ. 3:6

+ 7:34 Эхкъ. 3:5, Эхкъ. 3:8-10

+ 7:35 Эхкъ. 2:14

+ 7:36 Эхкъ. 14:27-31, ККъ. 1:3, ККъ. 8:2

+ 7:37Киххьей Къанун 18:15.

+ 7:37 ККъ. 18:15, Кр. 3:22

+ 7:38 Эхкъ. 19:3, ККъ. 5:27

+ 7:39 Эхкъ. 16:3, Кьрм. 11:4-6

+ 7:40ЭхкъечӀун 32:1.

+ 7:40 Эхкъ. 32:1, Эхкъ. 32:23

+ 7:41 Эхкъ. 32:4-6,

+ 7:42 ККъ. 4:19, Зб. 80:13

+ 7:44 Эхкъ. 38:21, Крм. 15:5, Эхкъ. 25:40

+ 7:46 Зб. 88:20-21,

+ 7:48 Кр. 17:24

+ 7:51 Эхкъ. 32:9, ККъ. 10:16, ККъ. 10:16,

+ 7:52 МатӀ. 23:37

+ 7:53 ККъ. 33:2, ГлтӀ. 3:19, Чвд. 2:2

+ 7:54 Кр. 5:33

+ 7:55 Эхкъ. 24:16, Зб. 109:1, Мрк. 16:19

+ 7:56 Мрк. 1:10, Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:56, Чвд. 1:3

+ 7:58 Лв. 24:14-16, Кьрм. 15:35-36, Кр. 8:1, Кр. 22:20

+ 7:59 Зб. 30:6, ЛкӀ. 23:46

+ 7:60 ЛкӀ. 22:41, ЛкӀ. 23:34

+ 8:1 Кр. 22:20, Ягь. 16:2, МатӀ. 10:23

+ 8:3 ГлтӀ. 1:13, 1-Кар. 15:9, ФпӀ. 3:6

+ 8:4 Мрк. 4:14, Кр. 11:19

+ 8:5 Кр. 6:5, Кр. 21:8

+ 8:7 ЛкӀ. 4:35, Мрк. 16:17-18

+ 8:13 МатӀ. 28:19, Кр. 16:33, Кр. 18:8

+ 8:14 Кр. 1:8

+ 8:15 Кр. 2:38

+ 8:16 МатӀ. 28:19, Кр. 19:5, Кр. 10:44, Кр. 11:15

+ 8:17 Кр. 9:17, Кр. 19:6

+ 8:22 2-ТӀим. 2:25

+ 8:24 Эхкъ. 8:8

+ 8:25 Ягь. 4:39

+ 8:26 Кр. 5:19, Кр. 10:4, Кр. 11:13, Кр. 12:7, Кр. 27:23

+ 8:29 Кр. 10:19

+ 8:31 Рим. 10:14

+ 8:35 ЛкӀ. 24:27

+ 9:1 Кр. 8:3, Ягь. 16:2

+ 9:3 Кр. 22:6-11, Кр. 26:12-18

+ 9:10 Кр. 22:12, Хьн. 22:1

+ 9:11 Кр. 21:39, Кр. 22:3

+ 9:15 Рим. 1:5, ГлтӀ. 1:15-16, 1-ТӀим. 2:7,

+ 9:16 Кр. 20:23, 1-Сал. 3:3

+ 9:17 Кр. 8:17, Кр. 19:6

+ 9:19 ГлтӀ. 1:17

+ 9:21 ГлтӀ. 1:13, ГлтӀ. 1:23

+ 9:22 1-ТӀим. 1:12, Кр. 18:28

+ 9:23 Кр. 20:3, Кр. 23:30

+ 9:25 2-Кар. 11:32-33

+ 9:27 Кр. 4:36, Кр. 13:2, Кр. 15:36, ГлтӀ. 2:9, 1-Кар. 9:6, ГлтӀ. 1:18-19

+ 9:29 Кр. 6:1

+ 9:30 Кр. 11:25

+ 9:34 Кр. 3:6

+ 9:36 Ягь. 13:14, 1-ТӀим. 2:10, 1-ТӀим. 5:10

+ 9:40 МатӀ. 9:25, Кр. 28:8, Якь. 5:16

+ 9:41 Мрк. 1:31, Мрк. 5:41, Мрк. 9:27, Кр. 3:7

+ 10:2 МатӀ. 8:10, ЛкӀ. 7:4-5

+ 10:3 Кр. 3:1

+ 10:4 Кр. 8:26, Крм. 8:4

+ 10:6 Кр. 9:43

+ 10:9 Кр. 11:5-14

+ 10:14 Лв. 11:2, ККъ. 14:3,

+ 10:15 Мрк. 7:15-16, Рим. 14:14, 1-ТӀим. 4:4, ТӀитӀ. 1:15

+ 10:19 Кр. 8:29

+ 10:22 ЛкӀ. 7:4-5

+ 10:25 Кр. 16:29

+ 10:26 Крм. 19:10, Крм. 22:8-9

+ 10:28 Ягь. 4:9, Ягь. 18:28

+ 10:34 ККъ. 10:17, Рим. 2:11, Рим. 10:12

+ 10:35 Рим. 10:12

+ 10:37 Мрк. 1:14

+ 10:38 МатӀ. 3:16, Ягь. 1:32-33, МатӀ. 4:24, ЛкӀ. 13:16

+ 10:42 Ягь. 5:22, Кр. 17:31, 1-Птр. 4:5, 2-ТӀим. 4:1

+ 10:43 ЛкӀ. 24:27, Рим. 3:21

+ 10:46 Мрк. 16:17, 1-Кар. 12:10

+ 10:47 Кр. 2:4

+ 10:48 Кр. 2:38

+ 11:2 Кр. 15:1, ГлтӀ. 2:12

+ 11:3 ЛкӀ. 15:2, ГлтӀ. 2:12

+ 11:5 Кр. 10:9-32

+ 11:9 Мрк. 7:19, Кр. 10:15

+ 11:12 Кр. 15:9

+ 11:13 Кр. 8:26

+ 11:15 Кр. 10:44

+ 11:16 Кр. 1:5

+ 11:17 Кр. 2:38

+ 11:19 Кр. 8:1

+ 11:22 Кр. 4:36, Кр. 9:27, Кр. 13:1

+ 11:24 Кр. 6:5

+ 11:25 Кр. 9:30

+ 11:27 Кр. 13:1, Кр. 15:32

+ 11:28 Кр. 21:10, МатӀ. 24:7, Кр. 18:2

+ 12:2 ЛкӀ. 5:10, Мрк. 10:39

+ 12:3 Эхкъ. 12:15

+ 12:4 ЛкӀ. 22:33

+ 12:5 2-Кар. 1:11, Эф. 6:18

+ 12:7 Кр. 8:26, Кр. 16:26

+ 12:10 Кр. 5:19, Кр. 16:26

+ 12:11 Зб. 33:7, Зб. 90:11, 2-Кар. 1:10

+ 12:12 Кр. 13:5, Кр. 15:37, 1-Птр. 5:13, Кал. 4:10, 2-ТӀим. 4:11, Ифл. 1:24

+ 12:15 МатӀ. 18:10-11, Чвд. 1:14

+ 12:17 Кр. 15:13, Кр. 21:18, Якь. 1:1, ГлтӀ. 1:19, ГлтӀ. 2:9

+ 12:23 Крм. 16:9,

+ 12:24 Кр. 6:7, Кр. 19:20

+ 12:25 Кр. 11:29-30, Кр. 12:12

+ 13:1 Кр. 11:27, Кр. 4:36, Кр. 11:22, ЛкӀ. 3:1

+ 13:2 ЛкӀ. 2:37, Рим. 1:1, ГлтӀ. 1:15

+ 13:5 Кр. 12:12, Кр. 15:37, Кал. 4:10

+ 13:6 МатӀ. 7:15

+ 13:9 Кр. 4:8, Кр. 6:10

+ 13:13 Кр. 15:38

+ 13:15 ЛкӀ. 8:41, Кр. 18:8

+ 13:17 Эхкъ. 1:7, Эхкъ. 12:51

+ 13:18 Эхкъ. 16:35, Зб. 94:10, ККъ. 9:7

+ 13:19 ККъ. 7:1,

+ 13:22 Зб. 88:20-21,

+ 13:24 ЛкӀ. 3:3

+ 13:25 ЛкӀ. 3:16, Ягь. 1:20, Ягь. 1:27

+ 13:27 Кр. 3:17, ЛкӀ. 24:26-27

+ 13:28 ЛкӀ. 23:23

+ 13:29 ЛкӀ. 23:53

+ 13:30 ЛкӀ. 24:6

+ 13:31 Кр. 1:3, ЛкӀ. 24:48

+ 13:32-33Забур 2:7.

+ 13:32 Зб. 2:7, Чвд. 1:5, Чвд. 5:5

+ 13:34 Рим. 6:9,

+ 13:35Забур 15:10.

+ 13:35 Зб. 15:10, Кр. 2:27

+ 13:36 Кр. 2:29

+ 13:38 МатӀ. 1:21, 1-Ягь. 2:12

+ 13:39 Рим. 3:20, ГлтӀ. 2:16, ГлтӀ. 3:11, Рим. 3:28

+ 13:43 Кр. 2:11, Кр. 6:5

+ 13:45 Кр. 5:17

+ 13:46 Кр. 4:30, Эф. 6:19, МатӀ. 10:11, МатӀ. 22:8, Крм. 3:4, Мрк. 12:9, Кр. 18:6

+ 13:47 Кр. 26:23

+ 13:50 1-Сал. 2:15

+ 13:51 МатӀ. 10:14, Мрк. 6:11, ЛкӀ. 9:5

+ 13:52 Кр. 2:4, Кр. 4:31

+ 14:1 Кр. 13:5

+ 14:3 Кр. 4:30, Эф. 6:19

+ 14:4 МатӀ. 10:34, ЛкӀ. 12:51

+ 14:6 МатӀ. 10:23

* 14:8 КӀакӀун – кӀвачер чеб чпин ихтиярда амачир, абур инсандиз муьтӀуьгъ тушир гьал.

* 14:8 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 14:8 Кр. 3:2

+ 14:9 МатӀ. 9:2

+ 14:10 Кр. 3:8

+ 14:11 Кр. 28:6

* 14:12 Зевс ва Гьермес – къадим юнанрин аллагьар. Зевс – виридалай кьилинди, Гьермес – гуз-къачунинни чӀалан устадвилин.

+ 14:14 Кьрм. 14:6, Мрк. 14:63

+ 14:15 Эхкъ. 20:11, 1-Сал. 1:9

+ 14:17 Лв. 26:4, МатӀ. 5:45, Зб. 103:15

+ 14:19 2-Кар. 11:25

+ 14:22 Кал. 1:23, Ягь. 15:20, 1-Птр. 2:21, 1-Птр. 5:9, 1-Сал. 3:3, 2-ТӀим. 3:12

+ 14:23 Кр. 13:2, Кр. 20:32

+ 14:26 Кр. 13:3

+ 15:1 Лв. 12:3

+ 15:2 ГлтӀ. 5:2

* 15:5 Гьаркьун – Са вуч хьайитӀани кӀевелей тӀалабун.

+ 15:7 Кр. 10:20

+ 15:8 Кр. 1:24, Кр. 10:44, Кр. 10:47

+ 15:9 Кр. 11:12, Зб. 50:12

+ 15:10 ГлтӀ. 5:1

+ 15:11 Эф. 2:8, ТӀитӀ. 2:11, ТӀитӀ. 3:7

+ 15:13 Кр. 12:17, Якь. 1:1, ГлтӀ. 1:19, ГлтӀ. 2:9

+ 15:20 1-Кар. 8:1, 1-Кар. 10:19-20, Крм. 2:14, Лв. 3:17, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24

+ 15:22 1-Птр. 5:12, 2-Кар. 1:19, 2-Сал. 1:1

+ 15:24 ГлтӀ. 1:7, ГлтӀ. 5:10

+ 15:28 Кр. 15:20

+ 15:32 Кр. 11:27

+ 15:35 Кр. 13:1

+ 15:37 Кр. 12:12, Кр. 13:5, Кал. 4:10

+ 15:38 Кр. 13:13

+ 15:40 Кр. 15:32

+ 16:1 Рим. 16:21, 1-Кар. 4:17, ФпӀ. 2:19, Кал. 1:1, 1-Сал. 3:2, 2-Сал. 1:1, 1-ТӀим. 1:2, 2-ТӀим. 1:2

+ 16:3 1-Кар. 9:20, ГлтӀ. 2:3

+ 16:4 Кр. 15:28-29

+ 16:5 Кр. 6:7

+ 16:6 Кр. 18:23

+ 16:7 ФпӀ. 1:19

+ 16:8 Кр. 20:5, 2-Кар. 2:12, 2-ТӀим. 4:13

+ 16:12 ФпӀ. 1:1

+ 16:14 ЛкӀ. 24:45

+ 16:15 Кр. 11:14, Кр. 16:33-34

+ 16:18 Мрк. 9:38

+ 16:21 Эс. 3:8

+ 16:22 2-Кар. 6:4-5, 2-Кар. 11:23-25

+ 16:24 1-Сал. 2:2

+ 16:25 Зб. 41:9, Зб. 118:62

+ 16:26 Кр. 4:31, Кр. 5:19, Кр. 12:7, Кр. 12:10

+ 16:27 Кр. 12:19

+ 16:29 Кр. 10:25

+ 16:30 ЛкӀ. 3:10, Кр. 2:37

+ 16:31 Мрк. 16:16, Рим. 10:9

+ 16:33 Кр. 11:14, Кр. 16:15

+ 16:34 Ягь. 4:53, Кр. 18:8

+ 16:37 Кр. 22:25

+ 16:39 МатӀ. 8:34

+ 16:40 Кр. 16:14

+ 17:1 ФпӀ. 4:16

+ 17:2 Кр. 13:5, Кр. 14:1

+ 17:3 ЛкӀ. 24:26-27

+ 17:5 1-Сал. 2:14-16

+ 17:7 ЛкӀ. 23:2

+ 17:16 2-Птр. 2:8

+ 17:19 Мрк. 1:27

+ 17:24 МатӀ. 11:25, Кр. 7:48

+ 17:25 Зб. 49:8-12, Хьн. 2:7,

+ 17:26 Хьн. 3:20, ККъ. 32:8

+ 17:28 Кьрм. 16:22,

+ 17:30 1-Птр. 1:14, Рим. 3:25-26, Эф. 4:18

+ 17:31 МатӀ. 12:36, Ягь. 5:22, Кр. 10:42, 1-Птр. 4:5

+ 18:2 Рим. 16:3, 1-Кар. 16:19, 2-ТӀим. 4:19, Кр. 11:28

+ 18:4 Кр. 13:5

+ 18:5 1-Сал. 3:6

+ 18:6 Кр. 13:46

+ 18:8 ЛкӀ. 8:41, Кр. 13:15, 1-Кар. 1:14, Ягь. 4:53, Кр. 16:34

+ 18:15 Кр. 23:29

+ 18:18 Кр. 18:2, Рим. 16:1, Кьрм. 6:5, Кьрм. 6:9

+ 18:19 Кр. 19:1, Кр. 20:16

+ 18:21 Якь. 4:15

+ 18:23 Кр. 16:6

+ 18:24 Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 3:5, 1-Кар. 4:6, 1-Кар. 16:12, ТӀитӀ. 3:13

+ 18:25 ЛкӀ. 3:3, Кр. 19:3

+ 18:26 Кр. 4:30, Эф. 6:19

+ 18:27 1-Кар. 16:3, 2-Кар. 3:1

+ 18:28 Кр. 9:22

+ 19:1 Кр. 18:21

+ 19:3 Кр. 18:25

+ 19:4 ЛкӀ. 3:3, Ягь. 1:7

+ 19:5 МатӀ. 28:19, Кр. 8:16

+ 19:6 Кр. 8:17, Кр. 9:17, Кр. 10:46

+ 19:8 Кр. 4:30, Эф. 6:19

+ 19:12 Кр. 5:15

+ 19:13 МатӀ. 12:27, Мрк. 9:38, ЛкӀ. 9:49

+ 19:15 ЛкӀ. 4:34, Якь. 2:19

+ 19:18 Мрк. 1:5, Якь. 5:16

+ 19:20 Кр. 6:7, Кр. 12:24

+ 19:21 Рим. 15:26, 1-Кар. 16:5, Рим. 15:23-24

+ 19:22 Кр. 16:1

* 19:24 Артемидат – къадим Юнанда (Грецияда) няметрин булвилин гъуц тир.

+ 19:29 Кр. 19:29, Кал. 4:10, Ифл. 1:24

+ 20:1 Кр. 19:21

+ 20:3 Кр. 9:23, Кр. 23:30

+ 20:4 Кр. 19:29, Эф. 6:21, Кал. 4:7, 2-ТӀим. 4:12, 2-ТӀим. 4:20, ТӀитӀ. 3:12

+ 20:5 Кр. 16:8

+ 20:6 Эхкъ. 12:15, Кр. 12:3

* 20:7 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд югъ яз гьисабзавай.

+ 20:7 1-Кар. 16:2, Крм. 1:10

+ 20:16 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, Лв. 23:15, ККъ. 16:9, Кр. 2:1

+ 20:18 Кр. 18:19, 1-Сал. 1:5

+ 20:23 Кр. 9:16, Кр. 21:33

+ 20:24 2-ТӀим. 4:7

+ 20:26 ККъ. 8:19

+ 20:28 Ягь. 21:16-17, 1-Птр. 5:2, 1-Птр. 1:18-19

+ 20:29 МатӀ. 7:15, Ягь. 10:12

+ 20:30 2-Птр. 2:1, 2-Кар. 11:13, 1-ТӀим. 4:1

+ 20:31 Мрк. 14:38

+ 20:32 Кр. 14:23, 1-Птр. 1:4

+ 20:33 2-Кар. 7:2

+ 20:34 Кр. 18:3

+ 20:35 МатӀ. 10:8

+ 20:36 Кр. 21:5

+ 21:4 Кр. 20:23

+ 21:5 Кр. 20:36

+ 21:8 Кр. 6:5, Кр. 8:5

+ 21:9 ЛкӀ. 2:36, Кр. 2:17-18

+ 21:10 Кр. 11:28

+ 21:12 МатӀ. 16:21-23

+ 21:13 Кр. 20:24, ФпӀ. 2:17

+ 21:18 Кр. 12:17, Якь. 1:1

* 21:20 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

+ 21:20 Рим. 10:2

+ 21:21 Рим. 2:28-29, 1-Кар. 7:19

+ 21:23 Кьрм. 6:2-5, Кьрм. 6:13

+ 21:24 Кр. 18:18

+ 21:25 Кр. 15:29

+ 21:26 Кьрм. 6:9-12

+ 21:28 Кр. 6:13,

+ 21:29 Кр. 20:4

+ 21:33 Кр. 20:23, Кр. 21:11

+ 21:34 Кр. 19:32

+ 21:39 Кр. 9:11, Кр. 22:3

+ 22:3 Кр. 9:11, Кр. 21:39, Кр. 5:34, ФпӀ. 3:6

+ 22:4 Кр. 8:3

+ 22:5 Кр. 9:1-2

+ 22:6 Кр. 9:3-6, Кр. 26:12-18

+ 22:12 Кр. 9:17

+ 22:15 Кр. 9:15

+ 22:16 Кр. 9:18

+ 22:17 Кр. 9:26

+ 22:20 Кр. 7:58

+ 22:25 Кр. 16:37

+ 23:1 1-Кар. 4:4, 2-Кар. 1:12, 2-ТӀим. 1:3, Чвд. 13:18

+ 23:2 Кр. 24:1,

+ 23:3 ККъ. 25:1-2

+ 23:4 Ягь. 18:22

+ 23:5ЭхкъечӀун 22:28.

+ 23:5 Эхкъ. 22:28

+ 23:6 Кр. 4:1, ФпӀ. 3:5, 1-Кар. 15:13

+ 23:8 МатӀ. 22:23, ЛкӀ. 20:27

+ 23:9 Ягь. 12:29

+ 23:11 Кр. 27:23

* 23:23 Миях – шивцел алай инсан.

+ 23:24 Кр. 24:3, Кр. 25:14

+ 23:27 Кр. 21:32-33, Кр. 22:27

+ 23:28 Кр. 22:30

+ 23:29 Кр. 18:15

+ 23:30 Кр. 9:23, Кр. 20:3

+ 23:34 Кр. 21:39

+ 24:1 Кр. 23:2

+ 24:5 ЛкӀ. 23:2

+ 24:6 Кр. 21:27-29

+ 24:15 Крм. 20:6, Крм. 20:13

+ 24:16 Кр. 23:1, Чвд. 13:18

+ 24:17 Рим. 15:25-28, 1-Кар. 16:1, ГлтӀ. 2:10

+ 24:18 Кр. 21:26

+ 24:21 Кр. 23:6

+ 24:25 Кр. 17:32

+ 25:3 Кр. 23:12

+ 25:10 Рим. 13:1

+ 25:12 Кр. 23:11

+ 25:19 Кр. 18:15, Кр. 23:29

+ 25:24 Кр. 22:22

+ 25:25 ЛкӀ. 23:14, Кр. 23:29

+ 26:1 Зб. 118:46, МатӀ. 10:18, Кр. 9:15

+ 26:4 ГлтӀ. 1:13

+ 26:5 Кр. 23:6, ФпӀ. 3:5

+ 26:7 МатӀ. 19:28, Якь. 1:1

+ 26:8 1-Кар. 5:12

+ 26:9 Ягь. 16:2, 1-ТӀим. 1:13

+ 26:10 Кр. 8:3

+ 26:11 Кр. 9:1

+ 26:12 Кр. 9:3-6, Кр. 22:6-11

+ 26:18 Чвд. 2:14-15

+ 26:20 Кр. 9:20

+ 26:21 Кр. 21:27, Кр. 21:30

+ 26:23 1-Кар. 15:20, Кал. 1:18, Крм. 1:5, Кр. 13:47

+ 26:29 Кр. 21:33

+ 26:31 Кр. 23:29

+ 26:32 Кр. 25:12

+ 27:1 Кр. 25:12

* 27:2 Банд – порт.

+ 27:2 Кр. 19:29

+ 27:6 Кр. 28:11

* 27:13 Лабар – гими гьуьлел акъвазарун патал вичихъ яргъи зунжур галай залан къармах.

+ 27:14 Мрк. 4:37

+ 27:18 Юн. 1:5

+ 27:23 Кр. 8:26

+ 27:24 Кр. 23:11

+ 27:26 Кр. 28:1

+ 27:34 ЛкӀ. 21:18

+ 27:35 МатӀ. 15:36

* 27:40 Кьусу – луьткве гьалун патал герек алат.

+ 27:43 Кр. 27:3

+ 28:5 Зб. 90:13, Мрк. 16:18, ЛкӀ. 10:19

+ 28:6 Кр. 14:11

+ 28:8 Кр. 9:40, Якь. 5:16

+ 28:11 Кр. 27:6

+ 28:18 Кр. 23:29, Кр. 26:31-32

+ 28:23 ЛкӀ. 24:27

+ 28:25 МатӀ. 15:7

+ 28:27 МатӀ. 13:15, Мрк. 4:12, Ягь. 12:40

+ 28:28 ЛкӀ. 3:6

+ 28:31 Кр. 4:29, Эф. 6:19

+ 1:2 ЛкӀ. 1:69-70, ТӀитӀ. 1:1-2

+ 1:3 МатӀ. 1:1

+ 1:5 Кр. 9:15

+ 1:7 1-Кар. 1:2

+ 1:8 Рим. 16:19, ФпӀ. 1:3, 2-ТӀим. 1:3, Ифл. 1:4

+ 1:9 Рим. 9:1, 2-Кар. 1:23, ФпӀ. 1:8, 1-Сал. 2:5

+ 1:10 Рим. 15:32

+ 1:13 Рим. 15:22-23, 1-Сал. 2:18, ФпӀ. 4:17

+ 1:14 1-Кар. 9:16

+ 1:16 Мрк. 8:38, ФпӀ. 1:20, Рим. 2:9-10, 1-Кар. 1:18

+ 1:17 Рим. 3:21, ГлтӀ. 3:11, Чвд. 10:38

+ 1:18 Эф. 5:6, Кал. 3:6

+ 1:19 Кр. 14:17, Кр. 17:24-27

+ 1:20 Зб. 18:2-5

+ 1:21 Эф. 4:17-18

+ 1:22 1-Кар. 1:20, 1-Кар. 3:19

+ 1:23 Эхкъ. 20:4-5, ККъ. 4:16-18, Зб. 105:20,

+ 1:24 Зб. 80:13,

+ 1:26 Кал. 3:5

+ 1:27 Лв. 18:22, Лв. 20:13

+ 1:31 2-ТӀим. 3:2-4

+ 1:32 Рим. 6:21

+ 2:1 МатӀ. 7:2, ЛкӀ. 6:37, Ягь. 8:7

+ 2:4 2-Птр. 3:9, 2-Птр. 3:15, Крм. 2:21

+ 2:5 Якь. 5:3

+ 2:9 1-Птр. 4:17, Рим. 1:16,

+ 2:10 1-Птр. 1:7

+ 2:11 ККъ. 10:17, МатӀ. 22:16, ЛкӀ. 20:21, Кр. 10:34

+ 2:12 1-Кар. 9:21

+ 2:13 ЛкӀ. 11:28, Якь. 1:22-23

+ 2:17 Рим. 3:27, Рим. 9:4-5

+ 2:19 Ягь. 9:40

+ 2:21 Эхкъ. 20:15, МатӀ. 23:3

+ 2:22 Эхкъ. 20:14

+ 2:25 ГлтӀ. 5:3

+ 2:26 Эф. 2:11

+ 2:27 2-Кар. 3:6, МатӀ. 12:41

+ 2:28 Рим. 9:6-8, 1-Кар. 7:19

+ 2:29 ККъ. 10:16, ККъ. 30:6, Эф. 2:11, ФпӀ. 3:3, Кал. 2:11, 2-Кар. 10:18

+ 3:1 Ягь. 4:22

+ 3:2 ККъ. 4:8, Зб. 147:9

+ 3:3 Рим. 9:6, 2-ТӀим. 2:13

+ 3:4 Забур 50:4.

+ 3:4 Зб. 50:6

+ 3:7 Рим. 9:19

+ 3:8 Рим. 6:1, Рим. 6:15, 2-Кар. 6:8

+ 3:9 Рим. 5:12, ГлтӀ. 3:22, Рим. 1:18-32, Рим. 2

+ 3:10-12 Забур 13:1-3; Забур 52:2-4.

+ 3:12 Зб. 13:1-3,

+ 3:13 Забур 5:10.

+ 3:13Забур 139:4.

+ 3:13 Зб. 5:10, Зб. 139:4

+ 3:14 Забур 9:28.

+ 3:14 Зб. 9:28

+ 3:18 Забур 35:2.

+ 3:18 Зб. 35:2

+ 3:20 Зб. 142:2, Кр. 13:39, ГлтӀ. 2:16, ГлтӀ. 3:11, Рим. 7:7

+ 3:21 Рим. 1:17, ГлтӀ. 2:16, ЛкӀ. 24:27, Кр. 10:43

+ 3:23 Зб. 142:2, 1-Ягь. 1:8-10

+ 3:24 ТӀитӀ. 3:7

+ 3:25 Ягь. 1:29, 1-Ягь. 2:2, Кр. 17:30, Рим. 2:4

+ 3:27 Рим. 2:17, 1-Кар. 1:29, Эф. 2:9

+ 3:28 Кр. 13:39

+ 3:29 Рим. 9:24, Рим. 10:12

+ 3:30 ККъ. 6:4-5, ГлтӀ. 3:20, ГлтӀ. 3:8

+ 3:31 МатӀ. 5:17

+ 4:3Хьунухь 15:6.

+ 4:3 Хьн. 15:6, Якь. 2:23, ГлтӀ. 3:6

+ 4:5 Рим. 3:22

+ 4:6 Зб. 31:1-2

+ 4:8 Забур 31:1-2.

+ 4:8 2-Кар. 5:19

+ 4:9 Рим. 3:30

+ 4:11 Хьн. 15:6, Хьн. 17:10

+ 4:13 Хьн. 17:4-6, ГлтӀ. 3:16, Чвд. 7:6

+ 4:14 ГлтӀ. 3:17-18

+ 4:15 1-Кар. 15:56, ГлтӀ. 3:10, Рим. 7:7

+ 4:16 ГлтӀ. 3:22

+ 4:17Хьунухь 17:5.

+ 4:17 Хьн. 17:5, Ягь. 5:21

+ 4:18Хьунухь 15:5.

+ 4:18 Хьн. 15:5

+ 4:19 Хьн. 17:17, Чвд. 11:12, Хьн. 18:11

+ 4:22 Хьн. 15:6

+ 4:24 1-Кар. 9:9-10, Рим. 10:9

+ 4:25 МатӀ. 20:28, ГлтӀ. 1:4, 2-Кар. 5:21

+ 5:1 ГлтӀ. 3:28

+ 5:2 Рим. 8:17, Эф. 3:16, ФпӀ. 3:21

+ 5:3 МатӀ. 5:11-12, 2-Кар. 12:10, Якь. 1:3-4

+ 5:5 Кр. 2:17, ТӀитӀ. 3:6

+ 5:8 Ягь. 3:16, 1-Ягь. 4:10

+ 5:9 Рим. 3:25, МатӀ. 3:7, 1-Сал. 1:10

+ 5:10 2-Кар. 5:18-20, Эф. 2:16, Кал. 1:20-21

+ 5:12 Хьн. 3:6, Якь. 1:15, Рим. 6:23, Рим. 3:9, Эф. 2:3

+ 5:13 Рим. 3:20

+ 5:14 1-Кар. 15:45

+ 5:15 1-Кар. 15:21, 2-Кар. 5:14

+ 5:17 Крм. 22:5

+ 5:18 Ягь. 12:32

+ 5:19 Чвд. 5:8

+ 5:20 ГлтӀ. 3:19

+ 5:21 Ягь. 1:17

+ 6:2 1-Птр. 2:24, ГлтӀ. 2:19, ГлтӀ. 5:24, Кал. 2:20, Кал. 3:3

+ 6:4 1-Птр. 3:21, ГлтӀ. 3:27, 2-Кар. 5:17, Эф. 4:24, Кал. 2:12, Кал. 3:10

+ 6:5 2-Кар. 4:10, ФпӀ. 3:10

+ 6:6 ГлтӀ. 2:19-20, ГлтӀ. 5:24, ГлтӀ. 6:14

+ 6:7 1-Птр. 4:1

+ 6:8 2-ТӀим. 2:11, Крм. 20:4

+ 6:9 Рим. 14:9, Крм. 1:18

+ 6:10 Чвд. 7:27

+ 6:12 Зб. 18:14

+ 6:13 Кал. 3:5, Рим. 12:1

+ 6:16 Ягь. 8:34

+ 6:18 Ягь. 8:32, Ягь. 8:34, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1

+ 6:22 1-Кар. 7:22

+ 6:23 Якь. 1:15, Рим. 5:12

+ 7:2 1-Кар. 7:39

+ 7:3 МатӀ. 5:32

+ 7:4 ГлтӀ. 5:22, Эф. 5:19, ГлтӀ. 2:19, ГлтӀ. 5:18, Эф. 2:15, Кал. 2:14

+ 7:6 Рим. 6:4

+ 7:7ЭхкъечӀун 20:17; Киххьей Къанун 5:21.

+ 7:7 Рим. 3:20, Рим. 4:15, Эхкъ. 20:17

+ 7:8 1-Кар. 15:56

+ 7:10 Лв. 18:5

+ 7:12 ККъ. 4:8, Зб. 18:8-9

+ 7:15 ГлтӀ. 5:17

+ 7:16 1-ТӀим. 1:8

+ 7:18 Хьн. 6:5, Зб. 50:5

+ 7:19 ГлтӀ. 5:17

+ 7:22 Зб. 1:2

+ 7:23 1-Птр. 2:11, ГлтӀ. 5:17

+ 8:2 1-Кар. 15:45

+ 8:3 Чвд. 7:18, ФпӀ. 2:7, Лв. 16:5, 2-Кар. 5:21

+ 8:4 ГлтӀ. 5:16, ГлтӀ. 5:25

+ 8:5 ГлтӀ. 5:19-25

+ 8:7 Якь. 4:4, 1-Кар. 2:14

+ 8:9 1-Кар. 3:16, 1-Кар. 6:19, 2-Кар. 6:16, 1-Ягь. 3:24, 1-Птр. 1:11, Ягьд. 1:19

+ 8:11 Ягь. 5:21, Кр. 2:24

+ 8:13 Кал. 3:5, Лв. 18:5

+ 8:14 ККъ. 14:1, МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 3:1, 1-Ягь. 5:1

+ 8:15 2-ТӀим. 1:7, 1-Кар. 2:12

+ 8:16 1-Ягь. 3:2, ГлтӀ. 3:26, Эф. 1:5, 1-Ягь. 3:24, 2-Кар. 1:22, Эф. 1:13

+ 8:17 ГлтӀ. 3:29, ГлтӀ. 4:7, Эф. 3:6, ТӀитӀ. 3:7, 2-Кар. 1:5, ФпӀ. 3:10, Кал. 1:24, 1-Птр. 5:1, Рим. 5:2, Эф. 3:16, ФпӀ. 3:21

+ 8:18 2-Кар. 4:17

+ 8:20 Хьн. 3:17-19,

+ 8:23 2-Кар. 5:2, ГлтӀ. 5:5

+ 8:24 2-Кар. 4:18, Чвд. 11:1

+ 8:29 МатӀ. 28:10, Ягь. 20:17, Кал. 1:15, Чвд. 2:11, 1-Ягь. 3:2, 2-Кар. 3:18, ФпӀ. 3:21

+ 8:30 Ягь. 17:22

+ 8:31 Кьрм. 14:9, Зб. 117:6

+ 8:32 Ягь. 3:16

+ 8:33 Мрк. 13:20, ЛкӀ. 18:7, Кал. 3:12, ТӀитӀ. 1:1,

+ 8:34 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:55-56, 1-Ягь. 2:1, Рим. 8:34, Чвд. 7:25

+ 8:36 Забур 43:23.

+ 8:36 Зб. 43:23, 1-Кар. 4:9

+ 8:37 Ягь. 16:33, 1-Кар. 15:57

+ 8:38 1-Птр. 3:22, 1-Кар. 15:24, Эф. 1:21

+ 9:1 2-Кар. 11:10, 1-ТӀим. 2:7, Рим. 1:9, ФпӀ. 1:8

+ 9:3 1-Кар. 16:22, ГлтӀ. 1:8

+ 9:6 Рим. 3:3, Ягь. 1:47, Рим. 2:28

+ 9:7Хьунухь 21:12.

+ 9:7 Хьн. 21:12, Чвд. 11:17

+ 9:8 ГлтӀ. 4:23, ГлтӀ. 4:28

+ 9:9Хьунухь 18:10.

+ 9:9 Хьн. 18:10

* 9:10 Рефигъа – Исакьан паб, кьветхверар тир Эсав Якьубан диде.

+ 9:10 Хьн. 25:21

+ 9:11 Хьн. 25:23

+ 9:12Хьунухь 25:23.

+ 9:14 ККъ. 32:4,

+ 9:15ЭхкъечӀун 33:19.

+ 9:15 Эхкъ. 33:19

+ 9:17ЭхкъечӀун 9:16.

+ 9:17 Эхкъ. 9:16

+ 9:19 Рим. 3:7

+ 9:21 2-ТӀим. 2:20

+ 9:24 Рим. 3:29

+ 9:25 1-Птр. 2:10

+ 9:30 ГлтӀ. 2:16, ГлтӀ. 3:24

+ 9:31 ГлтӀ. 5:4, Рим. 11:7, ФпӀ. 3:9

+ 9:33 1-Птр. 2:6-8, Рим. 10:11

* 10:2 Гъайрадалда – гзаф рикӀ гваз хьун.

+ 10:2 Кр. 21:20

+ 10:3 Рим. 1:17, Рим. 3:21

+ 10:4 МатӀ. 5:17, ГлтӀ. 3:24

+ 10:5Леви 18:5.

+ 10:5 Лв. 18:5, ГлтӀ. 3:12, ФпӀ. 3:9

+ 10:6-7Киххьей Къанун 30:11-14.

* 10:6-7 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 10:6 ККъ. 9:4, ККъ. 30:12

+ 10:7 Крм. 9:1

+ 10:8 ККъ. 30:12-14

+ 10:9 МатӀ. 10:32, ЛкӀ. 12:8, Мрк. 16:16, Кр. 16:31

+ 10:11 1-Птр. 2:6, Рим. 9:33

+ 10:12 Кр. 10:34-36, Рим. 3:29

+ 10:13 Кр. 2:21

+ 10:14 Кр. 8:31

+ 10:16 Ягь. 12:38

+ 10:17 ГлтӀ. 3:2

+ 10:18 Забур 18:5.

+ 10:18 Зб. 18:5

* 10:19 Гъайра – вич кӀае тежез, масад кӀан хьунухьин кичӀевал.

+ 10:19Киххьей Къанун 32:21.

+ 10:19 ККъ. 32:21

+ 11:1 2-Кар. 11:22, ФпӀ. 3:5

+ 11:2 Зб. 93:4

* 11:4 Багьал – Исраилвияр къведалди Фелистинда уьмуьр тухвай къенанвийри къадим вахтара вичиз икрам ийиз хьайи аллагьрикай сад. Уьлкведа амукьай чкадин агьалийрин таъсирдик кваз исраилвийрини мукьвал-мукьвал Багьалаз икрам ийиз жедай. Абуру икӀ ийидайла, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай лап чӀехи тахсиркарвал яз гьисабдай.

+ 11:5 Рим. 9:27

+ 11:7 Рим. 9:31

+ 11:8 Киххьей Къанун 29:4;

+ 11:8 ККъ. 29:4

+ 11:9-10 Забур 68:23-24.

+ 11:10 Зб. 68:23-24

* 11:11 Гъайра – гзаф рикӀ гваз хьун.

+ 11:13 Кр. 9:15, Рим. 15:16

+ 11:15 ЛкӀ. 15:24, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13, Крм. 3:1

+ 11:16 Кьрм. 15:18-21,

+ 11:17 Ягь. 15:5

+ 11:21 1-Кар. 10:12

+ 11:28 ККъ. 10:15

+ 11:30 Эф. 2:2, Кал. 1:21, ТӀитӀ. 3:3

+ 11:33 Кал. 2:3, Зб. 35:7, Зб. 138:6

+ 11:34 1-Кар. 2:16

+ 11:36 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16, Чвд. 2:10, 2-Птр. 3:18, Эф. 3:21

+ 12:1 Рим. 6:13

+ 12:2 Эф. 5:17, 1-Сал. 4:3, 2-Кар. 4:16, Эф. 4:23

+ 12:3 Эф. 3:2,

+ 12:4 1-Кар. 12:12-14, Эф. 4:16

+ 12:5 1-Кар. 10:17, 1-Кар. 12:27, Эф. 4:25

+ 12:6 1-Птр. 4:10, 1-Кар. 12:4

+ 12:7 1-Кар. 12:5

* 12:8 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

+ 12:8 1-ТӀим. 5:17, 2-Кар. 9:7

+ 12:9 1-Птр. 1:22, 1-ТӀим. 1:5, Зб. 96:10,

+ 12:10 Ягь. 13:34, 1-Птр. 1:22, 2-Птр. 1:7, 1-Сал. 4:9, Чвд. 13:1, ФпӀ. 2:3

* 12:11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

+ 12:12 ЛкӀ. 18:1, ЛкӀ. 21:36, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 12:13 Рим. 15:25, 1-Кар. 16:1, 1-ТӀим. 6:18

+ 12:14 МатӀ. 5:44, 1-Птр. 3:9

+ 12:15 1-Кар. 12:26

+ 12:16 1-Птр. 3:8, ФпӀ. 2:2

+ 12:17 Лв. 19:18, 1-Птр. 3:9, 1-Сал. 5:15

+ 12:18 Мрк. 9:50, 2-Кар. 13:11, 1-Сал. 5:13

+ 12:19Киххьей Къанун 32:35.

+ 12:19 ККъ. 32:35, Чвд. 10:30

+ 12:20 МатӀ. 5:44,

+ 13:1 1-Птр. 2:13, ТӀитӀ. 3:1

+ 13:4 1-Птр. 2:14,

+ 13:7 1-Птр. 2:17, МатӀ. 17:27, МатӀ. 22:21, Мрк. 12:17

+ 13:8 Лв. 19:13, Ягь. 13:34

+ 13:9ЭхкъечӀун 20:13-15, 17; Киххьей Къанун 5:17-19, 21.

+ 13:9Леви 19:18.

+ 13:9 Эхкъ. 20:13-17, Лв. 19:18

+ 13:10 Ягь. 14:15

+ 13:11 Эф. 5:14

+ 13:12 Ягь. 1:9, Ягь. 8:12, 1-Ягь. 2:8, Эф. 5:8, 1-Сал. 5:5, Эф. 5:11, Эф. 6:11, 1-Сал. 5:8

+ 13:13 1-Сал. 4:12

+ 13:14 ГлтӀ. 3:27, Якь. 4:1, 1-Птр. 2:11, Рим. 7:23, ГлтӀ. 5:16, ГлтӀ. 5:24

+ 14:1 Рим. 15:1, 1-Кар. 8:9-11, 1-Кар. 9:22

+ 14:2 1-ТӀим. 4:3

+ 14:3 Кал. 2:16

+ 14:4 МатӀ. 7:1, Якь. 4:11

+ 14:5 ГлтӀ. 4:10, Кал. 2:16

+ 14:6 МатӀ. 15:36, 1-Кар. 10:30-31

+ 14:7 Рим. 6:2, Рим. 6:7, ГлтӀ. 5:24, Кал. 3:3

+ 14:8 1-Птр. 4:2, ГлтӀ. 2:20, 2-Кар. 5:15, ФпӀ. 1:20

+ 14:9 1-Сал. 5:10

+ 14:10 МатӀ. 7:1, ЛкӀ. 6:37, 2-Кар. 5:10

+ 14:11 ФпӀ. 2:10-11

+ 14:12 МатӀ. 12:36, МатӀ. 25:19, ГлтӀ. 6:5

+ 14:13 МатӀ. 7:1

+ 14:14 Лв. 11:2, ККъ. 14:3, Мрк. 7:15-16, Кр. 10:15, 1-Кар. 8:8

+ 14:15 1-Кар. 8:11

+ 14:17 Кал. 2:16, Чвд. 9:10, ГлтӀ. 5:22

+ 14:19 2-ТӀим. 2:22

+ 14:20 ТӀитӀ. 1:15, 1-Кар. 8:9-13

+ 15:1 Рим. 14:1, ГлтӀ. 6:2

+ 15:2 ФпӀ. 2:4-5

+ 15:3Забур 68:10.

+ 15:3 ФпӀ. 2:5, ФпӀ. 2:8, Зб. 68:10

+ 15:4 Рим. 4:23-24

+ 15:5 Рим. 12:16

+ 15:8-9 Забур 17:50.

+ 15:9 Рим. 3:29, Зб. 17:50

+ 15:10Киххьей Къанун 32:43.

+ 15:10 ККъ. 32:43

+ 15:11Забур 116:1.

+ 15:11 Зб. 116:1

+ 15:16 Кр. 9:15, Рим. 11:13

+ 15:19 Кр. 15:12, 2-Кар. 12:12

+ 15:20 1-Кар. 3:10-11

+ 15:22 Рим. 1:13, 1-Сал. 2:18

+ 15:23 Кр. 19:21

+ 15:25 Кр. 24:17, 1-Кар. 16:3, 2-Кар. 9:1

+ 15:26 Кр. 19:21, 2-Кар. 8:4

+ 15:27 1-Кар. 9:11

+ 15:31 2-Кар. 1:10-11, 2-Сал. 3:2

+ 15:32 Рим. 1:10

+ 15:33 2-Кар. 13:11, ФпӀ. 4:9, 1-Сал. 5:23, 2-Сал. 3:16, Чвд. 13:20

+ 16:1 Кр. 18:18

+ 16:2 ФпӀ. 2:29

+ 16:3 Кр. 18:2, 1-Кар. 16:19, 2-ТӀим. 4:19

+ 16:5 Кал. 4:15

* 16:6 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

+ 16:13 Мрк. 15:21

+ 16:16 1-Птр. 5:14, 1-Кар. 16:20, 2-Кар. 13:12, 1-Сал. 5:26

+ 16:17 1-ТӀим. 6:3, 2-Ягь. 1:10

+ 16:18 2-Птр. 2:3, Кал. 2:4

+ 16:19 Рим. 1:8

+ 16:20 Рим. 15:33, Хьн. 3:15

+ 16:21 Кр. 16:1

+ 16:23 1-Кар. 1:14

+ 16:25 Эф. 1:9, Кал. 1:26

+ 16:26 Кал. 4:3-4

+ 16:27 Ягьд. 1:24-25

+ 1:2 Кр. 18:1-17, Рим. 1:7

+ 1:5 2-Кар. 8:7, 2-Кар. 9:11

+ 1:7 ЛкӀ. 17:30, 1-Сал. 3:13, 1-Сал. 4:16-18, ФпӀ. 3:20

+ 1:8 ФпӀ. 1:6

+ 1:9 Ягь. 17:21, 1-Ягь. 1:3, 1-Сал. 5:24, 2-Сал. 3:3, Чвд. 10:23

+ 1:10 1-Кар. 11:18

+ 1:11 1-Кар. 3:3

+ 1:12 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 3:4-5, 1-Кар. 4:6, 1-Кар. 6:12, ТӀитӀ. 3:13, Ягь. 1:42

+ 1:13 Эф. 4:4-5

+ 1:14 Кр. 18:8, Рим. 16:23

+ 1:16 1-Кар. 16:15

+ 1:17 2-Кар. 10:10

+ 1:18 1-Кар. 2:1, 2-Кар. 2:15, Рим. 1:16

+ 1:20 Рим. 1:22, 1-Кар. 3:19

+ 1:22 МатӀ. 12:38, Мрк. 8:11, Ягь. 2:18, Ягь. 4:48, Ягь. 6:30

+ 1:23 ГлтӀ. 5:11

+ 1:24 1-Кар. 2:7, Кал. 2:3

+ 1:28 Якь. 2:5

+ 1:29 Рим. 3:27, Эф. 2:9

+ 1:30 Эф. 1:7, ФпӀ. 3:9

+ 1:31 2-Кар. 10:17

+ 2:1 1-Кар. 1:18, 2-Кар. 2:15

+ 2:2 ГлтӀ. 6:14

+ 2:3 2-Кар. 11:30, 2-Кар. 12:5, ГлтӀ. 4:13

+ 2:4 1-Кар. 4:20

+ 2:5 2-Кар. 4:7, 2-Кар. 6:7

+ 2:6 ФпӀ. 3:15

+ 2:7 Кал. 2:3

+ 2:8 Ягь. 7:48, Кр. 13:27

+ 2:10 МатӀ. 16:17, 1-Ягь. 2:20

+ 2:12 Рим. 8:15

+ 2:13 2-Кар. 1:12, Ягь. 6:45

+ 2:14 Ягь. 14:17, Рим. 8:7

+ 2:16 Рим. 11:34

+ 3:2 1-Птр. 2:2, Чвд. 5:13

+ 3:3 1-Кар. 1:10-11, ГлтӀ. 5:19-20

+ 3:5 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 4:6, 1-Кар. 16:12, Эф. 3:7, Кал. 1:25

+ 3:6 Кр. 18:4-11, Кр. 18:27-28, Ягь. 4:36-38

+ 3:7 ГлтӀ. 6:3

+ 3:8 МатӀ. 16:27, 2-Ягь. 1:8

+ 3:9 2-Кар. 6:1, Эф. 2:20-22

+ 3:10 Рим. 15:20

+ 3:11 Эф. 2:20, Кал. 2:7, Крм. 21:14

+ 3:13 1-Кар. 1:7, 1-Кар. 4:5, 1-Птр. 1:7

+ 3:16 Рим. 8:9, 1-Кар. 6:19, 2-Кар. 6:16

+ 3:17 Эф. 2:21

+ 3:19 1-Кар. 1:20,

+ 3:20Забур 93:11.

+ 3:20 Зб. 93:10-11

+ 3:23 2-Кар. 10:7, ГлтӀ. 3:29

+ 4:4 Кр. 23:1,

+ 4:5 МатӀ. 7:1, Рим. 2:1, 2-Кар. 10:18

+ 4:6 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 3:5

+ 4:7 Ягь. 3:27

+ 4:8 Крм. 3:17

+ 4:9 Рим. 8:36

+ 4:10 2-Кар. 11:19, 2-Кар. 13:9

+ 4:11 2-Кар. 11:27, ФпӀ. 4:12

+ 4:12 Кр. 18:3, МатӀ. 5:44, 1-Птр. 3:9, Рим. 12:14

+ 4:14 2-Кар. 6:13

+ 4:15 Ифл. 1:10

+ 4:16 1-Кар. 11:1, 1-Сал. 3:7, 2-Сал. 3:7

+ 4:17 Кр. 16:1, 1-Кар. 16:10, 1-ТӀим. 1:2

+ 4:19 1-Кар. 11:34, 1-Кар. 16:5, 2-Кар. 1:15-16

+ 4:20 1-Кар. 2:4

+ 4:21 2-Кар. 10:2, 2-Кар. 13:2

+ 5:1 2-Кар. 12:21, Лв. 18:8, ККъ. 22:30, ККъ. 27:20,

+ 5:3 Кал. 2:5

+ 5:5 2-Кар. 2:6, 1-ТӀим. 1:20,

+ 5:6 МатӀ. 13:33, ЛкӀ. 13:21, ГлтӀ. 5:9

+ 5:7 Эхкъ. 12:15, ККъ. 16:3

+ 5:8 Мрк. 8:15, ЛкӀ. 12:1

+ 5:9 Эф. 5:11, 2-Сал. 3:14

+ 5:11 2-Сал. 3:6

+ 5:12-13Киххьей Къанун 13:5; 17:7, 12; 19:19; 21:21; 22:21, 24; 24:7.

+ 5:12 Мрк. 4:11, ККъ. 17:7

+ 6:1 МатӀ. 18:17

+ 6:2 МатӀ. 19:28

+ 6:5 1-Кар. 15:34

+ 6:7 МатӀ. 5:39-40

+ 6:9 ГлтӀ. 5:21, Эф. 5:5, Эхкъ. 20:14, Чвд. 13:4

+ 6:10 Мрк. 7:21-23, ГлтӀ. 5:19-21

+ 6:11 Эф. 2:2, Ягь. 13:8, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5, Чвд. 10:22

+ 6:12 1-Кар. 10:23

+ 6:15 Эф. 5:30

+ 6:16Хьунухь 2:24.

+ 6:16 Хьн. 2:24, Мрк. 10:7-8, Эф. 5:31

+ 6:17 Эф. 4:4

+ 6:18 ГлтӀ. 5:19, Эф. 5:3, 1-Сал. 4:3

+ 6:19 Рим. 14:7

+ 6:20 2-Птр. 2:1, 1-Кар. 7:23

+ 7:3 Эхкъ. 21:10

+ 7:5 Эхкъ. 19:15, МатӀ. 4:3, 1-Сал. 3:5

+ 7:6 2-Кар. 8:8

+ 7:7 МатӀ. 19:11-12, 1-Кар. 12:4, 1-Птр. 4:10

+ 7:9 1-ТӀим. 5:14

+ 7:10 Мрк. 10:9

+ 7:11 Мрк. 10:11

+ 7:16 1-Птр. 3:1

+ 7:18 Кр. 15:1-2, ГлтӀ. 5:2

+ 7:19 Рим. 2:28-29, ГлтӀ. 3:28, ГлтӀ. 5:6, Кал. 3:11

+ 7:22 Ягь. 8:32, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1, Ифл. 1:16, Рим. 6:22

+ 7:23 1-Кар. 6:20, Лв. 25:42, Лв. 25:55

+ 7:25 2-Кар. 8:10-11

+ 7:30 2-Кар. 6:10

+ 7:31 1-Птр. 4:7, 1-Ягь. 2:17

+ 7:32 МатӀ. 6:25, ЛкӀ. 10:41

+ 7:38 Чвд. 13:4

+ 7:39 Рим. 7:2

+ 8:1 Кр. 15:20, Кр. 15:29, 1-Кар. 13:4-13

+ 8:2 ГлтӀ. 6:3

+ 8:3 ГлтӀ. 4:9

+ 8:4 ККъ. 4:35, ККъ. 6:4-5,

+ 8:6 Эф. 4:6, Ягь. 1:3, Рим. 11:36, Кал. 1:16, Чвд. 1:2

+ 8:7 1-Кар. 10:28-29

+ 8:8 Мрк. 7:19, Кр. 10:12-15, Рим. 14:14

+ 8:10 Рим. 14:1, Кр. 15:29, 1-Кар. 10:19, Крм. 2:14

+ 8:11 Рим. 14:15

+ 8:13 Рим. 14:21

+ 9:1 1-Сал. 2:6-7, Ифл. 1:8, Кр. 9:3-6

+ 9:4 2-Сал. 3:8-9

+ 9:5 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19, Мрк. 1:30

+ 9:6 Кр. 4:36, Кр. 13:2, Кр. 15:36, ГлтӀ. 2:9

+ 9:7 2-Кар. 10:4, 2-ТӀим. 2:3,

+ 9:9Киххьей Къанун 25:4.

+ 9:9 ККъ. 25:4, 1-ТӀим. 5:18

+ 9:10 Рим. 4:23-24, 2-ТӀим. 2:6

+ 9:11 Рим. 15:27, ГлтӀ. 6:6

+ 9:13 Лв. 6:16, Лв. 6:26

+ 9:14 ЛкӀ. 10:7, 1-ТӀим. 5:18

+ 9:15 Кр. 18:3

+ 9:16 Рим. 1:14

+ 9:17 ГлтӀ. 2:7

+ 9:18 2-Кар. 11:7, 2-Кар. 11:9

+ 9:19 2-Кар. 4:5

+ 9:20 Кр. 16:3, Кр. 21:23-26

+ 9:21 Рим. 2:12, Рим. 2:14, ГлтӀ. 2:3

+ 9:22 2-Кар. 11:29, 1-Кар. 10:33

+ 9:24 ГлтӀ. 5:7

+ 9:25 1-Птр. 5:4, ФпӀ. 3:14, 2-ТӀим. 2:5

+ 10:1 Эхкъ. 13:21, Эхкъ. 14:22

+ 10:3 Эхкъ. 16:15, Эхкъ. 16:35, ККъ. 8:3

+ 10:5 Кьрм. 14:29, Кьрм. 14:36-37

+ 10:6 Кьрм. 11:4-6, Зб. 77:18

+ 10:7ЭхкъечӀун 32:6.

+ 10:7 Эхкъ. 32:6

+ 10:8 Кьрм. 25:1-9

+ 10:9 Зб. 94:9, Кьрм. 21:5-6

+ 10:10 Кьрм. 14:29-37

+ 10:11 Рим. 4:23

+ 10:12 Рим. 11:20-21

+ 10:13 1-Кар. 1:9, Зб. 33:20, 2-Птр. 2:9

+ 10:14 1-Ягь. 5:21

+ 10:16 Мрк. 14:22-23, Ягь. 6:51, 1-Кар. 11:23-26

+ 10:17 Рим. 12:5, 1-Кар. 12:12-13, Эф. 4:25

+ 10:18 Лв. 3:3, Лв. 7:15

+ 10:19 Кр. 15:29, 1-Кар. 8:4, Крм. 2:14

+ 10:20 ККъ. 32:17, Зб. 105:37

+ 10:21 2-Кар. 6:15

+ 10:22 ККъ. 32:21,

+ 10:23 1-Кар. 6:12

+ 10:24 1-Кар. 13:5, ФпӀ. 2:21

+ 10:25 1-Кар. 8:7

+ 10:26 Забур 23:1.

+ 10:26 Зб. 23:1

+ 10:27 ЛкӀ. 10:8

+ 10:30 Рим. 14:6

+ 10:31 Кал. 3:17

+ 10:32 1-Кар. 8:13, Рим. 14:13

+ 10:33 1-Кар. 9:22, 2-Кар. 12:14

+ 11:1 1-Кар. 4:16, 1-Сал. 1:6, 2-Сал. 3:7

+ 11:3 Эф. 1:22, Эф. 4:15, Хьн. 3:16, Эф. 5:23, Ягь. 14:28, 1-Кар. 15:24

+ 11:5 ЛкӀ. 2:36, Кр. 21:9

+ 11:6 ККъ. 21:12

+ 11:7 Хьн. 1:26

+ 11:8 Хьн. 2:21-23

+ 11:9 Хьн. 2:18

+ 11:11 ГлтӀ. 3:28

+ 11:15 Кьрм. 5:18

+ 11:18 1-Кар. 1:10-12

+ 11:19 1-Ягь. 2:19

+ 11:23 ГлтӀ. 1:12

+ 11:24 ЛкӀ. 22:19

+ 11:25 ЛкӀ. 22:20

+ 11:27 Ягь. 6:53-56

+ 12:1 1-Кар. 14:1

+ 12:2 Эф. 2:12

+ 12:3 1-Ягь. 4:2-3

+ 12:4 Рим. 12:6, Эф. 4:4-6

+ 12:5 Рим. 12:7

+ 12:6 ФпӀ. 2:13

+ 12:9 МатӀ. 17:20, 1-Кар. 13:2

+ 12:10 Мрк. 16:17, Кр. 2:4, Кр. 10:46, 1-Кар. 14:2

+ 12:12 Рим. 12:5, 1-Кар. 10:17, Эф. 4:25

+ 12:13 ГлтӀ. 5:6, Эф. 2:14, Кал. 3:11

+ 12:26 Рим. 12:15

+ 12:27 Рим. 12:5, Эф. 1:23, Эф. 4:12, Кал. 1:18, Кал. 1:24

+ 12:28 Кр. 11:27, Эф. 4:11

+ 12:31 1-Кар. 14:1, 1-Кар. 14:39

+ 13:2 Кр. 2:18, МатӀ. 17:20, Мрк. 11:23, 1-Кар. 12:9

+ 13:11 Эф. 4:14

+ 13:12 МатӀ. 5:8, 1-Ягь. 3:2, 1-Кар. 8:3, ГлтӀ. 4:9

+ 14:1 1-Кар. 16:14, 1-Кар. 12:1

+ 14:5 Кьрм. 11:29

+ 14:8 Кьрм. 10:9

+ 14:15 Якь. 5:13, Эф. 5:19

+ 14:16 2-Кар. 1:20, Крм. 3:14

+ 14:20 Эф. 4:14, МатӀ. 18:3, 1-Кар. 2:6

+ 14:22 Кр. 2:6

+ 14:23 Кр. 2:13

+ 14:26 2-Кар. 12:19, 2-Кар. 13:10

+ 14:29 1-Ягь. 4:1, 1-Сал. 5:20-21

+ 14:34 1-ТӀим. 2:11-12, Хьн. 3:16, 1-Птр. 3:1, Эф. 5:22, Кал. 3:18

+ 14:39 1-Кар. 12:31, 1-Кар. 14:1

+ 14:40 Кал. 2:5

+ 15:2 ГлтӀ. 3:4

+ 15:3 ЛкӀ. 24:27

+ 15:4 Зб. 15:10,

+ 15:5 ЛкӀ. 24:34, ЛкӀ. 24:36

+ 15:7 Кр. 12:17, ЛкӀ. 24:50, Кр. 1:3-4

+ 15:8 2-Кар. 12:11

+ 15:9 Эф. 3:7-8, Кр. 8:3

+ 15:10 2-Кар. 11:23, Кал. 1:29

+ 15:12 Кр. 23:8, 2-ТӀим. 2:18

+ 15:17 Рим. 4:25

+ 15:18 1-Сал. 4:16, Крм. 14:13

+ 15:20 1-Сал. 4:14, 2-ТӀим. 2:8, Кр. 26:23, Кал. 1:18, Крм. 1:5

+ 15:21 Рим. 5:12-18

+ 15:23 1-Сал. 4:16

+ 15:24 1-Птр. 3:22, Рим. 8:38, Эф. 1:21, ЛкӀ. 1:33, Крм. 11:15

+ 15:25 Зб. 109:1, Чвд. 2:8

+ 15:27Забур 8:7.

+ 15:27 Зб. 8:7, Эф. 1:22

+ 15:28 Ягь. 14:28, Эф. 1:23, Кал. 3:11

+ 15:30 2-Кар. 11:26

+ 15:31 1-Сал. 2:19

+ 15:34 1-Кар. 6:5

+ 15:36 Ягь. 12:24

+ 15:42 ФпӀ. 3:21, Кал. 3:1

+ 15:45 Хьн. 2:7

+ 15:47 Хьн. 2:7, Ягь. 3:13, Ягь. 6:38

+ 15:49 Хьн. 5:3

+ 15:51 ФпӀ. 3:21

+ 15:52 МатӀ. 24:31, 1-Сал. 4:16, Крм. 11:15, 1-Сал. 4:15, ФпӀ. 3:21

+ 15:53 2-Кар. 5:2-4

+ 15:55 2-ТӀим. 1:10, Чвд. 2:14-15

+ 15:56 Рим. 4:15, Рим. 7:8

+ 15:57 Рим. 8:37

+ 16:1 Кр. 24:17, Рим. 15:25-28, ГлтӀ. 2:10

+ 16:2 Кр. 20:7, Крм. 1:10, 2-Кар. 8:3, 2-Кар. 9:3

+ 16:3 Кр. 18:27, 2-Кар. 3:1, Кр. 24:17, Рим. 15:25-28

+ 16:5 Кр. 19:21, 2-Кар. 1:16

+ 16:8 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, Лв. 23:15, ККъ. 16:9, Кр. 2:1

+ 16:10 Кр. 16:1, 1-Кар. 4:17

+ 16:12 Кр. 18:24, Кр. 19:1, 1-Кар. 1:12, 1-Кар. 3:5, 1-Кар. 4:6

+ 16:13 МатӀ. 25:13, 2-Сал. 2:15

+ 16:14 1-Кар. 14:1

+ 16:15 1-Кар. 1:16

+ 16:16 ФпӀ. 2:29, 1-Сал. 5:12-13, 1-ТӀим. 5:17

+ 16:19 Кр. 18:2, Рим. 16:3, 2-ТӀим. 4:19

+ 16:20 Рим. 16:16

+ 16:21 ГлтӀ. 6:11, Кал. 4:18, 2-Сал. 3:17, Ифл. 1:19

+ 16:22 Рим. 9:3, ГлтӀ. 1:8, Крм. 22:20

+ 1:1 Кр. 18:1-17

+ 1:3 1-Птр. 1:3, Эф. 1:3

+ 1:5 Рим. 8:17, ФпӀ. 3:10, Кал. 1:24

+ 1:6 2-ТӀим. 2:10

+ 1:8 Кр. 19:23, 1-Кар. 15:32

+ 1:9 2-Кар. 4:14

+ 1:10 Кр. 12:11, Кр. 14:19-20, Кр. 21:32-33, Кр. 27:44

+ 1:11 Рим. 15:31, 2-Сал. 3:2, Кр. 12:5, Эф. 6:18

+ 1:12 Кр. 23:1, 2-ТӀим. 1:3, 1-Кар. 2:4, 1-Кар. 2:13

+ 1:13 1-Кар. 1:8, 1-Сал. 4:16-18, 1-Сал. 2:19-20

+ 1:15 1-Кар. 4:19

+ 1:16 Кр. 19:21, 1-Кар. 16:5

+ 1:18 1-Кар. 1:9

+ 1:19 Кр. 15:22, Кр. 16:1

+ 1:20 1-Кар. 14:16, Крм. 3:14

+ 1:22 2-Кар. 5:5, Чвд. 6:11, Эф. 1:13

+ 1:23 Рим. 1:9, ГлтӀ. 1:20, ФпӀ. 1:8, 1-Сал. 2:5

+ 2:2 2-Кар. 7:8

+ 2:4 2-Кар. 7:12

+ 2:6 1-Кар. 5:4-5

+ 2:11 1-Птр. 5:8

+ 2:12 Кр. 16:8, Кр. 20:6

+ 2:13 2-Кар. 7:6, 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 12:18

+ 2:14 Кал. 2:15

+ 2:15 1-Кар. 1:18, Хьн. 8:21, Эхкъ. 29:18, Эф. 5:2, ФпӀ. 4:18

+ 3:1 Кр. 18:27, 1-Кар. 16:3

+ 3:3 Эхкъ. 24:12, Эхкъ. 31:18, ККъ. 6:6,

+ 3:6 ЛкӀ. 22:20, Эф. 3:7, Кал. 1:23, Рим. 2:27, Ягь. 6:63

+ 3:7 Эхкъ. 34:29-35

+ 3:14 Мрк. 6:52, Кр. 15:21

+ 3:16 Эхкъ. 34:34

+ 3:17 Ягь. 4:24, Ягь. 8:32, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, ГлтӀ. 5:1

+ 3:18 1-Ягь. 3:2, Рим. 8:29, ФпӀ. 3:21

+ 4:1 2-Кар. 3:6

+ 4:2 2-Кар. 2:17, 1-Сал. 2:3

+ 4:3 2-Кар. 3:14, 2-Кар. 2:15

+ 4:4 Ягь. 12:31, Кал. 1:15, Чвд. 1:3

+ 4:5 Мрк. 10:43, 1-Кар. 9:19

+ 4:6Хьунухь 1:3.

+ 4:6 Хьн. 1:3

+ 4:7 Рим. 9:21-22, 1-Кар. 2:5

+ 4:8 2-Кар. 7:5

+ 4:9 Ягь. 15:20

+ 4:10 Рим. 6:5

+ 4:11 2-Кар. 6:9

+ 4:13Забур 115:1.

+ 4:13 Зб. 115:1

+ 4:14 1-Сал. 4:14

+ 4:16 Рим. 12:2, Эф. 4:23

+ 4:17 Рим. 8:18

+ 4:18 Рим. 8:24, Чвд. 11:1

+ 5:2 Рим. 8:23

+ 5:3 1-Кар. 15:53

+ 5:5 2-Кар. 1:22, Эф. 1:14

+ 5:7 2-Кар. 4:18

+ 5:9 Кал. 1:10

+ 5:10 МатӀ. 25:31-32, Кр. 10:42, Рим. 14:10

+ 5:11 2-Кар. 4:2

+ 5:12 2-Кар. 3:1, 2-Кар. 11:16, 2-Кар. 12:1

+ 5:13 Мрк. 3:21, 2-Кар. 11:1

+ 5:14 Рим. 5:15

+ 5:15 1-Птр. 4:2, Рим. 14:7-8

+ 5:17 Рим. 6:4, Крм. 21:5

+ 5:18 Рим. 5:10-11, Кал. 1:20

+ 5:19 Зб. 31:1-2, Рим. 4:8

+ 5:20 Эф. 6:20

+ 5:21 Ягь. 8:46, 1-Птр. 2:22, 1-Ягь. 3:5, Чвд. 4:15, Рим. 8:3, Рим. 1:17, Рим. 4:25, 1-Кар. 1:30

+ 6:1 1-Кар. 3:9

+ 6:4 Кр. 9:16, Кр. 16:23, Кр. 17:5, 2-Кар. 11:23-27

+ 6:7 2-Кар. 10:4, Эф. 6:11-17

+ 6:8 Рим. 3:8

+ 6:9 2-Кар. 4:11

+ 6:10 Ягь. 16:22, Кр. 3:6

+ 6:13 1-Кар. 4:14

+ 6:14 ККъ. 7:3, Эф. 5:7, 1-Ягь. 1:6

+ 6:15 1-Кар. 10:21

+ 6:16 Леви 26:11-12;

+ 6:16 Эф. 2:21, 1-Кар. 3:16-17, Лв. 26:11-12,

+ 7:1 1-Ягь. 3:3

+ 7:2 Кр. 20:33

+ 7:3 ФпӀ. 1:7

+ 7:4 Кал. 1:24

+ 7:5 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 4:8

+ 7:6 2-Кар. 1:4, 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 12:18

+ 7:8 2-Кар. 2:2-4

+ 7:10 МатӀ. 5:4,

+ 7:12 1-Кар. 5:1-2, 2-Кар. 2:4

+ 8:2 Мрк. 12:44

+ 8:3 1-Кар. 16:2

+ 8:4 Рим. 15:26

+ 8:6 2-Кар. 2:13, 2-Кар. 7:6

+ 8:7 1-Кар. 1:5

+ 8:8 1-Кар. 7:6

+ 8:9 Якь. 2:5, ФпӀ. 2:6-7

* 8:10-11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

+ 8:10 1-Кар. 7:25

+ 8:12 Мрк. 12:43-44, ЛкӀ. 21:3

+ 8:14-15 ЭхкъечӀун 16:18.

+ 8:14 Кр. 4:34

+ 8:15 Эхкъ. 16:18

+ 8:24 2-Кар. 7:4

+ 9:1 Рим. 15:25

+ 9:3 2-Кар. 8:6, 1-Кар. 16:2

+ 9:6 ЛкӀ. 6:38, ГлтӀ. 6:7

+ 9:7 ККъ. 15:10, Эхкъ. 25:2

+ 9:8-9 Забур 111:9.

+ 9:8 ФпӀ. 4:19

+ 9:9 Зб. 111:9

+ 9:11 1-Кар. 1:5

+ 9:13 МатӀ. 5:16, 1-Птр. 2:12

+ 10:1 МатӀ. 11:29

+ 10:2 1-Кар. 4:21, 2-Кар. 13:2, 2-Кар. 13:10

+ 10:4 2-Кар. 6:7, Эф. 6:11

+ 10:7 1-Кар. 3:23, ГлтӀ. 3:29

+ 10:8 2-Кар. 13:10

+ 10:10 1-Кар. 1:17

+ 10:17 1-Кар. 1:31

+ 10:18 Рим. 2:29, 1-Кар. 4:5

+ 11:1 2-Кар. 5:13

* 11:2 Гъайра – вич кӀан тежез, масад кӀан хьунухьин кичӀевал.

+ 11:2 Эф. 5:27, Крм. 14:4

+ 11:3 Хьн. 3:1, Хьн. 3:4, Ягь. 8:44, 1-ТӀим. 2:14

+ 11:4 ГлтӀ. 1:6

+ 11:5 2-Кар. 12:11

+ 11:6 1-Кар. 1:17, 2-Кар. 10:10

+ 11:7 1-Кар. 9:18

+ 11:9 2-Кар. 12:13, ФпӀ. 4:15

+ 11:10 Рим. 9:1, 1-ТӀим. 2:7

+ 11:13 ФпӀ. 1:15, Кр. 20:30, 2-Птр. 2:1, Крм. 2:2

+ 11:14 ГлтӀ. 1:8

+ 11:15 ФпӀ. 3:19

+ 11:16 2-Кар. 5:12

+ 11:18 ФпӀ. 3:3-4

+ 11:19 1-Кар. 4:10

+ 11:20 ГлтӀ. 2:4, ГлтӀ. 4:3

+ 11:22 Рим. 11:1, ФпӀ. 3:5

+ 11:23 1-Кар. 15:10, 2-Кар. 6:4-5

+ 11:25 Кр. 16:22-23, Кр. 14:19, Кр. 27:41-44

+ 11:26 ГлтӀ. 2:4

+ 11:27 Кр. 18:3, 1-Сал. 2:9, 2-Сал. 3:8, 1-Кар. 4:11

+ 11:29 1-Кар. 9:22

+ 11:32 Кр. 9:24-25

+ 12:1 2-Кар. 5:12, 2-Кар. 11:16, ГлтӀ. 1:12, ГлтӀ. 2:2, Эф. 3:3

+ 12:10 Мрк. 10:30, МатӀ. 5:11-12, Рим. 5:3

+ 12:11 1-Кар. 15:8-9, 2-Кар. 11:5

+ 12:12 Кр. 15:12, Рим. 15:19

+ 12:13 2-Кар. 11:9

+ 12:14 2-Кар. 13:1, 1-Кар. 10:33

+ 12:15 ФпӀ. 2:17, Кал. 1:24, 1-Сал. 2:8

+ 12:16 2-Кар. 11:9

+ 12:18 2-Кар. 8:6, 2-Кар. 8:18

+ 12:19 Рим. 1:9, Рим. 9:1, 1-Кар. 14:26

+ 12:21 1-Кар. 5:1, 1-Кар. 6:18

+ 13:1Киххьей Къанун 19:15.

+ 13:1 2-Кар. 12:14, ККъ. 19:15, МатӀ. 18:16

+ 13:4 Рим. 6:4

+ 13:9 1-Кар. 4:10

+ 13:10 2-Кар. 10:8

+ 13:11 Мрк. 9:50, Рим. 12:18, 1-Сал. 5:13, Рим. 15:33, Рим. 16:16

+ 13:12 Рим. 16:16, ФпӀ. 4:22

+ 1:1 ГлтӀ. 1:11-12

+ 1:2 ФпӀ. 4:21, Кр. 16:6, Кр. 18:23

+ 1:4 МатӀ. 20:28, Рим. 4:25, Мрк. 14:36

+ 1:6 Мрк. 4:17, Чвд. 6:4, 2-Кар. 11:4

+ 1:7 Кр. 15:24, ГлтӀ. 5:10

+ 1:8 2-Кар. 11:14, Рим. 9:3, 1-Кар. 16:22

+ 1:10 1-Сал. 2:4

+ 1:12 Кр. 9:6, Кр. 26:16, 1-Кар. 11:23

+ 1:13 Кр. 26:5, Кр. 8:3, ФпӀ. 3:6

+ 1:14 МатӀ. 15:2, Мрк. 7:3

+ 1:15 ЛкӀ. 1:15, Кр. 9:15, Рим. 1:5, 1-ТӀим. 2:7

+ 1:17 Кр. 9:19

+ 1:18 Ягь. 1:42, Кр. 9:26-27

+ 1:19 Кр. 12:17, Кр. 15:13, Якь. 1:1

+ 1:20 Рим. 1:9, Рим. 9:1, 2-Кар. 1:23

+ 1:23 Кр. 9:21

+ 2:1 Кр. 4:36, 2-Кар. 2:13, 2-ТӀим. 4:10

+ 2:2 ГлтӀ. 1:12, Эф. 3:3, ФпӀ. 2:16

+ 2:3 Кр. 16:3

+ 2:4 Кр. 15:24, 2-Кар. 11:26, 2-Кар. 11:20, ГлтӀ. 4:3, ГлтӀ. 4:25

+ 2:6 ККъ. 10:17

+ 2:7 Кр. 9:15, 1-Кар. 9:17

+ 2:9 Кр. 4:36, Кр. 9:27, Кр. 13:2, Кр. 15:36, 1-Кар. 9:6

+ 2:10 Кр. 24:17, Рим. 15:25-28, 1-Кар. 16:1

+ 2:11 Кр. 11:20

+ 2:12 Кр. 11:3, Кр. 11:2, Кр. 15:1

+ 2:14 1-ТӀим. 5:20

+ 2:16 ГлтӀ. 3:11, Кр. 13:39, Рим. 3:21, ГлтӀ. 3:11, Зб. 142:2, Рим. 3:20

+ 2:19 Рим. 14:8, Рим. 6:6, ГлтӀ. 6:14

+ 2:20 Ягь. 17:23

+ 3:2 Рим. 10:17

+ 3:4 1-Кар. 15:2

+ 3:5 1-Кар. 12:10

+ 3:6Хьунухь 15:6.

+ 3:6 Хьн. 15:6, Якь. 2:23, Рим. 4:3

+ 3:8Хьунухь 12:3.

+ 3:8 Рим. 3:30, Хьн. 12:3

+ 3:10Киххьей Къанун 27:26.

+ 3:10 Рим. 4:15, ККъ. 27:26

+ 3:11 Кр. 13:39, Рим. 3:20, ГлтӀ. 2:16, Рим. 1:17, Чвд. 10:38

+ 3:12Леви 18:5.

+ 3:12 Лв. 18:5, Рим. 10:5

+ 3:13-14Киххьей Къанун 21:23.

+ 3:13 ККъ. 21:23

+ 3:14 Кр. 1:5, Кр. 2:33

+ 3:16Хьунухь 22:18.

+ 3:16 Рим. 4:13, Чвд. 7:6, Хьн. 12:7, Хьн. 17:19

+ 3:17 Эхкъ. 12:40-41

+ 3:18 Рим. 4:14

+ 3:19 Рим. 4:13, Рим. 5:20, ККъ. 33:2, Кр. 7:53

+ 3:20 1-ТӀим. 2:5, Чвд. 8:6, ККъ. 6:4-5, Рим. 3:30

+ 3:22 Рим. 3:9, Рим. 4:16

+ 3:24 Рим. 10:4

+ 3:26 1-Ягь. 3:2, Рим. 8:15-16, Эф. 1:5

+ 3:27 Рим. 6:3-4, Рим. 13:14

+ 3:28 1-Кар. 12:13, Эф. 6:6, 1-Кар. 11:11

+ 3:29 1-Кар. 3:23, 2-Кар. 10:7, Рим. 8:17, Эф. 3:6

+ 4:4 Мрк. 1:15, ЛкӀ. 2:7, ЛкӀ. 2:27

+ 4:5 ГлтӀ. 3:13

+ 4:9 Зб. 35:11, 1-Кар. 8:3, Кал. 2:8, Кал. 2:20, Чвд. 7:18

+ 4:10 Рим. 14:5, Кал. 2:16

+ 4:11 1-Сал. 3:5

+ 4:13 1-Кар. 2:3

+ 4:14 ЛкӀ. 10:16, 1-Сал. 2:13

+ 4:22 Хьн. 16:5, Хьн. 21:2

+ 4:23 Хьн. 16:3-4, Хьн. 17:16

* 4:24 Гьежер – Ибрагьиман паб Саррадин къаравуш. Саррадиз аялар жезвачирла, Гьежера Ибрагьималай хва Исмаил хана. Амма Ибрагьиман ирссагьиб адан хва Исакь хьана. Аллагьди гайи гафунив кьурвал, Исакь Сарради лап геж хайиди тир.

+ 4:24 Эхкъ. 19:1-2

+ 4:26 Чвд. 12:22, Крм. 21:2

+ 4:28 Рим. 9:8

+ 4:29 Хьн. 21:9

+ 4:30Хьунухь 21:10.

+ 4:30 Хьн. 21:10

+ 5:1 Ягь. 8:32, Якь. 2:12, 1-Птр. 2:16, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 2:4, ГлтӀ. 5:13, Кр. 15:10

+ 5:2 Кр. 15:1-2, 1-Кар. 7:18

+ 5:3 Рим. 2:25

+ 5:4 Рим. 9:31

+ 5:5 Рим. 8:23

+ 5:6 1-Кар. 7:19, 1-Кар. 12:13, ГлтӀ. 6:15, Эф. 2:14, Кал. 3:11, Якь. 2:18

+ 5:7 1-Кар. 9:24

+ 5:9 МатӀ. 13:33, ЛкӀ. 13:21, 1-Кар. 5:6

+ 5:10 Кр. 15:24, ГлтӀ. 1:7

+ 5:11 Кр. 16:3, 1-Кар. 1:23

+ 5:13 1-Птр. 2:16, 2-Птр. 2:19, 1-Кар. 9:19

+ 5:14Леви 19:18.

+ 5:14 МатӀ. 7:12, МатӀ. 22:40, Лв. 19:18

+ 5:16 Рим. 8:4, Рим. 13:14, Эф. 2:3

+ 5:17 Рим. 7:15, Рим. 7:19, Рим. 7:23

+ 5:18 Рим. 7:4, Эф. 2:15, Кал. 2:14

+ 5:19 Мрк. 7:21-23, 1-Кар. 3:3, 1-Кар. 6:9-10, 1-Кар. 6:18, Эф. 5:3

+ 5:20 1-Кар. 11:19

+ 5:21 1-Кар. 6:9-10, Эф. 5:5

+ 5:22 Эф. 5:9

+ 5:23 1-ТӀим. 1:9

+ 5:24 Якь. 4:1, 1-Птр. 2:11, Рим. 7:23, Рим. 13:14, Рим. 6:2, Рим. 6:6, ГлтӀ. 2:19, Кал. 2:20, Кал. 3:3

+ 5:26 ФпӀ. 2:3

+ 6:1 1-Кар. 2:15, Якь. 5:19, 2-ТӀим. 2:25, 1-Сал. 5:14

+ 6:2 Рим. 15:1, 1-Ягь. 4:21

+ 6:3 1-Кар. 3:7, 1-Кар. 8:2

+ 6:5 Рим. 14:12

+ 6:6 ЛкӀ. 10:7, 1-Кар. 9:11, 1-ТӀим. 5:18

+ 6:7 2-Кар. 9:6

+ 6:8 Якь. 3:18

+ 6:9 2-Сал. 3:13, МатӀ. 10:22

+ 6:10 3-Ягь. 1:5, Чвд. 13:1

+ 6:11 1-Кар. 16:21, 2-Сал. 3:17, Ифл. 1:19

+ 6:14 1-Кар. 2:2, ГлтӀ. 2:19, Рим. 6:6

+ 6:15 1-Кар. 7:19, 1-Кар. 12:13, ГлтӀ. 5:6, Эф. 2:14, Кал. 3:11

+ 6:16 Зб. 124:5, Зб. 127:5

+ 1:3 1-Птр. 1:3, 2-Кар. 1:3

+ 1:4 Ягьд. 1:24, Кал. 1:22, 1-Сал. 4:7

+ 1:5 1-Ягь. 3:2, Рим. 8:15-16, ГлтӀ. 3:26

+ 1:7 Кал. 1:14

+ 1:9 Рим. 16:24, Эф. 3:3-5, Эф. 6:19

+ 1:10 Эф. 2:14, Кал. 1:20

+ 1:13 Эс. 8:8, 2-Кар. 1:22, Эф. 4:30

+ 1:15 Кал. 1:3-4

+ 1:18 Кал. 1:27

+ 1:20 Зб. 109:1, Кр. 7:55-56, Рим. 8:34, Эф. 2:6, Кал. 3:1

+ 1:21 1-Птр. 3:22, Рим. 8:38, 1-Кар. 15:24, Кал. 2:10, Чвд. 1:4

+ 1:22 Зб. 8:7, Зб. 109:1, 1-Кар. 15:27, 1-Кар. 11:3, Эф. 5:23

+ 1:23 Эф. 4:12, Эф. 5:23, Эф. 5:30, Кал. 1:18, 1-Кар. 15:28, Кал. 3:11

+ 2:1 ЛкӀ. 15:24, Рим. 11:15, Кал. 1:21, Кал. 2:13

+ 2:2 Ягь. 12:31, Ягь. 14:30, Кал. 3:7

+ 2:3 ГлтӀ. 5:16

+ 2:4 Ягь. 3:16, 1-Ягь. 3:1, Рим. 5:8

+ 2:5 Кал. 2:13, ТӀитӀ. 3:5

+ 2:6 Эф. 1:20

+ 2:8 ЛкӀ. 7:50, ЛкӀ. 8:48, Кр. 15:11, 1-Птр. 1:5, ТӀитӀ. 2:11, ТӀитӀ. 3:5

+ 2:9 Рим. 3:27, ТӀитӀ. 3:5, Рим. 3:27, 1-Кар. 1:29

+ 2:10 ТӀитӀ. 2:14, ТӀитӀ. 3:8

+ 2:11 Рим. 2:26, Рим. 2:28, Кал. 2:11

+ 2:12 Кал. 1:21, Рим. 9:4

+ 2:13 Кр. 2:39

+ 2:14 Эф. 1:10, Кал. 1:22

+ 2:15 Рим. 7:4, Кал. 2:14

+ 2:16 Рим. 5:10, Кал. 1:20, Кал. 3:15

+ 2:19 ФпӀ. 3:20

+ 2:20 Кал. 2:7, Крм. 21:14, Зб. 117:22,

+ 2:21 1-Кар. 3:16-17

+ 2:22 1-Птр. 2:5

+ 3:1 ФпӀ. 1:7, Ифл. 1:1, 2-ТӀим. 2:9

+ 3:2 Эф. 4:7, Кал. 1:25

+ 3:3 ГлтӀ. 1:12, ГлтӀ. 2:2

+ 3:6 ГлтӀ. 3:29, Эф. 2:16, МатӀ. 8:11, ЛкӀ. 13:29

+ 3:7 Кал. 1:23

+ 3:8 1-Кар. 15:9

+ 3:9 Кал. 1:26

+ 3:10 Эф. 1:21

+ 3:12 Чвд. 4:16, Чвд. 10:19

+ 3:13 2-ТӀим. 2:10

+ 3:16 Эф. 1:18, Кал. 1:27, Кал. 1:11

+ 3:17 Кал. 2:7

+ 3:19 ФпӀ. 4:7, Кал. 2:10

+ 3:20 Ягьд. 1:24, Рим. 16:24

+ 3:21 Рим. 11:36

+ 4:1 Эф. 3:1, ФпӀ. 1:27, Кал. 1:10

+ 4:2 ФпӀ. 2:3, Кал. 3:13

+ 4:3 Кал. 3:14

+ 4:4 Эф. 2:16, 1-Кар. 6:17

+ 4:5 1-Кар. 1:13

+ 4:6 1-Кар. 12:6

+ 4:7 Рим. 12:3, Эф. 3:2

+ 4:8 Забур 67:19.

+ 4:8 Зб. 67:19

+ 4:9 Ягь. 3:13

+ 4:10 Чвд. 4:14, Чвд. 7:26

+ 4:11 1-Кар. 12:28

+ 4:12 1-Кар. 12:27, Эф. 1:23, Кал. 1:18

+ 4:13 Чвд. 5:12-13, Чвд. 6:1

+ 4:14 1-Кар. 13:11, 1-Кар. 14:20

+ 4:15 2-Птр. 3:18, Кал. 1:10, Кал. 2:19

+ 4:17 1-Птр. 4:3-4, Кал. 3:7

+ 4:18 Рим. 1:21, Мрк. 3:5

+ 4:19 1-Птр. 1:14, Рим. 1:24-28

+ 4:22 Кал. 3:8-9

+ 4:23 Рим. 12:2, 2-Кар. 4:16

+ 4:24 Хьн. 1:26, Рим. 6:4, Кал. 3:10

+ 4:25 Лв. 19:11, Кал. 3:9, Рим. 12:5

+ 4:26 Зб. 4:5

+ 4:27 Якь. 4:7

+ 4:28 Эхкъ. 20:15, 1-Сал. 4:11, 2-Сал. 3:8, 2-Сал. 3:10, 1-ТӀим. 6:18

+ 4:29 Кал. 3:8

+ 4:30 1-Сал. 5:19, Эф. 1:13

+ 4:31 1-Птр. 3:8, Кал. 3:8

+ 4:32 МатӀ. 6:14, Мрк. 11:25-26, ЛкӀ. 7:41-42, 1-Птр. 3:8, Кал. 3:12-13

+ 5:1 МатӀ. 5:48

+ 5:2 Ягь. 10:11, Ягь. 15:13, 1-Ягь. 3:16, Рим. 5:7-8, Чвд. 8:3, 1-Кар. 13:1, Кал. 3:14

+ 5:3 1-Кар. 6:18, ГлтӀ. 5:19, 1-Сал. 4:3

+ 5:4 Эф. 4:29

+ 5:5 Кал. 3:5, 1-Кар. 6:9-10, ГлтӀ. 5:21

+ 5:6 Мрк. 13:5, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3, 1-Ягь. 3:7, Рим. 1:18, Кал. 3:6

+ 5:7 2-Кар. 6:14

+ 5:8 Эф. 2:1-2, МатӀ. 5:14, Ягь. 12:35, 1-Ягь. 2:8, Рим. 13:12, ФпӀ. 2:15, 1-Сал. 5:5

+ 5:10 1-Сал. 2:4

+ 5:11 Рим. 13:12

+ 5:13 Ягь. 3:20-21

+ 5:14 Рим. 13:11, ЛкӀ. 1:78-79

+ 5:15 Кал. 4:5

+ 5:17 Рим. 12:2, 1-Сал. 5:18

+ 5:18 1-ТӀим. 5:23

+ 5:19 Кр. 16:25, Якь. 5:13, 1-Кар. 14:15, Зб. 26:6, Кал. 3:16

+ 5:20 Кал. 2:7, 2-Сал. 1:3, 2-Сал. 2:13

• 5:21 Кал. 3:17

+ 5:22 Хьн. 3:16, 1-Птр. 3:1

+ 5:23 Эф. 1:22-23, 1-Кар. 11:3

+ 5:25 1-Птр. 3:7

+ 5:26 Ягь. 13:8, 1-Кар. 6:11, ТӀитӀ. 3:5, Чвд. 10:22

+ 5:27 2-Кар. 11:2, Крм. 14:4

+ 5:30 1-Кар. 6:15, Эф. 1:23, Кал. 1:18

+ 5:31Хьунухь 2:24.

+ 5:31 Хьн. 2:24, МатӀ. 19:5, Мрк. 10:7-8, 1-Кар. 6:16

+ 5:33 Эс. 1:20, 1-Птр. 3:1-6

+ 6:1 Эхкъ. 20:12,

+ 6:2ЭхкъечӀун 20:12; Киххьей Къанун 5:16.

+ 6:3 ККъ. 5:16

+ 6:4 ККъ. 4:9, ККъ. 6:7,

+ 6:5 1-Птр. 2:18, Кал. 3:22, 1-ТӀим. 6:1, ТӀитӀ. 2:9

+ 6:6 ГлтӀ. 3:28

+ 6:8 Кал. 3:24

+ 6:9 Лв. 25:43, ККъ. 10:17

+ 6:11 2-Кар. 6:7, 2-Кар. 10:4, 1-Птр. 5:8, 1-Ягь. 2:13

+ 6:12 ЛкӀ. 22:53, Кал. 1:13, Эф. 1:21

+ 6:14 1-Сал. 5:8

+ 6:15 Рим. 10:15

+ 6:16 1-Ягь. 5:4

+ 6:17 Чвд. 4:12

+ 6:18 ЛкӀ. 18:1, ЛкӀ. 21:36, Ягьд. 1:20, Рим. 12:12, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17, Мрк. 13:33

+ 6:19 Кр. 4:29, Кал. 4:3, 1-Сал. 5:25, 2-Сал. 3:1

+ 6:20 Кр. 21:33, Кр. 28:20, 2-Кар. 5:20

• 6:21 Кал. 4:7-8

+ 6:21 Кр. 20:4

+ 6:22 Кал. 2:2

+ 1:1 Кр. 16:1

+ 1:3 Рим. 1:8, Ифл. 1:4, 2-ТӀим. 1:3

+ 1:5 Кр. 16:12-40

+ 1:6 1-Кар. 1:8

+ 1:7 2-Кар. 7:3, Эф. 3:1, Кал. 4:18, 2-ТӀим. 2:9, Ифл. 1:1, ФпӀ. 4:14

+ 1:8 Рим. 1:9, Рим. 9:1

+ 1:9 Кал. 1:9, 1-Сал. 3:12-13, Ифл. 1:6

+ 1:13 Кр. 28:30

+ 1:14 Кр. 4:31

+ 1:15 2-Кар. 11:13

+ 1:19 Кр. 16:7

+ 1:20 Мрк. 8:38, Рим. 1:16, Рим. 14:8, 2-Кар. 5:15

+ 1:23 2-ТӀим. 4:6

+ 1:27 Эф. 4:1

+ 1:29 МатӀ. 5:11-12

+ 1:30 Кал. 1:29, 1-ТӀим. 4:10

+ 2:2 ФпӀ. 4:2, 1-Птр. 3:8, Рим. 12:16

+ 2:3 ГлтӀ. 5:26, Рим. 12:10, Эф. 4:2

+ 2:4 Рим. 15:2-3

+ 2:6 Ягь. 1:1, Ягь. 5:18, Ягь. 10:33

+ 2:7 МатӀ. 20:28, Рим. 8:3, 2-Кар. 8:9

+ 2:8 Мрк. 14:36, Чвд. 5:8

+ 2:9 МатӀ. 28:18, Эф. 1:21, Чвд. 1:4

+ 2:10 Рим. 14:11

+ 2:13 1-Кар. 12:6

+ 2:15 Ягьд. 1:24, МатӀ. 5:14, Эф. 5:8

* 2:16 ЧӀагьнакьа – нетижа галачиз.

+ 2:16 ГлтӀ. 2:2

+ 2:17 Кр. 21:13, 2-ТӀим. 4:6

+ 2:19 Кр. 16:1, 1-Сал. 3:2

+ 2:21 1-Кар. 10:24, 1-Кар. 13:5

+ 2:22 1-Кар. 14:7, 1-ТӀим. 1:2, 2-ТӀим. 1:2

+ 2:25 ФпӀ. 4:18

+ 2:29 Рим. 16:2, 1-Кар. 16:18, 1-Сал. 5:12-13, 1-ТӀим. 5:17

+ 3:1 ФпӀ. 4:4

* 3:2 Абур тапан муаллимар тир. Абуру хилас хьун патал суьннет авун герек я лугьуз вязер ийизвай.

+ 3:2 Зб. 21:17, Зб. 21:21

+ 3:3 Рим. 2:29, Эф. 2:11, Кал. 2:11

+ 3:4 2-Кар. 11:18

+ 3:5 Хьн. 17:12, Лв. 12:3, Рим. 11:1, Кр. 23:6, Кр. 26:5

+ 3:6 Кр. 8:3, ГлтӀ. 1:13, Мрк. 10:20, ЛкӀ. 1:6, Кр. 22:3, Кр. 26:5

+ 3:9 Рим. 9:30-31, Рим. 10:5

+ 3:10 Рим. 8:17, 2-Кар. 1:5, Кал. 1:24, 1-Птр. 4:13, Рим. 6:5

+ 3:12 Чвд. 11:40

+ 3:14 1-Птр. 5:4, 1-Кар. 9:24-25, 2-ТӀим. 2:5

+ 3:15 1-Кар. 2:6

+ 3:17 1-Птр. 5:3, 2-Сал. 3:9, 1-ТӀим. 4:12, ТӀитӀ. 2:7

+ 3:19 2-Кар. 11:15, 1-Сал. 5:3, Мрк. 8:33

+ 3:20 Эф. 2:19, Кр. 1:11, 1-Кар. 1:7

+ 3:21 1-Кар. 15:35-52, 1-Ягь. 3:2, Рим. 8:29, 2-Кар. 3:18, Кал. 3:1

+ 4:2 ФпӀ. 2:2

+ 4:3 Эхкъ. 32:32, Зб. 68:29, Крм. 3:5

+ 4:4 ФпӀ. 3:1, 1-Сал. 5:16

+ 4:5 Якь. 5:8

+ 4:6 МатӀ. 6:25, 1-Птр. 5:7

+ 4:7 Ягь. 14:27, ФпӀ. 4:7, Кал. 3:15

+ 4:9 Рим. 15:33, 2-Сал. 3:16

+ 4:11 1-ТӀим. 6:6, 1-ТӀим. 6:8

+ 4:12 1-Кар. 4:11, 2-Кар. 11:27

+ 4:13 1-ТӀим. 1:12

+ 4:14 ФпӀ. 1:7

+ 4:16 Кр. 17:1

+ 4:17 Рим. 1:13

+ 4:18 ФпӀ. 2:25, Хьн. 8:21, Эхкъ. 29:18

+ 4:19 Зб. 22:1, 2-Кар. 9:8

+ 4:21 ГлтӀ. 1:2

+ 4:22 2-Кар. 13:12

+ 1:1 Кр. 16:1

+ 1:3 Эф. 1:15-16

+ 1:5 МатӀ. 6:20, 1-Птр. 1:4

+ 1:6 МатӀ. 24:14, МатӀ. 28:19, Рим. 10:18, Кал. 1:6

+ 1:7 Кал. 4:12, Ифл. 1:23

+ 1:9 2-Сал. 1:11, ФпӀ. 1:9, Ифл. 1:6

+ 1:10 2-Кар. 5:9, Эф. 4:1, ФпӀ. 1:27, 2-Птр. 3:18, Эф. 4:15

+ 1:11 Эф. 3:16

+ 1:13 Кр. 26:18, Эф. 6:12, 2-Птр. 1:11

+ 1:14 Эф. 1:7

+ 1:15 2-Кар. 4:4, Чвд. 1:3, Рим. 8:29, Крм. 3:14

+ 1:16 Зб. 32:6, Ягь. 1:3, Рим. 11:36, 1-Кар. 8:6, Чвд. 1:2, Чвд. 2:10

+ 1:18 Эф. 1:22-23, Кр. 26:23, 1-Кар. 15:20, Крм. 1:4-5, Крм. 3:14

+ 1:19 Кал. 2:9

+ 1:20 2-Кар. 5:18, Эф. 1:10, Эф. 2:14

+ 1:21 Эф. 2:1-2, Эф. 2:12

+ 1:22 Ягьд. 1:24, Эф. 1:4, 1-Сал. 4:7

+ 1:23 Кр. 14:22, Мрк. 16:15, Эф. 3:7

+ 1:24 2-Кар. 7:4, 2-Кар. 12:15, 2-Кар. 1:5, ФпӀ. 3:10

+ 1:25 Эф. 3:2

+ 1:26 Рим. 16:24, Эф. 3:9

+ 1:27 Эф. 1:18, Эф. 3:16, Кал. 2:2, Рим. 5:2, Рим. 8:17, 1-ТӀим. 1:1

+ 1:29 1-Кар. 15:10, ФпӀ. 1:30, 1-ТӀим. 4:10

+ 2:2 Кал. 1:27, Эф. 6:22, Кал. 4:8

+ 2:3 Рим. 11:33, 1-Кар. 1:24, 1-Кар. 2:7

+ 2:4 Рим. 16:18

+ 2:5 1-Кар. 5:3, 1-Кар. 14:40

+ 2:6 1-Сал. 4:1

+ 2:7 1-Кар. 3:11, Эф. 2:20, Эф. 3:17, Крм. 21:14, Эф. 5:20, 2-Сал. 1:3, 2-Сал. 2:13

+ 2:8 Мрк. 7:3, ГлтӀ. 1:14, ГлтӀ. 4:9, Мрк. 13:5, 1-Ягь. 3:7, Эф. 5:6, 2-Сал. 2:3

+ 2:9 Ягь. 1:14, Кал. 1:19

+ 2:10 Эф. 1:21-22, Эф. 3:19

+ 2:11 Эф. 2:11, Рим. 2:29, Кал. 3:9

+ 2:12 Рим. 6:4

+ 2:13 Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кр. 3:19

+ 2:14 Зб. 50:3, Рим. 7:4

+ 2:15 2-Кар. 2:14, Ягь. 12:31, Ягь. 16:11

+ 2:16 Кьрм. 28:9-15, Рим. 14:5, ГлтӀ. 4:10, Рим. 14:3, Рим. 14:17, Чвд. 9:10

+ 2:17 Чвд. 8:5, Чвд. 10:1

+ 2:19 2-Птр. 3:18, Эф. 4:15-16, Кал. 1:10

+ 2:20 Рим. 6:2, Кал. 3:3, ГлтӀ. 4:9

+ 2:21 1-ТӀим. 4:3

+ 2:22 МатӀ. 15:9, Мрк. 7:7

+ 3:1 Кал. 2:12, Зб. 109:1, Кр. 7:55-56, Рим. 8:34, Эф. 1:20,

+ 3:3 Рим. 6:2, Рим. 6:7, ГлтӀ. 5:24, Кал. 2:20

+ 3:4 Ягь. 11:25

+ 3:5 Эф. 5:5, Рим. 8:13

+ 3:6 Рим. 1:18, Эф. 5:6

+ 3:7 Эф. 2:2, Эф. 4:17

+ 3:8 Якь. 1:21, 1-Птр. 1:21, Эф. 4:22, Эф. 4:31

+ 3:9 Лв. 19:11, Эф. 4:25, Кал. 2:11

+ 3:10 Хьн. 1:26, Эф. 4:24

+ 3:11 Рим. 2:28-29, 1-Кар. 7:19, ГлтӀ. 3:28, ГлтӀ. 5:6, 1-Кар. 12:13, ГлтӀ. 5:6, Эф. 2:14, 1-Кар. 15:28, Эф. 1:23

+ 3:12 ЛкӀ. 18:7, Рим. 8:33, ТӀитӀ. 1:1

+ 3:13 Эф. 4:2, МатӀ. 6:14-15, Мрк. 11:25-26, ЛкӀ. 7:41-42, Эф. 4:32

+ 3:14 1-Кар. 13:1, Эф. 4:3, Эф. 5:2

+ 3:15 Ягь. 14:27, Ягь. 16:33, ФпӀ. 4:7, Эф. 2:16

+ 3:16 Ягь. 15:3, Зб. 26:6, Эф. 5:19

+ 3:17 1-Кар. 10:31

• 3:18 Эф. 5:22

+ 3:18 Хьн. 3:16, 1-Птр. 3:1

+ 3:19 1-Птр. 3:7

+ 3:20 Эхкъ. 20:12,

+ 3:22 1-Птр. 2:18, 1-ТӀим. 6:1, ТӀитӀ. 2:9

+ 3:24 Эф. 6:8

+ 3:25 ККъ. 10:17, МатӀ. 22:16

+ 4:2 ЛкӀ. 18:1, ЛкӀ. 21:36, Рим. 12:12, Эф. 6:18, 1-Сал. 5:17

+ 4:3 Кр. 4:29, Рим. 16:24, Эф. 6:19-20, ФпӀ. 1:7, Ифл. 1:1

+ 4:5 Эф. 5:15-16

+ 4:6 1-Птр. 3:15

• 4:7 Эф. 6:21-22

+ 4:7 Кр. 20:4

+ 4:8 Кал. 2:2

+ 4:9 Ифл. 1:10, Ифл. 1:16

+ 4:10 Кр. 19:29, Ифл. 1:24, Кр. 12:12, Кр. 15:37-38

+ 4:11 Кр. 1:23, Кр. 18:7

+ 4:12 Кал. 1:7, Ифл. 1:23

+ 4:14 2-ТӀим. 4:10-11, Ифл. 1:24

+ 4:15 Рим. 16:5

+ 4:16 1-Сал. 5:27

+ 4:17 Ифл. 1:2

+ 4:18 1-Кар. 16:21, ГлтӀ. 6:11, 2-Сал. 3:17, Ифл. 1:19

+ 1:1 Кр. 15:22, 1-Птр. 5:12, 2-Сал. 1:1, Кр. 17:1, ФпӀ. 4:16

+ 1:2 Эф. 5:20, 2-Сал. 1:3, 2-Сал. 2:13

+ 1:4 2-Птр. 1:10

+ 1:5 Кр. 20:18

+ 1:6 1-Кар. 4:16, 1-Кар. 11:1, 2-Сал. 3:7, Кр. 17:5-10, Кр. 13:52

+ 1:9 Кр. 14:15

+ 1:10 1-Кар. 1:7, 2-Сал. 1:10, МатӀ. 3:7, Рим. 5:9, 1-Сал. 2:16, 1-Сал. 5:9

+ 2:2 Кр. 16:22-24

+ 2:3 2-Кар. 4:2

+ 2:4 ГлтӀ. 2:7, ГлтӀ. 1:10, Эф. 5:10

+ 2:5 Рим. 1:9, Рим. 9:1, ФпӀ. 1:8

+ 2:6 1-Кар. 9:4-5, 2-Сал. 3:9, Ифл. 1:8

+ 2:8 2-Кар. 12:15

+ 2:9 Кр. 18:3, 2-Кар. 11:27, 2-Сал. 3:8

+ 2:11 1-Кар. 4:14-15

+ 2:12 2-Сал. 2:14

+ 2:13 ГлтӀ. 4:14

+ 2:14 1-Сал. 1:6, Кр. 17:5, 2-Сал. 1:4-5

+ 2:15 МатӀ. 23:34, Ягь. 15:20, Кр. 13:50, Кр. 17:5

+ 2:16 Кр. 13:45, Кр. 14:2, МатӀ. 27:25, ЛкӀ. 21:23, 1-Сал. 1:10

+ 2:17 1-Кар. 5:3, Кал. 2:5

+ 2:18 Рим. 1:13, Рим. 15:22

+ 2:19 1-Кар. 15:31, 2-Сал. 1:4

+ 3:1 Кр. 17:15-16

+ 3:2 Кр. 16:1, ФпӀ. 2:19

+ 3:3 Кр. 9:16, Кр. 14:22, 1-Птр. 5:9

+ 3:5 МатӀ. 4:3, 1-Кар. 7:5, ГлтӀ. 4:11

+ 3:6 Кр. 18:5

+ 3:10 2-ТӀим. 1:3

+ 3:11 2-Сал. 3:5

+ 3:12 ФпӀ. 1:9-10, 2-Сал. 1:3

+ 3:13 Ягьд. 1:14, 2-Сал. 2:17

+ 4:1 Кал. 1:10, Кал. 2:6

+ 4:3 1-Кар. 6:18, ГлтӀ. 5:19, Эф. 5:3

+ 4:5 1-Птр. 4:3-4, Рим. 1:26, Эф. 4:17-19

+ 4:7 1-Птр. 1:15, Ягьд. 1:24, Эф. 1:4, Кал. 1:22

+ 4:9 Чвд. 13:1, Ягь. 6:45

+ 4:11 Кр. 18:3, Эф. 4:28, 2-Сал. 3:8, 2-Сал. 3:10

+ 4:12 Рим. 13:13

+ 4:13 Эф. 2:12

+ 4:14 1-Кар. 15:20, 2-Кар. 4:14

+ 4:15 1-Кар. 15:51-52

+ 4:16 Ягьд. 1:9, Крм. 12:7, МатӀ. 24:31, 1-Кар. 15:52, МатӀ. 16:27, 1-Кар. 15:23

+ 4:17 Кр. 1:9, Крм. 11:12, Ягь. 14:3

+ 5:1 Кр. 1:7

+ 5:2 МатӀ. 24:43, 2-Птр. 3:10

+ 5:3 ЛкӀ. 21:34, ФпӀ. 3:19

+ 5:4 1-Ягь. 2:8

+ 5:5 ЛкӀ. 16:8, Ягь. 12:36, Рим. 13:12

+ 5:6 Мрк. 13:33-36, 1-Птр. 1:13, Эф. 6:18

+ 5:8 Эф. 6:14, Эф. 6:17

+ 5:9 1-Сал. 1:10

+ 5:10 Рим. 14:9

+ 5:12 1-Кар. 16:16, 1-Кар. 16:18, ФпӀ. 2:29, 1-ТӀим. 5:17

+ 5:13 Мрк. 9:50, Рим. 12:18, 2-Кар. 13:11

+ 5:14 2-Сал. 3:6-10, ГлтӀ. 6:1

+ 5:15 Лв. 19:18, 1-Птр. 3:9, Рим. 12:17

+ 5:16 ФпӀ. 4:4

+ 5:17 ЛкӀ. 18:1, ЛкӀ. 21:36, Рим. 12:12, Эф. 6:18, Кал. 4:2

+ 5:18 Рим. 12:2, Эф. 5:17, Эф. 5:20

+ 5:19 Эф. 4:30

+ 5:21 1-Ягь. 4:1, 1-Кар. 14:29

+ 5:23 Рим. 15:33, ФпӀ. 4:9, 2-Сал. 3:16

+ 5:24 1-Кар. 1:9, 2-Сал. 3:3, Чвд. 10:23

+ 5:25 Эф. 6:19, 2-Сал. 3:1, Чвд. 13:18

+ 5:26 1-Птр. 5:14, Рим. 16:16

+ 5:27 Кал. 4:16

+ 1:1 Кр. 15:22, 1-Птр. 5:12, 1-Сал. 1:1, Кр. 16:1

+ 1:3 Эф. 5:20, 1-Сал. 1:2, 2-Сал. 2:13

+ 1:4 1-Сал. 2:19

+ 1:5 ЛкӀ. 20:35

+ 1:6 Крм. 6:10

+ 1:7 Ягьд. 1:14

+ 1:8 2-Птр. 3:7,

+ 1:10 1-Кар. 3:13, 1-Сал. 1:10

+ 1:11 Кал. 1:9

+ 2:1 МатӀ. 24:31, 1-Сал. 4:15-17

+ 2:3 Мрк. 13:5, Кал. 2:8, 1-Ягь. 3:7, Эф. 5:6, Крм. 13:4-5

+ 2:7 1-Ягь. 2:18, 1-Ягь. 4:3

+ 2:8 Крм. 2:16

+ 2:9 МатӀ. 24:24, Мрк. 13:22, Крм. 13:14

+ 2:10 1-Кар. 1:18

+ 2:13 Эф. 5:20, 2-Сал. 1:3, Якь. 1:18, Крм. 14:4

+ 2:14 1-Сал. 2:12

+ 2:15 1-Кар. 16:13

+ 2:16 1-Птр. 1:3

+ 2:17 1-Сал. 3:13

+ 3:1 1-Сал. 5:25

+ 3:2 Рим. 15:31, 2-Кар. 1:10-11

+ 3:3 1-Кар. 1:9, 1-Сал. 5:24, Чвд. 10:23, МатӀ. 16:13, Ягь. 17:12

+ 3:5 1-Сал. 3:11

+ 3:7 1-Кар. 4:16, 1-Кар. 11:1, 1-Сал. 1:6

+ 3:8 Кр. 18:3, 1-Сал. 2:9-10

+ 3:9 1-Кар. 9:4-5, 1-Сал. 2:6, Ифл. 1:8, 1-Птр. 5:3, ФпӀ. 3:17, 1-ТӀим. 4:12, ТӀитӀ. 2:7

+ 3:10 Эф. 4:28, 1-Сал. 4:11, 1-Сал. 5:14

+ 3:11 1-ТӀим. 5:13

+ 3:13 ГлтӀ. 6:9

+ 3:15 МатӀ. 18:15

+ 3:16 Рим. 15:33, ФпӀ. 4:9, 1-Сал. 5:23

+ 3:17 1-Кар. 16:21, ГлтӀ. 6:11, Кал. 4:18, Ифл. 1:19

+ 1:1 Кал. 1:27

+ 1:2 Кр. 16:1, ФпӀ. 2:22, 2-ТӀим. 1:2, 2-Ягь. 1:3

+ 1:4 1-ТӀим. 4:7, 2-ТӀим. 4:4, ТӀитӀ. 1:14, ТӀитӀ. 3:9

+ 1:5 Рим. 12:9, 2-ТӀим. 2:22

+ 1:6 1-ТӀим. 6:21, ТӀитӀ. 1:10

+ 1:8 Рим. 7:16

* 1:9 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

+ 1:9 ГлтӀ. 5:23

+ 1:11 ТӀитӀ. 1:3

+ 1:12 Кр. 9:22, ФпӀ. 4:13

+ 1:13 Кр. 8:3, Кр. 3:17

+ 1:14 Рим. 5:20

+ 1:15 1-ТӀим. 3:1, 1-ТӀим. 4:9, 2-ТӀим. 2:11, ТӀитӀ. 3:8, МатӀ. 9:13, Мрк. 2:17

+ 1:18 1-ТӀим. 4:14, 2-Кар. 10:4, 2-ТӀим. 2:2-4

+ 1:20 2-ТӀим. 2:17, 2-ТӀим. 4:14, 1-Кар. 5:5

+ 2:3 1-ТӀим. 5:4

+ 2:4 2-Птр. 3:9, ТӀитӀ. 1:2, ТӀитӀ. 2:11

+ 2:5Киххьей Къанун 6:4.

+ 2:5 ГлтӀ. 3:20

+ 2:6 МатӀ. 20:28, ТӀитӀ. 1:3

+ 2:7 Кр. 9:15, Рим. 1:5, ГлтӀ. 1:15-16, Эф. 3:7-8, 2-ТӀим. 1:11, Рим. 9:1, 2-Кар. 11:10

+ 2:9 1-Птр. 3:3-4

* 2:10 ЧӀагурун – иер авун.

+ 2:11 ТӀитӀ. 2:5

+ 2:12 1-Кар. 14:34

+ 2:13 Хьн. 2:7, Хьн. 2:22

+ 2:14 Хьн. 3:6, Хьн. 3:13, 2-Кар. 11:13

+ 3:1 1-ТӀим. 1:15, 2-ТӀим. 2:11, ТӀитӀ. 3:8

+ 3:2 ТӀитӀ. 1:6-9

+ 3:3 ТӀитӀ. 3:2, МатӀ. 6:19, 1-ТӀим. 6:9, Чвд. 13:5

+ 3:7 2-ТӀим. 2:26

+ 3:8 Кр. 6:3, 1-Птр. 5:2, ТӀитӀ. 1:7

+ 3:11 ТӀитӀ. 2:3

+ 3:16 Ягь. 1:14, 1-Ягь. 4:2, 2-Ягь. 1:7, Чвд. 2:14, Мрк. 16:19, ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9

+ 4:1 1-Ягь. 2:18, 2-ТӀим. 3:1, 1-Ягь. 4:6, Якь. 3:15, 2-Птр. 2:1, Крм. 2:24

+ 4:3 Рим. 14:2, Кал. 2:16, Кал. 2:21

+ 4:4 Хьн. 1:31, Мрк. 7:15-16, Кр. 10:15, ТӀитӀ. 1:15

+ 4:5 Хьн. 1:25

+ 4:7 1-ТӀим. 1:4, 2-ТӀим. 2:16

+ 4:9 1-ТӀим. 1:15, 2-ТӀим. 2:11, ТӀитӀ. 3:8

+ 4:10 ФпӀ. 1:30, Кал. 1:29

+ 4:12 ТӀитӀ. 2:15, 1-Птр. 5:3, ФпӀ. 3:17, 2-Сал. 3:9, ТӀитӀ. 2:7

+ 4:14 1-ТӀим. 1:18, Кр. 6:6, 1-ТӀим. 5:22, 2-ТӀим. 1:6

+ 5:1 ТӀитӀ. 2:6

+ 5:4 1-ТӀим. 2:3

+ 5:6 Крм. 3:1

+ 5:10 Ягь. 13:14, Кр. 9:36

+ 5:13 2-Сал. 3:11

+ 5:14 1-Кар. 7:9, ТӀитӀ. 2:8

+ 5:17 Рим. 12:8, 1-Сал. 5:12

+ 5:18Киххьей Къанун 25:4.

+ 5:18ЛукӀа 10:7.

+ 5:18 ККъ. 25:4, 1-Кар. 9:9, ЛкӀ. 10:7

+ 5:19 ККъ. 19:15

+ 5:20 ККъ. 13:11, ГлтӀ. 2:14, 2-ТӀим. 4:2, ТӀитӀ. 1:13, ТӀитӀ. 2:15

+ 5:22 Кр. 6:6, 1-ТӀим. 4:14, 2-ТӀим. 1:6, 2-Птр. 3:14, 1-Ягь. 5:18, 2-Ягь. 1:10, 1-ТӀим. 5:22

+ 5:23 Эф. 5:18

+ 6:1 1-Птр. 2:18, Эф. 6:5, Кал. 3:22, ТӀитӀ. 2:9

+ 6:2 Ифл. 1:16

+ 6:3 Рим. 16:17

+ 6:4 2-ТӀим. 2:14, 2-ТӀим. 2:23, ТӀитӀ. 3:9

+ 6:5 2-Птр. 2:3, ТӀитӀ. 1:11

+ 6:6 ФпӀ. 4:11

+ 6:7 Зб. 48:18,

+ 6:9 МатӀ. 6:19, ЛкӀ. 12:15, Чвд. 13:5

+ 6:10 Эхкъ. 23:8, ККъ. 16:19

+ 6:11 ККъ. 33:1, 2-ТӀим. 3:17

+ 6:12 2-ТӀим. 4:7, Ягьд. 1:3

+ 6:13 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 23:1, Кр. 3:13

+ 6:15 ККъ. 10:17, Крм. 17:14, Крм. 19:16, Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18

+ 6:18 ЛкӀ. 12:21, Рим. 12:13, Эф. 4:28

+ 6:20 2-ТӀим. 1:12, 2-ТӀим. 2:16

+ 6:21 1-ТӀим. 1:6

+ 1:1 ТӀитӀ. 1:2, Чвд. 9:15

+ 1:2 Кр. 16:1, ФпӀ. 2:22, 1-ТӀим. 1:2, 2-Ягь. 1:3

+ 1:3 1-Сал. 3:10, Кр. 23:1, 2-Кар. 1:12, Рим. 1:8, Ифл. 1:4

+ 1:5 Кр. 16:1

+ 1:6 Кр. 6:6, 1-ТӀим. 4:14, 1-ТӀим. 5:22

+ 1:7 Рим. 8:15

+ 1:8 Мрк. 8:38, Рим. 1:16, 2-ТӀим. 2:3, 2-ТӀим. 4:5

+ 1:9 Рим. 3:27, Эф. 2:4, Эф. 2:8, ТӀитӀ. 3:5

+ 1:10 1-Кар. 15:54-55, Рим. 16:24

+ 1:11 1-ТӀим. 2:7

+ 1:12 2-ТӀим. 2:9, Мрк. 8:38, Рим. 1:16, 1-ТӀим. 6:20

+ 1:14 Рим. 8:9

+ 1:15 Кр. 19:10

+ 1:16 2-ТӀим. 4:19, Кр. 21:33, Кр. 28:20, МатӀ. 25:36

+ 2:3 1-ТӀим. 1:18, 2-ТӀим. 1:8, 2-ТӀим. 4:5

+ 2:5 1-Кар. 9:25

+ 2:6 1-Кар. 9:10

+ 2:8 1-Кар. 15:20, МатӀ. 1:1

+ 2:9 Эф. 3:1, ФпӀ. 1:7

+ 2:10 1-Птр. 5:10, Эф. 3:13, 2-Кар. 1:6

+ 2:11 1-ТӀим. 1:15, ТӀитӀ. 3:8, Рим. 6:8, Крм. 20:4

+ 2:12 МатӀ. 10:33

+ 2:13 Рим. 3:3, Кьрм. 23:19

* 2:14 Гафара тӀуб экъуьрун – гафарик вуч мана кватӀа чириз, абурукай нукьсанар жагъуриз алахъун.

+ 2:14 1-ТӀим. 6:4, ТӀитӀ. 3:9

+ 2:16 1-ТӀим. 4:7, 1-ТӀим. 6:20, ТӀитӀ. 3:9

+ 2:17 1-ТӀим. 1:20

+ 2:18 1-Кар. 15:12

+ 2:19 Кьрм. 16:5, Кьрм. 16:26

+ 2:20 Рим. 9:21

+ 2:22 МатӀ. 5:9, Рим. 14:19, 1-ТӀим. 1:5

+ 2:23 1-ТӀим. 6:4

+ 2:25 ГлтӀ. 6:1, Кр. 8:22

+ 2:26 1-ТӀим. 3:7

+ 3:1 1-Ягь. 2:18, 1-ТӀим. 4:1

+ 3:2 ЛкӀ. 16:14, 1-ТӀим. 6:10

+ 3:3 Рим. 1:28-31

+ 3:9 Эхкъ. 7:12, Эхкъ. 8:18, Эхкъ. 9:11

+ 3:11 Кр. 13:50, Кр. 14:5, Кр. 14:19, Зб. 33:20

+ 3:12 Ягь. 15:20, Кр. 14:22, 1-Сал. 3:3

+ 3:13 Крм. 22:11

+ 3:15 Кр. 16:1

+ 3:16 2-Птр. 1:20-21

+ 3:17 ККъ. 33:1, 1-ТӀим. 6:11

+ 4:1 Ягь. 5:22, Кр. 10:42, Кр. 17:31, 1-Птр. 4:5

+ 4:2 1-ТӀим. 5:20, ТӀитӀ. 1:13, ТӀитӀ. 2:15

+ 4:5 Мрк. 13:33-34, 1-Птр. 1:13, Эф. 6:18, 1-Сал. 5:6, 2-ТӀим. 1:8, 2-ТӀим. 2:3

+ 4:6 Кр. 21:13, ФпӀ. 2:17, 2-Птр. 1:14, ФпӀ. 1:23

+ 4:7 1-ТӀим. 6:12, Ягьд. 1:3, Кр. 20:24

+ 4:8 Якь. 1:12

+ 4:10 Кал. 4:14, Ифл. 1:24, Мрк. 4:19, 2-Кар. 2:13, ГлтӀ. 2:1, Кал. 4:14, Ифл. 1:24

+ 4:11 Кр. 12:12, Кр. 15:37-38, Кал. 4:10

+ 4:12 Кр. 20:4, ТӀитӀ. 3:12

+ 4:13 Кр. 16:8

+ 4:14 1-ТӀим. 1:20, Зб. 61:13,

+ 4:17 Зб. 21:22

+ 4:19 Кр. 18:2, Рим. 16:3, 1-Кар. 16:19, 2-ТӀим. 1:16

+ 4:20 Кр. 20:4, Кр. 21:29

+ 1:1 Мрк. 13:20, ЛкӀ. 18:7, Рим. 8:33, Кал. 3:12, 1-ТӀим. 2:4, ЛкӀ. 1:69-70, Рим. 1:2, Кьрм. 23:19,

+ 1:3 1-ТӀим. 2:6, 1-ТӀим. 6:15, 1-ТӀим. 1:11

+ 1:4 1-ТӀим. 1:2, 2-ТӀим. 1:2

+ 1:5 Кр. 14:23

+ 1:6 1-ТӀим. 3:2-4

+ 1:7 1-Птр. 5:2, 1-ТӀим. 3:8

+ 1:10 1-ТӀим. 1:6, Кр. 11:2, ГлтӀ. 2:12

+ 1:11 2-Птр. 2:3, 1-ТӀим. 6:5

+ 1:13 1-ТӀим. 5:20, 2-ТӀим. 4:2, ТӀитӀ. 2:15

+ 1:14 1-ТӀим. 1:4

+ 1:15 Мрк. 7:15-16, Кр. 10:15, Рим. 14:20, 1-ТӀим. 4:3-4

+ 1:16 1-Ягь. 2:4

+ 2:3 1-ТӀим. 3:11

+ 2:5 Хьн. 3:16, 1-Птр. 3:1-2, Эф. 5:22, 1-ТӀим. 2:11

+ 2:6 1-ТӀим. 5:1

+ 2:7 1-Птр. 5:3, ФпӀ. 3:17, 2-Сал. 3:9, 1-ТӀим. 4:12

+ 2:8 1-ТӀим. 5:14

+ 2:9 1-Птр. 2:18, Эф. 6:5, Кал. 3:22, 1-ТӀим. 6:1

+ 2:11 1-ТӀим. 2:4

+ 2:12 1-Птр. 4:2

+ 2:13 2-Птр. 1:1, Чвд. 9:28

+ 2:14 Эф. 2:10, ТӀитӀ. 3:8, МатӀ. 20:28

+ 2:15 ТӀитӀ. 1:13, 1-ТӀим. 4:12

+ 3:1 1-Птр. 2:13, Рим. 13:1

+ 3:2 1-ТӀим. 3:3

+ 3:3 Ягь. 8:34, 2-Птр. 2:19, Рим. 6:16-20

+ 3:5 Рим. 3:27, Эф. 2:4, Эф. 2:8, 2-ТӀим. 1:9, Ягь. 13:8, 1-Кар. 6:11, Эф. 5:26, Чвд. 10:22, Ягь. 3:3, 1-Птр. 1:3, Эф. 2:5

+ 3:6 Кр. 2:33, Кр. 10:45, Рим. 5:5

+ 3:7 Кр. 15:11, Рим. 3:24, Эф. 2:8, ТӀитӀ. 2:11, Рим. 8:17

+ 3:8 1-ТӀим. 1:15, 2-ТӀим. 2:11, Эф. 2:10, ТӀитӀ. 2:14

+ 3:9 1-ТӀим. 1:4, 2-ТӀим. 2:14, 2-ТӀим. 2:16

+ 3:10 МатӀ. 18:15-17

+ 3:12 Кр. 20:4, 2-ТӀим. 4:12

+ 3:13 Кр. 18:24, 1-Кар. 1:12

+ 3:14 2-Птр. 1:8

+ 1:1 Эф. 3:1, ФпӀ. 1:7, Кр. 16:1

+ 1:2 Кал. 4:17

+ 1:4 Рим. 1:8-9

+ 1:6 ФпӀ. 1:9, Кал. 1:9

+ 1:8 1-Сал. 2:6-7

* 1:10 Энесим – юнан чӀал «Хийир авайди».

+ 1:10 1-Кар. 4:15, Кал. 4:9

+ 1:16 МатӀ. 23:8, 1-Кар. 7:22, Кал. 4:9

+ 1:19 1-Кар. 16:21, ГлтӀ. 6:11, Кал. 4:18, 2-Сал. 3:17

+ 1:23 Кал. 1:7, Кал. 4:12

+ 1:24 Кр. 27:2, Кал. 4:10, Кал. 4:14, 2-ТӀим. 4:10

+ 1:2 1-Птр. 1:20, Мрк. 12:7, Ягь. 1:3, 1-Кар. 8:6, Кал. 1:16

+ 1:3 2-Кар. 4:4, Кал. 1:15, Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:55-56, Рим. 8:34

+ 1:4 Эф. 1:21, ФпӀ. 2:9

+ 1:5Забур 2:7.

+ 1:5 Зб. 2:7, Кр. 13:32-33, Чвд. 5:5,

+ 1:6 Забур 96:7.

+ 1:6 Зб. 96:7

+ 1:7Забур 103:4.

+ 1:7 Зб. 103:4

+ 1:8-9Забур 44:7-8.

+ 1:9 Зб. 44:7-8

+ 1:10-12Забур 101:26-28.

+ 1:12 Зб. 101:26-28

+ 1:13Забур 109:1.

+ 1:13 Зб. 109:1, Чвд. 10:13

+ 1:14 Хьн. 19:16

+ 2:4 Кр. 2:22, Кр. 2:43

+ 2:5 Чвд. 1:6

+ 2:6-8Забур 8:5-7.

+ 2:8 Зб. 8:5-7, 1-Кар. 15:25

+ 2:9 Ягь. 8:54, Ягь. 17:1, 1-Птр. 1:21, 2-Птр. 1:17

+ 2:10 Рим. 11:36, Чвд. 5:9

+ 2:11 Чвд. 13:12, МатӀ. 28:10, Мрк. 3:35, Ягь. 20:17, Рим. 8:29

+ 2:12Забур 21:23.

+ 2:12 Зб. 21:23

+ 2:14 Ягь. 1:14, 1-Ягь. 4:2, 2-Ягь. 1:7, 1-ТӀим. 3:16, 1-Ягь. 3:8, 1-Кар. 15:54-55

+ 2:17 ФпӀ. 2:7

+ 2:18 ЛкӀ. 22:28

+ 3:2 Кьрм. 12:7

+ 3:5 Кьрм. 12:7, ККъ. 18:15, ККъ. 18:18

+ 3:7-11Забур 94:7-11.

+ 3:11 Зб. 94:7-11

+ 3:15Забур 94:7-8.

+ 3:15 Зб. 94:7-8

+ 3:16 Кьрм. 14:2

+ 3:17 Зб. 94:10, Кьрм. 14:29

+ 3:18 ККъ. 1:34-36

+ 3:19 Зб. 105:24

+ 4:1 Чвд. 12:15

+ 4:3Забур 94:11.

+ 4:3 Зб. 94:11, Чвд. 3:11

+ 4:4Хьунухь 2:2.

+ 4:4 Хьн. 2:2

+ 4:5Забур 94:11.

+ 4:5 Зб. 94:11

+ 4:6 Чвд. 3:19

+ 4:7Забур 94:7-8.

+ 4:7 Зб. 94:7-8

+ 4:8 ККъ. 31:7

+ 4:12 Эф. 6:17, Крм. 1:16

+ 4:13 Зб. 89:8, Зб. 138:2-3

+ 4:14 Чвд. 2:17-18, Эф. 4:10, Чвд. 7:26

+ 4:15 ЛкӀ. 23:41, Ягь. 8:46, 1-Птр. 2:22, 1-Ягь. 3:5, 2-Кар. 5:21

+ 4:16 Эф. 3:12, Чвд. 10:19

+ 5:1 Чвд. 8:3

+ 5:2 Чвд. 7:28

+ 5:3 Чвд. 7:27

+ 5:4 Кьрм. 16:5, Кьрм. 18:7

+ 5:5Забур 2:7.

+ 5:5 Ягь. 8:54, Зб. 2:7, Кр. 13:32-33, Чвд. 1:5

+ 5:6Забур 109:4.

+ 5:6 Зб. 109:4, Чвд. 7:17, Чвд. 7:21

+ 5:7 МатӀ. 26:39, Мрк. 14:35, ЛкӀ. 22:41, Зб. 21:25

+ 5:8 Рим. 5:19, ФпӀ. 2:8

+ 5:9 Чвд. 2:10

+ 5:11 2-Птр. 3:16

+ 5:12 1-Птр. 2:2, 1-Кар. 3:1-2

+ 5:14 Эф. 4:13

+ 6:1 Чвд. 9:14

+ 6:2 Кр. 8:17, Кр. 19:4-5, Кр. 10:42, Кр. 17:31

+ 6:4 Чвд. 10:29

+ 6:8 МатӀ. 13:7, МатӀ. 3:12

+ 6:10 МатӀ. 10:42

* 6:11 Гьакъисагъвал – гьахъ-намус хьунухь.

+ 6:11 Рим. 5:2-5, 2-Кар. 1:22, 2-Кар. 5:5, Эф. 1:14

+ 6:12 Чвд. 13:7

+ 6:13 ЛкӀ. 1:73-75

+ 6:14Хьунухь 22:17.

+ 6:14 Хьн. 22:17

+ 6:16 Эхкъ. 22:11

+ 6:17 Зб. 109:4

+ 6:18 Кьрм. 23:19,

* 6:19 Лабар – гими гьуьлел акъвазарун патал вичихъ яргъи зунжур галай залан къармах.

+ 6:19 Лв. 16:2, Лв. 16:15, Чвд. 9:7

+ 6:20 Чвд. 4:14, Чвд. 8:1, Чвд. 9:24-25

+ 7:2 Хьн. 14:17-20

+ 7:5 Лв. 27:30-31, Кьрм. 18:21, ККъ. 14:22

+ 7:6 Хьн. 12:2-3, Рим. 4:3, ГлтӀ. 3:16

+ 7:14 МатӀ. 1:3, ЛкӀ. 3:3

+ 7:17 Забур 109:4.

+ 7:17 Зб. 109:4, Чвд. 5:6

+ 7:18 Рим. 8:3, ГлтӀ. 4:9

+ 7:19 Чвд. 9:9, Чвд. 10:1

+ 7:21 Забур 109:4.

+ 7:21 Зб. 109:4, Чвд. 5:6

+ 7:22 Чвд. 6:11

+ 7:25 1-Ягь. 2:1, Рим. 8:34

+ 7:26 Эф. 4:10, Чвд. 4:14

+ 7:27 Чвд. 5:3, Чвд. 9:12, Чвд. 10:10

+ 7:28 Чвд. 5:2

+ 8:1 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Чвд. 1:3

+ 8:2 Чвд. 9:24

+ 8:3 Чвд. 5:1, Эф. 5:2

+ 8:5ЭхкъечӀун 25:40.

+ 8:5 Кал. 2:17, Чвд. 10:1, Эхкъ. 25:40

+ 8:6 2-Кар. 3:6, Чвд. 9:15

+ 8:7 Чвд. 7:11

+ 8:8 Чвд. 10:16-17, ЛкӀ. 22:20, 2-Кар. 3:6

+ 8:10 ККъ. 6:6, Лв. 26:12

+ 9:1 Эхкъ. 25:8

+ 9:2 Эхкъ. 26:1, Эхкъ. 25:30-31

+ 9:3 Эхкъ. 26:31-33, Лв. 16:2

+ 9:4 Эхкъ. 25:10, Эхкъ. 30:1, Эхкъ. 16:33-34, Кьрм. 17:8-10,

+ 9:5 Лв. 16:14, Эхкъ. 25:19-20

+ 9:7 Лв. 16:2, Лв. 16:15, Чвд. 6:19

+ 9:8 Чвд. 10:20

+ 9:9 Чвд. 7:19, Чвд. 10:1

+ 9:10 Лв. 11:2, Мрк. 7:4

+ 9:11 Чвд. 7:27, Чвд. 10:10

+ 9:13 Лв. 16:14-16

+ 9:14 1-Птр. 1:18-19, Чвд. 6:1, Крм. 7:14, 1-Ягь. 1:7, Эф. 5:26

+ 9:15 Чвд. 8:6, 2-ТӀим. 1:1, ТӀитӀ. 1:2

+ 9:19 Эхкъ. 12:22, Лв. 14:4-7, Кьрм. 19:6, Кьрм. 19:17, Зб. 50:9

+ 9:20ЭхкъечӀун 24:8.

+ 9:20 Эхкъ. 24:8

+ 9:21 Эхкъ. 29:12, Эхкъ. 29:36, Лв. 8:15, Лв. 8:19

+ 9:22 Лв. 17:11

+ 9:23 Эхкъ. 25:40, Чвд. 8:5

+ 9:24 Чвд. 8:2

+ 9:26 1-Ягь. 3:5, 1-Птр. 3:18

+ 9:27 МатӀ. 16:27

+ 9:28 1-Птр. 2:24, 1-Птр. 3:18, ТӀитӀ. 2:13, Кр. 1:11, 1-Сал. 4:16-18

+ 10:1 Кал. 2:17, Чвд. 8:5, Чвд. 7:19, Чвд. 9:9

+ 10:3 Лв. 16:21

+ 10:5 Зб. 39:7-9, Зб. 50:18

+ 10:5-7Забур 39:7-9.

+ 10:10 МатӀ. 26:26, 1-Кар. 11:24, Чвд. 7:27, Чвд. 9:9

+ 10:11 Кьрм. 28:3

+ 10:12 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Чвд. 1:3

+ 10:13 Зб. 109:1, Чвд. 1:13

+ 10:17 Чвд. 8:10-12

+ 10:19 Эф. 3:12, Чвд. 4:16

* 10:20 Перде – Аллагьдин КӀвале Паквилерин Пак чка кӀевнавай перде. Иса Месигьдин кьиникьи аниз гьахъдай мумкинвал гана (кил.: Марк 15:38).

+ 10:20 Чвд. 9:8, Ягь. 14:6

+ 10:22 Ягь. 13:8, 1-Кар. 6:11, Эф. 5:26, ТӀитӀ. 3:5

+ 10:23 Чвд. 4:14, 1-Кар. 1:9, 1-Сал. 5:24, 2-Сал. 3:3

+ 10:25 Кр. 2:42, Рим. 13:11, 1-Кар. 3:13

+ 10:26 Кьрм. 15:30, Мрк. 3:29, 1-Ягь. 5:16

+ 10:27 Зб. 20:10, Зб. 78:5,

+ 10:28 ККъ. 19:15

+ 10:29 Чвд. 6:4-6

+ 10:30Киххьей Къанун 32:35.

+ 10:30Киххьей Къанун 32:36.

+ 10:30 ККъ. 32:35-36, Рим. 12:19

+ 10:31 ЛкӀ. 12:5

+ 10:34 МатӀ. 25:36, МатӀ. 5:12, МатӀ. 6:20, МатӀ. 19:21, 1-Птр. 1:4, Кал. 1:5

+ 10:38 Рим. 1:17, ГлтӀ. 3:11

+ 11:1 Рим. 8:24, 2-Кар. 4:18

+ 11:3 Хьн. 1:6-7, Зб. 32:6, 2-Птр. 3:5

+ 11:4 Хьн. 4:3-8, МатӀ. 23:35, 1-Ягь. 3:12

+ 11:5 Хьн. 5:22-24

+ 11:7 Хьн. 6:9-22

+ 11:8 Хьн. 12:1-4

+ 11:9 Хьн. 12:8, Хьн. 13:3, Хьн. 18:1

+ 11:10 Чвд. 12:22, Крм. 21:2

+ 11:11 Хьн. 21:2

+ 11:12 Рим. 4:19, Хьн. 22:17

+ 11:13 МатӀ. 13:17, ЛкӀ. 10:24, Хьн. 23:4

+ 11:16 Хьн. 26:24, Хьн. 28:13

+ 11:17-18Хьунухь 21:12.

+ 11:17 Хьн. 22:1-10, Хьн. 21:12, Рим. 9:7

+ 11:19 Рим. 4:17-19

+ 11:20 Хьн. 27:27-29, Хьн. 27:39-40

+ 11:21 Хьн. 47:31, Хьн. 48:17-19

+ 11:22 Хьн. 50:24-25

+ 11:23 Эхкъ. 2:2-3, Кр. 7:20

+ 11:24 Эхкъ. 2:10-11

+ 11:25 1-Ягь. 2:17

+ 11:26 Чвд. 13:13

+ 11:27 Эхкъ. 12:37, Эхкъ. 13:18

+ 11:28 Эхкъ. 12:21-30

+ 11:29 Эхкъ. 14:21-30

+ 11:31 МатӀ. 1:5, Якь. 2:25

+ 11:36 Хьн. 39:20, МатӀ. 21:35, Мрк. 16:18

+ 11:40 ФпӀ. 3:12, Чвд. 12:23

+ 12:1 1-Кар. 9:24

+ 12:2 Чвд. 2:10, ЛкӀ. 24:26, ФпӀ. 2:8, Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Чвд. 1:3

+ 12:4 1-ТӀим. 4:10

+ 12:5 Зб. 93:12,

+ 12:7 ККъ. 8:5, Крм. 3:19

+ 12:10 Лв. 11:44

* 12:13 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 12:14 МатӀ. 5:8

+ 12:15 Чвд. 4:1, ККъ. 29:18

+ 12:16 Чвд. 13:4, Хьн. 25:29-34

+ 12:17 Хьн. 27:34-38

+ 12:18 Эхкъ. 19:16-18, Эхкъ. 20:18, ККъ. 4:11, ККъ. 5:22

+ 12:19 Эхкъ. 19:16, Эхкъ. 20:19, ККъ. 5:27

+ 12:20ЭхкъечӀун 19:13.

+ 12:20 Эхкъ. 19:12-13

+ 12:21Киххьей Къанун 9:19.

+ 12:21 ККъ. 9:19

+ 12:22 ГлтӀ. 4:26, Крм. 14:1, Крм. 21:2, ККъ. 33:2, Ягьд. 1:14

+ 12:23 ЛкӀ. 10:20, ФпӀ. 3:12, Чвд. 11:40

+ 12:24 Чвд. 8:6, Чвд. 9:15, 1-Птр. 1:2, Хьн. 4:10

+ 12:25 Чвд. 2:3

+ 12:26 Эхкъ. 19:18,

+ 12:27 Зб. 101:27

+ 12:28 Зб. 2:11

+ 12:29 ККъ. 4:24

+ 13:1 Ягь. 13:34, 1-Птр. 1:22, 2-Птр. 1:7, Рим. 12:10, 1-Сал. 4:9

+ 13:2 1-Птр. 4:9, Хьн. 18:3, Хьн. 19:2

+ 13:3 МатӀ. 25:36, Чвд. 10:34

+ 13:4 1-Кар. 7:38, Эхкъ. 20:14, 1-Кар. 6:9

+ 13:5 Хьунухь 28:15; Киххьей Къанун 31:6;

+ 13:5 МатӀ. 6:19, МатӀ. 6:25, 1-ТӀим. 3:1, 1-ТӀим. 6:7-9,

+ 13:6Забур 117:6.

+ 13:6 Зб. 117:6

+ 13:7 Чвд. 6:12

+ 13:8 Зб. 101:28

+ 13:9 Кал. 2:16

+ 13:11 Эхкъ. 29:14, Лв. 16:27

+ 13:12 МатӀ. 21:39, Мрк. 12:8

+ 13:13 1-Птр. 4:14, Чвд. 11:26

+ 13:15 Зб. 49:14, Зб. 106:22,

+ 13:18 Эф. 6:19, 1-Сал. 5:25, 2-Сал. 3:1, Кр. 23:1, Кр. 24:16

+ 13:20 Рим. 15:33, Зб. 22:1, Зб. 79:2, Ягь. 10:11, 1-Птр. 5:4, Эхкъ. 24:8,

+ 13:23 Кр. 16:1

+ 1:1 МатӀ. 13:55, Кр. 12:17, Кр. 15:13, Кр. 21:18, ГлтӀ. 1:19, ГлтӀ. 2:9, ЛкӀ. 22:30, Ягь. 7:35, Кр. 26:7, 1-Птр. 1:1

+ 1:2 МатӀ. 5:11-12, 1-Птр. 1:6-7

+ 1:3 Рим. 5:3

+ 1:4 2-Птр. 1:6, МатӀ. 5:48

+ 1:6 МатӀ. 21:21, Мрк. 11:24

+ 1:7 Якь. 4:8

+ 1:9 1-Кар. 1:31, 2-Кар. 10:17

+ 1:11 1-Птр. 1:24

+ 1:12 МатӀ. 10:22, Мрк. 13:13, Якь. 5:11, 2-ТӀим. 4:8, Крм. 2:10

+ 1:15 Зб. 7:15, Рим. 5:12, Рим. 6:23

+ 1:16 Мрк. 13:5, 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 1:17 Хьн. 1:16, 1-Ягь. 1:5

+ 1:18 2-Сал. 2:13, Крм. 14:4, Ягь. 1:13

* 1:19 Алгъун – юкь агъузун.

+ 1:21 Кал. 3:8

+ 1:22 ЛкӀ. 11:28, Ягь. 13:17, 1-Ягь. 3:18, Рим. 2:13

+ 1:25 Якь. 2:12, ЛкӀ. 11:28

+ 1:26 Зб. 38:2, Якь. 3:2-3

+ 1:27 МатӀ. 25:36, 2-Птр. 3:14, 1-Ягь. 5:18, 1-ТӀим. 5:22

+ 2:1 ККъ. 1:17, ККъ. 16:19, МатӀ. 22:16, ЛкӀ. 20:21, Рим. 2:11

+ 2:5 1-Кар. 1:27-28, 2-Кар. 8:9, Крм. 2:9

+ 2:8Леви 19:18.

+ 2:8 Лв. 19:18

+ 2:9 Эхкъ. 23:2-3, Лв. 19:15, ККъ. 1:17

+ 2:10 МатӀ. 5:19, ГлтӀ. 3:10

+ 2:11ЭхкъечӀун 20:14; Киххьей Къанун 5:18.

+ 2:11ЭхкъечӀун 20:13; Киххьей Къанун 5:17.

+ 2:11 Эхкъ. 20:13-14

+ 2:12 Якь. 1:25

+ 2:13 МатӀ. 6:15, МатӀ. 18:35, ЛкӀ. 6:37

+ 2:16 ККъ. 15:7, МатӀ. 25:35, ЛкӀ. 3:11, 1-Ягь. 3:17-18

+ 2:18 МатӀ. 7:16, ГлтӀ. 5:6

+ 2:19 ККъ. 6:4, МатӀ. 8:29, Мрк. 1:24, Мрк. 5:7, Кр. 16:17, Кр. 19:15

+ 2:21 Хьн. 22

+ 2:22 Чвд. 11:17-18

+ 2:23Хьунухь 15:6.

+ 2:23 Хьн. 15:6, Рим. 4:3, ГлтӀ. 3:6,

+ 3:1 МатӀ. 23:8

+ 3:2 1-Ягь. 1:8-10, Рим. 3:23, Зб. 38:2, Якь. 1:26

+ 3:3 Зб. 31:9,

+ 3:6 МатӀ. 12:34, МатӀ. 15:18,

+ 3:8 Зб. 119:2, Зб. 139:4

+ 3:9 Хьн. 1:26

+ 3:13 Якь. 2:18

+ 3:15 1-ТӀим. 4:1, Крм. 2:24

+ 3:18 МатӀ. 5:9, ГлтӀ. 6:8

+ 4:1 1-Птр. 2:11

+ 4:4 Ягь. 15:19, 1-Ягь. 2:15, Рим. 8:7

+ 4:5 1-Кар. 6:19

+ 4:6 1-Птр. 5:5

+ 4:7 1-Птр. 5:8-9, Эф. 4:27

+ 4:8 Зб. 72:28, Якь. 1:7-8, Зб. 50:4,

+ 4:11 Рим. 14:4, Рим. 14:10

+ 4:12 Якь. 5:9, ЛкӀ. 12:5, МатӀ. 7:1

+ 4:14 ЛкӀ. 12:18-20, Зб. 101:4

+ 4:15 Кр. 18:21

+ 4:17 Ягь. 9:41

+ 5:1 ЛкӀ. 6:24

+ 5:2 МатӀ. 6:19-20

+ 5:3 Рим. 2:5

+ 5:4 Лв. 19:13, ККъ. 24:14-15, ККъ. 24:15,

* 5:5 Сифтегьан Икьрардай къачунвай и ибара «Къияматдин югъ» лагьай чӀал я.

+ 5:7 ККъ. 11:14

+ 5:8 1-Птр. 4:7

+ 5:9 МатӀ. 7:1, Якь. 4:12

+ 5:10 МатӀ. 5:12, МатӀ. 23:34, Кр. 7:52, Чвд. 11:32-38

+ 5:11 МатӀ. 10:22, Мрк. 13:13, Якь. 1:12, Крм. 2:10, Эхкъ. 34:6

+ 5:12 МатӀ. 5:34-37

+ 5:13 1-Кар. 14:15, Эф. 5:19

+ 5:14 Мрк. 6:13

+ 5:16 Мрк. 1:5, Кр. 19:18, Хьн. 20:17, Кьрм. 11:2, Кр. 9:40, Кр. 28:8

+ 5:17 ЛкӀ. 4:25

+ 5:19 ГлтӀ. 6:1

+ 5:20 1-Птр. 4:8

+ 1:1 МатӀ. 4:18-21, Ягь. 1:40-42, Якь. 1:1

+ 1:2 Чвд. 12:24, 2-Птр. 1:2, Ягьд. 1:2

+ 1:3 2-Кар. 1:3, Эф. 1:3, 1-Птр. 3:21, Ягь. 3:3, ТӀитӀ. 3:5

+ 1:4 МатӀ. 6:20, МатӀ. 19:21, Кал. 1:5

+ 1:5 Эф. 2:8

+ 1:6 МатӀ. 5:11-12, Якь. 1:2-3

+ 1:7 Зб. 65:10, 1-Кар. 3:13, Рим. 2:10

+ 1:8 Ягь. 20:29

+ 1:10 2-Птр. 1:19

+ 1:11 Рим. 8:9, ЛкӀ. 24:26

+ 1:12 Кр. 2:2-4

+ 1:13 Мрк. 13:33-34, Эф. 6:18, 1-Сал. 5:6

+ 1:14 Кр. 17:30, Эф. 4:18-19, Рим. 12:2, ТӀитӀ. 3:3

+ 1:15 1-Ягь. 3:3, 2-Птр. 3:11

+ 1:16 Леви 19:2.

+ 1:16 Лв. 11:44, Лв. 19:2

+ 1:17 ККъ. 10:17, Эхкъ. 4:22, 2-Кар. 6:18

+ 1:18 Эхкъ. 12:3, Лв. 1:10, Ягь. 1:29, Кр. 20:28, Чвд. 9:14

+ 1:20 Чвд. 1:2

+ 1:22 Ягь. 13:34, Рим. 12:9, Чвд. 13:1

+ 1:23 Ягь. 1:13, Чвд. 4:12

+ 1:25 Якь. 1:10-11

+ 2:1 Эф. 4:31, Кал. 3:8

+ 2:2 МатӀ. 18:3, 1-Кар. 3:2, Чвд. 5:13

+ 2:3 Зб. 33:9

+ 2:4 1-Кар. 10:4

+ 2:5 Эф. 2:20-22, Эхкъ. 19:6

+ 2:6 Рим. 9:33, Рим. 10:11

+ 2:7Забур 117:22.

+ 2:7 Зб. 117:22, Мрк. 12:11, Кр. 4:11

+ 2:8 Рим. 9:33

+ 2:9 ККъ. 10:15, Эхкъ. 19:6, ККъ. 7:6, Крм. 1:6, Крм. 5:10, Зб. 35:10, Ягь. 1:9

+ 2:10 Рим. 9:25

* 2:11 Сияпур – санай саниз физ, къекъвез жедай кас.

+ 2:11 Лв. 25:23, Якь. 4:1, Рим. 7:23, Рим. 13:14, ГлтӀ. 5:24

+ 2:12 МатӀ. 5:16, 2-Кар. 9:13, ГлтӀ. 1:24

+ 2:13 Рим. 13:1, ТӀитӀ. 3:1

+ 2:14 Рим. 13:3-4

+ 2:16 Ягь. 8:32, Якь. 1:25, Якь. 2:12, Рим. 6:18, 1-Кар. 7:22, 2-Кар. 3:17, ГлтӀ. 5:1, ГлтӀ. 5:13, 1-Кар. 7:22

+ 2:17 Рим. 13:7

+ 2:18 Эф. 6:5, Кал. 3:22, 1-ТӀим. 6:1, ТӀитӀ. 2:9

+ 2:19 1-Птр. 3:14, 1-Птр. 3:17, 1-Птр. 4:16

+ 2:21 Кр. 14:22, Ягь. 13:15

+ 2:23 МатӀ. 5:39, ЛкӀ. 23:46

+ 2:24 Рим. 6:2, ГлтӀ. 2:19, ГлтӀ. 5:24,

+ 2:25 Зб. 118:176, ЛкӀ. 15:6

+ 3:1 Хьн. 3:16, 1-Кар. 14:34, Эф. 5:22, Кал. 3:18, ТӀитӀ. 2:5

+ 3:4 1-ТӀим. 2:9

+ 3:6 Хьн. 18:12

+ 3:7 Эф. 5:25, Кал. 3:19

+ 3:8 Рим. 12:16

+ 3:9 Лв. 19:18, 1-Сал. 5:15, Рим. 12:17, МатӀ. 5:44, Рим. 12:14, 1-Кар. 4:12

+ 3:10-12 Забур 33:13-17.

+ 3:12 Зб. 33:13-17

+ 3:14 МатӀ. 5:10, 1-Птр. 2:19-20, 1-Птр. 4:14-16,

+ 3:15 Кал. 4:6

+ 3:16 1-Птр. 2:12, ЛкӀ. 13:17

+ 3:17 1-Птр. 2:20

+ 3:18 1-Птр. 2:21, 1-Птр. 4:1, Чвд. 9:26-28

* 3:19-20 Ядалан – зурбадаказ яд акьалтун.

+ 3:19 Хьн. 6:3-14, Хьн. 7:17, 2-Птр. 2:5

+ 3:21 Рим. 6:4, Мрк. 16:16, 1-Птр. 1:3

+ 3:22 ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9, Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Рим. 8:34, Рим. 8:38, 1-Кар. 15:24, Эф. 1:21

+ 4:1 1-Птр. 3:18, Рим. 6:2, Рим. 6:7, ГлтӀ. 5:24, Кал. 3:3

+ 4:2 Рим. 6:14, Рим. 14:7-8, 2-Кар. 5:15, ТӀитӀ. 2:12

+ 4:4 Эф. 4:17-19, 1-Птр. 2:12, 1-Птр. 3:16

+ 4:5 Ягь. 5:22, Кр. 10:42, 1-Птр. 4:5

+ 4:7 Якь. 5:8, 1-Кар. 7:29, 1-Кар. 7:31, Мрк. 14:38

+ 4:8 Якь. 5:20

+ 4:9 Чвд. 13:2

+ 4:10 Рим. 12:6-8, 1-Кар. 7:7, ЛкӀ. 12:42-43

+ 4:11 Ягь. 13:31, 1-Кар. 10:31, Ягьд. 1:24-25, Крм. 1:6, Крм. 5:13

+ 4:12 1-Птр. 1:7

+ 4:13 Кр. 5:41, ФпӀ. 3:11

+ 4:14 Зб. 88:51-52, МатӀ. 5:11

* 4:15 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

+ 4:16 1-Птр. 2:19-20

+ 4:17 Рим. 2:9,

+ 4:19 Зб. 30:6, ЛкӀ. 23:46

+ 5:1 ЛкӀ. 24:48, Рим. 8:17

* 5:2 Гьакъисагъвилелди – лап рикӀивай.

+ 5:2 Ягь. 21:16-17, Кр. 20:28, 1-ТӀим. 3:8, ТӀитӀ. 1:7

+ 5:3 МатӀ. 20:25-26, ФпӀ. 3:17, 2-Сал. 3:9, 1-ТӀим. 4:12, ТӀитӀ. 2:7

+ 5:4 Зб. 22:1, Зб. 79:2, Ягь. 10:11, Чвд. 13:20, 1-Кар. 9:25

+ 5:5 Якь. 4:6

+ 5:7 Зб. 36:5, МатӀ. 6:25, ФпӀ. 4:6

+ 5:8 Мрк. 13:33-34, 1-Птр. 5:8, Эф. 6:18, 1-Сал. 5:6, 2-Кар. 2:11, Эф. 6:11

+ 5:9 Якь. 4:7, Кр. 14:22, 1-Сал. 3:3

+ 5:10 2-ТӀим. 2:10

+ 5:11 1-Птр. 4:11

+ 5:12 Кр. 15:22, Кр. 15:40, 1-Сал. 1:1, 2-Сал. 1:1

* 5:13 Аквар гьаларай, ихтилат Бабилдикай ваъ, Римдикай физва.

+ 5:13 Кр. 12:12, Кр. 13:5, Кр. 15:37

+ 5:14 Рим. 16:16

+ 1:1 МатӀ. 4:18-21, Ягь. 1:40-42, ТӀитӀ. 2:13

+ 1:2 1-Птр. 1:2, Ягьд. 1:2

+ 1:4 2-Птр. 2:18

+ 1:6 Якь. 1:3-4

+ 1:7 1-Ягь. 4:16, 1-Кар. 13:13, Чвд. 13:1

+ 1:8 ТӀитӀ. 3:14

+ 1:9 1-Ягь. 1:7, Эф. 5:26, Чвд. 9:14

+ 1:10 1-Сал. 1:4

+ 1:11 Кал. 1:13

+ 1:12 Ягьд. 1:5

+ 1:14 Ягь. 21:18-19, 2-ТӀим. 4:6

+ 1:16 1-Сал. 2:19, 1-Сал. 4:16, ЛкӀ. 9:32, Ягь. 1:14

+ 1:17 МатӀ. 3:17, МатӀ. 17:5, Мрк. 1:11, Мрк. 9:7, ЛкӀ. 9:35, Ягь. 8:54, Ягь. 17:1, Кр. 3:13

+ 1:19 1-Птр. 1:10, Зб. 118:105, Ягь. 5:35, 2-Кар. 4:6

+ 1:21 2-ТӀим. 3:16,

+ 2:1 ККъ. 13:1-3, МатӀ. 7:15, Кр. 20:30, 2-Кар. 11:13, 1-ТӀим. 4:1, Ягьд. 1:4, 1-Кар. 6:20, 1-Кар. 7:23

+ 2:3 Рим. 16:18, Кал. 2:4

+ 2:4 Ягьд. 1:6

+ 2:5 Хьн. 7:17, 1-Птр. 3:19-20, Хьн. 7:23

+ 2:6 Хьн. 19:24

+ 2:7 Хьн. 19:16

+ 2:8 Зб. 118:136, Кр. 17:16

+ 2:9 1-Кар. 10:13, Крм. 3:10

+ 2:10 Ягьд. 1:16, Ягьд. 1:8-9

+ 2:12 Ягьд. 1:10

+ 2:15 Кьрм. 22:5, Кьрм. 25:1-2, Кьрм. 31:16, ККъ. 23:3-6, Ягьд. 1:11, Крм. 2:14

+ 2:16 Кьрм. 22:21-30

* 2:17 Жинжи гар – алчуд жез-жез фидай гар.

+ 2:17 Ягьд. 1:12-13

+ 2:18 2-Птр. 1:4

+ 2:19 ГлтӀ. 5:13, Ягь. 8:34, Рим. 6:16-20, ТӀитӀ. 3:3

+ 2:20 МатӀ. 12:45, ЛкӀ. 11:26

+ 2:21 Рим. 7:12

+ 3:1 2-Птр. 1:13

+ 3:2 Ягьд. 1:17-18

* 3:5-6 Ядалан – зурбадаказ яд акьалтун.

+ 3:5 Хьн. 1:9, Зб. 23:2, Зб. 135:6

+ 3:6 Хьн. 7:11, Хьн. 7:21

+ 3:8 Зб. 89:5

+ 3:9 Рим. 2:4, 1-ТӀим. 2:4, 1-ТӀим. 2:6

* 3:10 Эфлакьар – планетаяр.

+ 3:10 МатӀ. 24:43, ЛкӀ. 12:39, 1-Сал. 5:2, Зб. 101:26-27, Мрк. 13:31

+ 3:11 1-Птр. 1:15

+ 3:12 Ягьд. 1:21

+ 3:13 Крм. 21:1, Крм. 21:27

+ 3:14 Якь. 1:27, 1-Ягь. 5:18, 1-ТӀим. 5:22

+ 3:15 Рим. 2:4, Крм. 2:21

+ 3:16 Чвд. 5:10

+ 3:18 Эф. 4:15, Кал. 1:10, Кал. 2:19, Рим. 11:36

+ 1:1 ЛкӀ. 24:39, Ягь. 1:14, Ягь. 20:27, 2-Птр. 1:16

+ 1:2 Ягь. 1:4, Ягь. 5:26, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 5:11, Ягь. 15:27, Ягь. 1:1, Ягь. 1:18

+ 1:3 Ягь. 17:21, 1-Кар. 1:9

+ 1:4 Ягь. 15:11

+ 1:5 Ягь. 1:4, Ягь. 8:12, Якь. 1:17

+ 1:6 Ягь. 12:35, 2-Кар. 6:16

+ 1:7 Эф. 1:7, Чвд. 9:14

+ 1:8 Якь. 3:2, Рим. 3:23

+ 1:9 Зб. 31:5, Зб. 50:4,

+ 1:10 1-Ягь. 5:10, Ягь. 5:38, Ягь. 8:37

+ 2:1 Ягь. 14:26, Рим. 8:34, Чвд. 7:25

+ 2:2 Ягь. 1:29, Ягь. 11:52, 1-Ягь. 4:10, Рим. 3:25-26

+ 2:3 Ягь. 14:15, Ягь. 15:10, 1-Ягь. 5:3

+ 2:4 ТӀитӀ. 1:16

+ 2:5 1-Ягь. 4:12

+ 2:7 Ягь. 13:34, Лв. 19:18, 2-Ягь. 1:5

+ 2:8 Ягь. 13:34, Ягь. 1:9, Ягь. 8:12, Рим. 13:12, Эф. 5:8, 1-Сал. 5:5

+ 2:9 1-Ягь. 4:20

+ 2:10 Ягь. 11:10

+ 2:12 Кр. 10:43, Кр. 13:38

+ 2:13 Эф. 6:11, Ягь. 14:7

+ 2:15 Якь. 4:4

+ 2:17 1-Кар. 7:31

+ 2:18 МатӀ. 24:5, 1-Ягь. 4:3, 2-Ягь. 1:7, 1-ТӀим. 4:1, 2-ТӀим. 3:1

+ 2:19 ККъ. 13:13, Кр. 20:30, 1-Кар. 11:19

+ 2:20 Ягь. 14:26, Ягь. 16:13, 1-Кар. 2:10

+ 2:22 1-Ягь. 4:3

+ 2:23 МатӀ. 10:33

+ 2:24 1-Ягь. 3:11

+ 2:26 Мрк. 13:5, 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 2:27 Чвд. 8:11

+ 2:28 1-Ягь. 3:2, 1-Сал. 2:19

+ 2:29 МатӀ. 6:1, 3-Ягь. 1:11

+ 3:1 Ягь. 3:16, Рим. 5:8, Эф. 2:4, МатӀ. 5:9, Ягь. 1:12, 1-Ягь. 5:1, Рим. 8:14, Ягь. 16:3, Ягь. 17:25

+ 3:2 Рим. 8:15-16, ГлтӀ. 3:26, Эф. 1:5, Рим. 8:29, 2-Кар. 3:18, ФпӀ. 3:21, Зб. 16:15, 1-Кар. 13:12, Крм. 22:4

+ 3:3 2-Кар. 7:1

+ 3:5 Ягь. 1:29, Чвд. 9:26, 1-Птр. 2:22, 2-Кар. 5:21, Чвд. 4:15

+ 3:6 3-Ягь. 1:11

+ 3:7 Мрк. 13:5, 1-Ягь. 2:26, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3

+ 3:8 Ягь. 8:44, Чвд. 2:14

+ 3:9 Зб. 118:3, 1-Ягь. 5:18

+ 3:10 1-Ягь. 4:8, 1-Ягь. 4:20

+ 3:11 Лв. 19:18, Ягь. 13:34, 1-Ягь. 1:5, 1-Ягь. 2:24, 2-Ягь. 1:5

+ 3:12 Ягь. 8:44, Хьн. 4:3-8, Ягьд. 1:11, Чвд. 11:4

+ 3:13 Мрк. 13:13, Ягь. 7:7, Ягь. 15:18

+ 3:14 Ягь. 5:24

* 3:15 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

+ 3:15 МатӀ. 5:22, Крм. 21:8

+ 3:16 Ягь. 10:11, Ягь. 15:13

+ 3:17 ККъ. 15:7, Якь. 2:15-16

+ 3:18 Якь. 1:22, Рим. 2:13

+ 3:21 1-Ягь. 2:28

+ 3:22 МатӀ. 7:7-8, Ягь. 14:13-14

+ 3:23 Ягь. 6:29

+ 3:24 Ягь. 6:56, Ягь. 15:4-5, Рим. 8:9, Рим. 8:16

+ 4:1 1-Кар. 14:29, 1-Сал. 5:20-21, Крм. 2:2, ККъ. 13:1-3, МатӀ. 7:15, Мрк. 13:22, 2-Птр. 2:1

+ 4:2 Ягь. 1:14, 1-ТӀим. 3:16, Чвд. 2:14, 1-Кар. 12:3

+ 4:3 1-Ягь. 2:18, 1-Ягь. 2:22, 2-Ягь. 1:7

+ 4:5 Ягь. 3:31, Ягь. 8:23, Ягь. 15:19

+ 4:6 Ягь. 18:37, Ягь. 14:17, 1-ТӀим. 4:1

+ 4:7 1-Кар. 13, 1-Ягь. 3:10-11

+ 4:9 Ягь. 3:16

+ 4:10 Ягь. 1:29, 1-Ягь. 4:10, Ягь. 3:16, Рим. 5:8

+ 4:12 Эхкъ. 33:20, Ягь. 1:18, 1-ТӀим. 6:16, 1-Ягь. 2:5

+ 4:13 1-Ягь. 3:24

+ 4:14 Ягь. 3:17

+ 4:15 МатӀ. 14:33, 1-Ягь. 5:5

+ 4:17 1-Ягь. 2:28, 1-Ягь. 3:21

+ 4:20 1-Ягь. 2:9, 1-Ягь. 3:10

+ 4:21 Лв. 19:18, МатӀ. 19:19, МатӀ. 22:39, Мрк. 12:31

+ 5:1 Ягь. 1:12

+ 5:2 1-Ягь. 2:5, 1-Ягь. 3:24, 1-Ягь. 4:13

+ 5:3 Ягь. 14:15, 2-Ягь. 1:6, МатӀ. 11:30

+ 5:4 Ягь. 16:33, Эф. 6:16

+ 5:5 МатӀ. 14:33, 1-Ягь. 4:15

+ 5:6 Ягь. 14:17, Ягь. 15:26

+ 5:9 Ягь. 5:36

+ 5:10 1-Ягь. 1:10, МатӀ. 3:17

+ 5:11 Ягь. 1:4, Ягь. 5:26, Ягь. 11:25, 1-Ягь. 1:2

+ 5:13 Ягь. 20:31

+ 5:14 МатӀ. 7:7-8, Ягь. 14:13-14, 1-Ягь. 3:22

+ 5:16 МатӀ. 12:31-32, Мрк. 3:29, Чвд. 6:4-6, Чвд. 10:26

+ 5:18 Зб. 118:3, 1-Ягь. 3:9

+ 5:19 ЛкӀ. 4:6, ГлтӀ. 1:4

+ 5:20 Ягь. 1:1, Ягь. 20:28

+ 5:21 1-Кар. 10:7, 1-Кар. 10:14

* 1:1 «Ханум» гафуни инал кьилдин са паб ваъ, иманийрин кӀватӀал, «хкянавай вахан веледар» ибаради къунши кӀватӀалдин векилар къалурзава.

+ 1:1 1-Ягь. 3:1, Ягь. 8:32

+ 1:3 1-ТӀим. 1:2, 2-ТӀим. 1:2

+ 1:4 3-Ягь. 1:4

+ 1:5 Лв. 19:18, Ягь. 13:34, Ягь. 15:12, 1-Ягь. 3:11

+ 1:6 Ягь. 14:15, 1-Ягь. 5:3

+ 1:7 Ягь. 1:14, 1-Ягь. 4:2, 1-ТӀим. 3:16, Чвд. 2:14, 1-Ягь. 2:18, 1-Ягь. 4:3

+ 1:8 1-Кар. 3:8

+ 1:9 1-Ягь. 2:23

+ 1:10 Рим. 16:17, 1-Сал. 5:22

+ 1:12 Ягь. 15:11, Ягь. 16:24, Ягь. 17:13, 3-Ягь. 1:13-14

+ 1:1 1-Ягь. 3:18, 2-Ягь. 1:1

+ 1:4 2-Ягь. 1:4

+ 1:5 ГлтӀ. 6:10, Чвд. 13:1

+ 1:8 1-ТӀим. 5:18

+ 1:11 Зб. 33:15, Зб. 36:27, 1-Ягь. 2:29, 1-Ягь. 3:6

+ 1:12 Ягь. 21:24

+ 1:13 2-Ягь. 1:12

+ 1:1 Кр. 12:17, Якь. 1:1, МатӀ. 13:55

+ 1:2 1-Птр. 1:2, 2-Птр. 1:2

+ 1:3 1-ТӀим. 6:12, 2-ТӀим. 4:7

+ 1:4 2-Птр. 2:1

+ 1:5 Кьрм. 14:36-37, Кьрм. 26:64, 2-Птр. 1:12, Чвд. 3:17

+ 1:6 2-Птр. 2:4

+ 1:7 2-Птр. 2:6, Хьн. 18:20, Хьн. 19:24, ККъ. 29:23, МатӀ. 25:41

+ 1:8 2-Птр. 2:10

+ 1:9 1-Сал. 4:16, Крм. 12:7, ККъ. 34:6,

+ 1:10 2-Птр. 2:12

* 1:11 Къарагь – Исраилвияр кьурумда къекъвез гьатнавайла, Къарагь Мусадизни Гьаруназ акси яз къарагъай гъулгъуладин кьиле акъвазнай. Аллагьди адаз бала гана: Къарагь вичин терефдарарни галаз чили туькьуьмнай (кил. Кьурумда, 16-кьил).

+ 1:11 Хьн. 4:3-8, 1-Ягь. 3:12, Чвд. 11:4, Кьрм. 22:5, Кьрм. 25:1-2, Кьрм. 31:16, ККъ. 23:3-6, 2-Птр. 2:15, Кьрм. 16:31-35

+ 1:12 2-Птр. 2:17, МатӀ. 15:13

+ 1:14 Хьн. 5:21-24, ККъ. 33:2, Кр. 7:53, ГлтӀ. 3:19, 1-Сал. 3:13, Чвд. 12:22

* 1:16 ЧӀагурун – иер авун.

+ 1:16 2-Птр. 2:10

+ 1:17 2-Птр. 3:2-3

+ 1:19 Рим. 8:9

+ 1:20 Эф. 6:18

+ 1:21 2-Птр. 3:12

+ 1:23 Крм. 3:4

+ 1:24 ФпӀ. 2:15, Кал. 1:22, 1-Птр. 4:11, Рим. 11:36, Крм. 1:6, Крм. 5:13

+ 1:1 Крм. 22:6

+ 1:2 Ягь. 19:35

+ 1:3 Крм. 22:7, Крм. 22:10

+ 1:4 Эхкъ. 3:14, Крм. 3:1, Крм. 4:5, Крм. 5:6, Ягь. 3:11, 1-ТӀим. 6:13, Кр. 26:23, 1-Кар. 15:20, Кал. 1:18, 1-Птр. 1:18-19

+ 1:6 Эхкъ. 19:6, 1-Птр. 2:9, Крм. 5:10, Крм. 20:6, 1-Птр. 4:11, Ягьд. 1:24-25, Крм. 5:13

+ 1:9 Мрк. 10:39

* 1:10 Къаргъу – кфилдин са жуьре.

+ 1:10 Крм. 4:2

+ 1:12 Эхкъ. 25:1, Эхкъ. 25:37,

+ 1:13 Крм. 15:6

+ 1:14 Крм. 2:18, Крм. 19:12

+ 1:16 Чвд. 4:12, Крм. 19:15, МатӀ. 17:2

+ 1:17 МатӀ. 28:4, Крм. 2:8, Крм. 22:13

+ 1:18 Рим. 6:9, Рим. 14:9, Крм. 9:1, Крм. 20:1

+ 2:1 Крм. 1:13, Крм. 1:16

+ 2:2 2-Кар. 11:13, 1-Ягь. 4:1

* 2:6 Никал – Месигь Исадин тагькимар чӀурзавай инсанрин са кӀеретӀдин кьиле хьайи кас.

+ 2:7 МатӀ. 11:15, Мрк. 4:9, ЛкӀ. 8:8, Крм. 3:6, Крм. 3:13, Крм. 3:22, Крм. 13:9, Крм. 3:5, Крм. 21:7, ЛкӀ. 23:43, 2-Кар. 12:4, Хьн. 2:9, Хьн. 3:22, Крм. 22:2

+ 2:8 Крм. 1:17-18

+ 2:9 Якь. 2:5, 2-Кар. 8:9, Крм. 3:9

+ 2:10 Крм. 12:11, Якь. 1:12, Крм. 3:11

+ 2:11 Крм. 2:7, Крм. 20:6, Крм. 21:8

+ 2:12 Крм. 1:16

* 2:13 Иблисдин тахт – Пергам бутризни Римдин пачагьриз икрамзавай меркез шегьер тир.

+ 2:14 Кьрм. 22:5, Кьрм. 25:1-2, Кьрм. 31:16, 2-Птр. 2:15, Кр. 15:29, 1-Кар. 8:10, 1-Кар. 10:19

+ 2:15 Крм. 2:6

+ 2:16 2-Сал. 2:8

+ 2:17 Крм. 2:7, Эхкъ. 16:31, Ягь. 6:48-50, Крм. 3:12, Крм. 19:12

+ 2:18 Крм. 1:14-15

+ 2:20 Крм. 2:14

+ 2:21 2-Птр. 3:9, 2-Птр. 3:15

+ 2:23 МатӀ. 16:27

+ 2:25 Крм. 3:11

+ 2:26 Зб. 2:9, Крм. 12:5, Крм. 19:15, Кьрм. 24:17, Крм. 22:16

+ 2:29 Крм. 2:7

+ 3:1 Крм. 1:4-5, Крм. 1:16, Рим. 1:15, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13, 1-ТӀим. 5:6

+ 3:3 МатӀ. 24:43-44, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2, Крм. 16:15

+ 3:4 Ягьд. 1:23, Крм. 6:11, Крм. 7:9, МатӀ. 10:11, МатӀ. 22:8, Кр. 13:46

+ 3:5 Крм. 2:7, Крм. 21:7, Эхкъ. 32:32, Зб. 55:9, Зб. 68:29, ЛкӀ. 10:19, МатӀ. 10:32

+ 3:6 Крм. 2:7

+ 3:9 Крм. 2:9

+ 3:10 2-Птр. 2:9, 1-Кар. 10:13

+ 3:11 Крм. 22:7, Крм. 22:12, Крм. 22:20, Крм. 2:25

+ 3:12 Крм. 2:7, Зб. 22:6, Крм. 2:17

+ 3:13 Крм. 2:7

+ 3:14 Кал. 1:15, Кал. 1:18, 1-Кар. 14:16, 2-Кар. 1:20

+ 3:17 1-Кар. 4:8, Ягь. 9:39-41

+ 3:18 Крм. 16:15

+ 3:19 Чвд. 12:5-6

+ 3:20 ЛкӀ. 12:36, Ягь. 14:23

+ 3:21 Ягь. 16:33, Зб. 109:1, Мрк. 16:19, МатӀ. 19:28, ЛкӀ. 22:30

+ 3:22 Крм. 2:7

+ 4:1 Крм. 1:10

+ 4:2 Крм. 1:10,

+ 4:4 Крм. 3:4

+ 4:5 Крм. 8:5, Крм. 11:19, Крм. 16:18, Крм. 1:4-5,

* 4:6 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

+ 4:6 Крм. 15:2,

+ 4:11 Крм. 5:12, Зб. 32:9-11

+ 5:1 Крм. 10:4, Крм. 22:10

+ 5:5 Крм. 22:16, Хьн. 49:9

+ 5:6 Ягь. 1:29, Ягь. 1:36, 1-Птр. 1:19, Кр. 8:32-33, Крм. 1:4-5

+ 5:8 Зб. 140:2, Крм. 8:3-4

+ 5:9 Зб. 32:3, Крм. 14:3, Крм. 7:9, Крм. 11:9, Крм. 14:6, Крм. 14:3-4

+ 5:10 Эхкъ. 19:6, 1-Птр. 2:9, Крм. 1:6

+ 5:11 ЛкӀ. 2:13

+ 5:12 Крм. 4:11

+ 5:13 Зб. 144:16, Зб. 150:6, 1-Птр. 4:11, Ягьд. 1:24-25, Крм. 1:6, Крм. 7:12

+ 5:14 Крм. 4:10

+ 6:1 Крм. 5:1, Крм. 4:7, Крм. 14:2, Крм. 19:6

* 6:2 Миях – шивцел алай инсан.

+ 6:4 Мрк. 13:8

* 6:6 Зейтун тарцин бегьеррикай чӀем хкуддай.

+ 6:6 Крм. 7:3

+ 6:8 Лв. 26:22, ККъ. 32:24,

* 6:9 Къурбанган – Ам кьуд пипӀенди тир. Адан кьуд пипӀел кьуд карч алай. ТукӀунвай гьайванар гъиз адан винел кудай.

+ 6:9 Крм. 20:4

+ 6:10 ККъ. 32:43, Зб. 78:10, Зб. 93:3, Зб. 118:84, ЛкӀ. 18:7, 2-Сал. 1:6, Крм. 19:2

+ 6:11 Крм. 3:4

+ 6:12 Мрк. 13:8, Крм. 11:13,

+ 6:14 Крм. 16:20

+ 6:16 ЛкӀ. 23:30

+ 6:17 Зб. 75:8,

+ 7:3 Крм. 14:1, Крм. 22:4

+ 7:9 Крм. 3:4

+ 7:10 Крм. 12:10, Крм. 19:1

+ 7:11 Крм. 4:6

+ 7:12 Крм. 5:13-14

+ 7:14 МатӀ. 24:21, Чвд. 9:14, Крм. 19:8, Крм. 22:14

+ 7:16 Зб. 120:6,

+ 7:17 Зб. 22:1, Ягь. 10:11, Крм. 21:4

+ 8:1 Крм. 5:1

+ 8:2 МатӀ. 18:10-11

+ 8:3 Эхкъ. 30:7, Кьрм. 16:46, Зб. 140:2, Крм. 5:8

+ 8:4 Кр. 10:4

+ 8:5 Лв. 16:12, Крм. 4:5

+ 8:7 Эхкъ. 9:23-24,

+ 8:8 Эхкъ. 7:17, Эхкъ. 7:19, Крм. 11:6

+ 8:10 Крм. 9:1

+ 8:12 Эхкъ. 10:21-23,

* 9:1 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 9:1 ЛкӀ. 10:18, Крм. 8:10, Крм. 12:8-9, Крм. 1:18

+ 9:3 Эхкъ. 10:4

+ 9:4 Крм. 7:2-4

+ 9:12 Крм. 11:14

+ 9:13 Эхкъ. 27:2, Эхкъ. 30:2

+ 9:14 Крм. 16:12

+ 9:20 1-Кар. 10:20, Зб. 134:15-18,

+ 9:21 Крм. 21:8, Крм. 22:15

+ 10:1 Крм. 4:3, Крм. 1:15-16

+ 10:4 Крм. 5:1, Крм. 22:10

+ 10:7 Крм. 11:15

+ 10:9 Зб. 118:103,

+ 11:1 Крм. 21:15

+ 11:2 ЛкӀ. 21:24, Крм. 12:6, Крм. 13:5

+ 11:6 Эхкъ. 7:17, Эхкъ. 7:19, Крм. 8:8

* 11:7 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 11:7 Крм. 9:1,

+ 11:9 Зб. 78:2-3

+ 11:11 Хьн. 2:7,

+ 11:12 Крм. 4:1, 1-Сал. 4:17

+ 11:13 Крм. 6:12

+ 11:14 Крм. 8:13, Крм. 9:12

+ 11:15 МатӀ. 24:31, Крм. 10:7, Эхкъ. 15:18, ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24

+ 11:16 Крм. 4:4

+ 11:17 Крм. 1:4, Крм. 16:5

+ 11:18 Зб. 2:1, Крм. 20:12

+ 11:19 Крм. 15:5, Эхкъ. 9:23, Крм. 16:21

+ 12:1 Хьн. 37:9

+ 12:3 Крм. 12:18-Крм. 13:1, Крм. 17:3, Крм. 17:12

+ 12:5 Зб. 2:9, Крм. 2:27, Крм. 19:15

+ 12:6 Крм. 11:3, Крм. 13:5

+ 12:7 Ягьд. 1:9

* 12:9 Иблисди гъуьлягъдин къаматда аваз сифтегьан инсанар рекьелай алуднай.

+ 12:9 Хьн. 3:1, Крм. 20:2, ЛкӀ. 10:18, Ягь. 12:31

+ 12:11 Крм. 15:2, ЛкӀ. 14:26, Ягь. 12:25, Крм. 2:10

+ 12:12 Зб. 95:11,

+ 12:14 Эхкъ. 19:4, ККъ. 32:11, Крм. 13:5

+ 12:17 Хьн. 3:15

+ 13:1 Крм. 12:3

+ 13:2 ЛкӀ. 4:6

+ 13:5 Крм. 11:2, Крм. 12:6

+ 13:7 Крм. 11:7, Крм. 12:17

+ 13:8 Крм. 3:5

+ 13:9 Крм. 2:7

+ 13:10 Крм. 14:12

+ 13:13 ККъ. 13:1-3, Мрк. 13:22, Крм. 16:13, Крм. 19:20, ЛкӀ. 9:54

+ 13:14 МатӀ. 24:24, Мрк. 13:22, 2-Сал. 2:9

+ 14:1 Зб. 2:6, Зб. 9:12, Чвд. 12:22, Крм. 3:12, Крм. 7:3-4

+ 14:2 Крм. 1:15, Крм. 6:1

+ 14:3 Зб. 32:3, Крм. 5:9

+ 14:4 2-Кар. 11:2, Якь. 1:18, 2-Сал. 2:13

+ 14:8 Крм. 18:2

+ 14:9 Крм. 13:15

+ 14:10 Зб. 74:8, Крм. 14:10, Крм. 20:10

+ 14:12 Крм. 13:10

+ 14:13 Крм. 20:6

+ 14:14 Крм. 1:13

+ 14:15 Мрк. 4:29

+ 14:19 Крм. 19:15

+ 15:1 Крм. 16:1, Крм. 17:1, Крм. 21:9

+ 15:2 Крм. 4:6, Крм. 12:11, Крм. 13:17

+ 15:3 Эхкъ. 15:1, ККъ. 31:30, Зб. 91:6

+ 15:4 Зб. 85:9

+ 15:5 Эхкъ. 38:21, Крм. 11:19

+ 15:6 Крм. 1:13

+ 15:7 Крм. 4:6

+ 15:8 Эхкъ. 40:34-35,

+ 16:1 Крм. 15:1, Зб. 78:6,

+ 16:2 Крм. 13:16, Эхкъ. 9:9-11

+ 16:3 Крм. 8:8-9

+ 16:4 Эхкъ. 7:17-20

+ 16:5 Крм. 1:4, Крм. 11:17,

+ 16:6 МатӀ. 23:35, Крм. 18:24,

+ 16:7 Крм. 6:9

+ 16:9 Кр. 12:23

+ 16:10 Крм. 13:2, Эхкъ. 10:21-22

+ 16:12 Крм. 9:14,

+ 16:13 Крм. 12:3, Крм. 13:11

+ 16:14 Мрк. 13:22, Крм. 13:13

+ 16:15 МатӀ. 24:43-44, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2, Крм. 3:3, Крм. 3:18

+ 16:18 Мрк. 13:19

+ 16:19 Крм. 14:10

+ 16:20 Крм. 6:14

+ 16:21 Эхкъ. 9:23-25, Крм. 11:19

+ 17:1 Крм. 15:1, Крм. 21:9,

+ 17:2 Крм. 14:8

+ 17:3 Крм. 12:3

* 17:4 ЧӀагурун – иер авун.

+ 17:6 Крм. 16:6

* 17:7-8 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 17:8 Крм. 9:1, Крм. 11:7

+ 17:12 Крм. 12:3

+ 17:14 ККъ. 10:17, 1-ТӀим. 6:15, Крм. 19:16,

+ 17:16 Крм. 18:8

+ 18:2 Крм. 14:8,

+ 18:3 Крм. 17:2,

+ 18:5 Юн. 1:2

+ 18:6 Зб. 136:8,

+ 18:8 Крм. 17:16

* 18:13 Надир – лап кьериз, тек-туьк гьалтдай затӀ.

* 18:16 ЧӀагурун – иер авун.

+ 18:24 МатӀ. 23:35, Крм. 16:6, Крм. 17:6

* 19:1 Гьалелуя – чувуд чӀалалди «Аллагьдиз шукур хьурай» лагьай чӀал я.

+ 19:1 Зб. 61:12, Крм. 7:10

+ 19:2 ККъ. 32:43, Крм. 6:10

+ 19:3 Крм. 14:11, Крм. 18:9

+ 19:4 Крм. 4:4

+ 19:5 Зб. 133:1, Зб. 134:1

+ 19:6 Крм. 1:15, Крм. 6:1, Зб. 92:1

* 19:7 «Свас» Аллагьдиз талукь инсанрикай метафора яз лагьанва. Инал а гаф иманийрин кӀватӀал фикирда аваз лагьанва. Гуьгъуьнлай Аллагьдин халкьдин уьмуьр тухузвай ЦӀийи Ярусалим шегьердизни «свас» лугьуьз хьана.

+ 19:7 МатӀ. 22:2, МатӀ. 25:10, Крм. 21:2

+ 19:8 Крм. 7:14

+ 19:10 Кр. 10:25-26, Крм. 22:8-9

+ 19:12 Крм. 1:14, Крм. 2:17

+ 19:13 Ягь. 1:1

+ 19:15 Крм. 1:16, Зб. 2:9, Крм. 2:27, Крм. 12:5, Крм. 14:19-20

+ 19:16 ККъ. 10:17

+ 19:19 Крм. 16:16

+ 19:20 Крм. 13:11-15, Крм. 16:13,

+ 19:21 Крм. 1:16

* 20:1 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 20:1 Крм. 9:1

* 20:2 Иблисди гъуьлягъдин къаматда аваз сифтегьан инсанар рекьелай алуднай.

+ 20:2 Хьн. 3:1, Крм. 12:9

+ 20:3 Зб. 54:24,

+ 20:4 МатӀ. 19:28, Крм. 6:9, Крм. 13:12-16,

+ 20:6 Крм. 2:11, Крм. 14:13, Крм. 21:8, Эхкъ. 19:6, Крм. 1:6

+ 20:8 Крм. 16:14

+ 20:9 Крм. 11:5

+ 20:10 Крм. 19:20

+ 20:11 Зб. 101:27

+ 20:12 Эхкъ. 32:32, Эхкъ. 32:33, МатӀ. 16:27

+ 20:13 Кр. 24:15

+ 20:15 МатӀ. 13:42, МатӀ. 13:50

+ 21:1 2-Птр. 3:13, Крм. 20:11

* 21:2 ЧӀагурун – иер авун.

+ 21:2 ГлтӀ. 4:26, Чвд. 12:22, Крм. 19:7

+ 21:3 Лв. 26:11-12,

+ 21:4 Крм. 7:17,

+ 21:5 2-Кар. 5:17

+ 21:6 Крм. 1:6, Крм. 22:13, Ягь. 4:10, Ягь. 7:37

+ 21:7 Крм. 2:7, Крм. 3:5, МатӀ. 25:34, 2-Кар. 6:18

* 21:8 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

+ 21:8 1-Кар. 6:9-10, ГлтӀ. 5:19-21, Крм. 22:15, Крм. 2:11, Крм. 20:6

+ 21:9 Крм. 15:1, Крм. 17:1

+ 21:10 Крм. 17:3

* 21:11 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

+ 21:11 Эхкъ. 40:34

+ 21:14 Эф. 2:20

+ 21:15 Крм. 11:1

* 21:19 ЧӀагурун – иер авун.

+ 21:19 Эхкъ. 28:17-20,

+ 21:23 Крм. 22:5

+ 21:27 Зб. 117:20

* 22:1 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

+ 22:2 Хьн. 2:9, Хьн. 3:22, Крм. 2:7

+ 22:4 Зб. 16:15, МатӀ. 5:8, 1-Ягь. 3:2, Чвд. 12:14, Крм. 7:3-4

+ 22:5 Зб. 35:10, Крм. 21:23

+ 22:6 Крм. 1:1

+ 22:7 Крм. 3:11, Крм. 1:3

+ 22:8 Крм. 19:10

+ 22:10 Крм. 10:4, Крм. 1:3

+ 22:11 2-ТӀим. 3:13

+ 22:12 МатӀ. 16:27

+ 22:13 Крм. 1:8, Крм. 21:6

+ 22:14 Крм. 7:14

+ 22:15 1-Кар. 6:9-10, ГлтӀ. 5:19-21, Крм. 21:8

+ 22:16 Крм. 5:5, Кьрм. 24:17, Крм. 2:26

+ 22:17 Крм. 21:2, Крм. 21:9, Ягь. 7:37, Крм. 21:6

+ 22:18 ККъ. 4:2, ККъ. 12:32,

+ 22:20 1-Кар. 16:22