# Ени Бааланты • Руфи • Иона • Йарадылыш • Еклесиаст

Институт перевода Библии

## Йарадылыш


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Йарадылыш

### Йарадылыш

Йарадылыш


ГИРИШ

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


ЙАРАДЫЛЫШ

### ГИРИШ


ГИРИШ

Паалы окуйуӂулар!

Сизин ӧнӱнӱздӓ Йарадылыш Кийадынын чевириси. Йарадылыш – Айозлу Йазынын йа да Библийанын ен илк кийады. Евелки чыфыт дилиндӓ бу кийада денилер Брешит («Илк баштан»), русча да – Бытие. Бу кийаттан кими парчалары XX-ӂи асирин башлантысында чевирдийди гагаузларын айдыннадыӂысы Михаил Чакир. Шинди сӓ Библийайы чевирӓн Институт сефтӓ чевирди бӱтӱн кийады замандаш гагаузчайа.

Йарадылыш Кийадына гирер 50 бӧлӱм. Тематикайа гӧрӓ оннары вар насыл бӧлмӓӓ ики пайа. Илк 11 бӧлӱмдӓ аннадылэр, насыл Аллахын сӧзӱнӓ гӧрӓ хич бишейдӓн пейдаланды бӱтӱн дӱннӓ – гӧк, ер, бӱӱйӱмнӓр хем хайваннар, хем дӓ насыл йарадылды Адамнан Ева, ер ӱзӱндеки хепси халкларын деделери, хем дӓ насыл оннар, сеслӓмейип Аллахын сымарламасыны, бӱтӱн дӱннейи соктулар гӱнаха. Бу бӧлӱмнердӓ таа аннадылэр, насыл Аллах буултту суларда гӱнахкер дӱннейи, насыл ӧлдӱлӓр хепси дири ӂаннар, оннардан каарӓ, кими Ной алды гемисинӓ, аннадылэр, насыл инсаннар потоптан сора даалдылар бӱтӱн дӱннейӓ.

Кийадын икинӂи пайы (12–50 бӧлӱмнӓр) аннадэр чыфыт халкынын деделери ичин. Илкин йаздырылэр, насыл йашарды Авраам, ангысы ӧмӱр бойунӂа савашарды инан олмаа Саабийӓ. Илери доору кийатта аннадылэр Авраамын оолу Исаак ичин хем Исаакын оолу Иаков ичин, ангыларын йашамалары гечмиш йолӂулукта хем зорлукта. Йарадылыш Кийадынын битки бӧлӱмнери аннадэр Иаковун оолу Иосиф ичин. Кенди кардашлары саттылар Иосифи Египетӓ (Мысыра) есирлӓӓ, ама Аллахын йардымыннан о ашты хепси зорлуклары да битки-биткийӓ фараон койду ону ӧндерӂи бӱтӱн Египетин ӱстӱнӓ. Титси аачлык йылларында о куртарды израилли сойдашларыны ӧлӱмдӓн.

Кийат чевирилди гагауз дилинӓ евелки чыфытча (Масорет) текстин темелинӓ гӧрӓ. Инсаннарын хем ерлерин адларынын таа чойу верилер йакын о формайа, ниӂӓ илкбаштан йызылыйды чыфытча. Кийадын биткисиндӓ вар бир кӱчӱк сӧзлӱк, нередӓ ачыкланэр Библийада кулланылан сӧзлӓр, хем дӓ Евелки Гӱндуусу бӧлгесинин карталары, чӱнкӱ кийатта йаздырылан олушлар гечти о тарафларда.

Библийайы чевирӓн Институт шӱкӱр едер чевириӂийӓ, редакторлара хем хепсинӓ, ким йардым етти Йарадылыш Кийадыны гагаузчайа чевирмӓӓ, хем оннара, ким зааметини койду типарламаа бу кийады.

Библийайы чевирӓн Институт, Москва

### 1


Дӱннейин курулмасы

1Илк баштан Аллах йаратты гӧкӱ хем ери[+]. 2Ер ӱзӱ бошту хем дӱзенсизди, дипсиз суларын ӱстӱ каранныкты, Аллахын да Духу учушарды сулар ӱстӱндӓ.

3Аллах деди: «Ко олсун айдыннык». Да пейдаланды айдыннык. 4Аллах гӧрдӱ, ани айдыннык ислӓӓ, да айырды ону каранныктан, 5верди айдыннаа ад «гӱндӱз», караннаа да – «геӂӓ». Авшам олду, сабаа олду – илк гӱн.

6Аллах деди: «Ко олсун суларын ортасында бир кубей да айырсын сулары бири-бириндӓн». 7Аллах йаратты гӧк кубейини, да кубейин алтындакы сулары айырды ӱстӱндеки сулардан. Ӧлӓ дӓ олду. 8Аллах верди кубейӓ ад «гӧк». Авшам олду, сабаа олду – икинӂи гӱн.

9Аллах деди: «Ко гӧкӱн алтындакы сулар топлансын бирери да гӧрӱнсӱн куру топрак». Ӧлӓ дӓ олду. 10Аллах куру топраа верди ад «ер», топланан сулара да – «денизлӓр». Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

11Аллах деди: «Ко ер ӱзӱндӓ бӱӱсӱн ешиллик: отлар, ани верерлӓр тоом, хем тӱрлӱ аачлар, ани верерлӓр тоом хем мейва». Ӧлӓ дӓ олду. 12Ер ӱзӱ башлады етиштирмӓӓ ешилликлери: тоом верӓн тӱрлӱ отлары хем тоомуннан мейва верӓн тӱрлӱ аачлары. Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ. 13Авшам олду, сабаа олду – ӱчӱнӂӱ гӱн.

14Аллах деди: «Ко гӧк кубейиндӓ олсуннар шафклар, аники айырмаа гӱндӱзӱ геӂедӓн, нышаннамаа заманнары, ӧлчмӓӓ гӱннери хем йыллары. 15Ко оннар шафк етсиннӓр гӧк кубейиндӓн да айдыннатсыннар ер ӱзӱнӱ». Ӧлӓ дӓ олду. 16Аллах йаратты ики бӱӱк шафк (бӱӱйӱнӱ – гӱндӱзӱ куллансын дейни, кӱчӱӱнӱ – геӂейи куллансын дейни) хем йылдызлары. 17Аллах ерлештирди оннары гӧк кубейиндӓ, аники оннар шафкласыннар ер ӱзӱнӱ, 18куллансыннар гӱндӱзӱ хем геӂейи хем дӓ айырсыннар айдынныы каранныктан. Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ. 19Авшам олду, сабаа олду – дӧрдӱнӂӱ гӱн.

20Аллах деди: «Ко суда фыйылдашсын дири ӂаннар хем ко ер ӱстӱндӓ гӧктӓ учушсун кушлар». 21Аллах йаратты бӱӱк дениз хайваннарыны хем суда кайнашан тӱрлӱ ӂаннылары, хем тӱрлӱ канатлы кушлары. Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ, 22да иисӧзледи оннары: «Йаврулайын, зееделенин, долдурун денизлери. Ер ӱзӱндӓ дӓ ко кушлар зееделенсин». 23Авшам олду, сабаа олду – бешинӂи гӱн.

24Аллах деди: «Ко ер ӱзӱндӓн чыксыннар тӱрлӱ дири ӂаннар: сыыр, уфак хайван хем тӱрлӱ йабан хайваннары». Ӧлӓ дӓ олду. 25Аллах йаратты тӱрлӱ йабан хайваны, сыыр хем ердӓ сӱрӱнӓн тӱрлӱ дири ӂаннары. Да гӧрдӱ Аллах, ани бу ислӓӓ.

26Аллах деди: «Йарадалым инсаны Кенди симамыза гӧрӓ, Бизӓ бензӓр – аники о чорбаӂы олсун дениздеки балыклара, гӧктеки кушлара, хайваннара хем бӱтӱн ер ӱзӱнӓ, хем ер ӱзӱндӓ сӱрӱнӓн хербир дири ӂана». 27Аллах йаратты инсаны Кендисинӓ бензӓр; Кенди симасына гӧрӓ О йаратты адамы хем карыйы[+]. 28Хем иисӧзледи оннары Аллах, дейип: «Дуудурун да зееделенин, долдурун ер ӱзӱнӱ хем запедин ону. Чорбаӂы олун дениздеки балыклара, гӧктеки кушлара хем ер ӱзӱндӓ йашайан хепси хайваннара». 29Да деди Аллах: «Бӓн верерим сизӓ имӓк ичин ер ӱзӱндеки тоом верӓн хербир оту хем мейвасыннан тоом верӓн хербир ааӂы. 30Ер ӱзӱндеки хайваннара са, хем гӧктеки кушлара, хем ер ӱзӱндӓ сӱрӱнӓн хербир дири ӂана – хепсинӓ, кимдӓ вар йашамак солуу, – Бӓн верерим имӓк ичин ешил отлары». Ӧлӓ дӓ олду. 31Аллах бакты йараттыкларына да гӧрдӱ, ани хепси пек ислӓӓйди. Авшам олду, сабаа олду – алтынӂы гӱн.

### 2

1Ӧлӓ курулдулар гӧклӓн ер хем хепси, не оннарда вар. 2Единӂи гӱнӱ Аллах битирди Кенди ишлерини. Единӂи гӱнӱ, битирип Кенди ишлерини, О динненди. 3Аллах иисӧзледи единӂи гӱнӱ хем айозлады ону, чӱнкӱ о гӱнӱ, башарып йаратмак ишлерини, О динненди.


Адам хем Ева Едем башчасында

4Тӓ гӧкӱн хем ерин йарадылмасы ичин аннатма.

Ачан Сааби Аллах йаратты ери хем гӧкӱ, 5озаман ер ӱзӱндӓ бӱӱмӓрди не бир фидан, не бир от. Чӱнкӱ Сааби Аллах ер ӱзӱнӓ таа йолламамышты йаамур, хем йокту инсан, аники топраа ишлесин. 6Салт ер алтындан чыкан сулар[*] бӱтӱн топраа суларды. 7Озаман Сааби Аллах йаратты адамы топрактан, ӱфледи онун бурнусуна йашамак солууну, да адам дири ӂан олду[+].

8Гӱндуусунда, Едемдӓ, Сааби Аллах дикти бир башча да койду орайы йараттыы адамы. 9Сааби Аллах орада бӱӱттӱ мейва верӓн тӱрлӱ гӧзӓл аачлары, башчанын ортасында варды Йашамак Ааӂы хем бир фидан, ангысынын мейвалары верӓрдилӓр иилик хем кӧтӱлӱк ичин билмӓк[+].

10Едемдӓн сызэр бир дерӓ; сулайып башчайы, ӧтӓӓ доору о айырылэр дӧрт кола. 11-12Оннардан бирисинин ады Пишон, о акэр Хавила мемлекетинин бойунӂа (о мемлекеттӓ вар ислӓӓ алтын, хош кокулу сакыз хем кыйметли таш оникс). 13Икинӂисинин ады Гихон, о акэр Куш мемлекетинин бойунӂа. 14Ӱчӱнӂӱсӱнӱн ады Хидекел (Тигра), о акэр Асирийанын гӱндуусунда. Дӧрдӱнӂӱсӱ – Фырат (Евфрат)[+].

15Ерлештирип адамы Едем башчасында, ишлесин хем корусун ону дейни, 16Сааби Аллах буйурду она: «Бу башчада хербир ааӂын мейвасындан вар насыл ийӓсин, 17саде имӓ о ааӂын мейвасындан, ангысы верер билмӓк иилик хем кӧтӱлӱк ичин. Еер ийӓрсӓн – о гӱнӱ дӓ ӧлеӂӓн».

18Сааби Аллах деди: «Адама йалнызлык йакышмаз. Йарадайым Бӓн она уйгун бир йардымӂы». 19Сааби Аллах йаратты топрактан хертӱрлӱ ердеки хайваннары хем гӧктеки кушлары да хепсини гетирди адама, аники гӧрсӱн, не ад вереӂек инсан оннара. Не ад верирсӓ хайвана адам – ӧлӓ дӓ олаӂэк о хайванын ады. 20Хепсинӓ хайваннара, кушлара адам верди ад – ама буламады оннарын арасында кендинӓ уйгун йардымӂы. 21Озаман Сааби Аллах, далдырып адамы бир дерин уйкуйа, чыкарды онун бир ийесини, о ери дӓ капады етлӓн[+]. 22Ийедӓн Сааби Аллах йаратты бир кары да гетирди ону адама, 23да адам деди: «Тӓ, бу беним кемиклеримдӓн алынмыш кемик, етимдӓн алынмыш ет. Она денилеӂек кары, чӱнкӱ о алынды адамдан[*]».

24Тӓ нечин адам бракэр бобасыны хем анасыны да бирлешер карысыннан, да олэр онуннан бир гӱӱдӓ[+]. 25Икиси дӓ, Адам хем карысы, чыплактылар, ама утанмардылар.

### 3


Инсанын илк гӱнахы

1Йабан хайваннарындан, ангыларыны йаратты Аллах, ен ширетти йылан. О сорду карыйа: «Доору му, ани Аллах сизӓ деди: „Башчада хич бир аачтан мейва имейӓсиниз“»[+]?

2Кары ӂувап етти йылана:

«Биз вар насыл ийелим башчадакы аачларын мейваларындан, 3ама Аллах деди: „Имейӓсиниз мейва о аачтан, ангысы башчанын ортасында, она докунмайын, чӱнкӱ ӧлеӂениз“»[+].

4«Йок, сиз ӧлмейеӂениз, – деди йылан карыйа. – 5Чӱнкӱ Аллах билер, ани ийӓрсениз о мейвайы, сизин гӧзлериниз ачылаӂэк, да сиз олаӂэныз аллахлар гиби, билерӓк, не о иилик хем кӧтӱлӱк».

6Озаман кары гӧрдӱ, ани ааӂын мейвалары имӓк ичин ислӓӓ, пек гӧзӓл хем чекерлӓр кенделеринӓ, нечинки верерлӓр билги. Кары, алып бир мейва, иди ону. Верди йанында булунан коӂасына, о да иди[+]. 7Икисинин дӓ гӧзлери ачылды, да оннар аннадылар, ани оннар чыплак; озаман оннар йаптылар кендилеринӓ инӂир йапраандан чыплаклыыны ӧртӓн фыта хесабы.

8Ачан ести авшам лӱзгерӂии, оннар ишиттилӓр, насыл Аллах ӧрӱйер башчада. Адам карысыннан сакландылар Ондан аачларын арасында. 9Ама Сааби Аллах чаарды Адамы: «Нередӓйсин?» 10Адам деди: «Ишидип, ани Сӓн ӧрӱйерсин башчада, корктум, нечинки чыплакым; онуштан сакландым».

11Аллах сорду: «Ким сана сӧледи, ани сӓн чыплаксын? Сӓн идин ми о ааӂын мейвасыны, ани Бӓн сымарладым имейӓсин?»

12Адам ӂувап етти: «О кары, ани Сӓн бана вердин, беним йанымдайды, о верди о ааӂын мейвасыны, да бӓн идим».

13Озаман Сааби Аллах деди карыйа: «Не йаптын сӓн?» Кары ӂувап етти: «Йылан алдатты бени, да о бетерӓ бӓн идим».

14Озаман Сааби Аллах деди йылана: «Буну йаптын дейни, сӓн дӱннедеки хепси хайваннардан таа бетвалы олаӂан! Шкембенин ӱстӱндӓ сӱрӱнеӂӓн, ӧмӱр бойу топрак ийеӂӓн. 15Сени хем карыйы, сенин евладыны хем онун евладыны бири-биринизӓ душман йапаӂам. Онун евлады сенин башыны езеӂек, сӓн дӓ онун табаныны далайаӂан»[+].

16Карыйа да Сааби деди: «Сенин гебелиини зеетли йапаӂам: ушак дуудураркан, чок аӂы чекеӂӓн. Сӓн коӂаны хавезлӓн истейеӂӓн[*], ама о сени кулланаӂек»[+].

17Адама да Аллах деди: «О бетерӓ, ани сӓн уйдун карынын аклысына да идин мейва о аачтан, ангысындан Бӓн сизӓ изин вермедим ийӓсиниз, сенин бетеринӓ бетваланаӂек топрак; зор олаӂэк о топраа ишлемӓӓ бӱтӱн йашаманда. 18Топрак сана тикен хем чалы вереӂек, сӓн кыр оту ийеӂӓн. 19Тер дӧкӱп, казанаӂан екмеени таа дӧнмейинӂӓ о топраа, нередӓн сӓн алындын; чӱнкӱ топраксын хем топрак та генӓ олаӂан»[+].

20Адам карысынын адыны койду Ева («йашамак»), чӱнкӱ о олду бӱтӱн йашайаннарын анасы. 21Сааби Аллах йапты деридӓн руба да гиидирди Адамы хем онун карысыны.

22Сора Сааби Аллах деди: «Адам, билерӓк иилик хем кӧтӱлӱк ичин, олду Бизлердӓн бири гиби. Олмаз о, узадып елини, Йашамак Ааӂындан мейвайы копарсын да, ийип ону, дивеч[*] йашасын»[+]. 23Бӧлӓ Сааби Аллах коолады ону Едем башчасындан – ко ишлесин о топракта, ангысындан алынды.

24Коолайып инсаны, О койду башчанын гӱндуусуна херувимнери[*] хем хер тарафа дӧнӓн бир йанар кылыч[*], аники корумаа Йашамак Ааӂыны дейни.

### 4


Кайын хем Авел

1Адам йатты карысыннан Евайлан, да Ева гебӓ калды. О дуудурду бир оол, адыны койду Кайын («казанмак»), дейип: «Саабинин йардымыннан бӓн бир инсан казандым!» 2Сора о дуудурду Авели, Кайынын кардашыны. Авел олду чобан, Кайын са – чифтчи. 3Бир вакыттан сора Кайын гетирди Саабийӓ курбан топраан берекетиндӓн, 4Авел дӓ – илк кузуларын йаайыны. Аллах каблетти Авели хем онун баашышыны, 5Кайынын са каблетмеди. Кайын пек ӱфкеленди, онун сураты дӱрӱлдӱ. 6«Нечин ӱфкелендин? – сорду Кайына Сааби. – Нечин дӱрӱлдӱ суратын? 7Еер йапарсан иилик – калдыр башыны йукары. Ама иилик йапмарсан, капу ешииндӓ гӱнах беклеер. О истеер каврасын сени, ама сӓн она чорбаӂы ол»[+].

8Кайын деди кардашына Авелӓ: «Хайди чыкалым кыра[*]». Ачан оннар кырдайды, Кайын, абанып Авел кардашына, ӧлдӱрдӱ ону.

9«Нередӓ сенин кардашын Авел?» – сорду Сааби. Кайын ӂувап етти: «Билмеерим. Не, бӓн онун бекчисийим ми?»

10«Не йаптын сӓн? – деди Сааби. – Сенин кардашынын каны топрактан чаарэр Бени. 11О бетерӓ сени бетвалады топрак, ангысыны сӓн суладын кардашынын каныннан, 12некадар да ишлӓрсӓн бу топраа, о сана вермейеӂек кенди берекетини. Бундан беери сӓн башыбош ер ӱзӱндӓ гезеӂӓн». – 13«Бу бӱӱк бела, – деди Саабийӓ Кайын, – бӓн она дайанамайаӂам. 14Бӱӱн Сӓн бени кууэрсын топрактан, коолээрсын Кенди ӱзӱндӓн. Бош-бош ер ӱзӱндӓ гезерим – ким истӓрсӓ вар насыл бени ӧлдӱрсӱн». 15Ама Сааби деди: «Ким Кайыны ӧлдӱрӓрсӓ, онун башына еди кат таа бӱӱк бела гелеӂек». Да кимсей, Кайыны каршылайып, ону ӧлдӱрмесин дейни, Сааби йапты онун ӱстӱндӓ бир нышан. 16Кайын узаклашты Саабинин ӱзӱндӓн да ерлешти йашамаа Нод («башыбош гезӓн») топракларында.


Кайынын евлат бойлары

17Кайын йатты карысыннан. Карысы гебӓ калды да дуудурду бир оол, ады Енох. Кайын о вакыт бир касаба курарды да верди она оолунун адыны – Енох. 18Енохун дууду оолу Ирад, Ирадын – Мехийаел, Мехийаелин – Метушаел, Метушаелин – Ламех. 19Ламех алды кендисинӓ ики кары: бирисинин адыйды Адда, ӧбӱрӱнӱн дӓ Цилла. 20Адданын дууду оолу Йавал, ондан да чекилди чадырларда[*] йашайан хем хайван сӱрӱлерини гӱденнӓр. 21Онун кардашындан Йувалдан да – лира хем дӱдӱк чаланнар. 22Цилланын дууду оолу Тувал-Кайын, о олду чилингир (демирӂи), бакырдан хем демирдӓн хертӱрлӱ тертиплери йапарды. Тувал-Кайынын кызкардашыйды Наама.

23Ламех деди карыларына:

«Сеслӓйин бени, Адда хем Цилла!
Сеслӓйин, карыларым, не дейеӂӓм!
Еер бени йараларса бир адам – ӧлдӱрӱрӱм!
Еер бана урарса бир чоӂук – ӧлдӱрӱрӱм!
24Кайын ичин еди кат таа бӱӱк бела гелеӂек,
Ламех ичин сӓ – етмиш еди кат!»


Шетин дуумасы

25Адам генӓ йатты карысыннан. Ева дуудурду бир чоӂук да койду онун адыны Шет («баашламак»). О деди: «Авелин еринӓ, ангысыны ӧлдӱрдӱ Кайын, Аллах баашлады бана башка бир оол». 26Шетин олду бир оолу, ангысынын адыны о койду Енош. Озамандан беери инсаннар башладылар чаармаа Саабинин адыны.

### 5


Адамын евлат бойлары

1Бу аннатма Адамын евлат бойлары ичин. Ачан Аллах йаратты инсаны, О йаратты ону Кендисинӓ бензӓр. 2О йаратты адамы хем карыйы, иисӧзледи хем верди оннара ад «инсан»[+].

3Ачан Адам ӱз отуз йашындайды, онун дууду бир оолу – бобасына бензӓр, онун симасына гӧрӓ. Адам койду онун адыны Шет[+]. 4Шетин дуумасындан сора Адам йашады таа секизӱз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 5Йашайып докузӱз отуз йыл, Адам гечинди.

6Ачан Шет ӱз беш йашындайды, онун дууду оолу Енош. 7Еношун дуумасындан сора Шет йашады таа секизӱз еди йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 8Йашайып докузӱз оники йыл, Шет гечинди.

9Ачан Енош доксан йашындайды, онун дууду оолу Кенан. 10Кенанын дуумасындан сора Енош йашады таа секизӱз онбеш йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 11Йашайып докузӱз беш йыл, Енош гечинди.

12Ачан Кенан етмиш йашындайды, онун дууду оолу Махалалел. 13Махалалелин дуумасындан сора Кенан йашады таа секизӱз кырк йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 14Йашайып докузӱз он йыл, Кенан гечинди.

15Ачан Махалалел алтмыш беш йашындайды, онун дууду оолу Еред. 16Ередин дуумасындан сора Махалалел йашады таа секизӱз отуз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 17Йашайып секизӱз доксан беш йыл, Махалалел гечинди.

18Ачан Еред ӱз алтмыш ики йашындайды, онун дууду оолу Енох. 19Енохун дуумасындан сора Еред йашады таа секизӱз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 20Йашайып докузӱз алтмыш ики йыл, Еред гечинди.

21Ачан Енох алтмыш беш йашындайды, онун дууду оолу Метушелах. 22Метушелахын дуумасындан сора Енох йашады таа ӱчӱз йыл, онун йашамасы гечти Аллахлан. 23Енох йашады ӱчӱз алтмыш беш йыл, 24гидерӓк Аллахын йолундан. Сора кайып олду орталыктан, чӱнкӱ Аллах ону йанына алды[+].

25Ачан Метушелах ӱз сексӓн еди йашындайды, онун дууду оолу Ламех. 26Ламехин дуумасындан сора Метушелах йашады таа едиӱз сексӓн ики йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары. 27Йашайып докузӱз алтмыш докуз йыл, Метушелах гечинди.

28Ачан Ламех ӱз сексӓн ики йашындайды, онун дууду оолу. 29Ламех койду онун адыны Ной («раатлатмак») да деди: «О раатладаӂек бизи Саабинин бетваладыы топракта зеетли чалышмамызларда»[+]. 30Нойун дуумасындан сора Ламех йашады таа бешӱз доксан беш йыл. 31Йашайып едиӱз етмиш еди йыл, Ламех гечинди.

32Ачан Ной бешӱз йашындайды, онун дууду ооллары Шем, Хам хем Йафет.

### 6


Аллах пишман олэр, ани йаратты инсаны

1Ер ӱзӱндӓ инсан хеп зееделенӓрди. Оннарын дууарды кызлары. 2Аллах ооллары[*], гӧрӱп инсан кызларынын гӧзеллиини, беендиклерини алардылар кендилеринӓ кары. 3Озаман Сааби деди: «Беним духум инсанда хептенӓ калмайаӂэк, чӱнкӱ о ӧлӱмнӱдӱр. Инсанын ӧмӱрӱ олаӂэк ӱз ирми йыл».

4О вакыт (хем таа сора) ер ӱзӱндӓ варды дев адамнары, нечин дейни Аллах ооллары йатардылар инсан кызларыннан, ангылары дуудурардылар оннара ушак. Оннар анылмыш кишилӓрди, евелки заманын пеливаннары.

5Сааби гӧрдӱ, некадар чок феналык йапэр инсан ер ӱзӱндӓ: оннарын фикирлери хем неетлери хеп кӧтӱлӱктӓ[+]. 6Пишман олду О, ани йаратты ер ӱзӱндӓ инсаны, ӱрӓӓ Онун сызлады, 7да О деди: «Бӓн силеӂӓм ер ӱзӱндӓн йараттыым инсаннары хем оннарлан барабар хайваннары да, ердӓ сӱрӱнӓн ӂаннары да, кушлары да. Пишман олдум, ани йараттым оннары». 8Саде Нойа Сааби хошлуклан бакты.


Аллах сымарлээр Нойа, йапсын бир геми

9Тӓ Ной хем онун евлат бойлары ичин аннатма. Озаманкы инсаннарын арасында саде бир Ной доору хем кусурсуз адамды; о гидӓрди Аллахын йолундан. 10Нойун варды ӱч оолу: Шем, Хам хем Йафет.

11Аллахын гӧзлериндӓ ер ӱзӱндеки инсаннар олдулар йарамаз, дӱннӓ долдуйду зорбалыклан. 12Аллах гӧрдӱ, насыл бозгун олду ер ӱзӱ, насыл пис йоллары капты инсаннар. 13Да Аллах деди Нойа: «Бӓн йок едеӂӓм хепсини, ким йашээр ер ӱзӱндӓ, чӱнкӱ оннарын бетеринӓ ер ӱзӱ долду зорбалыклан. Йок едеӂӓм оннарлан барабар бӱтӱн ер ӱзӱнӱ дӓ. 14Сӓн йап кендинӓ кипарис ааӂындан бир геми, бӧлӱп онун ичини, йап орада биркач ода, ичини-дышыны катранна. 15Геминин узуннуу олсун ӱчӱз дирсек, генишлии – елли, ӱӱсеклии – отуз[*]. 16Пенчересини йап ӧлӓ, ани о олсун бир дирсек кадар ӧртӱдӓн ашаа. Геминин йан тарафында йап капусуну. Ко геминин ӱч каты олсун: алт, орта хем ӱст.

17Бӓн йоллайаӂам ер ӱзӱнӓ потоп да йок едеӂӓм хепсини, кимдӓ вар йашамак солуу. Ер ӱзӱндӓ хепси йашайаннар ӧлеӂек. 18Ама сениннӓн Бӓн йапаӂам бир аннашма. Сӓн гиреӂӓн гемийӓ – оолларыннан, карыннан хем гелиннериннӓн. 19Хем алаӂан йанына хербир ӂандан бирӓр чифт, бир еркек хем бир диши, – сениннӓн барабар саа калабилсиннӓр дейни. 20Бирӓр чифт хертӱрлӱ куш, хайван, сӱрӱнӓн гелсин сениннӓн, саа калсыннар дейни. 21Кендин ичин хем оннар ичин ал йанына тӱрлӱ ийинти, олсун ийеӂеениз».

22Ной йапты хепсини ӧлӓ, насыл сымарлады она Аллах.

### 7


Инсаннар хем хайваннар гирерлӓр гемийӓ

1Сааби деди Нойа: «Бӱтӱн айлӓннӓн гир гемийӓ. Гӧрерим, ани инсан арасында саде сӓн дооруйсун Беним ӧнӱмдӓ. 2Ал йанына едишӓр чифт, еркек хем диши, хербир пак хайваннардан, хем бирӓр чифт, еркек хем диши, мындар хайваннардан[*], 3хем кушлардан дӓ едишӓр чифт, еркек хем диши. Ко кайбелмесин ер ӱзӱндӓ оннарын сойлары. 4Чӱнкӱ еди гӱндӓн сора ер ӱзӱнӓ кырк гӱн хем кырк геӂӓ йаамур йаадыраӂам. Ер ӱзӱндӓн силеӂӓм хепсини, кими Бӓн йараттым».

5Ной йапты хепсини, не буйурду Сааби.

6Ачан Ной алтыӱз йашындайды, ер ӱзӱндӓ башлады потоп. 7Ной сакланды потоптан гемидӓ оолларыннан, карысыннан хем гелиннериннӓн, 8-9хем дӓ насыл Аллах буйурдуйду Нойа, – пак хем мындар хайваннардан, хем кушлардан, хем ердӓ сӱрӱнӓн ӂаннардан онуннан гемийӓ гирди бирӓр чифт, еркек хем диши. 10Еди гӱндӓн сора ер ӱзӱндӓ башлады потоп.


Потоп

11Ачан Ной алтыӱз йашындайды, икинӂи айын онединӂи гӱнӱ деринниктӓн чывдырды гӱр су сызынтылары, ачылды гӧклерин капаклары. 12Ер ӱзӱнӓ кырк гӱн хем кырк геӂӓ йаады йаамур. 13О гӱнӱ Ной, ооллары Шем, Хам хем Йафет, карысы хем гелиннери гирдилӓр гемийӓ, 14оннарлан билӓ дӓ хертӱрлӱ хайван – сыырлар, уфак хайваннар, хертӱрлӱ канатлы кушлар. 15Хепси, кимдӓ вар йашамак солуу, чифт-чифт, Нойун йанына гелип, гирдилӓр гемийӓ. 16Саабинин Нойа буйурдууна гӧрӓ, гемийӓ гирӓн хертӱрлӱ хайваннардан варды еркек хем диши. Да Сааби Нойун ардына геминин капусуну капады.

17Ачан потоп сӱрттӱ кырк гӱн, су окадар зееделенди, ани о калдырды гемийи ердӓн йукары. 18Су хеп зееделенӓрди хем ӧртӓрди ер ӱзӱнӱ. Геми ӱзӓрди, 19су да окадар ӱӱселди, ани ер ӱзӱндеки ен ӱӱсек байырлары билӓ ӧрттӱ. 20Су калкты байырлардан онбеш дирсек йукары[*], да байырлар кайбелди су алтында. 21Да йок олду хепси, ким йашарды ер ӱзӱндӓ: кушлар, сыырлар хем йабан хайваннар, фыйылдайаннар хем хепси инсаннар. 22Хепси, кимдӓ варды йашамак солуу хем ким йашарды куру ер ӱзӱндӓ, ӧлдӱлӓр. 23Инсаннары хем хайваннары, ердӓ сӱрӱнӓн ӂаннары хем кушлары – хепсини, не варды ер ӱзӱндӓ, Аллах йок етти. Калды саде Ной хем оннар, ким онуннан гемидӓйди. 24Ӱз елли гӱн ер ӱзӱндӓ су хеп зееделенӓрди.

### 8

1Аллах унутмады Нойу хем хепси хайваннары, ани Нойлан гемидӓйди. Естирди Аллах ер ӱзӱнӓ бир лӱзгӓр, да сулар башлады алчалмаа. 2Су сызынтылары хем гӧклерин капаклары капанды, да йаамур дурду. 3Су башлады ер ӱзӱндӓн гит-гидӓ чекилмӓӓ. Ӱз елли гӱндӓн сора су азалды: 4единӂи айын единӂи гӱнӱ геми дайанды Арарат байырларына. 5Онунӂу айа кадар су йаваш-йаваш хеп чекилди да айын бириндӓ гӧрӱндӱ байырларын тепелери.


Гарга хем гугуш

6Гечти таа кырк гӱн. Ной, ачып геминин пенчересини, ангысыны йаптыйды, 7колверди дышары бир гарга. Таа ер курумайынӂа, гарга дӧнӱшӓрди, ба учуп, ба геери дӧнӱп. 8Бундан сора Ной, потоп битти ми, аннамаа дейни, колверди бир гугуш, 9ама гугуш буламады нерейи консун да дӧндӱ геери, чӱнкӱ бӱтӱн ер ӱзӱ таа су алтындайды. Ной узатты елини да алды гугушу гемийӓ. 10Еди гӱндӓн сора о генӓ колверди гугушу. 11О дӧндӱ геери авшамнен – бир таазӓ маслин йапрааннан гагасында. Ной аннады, ани ер ӱзӱндӓн сулар чекилди. 12О бекледи таа еди гӱн, генӓ колверди гугушу, ама бу сефер гугуш геери дӧнмеди.


Инсаннар хем хайваннар чыкэрлар гемидӓн

13Ачан Ной олду алтыӱз бир йашында, биринӂи айын бириндӓ су чекилди. Ной ачты геминин ӱст капааны да гӧрдӱ, ани топрак курумуш. 14Икинӂи айын ирми едисиндӓ, ачан топрак бӱтӱннӓ куруду, 15Аллах деди Нойа: 16«Чык гемидӓн карыннан, оолларыннан хем гелиннериннӓн барабар. 17Хепсини дири ӂаннары да чыкар – кушлары да, хайваннары да, ердӓ сӱрӱненнери дӓ: ко ер ӱзӱнӓ даалышсыннар, ко йавруласыннар хем ер ӱзӱндӓ зееделенсиннӓр»[+]. 18Да Ной карысыннан, оолларыннан хем гелиннериннӓн чыкты гемидӓн. 19Ондан сора чыктылар хепси хайваннар, сӱрӱненнӓр, кушлар, ер ӱзӱндӓ йашайан хертӱрлӱ дири ӂаннар.


Ной верер курбан Саабийӓ

20Ной йапты Саабийӓ бир курбан ери[†] да, гетирип хербир пак хайвандан хем куштан, йакты оннары курбан оларак. 21Гӧзӓл бир кокуйу ичинӓ чекерӓк, Сааби Кенди-Кендинӓ деди: «Инсаннарын бетеринӓ биртаа ер ӱзӱнӱ бетваламайаӂам. Макарки оннарын фикирлери генчликтӓн беери хеп феналыкта, Бӓн биртаа йок етмейеӂӓм хепсини дири ӂаннары[+].

22Некадар дӱннӓ дурарса,
Битмейеӂек
Екин екмӓк хем бичмӓк,
Сыӂак хем суук,
Йаз хем кыш,
Геӂӓ хем гӱндӱз».

### 9


Аллахын Нойлан аннашмасы

1Аллах иисӧзледи Нойу хем онун оолларыны: «Дуудурун да зееделӓнин, долдурун ер ӱзӱнӱ[+]. 2Ердеки хепси хайваннар, гӧктеки хепси кушлар, ер ӱзӱндеки хепси дири ӂаннар, дениздеки хепси балыклар корксуннар сиздӓн хем сизин ӧнӱнӱздӓ титиресиннӓр: оннар верилди сизин елинизӓ. 3Хепсини хайваннары сизӓ имӓк верерим, насыл ешиллик таа илери вердийдим[+]. 4Ама канны ет имейин, чӱнкӱ канда вар ӂан[+]. 5Сизин дӓ каныныз дӧкӱлӱрсӓ, ондан, ким бу каны дӧкеӂек, – истӓр хайван, истӓр кардашынын ӂаныны алан инсан – Бӓн херкезиндӓн мутлак истейеӂӓм ӧдесин ӧмӱрӱннӓн. 6Еер биркимсей инсан каны дӧкӓрсӓ, ӧлдӱрӱӂӱнӱн каныны ко башка инсан дӧксӱн. Чӱнкӱ Аллах инсаны Кенди симасына гӧрӓ йаратты[+]. 7Дуудурун да зееделенин, ер ӱзӱндӓ даалышын хем зееделенин!»

8Аллах деди Нойа хем онун оолларына: 9«Бӓн йапэрым аннашма сизиннӓн хем сизин евлатларынызлан, 10гемидӓн чыкан бӱтӱн дири ӂаннарлан: кушларлан, сыырлан хем йабан хайваннарыннан. 11Бӓн сизиннӓн йапэрым аннашма: биртаа потоп ӧлдӱрмейеӂек хепсини дири ӂаннары, биртаа потоп дӱннейи йок етмейеӂек». 12Аллах деди: «О аннашманын, ани йапэрым сизиннӓн хем бӱтӱн дири ӂаннарлан хептенӓ, бойдан-бойа, нышаны бӧлӓдир: 13Бӓн астым булутлара гӧк кушааны, о олаӂэк Беним хем ер ӱзӱндӓ йашайаннарын арасында аннашманын нышаны. 14Ачан Бӓн ер ӱстӱндӓ топлайаӂам булутлары, пейдаланаӂэк гӧк кушаа. 15Озаман аклыма гетиреӂӓм Кенди аннашмамы сизиннӓн хем бӱтӱн дири ӂаннарлан – бӱтӱн дири ӂаннары йок едӓн потоп биртаа олмайаӂэк. 16Ачан булутларда гӧрӱнеӂек кушак, Бӓн аклыма гетиреӂӓм Кенди дивеч[*] аннашмамы ер ӱзӱндӓ бӱтӱн йашайаннарлан». 17Аллах деди Нойа: «Кендимнӓн ердеки бӱтӱн йашайаннарын арасында йаптыым аннашманын бу бир нышаныдыр».


Нойун ооллары

18Гемидӓн чыкан Нойун оолларыйды: Шем, Хам хем Йафет. (Хам Ханаанын[†] бобасыйды.) 19Буннар ӱчӱ Нойун оолларыйды, ер ӱзӱндӓ бӱтӱн инсаннар оннардан чекилер.

20Ной олду чифтчи да бир баа дикти.

21Ичип шарап, Ной сарфош олду да чадырын ичиндӓ чыр-чыплак йатарды. 22Онун чыплак олдууну гӧрӱп, Хам (Ханаанын бобасы), чыкып дышары, аннатты буну ики кардашына. 23Озаман Шем хем Йафет аттылар сыртына бир руба, геери доору ӧрӱйерӓк, гирдилӓр чадыра да ӧрттӱлӓр чыплак бобаларыны. Бобаларыны чыплак гӧрмемӓӓ дейни, чевирдилӓр ӱзлерини бир тарафа. 24Ачан Ной айды да аннады, не йапмыш онун кӱчӱк оолу, 25деди: «Бетвалы олсун Ханаан! Ко олсун кардашларына ен битки чырак». 26Хем таа деди: «Метинни олсун Сааби, Шемин Аллахы! Ханаан да онун чыраа олсун. 27Ко Аллах Йафетӓ боллук версин! Ко Йафет йашасын Шемин чадырларында! Ханаан да кардашынын чыраа олсун!»

28Потоптан сора Ной йашады таа ӱчӱз елли йыл. 29Докузӱз елли йыл йашадыктан сора Ной ӧлдӱ.

### 10


Нойун евлат бойлары

1Нойун ооллары Шемин, Хамын хем Йафетин евлат бойлары ичин аннатма шудур. Потоптан сора Шемин, Хамын хем Йафетин олмуш ушаклары. 2Йафетин ооллары: Гомер, Магог, Мадай, Йаван, Тувал, Мешех хем Тирас. 3Гомерин ооллары: Ашкеназ, Рифат хем Тогарма. 4Йаванын ооллары: Елиша, Таршиш, китейлӓр хем доданейлӓр[+]. 5Оннар ерлештилӓр дениз бойундакы мемлекетлердӓ. Бӧлӓдир оннарын топраклары, кол бойлары хем сойлары, хем херкезин варды кенди дили.

6Хамын ооллары: Куш, Мысыр[†] (Египет), Пут хем Ханаан.[†] 7Кушун ооллары: Сева, Хавила, Савта, Раама хем Савтеха. Рааманын ооллары: Шева хем Дедан[+].

8Кушун варды оолу Нимрод – дӱннедӓ илк пеливан 9хем Саабинин ӧнӱндӓ бӱӱк авӂы. Бурадан чекилер сӧз: «Саабинин ӧнӱндӓ Нимрод гиби бӱӱк авӂы». 10Илкин Шинар топракларында Вавилон, Урук хем Акад касабаларында[*] падишахлык етти. 11Сора, бу падишахлыктан гидип Асирийайа, о курду Ниневийа, Реховот-Ир хем Калах касабаларыны[+]. 12Хем дӓ Ресен касабасыны Ниневийайлан баш касаба Калахын арасында курду.

13Мысырдан чекилдилӓр: лидийлӓр, анамейлӓр, лехавейлӓр, нафтухейлӓр, 14патрусейлӓр, каслухейлӓр хем кафторлулар (оннардан да – филистимнилӓр).

15Ханаандан чекилдилӓр: Сидон (онун илк оолу) хем Хет, 16хем дӓ евусейлӓр, аморейлӓр, гиргашейлӓр, 17хивейлӓр, аркейлӓр, синейлӓр, 18арвадейлӓр, цемарейлӓр хем хаматейлӓр. Таа сора Ханаанын евлат бойлары даалыштылар: 19Сидон касабасындан оннарын топраклары узанарды Герар тарафына – Газайа кадар; Содом, Гомора, Адма хем Цевойим тарафына да – Лашайа кадар.

20Буннарды Хамын евлат бойлары, оннарын диллери, топраклары, сойлары хем бойлары.

21Шемин дӓ варды ушаклары. О Еверин хепси оолларынын дедеси, Йафетин батӱсу. 22Шемин ооллары: Елам, Ашур, Арпахшад, Луд хем Арам. 23Арамын ооллары: Уц, Хул, Гетер хем Маш. 24Арпахшадын олду оолу Шелах, Шелахын оолу – Евер. 25Еверин олду ики оолу: биринин адыйды Пелег («бӧлӱнмӓк»), чӱнкӱ онун вакыдында ер ӱзӱндеки инсаннар бӧлӱндӱ, ӧбӱрӱнӱн дӓ – Йоктан. 26Йоктанын олду ооллары: Алмодад, Шелеф, Хацармавет, Йарах, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаел, Шева, 29Офир, Хавила хем Йовав. Хепси буннар Йоктанын оолларыйды,[+] 30оннарын топраклары узанарды Мешадан гӱндуусуна, Сефар байырларына кадар.

31Буннарды Шемин евлат бойлары, оннарын диллери, топраклары, сойлары хем бойлары.

32Бӧлӓдир Нойун оолларынын сойлары, оннарын бойлары хем оннардан чекилӓн халклар – потоптан сора ер ӱзӱнӓ даалышан бӱтӱн халклар оннардан чекилер.

### 11


Вавилон кулеси

1Бӱтӱн дӱннедӓ о вакытларда варды саде бир дил, инсаннар хепси лафедӓрди о дилдӓ. 2Гидӓркӓн гӱндуусуна доору, инсаннар етиштилӓр Шинар топраанда бир чайыра[+]. 3«Хайди йапалым туула да ислеейӂӓ пиширелим оннары атештӓ», – дедилӓр оннар бири-биринӓ. Да оннар таш еринӓ кулландылар туула, киреч кашасы еринӓ дӓ – катран. 4Сора оннар дедилӓр: «Хайди йапалым бир касаба хем бир кулӓ[*] – тепеси етишсин гӧклерӓ. Бунуннан анылмыш олалым, аники ер ӱзӱндӓ даалмайалым дейни».

5Сааби инди ашаа, аники гӧрсӱн инсаннарын йаптыы касабайы хем кулейи. 6Да деди Аллах: «Оннар хепси бир халк, тек бир дилдӓ лафедерлӓр да тӓ не йапмаа гиришмишлӓр. Неетлеринӓ бишей койарсалар, истедиини мутлак йапаӂэклар! 7Хайди инелим ашаа да карыштыралым диллерини, аники аннамасыннар бири-бирини!» 8Бӧлеӂӓ Сааби даатты оннары бӱтӱн ер ӱзӱндӓ. Бу ӱзерӓ оннар битирӓмедилӓр йапмаа касабайы. 9Тӓ нечин касабайа верилди ад Вавилон («карышмалык») – Сааби, дӱннедеки хепси инсаннарын дилини карыштырып, даатты оннары бӱтӱн ер ӱзӱндӓ.


Шемин евлат бойлары

10Тӓ Шемин евлат бойлары ичин аннатма.

Потоптан ики йыл гечтийнӓн, ачан Шем ӱз йашындайды, онун дууду оолу Арпахшад. 11Арпахшадын дуумасындан сора Шем йашады таа бешӱз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

12Ачан Арпахшад отуз беш йашындайды, онун дууду оолу Шелах. 13Шелахын дуумасындан сора Арпахшад йашады таа дӧртӱз ӱч йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

14Ачан Шелах отуз йашындайды, онун дууду оолу Евер. 15Еверин дуумасындан сора Шелах йашады таа дӧртӱз ӱч йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

16Ачан Евер отуз дӧрт йашындайды, онун дууду оолу Пелег. 17Пелегин дуумасындан сора Евер йашады таа дӧртӱз отуз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

18Ачан Пелег отуз йашындайды, онун дууду оолу Реу. 19Реунун дуумасындан сора Пелег йашады таа икиӱз докуз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

20Ачан Реу отуз ики йашындайды, онун дууду оолу Серуг. 21Серугун дуумасындан сора Реу йашады таа икиӱз еди йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

22Ачан Серуг отуз йашындайды, онун дууду оолу Нахор. 23Нахорун дуумасындан сора Серуг йашады таа икиӱз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

24Ачан Нахор ирми докуз йашындайды, онун дууду оолу Терах. 25Терахын дуумасындан сора Нахор йашады таа ӱз ондокуз йыл; онун олду таа ооллары хем кызлары.

26Ачан Терах етмиш йашындайды, онун дууду ооллары Аврам, Нахор хем Аран.


Терахын ооллары

27Тӓ Терахын евлат бойлары ичин аннатма. Терахын дууду ооллары Аврам, Нахор хем Аран. Аранын варды оолу Лот. 28Кендиси Аран са, таа бобасы Терах саайкан, гечинди дуудуу тарафта халдейлерин Ур касабасында. 29Аврам хем Нахор евлендилӓр: Аврамын карысы олду Сара, Нахорун карысы да – Аранын кызы Милка. (Аранын варды таа бир кызы – Иска.) 30Сара дуудурамарды, онун ушаа йокту.

31Терах, алып йанына оолуну Аврамы, унукасыны Лоту (Аранын оолуну) хем Сара гелинини (Аврамын карысыны), чыкты халдейлерин Ур касабасындан да доорулду Ханаан[†] топраана. Етишмейип Ханаана, оннар ерлештилӓр Харан касабасына. 32Терах икиӱз беш йыл йашадыктан сора Харанда гечинди.

### 12


Аллахын Аврама чаарышы

1Сааби деди Аврама: «Брак ана тарафыны, сенселени, боба евини да гит о топраа, ангысыны сана гӧстереӂӓм[+]. 2Бӓн сендӓн йапаӂам бир бӱӱк халк, иисӧлезлейеӂӓм сени хем сайгылы йапаӂам сенин адыны: сӓн олаӂан иилик чӧшмеси!

3Сени иисӧзлейени Бӓн иисӧзлейеӂӓм!
Сени бетвалайаны бетвалайаӂам!
Топраан хепси сойларына иилик олаӂэк сендӓн!»[+]

4Аврам чыкты йола, насыл она Сааби буйурду; Лот гитти Аврамнан барабар. Ачан Аврам айырылды Харандан, о етмиш беш йашындайды. 5О алды йанына карысыны Сарайы, кардашынын оолуну Лоту, бӱтӱн казандыы варлыыны хем Харанда едендии изметчилерини да оннарлан билӓ гитти Ханаана.[†] Етиштийнӓн Ханаан топраана, 6оннар йаклаштылар Шехем ериндӓ Море денилӓн фидана. О вакыт бу топракта йашарды ханаанейлӓр, 7ама Сааби, гӧрӱнӱп Аврама, деди: «Бӓн вереӂӓм бу топраа сенин евлат бойларына!» Да Аврам она гӧрӱнӓн Саабийӓ йапты орада бир курбан ери.[†] 8Сора о гитти Бет-Елин гӱндуусундакы байырлара да курду орада чадырыны – Бет-Ел каларды гӱнбатысында, Гай касабасы да гӱндуусунда. Аврам орада Саабинин адыны чаарды. 9Сора Аврам дургуна-дургуна гитти ӱӱлен тарафына Негевӓ[†] доору.


Аврам Египеттӓ

10Бу топракта башлады бӱӱк аачлык, о бетерӓ Аврама гелди сыра гитмӓӓ Египетӓ[+]. 11Йаклашарак Египетӓ, о деди карысына Сарайа: «Бӓн билерим, ани сӓн гӧзӓл карыйсын. 12Египетлилӓр, гӧрӱп сени, аннайаӂэклар, ани сӓн беним карымсын, да сени саа бракаӂэклар, ама бени ӧлдӱреӂеклӓр! 13Десӓнӓ оннара, ани сӓн беним кызкардашымсын, да хепси олаӂэк ислӓӓ – сенин хатырын ичин беним ӂаныма докунмазлар!»[+]

14Ачан Аврам гелди Египетӓ, египетлилӓр гӧрдӱлӓр, ани онун карысы Сара пек гӧзӓл. 15Фараонун адамнары, гӧрӱп Сарайы, гириштилӓр мететмӓӓ онун гӧзеллиини фараона, да Сарайы алдылар фараонун евинӓ. 16Саранын хатыры ичин Аврамын ишлери гидӓрди ислӓӓ: о еденди койун, сыыр, еркек хем диши ешек, чырак адам хем чырак кары, девӓ.

17Ама Аврамын карысы Саранын бетеринӓ Сааби фараонун хем онун евӂиманнарынын башына бӱӱк белалар йоллады. 18Фараон, чаарып Аврамы, деди она: «Не йаптын сӓн? Нечин сакладын, ани о сенин карын? 19Нечин дедин, ани о сенин кызкардашын? Бӓн бу ӱзерӓ алдым ону кенди евимӓ, аники олсун беним карым! Ал карыны да гит!» 20Фараон адамнарына буйур етти, куусуннар мемлекеттӓн Аврамы карысыннан хем бӱтӱн варлыыннан бирердӓ.

### 13


Аврам хем Лот айырылэрлар

1Аврам карысыннан хем бӱтӱн варлыыннан, чыкып Египеттӓн, гитти Негев[†] топраана; онуннан барабар гитти Лот та. 2Аврам шинди пек зенгинди – онун варды чок малы, гӱмӱшӱ хем алтыны. 3Негевдӓн о, дургуна-дургуна, Бет-Елӓ дӧндӱ – Бет-Ел хем Гай арасында о ерӓ, нередӓ таа илери чадырыны курдуйду 4хем йаптыйды курбан ери[†] да Саабинин адыны чаардыйды.

5Аврамнан барабар гидӓн Лотун да варды кенди койун-кечиси, сыырлары хем чадырлары. 6Икисинӓ артык топрак етмӓзди, чӱнкӱ оннарын окадар чок маллары варды, ани йаннашык йашайамардылар. 7Аврамын чобаннары хем Лотун чобаннары арасында башлады кавга (о вакыт бу топракта йашардылар таа ханаанейлӓр[†] хем перизейлӓр дӓ). 8Озаман Аврам деди Лота: «Ко олмасын кавга арамызда хем чобаннарымызын арасында, чӱнкӱ биз сенселӓйиз! 9Бӱтӱн топраклар сенин ӧнӱндӓ – айырылалым. Сӓн сол тарафа гидӓрсӓн, бӓн саайа гидеӂӓм. Сӓн саайа гидӓрсӓн, бӓн сола гидеӂӓм». 10Калдырып башыны, Лот гӧрдӱ, ани бӱтӱн Иордан дересинин бойундакы чайыры – чак Цоара кадар – Саабинин башчасы гиби, Египет топраа гиби. Херердӓ бол су варды. Бурасы бӧлӓйди озаман, ачан Сааби таа йок етмедийди Содом хем Гомора касабаларыны[+]. 11Лот айырды Иордан Чайырыны да гӱндуусуна доору гитти. Бутакым оннар бири-бириндӓн айырылдылар. 12Аврам ерлешти Ханаан топраанда, Лот са – Чайырдакы касабаларына йакын, куруп чадырыны Содомун йанында. 13Содомун халкы пек кӧтӱйдӱ, Саабийӓ каршы чок гӱнах йапарды[+].


Аврам ерлешер Мамре даайы йанында

14Ачан Аврам хем Лот айырылдылар, Сааби деди Аврама: «Калдыр башыны! Бак бурадан дӧрт тарафа: пойраза хем ӱӱленӓ, гӱндуусуна хем гӱнбатысына. 15Гӧрдӱӱн бӱтӱн топраклары Бӓн хептенӓ вереӂӓм сана хем сенин евлат бойларына. 16Сойуну топрак тозу гиби чок йапаӂам: еер биркимсей топрак тозуну сайабилӓрсӓ, сенин сойуну да сайабилеӂек. 17Калк та бу топраа бойдан-бойа гез, чӱнкӱ Бӓн сана ону верерим». 18Аврам топлады чадырыны да Хеврондакы Мамре даайы йанында ерлешти. Орада о йапты Саабийӓ бир курбан ери.

### 14


Аврам куртарэр Лоту

1-2О вакыт башлады ӂенк. Дӧрт падишах – Шинар падишахы Амрафел, Еласар падишахы Ариох, Елам падишахы Кедорлаомер хем Гойим падишахы Тидал – чекеттирдилӓр ӂенк башка беш падишаха каршы – Содом падишахы Берайа, Гомора падишахы Биршайа, Адма падишахы Шинава, Цевойим падишахы Шемеверӓ хем Бела (йа да Цоар) падишахына каршы. 3О беш падишах топладыйды аскерлерини Сидим алчаклыында – шинди Ӧлӱ дениз. 4Бу падишахлар оники йыл булундулар Кедорлаомерин куведи алтында, онӱчӱнӂӱ йылда калкынты йаптылар, 5ондӧрдӱнӂӱ йылда да гелди Кедорлаомер хем ондан йана падишахлар. Оннар Аштерот-Карнайимдӓ телеф еттилӓр рефа халкыны, Хамда зузейлери, Шаве-Кирйатайимдӓ емейлери 6хем дӓ хорейлери чол кенарындакы Сеир байырларында, Ел-Паранын йанында. 7Орадан оннар, геери дӧнӱп Ен-Мишпата (шиндики Кадеш), Хацецон-Тамарда йашайан аморейлери дааттылар хем амалекейлерин бӱтӱн топракларыны йакып-йыктылар. 8Содом падишахы, Гомора падишахы, Адма падишахы, Цевойим падишахы хем Бела (шиндики Цоар) падишахы чыктылар каршы оннара Сидим чайырында дӱӱшмӓӓ. 9Бутакым Елам падишахы Кедорлаомер, Гойим падишахы Тидал, Шинар падишахы Амрафел хем Еласар падишахы Ариох – дӧрт падишах ӂенк едӓрдилӓр беш падишахлан.

10Сидим алчаклыында варды катраннан долу чок чукур. Содом хем Гомора падишахлары качаркан, аскерлерин чойу бу чукурлара дӱштӱ. Саа каланнар да байырлара качты. 11Ӱстӱн чыканнар, алып Содомун хем Гоморанын бӱтӱн малыны хем ийеӂеени, гиттилӓр. 12Алдылар йанына Лоту да, Аврамын кардашынын оолуну, хем алдылар онун малыны. Чӱнкӱ о да Содомда йашарды.

13Куртуланнарын бириси, гелип, аннатты дуруму чыфыт Аврама, ангысы йашарды аморей Мамренин даайында (Мамренин варды кардашлары Ешкол хем Анер; оннарын варды Аврамнан аннашмалары бири-биринӓ йардым етмӓӓ).

14Ишидип, ани кардашынын оолу есирликтӓ, Аврам топлады кенди адамнарыны – ӱчӱз онсекиз чырак, ангылары дуумуш хем бӱӱмӱш онун евиндӓ, да такышты о падишахларын ардына. 15Дан касабасынын йанында, геӂӓ, о сарды душманнарыны, даатты оннары хем коолады таа Дамаскын пойразындакы Ховайа кадар. 16О геери алды бӱтӱн малы, кардашынын оолуну хем онун малыны, карылары хем дӓ башка есирлери.


Мелхиседек иисӧзлеер Аврамы

17Ачан Аврам енседи Кедорлаомери хем ондан йана падишахлары, Содом падишахы чыкты Шаве алчаклыына (шинди Падишах алчаклыы) Аврамы каршыламаа дейни.

18Салим падишахы Мелхиседек, Ен Ӱӱсек Аллахын изметчиси, чыкарды Аврама екмеклӓн шарап 19да иисӧзледи бӧлӓ лафларлан: «Ко иисӧзлесин Аврамы Ен Ӱӱсек Аллах, ани йаратты гӧкӱ хем ери! 20Ко метинненсин Ен Ӱӱсек Аллах, ангысы верди сенин душманнарыны сенин елинӓ!» Аврам верди Мелхиседекӓ бӱтӱн варлыындан онунӂу пайыны[+].

21Содомун падишахы деди Аврама: «Адамнарымы бана вер, маллар сана калсын». 22Аврам ӂувап етти: «Ен Ӱӱсек Аллахын, гӧкӱ хем ери йарадан Саабинин ӧнӱндӓ емин едерим, 23ани сенин малындан бишей алмайаӂам – не бир иплик, не бир чарык тасмасы. Демейӓсин сора: „Бӓн Аврамы зенгин йаптым“. 24Бана бишей диил лӓӓзым, адамнарымын идиклериндӓн каарӓ. Хем ко бенимнӓн гиденнӓр – Анер, Ешкол хем Мамре – алсыннар не дӱшер пайларына».

### 15


Аллахын Аврамнан аннашмасы

1Бундан сора бираздана бир гӧрӱнтӱдӓ Сааби деди Аврама: «Коркма, Аврам. Сенин коруйуӂун Бӓним. Ӧдӱлӱн пек бӱӱк олаӂэк». 2Аврам деди: «Саабим беним, Аллахым! Не верӓбилирсин Сӓн бана, ачан беним йок ушаам? Евим калаӂэк Мешекин оолуна Дамасклы Елиезерӓ. 3Бана ушак вермедиин ичин, евимдеки бир чырак кабледеӂек бӱтӱн беним варлыымы!» 4Озаман Сааби она бӧлӓ деди: «Йок, сенин варлыыны о чырак каблетмейеӂек – сенин кенди евладын кабледеӂек!» 5Сааби чыкарды Аврамы дышары да деди: «Гӧкӓ бак, йылдызлары сайабилирсин ми? Бӧлӓ олаӂэк сенин сойун да!»[+] 6Аврам Саабийи инанды, бунун ичин Сааби ону сайды доору[+].

7Сааби деди Аврама: «Бӓн Алла́хым, Бӓн сени бурайы гетирдим халдейлерин Ур касабасындан, бу топраа чорбаӂылык едӓсин дейни». 8«Сааби Аллахым! – деди Аврам. – Насыл бӓн билейим, ани бу топраан чорбаӂысы олаӂам?»[+] 9Сааби деди она: «Гетир бана бир дӱвӓ, бир кечи, бир дӓ коч – хепси ӱчӓр йашында олсун. Бир дӓ гугуш хем бир гӱверӂин йаврусу гетир». 10Аврам хепсини гетирди, хайваннары ортадан кесип, парчалары бири-биринӓ каршы дизди. Саде кушлары кесмеди. 11Кесилмиш хайваннарын ӱстӱнӓ кондулар йыртыӂы кушлар, ама Аврам кууду оннары. 12Гӱн каушарды. Аврам дерин бир уйкуйа далды, ону сарды бир титси койу караннык[+]. 13Сааби Аврама бӧлӓ деди: «Билӓсин, ани сенин сойун дӧртӱз йыл йабанӂы бир мемлекеттӓ йашайаӂэк зорбалыкта чыраклар гиби[+]. 14Ама сенин сойуна зорбалык йапан халкы Бӓн ӂезалайаӂам, ондан сора сенин сойун орадан чыкаӂэк бӱӱк варлыклан[+]. 15Сӓн дӓ, узун ӧмӱр йашайып, гӧмӱлеӂӓн, селеметлӓн деделеринин йанына гидеӂӓн. 16Сойунун дӧрдӱнӂӱ евлат бойу дӧнеӂек бурайы, чӱнкӱ аморейлерин гӱнах ӧлчӱсӱ таа долмады».

17Гӱн кауштуктан сора караннык чӧктӱ. Озаман гӧрӱндӱ бир тӱтӱннӱ фырын хем йалынны атеш да гечти кесилмиш хайван парчалары арасындан. 18О гӱнӱ Сааби йапты Аврамнан бир аннашма: «Бӓн верерим сенин сойуна бу топраа, Египет дересиндӓн бӱӱк Фырат дересинӓ кадар, – 19кенейлерин, кенизейлерин, кадмонейлерин, 20хетейлерин, перизейлерин, рефалыларын, 21аморейлерин, ханаанейлерин,[†] гиргашейлерин хем евусейлерин бӱтӱн топрааны».

### 16


Хагар хем Измайыл

1Аврамын карысынын Саранын ушаа олмарды. Онун варды Египеттӓн бир изметчийкасы, ады Хагар. 2Сара деди Аврама: «Сааби вермеер бана ушак, йатсана беним изметчийкамнан – беким, баари о бана дуудураӂэк бир ушак». Аврам сеследи Сарайы. 3О верди египетли изметчийкасыны Хагары коӂасына кары олсун. О вакыт гечтийди артык он йыл, насыл Аврам ерлештийди Ханаан[†] топраанда. 4Аврам йатты Хагарлан, Хагар гебӓ калды. Аннайып, ани гебӓ калды, о башлады ӱӱсектӓн бакмаа чорбаӂыйкасына. 5«Бу ашааланмак беним башыма сенин бетеринӓ гелди, – деди Авраама Сара. – Бӓн вердим изметчийкамы сенин куӂаана. О са, аннайып, ани гебӓ калды, башлады йукардан бакмаа бана. Ко Сааби гӧстерсин, ангымыз таа доору, сӓн ми оса бӓн ми». –[+] 6«Сенин изметчийкан сенин елиндӓ, – ӂувап етти Аврам. – Йап она не истӓрсӓн». Да Сара башлады ӧлӓ азарламаа Хагары, ани Хагар качты ондан.

7Чолда[*], Шур йолунда бир чӧшмӓ йанында, булду ону Саабинин ангили 8да сорду: «Саранын изметчийкасы Хагар, нередӓн хем нерейи гидерсин?» – «Бӓн Сара чорбаӂыйкамдан качэрым», – деди Хагар. 9Саабинин ангили деди: «Дӧн геери чорбаӂыйкана да ашаа кал. 10Бӓн сенин евлат бойларыны окадар зееделейеӂӓм, ани сайысы билинмейеӂек». 11«Сӓн гебӓйсин, – деди Саабинин ангили. – Бир оолун олаӂэк, адыны койасын Измайыл («Аллах ишидер»), чӱнкӱ Сааби ишитти сенин зеетлерин ичин. 12Оолун йабан ешӓӓ гиби бир адам олаӂэк, о херкезинӓ, херкези дӓ она каршы гидеӂек. О йашайаӂэк кардашларыннан душманныкта[*]».

13Онуннан лафедӓн Саабийӓ Хагар койду ад Ел-Рои («Сӓн бени гӧрӓн Аллахсын»), чӱнкӱ о дедийди: «Хализдӓн ми бӓн гӧрдӱм Ону, Ким бени гӧрер?» 14Онуштан пынарын ады калды Беер-Лахай-Рои («Бени гӧрӓн дири Аллахын пынары»). О булунэр Кадеш хем Беред арасында.

15Хагар дуудурду Аврама бир чоӂук. Аврам койду чоӂуун адыны Измайыл. 16Бу иш олду, ачан Аврам сексӓн алты йашындайды.

### 17


Кесиклик айозлу аннашма нышаныдыр

1Ачан Аврам доксан докуз йашындайды, Сааби, гӧрӱнӱп она, деди: «Бӓн Бӱӱк Куветли Алла́хым. Ӧрӱ Беним йолумдан хем кусурсуз ол. 2Бӓн йапаӂам сениннӓн аннашма хем сайысыз зееделейеӂӓм сенин евлатларыны». 3Аврам дӱштӱ ӱзӱкойну. Аллах она деди: 4«Бӓн йапаӂам сениннӓн аннашма. Сӓн олаӂан чок халкын дедеси. 5Сенин адын артык олмайаӂэк Аврам, ама Авраам («чокларын дедеси»), нечинки Бӓн йапаӂам сени чок халкын дедеси[+]. 6Сенин евлат бойларыны чок сайылы йапаӂам: сендӓн чекилеӂек халклар хем чыкаӂэк падишахлар! 7Беним аннашмам сениннӓн хем сенин евлатларыннан олаӂэк дивеч[*], бойдан-бойа: Бӓн олаӂам сенин Аллахын хем сенин евлат бойларынын Аллахы. 8Бӓн вереӂӓм сана хем сенин евлат бойларына бу топраа, ангысында сӓн шинди йашээрсын ниӂӓ йабанӂы, – бӱтӱн Ханаан[†] топрааны Бӓн вереӂӓм сенин евлат бойларына дивеч куллансыннар хем олаӂам оннарын Аллахы».

9Аллах деди Авраама: «Хем сӓн, хем сенин евлатларын, бойдан-бойа, бозмайын Бенимнӓн аннашмайы. 10Сениннӓн хем сенин сойуннан Беним аннашмам бӧлӓдир: араныздан хербир адам ко кесикли олсун[*]. Бу аннашмайы тутун. 11Су барсаанызын уӂуну кесин. Бу олаӂэк арамыздакы аннашманын нышаны. 12Хербир дуумуш чоӂаа секизинӂи гӱнӱ лӓӓзым йапылсын кесиклик[†] – ко бӧлӓ олсун бойдан-бойа. Хем евиниздӓ дууан чоӂук, хем сойунуздан олмайан, ама бир йабанӂыдан сатын алынмыш, – 13о да, бу да ко мутлак кесикли олсун. Бутакым Бенимнӓн аннашма сизин тениниздӓ дивеч бир нышан олаӂэк. 14Кесикли олмайан са – су барсаанын уӂу кесилмемиш адам – кенди халкынын арасындан йок едилеӂек, чӱнкӱ Бенимнӓн аннашмайы бозмуш сайылаӂэк».

15Аллах таа деди Авраама: «Бундан беери сенин карынын ады олмайаӂэк Сара, ама Сарра. 16Бӓн иисӧзлейеӂӓм Саррайы, да о дуудураӂэк сана бир оол. Бӓн иисӧзлейеӂӓм Саррайы – ондан чекилеӂек миллетлӓр хем халк падишахлары». 17Авраам дӱштӱ ӱзӱкойну, ама аклынӂа, гӱлӱп, дӱшӱндӱ: «Ӱз йашында бир адамын оолу аӂаба олабилир ми? Доксан йашындакы Сарра аӂаба дуудурабилир ми?» 18Да о деди Аллаха: «Кешки Измайылы Сӓн иисӧзлесӓйдин!» 19Аллах деди: «Йок, сенин карын Сарра сана бир оол дуудураӂэк, сӓн онун адыны койаӂан Исаак («гӱлмӓк»). Онуннан хем онун евлат бойларыннан бӓн аннашма йапаӂам – дивеч аннашма. 20Измайыл ичин сенин йалварманы ишиттим: Бӓн иисӧзлейеӂӓм ону, аники онун сойу зееделенсин, баашлайаӂам она сайысыз чок евлат. О олаӂэк оники бейин дедеси: Бӓн ондан йапаӂам бир бӱӱк миллет. 21Ама аннашмайы Бӓн йапаӂам Исааклан, ангысыны Сарра дуудураӂэк сана бир йылдан сора, хеп бу вакыт».

22Битирип Авраамнан лафетмесини, Аллах айырылды ондан. 23Кӓр о гӱнӱ Авраам кесиклик йаптыртты евиндеки хепси адамнара – хем кенди оолуна Измайыла, хем евиндӓ дууан адамнара, хем парайлан сатын алынан чыраклара. О йапты ӧлӓ, насыл Аллах она буйурдуйду. 24Ачан Авраама кесиклик йапылды, о доксан докуз йашындайды, 25оолу Измайыл онӱч йашындайды. 26Хеп о гӱнӱ кесиклик йапылды хем Авраама, хем онун оолуна Измайыла, 27хем дӓ Авраамын евиндеки хепси адамнара – евиндӓ дууаннара хем йабанӂылардан сатын алынаннара.

### 18


Авраам хем ӱч йолӂу

1Ӱӱлен сыӂаанда, ачан Авраам отурарды Мамре даайында чадырын ӧнӱндӓ, она гӧрӱндӱ Сааби. 2-3Калдырып башыны, Авраам гӧрдӱ, ани онун ӧнӱндӓ дурэр ӱч йолӂу. Гӧрӱп оннары, о качарак чыкты оннара каршы, диз чӧктӱ да, иилдип башыны ерӓ кадар, деди: «Чорбаӂым, еер хошлуклан бакарсан бана, гечмӓ чыраанын йанындан. 4Гетирдеӂӓм бираз су, айакларынызы йыкайасыныз. Шу ааӂын алтында динненин, 5бӓн дӓ гетирейим сизӓ бир парча екмек, ӱреклеринизи куветлендирин – раз чыраанызын йанындан гечерсиниз. Сора генӓ йолунуза гидӓрсиниз». – «Ислӓӓ, – ӂувап еттилӓр оннар, – сӧледиин гиби олсун».

6Авраам осаат гирди чадыра да деди Саррайа: «Чабуӂак ал ӱч ӧлчӱ пак уну, йуур хамуру да пишир екмек». 7Сора о качарак гитти сыыр сӱрӱсӱнӓ, сечти бир тавлу бызаайы да верди ону чыраана, буйуруп, осаат пиширсин ону. 8Сора Авраам кендиси мусаафирлеринин ӧнӱнӓ койду каймак, сӱт хем бызаа йаанысы. Оннар ийӓркӓн, Авраам дурарды йаннарында ааӂын алтында.

9«Карын Сарра нередӓ?» – сордулар оннар Авраама. О деди: «Бурада чадырда». 10«Илерийӓ бу вакытта бӓн генӓ гелеӂӓм сана, – деди мусаафирлерин бириси, – озаман Сарра карынын олаӂэк бир оолу».

Сарра, дуруп о адамын ардында чадыр гиришиндӓ, сеслӓрди[+]. 11Авраамнан Сарра артык герӓӓ гиби ихтӓрдылар, Саррада дургундуйду о ишлӓр, не ани адетчӓ олэр карыларда. 12Аклынӂа гӱлӱп, о дӱшӱндӱ: «Бу йашта олабилир ми бӧлӓ севинч? Коӂам да ихтӓр…»[+]

13Ама Сааби деди Авраама: «Нечин Сарра гӱлдӱ, дейип: „Ихтӓр йашта ушаам мы олсун?“ 14Сааби ичин вар мы оламаз иш? Бӓн дӧнеӂӓм сана илерийӓ бу вакытта, да Сарранын олаӂэк оолу»[+]. 15«Гӱлмедим», – коркудан йалан сӧледи Сарра. «Йок, – деди она Сааби, – сӓн гӱлдӱн».


Авраам йалварэр Содом ичин

16Мусаафирлӓр калктылар да йолландылар Содом касабасына доору. Аврам гитти гечирмӓӓ оннары. 17Сааби деди: «Бӓн сакларым мы неетлерими Авраамдан? 18Хакына, Авраамдан чекилеӂек бӱӱк хем каави бир халк, ангысындан ер ӱзӱндеки бӱтӱн халклара иилик олаӂэк[+]. 19Авраамы сечтим онун ичин, аники о кенди оолларына хем евлат бойларына буйурсун корумаа Саабинин йолуну хем йашамаа доору. Озаман Сааби таманнайаӂэк хепсини, не ададыйды Авраама». 20Сааби деди: «Содомун хем Гоморанын феналыкларындан инсаннар чывдырэр, оннарын гӱнахлары пек аар[+]. 21Инип, бакаӂам, хепси ми окадар кӧтӱ, ниӂӓ Бана аалашэрлар. Беким, диил хепси ӧлӓ кӧтӱ».

22Йолӂулар, айырылып орадан, гиттилӓр Содома доору, ама Авраам калды Саабинин ӧнӱндӓ. 23Йаклашып Она, Авраам сорду: «Йарамаз инсаннарлан билӓ Сӓн доорулары да мы йок едеӂӓн? 24Еер бу касабада булунарса елли доору киши – касабайы хакына йок едеӂӓн ми? Аӂаба, о елли кишинин хатыры ичин касабайы афетмейеӂӓн ми? 25Йок насыл олсун! Йапамазсын Сӓн буну! Доору инсаннары йарамазларлан билӓ йок едӓмӓзсин! Йок насыл бу олсун! Бӱтӱн дӱннӓ Судйасы бӧлӓ доорусузлук йапмаз»[+]. 26«Еер Содомда елли доору адам буларсам, оннарын хатырына бӱтӱн касабайы баашлайаӂам», – ӂувап етти Сааби.

27Озаман Аврам илерлетти лафыны: «Бӓн Сенин ӧнӱндӓ тозум хем кӱлӱм, ама кыйышаӂам сорайым Чорбаӂыма: 28еер елли кишийӓ беш киши етмӓзсӓ, о етишмейӓн беш киши ичин бӱтӱн касабайы мы йок едеӂӓн?» Сааби деди: «Йок, еер касабада буларсам кырк беш доору киши, йок етмейеӂӓм ону».

29Аврам генӓ илерлетти лафыны: «Йа касабада булунарса саде кырк доору киши?» Сааби деди: «Кырк киши дӓ оларса, буну йапмам».

30Авраам деди: «Чорбаӂым, ӱфкелӓнмӓ, ама орада саде отуз доору киши варса?» Сааби ӂувап етти: «Баашлайаӂам касабайы, еер буларсам онда отуз доору киши».

31Авраам деди: «Кыйышаӂам сорайым Чорбаӂыма: еер орада ирми киши булунарса?» Сааби деди: «Ирми кишинин хатыры ичин касабайы йок етмейеӂӓм».

32Авраам деди: «Ӱфкелӓнмӓ, Чорбаӂым, таа бир керӓ сораӂам: еер он киши булунарса?» Сааби ӂувап етти: «Он кишинин хатыры ичин касабайы йок етмейеӂӓм».

33Буну дейип, Сааби гитти, Авраам да дӧндӱ евинӓ.

### 19


Лот хем ики ангил

1-2О ики ангил авшамнен гелдилӓр Содома. Лот отурарды касаба порталарынын йанында. Гӧрӱп йолӂулары, о калкты да чыкты оннара каршы, диз чӧктӱ да, иилдип башыны ерӓ кадар, деди: «Буйурун беним евимӓ, бӓн сизин чыраанызым. Айакларынызы йыкайын, калын бендӓ геӂелемӓӓ, йаарын сабаален йолунузу илерледӓрсиниз». – «Йок, – дедилӓр, – геӂелейеӂез дышарда мейданда». 3Ама Лот ӧлӓ йалварды, ани оннар кайыл олдулар да Лотлан барабар гирдилӓр онун евинӓ. О конаклады оннары, йапты оннара имӓӓ, пиширди чӧрек, да оннар идилӓр. 4Оннар таа йатмадаан уйумаа, Содомун хербир маалесиндӓн адамнар – генчлӓр хем ихтӓрлар – сардылар Лотун евини 5да баардылар она: «Нередӓ о адамнар, ани гелдилӓр сендӓ геӂелемӓӓ? Чыкар оннары бурайы, йаталым оннарлан!» 6Лот чыкты дышары да, капайып ардына капуйу, 7деди: «Кардашлар, йапмайын бу мындар иши! 8Беним вар ики кызым, оннар таа адамнан йатмадылар. Гетирейим сизӓ оннары, йапын не истӓрсениз, ама беним конакларыма докунмайын!» 9Ама оннар дедилӓр: «Йок ол ӧнӱмӱздӓн! Сӓн йабанӂыйсын, ерлештин биздӓ да шинди бизӓ суд му кесерсин? Биз сана шинди таа бетер йапарыз!» Оннар, абанып Лота, неетлендилӓр кырмаа капуйу, 10ама ангиллӓр, узадып еллерини, чектилӓр Лоту ев ичинӓ да килитледилӓр капуйу. 11Капу ӧнӱндеки адамнары, бӱӱйӱнӱ-кӱчӱӱнӱ, ангиллӓр кӧр еттилӓр – бу бетерӓ оннар буламардылар евин капусуну. 12Ангиллӓр дедилӓр Лота: «Сенин бурада башка кимин вар? Гӱвеени, оолларыны, кызларыны, касабада башка сенселӓн варса – хепсини чыкар бурадан, 13чӱнкӱ биз йок едеӂез бу касабайы! Онун халкынын гӱнахлары ичин ааламак етишти Саабийӓ, онуштан Сааби йоллады бизи йок еделим ону!» 14Лот, чыкып дышары, деди кызларынын йавклуларына: «Тез гидин бу касабадан! Сааби ону шинди йок едеӂек!» Ама оннар сандылар, ани Лот шака йапэр.

15Артык айдыннанарды. Ангиллӓр башладылар алатлаттырмаа Лоту: «Карыны хем икисини дӓ кызларыны ал да тез узаклаш бурадан! Зерӓ йок оларсын бу гӱнахкер касабайлан барабар!» 16Ама Лот хеп ойаланарды. Озаман ангиллӓр, тутуп Лоту, онун карысыны хем ики кызыны еллериндӓн, чыкардылар оннары касабадан дышары, нечинки Сааби аӂыды Лоту. 17Ачан оннары чыкардылар касабадан, ангил деди Лота: «Куртар ӂаныны! Геери бакма! Хем Иордан дересинин бойундакы чайырда ойаланма – кач байырлара, ӧлмейӓсин дейни!» 18«Йок, Чорбаӂым, – ӂувап етти Лот. – 19Сӓн бана, чыраана, окадар хайыр йаптын! Бӱӱк иилик йаптын бана – ӂанымы куртардын! Ама байырлара кадар качмаа етиштирӓмӓм – бела етишир бени, да бӓн ӧлӱрӱм. 20Тӓ, шурада йакын бир касаба вар. Изин вер, качып орайы, ӂанымы куртарайым. Хем дӓ о кӱчӱӂӱк бир касаба». 21«Ислӓӓ, – деди ангил, – бӓн йапаӂам буну сенин хатырына: йок етмейеӂӓм о касабайы. 22Ама тез кач орайы, чӱнкӱ сӓн орайы етишмедӓӓн, бӓн бишей йапамам». Бу ӱзерӓ о касабайа верилмиш ад Цоар («кӱчӱӂӱк».) 23Ачан Лот гелди Цоара, гӱнеш артык калктыйды.


Содомун хем Гоморанын йок едилмеси

24Озаман Сааби Содомун хем Гоморанын ӱстӱнӓ гӧктӓн йаадырды атешли кӱкӱрт[+]. 25Бутакым О йок етти бу касабалары, бӱтӱн Иордан Чайырыны хем оннарда йашайан хепсини инсаннары, хем хербир иши, ани бӱӱйӓрди топракта. 26Лотун карысы са, дӧнӱп, бакты геери, да олду бир туз дирӓӓ.

27Авраам сабаален еркен гелди о ерӓ, нередӓ илерси гӱн дурарды Саабинин ӧнӱндӓ, 28бакты Содом хем Гомора тарафына да гӧрдӱ, ани бӱтӱн Чайыр тӱтӓрди, насыл чӧлмекчи фырыны.

29Ачан Аллах йок едӓрди Чайырдакы касабалары, нередӓ йашарды Лот, О аклысына гетирди Авраамы хем коруду Лоту беладан.


Лот хем онун кызлары

30Цоардан Лот ики кызыннан гитти байырлара: о коркарды калмаа Цоарда. Оннар ерлештилӓр бир пешчерада. 31Онун бӱӱк кызы деди кӱчӱӱнӓ: «Бобамыз ихтӓрлээр. Бу тарафларда йок башка адам, ангысы вар насыл евленсин бизӓ, ниӂӓ дӱшер адетӓ гӧрӓ. 32Сарфош еделим бобамызы шараплан да йаталым онуннан, сойумузу илерлетмӓӓ дейни». 33О авшам оннар сарфош еттилӓр бобаларыны шараплан. Бӱӱк кыз, гидип, йатты онуннан, Лот са хич аннамады, не олду – насыл кызы йатты онуннан, насыл гитти. 34Ертеси гӱнӱ бӱӱк кыз деди кызкардашына: «Дӱн геӂӓ бӓн йаттым бобамнан. Бу геӂӓ генӓ сарфош еделим ону шараплан, сӓн дӓ йат онуннан, сойумузу илерлетмӓӓ дейни». 35Авшамнен оннар генӓ сарфош еттилӓр бобаларыны шараплан, да кӱчӱк кыз йатты бобасыннан, Лот са хич аннамады, не олду – насыл кызы йатты онуннан, насыл гитти. 36Бӧлеӂӓ Лотун ики кызы да гебӓ калдылар кенди бобасындан. 37Бӱӱк кыз дуудурду бир оол, адыны койду Моав («бобадан»). О – бӱӱнкӱ моавлыларын дедеси. 38Кӱчӱк кыз да дуудурду бир оол, адыны койду Бен-Амми («сенселемин оолу»). О – бӱӱнкӱ амонитлерин дедесидир.

### 20


Авраам хем Авимелех

1Авраам, гидип бу ерлердӓн ӱӱлен тарафында Негев[†] топраана, ерлешти Кадеш хем Шур арасында, сора да бир вакыт калды Герар касабасында. 2О дейӓрди, ани Сарра онун кызкардашыймыш, онуштан Герарын падишахы Авимелех йоллады, гетирсиннӓр Саррайы, да алды ону кендисинӓ[+]. 3Ама геӂӓ дӱшӱндӓ она гелди Аллах да деди: «Бу карыйы алдыын ичин сӓн ӧлеӂӓн, чӱнкӱ о евли». 4Авимелех таа докунмамышты Саррайа. О деди: «Чорбаӂым! Аӂаба кабаатсыз бир халкы мы йок едеӂӓн? 5Бу адам кендиси деди, ани кары онун кызкардашыймыш! Кары да деди, ани Авраам онун кардашыймыш. Беним ӱзӱм пак хем еллерим кабаатсыз!»

6«Ӧлӓ, – ӂувап етти она Аллах дӱшӱндӓ, – Бӓн билерим, ани сенин ӱзӱн пак, бунун ичин дӓ бракмадым докунасын она – корудум, аники Бана каршы гӱнах йапмайасын. 7Ама шинди карыйы коӂасына геери вер, нечин дейни онун коӂасы бир пророк. О дуа едеӂек сенин ичин, ани сӓн дири каласын. Ама билӓсин: еер карыйы геери вермӓзсӓн, хем сӓн, хем бӱтӱн сенин сойун ӧлеӂек!»[+]

8Ертеси сабаа Авимелех топлады кенди адамнарыны да аннатты оннара не олдууну. Адамнары бир бӱӱк корку алды. 9Авимелех чаартты Авраамы да деди она: «Сӓн не йапэрсын бизӓ?! Не кӧтӱлӱк йаптым бӓн сана, ани сӓн соктун бӧлӓ бӱӱк гӱнаха хем бени, хем бӱтӱн падишахлыымы? Бӧлӓ йапылыр мы?» 10Сора Авимелех сорду: «Не фикирлӓн сӓн буну йаптын?»

11Авраам деди: «Бӓн сандым, ани бу тарафларда Аллахтан коркан йок, онуштан карымын бетеринӓ вар насыл бени ӧлдӱрсӱннӓр. 12Таа ӱстӱнӓ, о хализдӓн беним кызкардашым – бизим бобамыз бир, аналарымыз башка. Бӓн она евлендим, 13да ачан Аллах чыкарды бени боба евимдӓн да йоллады гезейим ердӓн-ерӓ, бӓн дедим она: „Йап бана бир иилик: нерейи дӓ гитсӓк, сӧлӓ, ани бӓн сенин кардашын“».

14Авимелех баашлады Авраама койун, инек, изметчи хем изметчийка, хем дӓ геери верди она Саррайы. 15Сора деди: «Беним топраам сенин ӧнӱндӓ: нерейи истӓрсӓн орайы да ерлеш». 16Саррайа да деди: «Бӓн верерим сенин кардашына бин гӱмӱш. Ко бу гӧстерсин йанындакы инсана сенин гӱнахсызлыыны, хепси билсин, ани сенин кабаатын йок».

17Авраам дуа етти Аллаха, да Аллах илачлады Авимелехи, онун карысыны хем изметчийкаларыны, да оннарын генӓ башлады олмаа ушаклары[+]. 18Озамана кадар са Авраамын карысынын Сарранын бетеринӓ Сааби йапмышты, ани Авимелехин евиндеки карылар дуудурамасыннар.

### 21


Исаакын дуумасы

1Сааби, ниӂӓ ададыйды, унутмады Саррайы: О йапты, не сӧледийди. 2Сарра гебӓ калды да вакыдында, ниӂӓ ададыйды Аллах, дуудурду ихтӓр Авраама бир оол. 3Авраам оолуна, ангысыны дуудурду она Сарра, койду ад Исаак[+]. 4Секизинӂи гӱнӱ, ниӂӓ сымарладыйды Аллах, Авраам кесикледи оолуну Исаакы[+]. 5Ачан дууду Исаак, Авраам ӱз йашындайды.

6Сарра деди: «Аллах гӱлдӱрдӱ бени. Херкез, ким ишидеӂек беним ичин, гӱлеӂек бенимнӓн барабар». 7Сора екледи: «Ким варды насыл десин Авраама, ани онун Саррасы ушак емзиреӂек? Ама тӓ бӓн Авраама ихтӓрлыында дуудурдум бир оол!»


Авраам кууэр евдӓн Хагары хем Измайылы

8Ушак бӱӱдӱ. О гӱнӱ, ачан Исаакы айырдылар мемедӓн, Авраам койду бир бӱӱк софра. 9Гӧрӱп, насыл Авраамын Хагардан оолу ойнээр Исааклан[*],[+] 10Сарра деди Авраама: «Кырлат бу изметчийкайы оолуннан барабар! Онун оолу беним Исаак оолумнан сенин варлыына ортак олмасын!»[+]

11Пек аар гелди Авраама ишитмӓӓ бӧлӓ лафлары оолу ичин, 12ама Аллах деди она: «Оолун ичин хем изметчийкан ичин гӱӂенмӓ. Йап ӧлӓ, ниӂӓ Сарра деер, чӱнкӱ сенин сойун Исаактан илерлейеӂек[+]. 13Ама изметчийканын оолундан да Бӓн йарадаӂам бир халк, чӱнкӱ о да сенин евладын».

14Ертеси сабаа Авраам верди Хагара екмек хем бир тулум су – койду оннары Хагарын омузуна – да буйурду гитсин ушаклан барабар. Хагар гитти да бир парча вакыт Беер-Шева чолунда гезинди. 15Тулумдакы су битти. Кары бракты ушааны бир чалынын алтында, 16кендиси дӓ, бир ок атымы[*] узаклашып, аники гӧрмесин ушаанын ӧлӱмӱнӱ, отуруп, бангыр-бангыр аалады. 17Ама Аллах ишитти аалайан ушаан сесини. Аллахын ангили гӧктӓн сесетти Хагара: «Не олду сана, Хагар? Коркма! Аллах ишитти, насыл аалээр сенин ушаан орада, нередӓ бракылмыш. 18Гит калдыр оолуну, тут онун елини! Бӓн йарадаӂам ондан бир бӱӱк халк». 19Сора Аллах ачты Хагарын гӧзлерини – Хагар гӧрдӱ бир пынар. О гитти, долдурду тулумуну да верди ушаана ичсин.

20Озамандан беери Аллах айырылмарды чоӂуктан. О бӱӱдӱ, ерлешти чолда да олду окчу[*]. 21О йашарды Паран чолунда. Анасы она бир кары Египет топраандан гетирди.


Авраам йапэр Герарын падишахы Авимелехлӓн аннашма

22О вакыт Авимелех хем онун аскер башы Пихол дедилӓр Авраама: «Йаптыын хербир иштӓ сана Аллах йардым едер. 23Онуштан емин ет Аллахын адыннан, ани бана, беним ушакларыма, беним евлат бойларыма феналык йапмайаӂан: насыл бӓн сана хайыр йаптым, сӓн дӓ хайыр йапаӂан бана хем о топраа, ани сени конуклады!» – 24«Емин едерим», – деди Авраам, 25ама аалашты, ани Авимелехин адамнары зорлан алмышлар онун пынарыны. 26«Бӓн билмеерим, ким буну йапты, – ӂувап етти Авимелех. – Сӓн бана бишей сӧлӓмедин, сефтӓ ишидерим».

27Авраам баашлады Авимелехӓ койун-кечи хем сыыр да йапты онуннан бир аннашма. 28Авраам айырды сӱрӱсӱндӓн еди кузу. 29Авимелех сорду Авраама: «Бу еди кузуйу нечин айырдын?» – 30«Каблет оннары бендӓн ниӂӓ бир нышан, ани бу пынары бӓн каздым», – деди Авраам. 31Икиси дӓ орада емин еттии ичин, о ерӓ деерлӓр Беер-Шева («емин пынары»)[+]. 32Авимелех хем онун аскер башы Пихол Авраамнан аннашма йаптыктан сора дӧндӱлӓр Филистим топраана. 33Авраам Беер-Шевада дикти бир тамариск ааӂы да чаарды Саабинин, дивеч Аллахын адыны[*]. 34Сора Авраам узун вакыт йашады Филистим топраанда.

### 22


Авраам верер Исаакы Аллаха курбан

1Бираздана Аллах койду неетинӓ денемӓӓ Авраамы. «Авраам!» – сесетти она Аллах. «Бурадайым!» – деди Авраам[+]. 2Аллах деди: «Ал сенин бириӂик севгили оолуну Исаакы, да гит онуннан Морийа топраана. Орада бир байырда, ангысыны сана гӧстереӂӓм, йак ону курбан гиби».

3Ертеси сабаа еркендӓн Авраам калтаклады ешеени, алды йанына ики чырааны хем оолуну Исаакы, кыйды курбан ичин одун да чыкты йола – о ерӓ, нерейи сӧледи она Аллах. 4Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ Авраам, калдырып башыны, узактан гӧрдӱ о ери. 5«Сиз бурада ешӓӓн йанында калын, – деди о чыракларына. – Биз дӓ чоӂуклан гидеӂез, Аллаха баш иилдип, дӧнеӂез йаныныза». 6О алды курбан ичин одуннары да койду оннары Исаак оолунун сыртына. Кендиси алды атеши хем бычаа, да оннар икиси Исааклан барабар гиттилӓр илери. 7Исаак деди Авраама: «Боба!» – «Не, оолум?» – ӂувап етти Авраам. Исаак деди: «Атешимиз хем одунумуз вар, е нередӓ курбаннык хайван?» 8– «Оолум, – деди Авраам, – Аллах булаӂэк Кендисинӓ курбаннык хайван!» Да оннар икиси ӧрӱдӱлӓр илери.

9Етишип о ерӓ, нерейи сӧледи она Аллах, Авраам йапты бир курбан ери[†] да дизди онун ӱстӱнӓ одуннары. Бундан сора баалады оолуну Исаакы, койду ону курбан еринӓ одуннар ӱстӱнӓ. 10Сора, оолуну кесмӓӓ дейни, узадып елини, алды бычаа.

11Озаман гӧклердӓн Саабинин ангили сесетти она: «Авраам, Авраам!» – «Бӓн бурадайым!» – деди о. 12«Докунма ушаа! – деди ангил, – бишей йапма она! Шинди Бӓн аннадым, ани сӓн коркэрсын Аллахтан – ӂанын аӂымады вермӓӓ Бана бириӂик оолуну!» 13Авраам, бакынып, гӧрдӱ бир коч, ангысынын буйнузлары илишмишти чытраннаа. О гитти, алды кочу да оолунун еринӓ верди ону курбан. 14О ерӓ, нередӓ олду бу иш, Авраам верди ад Йахве-Ире («Сааби булаӂэк»). Бурадан чекилер сӧз: «Саабинин байырында булунаӂек, не лӓӓзым».

15Сора Аллахын ангили гӧклердӓн генӓ деди Авраама: 16«Кенди Кендимнӓн емин едерим, Сааби хаберлеер: буну йаптыын ичин – бириӂик оолуну аӂымадыын ичин – 17Бӓн иисӧзлейеӂӓм сени! Сенин евлатларыны зееделейеӂӓм – гӧктеки йылдызлар кадар, дениз бойундакы кум кадар. Сенин сойун душманнарынын касабаларыны елӓ гечиреӂек![+] 18Сенин евлат бойларындан ер ӱзӱндеки бӱтӱн халклара олаӂэк иилик – Беним сӧзӱмӱ сеследиин ичин»[+].

19Сора Авраам чыракларынын йанына дӧндӱ, оннар барабар гиттилӓр Беер-Шевайа. Авраам калды йашамаа Беер-Шевада.


Нахорун ооллары

20Бираздана Авраама хабер вердилӓр: «Милка сенин кардашына Нахора дуудурду секиз ушак. 21Оннарын адлары: Уц (илк оолу), онун кардашы Буз, Кемуел (Арамын бобасы), 22Кесед, Хазо, Пилдаш, Идлаф хем Бетуел». 23Бетуел олду Ревеканын бобасы. Бу секиз ушаа Милка дуудурду Авраамын кардашына Нахора[+]. 24Бундан каарӓ, Нахорун есир карысы[†][*] Реума дуудурду она дӧрт ушак, оннарын адлары: Тевах, Гахам, Тахаш хем Мааха.

### 23


Сарранын ӧлӱмӱ

1Сарра йашады ӱз ирми еди йыл. 2О гечинди Кирйат-Арбада (бӱӱн денилер Хеврон), Ханаан[†] топраанда. Авраам гелди йас тутмаа, аалайарак онун башы уӂунда, 3сора да, калкып ӧлӱнӱн башындан, деди о топракта йашайан хетей халкына: 4«Бӓн аранызда йабанӂыйым, сиз бени конакладыныз. Вериниз бана мезар ичин бир парча ер, аники гӧмейим рааметлими». – 5-6«Сеслесӓнӓ бизи, ефенди! – дедилӓр хетейлӓр. – Сӓн арамызда Аллахын ӧнӱндӓ сайгылы бейсин. Гӧм карыны мезарларымызын ен иисиндӓ, арамыздан херкези вереӂек сана бу иш ичин кенди сой мезарлыыны». 7Авраам баш иилтти бу топракта йашайан хетейлерӓ 8да деди: «Еер сиз бана изин верӓрсениз гӧмейим рааметлийи, йалварэрым, беним адымдан сӧлӓйин Ефрона, Цохарын оолуна, 9сатсын бана тарланын кенарында булунан Махпела пешчерасыны. Бӓн сизин ӧнӱнӱздӓ сатын алаӂам ону, бӱтӱн паайыны гӱмӱшлӓн ӧдейип, да о ердӓ мезарлык йапаӂам».

10Касаба порталары йанында хетейлӓр топландыйды. Оннарын арасында отуран Ефрон бӧлӓ ӂувап етти Авраама: 11«Йок, ефендим! Сеслесӓнӓ бени: бу тарлайы пешчерайлан барабар сана верерим. Халкымын ӧнӱндӓ баашлээрым сана бу тарлайы, аники сӓн гӧмӓсин рааметлийи!»

12Баш иилдип о топраан халкына, 13Авраам деди Ефрона хепсинин ӧнӱндӓ: «Сеслесӓнӓ бени, бӓн ӧдейеӂӓм тарланын парасыны, кабул ет парайы, аники бӓн гӧмейим рааметлийи». 14Ефрон Авраама ӂувап етти: 15«Ислӓӓ, ефендим! Сеслесӓнӓ бени! Бу тарла тутэр дӧртӱз шекел гӱмӱш[*] – бизӓ икимизӓ дейни бу чок пара мы, ани сӓн гӧмӓсин рааметлийи?»

16Авраам кайыл олду Ефронун теклифинӓ да чекти дӧртӱз шекел гӱмӱш, насыл ӧбӱрӱ сӧледийди хетейлерин ӧнӱндӓ. (Шекелин аарлыы хесапланды аарлык ӧлчӱлеринӓ гӧрӓ, ангылары кулланыларды алыш-вериштӓ.) 17-18Бӧлеӂӓ Мамрейӓ йакын Ефронун Махпела тарласы, пешчерайлан хем долайындакы бӱтӱн аачларлан билӓ, Авраамын варлыы олду. Бу иши гӧрдӱлӓр касаба порталарында топланан хепси хетейлӓр.

19Авраам гӧмдӱ карысыны Саррайы Мамрейӓ (шиндики Хеврон) йакын Махпела тарласындакы пешчерада, Ханаан топраанда. 20Бутакым хетейлерин тарласы хем орада булунан пешчера, мезарлык ери гиби, гечтилӓр Авраама.

### 24


Исаак хем Ревека

1Авраам герӓӓ гиби ихтӓрламышты. Аллах ону хербир иштӓ иисӧзлӓрди. 2-3Авраамда варды бир баш чырак, ангысы гӧтӱрӓрди онун евиндӓ хербир иши. Бир керӓ Авраам она деди: «Елини будумун алтына койуп, емин ет Саабийлӓн, гӧкӱн хем ерин Аллахыннан, ани евермейеӂӓн беним оолуму ерли кыза, ханаанейкайа,[†] 4ама, гидип беним ана тарафыма, орадан гетиреӂӓн Исаака бир кары». 5Чырак сорду она: «Йа кыз истӓмӓрсӓ гелмӓӓ бенимнӓн бу топраа? Озаман лӓӓзым олаӂэк гӧтӱрейим оолуну о топраа, нередӓн сӓн гелдин ми?» 6«Йок! – ӂувап етти она Авраам. – Гӧтӱрмӓ оолуму геери орайы! 7Сааби, гӧкӱн Аллахы, ангысы гетирди бени дуума еримдӓн бурайы, бенимнӓн лафедерӓк, емин етти, ани вереӂек бу топраа беним евлатларыма, – О Кендиси йоллайаӂэк Кенди ангилини сенин ӧнӱндӓ, аники сӓн аласын орадан оолума бир кары. 8Еер кыз истӓмӓрсӓ гитмӓӓ сениннӓн, сӓн куртулаӂан бу еминдӓн, ама беним оолуму гӧтӱрмӓ орайы!»

9Чырак, койуп елини Авраам чорбаӂысынын буду алтына, емин етти она. 10Сора, алып чорбаӂысындан он девӓ да ӱкледип оннара чорбаӂысынын ен ии баашышларыны, чыкты йола, Арам-Нахарайым (Месопотамийа) топраанда булунан касабайа, нередӓ йашарды Авраамын кардашы Нахор.

11Авшам ӱстӱ о дургутту девелерини касаба кенарында бир пынарын йанында – бу вакыт кызлар гелерлӓр су алмаа. 12Авраамын изметчиси деди: «Сааби, Авраам чорбаӂымын Аллахы! Йалварэрым, йолла бана бӱӱн кысмет, иилик йап чорбаӂыма! 13Тӓ, бӓн дурэрым чӧшменин башында, нерейи кызлар гелерлӓр касабадан суйа. 14Бӓн дейеӂӓм оннарын бирисинӓ: „Йаннатсана тестини, су ичейим“. О да бана дейӓрсӓ: „Ич. Бӓн дӓ девелерини сулайым“, бундан бӓн аннайаӂам, ани Сӓн бу кызы айырдын кары Сенин чыраана Исаака. Ко бу олсун нышан, ани Сӓн хайырладын беним чорбаӂымы!»

15О таа сӧзӱнӱ битирди-битирмеди, йаклашты Бетуелин кызы Ревека су тестиси омузунда. Бетуел Нахорун (Авраамын кардашынын) хем Милканын оолу. 16Ревека бир пек гӧзӓл деликанны кызды. Она таа адам ели докунмамышты. О инди чӧшмейӓ да долдурду тестисини. Ачан кыз йолланды геери, 17она качарак йаклашты Авраамын изметчиси да сорду: «Версӓнӓ тестиндӓн су ичейим!» – 18«Ич, чорбаӂым», – деди кыз да, осаат индирип омузундан тестисини, верди Авраамын изметчисинӓ, су ичсин. 19Сора деди: «Шинди бӓн гетиреӂӓм су сенин девелеринӓ, ко кана-кана ичсиннӓр».

20О чабуӂак дӧктӱ су хайван холлууна, генӓ качарак гитти пынара – бӧлеӂӓ чыкарды су таа сулайынӂа хепси девелери. 21Изметчи сусарак бакарды кыза, савашарак аннамаа, ачты мы Сааби онун йолуну. 22Ачан девелӓр дойунӂа ичтилӓр су, о верди кыза бир алтын бурну халкасы, аарлыы йарым шекел, ики алтын билезик, аарлыы он шекел, 23да сорду: «Сӧлесӓнӓ, кимин кызыйсын сӓн? Бобанын евиндӓ геӂелемӓӓ дейни ер булунур му?» 24Кыз ӂувап етти: «Беним бобам Бетуел – Милканын хем Нахорун оолу». 25Сора екледи: «Биздӓ саман хем алаф вар бол. Геӂелемӓӓ дейни ер дӓ булунур». 26-27Авраамын чыраа, иилдип башыны, метиннеди Саабийи: «Шӱкӱр Саабийӓ, чорбаӂымын Аллахына, ангысы узаклашмады беним чорбаӂымдан! Сааби бени доорутту чорбаӂымын сенселелеринин евинӓ!»

28Ревека, качарак гидип анасынын евинӓ, аннатты олдуклары. 29-30Ревеканын варды батӱсу Лаван. О гӧрдӱ кызкардашынын бурнусунда халкайы хем колларында билезиклери хем ишитти, не сӧледи кызкардашына о адам, качарак гитти пынарын йанына, йаклашты Авраамын изметчисинӓ – ӧбӱрӱ девелериннӓн хеп таа дурарды чӧшменин башында – 31да деди: «Хош гелдин, Саабинин иисӧзленмиш адамы! Нечин дурэрсын дышарда? Бӓн сана дейни артык тертипледим еви хем хазырладым девелеринӓ ер». 32Авраамын изметчиси гирди ичери. Девелердӓн индирдилӓр ӱклери, вердилӓр оннара саман хем алаф. Мусаафирӓ хем онун кафадарларына айакларыны йыкамаа дейни гетирдилӓр су. 33Койдулар имӓӓ, ама Авраамын изметчиси деди: «Аннатмадаан, нечин гелдим, бӓн имейеӂӓм». «Аннатсана», – дедилӓр она. 34О башлады аннатмаа: «Бӓн Авраамын чыраайым. 35Сааби беним чорбаӂыма бол-бол иилик йапты, да чорбаӂым бӱӱк адам олду. Сааби верди она койун-кечи, сыыр, гӱмӱш хем алтын, чырак (адам хем кары), девӓ, ешек. 36Чорбаӂымын карысы Сарра она ихтӓрлыкта бир оол дуудурду, да чорбаӂым бӱтӱн варлыыны оолуна верди. 37Чорбаӂым буйур етти бана, емин едейим, ани бӓн евермейеӂӓм онун оолуну бурадакы ханаанейлердӓн бир кыза, 38ама, гидип онун ана тарафына, гетиреӂӓм онун оолуна бир гелин.

39Бӓн сордум чорбаӂыма: „Йа кыз истӓмӓрсӓ гелмӓӓ бенимнӓн?“ 40О бана ӂувап етти бӧлӓ: „Сааби, ангысынын йолундан бӓн гидерим, йоллайаӂэк сениннӓн Кенди ангилини хем иисӧзлейеӂек сенин йолуну, аники сӓн аласын беним оолума кары беним сенселемдӓн, беним сойумдан. 41Ама сӓн гелдийсӓн беним сенселелеримӓ – сайылэр, ани сӓн таманнадын бана вердиин емини. Еер сана кызы вермезлӓрсӓ, сӓн хеп окадар кенди еминини таманнадын“.

42Бӱӱн, йаклашып чӧшмейӓ, бӓн дедим: „О Сааби, Авраам чорбаӂымын Аллахы, йалварэрым, хайырла беним йолуму! 43Тӓ бӓн дурэрым чӧшменин башында. Ачан кыз гелеӂек су алмаа, бӓн дейеӂӓм она: ‘Версӓнӓ су ичейим тестиндӓн’. 44Еер о дейӓрсӓ: ‘Ич. Бӓн девелеринӓ дӓ су гетиреӂӓм’, – сайылэр, ани одур о кыз, ангысыны Сааби айырды, ки олсун чорбаӂымын оолуна кары“.

45Бӓн аклымӂа дуа едӓркӓн, йаклашты Ревека тести омузунда, инип чӧшменин башына, су чыкарды. Бӓн истедим ондан, версин, су ичейим. 46Ревека осаат индирди омузундан тестийи да верди бана, дейип: „Ич. Девелерини дӓ сулайаӂам“. Бӓн ичтим, сора девелерӓ дӓ су верди. 47Бӓн сордум: „Кимин кызыйсын сӓн?“ О деди: „Беним бобам Бетуел – Нахорун хем Милканын оолу“. Озаман бӓн вердим она бурнусуна дейни халка, колларына да тактым билезик, 48кендим дӓ баш иилттим Саабийӓ. Метиннедим Саабийи, беним чорбаӂымын Авраамын Аллахыны, ани О гӧстерди бана доору йолу – чорбаӂымын оолуна кары алмаа кендисинин сойундан кызы. 49Шинди сиз сӧлӓйин: истеерсиниз ми таманнамаа чорбаӂымын йалвармасыны? Ӂувап верин, билейим, ангы йолдан гитмӓӓ».

50Лаван хем Бетуел ӂувап еттилӓр: «Бу Саабинин иши. Биз йок не дейелим сана. 51Тӓ Ревека – ал ону да гит. Саабинин истедии гиби ко чорбаӂынын оолуна кары олсун».

52Ишидип бу сӧзлери, Авраамын чыраа генӓ Саабинин ӧнӱндӓ, диз чӧкӱп, ерӓ кадар башыны иилтти. 53Сора чыкарды да верди Ревекайа гӧзӓл рубалар, гӱмӱш хем алтын ишлӓр, батӱсуннан анасына да паалы баашышлар. 54Ондан сора кафадарларыннан барабар идилӓр-ичтилӓр да йаттылар уйумаа. Ертеси сабаа Авраамын чыраа деди: «Изин верин, дӧнейим чорбаӂыма». 55Ревеканын батӱсу хем анасы дедилӓр: «Брак, таа калсын биздӓ баари он гӱн!» – 56«Ойаламайын бени, – деди Авраамын чыраа. – Сааби беним йолуму ачмышкан, бракын, дӧнейим чорбаӂыма!» – 57«Чааралым кызы да она соралым», – дедилӓр оннар. 58Чаарып Ревекайы, сордулар: «Бу адамнан гидеӂӓн ми?» Ревека деди: «Гидеӂӓм». 59Озаман оннар прост олдулар Ревекайлан, онун бакыӂысыннан, Авраамын чырааннан хем кафадарларыннан. 60Ревеканын сенселелери иисӧзледилӓр ону бӧлӓ: «Кызкардашымыз! Ко сендӓн биннӓрӂӓ, он биннӓрӂӓ евлат дуусун! Ко сенин евлатларынын ӧнӱндӓ ачылсын душманнарын порталары!» 61Ревека хем онун изметчийкалары, пинип атлы девелерӓ, гиттилӓр Авраамын чыраанын ардына. Бӧлеӂӓ о, алып Ревекайы, гитти евӓ.

62Исаак таман Беер-Лахай-Роидӓн гелмишти (о вакыт о йашарды Негев[†] топраанда). 63Авшамнен о чыкты кыра гезинмӓӓ. Калдырып башыны, о гӧрдӱ йаклашан бир девӓ керваныны. 64Ревека, гӧрӱп Исаакы, инди деведӓн 65да сорду Авраамын чыраана: «Ким бу адам, ани кырӂа каршы чыкэр бизӓ?» – «О беним чорбаӂым», – ӂувап етти изметчи. Ревека дуаклан ӧрттӱ ӱзӱнӱ. 66Чырак аннатты Исаака бӱтӱн йаптыкларыны. 67Исаак гӧтӱрдӱ Ревекайы о чадыра, нередӓ йашарды Сарра, онун анасы, да Ревека олду онун карысы. Исаак севди ону. Бӧлӓ анасынын ӧлӱмӱндӓн сора раатланды онун ӱрӓӓ.

### 25


Авраамын ӧбӱр евлатлары

1Авраам генӓ евленди, да онун ени карысы Кетурадан 2олду ооллары Зимран, Йокшан, Медан, Мадиан, Ишбак хем Шуах. 3Йокшандан дууду Шева хем Дедан. Деданын сойундан дуудулар ашурейлӓр, летушейлӓр хем леумейлӓр. 4Мадианын ооллары: Ефа, Ефер, Ханох, Авида хем Елдаа. Хепси оннар Кетуранын евлатлары.

5Хепсини, нейи варды, Авраам бракты Исаака. 6Есир карыларын[†][*] оолларыны да о, ӂӧмерт баашышлар верип, таа кендиси саайкан, узаклаштырып Исаактан, йоллады гӱндуусуна.


Авраамын ӧлӱмӱ хем гӧмӱлмеси

7Авраам йашады ӱз етмиш беш йыл. 8О йашады дойунӂа да, герӓӓ гиби ихтӓрлайып, ӂан верди хем бирлешти кенди деделериннӓн. 9Ооллары Исаак хем Измайыл гӧмдӱлӓр ону Махпела пешчерасында. Бу пешчера Мамрейӓ йакын хетей Ефронун, Цохарын оолунун, тарласындайды. 10Авраам сатын алдыйды бу тарлайы хетейлердӓн; бӧлеӂӓ орада гӧмӱлдӱ Авраам хем онун карысы Сарра[+]. 11Авраамын ӧлӱмӱндӓн сора Аллах иисӧзледи онун оолуну Исаакы. Исаак йашарды Беер-Лахай-Роидӓ.


Измайылын ооллары

12Тӓ Сарранын египетли изметчийкасы Хагардан Авраамын оолу Измайылын евлат бойлары ичин аннатма. 13Измайылын оолларынын адлары дуума сырасынӂа: илк оолу Невайот, Кедар, Адбеел, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Хадад, Тема, Етур, Нафиш хем Кедма. 16Буннар Измайылын ооллары, оники бойун бейлери – оннарын адлары, кӱӱлери хем ерлешмелери.

17Йашайып ӱз отуз еди йыл, Измайыл гечинди да бирлешти кенди деделериннӓн. 18Онун евлат бойлары ерлештилӓр Хавила хем Шур арасындакы бӧлгедӓ – Египетин каршысында, Ашура доору. Оннар кардашларыннан душманнык едӓрдилӓр.


Исаакын ооллары

19Тӓ Авраамын оолу Исаакын евлат бойлары ичин аннатма. 20Ачан Исаак кырк йашындайды, о евленди Ревекайа – Бетуелин кызына, Лаванын кызкардашына. Бетуел хем Лаван Падан-Арамда[†] йашайан арамейлӓрди. 21Исаак карысы ичин Саабийӓ дуа едӓрди, чӱнкӱ карысы дуудурамарды. Аллах ишитти онун йалвармасыны: Ревека гебӓ калды. 22Ама ооллары карнысында башладылар итиришмӓӓ. «Аӂаба не гелер беним башыма?» – деди Ревека да гитти сорсун Саабийӓ. 23Сааби она бӧлӓ деди: «Сенин карнында ики миллет вар, ики халк чыкаӂэк сенин карнындан. Бир халк ӧбӱрӱндӓн ӱстӱн чыкаӂэк, бӱӱйӱ кӱчӱӱнӓ измет едеӂек»[+].

24Ачан гелди вакыт, Ревеканын олду икиз ооллары. 25Илк чоӂук кып-кырмызыйды хем тӱӱлӱйдӱ, насыл хайван дериси; онун адыны койдулар Исав («тӱӱлӱ»). 26Онун ардына, тутунарак елӂеезиннӓн Исавын топуундан, дууду икинӂи чоӂук; онун адыны койдулар Иаков («тутмаа топуундан»)[*]. Ачан оннар дуудулар, Исаак алтмыш йашындайды.


Исав сатэр илк ооллук хакыны Иакова

27Чоӂуклар бӱӱдӱ. Исав олду кырлары севӓн бир беӂерикли авӂы, Иаков са олду чадырда йашайан бир йаваш адам. 28Исаак севӓрди Исавы, чӱнкӱ о дойурарды бобасыны кыр хайваны етиннӓн. Ревека са севӓрди Иакову.

29Бир керӓ, Иаков чорба пиширӓркӓн, Исав дӧндӱ авланмактан кайет йоргун. 30«Шу кырмызы чорбадан версӓнӓ ийейим! – деди о Иакова. – Аӂыктым хем куведим кесилди». Бу ӱзерӓ она Едом («кырмызы») адыны вердилӓр. 31«Илкин сӓн бана илк ооллук хакыны[*] вер», – деди она Иаков. 32«Бӓн шинди аачлыктан ӧлеӂӓм, – деди Исав. – Не лӓӓзым бана илк ооллук хакы?» 33«Озаман емин ет!» – деди Иаков. Исав емин етти, ани верер илк ооллук хакыны Иакова. 34Иаков верди Исава екмек хем мерӂимек чорбасы. Ийип-ичип, Исав калкты да гитти – илк ооллук хакы ичин о хич дӱшӱнмеди[+].

### 26


Исаак хем Авимелех

1Ханаан[†] топраанда генӓ олду аачлык (ниӂӓ илери, Авраамын вакыдында), да Исаак гитти Герар касабасына, филистимнилерин падишахына Авимелехӓ[+]. 2Сааби гӧрӱндӱ Исаака да деди: «Гитмӓ Египетӓ, ама ерлеш о топракта, нередӓ Бӓн сана сӧлейеӂӓм. 3Орада кал бир вакыт. Бӓн сениннӓн олаӂам хем сени иисӧзлейеӂӓм. Бӓн таманнайаӂам о емини, ани вердим сенин бобана Авраама: бӱтӱн бу топраклары вереӂӓм сана хем сенин сойуна[+]. 4Сенин евлат бойларыны зееделейеӂӓм гӧктеки йылдызлар кадар да вереӂӓм оннара бӱтӱн бу топраклары. Сенин евлат бойларындан ер ӱзӱндеки бӱтӱн халклара олаӂэк иилик –[+] 5чӱнкӱ Авраам сеследи Беним сӧзӱмӱ хем таманнады хепсини, не Бӓн буйурдум она: сымарламакларымы, законнарымы хем куралларымы».

6Исаак ерлешти Герарда. 7Ачан ерли инсаннар сордулар она Ревека ичин, о деди: «Бу беним кызкардашым», чӱнкӱ коркту демӓӓ «беним карым», дӱшӱнӱп, ани ерлилӓр вар насыл ӧлдӱрсӱннӓр ону Ревеканын бетеринӓ, ангысы пек гӧзӓлди[+]. 8Вакыт гидӓрди. Бир керӓ филистимни падишах Авимелех, пенчередӓн бакып, гӧрдӱ, ани Исаак сувазлээр Ревекайы. 9Авимелех чаарды Исаакы да деди: «Хализдӓ о сенин карындыр. Нечин дедин, ани о сенин кызкардашынмыш?» Исаак деди: «Коркардым, ани онун бетеринӓ сиз бени ӧлдӱреӂениз». – 10«Сӓн не гетирдин бизим башымыза? – деди Авимелех. – Биримиз сенин карыннан йатсайды – бизи бӱӱк гӱнаха сокаӂейдын!» 11Сора Авимелех билдирди халкына: «Ким бу адама йа да карысына докунурса, мутлак ӧлдӱрӱлеӂек».


Исаак йапэр аннашма Авимелехлӓн

12Ерлешип о топракта, Исаак екин екти. Сааби иисӧзледи ону: о йылын ектиинин ӱз катыны бичти. 13Исаак гиттикчӓ хеп зенгиннӓрди. Онун варлыы зееделенӓрди: 14шинди онун варды койун-кечи хем сыыр сӱрӱлери хем дӓ чок сайыда чыраа. Филистимнилӓр башладылар ону чок гӧрмӓӓ. 15Оннар, топраклан долдуруп, кападылар хепси пынарлары, ани Авраамын вакыдында каздыйдылар онун чыраклары[+]. 16Авимелех деди Исаака: «Гит йанымыздан. Сӓн биздӓн таа каави олдун».

17Исаак гитти орадан, ерлешти Герар чайырында 18да башлады енидӓн ачмаа о пынарлары, ани казылдыйды таа Авраамын гӱннериндӓ, чӱнкӱ филистимнилӓр Авраамын ӧлӱмӱндӓн сора о пынарлары капамыштылар. О верди пынарлара хеп о адлары, ани незаманса бобасы вермишти. 19Бир керӓ Исаакын чыраклары, чайырда казаркан, булдулар бир чӧшмӓ. 20Герар чобаннары гириштилӓр кавгалашмаа Исаакын чобаннарыннан, дейерӓк: «Су бизим!» Кавга бу пынар ичин башлады дейни, Исаак о пынарын адыны койду Есек («чекиш»). 21Оннар каздылар бир башка пынар; онун ичин дӓ кавга чыкты, онун адыны Исаак койду Ситна («кавга»). 22Орадан калкып, Исаак гитти таа ӧтӓӓ, казды таа бир пынар. Бурада артык кавга чыкмады. Исаак о пынарын адыны койду Реховот («енгинник») да деди: «Сааби битки-биткийӓ бизӓ енгинник верди, бу топракта зееделенелим дейни».

23Орадан Исаак дӧндӱ Беер-Шевайа. 24О геӂӓ она гӧрӱндӱ Сааби. «Бӓн сенин бобанын Авраамын Аллахыйым, – деди О. – Коркма: Бӓн Сениннӓн. Бӓн чыраамын Авраамын хатыры ичин иисӧзлейеӂӓм сени да зееделейеӂӓм сойуну». 25Куруп бурада бир курбан ери[†] хем чаарып Саабинин адыны, Исаак койду орада кенди чадырларыны. Чыраклары да орада бир пынар каздылар.

26Таман бу вакыт Исаака Герардан гелди Авимелех кенди насаатчысы Ахузатлан хем аскер башы Пихоллан. 27«Нечин бана гелдиниз? – сорду Исаак. – Сиз бендӓн азетмеерсиниз, таа ӱстӱнӓ куудунуз бени!» – 28«Биз гӧрериз, ани Сааби сениннӓн, – ӂувап еттилӓр оннар. – Бу ӱзерӓ истеериз, аники бизи сениннӓн бааласын емин. Гел йапалым бир аннашма! 29Емин ет, ани йапмайаӂан бизӓ кӧтӱлӱк: насыл биз сана докунмадык, ама саде иилик йаптык, изин вердик, саа-селӓм гидӓсин биздӓн. Шинди сӓн Сааби тарафындан иисӧзленмиш бир адамсын!» 30Исаак оннара бир бӱӱк софра курду, оннар идилӓр-ичтилӓр. 31Ертеси сабаа оннар бири-биринӓ емин еттилӓр. Исаак гечирди мусаафирлери, да оннар саа-селӓм гиттилӓр. 32Хеп о гӱнӱ чыраклар, ани казардылар пынар, хаберледилӓр Исаакы, ани булдулар су. 33Исаак койду о пынарын адыны Шива («емин»). Бурадан чекилер касабанын ады – Беер-Шева.


Исавын карылары

34Ачан Исав кырк йашындайды, о алды кендисинӓ ики кары, оннарын адлары Ехудит (хетей Бееринин кызы) хем Басемат (хетей Елонун кызы)[+]. 35Бу карылар Исаакын хем Ревеканын башына бела олдулар.

### 27


Иаков йаланнан кабледер бобасынын иисӧзлемесини

1Бир керӓ Исаак, артык ихтӓр хем кӧр, чаарды бӱӱк оолуну: «Оолум!» – деди о Исава. «Сеслеерим, боба!» – ӂувап етти она оолу. 2Исаак деди: «Бӓн артык ихтӓрым, бӱӱн-йаарын ӧлеӂӓм. 3Ал силӓхларыны – йайы хем оклары[*] – да чык кыра авланмаа[+]. 4Гетирдиин кыр хайваны етиндӓн йап бана беним севдиим имеейи, ийейим да ӧлмедӓӓн илери иисӧзлейим сени».

5Ама Ревека ишитти, не деди Исаак оолуна. Ачан Исав чыкты авланмаа, 6о деди оолуна Иакова: «Бӓн ишиттим, ниӂӓ сенин бобан деди сенин батӱна Исава: 7„Гетир бана кыр хайваны ети да йап беним беендиим имеейи. Ийип, бӓн иисӧзлейеӂӓм сени Саабинин ӧнӱндӓ, ӧлмедӓӓн илери“. 8Бак, оолум, сеслӓ, не буйур едеӂӓм сана. 9Гит сӱрӱндӓн гетир бана ики сечи олак. Бӓн оннардан бобанын севдии имеесини йапайым, 10сӓн дӓ гӧтӱр она, исин да ӧлмедӓӓн илери иисӧзлесин сени». 11«Беним батӱмун бӱтӱн гӱӱдеси тӱӱлӱ, – деди Иаков, – беним гӱӱдӓм сӓ кылсыз. 12Йа бобам бени йокларса? Еер о аннарса, ани бӓн ону гӱлмӓӓ алэрым, бана олмайаӂэк иисӧзлемӓк,[†] ама бетва». 13Ама анасы деди: «О бетва ко гелсин бана, оолум. Сӓн саде сеслӓ бени. Гит гетир олаклары».

14Иаков гетирди анасына олаклары. Ревека йапты бир татлы имӓк, насыл беенӓрди Исаак. 15Сора о алды бӱӱк оолунун Исавын тутмалык рубаларыны, ани варды евдӓ, гиидирди оннары кӱчӱк оолуна Иакова. 16Колларыны хем енсесини сарды олак дерисиннӓн, 17сора верди Иакова имӓклӓн екмӓӓ, ани йаптыйды. 18Иаков, гидип бобасынын йанына, деди: «Боба!» – «Бӓн бурадайым, оолум! Кимсин сӓн?» – 19«Бӓн Исавым, сенин илк оолун, – ӂувап етти Иаков. – Бӓн йаптым хепсини сӧледиин гиби. Калк отур да кыр хайваны етини и, сора да иисӧзлӓ бени». – 20«Насыл ӧлӓ чабуӂак хайваны туттун, оолум?» – сорду Исаак. Иаков деди: «Сааби, сенин Аллахын, бана йардым етти». – 21«Йаклаш йоклайым сени, оолум, герчектӓн Исавсын мы оса диилсин ми», – деди Исаак. 22Ачан Иаков йаклашты она, Исаак, йоклайып ону, деди: «Сес Иаковун, ама коллар – Исавын». 23Иаковун коллары тӱӱлӱйдӱ, Исавын коллары гиби, онуштан Исаак таныйамады ону да иисӧзледи ону.

24«Сӓн герчектӓн беним Исав оолумсун му?» – сорду о Иакова. Иаков деди: «Герчектӓн, бобам». 25Исаак деди: «Вер ийейим кыр хайваны етини да иисӧзлейим сени, оолум». Иаков верди бобасына имеейи, сора шарабы. Ийип-ичип, 26Исаак деди: «Йаклаш та ӧп бени, оолум». 27Иаков йаклашты да ӧптӱ бобасыны. Исаак, кокалайып онун рубаларыны, бӧлӓ иисӧзледи ону: «Оолумун кокусу – насыл кырларын кокусу, ангыларыны иисӧзледи Сааби. 28Ко Аллах версин сана гӧклерин чиийини, топраан берекетини, бол боодай хем ени шарап. 29Ко халклар сана измет етсиннӓр, сойлар баш иилтсиннӓр. Кардашларына чорбаӂы ол: ананын евлатлары сана баш иилтсиннӓр. Сени бетвалайан бетвалы олсун, иисӧзлейӓн иисӧзленмиш олсун!»

30Исаак Иакову иисӧзледийнӓн, Иаков Исаактан гелдийнӓн, осаат авланмактан гелди Исав батӱсу. 31О да йапты пек татлы имӓк, гӧтӱрдӱ бобасына да деди: «Боба, калксана ийӓсин кыр хайваны етини, ани бӓн гетирдим, да иисӧзлейӓсин бени!» – 32«Сӓн кимсин?» – сорду Исаак. «Бӓн сенин илк оолун Исавым», – деди Исав. 33Исаак, шашып, башлады титиремӓӓ, деди: «Е сендӓн илери ким о, авланып, бана имӓк гетирди? Бӓн идим да иисӧзледим ону, артык о иисӧзленмиш олду!»

34Исав, ишидип бобасынын аннаттыкларыны, аӂы-аӂы баарды, сора гиришти йалвармаа бобасына: «Бени дӓ иисӧзлесӓнӓ, боба!» – 35«Сенин кардашын гелди бана, – деди Исаак. – О алдатты бени да сенин еринӓ иисӧзленди». 36Исав деди: «Она бошуна Иаков («ширетликлӓн ӱстелейӓн») демеерлӓр – о ики керӓ бени алдатты! Илкин беним илк ооллук хакымы алды, шинди дӓ – беним еримӓ иисӧзленди! Аӂаба бана дейни дӓ калмады мы бир иисӧзлемӓн?»[+] 37Исаак ӂувап етти: «Бӓн йаптым ону сенин ӱстӱнӓ чорбаӂы, бӱтӱн сой-сенселесини йаптым она изметчи, вердим она екмӓӓ дӓ, шарабы да. Сенин ичин не йапабилирим, оолум?» 38Исав деди: «Сӓн саде бир кишийи ми вар насыл иисӧзлейӓсин, боба? Бени дӓ иисӧзлесӓнӓ, боба!» Сора бангыр-бангыр башлады ааламаа. 39Бобасы да бӧлӓ ӂувап верди:

«Гӧклерин чиийиндӓн, берекетли топрактан узак йашайаӂан.
40Кылычлан[*] йашайаӂан хем измет едеӂӓн кардашына.
Ама гелеӂек вакыт – сӓн каршы гидеӂӓн,
бойнундан атаӂан онун бойундурууну».


Иакову йоллээрлар Лаванын йанына

41Исавын йокту гӧзӱ гӧрсӱн Иакову о ӱзерӓ, ани бобасы ону иисӧзледи. «Бобам артык йуфкалады, йаклашэр йаслы гӱннӓр, – дӱшӱндӱ Исав, – озаман ӧлдӱрӱрӱм Иаков кардашымы!» 42Ама Ревекайа чытлаттылар бӱӱк оолунун неетлери ичин. О чаарды кӱчӱк оолуну Иакову да деди она: «Бак, сенин Исав батӱн коймуш неетинӓ ӧлдӱрмӓӓ сени. 43Сеслӓ бени, оолум: хемен кач беним Лаван батӱмун йанына, Харан касабасына. 44Орада кал бир вакыт, Исав батӱнун ӱфкеси гечинӂӓ. 45Ачан о унудаӂек, не йаптын сӓн она, да усланаӂек, озаман бӓн сени орадан чаарырым. Нечин бир гӱндӓ икинизи дӓ кайбедейим!»

46Ревека деди Исаака: «Бу хетей гелиннеримизин бетеринӓ ӂаным буазыма гелди. Еер Иаков да оннара бензӓр бир буралы хетей кыза евленирсӓ, хич йок нейӓ йашайым!»[+]

### 28

1Исаак чаарды Иакову да, иисӧзлейип ону, верди бӧлӓ бир насаат: «Ханааней[†] кызларындан кендинӓ кары алма. 2Гит Падан-Арам[†] топраана, ананын бобасынын Бетуелин евинӓ, да евлен дайканын Лаванын бир кызына[+]. 3Иисӧзлесин сени Бӱӱк Куветли Аллах! Ко йапсын ӧлӓ, ани сенин сойун дуудурсун хем зееделенсин; аники сенин сойундан чекилсин бир алай халк! 4Аллах Авраамы иисӧзледии гиби, иисӧзлесин сени хем сенин сойуну, – да сӓн чорбаӂы оласын о топракларда, нередӓ йашээрсын ниӂӓ йабанӂы; о топракларда, ани Аллах вердийди Авраама». 5Исаак гечирди оолуну, да Иаков гитти Падан-Арама, Лавана, арамей Бетуелин оолуна. Лаван Ревеканын (Иаковун хем Исавын анасынын) батӱсуйду.


Исавын ӱчӱнӂӱ карысы

6Исав ӱӱренди, ани Исаак, иисӧзлейип Иакову, йолламыш ону Падан-Арама, евленсин дейни, хем вермиш она насаат, ханааней кызларындан кары алмасын. 7О гӧрдӱ, ани Иаков, сеслейип анасыннан бобасыны, гитмиш Падан-Арама. 8Озаман Исав аннады, ани ханааней гелиннери бобасы беенмеер, 9онуштан о гитти Авраамын оолуна Измайыла да, башка карыларындан каарӓ, алды кендисинӓ кары Махалаты, Измайылын кызыны, Невайотун кызкардашыны[+].


Иаковун дӱшӱ

10Чыкып Беер-Шевадан, Иаков доорулду Харана. 11Етишип бир ерӓ, о орада дургунду геӂелемӓӓ, чӱнкӱ караннык оларды. Койуп башы алтына бир таш, о йатты уйумаа. 12Дӱшӱндӓ о гӧрдӱ бир мердивен, ангысы етишӓрди ердӓн чак гӧклерӓ; Аллахын ангиллери о мердивендӓн пинӓрдилӓр хем инӓрдилӓр. 13Сааби, дуруп мердивенин ӱстӱндӓ, дейӓрди Иакова: «Бӓн Саабийим, сенин деденин Авраамын хем Исаакын Аллахыйым. Бу топраа, ангысынын ӱстӱндӓ сӓн йатэрсын, Бӓн верерим сана хем сенин евлат бойларына. 14Топрак тозу гиби чок олаӂэк сенин евлатларынын сайысы. Оннар даалаӂеклар дӧрт тарафа – гӱндуусуна хем гӱнбатысына, пойраза хем ӱӱленӓ доору. Ер ӱзӱндеки хепси сойларына иилик олаӂэк сендӓн хем сенин евлат бойларындан![+] 15Бӓн сенин йанындайым: нерейи дӓ гитсӓн, Бӓн коруйаӂам сени – хем гетиреӂӓм бу топраклара геери. Бӓн сендӓн айырылмайаӂам: таманнайаӂам хепсини, не сана ададым». 16Уйандыйнан, Иаков деди: «Хакына, Сааби бурада – ама бӓн буну билмӓрдим! 17Не коркунч бу ер! – деди о, титсинип. – Бу Аллахын евидир, гӧклерин капусу!»

18Ертеси сабаа Иаков алды о ташы, ани койдуйду башы алтына, койду ону дикинӓ да дӧктӱ ӱстӱнӓ зейтин олойу айозламаа дейни[+]. 19Бу ерин адыны койду Бет-Ел («Аллахын еви») – касабанын илерки адыйды Луз[+]. 20Сора Иаков, емин едип, адады: «Еер Аллах бенимнӓн олурса, коруйарак бени йолда, бана ийеӂек хем руба верирсӓ, 21хем бӓн саа-селӓм бобамын евинӓ дӧнӱрсӓм, озаман Сааби беним Аллахым олаӂэк. 22О нышан ташы, ангысыны бӓн дикинӓ койдум, олаӂэк Аллахын еви. Хем хербир иштӓн, не Сӓн бана верерсин, онунӂу пайыны бӓн Сана вереӂӓм»[+].

### 29


Иаков каршылашэр Рахиллӓн

1Иаков илерледи йолуну да етишти Гӱндуусу халкларынын топраана. 2Кырда о гӧрдӱ бир пынар, онун йанында да ӱч койун сӱрӱсӱ – бурада сулардылар хайваннары. Пынарын аазы капалыйды бир бӱӱк ташлан: 3ачан топланарды хепси сӱрӱлӓр, чобаннар актарардылар о ташы, сора да генӓ еринӓ койардылар. 4«Кардашлар, нерелийсиниз?» – сорду Иаков чобаннара. «Харанныйыз», – дедилӓр оннар. 5О сорду: «Нахорун унукасыны Лаваны билерсиниз ми?» Оннар дедилӓр: «Билериз». 6«Саа-селӓм ми?» – сорду о. «Саа-селӓм. Тӓ таман онун кызы Рахил гелер койуннарлан», – ӂувап еттилӓр оннар. – 7«Авшамадак таа чок вар, – деди Иаков чобаннара, – сӱрӱлери таа еркен топламаа. Сулайын койуннары да хайдайын, отласыннар». 8«Хепси сӱрӱлӓр топланмадаан хем таш актарылмадаан, олмаз, – дедилӓр оннар. – Анӂак озаман койуннары суларыз».

9-10Иаков оннарлан лафедӓркӓн, йаклашты Рахил, Лаван дайкасынын кызы, ангысы гӱдӓрди бобасынын сӱрӱсӱнӱ – о чобаннык едӓрди. Гӧрӱп Рахили хем Лаванын сӱрӱсӱнӱ, Иаков йаклашты пынара да, актарып ташы, сулады дайкасынын койуннарыны. 11Сора ӧптӱ Рахили да бангыр-бангыр аалайарак 12сӧледи, ани о Рахилин бобасынын сенселеси, Ревеканын оолу. Рахил качарак гитти сӧлемӓӓ бу хабери бобасына. 13Ишидип, ани оннара гелди кызкардашынын оолу Иаков, Лаван осаат качарак гитти каршыламаа мусаафири, сарылып, ӧптӱ ону да гетирди евинӓ. Иаков аннатты гечирдиклерини. 14Лаван деди она: «Сӓн беним сенселӓмсин, беним канымсын!»


Иаковун евленмеси

Ачан Иаковун Лаванда калдыындан гечти бир ай, 15Лаван деди она: «Беним сенселӓмсин дейни, парасыз мы бана ишлейеӂӓн? Сӧлӓ, некадар ӧдек истеерсин?» 16Лаванын ики кызы варды, бӱӱйӱн ады Лийа, кӱчӱӱн Рахил. 17Лийанын гӧзлери йуфкайды, ама Рахилин хем ӱзӱ, хем бойу пек гӧзӓлди. 18Иаков севдаланды Рахилӓ да деди Лавана: «Кӱчӱк кызын Рахил ичин еди йыл сана ишлейеӂӓм». – 19«Ани аалемӓ вереӂӓм, таа ии сана верейим. Кал бендӓ», – деди Лаван. 20Еди йыл Иаков чалышты Рахил ичин, ама о еди йыл она гӧрӱндӱ сансын биркач гӱн, чӱнкӱ о севӓрди кызы.

21Сора Иаков деди Лавана: «Нередӓ беним карым? Гелди вакыт евленейим она». 22Лаван чаарды хепси комушуларыны да йапты бир конуш. 23Караннык олдуйнан, о гӧтӱрдӱ Иакова Лийа кызыны, да Иаков йатты онуннан. 24(Кызына измет етсин дейни, Лаван верди кенди изметчийкасыны Зелфайы.)

25Сабаа олдуйнан, Иаков бакты – йанында Лийа! «Сӓн не йаптын бана? – деди Иаков Лавана. – Бӓн Рахил ичин сенин йанында ишлӓмедим ми? Сӓн нечин алдаттын бени?» – 26«Бизим адетлерӓ гӧрӓ кӱчӱк кызы йок насыл евермӓӓ бӱӱк кыздан илери, – деди Лаван. – 27Тӓ битсин бу дӱӱн хафтасы, да сора биз кӱчӱк кызы да сана веририз, ама онун ичин дӓ сӓн ишлейеӂӓн бана таа еди йыл». 28Иаков кайыл олду. Лийайлан гечирди бир хафта, сора Лаван она верди Рахил кызыны. 29(Рахилӓ измет етсин дейни, верди кенди изметчийкасыны Валайы.) 30Иаков Рахиллӓн дӓ йатты. О севди Рахили Лийадан пек, да ишледи Лавана таа еди йыл.


Иаковун ушаклары

31Ачан Сааби гӧрдӱ, ани Лийа севилмеди, О верди колайлык дуудурсун ушак, Рахил сӓ дуудурамарды. 32Лийа гебӓ калды, дуудурду бир чоӂук да деди: «Сааби гӧрдӱ беним кахырымы. Шинди артык коӂам бени севеӂек». Бунун ичин онун адыны койду Рувим («кахыры гӧрмӓӓ»).

33Сора генӓ гебӓ калды хем дуудурду таа бир чоӂук да деди: «Сааби ишитти, ани бӓн севилмедим, да верди бана таа бир чоӂук!» Онун да адыны койду Симеон («ишитмӓӓ»).

34Сора генӓ гебӓ калды да дуудурду таа бир чоӂук. «Шинди артык коӂам бана бааланаӂэк, – чӱнкӱ бӓн она ӱч чоӂук дуудурдум!» Ӱчӱнӂӱ чоӂуун адыны койду Леви («бааланмаа»).

35Таа бир керӓ гебӓ калды – генӓ бир чоӂук дуудурду. «Шинди метиннейеӂӓм Саабийи!» – деди о да койду чоӂуун адыны Иуда («метиннемӓӓ»). Ондан сора вазгечти дуудурмаа.

### 30

1Рахил, гӧрӱп, ани дуудурамээр Иакова ушак, кысканарды какусуну. «Вер бана ушак, – дейӓрди о Иакова. – Еер вермӓрсӓн, бӓн ӧлӱрӱм!» 2Ама Иаков, дарылып, деди она: «Сана Аллах ушак вермеер, бӓн диилим Аллах е!» – 3«Тӓ Вала, беним изметчийкам, – деди Рахил. – Онуннан йат, ко о дуудурсун беним ичин ушак, баари ондан ушакларым олсун!» 4Рахил верди она Вала изметчийкасыны, ани Иаковун олсун таа бир карысы. Иаков йатты онуннан. 5Вала гебӓ калды да дуудурду она бир чоӂук. 6«Аллах бени доору чыкарды, – деди Рахил. – О ишитти беним йалвармамы да верди бана бир оол». О койду чоӂуун адыны Дан («доору чыкармаа»).

7Рахилин изметчийкасы Вала генӓ гебӓ калды да дуудурду Иакова таа бир чоӂук. 8«Какума каршы бӱтӱн куведимнӓн бӓн гӱрештим да енседим ону», – деди Рахил. О койду чоӂуун адыны Нафтали («гӱрешмӓӓ»).

9Лийа, гӧрӱп, ани онун башка олмайаӂэк ушаа, верди Иакова Зелфа изметчийкасыны, ани Иаковун олсун таа бир карысы. 10Зелфа дуудурду Иакова бир чоӂук. 11«Бу беним уурум!» – деди Лийа да койду чоӂуун адыны Гад («уур»). 12Зелфа дуудурду Иакова икинӂи оолу. 13«Бу беним кысметим! – деди Лийа. – Карылар бана дейеӂеклӓр кысметли!» Да койду чоӂуун адыны Ашер («кысметли»).

14Бир керӓ, боодай бичмӓк вакыдында, Рувим, булуп тарлада мандрагор[*], гетирди анасына Лийайа. Рахил деди Лийайа: «Версӓнӓ бана да о мандрагордан, ани булмуш сенин оолун». – 15«Коӂамы алдын – сана етмӓз ми? Шинди оолумун булдуу мандрагору да мы алмаа истеерсин?» – «Еер о мандрагору бана верӓрсӓн, – деди Рахил, – бу геӂӓ коӂам сениннӓн йатаӂэк».

16Авшамнен, Иаков тарладан евӓ гелдийнӓн, Лийа, каршы чыкып она, деди: «Бӱӱн гел беним йаныма, чӱнкӱ оолумун мандрагор отларыннан бӓн ӧдештим сенин ичин». О геӂӓ Иаков йатты Лийайлан. 17Сааби ишитти Лийанын дуасыны: о дуудурду Иакова бешинӂи оолуну. 18«Аллах ӧдӱллендирди бени онун ичин, ани бӓн вердим коӂама изметчийкамы», – деди Лийа да койду чоӂуун адыны Исахар («ӧдӱллендирмӓӓ»). 19Лийа генӓ гебӓ калды да дуудурду Иакова алтынӂы оолуну. 20«Аллах бана бӱӱк бир баашыш верди! – деди о. – Артык коӂам бана сайгы гӧстереӂек, чӱнкӱ бӓн она дуудурдум алты оол!» Да койду чоӂуун адыны Завулон («сайгы гӧстермӓӓ»). 21Сора Лийа дуудурду бир кыз да койду онун адыны Дина.

22Ама Аллах Рахили дӓ унутмады, ишитти онун дуасыны да верди она колайлык ушак дуудурсун. 23Рахил гебӓ калды, дуудурду бир чоӂук да деди: «Аллах куртарды бени айыплыктан». 24О деди: «Ко Сааби версин бана таа бир оол!» да койду оолунун адыны Иосиф («вермӓӓ таа бир»).


Иаковун сӱрӱлери зееделенер

25Ачан Рахил дуудурду Иосифи, Иаков деди Лавана: «Колвер бени, дӧнейим евӓ, ана тарафыма, 26ушакларымнан хем карыларымнан барабар, ангылары ичин бӓн ишледим сана. Сӓн билерсин, некадар бӓн измет еттим сана!» – 27«Еер хошлуклан бакарсан бана, йалварэрым, кал бурада! – деди она Лаван. – Фал чекмектӓн аннадым, ани сенин хатырыннан Сааби бени иисӧзледи. 28Сӧлӓ, не ӧдек истеерсин, бӓн ӧдейеӂӓм». 29«Кендин билерсин, – ӂувап етти Иаков, – насыл бӓн измет еттим сана, насыл бактым сенин сӱрӱлерини. 30Бӓн таа гелмедийнӓн, сенин малын азды, шинди сӓ гит-гидӓ зееделенди! Е кенди евим ичин незаман чалышаӂам?» – 31«Сӧлесӓнӓ, не верейим сана?» – сорду Лаван. «Бӓн сендӓн бишей истӓмеерим, – деди Иаков. – Саде бир иш йапарсан бана, илери доору да гӱдеӂӓм хем коруйаӂам сенин хайваннарыны: 32бӱӱн, бӱтӱн сенин сӱрӱлерин ичиндӓн гечип, айырайым хепсини бенекли, алаӂа хем кара койуннары, хем дӓ бенекли хем алаӂа кечилери. Бана бу ӧдек олсун. 33Сана колай олсун денемӓӓ беним доорулууму: бундан беери гелдиин заман бакарсын, не алдым бӓн кендимӓ ӧдек еринӓ; еер гӧрӱрсӓн бендӓ бенексиз хем алаӂасыз кечи йа да кара олмайан койун, – сай, ани оннары чалмышым».

34«Ислӓӓ! – деди Лаван. – Олсун ӧлӓ, ниӂӓ сӧледин». 35Ама о гӱнӱ Лаван, айырып хепсини текир хем бенекли текелери, хепсини алаӂа хем бенекли кечилери, хепсини кара койуннары, верди оннары кенди оолларына. 36Сора Иаковдан узаклашты ӱч гӱннӱк йол кадар. Иаков да гӱдӓрди Лаванын калан сӱрӱсӱнӱ.

37Иаков алды кавак, бадем хем платан аачларындан таазӓ даллары да, сойуп ширит гиби оннарын кабыны, ачты бийаз чентиклери. 38Сойдуу чыбыклары о койду су йалакларына, нередӓн хайваннар су ичӓрдилӓр. Кечилӓр, гелдийнӓн су ичмӓӓ, чифтлешӓрдилӓр. 39Кечилӓр текир чыбыкларын ӧнӱндӓ чифтлештии ичин, дууардылар текир, алаӂа хем бенекли йаврулар. 40Хем дӓ койуннары Иаков айырарды хем чевирӓрди ӧлӓ, ани оннар баксыннар Лаванын сӱрӱлериндеки текир хем кара хайваннара. Шинди Иаковун артык варды кенди сӱрӱлери, о тутарды оннары айыры, Лаванын сӱрӱлеринӓ катмарды. 41Ачан чифтлешӓрдилӓр каави хайваннар, озаман Иаков койарды чыбыклары йалаклара, оннарын гӧзлери ӧнӱндӓ, аники оннар чатышсыннар о чыбыкларын йанында. 42Ачан са чифтлешӓрдилӓр йуфка хайваннар, озаман о чыбыклары коймарды. Бӧлеӂӓ йуфка хайваннар дӱшӓрдилӓр Лавана, каавилӓр сӓ – Иакова. 43Иаков олду хализ бир зенгин адам, еденди чок койун хем кечи сӱрӱсӱ, чырак кары хем адам, девӓ хем ешек.

### 31


Иаков качэр Лавандан

1Иаков ишитти, ани Лаванын ооллары онун ичин бӧлӓ деерлӓр: «Иаков алды бобамызын бӱтӱн варлыыны! Кенди зенгинниини о казанды бобамызын варлыыннан!» 2Иаков кендиси дӓ хесапалды, ани Лаван бакмээр она ниӂӓ илери. 3Сааби деди Иакова: «Дӧн деделеринин топраана, сенселенин йанына. Бӓн олаӂам сениннӓн».

4Иаков буйурду, чаарсыннар Рахиллӓн Лийайы, гелсиннӓр о кыра, нередӓ отларды онун сӱрӱлери, 5да деди: «Бӓн гӧрерим, сизин бобаныз бана ескиси гиби бакмээр. Ама бобамын Аллахы бенимнӓн. 6Сиз билерсиниз, ани бӓн ишледим бобаныза бӱтӱн куведимнӓн, 7о са бени алдадарды, он керӓ дииштирди беним ӧдееми. Ама Аллах вермеди она изин, йапсын бана зарар. 8Ачан бобаныз дейӓрди бана: „Сенин хакын, бенекли хайваннар олсун“, – бӱтӱн сӱрӱдӓ дууарды бенекли хайваннар. Ачан са дейӓрди: „Сенин хакын текир хайваннар олсун“, – бӱтӱн сӱрӱдӓ текир хайваннар дууарды. 9Бӧлеӂӓ Аллах бобанызын сӱрӱсӱнӱ, ондан алып, бана верди. 10Бир керӓ, о вакыт, ачан хайваннар чатышардылар, бӓн гӧрдӱм дӱшӱмдӓ, ани чатышан текелӓр текир, бенекли йа да алаӂайдылар. 11„Иаков!“ – деди бана дӱшӱмдӓ Аллахын ангили. „Бурадайым!“ – дедим бӓн. 12„Бак, хепси чатышан текелӓр текир, бенекли хем алаӂа. Чӱнкӱ Лаванын сана йаптыкларыны хепсини гӧрдӱм. 13Бӓн Алла́хым, ани сана гӧрӱндӱйдӱм Бет-Елдӓ, нередӓ Бана емин еттийдин, дӧкӱп таш ӱстӱнӓ зейтин олойу. Калк та гит бу топрактан ана тарафына“»[+].

14Рахил хем Лийа дедилӓр Иакова: «Бобамызын евиндӓ санки таа вар мы бизим пайымыз йа да варлыымыз? 15О бизи йабанӂы сайэр; о сатты бизи хем бизим ичин не ӧдек алдыйса, ону хепсини харӂады. 16Бӧлӓйсӓ, озаман бӱтӱн варлык, ангысыны Аллах алды бобамыздан, о бизим хем ушакларымызын. Аллах сана не дедийсӓ, ону йап».

17Иаков пиндирди ушакларыны хем карыларыны девелерӓ, 18алды бӱтӱн варлыыны, топлады сӱрӱсӱнӱ, ани о казандыйды Падан-Арамда,[†] да доорулду Ханаан[†] топраана, Исаак бобасынын йанына. 19Лаван таман гиттийди койуннары кыркмаа, да Рахил алды йанына бобасынын идолларыны. 20Бутакым Иаков алдатты арамей Лаваны: бишей она сӧлӓмейип, 21алып бӱтӱн варлыыны, качты ондан. Айкырлайып Фырат дересини, доорулду Галаад байырларына.


Лаван такышэр Иаковун ардына

22Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ Лавана билдирдилӓр, ани Иаков качты. 23Топлайып сой-сенселесини, о такышты онун ардына. Еди гӱндӓн сора о етишти Иакову Галаад байырларында. 24Ама о геӂӓ Аллах, арамей Лаванын дӱшӱнӓ гелип, деди: «Бак, серт лаф Иакова сӧлӓмӓ!»

25Лаван етишти Иакову. Иаков артык курмушту чадырыны Галаад байырларында. Лаван да хеп о ердӓ сой-сенселесиннӓн ерлешти. 26Лаван Иакова деди: «Нечин бӧлӓ йапэрсын? Сӓн алдаттын бени! Кызларымы сансын ӂенктӓ пленӓ алдын! 27Нечин сӓн качтын бендӓн саклы? Нечин бени алдаттын? Нечин бана сӧлӓмедин? Бӓн сени севинчлӓн хем тӱркӱлӓрлӓн, ӂынгырдаклан хем лира чалгысыннан йола гечиреӂейдим. 28Бракмадын унукаларымнан хем кызларымнан, ӧпӱшӱп, прост олайым! Ахмаклык йаптын. 29Вар куведим сизӓ кӧтӱлӱк йапайым, ама бобанызын Аллахы дӱн геӂӓ деди бана: „Бак, серт лаф Иакова сӧлӓмӓ!“ 30Ислӓӓ, бендӓн гиттин, нечинки бобанын евини ӧзлемишин. Ама нечин чалдын беним аллахларымы?»

31«Корктум, – деди Иаков. – Бӓн санардым, ани зорлан алаӂан кызларыны елимдӓн. 32Ама кимдӓ булурсан аллахларыны, о саа калмайаӂэк! Кардашларымызын ӧнӱндӓ кендин аара, еер бендӓ варса сенин бишейин, ал ону!» Иаковун хабери йокту, ани идоллары чалды Рахил.

33Лаван гирди Иаковун, Лийанын хем ики изметчийканын чадырларына, ама бишей буламады. Чыкып Лийанын чадырындан, о гирди Рахилин чадырына. 34Рахил сӓ бобасынын идолларыны девӓ семеринин алтына койуп, отурду оннарын ӱстӱнӓ. Бобасы тарашлады чадыры, ама бишей буламады. 35Рахил деди она: «Дарылма, бобам, сенин ӧнӱндӓ айакча дурамадыым ичин: бӓн кефсизим, ниӂӓ карылар хер ай олэрлар». Лаван херердӓ аарады, ама идоллары буламады.

36Иаков, чиледӓн чыкып, ӱфкели деди: «Беним не кабаатым, не гӱнахым вар, ани сӓн бӧлӓ ӱфкӓйлӓн такыштын ардыма? 37Бӱтӱн беним ишлерими актардын – сенин ишлериндӓн бишей булдун му? Варса, гӧстер, ко беним сенселӓм хем сенин сенселӓн сӧлесиннӓр, ангымыз доору. 38Ирми йыл сенин йанында ишледим. Койуннарын хем кечилерин хич дӱшӱк йапмады. Сенин сӱрӱндӓн бӓн коч имедим. 39Хайваннары ӂанаварлар параладыйса, бӓн сана оннары гӧстермедим, зарарыны кендим капаттым. Геӂӓ ми, гӱндӱз мӱ чалынмыш хайван – хербир хайванын хесабыны бендӓн истедин. 40Гӱндӱз зеетлӓрди бени сыӂак, геӂӓ – суук, гӧзлерими кыпмардым. 41Ирми йыл сенин евиндӓ йашадым. Ондӧрт йыл измет еттим ики кызын ичин, алты йыл – сӱрӱн ичин. Сӓн сӓ он керӓ дииштирдин беним ӧдееми. 42Еер олмасайды бенимнӓн дедемин Аллахы – Авраамын Аллахы, Ангысындан Исаак та коркэр – беллики, сӓн бени бош еллӓн йоллайаӂейдын. Ама Аллах гӧрдӱ беним чектиклерими хем чалышмаларымы, онуштан бу геӂӓ Кендиси бени аркайа алды!»


Иаков аннашма йапэр Лаваннан

43Лаван ӂувап етти Иакова: «Бу кызлар беним кызларым, ушаклар беним ушакларым, сӱрӱлӓр беним сӱрӱлерим. Не гӧрерсин бурада – хепси беним. Бӱӱн кызларыма йа да оннарын ушакларына кӧтӱлӱк йапабилирим ми? 44Гел йапалым аннашма, сӓн хем бӓн, хем ко о гӧстерсин, ани бизим арамыз ии».

45Иаков, алып бир таш, койду ону дикинӓ, ниӂӓ бир нышан ташыны,[+] 46да деди сойдашларына: «Таш топлайын». Топлайып ташлары, адамнар йывдылар оннары бирери да о йывынын йанында екмек идилӓр. 47Лаван о йывынын адыны койду Егар-Сахадута, Иаков са о йывынын адыны койду Галаад[*]. 48Лаван деди: «Бу йывын аклымыза гетиреӂек бизим аннашмамызы». Бу ӱзерӓ йывынын ады койулду Галаад. 49Она деерлӓр таа Мицпа («гӧзледиӂинин ери»), чӱнкӱ Лаван деди: «Ко Аллах гӧрсӱн бизи икимизи, ачан бири-биримиздӓн узаклашаӂез. 50Еер сӓн азарларсан кызларымы йа да, оннардан каарӓ, аларсан кендинӓ башка кары, тутасын аклында: диил инсан, ама Аллах бизи гӧзледер!»

51«Бак, – деди Лаван Иакова, – бу таш йывыны хем бу нышан ташы, ани бӓн койдум арамызда, – 52андырэрлар бизим аннашмамызы. Не бӓн гечеӂӓм йывынын ӧтӓӓнна сана кӧтӱлӱк йапмаа, не дӓ сӓн гечеӂӓн йывынын хем нышан ташынын берӓӓнна бана кӧтӱлӱк йапмаа дейни. 53Ко бизим деделеримизин аллахлары – Авраамын Аллахы хем Нахорун аллахы – арамызда судйа олсуннар».

Иаков емин етти Аллахын адыннан, Ангысындан коркарды онун бобасы Исаак[+]. 54Сора Иаков, байырда курбан кесип, чаарды сенселесини екмек имӓӓ. Имектӓн сора оннар геӂеледилӓр байырда. 55Ертеси сабаа еркен Лаван ӧптӱ унукаларыны хем кызларыны, иисӧзледи оннары да сора евинӓ гитти.

### 32


Иаков хазырланэр гӧрӱшмӓӓ Исавлан

1Иаков илерледи йолуну да каршылашты Аллахын ангиллериннӓн. 2Гӧрӱп оннары, Иаков деди: «Бу Аллахын конак ери». О ерин адыны койду Маханайим («ики конак ери»).

3Иаков кендисинин ӧнӱсора йоллады хаберӂилери Исав батӱсуна, ани йашарды Сеир топраанда (Едом тарафында), 4хем буйурду, сӧлесиннӓр она бӧлӓ лафлары: «Беним чорбаӂыма Исава бутакым дейин: „Сенин чыраан Иаков бӧлӓ деди: ‘Бӓн чок вакыт, шиндийӓ кадар, йашадым йабанӂы гиби Лаванын йанында. 5Шинди беним вар ӧкӱзлерим, ешеклерим, койуннарым, адам хем кары чыракларым. Йоллээрым сана, беним чорбаӂыма, бу хабери хем умут едерим, ки сӓн бана хошлуклан бакаӂан’“». 6Геери дӧнӱп, хаберӂилӓр дедилӓр Иакова: «Биз гиттик сенин Исав батӱнун йанына. Дӧртӱз адамнан о гелер каршыламаа сени».

7Иаков пек коркту, онун ӂаны сыкылды. Йанындакы адамнары, койун-кечилери, сыырлары хем девелери о бӧлдӱ ики алайа. 8«Еер Исав чарпарса алайын биринӓ, – дӱшӱнӓрди Иаков, – баари ӧбӱр алай куртулур». 9Сора Иаков дуа етти: «Сааби! Бӱӱк бобамын Авраамын Аллахы, Исаак бобамын Аллахы! Сӓн бана дедийдин: „Дӧн деделеринин топраана, сенселенин йанына, Бӓн сана хайыр йапаӂам“[+]. 10О ииликлери хем хайырлары, ани Сӓн бана йаптын, бӓн, Сенин чыраан, казанмадым. Ачан гечтийдим Иордан дересини, елимдӓ саде бир сопа варды, шинди сӓ ики алай варлыым вар. 11Йалварэрым, кору бени Исав батӱмдан! Коркэрым, ани о гелеӂек да ӧлдӱреӂек бизи хепсимизи, карыларлан ушаклары да! 12Чӱнкӱ Сӓн ададыйдын: „Бӓн сана хайыр йапаӂам, дениз куму гиби сайысыз чок йапаӂам сенин евлатларыны“»[+].

13Иаков геӂеледи орада, ертеси сабаа айырды кенди сӱрӱлериндӓн Исава баашыш: 14икиӱз кечи, ирми текӓ, икиӱз койун, ирми коч, 15отуз саамал девӓ йавруларыннан барабар, кырк инек, он буа, ирми диши ешек хем он еркек ешек. 16О верди хайваннары чыракларына, хербир сӱрӱйӱ айыры, да деди: «Гидин беним ӧнӱмӂӓ, сӱрӱлерин арасында бошлук бракын». 17Биринӂисинӓ Иаков деди: «Ачан гӧреӂӓн беним Исав батӱму, да о сана сорарса: „Кимин адамыйсын? Нерейи гидерсин? Кимин хайваннарыны хайдээрсын?“ – 18озаман она де: „Бу хайваннар сенин чыраан Иаковун, о йоллады баашыш беним чорбаӂыма Исава. Кендиси Иаков гелер бизим ардымыздан“». 19Икинӂи хайдайыӂыйа да, ӱчӱнӂӱсӱнӓ дӓ, хем каланына да Иаков буйурду, Исавлан булушарсалар, хеп бӧлӓ сӧлесиннӓр – 20хем мутлак десиннӓр: «Сенин чыраан Иаков гелер бизим ардымыздан». Бутакым Иаков, йоллайып ӧнӱсора баашыш, умутланарды йымышатсын Исавын ӱреени. «Сора, ачан гӧрӱшеӂез ӱз-ӱзӓ, беким, о баашлар бени», – дӱшӱнӓрди Иаков. 21Бӧлеӂӓ, йоллайып илери баашышы, Иаков калды геӂелемӓӓ о ердӓ, нередӓ конакландыйды.


Иаков гӱрешер Аллахлан

22Иаков о геӂӓ калкты, алды йанына ики карысыны, ики изметчийкасыны, онбир оолуну да суа бир ердӓн айкырлады Йабук дересини. 23О хепсини оннары гечирди каршы тарафа, сора гечирди бӱтӱн кенди варлыыны. 24Ачан Иаков калды йалныз, Биркимсей гиришти онуннан гӱрешмӓӓ да гӱрешти таа айдыннанынӂа. 25Гӧрӱп, ани енсейӓмеер Иакову, О урду онун будунун ойнак кемиинӓ – да о кемик чыкты ериндӓн. 26Сора деди Иакова: «Брак бени, чӱнкӱ дан ери башлады аармаа». – «Бракмайаӂам, таа Сӓн бени иисӧзлӓмейинӂӓ», – ӂувап етти Иаков. 27«Ниӂӓ сенин адын?» – сорду О. Ӧбӱрӱ деди: «Иаков». 28Озаман О деди: «Бундан беери сенин адын олаӂэк диил Иаков, ама Израил («Аллахлан гӱрешӓн»), чӱнкӱ сӓн гӱрештин Аллахлан хем инсаннарлан да ӱстӱн чыктын». –[+] 29«Бана адыны сӧлесӓнӓ!» – йалварды Иаков. Ама О ӂувап етти: «Нечин сӓн сорэрсын Беним адымы?» Да иисӧзледи Иакову.

30О ерин адыны Иаков койду Пениел («Аллахын ӱзӱ»), дейип: «Бӓн бурада Аллахы ӱз-ӱзӓ гӧрдӱм да саа-селӓм калдым»[+]. 31Ачан Иаков айырыларды Пениелдӓн, гӱнеш дууду. О топалларды. 32(Бу бетерӓ израиллилӓр бӱӱнкӱ гӱнӓдӓн, хайван будуну ийӓркӓн, бут кемииндӓн синири имеерлӓр. Нечинки О урдуйду Иаковун бут синиринӓ.)

### 33


Иаков каршылашэр Исавлан

1Иаков бакты да гӧрдӱ, ани гелер Исав, онун йанында да дӧртӱз адам. О бӧлдӱ ушаклары Лийайа, Рахилӓ хем ики изметчийкасына. 2О дизди изметчийкаларыны ушакларыннан ӧнӓ, Лийайы ушакларыннан оннарын ардына, Рахили дӓ Иосифлӓн ен геери. 3Кендиси дӓ гечти хепсинин ӧнӱнӓ да, йаклашаркан батӱсуна, еди керӓ диз чӧкӱп, иилтти башыны ерӓ кадар.

4Исав качарак чыкты Иакова каршы да сармашып ӧптӱ ону. Икиси дӓ башладылар ааламаа. 5Исав бакты карылара хем ушаклара да сорду: «Ким буннар сенин йанында?» Иаков деди: «Буннар о ушаклар, ангыларыны Аллах баашлады сенин чыраана». 6Йаклаштылар изметчийкалар ушакларыннан да баш иилттилӓр. 7Сора йаклаштылар да баш иилттилӓр Лийа ушакларыннан. Биткидӓ дӓ йаклаштылар Иосиф хем Рахил да баш иилттилӓр.

8«Сӓн нечин йолладын бана бу сӱрӱлери йолда?» – сорду Исав. «Сӓн бана хошлуклан бакасын дейни, чорбаӂым», – ӂувап етти Иаков. 9«Беним вар бол малым, кардашым, – деди Исав. – Сенин малын сана калсын».

10«Олмаз, – деди Иаков, – еер хошлуклан бакарсан бана, каблет беним баашышларымы! Сенин ӱзӱнӱ гӧрмӓӓ беним ичин Аллахын ӱзӱнӱ гӧрмӓӓ гиби, нечинки сӓн бени кабул еттин! 11Каблетсӓнӓ беним баашышымы. Аллах бана ӂӧмерт елиннӓн верди, беним вар бол малым». Иаков йалварды Исава, таа о кайыл олунӂа каблетмӓӓ баашышлары.

12«Чыкалым йола, – деди Исав Иакова. – Бӓн гидеӂӓм ӧнӱндӓ». 13Ама Иаков деди она: «Чорбаӂым, сӓн билерсин, некадар йуфка ушаклар. Таа ӱстӱнӓ, йанымда саамал кечилӓрлӓн койуннар хем инеклӓр вар: еер бир гӱн оннары зорларсак, кечилӓр хем койуннар хепси ӧлӱр. 14Таа ии, чорбаӂым, сӓн беним ӧнӱмӂӓ гитсӓнӓ – бӓн дӓ сенин ардына гидеӂӓм – еникуну, ниӂӓ хайваннар гидер, ниӂӓ ушаклар гидер, таа Сеир топраанда сана, беним чорбаӂыма, етишинӂӓ». 15– «Йанымдакы адамнарын биркачыны бракайым сана», – теклиф етти Исав. Ама Иаков деди: «Нечин, чорбаӂым? Сӓн ӧлӓ дӓ бана чок хошлук йапэрсын».

16О гӱнӱ Исав дӧндӱ Сеирӓ. 17Иаков са гитти Сукота. Орада о кендинӓ калдырды бир ев, хайваннарына да йапты бордей. Бунун ичин бу ерӓ деерлӓр Сукот («бордейлӓр»).


Иаков ерлешер Шехем касабасынын йанында

18Дӧнӱп Падан-Арамдан,[†] Иаков саа-селӓм етишти Ханаан[†] топраанда булунан Шехем касабасына да ерлешти йакыннарда[+]. 19О тарлайы, нередӓ Иаков курду чадырларыны, о сатын алды Хаморун оолларындан ӱз койун паайына. Хаморун бир оолунун адыйды Шехем. 20Орада Иаков йапты бир курбан ери[†] да койду онун адыны Ел-Елохе-Израил («Аллах, Израилин Аллахы»).

### 34


Дина хем Шехем

1Иаковун хем Лийанын кызы Дина гитти ерли кызлара мусаафирлӓӓ. 2Хаморун оолу Шехем (Хамор са хивей халкынданды, о бӧлгенин бейи), гӧрӱп Динайы, тутту ону да зорлан йатты онуннан. 3О севди Динайы, Иаковун кызыны, бааланды она ӱрӓӓннӓн, йалпак лафлар она сӧлӓрди, 4да деди кенди бобасына Хамора: «Алсана бу кызы бана кары».

5Ачан Иаков ишитти, ани онун кызыны, зорладып, маскараламышлар, онун ооллары кырда хайваннары гӱдӓрди. Оннар гелинӂӓ, Иаков сес чыкармады. 6Шехемин бобасы Хамор гелди Иаковун йанына лафетмӓӓ дейни. 7Иаковун ооллары, ишидип, не олду, осаат дӧндӱлӓр кырдан евӓ. Оннар пек кахырлыйдылар хем ӱфкелийдилӓр, чӱнкӱ Иаковун кызыны зорламак – Израил халкына бӱӱк азар: бӧлӓ йапмаа олмаз!

8Хамор деди: «Шехем, беним оолум, севдаланмыш сизин Динайа. Версениз ону оолума кары! 9Бизӓ сенселӓ олунуз. Бизӓ кызларынызы вериниз, бизим дӓ кызларымызы сиз алыныз. 10Бизимнӓн барабар йашайын, топрак ӧнӱнӱздӓ – нередӓ истӓрсениз ерлешин, алыш-вериш йапын, кендинизӓ топрак еденин». 11Шехем дӓ Динанын бобасына хем кардашларына бӧлӓ деди: «Хошлуклан бана бакын, вереӂӓм, не истӓрсениз! 12Некадар ӧдек хем баашыш истӓрсениз, хепсини вереӂӓм. Саде верин бу кызы бана кары».

13Озаман Иаковун ооллары Шехемӓ хем онун бобасына Хамора вердилӓр йаландырыӂы ӂувап, чӱнкӱ Шехем зорлады оннарын кызкардашыны Динайы. 14«Олмаз буну йапалым, – дедилӓр оннар. – Вермӓӓ кызкардашымызы кесикли олмайан[*] адама бизим ичин утанч олур. 15Еер хепси сизин еркеклериниз бизим гиби кесикли олурса, саде озаман кайыл олуруз. 16Озаман биз сизӓ кызларымызы кары верӓбилириз хем сизин кызларынызы кары алабилириз. Озаман биз барабар йашарыз хем бир халк олуруз. 17Ама еер кайыл олмарсаныз да кендинизӓ кесиклик[†] йапмарсаныз, биз, Динамызы алып, гидӓриз».

18Хамор хем Шехем кайыл олдулар бу теклифӓ. 19Шехем бракмады сорайа оннарын теклифини – окадар севӓрди Иаковун кызыны. Шехем сӓ бобасынын евиндӓ ен сайгылы кишийди. 20Сора Хамор хем Шехем, йаклашып касаба порталарына, дедилӓр инсаннара: 21«Бу адамнар бизӓ достча бакэрлар. Ко ерлешсиннӓр бизим топраамызда, алыш-вериш йапсыннар. Топракларымыз гениш, ер вар оннара да, бизӓ дӓ. Биз алаӂэз оннарын кызларыны кары хем вереӂез бизим кызларымызы оннара кары. 22Ама оннар кайыл олэрлар йашамаа бизимнӓн барабар хем олмаа бир халк, саде еер хепси бизим адамнарымыз кесикли олурса, ниӂӓ оннарын. 23Оннарын сӱрӱлери, оннарын варлыклары хем хепси хайваннары бизим олур, еер биз кайыл олурсак оннарын теклифинӓ да оннар бизимнӓн барабар йашарса». 24Касабалы инсаннар кайыл олдулар Хаморлан хем Шехемнӓн, да касабанын хепси адамнары каблеттилӓр кесиклии.

25Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ, ачан адамнар таа аӂы чекӓрди, Иаковун ооллары Симеон хем Леви – Динанын кардашлары, алып кылычлары[*], кушкусуз касабайа гирдилӓр да кыйдылар орада хепсини адамнары, ким кесиклик йаптыйды. 26Кестилӓр Хамору хем Шехеми, алдылар Динайы Шехемин евиндӓн да гиттилӓр. 27Сора Иаковун ооллары, дӧнӱп канны кесим еринӓ, сойгуннадылар касабайы, нередӓ зорладылды оннарын кызкардашы. 28Оннар хайдадылар койуннары, сыырлары, ешеклери, алдылар кендинӓ хепсини, не булдулар касабада хем кырда, 29бӱтӱн варлыкларыны, ушакларыны, карыларыны, евлериндеки хербир иши алдылар кендилеринӓ.

30Озаман Иаков деди Симеона хем Левийӓ: «Сиз беним башыма бела гетирдиниз! Бурадакы инсаннары – ханаанейлери[†] хем перизейлери – бана душман йаптыныз. Биз диилиз чок, оннар бирлешӓрсӓ да бени ӧлдӱрӓрсӓ, бӱтӱн бизим сойумуз йок олур!» 31Ама Симеон хем Леви ӂувап еттилӓр она: «Олмаз бакмаа бизим кызкардашымыза, ниӂӓ бир ороспуйа![*]»

### 35


Иаков дӧнер Бет-Елӓ

1Аллах деди Иакова: «Калк да гит ерлеш Бет-Елӓ. Орада кур бир курбан ери[†] Аллаха, Ангысы гӧрӱндӱйдӱ сана, ачан качардын Исав батӱндан»[+]. 2Иаков деди евдекилеринӓ хем хепсинӓ йанындакы инсаннара: «Йабанӂы аллахлардан, ани вар сиздӓ, атылыныз, йыканып-пакланыныз да дииштириниз рубаларынызы. 3Биз гидериз Бет-Елӓ. Орада бӓн кураӂам бир курбан ери Аллаха, Ангысы гелӓрди бана йардыма зор вакытта хем булунарды беним йанымда херердӓ, нерейи бӓн гидӓрдим». 4Оннар вердилӓр Иакова хепси йабанӂы аллахларыны, кулакларындан чыкарып кӱпелери[*], оннары да вердилӓр Иакова. Иаков хепсини буннары гӧмдӱ Шехемӓ йакын бир фидан алтында. 5Чыктылар оннар йола. Долайлардакы касабаларда йашайан инсаннар такышмадылар Иаковун ооллары ардына, нечин дейни оннары сардыйды Аллах коркусу.

6Иаков кенди инсаннарыннан етишти Луз касабасына (бӱӱнкӱ Бет-Ел), ангысы булунэр Ханаан[†] топраанда, 7да курду орада бир курбан ери. О койду бу ерин адыны «Ел-Бет-Ел» («Бет-Елин Аллахы»), чӱнкӱ орада она гӧрӱндӱйдӱ Аллах, ачан Иаков качарды батӱсундан[+]. 8Ӧлдӱ Девора, ангысы Ревекайы емзирӓрди. Ону гӧмдӱлӓр Бет-Елин ашаасында фидан алтында, о фиданын адыны койдулар Аллон-Бахут («ааламак фиданы»)[+].

9Ачан Иаков дӧндӱ Падан-Арамдан,[†] Аллах генӓ гӧрӱнӱп она, иисӧзледи ону 10да деди: «Сенин адын Иаков, ама бундан беери сана демейеӂеклӓр Иаков. Сенин адын олаӂэк Израил!» Да койду онун адыны Израил[+]. 11Сора Аллах деди она: «Бӓн Бӱӱк Куветли Алла́хым. Дуудурун хем зееделӓнин: сендӓн чекилеӂек бир халк – кӓр бир алай халк! Сендӓн чекилеӂек падишахлар![+] 12О топраа, ани Бӓн вердийдим Авраама хем Исаака, Бӓн вереӂӓм сана хем сенин евлат бойларына». 13Ачан Аллах калкты йукары о ердӓн, нередӓ лафетти Иаковлан, 14Иаков койду о ерӓ дикинӓ бир таш да, ону айозламаа дейни, дӧктӱ таш ӱстӱнӓ шарап хем зейтин олойу[+]. 15Иаков о ерин, нередӓ Аллах лафетти онуннан, койду адыны Бет-Ел[+].


Вениаминин дуумасы хем Рахилин ӧлӱмӱ

16Ачан оннар узаклаштылар Бет-Елдӓн да йаклаштылар Ефрата касабасына, Рахил дуудурду. Дуудурмасы зор олду, 17Рахил чок санӂы чекти. «Коркма! – деди луфуса бабусу, – таа бир оолун олэр». 18Ама Рахил ӧлӱм атиндӓйди. Ӂан верӓркӓн, о койду чоӂуунун адыны Венони («зеетлеримин оолу»). Ама бобасы верди оолуна ад Вениамин («саа тарафымдакы оолум»). 19Рахил ӧлдӱ да Ефрата (шинди денилер Вифлеем) йолунда гӧмӱлдӱ[+]. 20Иаков Рахилин мезарында дикти бир нышан ташы. Бу мезар ташы бӱӱннӓн-бӱӱн орада дурэр.


Иаковун ооллары

21Израил илерледи йолуну да курду чадырларыны Мигдал-Едерин ӧбӱр тарафында. 22Израил о топракта йашаркан, Рувим йатты бобасынын есир карысыннан[†][*] Валайлан. Бобасы ӱӱренди буну.

Иаковун варды оники оолу[+].

23Лийанын ооллары: Рувим (Иаковун илк оолу), Симеон, Леви, Иуда, Исахар хем Завулон.

24Рахилин ооллары: Иосиф хем Вениамин.

25Валанын, Рахилин изметчийкасынын, ооллары: Дан хем Нафтали.

26Зелфанын, Лийанын изметчийкасынын, ооллары: Гад хем Ашер. Иаковун Падан-Арамда дууан ооллары буннардыр.


Исаакын ӧлӱмӱ

27Иаков гелди бобасына Исаака Мамрейӓ, Кирйат-Арбанын (бӱӱн денилер Хеврон) йанында, нередӓ бир вакыт калмыш Авраам, сора да Исаак[+]. 28Ӱз сексӓн йыл йашады Исаак. 29О гечинди ихтӓр, дойуп йашамаа. Ӧлӱп, бирлешти кенди деделериннӓн. Ону гӧмдӱлӓр ооллары Исав хем Иаков[+].

### 36


Исавын евлат бойлары

1Тӓ Исавын (она таа деерлӓр Едом) евлат бойлары ичин аннатма[+]. 2Исав алды кендисинӓ карыларыны ханааней[†] кызларындан: Адайы – хетей Елонун кызыны, Охоливамайы – Ананын кызыны, хивей Цивонун унукасыны, 3хем дӓ Басематы, Измайылын кызыны, Невайотун кызкардашыны[+]. 4Ада Исава дуудурду Елифазы, Басемат – Реуели, 5Охоливама – Еушу, Йаламы хем Корахы. Буннар Исавын ооллары, ани дуудулар Ханаан топраанда. 6Исав топлады кенди карыларыны, оолларыны, кызларыны, евиндеки хепси адамнарыны, сӱрӱлерини, Ханаан тарафында казандыы варлыыны да, айырылып Иаков кардашындан, гитти башка мемлекетӓ. 7Чӱнкӱ оннарын варды окадар чок варлыклары, ани оннар, кенди сӱрӱлериннӓн, артык сыймардылар йашасыннар барабар бу топракта. 8Исав (она таа деерлӓр Едом) ерлешти Сеир байырларында.

9Тӓ Исавын, едомитлерин дедесинин, евлат бойлары ичин аннатма. 10Тӓ Исавын евлат бойларынын адлары: Исавын оолу Елифаз – Ада карысындан, Исавын оолу Реуел – Басемат карысындан. 11Елифазын ооллары: Теман, Омар, Цефо, Гатам хем Кеназ. 12Тимна, Елифазын есир карысы[†][*], дуудурду Елифаза Амалек оолуну. Буннар Исавын евлатлары Ададан. 13Реуелин ооллары: Нахат, Зерах, Шама хем Миза. Буннар Исавын евлатлары Басематтан. 14Исавын ооллары, ангыларыны дуудурду Ананын кызы хем Цивонун унукасы Охоливама: Еуш, Йалам хем Корах.

15Тӓ Исавдан чекилӓн сойлар: Исавын илк оолундан Елифаздан – Теман, Омар, Цефо, Кеназ, 16Корах, Гатам, Амалек. Буннар Елифаздан чекилӓн сойлар, Аданын евлат бойлары, оннар йашээрлар Едом топраанда. 17Исавын оолундан Реуелдӓн чекилӓн сойлар: Нахат, Зерах, Шама хем Миза. Буннар Реуелдӓн чекилӓн сойлар, Исавын Басемат карысындан евлат бойлары, оннар йашээрлар Едом тарафында. 18Исавын евлат бойлары Охоливамадан: Еуш, Йалам хем Корах сойлар. Бу сойлар чекилерлӓр Исавын карысындан Охоливамадан, Ананын кызындан. 19Буннар хепси Исавын евлат бойлары хем оннарын сойлары. Бу сойлара деерлӓр Едом халкы.


Сеирин евлат бойлары

20Бу топракта йашарды хорей халкы – Сеирин евлат бойлары. Онун ооллары: Лотан, Шовал, Цивон, Ана,[+] 21Дишон, Ецер хем Дишан. Буннар хорей сойларынын адлары, оннар Едом тарафында йашайан Сеирин евлат бойлары.

22Едом топраанда Сеирин евлат бойларынын адлары: Лотанын ооллары – Хори хем Хемам. Лотанын таа варды кызкардашы, онун адыйды Тимна. 23Шовалын ооллары: Алван, Манахат, Гевал, Шефо хем Онам. 24Цивонун ооллары: Айа хем Ана (о Ана, ангысы чолда булду чӧшмӓ, ачан отладарды Цивон бобасынын ешеклерини). 25Ананын ушаклары: онун оолу Дишон хем онун кызы Охоливама.

26Дишонун ооллары: Хемдан, Ешбан, Итран хем Керан.

27Ецерин ооллары: Билхан, Зааван хем Акан.

28Дишанын ооллары: Уц хем Аран.

29Хорейлерин сойлары буннарды: Лотан, Шовал, Цивон, Ана, 30Дишон, Ецер хем Дишан. Сеир топраанда сойлары буннарды.


Едомун падишахлары

31Израиллилерин таа кенди падишахлары йоккан, Едому кулланды бу падишахлар: 32илкин Едомда падишахлык етти Беорун оолу Бела, баш касабанын адыйды Динхава. 33Бела ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ гечти Боцралы Йовав, Зерахын оолу. 34Йовав ӧлдӱйнӓн, падишах олду Теман топраандан Хушам[+]. 35Хушам ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ падишах олду Бедадын оолу Хадад, ангысы енседи мадианнылары Моав топраанда, баш касабасынын адыйды Авит. 36Хадад ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ падишах олду Масрекалы Самла. 37Самла ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ падишах олду Реховот-Ханнахарлы Саул. 38Саул ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ падишах олду Баал-Ханан, Ахборун оолу. 39Ахборун оолу Баал-Ханан ӧлдӱйнӓн, онун еринӓ падишах олду Хадар, баш касабасынын адыйды Пагу, онун карысынын адыйды Мехетавел; о Матредин кызы, Ме-Захавын унукасы.

40Бойларына хем ерлешмелеринӓ гӧрӓ Исавын сойлары буннарды: Тимна, Алва, Етет, 41Охоливама, Ела, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мивцар, 43Магдиел, Ирам. Буннарды Едомун сойлары, ангыларын адлары верилийди ерлешмелерӓ о топракта, нередӓ йашардылар. Едомитлерин дедеси Исавды.

### 37


Иосиф хем онун кардашлары

1Иаков ерлешти Ханаан[†] тарафында, нередӓ йашады онун бобасы. 2Тӓ Иаковун евлат бойлары ичин аннатма.

Иосиф онеди йашындайды. О кардашларыннан барабар гӱдӓрди койун-кечи сӱрӱлерини – йардым едӓрди кардашларына (бобасынын Вала хем Зелфа карыларындан оолларына). Кардашларынын кӧтӱ йаптыкларыны билдирӓрди бобасына.

3Иосиф дуудуйду, ачан Израил бӱӱк йаштайды, бу ӱзерӓ Израил севӓрди ону таа пек, некадар ӧбӱр оолларыны, баашладыйды она бир герӂик руба. 4Кардашлар, гӧрӱп, ани бобалары Иосифи север таа пек, некадар оннары, башладылар окадар азетмемӓӓ Иосифтӓн, ани онуннан йалпак лафедӓмӓрдилӓр.

5Бир керӓ Иосиф гӧрдӱ бир дӱш. Ачан о аннатты дӱшӱнӱ кардашларына, оннар башладылар таа пек азетмемӓӓ ондан. 6«Сеслӓйин, не гӧрдӱм дӱшӱмдӓ! – деди о. – 7Сансын биз тарлада демет баалээрыз, да беним деметим калкты дикинӓ, сизин деметлериниз дӓ, дуруп доз-долай, иилдилӓр онун ӧнӱндӓ!» 8Кардашлар дедилӓр: «Сайылэр, сӓн бизим ӱстӱмӱзӓ падишах мы олаӂан? Бизӓ заабит ми олаӂан?» Да башладылар таа да пек азетмемӓӓ ондан – онун дӱшлери ичин хем аннаттыклары ичин.

9Иосиф, гӧрӱп таа бир дӱш, аннатты ону да кардашларына: «Бӓн дӱшӱмдӓ гӧрдӱм, сансын гӱнеш, ай хем онбир йылдыз ӧнӱмдӓ иилдилӓр!» 10Ачан о аннатты бу дӱшӱнӱ бобасына хем кардашларына, бобасы азарлады ону: «Не бичим дӱш бу? Чыкэр ӧлӓ, ани биз хепсимиз – хем бӓн, хем анан, хем кардашларын – гелип, ӧнӱндӓ ерӓ кадар иилеӂез ми?» 11Кардашлар ӱфкелендилӓр Иосифӓ, ама онун аннатмасы калды бобасынын аклысында.


Кардашлар сатэрлар Иосифи есирлӓӓ

12Гӱнӱн бириндӓ Иосифин кардашлары гиттилӓр кыра гӱтмӓӓ бобасынын хайваннарыны Шехем долайларында. 13Израил деди Иосифӓ: «Кардашларын гӱдерлӓр хайваннары Шехемин йанында. Хайди сени дӓ оннарын йанына йоллайым». – «Бӓн хазырым», – деди Иосиф бобасына[+]. 14«Гит бак кардашларына хем сӱрӱйӓ, – деди бобасы, – хепси ислӓӓ ми, да бана хабер гетир». Бу лафларлан бобасы гечирди ону йола.

Чыкып Хеврон чайырындан, Иосиф гитти Шехемӓ. 15Кырда гезинӓркӓн, о разгелди бир адама. «Не аарээрсын бурада?» – сорду о Иосифӓ. 16«Аарээрым кардашларымы, – ӂувап етти Иосиф. – Билмеерсин ми, нередӓ оннар гӱдерлӓр койуннары?» – 17«Оннар гиттилӓр бурадан, – деди адам, – ишиттим, лафедӓрдилӓр, ани Дотана гидеӂеймишлӓр».

Иосиф гитти Дотана да булду орада кардашларыны. 18Оннар таа узакта хесапалдылар Иосифи да, о йаклашынӂа, лафландылар ӧлдӱрмӓӓ ону. 19«Тӓ гелер дӱш гӧрӱӂӱ! – дедилӓр бири-биринӓ. – 20Хайди ӧлдӱрелим ону да аталым бир су куйусуна, сора дейелим, ани ону паралады бир ӂанавар. Озаман бакалым, дӱшлери аслы чыкаӂэк мы!» 21Рувим, ишидип буну, куртарды Иосифи. «Ӧлдӱрмейин ону, – деди Рувим. – 22Кан дӧкмейин. Ани кенди еллеринизлӓн ӧлдӱреӂениз, таа ии атын ону чолун ортасында те о куйуйа». Онун аслы неетийди – куртармаа Иосифи да бобасына геери гӧтӱрмӓӓ.

23Ачан Иосиф йаклашты кардашларына, оннар йыртарак чыкардылар онун сыртындан герӂик рубасыны 24да аттылар ону бир куйуйа. Куйу бошту, онда су йокту. 25Таман отуруп екмек имӓӓ, кардашлар гӧрдӱлӓр, ани Галаад тарафындан гелер измайыллы алыш-веришчилерин бир керваны – оннарын девелери Египетӓ гӧтӱрӓрдилӓр тӱрлӱ хош кокулу смола хем балзам. 26Иуда деди: «Не казанырыз, ӧлдӱрӱрсӓк кардашымызы? Сора лӓӓзым олаӂэк саклайалым кабаатымызы. 27Таа ии саталым ону измайыллылара, ко еллеримиз пак олсун. Чӱнкӱ о бизим кардашымыз, канымыз бир». Кардашлары кайыл олдулар[+]. 28Ачан мадианны алыш-веришчилӓр[*] йаклаштылар, кардашлар чыкардылар Иосифи куйудан да саттылар оннара ирми гӱмӱшӓ. Измайыллылар хайдадылар Иосифи Египетӓ.

29Рувим дӧндӱ куйунун йанына да гӧрдӱ, ани Иосиф орада йок, о кахырдан йыртты сыртында рубаларыны. 30«Чоӂук йок орада! – деди Рувим, дӧнӱп кардашларынын йанына. – Не йапайым шинди бӓн?» 31Озаман кардашлар алдылар Иосифин гӧлмеени да, кесип бир текӓ, булаштырдылар гӧлмӓӓ каннан. 32Сора, гетирип гӧлмӓӓ бобаларына, дедилӓр: «Тӓ не биз булдук. Баксана – бу гӧлмек сенин оолунун му оса диил ми?» 33Иаков таныды гӧлмӓӓ да баарды: «Оолумун рубасы! Ону ӂанавар имиш, олмалы! Хакына, Иосифи параламыш!» 34Иаков, сыртындакы рубаларыны йыртып, баалайып белинӓ бир парча чувал платы, чок гӱн сыравардыр оолу ичин йас тутту. 35Хепси ооллары хем кызлары гелдилӓр онун йанына аутмаа ону, ама Иаков сеслӓмеди оннары. «Йок, – дейӓрди о, – оолумун йанына йас тутарак ӧбӱр дӱннейӓ инеӂӓм!» Да дизерӓк хеп ааларды оолуну.

36Алыш-веришчилӓр сӓ бу вакыт хайдадылар Иосифи Египетӓ да саттылар Потифара – бир бӱӱк адама, фараонун баш коруйуӂусуна.

### 38


Иуда хем Тамар

1О вакыт Иуда, айырылып кардашларындан, ерлешти йашамаа Адуламдан бир адамын йанында, ангысынын адыйды Хира. 2Орада Иуда каршылашты бир ханааней[†] кызлан. Кызын бобасынын адыйды Шуа. Иуда евленди она. 3Кары гебӓ калды да дуудурду бир оол, онун адыны койдулар Ир. 4Кары генӓ гебӓ калды, дуудурду таа бир чоӂук, адыны койду Онан. 5Генӓ бир чоӂук дуудурду, адыны койду Шела. Ачан дууду Шела, Иуда Кезивдӓйди.

6Илк оолу Ир ичин Иуда алды бир кары, онун адыйды Тамар. 7Ама Саабинин гӧзӱндӓ Ир гӱнахкерди, бу бетерӓ Сааби ону ӧлдӱрдӱ. 8Озаман Иуда деди Онана: «Сӓн лӓӓзым йатасын батӱнун карысыннан да таманнайасын девер борӂуну: илерледӓсин батӱнун сойуну[*]».

9Ама Онан билӓрди, ани ушак сайылмайаӂэк онун, онуштан о, батӱсунун карысыннан йаттыы заман, херкерӓ тоомуну ерӓ акыдарды, аники батӱсунун сойуну узалтмамаа дейни. 10Онун бу йаптыы Саабинин гӧзӱндӓ гӱнахты, онуштан Сааби ӧлдӱрдӱ Онаны да. 11Озаман Иуда деди Тамар гелининӓ: «Дӧн бобанын евинӓ да йаша орада, беним оолум Шела бӱӱйӱнӂӓ», – чӱнкӱ о дӱшӱнӓрди: «Аӂаба ӧлмесин Шела да кардашлары гиби».

Бӧлеӂӓ Тамар дӧндӱ бобасынын евинӓ.

12Хайли вакыт гечтиктӓн сора Иуданын карысы, Шуанын кызы, ӧлдӱ. Ачан битти Иуданын йас тутмасы, о гитти Тимнайа о инсаннара, ангылары кыркарды онун койуннарыны, онун досту адуламны Хира да гитти онуннан барабар.

13Тамара хабер вердилӓр: «Сенин кайнатан гидер Тимнайа кыркмаа койуннарыны». 14Тамар сойунду дул рубаларыны, сарылды бир шаллан, аники ону танымасыннар, да отурду Тимна йолунда булунан Енаим гиришиндӓ, чӱнкӱ о гӧрӓрди, ани Шела артык бӱӱдӱ, ама она изин вермедилӓр Шелайлан евленсин. 15Иуда, гӧрӱп ону, санды, ани о бир ороспу[*], чӱнкӱ онун ӱзӱ ӧртӱлӱйдӱ. 16О сапты йолдан онун тарафына да деди: «Хади гел, сениннӓн йатмаа истеерим», чӱнкӱ билмӓрди, ани о онун гелини. Тамар сорду: «Сениннӓн йатарсам, не вереӂӓн бана?» 17«Сӱрӱмдӓн сана бир олак йоллайаӂам», – ӂуваплады о. «Олаа таа йолламадыйнан, не вереӂӓн бана шинди, ани бӓн инанайым сени?»

18«Не верейим сана?» – сорду Иуда.

Тамар деди: «Кенди мӱхӱрӱнӱ, гайтаныны[*] хем елиндеки сопаны».

Хепсини буннары верип, Иуда йатты Тамарлан, да о гебӓ калды.

19Сора Тамар, гидип, сойунду шалыны да генӓ гииди дул рубаларыны.

20Иуда, амаанетини[*] геери алмаа дейни, адуламны достундан йоллады бир олак, ама досту карыйы буламады. 21О сорду оралы инсаннара: «Енаимдӓ йол бойунда бир ороспу варды, нередӓ о?»

«Бурада ӧлӓ бир кары йок», – дедилӓр она.

22О дӧндӱ Иуданын йанына да деди: «Бӓн буламадым ону, оралы инсаннар бана дедилӓр: „Бурада йок ороспу“».

23Иуда деди: «О ишлери, ани алды, ко браксын кендисинӓ, зерӓ гӱлӱнтӱ олуруз. Бӓн йолладым она олаа, ама сӓн карыйы буламадын».

24Ӧлӓ бир ӱч айдан сора Иудайа хабер вердилӓр: «Сенин гелинин ороспулук етмиш да гебӓ калмыш». Иуда деди: «Чыкарын ону дышары да йакын!»

25Ачан Тамары чыкарардылар, о кайнатасына йоллады хабер: «Бӓн гебӓ калдым бу ишлерин саабисиндӓн» – хем таа деди: «Баксана, бу мӱхӱр, гайтан хем сопа киминдир?»

26Иуда, таныйып бу ишлери, деди: «Бу инсан бендӓн таа доору, нечинки бӓн ону Шела оолума алмадым». Да биртаа онуннан йатмады.

27Ачан гелди вакыт кары дуудурсун, аннашылды, ани онун карнысында вар икиз. 28Кары дуудураркан, икизлерин бириси елини дышары чыкарды; озаман луфуса бабусу баалады онун елинӓ бир кырмызы иплик да деди: «Бу илк дууду». 29Ама ушак чекти елини геери, да кардашы илк дууду. Луфуса бабусу деди: «Сӓн насыл кендинӓ кедик ачтын?» Да койду онун адыны Парец («кедик ачмаа»). 30Сора дууду онун кардашы, ангысынын елинӓ баалыйды кырмызы иплик. Онун адыны койдулар Зерах («дан ери»).

### 39


Иосиф хем Потифарын карысы

1Измайыллылар Иосифи гӧтӱрдӱлӓр Египетӓ. Орада ону сатын алды фараонун бир адамы, коруйуӂуларын башы египетли Потифар[+].

2Сааби Иосифлӓнди, да онун ишлери ислӓӓ гидӓрди египетли чорбаӂысынын евиндӓ. 3Онун чорбаӂысы гӧрдӱ, ани Сааби Иосифлӓн хем ани О йардым едер она, ууру ислӓӓ гитсин хербир иштӓ. 4Иосиф казанды онун хайырыны да олду онун изметчиси. Потифар койду ону кенди евинӓ хем бӱтӱн чорбаӂылыына буйуруӂу. 5Озамандан беери, ачан о койду Иосифи ӂувапчы кенди евинӓ хем бӱтӱн чорбаӂылыына, Сааби иисӧзледи египетлинин евини Иосифин хатыры ичин. Потифарын евинӓ, тарласына, бӱтӱн варлыына Сааби берекет верди. 6Бу ӱзерӓ Потифар верди Иосифин елинӓ хепсини кенди ишлерини; имӓк имеесиндӓн каарӓ, египетлинин башка хич бир заамети калмады.

Иосиф гӧзӓл хем кыврак бойлу бир адамды. 7Бираздана чорбаӂысынын карысы она гӧз койду да деди: «Йат бенимнӓн».

8Ама Иосиф инкӓр етти, дейип: «Чорбаӂым верди беним елимӓ бӱтӱн варлыыны, кендисинин евдӓ хич бир заамети йок. 9Бу евдӓ бендӓн бӱӱк кимсей йок. Беним ичин хич бишей йасак йок – сендӓн каарӓ: сӓн онун карысыйсын. Насыл бӓн бӧлӓ бир кӧтӱлӱк йапайым, Аллахын ӧнӱндӓ гӱнаха гирейим?» 10Потифарын карысы хер гӱн хеп савашарды йанылтмаа Иосифи, ама о кайыл олмады йатмаа онуннан.

11Бир гӱн Иосиф гирди чорбаӂысынын евинӓ кенди ишини йапмаа дейни. Евдӓ башка кимсей йокту. 12Потифарын карысы, тутуп Иосифи рубасындан, деди: «Йат бенимнӓн!» Ама Иосиф, кенди рубасыны карынын елиндӓ бракып, качарак чыкты евдӓн дышары. 13Гӧрдӱйнӓн, ани Иосиф качты, бракып рубасыны онун елиндӓ, 14кары чаарды чыраклары да деди: «Бакын: бу чыфыды гетирдилӓр бурайы, ани о бизи гӱлмӓӓ алсын! О гелди беним йаныма да истеди йатмаа бенимнӓн! Бӓн ӱӱсек сеслӓн баардым. 15Ишидип, ани бӓн баарэрым, о бракты рубасыны да качты дышары!» 16Коӂасы таа евӓ гелинӂӓ, о тутту кендисиндӓ Иосифин рубасыны. 17Коӂасына да хеп ӧлӓ аннатты: «О чыфыт чырак гелди йаныма – сӓн гетирдин ону бурайы, ани гӱлмӓӓ алсын бени! 18Ачан бӓн гириштим баармаа, йардыма чаармаа, о бракты рубасыны да качты евдӓн!» 19Ишидип карысынын аннаттыкларыны: «Тӓ не истеди йапсын бана сенин чыраан», – Иосифин чорбаӂысы ӱфкеленди. 20О буйур етти, тутсуннар Иосифи да атсыннар зындана – орайы, нередӓ тутардылар падишахын капанӂыларыны.


Иосиф зынданда

Бӧлӓ Иосиф дӱштӱ зындана. 21Ама Сааби онуннанды, О йапты она иилик: Иосиф казанды зындан башынын хайырыны. 22О верди Иосифин елинӓ хепсини капанӂылары. Иосиф бӱтӱн зындан ишлеринин ӂувапчысыйды. 23Зындан башынын да хич бир заамети йокту, чӱнкӱ Сааби Иосифлӓнди да йардым едӓрди она хербир иштӓ.

### 40


Иосиф ачыклээр капанӂыларын дӱшлерини

1Бираз вакыт гечтийнӓн, Египет падишахынын шарапчысы хем падишахын екмекчиси кенди чорбаӂыларыны, фараону, гӱӂендирдилӓр.

2Фараон ӱфкеленди бу ики йакын адамына – баш шарапчыйа хем баш екмекчийӓ. 3Оннары коруйуӂулар башынын евинӓ капаттырды, кӓр о зындана, нередӓ капалыйды Иосиф. 4Коруйуӂулар башы койду Иосифи измет етсин оннара. Гечти бираз вакыт. 5Бир геӂӓ икиси дӓ – фараонун шарапчысы хем фараонун екмекчиси – гӧрдӱлӓр бирӓр дӱш. Хербири кенди дӱшӱнӱ гӧрдӱ, хербир дӱшӱн кенди ачыкламасы варды. 6Сабаален гелди Иосиф да гӧрдӱ, ани оннар раатсыз. 7«Нечин саркытмышыныз суратынызы?» – сорду Иосиф фараонун бу адамнарына, ани капалыйдылар Иосифлӓн барабар. 8«Икимиз дӓ дӱш гӧрдӱк, ама дӱш ачыклайан бурада йок». Иосиф деди: «Дӱш ачыкламаа Аллахтан диил ми? Аннадын бана дӱшлеринизи».

9Баш шарапчы аннатты: «Бӓн гӧрдӱм, сансын беним ӧнӱмдӓ бир ӱзӱм чотуу. 10О чотуун ӱч чыбыы варды. О чыбыклар башладылар бӱӱмӓӓ, чичеклендилӓр, сора олдулар салкымнар. 11Беним елимдӓ дӓ – фараонун чӧлмӓӓ. Бӓн копардым ӱзӱмнери, сыктым суйуну чӧлмӓӓ да икрам еттим фараону».

12«Сенин дӱшӱнӱн ачыкламасы будур, – деди она Иосиф. – Ӱч чыбык – ӱч гӱндӱр. 13Ӱч гӱндӓн сора фараон сени генӓ ӱӱселдеӂек: койаӂэк ески еринӓ, да сӓн генӓ олаӂан шарапчы – дӧкеӂӓн онун чӧлмеенӓ шарап. 14Ачан сенин ишлерин доорулаӂек, аклына гетир бени. Йап бана бир иилик – аннат беним ичин фараона, куртар бени бурадан. 15Чӱнкӱ бени, каврайып, зорлан гетирдилӓр чыфыт тарафындан! Бурада бӓн йапмадым бишей, ани о иш ичин бени атсыннар зындана!»

16Баш екмекчи, ишидип севиндириӂи ачыкламайы, деди: «Бӓн дӓ гӧрдӱм бир дӱш: сансын беним башымда вар ӱч сепет. 17Ен ӱсттеки сепеттӓ – тӱрлӱ татлылыклар, ани пиширилер фараона дейни, кушлар башымын ӱстӱндеки о сепеттӓн ийерлӓр». 18Иосиф она бӧлӓ ӂувап верди: «Бу гелер шу аннамайа: ӱч сепет – ӱч гӱндӱр. 19Ӱч гӱндӓн сора фараон сени дӓ „ӱӱселдеӂек“: о сени бир ааӂа асаӂек; кушлар да сенин гӱӱдени гагалайаӂек».

20Ӱч гӱндӓн сора фараонун дуума гӱнӱйдӱ, да хепсинӓ изметчилеринӓ о бир бӱӱк софра курду. Хепсинин ӧнӱндӓ о гӱнӱ фараон капандан чыкарды баш шарапчыйы хем баш екмекчийи[+]. 21Баш шарапчыйы – онун ески еринӓ койду, да о генӓ фараона чӧлмӓӓ вермӓӓ башлады. 22Баш екмекчийи дӓ – астырды: хепси олду Иосифин ачыкламасына гӧрӓ. 23Ама баш шарапчы аклысына гетирмеди Иосифин йалвармасыны, унутту ону.

### 41


Иосиф ачыклээр фараонун дӱшлерини

1Ики йылдан сора фараон гӧрдӱ бир дӱш: сансын о дурэр Нил дересинин бойунда. 2Дередӓн чыкты гӧзӓл хем бесли еди инек да башладылар отламаа дерӓ бойунда сазлыкта. 3Сора дередӓн чыкты еди чиркин хем забун инек да дурдулар ӧбӱр инеклерин йанында – 4да бу чиркин хем забун инеклӓр идилӓр о гӧзӓл хем туйан инеклери. Бу вакыт фараон уйанды. 5Сора генӓ уйкуйа далды да гӧрдӱ башка бир дӱш: бир сапта бӱӱдӱ еди ислӓӓ хем долгун башак. 6Оннардан сора бӱӱдӱ таа еди башак – буннар йуфкайды хем сыӂак лӱзгердӓн каурулмушту. 7Да йуфка башаклар йуттулар о гӧзӓл хем долгун башаклары! Бу вакыт фараон уйанды да аннады, ани о дӱш гӧрдӱ.

8Ертеси сабаа онун ӂаны раатсызды. О чаарды бӱтӱн Египеттӓн бӱӱӂӱлери хем билгичлери, аннатты дӱшлерини, ама хич кимсей ачыклайамады онун дӱшлерини. 9Озаман баш шарапчы деди фараона: «Аклыма гетирерим бир ески гӱнахымы. 10Бир керӓ фараон ӱфкеленди чыракларына да капатты бени хем баш екмекчийи коруйуӂулар башынын евинӓ. 11Бир геӂӓ икимиз дӓ дӱш гӧрдӱк, хербиримиз кенди дӱшӱнӱ, дӱшлерин ачыкламалары диилди биртӱрлӱ. 12Орада бизимнӓн барабар варды бир изметчи чыфыт – коруйуӂулар башынын чыраа. Биз аннаттык она дӱшлеримизи, да о ачыклады бизим дӱшлеримизи – хербиримизӓ сӧледи, не аннамайа гелер онун дӱшӱ. 13Ниӂӓ о бизӓ сӧледийди, ӧлӓ дӓ олду: бени ески еримӓ койдулар, ӧбӱрӱнӱ дӓ астылар».

14Фараон чаартты Иосифи. Ону осаат чыкардылар капандан, траш еттилӓр, дииштирдилӓр рубаларыны, да Иосиф чыкты фараонун ӧнӱнӓ. 15Фараон деди: «Бӓн гӧрдӱм бир дӱш, ама кимсей ону ачыклайамээр. Ишиттим, ани дӱшлери ачыклармышын». 16Иосиф фараона деди: «Диил бӓн, ама Аллах фараона ен уйгун ачыклама йапаӂэк». 17Фараон аннатты Иосифӓ: «Дӱшӱмдӓ гӧрдӱм, сансын бӓн дурэрым Нил дересинин бойунда. 18Дередӓн чыкты гӧзӓл хем туйан еди инек да башладылар отламаа дерӓ бойунда сазлыкта. 19Оннардан сора дередӓн чыкты еди забун, чиркин хем йуфка инек – бӱтӱн Египеттӓ букадар чиркин инек йоктур гӧрдӱӱм. 20Да бу забун хем йуфка инеклӓр о еди туйан инӓӓ идилӓр. 21Ама идиктӓн сора оннар хеп ӧлӓ забун калдылар, сансын бишей имемишлӓр. Да бӓн уйандым. 22Сора гӧрдӱм таа бир дӱш: бир сапта бӱӱдӱ еди долгун хем гӧзӓл башак. 23Оннардан сора бӱӱдӱ таа еди башак – буннар йуфкайды хем сыӂак лӱзгердӓн каурулмушту. 24Да бу йуфка башаклар йуттулар гӧзӓл башаклары. Бӓн аннаттым дӱшлерими бӱӱӂӱлерӓ, ама оннар бана бишей ачыклайамадылар».

25«Бу ики дӱшӱн ачыкламасы бирдир, – деди Иосиф фараона. – Аллах билдирмиш сана, не йапаӂэк. 26Еди гӧзӓл инек – о еди йыл. Еди гӧзӓл башак – о да еди йыл. Дӱшлӓр бир аннамайа гелер. 27Таа сора чыкан еди чиркин хем забун инек – о таа еди йыл. Еди йуфка хем сыӂак лӱзгердӓн каурулмуш башак – еди йыл кытлык олаӂаа аннамасына гелер. 28Ниӂӓ бӓн сӧледийдим фараона: Аллах гӧстерер фараона, не О йапаӂэк. 29Бӱтӱн Египет топраанда еди йыл ислӓӓ берекет олаӂэк. 30Ама сора еди йыл ӧлӓ бир кытлык олаӂэк, ани боллук йыллары унудулаӂек. Аачлык ипрадаӂек топраа. 31Ӧлӓ аар бир кытлык олаӂэк, ани евелки боллуун хич ады да калмайаӂэк. 32Фараон ики керӓ дӱш гӧрдӱ онуштан, ани Аллахын неети артык четин хем тездӓ О таманнайаӂэк Кенди неетини.

33Шинди ко фараон булсун акыллы хем аариф бир адам да койсун ону Египет топраана ӧндерӂи. 34Ко бӱтӱн падишахлыкта фараон койсун ӂувапчы инсаннары, аники еди боллук йылы ичиндӓ берекетин бешинӂи пайыны топламаа 35-36касабаларда фараонун амбарларына. Озаман еди кытлык йылы бойунӂа олаӂэк имеелик, аники Египет падишахлыы кайбелмесин бу кытлыктан».


Иосиф – Египетин ӧндерӂиси

37Фараон хем хепси онун изметчилери беендилӓр Иосифин лафларыны. 38Фараон деди адамнарына: «Булаӂез мы башка бир адам, ангысында вар Аллах Духу?» 39Сора фараон деди Иосифӓ: «Аллах сана буннары хепсини ачыкладыйса, сендӓн таа акыллы хем аариф кимсей йоктур. 40Сӓн бакаӂан беним падишахлыымы, сенин сӧзӱнӱ сеслейеӂек бӱтӱн халкым. Саде беним тронум олаӂэк сендӓн ӱстӱн. 41Бӓн сени койаӂам ӧндерӂи бӱтӱн Египет топраана». 42Сора фараон чыкарды пармаандан кенди мӱхӱрӱнӱ да гиидирди ону Иосифин пармаана. О гиидирди Иосифӓ инӂӓ кетендӓн рубалары хем асты бойнусуна бир алтын синӂир. 43Фараон буйур етти гездирсиннӓр Иосифи кендисинин икинӂи файтонунда хем онун ӧнӱндӓ баарсыннар: «Аврех!» («йол ачын»). Бутакым фараон койду Иосифи бӱтӱн Египет ӱстӱнӓ ӧндерӂи.

44«Бу беним истедиим, – деди фараон Иосифӓ. – Фараон бӓним, ама Египеттӓ, сендӓн изин алмадаан, кимсей елини-айааны кыпырдатмайаӂек!» 45Фараон койду Иосифӓ ени ад: Цафнат-Панеах. Верди она кары Поти-Перанын кызыны Аснаты. (Поти-Пера Гелиопол касабасында дин изметчисийди.) Да Иосиф йолланды бойдан-бойа гезмӓӓ Египет топрааны[+]. 46Иосиф отуз йашындайды, ачан башлады измет етмӓӓ фараона. Чыкып фараондан, о гезди бӱтӱн Египети.

47Еди боллук йылы бойунӂа топрак чок берекет верди. 48Бӱтӱн екини, ани о йылларда топлардылар Египеттӓ, Иосиф даадарды касабалара: хербир касабайа – долай тарлалардан мейвалары. 49О топлады амбарлара денизин куму кадар чок боодай – окадар чок, ани ону йокту насыл ӧлчӱп-саймаа.

50Кытлык йыллары башламадаан, Аснат (Гелиополдакы дин изметчисинин Поти-Перанын кызы) дуудурду она ики чоӂук. 51Илк оолунун адыны Иосиф койду Манасийа («унуттуран»), дейип: «Аллах бана унуттурду бӱтӱн беним аӂыларымы хем бобамын евини». 52Икинӂи оолунун адыны койду Ефрем («берекетли»), дейип: «Аллах бени берекетли йапты о топракта, нередӓ зеет чектим».

53Египеттӓ еди боллук йылы гечтилӓр. 54Ниӂӓ дӓ сӧледийди Иосиф, башлады еди кытлык йылы. Хер тарафта кытлык олду, ама Египетин херерсиндӓ екмек варды[+]. 55Ачан египетлилӓр, аач калып, гиттилӓр фараондан ийеӂек истемӓӓ, фараон оннара деди: «Гидин Иосифӓ, не о сизӓ дейӓрсӓ, ону йапын». 56Бӱтӱн Египеттӓ олду кытлык. Иосиф, амбарлары ачып, чекетти египетлилерӓ боодай сатмаа, чӱнкӱ Египет топраанда кытлык сарплашарды. 57Башка падишахлыклардан да инсаннар боодай сатын алмаа дейни гелӓрдилӓр Египетӓ, Иосифӓ, чӱнкӱ херердӓ кытлык сарплашарды.

### 42


Иосифин кардашлары гидерлӓр Египетӓ

1Ӱӱренип, ани Египеттӓ вар боодай, Иаков деди оолларына: «Не бакэрсыныз бири-биринизӓ? 2Бӓн ишиттим, ани Египеттӓ вармыш боодай. Гидин, сатын алын, аники ӧлмейелим аачлыктан». 3Да Иосифин он кардашы йолландылар Египетӓ боодай алмаа. 4Саде Вениамини, Иосифин ӧз кардашыны, Иаков бракмады гитсин ӧбӱр кардашларыннан, чӱнкӱ коркарды гелмесин оолунун башына бир бела.

5Израилин оолларыннан барабар Египетӓ боодай алмаа гелдийдилӓр башка инсаннар да – чӱнкӱ кытлык олдуйду бӱтӱн Ханаан[†] топраанда. 6Иосиф Египет топраанда бӱӱк ӧндерӂийди – о херкезӓ боодай сатарды. Кардашлар, йаклашып она, диз чӧкӱп онун ӧнӱндӓ, баш иилттилӓр ерӓ кадар. 7Иосиф, гӧрӱп кардашларыны, таныды оннары, ама йапты кендисини, ани танымээр, да серт сорду: «Нередӓн гелдиниз?» – «Ханаандан, боодай алмаа гелдик», – дедилӓр оннар. 8Иосиф таныды кардашларыны, ама оннар Иосифи танымадылар. 9О аклысына гетирди кенди дӱшлерини да деди: «Сиз гӧзчӱйсӱнӱз[*]. Гелдиниз ӱӱренмӓӓ топраамызын йуфка ерлерини». –[+] 10«Аман, чорбаӂы! – дедилӓр кардашлары. – Биз, сенин чыракларын, гелдик ийеӂек сатын алмаа. 11Хепсимиз бир бобанын ушакларыйыз, доору инсаннарыз! Биз сенин чыракларын, диилиз гӧзчӱ!» – 12«Йок, – деди Иосиф, – сиз гелдиниз ӱӱренмӓӓ топраамызын зайыф ерлерини!» 13«Биз, сенин чыракларын, оники кардашыз, – дедилӓр оннар. – Хепсимиз Ханаан топраанда йашайан бир бобанын ушакларыйыз. Кӱчӱк кардашымыз бобамызын йанында калды, бири дӓ кайбелди». – 14Озаман Иосиф деди: «Ниӂӓ сӧледим, ӧлӓ дӓ вар: сиз гӧзчӱйсӱнӱз. 15Ама биз сизи денейеӂез. Емин едерим фараонун адыннан: кӱчӱк кардашыныз гелмейинӂӓ, сиз бурадан чыкамайаӂеныз. 16Араныздан бирини йоллайын, гетирсин кардашынызы, ӧбӱрлериниз дӓ бурада капалы калаӂэныз. Бакаӂез, аннаттыкларыныз доору му оса диил ми. Еер диилсӓ – сайылэр, сиз гӧзчӱйсӱнӱз. Емин едерим фараонун адыннан!»

17Иосиф капады оннары ӱч гӱнӓ капана. 18Ӱчӱнӂӱ гӱнӱ деди оннара: «Йапарсаныз ӧлӓ, насыл дейеӂӓм, – ӂанынызы куртарарсыныз, чӱнкӱ бӓн коркэрым Аллахтан. 19Еер сиз хакына доору инсаннарсаныз, ко араныздан бири калсын капанда, ӧбӱрлери дӓ аачлык чекӓн евдекилеринизӓ боодай гӧтӱрсӱн. 20Сора кӱчӱк кардашынызы бана гетирин. Еер сӧледиклериниз аслы чыкарса, озаман ӧлӱмдӓн куртулурсунуз».

Кардашлар ӧлӓ дӓ йаптылар.

21«Кардашымыза йаптыкларымыз ичин бу бизӓ бир ӂезадыр! – дейӓрдилӓр оннар бири-биринӓ. – Биз гӧрдӱк онун ӂан зеетлерини, ама аӂымадык ону, макарки о йалварарды бизӓ. Бу бетерӓ башымыза бела гелди!» 22Рувим оннара деди: «Демедийдим ми сизӓ: „Зарар йапмайын чоӂаа“? Ама сиз сеслӓмединиз. Шинди биз ӂувап едериз онун каны ичин»[+]. 23Билмӓрдилӓр кардашлар, ани Иосиф аннээр оннарын лафыны, чӱнкӱ Иосиф лафедӓрди оннарлан чевириӂи ашыры. 24Иосиф чекилди бир тарафа да гиришти ааламаа. Сора, дӧнӱп, генӓ лафетти оннарлан. Араларындан Симеону алып, кардашларынын гӧзӱ ӧнӱндӓ баалаттырды ону. 25Сора буйурду изметчилеринӓ, долдурсуннар оннарын торбаларына боодай, хербиринин гӱмӱшӱнӱ койсуннар геери онун чувалына хем йол ичин версиннӓр ийеӂек. Бӧлӓ дӓ йапылды. 26Кардашлар, ӱкледип боодайы ешеклеринӓ, чыктылар йола.

27Ачан конакландылар геӂелемӓӓ дейни, оннарын бириси, чӧзӱп торбасыны, аники алафламаа ешеени, гӧрдӱ кенди гӱмӱшӱнӱ – пара торбанын аазындайды. 28«Гӱмӱшӱмӱ геери вермишлӓр! – деди о кардашларына. – Тӓ торбамда!» Оннарын ӱреклери копту. Титирейерӓк, оннар башладылар сормаа бири-биринӓ: «Не гетирди бизим башымыза Аллах?»

29Дӧнӱп Ханаан топраана, бобаларын йанына, кардашлар аннаттылар она, не гелди башларына: 30«Египетин ӧндерӂиси лафетти бизимнӓн серт, ниӂӓ гӧзчӱлӓрлӓн. 31Ама биз дедик она: „Биз доору инсаннарыз, диилиз гӧзчӱ. 32Хепсимиз бир бобанын ушакларыйыз. Оники кардашыз; бири кайбелди, ен кӱчӱӱ дӓ Ханаан топраанда бобамызын йанында“. 33Ама о топраан ӧндерӂиси бизӓ деди: „Доору олдуунузу бӓн бӧлӓ аннайабилирим: биринизи бурада йанымда бракын, каланыныз да алын боодайы да гӧтӱрӱн аачлык чекӓн евдекилеринизӓ. 34Кӱчӱк кардашынызы да бана гетирин. Озаман бӓн инанаӂам, ани сиз диилсиниз гӧзчӱ, ама доору инсаннарсыныз. Кардашынызы геери вереӂӓм хем изин вереӂӓм алыш-вериш йапасыныз бӱтӱн бизим топраамызда“».

35Бошалдып торбаларыны, херкези булду торбасында кесесини гӱмӱшлӓн. Гӧрӱп кеселери, хем кендилери, хем бобалары корктулар. 36«Сиз бени ушаксыз бракэрсыныз, – деди оннара бобалары Иаков. – Иосиф йок, Симеон йок. Вениамини алэрсыныз. Хепси белалар – беним башыма!» 37Рувим ӂуваплады бобасына: «Беним ики оолуму ӧлдӱр, еер гетирмӓрсӓм геери Вениамини. Вер ону бана, бӓн гетиреӂӓн ону сана геери». – 38Ама Иаков деди: «Оолуму сизиннӓн йолламайаӂам, чӱнкӱ онун кардашы ӧлдӱ, о йалныз калды. Еер йолда онун башына бир бела гелӓрсӓ, бу кахырлан сиз беним бийаз башымы ӧбӱр дӱннейӓ гӧтӱреӂениз».

### 43


Иосифин кардашлары генӓ гидерлӓр Египетӓ

1Ама кытлык хеп каавилешӓрди. 2Ачан Египеттӓн гетирилӓн боодай битти, бобасы деди оннара: «Гидин генӓ, гетирин бизӓ баари бираз имӓк». 3Иуда она бӧлӓ сӧледи: «О адам бизӓ сыкы сымарлады: „Еер кардашыныз сизиннӓн гелмӓзсӓ, беним ӱзӱмӱ гӧрмейеӂениз“. 4Кардашымызы бизимнӓн йолларсан, озаман, гидип, сана имӓк аларыз. 5Ама йолламарсан, йок нейӓ гиделим, нечинки о адам деди: „Кардашынызы гетирмӓзсениз, беним ӱзӱмӱ гӧрмейеӂениз“». – 6«Нечин бана кӧтӱлӱк йаптыныз, – деди Израил, – нечин сӧлединиз, ани таа бир кардашыныз вар?» 7Оннар ӂувапладылар: «О адам сорду кендимиз хем евдекилеримиз ичин: „Бобаныз таа йашээр мы? Башка кардашыныз вар мы?“ О сорду, биз сӧледик. Ким билӓрди, ани о буйураӂек гетирелим кардашымызы?»

8Сора Иуда деди бобасына Израилӓ: «Колвер чоӂуу бенимнӓн, да биз гиделим. Озаман ӧлмӓриз, саа калырыз – сӓн дӓ, биз дӓ, бизим ушакларымыз да. 9Бӓн она ӂувапчы олаӂам, бендӓн ӂувап истейеӂӓн: еер ону гетирип сенин ӧнӱнӓ чыкармазсам, ӧмӱр бойунӂа сенин ӧнӱндӓ кабаатлы олурум. 10Биз ойаланмасайдык, шиндийӓ кадар ики керӓ гидип-гелеӂейдик!»

11Озаман бобалары Израил деди оннара: «Бӧлӓйсӓ, бутакым йапын: долдурун торбаларыныза топраамызын ен ии мейваларындан да гӧтӱрӱн она баашыш – балзам, бал, тӱрлӱ хош кокулар, фыстык, бадем. 12Йаныныза алын ики кат зеедӓ гӱмӱш – о паралары, ани коймуштулар торбаларыныза, геери гӧтӱрӱн; беким, йаннышлык олмуштур. 13Алын Вениамини да генӓ гидин о адамын йанына. 14Бӱӱк Куветли Аллах ко версин о адама аӂыйаннык, аники о геери версин сизӓ хем Симеону, хем Вениамини! Бана са, еер йазылыйса ушаксыз калайым, ко калайым».

15Алып йаннарына баашышлары, ики кат зеедӓ гӱмӱш хем Вениамини, кардашлар гиттилӓр Египетӓ да чыктылар Иосифин ӧнӱнӓ. 16Ачан Иосиф гӧрдӱ оннарын йанында Вениамини, о сӧледи изметчисинӓ, ангысы бакарды онун евини: «Гӧтӱр бу адамнары беним евимӓ. Кес бир хайван да йап имӓӓ – бӱӱн оннар ӱӱлен екмеени ийеӂеклӓр бенимнӓн барабар».

17Ев изметчиси йапты хепсини, ниӂӓ сӧледи Иосиф, гӧтӱрдӱ оннары евӓ. 18Ама кардашлар корктулар да дедилӓр: «Бизи гӧтӱрерлӓр, олмалы, о гӱмӱшлӓр ичин, ани торбаларымыза койулдуйду! Шинди абанаӂеклар ӱстӱмӱзӓ, йапаӂэклар бизи чырак, ешеклеримизи дӓ алаӂэклар!» 19Евин капусунда оннар даныштылар ев изметчисинӓ: 20«Сеслесӓнӓ бизи, чорбаӂы. Биз бир керӓ гелдийдик бурайы боодай алмаа. 21Ама ачан конакландык геӂелемӓӓ дейни, геери дӧнӓркӓн, биз ачтык торбаларымызы да гӧрдӱк, ани торбаларымызын аазына коймушлар парамызы – таман окадар, некадар ӧдедийдик. О гӱмӱшлери сизӓ геери гетирдик. 22Бундан каарӓ, ийеӂек алмаа дейни башка пара йанымыза алдык. Ким озаман коймуш торбаларымыза гӱмӱш, биз билмеериз». – 23«Касаветлӓнмейин, – деди оннара ев изметчиси. – Коркмайын. Олмалы, сизин Аллахыныз – бобанызын Аллахы – койду бу паралары торбаларыныза. Бӓн сизин гӱмӱшлеринизи озаман алдым». Бундан сора гетирди оннара Симеону. 24Сора чаарды хепсини Иосифин евинӓ, гетирди айакларыны йыкамаа дейни су, ешеклеринӓ верди алаф.

25Кардашлар хазырладылар баашышларыны, Иосифи ӱӱлендӓ каршыламаа дейни, чӱнкӱ оннара артык сӧлендийди, ани орада ӱӱлен екмеени ийеӂеклӓр. 26Ачан гелди Иосиф, оннар вердилӓр она баашышлары да, диз чӧкӱп онун ӧнӱндӓ, иилттилӓр башларыны ерӓ кадар. 27Иосиф селӓм верди оннара да сорду: «Сиз аннаттыйдыныз ихтӓр бобаныз ичин. Не йапэр о? Йашээр мы таа?» – 28«Бизим бобамыз, сенин чыраан, йашээр, саа-селӓм», – ӂувапладылар кардашлар да, диз чӧкӱп, баш иилттилӓр.

29Калдырып башыны хем гӧрӱп кенди кардашыны Вениамини, Рахилин оолуну, Иосиф сорду: «Бу му о сизин кӱчӱк кардашыныз, ангысы ичин бана аннадардыныз?» Сора екледи: «Аллах сана хайыр версин, оолум!» 30Ачан Иосиф гӧрдӱ кардашыны, онун ӱрӓӓ башлады сызламаа, онун аалайаӂаа чыкты, да о, хызлы гирип башка бир одайа, аалады орада. 31Сора, ӱзӱнӱ йыкайып, о дышары чыкты да, топлайып кендини, буйур етти гетирсиннӓр имеейи. 32Иосифӓ айыры, мусаафирлерӓ айыры, оннарлан барабар ийӓн египетлилерӓ да айыры имӓк верилди, чӱнкӱ египетлилерӓ чыфытларлан барабар имӓӓ сайыларды ииренмӓк[+]. 33Кардашлары отурттулар Иосифин ӧнӱндӓ сырасынӂа – бӱӱйӱндӓн кӱчӱӱнӓ доору. Онуштан оннар шашарак бакардылар бири-биринӓ. 34Иосифин масасындан оннара имӓк даадылды – Вениаминин пайы ӧбӱрлериндӓн беш кат зеедӓйди. Оннар ийип-ичтилӓр, конуштулар Иосифлӓн барабар.

### 44


Иосиф денеер кардашларыны

1Иосиф деди ев изметчисинӓ: «Долдур бу адамнарын торбаларына имӓк, некадар ташыйабилеӂеклӓр. Хербиринин гӱмӱшӱнӱ торбасынын аазына кой. 2Ен кӱчӱӱн торбасына гӱмӱшлӓн билӓ кой беним гӱмӱш чӧлмееми дӓ». Изметчиси йапты ӧлӓ, ниӂӓ сӧледи Иосиф. 3Сабаален еркен мусаафирлери ешеклериннӓн гечирдилӓр евӓ. 4Кардашлар чыктылар касабадан, ама таа узаклашмадылар, ачан Иосиф деди изметчисинӓ: «Чабук етиш оннары! Етишип, сӧлӓ оннара: „Сиз нечин иилик ичин кӧтӱлӱк йаптыныз? 5Нечин чалдыныз чорбаӂымын гӱмӱш чӧлмеени, ангысындан о ичер хем онуннан фал чекер. Сиз кӧтӱлӱк йаптыныз!“»

6Ев изметчиси етишти оннары да сӧледи бу лафлары. 7Кардашлар дедилӓр: «Чорбаӂымыз, нечин бӧлӓ лафедерсин? Биз, сенин чыракларын, бу иши йапамарыз! 8О гӱмӱшӱ билӓ, ани булдук торбаларымызын аазында, биз геери гетирдик Ханаан[†] топраандан! Вар мы насыл сенин чорбаӂынын евиндӓн чалалым гӱмӱш йа да алтын? 9Еер биримиздӓ кайбелӓн иш булунурса, ко о ӧлдӱрӱлсӱн, биз дӓ хепсимиз чорбаӂымыза чырак олалым». – 10«Ислӓӓ, ко олсун ӧлӓ, ниӂӓ деерсиниз, – деди изметчи, – ама кимдӓ булунурса, чырак олаӂэк, каланыныз да кабаатсыз сайылаӂэк».

11Кардашлар осаат индирдилӓр торбаларыны да чӧздӱлӓр оннары. 12Ев изметчиси аарады сырасынӂа – бӱӱйӱндӓн таа кӱчӱӱнӓ кадар. Чӧлмек булунду Вениаминин торбасында. 13Кардашлар кахырдан йырттылар сыртында рубаларыны. Сора ӱклеттилӓр торбаларыны ешеклеринӓ да дӧндӱлӓр геери касабайа.

14Ачан Иуда хем кардашлары гелдилӓр Иосифин евинӓ, о таа орадайды. Оннар, диз чӧкӱп, баш иилттилӓр онун ӧнӱндӓ ерӓ кадар. 15«Насыл йапабилдиниз бу иши? – деди оннара Иосиф. – Билмеерсиниз ми, ани беним гиби инсаннар беӂерерлӓр фал чекмӓӓ?» – 16«Не дейелим, не сӧлейелим, чорбаӂым? – ӂуваплады Иуда. – Доорулуумузу насыл гӧстерелим? Аллах ӱзӓ чыкарды бизим гӱнахымызы. Артык хепсимиз чорбаӂымызын чыракларыйыз – хем биз, хем о, ангысында булунду чӧлмек». – 17«Йок, – деди Иосиф, – бӧлӓ йапмайаӂам! Кимдӓ булунду чӧлмек, анӂак о олаӂэк беним чыраам. Сиз дӓ саа-селӓм дӧнӱн бобанызын йанына».

18Озаман Иуда, йаклашып Иосифӓ, деди: «Йалварэрым, чорбаӂым, изин версӓнӓ сӧлейим сана бир лаф. Ӱфкелӓнмӓ чыраана, чӱнкӱ сӓн фараон гибийсин!

19Чорбаӂым, сӓн сордуйдун бизӓ, сенин чыракларына, вар мы бобамыз хем башка кардашларымыз. 20Биз дӓ сана дедийдик, ани бобамыз саа, ама артык ихтӓр, хем ани вар бир кӱчӱк кардашымыз, ангысы дууду бобамызын ихтӓрлыында. О ушаан батӱсу ӧлдӱ, кендиси анасынын тек бир оолу калды. Бобамыз ону пек север[+]. 21Сӓн дӓ дедийдин бизӓ, сенин чыракларына, гетирелим сана кӱчӱк кардашымызы, ани кенди гӧзӱннӓн ону гӧрӓсин. 22Биз дӓ дедийдик, ани о йок насыл айырылсын бобасындан – еер айырылырса, бобасы ӧлӱр. 23Ама сӓн дедийдин бизӓ, сенин чыракларына, ани кардашымызы гетирмӓзсӓк, сенин ӱзӱнӱ гӧрмейеӂез.

24Дӧндӱйнӓн сенин чыраана, бобамыза, биз аннаттык она сенин сӧледиклерини. 25Ачан са бобамыз генӓ сымарлады гетирелим бираз боодай, 26биз дедик: „Кӱчӱк кардашымыз бизимнӓн гелирсӓ, анӂак озаман гидӓриз. Кӱчӱк кардашымыз йанымызда олмазса, насыл бакарыз о адамын гӧзлеринӓ!“ 27Бизим бобамыз, сенин чыраан, деди бизӓ бӧлӓ: „Сиз билерсиниз: карым бана дуудурду ики чоӂук. 28Бириси кайбелди. Безбелли, ону параладылар ӂанаварлар. Озамандан беери бӓн ону гӧрмедим. 29Шинди сиз икинӂисини дӓ алэрсыныз. Ама йолда онун башына бир бела гелӓрсӓ? Бу кахырлан сиз беним бийаз башымы ӧбӱр дӱннейӓ гӧтӱрӱрсӱнӱз“. 30Шинди вар мы насыл бӓн дӧнейим бобама, сенин чыраана, еер бизимнӓн олмарса онун севгили чоӂуу? Чӱнкӱ бу чоӂук тутэр ону дӱннедӓ. 31Бобамыз гӧрӓрсӓ, ани о йок, ӧлӱр. Да бизим бетеримизӓ онун бийаз башы кахырдан ӧбӱр дӱннейӓ гидӓр! 32Бӓн, сенин чыраан, ӂувапчы олдум бобама, ани кардашым дӧнеӂек: еер ону гетирмӓзсӓм геери, ӧмӱрӱм битинӂӓ кабаатлы олурум бобамын ӧнӱндӓ. 33Бу ӱзерӓ ко бӓн онун еринӓ сенин чыраан олайым! О да кардашларыннан дӧнсӱн евӓ. 34Онсуз бӓн насыл дӧнейим бобамын йанына? Бӓн дайанамам гӧрмӓӓ, насыл бобамын башына гелеӂек бела».

### 45


Иосиф ачылэр кардашларына

1Иосиф артык тутамарды кендисини изметчилеринин ӧнӱндӓ. «Хепсиниз чыкын бурадан!» – баарды Иосиф. Да ачан онун йанында кимсей йокту, о ачылды кардашларына. 2О ааларды ӧлӓ ӱӱсек сеслӓн, ани египетлилӓр ишиттилӓр онун ааламасыны, да бу хабер етишти фараонун евинӓ. 3«Бӓн Иосифим, – деди о кардашларына. – Бобам таа саа мы?» Кардашлары кала-калдылар, бишей сӧлейӓмедилӓр.

4«Йаклашын бана», – деди Иосиф. Оннар йаклаштыйнан, Иосиф илерлетти лафыны: «Бӓн Иосифим – сизин кардашыныз, ани сиз саттыныз Египетӓ. 5Ама кахырланмайын хем пишман олмайын, ани буну йаптыныз. Чӱнкӱ Аллах бени бурайы сиздӓн илери йоллады, аники бӓн куртарайым сизин ӂаннарынызы. 6Артык ики йыл олду, ниӂӓ сӱртер кытлык, ӧнӱмӱздеки таа беш йыл не тарла екилеӂек, не харман дӱӱлеӂек. 7Аллах йоллады бени сиздӓн илери, аники ер ӱзӱндӓ сойунузу бракмаа хем бӱӱк куртулушлан ӂанынызы корумаа дейни. 8Диил сиз, ама Аллах йоллады бени бурайы да йапты ӧлӓ, ани бӓн олайым фараона насаатчы хем онун евинӓ бакыӂы, хем бӱтӱн Египет топраана ӧндерӂи.

9Тез гидин бобамын йанына да сӧлӓйин она: „Бӧлӓ деер сенин оолун Иосиф: Аллах койду бени бӱтӱн Египет топраана ӧндерӂи. Ойаланма, гел беним йаныма. 10Сӓн ерлешеӂӓн Гошен бӧлгесиндӓ да бана йакын олурсун: хем сӓн, хем ушакларын, хем унукаларын, хем сӱрӱлерин, хем бӱтӱн варлыын. 11Орада бӓн сени бакарым, аники не сӓн, не сенин евлат бойларын, не сенин хайваннарын йоксуллук чекмесин – чӱнкӱ кытлык таа беш йыл сӱртеӂек“.

12Шинди сиз кенди гӧзлеринизлӓн гӧрерсиниз, хем сиз, хем беним кардашым Вениамин, ани хализдӓн сизиннӓн бӓн лафедерим! 13Аннадын бобама, ани бӓн Египеттӓ анылмыш адамым. Аннадын хепсини, не гӧрдӱнӱз бурада, хем бобамы таа тез бурайы гетирин!»

14Иосиф сармашты Вениамин кардашына да гиришти ааламаа – Вениамин дӓ аалайарак она сармашты. 15Иосиф аалайарак ӧптӱ хепси кардашларыны. Сора кардашлары гириштилӓр онуннан лафетмӓӓ.

16Ачан фараонун евинӓ етишти хабер, ани гелдилӓр Иосифин кардашлары, фараон хем онун адамнары севиндилӓр буна. 17Фараон Иосифӓ бӧлӓ деди: «Сӧлӓ кардашларына, ӱкледип ешеклерини, гитсиннӓр Ханаан[†] топраана 18да гетирсиннӓр бурайы бобанызы хем евдекилеринизи. Бӓн вереӂӓм сизӓ Египетин ен ии топракларыны. Бу топраан каймааны ийеӂениз! 19Сӧлӓ алсыннар Египеттӓн арабалары – ушакларыны хем карыларыны гетирмӓӓ дейни. Хем бобанызы гетирин. 20Орада калан варлыыныза ӂаныныз аӂымасын, нечинки ен ии ишлӓр, не варса Египет топраанда, сизин олаӂэк!»

21Израилин ооллары бӧлӓ дӓ йаптылар. Насыл буйурдуйду фараон, Иосиф верди оннара араба хем йола имеелик, 22хем дӓ хепсинӓ бирӓр кат ени руба. Вениаминӓ о верди ӱчӱз гӱмӱш хем беш кат ени руба. 23Бобасына йоллады он ешек ӱклӱ Египет топраанын ен ии ишлериннӓн, он диши ешек тӓ йолӂулук ичин ӱклӱ боодай, екмек хем башка ийеӂек. 24Кардашларыны йола гечириркӓн, Иосиф деди оннара: «Йолда чекишмейин». 25Оннар чыктылар йола Египеттӓн да дӧндӱлӓр Ханаан топраана бобасынын йанына.

26«Иосиф саа-селӓм! – дедилӓр оннар Иакова, – о шинди бӱтӱн Египет ӱстӱнӓ ӧндерӂи олмуш!» Иаковун ӱрӓӓ сууду, ама о инанмады оннары. 27Ооллары аннаттылар бобасына Иосифин сӧледиклерини, о кенди гӧзлериннӓн гӧрдӱ арабалары, ани йоллады Иосиф, да Иаковун ӱрӓӓ еринӓ гелди. 28«Етӓр! – деди о. – Беним оолум Иосиф саа! Ӧлмедӓӓн, гидеӂӓм да гӧреӂӓм ону!»

### 46


Иаков гидер Египетӓ

1Израил топлады бӱтӱн варлыыны да йола чыкты. Етишип Беер-Шевайа, о чок курбан кести Исаак бобасынын Аллахына[+]. 2О геӂӓ Аллах чаарды ону бир гӧрӱнтӱдӓ: «Иаков, Иаков!» – «Бӓн бурадайым», – ӂувап етти Иаков. 3Аллах деди: «Бӓн Алла́хым, сенин бобанын Аллахыйым. Коркма, гит Египетӓ, чӱнкӱ бӓн орада сендӓн йапаӂам бир бӱӱк халк. 4Бӓн гидеӂӓм сениннӓн Египетӓ хем Кендим сенин евлатларыны орадан геери чыкараӂам. Ачан гелеӂек вакыт ӧлӓсин, Иосиф кенди елиннӓн сенин гӧзлерини капайаӂэк»[+].

5Да Иаков чыкты Беер-Шевадан. Арабаларда, ани оннара вердийди фараон, Израилин ооллары гӧтӱрӓрдилӓр Иакову, ушаклары хем карылары. 6Ӧнӱсора оннар хайдардылар сӱрӱлерини хем Ханаан[†] топраанда бӱтӱн казандыкларыны. Бӧлеӂӓ, Иаков кенди евлатларыннан гечти Египетӓ: 7оолларыны, кызларыны, унукаларыны – бӱтӱн сой-сенселесини о гечирди Египетӓ.

8Египетӓ гидӓн израиллилерин адлары буннардыр: Иаков хем онун ооллары. Иаковун илк оолу – Рувим.

9Рувимин ооллары: Ханох, Паллу, Хецрон хем Карми.

10Симеонун ооллары: Емуел, Йамин, Охад, Йахин, Цохар хем Саул, бир ханааней карынын оолу.

11Левинин ооллары: Гершон, Кехат хем Мерари.

12Иуданын ооллары: Ер, Онан, Шела, Парец хем Зерах. Ер хем Онан ӧлдӱлӓр Ханаанда. Парецин ооллары: Хецрон хем Хамул[+].

13Исахарын ооллары: Тола, Пува, Иов хем Шимрон.

14Завулонун ооллары: Серед, Елон, хем Йахлеел.

15Буннар Иаковун ооллары, ангыларыны дуудурду она Лийа Падан-Арамда,[†] ниӂӓ дӓ онун кызы Дина. Иаковун бу ушаклары хем унукалары топлама отуз ӱч кишийди.

16Гадын ооллары: Цифион, Хаги, Шуни, Ецбон, Ери, Ароди, Арели.

17Ашерин ооллары: Имна, Ишва, Ишви хем Берийа. Оннарын кызкардашлары Серах. Берийанын ооллары: Хевер хем Малкиел. 18Буннар Иаковун евлатлары Зелфадан, ангысыны Лаван вердийди измет етсин Лийа кызына. Топлама оналты кишийди.

19Иаковун хем Рахилин ооллары: Иосиф хем Вениамин. 20Египеттӓ Иосифин олду ики оолу: Манасийа хем Ефрем. Оннары дуудурду она Аснат, Гелиополдакы дин изметчисинин Поти-Перанын кызы[+].

21Вениаминин ооллары: Бела, Бехер, Ашбел, Гера, Нааман, Ехи, Рош, Мупим, Хупим хем Ард. 22Буннар Иаковун евлатлары Рахилдӓн. Топлама ондӧрт киши.

23Данын оолу: Хушим.

24Нафталинин ооллары: Йахцеел, Гуни, Ецер хем Шилем. 25Буннар Иаковун евлатлары Валадан, ангысыны Лаван верди измет етсин Рахилӓ. Топлама еди киши.

26Гелиннериндӓн каарӓ, Иаковлан барабар Египетӓ гитти топлама алтмыш алты киши. Оннар хепси чекилӓрди Иаковун сойундан. 27Иосифин Египеттӓ да дууду ики оолу. Бӧлеӂӓ, Египетӓ гӧчӓн Иаковун сойу топлама етмиш кишийди.


Иаков Египеттӓ

28Иаков ӧнӱсора йоллады Иудайы, аники о гӧстерсин Гошен йолуну. Ачан оннар гелдилӓр Гошенӓ, 29Иосиф хазырлады файтонуну да гитти Гошенӓ бобасыны каршыламаа. Гӧрӱп бобасыны, о сармашты она да узун-узун аалады. 30Израил деди Иосифӓ: «Кенди гӧзлеримнӓн гӧрдӱм, ани сӓн саайсын, шинди вар насыл ӧлейим». 31Иосиф сӧледи кардашларына хем бобасынын евдекилеринӓ: «Гидерим фараона хабер верейим, ани Ханаандан беним йаныма гелди кардашларым хем бӱтӱн сойум. 32Ани оннар чобан, койун гӱдерлӓр, ани хайван сӱрӱлериннӓн хем бӱтӱн варлыыннан-нейиннӓн гелдилӓр. 33Фараон, сизи чаарып, сорарса, не иш йапэрсыныз, 34сӧлӓйин бӧлӓ: „Деделеримиз гиби биз дӓ кӱчӱклӱктӓн хайванӂылык едериз“. Озаман сизи Гошен тарафында бракаӂэклар, чӱнкӱ египетлилӓр чобаннардан ииренерлӓр»[+].

### 47

1Гидип фараона, Иосиф деди: «Ханаан[†] топраандан гелдилӓр бобамнан кардашларым – койун-кечи сӱрӱлериннӓн, сыырларыннан хем бӱтӱн варлыкларыннан. Шинди оннар Гошен бӧлгесиндӓ». 2Иосиф кардашларындан бешини гӧтӱрдӱ да танытты оннары фараона. 3Фараон сорду, не иш оннар йапэрлар. «Биз, сенин чыракларын, деделеримиз гиби койун гӱдериз», – ӂувапладылар оннар. – 4«Бу тарафа гелдик йашамаа, чӱнкӱ Ханаан топраанда бӱӱк кытлык вар. Йок нередӓ хайваннарымызы отладалым. Изин версӓнӓ Гошен бӧлгесиндӓ ерлешелим».

5Фараон деди Иосифӓ: «Сана гелдилӓр бобан хем кардашларын – 6ерлештир оннары топраамызын ен ии ерлериндӓ: бӱтӱн Египет топраа сенин ӧнӱндӓ. Ко йашасыннар Гошен бӧлгесиндӓ. Хем дӓ, сана гӧрӓ, араларында беӂерикли адам варса, кой оннары баксыннар беним сӱрӱлерими».

7Сора Иосиф гетирди фараонун йанына бобасыны. Иаков иисӧзледи фараону. 8«Сӓн кач йашындайсын?» – сорду фараон. – 9«Бӓн бу дӱннедӓ йолӂулук еттим ӱз отуз йыл, – ӂуваплады Иаков. – Ама бу йыллар чабук хем зор гечтилӓр. Деделеримин йашамасы кадар узун сӱртмедилӓр». 10Да генӓ иисӧзлейип фараону, Иаков чыкты фараондан.

11Иосиф, фараонун изининӓ гӧрӓ, ерлештирди бобасыны хем кардашларыны Египетин ен ии ериндӓ, Рамсес топраанда. 12Бобасына, кардашларына хем бобасынын хепсинӓ евдекилеринӓ етиштирӓрди ийеӂек ушакларын сайысына гӧрӓ.


Иосиф курэр Египеттӓ ени сыралары

13Аачлык гиттикчӓ таа сарплашарды. Египеттӓ хем Ханаанда артык ийеӂек калмады. 14Сатарак боодай, Иосиф топлады Египет хем Ханаан топракларындан бӱтӱн паралары да гӧтӱрдӱ оннары фараонун евинӓ.

15Ачан са Египеттӓ хем Ханаанда гӱмӱш калмады, египетлилӓр гелдилӓр да дедилӓр: «Версӓнӓ бизӓ имӓк! Сенин ӧнӱндӓ ӧлелим ми? Гӱмӱшӱмӱз битти». – 16«Биттийсӓ параныз, хайваннарынызы гетирин, да хайваннарын еринӓ бӓн сизӓ вереӂӓм боодай», – деди Иосиф. 17Оннар гетирдилӓр Иосифӓ бейгир, койун-кечи, сыыр хем ешек. Хайваннарын еринӓ Иосиф оннара боодай верди. Бир йыл бойунӂа о етиштирди оннара имӓк хайваннарын еринӓ.

18О йыл гечтийнӓн, ертеси йылын оннар генӓ гелдилӓр Иосифӓ да дедилӓр: «Йок насыл сендӓн, чорбаӂымыз, саклайалым, ани гӱмӱшӱмӱз битти, хайван сӱрӱлеримизи дӓ сана вердик. Ӂанымыздан хем топраамыздан каарӓ, бишейимиз калмады. 19Сенин ӧнӱндӓ ми кайбелелим – хем биз, хем бизим топраамыз? Ал бизим ӂанымызы хем топраамызы да вер бизӓ ийеӂек – да биз топраамызлан билӓ фараонун чыраклары олалым. Ама бизӓ тоом вер, аники биз саа калалым, топраамыз да чола дӧнмесин».

20Бӧлеликлӓн, Иосиф сатын алды фараона дейни Египеттеки бӱтӱн топраклары. Египетлилӓр хепси саттылар она тарлаларыны, чӱнкӱ кытлык пек сарпты. Бӱтӱн топраклар фараонун олду. 21Иосиф бӱтӱн Египет тарафында халкы йапты фараона чырак[*]. 22Саде дин изметчилеринин топрааны сатын алмады, чӱнкӱ оннара имӓк етиштирӓрди фараон, онун вердииннӓн йашардылар. Бу ӱзерӓ топракларыны сатмадылар.

23Иосиф деди египетлилерӓ: «Сизи дӓ, топраанызы да сатын алдым фараона дейни. Шинди алын тоом да е́кин топраа. 24Бундан беери берекетин бешинӂи пайыны вереӂениз фараона, бештӓ дӧрдӱнӱ дӓ бракаӂэныз тоомнук хем имеелик – кендинизӓ, евдекилеринизӓ хем ушакларыныза». 25Египетлилӓр бӧлӓ ӂувапладылар: «Сӓн куртардын бизим ӂанымызы! Сӓн хошлуклан бактын бизӓ, чорбаӂымыз. Фараонун чыраклары олуруз». 26Берекетин бешинӂи пайыны фараона верилмесини Иосиф йапты закон. Бу закон Египеттӓ бӱӱннӓн-бӱӱн гечер. Саде дин изметчилеринин топраа фараона верилмеди.


Иаковун сон сӧзӱ

27Израиллилӓр ерлешти Египетин Гошен бӧлгесиндӓ. Орада оннар варлык едендилӓр хем, чок ушак дуудуруп, зееделендилӓр.

28Иаков йашады Египеттӓ онеди йыл. Онун ӧмӱрӱ топлама сӱрттӱ ӱз кырк еди йыл. 29Ӧлӱмӱ йаклаштыйнан, о чаарды Иосифи да деди: «Еер хошлуклан бакарсан бана, йалварэрым, елини будумун алтына койуп, емин ет, ани унутмайаӂан беним сымарламамы: гӧммӓ бени Египеттӓ! 30Ачан бӓн бирлешеӂӓм деделеримнӓн, гӧтӱр беним ӧлӱмӱ Египеттӓн да оннарын йанында гӧм». – «Сӧледиин гиби йапаӂам», – деди Иосиф[+]. 31«Емин ет», – деди Иаков. Иосиф емин етти. Дӧшеендӓ йатан Израил башыны иилтти Аллаха.

### 48


Иаков иисӧзлеер Ефреми хем Манасийайы

1Биркач вакыттан сора, ӱӱренип, ани бобасы хасталанмыш, Иосиф гетирди онун йанына оолларыны Манасийайы хем Ефреми. 2«Гелди сенин оолун Иосиф», – хабер вердилӓр Иакова. Израил, топарлайып кендини, йатаанда отурду 3да деди Иосифӓ: «Ханаан[†] топраанда, Лузда, бана гӧрӱндӱ Бӱӱк Куветли Аллах. О иисӧзледи бени 4да деди: „Бӓн йапаӂам ӧлӓ, ани сенин сойун дуудурсун хем зееделенсин, сендӓн бир алай халк чекилеӂек, бу топраа да хептенӓ вереӂӓм сенин евлат бойларына“[+]. 5Шинди бӓн ааретлик алэрым икисини дӓ сенин оолларыны, ани дуудулар Египеттӓ, ачан бӓн таа гелмедийдим. Шинди Ефрем хем Манасийа сайылаӂэклар беним, насыл Рувим хем Симеон. 6Оннардан сора дууан оолларын олсуннар сенин – ама оннара гечеӂек Ефремин хем Манасийанын пайларындан топраан бир парчасы. 7Ачан бӓн дӧнӓрдим Падан-Арамдан,[†] Ханаан топраанда, Ефратайа аз калдыйды, ӧлдӱ беним Рахилим. Орада да бӓн ону гӧмдӱм – Ефрата йолунун бойунда». (Ефрата – шинди Вифлеем.)[+]

8Сора, бакып Иосифин оолларына, Израил сорду: «Буннар ким?» – 9«Буннар беним оолларым, – ӂуваплады Иосиф. – Оннары Аллах бана Египеттӓ верди». – «Гетирсӓнӓ оннары йаныма, – деди Израил, – иисӧзлейим оннары». 10Ихтӓрлыктан Израилин гӧзлери йуфкаламышты – о май бишей гӧрӓмӓрди. Иосиф гетирди онун йанына оолларыны. Бобасы оннары ӧптӱ да сармашты оннара. 11Сора деди Иосифӓ: «Сени дӓ йокту умудум гӧрейим, ама тӓ, Аллах бана сенин евлатларыны билӓ гӧстерди». 12Иосиф алды ушакларыны бобасынын куӂаандан да, диз чӧкӱп, ерӓ кадар башыны иилтти.

13Сора Иосиф гетирди оолларыны да койду Ефреми кендисиндӓн саа тарафа (Израилдӓн сол тарафа), Манасийайы да сол тарафа (Израилдӓн саа тарафа). 14Ама Израил, чапразлайып еллерини, саа елини койду кӱчӱк оланын Ефремин башына, сол елини сӓ – илк дуумуш Манасийанын башына. 15Сора о иисӧзледи Иосифи бӧлӓ лафларлан:

«Аллах – Она измет еттилӓр беним бӱӱк бобам Авраам хем бобам Исаак! –
Аллах, беним ӧмӱр бойунӂа хем бӱӱнӓ кадар гӱдӱӂӱм!
16Бени кӧтӱлӱктӓн куртаран Ангил хайырласын бу чоӂуклары!
Ко йашасын бу чоӂукларлан беним адым хем бобаларымын – Авраамын хем Исаакын – адлары.
Ко зееделенсин ер ӱзӱндӓ оннарын евлатлары».

17Ачан Иосиф гӧрдӱ, ани бобасы саа елини койду Ефремин башына, о беенмеди буну да, алып бобасынын елини, истеди коймаа ону Манасийанын башына. 18«Бобам, диил ӧлӓ, – деди Иосиф. – Илкин бу оолум дууду, елини онун башына кой». 19Ама бобасы истӓмеди. «Билерим, – ӂуваплады Израил, – билерим, оолум. Ондан да чекилеӂек бӱӱк бир халк. Ама кӱчӱк кардашы таа ӱстӱн олаӂэк, онун сойундан чекилеӂек бир алай миллет».

20О гӱнӱ Израил оннары бутакым иисӧзледи:

«Сизин адларыныз израиллилерӓ олаӂэк бир хайырламак.
Бири-бирини иисӧзлейерӓк, оннар дейеӂеклӓр:
„Аллах сени Ефрем хем Манасийа гиби йапсын!“»

Бӧлеӂӓ Иаков Ефреми койду Манасийадан ӱстӱн.

21Сора Израил деди Иосифӓ: «Бӓн ӧлӱм атиндӓйим. Ама Аллах сизиннӓн олаӂэк, О сизи гӧтӱреӂек геери деделеринизин топраана. 22Сана бӓн кардашларындан зеедӓ бир пай верерим – Шехеми. Ону алмаа дейни, бӓн аморейлӓрлӓн ӂенк еттим».

### 49


Иаков иисӧзлеер оолларыны

1Иаков, чаарып оолларыны, деди:

«Топланын йаныма,
бӓн аннадаӂам сизӓ,
нелӓр беклеер сизи гелеӂек вакытта.

2Иаковун ооллары, топланын да сеслӓйин,

сеслӓйин Израили, бобанызы!

3Рувим, сӓн беним илк оолумсун, беним куведимсин,
кудретимин илк мейвасыйсын, сайгы хем кувет уурунда ен ӱӱсексин!
4Су гиби ойнаксын, артык ӱстӱн олмайаӂан,
чӱнкӱ бобанын дӧшеенӓ йатып, мындарладын ону![*][+]

5Симеон хем Леви – кардашлар.
Оннарын кылычлары[*] – аваннык хем зорбалык сачэр![+]
6Оннарын неетлеринӓ ортак олмам, топлантыларына катылмам.
Ӱфкеленип – адам ӧлдӱрдӱлӓр, ӂаннары истедикчӓ – буалары сакатладылар.[*]
7Бетвалы олсун ӱфкелери, чӱнкӱ аӂымасыздыр,
хем азгынныдыр, чӱнкӱ авандыр!
Бӧлеӂӓм оннары евлатларымын арасында,
даадаӂам оннары израиллилерин арасында!

8Иуда, сенселӓн сени метедеӂек!
Елин олаӂэк душманнарынын енсесиндӓ,
кардашларын иилеӂек сенин ӧнӱндӓ.
9Иуда, бир аслан йаврусу гиби,
сӓн тутулмуш хайван ӱстӱнӓ атлээрсын, оолум беним!
Аслан гиби ерӓ сӓн чӧмелмишин –
ким кыйышар ону уйандырсын[+]?
10Иуданын елиндӓн падишахлык бастону дӱшмӓз,
о хем онун евлатлары ӧндерӂи олаӂэк.
Йабанӂы халклар она баашыш гетиреӂек,[*]
халклар онун сӧзӱнӱ сеслейеӂек.
11Ешеени бир ӱзӱм чыбыына баалайаӂек,
кодукларыны ен ии ӱзӱм чыбыына баалайаӂек.
Рубаларыны йыкайаӂек шарапта, гӧлмеени – ӱзӱмӱн канында.[*]
12Гӧзлери – шараптан койу,
дишлери сӱттӓн бийаз олаӂэк.

13Завулон денизин бойунда йашайаӂэк,
онун топраана гемилӓр йанашаӂек.
Сыныры Сидон касабасына кадар узанаӂек.

14Исахар – семерлӓр арасында[*] йатан каави ешек;
15гӧрӱп, ани динненмӓк ичин бурасы раат бир ер, ани бу топрак кӓӓмил,
о койду сыртыны ӱк алтына, зорбалыкта калды.

16Дан, Израилин бир сойу оларак, кулланаӂек кенди халкыны[+].
17Дан йол бойунда бир йылан, зихирли бир йылан олаӂэк.
Бейгирин топууну далайаӂек – атлы аркасы ӱстӱ дӱшеӂек.

18Сааби, Сӓн Куртарыӂыйсын! Сендӓ умудум!

19Гадын ӱстӱнӓ сойгунӂулар абанарса,
кендилери ондан качарак куртулар.

20Ашерин берекетли имеклери олаӂэк,
падишах деликатеслерини о етиштиреӂек.

21Нафтали бир сербест караӂа гиби,
дуудурэр севимни олаклары.[*]

22Иосиф мейвалы бир чотук гиби, чӧшмӓ бойунда мейвалы бир чотук гиби.
Онун филизлери дувара сарылмыш.
23Окчулар[*] ӱӱштӱлӓр она, душманӂа ӱстӱнӓ ок йаадырдылар.
24Ама онун йайы[*] четинди, коллары да каавийди,
чӱнкӱ оннара кувет верирди Иаковун Аллахы – Гӱдӱӂӱ, Израилин Четин ташы!
25О сенин бобанын Аллахыдыр, О йардым едеӂек сана,
О – Бӱӱк Куветли Аллах, О хайырлайаӂек сени.
Йукардакы ӱӱсек гӧклерин,
ашаадакы дипсиз суларын, аналарын берекетиннӓн сени хайырлайаӂек.
26Бобанын вердии хайыры евелки байырларын берекетлериндӓн[*] бӱӱктӱр,
дивеч тепелерин боллуундан бӱӱктӱр;
ко оннар хепси олсун Иосифин – кардашлар арасында шанны бейин.

27Вениамин бир аач ӂанавар гиби: сабаален кенди курбаныны кемирер,
авшамнен паралээр тутулмуш хайваны».

28Израилин оники сойу[†] буннардыр. Тӓ не деди бобалары, оннары иисӧзлейип. Хербиринӓ – уйгун бир хайырламак.


Иаковун ӧлӱмӱ

29Иаков оолларына бӧлӓ деди: «Бӓн ӧлӱм атиндӓйим. Гӧмӱн бени деделеримин йанында, хетей Ефронун тарласындакы пешчерада. 30Бу пешчера Мамре каршысындакы Махпела тарласында Ханаан[†] топраандадыр. Авраам бу тарлайы мезар йапмаа дейни хетей Ефрондан сатын алдыйды. 31Орада гӧмӱлӱ Авраам карысыннан Саррайлан, Исаак карысыннан Ревекайлан, Лийайы да бӓн орада гӧмдӱм[+]. 32Хем тарла, хем о тарладакы пешчера хетейлердӓн сатын алынды».

33Бӧлӓ бир сымарламак верип оолларына, Иаков йатты дӧшеенӓ да, гечинип, бирлешти кенди деделериннӓн.

### 50


Иаковун гӧмӱлмеси

1Иосиф иилди бобасынын башы уӂуна да аалайарак ӧптӱ ону. 2Кенди илаччыларына буйур етти мумийаласыннар гӱӱдесини. 3Ниӂӓ дӱшер, мумийаламак иши сӱрттӱ кырк гӱн. Египетлилӓр етмиш гӱн йас туттулар. 4Йас гӱннери биттийнӓн, Иосиф деди фараонун евиндеки адамнарына: «Еер хошлуклан бакарсаныз бана, сӧлӓйин фараона, 5ани бобам бендӓн емин алды: ачан о ӧлеӂек, бӓн гӧмейим ону Ханаан[†] топраанда кендиси ичин хазырладыы мезара. Шинди сӧлӓйиниз изин версин гидип гӧмейим бобамы, сора бӓн дӧнеӂӓм». 6Фараон изин верди: «Гит, бобаны гӧм, еминини таманна».

7Иосиф гитти гӧммӓӓ бобасыны, онуннан барабар гиттилӓр фараонун хепси изметчилери, евинин буйуруӂулары хем бӱтӱн Египетин ӧндерӂилери, 8хем дӓ Иосифин евдекилери, онун кардашлары хем бӱтӱн сой-сенселеси – Гошен бӧлгесиндӓ калды саде оннарын ушаклары хем хайваннары. 9Онуннан барабар гитти бир алай инсан – ангысы файтоннан, ангысы атлы. 10Иордан дересинин гӱндуусу тарафында Атад-Хармана етишип, оннар ӱӱсек сеслӓн хем аӂы-аӂы ааладылар. Иосиф бобасы ичин еди гӱн йас тутту. 11О тарафта йашайан ханаанейлӓр, гӧрӱп Атад-Харманда йас тутан инсаннары, дедилӓр: «Египетлилӓр пек бӱӱк йас тутэрлар!» Бу ӱзерӓ Иорданын гӱндуусу тарафындакы ерӓ денилер Авел-Мицраим («египетлилерин ааламасы»).

12Иаковун ооллары таманнадылар бобаларынын сымарламасыны: 13гетирдилӓр онун ӧлӱсӱнӱ да гӧмдӱлӓр Мамрейӓ йакын Махпела тарласындакы пешчерада. О тарлайы мезар йапмаа дейни Авраам хетей Ефрондан сатын алмышты[+]. 14Бобасыны гӧмдӱктӓн сора Иосиф, онун кардашлары хем хепси ӧлӱйӓ геленнӓр дӧндӱлӓр Египетӓ.

15Шинди, бобаларынын ӧлӱмӱндӓн сора, Иосифин кардашлары дӱшӱнӓ калдылар: «Беким, Иосифин бизӓ вар ӱфкеси. Йа о кӧтӱлӱк ичин, ани йаптык она, истӓрсӓ биздӓн ӱфкесини чыкармаа?» 16Да Иосифӓ хабер йолладылар: «Бобамыз, ӧлеӂейкӓн, сымарлады 17сӧлейелим сана: „Йалварэрым сана, баашла кардашларына оннарын гӱнахыны, оннарын кабаатыны – о кӧтӱлӱӱ, ани йаптылар сана“. Баашласана гӱнахымызы. Биз дӓ, бобамыз гиби, Аллаха измет едериз!» Иосиф, алып бу хабери, гиришти ааламаа.

18Бундан сора кардашлар, диз чӧкӱп онун ӧнӱндӓ, дедилӓр: «Биз сенин чыракларыныз!» – 19«Коркмайын, – деди Иосиф. – Бӓн не, Алла́хым мы? 20Сиз неетинизӓ койдунуз бана кӧтӱлӱк йапмаа, ама Аллах о кӧтӱлӱӱ иилӓӓ чевирди, куртарып ӧлӱмдӓн чок ӂан! 21Коркмайын. Бӓн бакаӂам сизи дӓ, ушакларынызы да». Бу сӧзлӓрлӓн о усландырды хем ӱреклендирди оннары.

22Бӧлеликлӓн, Иосиф ерлешти Египеттӓ кенди сой-сенселесиннӓн. Иосиф йашады ӱз он йыл. 23О гӧрӓбилди евлатларынын ӱчӱнӂӱ бойуну – куӂаанда тутту Ефремин унукаларыны хем дӓ Махирин оолларыны (Махир Манасийанын оолуйду).

24«Бӓн тездӓ ӧлеӂӓм, – деди Иосиф кардашларына. – Ама Аллах бир гӱн мутлак сизӓ йардым едеӂек да гӧтӱреӂек сизи бурадан о топраа, ангысыны О ададыйды вермӓӓ Авраама, Исаака хем Иакова». 25Сора Иосиф израиллилери емин еттирди, ани ачан Аллах оннара йардыма гелеӂек, гӧтӱреӂеклӓр бурадан онун кемиклерини. 26Иосиф гечинди ӱз он йашында. Ону Египеттӓ мумийаладылар да койдулар бир табута.

## Сӧзлӱк (Йарадылыш)

### Сӧзлӱк (Йарадылыш)

Сӧзлӱк (Йарадылыш)


Есир кары

Иисӧзлемӓк

Кесиклик

Курбан ери

Мысыр

Негев

Падан-Арам

Ханаан, ханаанейлӓр


СӦЗЛӰК

### Есир кары

Есир кары

Евелки Израилдӓ адам варды насыл алсын кендисинӓ есир кары, аники йатмаа онуннан, да о кары дуудурсун адама ушак. Отӱрлӱ есир карынын варды кенди хаклары, о сайыларды евдеки сенселӓйлӓн биртакым. Кенди статусуна гӧрӓ о есир кары каларды таа ашаа, некадар адамын карысы, ама таа ӱӱсекти, некадар бир сырадан есир кары. О есир карыдан дууан ушаклара, ниӂӓ дӓ башка ушаклара, гечӓрди бобаларынын варлыынын бир пайы.

### Иисӧзлемӓк

Иисӧзлемӓк

Биркимсейӓ хайыр чаармаак. Ачан Аллах иисӧзлеер инсаны, О баашлээр она несӓ ислӓӓ, дейелим, башары, ислӓӓ берекет, селемет, чок евлат, узун ӧмӱр. Ачан Авраам, Исаак хем Иаков иисӧзлӓрдилӓр ушакларыны, оннарын сӧзлери ниӂӓ бир пророклукту, о сӧзлӓр ачыкларды, не йапаӂэк Аллах о ушаклара дейни гелеӂек вакытларда.

### Кесиклик

Кесиклик

Еркек органын уӂунун дерисини кесмӓк. Аллахын Авраамнан аннашмасына гӧрӓ, хербир иудей чоӂук лӓӓзым каблетсин кесиклик секизинӂи гӱнӱ дуумактан сора. Кесиклик нышаннарды, ани адам кенди сой-сенселесиннӓн олэр Аллах халкынын бир пайы хем таманнээр Онун насаатларыны.

### Курбан ери

Курбан ери

Бир ер, нередӓ иудейлӓр курбан гетирӓрдилӓр Аллаха. Адетчӓ бу ери дӱзӓрдилӓр бири-биринӓ йывылан кӱчӱрек ташлардан. Курбаннары йакардылар бу ердӓ, аники оннардан тӱтӱн чыксын Аллаха.

### Мысыр

Мысыр

Египетин евелки ады, ангысыны кулланардылар чок халклар, бу сайыда гагаузлар да.

### Негев

Негев

Чыфытча бӧлӓ деерлӓр Ханаанын (шиндики Израилин) ӱӱлен тарафындакы чоллук еринӓ, Ӧлӱ дениздӓн ӱӱлен-батыйа доору.

### Падан-Арам

Падан-Арам

Месопотамийанын бир чыфыт ады, орада йашарды арамей халкы.

### Ханаан, ханаанейлӓр

Ханаан, ханаанейлӓр

Ханаан – Нойун унукасы, Хамын оолу. Вакыт гечтикчӓ бу ад олду Йакын Гӱндуусунда Ак дениз хем Иордан дереси арасында бир бӧлгенин ады. Бу бӧлгейӓ ерлештирлӓр Ханаанын евлат бойлары, ханаанейлӓр. Библийада ханааней денилер хепсинӓ сойлара, ангылары йашардылар Ханаанда, ачан таа орайы гелмедийди израиллилӓр. Бу халклар сайыларды финикийлерин сенселелери, оннар пагынды.

## Израилин оники сойу

Израилин оники сойу

## Карталар (Йарадылыш)

Карталар

Есир кары - Евелки Израилдӓ адам варды насыл алсын кендисинӓ есир кары, аники йатмаа онуннан, да о кары дуудурсун адама ушак. Отӱрлӱ есир карынын варды кенди хаклары, о сайыларды евдеки сенселӓйлӓн биртакым. Кенди статусуна гӧрӓ о есир кары каларды таа ашаа, некадар адамын карысы, ама таа ӱӱсекти, некадар бир сырадан есир кары. О есир карыдан дууан ушаклара, ниӂӓ дӓ башка ушаклара, гечӓрди бобаларынын варлыынын бир пайы.

Иисӧзлемӓк - Биркимсейӓ хайыр чаармаак. Ачан Аллах иисӧзлеер инсаны, О баашлээр она несӓ ислӓӓ, дейелим, башары, ислӓӓ берекет, селемет, чок евлат, узун ӧмӱр. Ачан Авраам, Исаак хем Иаков иисӧзлӓрдилӓр ушакларыны, оннарын сӧзлери ниӂӓ бир пророклукту, о сӧзлӓр ачыкларды, не йапаӂэк Аллах о ушаклара дейни гелеӂек вакытларда.

Кесиклик - Еркек органын уӂунун дерисини кесмӓк. Аллахын Авраамнан аннашмасына гӧрӓ, хербир иудей чоӂук лӓӓзым каблетсин кесиклик секизинӂи гӱнӱ дуумактан сора. Кесиклик нышаннарды, ани адам кенди сой-сенселесиннӓн олэр Аллах халкынын бир пайы хем таманнээр Онун насаатларыны.

Курбан ери - Бир ер, нередӓ иудейлӓр курбан гетирӓрдилӓр Аллаха. Адетчӓ бу ери дӱзӓрдилӓр бири-биринӓ йывылан кӱчӱрек ташлардан. Курбаннары йакардылар бу ердӓ, аники оннардан тӱтӱн чыксын Аллаха.

Мысыр - Египетин евелки ады, ангысыны кулланардылар чок халклар, бу сайыда гагаузлар да.

Негев - Чыфытча бӧлӓ деерлӓр Ханаанын (шиндики Израилин) ӱӱлен тарафындакы чоллук еринӓ, Ӧлӱ дениздӓн ӱӱлен-батыйа доору.

Падан-Арам - Месопотамийанын бир чыфыт ады, орада йашарды арамей халкы.

Ханаан, ханаанейлӓр - Ханаан – Нойун унукасы, Хамын оолу. Вакыт гечтикчӓ бу ад олду Йакын Гӱндуусунда Ак дениз хем Иордан дереси арасында бир бӧлгенин ады. Бу бӧлгейӓ ерлештирлӓр Ханаанын евлат бойлары, ханаанейлӓр. Библийада ханааней денилер хепсинӓ сойлара, ангылары йашардылар Ханаанда, ачан таа орайы гелмедийди израиллилӓр. Бу халклар сайыларды финикийлерин сенселелери, оннар пагынды.

Израилин оники сойу

+ 1:1 Иоан 1:1

+ 1:27 Матфей 19:4, Марк 10:6

* 2:6 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Ердӓн йукары чыкан буулар».

+ 2:7 1 Коринфлилерӓ 15:45

+ 2:9 Йарадылыш 3:22, Апокалипсис 2:7, Апокалипсис 22:2

+ 2:14 Йарадылыш 10:11-12

+ 2:21 Йарадылыш 15:12,

* 2:23 Чыфытча лаф «ишша» (кары) бензеер «иш» (адам) лафына.

+ 2:24 Матфей 19:5, Марк 10:7, 1 Коринфлилерӓ 6:16, Ефеслилерӓ 5:31

+ 3:1 Матфей 10:16

+ 3:3 Йарадылыш 2:17

+ 3:6 Ромалылара 5:12, 1 Коринфлилерӓ 15:21-22

+ 3:15 Ромалылара 16:20

* 3:16 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Сӓн истейеӂӓн онун чорбаӂысы оласын».

+ 3:16 Ефеслилерӓ 5:21, Колослулара 3:18

+ 3:19 Еклесиаст 3:10, Еклесиаст 3:20

* 3:22 Дивеч – рус. «вечно».

+ 3:22 Йарадылыш 2:9, Апокалипсис 2:7, Апокалипсис 22:2

* 3:24 Херувимнӓр – Аллахын гӧктеки изметчилери. Озаманкы инсаннарын дӱшӱндӱклеринӓ гӧрӓ, оннар бензӓрмиш канатлы хайваннара.

* 3:24 Кылыч – рус. «меч».

+ 4:7 Йарадылыш 3:16

* 4:8 Кими евелки чыфыт текстлериндӓ йок лафлар «Хайди чыкалым кыра».

* 4:20 Чадыр – рус. «шатёр», «палатка».

+ 5:2 Йарадылыш 1:27

+ 5:3 1 Коринфлилерӓ 15:49

+ 5:24 Чыфытлара 11:5

+ 5:29 Йарадылыш 3:17

* 6:2 Аллах ооллары – олмалы, Аллахын ангиллери. Башка ачыкламалара гӧрӓ, лаф гидер диил ангиллӓр ичин, ама доору йа да куветли инсаннар ичин.

+ 6:5 Матфей 12:34

* 6:15 Евелки чыфытларда бир дирсек – йарым метра долайанында. Бӧлеӂӓ, геминин узуннуу 150 м, генишлии 25 м, ӱӱсеклии дӓ 15 м.

* 7:2 Пак хем мындар хайваннар – пак хайваннар: хайваннар хем кушлар, ангысыны вармыш насыл имӓӓ хем Аллаха курбан вермӓӓ. Дейелим, койуннар, кечилӓр, инеклӓр, гӱверӂиннӓр. Мындар да сайылармыш хепси калан хайваннар.

* 7:20 Онбеш дирсек – еди метра кадар.

+ 8:17 Йарадылыш 1:22

+ 8:21 Йарадылыш 6:5

+ 9:1 Йарадылыш 1:22

+ 9:3 Йарадылыш 1:29

+ 9:4 Йаптыклар 15:20, Йаптыклар 15:29

+ 9:6 Йарадылыш 1:26-27

* 9:16 Дивеч – рус. «вечный».

+ 10:4 Иона 1:3

+ 10:7 Йарадылыш 2:11

* 10:10 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Вавилон, Урук, Акад хем Калне касабаларында».

+ 10:11 Йарадылыш 2:14

+ 10:29 Йарадылыш 2:11

+ 11:2 Йарадылыш 10:10,

* 11:4 Кулӓ – бургас, рус. «башня».

+ 12:1 Йаптыклар 7:4

+ 12:3 Йарадылыш 18:18, Йарадылыш 22:18, Йарадылыш 26:4, Йарадылыш 28:14, Галатийалылара 3:8

+ 12:10 Йарадылыш 41:54

+ 12:13 Йарадылыш 20:2, Йарадылыш 20:12

+ 13:10 Йарадылыш 2:10, Йарадылыш 19:24

+ 13:13 Йарадылыш 18:20

+ 14:20 Йарадылыш 28:22, Чыфытлара 7:1-2

+ 15:5 Йарадылыш 22:17, Ромалылара 4:18

+ 15:6 Ромалылара 4:3, Галатийалылара 3:6, Иаковун 2:23

+ 15:8 Лука 1:18

+ 15:12 Йарадылыш 2:21,

+ 15:13 Йаптыклар 7:6

+ 15:14 Йаптыклар 7:7

+ 16:5 Йарадылыш 18:25, Йарадылыш 31:53,

* 16:7 Чол, чоллук – топраклар, нередӓ су кытлыы бетеринӓ инсан йашамармыш, ама вармыш насыл гӱтсӱн хайваннары.

* 16:12 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «О йашайаӂэк кардашларындан айыры».

+ 17:5 Ромалылара 4:17

* 17:7 Дивеч – рус. «вечный».

* 17:10 Кесикли – рус. «обрезан». Бак Сӧзлӱктӓ.

+ 18:10 Ромалылара 9:19

+ 18:12 1 Петринин 3:6

+ 18:14 Матфей 19:26, Лука 1:37,

+ 18:18 Йарадылыш 12:3

+ 18:20 Йарадылыш 13:13

+ 18:25 Йарадылыш 16:5,

+ 19:24 Лука 17:29

+ 20:2 Йарадылыш 12:10-20

+ 20:7 Иаковун 5:16

+ 20:17 Иаковун 5:16

+ 21:3 Йарадылыш 17:19

+ 21:4 Йарадылыш 17:12-13

* 21:9 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «насыл Авраамын Хагардан оолу Исаакы гӱлмӓӓ аларды».

+ 21:9 Галатийалылара 4:29

+ 21:10 Иоан 8:35, Галатийалылара 4:30

+ 21:12 Ромалылара 9:7

* 21:16 Ок атымы – рус. «расстояние выстрела из лука».

* 21:20 Окчу – рус. «лучник», «стрелок из лука».

+ 21:31 Йарадылыш 26:33

* 21:33 Евелки Ханаанда тамариск сайылармыш айозлу фидан.

+ 22:1 Йаптыклар 9:10

+ 22:17 Йарадылыш 15:5, Чыфытлара 6:13-14

+ 22:18 Йарадылыш 12:3, Йарадылыш 26:4, Йаптыклар 3:25

+ 22:23 Йарадылыш 24:24

* 22:24 Есир кары – рус. «наложница». Бак Сӧзлӱктӓ.

* 23:15 Бир шекел – 11 грама йакын, дӧртӱз шекел – 4,5 килайа йакын. Гӱмӱш – рус. «серебро».

* 25:6 Есир карылар – рус. «наложницы». Бак Сӧзлӱктӓ.

+ 25:10 Йарадылыш 23:16-20

+ 25:23 Ромалылара 9:12

* 25:26 Иаков ады бензеер бир чыфыт лафына, ангысынын маанасы: «тутмаа топуундан», сайылэр «ӱстелемӓӓ ширетликлӓн». Бак 27:36.

* 25:31 Илк ооллук хакы – бӱӱк оола ен чок сайгы гӧстерӓрмишлӓр, бобасынын ӧлӱмӱндӓн сора она калармыш варлыын ен бӱӱк пайы.

+ 25:34 Чыфытлара 12:16

+ 26:1 Йарадылыш 12:10, Йарадылыш 20:2

+ 26:3 Йарадылыш 22:16-18,

+ 26:4 Йарадылыш 12:3, Йарадылыш 22:18, Йаптыклар 3:25

+ 26:7 Йарадылыш 12:13, Йарадылыш 20:1-2

+ 26:15 Йарадылыш 21:30

+ 26:34 Йарадылыш 36:2-3

* 27:3 Силӓх (йай хем оклар) – рус. «оружие (лук и стрелы)».

+ 27:3 Йарадылыш 25:27-28

+ 27:36 Йарадылыш 25:33

* 27:40 Кылыч – рус. «меч».

+ 27:46 Йарадылыш 26:35

+ 28:2 Йарадылыш 22:23, Йарадылыш 24:29-30

+ 28:9 Йарадылыш 25:13, Йарадылыш 36:3

+ 28:14 Йарадылыш 12:3, Йарадылыш 13:16, Йарадылыш 22:18, Йарадылыш 26:4

+ 28:18 Йарадылыш 35:14,

+ 28:19 Йарадылыш 35:6, Йарадылыш 35:15, Йарадылыш 48:3

+ 28:22 Йарадылыш 14:20,

* 30:14 Мандрагор – бир бӱӱйӱм кӧкӱ, ангысына таа дейӓрмишлӓр «севги алмасы» йа да «адам оту». О вакытларда инанармышлар, ани о йардым едер карылара гебӓ калмаа.

+ 31:13 Йарадылыш 28:20-22

+ 31:45 Йарадылыш 28:18, Йарадылыш 35:14,

* 31:47 Арамейӂӓ «Егар-Сахадута» хем чыфытча «Галаад» гелерлӓр бир маанайа: «аклына гетирӓн йывын».

+ 31:53 Йарадылыш 16:5

+ 32:9 Йарадылыш 31:3

+ 32:12 Йарадылыш 28:14-15

+ 32:28 Йарадылыш 35:10

+ 32:30 Иоан 1:18

+ 33:18 Йарадылыш 12:6

* 34:14 Кесикли олмайан – рус. «необрезанный». Бак Сӧзлӱктӓ.

* 34:25 Кылычлар – рус. «мечи».

* 34:31 Ороспу – рус. «продажная женщина».

+ 35:1 Йарадылыш 28:10-22

* 35:4 Кӱпелӓр – олмалы, тайфӓ мускалары (рус. «амулеты»).

+ 35:7 Йарадылыш 28:19

+ 35:8 Йарадылыш 24:59

+ 35:10 Йарадылыш 32:28

+ 35:11 Йарадылыш 17:6

+ 35:14 Йарадылыш 28:18, Йарадылыш 31:45

+ 35:15 Йарадылыш 28:19

+ 35:19 Руфи 1:2,

* 35:22 Есир кары – рус. «наложница». Бак Сӧзлӱктӓ.

+ 35:22 Йарадылыш 49:4,

+ 35:27 Йарадылыш 13:18, Йарадылыш 23:2

+ 35:29 Йарадылыш 25:8

+ 36:1 Йарадылыш 25:30

+ 36:3 Йарадылыш 26:34, Йарадылыш 28:9

* 36:12 Есир кары – рус. «наложница». Бак Сӧзлӱктӓ.

+ 36:20 Йарадылыш 14:6,

+ 36:34 Йарадылыш 36:15,

+ 37:13 Йарадылыш 33:18

+ 37:27 Йарадылыш 25:12-16

* 37:28 Мадианны алыш-веришчилӓр – олмалы, лаф гидер Измайылын евлат бойлары ичин, ангылары йашардылар Мадиан топраанда.

* 38:8 Евелки чыфытларын адетлеринӓ гӧрӓ, бу евленмектӓ дууан чоӂук лӓӓзымды сайылсын ӧлӓн кардашын оолу хем каблетсин онун варлыыны.

* 38:15 Ороспу – рус. «продажная женщина».

* 38:18 Гайтан – рус. «шнур».

* 38:20 Амаанет – рус. «залог».

+ 39:1 Йарадылыш 37:36

+ 40:20 Марк 6:21

+ 41:45 Йарадылыш 46:20,

+ 41:54 Йарадылыш 12:10

* 42:9 Гӧзчӱ – рус. «лазутчик», «разведчик».

+ 42:9 Йарадылыш 37:5-11

+ 42:22 Йарадылыш 37:21-22

+ 43:32 Йарадылыш 46:34

+ 44:20 Йарадылыш 37:3

+ 46:1 Йарадылыш 26:33

+ 46:4 Йарадылыш 50:13

+ 46:12 Йарадылыш 38,

+ 46:20 Йарадылыш 41:45,

+ 46:34 Йарадылыш 43:32,

* 47:21 Башка бир евелки тексттӓ йазылы: «Бӱтӱн Египет тарафында Иосиф ерлештирди халкы касабалара».

+ 47:30 Йарадылыш 50:13

+ 48:4 Йарадылыш 28:12-15, Йарадылыш 35:9-12

+ 48:7 Йарадылыш 35:19, Руфи 1:2

* 49:4 Бак 35:22.

+ 49:4 Йарадылыш 35:22,

* 49:5 Кылычлар – рус. «мечи».

+ 49:5 Йарадылыш 34:25-29

* 49:6 Бак 34:25-26.

+ 49:9 Апокалипсис 5:5,

* 49:10 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Заабитлик хеп онун сойунда калаӂэк» йа да: «Шило гелеӂек».

* 49:11 Бу сӧзлери вар насыл ачыкламаа бутакым: «Иуда евлатларынын топраа пек берекетли олаӂэк».

* 49:14 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Акынтылар арасында», «Тырлалар арасында».

+ 49:16 Йарадылыш 30:6

* 49:21 Башка тӱрлӱ вар насыл чевирилсин: «Нафтали – бӱӱк даллы бир фидан», «Нафтали – йалпак лафедӓн сербест караӂа».

* 49:23 Окчу – рус. «стрелок».

* 49:24 Йай – рус. «лук для стрельбы».

* 49:26 Башка бир тексттӓ йазылы: «Бобанын сана вердии иисӧзлемӓк таа бӱӱк, некадар беним деделеримин иисӧзлемеси».

+ 49:31 Йарадылыш 23:16-19, Йарадылыш 35:29

+ 50:13 Йарадылыш 23:16