# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Сыйлы Китап


## Эсги Разилешив

### Эсги Разилешив

Эсги Разилешив


Яратылыв

Чыгъыш

Левили

Санавлар

Къанунну Такрары

1 Пачалар

2 Пачалар

3 Пачалар

4 Пачалар

Аюб

Забур

Айтывлар


### Яратылыв

#### Яратылыв

Яратылыв


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту


Яратылыв

Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабына «Таврат» деп айтыла. Бу китапларда Исрайылны халкъы нечик амалгъа гелгени ва Аллагь шо халкъ булан Разилешив бегетгени гьакъда хабар юрюле. Тек шону гьакъында сёз башлангъанча, инсанлар нечик яралгъанны, Разилешив не учун бегетилгенни англамакъны кёп уллу маънасы бар. Шоланы гьакъында буса Сыйлы Язывланы инг биринчи китабында сёйлене. Китап биринчилей яратылгъан ягьуди тилде шогъар, китапны башлапгъы сёзлерине гёре, «Инг башлап» деп айтыла. Къумукъ тилге буса китап «Яратылыв» деген ат булан гёчюрюлген, неге тюгюл бу китапда кёкню, кёкдеги гюнешни, айны, юлдузланы, ерни, ердеги яшавну, инсанны яратылыву гьакъында лакъыр юрюле.

Яратылывну башлапгъы 11 башы бютюн дюнья тарихине гиришив болуп токътай. Аллагь бу дюньяны, инсанны яратгъан, тек инсан Аллагь булан къыйышып яшамагъа сюймеген ва оьзюню ёлун оьзбашына танглама гиришген. Шо саялы инсанланы яшаву лап башданокъ да жинаятчылыкъдан толгъан. Аллагь муъмин Нугь пайхаммарны уьягьлюсюндегилерден къайры, гьатта бары да инсанланы къырып битдире. Нугьдан таба буса инсанланы янгы къавуму амалгъа гелме герек болгъан.

12-нчи башдан тутуп Аллагьны танглагъанларыны гьакъында хабар юрюлме башлай. Аллагь олардан таба инсанлагъа къутгъарылывну ёлун гёрсетме сюе. Ибрагьимни, Исакъны, Якъубну ва ягьуди халкъны къавумларына баш салгъан ону он эки уланыны гьакъындагъы хабарда биз Аллагь Оьзюню халкъына этген ваъдаланы гёребиз: оланы къавумларыны санаву бек артажакъ, олар Аллагь оьзлеге ваъда этген топуракъда ерлешежек, бары да инсанлагъа гьакъ гертиликни билдирежек. Тюзю, Аллагьны танглагъанлары гьар-бир якъдан камил инсанлар болмагъан – оланы кёп кемчиликлери ва гюнагь ишлери болгъан. Буса да олар Аллагьны чакъырывуна иман салып сесленген ва Ону буйрукъларына тынглап юрюген.

Китапгъа адабият тилни тюрлю-тюрлю къайдалары хас: биз мунда бир-бирде шо гётеринки суратлавну, бир-бирде буса къужурлу ва гьавасландырагъан гьаракатны, бирдагъы гезиклерде къавумланы узун гьисапгъа алывун, башгъа гезиклерде буса шиъру къайдалы шабагьатлавларын гёребиз. Башгъа тилге таржума этегенде, китапны бир-бир чеберлик аламатлары, айрокъда сёзлени ойнатывлары, тас болуп къала. Шолай гезиклерде таржумада баянлыкълар бериле.

#### 1


Яратылывну гьакъындагъы хабар

1Инг башлап Аллагь кёкню ва ерни яратгъан[+]. 2Ер бош ва гёлемсиз болгъан, терен сувланы уьстюн къарангылыкъ къуршагъан болгъан. Аллагьны Ругьу сувланы уьстюнде къалкъып айлангъан. 3Аллагь: «Ярыкъ болсун», – деп айтгъан. Ярыкъ болгъан. 4Аллагь, ярыкъ яхшы экенни гёрюп, шону къарангылыкъдан айыргъан. 5Аллагь ярыкъгъа «гюндюз» деп, къарангылыкъгъа буса «гече» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер биринчи гюн болгъан.

6Аллагь: «Сувланы ортасы булан шо сувланы эки бёлеген гюмез болсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 7Аллагь, гюмезни яратып, шону тюбюндеги сувланы шону уьстюндеги сувлардан айыргъан. 8Гюмезге «кёк» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер экинчи гюн болгъан.

9Аллагь: «Кёкню тюбюндеги сувлар биригип, къуру гёрюнсюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 10Аллагь къуругъа «топуракъ» деп, бирикген сувлагъа буса «денгизлер» деп ат къойгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 11Аллагь: «Топуракъдан урлукълу отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре емиш береген урлукълу тюрлю тереклер оьссюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 12Топуракъдан урлугъу булангъы тюрлю отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре урлугъу булангъы емиш береген тюрлю тереклер оьсген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 13Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер уьчюнчю гюн болгъан.

14Аллагь: «Кёкню гюмезинде гечени гюндюзден айырмакъ учун ярыкъ береген затлар болсун. Шолар болжалланы гёрсетсин, гюнлени ва йылланы оьлчесин. 15Олар кёкню гюмезинден ярыкъ берип, ер юзюн ярыкъландырсын», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 16Аллагь кёкде ярыкъ береген эки затны яратгъан: гюндюзлеге гьакимлик этмек учун уллусун, гечелеге гьакимлик этмек учун гиччисин ва юлдузланы. 17-18Шолар ер юзюне ярыкъ берсин, гюндюзлеге, гечелеге гьакимлик этсин деп ва къарангылыкъны ярыкъдан айырмакъ учун, Аллагь шоланы кёкню гюмезинде ерлешдирген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 19Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер дёртюнчю гюн болгъан.

20Аллагь: «Сувлар кёп жанлардан толсун. Оьрде – кёкню гюмезинде къушлар учсун», – деп айтгъан. 21Аллагь зор уллу денгиз аждагьаланы, сувда турагъан жан-жаныварны, гьар тюрлю къушланы яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 22Аллагь оланы: «Артыгъыз, кёп болугъуз, денгизни сувларын толтуругъуз. Ерде де къушлар кёп болсун», – деп шабагьатлагъан. 23Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер бешинчи гюн болгъан.

24Аллагь: «Топуракъда тюрлю жанлар: гьайван-мал, ерде юрюп айланагъан жанлар ва къыр жанланы тюрлю жынслары тувсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 25Аллагь къыр жанланы, гьайван-малны ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жанны тюрлю жынсларын яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген.

26Аллагь: «Бизин келпетибизге, Оьзюбюзге ошатып, адамны[†] яратайыкъ. Ол денгиздеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, гьайван-малгъа, бютюн ер юзюндеги къыр жанлагъа ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этсин», – деп айтгъан.

27Аллагь адамны Оьзюню келпетине ошатып яратгъан. Ол эргишини ва къатынгишини яратгъан[+].

28Аллагь, оланы шабагьатлай туруп, булай айтгъан: «Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз, шону елегиз. Денгизлердеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этигиз. 29Мен сизге ер юзюндеги бары да урлукълу отланы, емиш береген тереклени беремен. 30Ичинде жаны булангъы бары да затгъа буса: жанлагъа, къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа – Мен ашамакъ учун яшыл оьсюмлюклени беремен». Айтгъан кюйде болгъан. 31Аллагь, Оьзю яратгъан затлагъа къарап, шолар бек яхшы экенин гёрген. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер алтынчы гюн болгъан.

#### 2

1Шолай кёк, ер, шолардагъы бары да зат бир низамгъа гелтирилген сонг, яратылыв тамамлангъан. 2Аллагь еттинчи гюнге яратыв ишлерин тамамлагъан. Яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол еттинчи гюн парахат тургъан. 3Еттинчи гюнню шабагьатлап, Аллагь шону сыйлы[†] этген. Неге тюгюл, яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол шо гюн парахат тургъан. 4Кёкню ва ерни, шолар яратылгъан заманны гьакъындагъы хабар муна шолай.


Адам ва Гьава Эдемни бавунда

Раббибиз Аллагь кёкню ва ерни яратгъанда, 5дюньяда не уьлкю, не от болмагъан. Раббибиз Аллагь дюньягъа янгур явдуруп битмеген болгъан, топуракъны ишлетмеге адамлар[†] да болмагъан. 6Ерден чыгъагъан сув бютюн топуракъны сугъара болгъан. 7Раббибиз Аллагь ердеги хумдан адамны яратгъан, ону бурнуна яшав береген тынышны уьфюрген, адам[*] жанлы келпетге гирип къалгъан[+].

8Раббибиз Аллагь, Эдемде, гюнчыгъышда бав[†] этип, шонда Оьзю яратгъан адамны ерлешдирген. 9Раббибиз Аллагь шо бавда гёзге арив гёрюнеген, тизив емишлери булангъы кёп тюрлю тереклер оьсдюрген, шону ортасында буса яшав береген терекни ва яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекни оьсдюрген[+].

10Эдемни ичинден бавну сугъарагъан оьзен агъа болгъан. Оьзен дёрт бутакъгъа айрыла болгъан. 11Шоланы бирисини аты Пишон болгъан. Шо оьзен Гьавила элинден таба айланып-айланып агъа болгъан. Гьавилада алтын болгъан[+]. 12(Шо элде тизив алтын, атир ийисли чайыр ва багьалы шогьам ташлар бар.) 13Экинчи оьзенни аты Гигьон болгъан. Шо оьзен Куш элинден таба агъа болгъан. 14Уьчюнчю оьзенни аты Тигр болгъан. Шо оьзен Ашшурну гюнчыгъыш ягъындан агъа болгъан. Дёртюнчю оьзенни аты Фират болгъан[+].

15Адам Эдемдеги бавгъа къуллукъ ва къаравул этсин деп, Аллагь ону шо бавда ерлешдире. 16-17Раббибиз Аллагь огъар булай деп бувара: «Сагъа яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекден къайры, шу бавдагъы къайсы терекни емишин де ашамагъа ярай. Вёре, шону емишин ашап къойма! Эгер де ашасанг, шо гюн оьлежексен».

18Раббибиз Аллагь: «Адамгъа янгыз турма яхшы тюгюл, Мен огъар оьзюне къыйышывлу ёлдаш яратайым», – дей. 19Раббибиз Аллагь, Оьзю топуракъдан яратгъан бары да жанланы ва къушланы яратып, адам шолагъа нечик атлар къояр экен деп, шоланы ону янына гелтире. Адам шолай жанлагъа атлар къоя. 20Адам бары да гьайван-малгъа, къушлагъа, жан-жанываргъа атлар къоя, тек шоланы арасында оьзюне къыйышывлу ёлдаш тапмай. 21Шо заман Раббибиз Аллагь адамны къатты юхугъа батдыра, ону бир къабургъасын чыгъарып алып, шо ерине гён къаплап къоя[+]. 22Раббибиз Аллагь, къабургъадан къатынгишини яратып, ону адамны янына гелтире. 23Адам булай дей:

– Бу мени сюегимден алынгъан
сюек, этимден алынгъан эт.
Муну аты къатынгиши[*] болажакъ,
неге тюгюл ол эргишиден алынгъан.

24Шо саялы адам, ата-анасыны уьюнден чыгъып, къатыны булан бирлешежек, сонг экевю де туташ бир къаркъара болажакъ[+]. 25Экевю де ялангъач болса да, эргиши де, къатынгиши де бир-биринден уялмай болгъан.

#### 3


Биринчи гюнагь

1Раббибиз Аллагь яратгъан жанланы арасындан йылан инг де гьиллачысы болгъан. Йылан къатынгишиге:

– Аллагь сизге шу бавдагъы бир емишни де ашама къоймайгъаны тюзмю? – деп сорай[+].

2Къатынгиши:

– Бизге емишлени ашама ярай. 3Тек Аллагь шу бавну ортасындагъы терекни емишин ашамагъыз, тийип де къарамагъыз, ёгъесе оьлежексиз деди, – дей[+].

4Йылан къатынгишиге:

– Оьлмежексиз. 5Эгер сиз шо терекни емишин ашасагъыз, гёзлеригиз ачылып, Оьзю йимик яхшыны ямандан айырып билежекни Аллагь биле, – дей.

6Къатынгиши шо терекни емиши ашама яхшы экенни, гёзге арив гёрюнегенни гёре. Терекни емиши оьзюн гьакъыллы эте деген ой ону айрокъда бек иштагьландыра. Ол емишни уьзюп алып ашай. Къатынгиши булан ону эри де болгъан. Ол емишден эрине де бере, ол да ашай[+]. 7Экевюню де гёзлери ачылгъандай болуп къала. Олар, оьзлер ялангъач экенин гёрюп, инжир терекни япыракъларындан байламлар этип, беллерине байлай.

8Олар, ахшам салкъында Раббибиз Аллагь бавда юрюйген тавушну эшитип, тереклени артына яшынып къала. 9Раббибиз Аллагь Адамгъа:[†]

– Сен къайдасан? – деп къычыра.

10– Сени бавдан гелегенингни эшитдим. Оьзюм ялангъач экенимден къоркъуп яшындым, – дей ол.

11– Ялангъач экенингни сагъа ким айтды? Мен сагъа ашамассан деген терекни емишин ашадынгмы? – деп сорай Раббибиз Аллагь.

12– Магъа шо емишни Сен магъа деп берген къатынгиши берди, мен де ашадым, – дей Адам.

13– Шолай неге этдинг? – деп сорай Раббибиз Аллагь къатынгишиге.

– Йылан алдатды мени, мен де ашадым, – дей ол.

14Раббибиз Аллагь йылангъа булай айта:

– Налат болсун сагъа да, этген ишинге де. Бары къыр жанланы ва гьайван-малны арасында, налатланып, къурсагъынгдан сюйкелип юрюп туражакъсан. Сав оьмюрюнг хум ашап туражакъсан. 15Сени де, къатынгишини де ва сени наслуларынгны да, къатынгишини наслуларын да бир-биригизге душман этежекмен. Оланы наслулары сени башынгны янчып туражакъ, сен буса оланы табанындан тигип туражакъсан[+].

16Раббибиз Аллагь къатынгишиге:

– Сени яшгъа токътагъан вакътингдеги азап чегивюнгню артдыражакъман; яшларынгны азап чеге туруп табажакъсан. Эринге гьасирет къалажакъсан, ол буса сагъа гьакимлик этип туражакъ, – дей[+].

17Адамгъа буса Раббибиз Аллагь булай айта:

– Къатынгишиге де тынглап, Мен сагъа ашамассан деген емишни ашап токътадынг! Гьали сен саялы топуракъ налатланды. Рызкъы болдурмакъ учун, сен сав оьмюрюнг авур загьмат тёгежексен. 18Топуракъ сагъа тегенеклер, чёп отлар оьсдюрежек. Сен авлакъ оьсюмлюклени ашажакъсан. 19Тап сен оьзюнден алынгъан топуракъгъа гирип къалгъанча, авур загьмат тёгюп туражакъсан, рызкъынгны да тер тёгюп табажакъсан. Сен хумсан, къайтып хумгъа айланып да къалажакъсан.

20Адам къатынына Гьава[†][*] деп къоя, неге тюгюл ол ер юзюндеги бары да адамланы баш анасы болуп токътай. 21Раббибиз Аллагь, сакътияндан опуракъ этип, Адамны ва ону къатынын гийиндире.

22Раббибиз Аллагь:

– Адам, гьали яхшыны-яманны билеген болуп, Бизин бирибиз йимик болуп къалды. Гьали энни яшав береген терекни емишин де ашап, бир де оьлмейген болуп къалмагъай эди! – дей[+]. 23Оьзю алынгъан топуракъгъа къуллукъ этсин деп, Раббибиз Аллагь Адамны Эдемдеги бавдан къувалай. 24Адамны къувалай, Эдемдеги бавну алдында буса, гюнчыгъыш ягъында, яшав береген терекге багъып элтеген ёлну сакъламакъ учун, карубланы[†][*] ва дёгерек айланып турагъан ялынлы къылычны сала.

#### 4


Къабил ва Гьабил

1Адам[†] къатыны Гьавагъа[†] ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Къабил[†] деген улан таба.

– Раббимни кёмеги булан мен инсан тапдым! – дей ол. 2Сонг Гьава Къабилни иниси Гьабилни[†] таба. Гьабил къойлар сакълай болгъан, Къабил буса топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. 3Раббибизге къурбан этмек учун, бир гюн Къабил топуракъ берген емишлеринден гелтире. 4Гьабил буса сиривюню башлапгъы къозуларыны ичмайын гелтире. Раббибиз Гьабилни савгъатына рази къала, 5Къабилни савгъатына буса рази къалмай. Шо заман Къабил ачувлана, ону бети бузула. 6Раббибиз Къабилге булай айта:

– Неге ачувландынг? Неге бузулду бетинг? 7Яхшылыкъ эте бусанг, сени къабул этежекмен, этмей бусанг, эшик алда гюнагь яшынып тура. Шо сагъа гьасирет къалып тура, тек сен шону енгме герексен[+].

8Къабил иниси Гьабилге:

– Авлакъгъа чыгъайыкъ, – дей. Олар авлакъгъа чыгъа. Шонда Къабил, Гьабилни уьстюне чабып, ону оьлтюре.

9Сонг Раббибиз Къабилге:

– Ининг Гьабил къайда? – деп сорай.

– Билмеймен, иниме къаравулчуманмы мен? – деп жавап бере Къабил.

10Раббибиз булай айта:

– Сен не этип къойдунг? Инингни къаны[†] Магъа топуракъдан таба ялбара. 11Налат болсун сагъа! Инингни къаны тёгюлген топуракъ сени гери уражакъ. 12Сен нечакъы къуллукъ этсенг де, топуракъ сагъа рызкъы бермежек. Энниден сонг сен къуваланып, ер юзюнде уьйсюз-эшиксиз юрюп айлана къалажакъсан.

13– Бу авур жаза, мен ону гётерип болмажакъман. 14Сен мени топурагъымдан къувалайсан, мен Сенден яшынажакъман. Къувалангъанман, уьйсюз-эшиксизмен, магъа къаршылашгъан гьар ким мени оьлтюрюп къояжакъ, – дей Къабил.

15Тек Раббибиз:

– Къабилни ким оьлтюрсе, шондан етти къабат артыкъ оьч алынажакъ, – дей. Къаршылашгъанлар ону оьлтюрюп къоймасын деп, Раббибиз Къабилге бир айры белги сала[+]. 16Къабил, Раббибизни гёз алдындан тайып, Эдемден гюнчыгъышда ерлешген Нот деген элде ерлеше.


Къабилни наслусу

17Къабил къатынына ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Гьанок деген улан таба. Къабил шо вакътиде шагьар къура болгъан, шо шагьаргъа Гьанок деп уланыны атын къоя. 18Гьанокгъа Ират деген улан тува, Иратгъа – Мегьуяйыл, Мегьуяйылгъа – Метушел, Метушелге буса Ламек тува.

19Ламек эки къатын ала; бирини аты – Ада, бирисиники Силла болгъан. 20Ада Ябал деген улан таба. Ябалдан чатырларда да яшай туруп тувар сакълайгъан халкъ амалгъа геле. 21Ону иниси Юбалдан къомуз ва зурнай согъагъанланы барысы да амалгъа геле. 22Силладан Тубал-Къабил деген улан тува. Ол багъыр ва темир токъалайгъан темир уста бола. Тубал-Къабилни Наама деген къызардашы болгъан.

23Ламек оьзюню къатынларына булай дей:

– Ада, Силла, тынглагъыз магъа!
Тынглагъыз, къатынларым, мен айтагъангъа!
Эгер де мени эргиши яраласа, мен ону оьлтюрежекмен.
Эгер магъа уланъяш урса, мен ону оьлтюрежекмен.
24Эгер Къабил учун етти керен оьч ала буса,
Ламек учун етмиш етти керен алынажакъ.


Шис ва Энош

25Адам къатынына дагъы да ювукълукъ эте, ол дагъы да улан таба. Яшгъа Шис деп къоя. Неге тюгюл, Гьава оьзю айтагъан кюйде, Къабил оьлтюрген Гьабилни орнуна Аллагь оьзюне башгъа урлукъ салгъан болгъан. 26Шисни Энош деген уланы болгъан. Шо замандан тутуп инсанлар Раббибизни атын тутуп, Огъар сужда этмеге башлайлар.

#### 5


Шисни наслусу

1Муна Адамны[†] ва ону наслуларыны тайпа-тухуму.[†] Аллагь адамны яратгъанда, ону Оьзюне ошатып ярата. 2Ол, эргишини ва къатынгишини яратып, оланы шабагьатлай. Яратгъанда, олагъа адам деп ат къоя[+].

3Адамгъа юз отуз йыл болагъанда, ондан ону келпетине, огъар ошайгъан улан тува. Адам огъар Шис деп къоя[+]. 4Шис тувгъан сонг, Адам сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 5Адам тогъуз юз отуз йыл яшап гечине.

6Оьзюне юз беш йыл болагъанда, Шисге Энош деген улан тува. 7Энош тувгъан сонг, Шис сегиз юз етти йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 8Шис тогъуз юз он эки йыл яшап гечине.

9Эношгъа тогъуз юз йыл болагъанда, ондан Кенан деген улан тува. 10Кенан тувгъан сонг, Энош сегиз юз он беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 11Энош тогъуз юз беш йыл яшап гечине.

12Кенангъа етмиш йыл болагъанда, ондан Магьалал деген улан тува. 13Магьалал тувгъан сонг, Кенан сегиз юз къыркъ йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 14Кенан тогъуз юз он йыл яшап гечине.

15Магьалалгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Гьерет деген улан тува. 16Гьерет тувгъан сонг, Магьалал сегиз юз отуз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 17Магьалал сегиз юз токъсан беш йыл яшап гечине.

18Гьеретге юз алтмыш эки йыл болагъанда, ондан Гьанок деген улан тува. 19Гьанок тувгъан сонг, Гьерет сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 20Гьерет тогъуз юз алтмыш эки йыл яшап гечине.

21Гьанокгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Матушалагь деген улан тува. 22Матушалагь тувгъан сонг, Гьанок уьч юз йыл яшай. Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Ону дагъы да уланлары ва къызлары бола. 23Гьанок уьч юз алтмыш беш йыл яшай. 24Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Гьанок гечинген сонг, Аллагь ону Оьзюню янына ала[+].

25Матушалагьгъа юз сексен етти йыл болагъанда, ондан Ламек деген улан тува. 26Ламек тувгъан сонг, Матушалагь етти юз сексен эки йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 27Матушалагь тогъуз юз алтмыш тогъуз йыл яшап гечине.

28Ламекге юз сексен йыл болагъанда, ондан улан тува. 29Ламек, огъар Нугь[†][*]деп ат да къоюп:

– Раббибиз налатлагъан топуракъда ол бизге ишибизде, загьматыбызда юрекге маслагьат болуп туражакъ, – дей[+]. 30Нугь тувгъан сонг, Ламек беш юз токъсан беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 31Ламек етти юз етмиш етти йыл яшап гечине.

32Нугьгъа беш юз йыл болагъанда, ондан Сим, Гьам ва Япет деген уланлар тува.

#### 6


Нугь

1Дюньяда инсанлар бирден-бир артып тербей. Олардан къызлар тува. 2Шо заман инсанланы къызларыны аривлюгюн гёрюп, Аллагьны малайиклери[†] оьзлер ушатгъанларын къатын этип алалар[+]. 3Раббибиз:

– Мени тынышым инсанда гьаман болуп турмажакъ. Инсан янгыз къаркъарадыр, ону яшавуну мезгили юз йигирма йыл болсун, – дей[+].

4Шо заманларда (шондан сонг да йимик) дюньяда девлер[†] – бырынгъы девюрлерден берли белгили игитлер – яшай болгъан, неге тюгюл Аллагьны уланлары инсанланы къызларына ювукълукъ эте болгъан, олар да яшлар таба болгъан[+].

5Раббибиз дюньяда инсанлардан чыгъагъан яманлыкъ кёп экенни гёре, неге тюгюл оланы бары ойлары яманлыкъгъа бакъгъан болгъан[+]. 6Раббибиз бу дюньяда инсанны яратгъанына гьёкюне, Ону юрегине къайгъы тюше ва:[+]

7– Мен яратгъан инсанланы барын да ер юзюнден ёкъ этежекмен, олар булан бирче гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы ва къушланы ёкъ этежекмен, неге тюгюл Мен оланы яратгъаныма гьёкюндюм, – дей. 8Амма Раббибиз Нугьгъа[†] рази болгъан.

9Муна Нугьну ва ону наслусуну гьакъындагъы хабар. Шо замангъы инсанланы арасындан янгыз Нугь муъмин ва камил болгъан. Ол Аллагьны ёлунда юрюй болгъан[+]. 10Нугьну Сим, Гьам ва Япет деген уьч уланы болгъан.

11Бу дюнья Аллагьны алдында пасат ёлгъа тюшме башлай, яманлыкълардан тола. 12Аллагь дюнья пасат ёлгъа тюшме башлагъанны гёре, неге тюгюл инсанланы барысы да пасатлыкъны ёлунда юрюй болгъан. 13Аллагь Нугьгъа булай айта:

– Дюньяда яшайгъанланы мен ёкъ этежекмен, неге тюгюл дюнья оланы яманлыкъларындан толгъан. Мен оланы ва олар булан бирче сав дюньяны ёкъ этежекмен. 14Тек сен, кипарис агъачдан геме де этип, шону ичинде бёлмелер эт, тыш ва ич якъларына буса сылама сюрт. 15Шону узуну юз отуз беш, генги йигирма эки, бийиклиги буса он уьч тирсек[†] болсун. 16Гемени уьст янында бир тирсек[*] оьлчевдеги терезе, къабургъасында буса эшик эт. Гемеде биринчи, экинчи, уьчюнчю къатлар болсун. 17Мен, дюньяны сув алдырып, ичинде яшавну тынышы бар бары затны ёкъ этежекмен. Дюньяда яшайгъанланы бары да оьлежек. 18Тек сени булан Мен разилешив[†] бегетежекмен. Сен уланларынг, къатынынг ва уланларынгны къатынлары булан гемеге гирерсен. 19Сени булан бары жанлардан, жут этип, эркегин де, тишисин де аларсан, шолар да сени булан сав къалсын. 20Къушланы гьар жынсындан, гьар гьайвандан ва ерде юрюп айланагъан гьар жандан жутларын аларсан, шолар да сав къалсын. 21Гьазирлик гёрюп, шолагъа да, оьзюнге де гьар тюрлю азыкъ аларсан.

22Нугь Аллагьны бары да буйрукъларын[†] кюте.

#### 7


Сув алыв

1Раббибиз Нугьгъа[†] булай айта:

– Агьлюнгню де алып, гемеге гир. Неге тюгюл, гьали яшап турагъанланы арасында Мени алдымда биргине-бир сен муъмин экенни гёрюп тураман. 2Гьалал этилген бары да жанлардан, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин ал, гьарам этилген бары да жанлардан да, экишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин, 3кёкдеги къушланы бары да жынсындан да, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин оьзюнг булан ал. Дюньяда шоланы жынслары да сакълансын. 4Етти гюнден сонг Мен дюньягъа янгур явдуражакъман – янгур къыркъ гече, къыркъ гюн яважакъ. Мен яратгъан бары затны ер юзюнден ёкъ этежекмен.

5Нугь Раббибизни бары да буйрукъларын[†] кюте. 6Нугьгъа алты юз йыл болагъанда, дюньяны сув алма башлай. 7Нугь, уланлары, къатыны ва уланларыны къатынлары булан сувдан яшынып, гемеде сыйына. 8Гьалал ва гьарам этилген гьайванланы жынсларындан, къушлардан ва ерде юрюп айланагъан жанлардан 9гемеге ону янына, Аллагь буюргъан кюйде, эркеги де, тишиси де жут-жут болуп гирелер. 10Етти гюнден сонг дюньяны сув алма башлай.

11Нугьну оьмюрюню алты юзюнчю йылында, йылны экинчи айында, айны он еттинчи гюнюнде терендеги сувланы алды йырыла, кёк тешилгендей, 12къыркъ гече, къыркъ гюн дюньягъа янгур ява. 13Шо гюн Нугь уланлары Сим, Гьам, Япет, къатыны ва уланларыны къатынлары булан гемеге мине. 14Олар булан гьар къыр жанны, гьар гьайван-малны, ерде юрюп айланагъан гьар жанны ва гьар къушну жынслары да гире. 15Гемеге Нугьну янына ичинде жаны бар бары да затдан да экишер жут гире. 16Раббибиз Нугьгъа буюргъан кюйде, гьар жынсдан эркеги де, тишиси де гире. Раббибиз Нугьну арты булан гемени эшигин яба.

17Сув алыв къыркъ гюн узатыла. Сув кёп болгъан сайын, геме гётерилип тура ва юзме башлай. 18Сув кёп болуп, дюньяны батдырып тура, геме буса юзюп тура. 19Сув буса, кёклени тюбюндеги инг бийик тавланы башларын батдыргъанча, бирден-бир гётерилип тура. 20Сув тавлардан он беш тирсекге[†] оьрге гётериле ва шолар сувну тюбюнде гёрюнмейген бола. 21Шо заман ер юзюнде яшайгъан бары да зат: къушлар, гьайванлар, къыр жанлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, бары да инсанлар – къырылып бите. 22Къурудагъы тыныш алып яшайгъан бары да жан къырыла. 23Дюньядагъы бары да зат: инсанлар, гьайванлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, кёкдеги къушлар – бары да ер юзюнден ёкъ бола. Биргине-бир Нугь ва ону булан бирче гемеде болгъанлар сав къала. 24Ер юзюн сув алыв юз элли гюн узатыла.

#### 8


Сув алывну ахыры

1Аллагь Нугьну,[†] ону булан бирче гемеде болгъан уьй ва къыр жанланы эсге ала. Ол ер юзюнде ел чыгъара ва сувлар аз болма башлай. 2Терендеги сувланы алды бегиле, кёк ябыла, янгурну явагъаны токътай. 3Астаракъ ер юзюнден сув тайма башлай. Юз эллинчи гюн сув кемиме башлай. 4Еттинчи айны он еттинчи гюнюнде геме Арарат тавланы уьстюнде токътай[+]. 5Йылны онунчу айы етишгенче, сув астаракъ артгъа тартылып тура. Онунчу айны биринчи гюнюнде тавланы башлары гёрюнме башлай.

6Къыркъ гюн оьте. Оьзю этген терезени де ачып, 7Нугь къыргъа къаргъаны учура. Ер юзю къуругъунча, къаргъа бир учуп гетип, бир де къайтып гелип тура. 8Арты булан Нугь, сув алыв битгенми экен деп, гёгюрчюнню йибере. 9Тек гёгюрчюн къонма ер тапмай, къайтып геле, неге тюгюл ер юзю гьали де сувну тюбюнде къалып тура болгъан. Нугь, къолун узатып, гёгюрчюнню гемеге ала. 10Етти гюнден сонг Нугь гёгюрчюнню янгыдан учуруп йибере. 11Гёгюрчюн ахшам авзунда зайтун терекни янгы уьзюлюп алынгъан япырагъы да булан къайтып геле. Шо заман Нугь сув алыв токътагъанны англай. 12Дагъы да етти гюн токътап, ол гёгюрчюнню янгыдан учура. Гёгюрчюн дагъы къайтып гелмей.

13Нугьну оьмюрюню алты юз биринчи йылында, биринчи айны биринчи гюнюнде сув кемий. Нугь гемени ача ва ер юзюнден сув тайгъанны гёре. 14Экинчи айны йигирма еттинчи гюнюнде ер юзю къуруй.

15Шо заман Аллагь Нугьгъа булай айта:

16– Къатынынгны, уланларынгны ва уланларынгны къатынларын да алып, гемеден чыкъ. 17Бары жанланы да: къушланы, гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы – чыгъар. Шолар ер юзюн толтуруп къойсун, яйылсын, артып тербесин[+].

18Нугь уланлары, къатыны, уланларыны къатынлары булан гемеден чыгъа. 19Ону арты булан ер юзюнде яшайгъан бары гьайванланы, ерде юрюп айланагъан бары жанланы, бары къушланы гьар жынсы чыгъа.


Аллагьны Нугьгъа этген ваъдасы ва ону булан бегетген разилешивю

20Сонг Нугь Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура, гьалал этилген жанланы ва къушланы гьар жынсындан яллатып къурбан эте[+]. 21Раббибиз, къурбанлыкълардан[†] ийис тюшюрювлени[†] сезе туруп, Оьз-оьзюне булай айта:

– Энниден сонг инсанлар саялы Мен ер юзюн налатламажакъман. Тап жагьил чагъындан тутуп оланы ойлары яманлыкъгъа бакъгъан буса да, Мен дагъы бары жанлы затны ёкъ этмежекмен[+]. 22Ер юзю бар чакъы, чачыв ва орув, сувукъ ва яллав, яз ва къыш, гюн ва гече болуп туражакъ.

#### 9

1Аллагь Нугьну[†] ва ону уланларын булай айтып шабагьатлай:

– Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз[+]. 2Ер юзюндеги бары да жанлар, кёкдеги бары да къушлар, ерде юрюп айланагъан бары да жанлар, денгизлердеги бары да балыкълар сизден къоркъсун ва титиресин. Олар сизин къолугъузгъа берилди. 3Алда яшыл оьсюмлюклени бергеним йимик, Мен сизге ашамакъ учун бары да жанлы затны беремен[+]. 4Тек ичинде къаны[†] булангъы этни ашамагъыз, неге тюгюл къан яшавдур[+]. 5Сизин къаныгъыз, демек къыйылгъан жаныгъыз учун, ким къан тёксе – ол жан буса да, оьзге инсанны жанын къыйгъан инсан буса да – Мен ону жавапгъа тартажакъман. 6Бир инсан оьзгесини къанын тёксе, башгъасы ону къанын да тёксюн, неге тюгюл Аллагь инсанны Оьзюню келпетине ошатып яратды[+]. 7Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз, ер юзюн толтуруп, шонда ерлешип къалыгъыз!

8Аллагь Нугьгъа ва ону уланларына булай айта:

9-10– Мен сизин ва сизин наслуларыгъыз булан ва бары да гемеден чыкъгъан жанлы зат булан: къушлар, гьайван-мал ва къыр жанлар булан – ер юзюндеги бары да жанлар булан разилешив[†] бегетемен. 11Мени сизин булангъы разилешивюм будур: энниден сонг Мен сув алдырып бары да жанлы затны къырмажакъман, сув алдырып дагъы ер юзюн дагъытмажакъман.

12Аллагь дагъы да булай айта:

– Муна Мен сизин булан ва бары да жанлы зат булан бегетген даимлик разилешивюмню белгиси: 13Мен булутлагъа жаямны, демек энемжаяны илдим. Шо Мени ва дюньяда яшайгъанланы арасындагъы даимлик разилешивню белгисидир. 14Мен ер юзюню уьстюне булутлар жыйгъанда, булутларда энемжая гёрюнежек. 15Шо заман Мен сизин булан ва бютюн жанлы зат булангъы разилешивюмню эсге алажакъман. Дагъы бютюн жанлы затны сув алдырып дагъытмажакъман. 16Мен булутларда энемжаяны гёргенде, дюньяда яшайгъанланы барысы да булан бегетген даимлик разилешивюмню эсге алажакъман.

17Аллагь Нугьгъа:

– Шо зат дюньяда яшайгъанланы барысы да булан Мен бегетген разилешивню белгисидир, – дей.


Нугьну уланлары

18Нугьну гемеден чыкъгъан уланлары булардыр: Сим, Гьам ва Япет. (Гьам – Канъанны[†] атасы.) 19Олар уьчев болгъан. Ер юзюндеги бары да халкълар олардан баш ала.

20Нугь топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. Ол биринчилей болуп юзюм орнатгъан инсан. 21Нугь, чагъыр ичип эсирип, ялангъач гьалында чатырыны ичинде ятгъан болгъан[+]. 22Гьам (Канъанны атасы) ону ялангъачлыгъын гёрюп, чыгъып, шо гьакъда агъаларына айта[+]. 23Шо заман Сим де, Япет де, инбашларына абаларын да салып, артларын да берип, атасыны чатырына гире ва аба булан атасыны ялангъачлыгъын яба. Оьзлер буса башларын бир якъгъа бургъан кюйде тура, шо саялы да атасыны ялангъачлыгъын гёрмей. 24Айыгъып уянгъан Нугь, гиччи уланы этген ишни англап, 25булай дей:

– Налат болсун Канъангъа!
Ол агъаларыны къара къулу
болуп къалажакъ!

26Дагъы да булай дей:

– Симни Аллагьы болгъан Раббибизге макътав болсун!
Канъан буса Симни къулу болуп къалсын.
27Аллагь Япетни[*] топуракъларын генглешдирсин!
Япетни наслулары, Симни наслулары яшайгъан ерге гелип,
олар булан бирче орунлашып къалсын!
Канъан буса Япетни къулу болуп къалсын.

28Нугь сув алывдан сонг да дагъы да уьч юз элли йыл яшай. 29Ол тогъуз юз элли йыл яшап гечине.

#### 10


Нугьну уланларыны наслулары

1Муна Нугьну[†] уланлары Симни, Гьамны ва Япетни гьакъындагъы ва оланы наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алывдан сонг Симден, Гьамдан ва Япетден яшлар тува.

2Япетни уланлары: Гомер, Маъжуж, Мадай, Яван, Тубал, Мешек ва Тирас. 3Гомерни уланлары: Ашкеназ, Рипат ва Тогъарма. 4Яванны уланлары: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим. 5Яванны наслулары денгизни ягъа бойларындагъы топуракъларда ерлеше. Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

6Гьамны уланлары: Куш, Мисри, Пут ва Канъан.[†] 7Кушну уланлары: Себа, Гьавила, Сабта, Рагьама ва Сабтека. Рагьаманы уланлары: Себа ва Дедан[+]. 8Кушну Нимруд деген уланы болгъан. Ол ер юзюнде биринчи батыр 9ва Раббибизни алдындагъы гючлю гьавчу болгъан. (Шо саялы «Раббибизни алдындагъы уллу гьавчу Нимруд йимик» деген айтыв да бар.) 10Бир башлап ону пачалыгъына Бабил,[†] Эрек, Аккад ва Калне деген шагьарлар гире болгъан. Булар бары да Шинар элиндеги шагьарлар болгъан. 11Ол, шо элден Ашшургъа гетип, шонда Нинава, Регьобот-Ир, Калагь[+] 12ва шолай да Нинаваны ва Калагь деген аслу шагьарны арасындагъы Ресен шагьарланы къура.

13Мисриден лут[†], анам, легьап, наптугь 14патрус, каслугь ва каптор халкълар амалгъа геле. Капторлардан пилистимли халкълар чыгъа.

15Канъандан Сайдан (бу ону биринчи уланы), Гьет, 16ва шолай да ябус, амур, гиргаш, 17гьив, арк, син, 18арват, семар, гьамат халкълар амалгъа геле. Гечге таба канъан къавумлар чачылып ерлеше. 19Оланы топуракълары Сайдандан башлап Герар[†] ва Газа шагьарлагъа ерли узатыла, мундан буса Содом, Гумура,[†] Адма ва Сабуйим шагьарлагъа багъып Лаша шагьаргъа ерли узатыла. 20Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Гьамны наслулары.

21Симники де яшлары болгъан. Ол бары да эбер халкъланы ата-бабасы, Япетни агъасы[+]. 22Симни уланлары: Элам, Ашшур, Арпагьшат, Лут ва Арам. 23Арамны уланлары: Уц, Гьул, Гетер ва Маш. 24Арпагьшатны Шелагь деген уланы, Шелагьны буса Эбер деген уланы болгъан. 25Эберден эки улан тува. Оланы бирине Пелек[*]деп къоя, неге тюгюл ону заманында дюньяны халкълары гьариси гьар якъгъа чачыла. Экинчиси – Йокътан. 26Ону Алмодат, Шелеп, Гьасармавет, Ярагь, 27Гьадарам, Узал, Дикла, 28Обал, Абимайыл, Шеба, 29Опир, Гьавила ва Юбап деген уланлары болгъан. Булар бары да Йокътанны уланлары[+]. 30Олар Мешени ва гюнтувушдагъы тавланы арасындагъы топуракъда яшайлар. Меше буса Сепар уьлкеге тийген болгъан. 31Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

32Бу Нугьну уланларыны агьлюлерини оьзлени халкъларына гёре тайпа-тухумудур.[†] Сув алывдан сонг ер юзюндеги бары да халкълар олардан амалгъа геле.

#### 11


Бабилдеги бийик бина

1Шо заманларда савлай дюньяда ортакъ бир тил ва бир сёйлев болгъан. 2Инсанлар, гюнтувушдан таба гелип, Шинар элдеги бир тюзлюкге етише ва шонда ерлеше[+]. 3Олар бир-бирине:

– Балчыкъдан керпич гесип, шону отда къыздырып къатдырайыкъ, – дей. Шолай олар ташны орнуна керпични, киречни орнуна сылама къоллама башлай. 4Инсанлар:

– Бийиклиги кёклеге етердей минмарасы булангъы шагьар да къуруп, атыбызны белгили этейик, ёгъесе гьарибиз гьар якъгъа чачылып къалажакъбыз, – дей.

5Раббибиз инсанлар къургъан шагьаргъа ва бинагъа къарамакъ учун ерге тюше. 6Раббибиз булай айта:

– Булар бир халкъ, барысыны да тили бир. Бу чу оланы ишлерини янгыз башы! Булар чы не затгъа урунса да, артына чыгъып болажакъ! 7Оланы ягъына тюшюп, бир-бирин англап болмасын учун, оланы тилин булгъайым чы!

8Раббибиз оланы гьарисин гьар якъгъа чачып йибере, адамлар[†] да оьзлени шагьарын къурагъанын токътата[+]. 9(Шо саялы шо шагьаргъа Бабил[†][*]деп айтыла, неге тюгюл Раббибиз шонда ер юзюнде яшайгъанланы барысыны да тилин булгъай ва гьарисин дюньяны гьар ягъына чачып йибере.)


Симни наслулары

10Муна Симни ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алыв битип, эки йылдан сонг, Симге юз йыл болагъанда, ондан Арпагьшат деген улан тува. 11Арпагьшат тувгъан сонг, Сим беш юз йыл яшай; ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

12Арпагьшатгъа отуз беш йыл болагъанда, ондан Шелагь деген улан тува. 13Шелагь тувгъан сонг, Арпагьшат дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

14Шелагьгъа отуз йыл болагъанда, ондан Эбер деген улан тува. 15Эбер тувгъан сонг, Шелагь дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

16Эберге отуз дёрт йыл болагъанда, ондан Пелек деген улан тува. 17Пелек тувгъан сонг, Эбер дёрт юз отуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

18Пелекге отуз йыл болагъанда, ондан Рав деген улан тува. 19Рав тувгъан сонг, Пелек эки юз тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

20Равгъа отуз эки йыл болагъанда, ондан Саруж деген улан тува. 21Саруж тувгъан сонг, Рав эки юз етти йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

22Саружгъа отуз йыл болагъанда, ондан Нагьор деген улан тува. 23Нагьор тувгъан сонг, Саруж эки юз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

24Нагьоргъа йигирма тогъуз йыл болагъанда, ондан Терагь деген улан тува. 25Терагь тувгъан сонг, Нагьор юз он тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

26Терагьгъа етмиш йыл болагъанда, огъар Ибрайим,[†] Нагьор, Аран деген уланлар тува.


Терагьны наслулары

27Муна Терагьны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Терагьдан Ибрайим, Нагьор ва Аран деген уланлар тува. Аранны Лут[†] деген уланы болгъан. 28Аран буса атасы Терагьны савунда, оьз ватанында, Калдидеги Ур деген шагьарда оьле. 29Ибрайим ва Нагьор уьйлене: Ибрайимге къатын болуп Сарай,[†] Нагьоргъа буса Аранны къызы Милка геле. (Аран – Милканы ва Исканы атасы.) 30Сарайдан яш болмай болгъан, шо саялы ону авлетлери болмагъан.

31Терагь, Калдидеги Урдан чыгъып, уланы Ибрайим, уланыны уланы Лут (Аранны уланы) ва гелини Сарай (Ибрайимни къатыны) булан Канъан[†] топурагъына чыгъып гете. Олар, Гьарран деген шагьаргъа етишип, шонда ерлеше. 32Терагь шонда эки юз беш йыллыкъ чагъында оьле.

#### 12


Аллагь Ибрайимни танглай

1Аллагь Ибрайимге[†] булай айта:

– Оьз уьлкенгни, къардашларынгны ва атангдан къалгъан ожакъны къоюп, Мен сагъа гёрсетген уьлкеге бар[+]. 2Мен сенден таба бир уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен ва сени шабагьатлажакъман. Мен сени атынгны белгили этежекмен, сенден таба башгъалар да шабагьатланажакъ! 3Сени шабагьатлагъанны Мен де шабагьатлажакъман! Сени налатлагъанны Мен де налатлажакъман! Сенден таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек![+]

4Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Ибрайим ёлгъа тюше. Ибрайим булан Лут[†] да бара. Гьаррандан чыкъгъанда, Ибрайимге етмиш беш йыл бола болгъан. 5Ол, оьзю булан къатыны Сарайны,[†] инисини уланы Лутну, бары жыйгъан мал-матагьын ва Гьарранда уьюнде болгъанланы барын да алып, олар булан бирче Канъангъа[†] ёл чыгъа.

Олар Канъангъа етише. 6Ибрайим Шекемни ювугъундагъы Мура деген уллу эмен терекни ягъына геле. Шо заманларда бу топуракъда канъанлылар[†] яшай болгъан. 7Шо заман Раббибиз, Ибрайимге гёрюнюп:

– Мен шу топуракъны сени наслуларынга бережекмен, – дей.

Шонда Ибрайим оьзюне гёрюнген Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура. 8Сонг ол Бет-Эл деген шагьарны гюнтувуш ягъында ерлешген тавлагъа багъып тербене ва шонда оьзюню чатырларын къура. Бет-Эл шо ерни гюнбатыш ягъында, Гай деген шагьар буса гюнтувуш ягъында болгъан. Ибрайим, шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, Ону атын тутуп сёйлей. 9Сонг ол къыблагъа багъып, Негепге бара.


Ибрайим Сарай булан бирче Мисриге гёче

10Шо вакъти Канъанда ачлыкъ болгъан. Ибрайим бир гесекге Мисриге яшамагъа чыгъа, неге тюгюл ачлыкъ шонча да гючлю болгъан[+]. 11Мисриге етише туруп, ол Сарайгъа булай дей:

– Мен сен нечик арив экенингни билемен. 12Мисрилилер, сени гёрюп, сен мени къатыным экенни англажакъ. Сени сав къоюп, мени оьлтюрежек! 13Олагъа мени къызардашымсан деп айтып къоярсан. Шолай этсенг, бары зат яхшы болажакъ, мени оьлюмден къутгъаражакъсан[+].

14Ибрайим Мисриге гелгенде, мисрилилер Сарайны аривлюгюн гёре. 15Вазирлер, Сарайгъа къарап, ону аривлюгюн пиръавунгъа макътамагъа башлай. Шону учун Сарайны пиръавунну къаласына ала. 16Ибрайим Сарайны эркъардашы деп ойлашып, пиръавун огъар рагьмулу бола. Ибрайимге тувар, къойлар, эшеклер, къуллар, къаравашлар ва тюелер бере.

17Тек пиръавун оьзюне Ибрайимни къатыны Сарайны алгъаны саялы, Раббибиз огъар ва ону къаласындагъылагъа уллу балагьлар гелтире. 18Ибрайимни чакъырып, пиръавун огъар:

– Сен этип къойгъан недир? Сарай сени къатынынг экенни неге яшыргъан эдинг? 19Неге къызардашым деп айтдынг? Мен чи шолайдыр деп, ону къатын этип алгъан эдим! Алып къатынынгны да, гет! – дей. 20Пиръавун Ибрайимни къатыны ва бары мал-матагьы булан къувалап йибермеге буйрукъ[†] бере.

#### 13


Ибрайим Лутдан айрыла

1Ибрайим,[†] къатыны ва бары мал-матагьы булан Мисриден къайтып, Негепге гете. Ону булан Лут[†] да гете. 2Энни гьайван-малы, гюмюшю, алтыны болуп, Ибрайим бек бай бола. 3-4Ибрайим ёлун узата ва Негепден Бет-Элге багъып гете. Бир вакътилерде шонда, Бет-Элни ва Гайны арасында, ону чатыры къурулуп салынгъан болгъан. Алда Ибрайим шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къургъан болгъан. Шонда Ибрайим Раббибизни атын тутуп сёйлей.

5Ибрайим булан гёчюп юрюйген Лутну да гьайван-малы ва чатырлары болгъан. 6Экевге топуракъ азлыкъ эте: оланы малы-мюлкю шонча да кёп болгъан чы, гьатта олагъа бирче яшама тыгъыслыкъ этме башлай. 7Ибрайимни ва Лутну къойчуларыны арасында эришивлюклер башлана. (Шо заманларда бу ерлерде канъанлылар[†] ва перизлилер яшай болгъан.)

8Ибрайим Лутгъа булай дей:

– Бизин арабызда – мени къойчуларымны да, сени къойчуларынгны да арасында – эришивлюк болмайгъан кюйню этейик, биз чи къардашларбыз[+]. 9Муна алдынгда топуракъ – гел, биз айрылайыкъ. Сен сол якъгъа багъып барсанг, мен онг якъгъа багъып гетермен. Сен онг якъгъа багъып барсанг, мен сол якъгъа багъып гетермен.

10Лут къарап, савлай Урдун[†] Къол тап Соаргъа ерли, Раббибизни бавудай, Мисрини топурагъыдай, сугъарылып турагъанны гёре. (Бу затлар Раббибиз Содомну ва Гумураны[†] дагъытгъынча болгъан.)[+] 11Лут, Урдун Къолну сайлап, гюнтувушгъа багъып тербене. Буланы ёллары шолай айрыла. 12Ибрайим Канъанда,[†] Лут буса Къолну шагьарларыны ягъында ерлеше. Ол, Содомну къырыйында чатырларын да къуруп, шонда яшамагъа башлай. 13Содомну халкъы яман болгъан. Шондагъы адамлар[†] Раббибизге къаршы кёп гюнагь ишлер эте болгъан[+].

14Лут ва Ибрайим бир-биринден айрылгъандан сонг, Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Айлананга къара! Мундан таба темиркъазыкъгъа ва къыблагъа, гюнтувушгъа ва гюнбатышгъа къара. 15Сен гёрюп турагъан бу бары топуракъны Мен даимликге сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 16Мен сени наслунгну денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклени санавудай кёп этежекмен. Къайыр бюртюклени санама бажарылмайгъанда йимик, шолай сени наслуларынгны да санама бажарылмажакъ[+]. 17Бар, топуракъны узунуна да, генгине де юрюп чыкъ, неге тюгюл Мен шону сагъа бережекмен.

18Оьзюню чатырларын гёчюрюп, Ибрайим Гьабрун шагьарда, Мамре деген адамны эменлигини ювугъунда орунлаша. Ол шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура.

#### 14


Ибрайим Лутну къутгъара

1-2Шо вакътилерде Шинарны пачасы Амрапел, Элласарны пачасы Ариок, Эламны пачасы Кедарламер ва Гойымны пачасы Тидал, бирче жыйылып, Содомну пачасы Берагъа, Гумураны[†] пачасы Биршагъа, Адманы пачасы Шинапгъа, Сабуйимни пачасы Шемеберге, Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасына къаршы дав этмеге бара. 3Артда эсгерилген беш де пача Сиддим къолда, гьалиги Оьлю денгиз бар ерде, бир-бирине къошула. 4Олар он эки йылны узагъында Кедарламерни зулмусуну тюбюнде тура, он уьчюнчю йыл буса баш гётере.

5-6Он дёртюнчю йыл буса оьзлер де булан бирлешип иш гёреген пачалар да булан Кедарламер геле. Олар Аштарут-Карнайимде репайымлылардан,[†] Гьамда зузлулардан, Шаве-Кирьятайымда эмлилерден, дангылны ягъасындагъы Эл-Паранда оьз тав эли Саирде гьорлулардан уьст геле[+]. 7Шондан олар Эн-Мишпатгъа (гьали Къадиш деп айтылагъан) багъып бурула ва Гьасисан Тамар деген ерде яшайгъан амаликлилерден[†] ва амурлулардан уьст чыгъа[+].

8-9Содомну пачасы, Гумураны пачасы, Адманы пачасы, Сабуйимни пачасы ва Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасы, Сиддим къолда Эламны пачасы Кедарламерге, Гойымны пачасы Тидалгъа, Шинарны пачасы Амрапелге, Элласарны пачасы Ариокгъа къаршы чыгъып, олар булан дав юрюте. Дёрт пача беш пачагъа къаршы ябуша[+]. 10Сиддим къолда буса сыламадан толгъан кёп къуюлар болгъан. Содомну ва Гумураны[†] пачаларыны асгерлери, къачма башлап, шо къуюларда батылып къала. Къалгъанлары буса тавлагъа къачып гете. 11Уьст болгъанлар, Содомну ва Гумураны бары байлыгъын, шоланы бары сурсатын да алып, ёкъ болуп гете. 12Олар Содомда яшайгъан Ибрайимни[†] агъасыны уланы Лутну да алып гете. Ону бары малын-мюлкюн де чыгъарып ала.

13Сав къалгъанланы арасындан бириси, амурлу Мамрени эменлигини ягъында яшайгъан гелгинчи, Ибрайимни янына гелип, огъар болгъан ишни гьакъында хабарлай. Мамре, Ашкул, Анер деген агъа-инилер Ибрайим булан бир болгъан. 14Лутну есирликде экенин билгенде, Ибрайим, тувгъандан берли оьзюню уьюнде тувгъан, дав юрютюп бажарагъан уьч юз он сегиз адамын[†] да жыйып, оланы артындан тюше. Ол душманланы Дан деген шагьаргъа ерли гьызарлап юрюй. 15Гече душманланы къуршавгъа алып, оланы янча ва тап Шамны темиркъазыкъ ягъында ерлешген Гьобагъа ерли къувалап юрюй. 16Ол душманлардан бары талагъанын, Лутну, ону мал-матагьын, къатынгишилени ва есирлени къайтара.


Малкиседек Ибрайимни шабагьатлай

17Кедарламерден ва ону булан бир болгъанлардан уьст болуп къайтып гелегенде, Шаве деген къолда (гьали Пача къол деп айтылагъан) Ибрайимни алдына Содомну пачасы чыгъа[+]. 18Аллагьу-Тааланы дин къуллукъчусу[†] ва Салимни[†] пачасы болгъан Малкиседек[†] Ибрайимге экмек ва чагъыр чыгъара[+]. 19Малкиседек ону булай айтып шабагьатлай:

– Кёкню ва ерни Яратывчусу
Аллагьу-Таала Ибрайимни шабагьатласын!
20Душманларынгны сени къолунга берген Аллагьу-Таалагъа
макътав болсун!

Ибрайим оьзюне тюшгенини ондан бир пайын[†] Малкиседекге бере[+]. 21Содомну пачасы Ибрайимге:

– Мени адамларымны къайтар, сагъа тюшгенни буса оьзюнге къой, – дей.

22-23Амма Ибрайим пачагъа булай дей:

– Раббибизни, Аллагьу-Тааланы, кёклени де, ерлени де Яратывчусуну алдында къолумну гётере туруп, сени бир затынгны да, гьатта чарыкъларынгны бавларын да алмасман деп ант эте тураман мен. Шо заман сен бирдокъда: «Ибрайимни бай этген менмендир», – деп айтып болмассан. 24Адамларыма ашавлукъгъа гетген затдан къайры, магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Мени булан бирче давгъа гелген Анер, Ашкул ва Мамре оьзлеге тиеген пайларын алсын.

#### 15


Аллагь Ибрайим булан разилешив бегете

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Раббибиз Ибрайимге[†] бир гьайран гёрюнюш гёрсете. Ол Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Къоркъма, Ибрайим, Мен сени Къалкъанынгман. Сагъа уллу савгъат берилежек[+].

2Ибрайим буса булай дей:

– Есим, Раббим! Мен авлетсиз оьлежек бусам, Сени савгъатларынг магъа негердир? Мени варисим – Шам шагьарлы Элиезер. 3Сен магъа авлет бермеген сонг, мени варисим уьюмде тувгъан шо къул болажакъ.

4Ибрайим Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Сенден улан туважакъ, ол да сени варисинг болажакъ.

5Раббибиз, Ибрайимни чатырдан къыргъа чыгъарып, огъар:

– Кёкге къара, юлдузланы бир санап къара – шоланы санап боламысан? Сени наслуларынгны санаву да шончакъы болажакъ! – дей[+]. 6Ибрайим Аллагьгъа инана. Аллагь да Ибрайим Оьзюне инангъанлыкъны муъминликге санай[+].

7Раббибиз Ибрайимге:

– Мен, шу топуракъны сагъа есликге бермек учун, сени Калдидеги Ур деген шагьардан гелтирдим, – дей.

8– Есим, Раббим! Бу топуракъ меники болажакъны белгиси недир? – дей Ибрайим[+].

9– Магъа мунда уьч йыллыкъ сыйырны, уьч йыллыкъ эчкини, уьч йыллыкъ къойну, уьй ва къыр гёгюрчюнлерден де бирерни гелтир, – дей Раббибиз огъар.

10Ибрайим, жанланы гелтирип, шоланы тенг этип, экишер гесекге бёле, чархларын буса бир-бирине къаршы сала. Къушланы буса бёлмей къоя[+]. 11Къыргъыйлар учуп гелип, чархлагъа ябушуп йибере, тек Ибрайим оланы кюшлей.

12Гюн арта туруп, Ибрайимни къатты юху басма башлай, ону тун къарангылыкъ, зор къоркъунчлукъ къуршап ала[+]. 13Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Билип къой: сени наслуларынг ят элде дёрт юз йылны узагъында есирликде ва къурбатлыкъда къалажакъ[+]. 14Тек оланы есир этген халкъгъа Мен дуван этежекмен. Шондан сонг сени наслуларынг шо ерден уллу байлыкъ булан чыгъажакъ[+]. 15Сени сёйлесек, сен аталарынгны янына парахат гёчежексен, къабурунга абурлу къарт гьисапда гирежексен. 16Мунда сени халкъынг дёрт наслу гетген сонг къайтажакъ, неге тюгюл амурлулар гьали де ончакъы кёп гюнагь этип битмеген[+].

17Гюн арта ва бары ерни къарангылыкъ къуршап ала. Бирден гьайванланы бёлюнген чархларыны арасындан тютейген очакъ ва башы янгъан таякъ оьтюп гете. 18-21Шо гюн Раббибиз Ибрайим булан булай разилешив[†] бегете:

– Мен сени наслуларынга Мисри оьзенден тутуп уллу Фират оьзенге ерли кенлилени, кеназлыланы, кадмонлуланы, гьетлилени, перизлилени, репайымлыланы, амурлуланы, канъанлыланы,[†] гиргашлыланы ва ябуслуланы бу топуракъларын барын да беремен[+].

#### 16


Гьажар ва Исмайыл

1Ибрайимни[†] къатыны Сарайдан[†] яш болмай болгъан. Ону Гьажар[†] деген мисрили къаравашы болгъан. 2Сарай Ибрайимге:

– Раббим магъа авлет бермей. Мени къаравашыма ювукълукъ эт, балики, ол сама да магъа яш табар, – дей.

Ибрайим Сарай айтгъанны эте. 3Сарай да огъар къатын этип оьзюню къаравашы мисрили Гьажарны бере. Шо заман Ибрайим Канъан[†] элде ерлешгенден берли он йыл бите болгъан. 4Ибрайим Гьажаргъа ювукълукъ эте. Гьажар айлы бола ва оьзюню еси Сарайгъа оьктем къарама башлай.

5Сарай Ибрайимге:

– Мени абурсуз болгъанлыгъыма сен жаваплысан. Мен сагъа къатын этип къаравашымны берген эдим, ол буса, айлы да болуп, гьали магъа оьктем къарайгъан болгъан. Сагъа да, магъа да тюз дуванын Раббибиз этсин, – дей[+].

6– Къаравашынг сени ихтиярынгда. Оьзюнг тюз гёреген кюйде эт, – деп жавап бере Ибрайим. Сарай Гьажаргъа зулму этме башлай. Гьажар да ону янындан къачып гете.

7Дангылда, Шургъа багъып элтеген ёл уьстдеги булакъны ягъында, ону уьстюне Раббибизни малайиги гелип:[+]

8– Сарайны къаравашы Гьажар, къайдан гелесен, къайда барасан? – деп сорай.

– Есим Сарайдан къачып бараман, – дей ол.

9Раббибизни малайиги огъар булай дей:

– Къайтып есингни янына да барып, огъар таби болуп къал. 10Мен сени наслуларынгны санап болмасдай кёп этежекмен. 11Сен айлысан, сен улан табажакъсан. Огъар Исмайыл[*]деп къоярсан, неге тюгюл Раббинг сени агьынгны эшитди. 12Уланынг къыр эшекдей болажакъ. Ол бары халкъгъа къаршы, бары халкъ буса огъар къаршы болажакъ. Къардашлары булан эришивлюкде яшап къалажакъ.

13Гьажар оьзю булан сёйлеген Раббибизге Эл-Рой деп ат къоя. Шо сёзлер: «Мени гёреген Аллагьны оьз гёзюм булан гёрдюм!» – деген маънаны бере болгъан. 14Шо саялы да къуюгъа Бер-Лагьай-Рой[*] деп айтыла. Шо Къадишни ва Бередни арасында ерлешген.

15Гьажар Ибрайимге улан таба. Ибрайим Гьажардан тувгъан уланына Исмайыл деп къоя. 16Гьажар Исмайылны тапгъанда, Ибрайимге сексен алты йыл бола болгъан.

#### 17


Разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдирив

1Ибрайимге[†] токъсан тогъуз йыл болагъанда, огъар Раббибиз гёрюнюп, булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Мени гёз алдымда яшап тур ва муъмин кююнгде тур. 2Мен сени булан разилешив[†] бегетежекмен, сенден бир уллу халкъ болдуражакъман.

3Ибрайим Ону алдында ерге къапланып ята. Аллагь булай айта:

4– Къара чы! Муна, Мен сени булан бегетеген разилешив: сен кёп халкъланы ата-бабасы болажакъсан. 5Энниден сонг сени атынг Ибрайим[*] тюгюл, Ибрагьим болажакъ, неге тюгюл Мен сени кёп халкъланы ата-бабасы этежекмен[+]. 6Сени наслуларынгны артдыражакъман: бир хыйлы халкълар сенден таба баш алажакъ, сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ! 7Мени разилешивюм, сени булан ва сени наслуларынг булан даимликге бегетилип, наслудан-наслугъа берилип туражакъ. Мен сени ва сени наслуларынгны Аллагьы болажакъман. 8Буссагьат сен заманлыкъгъа орунлашып яшап турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. Бютюн Канъан[†] топуракъны Мен сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен ва оланы Аллагьы болажакъман.

9-10Сонг Аллагь Ибрагьимге булай айта:

– Тек сен ва сени наслуларынг Мени булан бегетген разилешивню наслудан-наслугъа кютмеге герексиз. Муна, Мен сизин булан бегетеген разилешив: сизин бары да эргишилеригиз сюннетленмеге герек. 11Мени булан бегетилген разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдиригиз. 12Сизин янгы тувгъан гьар уланъяшыгъыз сегизинчи гюн сюннет этилмеге герек. Наслудан-наслугъа да шолай юрюлюп турсун. Сени ожагъынгда тувгъан гьар уланъяш, сени наслунгдан болмай, ят халкълардан[†] сатылып алынгъан буса да, сюннет этилмеге герек[+]. 13Сёзсюз осу да, башгъасы да – уьйде тувгъаны да, сатып алынгъаны да – сюннет этилмеге герек. Шоллукъда къаркъарагъызда Мени булан бегетилген даимлик разилешивню белгиси къалажакъ. 14Сюннет этилмеген адам[†] буса, Мени булан этилген разилешивню кютмегени саялы, оьз халкъындан айрылажакъ.

15Аллагь Ибрагьимге дагъы да булай айта:

– Энниден сонг сени къатынынгны аты Сарай[†] тюгюл, Сара болажакъ. 16Мен ону шабагьатлажакъман, сагъа ондан улан тувдуражакъман. Мен Сараны шабагьатлажакъман, ондан таба бир хыйлы халкълар баш алажакъ. Ону наслуларындан чыкъгъанлар пачалар болажакъ.

17Ибрагьим ерге къапланып ята, оьзю буса кюлемсирей туруп:

– Юз йыллыкъ къартдан яшлар тувамы? Токъсан йыл болагъан Сараны яш табагъан заманымы дагъы? – деп ойлаша. 18Ол Аллагьгъа:

– Исмайыл сама мени варисим болсун, – дей.

19– Къатынынг Сара улан табажакъ, сен огъар Исгьакъ[†][*] деп ат къояжакъсан. Мен ону ва ону наслулары булан даимлик разилешив бегетежекмен. 20Сени Исмайыл булан байлавлу тилевюнгню де къабул этдим. Мен ону шабагьатлажакъман, ону наслусун артдыражакъман ва огъар кёп санавда наслулар бережекмен. Исмайылдан он эки бий туважакъ, ол уллу халкъны ата-бабасы болажакъ. 21Тек Мени разилешивюм Исгьакъ булан болажакъ. Сара сагъа ону бир йылдан сонг шу вакътилерде табажакъ, – дей Аллагь огъар. 22Аллагь, Ибрагьимге шолай да айтып, гете.

23Шо гюн Ибрагьим, Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, уланы Исмайылгъа, ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва бары да сатып алгъан къуллагъа – сюннет эте. 24Сюннетленген заманында Ибрагьимге токъсан тогъуз йыл, 25уланы Исмайылгъа буса он уьч йыл бола болгъан. 26-27Бир гюнню ичинде Ибрагьимге, ону уланы Исмайылгъа, Ибрагьимни ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва ят халкълардан сатылып алынгъан къуллагъа – сюннет этиле.

#### 18


Ибрагьимге Сарадан улан туважакъ деп ваъда этиле

1Тюшню яллавунда Мамре эменликде Ибрагьим[†] чатырыны алдында олтуруп турагъанда, огъар Раббибиз гёрюне. 2-3Ибрагьим гёзлерин гётерип къарай – алдында уьч адам[†] эретуруп бола. Ибрагьим чабып оланы янына бара. Оланы алдында ерге къапланып ятып, ол булай дей:

– Бийим, ярай буса, сени къулунг болгъан мени янымдан оьтюп гетип къалма хари. 4Сизге аякъларыгъызны жувма сув гелтирер, терек тюпде олтуруп ял аларсыз. 5Къулугъуз болгъан мени янымдан оьтюп бара болгъан сонг, ёлугъузгъа чыкъгъанча, сизге хапма аш да берермен.

– Яхшы. Шолай эт, – деп жавап бере олар.

6Ибрагьим, чабып чатыргъа гирип, Сарагъа:[†]

– Инг яхшысындан тез бир дорба ун ал, хамур басып, экмек бишир, – дей.

7Сонг Ибрагьим, туварына багъып чабып, яхшы семиз бузавну ала ва тез гьазир этсин деп, шону къуллукъчусуна бере. 8Ибрагьим оьзю къонакълагъа къаймакъ, сют, бузав эт бере. Къонакълары ашап турагъан заманны ичинде Ибрагьим оланы янында, терек тюпде эретуруп тура.

9– Къатынынг Сара къайда? – деп сорай олар Ибрагьимге.

– Шунда, чатырда, – деп жавап бере ол.

10– Мен сени янынга тогъуз айдан къайтып гележекмен. Шо заман Сараны уланы болажакъ, – дей олардан бириси.

Сара буса чатырны ичинде Ибрагьимни артында эретуруп тынглап тура болгъан[+]. 11Ибрагьим ва Сара бек къарт болгъан, Сара буса яш табып болагъан чагъындан оьтген болгъан. 12Ичинден кюлемсиреп, Сара булай деп ойлаша:

– Мени заманым гетди, есим де къарт. Яш тапма насип де къайдадыр гьали[+]?

13Шо заман Раббибиз Ибрагьимге булай айта:

– «Къарт да болуп, мен гертиден де яш табып болурманмы дагъы?» – деп де айтып, Сара неге кюлеп къойду? 14Раббигиз этип болмасдай гьеч зат бармы? Мен айтылгъан болжалдан, тогъуз айдан, къайтып гележекмен, шо заман Сараны уланы болажакъ[+].

15Къоркъгъан Сара:

– Мен кюлемедим, – деп ялгъан айтып къоя.

– Ёкъ, сен кюлей эдинг, – дей Раббибиз огъар.


Ибрагьим Содом саялы ялбара

16Эргишилер, гетмеге деп онгарылып, эретура ва Содомгъа багъып къарай. Къонакъларын узатмакъ учун, Ибрагьим олар булан чыгъа. 17Раббибиз булай айта:

– Мен Ибрагьимден Оьзюмню хыялларымны яшырмажакъман. 18Ибрагьимден таба чы бек уллу ва гючлю халкъ амалгъа гележек. Ондан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 19Авлетлерине ва наслуларына Аллагьны ёлунда, демек адилли ва тюз кюйде юрюмекни буюрсун деп, Мен Ибрагьимни сайладым. Шоллукъда Мен, Раббигиз, огъар этген ваъдамны[†] кютежекмен.

20Шо заман Раббибиз булай айта:

– Мен Содомгъа ва Гумурагъа[†] къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитдим. Оланы гюнагьы оьтесиз уллу[+]. 21Мен эшитген айыплавлар гертиден де тюзмю экен деп билмек учун, тюпге багъып барма тарыкъман.

22Шондан сонг эки де эргиши гете ва Содомгъа багъып бара, Раббибиз буса Ибрагьим булан бола. 23Ибрагьим, Огъар ювукъ болуп, булай дей:

– Яманлар булан бирге Сен гьали муъминлени де дагъытажакъмысан? 24Балики, шу шагьарда элли муъмин адам бардыр. Шо элли адамны хатиринден сама, шагьаргъа языкъсынмай, Сен шону дагъытажакъмысан? 25Сен шо ишни этмессен! Сен муъминлени яманлар булан бирге къырмайсандыр. Муъмин де, яман да бир къысматгъа тарымагъа ярамас. Шолай болмагъа ярамас! Бютюн дюньяны Дуванчысы адилсиз дуван этип болармы[+]?

26– Мен Содомда элли муъминни тапсам, оланы хатиринден шо шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

27– Шо заман Ибрагьим булай деп сёзюн узата:

– Мен бир чанг, хум бусам да, амма Есиме айтма болушлукъ этейим: 28эгер эллиге беш муъмин етишмесе, етишмейген шо бешевню хатиринден Сен бютюн шагьарны дагъытажакъмысан дагъы?

– Ёкъ, эгер де шонда къыркъ беш муъминни тапсам, дагъытмажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

29– Эгер шонда янгыз къыркъ муъмин табылса? – деп узата Ибрагьим.

– Къыркъ болса да, шо ишни этмежекмен, – деп жавап бере Раббибиз.

30– Есим айтажакъ сёзлериме къазапланмасын. Эгер шонда янгыз отуз муъмин болуп къалса? – дей Ибрагьим.

– Эгер шонда отуз муъминни тапсам, шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

31– Есиме сорамагъа болушлукъ этейим: шонда олар янгыз йигирма бар буса? – дей Ибрагьим.

– Йигирманы хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

32– Есим къазапланмасын, бу ахырынчы соравум – эгер шонда олар янгыз онав бар буса? – дей Ибрагьим.

– Онавну хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз. 33Шону да айтып, Раббибиз гете, Ибрагьим буса уьюне къайта.

#### 19


Аллагь Содомну ва Гумураны дагъыта

1Ахшам болгъанда, Содомгъа эки малайик[†] геле. Лут[†] шагьарны къапусуну[†] алдында олтуруп тура болгъан. Лут, малайиклени гёрюп, оланы къаршыламагъа чыгъа ва алдында ерге къапланып ята. 2Ол булай дей:

– Бийлерим, сизин къулугъуз болгъан мени уьюме гелигиз. Бизде гече къаларсыз, аякъларыгъызны жуварсыз, эртенинде буса ёлугъузну узатарсыз.

– Ёкъ. Биз гече майданда къалайыкъ, – дей олар[+].

3Амма Лут малайиклеге шолай бек тилей чи, олар рази болуп къала. Лут оланы уьюне гелтире, ахшамгъы ашны гьазирлей, чапелеклер бишире ва олар ашай. 4Олар ятып да битгинче, шагьарда яшайгъанлар – Содомну бары да эргишилери, яшы-уллусу булан – Лутну уьюн дёрт де ягъындан аралап ала. 5Олар Лутгъа булай къычыра:

– Къайда сагъа гече къалма гелгенлер? Оланы мунда чыгъар, биз олагъа ювукълукъ этейик!

6Лут, посагъагъа чыгъып, арты булан эшикни яба 7ва булай дей:

– Къардашлар, тилеймен сизге, яман затны этмегиз! 8Мени гьали де санына эргиши тиймеген эки къызым бар. Оланы берейим сизге, олагъа не сюйсегиз де этигиз, тек мени ожагъыма гелгенлени къоюгъуз.

9– Ёкъ бол гьали шундан! Сен гелгинчисен, сен къалгъанмысан мунда буйрукъ[†] этме? Гьали сагъа шондан да бетерин этербиз! – дей огъар. Олар, Лутну уьстюне басып гелип, эшикни бузуп ачмагъа айлана. 10Тек Лутну къонакълары, ону тартып, къайтарып уьйге гийире ва эшикни бегите. 11Олар эшик алда эретургъанланы барын да, уллусу-гиччиси булан, сокъур этип къоя. Олар нечакъы излеп айланса да, эшикни табып болмай[+].

12Къонакълар Лутгъа:

– Бу шагьарда дагъы да киминг бар? Уланларынг, къызларынг, гиевлеринг, дагъы оьзге адамларынг[†] бармы? Барын да чыгъар мундан, 13неге тюгюл биз бу шагьарны дагъытажакъбыз! Раббибиз Содомда яшайгъанлагъа къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитди. Ол бизин бу шагьарны дагъытма йиберди! – дей.

14Лут барып къызларыны гелешмишлерине:

– Тез бу шагьардан гетигиз! Раббибиз гьали муну дагъытажакъ, – дей. Олар буса Лут масхара этедир деп къоя.

15Танг билинип гелегенде, малайиклер Лутну:

– Тез бол, къатынынгны да, эки де къызынгны да алып гет! Ёгъесе, гюнагьлы шагьар булан бирге оьзюнг де оьлежексен! – деп, алгъасатма башлай.

16Лут буса аста айлана болгъан. Шо заман малайиклер, Лутну, ону къатыныны ва эки де къызыны къолларындан тутуп, оланы шагьардан чыгъара, неге тюгюл Раббибиз Лутгъа языкъсына. 17Чыкъгъанда, малайик Лутгъа булай дей:

– Къачып къутул, артынга бурулуп къарама! Къолда да узакъ токътамай, тавлагъа багъып къач, ёгъесе оьлежексен!

18– Ёкъ, мени Есим! 19Сен магъа, къулунга, нече де рагьмулусан! Сени магъа бакъгъан якъдагъы рагьмунг зор уллу: сен мени оьлюмден къутгъардынг! Тек тавлагъа ерли мен чабып етишип болмажакъман – балагь артымдан етишежек, мен де оьлюп къалажакъман. 20Къара, бираз ариде бир гиччирек шагьар бар. Шо чу бир гиччирек шагьар, магъа шонда багъып къачмагъа изну бер. Шонда чабып етишип, мен къутгъарылажакъман, – деп жавап бере Лут.

21– Яхшы. Шону да этежекмен сени хатирингден. Сен айтагъан шагьарны мен сакълажакъман. 22Тек тез чабып йибер шонда. Неге тюгюл, сен шонда етишмей туруп, мен башлап болмайман, – дей малайик. (Шо саялы да шо шагьаргъа Соар деп айтыла.)

23Лут Соаргъа гелгенде, гюнеш гётерилмеге башлай. 24Содомгъа ва Гумурагъа[†] Раббибиз кёклерден таба яллайгъан кюкюртню явдуруп йибере[+]. 25Раббибиз эки де шагьарны, къолну, шонда яшайгъанланы барын да ва топуракъда оьсеген бары да затны дагъытып къоя. 26Амма Лутну къатыны артына бурулуп къарай ва ол туз багъанагъа айланып къала.

27Эртен тез Ибрагьим[†] алдындагъы гюн оьзю Раббибизни алдында токътагъан ерге геле. 28Содомгъа, Гумурагъа,[†] къолгъа къараса – топуракъдан отбашдан йимик тютюн гётерилип тура. 29Къолдагъы шагьарланы дагъыта туруп, Аллагь Ибрагьимни эсге ала. Лут яшагъан шагьарланы дагъытса да, Аллагь Лутну оьлюмден къутгъара.


Лут ва ону къызлары

30Лут, эки де къызын да алып, Соардан тавлагъа чыгъып гете, неге тюгюл ол шонда къалмагъа къоркъа. Олар бир анакъда ерлеше. 31Уллу къызы гиччисине булай дей:

– Бизин атабыз къарт. Бу бютюн уьлкеде бизден яш болагъан кюйде бизин къатын этип алардай бир эргиши де ёкъ. 32Атабызгъа чагъыр ичирип, ону булан ятайыкъ. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ!

33Гече олар атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Уллу къызы, атасыны къырыйына гелип, ону булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала. 34Артындагъы гюн уллусу гиччиси къызардашына:

– Гетген гече атабыз булан мен ятдым. Бу гече де ону ичирейик. Сен гелип, ону булан ятарсан. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ! – дей. 35Олар гече янгыдан атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Гиччи къызы гелип, атасы булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала.

36Шолай Лутну эки де къызы оьз атасындан айлы бола. 37Уллусу улан таба ва огъар Муап[†][*]деп къоя. Ол гьалиги муаплыланы ата-бабасы. 38Гиччиси де улан таба ва огъар Бен-Амми[*] деп къоя. Ол гьалиги аммунлуланы ата-бабасы.

#### 20


Ибрагьим ва Абимелек

1Ибрагьим,[†] шо ерлерден къыблагъа, Негепге багъып гетип, Къадишни ва Шурну ортасында яшамагъа башлай. Сонг буса Герар[†] деген шагьарда ерлеше. 2Ол адамлагъа[†] Сара[†] оьзюню къызардашы деп айтып юрюй. Шо саялы Герарны пачасы Абимелек, Сараны артындан йиберип, ону оьзюне ала[+]. 3Тек Абимелекге гече тюшюнде Аллагь гёрюнюп, булай айта:

– Шо къатынны алгъанынг саялы, сен оьлежексен. Ону эри бар.

4Абимелек буса огъар тийме де тиймеген болгъан.

– Есим! Гертилей де, Сен айыпсыз халкъны оьлтюрежекмисен? – деп ялбара ол. 5Шо адам чы огъар къызардашым деп оьзю айтгъан эди! Къатын да шолай дей эди! Мени намусум таза,[†] мунда мени гюнагьым ёкъ!

6-7– Герти, Мен сени намусунг таза экенни билемен. Шо саялы да Мен сени шо къатынгъа тиймеге къоймадым, Мени алдымда гюнагь этмекден сакъладым. Тек гьали энни ону эрине къайтар. Ол пайхаммар. Ол сен сав къалсын деп дуа этежек, сен де сав къалажакъсан. Эгер сен ону эрине къайтармасанг, оьзюнг ва бары да уьюнгдегилер де оьлежекни билип къой, – деп жавап бере огъар тюшюнде Аллагь[+].

8Эртенине Абимелек, бары да вазирлерин де чакъырып, бу сёзлени олагъа етишдире. Олар бары да бек къоркъа. 9Абимелек, Ибрагьимни оьзюню янына чакъырып, огъар булай деп бетлей:

– Недир сен бизге этегенинг? Мени де, савлай пачалыгъымны да шу гюнагьгъа тарытардай сагъа не ачув этген эдик? Шолай этмеге ярамас чы! 10Не саялы этдинг шо ишни?

11Ибрагьим булай жавап бере:

– Мен бу якъларда Аллагьдан къоркъмайдыр деп ва къатыным саялы мени оьлтюрмеге болар деп ойлашгъан эдим. 12Ондан къайры да, ол, гертилей де, мени къызардашым. Ол мени атамны башгъа къатынындан болгъан къызы. Мен ону къатын этип алгъан эдим. 13Тек Аллагь магъа атамдан къалгъан уьюмню къоюп сапар чыкъмагъа буйрукъ[†] этгенде, мен огъар: «Тилеймен сагъа, магъа шу яхшылыкъны эт: къайда барып къалсакъ да, мен сени эркъардашынг деп айтып тур», – деп айтгъан эдим.

14Абимелек Ибрагьимге къойлар, сыйырлар, къуллар-къаравашлар савгъат эте, огъар Сараны къайтара. 15Ол Ибрагьимге булай дей:

– Мени бары топурагъым сени алдынгда. Не ерде сюе бусанг, шонда яша.

16Сарагъа буса булай дей:

– Мен сени эркъардашынга бир минг гюмюш акъча беремен. Шо бары да сени булангъыланы алдында сен айыпсыз экенликни исбатлажакъ.

17Ибрагьим Аллагьгъа дуа эте. Аллагь Абимелекни, ону къатынын ва къаравашларын сав эте. Къатынгишилер къайтып яшлар табып болагъан бола[+]. 18Шондан алда буса Ибрагьимни къатыны Сара саялы Раббибиз Абимелекни уьюндеги бары да къатынланы яш тапмайгъан этген болгъан.

#### 21


Исгьакъ тува

1Раббибиз буса, Оьзю айтгъан кюйде, Сарагъа[†] рагьмулу бола ва Оьзюню ваъдасын[†] кюте. 2Сара айлы бола ва Аллагь токъташдыргъан болжалда къарт болуп турагъан Ибрагьимге[†] улан таба. 3Ибрагьим Сарадан янгы тувгъан уланына Исгьакъ[†] деп къоя[+]. 4Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, сегизинчи гюн огъар сюннет эте[+]. 5Исгьакъ тувгъан заманда Ибрагьимге юз йыл бола болгъан. 6Сара булай дей:

– Аллагь мени къуванчлы гьалгъа салып къойду. Бу затны гьакъында эшитген гьар ким мени булан бирче къуванып туражакъ. 7Ибрагьимге Сара кёкюрегинден яш ичирежек деп ким айтар эди? Амма муна къарт чагъында менден огъар улан болду!


Гьажар яшы да булан къувалана

8Яш торая. Ол эмчекден айрылгъан гюн Ибрагьим уллу той эте. 9Ибрагьимни мисрили Гьажардан[†] болгъан уланы Исгьакъ булан ойнайгъанны гёрюп,[+] 10Сара Ибрагьимге:

– Уланы да булан къаравашны къувалап чыгъар! Неге тюгюл, къаравашны уланы азат къатынны уланы булан бирче бир заманда да варисликге ортакъчы болма ярамас, – дей[+].

11Ибрагьимге оьзюню уланыны гьакъында шо сёзлени эшитме авур бола. 12Амма Аллагь огъар булай дей:

– Уланынга ва къаравашынга байлавлу къайгъырма. Сагъа Сара айтагъан кюйде эт, неге тюгюл сени наслунг Исгьакъдан таба узатылажакъ[+]. 13Амма къаравашны уланындан да Мен бир халкъны амалгъа гелтирежекмен, неге тюгюл ол да сени баланг чы.

14Эртенине Ибрагьим, Гьажаргъа аш ва тулукъ булан сув да берип, шоланы ону инбашына да салып, яшы да булан чыгъарып йибере. Гьажар гете ва Бер-Шеба дангылда айлана туруп къала. 15Тулукъдагъы сув битгенде, Гьажар яшны уьлкю тюпде къоя. 16Яшны оьлегенин гёрмейим деп, юз абат чакъы ариге де тайып олтуруп, йылап йибере.

17Тек Аллагь яш йылайгъанны эшите ва Аллагьны Малайиги кёклерден Гьажаргъа булай дей:

– Не болгъан сагъа, Гьажар? Къоркъма! Сен къойгъан яшынгны йылайгъанын Аллагь эшитди. 18Тур, яшны янына бар, къолунга алып, ону рагьатландыр! Мен ондан уллу халкъ болдуражакъман.

19Аллагь Гьажарны гёзлерин ача, ол да къую гёре. Ювукъ барып, Гьажар тулукъну толтура ва яшгъа ичире. 20-21Яш торая, Аллагь да ону булан болуп тура. Ол Паран деген дангылда яшай ва яхшы окъчу бола. Анасы огъар Мисриден къатын гелтире[+].


Ибрагьим Абимелек булан разилешив бегете

22Шо вакъти Абимелек, янында асгербашчы Пикул да булан гелип, Ибрагьимге булай дей:

– Сен не эте бусанг да, сагъа Аллагь кёмек эте. 23Магъа, мени яшларыма, яшларымны яшларына хыянатлыкъ этмежекге Аллагьны аты булан ант эт. Мен сени булан нечик рагьмулу болгъан бусам, сен де магъа ва сени сыйындыргъан элге шолай рагьмулу болажакъгъа ант эт!

24Ибрагьим де ант эте. 25Шо заман Ибрагьим Абимелекни адамлары[†] оьзюню къуюсун чыгъарып алгъангъа кант эте.

26– Мен шону ким этгенни билмеймен. Сен магъа бир зат да айтмагъан эдинг. Мен шону гьакъында эшитегеним биринчилей, – деп жавап бере Абимелек.

27Ибрагьим, Абимелекге къойлар ва сыйырлар берип, ону булан разилешив[†] бегете. 28Ол башгъаларындан айырып етти къойну сала. 29Абимелек огъар:

– Бу етти къойну, буланы неге айырып салгъансан? – деп сорай.

30– Менден бу къойланы къабул эт. Мен бу къуюну къазгъанлыкъгъа шагьатлыкъ болуп токътажакъ шо, – дей Ибрагьим. 31Шо ерге Бер-Шеба[*]деп айтыла, неге тюгюл олар шонда бир-бирине ант этгенлер[+].

32Бер-Шебада Ибрагьим булан разилешив бегетип, Абимелек ва ону асгербашчысы Пикул пилистимлилени уьлкесине къайта. 33Ибрагьим Бер-Шебада тамариск терек орната ва Раббибизни, гьар даим де Бар болгъан Аллагьны, атын тутуп сёйлей. 34Шондан сонг Ибрагьим пилистимлилени уьлкесинде дагъы да узакъ заман яшай.

#### 22


Ибрагьим сынала

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Аллагь Ибрагьимни[†] сынап къарай.

– Ибрагьим! – дей Аллагь огъар.

– Мен мунаман! – деп жавап бере Ибрагьим[+].

2– Биргине-бир, кёп сюеген уланынг Исгьакъны[†] да алып, ону да булан Мориа деген вилаятгъа бар. Шонда, Мен сагъа гёрсетген тавда, уланынгны яллатып къурбан этерсен, – дей Аллагь.

3Эртенине Ибрагьим эшегин де ерлей, оьзю булан эки къуллукъчусун ва Исгьакъны да ала. Ол, яллатып къурбан этмек учун агъач да гесип, Аллагь айтгъан ерге багъып ёл чыгъа. 4Ибрагьим, юрюй туруп, уьчюнчю гюн арекден шо ерни гёре. 5Ол къуллукъчуларына булай дей:

– Сиз эшек булан шу ерде токътап туругъуз, биз буса, яш да булан барып, Аллагьгъа сужда къылып, сонг къайтып сизин яныгъызгъа гелербиз.

6Ибрагьим, яллатып къурбан этмек учун онгарылгъан агъачланы алып, Исгьакъны инбашларына сала. Сонг отну ва бичакъны алып, Исгьакъ да булан бирче дагъы да ариге юрюй. 7Исгьакъ атасына:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым? – деп жавап бере Ибрагьим.

– Бизин отубуз да, агъачларыбыз да бар, яллатып къурбан этмек учун токълубуз къайда дагъы? – деп сорай Исгьакъ.

8– Уланым, яллатып къурбан этмек учунгъу токълуну Аллагь Оьзю бережек! – дей огъар Ибрагьим. Олар экевю де ёлун узата.

9Оьзюне Аллагь айтгъан ерге етгенде, Ибрагьим къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шонда агъачланы сала. Ол, Исгьакъны байлап йиберип, ону къурбанлыкъны салагъан ердеги агъачланы уьстюне сала. 10Шо заман Ибрагьим уланын соймакъ учун бичагъын чыгъара. 11Амма огъар кёкден Аллагьны Малайиги:

– Ибрагьим, Ибрагьим! – деп къычыра.

– Мен мунаман! – деп жавап бере ол.

12– Огъар къолунгну гётерме. Огъар бир зат да этме. Гьали сен Аллагьдан къоркъагъанынгны билдим, неге тюгюл оьзюнгню биргине-бир уланынгны Огъар берме къызгъанмадынг! – дей Малайик.[†]

13Шонда Ибрагьим мююзлери чырхылыкъгъа къысдырылып турагъан иркни гёре. Ол, ювукъ барып, иркни ала ва уланыны орнуна шону яллатып къурбан эте. 14Бары да шу затлар болгъан ерге Ибрагьим Ягьве-Ире деп ат тагъа. («Раббибиз Оьзюню тавунда бережек» деген айтыв да мундан чыкъгъан.)

15Раббибизни Малайиги кёкден янгыдан Ибрагьимге булай къычыра:

16– Оьзюм булан ант этемен, – дей Рабби Аллагь: сен шу ишни этгенинг, демек биргине-бир уланынгны бермеге къызгъанмагъанынг саялы, 17Мен сени шабагьатлама да бир шабагьатлажакъман дагъы! Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы, денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклер чакъы кёп наслулар бережекмен. Сени наслуларынгны алдында душманларынгны къапулары дагъылып къалажакъ![+] 18Мени буйругъумну кютгенинг саялы, сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+].

19Ибрагьим къуллукъчуларын къоюп гетген ерге къайтып геле. Олар булан бирче Бер-Шебагъа къайтып, шонда яшап тура.


Нагьорну наслулары

20Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Ибрагьимге иниси Нагьорну къатыны Милка уланлар тапгъан деген хабар етише: 21Уц (биринчи авлети), Буз, Кемуйыл (бу Арамны атасы), 22Кесет, Гьазо, Пилдаш, Идлап ва Бетуел. 23Бетуелден Ребека[†] деген къыз тува. Ибрагьимни иниси Нагьоргъа къатыны Милка тапгъан сегиз де улан шулардыр[+]. 24Ондан къайры да, Нагьорну Реума деген экинчи къатыны огъар Тебагь, Гагьам, Тагьаш, Маака деген уланлар таба.

#### 23


Сара оьле

1Сара[†] юз йигирма етти йыл яшай. 2Ол Канъан[†] топуракъда ерлешген Къырыят-Арба деген шагьарда (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) оьле. Ибрагьим[†] гелип, Сарагъа йылап яс эте. 3Сонг буса оьлюню янындан тайып, гьет халкъына булай дей:

4– Мен бу якълардан тюгюлмен, мен гелгинчимен. Оьлген къатынымны гёммек учун, магъа къабургъа ер беригиз.

5Гьетлилер булай жавап бере:

6– Тынгла бизге, бийибиз. Бизин арабызда сен Аллагьны бийисен. Къатынынгны бизин къабурларыбызны инг яхшысында гём. Бизин къайсыбыз да сагъа оьз тухумубузну къабурундан ер бережекбиз.

7Ибрагьим, туруп йиберип, бу ерни халкъыны – гьетлилени алдында ерге къапланып ятып, 8булай дей:

– Эгер сиз магъа оьлюмню гёмме ихтияр бере бусагъыз, ярай буса, Согьарны уланы Эпронгъа тилегиз. 9Ол магъа оьзюню авлагъыны ягъасында ерлешген Макпеланы анагъын сатсын. Гёмеген ер болсун учун, шо авлакъны мен сизин алдыгъызда гюмюш берип толу багьасына сатып алажакъман.

10Гьетлилени арасында олтургъан Эпрон, шагьарны къапусуну[†] алдында олтургъан бары да гьетлилер де эшитеген кюйде, Ибрагьимге булай дей:

11– Ёкъ, бийим! Магъа тынгла, шу авлакъны анакъ да булан бирче мен сагъа беремен. Мени халкъым шагьатдыр: мен шу авлакъны сагъа оьлюнгню гёммек учун беремен! – дей.

12Шо вилаятны халкъыны алдында ерге къапланып ятып, 13Ибрагьим Эпронгъа булай дей:

– Тынгла магъа, оьлюмню гёмежек авлакъ саялы менден гюмюш ал!

14Эпрон булай жавап бере:

15– Яхшы, бийим! Магъа тынгла! Шу авлакъны багьасы дёрт юз гюмюш шекел[*] болуп токътай – оьлюнгню гёммек учун, шо магъа да, сагъа да кёпмю дагъы?

16Ибрагьим Эпрон айтгъан багьагъа рази бола. Ибрагьим Эпронгъа шагьат болгъан гьетлилени алдында оьзю токъташдыргъан чакъы гюмюшню оьлчеп бере: савдюгерчилени арасында юрюлеген оьлчев булан дёрт юз гюмюш шекел.

17-18Шолай Макпеладагъы, Мамрени ювугъундагъы Эпронну авлагъы, шондагъы анакъ ва бары да тереклер де булан бирче Ибрагьимни мюлкюне гире. Шагьарны къапусуну алдында жыйылгъан бары да гьетлилер шогъар шагьатлар болуп токътай. 19Шондан сонг Ибрагьим къатыны Сараны Канъан топуракъда Мамрени (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) къырыйындагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме. 20Авлакъ ва анакъ, гьетлилерден Ибрагьимге къалып, гёмеген ер болуп токътай.

#### 24


Исгьакъ ва Ребека

1Ибрагьим[†] шайлы къарт бола. Раббибиз бары да ишлеринде ону шабагьатлап тура. 2-3Ибрагьим, оьзюню ожагъын ва уьй ишлерин юрютюп турагъан баш къуллукъчусун чакъырып, огъар булай дей:

– Бутума да тийип, кёклени де, ерни де Аллагьы болгъан Раббибизни аты булан уланыма къатын этип ерли канъанлы[†] къызны алмажакъгъа, 4мени ватаныма, къардашларымны янына барып, Исгьакъгъа[†] къатын шондан гелтирежекге ант эт.

5– Эгер къыз мени булан мунда, бу топуракъгъа гелме сюймесе, сен чыкъгъан топуракъгъа уланынгны къайтарма герек болажакъманмы? – деп сорай къуллукъчусу.

6– Вёре-вёре! Уланымны шонда къайтарма! 7Кёклени Аллагьы болгъан Раббибиз мени атамны ожагъындан, ватанымдан чыгъарып алды, бу топуракъны мени наслуларыма бережекмен деп магъа ант этди. Сен уланыма къатын гелтирсин деп, Ол сени алдынг булан Оьзюню малайигин йибережек. 8Эгер къыз сени булан гелмеге сюймесе, сен шо антдан къутуласан. Тек мени уланымны шонда къайтарма! – деп жавап бере Ибрагьим.

9Къуллукъчу, есини бутуна да тийип, ант эте. 10Ол, есини он тюесин ва кёп тюрлю багьалы савгъатларын да алып, Месопотамияда Нагьор яшайгъан шагьаргъа ёлгъа тюше. 11Къуллукъчу, шагьаргъа гелип, шону алдындагъы къуюну ягъында тюелерин токътатгъанда, ахшам, шагьардагъы къызлар сув алмагъа чыгъагъан вакъти болгъан.

12Ибрагьимни къуллукъчусу булай дуа эте:

– Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы! Бугюн ишлерим тюзелсин, есим Ибрагьимге рагьму эт! 13Муна, мен гьали шагьардагъы къызлар сув алма гелеген къуюну къырыйында токътагъанман. 14Къызланы бирине: «Кажинингден сув ичме къой», – деп айтарман. Эгер де шо къыз: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деп айтса, шо къызны къулунг Исгьакъгъа танглагъанынг ачыкъ болажакъ. Сен есиме рагьму этгенни белгиси шо болсун!

15Къуллукъчу шо дуасын этип де битгинче, инбашында кажини де булан Ибрагьимни иниси Нагьорну ва къатыны Милканы уланы Бетуелни къызы Ребека[†] геле. 16Ол бек арив ва санына эргиши тиймеген къыз болгъан. Къыз, къуюгъа багъып тюшюп йиберип, кажинин толтура. Къайтып гетип бара турагъанда, 17Ибрагьимни къуллукъчусу, чабып ону янына барып:

– Магъа кажинингден ичме сув бер! – деп тилей.

18– Ич, бийим, – деп, къыз, шоссагьат инбашындагъы кажинин тюшюрюп, Ибрагьимни къуллукъчусуна бере.

19Ол ичген сонг, къыз:

Буссагьат мен сени тюелеринге де сув гелтирермен, олар да тойгъунча ичсин, – дей.

20Чалт сувну гьайванлар ичеген ерге де тёгюп, къайтып къуюгъа багъып чабып гете. Шолай бары да тюелер тойгъунча, сув ташып тура. 21Раббибиз оьзюню ишлерин тюзелтгенине мекенли инанмакъ учун, къуллукъчу сёйлемей къарап тура.

22Тюелер сувдан тойгъан сонг, ол къызгъа бурнуна тагъагъан ярты шекел тартагъан багьалы сыргъа ва он шекел тартагъан эки алтын билезик де бере. 23Сонг къуллукъчу:

– Кимни къызысан? Магъа атангны уьюнде гече къалмагъа ер табылармы? – деп сорай.

24– Мен Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман. 25Гьайванлар учун бизин кёп саламыбыз да, тирлигибиз де бар. Гече ятмагъа ер де табылар, – деп жавап бере къыз.

26Шо заман Ибрагьимни къулу Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къыла 27ва булай дей:

– Бийим Ибрагьимни Аллагьы Раббибизге макътав болсун! Ол бийиме гьакъ герти кюйде рагьмусун гёрсетди. Раббим мени тувра бийимни къардашларыны уьюне гелтирип къойду!

28Ребека, чабып уьюне, анасыны янына гелип, гелген къонакъны гьакъында хабарлай. 29-30Ребеканы эркъардашы Лабан къызардашында сыргъаны ва билезиклени гёргенде ва гелген адам[†] ону булан нени гьакъында сёйлегенни билгенде, къуюгъа багъып алгъасай, Ибрагьимни къуллукъчусуну янына багъып бара. Ол буса тюелери де булан къуюну къырыйында токътап тура болгъан. Лабан огъар:

31– Хошгелдинг, Раббибизни шабагьаты болгъан адам! Не этесен мунда эретуруп? Мен чи сагъа уьй гьазирлегенмен, тюелеринге де ер онгаргъанман, – дей.

32Ибрагьимни къуллукъчусу уьйге гире. Тюелени ерлерин чечип, олагъа салам да, тирлик де сала, къонакъгъа ва ону ёлдашларына буса аякъларын жувма деп сув бере. 33Ону алдына аш сала. Ибрагьимни къуллукъчусу буса булай дей:

– Мени шунда неге йибергенни айтмай туруп, мен ашамажакъман.

– Айт, – деп жавап бере огъар.

34Ол хабарлама башлай:

– Мен Ибрагьимни къуллукъчусуман. 35Раббибиз бийиме аявсуздан шабагьатын гёрсетди, ону кёп бай этди. Огъар къойлар, сыйырлар, гюмюш, алтын, къуллар, къаравашлар, тюелер, эшеклер берди. 36Бийимни къатыны Сара[†] къарт болуп турагъанда, огъар улан тапды. Ол бары да мюлкюн уланына берди. 37-38Бийим уланына ерли, канъанлы къызны алмажакъгъа, оьзюню ватанына, къардашларыны янына барып, уланына къатын шондан гелтирежекге мени ант этдирди. 39Мен бийиме: «Эгер къыз мени булан гелмесе?» – деп сорадым. 40Ол магъа: «Алдында бары яшавум оьтген Раббибиз, Оьзюню малайигин йиберип, уланыма мени халкъымдан, мени къардашларымдан къатын гелтирсин деп, сени ишлерингни тюзлежек», – деп айтды. 41Ол дагъы да: «Тек сен къардашларымны янына барып, олар да сагъа къыз бермесе, сен антдан къутулажакъсан», – деди.

42-43Шолай бугюн къуюну ягъына геле туруп, мен булай дедим: «Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы, эгер Сен ишлерим тюзелгенни сюе бусанг, муна мен гьали къуюну ягъында токътап тураман. Шунда сув алма деп къыз гелгенде, мен огъар: „Кажинингден сув ичме къой“, – деп айтажакъман. 44Эгер ол: „Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен“, – деп айтса, Раббибиз шо къызны бийимни уланына къатын этип танглагъаны ачыкъ болажакъ».

45Шону гьакъында дуа этип де битмеген эдим, къарайман, инбашында кажини де булан, къуюгъа багъып тюшюп, Ребека сув ала. Мен ондан сув тиледим. 46Ол, шоссагьат магъа кажинин берип: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деди. Мен ичдим, сонг Ребека тюелеге де сув гелтирди. 47Мен огъар: «Кимни къызысан?» – деп сорадым. Ол: «Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман», – деп жавап берди. Шо заман мен огъар бурнуна тагъагъан сыргъа ва билезиклер бердим.

48Мен де Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къылдым. Бийимни уланына ону къардаш тайпасындан къыз алмакъ учун мени тувра шунда гелтиргени саялы, бийим Ибрагьимни Аллагьы болгъан Раббибизге алгъыш этдим. 49Гьали энни сёз сизде: бийиме гьакъ герти кюйде рагьмугъузну гёрсетме хыялыгъыз бармы? Магъа жавап беригиз, не этмеге герегимни билейим.

50Лабан ва Бетуел булай жавап бере:

– Бу иш Раббибизден экенни гёрюп турабыз, шогъар къаршы не айтып болайыкъ биз? 51Муна Ребека – ону оьзюнг булан алып гет. Раббибиз сюеген кюйде, ол сени бийингни уланыны къатыны болсун, – дей.

52Шону эшитип, Ибрагьимни къуллукъчусу янгыдан Раббибизни алдында ерге къапланып ята. 53Сонг ол Ребекагъа гийимлер, гюмюш ва алтын тагъымчакълар, ону эркъардашына ва анасына багьалы савгъатлар бере. 54Шондан сонг къул ва ону ёлдашлары ашап, юхлама яталар. Эртенинде буса Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Изну берсегиз, мен бийимни янына къайтажакъ эдим, – дей.

55Ребеканы эркъардашы ва анасы:

– Ол бир он гюн сама турсун бизин булан, сонг гетерсиз, – дей.

56Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Мени токътатмагъыз. Мени ишлеримни Раббибиз тюзлеген сонг, магъа бийимни янына къайтмагъа изну беригиз! – дей.

57– Къызны чакъырайыкъ, оьзю не айтагъанына тынглап къарайыкъ, – дей олар.

58Ребеканы чакъырып, огъар:

– Сен бу адам булан барамысан? – деп сорай.

– Бараман, – дей ол.

59Шо заман олар, Ребека, ону эмчек анасы, Ибрагьимни къуллукъчусу ва ону ёлдашлары булан савболлаша туруп, 60Ребеканы булай айтып шабагьатлай:

– Къызардашым, сени наслуларынг мингден де,
он мингден де артыкъ болсун!
Сени авлетлерингни алдында
душманланы къапулары дагъылып къалсын!

61Ребека ва ону къаравашлары, тюелеге де минип, Ибрагьимни къуллукъчусуну артына тюше. Олар Ребеканы да алып гете.

62Исгьакъ буса, Бер-Лагьай-Ройдан янгы къайтып, Негепде яшай болгъан. 63Ол ахшам бир затланы гьакъында ойлашма деп авлакъгъа чыкъгъанда, ювукълашып гелеген тюелени кериванын гёре. 64Ребека Исгьакъны гёргенде, тюеден атылып тюшюп, 65Ибрагьимни къуллукъчусуна:

– Бизге багъып гелеген адам кимдир? – деп сорай.

– Ол мени бийим, – деп жавап бере къуллукъчу. Шонда Ребека, шаршавну алып, шогъар чырмала.

66Шо заман къуллукъчусу Исгьакъгъа сапарыны гьакъында хабарлай. 67Исгьакъ Ребеканы анасы Сарадан къалгъан чатыргъа гийире ва Ребека ону къатыны бола. Исгьакъ Ребеканы сююп къала, сонг ону гечинген анасы булан байлавлу къайгъысы басыла бара.

#### 25


Ибрагьимни башгъа наслулары

1Ибрагьим[†] янгыдан къатын ала. Кетура деген янгы къатыны 2огъар Зимран, Йокъшан, Медан, Мидьян,[†] Ишбакъ ва Шуагь деген уланланы таба. 3Йокъшандан Шеба ва Дедан тува. Деданны наслулары – ашшурлулар, летушлулар ва леумлулар. 4Мидьянны уланлары: Эпа, Эпер, Гьанок, Абида ва Элдаа. Булар бары да Кетураны наслусу.

5Ибрагьим оьзюню бары да мюлкюн Исгьакъгъа[†] бере. 6Бириси къатынларындан болгъан уланларын буса Ибрагьим оьзюню савунда, аявсуздан савгъатлар да берип, гюнтувуш топуракълагъа багъып, Исгьакъдан ариге чыгъарып йибере.


Ибрагьим оьле

7Ибрагьим юз етмиш беш йыл яшай. 8Ол яшавдан тазза тоюп, шайлы къарт чагъында оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 9Уланлары Исгьакъ ва Исмайыл ону Согьарны уланы гьетли Эпронну Мамрени ювугъунда ерлешген авлагъындагъы Макпела анагъында гёме. 10Ибрагьим шо авлакъны гьетлилерден сатып алгъан болгъан. Ибрагьим ва Сара[†] шонда гёмюлген[+]. 11Ибрагьим оьлген сонг, Раббибиз ону уланы Исгьакъны шабагьатлай. Исгьакъ Бер-Лагьай-Ройну ювугъунда яшай болгъан.


Исмайылны наслулары

12Муна Ибрагьимге Сараны къаравашы мисрили Гьажардан[†] тувгъан уланы Исмайылны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 13Исмайылны уланларыны атлары, уллусундан башлап: Небайот (Исмайылны биринчи уланы), Кедар, Адбеел, Мибсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Гьадат, Тема, Этур, Напиш ва Кедма. 16Булар он эки къавумну он эки бийи болгъан Исмайылны уланлары. Оланы атлары юртлагъа ва къонушлагъа къоюлгъан. 17Исмайыл юз отуз етти йыл яшай. Ол оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 18Ону наслулары Гьавиладан башлап Ашшургъа барагъан ёлдагъы Мисрини дазусундагъы Шургъа етгинче ерлешген болгъан. Олар агъа-инилери булан татывсуз яшай болгъан[+].


Исав ва Якъуб тува

19Муна Ибрагьимни уланы Исгьакъны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Ибрагьимден Исгьакъ тува. 20Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исгьакъ Месопотамиядан арамлы Бетуелни къызы ва арамлы Лабанны къызардашы Ребеканы[†] къатын этип ала. 21Исгьакъ къатыны Ребека учун Раббибизге дуа эте, неге тюгюл ондан яш болмай болгъан. Раббибиз де ону дуасын къабул эте ва Ребека айлы бола. 22Тек ону къарнындагъы уланлар бири-бири булан ябушма башлай. Дуа да этип, Ребека Раббибизге:

– Неге бола экен бу зат магъа? – деп сорай.

23Раббибиз огъар булай дей:

– Сени къурсагъынгда эки къавум бар,
къарнынгдан эки башгъа халкъ чыгъажакъ.
Оланы бириси бирисинден гючлю болуп чыгъажакъ,
уллусу гиччисине къуллукъ этежек[+].

24Чагъы етишип, эки эгиз тува. 25Биринчисини уьстю къызылсув тюслю ва гьайванны гёнюдей тюкге батгъан болгъан. Огъар Исав[†][*]деп къоялар. 26Ону арты булан, Исавну табанын да тутуп, бириси де тува. Огъар Якъуб[†][*]деп къоялар. Олар тувгъанда, Исгьакъгъа алтмыш йыл бола болгъан.


Исав оьзюню баш авлет болмагъын сата

27Уланъяшлар оьсе. Исав гьюнерли гьавчу, авлакъланы адамы,[†] Якъуб буса юваш хасиятлы, уьй бавурлу болуп оьсе. 28Буланы атасы Исгьакъ къыр эчкини этин сюе болгъан, шо саялы да Исавну артыкъ гёре болгъан. Анасы Ребека буса Якъубгъа яхшы гёзден къарай болгъан.

29Бир керен Якъуб шорпа этип турагъанда, Исав гьавдан талып къайтып геле.

30– Магъа шу къызыл затдан ашама бер. Мен талгъанман! – дей ол Якъубгъа. (Шо саялы да огъар Адум[†][*] деп ат такъгъанлар.)

31– Сен магъа баш авлет болмагъа ихтиярны бер, – дей Якъуб[+].

32– Баш авлет болмагъым магъа башгъа не бере? Оьле тураман чы, – дей Исав.

33– Биринчилей ант эт! – дей Якъуб.

Исав баш авлет болмагъа ихтиярны Якъубгъа беремен деп ант эте. 34Шо заман Якъуб Исавгъа экмек ва бурчакъ шорпа бере. Ол, ашап, ичип, туруп гете. Баш авлет болмагъа ихтиярны гьакъында буса ону бир гьайы да болмай[+].

#### 26


Исгьакъ ва Абимелек

1Уьлкеде алда, Ибрагьимни[†] заманларында йимик, ачлыкъ бола. Исгьакъ[†] Абимелек деген пилистимли пачаны янына Герар[†] шагьаргъа багъып гете[+]. 2Раббибиз, Исгьакъгъа гёрюнюп, булай айта:

– Мисриге барма, Мен сагъа гёрсетежек уьлкеде яшап тур. 3Шо уьлке сени сыйындыражакъ. Мен буса сени булан болуп туражакъман ва сени шабагьатлажакъман. Сени атанг Ибрагьимге берген антымны кютежекмен: Мен шо бары да топуракъланы сагъа ва сени наслуларынга бережекмен[+]. 4Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы кёп наслулар бережекмен. Олагъа бары да шу топуракъланы бережекмен. Сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 5Ибрагьим Магъа таби болгъаны, бары да буйрукъларымны,[†] уьйретивлеримни кютгени саялы, Мен олагъа шабагьат этежекмен.

6Шо саялы Исгьакъ Герарда ерлеше. 7Мунда яшайгъанлар огъар Ребеканы[†] гьакъында сорагъанда, ол: «Бу мени къызардашым», – деп жавап берип къоя. Исгьакъ: «Ол мени къатыным», – деп айтма къоркъа, неге тюгюл шондагъы эргишилер бек арив Ребеканы алмакъ учун, оьзюн оьлтюрер деп ойлаша[+]. 8Заман гетип тура. Бир керен пилистимли пача Абимелек терезеден таба Исгьакъ Ребеканы къучакълап айланагъанын гёрюп къоя. 9Исгьакъны оьзюню янына чакъырып:

– Ол чу сени къатынынг экен?! Къызардашым деп неге айтдынг? – деп сорай.

– Ол саялы мени оьлтюрюп къояр деп къоркъа эдим, – деп жавап бере Исгьакъ.

10– Недир сен бизге этегенинг? Арабыздан ким буса да бирев сени къатынынга ювукълукъ этип къойгъан буса, уьстюбюзге чи бек уллу гюнагь тюшежек эди! – дей Абимелек.

11Абимелек бары да халкъгъа:

– Ким бу адамгъа[†] яда муну къатынына тийсе, ол оьлюмге тарылажакъ, – деп билдире.

12Шо уьлкеде де ерлешип, Исгьакъ ашлыкъ чачма башлай. Ону гелими юз керен артыкъ бола, неге тюгюл Раббибиз ону шабагьатлай болгъан. 13Ону байлыгъы артып тербей ва ол бек бай адам болуп токътай. 14Ону къой сиривлери, сыйыр туварлары ва кёп къуллукъчулары бола. Пилистимлилер огъар гюнчюлюк этмеге башлай. 15Олар Ибрагьимни заманында Ибрагьимни къуллары къазгъан къуюланы топуракъ тёгюп толтура[+].

16Абимелек де Исгьакъгъа:

– Бизин яныбыздан тайып, ари гет, неге тюгюл сен бизден эсе хыйлы гючлю болуп чыкъдынг, – дей.

17Исгьакъ да, шо ерден тайып, ари гете. Ол Герар къолда чатыр къуруп орунлаша ва шонда ерлеше. 18Шонда ол Ибрагьимни заманында къазылып, ол гечинген сонг буса пилистимлилер топуракъ булан басдырып къойгъан къуюланы янгыдан къазып ачма башлай. Шо къуюлагъа ол Ибрагьим бир вакътилерде берген атларын къайтара.

19Бир керен къолда Исгьакъны къуллары къазып булакъ чыгъара. 20Тек герарлы къойчулар Исгьакъны къойчулары булан: «Шо сув бизинки!» – деп эришмеге башлайлар. Шо саялы Исгьакъ бу къуюгъа Эсек[*]деп ат тагъа, неге тюгюл олар ону булан эрише болгъан. 21Башгъа къую къаза, тек шону уьстюнден де эришивлюк бола. Шо саялы огъар Ситна[*]деп ат тагъа. 22Шо заман Исгьакъ, дагъы да арекге гетип, бирдагъы къую къаза. Шону уьстюнден буса эришивлюк болмай. Шо къуюгъа Исгьакъ Регьобот[*]деп ат тагъа. Шо «Биз шу топуракъда артсын деп, Раббибиз ахырда да бизге эркин топуракъ берди» деген маънаны англата болгъан.

23Сонг Исгьакъ Бер-Шебагъа къайта. 24Шонда тап биринчи гечесинде огъар Раббибиз гёрюне.

– Мен сени атанг Ибрагьимни Аллагьыман. Къоркъма, Мен сени буланман. Мен сени шабагьатлажакъман, сени наслунгну артдыражакъман. Мен шону къулум Ибрагьим саялы этежекмен, – дей Ол. 25Исгьакъ шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп ва Аллагьны атын тутуп сёйлей. Шонда Исгьакъ чатырларын къура ва ону къуллары къую къазмагъа башлай.

26Шо заман Герардан Абимелек вазири Агьузат ва асгербашчысы Пикул булан Исгьакъны янына геле.

27– Неге гелдигиз мени яныма? Сиз чи мени сюймейген болуп, къувалап йиберген эдигиз! – дей Исгьакъ.

28– Биз Раббибиз сени булан экенни гёрюп турабыз, шо саялы да бизин булан ант байлагъанны сюебиз. Разилешив[†] бегетейик! 29Сен бизге яманлыкъ этмежекмен деп ант эт: биз де сагъа яманлыкъ этмедик чи, яхшылыкъ этдик, сени парахат гетме къойдукъ. Гьали Аллагь сени шабагьатлагъаны англашылды, – дей олар[+].

30Исгьакъ олар учун уллу къонакълыкъ эте. Олар ашай, иче. 31Эртенине олар бир-бирине ант эте. Исгьакъ оланы йибере, олар да ону янындан парахат кюйде гете.

32Олар, Исгьакъны янына гелип, огъар сув тапгъанын билдире. 33Исгьакъ шо къуюгъа Шиба[*]деп ат тагъа. (Шагьарны аты бугюнлеге ерли де Бер-Шеба.)

34Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исав[†] гьетли Беерни къызы Егьудитни ва гьетли Айлунну къызы Басематны къатынлар этип ала[+]. 35Исгьакъгъа ва Ребекагъа оланы экевю де булан яшама къыйын бола.

#### 27


Исгьакъ Якъубну шабагьатлай

1Бир керен къарт болгъан, гёзлери гёрмейген Исгьакъ[†] оьзюню янына уллу уланын чакъыра.

– Уланым! – дей ол Исавгъа.[†]

– Вай, атам! – деп жавап бере ол.

2– Мен гьали къарт болгъанман, магъа яшамагъа нечакъы къалгъанны да билмеймен, – дей Исгьакъ.

3Жаянгны да, окъларынгны да алып, авлакъгъа къыр эчкиге гьавгъа барып гел[+]. 4Гелтиргенде, мен сюеген кюйде татывлу этип аш биширерсен. Мен ашап битген сонг, оьлюмюмден алда сени шабагьатлажакъман.

5Ребека[†] буса оланы лакъырына тынглап тура болгъан. Исав къыр эчкиге деп гетгенде, 6ол Якъубгъа[†] булай дей:

– Мен сени атанг, Исавгъа къыр эчки гелтирип, 7шондан татывлу аш этмеге буюргъанны эшитдим. Атанг ашажакъ, сонг буса оьлюмюнден алда Раббибизни алдында Исавну шабагьатлажакъ. 8Гьали тынгла чы, уланым, мен айтагъанны эт. 9Сиривге барып, эки улакъ айырып гел. Мен оланы атанг сюеген кюйде татывлу этип биширермен, 10сен буса огъар алып барарсан. Ол ашап, оьлюмюнден алда сени шабагьатлажакъ.

11– Агъам Исавну къаркъарасы тюкге батгъан, мени буса гёнюм таза.[†] 12Атам магъа тийип йиберсе? Эгер де ол мен оьзюн алдатагъанны англаса, магъа шабагьат этилмежек, налат берилежек, – дей Якъуб.

13– Шо налат магъа болуп къалсын, уланым. Сен мен айтагъанны эт. Бар, алып гел, – дей анасы.

14Якъуб улакъланы гелтире. Ребека оланы Исгьакъ сюеген кюйде татывлу этип биширип онгара. 15Сонг ол, уллу уланы Исавну уьйде бар инг яхшы опуракъларын алып, оланы гиччиси уланы Якъубгъа гийдире. 16Ол Якъубну къолларына ва тюксюз бойнуна улакъланы терилерин байлай. 17Сонг огъар этни ва экмекни бере.

18Якъуб, атасыны янына гирип:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым! Сен къайсысан? – деп жавап бере Исгьакъ.

19– Мен биринчи уланынг Исавман. Мен бары да затны сен айтагъан кюйде этдим. Бираз гётерилип олтур, къыр эчкиден аша, сонг мени шабагьатла, – деп жавап бере Якъуб.

20– Уланым, къыр эчкини булай нечик тез тутуп болдунг? – деп сорай Исгьакъ.

– Раббибиз, Сени Аллагьынг, мени ишимни тюзелтди, – деп жавап бере Якъуб.

21– Ювукъ гел, уланым. Гел, мен сагъа тийип къарайым чы, гертилей де, Исавму экенсен? – дей Исгьакъ.

22Якъуб атасыны янына геле. Атасы, огъар тийип къарап:

– Тавушу Якъубнуки, къоллар буса Исавнуки, – дей.

23Якъубну къоллары да Исавну къоллары йимик тюкге батгъан саялы, Исгьакъ ону танымай ва ону шабагьатлай.

24– Сен мени уланым Исавсан дагъы? – деп сорай ол Якъубгъа.

– Дюрмен, атам, – деп гертилей ол.

25Шо заман Исгьакъ:

– Бер, къыр эчкини этинден ашайым, уланым, сени де шабагьатлайым, – дей.

Якъуб атасына аш да, чагъыр да узата. Ашап-ичип битгенде, 26Исгьакъ:

– Ювукъ гел, уланым, оьп мени, – дей.

27Якъуб, ювукъ гелип, атасын оьбе. Ону опуракъларыны ийисин сезип, Исгьакъ Якъубну шулай сёзлер айтып шабагьатлай:

– Мени уланымны ийиси Раббим шабагьатлагъан
авлакъланы ийисидир.
28Аллагь сагъа кёкдеги янгурдан,
ерни берекетинден таба тюшюмню,
ашлыкъны, чагъырны ниъматын берсин[+].
29Халкълар сагъа къуллукъ этсин,
къавумлар алдынгда баш ийсин.
Агъа-инилерингни арасында оланы бийи болажакъсан,
анангны уланлары сени алдынгда баш иежеклер.
Сени налатлайгъангъа оьзюне налат болсун,
сени шабагьатлайгъангъа оьзюне шабагьат болсун!

30Исгьакъ, Якъубну шабагьатлап, уланы атасыны янындан чыкъгъандокъ, гьавдан къайтып Исав геле. 31Ол да татывлу этип аш бишире ва атасына гелтирип:

– Атам! Бираз гётерил, мен гелтирген къыр эчкини этинден аша, мени шабагьатла! – дей.

32– Сен кимсен? – деп сорай Исгьакъ.

– Мен сени уланынгман, биринчи уланынгман, Исавман, – дей ол.

33Исгьакъ, бек гьалек болуп:

– Сен гелгинче, къыр эчкини этин де табып, мени ашатгъан ким эди дагъы? Мен чи ону шабагьатладым, гьали энни шабагьат огъар болажакъ чы! – дей.

34Шо сёзлени эшитип, Исав гючлю аччы тавуш этип къычырып йибере. Сонг атасына:

– Мени де шабагьатла, атам! – деп тилей.

35– Ининг, мени яныма гелип, сагъа этилмеге герекли шабагьатны гьилла булан алып токътады, – дей Исгьакъ.

36– Негьакъ тюгюл огъар Якъуб деп къойгъаны, ол менден алдынлыкъ этегени бу экинчи керен! Башлап ол мени биринчи болма ихтиярымны алды, гьали буса мени шабагьатымны да алды! Магъа гьеч бир шабагьат да къалмагъанмы дагъы? – дей Исав[+].

37– Мен ону сени бийинг этдим, бары да агъа-инилерин огъар къуллар этдим, огъар ашлыкъны да, чагъырны да бердим. Сени учун не этип боламан, уланым? – дей Исгьакъ.

38– Атам, сени биргине-бир шабагьатынг тюгюл ёкъму эди дагъы? Мени де шабагьатла, атам! – деп, Исав йылап йибере.

39Исгьакъ буса огъар булай дей:

– Сени яшавунг ерни берекетинден, кёкдеги янгурдан йыракъда болажакъ. 40Сен къылычынг булан яшап туражакъсан, ининге къуллукъ этежексен. Тек шолай бир заман гележек – сен къаршылыкъ билдирип, бойнунгдагъы боюнсангны алып атажакъсан[+].


Якъуб Лабанны янына багъып къача

41Атасыны шабагьатын алгъаны саялы, Исав Якъубгъа оьчлю бола.

– Узакъ къалмай мени атам гечинежек, биз де ону артындан къайгъыра къалажакъбыз. Сонг буса мен иним Якъубну оьлтюрежекмен, – деп ойлаша Исав.

42Амма Ребекагъа уллу уланыны хыяллары гьакъында етишдирелер. Ол, гиччиси уланы Якъубну янына чакъырып, огъар:

– Агъанг Исав сени оьлтюрмеге айлана. 43Уланым, мени сёзлериме тынгла: эркъардашым Лабанны янына, Гьаррангъа багъып къач. 44-45Инингни къазапланыву басылгъынча, сагъа бакъгъан якъдагъы ачуву тайгъынча, ол сен оьзюне этген затны унутгъунча, шонда яшап турарсан. Сонг буса мен, артынгдан йиберип, сени гелтирермен. Ёгъесе, мен бирче экевню тас этежек гюн гелип къалажакъ! – дей.

46Ребека Исгьакъгъа:

– Шу гьетли тиштайпалар саялы яшавдан гёнгюм чыгъып тура. Эгер Якъуб да шулар йимик, ерли, гьетли къызны къатын этип алса, магъа шолай яшав негердир? – дей[+].

#### 28

1Исгьакъ[†] Якъубну[†] чакъыра. Ону шабагьатлап, булай буйрукъ[†] эте:

– Канъанлы[†] къызланы къатын этип алма. 2Месопотамиягъа, анангны атасы Бетуелни янына бар. Оьзюнге къатын этип анангны эркъардашы Лабанны къызларындан бирин ал[+]. 3Къудратланы Еси Аллагь сени наслунгну артдырсын ва сагъа кёп санавда наслулар берсин дагъы! Сенден таба бир хыйлы халкълар болсун дагъы! 4Ибрагьимге[†] берген шабагьатын Ол сагъа да, сени наслуларынга да берсин дагъы! Сен де Аллагь Ибрагьимге берген, сен гелгинчи болуп яшап турагъан топуракъгъа ес болуп къал дагъы!

5Исгьакъ уланын йибере, ол да Месопотамиягъа, арамлы Бетуелни уланы Лабанны янына гете. Лабан Якъубну ва Исавну[†] анасы Ребеканы[†] эркъардашы болгъан. 6Исав Исгьакъ Якъубну шабагьатлагъанны, ону къатын алмакъ учун Месопотамиягъа йибергенни, атасы огъар шабагьаты булан бирче канъанлы къызланы алмагъа деп буваргъанны, 7ол да, ата-анасыны айтгъанын этип, Месопотамиягъа гетгенни биле. 8Шо заман Исав атасы канъанлы къызланы къабул этмейгенни англай. 9Ол, Исмайылны янына барып, оьзюне бирдагъы бир къатын этип Ибрагьимни уланы Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Магьалат деген къызны ала[+].


Якъуб Бет-Элде тюш гёре

10Шо вакътиде буса Якъуб, Бер-Шебадан чыгъып, Гьаррангъа багъып ёл чыгъа. 11Ол бир ерге етише туруп, гече бола. Шонда токътап, башыны тюбюне таш да салып, юхлама ята. 12Тюшюнде ол ерни де, кёкню де къошагъан батгъычны гёре. Шо батгъычдан Аллагьны Малайиклери[†] минип-тюшюп тура болгъан. 13Раббибиз, Якъубну янында токътап, огъар булай дей:

– Мен Раббимен, атанг Ибрагьимни, Исгьакъны Аллагьыман. Шу сен ятып турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 14Сени наслуларынг къайыр бюртюклер чакъы кёп болажакъ. Олар гюнбатышгъа ва гюнтувушгъа, темиркъазыкъгъа ва къыблагъа багъып яйылажакъ. Сенден ва сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 15Мен даим сени булан болуп туражакъман. Сен къайда барсанг да, Мен сени къоруп сакълажакъман. Сени бу уьлкеге къайтарып гелтирежекмен. Мен сени къоюп къоймажакъман, ваъда[†] этген бары да затымны яшавгъа чыгъаражакъман.

16Якъуб, уянып йиберип:

– Гертиден де, шу ерде Раббибиз бар экен! Мен буса шону билмей тургъанман, – дей.

17Ол къоркъуп, булай дей:

– Не къоркъунчлу ер экен бу ер! Бу чу Аллагьны уью, кёклени къапулары!

18Эртенине Якъуб оьзю башлыкъ этип ятгъан ташны ала, шону сыйлы[†] таш йимик эретургъузуп салып, уьстюне зайтун май[†] тёге[+]. 19Шо ерге о Бет-Эл[*]деп ат тагъа. Шондан алда буса бу шагьарны аты Луз болгъан[+].

20Якъуб булай ант эте:

– Эгер де Аллагь, мени якълай туруп, магъа аш ва опуракъ берип, мени булан ёлда болуп турса,[+] 21мен де парахат кюйде атамны уьюне къайтсам, Рабби мени Аллагьым болажакъ. 22Мен салгъан сыйлы таш Аллагьгъа сужда этеген ер болуп токътажакъ, Сен берген бары да затдан он пайдан бир пайын Сагъа берип туражакъман[+].

#### 29


Якъуб Месопотамиягъа етише

1Якъуб[†] ёлун узата ва гюнтувуш халкъланы топурагъына етише. 2Ол авлакъда къуюну ва шону янында уьч къой сиривню гёре. Шо къуюдан сиривлени ичире болгъан, амма къуюну уьстю уллу таш салынып ябылгъан болгъан. 3Бары да сиривлер жыйылгъанда, къойчулар, шо ташны йылышдырып, къойлагъа сув ичирип, сонг къайтарып къуюну башын яба болгъан.

4– Сиз къайдансыз, къардашлар? – деп сорай Якъуб къойчулагъа.

– Гьарранданбыз, – деп жавап бере олар.

5– Нагьорну уланыны уланы Лабанны таныймысыз? – деп сорай Якъуб.

– Таныйбыз, – деп жавап бере олар.

6– Нечикдир ону кюйлери? – деп сорай Якъуб.

– Яман тюгюл, яхшы. Гьона, ону къызы Рагьил[†] де сиривлери де булан геле тура, – деп жавап бере олар.

7– Гюн артгъынча гьали де узакъ заман бар, сиривлени жыйма заман болмагъан. Сиривлени де ичирип, оланы отлавлукъгъа гьайдагъыз, – дей Якъуб къойчулагъа.

8– Бары да сиривлер жыйылмай туруп болмайбыз. Шо заман къуюдан ташны йылышдыражакъ, биз де къойланы ичирежекбиз, – деп жавап бере олар.

9Булар сёйлеп турагъанда, Рагьил атасыны сиривлерине ювукълаша. Ол къойчу къыз болгъан. 10Сиривлери де булан ону гелегенин гёрюп, Якъуб къуюгъа багъып бара, ташны йылышдыра ва сиривлени ичире. 11Сонг ол, Рагьилни де оьбюп, къычырып йылап йибере. 12Къызгъа оьзю ону атасыны къызардашы Ребеканы[†] уланы экенни айтып бере. Чабып барып, Рагьил бу хабарны атасына айта.

13Оьзлеге къызардашыны уланы Якъуб гелегенни эшитип, Лабан къонакъны алдына чабып чыгъа, ону къучакълап, оьбюп, уьюне элте. Якъуб огъар оьзюню гьакъында хабарлай. 14Лабан буса:

– Гертилей де, сен мени къардашымсан, къаным-жанымсан![†] – дей. Якъуб Лабанны уьюнде яшайгъанлы бир ай оьте.


Якъуб Лияны ва Рагьилни къатынлар этип ала

15Сонг Лабан огъар:

– Мени къардашым болгъан сонг, магъа гьавайын[†] ишлеп турармысан дагъы? Нечик гьакъ тёлегенимни сюегенингни айт? – дей.

16Лабанны эки къызы болгъан, уллусуну аты Лия, гиччисиники Рагьил болгъан. 17Лияны къуймур гёзлери болгъан, Рагьилни буса бети де, бою-сою да исбайы болгъан. 18Якъуб Рагьилни сююп къала ва Лабангъа:

– Сен магъа гиччи къызынг Рагьилни къатын этип бережекге мен сагъа етти йыл ишлежекмен, – дей.

19– Яхшы. Ят адамгъа[†] эрге баргъынча, сагъа барсын. Яша бизде, – дей Лабан. 20Рагьил саялы Якъуб огъар етти йыл ишлей. Тек шо етти йыл огъар бир нече гюн йимик гёрюне – шонча да бек сюе болгъан ону.

21Артда да ол Лабангъа:

– Магъа Рагьилни къатын этип бер. Болжал етишди, гьали энни огъар меники болмагъа заман болду, – дей.

22Шо заман бары да хоншуларын да чакъырып, Лабан той эте. 23Къашкъаралгъанда, ол Якъубну янына Рагьилни орнуна Лияны гелтирип къоя. Якъуб да огъар ювукълукъ эте. 24(Лабан Лиягъа къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Зилпаны бере.) 25Эртен болгъанда, Якъуб къараса – алдында Лия!

– Недир сен магъа этгенинг? Рагьил саялы тюгюлмю эди мен сагъа ишлегеним? Сен мени неге алдатдынг? – дей Якъуб Лабангъа.

26– Бизин якъларда уллу къызын къоюп, гиччисин береген адат ёкъ. 27Муна шу тойну жумасы битсин, биз сагъа гиччисин де бережекбиз. Тек шо саялы сен магъа дагъы да етти йыл ишлежексен, – деп жавап бере Лабан.

28Якъуб рази бола. Тойну жумасы битген сонг, Лабан огъар гиччи къызы Рагьилни бере. 29(Лабан Рагьилге къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Валланы бере.) 30Якъуб Рагьилге ювукълукъ эте. Ону Лиядан кёп сюе. Рагьил саялы ол Лабангъа дагъы да етти йыл ишлей[+].


Якъубну авлетлери

31Якъуб Лияны сюймейгенни гёрюп, Раббибиз ону яш табып болагъан эте. Рагьил буса яш табып болмай болгъан[+]. 32Айлы болуп, Лия яш таба ва огъар Раубим[*]деп къоя.

– Раббим мени къайгъымны гёрдю. Гьали энни чи эрим мени сюежек, – дей Лия.

33Сонг къайтып айлы болуп, бирдагъы улан таба.

– Раббим мени сюймейгенни эшитди, магъа бирдагъы улан берди! – дей ол. Уланына ол Симон[*]деп къоя.

34Сонг къайтып айлы болуп, дагъы да улан таба.

– Гьали энни чи эрим магъа исинежек. Мен огъар уьч улан тапдым чы! – дей ол. Уланына ол Леви[*]деп къоя.

35Бирдагъы керен айлы бола ва къайтып улан таба.

– Гьали Раббиме макътавлар этейим! – дей ол ва уланына Ягьуда[†][*]деп къоя. Шондан сонг ол бир гесекге яш тапмайгъан болуп къала.

#### 30

1Рагьил[†] буса, Якъубгъа[†] яш табып болмайгъанын гёрюп, къызардашын гюллеп тура.

– Магъа яш бер, ёгъесе мен оьлежекмен! – дей ол Якъубгъа.

2Якъуб буса, ачувланып, огъар:

– Не эте, мен сагъа авлет бермейген Аллагь болуп къалгъанманмы? – деп жавап бере.

3– Муна мени къаравашым Валла. Ону булан яшап тур, ол магъа къучагъыма тутуп болардай яш тапсын. Шолайлыкъда мени оьзюмню яшларым болар! – дей Рагьил.

4Рагьил эрине къатын этип къаравашы Валланы бере. Якъуб огъар ювукълукъ эте. 5Валла да айлы болуп, огъар улан таба.

6– Аллагь магъа дуван этди. Ол, мени тилевюмню къабул этип, магъа улан берди – дей Рагьил. Ол улангъа Дан[*]деп къоя.

7Валла къайтып айлы бола ва Якъубгъа бирдагъы улан таба.

8– Мен къызардашым булан къаныгъып[†] ябушдум, амма мен оьр чыкъдым, – дей Рагьил. Ол улангъа Наптали[†][*]деп къоя.

9Шо заман Лия, оьзюнден дагъы яш болмас деп ойлашып, Якъубгъа къатын этип къаравашы Зилпаны бере. 10Зилпа Якъубгъа улан таба.

11– Бу насипге! – дей Лия. Улангъа Гат[*]деп къоя.

12Лияны къаравашы Зилпа Якъубгъа экинчи уланын таба.

13– Не насиплимен дагъы мен! Гьали энни къатынлар магъа насипли деп туражакълар, – дей Лия. Улангъа Ашир[*] деп къоя.

14Бир керен, оракъны заманында, Раубим авлакъда адамот[†] таба ва шону анасы Лиягъа гелтире. Рагьил Лиягъа:

– Уланынг тапгъан адамотну магъа бер, – дей.

15– Эримни чыгъарып алгъанынг азмы? Гьали уланым табып гелген адамотну да алма сюемисен? – дей Лия.

– Шо адамотну орнуна бу гече Якъуб сени булан ятсын, – дей Рагьил[+].

16Шолай, ахшам Якъуб уьйге къайтгъанда, Лия ону алдына чыгъып, огъар:

– Мени яныма гел. Мен сени уланым тапгъан адамотну орнуна къызардашымдан алдым, – дей. Шо гече Якъуб Лия булан ята.

17Раббибиз де Лияны тилевюн къабул эте: ол къайтып айлы бола ва Якъубгъа бешинчи уланын таба.

18– Муну Аллагь магъа эриме къаравашымны берген саялы савгъат этип берди, – дей Лия. Ол уланына Иссакар[*]деп къоя.

19Лия къайтып айлы бола ва Якъубгъа алтынчы уланын таба.

20– Аллагь магъа тизив савгъат берди! Гьали энни чи абурлажакъ эрим мени, мен огъар алты улан тапдым чы дагъы! – дей ол. Лия уланына Забулун[†][*]деп къоя. 21Сонг Лия къыз таба ва огъар Дина деп къоя.

22Аллагь Рагьилни де унутмай, тилевюн къабул этип, ону яш табып болагъан эте. 23Рагьил, айлы болуп, улан таба.

– Аллагь мени авлетсиз къоймай, биябурлукъдан къутгъарды, – дей ол. 24Уланына Юсуп[†][*]деп къоя ва:

– Раббим магъа бирдагъы бир улан берсин дагъы! – деп тилей.


Якъубну Лабан булангъы разилешивю

25Юсуп тувгъан сонг, Якъуб Лабангъа булай дей:

– Магъа уьюме, ватаныма, къайтма изну бер. 26Оьзлер учун мен сагъа къуллукъ этген яшларымны да, къатынларымны да бер магъа. Мен сагъа яхшы къуллукъ этгенимни билесен!

27– Тынгла магъа, ярай буса! Сени яхшылыгъынгдан Раббибиз мени шабагьатлады деген пал тюз чыкъгъанын билдим. 28Айт чы, сен нечик гьакъ тёлегенимни сюесен? – дей огъар Лабан.

29– Мен сагъа нечик яхшы къуллукъ этгенни, мени яхшылыгъымдан сиривлеринг нечакъы артып гетгенни оьзюнг билесен. 30Мен гелгенде, гьайван-малынг кёп тюгюл эди, гьали, гёресен, нечик кёпдюр! Мен гелгенде, Раббибиз сени шолай шабагьатлады! Тек оьзюмню ожагъыма къачан ишлеме башлайым мен? – деп жавап бере Якъуб.

31– Айт чы, нечик гьакъ бергенимни сюесен сен? – деп сорай Лабан.

– Сенден магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Эгер де магъа мен айтагъанны этсенг, сиривлерингни дагъы да отлатып, сакълап туражакъман. 32Гел, бугюн сиривлерингни айланып чыгъайыкъ. Мен сиривлерингден бары да увакъ, уллу дамгъалы, къара къойланы да, шолай да увакъ, уллу дамгъалы эчкилени де айырайым. Энниден сонг шолай къойлар, эчкилер сени магъа береген гьагъынг болсун. 33Сагъа мени гьалаллыгъымны тергеме тынч болажакъ: энниден сонг, эгер де сен гьакъ гьисапда мен не алгъан деп къарама гелип, менде увакъ, уллу дамгъасы ёкъ эчкини яда къара тюгюл къойну тапсанг, шоланы мен урлагъангъа гьисап этерсен, – деп жавап бере Якъуб.

34– Яхшы, сёйлешдик. Сен айтагъан кюйде болсун, – дей Лабан.

35Амма шо гюнденокъ Лабан бары да ала-къула, дамгъалы эркечлени де, увакъ, уллу дамгъалы (акъ къашгъалары булангъы) эчкилени де, бары да къара къойланы да айырып, оланы уланларына бере. 36Олар да Якъубдан уьч гюн яяв юрюп етеген ерге гете. Якъуб Лабанны къалгъан сиривлерин багъып тура.

37Ол, тал, бадам, уьрге тереклени яш бутакъларын алып, шоланы къабугъун гьыз-гьыз этип ёна. 38Сув ичме гелгенде, эчкилер, къойлар ёнулгъан бутакълагъа къарасын деп, шоланы олар сув ичеген ерге сала. Олар буса сув ичеген вакътисинде атылта болгъан. 39Атылтагъан вакътисинде эчкилер гьыз-гьыз этилип ёнулгъан бутакълагъа къарайгъан саялы, оланы улакълары, къозулары ала-къула, увакъ ва уллу дамгъалы болуп тува.

40Къойланы буса Якъуб айры сакълай, оланы Лабанны сиривлериндеги ала-къула ва къара къойларына къарап турардай буруп сала. Энни Якъубну оьзюню сиривлери бола. Якъуб шоланы Лабанны сиривлеринден айры сакълай. 41Къойланы инг тизивлери атылтагъан вакътисинде Якъуб сув ичеген ерге, къойлар шо чубукъланы ягъында атылтсын деп, бутакъланы оланы гёз алдына сала. 42Къойланы осал тайпасы атылтагъанда буса, шо бутакъланы салмай. Шолайлыкъда, осал къойлар Лабангъа тюше, тизив къойлар буса Якъубгъа тюше. 43Якъуб мекенли бай болуп токътай. Ону эчки-къой сиривлери, къуллары ва къаравашлары, тюелери ва эшеклери бола.

#### 31


Якъуб Лабандан къача

1Якъубгъа[†] Лабанны уланлары оьзюню гьакъында булай сёйлейгени белгили бола: «Якъуб атабызны бары байлыгъын чыгъарып алып токътады! Ол оьзюню бары да байлыгъын бизин атабыз себепли болуп жыйды!» 2Лабан оьзюне алда йимик янашмайгъанны Якъуб оьзю де эслей. 3Шо заман Раббибиз де Якъубгъа:

– Ватанынга, къардашларынгны янына къайт. Мен сени булан болажакъман, – дей.

4Рагьил[†] де, Лия да оьзюню сиривлерин отлатагъан авлакъгъа чыкъсын деп айтып, Якъуб оланы артындан йибере. 5Якъуб олагъа булай дей:

– Мен къарайман, сизин атагъыз магъа алда йимик янашмай. Амма атамны Аллагьы даим мени булан. 6Мен сизин атагъызгъа арымай-талмай ишлегенимни оьзюгюз билесиз. 7Атагъыз буса мени алдата эди, сёйлешинген гьакъны оьлчевюн гьар заман алышдырып тура эди. Тек Аллагь ону магъа зарал гелтирмеге къоймады. 8Эгер атагъыз магъа: «Бары увакъ дамгъалы гьайванлар сеники болажакъ», – десе – бары да гьайванлар увакъ дамгъалы болуп тува эди. «Сени гьагъынг ала-къула гьайванлар болажакъ», – десе – бары да тувагъан гьайванлар ала-къула бола эди. 9Шолай Аллагь магъа сизин атагъызны сиривлерин берди.

10Якъуб сёзюн булай узата:

– Бир керен гьайванлар атылтагъан заманда мен тюш гёрдюм. Тюшюмде эчкилеге атылагъан бары эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ экенни гёрдюм. 11Аллагьны Малайиги магъа тюшюмде: «Якъуб!» – деди. «Мен мунаман!» – деп жавап бердим. 12Ол магъа булай деди: «Къара чы, бары да эчкилеге атылагъан эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ. Мен сагъа Лабан этеген ишлени барын да гёрюп тураман. 13Мен чи, Оьзюм салгъан сыйлы[†] ташны уьстюне зайтун май[†] да тёгюп, сен Магъа ант этген Бет-Элни Аллагьыман. Туруп, шу элден гет, ватанынга къайт»[+].

14Рагьил ва Лия Якъубгъа булай жавап бере:

– Атабызны мал-мюлкюнден яда варислигинден бизге тиеген гьеч зат бармы? 15Атабыз бизин ят гёре. Ол, бизин сатып, биз саялы алгъан бары да акъчаны харжлады. 16Шолай болгъан сонг, Аллагь атабыздан алгъан бары да байлыкъ бизинки, бизин уланларыбызныки болуп токътай. Шо саялы да сагъа Аллагь айтагъан кюйде эт.

17Якъуб, яшларын да, къатынларын да тюелеге миндирип, 18бары да байлыгъын да жыйып, Месопотамияда оьзю ес болгъан бары да гьайванын да алып, Канъангъа,[†] атасы Исгьакъны[†] янына багъып ёл чыгъа.

19Лабан шо заман къой къыркъма гете. Рагьил буса оьзю булан атасыны сужда къылагъан уьй аллагьларын да ала. 20Якъуб да арамлы Лабанны шолай алдата: огъар оьзю гетегенин айтмай къоя.


Лабан Якъубну артындан тербене

21Якъуб, бары малын-мюлкюн де алып, Фират оьзенден чыгъып, Гилат[†] тавлагъа багъып бара. 22Уьчюнчю гюн Лабангъа Якъуб гетгенни етишдире. 23Къардашларын да алып, Лабан Якъубну артындан тербене. Етти гюнден сонг Лабан Гилат тавларда Якъубну артындан етише. 24Шо гече арамлы Лабангъа тюшюнде Аллагь гёрюнюп:

– Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма! – дей.

25Якъуб Гилат тавларда чатырларын да къуруп токътагъан болгъан. Етишгенде, Лабан къардашлары да булан Якъуб токътагъан ерни ювугъунда орунлаша. 26Лабан Якъубгъа булай дей:

– Сен не этесен? Сен чи мени алдатдынг! Къызларымны давда къолгъа тюшген есирлер йимик алып къачгъансан! 27Неге менден яшыртгъын, мени алдатып, магъа бир зат да айтмай гетдинг? Мен чи сени шат йырлар булан, тепни, къомузну тавушлары булан ёлгъа салажакъ эдим. 28Сен буса къызларымны да, оланы яшларын да оьбюп савболлашма сама къоймадынг. Сен авлиялыкъ этдинг. 29Гьакимлигимден пайдаланып, шо ишлер саялы мен сизге зарал этип болажакъ эдим. Тек бу гече тюшюмде атангны Аллагьы гёрюнюп, магъа: «Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма!» – деди. 30Мен сен гетгенингни билемен, неге тюгюл атангны ожагъына къайтма сюйгенсендир. Амма мени уьй аллагьларымны урлап не эте эдинг?

31– Мени къоркъувум бар эди. Сен къызларынгны къайтарып алып къояр деп ойлаша эдим. 32Тек сени уьй аллагьларынг кимде буса да биревде табылса, шо адам[†] сав къалмажакъ! Къардашларыбыз шагьатлар болсун: мени бары затыма къарап чыкъ, сеники болгъан бары затны ал! – деп жавап бере Якъуб Лабангъа. Якъуб буса уьй аллагьланы Рагьил урлагъанны билмей болгъан.

33Лабан Якъубну, Лияны, эки де къаравашны чатырларын тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай. Сонг ол Рагьилни чатырына гире. 34Шо заман Рагьил, уьй аллагьланы алып, тюени ерини тюбюне салып, оьзю буса уьстюнде олтуруп къала. Атасы ону чатырын да тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай.

35Рагьил буса атасына:

– Оьзюню алдында эретуруп болмайгъаным саялы, къазапланмасын мени бийим: къатынгишилеге хас болгъан кепсизлигим бар, – дей. Лабан бары да затны хотгъап чыгъа, тек уьй аллагьланы тапмай.

36Шо заман Якъуб, къазапланып йиберип, Лабанны булай айыплама башлай:

– Сен мени артымдан тербенердей не айыбым бар, не жинаятчы иш этгенмен мен? 37Бары затымны хотгъап чыкъдынг – оьзюнгню гьеч затынгны тапдынгмы? Мунда мени ва сени къардашларыбызны алдында гёрсет. Экевюбюзге де олар тёре гессин. 38Мен сагъа йигирма йыл ишледим. Шо заманны ичинде не къойларынг, не эчкилеринг ичсалмады. Мен сени сиривюнгдеги къойларынгны ашамадым. 39Эгер гьайванны къыр жан талап къойса, ону сагъа гелтирмей, гьагъын тёлеп къоя эдим. Гюндюз болсун, гече болсун – гьеч тас болгъан затны менден талап эте эдинг. 40Мени гюндюз яллав, гече сувукълукъ инжитип турду, амма мен кирпик къакъмай турдум. 41Сени янынгда йигирма йыл турдум. Къызларынг саялы сагъа он дёрт йыл, гьайван-мал саялы алты йыл ишледим, сен буса даим сёйлешинген гьагъынгны оьлчевюн алышдырып турдунг. 42Эгер мени булан атамны Аллагьы – Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны Къоркъуву болмагъан эди буса, сен мени гьеч бир затсыз ёлума салажакъ эдинг. Тек Аллагь мени языкълыгъымны, тёкген къыйынларымны гёрюп тура: бу гече Оьзю мени янымны тутду!

43Лабан Якъубгъа булай жавап бере:

– Булар чы мени къызларым, мени яшларымны яшлары, мени гьайван-малым. Шунда сен гёреген зат бары да меники. Къызларымны, оланы авлетлерин сакъламакъ учун, мен не этип боламан дагъы? 44Гел, разилешив[†] бегетейик, сени де, мени де арабызда шагьатыбыз да болсун.

45Шо заман Якъуб уллу ташны сыйлы таш йимик эретургъузуп сала[+]. 46Ол къардашларына:

– Ташлар жыйыгъыз, – дей. Олар, ташлардан тёбе этип, шону ягъында ашама гирише. 47Лабан шо тёбеге Егар-Сагьадута[*]деп, Якъуб буса Гилат деп ат тагъа. 48Лабан:

– Шу тёбе бизин разилешивюбюзню шагьатыдыр, – дей. Шо саялы шо ерге Гилат деп айталар. 49Дагъы да Миспа[*]деп де айталар, неге тюгюл Лабан булай деп де къоша:

– Биз бир-бирибизден айрылгъан сонг, Раббибиз бизин тергеп турсун дагъы. 50Эгер сен мени къызларыма зулму этсенг яда олардан къайры башгъа къатынлар алсанг, бизин шагьатыбыз инсан тюгюл, Аллагь экенни эсингде сакълап къой. 51Бу ташлардан этилген тёбе, бу бизин арабызгъа мен салгъан сыйлы таш – 52булар арабыздагъы разилешивню шагьатларыдыр. Сагъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени ари ягъына мен де чыкъмажакъман, магъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени, сыйлы ташны бери ягъына сен де чыкъма. 53Ибрагьимни Аллагьы, Нагьорну Аллагьы бизге дуванын этсин дагъы.

Якъуб да атасы Исгьакъны Къоркъуву болгъан Аллагьны аты булан ант эте[+]. 54Сонг Якъуб, тавда къурбан союп, къардашларын ашгъа чакъыра. Ашап битип, олар тавда гече къала. 55Эртен болгъанда, Лабан, къызларын, оланы яшларын оьбюп, барын да шабагьатлап, уьюне къайта.

#### 32


Якъуб Исавну къаршылама гьазирлик гёре

1Якъуб[†] ёлун узата. Огъар Аллагьны Малайиклери[†] ёлугъа. 2Оланы гёрюп, Якъуб:

– Бу Аллагьны асгер къонушудур, – дей. Ол шо ерге Магьанайим[*]деп ат тагъа.

3Якъуб Саир топурагъына, Адум[†] уьлкеге агъасы Исавну[†] янына чавушларын йибере. 4Огъар булай сёзлени етишдирмекни тапшура:

– Мени бийиме, Исавгъа. Булай сени къулунг, Якъуб сёйлей: мен ят ерлерде, Лабанны янында гьали болгъунча яшап турдум. 5Гьали мени оьгюзлерим, эшеклерим, къойларым, къул-къаравашым бар. Мен сагъа, мени бийиме, шу хабарны йибере туруп, сенден рагьму къаравуллайман.

6Къайтып гелип, элчилер Якъубгъа:

– Биз сени агъанг Исавну янына бардыкъ. Ол, дёрт юз адам[†] да алып, сени къаршылама геле тура, – дей. 7Якъубну уллу къоркъув ва гьалеклик къуршап ала. Ол адамларын, гьайван-малын, тюелерин эки къонушгъа бёле.

8– Эгер Исав, бир къонушгъа чапгъын этип, барын да къырып битдирип къойса, бириси къонушдагъылар сама къачып къутулмагъа болур, – деп ойлаша Якъуб.

9Якъуб Аллагьдан булай тилей:

– Гьей атам Ибрагьимни[†] Аллагьы, атам Исгьакъны[†] Аллагьы, магъа уьюме, къардашларымны янына къайтмагъа буйрукъ[†] этген, магъа яхшылыкъ этежекге ваъда[†] этген Раббим![+] 10Сен гьаман да магъа, Сени къулунга, гёрсетип тургъан гьакъ герти рагьмунга мен лайыкълы да тюгюлмен. Мен Урдунну[†] ари ягъына чыгъып гетегенде, къолумда биргине-бир таягъым тюгюл ёкъ эди, гьали буса малым-мюлкюм эки къонушгъа бёлюнген. 11Агъам Исавдан мени къутгъар дагъы! Мен къоркъуп тураман: ол, гелип йиберип, бизин барыбызны да, къошуп къатынланы, яшланы да оьлтюрюп къояжакъ! 12Сен чи магъа яхшылыкъ этежекге ваъда этген эдинг. Сен магъа наслуларым денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп болажакъ деп ваъда этген эдинг![+]

13Якъуб гече шонда къала. Ол да сиривлеринден агъасы Исавгъа савгъат гьисапда 14эки юз эчки, йигирма эркеч, эки юз къой, йигирма ирк, 15балалары да булангъы савулагъан отуз тюе, къыркъ сыйыр, он оьгюз, йигирма тиши ва он эркек эшек айыра. 16Якъуб оланы гьар сиривню бир гьайдавчусу болагъан кюйде къулларына тапшура ва олагъа:

– Алгъа багъып, сиривлени арасында мезгил къоюп юрюгюз, – дей.

17Биринчи гьайдавчусуна Якъуб булай бувара:

– Агъам Исавгъа ёлукъгъанда, ол сагъа: «Кимни къулусан? Къайда барасан? Кимни гьайванларын гьайдап барасан?» – деп сораса, 18сен: «Булар къулунг Якъубну бийим Исавгъа савгъат этип йиберген гьайванлары. Оьзю Якъуб буса артда геле тура», – деп жавап берерсен.

19Якъуб экинчи гьайдавчусуна да, уьчюнчюсюне де, оьзгелерине де, Исав булан ёлукъгъанда, шолай айтарсыз деп бувара ва:

20– «Къулунг Якъуб артда геле тура», – деп къошмагъа унутмагъыз, – дей. Алды булан савгъатлар да йиберип, Якъуб шолай Исавну рагьмусун къазанмагъа сюе. – Сонг биз оьзюн къаршылагъанда, балики, ол мени яхшы къабул этер, – деп ойлаша Якъуб. 21Алды булан савгъатланы да йиберип, Якъуб къонушда гече къала.


Якъуб Бирев булан ябуша

22Шо гечесинде Якъуб, туруп, эки де къатынын, эки де къараваш къатынын, он бир де уланын да тургъузуп, Яббукъ деген оьзенден юрюп чыгъа. 23Оланы барын да ва оьзюню бары да затын да оьзенни бириси ягъасына чыгъарып, 24оьзю янгыз къала. Шонда гелип ону булан Бирев ябушмагъа башлай ва ону булан танг къатгъанча ябушуп тура. 25Якъубдан уьст гелип болмайгъанын гёрюп, Ол, ону бутуну сом ерине бек уруп, янчып йибере ва Якъубгъа:

26– Йибер мени, танг къатды, – дей.

– Сен мени шабагьатлагъанча, йибермежекмен, – дей Якъуб.

27– Атынг кимдир сени? – деп сорай Ол.

– Якъуб, – деп жавап бере.

28Шо заман Ол:

– Энниден сонг сени атынг Якъуб тюгюл, Исрайыл[†][*]болажакъ. Неге тюгюл, сен, Аллагь булан ва адамлар булан ябушуп, уьст гелип турдунг, – дей[+].

29– Магъа сени атынгны айт! – деп тилей Якъуб.

Тек Ол:

– Мени атымны неге сорайсан? – деп жавап бере ва Якъубну шабагьатлай.

30Бу иш болгъан ерге Якъуб Пенуэл[*] деп ат тагъа, шо буса «Мунда мен Аллагьны бетге-бет гёрдюм ва сав къалдым» демек бола[+]. 31Якъуб Пенуэлден чыгъып гетегенде, гюн чыгъа. Ол бутуну сом ери себепли болуп акъсакълай. 32(Шо саялы бугюнге ерли де Исрайылны наслулары бутну сом ерин ашамай. Неге тюгюл, Якъуб булан Ябушгъан ону тап шо ерине, бутуна къарап, ургъан.)

#### 33


Якъуб Исавну къаршылай

1Якъуб[†] къарап, алдына дёрт юз адамы[†] да булан Исав[†] гелегенни гёре. Ол Лияны, Рагьилни[†] ва эки де къаравашны авлетлерине аналарыны янында токътасын деп буюра. 2Якъуб оланы булай эретургъуза: алда яшлары да булан къаравашланы, оланы артында яшлары да булан Лияны, олардан сонг буса Рагьилни ва Юсупну.[†] 3Якъуб оьзю буса алгъа багъып чыгъа. Агъасына ювукълашгъанча, ону алдында етти керен баш ие.

4Тек Исав ону алдына чабып бара, ону къучакълап, бавруна баса, оьбе, олар экевю де йылап алалар. 5Исав, къатынгишилени ва яшланы гёрюп:

– Булар сени кимлеринг бола? – деп сорай.

– Булар магъа, сени къулунга, Аллагь Оьзюню рагьмусу булан берген яшлар, – деп жавап бере Якъуб.

6Къаравашлар, яшлары да булан ювукъ гелип, Исавну алдында тобукъдан туруп, баш уралар. 7Сонг шо кюйде яшлары булан Лия ювукъ гелип, баш уралар. Сонг Рагьил булан Юсуп баш уралар.

8– Ёлда магъа ёлукъгъан не сиривлер эди? – деп сорай Исав.

– Олар булан сени рагьмунгну къазанмагъа умут эте эдим, бийим, – деп жавап бере Якъуб.

9– Мени бар затым магъа бола, иним. Оьзюнгню малынгны оьзюнге къой, – дей Исав.

10– Ёкъ, рагьму эт, ярай буса, савгъатларымны ал! Сени булан гёрюшмек магъа рагьмулу Аллагь булан бетге-бет гёрюшмекге тенг эди. Сен буса магъа булай рагьмулусан! 11Мени савгъатымны къабул эт. Аллагь рагьмусун гёрсетди, мени бары затым бар, – дей Якъуб. Якъуб Исавгъа кёп тилей, ол да савгъатланы алмагъа рази бола.

12– Ёлгъа тюшейик. Мен сени булан гелемен, – дей Исав Якъубгъа.

13Тек Якъуб булай дей:

– Сен, бийим, яшлар нечик осал болагъанны билесен. Къойларым да, сыйырларым да буса савула. Оланы чалт гьайдап турса, бир гюнден къырылып къалажакъ. 14Сен, бийим, алдым булан бар, мен буса, сени къулунг, артынгдан аста булан, яшланы да, гьайванланы да юрюшюне гёре аста булан гелермен. Бийим, артынг булан Саирге етишермен.

15– Сени булан мени адамларымны да къояйым, – дей Исав.

– Негер тарыкъдыр? Сен, бийим, магъа артыкъ рагьмулусан, – дей Якъуб.

16Шо гюн Исав Саирге ёл чыгъа. 17Якъуб буса Суккут деген шагьаргъа багъып ёл чыгъа. Ол шонда оьзюне уьй къура, гьайван-малына буса аранлар эте. (Шо саялы шо ерге Суккут[*] деп айтыла.)

18Якъуб, Месопотамиядан сапарын эсен-аман тамамлап, Канъандагъы[†] Шекем шагьаргъа етише ва шону ягъында чатырларын къура[+]. 19Ол чатырларын къургъан ерни топурагъын Шекемни атасы Гьаморну уланларындан юз гюмюш акъчагъа ала[+]. 20Якъуб, шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шогъар Эл, Исрайылны[†] Аллагьы деп ат тагъа.

#### 34


Дина учун Шекемден оьч алына

1Якъубну[†] Лиядан болгъан Дина деген къызы ерли къызланы янына бара. 2Шо элни гьакими гьивли Гьаморну уланы Шекем Динаны гёре, тутуп, ону гюч булан хорлай. 3Ол, Якъубну къызы Динаны сююп, ону ушатып къоя, огъар арив сёзлер сёйлей. 4Атасы Гьаморгъа:

– Шо къызны магъа къатын этип ал, – дей.

5Якъуб къызы Дина хорлангъанны биле. Шо вакътиде ону уланлары авлакъда гьайван-мал сакълап тура болгъан. Олар гелгинче, Якъуб бир зат да этмей тура. 6Шекемни атасы Гьамор Якъубну янына сёйлемеге деп геле. 7Шо заман буса Якъубну уланлары, болгъан ишни де англап, уьюне къайтып тура болгъан. Олар тазза къазапланып, оьчленип тура болгъан. Неге тюгюл, Якъубну къызын хорламакъ – Исрайыл[†] учун уллу биябурлукъ, шолай этмеге ярамас![+]

8Гьамор булай дей:

– Уланым Шекем сени къызынгны сююп къалгъан. Ону уланыма къатын этип беригиз![+] 9Биз сизин булан къардаш боларбыз, сизин къызларыгъызны бизинкилеге къатынлар этип берерсиз, бизин къызларыбызны сизинкилеге къатынлар этип аларсыз. 10Бизин булан бирче яшап къалыгъыз, уьлкебиз сизин алдыгъызда тура. Мунда да ерлешип, эркин кюйде айланып, топуракълагъа ес болуп боласыз.

11Шекем оьзю буса Динаны атасына ва эркъардашларына булай дей:

– Рагьму этигиз, мен сизге не айтсагъыз да бережекмен! 12Лап уллу къалымны, лап багьалы савгъатланы токъташдырыгъыз. Сиз айтгъан бары да затны бережекмен, тек сиз шо къызны магъа къатын этип беригиз[+].

13Якъубну уланлары Шекемге ва ону атасы Гьаморгъа гьилла булан жавап бере, неге тюгюл Шекем оланы къызардашы Динаны хорлагъан.

14– Биз шону этип болмайбыз. Къызардашыбызны сюннет этилмеген эргишиге бермек бизин учун биябурлукъ болажакъ. 15Янгыз бир шарт булан, демек, эгер де сизин эргишилеригизге бизин йимик сюннет этилсе, биз рази болажакъбыз. 16Шо заман биз сизге къызларыбызны бережекбиз, оьзюбюз де сизин къызларыгъызны алажакъбыз. Биз де сизин булан яшап, бир халкъ болуп къалажакъбыз. 17Эгер де сиз бизге тынгламай, оьзюгюзге сюннет этдирмесегиз, къызыбызны да алып гетебиз, – дей олар.

18Гьамор да, Шекем де салынгъан шо шартлагъа рази бола. 19Шекем чалтлыкъда олар айтгъанны этме башлай, неге тюгюл Якъубну къызын сюе болгъан. Шекемни буса атасыны ожагъында инг де кёп абуру болгъан. 20Олар шагьарны къапусуна[†] багъып бара. Шо ерде шагьарны жыйынлары оьтгериле болгъан. Гьамор ва Шекем шагьарлылагъа булай дей:

21– Бу адамлар[†] ярашывлукъ булан гелген. Олар, бизин топуракъда ерлешип, шонда эркин кюйде айлансын. Олар учун да ерлерибиз нечакъы да бар. Оланы къызларын къатын этип биз де алайыкъ, олагъа бизин къызларыбызны да берейик. 22Тек олар, бизин булан яшап, бир халкъ болуп къалма бир шарт булан рази бола: бизин бары да эргишилерибиз олар йимик сюннетленме герек. 23Эгер оланы шо шартын кютсек, оланы сиривлери, мюлкю, гьайван-малы – бары да бизинки болажакъ, олар бизин булан бирче яшап къалажакъ!

24Шагьарлылар Гьамор ва Шекем айтгъангъа рази бола ва шагьарны бары да эргишилери сюннет этиле. 25Уьчюнчю гюн буса, олар авруп турагъанда, Якъубну Симон ва Леви деген уланлары – Динаны эркъардашлары, къылычлар да алып, гьеч бир пуршавсуз шагьаргъа гире ва шагьардагъы бары да эргишилени оьлтюре. 26Гьаморну ва Шекемни къылыч булан оьлтюре. Шекемни уьюнден Динаны да алып гете. 27Сонг къыргъын болгъан ерге гелип, Якъубну башгъа уланлары къызардашы хорлангъан шагьарда талавур юрюте. 28Олар къойланы, сыйырланы, эшеклени гьайдай, шагьарда ва авлакъда тапгъан бары да затын ала. 29Шагьарлыланы бары мал-матагьын ала, оланы яшларын ва къатынларын есир эте, оланы уьйлериндеги бары да мал-матагьны талай.

30Якъуб Симонгъа ва Левиге булай дей:

– Сиз мени башыма балагь гелтирдигиз! Ерли канъанлы,[†] перизли халкъланы магъа оьчлю этдигиз. Бизин адамларыбыз кёп тюгюл, олар буса бирлешип, мени де оьлтюрежек, бизин тухумубуз буса дагъылып къалажакъ!

31Симон ва Леви огъар:

– Къызардашыбызгъа къагьба къызгъа йимик янашмагъа ярамас! – деп жавап бере.

#### 35


Якъуб Бет-Элге къайта

1Аллагь Якъубгъа[†] булай айта:

– Туруп, Бет-Элге бар ва шонда ерлешип токъта. Шонда агъанг Исавдан[†] къачагъан заманда сагъа гёрюнген Аллагьгъа къурбанлыкъны салагъан ерни къур[+].

2Оьзюню агьлюсюне ва бары да адамларына[†] Якъуб булай дей:

– Сизде бар бары да ят аллагьланы лагь этип тайдырып, тазаланыгъыз,[†] опуракъларыгъызны алышдырыгъыз. 3Биз, шондан чыгъып, Бет-Элге барабыз. Магъа къыйынлыкъларда кёмекге табылгъан, къайда барсам да, мени булан болуп тургъан Аллагьгъа мен шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуражакъман.

4Олар да оьзлерде бар бары да ят аллагьларын ва къулакъларындагъы сыргъаларын Якъубгъа бере. Якъуб, шоланы барын да жыйып, Шекемни ягъындагъы эмен терекни тюбюне гёмюп къоя. 5Олар ёлгъа тюше. Оьзлени Аллагьны къоркъуву къуршагъан айланадагъы шагьарларда яшайгъанлар Якъубну уланларын гьызарламай.

6Якъуб адамлары да булан Луз (гьалиги Бет-Эл) деген шагьаргъа етише. 7Шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къура. Ол шо ерге Бет-Элни Аллагьы деп ат тагъа. Неге тюгюл, Якъуб агъасындан къачып барагъанда, шонда огъар Аллагь гёрюнген болгъан[+].

8Ребеканы[†] эмчек анасы Дебора гечине ва ону Бет-Элни ювугъунда эмен терекни тюбюнде гёме. Шо саялы эмен терекге «Ваягьны эмени» деп ат тагъа[+].

9Якъуб Месопотамиядан къайтгъан сонг, Аллагь огъар бирдагъы керен гёрюне. Якъубну шабагьатлай туруп, 10Ол:

– Сени атынг Якъуб, тек энниден сонг сагъа Якъуб деп айтылмажакъ. Гьалиден сонг сени атынг Исрайылдыр![†] – дей. Шолай Аллагь огъар Исрайыл деген атны бере[+]. 11Аллагь Якъубгъа дагъы да булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз! Сенден халкъ амалгъа гележек, кёп халкълар топланажакъ! Сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ![+] 12Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] берген топуракъны да Мен сагъа, сени наслуларынга бережекмен. 13Аллагь Якъубну янындан гете. 14Якъуб, шонда Аллагь оьзю булан сёйлеген ерге сыйлы[†] таш салып, шону уьстюне чагъыр ва зайтун май[†] тёге[+]. 15Ол шо ерге Бет-Эл деп ат тагъа[+].


Рагьилни оьлюмю

16Олар, Бет-Элден чыгъып, Эпратагъа етише турагъанда, Рагьил[†] тулгъакъ тутуп аврума башлай. 17Рагьил, яш табып болмай, бек инжинип тура. Шо заман энечи къатын огъар:

– Къоркъма! Къара гьали, сени бирдагъы бир уланынг бар! – дей[+]. 18Ахырынчы тынышын ала туруп оьле турагъан Рагьил уланына Бен-Они[*]деп къоя. Тек атасы огъар Буньямин[†][*]деп башгъа ат бере.

19Рагьил шолай гечине. Ону Эпратагъа (гьали Байтлагьам деп айтылагъан ерге) барагъан ёлну уьстюнде гёмелер. 20Якъуб ону къабуруну уьстюне сыйлы таш сала. Рагьилни къабуруну уьстюндеги сыйлы таш шонда гьали де бар.

21Исрайыл ёлун узата ва Мигдал-Эдер деген ерден сонг чатырларын къура. 22Шонда токътагъан заманны ичинде Раубим атасыны къатынларыны бириси Валлагъа ювукълукъ эте. Шо гьакъда буса атасы билип къоя.

Якъубну он эки уланы болгъан[+]. 23Лияны уланлары булардыр: Раубим (биринчи уланы), Симон, Леви, Ягьуда,[†] Иссакар ва Забулун.[†] 24Рагьилни уланлары булардыр: Юсуп[†] ва Буньямин. 25Рагьилни къаравашы Валладан болгъан уланлары булардыр: Дан ва Наптали.[†] 26Лияны къаравашы Зилпадан болгъан уланлары булардыр: Гат ва Ашир. Булар – Якъубну Месопотамияда тувгъан уланлары.


Исгьакъны оьлюмю

27Якъуб атасы Исгьакъны янына Мамреге, Къырыят-Арбагъа (гьали шо ерге Гьабрун деп айтыла) геле. Шонда бир вакътилерде Ибрагьим ва Исгьакъ яшай болгъан[+]. 28Исгьакъ юз сексен йыл яшай. 29Ол, къарт болуп, яшавдан тазза тоюп, гечине ва ата-бабаларыны янына гёче. Атасын уланлары Исав ва Якъуб гёме[+].

#### 36


Исавну наслулары

1Муна Исавну[†] (оьзюне Адум[†] деп де айтылагъан) ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар[+]. 2Исав къатын этип канъанлы[†] эки къызны ала: гьетли Айлунну къызы Аданы ва гьивли Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибаманы. 3Олардан къайры да, Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Басематны да ала[+]. 4Ададан Исавгъа – Элипас, Басематдан – Рагъуйыл, 5Оголибамадан Еуш, Ялам ва Корагь[†] тува. Булар – Исавну Канъанда тувгъан уланлары.

6Исав, къатынларын, уланларын, къызларын, бары да оьзюню адамларын,[†] бары гьайван-малын, Канъанда жыйгъан бары да малын-мюлкюн де алып, иниси Якъубну[†] янындан тая ва башгъа ерге чыгъып гете. 7Неге тюгюл, оланы малы-мюлкю шонча да кёп бола чы, гьатта олагъа бирче турма тарлыкъ этеген бола. Олар ерлешген топуракъ экевюне де, оланы сиривлерине, туварларына етишмейген бола. 8Оьзюне Адум деп де айтылагъан Исав Саир тавланы ягъында ерлеше.

9Муна Саир тавланы ягъында ерлешген адумлуланы ата-бабасы болгъан Исавну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 10Исавну уланлары булардыр: Исавну Ададан болгъан уланы – Элипас, Исавну Басематдан болгъан уланы – Рагъуйыл. 11Элипасны уланлары булардыр: Теман, Омар, Сепо, Гатам ва Кеназ. 12Элипасны экинчи къатыны Тимна огъар Амаликни таба. Булар – Исавну Ададан болгъан наслулары[+]. 13Рагъуйылны уланлары булардыр: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Муна Исавну Басематдан болгъан наслулары. 14Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибамадан Исавну Еуш, Ялам ва Корагь деген уланлары тува.

15Муна Исавну наслуларыны тухум-тайпасы. Исавну биринчи уланы Элипасдан бу тухумлагъа баш салгъанлар тува: Теман, Омар, Сепо, Кеназ, 16Корагь, Гатам ва Амалик. Булар – Элипасдан болгъан тухумлар, Аданы наслулары. Олар Адум элде яшай. 17Исавну уланы Рагъуйылдан бу тухумланы башчылары тува: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Булар – Рагъуйылны тухумлары, Исавну Басематдан болгъан наслулары. Олар Адум элде яшай. 18Исавну Оголибамадан бу тухумланы башчылары тува: Еуш, Ялам ва Корагь. Булар – Исавну къатыны, Ананы къызы Оголибаманы тухумлары. 19Адум деп де айтылагъан Исавну наслулары ва оланы тухумлары булайдыр.

20Шо элде инг башлап да яшагъан гьорлу Саирни уланлары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана,[+] 21Дишон, Эсер ва Дишан. Саирни Адум уьлкедеги бу уланлары гьорлуланы башчылары болгъан.

22Лотанны уланлары булардыр: Гьори ва Гьемам. Лотанны къызардашыны аты Тимна болгъан. 23Шобалны уланлары булардыр: Алван, Манагьат, Гибал, Шепи ва Онам. 24Сибеонну уланлары булардыр: Айя ва Ана (Сибеонну эшеклерин отлатагъанда, атасы дангылда булакъ тапгъан шо баягъы Ана.) 25Ананы яшлары булардыр: Дишон ва Ананы къызы Оголибама. 26Дишанны уланлары булардыр: Гьемдан, Эшбан, Итран ва Керан. 27Эсерни уланлары булардыр: Билгьан, Зааван ва Акан. 28Дишанны уланлары булардыр: Уц ва Аран.

29Гьорлу тухумланы башчылары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана, 30Дишон, Эсер ва Дишан. Бу Саир топурагъында яшагъан гьорлу тухумланы санаву.


Адумну пачалары

31Исрайыллылардан[†] пачалар арагъа чыгъып битгенче, Адумда гьакимлик этген пачалар булардыр. 32Башлап Адумда Баурну уланы Бала пача бола. Ол Дингьаба шагьарда яшагъан. 33Бала оьлгенде, ону орнун Босра шагьардан чыкъгъан Зарагьны уланы Юбап тута. 34Юбап оьлгенде, Теманны наслуларыны уьлкесинден чыкъгъан Гьушам пача бола[+]. 35Гьушам оьлген сонг, Бедатны уланы Гьадат пача бола (Муап[†] топуракъда мидьянлылардан[†] уьст гелген Гьадат.) Ол Авит шагьарда яшагъан. 36Гьадат оьлген сонг, Масрекадан чыкъгъан Самла пача бола. 37Самла оьлген сонг, оьзен ягъадагъы Регьобот шагьардан чыкъгъан Шаул пача бола. 38Шаул оьлген сонг, Акбурну уланы Баал-Гьанан[†] пача бола. 39Акбурну уланы Баал-Гьанан оьлген сонг, Гьадар пача бола. Ол Пагьу деген шагьарда яшагъан. Ону къатыны Мезагьавну къызыны къызы, Матретни къызы Мегьетабил болгъан.

40Муна Исавну тухумларыны башчылары, юртлары ва атлары: Тимна, Алва, Етет, 41Оголибама, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мибсар, 43Магьдиел ва Ирам. Гьар тухум оьзюню аты къоюлгъан ерде яшай болгъан. Адумлуланы ата-бабасы Исавдур.

#### 37


Юсупну тюшлери

1Якъуб[†] буса алда атасы яшагъан Канъан[†] топуракъда ерлеше. 2Муна Якъубну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар.

Юсупгъа[†] он етти йыл бола болгъан. Ол оьзюню агъалары, Валланы ва Зилпаны уланлары булан бирче къойлар сакълай болгъан. Юсуп атасына оланы сёгюп сёйлей болгъан. 3Якъуб оьзге уланларындан эсе Юсупну артыкъ сюе болгъан. Неге тюгюл, Юсуп Якъуб къарт болгъанда тувгъан болгъан. Атасы огъар ала гёлек де тикдирген болгъан. 4Атасы Юсупну оьзлерден кёп сюегенни гёргенде, агъалары, иниси Юсупну бирден-бир гёрюп ярамайгъан бола ва огъар яхшы сёйлемеге болмай.

5Бир керен Юсуп тюш гёре. Ол тюшюн агъаларына хабарлагъанда, олар ону дагъыдан-дагъы гёрюп ярамайгъан бола. 6Ол булай хабарлай:

– Тынглагъыз, тюшюмде магъа не гёрюнгенни айтайым! 7Биз будай тарлавда кюлтелер байлап тура эдик. Мени кюлтем тюппе-тюз эретургъан эди, сизин кюлтелеригиз буса, меникин аралап алып, шогъар баш ийди!

8Агъалары огъар:

– Не эте, сен бизге пача да болуп, бизге гьакимлик этежекмен деп ойлашамысан? – дей. Тюшлери ва хабарлары саялы олар Юсупну дагъыдан-дагъы бек гёрюп ярамайгъан бола.

9Сонг Юсупгъа бирдагъы да тюш гёрюне, ол шону да агъаларына хабарлай:

– Тюшюмде магъа гюн, ай, он бир юлдуз баш ийди!

10Юсуп шо тюшюн атасына ва агъаларына хабарлагъанда, атасы огъар:

– Не тюшлердир сагъа гёрюнеген? Не эте, биз барыбыз да: мен, ананг, агъаларынг, ининг – гелип йиберип, алдынгда тобукъдан туруп, сагъа баш уражакъбызмы? – деп къайнашып ала. 11Агъалары Юсупгъа ачувлана, атасы буса ол айтгъан затны эсинде сакълап къоя.


Агъалары Юсупну сата

12Бир керен Юсупну агъалары атасыны сиривлерин отлатмакъ учун, Шекемни ягъына багъып гете. 13Исрайыл[†] Юсупгъа:

– Агъаларынг сиривлени Шекемни ягъында сакълап тура. Гел, мен шонда сени де йиберейим, – дей.

– Мен гьап-гьазирмен, – деп жавап бере Юсуп[+].

14– Бар. Оланы ишлери нечик экен, сиривлер нечик экен – къарап гел. Къайтгъанда, магъа хабарларсан, – дей атасы. Юсуп, атасы булан да савболлашып, Гьабрун къолдан чыгъа.

Шекемге гелгенде,[+] 15огъар бир адам[†] ёлугъа.

– Не излейсен? – деп сорай шо адам авлакъдан гезеп айланагъан Юсупгъа.

16– Мен агъаларымны излеймен. Олар сиривлерин къайда отлатагъанын айтсана, – дей Юсуп.

17– Олар бу ерден гетди. Мен олар Дотангъа барабыз дейгенин эшитдим, – дей ол Юсупгъа.

Юсуп, агъаларыны артындан барып, оланы Дотанда таба[+]. 18Олар буса, Юсупну ариденокъ гёрюп, ол ювукълашып битгенче де, ону оьлтюрмеге сёйлеше.

19– Муна бизин тюшгёрювчюбюз де геле тура. 20Ону бир бош къуюгъа ташлап оьлтюрейик, къыр жанлар талады деп айтып къоярбыз. Шо заман къарарбыз ону тюшлери яшавгъа чыгъагъан кююне! – дей олар бир-бирине.

21Шону эшитген Раубим Юсупну къутгъара.

– Не этебиз ону оьлтюрюп? 22Къан[†] тёкмеге негер тарыкъдыр? Оьз къолларыгъыз булан оьлтюргюнче, ону дангылдагъы шо бош къуюгъа ташлап къоюгъуз, – дей Раубим. (Гьакъыкъатда буса ол, Юсупну къутгъарып, атасыны янына къайтармагъа сюе болгъан.)

23Юсуп агъаларыны янына етишгендокъ, олар ону ала гёлегин юлкъуп чечелер, 24тутуп, ону къуюгъа ташлай. Шо къую бош болгъан, шонда сув болмагъан.

25Ашама деп олтургъандокъ, Юсупну агъалары Гилатны[†] ягъындан таба исмайыллыланы кериваны гелегенни гёре. Оланы тюелери атир ийисли сыламалар ва балгьамлар да юкленген гьалында Мисриге бара болгъан. 26Ягьуда:[†]

– Оьзюбюзню инибизни де оьлтюрюп, ону оьлгенин яшырсакъ, шондан бизге башгъа не пайда бар? 27Ону исмайыллылагъа сатсакъ къолай, къолларыбыз да таза[†] болажакъ. Нечик де, ол инибиз чи, бизин къаныбыз бир чи, – дей. Юсупну агъалары рази бола[+]. 28Мидьянлы[†] савдюгерчилер ювукъ гелгенде, агъалары Юсупну къуюдан чыгъара ва исмайыллылагъа йигирма гюмюш акъчагъа сата. Олар да Юсупну Мисриге алып гете.

29Раубим къуюгъа къайтып гелгенде, шонда Юсуп ёкъну гёрюп, гючлю къыйналмакълыгъындан уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара этип къоя. 30Раубим, инилерини янына къайтып:

– Яш ёкъ чу! Мен энни не этип боламан? – дей.

31Агъалары Юсупну гёлегин ала, эчки союп, гёлекни ону къаны булан бояй. 32Сонг гёлекни атасына гелтирип:

– Муна биз тапгъан зат! Къара гьали, шу сени уланынгны гёлегими? – деп сорай.

33Якъуб, гёлекге де къарап:

– Уланымны гёлеги! Ону къыр жанлар талагъан! Паралагъан, Юсупну паралагъан! – деп къычырып йибере.

34Якъуб, опуракъларын да йыртып, кирлер де гийип, уланына арт-артындан кёп гюнлер яс эте[+]. 35Уланлары ва къызлары ону гёнгюн алма юрюп тура. Тек Якъуб сабурлукъ этмеге болмай.

– Ёкъ! Уланыма яс этип туражакъман! Яс эте туруп, ахыратгъа[†] гёчюп гетежекмен – деп, ол Юсупгъа этеген ясын узата.

36Мидьянлылар буса шо вакъти Юсупну Мисриге гелтире ва пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы Потипаргъа сата.

#### 38


Ягьуда ва Тамар

1Шо заманларда Ягьуда,[†] агъа-инилерин де къоюп, Гьира деген адулламлы бир адамны[†] янында яшай болгъан. 2Ол шонда Шуа деген канъанлы[†] бир гишини къызы булан таныш бола. Ягьуда ону къатын этип ала. 3Ол айлы бола ва улан таба. Ягьуда улангъа Ир деп къоя. 4Ягьуданы къатыны дагъы да айлы бола ва экинчи уланын таба. Огъар Онан деп къоя. 5Сонг бирдагъы улан таба ва огъар Шела деп къоя. (Бу иш олар Кезипде яшайгъан вакътиде бола.)

6Ягьуда биринчи уланы Ирге Тамар деген къызны къатын этип ала. 7Ир кёп яманлыкъ этгени саялы, Раббибиз огъар рази болмай ва ону оьлтюре. 8Ягьуда Онангъа:

– Агъангдан къалгъан къатын булан яшап тур. Агъангны орнун тутуп, огъар наслу болдурарсан, – дей[+]. 9Тек Онан Тамар тапгъан яшлар оьзюнюки гьисапланмажагъын биле болгъан. Шо саялы да Тамаргъа ювукълукъ этегенде, агъасына яшлар болмасын деп, ол урлугъун ерге тёгюп къоя болгъан. 10Раббибиз Онанны шолай этегенин ушатмай, шо саялы ону да оьлтюре.

11Ягьуда Тамаргъа:

– Уланым Шела оьсгенче, тул къатын болуп, барып атангны ожагъында яшап тур, – дей. (Шону ол: «Уллуларыны арты булан гиччиси де сама оьлмесин!» – деп ойлашып айта.) Тамар атасыны ожагъына къайта.

12Арадан кёп заман гете. Шуаны къызы, Ягьуданы къатыны, гечине. Яс битгенде, Ягьуда адулламлы Гьира деген къурдашы да булан къойларын къыркъмагъа деп Тимна деген шагьаргъа ёл чыгъа. 13Тамар къайнатасы къойлар къыркъмагъа Тимнагъа барагъанны эшите. 14Ол, тул къатынлар гиеген опуракъларын да чечип, бетин шаршав булан яба ва чырмалып, Тимнагъа барагъан ёлда ерлешген Энайим деген шагьаргъа гиреген ерде олтуруп токътай. (Ол Шела оьсгенни ва огъар оьзюн къатын этип алмайгъанны гёрюп тура.)

15Ягьуда, Тамаргъа къарап, ол бир къагьба къатын деп тура, неге тюгюл ону бетине шаршав ябылгъан болгъан. 16Ол, ёлну ягъасында олтургъан Тамарны янына гелип:

– Мен сени булан ятма сюемен, – дей. Ягьуда ол оьзюню гелини экенни билмей болгъан чы дагъы.

– Мени булан ятсанг, магъа не бережексен? – деп сорай Тамар огъар.

17– Мен сагъа бир улакъ йибережекмен, – деп жавап бере Ягьуда.

– Шону йибергинче, юк гьисапда бир зат къой, – дей ол.

18– Не юк сюесен? – деп сорай Ягьуда.

– Йипге тагъылгъан мюгьюрюнгню де, къолунгдагъы аса таягъынгны да, – деп жавап бере Тамар. Ягьуда, ол тилеген затланы да берип, огъар ювукълукъ эте. Тамар ондан айлы бола. 19Сонг Тамар туруп гете, бетиндеги шаршавун да тайдырып, къайтып оьзюню тул къатынлар гиеген опуракъларын гие.

20Ягьуда, улакъ да берип, адулламлы къурдашын юк гьисапда къойгъан затларын алмакъ учун йибере. Нечакъы излесе де, ол Тамарны табып болмай. 21Ол шо ерде турагъан адамлардан:

– Энайимге барагъан ёлда олтургъан къагьба къатын къайдадыр? – деп ахтара. Тек огъар:

– Мунда бир къагьба къатын да ёкъ эди, – деп жавап бере.

22Ол, Ягьуданы янына къайтып:

– Мен ону тапмадым. Шо ерде турагъан адамлар магъа шонда бир къагьба къатын да ёгъун айтды, – дей.

23– Шо затлар огъар къалып къалсын, адамлар уьстюбюзден кюлегенни сюймеймен. Мен огъар улакъ берип йиберемен, сен буса ону табып да болмайсан! – дей Ягьуда огъар.

24Уьч айлар гетип, Ягьудагъа:

– Сени гелининг Тамар къагьба къатындай гюнагь иш этген ва гьали айлы, – дейлер.

– Ону алып отгъа ташлап яллатыгъыз, – деп буюра Ягьуда[+].

25Тек оьзюн жазаламакъ учун элтип барагъанда, Тамар къайнатасына:

– Мен шу затланы есинден айлы болгъанман, – деп етишдиригиз деп тилей.

– Сагъа шу йипге тагъылгъан мюгьюр де, асатаякъ да танышмы? – деп сорай Тамар.

26Ягьуда, шо затланы гёрюп, булай дей:

– Ол менден эсе артыкъ муъмин. Неге тюгюл, мен огъар уланым Шеланы бермедим. Ягьуда дагъы огъар ювукълукъ этмей[+].

27Тамарны яш тапмагъа заманы етише. Ону къурсагъында эгизлери болгъан экен. 28Яш тапмагъа башлагъанда, къыргъа яшны къолу чыкъгъанда, энечи къатын, яшны къолуна къызыл йип байлап: «Бусу башлап чыкъды», – дей. 29Амма яш къолун къайтарып гийирип къоя ва ону эгиз ёлдашы чыгъа. «Сен нечик чыгъып болдунг?» – дей энечи къатын ва яшгъа Парес[*]деп къоя. 30Ону арты булан къолунда къызыл йиби булангъы бириси яш да чыгъа. Огъар Зарагь[*]деп къоя.

#### 39


Юсуп ва Потипарны къатыны

1Юсупну[†] Мисриге гелтире. Шонда Потипар деген адам[†] Юсупну исмайыллылардан сатып ала. Потипар пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы болгъан[+]. 2Раббибиз, даим Юсуп булан болуп, ону бары ишлерин тюзелтип тура. Юсуп еси Потипарны уьюнде яшай. 3Потипар Раббибиз Юсуп булан экенни англай. Неге тюгюл, Юсуп не этмеге урунса да, Раббибиз ону ишлерин тюзелтип тура. 4Потипар Юсупгъа рази болгъан ва ону оьзюню къуллукъчусу эте. Сонг ол Юсупгъа оьзюню уьюне гьакимлик этмекни тапшура ва бары еслигине ихтиярны огъар тапшура. 5Шо вакътиден тутуп Юсупну яхшылыгъындан Раббибиз Потипарны бары да мюлкюн: уьюн ва авлагъын – шабагьатлай. 6Потипар, Юсупгъа бары да еслигине ихтиярны тапшургъан сонг, оьзюню ашап-ичип турмакъдан эсе дагъы къайгъысы болмай.

Юсупну бети ва бою-сою исбайы болгъан. 7Потипарны къатыны огъар гёз сала ва:

– Мени булан ят, – дей. 8Амма Юсуп, къатынны сёзлерин гери уруп, огъар:

– Есим оьзюню бары да еслигине ихтиярны магъа тапшургъан, оьзю буса уьйдеги бир затны да гьайын этмей. 9Мен шу ожакъда ону булан тенг ихтиярлы кюйде башчылыкъ этемен. Сенден къайры, мени бары да затгъа ихтиярым бар, неге тюгюл сен ону къатынысан. Мен шолай уллу яман ишни, Аллагьны алдындагъы шолай гюнагьны этмеге боларман дагъы? – дей[+]. 10Потипарны къатыны буса огъар гюн сайын тилеп тура, амма Юсуп ону булан ятмагъа рази болмай.

11Бир керен Юсуп оьзюню къуллугъун кютмек учун есини уьюне гиргенде, уьйде бирев де болмай. 12Потипарны къатыны, ону опуракъларындан да тутуп:

– Мени булан ят, – деп дагъы да къаныгъа.[†] Юсуп опуракълары ону къолунда къалгъан кюйде къачып чыгъа.

13Юсуп къачгъанны, ону опуракълары буса оьзюню къолунда къалгъанны гёрюп, 14къатын къуллукъчуларын чакъыра ва олагъа булай дей:

– Къарагъыз гьали, бу исрайыллыны[†] мунда бизин хорламакъ учун гелтирген! Мунда да гелип, ол магъа гюч булан ювукълукъ этмеге сюйген эди! Мен буса гьуя салып къычырдым. 15Ол мен гьуя салып къычырагъанны гёрдю, опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди![+]

16Юсупну еси къайтып гелгинче, къатын ону опуракъларын янында сакълап тура. 17Шо заман Потипаргъа да шо хабарны айтып бере:

– Сен уьюбюзге гелтирген шо исрайыллы къул мени хорламагъа сюйген эди! 18Мен гьуя салып къычырдым. Ол, гьатта опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди!

19Къатынынындан къулу шо ишни этмеге сюйгенни эшитгенде, Юсупну еси бек къазапланып йибере. 20Юсупну тутуп, ол пачаны туснакълары сакъланагъан туснакъгъа ташламагъа буюра. Шолай Юсуп туснакъгъа тюше. 21Тек Раббибиз ону булан болуп ва огъар рагьмусун гёрсетип тура. Туснакъны башчысы Юсупгъа рази къала. 22Ол туснакъдагъыланы барын да Юсупну ихтиярына бере. Бары да затгъа Юсуп жаваплы бола. 23Туснакъны башчысына буса бир затны гьайын этмесе де ярайгъан бола. Неге тюгюл, Раббибиз, Юсуп булан болуп, ону бары да ишлерин тюзелтип тура.

#### 40


Юсуп туснакъланы тюшлерин чечип бере

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва пачаны экмекчиси оьзлени еси болгъан пиръавунну алдында айыплы бола. 2Пиръавун оьзюню ювукъ къуллукъчулары гьисапланагъан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусуна ва баш экмекчисине къазаплана, 3оланы къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салмагъа буюра. Юсуп[†] буса тап шо туснакъда олтургъан болгъан. 4Къаравулланы башчысы Юсупну олагъа къуллукъ этмеге сала. Арадан заман гете.

5Бир гече пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва баш экмекчиси тюшлер гёре. Оланы гьариси оьз, бир маънасы булангъы тюшлер гёре. 6Эртен оланы янына гелген Юсуп олар бир тамаша гьалекленип турагъанын гёре. 7Туснакъда оьзю булан бирче олтургъан пиръавунну къуллукъчуларына Юсуп:

– Не къыйыныгъыз бар? – деп сорай.

8Олар Юсупгъа:

– Биз тюшлер гёрдюк, тек шоланы чечме бирев де ёкъ.

– Тюш чечив Аллагьдандыр. Хабарлагъыз магъа тюшлеригизни, – дей Юсуп.

9Чагъыр тёгеген баш къуллукъчу булай деп хабарлай:

– Тюшюмде магъа алдымда юзюм борла гёрюндю. 10Шону уьч яш бутагъы бар эди. Шолар оьсюп йиберди, чечекленип гетди, юзюм салкъынлар гёрюндю, шолар бишди. 11Къолумда буса пиръавунну чагъыр ичеген аягъы бар эди. Салкъынланы уьзюп алдым, шоланы сыкъдым, аякъгъа да тёгюп, пиръавунгъа бердим.

12Юсуп огъар булай дей:

– Сени тюшюнгню маънасы булайдыр. Уьч яш бутакъ уьч гюндюр. 13Уьч гюн гетип, пиръавун сени янгыдан гётережек. Ол къайтып сени алдагъы къуллугъунга салажакъ. Сен де алда йимик огъар чагъыр аякъ береген болажакъсан. 14Сагъа бир тилевюм бар: ишлеринг яхшы болуп гетгенде, мени де унутуп къоймассан, магъа рагьмунгну гёрсетерсен: мени гьакъымда пиръавунгъа айтып, шундан къутгъарарсан! 15Мени исрайыллыланы[†] топурагъындан урлап гелтирген чи дагъы! Мунда туснакъгъа салардай мен бир яман иш де этмегенмен!

16Баш экмекчи, Юсуп тюшню яхшы чечип бажарагъанын гёрюп, огъар булай дей:

– Мен буса тюшюмде башыма уьч четен салып гёрдюм. 17Уьстдеги четенде пиръавун учун биширилген ашлар бар эди. Четенни ичиндеги ашланы къушлар чокъуй эди.

18Юсуп огъар булай дей:

– Муна сени тюшюнгню маънасы. Уьч четен уьч гюндюр. 19Уьч гюн гетип, пиръавун сени де гётережек: сени асмакъда асажакъ, къушлар буса сени сюегингни чокъуп туражакъ.

20Уьч гюнден сонг пиръавунну тувгъан гюню бола. Ол оьзюню вазирлери учун йыбав къура. Пиръавун туснакъдан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун ва баш экмекчисин гелтирте[+]. 21Чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун къайтып оьзюню алдагъы къуллугъуна сала ва ол пиръавунгъа чагъыр аякъ берегени бола. 22Баш экмекчисин буса, Юсуп айтгъан кюйде, асып оьлтюре. 23Амма чагъыр тёгеген баш къуллукъчу Юсупну ва ону тилевюн унутуп къала.

#### 41


Юсуп Мисрини пиръавунуну тюшлерин чечип бере

1Арадан эки йыл оьтюп, пача булай тюш гёре: ол Нил оьзенни ягъасында токътап бола. 2Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып геле. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура. 3Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып геле. Олар осал, арыкъ. Шо сыйырлар бирисилерини янында токътай. 4Бирден шо осал, арыкъ сыйырлар арив, семиз сыйырланы ашап къоя! Пиръавун уянып къала.

5Янгыдан юхлагъанда, башгъа тюш гёре: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш оьсе. 6Олардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсе. 7Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къоя. Пиръавун уянып къала ва оьзюне гёрюнгени тюш экенни англай. 8Эртен бек гьалекленип, пиръавун Мисрини ичиндеги бары палчыланы ва ойчуланы чакъыра, олагъа гёрген тюшлерин хабарлай. Тек ону тюшлерин бирев де чечип болмай.

9Шо заман чагъыр тёгеген баш къуллукъчу пиръавунгъа булай дей: «Бир вакътиги гюнагьым эсиме тюшюп гетди! 10Бир керен сен, пачам, къулларына къазапланып, баш экмекчи де булан бирче мени къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салма буйрукъ[†] берген эдинг. 11Бир гече экибизге де оьзтерече маънасы булангъы тюшлер гёрюндю. 12Бизин булан буса бир къуллукъчу, исрайыллы,[†] къаравулланы башчысыны къулу бар эди. Биз огъар тюшлерибизни хабарладыкъ, ол да бизге шоланы чечип берди. Гьарибизге тюшлерибизни маъналарын англатып берди. 13Ол бизге айтгъан кюйде болуп да чыкъды: мени алдагъы къуллугъума къайтарды, баш экмекчини буса асып оьлтюрдю».

14Пиръавун Юсупну[†] артындан йибере. Ону тезлик булан туснакъдан чыгъара, сакъалын-мыйыгъын, башын юлюп ва опуракъларын алышдырып, пачаны алдына гелтире. 15Пиръавун огъар:

– Мен тюш гёрдюм, тек ону бирев де чечип болмай тура. Мен буса сен тюшню эшитгендокъ, чечип бола деп англагъанман, – дей.

16– Иш менде тюгюл, пиръавунгъа яхшы болагъан кюйде Аллагь чечип бережек, – деп жавап бере Юсуп.

17Пиръавун Юсупгъа булай хабарлай:

– Нилни ягъасында токътагъанман деп тюш гёремен. 18Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып гелди. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура эди. 19Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып гелди. Арыкъ, къатанкъы, осал, гёнюнден де, сюегинден де къайры заты ёкъ сыйырлар эди. Савлай Мисриде де гёрмегенмендир мен шолай гёлемсиз сыйырланы. 20Шо арыкъ, гёлемсиз сыйырлар етти де семиз сыйырны ашап къойду. 21Гьатта гёлемсиз сыйырлар семизлерин ашагъанда да, бирев де олар шону этди деп айтып болмас эди. Мен уянып къалдым. 22Сонг мен бир башгъа тюш гёрдюм: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш болду. 23Шолардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсдю. 24Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къойду. Мен тюшлеримни палчылагъа хабарладым, тек олар магъа бир зат да англатмады.

25Юсуп пиръавунгъа булай дей:

– Шо эки тюш тюгюл, бир тюш. Аллагь пачама Оьзю этежек затланы билдирип тура. 26Етти яхшы сыйыр етти йылны англата, етти яхшы будайбаш да етти йылдыр. Шо шолай бир тюш. 27Шоланы артындан чыкъгъан арыкъ, гёлемсиз сыйырлар да, осал, къургъакъ ел къурутгъан етти будайбаш да етти йылдыр. Шолар ачлыкъны етти йылын англата.

28Шо саялы мен пачама: «Аллагь пиръавунгъа Оьзю этежек затланы билдирип тура», – деп айтгъан эдим. 29Мисрини топурагъына берекетли етти йыл геле тура. 30Тек шоланы арты булан ачлыкъны етти йылы гележек. Ачлыкъ шонча да гючлю болажакъ чы, халкъ алдагъы бары да берекетни унутуп да къалажакъ. Ачлыкъ уьлкени дагъытып къояжакъ[+]. 31Алдагъы берекетден бир зат да къалмажакъ. Шонча да гючлю ачлыкъ болажакъ. 32Тюш пиръавунгъа эки керен гёрюнгени Аллагь къатты кюйде токъташып битгенни, узакъ къалмай Ол бары да ишлени яшавгъа чыгъаражагъын англата.

33Гьали буса сен, пачам, англавлу ва гьакъыллы адамны[†] айырып, Мисриге ёлбашчылыкъ этмеге сал. 34Сен бютюн уьлкеге тергевчюлени сал. Олар гележек берекетли етти де йыл халкъны къайтаргъан тюшюмюнден беш пай этгенде бир пайын жыйсын. 35Олагъа будай жыйып, шагьарларда ону артгъа салып сакъламагъа ихтияр бер. 36Шо кюйде Мисриде болажакъ ачлыкъны етти де йылына жыйылгъан ашлыгъы да болуп, уьлке ачлыкъдан оьлмежек!


Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте

37Пиръавун ва ону вазирлери Юсупну сёзлерин арив гёре.

38– Дагъы булай адамны тапмагъа къыйын. Мунда Аллагьны ругьу бар! – дей пиръавун ювукъларына. 39Сонг ол Юсупгъа булай дей:

– Аллагь бу ишлени барын да сагъа ачыкъ этгени сенден англавлу ва гьакъыллы адам ёкъ экенни исбатлай. 40Бугюнден тутуп сен мени бары да еслигиме гьакимлик этежексен, халкъым да сагъа тынглажакъ. Сенден янгыз бир пача атым булан артыкъ болажакъман.

41– Муна, мен сени бютюн Мисриге гьакимлик этмеге сала тураман! – дей пиръавун Юсупгъа. 42Ол, мюгьюрю булангъы юзюгюн чечип, Юсупну бармагъына тагъа. Пиръавун огъар инг юкъкъа кетенден этилген опуракълар гийдире ва бойнуна алтын шынжыр тагъа. 43Ол Юсупгъа пачалыкъдагъы экинчи адамны атарбасын бере. Юсуп шо атарбагъа минип барагъанда, ону алды булан: «Юсупгъа баш ийигиз», – деп къычыра болгъан. Шолай пиръавун Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте.

44– Муна, мен, пиръавун, буюра тураман. Бугюнден сонг сенден ихтиярсыз бютюн Мисри топурагъында бирев де не къолун, не бутун шытырлатмажакъ! – дей ол Юсупгъа. 45Пиръавун Юсупгъа Сапнат-Панеагь деп янгы ат къоя. Огъар Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснатны къатын этип бере. Юсуп Мисриге гьакимлик этмеге башлай[+].

46Пиръавунгъа къуллукъ этмеге башлагъанда, Юсупгъа отуз йыл бола болгъан. Юсуп, пиръавунну янындан гетип, бютюн Мисри элни айланмакъ учун ёл чыгъа. 47Берекетли етти йылны узагъында топуракъ мол тюшюм берип тура. 48Шо йылларда Мисриде жыйылгъан бары да ашлыкъны Юсуп шагьарлагъа пайлап бере. Ол гьар шагьаргъа айланасындагъы авлакълардан къайтарылгъан ашлыкъны пайлап бере. 49Юсуп денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп ашлыкъ жыя, гьатта гьисабын юрютмейген де болуп къала, неге тюгюл оьлчеп билип де болмай.

50Ач йыллар гелип битгенче, Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусуну къызы Аснат Юсупгъа эки улан таба. 51Биринчи уланына Юсуп Манасса[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь магъа бары къыйынлыкъларымны ва ата ожагъымны унутма къойду» деген затны англата болгъан. 52Экинчи уланына буса Апрайим[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь мен азап чегеген топуракъда мени емиш береген этди» деген маънаны англата болгъан.

53Мисрини берекетли етти йылы тамамлана. 54Юсуп да айтгъан кюйде, ачлыкъны етти йылы етишип геле. Шо ачлыкъ бары да эллеге яйыла, Мисриде буса ашлыкъ болгъан[+]. 55Ачлыкъ гелип, мисрилилер пиръавундан аш тилеме башлагъанда, ол: «Юсупну янына барыгъыз, ол не айтса, шону этип туругъуз», – дей. 56Савлай дюнья ачлыкъгъа тарый. Юсуп, гьамарланы ачып, мисрилилеге ашлыкъны сатмагъа башлай, неге тюгюл Мисриде ачлыкъ баргъан сайын гючленип тербей. 57Мисриге, Юсупну янына, сатып ашлыкъ алмакъ учун хоншу уьлкелерден де гелип тура. Неге тюгюл, ачлыкъ бютюн дюньяны къуршап алгъан болгъан.

#### 42


Юсупну агъалары Мисриге ёл чыгъа

1Якъуб,[†] Мисриде ашлыкъ барны эшитип, уланларына:

– Бир-биригизге неге къарап токътагъансыз? 2Мисриде ашлыкъ бар дейлер. Барыгъыз шонда, ачдан оьлмес учун, сатып ашлыкъ алып гелигиз, – деп де айтып, оланы узата.

3Юсупну[†] он да агъасы Мисриге ашлыкъ алмакъ учун ёл чыгъа. 4Юсупну бир анадан тувгъан иниси Буньяминни[†] буса Якъуб, огъар да бир балагь гелип къалар деп къоркъуп, йибермей къоя. 5Исрайылны[†] уланлары башгъа халкълар булан Мисриге ашлыкъ алмагъа геле, неге тюгюл ачлыкъ бютюн Канъан[†] топуракъгъа къопгъан болгъан.

6Олар гелген уьлкени гьакими буса Юсуп болгъан, ашлыкъны да ол сата болгъан. Агъалары, ювукъ гелип, ону алдында тобукъдан туруп, баш уралар[+]. 7Юсуп, оланы гёргендокъ, таный. Тек оьзюн ят адам[†] йимик тутуп, олагъа:

– Къайдан гелгенсиз? – деп къатдырып сорай.

– Канъандан гелгенбиз, ашлыкъ алмагъа, – деп жавап бере олар.

8Юсуп агъаларын таныса да, олар танымагъан чы дагъы ону! 9Юсуп, агъаларыны гьакъындагъы тюшлерин эсине алып, олагъа:

– Сиз тынчыларсыз. Бизин топуракъны осал ерлерин тергеп билмеге гелгенсиз, – дей[+].

10– Ёкъ, бийибиз! Биз, сени къулларынг, ашлыкъ алмагъа гелгенбиз. 11Биз агъа-инилербиз, бир атаны яшларыбыз. Биз, сени къулларынг, тынчылар тюгюлбюз, намуслу адамларбыз! – деп жавап бере олар.

12– Тюгюл, сиз бизин топуракъны осал ерлерин билмек учун гелгенсиз, – дей Юсуп.

13– Биз, сени къулларынг, он эки агъа-ини бар эдик. Биз барыбыз да Канъанда яшайгъан бир атадан тувгъан яшлар эдик. Гиччибиз гьали атабыз булан. Бирибиз буса ёкъ, – деп жавап бере олар.

14– Муна, мен айтдым чы. Сиз тынчыларсыз. 15Тек биз сизин тергежекбиз. Пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: гиччи инигиз гелмей туруп, сизин мундан чыкъмагъа къоймажакъ. 16Ону артындан арагъыздан биригизни йиберигиз, къалгъанларыгъызны буса къаравуллар сакълап туражакъ. Шо заман къарарбыз, тюзмю экен сиз айтагъан хабарлар. Тюгюл буса, пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: сиз тынчыларсыз! – дей Юсуп. 17Юсуп оланы уьч гюнге туснакъгъа сала.

18Уьчюнчю гюн Юсуп олагъа:

– Мен айтагъан кюйде этсегиз, сиз сав къалажакъсыз, неге тюгюл мен Аллагьдан къоркъаман. 19Эгер сиз гертилей де намуслу адамлар бусагъыз, биригиз туснакъда къалсын. Къалгъанларыгъыз буса, ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа барып, ашлыкъ етишдирип, 20гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтыгъыз. Эгер сёзлеригиз тюз болуп чыкъса, сиз оьлмежексиз, – дей. Олар рази бола.

21– Бу бизге инибиз саялы гелип турагъан жазадыр! Инибиз чегип турагъан азапланы гёрсек де, ол бизге нечакъы ялбарса да, огъар языкъсынмадыкъ. Муна, гьали бизин башыбызгъа да балагь гелди! – дей олар бир-бирине.

22Раубим олагъа булай дей:

– Мен сизге: «Яшгъа зарал этмегиз», – деп айтмагъан эдимми дагъы? Амма сиз тынгламадыгъыз. Гьали буса биз ону тёгюлген къаны[†] учун жавапгъа тартылып турабыз[+].

23Агъалар Юсуп оьзлени лакъырын англап турагъанны билмей. Неге тюгюл, Юсуп олар булан тилмачдан таба сёйлей болгъан. 24Юсуп буса, бир якъгъа да тайып, йылап ала. Сонг къайтып гелип, янгыдан олар булан сёйлей. Сонг ол, Симонну айырып, агъаларыны гёз алдында ону байламагъа буйрукъ[†] бере.


Юсупну агъалары Канъангъа къайта

25Сонг Юсуп къуллукъчуларына агъаларыны къапларын ашлыкъдан толтурмагъа ва оланы гьарисини къабына оьзюню гюмюшюн къайтарып салмагъа, къошуп ёлда ашамакъ учун аш да салмагъа буюра. 26Агъалар, ашлыкъны эшеклеге де юклеп, уьюне багъып ёл чыгъа. 27Гече ял алма токътагъанда, оланы бириси эшекге ем бермеге деп къабын ачып къарай. Къараса – гюмюшю къапны башында салынып тура!

28– Гюмюшюм магъа къайтгъан! – дей ол агъа-инилерине.

– Муна къапны уьстюнде салынып тура!

Оланы къоркъуп жаны гете. Къоркъмакълыкъдан олар бир-бирине:

– Аллагь бизге этеген недир? – деп сорай.

29Канъангъа, атасыны янына къайтып, агъа-инилер огъар оьзлеге болгъан бары да затны хабарлай:

30– Шо уьлкеде гьакимлик этеген адам бизин булан къатты кюйде сёйледи, бизин тынчылар деп гьисаплады. 31Биз намуслу адамлар экенибизни, тынчылар тюгюлюбюзню, 32бир атадан тувгъан он эки агъа-ини бар экенибизни, бир инибиз буса ёкъ болгъанын, гиччибиз буса атабыз булан Канъанда экенни айтдыкъ. 33Амма ол бизге булай деди: «Мен сиз тюз айтгъанны-айтмагъанны тергеп къаражакъман. Биригизни мунда къоюп тураман, къалгъанларыгъыз буса ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа ашлыкъ етишдиригиз. 34Тек гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтып гелигиз. Шо заман мен сиз тынчылар тюгюл, намуслу адамлар экенигизге инанажакъман. Инигизни де йибережекмен, сизге де топурагъыбызда эркин айланма ихтияр бережекмен».

35Олар къаплардагъы затларын чыгъарма башлай. Гьарисини къабындан гюмюшю булангъы тююню чыгъып геле. Шону гёргенде, атаны ва агъа-инилени уллу къоркъув къуршап ала. 36Якъуб олагъа:

– Мени сиз уланларымдан бирини артындан бирин магьрюм этип турасыз. Юсуп ёкъ, Симон ёкъ. Энни Буньяминни де алып гетмеге турасыз. Бары да балагьлар мени башыма геле! – дей.

37Раубим атасына:

– Эгер мен Буньяминни къайтарып алып гелмесем, мени эки уланымны оьлтюрмеге боласан. Огъар мен жаваплы болайым, мен ону къайтарып алып гележекмен, – дей.

38– Ёкъ, уланым сизин булан гелмежек. Ону агъасы оьлген, магъа биргине-бир Буньямин къалгъан. Эгер ёлда огъар бир зат болуп къалса, мен шо ишни гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз, – дей Якъуб.

#### 43


Агъалар Буньямин де булан Мисриге ёл чыгъа

1Тек ачлыкъ бирден-бир гючленип тербей. 2Мисриден гелтирген ашлыкъ битген сонг, атасы уланларына:

– Дагъы да бираз ашлыкъ гелтиригиз, – дей.

3Ягьуда[†] булай жавап бере:

– Шо адам[†] бизге гиччи инибизни гелтирмей туруп, оьзюню гёзюне де гёрюнмесин деп къатты кюйде буварды. 4Эгер ону бизин булан йиберсенг, сагъа ашлыкъ алма баражакъбыз. 5Йибермесенг, биз бармажакъбыз. Шо адам гиччи инибизсиз оьзюню гёзюне де гёрюнмегиз деп буварды.

6– Не эте эдигиз мени башыма бу балагьны гелтирип? Сизин дагъы да инигиз барны айтып не эте эдигиз? – дей Исрайыл.[†]

7Олар булай жавап бере:

– Шо адам бизин гьакъыбызда, къардашларыбызны гьакъында кёп соравлар берип турду. Ол атабыз савму деп, дагъы да агъа-инилеригиз бармы деп сорады. Биз буса жавап берип турдукъ. Ол гиччи инибизни гелтир деп буйрукъ[†] этер деп кимни эсине геле эди дагъы?

8Ягьуда атасы Исрайылгъа булай дей:

– Инибизни бизин булан йибер, биз гетейик. Шолай этсек, барыбыз да сав къалажакъбыз, ачлыкъдан биз де, сен оьзюнг де, бизин яшларыбыз да, бирибиз де оьлмежекбиз. 9Инибизге мен жаваплы болажакъман, ону гьайын этмеге сёз де беремен. Эгер мен ону сагъа къайтарып гелтирмесем, оьлюп къалгъынча, сени алдынгда айыплы къалажакъман. 10Эгер биз чалт айлангъан бусакъ, эки керен барып да гележек эдик!

11Исрайыл булай дей:

– Шолай болгъан сонг, мен айтагъанны этигиз. Бизин топуракъ не зат булан бай буса, къапларыгъызны шо затлардан толтуруп, шо адамгъа элтигиз: балгьамны, балны, атир ийисли сыламаланы, къозну, бадамны. 12Къапларыгъызгъа салгъанларын къайтармакъ учун, гюмюшню эки керен артыкъ алыгъыз. Балики, олар янгылыш болгъандыр. 13Буньяминни[†] сизин булан алып, шо адамны янына къайтып барыгъыз. 14Симон булан Буньяминни йиберсин деп, Къудратланы Еси Аллагь шо адамны сизге бакъгъан якъда рагьмулу этсин дагъы! Эгер мен оланы оьлюмюню къайгъысын гёрме тарыкъ бусам, шолай болуп къалсын.

15Агъа-инилер савгъатлар гьазир эте, алдагъы гезикден эсе бу гезик гюмюшню эки керен артыкъ этип ала. Мисриге гелип, Юсупну[†] алдында токътай. 16Олар булан Буньямин де барын гёргенде, Юсуп баш къуллукъчусуна:

– Бу адамланы мени уьюме элтип, нечакъы тарыкъ буса гьайван да союп, аш гьазирлеп тур. Бугюн тюш ашны олар мени булан ашажакъ, – дей.

17Юсупну буйругъуна гёре, баш къуллукъчу оланы Юсупну уьюне алып юрюй. 18Тек агъа-инилер, оьзлени алып барагъанда къоркъуп, бир-бирине:

– Бизин шонда алда къапларыбыздан чыкъгъан гюмюш саялы элте! Олар, бизин уьстюбюзге чабып, тутуп, къул этежек, эшеклерибизни чыгъарып алажакъ! – дей.

19Уьйню посагъасына етишгенде, олар баш къуллукъчугъа булай дей:

20– Бийибиз, ярай буса, бизин айтмагъа къой! Биз мунда алда бир керен ашлыкъ алмагъа гелген эдик. 21Къайтагъан ёлубузда буса, гече ял алмакъ учун ятгъанда, къапларыбызны ачып къарадыкъ. Гьарибизни къабыбызны башында ашлыкъ учун берилген гюмюшлерибиз салынып табылды. Шо гюмюшню биз къайтарып гелтиргенбиз. 22Дагъы да ашлыкъ алмакъ учун да гюмюш гелтиргенбиз. Биз шо гезик къапларыбызгъа гюмюшню ким салгъанны билмейбиз.

23– Парахат болугъуз. Къоркъмагъыз. Сизин къапларыгъызгъа шо гюмюшню Аллагьыгъыз, атагъызны Аллагьы салды. Гюмюшюгюз шо заман магъа бары да етишген эди! – дей олагъа баш къуллукъчу. Ол Симонну агъа-инилени янына чыгъара.

24Сонг оланы барын да Юсупну уьюне чакъырып, аякъларын жувмакъ учун сув гелтире ва эшеклерине ем сала. 25Агъа-инилер, савгъатларын да онгарып, тюшге Юсупну къаравуллап токътай. Олагъа оьзлер тюш ашны мунда ашажагъы гьакъда айтылгъан болгъан. 26Юсуп уьюне къайтгъанда, огъар гелтирген савгъатларын бере ва ону алдында тобукъдан туруп, баш ура. 27Юсуп, олагъа салам берип:

– Магъа оьзюню гьакъында хабарлагъан атагъызны кюю нечикдир? Ол савму? – деп сорай.

28– Сени къулунг болгъан атабыз сав-саламат, – деп жавап бере агъа-инилер ва ону алдында бирдагъы да тобукъдан туруп, баш ура.

29Юсуп, къарап, иниси Буньяминни гёрюп, булай дей:

– Буму сиз магъа айтгъан гиччи инигиз? Сагъа Аллагьны рагьмусу болсун, балам! 30Юреги инисине бакъгъан якъда сюювден толуп, Юсуп йылап йибермеге аз къала. Тезлик булан башгъа уьйге чыгъып, шонда йылап ала.

31Сонг жувунуп, къайтарып къонакъланы янына геле ва оьзюн къолгъа алып, аш салмагъа буюра. 32Аш Юсупгъа айры, къонакълагъа айры, мисрилилеге айры салына. Неге тюгюл, мурдар болмагъа сюймейли, мисрилилер исрайыллылар булан бирче ашамай болгъан[+]. 33Агъа-инилени Юсупну алдында гезик булан, уллусундан башлап, гиччисине ерли олтурта. Олар, шогъар тамаша болуп, бир-бирине къарай. 34Юсуп олагъа оьзюню тепсисинден ашлар йибере. Буньяминге буса оьзгелеринден беш керен артыкъ бере. Олар Юсуп булан тойгъунча ашап-иче.

#### 44


Юсупну тас болгъан гюмюш аягъы

1Юсуп[†] баш къуллукъчусуна:

– Оланы къапларын, нечакъыны алып гетип бола буса, шончакъысын ашлыкъдан толтур. Гьарисини къабыны башына къайтарып оьзюню гюмюшюн сал. 2Гиччисини къабына буса гюмюшю булан бирче мени гюмюш аягъымны да сал, – дей. Баш къуллукъчу Юсуп айтгъан кюйде эте.

3Танг вакътиде къонакъланы эшеклери де булан ёлгъа сала. 4Агъа-инилер шагьардан чыгъа. Тек олар ариге гетип де битгинче, Юсуп баш къуллукъчусуна булай дей:

– Тез оланы артындан етиш! Етишгенде буса, булай айт: «Неге яхшылыкъгъа яманлыкъ этдигиз? 5Неге бийимни гюмюш аягъын урладыгъыз? Шо чу ону пал салагъан, ичеген аягъы. Намарт иш этгенсиз сиз!»

6Баш къуллукъчу, оланы артындан да етишип, оьзюне буюргъан сёзлени айта. 7Агъа-инилер булай жавап бере:

– Бийибиз, сен неге шолай сёзлени айтасан? Биз, сени къулларынг, шолай ишни этип болармы эдик дагъы? 8Биз чи къапларыбыздан чыкъгъан гюмюшню де Канъандан[†] тутуп шунда ерли къайтарып гелтирген эдик! Биз сени бийингни гюмюшюн яда алтынын урлап не этейик? 9Эгер де урлангъан аякъ бизин бирибизден чыгъып къалса, ону оьлтюрюп къойсун, биз буса бийинге къуллар болуп къаларбыз.

10– Яхшы, сиз айтагъан кюйде болсун. Тек урлангъан аякъ кимден чыкъса, ол къул болуп къалажакъ, оьзгелер буса парахат кюйде гетежек, – деп жавап бере баш къуллукъчу.

11Агъа-инилер, алгъасавлу кюйде къапларын да ерге салып, оланы башларын чече. 12Баш къуллукъчу оланы уллусундан башлап гиччисине ерли барын да тюнтюп чыгъа. Аякъ Буньяминден[†] табылып къала. 13Агъа-инилер къайгъырмакъны гючлюлюгюнден опуракъларын йыртып пара-пара эте ва эшеклерин янгыдан ерлеп, шагьаргъа къайта.

14Ягьуда[†] агъа-инилери де булан гелгенде, Юсуп уьйде болгъан. Олар Юсупну алдында тобукъдан туруп баш ура. 15Юсуп буса олагъа:

– Сиз этген недир? Мени йимик адамланы[†] пал салма пагьмусу болагъанны билмейми эдигиз? – дей.

16– Не айтайыкъ биз бийибизге? Нечик жавап къайтарайыкъ? Айыбыбызны нечик жувайыкъ? Бизин айыбыбыз Аллагьны алдында ачылып къалды. Бугюнден сонг биз барыбыз да – оьзюнде аякъ табылгъан да, оьзгелер де – бийибизни къулларыбыздыр, – дей Ягьуда.

17– Ёкъ. Мен шолай этмежекмен! Аякъ кимден табылгъан буса, ол мени къулум болажакъ, сиз буса парахат атагъызны янына къайтыгъыз, – дей Юсуп.


Ягьуда Буньямин саялы ялбара

18Шо заман Ягьуда, Юсупну янына гелип, булай дей:

– Бийим, магъа, сени къулунга, сёйлемеге ихтияр бер. Магъа ачувланма, бийим! Сен чи оьзюнг де бир пиръавун йимиксен! 19Сен, бийибиз, бизге: «Атагъыз да, дагъы агъа-инигиз де бармы?» – деп сорагъан эдинг. 20Биз сагъа атабыз сав, тек къарт деп, ону дагъы да гиччи уланы бар деп жавап берген эдик. Бу ону къарт чагъында болгъан авлети. Ол анасындан тувгъан авлетлерден янгыз къалгъан, ону агъасы да оьлген. Атабыз ону бек сюе[+]. 21Сен де бизге гиччи инибизни гелтирмекни талап этген эдинг. 22Биз сагъа, бизин бийибизге, эгер ол атасындан айрылса, ону атасы оьлюп къалажагъын айтгъан эдик. 23Тек сен бизге: «Гиччи инигизсиз дагъы гёзюме гёрюнмегиз», – деген эдинг.

24Биз уьйге, сени къулунг болгъан атабызны янына къайтгъанда, огъар сени сёзлерингни етишдирдик, бийим. 25Атабыз янгыдан бираз ашлыкъ гелтиригиз дегенде буса, 26биз гиччи инибизсиз бармажагъыбызны, осуз сени гёзюнге гёрюнме де ярамайгъанны айтып бердик. 27Атабыз да бизге булай деди: «Къатыным магъа эки улан тапгъанны сиз де билесиз. 28Бири гетди мени янымдан. Шексиз кюйде, къыр жанлар ону паралап къойгъандыр, неге тюгюл шондан берли мен ону гёрмегенмен. 29Гьали экинчисин де алып гете турасыз. Огъар да бир зат болуп къалса, мен ону гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз».

30Атабызны шонча бек сюеген уланын да къоюп, мен нечик уьйге къайтмагъа боларман? 31Атабыз бизин булан инибиз ёкъну гёргендокъ, оьлюп къалажакъ. Атабыз, сени къулунг, акъсакъаллы къарт, биз саялы къайгъыра туруп, ахыратгъа[†] гёчежек! 32Мен, сени къулунг, инибиз къайтажакъгъа атама ант этдим. Эгер ону уьйге къайтарып гелтирмесем, атамны алдында айыплы къалажакъман. 33Шо саялы ону орнуна мунда мен, сени къулунг, къалайым! Инибиз буса агъалары булан къайтып гетсин. 34Атамны янына осуз мен нечик къайтып боларман? Мен атамны къайгъысын гёрме болмажакъман!

#### 45


Юсуп оьзю ким экенин ачыкъ эте

1Юсуп,[†] къуллукъчуларыны арасында дагъы чыдап болмай:

– Барыгъыз да чыгъыгъыз! – деп къычыра. Янындан бары да халкъ тайгъан сонг, Юсуп агъаларына, инисине оьзю ким экенни ачыкъ эте. 2Ол шонча да гючлю йылай чы, гьатта мисрилилер эшитип, хабарны пиръавунгъа етишдире.

3– Мен Юсупман. Атабыз сав-саламатмы? – дей ол агъа-инилерине. Олар буса, бир сёз де айтма болмай токътап къала, неге тюгюл бек къоркъа. 4– Ювукъ гелигиз, – дей Юсуп. Агъа-инилери ювукъ геле. Юсуп булай дей:

– Мен Юсупман. Сиз мени Мисриге сатгъан инигизмен. 5Тек шо ишигиз саялы къыйналмагъыз, гьёкюнмегиз. Мени мунда сизин къутгъармакъ учун Аллагь йиберди. 6Ачлыкъ узатылып турагъаны эки йыл бола. Дагъы да беш йылны узагъында не сюрюв, не орув болмажакъ. 7Ер юзюнде сизин гьайран кюйде къутгъарсын, наслуларыгъыз сав къалсын учун, мени мунда сизден алда Аллагь йиберди. 8Тап шо кюйде, сиз тюгюл, мунда мени Аллагь йиберди. Ол мени пиръавунну маслагьатчысы, ону бары да еслигини бийи, бютюн Мисри топуракъгъа гьаким этди.

9Атамны янына алгъасагъыз, огъар булай айтыгъыз: «Сени уланынг Юсуп шулай айта: Аллагь мени бютюн Мисриге гьаким этди. Тезлик булан мени яныма етиш. 10Сен уланларынг, уланларынгны яшлары булан, бары гьайван-малынг, бары мал-матагьынг булан мени ювугъумда, Гошен топуракъда ерлешерсен. 11Шонда мен сени яшавунгну не сен, не сени ожагъынг, не сени гьайван-малынг тарчыкъгъа тарымагъан кюйде онгаражакъман, неге тюгюл энниден сонг дагъы да беш йыл ачлыкъ болуп туражакъ».

12Юсуп булай давам эте:

– Сиз де, иним Буньямин[†] де сизин булан мен, сизин инигиз, сёйлейгенни оьзюгюз гёрюп турасыз чы. 13Атама Мисриде мени нечик абурум барны, шунда гёрген бары да затны гьакъында хабарлагъыз. Тезлик булан атабызны мунда гелтиригиз.

14Ол иниси Буньяминни къучакълап йылай. Ону къучакълап, Буньямин де йылай. 15Сонг Юсуп, йылай туруп, бары да агъаларын да къучакълай, оьбе. Сонг олар ону булан сёйлемеге башлай.

16Пиръавунгъа Юсупну агъалары, иниси гелген деген хабар етише. Пиръавун ва ону вазирлери сююне. 17Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Агъаларынга, ининге эшеклерин де ерлеп, Канъангъа[†] барсын деп айт. 18Атагъызны ва оьзлени агьлюлерин гелтирсин. Мен олагъа Мисриде бар бары да тизив затны бережекмен. Бизин топуракъны берекетинден леззет алсын! 19Олагъа Мисриден яшлар, къатынлар учун атарбалар алсын деп айт. Олар оьзлер булан атасын да гелтирсин. 20Олар шонда къалгъан мал-матагьыны гьакъында ойлашмасын. Мунда оланы Мисриде бар инг тизив ниъматлары болажакъ!

21Исрайылны[†] уланлары шолай эте. Юсуп олагъа пиръавун буюргъан кюйде атарбалар, ёлгъа азыкъ 22ва гьарисине янгы гийим бере. Буньяминге буса ол уьч юз гюмюш акъча ва беш янгы гийим бере. 23Ол атасына, он эшекге де юклеп, Мисрини ниъматларындан йибере. Дагъы да он эшекге юклеп, ёлгъа ашлыкъ, экмек ва башгъа азыкъ йибере. 24Ол, агъалары, иниси булан савболлаша туруп, булай дей:

– Ёлда эришмегиз!

25Олар, Мисриден чыгъып, атасыны янына Канъангъа къайта.

26– Юсуп сав. Ол гьали бютюн Мисриге гьакимлик этип тура, – дей олар Якъубгъа.[†] Якъубну юреги титиреп гете. Ол инанып битмей. 27Амма уланлары огъар Юсупну сёзлерин айтып бере. Ол Юсуп оьзюн гелтирсин деп йиберген атарбаланы оьзюню гёзлери булан гёре. Шо заман Исрайыл, ругьланып йиберип:

28– Яхшы, буса! Уланым Юсуп гьали де савму? Мен оьлгюнче, барып ону булан гёрюшейим, – дей.

#### 46


Якъуб бары да наслусу булан Мисриге ёл чыгъа

1Исрайыл,[†] бары мал-матагьын да жыйып, ёлгъа тюше. Ол Бер-Шебагъа етишгенде, атасы Исгьакъны[†] Аллагьына къурбан эте[+]. 2Аллагь гече бир гьайран гёрюнюшде ону:

– Якъуб,[†] Якъуб! – деп чакъыра.

– Мен мунаман, – дей Исрайыл.

3– Мен Аллагьман, сени атангны Аллагьыман. Къоркъмай, Мисриге бар, Мен шонда сенден таба бек уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен. 4Мисриге сени булан Мен Оьзюм гележекмен, шондан сени наслунгну Мен Оьзюм чыгъаражакъман. Юсуп[†] оьз къоллары булан сени гёзлерингни ябажакъ, – дей Аллагь[+].

5Якъуб Бер-Шебаны къоюп гете. Исрайылны уланлары Якъубну, яшланы ва къатынгишилени пиръавун оьзлеге берген атарбалар булан алып юрюй. 6Олар гьайван-малын ва Канъанда[†] жыйгъан бары мал-матагьын да алып бара. Шолай Якъуб бары наслусу булан Мисриге гете. 7Ол Мисриге оьзюню бары наслусун: уланларын, къызларын, оланы уланларын-къызларын – барын да гелтире.

8Исрайылны Мисриге гёчген наслуларыны атлары булардыр. Якъуб ва ону уланлары. Якъубну биринчи уланы – Раубим[+]. 9Раубимни уланлары булардыр: Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми[+]. 10Симонну уланлары булардыр: Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынындан тувгъан уланы Шаул[+]. 11Левини уланлары булардыр: Гаршун, Кегьат ва Марари[+]. 12Ягьуданы[†] уланлары булардыр: Ир, Онан, Шела, Парес ва Зарагь. Ир ва Онан Канъанда турагъанда гечине. Паресден буса Гьасирун ва Гьамул деген уланлар тува[+]. 13Иссакарны уланлары булардыр: Тула, Пувва, Йов, Шамрун[+]. 14Забулунну[†] уланлары булардыр: Серет, Айлун, Ягьлел[+]. 15Булар Якъубну Месопотамияда Лиядан тувгъан уланлары. Дагъы да Лиядан Дина деген къызы тувгъан. Уланлары-къызлары булан барысыны да санаву отуз уьч адам[†] болгъан.

16Гатны уланлары булардыр: Сипион, Гьагги, Шуни, Эсбон, Ири, Ароди, Аръили[+]. 17Аширни уланлары булардыр: Ямна, Ишва, Ишви ва Бариа. Оланы Сарагь[†] деген къызардашы да болгъан. Барианы Гьабир ва Малкийил деген уланлары болгъан[+]. 18Булар Якъубну Зилпадан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он алты адам болгъан. Зилпа – Лабан къызы Лиягъа берген къуллукъчусу.

19Якъубну Рагьилден[†] болгъан уланлары булардыр: Юсуп ва Буньямин.[†] 20Мисриде Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснат Юсупгъа Манасса ва Апрайим деген уланланы таба[+]. 21Буньяминни уланлары булардыр: Бала, Бакар, Ашбил, Гера,[†] Нааман, Эгьи, Рош, Муппим, Гьуппим ва Арат[+]. 22Булар Якъубну Рагьилден тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он дёрт адам болгъан.

23Данны Гьушим деген уланы болгъан[+]. 24Напталини[†] уланлары булардыр: Ягьсел, Гуни, Исир ва Шиллем[+]. 25Булар Якъубну Валладан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву етти адам болгъан. Валла – Лабан къызы Рагьилге берген къуллукъчусу.

26Якъуб булан Мисриге гелгенлени санаву (ону тувра наслуларын, гелинлерин санамагъанда) алтмыш алты адам болгъан. 27Шондан алда Мисриде Юсупдан эки улан тува. Якъубну Мисриге гетген наслуларыны санаву етмиш адам болгъан[+].


Юсуп ва Якъуб ёлугъа

28Юсуп оьзлени Гошенде къаршыласын деп, Якъуб алды булан ону янына Ягьуданы йибере. Олар Гошенге етишгенде, 29атарбасын да егип, Юсуп шонда атасы Исрайылны алдына багъып тербене. Ол, атасыны алдына да гелип, ону къучакълап, бир хыйлы йылап ала.

30– Гьали энни сени сав гёрген сонг, мен оьлсем де къайырмайман, – дей Исрайыл.

31Юсуп агъаларына, инисине ва атасыны ожагъындагъылагъа булай дей:

– Мен барып пиръавунгъа яныма Канъандан агъаларым, иним, савлай атамны ожагъы гелген деп айтажакъман. 32Мен олар къойчулар, къойлар багъа деп, оьзлер булан гьайван-малын, мал-матагьын да гелтирген деп де айтажакъман. 33Сиз буса, сизге пиръавун не иш юрютегенигизни сорагъанда: 34«Биз, сени къулларынг, яш чагъыбыздан берли ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз», – деп жавап беригиз. Шолай этсегиз, сизин Гошен топуракъда къояжакъ, неге тюгюл мисрилилер къойлар багъагъан бары да адамланы мурдар эте деп гьисаплай[+].

#### 47

1Юсуп,[†] пиръавунну янына гелип, огъар:

– Гьайваны-малы, мал-матагьы да булан Канъандан[†] мени атам, агъаларым, иним гелген. Гьали олар Гошен топуракъда токътап тура, – дей.

2Юсуп агъаларыны бешисин пиръавунну алдына гелтире. 3Пиръавун олагъа:

– Не иш юрютесиз? – деп сорай.

– Биз, сени къулларынг, ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз. 4Биз бу элге бир гесекге яшама гелгенбиз. Неге тюгюл, Канъангъа уллу ачлыкъ къопгъан, шонда къойлар отлатма ерлер ёкъ. Бизге, сени къулларынга, Гошен элде ерлешмеге ихтияр бер, – дей олар.

5Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Сени янынга атанг, агъаларынг, ининг гелген. 6Бютюн Мисри сени алдынгда. Оланы бизин элибизни инг тизив ерлеринде ерлешдир. Булар Гошен топуракъда яшасын. Эгер сен оланы арасында къыйышывлу адамланы[†] биле бусанг, оланы мени сиривлеримни сакълама сал.

7Сонг Юсуп пиръавунну алдына атасы Якъубну[†] гелтире. Якъуб пиръавунну шабагьатлай. 8Пиръавун огъар:

– Сагъа нече йыл бола? – деп сорай.

9– Мен бу дюньяда яшайгъаным юз отуз йыл болуп тура. Шо кёп тюгюл, тек шо йыллар къыйын йыллар эди. Мени ата-бабаларым яшагъан йыллар булан тенглешдиргенде, шо йыллар бир зат да тюгюл, – деп жавап бере Якъуб[+]. 10Якъуб, пиръавунну бирдагъы керен шабагьатлап, гете.

11Оьзюне пиръавун айтгъан кюйде, Юсуп атасын, агъаларын ва инисин Мисрини инг тизив еринде, Рагьамсес вилаятында ерлешдире ва олагъа шондан топуракъ бере[+]. 12Атасына, агъасына, инисине ва савлай оьзюню ожагъына Юсуп оланы санавуна гёре ашлыкъ берип тура.


Мисридеги ачлыкъ

13Мисриге ва Канъангъа къопгъан ачлыкъ шонча да гючлю бола чы, бу ерлерде ашлыкъ къалмай. 14Юсуп, ашлыкъны ерли халкъгъа сата туруп, Мисри ва Канъан топуракъларда бар бары да гюмюшню пиръавунну хазнасына жыя. 15Мисриде ва Канъанда бары да гюмюш битген сонг, мисрилилер, Юсупну янына гелип:

– Бизге ашлыкъ бер! Сени гёз алдынгда ачдан оьлюп къалайыкъмы? Бизин гюмюшюбюз битди, – дей.

16– Гюмюшюгюз битди буса, гьайван-малыгъызны гелтиригиз, ашлыкъны гьайван-малгъа алышдырарман, – дей Юсуп. 17Олар гьайван-малын гелтире. Юсуп да ашлыкъны атлагъа, къойлагъа, эчкилеге, сыйырлагъа ва эшеклеге алышдырмагъа башлай. Шо йыл Юсуп ашлыкъны олагъа гьайван-малгъа алышдырып берип тура.

18Олар, артындагъы йыл гелип, булай дей:

– Бийибиз, сенден яшырып не этейик, бизин бары да гюмюшюбюз ва гьайван-малыбыз сагъа гёчдю. Сагъа бермеге къаркъарабыздан ва топурагъыбыздан къайры бир затыбыз да къалмады. 19Гертилей де, топурагъыбыз да булан бирче сени гёз алдынгда оьлюп къалайыкъмы? Бизин ва бизин топурагъыбызны ашлыкъгъа алышдырып ал. Топурагъыбыз да булан бирче биз пиръавунну къуллары болуп къалайыкъ. Тек биз ачыбыздан оьлюп къалмасын учун, сен бизге урлукъ бер, топурагъыбыз бошуна къалмасын.

20Шолай Юсуп пиръавунгъа Мисридеги бары да топуракъланы сатып ала. Бары да мисрилилер авлакъларын сатып бере, неге тюгюл ачлыкъ шолай гючлю болгъан. Пиръавун бютюн топуракъгъа ес болуп токътай. 21Юсуп Мисрини бары халкъын пачаны къуллары эте. 22Юсуп янгыз дин къуллукъчуланы[†] топуракъларын сатып алмай. Неге тюгюл, дин къуллукъчулагъа пиръавундан пай тие болгъан, олар да шо пайындан амал эте болгъан. Шо саялы олар оьзлени топуракъларын сатмай.

23Юсуп мисрилилеге булай дей:

– Тынглагъыз! Мен сизин авлакъларыгъызны ва сизин оьзюгюзню сатып алдым. Гьали урлукъ алып, авлакълагъа чачыгъыз. 24Энниден сонг тюшюмюгюзню беш пайындан бир пайын пиръавунгъа берерсиз. Къалгъан дёрт пайын буса урлукъгъа да, оьзюгюзге де – уьюгюздегилеге, яшларыгъызгъа – ашамагъа къоярсыз.

25– Сен бизин оьлюмден къутгъардынг! Сен бизге рагьму этдинг, бийибиз. Энниден сонг биз пиръавунну къулларыбыз, – деп жавап бере мисрилилер.

26Юсуп токъташдыргъан къайда Мисриде буссагьат да юрюлюп тура: пиръавунгъа тюшюмню беш пайындан бир пайы бериле. Пиръавун янгыз дин къуллукъчуланы топуракъларына ес тюгюл.


Якъубну тилевю

27Исрайыллылар[†] Мисриде, Гошен топуракъда ерлеше. Олар шонда топуракълагъа ес бола ва шонда оланы яшлары тувуп, артып тербей. 28Якъуб Мисриде он етти йыл яшай. Савлай алгъанда буса, юз къыркъ етти йыл яшай.

29Ол оьлмеге заманы етишгенде, Юсупну чакъырып, булай дей:

– Магъа рагьму эт, бутума да тийип, тилевюмню кютежекге ант эт: мени Мисриде гёмюп къойма! 30Мен оьлгенде, мени Мисриден алып гетип, ата-бабаларымны къабурунда гём.

– Сен айтгъан кюйде этермен, – деп жавап бере Юсуп[+].

31– Ант эт, – дей Исрайыл. Юсуп ант эте. Тёшекде ятып турагъан Исрайыл башын ие[+].

#### 48


Якъуб Манассаны ва Апрайимни шабагьатлай

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Юсуп,[†] атасы авругъанны эшитип, уланлары Манассаны ва Апрайимни де алып, ону янына геле. 2Якъубгъа:[†]

– Уланынг Юсуп геле тура, – деп билдире. Якъуб, гючюн-къуватын да жыйып, ятгъан еринде олтура 3ва Юсупгъа булай дей:

– Канъан[†] топуракъдагъы Луз шагьарда магъа Къудратланы Еси Аллагь гёрюндю. Ол, мени шабагьатлай туруп: 4«Мен сагъа наслу бережекмен ва сени артдыражакъман, сенден таба хыйлы халкъланы амалгъа гелтирежекмен. Бу топуракъны сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен», – деп айтды[+].

5Якъуб булай давам эте:

– Мен Мисриге гелгинче, сени Апрайим, Манасса деген уланларынг тувду. Гьали энни сени уланларынг меники болажакъ. Олар Раубим, Симон булан бир тенг болажакъ. 6Олардан сонг тувгъан уланларынг буса сеникидир, тек олар оьзлени варислик пайларын агъаларыны пайларындан таба алажакъ. 7Мен Месопотамиядан къайтагъанда, Канъан топуракъда, Эпратаны ювугъунда къатыным Рагьил[†] гечинди. Ону шонда, гьали Байтлагьам деп айтылагъан Эпратагъа барагъан ёлда, гёмдюм[+].

8Исрайыл,[†] Юсупну уланларына къарап:

– Булар кимлердир? – деп сорай.

9– Булар Аллагь магъа Мисриде берген уланларым, – деп жавап бере Юсуп.

– Оланы магъа ювукъгъа гелтир, мен оланы шабагьатлайым, – дей Якъуб.

10Къартлыгъындан Исрайылны гёзлери бек осал гёре болгъан. Юсуп яшларын ону янына гелтире. Исрайыл, яшланы къучакълап, оьбе. 11Ол Юсупгъа булай дей:

– Мен сени гёрермен деп умут да этмей эдим, тек Аллагьны яхшылыгъындан сени яшларынгны да гёрдюм.

12Юсуп, Исрайылны тобукъларында олтургъан яшланы да алып, атасыны алдында тобукъдан туруп баш ура. 13Уланларын Исрайылны алдына гелтиргенде, Апрайим Юсупну онг янында (Исрайылны буса сол янында), Манасса буса сол янында (Исрайылны онг янында) болгъан. 14Тек Исрайыл онг къолун гиччиси Апрайимни башына сала, сол къолун буса уллусу Манассаны башына сала. Шоллукъда Исрайылны къоллары чатыраш салынып къала.

15Исрайыл Юсупгъа булай дей:

– Оьзюню алдында аталарым Ибрагьим,[†] Исгьакъ[†] яшагъан
Аллагьым бу яшланы шабагьатласын.
Гьар заман да, бугюнге ерли де
мени Къойчумдай болгъан Аллагьым,
16бары яманлыкълардан мени Къутгъаргъан
Малайик[†] бу яшланы шабагьатласын.
Мени атым ва аталарыбыз Ибрагьимни,
Исгьакъны атлары шо уланъяшлардан таба яшап къалсын.
Олагъа кёп наслулар болсун.

17Юсуп, атасы онг къолун Апрайимге салгъанны гёрюп, бу ишге рази болмай. Манассаны башына салмакъ учун, ол атасын къолун тута.

18– Ол тюгюл, атам. Муна биринчи уланым, онг къолунгну ону башына сал, – дей Юсуп.

19– Билемен, уланым. Манассадан да уллу халкъ амалгъа гележек. Амма гиччиси Апрайим оьр чыгъажакъ, ону наслуларындан кёп халкълар амалгъа гележек, – дей Исрайыл[+].

20Шо гюн Исрайыл оланы булай шабагьатлай:

– Исрайыллылар бир-бирин сизин атларыгъыз булан шабагьатлай туруп: «Аллагь сени Апрайим йимик, Манасса йимик этсин дагъы», – деп айтажакъ.

Шолай Исрайыл Апрайимни даражасын Манассадан артыкъ эте.

21Сонг Исрайыл Юсупгъа:

– Мен узакъ къалмай оьлежекмен. Тек Аллагь сизин булан болуп туражакъ, сизин аталарыгъызны топуракъларына къайтаражакъ. 22Мен сагъа агъаларынгдан, инингден артыкъ затны беремен: Шекем тавну беремен. Мен ону амурлулардан къылычымны, огъумну гючю булан алгъанман, – дей.

#### 49


Якъуб уланларын шабагьатлай

1[•]Якъуб,[†] уланларын да чакъырып, булай дей:

– Жыйылыгъыз, сизге гележекде не болажакъны айтып берейим.

2Жыйылып тынглагъыз, мени уланларым.
Атагъыз Исрайылгъа[†] тынглагъыз!
3Раубим, мени биринчи уланым, мени къуватым,
эргишилик къуватымны башлапгъы емиши,
намусда, къудратда барындан да оьрдеги!
4Амма сен ташгъын сувлардай къавгъалап айландынг,
сен дагъы биринчи болмажакъсан.
Атангны орунлугъуна гирип,
мени ятывумну биябур этдинг![+]
5Симон, Леви – агъа-инилер,
оланы къылычлары вагьшиликни савутудур![+]
6Мен олар булан тилбир болмажакъман,
оланы жыйыны булан да гьеч аралыгъым болмажакъ.
Олар, къазапланып, адамланы[†] оьлтюрдю
ва йыбанч учун оьгюзлени паралады.
7Налат болсун оланы шо вагьши оьчлюгюне
ва шо къагьрулу къазапланывуна!
Оланы Якъубну уланларыны арасында яйып къояжакъман,
Исрайылны уланларыны арасында чачып къояжакъман![+]
8Ягьуда,[†] агъа-инилеринг сени макътажакъ!
Къолунг душманланы елкелерине салынып тура.
Агъа-инилеринг, алдынгда тобукъдан туруп,
сагъа баш уражакъ.
9Сен яш арсланкъаплан йимиксен, Ягьуда.
Гьавдагъы тюшюмюнгден къайтып гелесен, уланым.
Ол эркек арсланкъапландай,
тиши арсланкъапландай тизден туруп токътагъан:
ону тургъузуп болажакъ кимдир[+]?
10Ягьуданы къолундан пачаны таягъы тюшмежек,
гьакимликни таягъы ондадыр.
Заман гележек, огъар абур этилежек,
огъар кёп халкълар бойсынажакъ[+].
11Ол эшегин юзюм борлагъа,
къодугъун да инг тизив борлагъа байлажакъ.
Ол опуракъларын чагъырда
ва гийимин юзюмню къанында[†] чаяжакъ.
12Ону гёзлери чагъырдан да къара,
тишлери сютден де акъ.
13Забулун[†] гемелер гелип
токътайгъан денгиз ягъада яшажакъ.
Ону топурагъыны дазусу Сайданны ягъында.
14Иссакар юклени арасында ятып
токътагъан къатты эшекдир.
15Ол ял алагъан ери яхшы экенни,
бу топуракъ гёзел экенни гёргенде,
аркъасын юкню тюбюне салып,
къулдай загьмат тёкме гиришежек.
16Дан оьзюню халкъына Исрайылны бир къавумуна йимик
гьакимлик этежек[+].
17Дан ёлдагъы йылан, ёлдагъы агъулу йылан болажакъ.
Ол атны аягъындан тигежек
ва атлы ерге йыгъылып тюшежек.
18Раббим, Сенден къутгъарылывну къаравуллайман![+]
19Гатгъа талавурчулар чапгъын этежек,
амма Гат, оланы къувуп, чангын чыгъаражакъ.
20Аширни топурагъы яхшы рызкъыны,
пачагъа лайыкълы рызкъыны гелтирежек.
21Наптали[†] эркинликде тизив балалар
къозлайгъан маралдыр.
22Юсуп[†] берекетли юзюм борладыр,
булакъны къырыйындагъы берекетли юзюм борладыр.
Ону бутакълары тамгъа ябушуп оьсюп къалгъан.
23Окъчулар огъар чапгъын этди.
Олар огъар атышды, артындан тербенди.
24Тек ону жаясы гьаман да къатты болуп чыкъды.
Неге тюгюл, ону къолларындагъы гюч
Якъубну Къудратлы Аллагьындан,
Къойчудан, Исрайылны Ярындан амалгъа геле![+]
25Сагъа ата-бабаларынгны Аллагьы кёмек этежек.
Къудратланы Еси Аллагь
сени бийик кёклени шабагьаты,
терен айланманы шабагьаты, эмчеклени
ва ана къарынны шабагьаты булан шабагьатлажакъ.
26Атагъызны шабагьатлары
бырынгъы тавланы шабагьатларындан,
эсги тёбелени чомартлыгъындан артыкъдыр.
Шо шабагьатлар Юсупну башыны уьстюнде,
агъа-инилени оьз арасында танглангъаныны
башыны тёбесинде болсун дагъы[+].
27Буньямин[†] йыртгъыч бёрюдюр.
Эртенлер гьавдан тюшгенин ашажакъ,
ахшамлар къалгъанын пайлажакъ.

28Муна Исрайылны он эки де къавуму ва атасы оланы гьарисине этген шабагьаты. Ол гьар къавумгъа оьз шабагьатын эте.


Якъубну оьлюмю

29Якъуб уланларына булай дей:

– Узакъ къалмай мен атамны янына, ахыратгъа[†] гёчежекмен. Мени ата-бабаларымны янында, гьетли Эпронну авлагъындагъы анакъда гёмерсиз. 30Шо анакъ Канъан[†] топуракъда, Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъында ерлешген. Авлакъны гёмеген ер этмек учун, Ибрагьим[†] гьетли Эпрондан сатып алгъан. 31Шонда Ибрагьим булан ону къатыны Сара,[†] Исгьакъ[†] булан ону къатыны Ребека[†] гёмюлген. Шонда мен Лияны да гёмгенмен[+]. 32Авлакъ да, шондагъы анакъ да гьетлилерден сатылып алынгъан.

33Якъуб, уланларына шулай насигьат да этип, тёшегинде ятып оьле ва ата-бабаларыны янына гёче.

#### 50

1Юсуп[†] атасыны сюегине къапланып йылай, ону бетинден оьбюп тербей. 2Ол, оьзюню эмчи къулларына Исрайылны[†] сюегин, дарманлап, чиримейген этмеге буюра. 3Эмчилер тийишли кюйде къыркъ гюнню ичинде, сюекни дарманлап, ону чиримейген эте. Мисрилилер оьлюге етмиш гюн яс эте.

4Яс битген сонг, Юсуп пиръавунну вазирлерине булай тилей:

– Ярай буса, пиръавунгъа айтыгъыз: 5оьлгенде мен оьзюн Канъан[†] элде алданокъ гьазирлеген къабурда гёмежекге атам магъа ант этдирди. Магъа барып атамны гёмюп гелмеге ихтияр берсин деп тилеймен, сонг буса къайтып гележекмен.

6Пиръавун огъар:

– Барып, атангны гёмюп гел. Берген антынгны кют, – деп, изну бере.

7Юсуп атасын гёммеге ёл чыгъа. Ону булан пиръавунну бары да вазирлери, баш къуллукъчулары, Мисрини бары да тамазалары, 8Юсупну бары да уьюндегилер, бары да агъалары, иниси ва атасыны уьюндегилер де ёлгъа тюше. Гошен топуракъда янгыз яшлар ва гьайван-мал къала. 9Ону арты булан атарбалар ва атлы асгерлер юрюй. Олар кёп болгъан.

10Олар Урдунну[†] ари ягъындагъы Горен-Ататгъа етишгенде, уллу ва гючлю яс эте. Олар Юсупну атасына етти гюн яс эте. 11Шо ерде яшайгъан канъанлылар,[†] Горен-Ататны иннырында этилеген ясны гёрюп:

– Мисрилилер не гючлю йылай! – дей. Шо саялы Урдунну ари ягъындагъы шо ерге Абел-Мисрайим[*]деп айтыла.

12Шолайлыкъда, уланлары атасыны буйругъун кюте. 13Ону сюегин Канъангъа гелтирип, Ибрагьим[†] бир заман гьетли Эпрондан гёмеген ер этмек учун сатып алгъан Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме[+]. 14Гёмюп битген сонг, Юсуп, ону агъалары, иниси ва булар булан гелгенлени барысы да Мисриге къайта.


Юсуп агъаларына рагьму эте

15Атасы оьлген сонг, Юсупну агъаларына ой тюше. Олар:

– Балики, Юсупну бизге гьали де ачуву бардыр? Балики, оьзюне этген ишлерибиз саялы, ол бизден оьч алмагъа сюер? – дейлер.

16-17Олар Юсупгъа булай айтып йибере:

– Оьлгюнче атабыз сагъа: «Тилеймен, агъаларынгны, инингни гюнагьын, оланы айыбын, сагъа этген яманлыгъын гечип къой», – деп айтарсыз деп насигьат этген эди. Бизден геч, биз сени атангны Аллагьыны къулларыбыз чы! Юсуп, бу сёзлеге тынглай туруп, йылай.

18Агъалары, гелип, ону алдында ерге къапланып ятып:

– Муна, биз сени къулларынгбыз! – дей.

19Юсуп булай дей:

– Къоркъмагъыз! Мен Аллагьманмы? 20Сиз магъа яманлыкъ этмеге сюйген эдигиз, Аллагьны къадарына гёре буса, шо магъа яхшылыкъгъа айланды. Шо саялы нечесе адам[†] къутгъарылды! 21Къоркъмагъыз! Мен сизин, сизин яшларыгъызны гьайын этежекмен. Юсуп оланы шолай рагьатландыра ва гёнгюн ала.


Юсупну оьлюмю

22Шолай Юсуп савлай атасыны тухуму да булан бирче Мисриде ерлеше. Ол юз он йыл яшай. 23Юсуп Апрайимни яшларыны яшларын да гёре. Ол Манассаны уланы Макирни янгы тувгъан яшларын да къучагъына ала[+].

24Юсуп агъаларына, инисине булай дей: «Узакъ къалмай мен оьлежекмен. Амма Аллагь гертилей де сизге кёмек этежек. Сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] бережекмен деп ант этген топурагъына алып гетежек»[+]. 25Сонг Юсуп Исрайылны уланларын, Аллагь оьзлени шо топуракъгъа алып гетгенде, олар оьзюню сюегин Мисриден алып гетежекге ант этдире[+]. 26Юсуп юз он йыллыкъ чагъында оьле. Ону сюегин дарманлап, чиримейген этип, Мисриде бир къабургъа сала.

### Чыгъыш

#### Чыгъыш

Чыгъыш


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту


Чыгъыш

«Тавратны» экинчи китабы Исрайылны халкъыны амалгъа геливюн – Якъубну наслуларыны Мисридеги есирликден азат болувун ва олагъа Къанунну савгъат этивню суратлай. Бу агьвалатлар гьалиден уьч минг йыллардан да кёп алъякъда юрюлген (тарихчилени арасында шо агьвалатланы мекенли тархларына байлавлу бирлик ёкъ).

Китапны биринчи гесегинде (1–19-нчу башларда) Мусаны гьакъында хабар юрюле. Аллагь Мусаны Оьзюню халкъын Мисриден чыгъарсын деп танглай. Китапны экинчи гесегинде буса (20–40-нчы башлар) Аллагьны Оьзюню халкъы булангъы Разилешивю, Къанунну савгъат этивю гьакъында сёйлене. Аллагьны он буйругъу Къанунну оьзеги болуп токътай (20:2-17). Эсгермеге герек, тап шо буйрукълар гьалиги девюрде кёп халкъланы къылыкъ къайдаларыны кюрчюсю болуп токътагъан.

Аллагь Мусагъа ва къалгъан халкъгъа бир ягъадан Оьзюню къанунларын, токъташдырывларын, Оьзюню хасиятын ва герти атын ачыкъ эте. Ол Мусагъа къурбан этеген ерни, Сыйлы чатырны нечик къурма тарыкъны мекенли кюйде англатып бере. Сыйлы чатыр буса исрайыллылар оьзлер булан алып юрюме герекли сыйлы ери, ичинде Аллагь Оьзюню халкъыны арасында болма тарыкълы ери болгъан (25–30-нчу башлар). Аллагь ягъадан къарап турмай; Ибрагьимни, Исакъны ва Якъубну наслуларын азат этмек учун, олагъа Оьзю де ваъда этгени йимик, Ол дюньядагъы тарихи барышгъа баш къоша. Шо бир вакътини ичинде китапда инсанлар гьар абатда Мусагъа гёрсетеген къаршы турувланы гьакъында да сёз юрюле: гьамангъы къулчулукъ олагъа белгисиз азатлыкъдан эсе къоркъунчсуз гёрюнегендей бола. Яратылывну китабында йимик, Чыгъышны игитлери де гьар-бир янындан алынып суратлана, оланы кемчиликлери ва терсликлери яшырылмайлы гёрсетиле.

#### 1


Зулмулангъан исрайыллылар

1Исрайылны[†] (ону башгъа аты – Якъуб)[†] уланлары, гьариси оьзюню уьягьлюсюн де алып, атасы булан Мисриге геле. Муна оланы атлары: 2Раубим, Симон, Леви ва Ягьуди; 3Иссакар, Забулун[†] ва Буньямин;[†] 4Дан ва Наптали;[†] Гат ва Ашир[+]. 5Якъубну бары да наслуларыны санаву етмиш болгъан. Юсуп[†] буса шо заман Мисриде болгъан[+].

6Юсуп, ону агъалары ва бары да шо девюрдеги наслу оьлген болгъан.

7Исрайыллылардан яшлар кёп тува болгъан. Олар бек артып тербей. Исрайыллыланы санаву шолай кёп болуп, гючлю болуп гете чи, олар гьатта бютюн уьлкени толтуруп къоя.

8Заман гетип, Мисриде янгы пача тахгъа минип олтура. Ону Юсупну гьакъында билегени болмагъан[+]. 9Мисрини пачасы пиръавун халкъына булай дей:

– Къарагъыз чы, исрайыллылар бизден эсе кёп ва гючлю болуп бара. 10Гелигиз, гьакъыллы кюйде иш гёрейик, ёгъесе олар дагъы да кёп болажакъ. Эгер де дав башланып къалса, исрайыллылар, душманларыбызны янын да тутуп, бизге къаршы чыгъажакъ ва уьлкебизден чыгъып гетежек.

11Ихтиярсыз загьмат да булан исрайыллыланы гьалсыз этмек учун, мисрилилер оланы уьстюне тергевчюлени сала. Пиръавунну мал-матагьын сакъламакъ учун, олар Питом ва Рагьамсес деген шагьарланы къуруп бере[+]. 12Амма исрайыллыланы артыкъ зулмулагъан чакъы, олар шончакъы артып да тербей. Исрайыллылар шонча да кёп болуп гете чи, мисрилилер олардан къоркъма башлай. 13Мисрилилер оланы вагьши кюйде загьмат тёкме борчлу эте. 14Исрайыллыланы саман керпич гесдире, къурулушда ишлеме ва шолай да авлакъда ишлеме борчлу эте туруп, мисрилилер оланы авур гьалгъа сала; бир де аямагъан кюйде исрайыллыланы бары да шо авур ишлени кютме борчлу эте.

15Пиръавун Шипра ва Пуа деген ягьуди энечилеге булай дей:

16– Сиз ягьуди къатынланы яш тапдырагъанда, ким тувагъанына къарагъыз: эгер улан тувса – ону оьлтюрерсиз, эгер де къыз тувса – сав къоярсыз.

17Тек энечилер Аллагьдан къоркъа болгъан, шо саялы да пиръавунну буйругъун кютмей. Олар уланланы сав къоя. 18Пиръавун, энечилени чакъырып:

– Сиз шолай неге этесиз? Уланланы неге сав къоясыз? – деп сорай.

19Энечилер огъар:

– Ягьуди къатынлар мисрили къатынлар йимик тюгюл. Олар къатты тиштайпалар, энечилер гелгинче де табып къутула, – деп жавап бере.

20Шо саялы Аллагь энечилеге рагьмусун гёрсете, халкъ буса артып, дагъы да кёп болуп гете. 21Энечилер Оьзюнден къоркъагъаны учун, Аллагь олагъа савгъат гьисапда уьягьлюлер ва авлетлер бере.

22Шо заман пиръавун оьзюню халкъына:

– Ягьудилени гьар тувгъан уланын Нил оьзенге ташлагъыз, къызларын буса сав къоюгъуз, – деп буйрукъ[†] бере.

#### 2


Муса тува

1Левини тухумундагъы бирев оьзюне шо тухумдан къатын ала[+]. 2Шо къатын, айлы да болуп, улан таба. Яшы бир аламат экенни гёрюп, анасы ону уьч айны узагъында яшырып сакълап тура. 3Дагъы яшырма болмагъанда, къамушдан этилген земгилни де алып, огъар сылама да, къарамай да сюрте. Анасы яшны земгилни ичине сала ва Нил оьзенни ягъасындагъы къамушлукъну ичинде къоюп къоя. 4Нарыстаны къызардашы, арекде де токътап, эркъардашына не болар экен деп къарап токътай. 5Шо вакътиде пиръавунну къызы къаравашлары да булан киринмек учун Нилге геле. Ол къамушлукъну ичиндеги земгилни гёре ва шону алмакъ учун къаравашын йибере. 6Пиръавунну къызы земгилни ачгъанда, нарыстаны гёре. Нарыста йылап тура болгъан, шо саялы да ону къызгъана.

– Бу – ягьуди яшланы бириси, – дей пиръавунну къызы.

7Шо заман нарыстаны къызардашы огъар:

– Сагъа нарыстаны ичирип берсин учун, мен барып бир яш ичиреген ягьуди къатынны гелтирейимми? – деп сорай.

8– Яхшы, бар, – деп жавап бере пиръавунну къызы.

Къызъяш барып, нарыстаны анасын гелтире. 9Пиръавунну къызы огъар:

– Бу нарыстаны алып, магъа ичирип бер. Мен сагъа шону гьагъын берермен, – дей.

Къатын, нарыстаны да алып, ону ичире. 10Яш оьсгенде, къатын ону пиръавунну къызына элтип бере. Пиръавунну къызы яшны оьзюне улан этип ала. «Мен ону сувдан чыгъардым», – деп де айта туруп, ол яшгъа Муса[†][*] деп къоя.


Муса Мидьянгъа къача

11Муса торайгъанда, бир керен оьзюню къавумдашларыны янына бара ва олар нечик авур ишни кютегенни гёре. Ол бир мисрили оьзюню къавумдашы ягьудини тюегенни гёре. 12Бурулуп айланасына да къарап, Муса бирев де ёкъну гёре. Ол мисрилини оьлтюре де ва ону сюегин къайыргъа басдырып яшырып къоя.

13Муса артындагъы гюн къыргъа чыкъгъанда, бир-бири булан ябушагъан эки ягьудини гёре. Муса оланы гюч этип турагъанына:

– Сен неге къавумдашынгны токъалайсан? – деп сорай.

14Ол:

– Бизин уьстюбюзге сени гьаким де, дуванчы да этип ким салгъан? Мисрилини оьлтюргенинг йимик, мени де оьлтюрме сама сюймеймисен? – деп жавап бере.

Муса, къоркъуп: «Мен этген иш белгили болгъангъа ошай», – деп ойлаша.

15Шо гьакъда эшитген пиръавун Мусаны жазалама сюе. Тек Муса ондан къачып къутула ва мидьянлыланы[†] уьлкесинде орунлаша. Бир керен ол къуюну къырыйында олтуруп турагъанда, 16мидьянлы дин къуллукъчуну[†] етти къызы сувгъа геле. Олар къой сиривге сув ичиреген алатланы толтурмакъ учун сувгъа гелген болгъан. 17Тек къойчулар гелип, оланы къувалап тайдыра. Шо заман Муса, туруп йиберип, етти де къызны якълай ва оланы къойларына сув ичире.

18Къызлар атасы Рагъуйылны[*] янына гелгенде, ол:

– Неге сиз бугюн булай тез къайтдыгъыз? – деп сорай[+].

19Олар:

– Бир мисрили бизин къойчулардан якълады. Ол, гьатта бизге сув алып да берип, къой сиривюбюзню ичирди, – деп жавап бере.

20– Ол къайдадыр дагъы? – деп сорай атасы къызларына. – Неге сиз ону къоюп къайтдыгъыз? Ону бизин булан бирче ашама чакъырыгъыз.

21Муса гележекде болажакъ ишлени алданокъ билдиреген мидьянлыны уьюнде къалма разилеше. Ол да Мусагъа оьзюню къызы Сиппурну къатын этип бере. 22Сиппур улан таба. Муса: «Мен ят ерлерде орунлашдым», – деп де айта туруп, огъар Гершом[*] деп къоя.

23Арадан кёп заман гетген сонг, Мисрини пачасы оьле. Исрайыллылар[†] буса, къулчулукъда инжинип, оьзлеге кёмек къаравуллай. Оланы къулчулукъдагъы языкъ гьалы Аллагьгъа етише. 24Аллагь оланы агь урувун эшите ва Оьзю Ибрагьим,[†] Исгьакъ[†] ва Якъуб[†] булан этген разилешивюн[†] эсге ала[+]. 25Исрайыллылагъа да къарап, Аллагь оланы гьалына тергев бере[+].

#### 3


Муса ва яллайгъан уьлкю

1Муса[†] къайнатасы Итрону сиривюн сакълап тура болгъан. Итро мидьянлы[†] дин къуллукъчу[†] болгъан. Муса сиривюн йыракъдагъы дангылгъа гьайдай ва Аллагьны таву гьисапланагъан Гьорипге[†] геле[+]. 2Шонда огъар яллайгъан тегенек уьлкюню ичиндеги ялында Раббибизни Малайиги гёрюне. Муса ялын къуршап алгъан уьлкю ялламайгъанын гёре. 3Ол: «Барып бу зор гьайранлыкъгъа къарайым чы – уьлкю неге ялламай экен», – деп ойлаша.

4Раббибиз Муса къарамакъ учун гелгенни гёргенде, уьлкюню ичинден таба:

– Муса! Муса! – деп чакъыра.

Муса:

– Мен мунаман, – деп жаваплана.

5– Ювукъ гелме, – дей Аллагь. – Аякъгийимингни чеч, неге тюгюл де сен эретургъан ер сыйлы[†] топуракъдыр.

6Ол:

– Мен сени атангны Аллагьыман, Ибрагьимни[†] Аллагьыман, Исгьакъны[†] Аллагьыман ва Якъубну[†] Аллагьыман, – дей.

Шону эшитгенде, Муса бетин ябып токътай, неге тюгюл де Аллагьгъа къарама къоркъа[+].

7Раббибиз булай дей:

– Мен Мисриде Оьзюмню халкъымны зулмуланагъанын гёрдюм, олар оьзлени уьстюндеги тергевчюлени гьакимлигини тюбюнде агь урагъанын эшитдим ва оланы азап чегегенин билдим. 8Халкъымны мисрилилени зулмусундан азат этип, оланы шу топуракъдан чыгъармакъ учун, Мен кёклерден тюшдюм. Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан яхшы, тарлыкъ этмейген топуракъгъа – канъанлыланы,[†] гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы элине чыгъаражакъман[+]. 9Муна, Мен исрайыллыланы[†] оькюрюп йылайгъанын эшитдим. Мен мисрилилер оланы зулмулайгъан кююн гёрдюм[+]. 10Гьали буса бар, Мен сени пиръавунну янына йиберемен. Барып, Мисриден Мени халкъым болгъан исрайыллыланы чыгъар.

11Тек Муса Аллагьгъа:

– Пиръавунну янына да барып, Мисриден исрайыллыланы чыгъарар йимик, мен ким болуп къалгъанман? – дей.

12Аллагь булай жавап бере:

– Мен сени булан болажакъман. Мен сагъа йиберген белги шу болур: сен халкъны Мисриден чыгъарып битгенде, сиз Аллагьгъа шу тавда токътап къуллукъ этежексиз.

13Муса Аллагьгъа булай дей:

– Мен, исрайыллыланы алдына да чыгъып, олагъа: «Аталарыгъызны Аллагьы мени сизин яныгъызгъа йиберди», – дермен, олар буса: «Ону аты кимдир?» – деп сорар. Мен не деп жавап берейим?

14Аллагь Мусагъа булай жавап къайтара:

– МЕН БАРМАН! Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Оьзюне МЕН БАРМАН деп айтылагъан йиберди», – деп айтыгъыз[+].

15Дагъы да Аллагь Мусагъа булай дей:

– Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы йиберди», – деп айт.

Будур гьар даимге де Мени атым.
Наслулардан наслулагъа
Мени атымны шолай айтып юрюжеклер.

16Сен барып, Исрайылны тамазаларын да жыйып, олагъа: «Раббибиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы, магъа гёрюнюп: „Мен сизге къарап турдум ва сизге Мисриде янашагъан кюйню гёрдюм. 17Мен сизин оьзюнде сиз ярлылыкъда яшап турагъан Мисриден алып, канъанлыланы, гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, ябуслуланы ва гьивлилени сют булан бал агъагъан топурагъына чыгъарма деп ваъда[†] этемен“, – деди», – деп айт. 18Исрайылны тамазалары сагъа тынглажакъ. Шо заман сен де, тамазалар да, Мисрини пачасыны янына да барып, огъар: «Бизге Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, гёрюндю. Бизин уьч гюнге дангылгъа барма къой. Шонда да барып, биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар этейик», – деп айтарсыз. 19Эгер де Мисрини пачасын зор къуватлы къолну гючю булан борчлу этмесе, ол сизин йибермежекни билемен. 20Шо саялы къолумну да гётерип йиберип, Мен оьзюнде этежек гьайранлыкълар булан Мисрини тюп этежекмен. Шондан сонг пача сизин йибережек[+]. 21Мен мисрилилени сизге яхшы янашма борчлу этежекмен, сиз де бош къолларыгъыз булан гетмежексиз[+]. 22Гьар къатынгиши хоншусундагъы мисрили къатындан тилеп алтын, гюмюш алатлар ва опуракълар алсын. Сиз шоланы оьзюгюзню уланларыгъызгъа ва къызларыгъызгъа гийдирерсиз. Мисрилилени малын сиз оьзюгюзге шолай алма болажакъсыз.

#### 4


Муса къаршы чыгъа

1Муса[†] булай жавап бере:

– Эгер де олар магъа да инанмай, тынгламай: «Сагъа Раббибиз гёрюнмеди», – десе?

2Шо заман Раббибиз:

– Сени къолунгдагъы недир? – деп сорай.

– Асатаякъ, – деп жавап бере ол.

3Раббибиз:

– Шону ерге ташла, – дей.

Муса асатаягъын ерге ташлагъанда, ол йылангъа айланып къала. Муса ондан къачып тая. 4Шо заман Раббибиз огъар:

– Къолунгну да узатып, ону къуйругъундан тут, – дей.

Къолун да узатып, Муса йыланны тута. Мусаны къолундагъы йылан асатаякъгъа айланып къала.

5Раббибиз:

– Бу иш исрайыллылар[†] Рабби, оланы аталарыны Аллагьы, Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны[†] Аллагьы ва Якъубну[†] Аллагьы, сагъа гёрюнгенине инансын учун этилди, – дей.

6Сонг Раббибиз:

– Къолунгну къойнунга сукъ, – дей.

Муса къолун къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу югъагъан гён аврувдан[†] къардай ап-акъ болуп къала.

7– Гьали къолунгну къайтып къойнунга сукъ, – дей Раббибиз.

Муса къолун къайтып къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу, савлай къаркъарасы йимик, тап-таза[†] болуп къала.

8Раббибиз булай дей:

– Эгер исрайыллылар сагъа инанмаса ва биринчи муъжизат оланы мюкюр этмесе, олар экинчисине инанажакъ. 9Эгер де олар эки де муъжизатгъа инанмаса ва сагъа тынгламаса, Нилден чомуп сув алып, ерге тёгерсен, шо заман сув къангъа[†] айланып къалажакъ.

10Муса Раббибизге булай дей:

– Гьей Есим, мен алда да сёзге пасигь тюгюл эдим. Гьали Сен Оьзюнгню къулунг болгъан мени булан сёйлеген булан да башгъа пасигь болуп къалмадым. Мен аста, яхшы англашылмайгъан кюйде сёйлеймен.

11Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Инсангъа тилни берген Кимдир? Ону сангырав неде тилсиз этеген Кимдир? Ону гёреген неде сокъур этеген Кимдир? Мен, сизин Раббигиз, тюгюлменми дагъы[+]? 12Гьасили, бар. Мен сагъа сёйлеме де кёмек этежекмен, не айтма тарыкъны да уьйретежекмен.

13Тек Муса:

– Гьей Есим, тилеймен, ким буса да бир башгъаны йибер, – дей.

14Раббибиз, Мусагъа къазапланып йиберип, булай дей:

– Сени агъанг, левили Гьарун[†] тюгюлмю дагъы? Мен билемен, ол яхшы сёйлеп бажара. Гьарун сени къаршыламакъ учун чыгъып да битген. Сени гёрсе, ол сююнежек. 15Сен Гьарунгъа бары затны англатарсан ва огъар не айтма тарыкъны етишдирерсен. Сизин экевюгюзден таба Мен сёйлежекмен ва сизге не этме герекни уьйретежекмен. 16Пайхаммар Аллагьны сёзлерин нечик айтажакъ болгъан эди буса, Гьарун да халкъгъа сени сёзлерингни айтып бережек. 17Оьзюнг булан шу асатаякъны да ал: шону булан сен муъжизатлар гёрсетежексен.


Муса Мисриге къайта

18Муса, къайнатасы Итрону янына да гелип, огъар:

– Магъа Мисридеги къардашларымны янына къайтма ихтияр берсенг, олар сав сама да дюрмю экен – бир къарап гелер эдим, – дей.

Итро:

– Бар, эсен-аман къайт, – дей.

19Мидьянда[†] Раббибиз Мусагъа:

– Мисриге къайт: сени оьлтюрме сюегенлер оьлген, – дей[+].

20Муса, къатыны булан уланларын да алып, оланы эшекге де миндирип, Мисриге багъып ёл чыгъа. Ол оьзю булан Аллагьны асатаягъын да ала.

21Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен Мисриге къайтгъанда, пиръавунну алдында шо гьайран ишлени этерсен. Шону учун сагъа гюч бергенмен. Мен буса ону юрегин къайпанмайгъан этежекмен, ол да Мени халкъымны йибермежек. 22Шо заман пиръавунгъа булай айт: «Раббибиз: Исрайыл – Мени уланымдыр, башлапгъы авлетимдир, – дей. 23Мен сагъа: „Уланымны Магъа сужда этмек учун йибер“, – деген эдим. Сен ону йибермединг, гьали буса Мен сени башлапгъы уланынг болгъан уланынгны оьлтюремен».

24Ёл чыкъгъанда, гече къалагъан ерде, Раббибиз Мусаны янына геле ва ону оьлтюрме сюе[*]. 25Тек Сиппур, итти таш бичакъны да алып, уланын сюннетлей ва гесилип тайдырылгъан гесеги булан Мусаны аякъларына тие.

– Сен мени учун къанны гиевюсен, – дей Сиппур.

26Шо заман Раббибиз Мусаны янындан тая. («Къанны гиевю» деп Сиппур сюннетлевню гьакъында айта болгъан.)

27Раббибиз Гьарунгъа:

– Мусаны къаршылама дангылгъа бар, – дей.

Гьарун барып, Аллагьны тавуну этегинде Мусаны къаршылай ва ону оьбе. 28Муса Гьарунгъа Раббибиз оьзюн не мурат булан йибергенни, Ол оьзюне гёрсетме буйрукъ[†] этген бары да муъжизатланы гьакъында хабарлай. 29Муса ва Гьарун барып исрайыллы тамазаланы жыя. 30Гьарун олагъа Раббибиз Мусагъа айтгъан бары да ишни хабарлай. Муса адамланы[†] алдында муъжизатлар гёрсете, 31олар да инана. Раббибиз оьзлени гьайын этгенни ва оьзлени къыйынын гёргенни эшитгенде, олар тап ерге ерли башларын да ийип Огъар макътавлар этелер.

#### 5


Исрайыллыланы Мисридеги гьалы бузукълаша

1Шондан сонг Муса[†] да, Гьарун[†] да, пиръавунну янына гелип, булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны[†] Аллагьы: «Мени халкъымны йибер, ол Мени учун дангылда байрам этсин», – деп айта.

2Пиръавун:

– Мен Оьзюне де тынглап, исрайыллыланы йиберердей Рабби ким болуп къалгъан? Мен Раббини танымайман ва исрайыллыланы да йибермеймен, – деп жавап бере[+].

3Олар булай дей:

– Бизге ягьудилени Аллагьы гёрюндю. Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа къурбанлар этмек учун, бизин уьч гюнге дангылгъа йибер. Ёгъесе, Ол бизге югъагъан аврувлар къабундуражакъ ва къылыч булан жазалажакъ.

4Пиръавун:

– Муса, Гьарун, сиз неге халкъны ишден айырасыз? Барыгъыз, ишлегиз! – деп жавап бере.

5Ол булай деп де къоша:

– Халкъны санаву артгъан, сиз буса олар ишлемегенин сюесиз.

6Тап шо гюн пиръавун ишлейгенлени уьстюнде токътап тергейгенлеге ва оланы кёмекчилерине булай буйрукъ[†] эте:

7– Гесеген керпичине къошмакъ учун, бу халкъгъа дагъы салам бермегиз – барып, оьзлер жыйсын. 8Тек олар алда нече керпич гесе эди буса, шончакъыны гесмекни талап этигиз. Гесме тарыкъ керпични санавун кемитмегиз. Олар эринчек, шо саялы да: «Барып, бизин Аллагьыбызгъа къурбан этейик», – деп ялбара. 9Олагъа дагъы да иш беригиз. Ишлесин, къайдагъы ялгъан сёзлеге де тергев бермесин.

10Тергевчюлер ва оланы кёмекчилери, чыгъып йиберип, халкъгъа булай дей:

– Пиръавун: «Мен сизге дагъы салам бермежекмен. 11Шону барып оьзюгюз табып жыйыгъыз, тек гесме тарыкъ керпични санавун кемитмежекмен», – деди.

12Салам берилмеген сонг, шону орнуна ашлыкъны оргъан сонг къалгъан тамур тюплени жыйма халкъ бютюн Мисриден ашлыкъны оргъанда къалгъан саламны жыйып тербей. 13Тергевчюлер:

– Алда саламыгъыз бар заман нечакъыны гесе эдигиз буса, гьар гюн шончакъы керпич гесигиз, – деп айта туруп, халкъны ишлеме борчлу эте.

14Пиръавунну тергевчюлери оьзлеге исрайыллыланы арасындан салынгъан кёмекчилерин тюе болгъан ва:

– Сиз неге тюнегюн, бугюн алда гесген чакъы керпич гесмедигиз? – деп соравгъа тута болгъан.

15Кёмекчилер, пиръавунну янына да гелип, булай ялбара:

– Неге сен къуллукъчуларынга шолай янашасан? 16Бизге салам бермейлер, амма керпич гесме буюралар! Бизин нечик тюеген кюйге къара чы! Бары затгъа сени халкъынг гюнагьлы.

17Пиръавун булай дей:

– Эринчеклер болмаса, эринчеклер! Шо саялы да сиз: «Барып, Раббибизге къурбан этейик», – дейгенигиз. 18Барыгъыз, ишлегиз. Сизге салам берилмежек, тек тарыкъ чакъы керпични гесме борчлусуз.

19Кёмекчилер: «Гьар гюн гесме тарыкъ чакъы керпични санавун кемитмегиз», – деген сёзлени эшитип, оьзлер балагьгъа тарыгъанын англай. 20Пиръавунну янындан чыкъгъанда, олар оьзлени къаравуллап токътагъан Мусаны ва Гьарунну гёре. 21Кёмекчилер олагъа булай дей:

– Сиз этген ишни гёрюп, Раббибиз сизин такъсырласын дагъы. Сиз пиръавунну да, ону ювукъларын да бизин гёрюп ярамайгъан этдигиз. Бизин оьлтюрсюн деп, сиз оланы къолуна къылыч тутдурдугъуз.


Аллагь исрайыллыланы къутгъарма ваъда эте

22Раббибизге де багъып, Муса булай дей:

– Есим, Сен неге бу халкъны балагьгъа тарытдынг? Сен мени не мурат булан йиберген эдинг? 23Мен, пиръавунну янына да барып, сени атынгны тутуп сёйлеме башлагъанлы, ол халкъгъа дагъы да бек вагьши кюйде янашма башлады. Сен буса Оьзюнгню халкъынгны къутгъармакъ учун, бир зат да этмейсен.

#### 6

1Шо заман Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьали сен гёрерсен Мен пиръавунгъа этерни. Зор къудратлы къолум булан ону исрайыллыланы[†] йиберме борчлу этермен; ол зор къудратлы къолум булан исрайыллыланы гьатта оьзюню уьлкесинден къувалап чыгъарар.


Раббибиз Мусагъа Исрайылны халкъын Мисриден чыгъармакъны буюра

2Аллагь Мусагъа булай айта:

– Мен Раббигизмен. 3Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] Къудратланы Еси Аллагь болуп гёрюндюм. Тек олар мени Рабби деген атымны билмей эди[+]. 4Олагъа Канъан[†] топуракъны бермек учун, Мен олар булан разилешив[†] бегетдим. Олар шо топуракъда ятлар йимик яшай эди. 5Гьали буса Мен мисрилилер оьзлени къулларына айландыргъан исрайыллыланы агь урувун эшитдим ва шо разилешивню эсиме гелтирдим. 6Гьасили, исрайыллылагъа булай деп айт: «Мен Раббигизмен ва Мен сизин мисрилилени зулмусундан къутултажакъман. Мен сизин къулчулукъдан азат этежекмен, узатгъан къолум къутгъаражакъман. Мени къарарларым зордур! 7Мен сизин Оьзюмню халкъым этежекмен ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин мисрилилени зулмусундан къутултгъан Аллагьыгъыз экенни билежексиз. 8Мен сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа берме ант этген топуракъгъа гелтирежекмен. Шо топуракъны Мен сизге есликге бережекмен. Мен Раббигизмен»[+].

9Муса Раббибизни бу сёзлерин исрайыллылагъа етишдире. Тек олар Мусагъа тынгламай, неге тюгюл де вагьши къулчулукъ оланы ругьдан тюшюрген болгъан. 10Шо заман Раббибиз Мусагъа булай дей:

11– Барып Мисрини пачасы пиръавунгъа исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айт.

12Тек Муса Раббибизге:

– Магъа исрайыллылар тынгламай болгъан сонг, пиръавун нечик тынгласын, мен чи тилкъавман? – дей.


Мусаны ва Гьарунну тайпа-тухуму

13Раббибиз Муса ва Гьарун[†] булан исрайыллыланы ва пиръавунну гьакъында сёйлей. Раббибиз оланы экевюне де исрайыллыланы Мисриден чыгъарсын деп буюра.

14Муна ата-бабаларына гёре исрайыллыланы тухумлары:

Исрайылны уллусу уланы Раубимни уланлары Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми болгъан. Булар Раубимни къавумундан чыкъгъан тухумлар[+].

15Симонну уланлары Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынны уланы Шаул болгъан. Булар Симонну тухумлары[+].

16Муна тайпа-тухумларына[†] гёре Левини уланлары: Гаршун, Кегьат ва Марари. Леви юз отуз етти йыл яшагъан[+].

17Тухумларына гёре Гаршунну уланлары Либни ва Шамьи болгъан.

18Кегьатны уланлары Амрам, Исгьар, Гьабрун ва Уззийыл болгъан. Кегьат юз отуз уьч йыл яшагъан.

19Марарини уланлары Магьли ва Муши болгъан.

Булар Левини тухумларына гёре тайпалары[+].

20Амрам оьзюню атасыны къызардашы Юкабатны къатын этип алгъан. Юкабат огъар Гьарунну ва Мусаны тапгъан. Амрам юз отуз етти йыл яшагъан[+].

21Исгьарны уланлары Корагь,[†] Непек ва Зикри болгъан[+].

22Уззийылны уланлары Мисайыл, Алисапан ва Ситри болгъан[+].

23Гьарун Амминадапны къызы, Нагьашунну къызардашы Элишэбаны къатын этип алгъан. Элишэба огъар Надапны, Абигьутну, Алиазарны ва Итамарны тапгъан[+].

24Корагьны уланлары Ассир, Элкана ва Абиасап болгъан. Булар Корагьны тухумлары[+].

25Гьарунну уланы Алиазар Путийылны бир къызын къатын этип алгъан. Ол Гьарунгъа Пингьасны тапгъан.

Булар тухумларына гёре левили тайпаланы башчыларыдыр[+].

26Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа тап оьзлеге: «Мисриден Исрайылны халкъыны асгерин чыгъарыгъыз», – деп айтгъан.

27Исрайыллыланы Мисриден чыгъармакъ учун, олар экевю де пиръавун булан сёйлеген. Олар тап шо Муса ва Гьарун.


Гьарун Мусаны орнуна сёйлей

28Раббибиз Мисриде Муса булан сёйлейгенде, 29Ол огъар:

– Мен Раббигизмен. Мисрини пачасы пиръавунгъа Мен сагъа айтагъан бары да сёзню етишдир, – деп айтгъан.

30Тек Муса Раббибизге:

– Мен тилкъавман чы, пиръавун нечик тынгласын магъа? – деген.

#### 7

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Къара гьали, Мен пиръавунгъа сен Аллагь йимик, агъанг Гьарун[†] буса сени пайхаммарынг йимик гёрюнеген кюйню этдим. 2Мени бары буйрукъларымны[†] айтып юрю, агъанг Гьарун буса пиръавунгъа исрайыллыланы[†] оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айтсын. 3Тек Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан этсем де, Мен Мисриде нечакъы кёп муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетсем де, 4ол сагъа тынгламажакъ. Шо заман Оьзюмню къолумну Мисриге бакъдырып йиберип, Мени асгерлеримни – Мени халкъымны, исрайыллыланы – бу топуракъдан чыгъаражакъман. Оьтесиз къоркъунчлу кюйде такъсырлажакъман! 5Мен, Мисрини уьстюнден къолумну да узатып, шондан исрайыллыланы чыгъаргъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

6Муса да, Гьарун да оьзлеге Раббибиз буюргъан кюйде эте. 7Пиръавун булан сёйлейгенде, Мусагъа сексен йыл, Гьарунгъа буса сексен уьч йыл бола болгъан.


Гьарунну асатаягъы йылангъа айлана

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

9– Пиръавун сизге: «Гьайранлыкъ гёрсетигиз», – дегенде, Гьарунгъа: «Асатаягъынгны алып, ону пиръавунну алдына ат», – деп айтарсан. Асатаякъ йылангъа айланып къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, пиръавунну янына да гелип, оьзлеге Раббибиз айтгъан кюйде эте. Гьарун асатаягъын пиръавунну ва ону ювукъларыны алдына багъып ташлай, шо да йылангъа айланып къала. 11Шо заман пиръавун терен гьакъыллы адамларын[†] да, сигьручуларын да чакъыра ва мисрили халмажчылар сигьручулукъну кёмеклиги булан Гьарун этгенни эте. 12Оланы гьариси оьзюню асатаягъын ташлай, шолар да йыланлагъа айланып къала. Тек Гьарунну асатаягъы оланы асатаякъларын ютуп къоя. 13Амма пиръавунну юреги къайпанмай – Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.


Биринчи такъсырлав: сувну къангъа айланыву

14Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавун къайпанмай, ол халкъны йибермей. 15Пиръавунну янына эртен, ол оьзенге чыгъагъан вакътиде бар. Йылангъа айланып къалагъан асатаягъынгны да ал ва пиръавунну Нилни ягъасында къаравуллап токъта. 16Огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, мени сагъа: „Мени халкъымны дангылда Магъа сужда этме йибер“, – деп айтма йиберген эди. Тек сен гьали болгъунча тынгламагъан кюйде турасан. 17Раббибиз сагъа Оьзю Рабби экенни билдирежегин айта. Къолумдагъы асатаягъым булан мен Нилни сувуна уражакъман, шо да къангъа[†] айланып къалажакъ. 18Нилдеги балыкъ оьлежек, оьзенни суву яман ийисли болажакъ, мисрилилер шондан ичип болмажакъ».

19Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа булай айт: «Асатаягъынгны да алып, шону Мисрини сувларыны – оьзенлени, татавулланы, кёллени ва бары да сув жыйылагъан ерлени – уьстюнде узат. Шолардагъы, гьатта агъач ва таш савутлардагъы сувлар къангъа айланып къалажакъ. Бютюн Мисри къангъа батып къалажакъ!»

20Муса да, Гьарун да Раббибиз оьзлеге айтгъан кюйде эте. Гьарун, пиръавунну ва ону ювукъларыны гёз алдында асатаягъын гётерип, Нилни сувуна уруп йибере, шо да къангъа айланып къала. 21Нилдеги балыкъ оьле. Оьзенни суву бек яман ийисли бола чы, мисрилилер шондан ичип болмай къала. Бютюн Мисри къангъа толгъан болгъан. 22Тек мисрили халмажчылар да оьзлени сигьручулугъу булан шо затны этип бере. Пиръавунну юреги дагъыдан да бек къайпанмайгъан болуп токътай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай. 23Пиръавун, болуп турагъан ишлеге гьеч агьамият бермейли, бурулуп, къаласына гирип гете. 24Мисрилилер буса, ичеген сувну чыгъармакъ учун, Нилни бою булан къуюлар къазма башлай. Олар оьзендеги сувну ичип болмай.

25Раббибиз Нилдеги сувну къангъа айландыргъанлы, етти гюн гетген болгъан.

#### 8


Экинчи такъсырлав: бакъалар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, булай деп айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 2Эгер де сен йибермесенг, Мен сени уьлкенгни бакъадан толтуруп къояжакъман. 3Нил бакъалардан выжырлап къалажакъ. Олар, оьзенден чыгъып, сени къаланга, юхлайгъан уьюнге, ятывунга, ювукъларынгны, халкъынгны уьйлерине, кёрюклеринге ва сюнкюлеринге гирежек. 4Бакъалар сагъа, халкъынга ва сени ювукъларынга атылып туражакъ».

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа:[†] «Асатаякъ тутгъан къолунгну оьзенлени, татавулланы ва кёллени уьстюнден узатып, Мисрини топурагъын бакъалардан толтуруп къой», – деп айт.

6Гьарун асатаякъ тутгъан къолун Мисрини сувларыны уьстюнден узата ва бакъалар, чыгъып, бютюн топуракъны уьстюн толтуруп къоя. 7Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан тап шо кюйде эте. Олар да Мисрини бакъадан толтуруп къоя.

8Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Раббигиз мени де, халкъымны да бакъалардан къутултсун учун, Огъар дуа этигиз. Шо заман мен халкъны Раббигизге къурбан этме йибережекмен, – дей[+].

9Муса пиръавунгъа булай дей:

– Мен оьзюнг, сени ювукъларынг ва халкъынг учун дуа этежекмен. Сен сиз де, сизин уьйлеригиз де бакъалардан азат болма тарыкъ болжалны токъташдыр. Шондан сонг бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан гетип, янгыз Нилде къалажакъ.

10– Тангала, – деп жавап бере пиръавун.

Муса булай жавап бере:

– Сен Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, ошап дагъы гьеч бирев ёкъну билсин учун, тап сен айтгъан кюйде болажакъ. 11Бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан, ювукъларынгны, халкъынгны янындан тайып, янгыз Нилде къалажакъ.

12Муса ва Гьарун пиръавунну янындан гете. Муса Раббибизден пиръавунгъа бакъдыргъан бары да бакъаланы ёкъ этсин деп тилей. 13Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте. Бакъалар уьйлени ичинде, абзарларда ва авлакъларда оьлюп къала. 14Оланы тёбе-тёбе этип жыялар. Бютюн уьлкени яман ийис къуршап ала. 15Тек бираз енгиллик гелгендокъ, пиръавунну юреги къайтып къайпанмайгъан бола ва Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламайгъан бола.


Уьчюнчю такъсырлав: сюйрюжибинлер

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа: «Асатаягъынгны да гётерип, жабардагъы хумгъа багъып ур: Бютюн Мисриде хум увакъ жибинлеге айланып къалажакъ», – деп айт.

17Олар шолай эте. Гьарун, асатаягъын да гётерип, чанггъа багъып ура. Адамлагъа[†] ва гьайван-малгъа увакъ жибин учуп ябурулуп къала. Бютюн Мисриде чанг увакъ жибинлеге айланып къала. 18Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан увакъ жибинлени чыгъарма къарай, тек болмай. Сюйрюжибинлер гьайван-малгъа ва адамлагъа ябурулуп къала. 19Шо заман халмажчылар пиръавунгъа:

– Муну Аллагь этген, – дей.

Тек пиръавунну юреги къайпанмай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.


Дёртюнчю такъсырлав: жибинлер

20Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавун оьзенге барагъанда, ону алдына чыгъып токъта. Огъар булай айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 21Эгер де йибермесенг, Мен сагъа, ювукъларынга, къалаларынга табун-табун этип гегевюллени бакъдыражакъман. Мисрилилени уьйлери гегевюллеге толуп ва бютюн топуракъгъа ябурулуп къалажакъ. 22Тек Мен оьзюнде Мени халкъым яшайгъан Гошен топуракъда жибин болмайгъан кюйню этежекмен. Неге тюгюл де, Мен, Рабби, шо топуракъда экенимни билгенингни сюемен. 23Мен Оьзюмню халкъымны балагьдан къутгъаражакъман, сеникин буса къутгъармажакъман. Шо муъжизат тангала болажакъ».

24Раббибиз тап шо кюйде эте. Жибинлени къалын табунлары пиръавунну къаласына ва ону ювукъларыны уьйлерине учуп ябурулуп къала. Жибинни кёплюгюнден бютюн Мисрини топурагъы дагъылма башлай.

25Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Барыгъыз, шо уьлкеде Аллагьыгъызгъа къурбан этигиз, – дей.

26Тек Муса булай дей:

– Шолай этме ярамай. Биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, этеген къурбан мисрилилер учун жиргенчлик болуп токътай. Эгер де биз мисрилилер жиргенеген къурбанны этсек, олар бизин таш урушгъа тутажакъ[+]. 27Ёкъ, Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Оьзю айтгъан кюйде къурбан этмек учун, биз уьч гюнге дангылгъа чыгъып, тайма тарыкъбыз.

28Пиръавун:

– Мен сизин дангылгъа Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къурбан этмек учун йибережекмен. Тек арек гетмегиз. Мени учун да дуа этерсиз, – дей.

29Муса булай жавап бере:

– Мен сени янынгдан гетгендокъ, Раббиме дуа этежекмен. Тангала жибинлер сени, ювукъларынгны ва халкъны къояжакъ. Тек сен де дагъы алдатма, халкъны Раббибизге къурбан этмек учун йибер.

30Муса пиръавунну янындан гете ва Раббибизге дуа эте. 31Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте: пиръавунну, ону ювукъларын ва халкъны жибинден къутулта. Бир жибин де къалмай. 32Тек пиръавунну юреги бу гезик де къайпанмай, ол халкъны йибермей.

#### 9


Бешинчи такъсырлав: гьайван-малны къырылыву

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, огъар булай деп айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Халкъымны Магъа сужда этме йибер. 2Эгер де сен оланы барма къоймай, дагъы да сакълап турсанг, 3Раббибиз авлакъдагъы сени гьайван-малынгны – атларынгны, эшеклерингни, тюелерингни, бугъаларынгны, сыйырларынгны, къойларынгны ва эчкилерингни – къырып битдирежек. 4Тек Раббибиз исрайыллыланы[†] гьайванларын аяжакъ».

5– Бу топуракъда тангала Мен шолай этежекмен, – деп де айтып, Раббибиз болжалны токъташдыра.

6Артындагъы гюн Раббибиз тап шо кюйде эте. Мисрилилени бары да гьайван-малы къырыла, тек исрайыллыланы бир гьайваны да оьлмей. 7Шону тергемек учун, пиръавун адамларын[†] йибере, тек исрайыллыланы бир гьайваны да къырылмагъанны гёре. Амма ону юреги къайпанмагъан кюйде къала. Пиръавун халкъны йибермей.


Алтынчы такъсырлав: чыгъывлар

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа[†] булай айта:

– Кёрюкню ичинден увучларыгъызны да толтуруп кюл алыгъыз. Пиръавун гёре туруп Муса шону гьавагъа[†] чачсын. 9Шо кюл бютюн Мисрини уьстюнден учуп айланып туражакъ ва бютюн уьлкени халкъыны, гьайван-малыны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, кёрюкню ичинден кюл де алып, пиръавунну алдында эретуруп токътайлар. Муса кюлню гьавагъа чачып йибере ва адамланы, гьайван-малны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къала. 11Чыгъывлардан халмажчыланы ва бары да мисрилилени къаркъаралары да тола. Шо себепден халмажчылар Муса булан дагъы оьчешип болмай къала. 12Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Раббибиз де Мусагъа айтгъан кюйде, пиръавун Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай[+].


Еттинчи такъсырлав: буз явун

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавунну янына бар ва огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 14Сен ер юзюнде Магъа ошагъан дагъы бир зат да ёгъун билсин учун, бу гезик Мен сени, ювукъларынгны ва халкъынгны къатты кюйде такъсырлажакъман. 15Мен, къолумну да гётерип йиберип, сагъа да, халкъынга да югъагъан аврув къабундуруп болажакъ эдим. Шо аврув сизин ер юзюнден болмагъандай ёкъ этежек эди. 16Тек сагъа Мени къудратымны гёрсетмек учун ва Мени атым бютюн ер юзюнде белгили болсун учун, Мен сени сав къояжакъман[+]. 17Сен буса гьали де Мени халкъымдан оьзюнгню оьр салып юрюйсен. 18Гьали энни буса тынгла: тангала шу замангъа Мен буз явдуражакъман. Мисри шолай къоркъунчлу буз явунну оьзю яралгъанлы гёрмеген. 19Шо саялы гьайван-малынгны ва оьзге бары да затынгны къоркъунчсуз ерге сыйындырсын деп буйрукъ[†] бер. Яшынма болмай авлакъда къалгъан бары да адамланы, гьайванланы уьстюне буз яважакъ ва олар бары да оьлежек».

20Пиръавунну бир-бир ювукълары Раббибизни сёзлеринден къоркъа. Олар алгъасавлукъда къулларын ва гьайван-малын авлакъдан тайдыра. 21Шогъар агьамият бермегенлери буса къулларын ва гьайван-малын авлакъда къоюп къоя.

22Раббибиз Мусагъа:

– Сен къолунгну кёкге багъып гётергенде, Мисриге – инсанлагъа, гьайванлагъа ва Мисрини авлакъларында оьсеген бары да оьсюмлюклеге – буз яважакъ, – деп айта.

23Муса асатаягъын кёкге багъып гётергенде, Раббибиз кёкню кёкюретип, буз явдура. Яшмын яшнай. Раббибиз Мисрини топурагъына буз явдуруп къоя[+]. 24Бары да ерде буз явуп, яшмын яшнап тербей. Мисриде адамлар яшама башлагъанлы, шолай алатолпан болмагъан. 25Явагъан буз бютюн Мисрини авлакъларындагъы адамланы ва гьайванланы къырып битдире. Буз авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени пуч эте ва тереклени сындыра. 26Янгыз оьзюнде исрайыллылар яшайгъан Гошен топуракъда буз явмай.

27Пиръавун Мусаны ва Гьарунну артындан йибере.

– Бу гезик мен гюнагь иш этдим, – дей пиръавун олагъа. – Раббигиз тюз, мен де, мени халкъым да айыплыбыз. 28Раббигизге дуа этигиз. Бизге шо къоркъунчлу кёк кёкюрев да, буз да таманлыкъ эте! Мен сизин йибережекмен, сизге дагъы токътама тарыкълы тюгюл[+].

29Муса булай жавап бере:

– Мен шагьардан чыгъажакъман, къолларымны да узатып, Раббибизге дуа этежекмен. Сен ер юзюню еси Раббибиз экенни билсин учун, кёкню кёкюрейгени токътажакъ, буз да дагъы явмажакъ[+]. 30Тек сен де, сени ювукъларынг да, алда йимик, Раббибиз Аллагьдан къоркъмайгъаныгъызны мен билемен.

31(Кендир[†] ва арпа болмагъандай бола, неге тюгюл шо вакътиде арпа башкъусуп, кендир буса чечек ачып тура болгъан. 32Будайгъа буса зарал тиймей, неге тюгюл геч бише.)

33Муса пиръавунну янындан гете. Ол шагьардан чыкъгъанда, къолларын да гётерип, Раббибизге дуа эте. Кёкню кёкюрейгени ва буз явагъаны токътай. Ерге дагъы янгур явмай. 34Янгур, буз явагъаны ва кёкню кёкюрейгени токътагъанны гёрюп, пиръавун бирдагъы да гюнагь иш эте: ону ва ювукъларыны юреклери къайпанмайгъан кюйде къала. 35Пиръавунну юреги гьеч къайпанмай ва ол, Раббибиз де Мусадан таба айтгъан кюйде, исрайыллыланы йибермей.

#### 10


Сегизинчи такъсырлав: ченгертки

1-2Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына барыгъыз. Мен пиръавунну ва ону ювукъларыны юреклерин къайпанмайгъан этдим. Мен шону оланы арасында муъжизатлар гёрсетмек учун, сонг сиз авлетлеригизге, оланы авлетлерине Мен мисрилилиге нечик къатты янашгъанымны, оланы арасында муъжизатлар гёрсетгенимни хабарлап болсун учун ва Мен сизин Раббигиз экенимни билсин учун этдим.

3Муса ва Гьарун,[†] пиръавунну янына да гелип, булай дей:

– Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай айта: «Сен къачан болгъунча Мени алдымда енгилмеген кююнгде туражакъсан? Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 4Эгер де йибермесенг, Мен тангала уьлкенге ченгерткини бакъдыражакъман[+]. 5Ченгертки шолай кёп болажакъ чы, гьатта топуракъны уьстю гёрюнмежек. Олар буз явундан сонг къалгъан аз затларыгъызны барысын да, гьатта авлакъларыгъызда оьсеген тереклени де ашап битдирежек. 6Ченгертки сени къалаларынгны, ювукъларынгны ва бары да мисрилилени уьйлерин толтуруп къояжакъ. Не аталарынг, не уллаталарынг шу топуракъда яшама башлагъан гюнден тутуп бугюнге ерли шолай аламатны гёрмеген».

Муса, бурулуп, пиръавунну янындан гете. 7Пиръавунну ювукълары огъар булай дей:

– Бу адамны[†] себебинден бизге дагъы да узакъ азап чекме тюшерми экен? Бу адамланы Раббисине, оьзлени Аллагьына, сужда этмек учун йибер. Сен гьали де Мисри дагъылып барагъанын гёрмеймисен?

8Шо заман Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янына къайтаралар.

– Барыгъыз, Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, сужда этигиз, – дей ол. – Тек арагъыздан кимлер баражакъ?

9Муса:

– Биз яшларыбыз, къартларыбыз, уланларыбыз, къызларыбыз, сиривлерибиз ва туварларыбыз булан баражакъбыз, неге тюгюл бизин Раббибизни байрамы чы дагъы, – деп жавап бере.

10Пиръавун булай дей:

– Мен сизин къатынларыгъыз, яшларыгъыз булан йибермежекмен! Сизге Раббигиз де кёмек этип болмажакъ! Сакъ болугъуз, сиз яман онгайсызлыкълагъа къаршы болажакъсыз. 11Ёкъ! Сиз шо гьакъда тилей болгъан сонг, Раббигизге сужда этмек учун, янгыз эргишилеригиз барсын.

Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янындан къувалап чыгъаралар.

12Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Мисрини топурагъыны уьстюнден къолунгну узатгъанда, кёп ченгертки чыгъажакъ. Олар авлакълардагъы бары да оьсюмлюклени ва буз явундан сонг къалгъан бары да затны ашап битдирежек.

13Муса Мисрини уьстюнден таба асатаягъын узатгъанда, Раббибиз ер юзюне гюнтувуш елни уьфюрте. Шо ел сав гюн ва сав гече уьфюрюп тура. Эртенге ел ченгерткини гелтире. 14Ченгерткилер, оьтесиз кёп санавда ябурулуп, Мисриге чапгъын эте. Ченгерткини шо даражадагъы чапгъыны не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 15Олар бютюн ер юзюн шолай ябып къоя чы, гьатта топуракъ къап-къара болуп къала. Ченгертки буз явундан сонг къалгъан бары да затны – авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени ва тереклердеги емишлени – ашап битдире. Бютюн Мисриде не терекде, неде оьзге оьсюмлюкде гьеч яшыллыкъ къалмай.

16Пиръавун чалтлыкъда Мусаны ва Гьарунну чакъыра ва булай дей:

– Мен Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында ва сизин алдыгъызда гюнагь иш этдим[+]. 17Бирдагъы бир керен мени гюнагьымдан гечип къоюгъуз. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, мени шо балагьдан къутултсун деп, Огъар дуа этигиз[+].

18Муса, пиръавунну янындан гетип, Раббибизге дуа эте. 19Раббибиз уьфюрюп турагъан елни денгизден уьфюреген гючлю гюнбатыш елге алышдыра. Гюнбатыш ел ченгерткини Къызыл денгизге алып гете. Мисриде ченгертки бир де къалмай. 20Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайтып къайпанмайгъан эте ва ол исрайыллыланы[†] йибермей.


Тогъузунчу такъсырлав: къарангылыкъ

21Раббибиз Мусагъа:

– Къолунгну кёкге гётер – Мисрини къарангылыкъ къуршап алажакъ. Шо къарангылыкъда янгыз харманып юрюме болажакъ, – дей.

22Муса къолун кёкге гётере, Мисрини уьч гюнге гёз гёрмейген къарангылыкъ къуршап ала. 23Адамлар уьч гюнню узагъында не бир-бирин гёрюп, неде тербенип болмайлар. Исрайыллылар яшайгъан ерлерде буса ярыкъ бола. 24Шо заман пиръавун, Мусаны чакъырып:

– Барыгъыз, Раббигизге сужда этигиз. Мунда янгыз сиривлеригизни де, туварларыгъызны да къоюгъуз, къатынларыгъыз да, яшларыгъыз да сизин булан барсын, – дей.

25Муса булай дей:

– Биз Сагъа, Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар, шоланы арасында бютюнлей яллатывлар этип болсун учун, Сен бизин булан гьайван-малыбызны да йиберме герексен! 26Бизин булан гьайван-малыбыз да барма герек. Мунда бир гьайван-мал да къалмажакъ! Биз шонда Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, гьайванланы айырып алажакъбыз. Шонда гелмей туруп, биз Раббибизге къайсы гьайванланы къурбан этме герегин билмежекбиз.

27Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан эте. Ол исрайыллыланы йиберме сюймей. 28Пиръавун Мусагъа:

– Гёз алдымдан тайып тас бол! Дагъы гёзюме гёрюнме! Эгер сен дагъы мени яныма гелсенг, шо гюн сен оьлежексен, – дей.

29– Яхшы, шолай буса сен айтгъан кюйде болсун, – деп жавап бере Муса. – Мен дагъы сени бетингни гёрмежекмен.

#### 11


Онунчу такъсырлавну гьакъында алданокъ билдириле

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Мен пиръавунну ва мисрилилени бирдагъы бир керен такъсырлажакъман. Шондан сонг ол сизин йибережек. Иннемей йиберип де къоймажакъ, къувалажакъ. 2Халкъынга айт: эргишилер ва къатынгишилер хоншуларындан тилеп алтын ва гюмюш алатларын алсын.

3(Раббибиз мисрилилени юреклерин исрайыллылагъа[†] ий болагъан кюйню эте. Оьзю Мусагъа буса пиръавунну ювукълары ва мисрилилер Мисриде бир уллу адамгъа[†] йимик янаша болгъан.)

4Муса булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Гечортагъа таба Мен Мисриден оьтежекмен – 5Мисриде тувгъан башлапгъы авлетлени барысы да оьлежек: тахда олтургъан пиръавунну башлапгъы авлетинден тутуп, тирменташны къырыйында ишлейген къаравашны башлапгъы авлетине ерли. Гьатта гьайван-малны башлап къозлагъан балалары да оьлежек. 6Бютюн Мисриде къычырыкълы йылав эшитилежек. Шолай йылав не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 7Исрайыллылагъа ва оланы гьайван-малына буса гьатта ит де гьапламажакъ». Шо заман сиз Раббибиз Мисриге де, Исрайылгъа да башгъа-башгъа кюйде янашагъанны гёрежексиз. 8Сени ювукъларынг гелип, магъа сужда этежек ва: «Сен де, сени артынга тюшген бары халкъынг да гетигиз!» – дежек. Шондан сонг мен гетежекмен. Муса пиръавунну янындан оьтесиз къазаплангъан гьалында чыгъа.

9Раббибиз Мусагъа:

– Пиръавун сагъа тынгламакъны гери уражакъ, неге тюгюл Мен Мисриде гёрсетеген муъжизатларымны артдырма герекмен, – деп айта.

10Муса да, Гьарун[†] да пиръавунну алдында бары да гьайранлыкъланы гёрсете. Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте ва ол исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йибермей.

#### 12


Пасха байрам


(Лев 23:5-8; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

1[•]Раббибиз Мисриде Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Шу ай сизин учун биринчи ай, йылны башы болсун. 3Исрайылны[†] бары халкъы шу айны онунчу гюнюнде гьариси оьзюню уьягьлюсюне бирер токълу алсын. 4Эгер де уьягьлюдегилени санаву савлай токълуну ашап битдирип болмаса, хоншуларына пай чыгъарсын. Шо заман оланы адамларыны[†] санавун да гьисапгъа алсын. Гьар адам нечакъыны ашап болагъанын гьисапгъа алсын. 5Сиз айырып алагъан токълуларыгъыз йыл битген, эркек ва тетиксиз болсун. Сиз токълуланы неде улакъланы алма боласыз. 6Оланы шу айны он дёртюнчю гюню болгъунча сакълагъыз. Исрайылны бары халкъы оланы къашкъаралгъанда сойсун[+]. 7Къурбангъа союлгъан гьайванланы къанын[†] алып, уьюгюзню эшигини эки де ягъындагъы ва уьст ягъындагъы энегелерине сюртюгюз. 8Тап шо гече, аччы отлар да булан ярашдырылып, ялында къызартылгъан этни маясыз биширилген экмек къошуп ашагъыз. 9Этни чийлей неде асып ашамагъыз. Башын, какичлерин, оьпке-бавурун ялында къызартыгъыз. 10Эртенге бир затны да къоймагъыз. Эгер де гьеч зат къалып къалса, яллатып тайдырыгъыз. 11Булай ашарсыз: белбавларыгъызны байлагъыз, аякъгийимлеригизни гийигиз, къолугъузгъа асатаякъларыгъызны тутугъуз. Чалт ашагъыз. Бу – Раббибизни Пасхасыдыр.[†]

12Шо гече Мен Мисриден оьтежекмен, инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын оьлтюрежекмен, Мисрини аллагьларын такъсырлажакъман. Мен – Раббимен[+]. 13Сиз яшайгъан уьйлердеги къан белги болуп токътажакъ: къанны гёрюп, Мен оьтюп гетежекмен[*]. Мен Мисриге къабундургъан югъагъан аврув сизге бир зат да этмежек. 14Шо гюнню эсде сакълап турарсыз. Шону гележек наслуларыгъыз булан Раббибиз учунгъу байрам гьисапда оьтгерип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 15Етти гюнню узагъында маясыз экмек ашагъыз. Биринчи гюнденокъ уьйлеригиздеги маяны ёкъ этигиз, неге тюгюл биринчи гюнден тутуп, еттинчи гюнге ерли мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким Исрайылдан къуваланажакъ. 16Биринчи ва еттинчи гюнлерде сыйлы[†] жыйынланы оьтгеригиз. Шо гюнлер бир иш де этмегиз, янгыз оьзюгюзге аш гьазирлеме боласыз.

17Маясыз экмеклени байрамын[†] оьтгеригиз, неге тюгюл шо гюн Мен Мисриден сизин асгерлеригизни чыгъардым. Шо гюнню гележек наслуларыгъыз булан байрам этип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 18Маясыз биширилген экмеклени он дёртюнчю гюнню ахшамындан тутуп, йигирма биринчи гюнню ахшамына ерли ашап турарсыз. 19Етти гюнню узагъында уьйлеригизде мая болмасын. Мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким (ол гелгинчи буса да, шо ерде тувгъан буса да) исрайыллыланы арасындан ёкъ этилежек. 20Мая къошулуп биширилген бир затны да ашамагъыз. Къайда турсагъыз да, маясыз экмекни ашагъыз.

21Муса, Исрайылны тамазаларын да чакъырып, булай дей:

– Барыгъыз, оьзюгюзню уьягьлюлеригиз учун айырып токълулар алыгъыз ва пасха къурбанлыкъны союгъуз. 22Иссопну[†][*] байламын алып, савутдагъы къангъа чомугъуз ва эшиклени уьст ягъындагъы ва ягъаларындагъы энегелерине сюртюгюз. Эртен болгъунча биригиз де уьйден чыкъмагъыз[+]. 23Раббибиз мисрилилени оьлтюрме баргъанда, эшиклени уьстюндеги ва ягъаларындагъы энегелериндеги къанны гёрюп, шо эшиклени къырыйындан оьтюп гетежек. Ол оьлтюрювчю малайикни[†] уьйлеригизге гирме ва сизин оьлтюрме къоймажакъ. 24Шо адатны оьзюгюз учун да, наслуларыгъыз учун да даимги токъташдырыв гьисапда сакълап туругъуз. 25Раббибиз сизге топуракъ бережекмен деп ваъда[†] этген эди. Ол сизге берген топуракъгъа гиргендокъ, шо адатны кютюгюз. 26Авлетлеригиз: «Бу адат нени англата?» – деп сорагъанда,[+] 27олагъа: «Бу Раббибиз учун союлагъан пасха къурбанлыкъ. Ол мисрилилени оьлтюрегенде, Мисридеги исрайыллыланы уьйлерини къырыйындан оьтюп гетди ва оланы аяды», – деп жавап берерсиз.

Халкъ, баш да ийип, Раббибизге макътавлар эте. 28Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан бары буйрукъну[†] кюте.


Онунчу такъсырлав: инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларыны оьлюмю

29Гечортада Раббибиз Мисриде башлап тувгъанланы барын да оьлтюре: пиръавунну тахыны вариси болгъан башлапгъы авлетинден тутуп, тёлеге салынгъан есирни башлапгъы авлетине ерли ва гьайван-малны башлап къозлагъан балаларын. 30Гечени ортасында пиръавун, ону ювукълары ва бары да мисрилилер туралар. Мисрини оькюрюп йылав толтуруп къоя, неге тюгюл оьзюнде ким буса да бирев оьлмеген уьй болмагъан.


Аллагьны халкъы Мисриден чыгъа

31Гече пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып, булай дей:

– Гьазирленигиз! Исрайыллылар булан бирче мени халкъымны янындан гетигиз. Барыгъыз. Оьзюгюз де айтагъан кюйде, Раббигизге сужда этигиз, 32сиривлеригизни ва туварларыгъызны алып, гетигиз. Дагъы да мени шабагьатлагъыз.

33Мисрилилер исрайыллыланы уьлкеден чыкъма алгъасата.

– Ёгъесе, биз барыбыз да оьлежекбиз! – дей олар.

34Халкъ, мая къошулмагъан хамурну опуракълагъа чырмалгъан савутлагъа да салып, инбашларына юклеген гьалда юрюй. 35Муса оьзлени уьйретген кюйде, исрайыллылар мисрилилерден гюмюш ва алтын алатлар ва опуракълар ала[+]. 36Раббибиз мисрилилени исрайыллылагъа яхшы янашагъан кюйню эте. Мисрилилер де олагъа оьзлерден тилеген затланы бере. Исрайыллылар шолай мисрилилерден барын-ёгъун чыгъарып ала[+]. 37Исрайыллылар Рагьамсесден Суккутгъа ёл чыгъа. Къатынгишилерин ва яшларын санамагъанда, оланы санаву алты юз мингге ювукъ эргиши болгъан. Олар бары да яяв юрюй болгъан[+]. 38Олар булан кёп тюрлю оьзге халкълар, кёп санавдагъы гьайван ва мал болгъан. 39Олар Мисриден алып чыкъгъан хамурундан маясыз чапелеклер бишире. Хамургъа мая къошулмагъан болгъан, неге тюгюл оланы Мисриден чыкъма алгъасата болгъан. Шо саялы да оланы жыйып артгъа салынгъан маясы болмагъан.

40Исрайыллылар Мисриде дёрт юз отуз йыл яшай[+]. 41Дёрт юз отуз йыл оьтген гюн Раббибизни асгерлери Мисриден чыгъып тая. 42Шо гече Раббибиз учун юхусуз оьтгерилеген гече бола: Ол Мисриден Исрайылны халкъын чыгъара. Шо гече Раббибизни гечесидир! Наслудан наслугъа шо гече Исрайылны халкъы учун юхусуз оьтгерилеген гечедир.


Пасханы къанунлары

43Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Муна пасха къурбанлыгъы булан байлавлу къайдалар: шону ят адамгъа ашама ярамай. 44Сен сатып алгъан къул сюннетленген буса, огъар къурбанлыкъны этинден ашама ярай. 45Тек заманлыкъгъа яшама гелген адамгъа ва ихтиярсыз ишчиге шо этден ашама ярамай. 46Шо къурбанлыкъны этин, къайсы уьйде къызартгъан буса, шонда ашама тюше – этни уьйден чыгъармагъыз. Бир сюегин де сындырмагъыз[+]. 47Исрайылны бары халкъы шону кютме герек. 48Эгер де сизде яшайгъан гелгинчи адам Раббибизни Пасхасын оьтгерме сюйсе, ону уьюндеги эргишилени барысы да сюннетленме герек. Шо заман ол Пасхада шо топуракъда яшайгъан адам йимик ортакъчылыкъ этме болажакъ. Сюннетленмеген адам байрам тепсиде олтурма болмай. 49Бу къанунну[†] бу топуракъда яшайгъанлар да, арагъызда яшайгъан гелгинчилер де кютме герек[+].

50Исрайыллыланы барысы да Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан кюйде эте. 51Тап шо гюн Раббибиз Исрайылны асгерли халкъын Мисриден чыгъара.

#### 13


Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын Раббибизге багъышлав

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылардан[†] башлап туважакъларын, инсанлардан тутуп, гьайван-малгъа ерли ананы къарнындан чыгъажакъ башлапгъы балаларын Магъа багъышла[+].


Маясыз экмеклени байрамы

3Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз къулчулукъну топурагъы болгъан Мисриден чыкъгъан гюнню унутмагъыз, неге тюгюл Раббибиз сизин шондан зор къудраты булан чыгъарды. Мая къошулуп биширилген экмекни де ашамагъыз. 4Бугюн, абип айда,[†] сиз гетежексиз. 5Раббибиз аталарыгъызгъа канъанлыланы,[†] гьетлилени, амурлуланы, ябуслуланы ва гьивлилени топурагъын бережекмен деп ант этди. Шо топуракъда сют булан бал агъа. Раббибиз сизин шонда гелтиргенде, шо айда булай адатны юрютерсиз: 6етти гюн маясыз биширилген экмек ашарсыз, еттинчи гюн буса Раббибиз учун байрам этерсиз. 7Етти гюн маясыз экмек ашарсыз. Сизин мая къошулгъан бир ашыгъыз да болмасын. Сизин топуракъларыгъызда гьеч бир мая болмасын[+]. 8Шо гюн сизин гьаригиз оьзюню уланына: «Биз Мисриден чыкъгъанда, Раббибиз бизге этгенни эсде сакъламакъ учун шолай этемен», – деп айтсын. 9Шо адат Раббибизни Къануну[†] даим эсигизде турсун учун, къолугъуздагъы бир белгидей, мангалайыгъыздагъы бир гиччирек эсделикдей болуп токътажакъ. Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъарды чы дагъы[+]. 10Шо адатны белгиленген заманында йылдан-йылгъа да юрютюп туругъуз.


Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларына байлавлу токъташдырылгъан къайдалар

11– Раббибиз, Оьзю сизге де, аталарыгъызгъа да ант этгени йимик, сизин канъанлыланы топурагъына де гийирип, шону сизге бергенде, 12Огъар бары да башлап тувгъанларыгъызны багъышлагъыз. Гьайван-малыгъызны башлап тувгъанларыны гьар эркеги Раббибизгедир. 13Башлап тувгъан къодукъну орнуна тёлев гьисапда токълу беригиз. Эгер де тёлевню бермесегиз, къодукъну башын уьзюп ташлагъыз. Оьзюгюзню бары да башлап тувгъанларыгъыз учун да тёлев беригиз.

14Гележекде уланынг сагъа: «Бу нени англата?» – деп сораса, огъар булай жавап бер: «Раббибиз зор къудраты булан бизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъарды[+]. 15Пиръавунну юрегин къайпанмайгъанлыкъ къуршап алгъанда, ол бизин йиберме сюймей эди. Шо заман Раббибиз Мисридеги бары да башлап тувгъанланы эркеклерин оьлтюрдю: инсанланы да, гьайванланы да. Муна шо саялы мен Раббибизге башлап тувгъан гьайван-малны эркеклерин сояман, оьзюмню башлап тувгъанларым учун буса тёлев беремен». 16Шо Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъаргъанлыкъны къолунгдагъы бир белгисидей, мангалайынгдагъы бир шагьатнамасыдай болуп токътажакъ.


Аллагь Оьзюню халкъы булан бирче юрюй

17Пиръавун исрайыллыланы йиберген сонг, Аллагь оланы пилистимлилени топурагъындан таба оьтеген къысгъа ёлдан алып юрюмей. Аллагь:

– Олар давгъа тюшгендокъ, пикрусун да алышдырып, Мисриге къайтып къалма бола, – деп айта[+].

18Аллагь халкъны айланч, дангылдагъы ёлдан Къызыл денгизге алып юрюй. Исрайыллылар Мисриден ябушувгъа гьазир кюйде савутланып гете. 19Муса оьзю булан Юсупну[†] сюегин де алып гете. Неге тюгюл де, Юсуп оьз заманында исрайыллылагъа:

– Шексиз кюйде, Аллагь сизге кёмекге гележек. Шо заман мундан мени сюегимни аларсыз, – деп де айтып, оланы ант этдирген болгъан[+].

20Суккутну къоюп, исрайыллылар Итам деген ерде, дангылны бир ягъасында, къонушуп токътай[+]. 21Раббибиз гюндюзлер, булут багъананы ичинде исрайыллыланы алдына да тюшюп, олагъа ёл гёрсете туруп юрюй. Гечелер буса, олагъа ярыкъ бермек учун, ялын багъананы ичинде юрюй. Шо саялы олар гюндюз де, гече де юрюме бола[+]. 22Гюндюзлер булут багъана, гечелер буса ялын багъана бир де халкъны янындан таймай.

#### 14


Муса халкъын денгизден таба оьтгерип чыгъара

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа,[†] артгъа багъып къайтып, Пи-Гагьирот деген ерни къырыйында, Мигдалны ва денгизни арасында, токътасын деп айт. Олар денгизни къырыйында, Баал-Сепонну[†] тувра алдында ерлешсин[+]. 3Пиръавун: «Исрайыллылар бу топуракъда дангылны ортасында адашгъан гьалында айланып тура», – деп ойлашажакъ. 4Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде этежекмен. Ол исрайыллыланы артындан тербенежек. Мен, пиръавундан ва ону асгеринден оьр чыгъып, белгили болажакъман. Шо заман мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

Исрайыллылар тап шо кюйде эте. 5Пиръавунгъа исрайыллылар къачып гетгенни айтгъанда, ол ва ону ювукълары, ойлашып:

– Биз этип къойгъан недир? Биз чи, исрайыллыланы да йиберип, ишчилерсиз къалдыкъ! – дейлер.

6Пиръавун, асгерлик атарбасын да егип, асгерин де алып, ёлгъа тюше. 7Ол оьзю булан инг тизив алты юз асгерлик атарбаны ва ёлбашчылары да булан Мисрини оьзге бары да асгерлик атарбаларын да ала. 8Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Ол Мисриден чыгъып гетип барагъан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар буса бир затдан да къоркъмайлы юрюй[+]. 9Мисрилилени асгерлери пиръавунну бары да атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары да булан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар денгизни ягъасында, Пи-Гагьиротну къырыйында, Баал-Сепонну алдында къонушуп токътагъан болгъан. Мисрилилер оланы артындан тап шо ерде ете.

10Пиръавун ювукъ гелгенде, исрайыллылар, артгъа бурулуп къарап, мисрилилер оьзлени артындан тюшгенни гёре. Олар бек къоркъа ва Раббибизден кёмек тилеме башлай. 11Олар Мусагъа булай дей:

– Бизин дангылгъа чыгъарып оьлтюрмеген бусанг, бизге Мисриде къабурлар табылмай къалармы эди? Бизин Мисриден де чыгъарып, сен этгенинг недир? 12Мисриде биз сагъа: «Бизин парахат къой. Бизин мисрилилеге къуллукъ этме къой», – деп айтмагъанмы эдик дагъы? Дангылда оьлгенче, биз мисрилилени къуллары кюйде къалгъан болгъай эдик!

13Муса халкъгъа булай дей:

– Къоркъмагъыз. Къатып туругъуз. Бугюн Раббибиз сизин къутгъарагъанны гёрежексиз. Буссагьат сиз гёрюп турагъан мисрилилени буса дагъы бир де гёрмежексиз. 14Парахат болугъуз, сизин якълап Раббибиз ябушажакъ[+].

15Раббибиз Мусагъа:

– Мени атымны тутуп чакъырыв этип не этесен? Исрайыллылагъа алгъа юрюсюн деп буйрукъ[†] бер, – деп айта. 16Асатаягъынгны да гётерип, къолунгну денгизни уьстюнден таба узат, сонг шо эки бёлюнюп къалажакъ. Шо заман исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъып болажакъ. 17Мен буса мисрилилени къайпанмайгъан кюйде этежекмен, олар сизин артыгъыздан тюшежек. Мен, пиръавундан ва ону асгерлик атарбалары, атлылары булангъы асгеринден уьст гелип, белгили болажакъман. 18Мен, асгерлик атарбалары, атлылары булангъы пиръавундан уьст гелип, белгили болгъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

19Исрайылны асгерини алды булан юрюп турагъан Аллагьны Малайиги ону артына тюшюп юрюме башлай. Булут багъана, оьзюню еринден тербенип, оланы артында, 20Мисрини ва Исрайылны асгерлерини арасында бола. Сав гечени узагъында булут бир якъны къарангы, бириси якъны буса ярыкъ этип тура. Сав гечени узагъында ярыкъ да, къарангылыкъ да бир-бирине къошулуп болмагъан кюйде тура.

21Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата, Раббибиз буса сав гечени узагъында денгизге гючлю гюнтувуш елни уьфюртюп тура ва шону къурутуп къоя. Денгизни суву эки бёлюнюп къала[+]. 22Исрайыллылар денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 23Мисрилилер оланы артындан чаба. Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге багъып чабып йибере. 24Янгы танг къата турагъан вакътиде Раббибиз булутлу ва ялынлы багъаналаны ичинден мисрилилени асгерине къарай ва оланы абдыратып къоя. 25Раббибиз мисрилилени асгерлик атарбаларыны дёгерчиклерин токътатып къоя, шоллукъда олагъа юрюме бек четим бола.

Мисрилилер:

– Исрайыллылардан къачып таяйыкъ! Рабби, исрайыллыланы янын да тутуп, Мисриге къаршы ябуша! – деп йибере.

26Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Денгизни уьстюнден таба къолунгну узат, денгизни суву мисрилилени, оланы асгерлик атарбаларын ва атлыларын батдырып къойсун. 27Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата ва тангны алдында сувлар къошулуп къала. Шо вакътиде мисрилилер денгизге багъып чабып тура болгъан. Шолай Раббибиз оланы сувгъа тюзлеп къоя. 28Сув артгъа багъып ташып агъып йибере ва асгерлик атарбаланы, атлыланы – пиръавунну исрайыллыланы артындан денгизге багъып тербенген бютюн асгерин батдырып къоя.

29Тек исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 30Шо гюн Раббибиз исрайыллыланы мисрилилерден къутгъара. Исрайыллылар оланы денгиз ягъада оьлюп таба. 31Раббибиз мисрилилени къыргъан зор къудратын гёргенде, исрайыллыланы Раббибизни алдында зор къоркъув къуршап ала. Олар Раббибизге ва ону къулу Мусагъа иман сала.

#### 15


Мусаны ва Марьямны йыры

1Шо заман Муса[†] исрайыллылар[†] да булан бирче Раббибизге бу йырны айта:

«Раббибизге йырлажакъман –
Ол оьрлеге гётерилди.
Атны ва огъар минген атлыны
Ол денгизге ташлады[+].
2Раббим – мени гючюм ва макътавлугъум;
Ол магъа къутгъарылыв болду.
Ол – мени Аллагьым, мен Огъар макътавлар этежекмен;
Ол атамны Аллагьыдыр: мен Ону оьр этежекмен[+].
3Раббим – асгерчидир;
Раббидир Ону аты[+].
4Пиръавунну асгерлик атарбаларын ва асгерин
Ол денгизге ташлады.
Мисрилилени тизив асгерчилери
Къызыл денгизде батды.
5Оланы уьстюнде уллу сувлар къошулуп къалды,
олар да ташдай тюпсюз теренликлеге тюшюп гетди.
6Раббим, Сени онг къолунг
зор къудрат булан макътавлу болду.
Раббим, Сени онг къолунг
душманны йыкъды[+].
7Оьзюнгню макътавлугъунгну зорлугъу булан
Сагъа къаршы баш гётергенлени ер этдинг.
Сени къазапланывунг къызып йиберди –
шо къазапланывунг оланы саламныдай яллатып къойду.
8Сен сувлагъа уьфюрдюнг –
олар оьрлеге гётерилип гетди,
тамдай токътап къалды;
денгизни теренлиги къалын болду[+].
9Душман булай макътанды:
„Артындан тербенежекмен, оланы тутажакъман.
Давда тюшген малны пайлажакъман,
шолардан къуванажакъман.
Къылычымны сувуражакъман –
оланы къолум булан къыражакъман“.
10Тек Сен алатолпанынг булан уьфюрдюнг –
оланы да денгизни суву басдырып къойду.
Олар зор сувланы ичинде,
къургъашындай батылды.
11Раббим, ким бар Сагъа ошап?
Сыйлылыгъы[†] булан зор болгъан,
Макътавлугъу булан къоркъутагъан,
гьайранлыкълар этеген
ким бар Сагъа ошап[+]?
12Сен онг къолунгну узатдынг –
оланы топуракъ ютуп къойду.
13Оьзюнгню рагьмунг булан
къутгъаргъан халкъынгны алып юрюжексен.
Оьзюнгню сыйлы уьюнге
Къудратынг булан огъар ёл гёрсетежексен.
14Халкълар эшитип, къартыллап йибережек;
пилистимлилеге гьуя тюшежек.
15Адумну[†] башчылары къоркъажакъ,
Муапны[†] пачаларын къартыллавукъ къуршап алажакъ,
Канъанны[†] халкъы тартынажакъ –[+]
16олагъа къоркъунчлукъ ва гьуя тюшежек.
Раббим, Сени халкъынг оьтюп битгенче,
Сен ес болгъан халкъынг оьтюп битгенче,
оьзге халкълар къудратынг булан
ташгъа айланып къалажакъ.
17Раббим, оланы Оьзюнгню еслигинг
бар тавгъа гелтирип ерлешдирежексен.
Шо тавда Оьзюнге уьй къурдунг,
Есим, Оьзюнге сыйлы ер къурдунг.
Оланы гелтирип ерлешдирежексен[+].
18Раббибиз гьар даим де гьакимлик этип туражакъ»[+].

19Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге гиргенде, Раббибиз олагъа денгизни сувларын ташып акъдырып къоя. Исрайыллылар буса денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа. 20Гьарунну[†] къызардашы, гележекни алданокъ билдиреген Марьям буса къолуна накъыраны ала. Оьзге къатынгишилер накъыралары да булан, бийий туруп, ону арты булан юрюй[+]. 21Марьям олагъа булай йырлай:

«Раббибизге йыр айтыгъыз –
Ол оьрлеге гётерилди.
Атны ва огъар минген атлыны
Ол денгизге ташлады»[+].


Марраны ва Элимни сувлары

22Муса исрайыллыланы Къызыл денгизден алып чыгъа. Олар Шур деген дангылгъа гире. Олар, сув табып болмай, дангылда уьч гюн айлана[+]. 23Маррагъа гелип, сувну ичип болмай, неге тюгюл шо аччы болгъан. (Муна шо саялы шо ерге Марра[*] деп айтыла.) 24Халкъ Мусагъа:

– Биз не ичейик? – деп хонтурлана.

25Муса Раббибизге дуа эте. Раббибиз огъар агъач гесекни гёрсете. Муса шону сувгъа атып йибере – сув да ичме ярайгъан болуп къала.

Исрайыллыланы сынап къарамакъ учун, Раббибиз шо ерде олагъа къанун[†] да, ёл гёрсетив де бере. 26Ол булай айта:

– Эгер де сиз, Аллагьыгъыз болгъан Раббигизге тергевлю кюйде тынглап, Мен рази къалагъан ишлени этсегиз, эгер де Мени буйрукъларыма[†] тынгласагъыз ва Мени ёл гёрсетивлеримни сакъласагъыз, Мен сизге мисрилилеге йиберген бир аврувну да къабундурма къоймажакъман. Мен сизин сав этеген Раббигизмен чи дагъы[+].

27Исрайыллылар Элимге геле. Шонда он эки сув булакъ ва етмиш хурма терек болгъан. Олар шонда сувну ягъасында къонушуп токътайлар[+].

#### 16


Манна ва бёденелер

1Исрайыллылар[†] Элимден ёл чыгъа. Мисриден чыгъып, олар экинчи айны он бешинчи гюнюне Син деген дангылгъа геле. Син Элимни ва Синайны[†] арасында ерлешген болгъан[+]. 2Дангылда халкъ Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] хонтурланма башлай. 3Исрайыллылар олагъа булай дей:

– Мисриде Раббибизни къолундан оьлген болгъан бусакъ, бизге къолай болажакъ эди! Биз шонда эт асылгъан къазанланы ягъында олтургъан эдик, тойгъунча экмек де ашай эдик. Сиз буса, бары халкъны дангылгъа да чыгъарып, ачдан оьлтюре турасыз[+].

4Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мен сизге кёкден таба экмек явдуражакъман. Халкъ, гьар гюн чыгъып, гюнге нечакъы тарыкъ буса, шончакъыны жыйсын. Олар Мени гёрсетивлериме гёре юрюрмю экен – Мен шону сынап къарама сюемен. 5Алтынчы гюн олар башгъа гюнлерден эсе эки керен артыкъ жыйсын ва сонггъа да болагъан кюйде онгарып къойсун.

6Муса ва Гьарун исрайыллылагъа булай дей:

– Сиз ахшам Раббибиз сизин Мисриден чыгъаргъанны англажакъсыз. 7Эртен буса сиз Раббибизни макътавлугъун гёрежексиз, неге тюгюл Ол сиз Оьзюне хонтурланагъанны эшитди. Биз ким болуп къалгъанбыз? Бизге хонтурланып не этесиз[+]?

8Муса дагъы да булай дей:

– Шо макътавлукъ Раббибиз болгъан экенни сиз шулай билежексиз: бугюн ахшам Ол сизге эт ашатажакъ, эртен буса сизге таман чакъы экмек бережек. Раббибиз сиз Оьзюне хонтурланагъаныгъызны эшитди. Биз кимбиз? Сиз бизге тюгюл, Раббибизге хонтурланасыз.

9Муса Гьарунгъа булай дей:

– Исрайылны халкъына: «Барып, Раббибизни алдында токътагъыз, неге тюгюл Ол сизин хонтурланагъаныгъызны эшитди», – деп айт.

10Гьарун исрайыллылар булан сёйлеп турагъанда, олар дангылгъа багъып бурулуп, булутну ичинде Раббибизни макътавлугъу гелгенни гёре.

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Мен исрайыллыланы хонтурланагъанын эшитдим. Олагъа: «Къашкъаралагъан вакътиге сиз эт ашажакъсыз, эртен буса экмекден тояжакъсыз. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, экенимни билежексиз», – деп айт.

13Шо ахшам бёденелер учуп гелип, исрайыллылар къонушуп токътагъан ерни толтуруп къоя. Эртен буса шо ерни айланасына чыкъ сала[+]. 14Чыкъ тайгъанда, дангылны уьстюнде къыравгъа ошайгъан гиччи къурмачлар гёрюне. 15Исрайыллылар, шоланы гёрюп, бир-бирине:

– Бу недир? – деп сорай.

Олар бу не экенни билмей болгъан. Муса олагъа булай дей:

– Бу – Раббибиз сизге рызкъы этип берген экмек. 16Раббибиз: «Гьар ким оьзюне тарыкъ чакъыны жыйсын. Уьягьлюдеги гьар адамгъа[†] омерни[†][*] алыгъыз», – деп буйрукъ[†] берди[+].

17Исрайыллылар оьзлеге айтгъан кюйде эте. Бирлери кёпню, башгъалары буса азны жыя. 18Тек олар омер булан оьлчеп къарагъанда, кёпню жыйгъанныки артыкъ тюгюлю, азны жыйгъанныки де кем тюгюлю ачыкъ бола. Гьариси оьзюне тарыкъ болар чакъы жыйгъан болгъан[+].

19Муса олагъа:

– Бирев де эртенге бир затны да къоймасын, – дей.

20Тек бирлери, Мусагъа тынгламай, бир пайын эртенге къоя. Рызкъыгъа буса хурт тюше ва шондан яман ийис гелме башлай. Муса олагъа бек ачувлана.

21Эртен гьариси оьзюне тарыкъ чакъыны жыя болгъан. Гюн къыздырма башлагъанда буса, авлакъда жыйылмай къалгъан рызкъы ирип къала болгъан. 22Алтынчы гюн олар эки керен кёпню жыя – гьар адамгъа экишер омерни. Халкъны башчылары гелип, шо гьакъда Мусагъа билдире.

23Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Тангала – ял алагъан гюн, Раббибизни сыйлы[†] сонгугюню.[†] Биширме сюеген ашыгъызны гьали биширип къоюгъуз. Къалгъанын буса, артгъа салып, эртен болгъунча сакълама герек»[+].

24Муса буюргъан кюйде, олар шону эртен болгъунча сакълай, аш бузулма къарамай, огъар хурт да тюшмей.

25– Муну бугюн ашагъыз, – дей Муса, – неге тюгюл бугюн Раббибизни сонгугюню. Бугюн сиз топуракъда бир зат да тапмажакъсыз. 26Сиз къурмачны алты гюн жыяжакъсыз, тек еттинчи гюн, сонгугюн, бир зат да болмажакъ.

27Биревлер еттинчи гюн де жыйма чыгъа, тек бир зат да тапмай. 28Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сиз дагъы да къачан болгъунча Мени буйрукъларымны да, гёрсетивлеримни де бузуп туражакъсыз? 29Эсигизде сакълагъыз: Мен сизге сонгугюнню бердим, шо саялы алтынчы гюн сизге эки гюнге болар чакъы экмек беремен. Еттинчи гюн гьар ким, оьзю къайда буса, шо еринде къалсын. Бирев де уьюнден чыкъмасын.

30Еттинчи гюн халкъ ял ала болгъан.

31Исрайылны халкъы шо рызкъыгъа манна[†][*] деп къоя. Ону тюсю оччамны урлугъу йимик акъ, татыву буса бал чапелекники йимик болгъан. 32Муса булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Омер маннаны алып, гележек наслуларыгъыз учун сакълап къоюгъуз. Олар сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен дангылда сизге берип ашатгъан экмекни гёрсюн».

33Муса Гьарунгъа:

– Кажинни алып, шону омер маннадан толтур. Гележек наслулар учун сакъламакъ учун, шону Раббибизни алдына салып къой.

34Раббибиз де Мусагъа буюргъан кюйде, Гьарун ичинде омер манна булангъы кажинни, сакъламакъ учун, шагьатлыкъны сандыгъыны алдына сала. 35Исрайыллылар гёчюрюлген топуракъгъа гелип къалгъанча, маннаны къыркъ йыл ашап тура. Олар маннаны Канъанны[†] дазуларына етишип къалгъанча ашап тура[+].

36(Омер оьлчев епаны[*] ондан бир пайы[†] бола.)

#### 17


Ярдан чыкъгъан сув


(Сан 20:1-13)

1Исрайылны[†] халкъы Син дангылдан ёл чыгъа ва Раббибиз буюргъан кюйде, бир ерден башгъа ерге гёчюп юрюй. Олар Репидим деген ерде къонушуп токътай. Тек шонда сувсабын басылтмакъ учун сув болмагъан[+]. 2Олар, Мусагъа[†] хонтурлана туруп:

– Бизге сув бер. Биз ичме сюебиз, – дей.

Муса:

– Сиз мени неге айыплайсыз? Сиз неге Раббибизни сынап къарайсыз? – деп жавап бере[+].

3Тек халкъ, сувсабындан тазза инжинип, Мусагъа хонтурланып тербей. Олар:

– Сен бизин Мисриден чыгъарып не эте эдинг? Бизин, яшларыбызны ва гьайван-малыбызны сувсабыбыздан яндырып оьлтюрме сюемисен? – дей.

4Муса Раббибизге:

– Мен бу халкъгъа не этейим? Булар чы мени ташгъа тутма гьазир, – деп ялбара[+].

5Раббибиз Мусагъа булай жавап бере:

– Оьзюнг булан исрайыллыланы бир нече тамазасын да алып, халкъны алдына тюшюп юрю. Сен Нилге ургъан асатаягъынгны да ал. 6Мен Гьорипде[†] сени алдынга чыгъып ярда эретуруп токътажакъман. Яргъа урарсан, шондан сув чыгъажакъ ва халкъ сувсабын басылтма болажакъ.

Муса исрайыллыланы тамазаларыны гёз алдында шолай эте[+]. 7Ол шо ерге Масса[*] ва Мариба деп къоя. Неге тюгюл де, исрайыллылар: «Раббибиз бизин буланмы неде тюгюлмю?» – деп айта туруп, Раббибизге бетлей ва Ону къазапландыра болгъан.


Исрайыллылар амаликлилерден уьст чыгъа

8Амаликлилер[†] гелип, Репидимдеги исрайыллылагъа чапгъын эте[+]. 9Муса Ясуагъа булай дей:

– Халкъны арасындан бир нече адамны[†] да айырып, амаликлилер булан ябушма чыкъ. Мен тангала къолумда Аллагьны асатаягъы да булан тёбени башында эретуруп болажакъман.

10Ясуа, Муса оьзюне буюргъан кюйде, амаликлилер булан ябушма чыгъа. Муса, Гьарун[†] ва Гьур буса тёбени башына минип токътай. 11Муса къолларын гётергенде, исрайыллылар ута болгъан. Тек ол къолларын салландыргъандокъ, амаликлилер утма башлай болгъан, 12неге тюгюл Мусаны къоллары тала болгъан. Шо заман Гьарун ва Гьур, таш гелтире, Муса шо ташда олтура. Олар Мусаны къолларын тутгъан кюйде тура: бири – бир ягъындан, бириси буса – башгъа ягъындан. Мусаны къоллары гюн артылгъанча гётерилип тура. 13Шоллукъда Ясуа амаликлилени асгерин янча.

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Унутулмасын учун, кагъызгъа да язып, Ясуа оху: Мен кёклени тюбюнде Амаликни болмагъандай унутагъан кюйде этежекмен[+].

15Муса къурбан этеген ер[†] къура ва шогъар «Раббибиз – мени байрагъым» деп къоя. 16Неге тюгюл де, ол булай дей:

– Къоллар Раббибизни тахына багъып гётерилген эди. Раббибиз наслудан-наслугъа амаликлилеге къаршы ябушуп туражакъ.

#### 18


Итро Мусаны гёрме геле

1Мидьянлы[†] Итро деген дин къуллукъчу[†] Мусаны[†] къайнатасы да болгъан. Итро Аллагь Мусагъа, Оьзюню халкъы болгъан исрайыллылагъа[†] этген бары да этген ишлени ва Ол Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъаны гьакъда эшите[+]. 2-3Мусаны къатыны Сиппур атасыны уьюнде болгъан. Сиппурну Муса оьзю йиберген болгъан. Шо заман Итро, къызы Сиппурну да, ону эки де уланын да алып, Мусаны гёрме ёл чыгъа. Уланланы бирисини аты Гершом болгъан, неге тюгюл Муса: «Мен ят элде ерлешдим», – деп айтгъан болгъан. 4Бириси уланыны аты буса Элиезер болгъан, неге тюгюл ол: «Мени атамны Аллагьы магъа кёмек этди. Ол мени пиръавунну къылычындан къутултду», – деп айтгъан болгъан.

5Итро, Сиппурну да, ону уланларын да алып, Мусаны янына дангылгъа геле. Муса шонда Аллагьны тавуну этегинде къонушуп токътагъан болгъан. 6Итро огъар:

– Мен, къайнатанг Итро, сени янынга къатынынг ва эки де уланынг булан геле тураман, – деп айтып йибере.

7Муса къайнатасын къаршыламакъ учун чыгъа, баш да ийип, ону оьбе. Олар, бир-бири булан саламлашып, чатыргъа гире. 8Муса къайнатасына Раббибиз Исрайыл учун пиръавунгъа ва мисрилилеге этген ишлени, сапарда оьзлер гёрген къыйынлыкъланы ва Раббибиз оьзлени къутгъаргъан кюю гьакъында хабарлай. 9Итро Раббибиз, исрайыллыланы мисрилилени гьакимлигинден азат да этип, олар учун гёрсетген зор рагьмусу гьакъда кёп сююп тынглай. 10Ол булай дей:

– Пиръавунну ва мисрилилени гьакимлигинден сизин азат этген Раббибизге макътавлар болсун! 11Гьали мен Раббибиз оьзге аллагьлардан эсе артыкъ экенни билемен. Неге тюгюл де, Ол исрайыллыланы къыйыкъсытып тургъан мисрилилени гьакимлигинден азат этди.

12Итро Аллагь учун бютюнлей яллатып этилеген ва оьзге тюрлю къурбанланы эте. Гьарун[†] буса Исрайылны тамазалары да булан бирче Мусаны къайнатасы булан сыйлы[†] къурбан ашны ашамакъ учун геле.


Муса дуванчыланы белгилей


(Такр 1:9-18)

13Артындагъы гюн Муса халкъны масъалаларын чечме гирише. Халкъ эртенден тутуп ахшам болгъунча ону айланасын алып жыйылып тура. 14Муса халкъ булан машгъул экенин гёргенде, къайнатасы огъар булай дей:

– Сен халкъгъа не этесен? Сен неге янгыз дуван гесесен? Неге бары да адамлар[†] эртенден тутуп ахшам болгъунча айланангны алып жыйылып тура?

15Муса булай жавап бере:

– Олар мени яныма Аллагьны дуванын ахтара туруп геле. 16Оьзлени арасында эришивлюк болса, олар шо масъаласы булан мени яныма геле. Мен шо масъаласын чечемен, олагъа Аллагьны токъташдырывларын ва къанунларын[†] уьйретемен.

17Къайнатасы Мусагъа булай жавап бере:

– Сен шону тюз этмейсен. 18Сен де, сени янынга гелегенлер де къавшаласыз. Бу ишни янгыз сагъа кютме бек къыйын бола[+]. 19Магъа тынгла, мен сагъа бир таклиф берейим. Аллагь да сени булан болсун дагъы. Сен бу халкъны ва Аллагьны арачысы бол, оланы ишлерин де Аллагьны тергевюне къой. 20Оланы токъташдырывлагъа, къанунлагъа уьйрет, юрюме тюз ёлну гёрсет, этме тарыкъ ишлени англат. 21Халкъны арасындан бажарывлу, Аллагьдан къоркъагъан, мекенли ва сатылмайгъан адамланы табып, оланы минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сал[+]. 22Олар дуванчылар болажакъ. Олар къыйын масъалаланы сагъа тапшурсун, тынчларын буса оьзлер чечсин. Сени уьстюнге тюшген юкге ортакъчы болуп, олар шону енгиллешдирежек. 23Эгер де сен шолай этсенг, Аллагь да сагъа шолай буюрса, сен шо юкню гётерип болажакъсан, адамлар да уьйлерине рази болуп къайтажакъ.

24Муса къайнатасына тынглай ва ол айтгъан кюйде эте. 25Ол исрайыллыланы арасындан бажарывлу адамланы танглай ва оланы халкъны башчылары – минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сала[+]. 26Олар халкъгъа дуванчылар да болуп токътай. Олар къыйын масъалаланы Мусагъа тапшура, тынчларын буса оьзлер чече[+].

27Муса къайнатасы булан савболлаша. Итро оьзюню уьлкесине гете.

#### 19


Синай тавну ягъында

1Мисриден чыкъгъанлы уьчюнчю айда, тап шо гюн, исрайыллылар[†] Синай[†] дангылгъа етише. 2Репидимден чыгъып, олар Синай дангылгъа геле. Исрайыллылар шонда тавну этегинде токътагъан болгъан[+].

3Муса[†] Аллагьны янына гётериле. Раббибиз огъар тавдан таба булай сёйлей:

– Якъубну[†] тухумуна, Исрайылны халкъына булай деп айт: 4«Сиз Мен Мисриге не этгенни, Мен сизин къаракъушну къанатларында[†] алып юрюгенни ва Оьзюмню яныма гелтиргенни гёрдюгюз[+]. 5Гьасили, эгер де сиз Магъа бютюнлей таби болуп ва Мени булангъы разилешивню[†] кютюп турсагъыз, бары да халкъланы арасындан янгыз сиз Мени къыйматлы мюлкюм болажакъсыз. Бютюн топуракъ Меники,[+] 6тек сиз Мени гьакимлик этеген дин къуллукъчуларым,[†] сыйлы[†] халкъым, болажакъсыз». Шону исрайыллылагъа айт[+].

7Муса, тюпге тюшюп, халкъны тамазаларын чакъыра ва олагъа Раббибиз буюргъан сёзлени етишдире. 8Халкъ бир тавушдан:

– Биз Раббибизни бары да айтгъанын кютежекбиз, – деп жавап бере.

Муса Раббибизге оланы жавабын етишдире[+].

9Раббибиз Мусагъа:

– Халкъ, Мен сени булан сёйлейгенимни эшитип, гьар даимге сагъа инансын учун, Мен сени янынга къалын булутну ичинде гележекмен, – дей.

Муса Раббибизге халкъны жавабын етишдире. 10Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Адамланы[†] янына барып, бугюн де, тангала да оланы сыйлы эт. Олар опуракъларын жувсун[+] 11ва уьчюнчю гюнге онгарылсын. Неге тюгюл де, шо заман халкъны гёз алдында Мен Синай тавгъа тюшежекмен. 12Адамлагъа тавну айланасы булан дазуну белгиле ва олагъа булай айт: «Тавгъа гётерилмекден ва шону этегине тиймекден сакъ болугъуз. Ким тавгъа тийсе, шо оьлмей къалмажакъ. 13Шо адамны ташгъа тутуп неде окълар чанчып оьлтюрежек: огъар къол булан тийме де ярамажакъ. Адам болсун неде гьайван болсун – ол сав къалмажакъ». Неге тюгюл де, зурнай созулуп согъулгъанда, олар тавгъа гётерилме сюежек[+].

14Муса тавдан адамланы янына тюше ва оланы сыйлы эте. Олар опуракъларын жува. 15Муса халкъгъа:

– Уьчюнчю гюнге онгарылып туругъуз. Къатынгишилеге ювукълукъ этмекден сакъланыгъыз, – дей.

16Уьчюнчю гюн эртен кёк кёкюрей, яшмын яшнай, тавну уьстюнде къалын булут бола ва кёк кёкюрегендей зурнайны тавушу чалына. Къонушда токътагъанланы барысы да къартыллап йибере. 17Муса халкъны къонушгъан еринден Аллагьны алдына чыгъара. Адамлар тавну этегинде эретуруп токътай. 18Синай тавну тютюн басгъан болгъан, неге тюгюл Раббибиз шонда ялынны ичинде тюшген болгъан. Тавдан кёрюкден йимик тютюн гётериле болгъан. Савлай тав къартыллай, 19зурнайны тавушу буса баргъан сайын гючленип тербей. Муса сёйлегенде, Аллагь огъар кёк кёкюрегендей тавуш булан жавап бере.

20Раббибиз Синай тавну башына тюше ва Мусаны шонда чакъыра. Муса гётерилгенде, 21Раббибиз огъар булай айта:

– Тюшюп, халкъгъа бувар: Магъа къарайбыз деп, олар ювукълашып йибермесин, ёгъесе оланы кёбюсю оьлюп къалажакъ[+]. 22Гьатта Магъа ювукълашагъан дин къуллукъчулар да оьзлени сыйлы этме герек, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман[+].

23Муса Раббибизге булай дей:

– Халкъ Синай тавгъа гётерилип болмай, неге тюгюл бизге Сен Оьзюнг: «Тавну айланасы булан дазуну белгиле ва шону сыйлы эт», – деп бувардынг.

24Раббибиз булай жавап бере:

– Тюшюп, оьзюнг булан Гьарунну[†] алып гел. Магъа къарамакъ учун, дин къуллукъчулар да, халкъ да дазудан чыкъмасын, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман.

25Муса адамланы янына тюше ва олагъа Раббибизни бары да айтгъанын етишдире.

#### 20


Он буйрукъ


(Такр 5:6-21)

1[•]Аллагь булай сёзлени айта:

2– Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Аллагьынгман[+].

3Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын[+].

4Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме[+]. 5Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан Аллагьман[+]. 6Тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны[†] кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман[+].

7Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ[+].

8Сонгугюнню[†] унутма ва шо гюнню сыйлы[†] кюйде сакълап тур[+]. 9Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 10Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не гьайван-малынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам[†] бир ишни де этмесин. 11Раббинг алты гюнге кёклени, топуракъны, денгизни ва шолардагъы бары да затны яратды, еттинчи гюн буса ял алды. Шо саялы Раббинг сонгугюнню шабагьатлады ва сыйлы этди.

12Сен Раббинг, сени Аллагьынг, берген топуракъда узакъ яшама сюйсенг, ата-ананга абур эт[+].

13Оьлтюрме[+].

14Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни[†] бузма[+].

15Урлама[+].

16Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме[+].

17Ювугъунгну уьюне гёз салма. Ювугъунгну къатынына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, ону оьгюзюне неде эшегине – ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёз салма[+].

18Адамлар кёк кёкюрегенни, яшмын яшнагъанны гёргенде, зурнайны тавушун эшитгенде ва тютюн басгъан тавну гёргенде, къоркъмакълыкъдан къартыллап йибере. Олар, ариде де токътап, 19Мусагъа:[†]

– Бизин булан оьзюнг сёйле, биз буса тынглайыкъ. Бизин булан Аллагь сёйлемесин, ёгъесе биз оьлежекбиз, – дей[+].

20Муса халкъгъа:

– Къоркъмагъыз. Аллагь сиз Оьзюнден къоркъсун ва гюнагь этмесин деп, сизин сынама гелген, – дей.

21Халкъ ариде токътагъан кюйде къала. Муса буса къара булутну ичиндеги Аллагьгъа ювукълаша.


Къурбан этеген ерни гьакъындагъы къанун

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мен сизин булан кёклерден таба сёйлейгенни оьзюгюз гёрдюгюз: 23оьзюгюзге гюмюшден неде алтындан аллагьлар этмегиз ва Мени орнума олагъа сужда этмегиз.

24Магъа топуракъдан къурбан этеген ер[†] этигиз. Шонда къойланы, оьгюзлени бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбан этигиз. Гьар не ерде де Мен сизге Оьзюме абур этме буйрукъ этсем, Мен сизин яныгъызгъа гележекмен ва сизин шабагьатлажакъман. 25Эгер де Магъа къурбан этеген ерни ташдан этме токъташсагъыз, шону чабылгъан ташлардан этмегиз. Неге тюгюл де, сиз ташгъа гесгич булан тийсегиз, шону мурдарлагъан болажакъсыз[+]. 26Къурбанлыкъ этеген еримни алдында сизин уят еригиз ачылып къалмасын учун, шонда канзилерден гётерилмегиз».

#### 21

1Сен исрайыллылагъа[†] етишдирме тарыкъ къанунлар[†] булардыр:


Ягьуди къуллагъа байлавлу къанунлар


(Такр 15:12-18)

2– Эгер ягьуди къулну сатып алсанг, ол да сагъа алты йыл къуллукъ этген буса, еттинчи йылгъа ол тёлевсюз эркин этилме тарыкъ[+]. 3Эгер ол янгыз гелген буса, янгыз ол эркин этилсин. Эгер де ол къатыны булан гелген буса, ону булан бирче къатыны да эркин этилсин. 4Эгер еси къулгъа къатын алып, ол да эрине уланлар неде къызлар тапгъан буса, къатынгиши де, яшлар да есиники болажакъ. Эркинликге буса къул оьзю янгыз чыгъарылажакъ.

5Эгер къул: «Мен есимни де, къатыным булан яшларымны да сюемен, эркинликге чыкъма сюймеймен», – деп айтса, 6еси ону Аллагьны алдына салсын, эшикни неде эшикни энегесине гелтирип, биз булан ону къулагъын тешсин. Шондан сонг ол сав оьмюрюне есини къулу кюйде къалажакъ[+].

7Эгер бирев оьзюню къызын къулчулукъгъа сатса, ол къулчулукъдан эргиши къуллар йимик эркин этилме тюшмей. 8Эгер къызны оьзюне къатын этип айыргъан еси ону булан къыйышмаса, еси ону сатып алма ихтияр берме герек. Ону шо къызны ят адамлагъа[†] сатма ихтияры ёкъ, неге тюгюл еси огъар тюз янашмагъан. 9Эгер ол къызны уланына къатын этип айырса, огъар къызына йимик ихтиярлар берсин. 10Эгер ол оьзгени къатын этип алса, биринчи къатынын ашдан, опуракъдан ва эр-къатын къатнашывдан магьрюм этмесин[+]. 11Эгер еси огъар шу затланы барын да бермесе, къыз тёлевсюз де эркин этилип бола.


Къаркъарагъа гелтирилген зараллагъа байлавлу къанунлар

12– Ким биревге уруп, ону оьлтюрюп къойса, ол оьзю де оьлтюрюлежек[+]. 13Эгер ол шону билмей этип къойса, эгер де Мен шолай болма къойсам, оьлтюрген адам Мен гёрсетген ерге къачып яшынсын[+]. 14Эгер бирев оьзге адамны иш этип оьлтюрюп къойса, шо адамны Мени къурбан этеген еримден[†][*] алып, оьлтюрюгюз[+].

15Ким атасына неде анасына урса, ол оьзю де оьлтюрюлме герек.

16Ким биревню урлап, ону сатса неде оьзюнде сакълап турса, тутулгъанда, оьзю оьлтюрюлме герек[+].

17Ким атасына неде анасына яман сёйлесе, ол оьлтюрюлме герек[+].

18Эгер эки эргиши эришип, бири бирисине таш неде юмурукъ булан уруп, ол да оьлмейли, ятывгъа тюшсе, 19сакъат болгъаны, аякъгъа минип, таякъгъа да таянып, уьюнден чыкъма башласа, ургъаны жавапгъа тартылмажакъ. Тек ургъан адам сакъат болгъанына тас болгъан заманы ва сав болмакъ учун чыгъаргъан харжын тёлеме герек.

20Эгер еси, къулуна неде къаравашына уруп, ол да гьазирине оьлюп къалса, еси такъсырланма тарыкъ. 21Эгер къул бир-эки гюнден аякъгъа турса, есин такъсырлама тюшмей, неге тюгюл къул – ону мюлкюдюр.

22Эгер бир-бири булан ябушагъан эргишилер, айлы къатынгъа уруп, яшын гетертсе, тек огъар башгъа зарал тиймеген буса, зарал гелтиргенинден шо къатынны эри талап этген ва дуван ихтияр берген бары да затны чыгъарып алма тарыкъ. 23Эгер зарал гелтирилсе, оьлтюргенни орнуна оьлтюрюгюз, 24гёзню орнуна гёзню чыгъарыгъыз, тишни орнуна тишни тюшюрюгюз, бутну орнуна бутну сындырыгъыз, 25бишген ерни орнуна биширигиз, яраны орнуна яра салыгъыз, авуртгъан ерни орнуна авуртдуругъуз[+].

26Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны гёзюн чыгъарса, шо чыгъаргъан гёзю саялы, оланы эркин этсин. 27Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны тишин тюшюрсе, шо тюшюрген тиши саялы, оланы эркин этсин.

28Эгер бугъа эргишини неде къатынгишини сюзюп оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, ону эти буса ашама яратылмай. Тек бугъаны есин жавапгъа тартма тюшмей[+]. 29Эгер бугъа сюзегени гьакъда есине айтылып, ол да бугъаны гьайын этмейли, эргишини неде къатынгишини оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, шогъар къошуп есин де оьлтюрме герек. 30Эгер де бугъаны есине тёлев салынса, ол тийишли болагъан чакъыны тёлеп, къутулуп бола[+]. 31Бугъа уланъяшны неде къызъяшны сюзсе де, бу къанунну къоллама тюше. 32Эгер бугъа къулну неде къаравашны сюзсе, бугъаны еси оланы есине отуз шекел[*] гюмюш тёлесин, бугъаны буса ташгъа тутуп оьлтюрсюн.

33Эгер бирев, сув жыйылагъан чонкъну ачып неде къазып, шону уьстюн япмай къойса, шону ичине де оьгюз неде эшек тюшюп къалса, 34шо чонкъну къазгъан адам гелтирген заралы учун гьакъ тёлеме герек. Ол есине тёлесин, гьайванны чархы буса онуки болажакъ[+].

35Эгер биревню бугъасы, башгъасыныкин сакъат этип, о да оьлюп къалса, есилери, сав бугъаны сатып, хайыргъа тюшген акъчаны да, чархны да тенг бёлсюн. 36Тек бугъаны сюзегени белгили болуп, ону да еси бегитип сакъламай болгъан буса, ол бугъаны орнуна бугъа тёлесин, чархны буса оьзюне алсын.

#### 22


Мюлкге байлавлу къанунлар

1– Эгер бирев, оьгюзню неде къойну урлап, оланы сойса неде сатса, ол оьгюзню орнуна беш оьгюз, къойну орнуна да дёрт къой берме герек[+]. 2Эгер уручуну бир уьйге гирме къарай туруп тутса ва ону токъалап оьлтюрюп къойса, токъалагъан адам[†] оьлтюрген деп айыпгъа тартылмай. 3Эгер де шо иш гюн чыкъгъан сонг болса, шо заман ол айыплы бола. Уручу урлагъанын къайтарма тарыкъ. Эгер ону бир заты да ёкъ буса, урлагъанын къайтармакъ учун, ону къулчулукъгъа сатма тюше. 4Эгер урлангъан гьайван-мал, оьгюз, эшек неде къой буса да – башгъа тюгюл, шо адамда сав кююнде табылса, ол эки къабат артыкъ тёлеме герек[+].

5Эгер бирев, гьайван-малын йиберип, оьзге адамны авлагъын неде юзюмлюгюн пуч этсе, оьзюню авлагъындан неде юзюмлюгюнден къайтарылгъан инг тизив тюшюмден тёлеме герек.

6Эгер от тюшюп, ол да тегенек уьлкюлеге къабунуп, аракъланы неде авлакъдан къайтып битмеген ашлыкъны яллатып къойса, от тюшюрген адам яллагъан затланы тёлеме герек.

7Эгер бирев, сакъламакъ учун ювугъуна гюмюш неде оьзге затларын берип, шоланы да аманат этип берген адамны уьюнден урлап къойса, уручу, эгер де ол тутулса, эки къабат этип тёлеме герек. 8Эгер уручуну тапмаса, оьзюне аманат этип берген адам, дуванчыланы алдында токътап, гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек.

9Мюлкге байлавлу – сюйсе ол оьгюз, эшек, къой, опуракъ неде оьзге тас болгъан мюлк болсун – бирев: «Бу меники», – деп айтса, эки де янны ишин Аллагьгъа тапшурма тарыкъ. Аллагь оьзюне тюз тюгюл деп токъташдыргъан адам тюз деп токъташдыргъанына эки къабат тёлеме герек.

10Эгер бирев ювугъуна эшегин, оьгюзюн, къоюн неде оьзге гьайван-малын сакъламакъ учун берсе, ол да оьлюп неде сакъат болуп, неде бирев де гёрмейгенде урланып къалса, 11жавапгъа тартылагъан адамны талап этеген адам булангъы масъаласы Раббибизни алдында этилген ант булан чечилме герек. Жавапгъа тартылагъаны гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек. Талап этегени буса антны къабул этме герек, тёлев де салынма тюшмей[+]. 12Эгер де гьайван-малны ондан урлагъан буса, жавапгъа тартылагъаны талап этегенине шо урлангъан гьайван-мал учун тёлев этме герек. 13Эгер гьайван-малны къыр жанлар паралагъан буса, жавапгъа тартылагъаны исбатлав гьисапда гьайванны сюегин гелтирме герек. Шо заман ол паралангъан гьайван учун заралын тёлеме герек.

14Эгер бирев, ювугъундан гьайван-малны борчгъа алып, ол да къырыйында еси ёкъда сакъат болуп неде оьлюп къалса, гьагъын тёлеме герек. 15Эгер де гьайван-малны еси шо заман къырыйында болса, борчгъа алгъанына тёлев салынмай. Эгер гьайван-мал ижарагъа алынгъан буса, тас болгъан затны башын ижарагъа тёленген акъча япма тарыкъ.


Жамият булан байлавлу къанунлар

16– Эгер бирев, оьзюне эрге гелермен деп сёз бермеген бир къызны гьавасландырып,[†] огъар ювукълукъ этип къойса, ол шо къызгъа къалым берме герек. Шо къыз ону къатыны болуп къалажакъ[+]. 17Эгер де атасы огъар къызны берме рази болмаса да, ол олай да, булай да къызгъа берилеген къалымны берме герек.

18Халмажчы къатынны сав къойма[+].

19Гьайвангъа ювукълукъ этеген гьар кимни оьлтюрме герек[+].

20Раббибизден къайры оьзге аллагьгъа къурбан этеген гьар кимни дагъытма герек.

21Гелгинчилени къыйыкъсытма, олагъа зулму этме: бир вакътиде Мисриде сиз оьзюгюз де гелгинчилер эдигиз чи[+].

22Тул къатынланы, етимлени къыйыкъсытма[+]. 23Эгер сиз шолай этсегиз, олар кёмекге Мени чакъыражакъ. Мен буса шону эшитмей къалмасман. 24Мен, къазапланып йиберип, сизин къылычым булан оьлтюрежекмен. Шо заман оьзюгюзню къатынларыгъыз тул, яшларыгъыз буса етим къалажакъ[+].

25Эгер Мени халкъымдан бир пакъыргъа борчгъа бере бусанг, асламчыгъа ошап, хайыр къазанмакъ учун берме[+]. 26Эгер ювугъунгдан борчгъа опуракъ ала бусанг, шону гюн артгъанча къайтар:[+] 27балики, ону шо опурагъындан къайры уьстюне япма дагъы бир заты да ёкъдур. Шосуз ол нечик юхласын? Ол Мени атымны тутуп дуа этгенде, Мен эшитежекмен, неге тюгюл Мен рагьмулуман.

28Аллагьны мысгъыллама. Халкъынгны башчысыны гьакъында да яман сёйлеме[+].

29Оьзюнгню гьамарларынгдан ва кажинлерингден къурбанлар этме алгъаса.

Башлап тувгъан уланларыгъызны Магъа беригиз[+]. 30Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малыгъыз башлап къозлагъанларын Магъа беригиз. Гьайванлар анасы булан етти гюн турсун, сегизинчи гюн буса оланы Магъа беригиз[+].

31Мени сыйлы[†] халкъым болугъуз: къыр жанлар паралагъан гьайванны этин ашамагъыз. Шону итлеге ташлап къоюгъуз[+].

#### 23


Адилликге ва рагьмулукъгъа байлавлу къанунлар

1– Ялгъан хабарланы яйып юрюме. Айыплы адамгъа[†] ялгъан шагьатлыкъ этип кёмеклешме[+].

2Яманлыкъ булан неде дуванда тюзлюкню терс этип, кёплени артына тюшме. 3Дуван этегенде, адам ярлы деп къарама[+].

4Эгер душманынгны оьгюзю неде эшеги адашгъанны гёрсенг, шоланы огъар къайтармай къойма[+]. 5Эгер сени гёрюп ярамайгъан адамны эшеги юк басып йыгъылгъанын гёрсенг, ону шолай къойма, кёмек эт.

6Пакъырланы адилли дувандан магьрюм этме[+]. 7Биревню ялгъан айтып айыплама, айыпсыз ва тюз адамны жазалама: Мен шолай яманлыкъны гечмежекмен[+]. 8Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гёрегенлени сокъур эте, айыпсызланы оьлтюре[+].

9Гелгинчилеге зулму этме. Гелгинчилер гьалы нечик болагъанны оьзюгюз билесиз, неге тюгюл сизин Мисридеги гьалыгъыз шолай эди[+].


Сонгугюнню йылы ва гюню

10– Алты йыл авлакълагъа чачыв этип, тюшюм къайтар, 11еттинчи йыл буса топуракъ пусну тюбюнде ял алсын. Шо заман халкъны арасындан пакъырлар шо топуракъдан рызкъы алып, къыр жанлар буса олардан къалгъан затланы ашап болажакъ. Юзюмлюклеге ва зайтун терек бавлагъа да шолай эт[+].

12Алты гюн загьмат тёк, тек еттинчи гюн ишлеме. Неге тюгюл де, оьгюзюнг де, эшегинг де ял алсын, сени уьюнгде тувгъан къулунг ва гелгинчи адам гюч жыйсын[+].

13Мен сизге айтгъан бары да затны кютюгюз. Башгъа аллагьланы атын тутуп чакъырыв этмегиз. Оланы атларын авзугъузгъа да алмагъыз[+].


Гьар йыллыкъ уьч байрам

14– Йылда уьч керен Магъа байрам эт[+].

15Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгер. Мен сагъа буюргъан кюйде, етти гюн маясыз экмек аша. Абип айны[†] белгиленген вакътисинде шолай эт, неге тюгюл шо айда сен Мисриден чыкъдынг. Магъа сужда этмек учун, бирев де бош гелмесин[+].

16Авлакъгъа чачгъан башлапгъы ашлыгъыгъызны къайтарагъанда, Оракъ орувну байрамын оьтгеригиз. Йылны ахырында авлакъдан бары да тюшюмню къайтарагъанда, Емишлени жыйыв байрамын[†][*] да оьтгеригиз[+].

17Йылда уьч керен бары да эргишилер Магъа, сизин Есигиз болгъан Раббигизге, сужда къылмакъ учун гелме герексиз[+].

18Магъа къурбан соягъанда, гьайванны къанын[†] мая къошулуп этилген экмекге тёкмегиз.

Байрамгъа союлгъан къурбанланы майын эртен болгъунча сакълама ярамай.

19Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме[+].


Ёл гёрсетмек учун йиберилген Малайик

20– Мен сизин алдыгъыз булан Малайикни[†] йибережекмен. Ол ёлугъузда сизин якълажакъ ва Мен сизге деп онгаргъан ерге гелтирежек[+]. 21Малайикге тергевлю болугъуз, огъар тынглагъыз. Огъар къаршы баш гётермегиз. Малайик сизден арт бермекни гечмежек, неге тюгюл Мени атым ондадыр. 22Эгер сиз огъар тынглап юрюсегиз, эгер сиз Мен айтагъан бары да затны кютсегиз, Мен сизин душманларыгъызгъа душман болажакъман, сизге къаршы чыкъгъанлагъа къаршы чыгъажакъман[+]. 23Мени Малайигим алдыгъыз булан юрюжек ва сизин амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, канъанлыланы,[†] гьивлилени ва ябуслуланы топурагъына гелтирежек. Мен буса оланы дагъытажакъман[+]. 24Шо халкъланы аллагьларына сужда къылмагъыз, олагъа къуллукъ этмегиз ва оланы адатларын юрютме къарамагъыз. Шо халкъланы ёкъ этигиз ва оланы сыйлы[†] ташларын сындырып гесек-гесек этигиз[+]. 25Магъа, Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къуллукъ этигиз. Ону шабагьаты ашыгъызгъа да, сувугъузгъа да тиежек. Мен сизин аврувлардан къутултажакъман[+]. 26Сизин топуракъда яш гетерив ва авлетсизлик болмажакъ. Мен сизге оьмюр ялгъажакъман[+].

27Мен, алдыгъыз булан Оьзюмню къоркъутувумну бакъдырып, сиз оьзлеге къаршы чыкъгъан гьар-бир халкъны абдыратып къояжакъман. Мен душманларыгъызны къачма борчлу этежекмен[+]. 28Ёлугъуздан гьивлилени, канъанлыланы ва гьетлилени къуваламакъ учун, алдыгъыз булан телижибинлени бакъдыражакъман[+]. 29Тек Мен оланы бир йылны ичинде къуваламажакъман. Неге тюгюл де, шолай этсем, топуракъ бош болуп, сизге къаршы къыр жанлар да кёп болуп къалажакъ[+]. 30Шо топуракъны елемек учун, сизин санавугъуз кёп болуп битгенче, Мен оланы асталыкъ булан къувалап туражакъман.

31Мен сизин дазуларыгъызны Къызыл денгизден тутуп Пилистим денгизге ерли ва дангылдан тутуп Фиратгъа ерли токъташдыражакъман. Шо уьлкени халкъын Мен сизин ихтиярыгъызгъа бережекмен, сиз де оланы оьзюгюзню яныгъыздан къувалажакъсыз[+]. 32Не олар булан, не оланы аллагьлары булан ишигиз болмасын. 33Оланы сизин топуракъда яшама къоймагъыз. Ёгъесе, олар сизин Магъа къаршы гюнагь ёлгъа салып къояжакъ: оланы аллагьларына къуллукъ этив оьзюгюз учун бир тузакъ болуп токътажакъ[+].

#### 24


Разилешивню бегетив

1Сонг Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьарун,[†] Надап, Абигьут ва Исрайылны[†] етмиш тамазасы да булан Мени яныма гётерил. Сиз Магъа ариде токътап сужда къыларсыз[+]. 2Магъа янгыз Муса ювукълашсын, къалгъанлар буса ювукъ гелмесин. Халкъ ону булан гётерилмесин.

3Муса гелип, халкъгъа Раббибизни сёзлерин ва токъташдырывларын етишдиргенде, халкъ бир тавушдан:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз, – деп жавап бере[+].

4Муса Раббибиз айтгъан бары затны яза. Артындагъы гюн эртен ол тез тура, тавну этегинде къурбан этеген ер[†] къура ва Исрайылны къавумларыны санавуна гёре, он эки багъана сала.

5Муса исрайыллы он эки жагьил уланны йибере. Олар бютюнлей яллатып къурбан эте ва Раббибиз булан ярашывлукъ къурбан гьисапда жагьил бугъаланы соя. 6Муса союлгъан къурбанлыкъланы къаныны[†] яртысын сукаралагъа жыя, къалгъан яртысын буса къурбан этеген ерге себелей. 7Ол разилешивню[†] китабын ала ва шону халкъгъа охуй. Халкъ:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз. Биз тынглавлу болажакъбыз, – деп жаваплана.

8Муса, къалгъан къанны алып, шону халкъгъа себелей ва:

– Бу – Раббибиз сизге шу къанунланы[†] да берип, сизин булан бегетген разилешивню беклешдиреген къандыр, – дей[+].

9Муса, Гьарун, Надап, Абигьут ва исрайыллы етмиш тамаза гётерилип, 10Исрайылны Аллагьын гёре. Аллагьны аякъ тюбюнде кёк йимик ачыкъ тюслю сапфирден этилген гётеринки майданчагъа ошагъан бир зат бола[+]. 11Тек Аллагь исрайыллыланы башчыларын дагъытмай. Олар Аллагьны гёре, ашай ва иче.

12Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мени яныма тавгъа гётерилип, шунда тур. Мен сагъа Къанун ва токъташдырывлар булангъы таш такъталаны бережекмен. Мен шоланы бу халкъгъа насигьат гьисапда яздым[+].

13Муса оьзюню кёмекчиси Ясуа да булан ёлгъа тюше ва Аллагьны тавуна мине[+]. 14Ол тамазалагъа:

– Биз къайтып сизин яныгъызгъа гелгинче, бизин шу ерде къаравуллап туругъуз. Сизин булан Гьарун да, Гьур да болажакъ. Арагъызда къайсыгъызныки буса да эришивлюк масъаласы тувулунуп гетсе, оланы янына барма боласыз, – дей.

15Муса тавгъа гётерилгенде, тавну булут къуршап ала 16ва Синай[†] тавгъа Раббибизни макътавлугъу тюше. Булут тавну етти гюн къуршагъан кюйде тура. Еттинчи гюн буса Раббибиз булутну ичинден таба Мусаны чакъыра. 17Раббибизни макътавлугъу Исрайылны халкъыны гёз алдында тавну башында яллайгъан отдай болуп гёрюне[+]. 18Муса булутну ичине гире ва тавгъа гётериле. Ол тавда къыркъ гече ва къыркъ гюн къала[+].

#### 25


Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар


(Чыгъ 35:4-9)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] Магъа къурбан этсин деп айт. Гьар ким сюйген чакъыны берсин. 3Олардан шу затланы алыгъыз: алтынны, гюмюшню, багъырны, 4ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплени, тизив кендирни,[†] эчкини юнюн, 5къойну къызыл тюсге боялгъан терисин, юкъкъа ийленген терини, эчкимююз терекни агъачын, 6чыракълар учун зайтун майны, башына сюртмек ва арив ийис тюшюрмек учун яллатагъан затланы, 7эпотну[†][*] ва тёш дорбаны безендирмек учун ониксни ва оьзге сыйлы[†] ташланы. 8Олагъа Магъа Сыйлы чатыр[†] къурсун деп буюр. Мен оланы арасында туражакъман[+]. 9Сыйлы чатырны ва бары уьй алатны Мен сагъа гёрсетген уьлгюге гёре этсин.


Шагьатнаманы сандыгъы


(Чыгъ 37:1-9)

10[•]– Олагъа эчкимююз терекден сандыкъ этме буюр: узуну эки ярым тирсек,[†] генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым[+]. 11Шону тышына да, ичине де таза[†] алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 12Сандыкъгъа къуюп дёрт алтын солгъу эт ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде орнат – гьар якъдан экишерни. 13Эчкимююз терекден къурукълар этип, олагъа алтын варакъ бер. 14Сандыкъны алып юрюме болсун учун, къурукъланы шону эки де ягъындагъы солгъуларына сукъ. 15Къурукълар сандыкъны солгъуларына сугъулгъан кююнде къалсын: оланы чыгъарма ярамай. 16Сандыкъны ичине шагьатнаманы таш такъталарын сал. Шоланы сагъа Мен бережекмен.

17Таза алтындан сандыкъны къапгъачын эт – узуну эки тирсек[*] ярым ва генги тирсек ярым. 18Къапгъачны ягъаларында зарбулангъан эки алтын каруб[†][*] эт. 19Бир карубну къапгъачны бир ягъасында, экинчисин буса бириси ягъасында эт. Шолар къапгъач булан биригип къалма тарыкъ. 20Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары[†] къапгъачны ябып къойсун. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда болсун.

21Сандыкъны ичине Мен сагъа берген шагьатнаманы да салып, ону шо къапгъач булан бегит[+]. 22Шонда, къапгъачны уьстюнде, шагьатнаманы сандыгъыны[†] уьстюндеги карубланы арасында, Мен сагъа гёрюне туражакъман ва сенден таба исрайыллылагъа буйрукъларымны[†] бере туражакъман[+].


Сыйлы экмек учун тах


(Чыгъ 37:10-16)

23[•]– Эчкимююз терекден тах эт. Ону узуну эки тирсек, генги бир тирсек ва бийиклиги тирсек ярым болсун. 24Ону уьстюне таза алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 25Тахны ягъалары булан бир аяны[*] бийиклигиндеги там этип, шону айланасы булан алтын омуз эт. 26Тахгъа алтындан дёрт юзюк эт ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегет. 27Тахны алып юрюйген къурукъланы сукъмакъ учун, солгъулар тахны ягъаларына ювукъда болсун. 28Къурукъланы эчкимююз терекден эт, шолагъа алтын варакъ бер ва тахны шолар булан алып юр. 29Бошгъапланы, сукараланы, кажинлени ва къурбан этегенде чагъыр тёкмек учун къолланагъан къартыкъланы таза алтындан эт. 30Гьар заман Мени алдыма шо тахны уьстюне сыйлы экмекни[†] сал[+].


Алтын чыракъ


(Чыгъ 37:17-24)

31[•]– Таза алтындан чыракъ эт. Чыракъны тюбю ва буту зарбулансын. Сукаралар, бюрлер ва япыракълар буса тах булан биригип токътасын. 32Чыракъны къабургъаларындан алты бутакъ чыкъсын. Шо бутакъланы уьчюсю бир якъгъа ва бирдагъы уьчюсю бириси якъгъа багъып чыкъсын. 33Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан уьч пияла болсун, уьчюсю буса башгъасында болсун. Шо кюйде чыракъны алты да бутагъында болсун. 34Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла болсун. 35Биринчи бюр – чыракъдан таба чыгъагъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде, экинчи бюр – экинчи жутну тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жутну тюбюнде де болсун. Алты да бутакъны тюбюнде шолай болсун. 36Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда болсун.

37Етти кантил этип, шоланы чыракъгъа орнат. Кантиллер чыракъны ал ягъына ярыкъ берсин. 38Мелтелер учун маша ва чоргъалар таза алтындан болсун. 39Чыракъгъа ва бары да шо уьй алатлагъа талант[†][*] таза алтын гетежек. 40Бары затны тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре эт.

#### 26


Сыйлы чатыр


(Чыгъ 36:8-38)

1[•]– Сыйлы чатырны[†] ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир[†] йипден согъулгъан он шаршавдан къур. Шо шаршавларда уста кюйде тигилип этилген карубланы[†] суратлары болсун. 2Бары да шаршавлар бир оьлчевде болсун: узунуна йигирма сегиз тирсек[†] ва генгине дёрт тирсек. 3Шоланы бешисин бир-бирине тик, къалгъан бешисин де шолай эт. 4Гьар сыдрадагъы ахырынчы шаршавну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эт. 5Биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли къармакъ эт ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут элли илгик эт. 6Сыйлы чатыр бириксин учун, элли алтын илмек этип, шолар булан шаршавланы тутдур.

7Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, эчкини пухундан он бир шаршав эт. 8Он бир де шаршав бир оьлчевде болсун: узунуна отуз тирсек ва генгине дёрт тирсек. 9Шо шаршавланы бешисин бир бой этип тик, къалгъан алтысын да башгъа бой этип тик. Алтынчы шаршавну Сыйлы чатыргъа гиреген ерде эки бюклеп сал. 10Эки де бойдагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эт. 11Сыйлы чатырны уьстюн бир гьалда япмакъ учун, багъырдан элли илмек де этип, шоланы илгиклеге сукъ. 12Сыйлы чатырны къалгъан шаршавларын чатырны арт ягъында илме герек. 13Чатырны шаршавларыны эки де ягъындан узунуна артыкъ бир тирсек чакъысын, чатырны уьстюн япмакъ учун, ону эки де ягъындан илме герек. 14Чатырны уьстюн къызыл тюсге боялгъан къой терилерден этилген шаршав булан ва шону да уьстюн юкъкъа ийленген терилерден этилген шаршав булан яп[+].

15[•]Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирле. 16Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болма тарыкъ. 17Гьар рам бир-бирине къошулгъан эки къурукъдан амалгъа гелме тарыкъ. Сыйлы чатырны бары да рамларын шолай эт. 18Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 19ва шоланы тюп янлары орнатылагъан къыркъ ер онгар – гьар рамны, шону эки де аркъалыгъыны тюбюне экишер ерни. 20Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына йигирма рам 21ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 22Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъына алты рам 23ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 24Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегет, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдур. Эки де мююшдеги рамланы шолай орнат. 25Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болсун.

26Дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар онгар: бешисин Сыйлы чатырны бир ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, 27бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 28Ортадагъы гёнделен аркъалыкъ бириси рамланы ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылсын. 29Рамлагъа алтын варакъ бер ва гёнделен аркъалыкъланы тутмакъ учун, алтын солгъулар эт. Гёнделен аркъалыкълагъа да алтын варакъ бер.

30Сыйлы чатырны сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре къур.

31[•]Пердени[†] ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден онгар. Пердеде уста кюйде тигилип этилген карубланы суратлары болсун[+]. 32Пердени гюмюш кюрчюлеге орнатылгъан алтын варакъ берилген дёрт багъанадагъы алтын илгиклеге ил. 33Пердени илгиклеге де илип, шонда – пердени артына шагьатнаманы сандыгъын[†] сал. Перде Сыйлы[†] ерни «Сыйлыланы да Сыйлы еринден»[†] айыражакъ[+]. 34Къапгъачны «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» сал. 35Тахны пердени алдына Сыйлы чатырны темиркъазыкъ ягъына сал. Чыракъны ону къаршысына, къыбла ягъына сал.

36Чатыргъа гиреген ердеги пердени ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден сокъ. Пердени тигивлер булан безендир. 37Шо пердеге эчкимююз терекден этилген, алтын варакъ берилген, алтын илгиклери булангъы беш багъана эт. Оланы беш багъыр тиревге орнат.

#### 27


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 38:1-7)

1[•]– Эчкимююзню терегинден бийиклиги уьч тирсек[†] гелеген къурбан этеген ер[†] эт. Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бешер тирсек. 2Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде мююзлер эт. Шо мююзлер къурбан этеген ер булан бирикген гьалда болсун. Къурбан этеген ерни уьстюне багъырдан варакъ бер[+]. 3Шону бары да алатларын да багъырдан эт: кюлню жыймакъ учун чараланы, беллени, къан[†] себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва ялгъавланы[+]. 4Къурбан этеген ер учун челтир, багъырдан тор эт. Торну дёрт де мююшюнде багъырдан бирер солгъу эт. 5Челтирни къурбан этеген ерни тюп ягъасындан таба бегет. Тор къурбан этеген ерни ортасына етишеген кюйде болсун. 6Эчкимююзню терегинден къурбан этеген ер учун къурукълар эт ва шолагъа багъырдан варакъ бер. 7Къурукъланы солгъулагъа да сугъуп, къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукълар шону эки де ягъында болма тарыкъ. 8Къурбан этеген ерни такъталардан, ичи къувуш болагъан кюйде эт. Шону тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре этме герек.


Сыйлы чатырны абзары


(Чыгъ 38:9-20)

9[•]– Сыйлы чатырны[†] айланасы булан абзар эт. Шону къыбла яны, тизив кендир[†] йипден этилген перделер[†] булан да бёлюнюп, узунуна юз тирсек болсун. 10Абзарны айланасы булан багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана болсун, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар болсун. 11Абзарны темиркъазыкъ яны да узунуна юз тирсек болсун. Шону айланасы булан йигирма багъананы багъыр кюрчюлеге орнат. Багъаналаны гюмюшден илгиклери ва бир-бирине къошагъан ерлери болсун. 12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде болсун. 13Гюнтувуш, гюн чыгъагъан якъгъа бакъгъан яны да, генги элли тирсек болсун. 14Абзаргъа гиреген ерни бир ягъында кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун. 15Гиреген ерни бириси ягъында да кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун.

16Абзарны гиреген ерине ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден узуну йигирма тирсек гелеген перде ва кюрчюлеге орнатылгъан дёрт багъана этилме герек. Перде тикмелер булан безендирилсин. 17Абзарны айланасындагъы бары да багъаналаны бир-бирине гюмюшден къошагъан ерлери ва тюп янлары багъырдан этилген илгиклери болма тарыкъ. 18Тизив кендир йипден этилген, бийиклиги беш тирсек гелеген перделери ва багъыр кюрчюлерде орнатылгъан багъаналары булангъы абзарны узуну юз тирсек ва генги элли тирсек болсун. 19Сыйлы чатырда къуллукъ этмек учун пайдаландырылагъан оьзге алатлар, шоланы арасында чатырны ва абзарны чюйлери де багъырдан болсун.


Чыракъ учун май


(Лев 24:1-4)

20[•]– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа[†] сагъа инг тизив таза[†] зайтун май[†] гелтирсин деп буюр. 21Шагьатнаманы сандыгъыны[†] алдындагъы пердеден тышдагъы Ёлугъув чатырында[*] Гьарун[†] да, ону уланлары да токътап болсун. Олар ахшамдан тутуп эртен болгъунча, Раббибизни алдында чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай сакъламакъны гьайын этме герек. Исрайыллылар ва оланы наслулары шу гёрсетивню гьар даимге кютюп юрюме герек[+].

#### 28


Баш дин къуллукъчу учун гийимлер


(Чыгъ 39:1)

1– Агъанг Гьарунну,[†] ону уланлары Надап, Абигьут, Алиазар ва Итамар да булан бирче чакъыр. Олар Магъа дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллукъ этсин деп, оланы къалгъан исрайыллылардан[†] айыр. 2Агъанг Гьарун макътавлу, зор болсун учун, огъар сыйлы[†] гийимлер тик. 3Гьарунну багъышламакъ учун, Мен оьзлеге касбусунда гьикматлыкъ берген усталагъа гийимлер тиксин деп буюр. Гьарун Магъа дин къуллукъчу гьисапда къуллукъ этип болсун. 4Усталар гьазирлеме герек гийимлер шулардыр: тёш дорба, эпот,[†] аба, тигилген гёлек, чалма ва белбав. Агъанг Гьарун ва ону уланлары Магъа къуллукъ этегенде гиежек шу сыйлы гийимлени гьазирлейгенде, 5олар алтын йипни, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир[†] йиплени къолласын.


Эпот


(Чыгъ 39:2-7)

6[•]– Олар эпотну алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этсин. 7Эпотну инбашларыны уьстюне салынагъан эки заты болма тарыкъ. Эпотну тюймелемек учун, шо затлар эки мююшден бегетилме герек. 8Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этилме герек: бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

9Эки ониксни алып, шолагъа Исрайылны уланларыны атларын къазып яз. 10Атланы уллусундан башлап гиччисине ерли яз: алтысын бир ташда, бирдагъы алтысын башгъа ташда. 11Мюгьюрню этегенде уста нечик къазып яза буса, Исрайылны уланларыны атларын эки де ташда шолай къазып яз. Ташланы алтындан накъышланып этилген къыршавлагъа сал 12ва шоланы Исрайылны уланларына байлавлу эсделик ташлар гьисапда эпотну инбашларына бегет. Гьарун оланы атларын Раббибизни алдында эсделик белги гьисапда инбашларына тагъып юрюжек. 13Накъышланып этилген эки алтын къыршав 14ва таза[†] алтындан аркъан йимик эшилген эки шынжыр эт. Шынжырланы къыршавлагъа бегет.


Кисе


(Чыгъ 39:8-21)

15[•]– Чёп салмакъ учунгъу тёш дорбаны, эпотну йимик, алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде эт. 16Тёш дорба эки бюклегенде дёртгюл болсун: узунуна бир къарыш,[†] генгине де бир къарыш. 17Кисеге дёрт сыдра этип сыйлы ташлар сал. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл болсун[+]. 18Экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар болсун. 19Уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист болсун. 20Дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма болсун. Шоланы накъышланып этилген алтын къыршавлагъа сал. 21Ташланы санаву он эки болма тарыкъ – Исрайылны гьар уланыны атына бирер болагъан кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки къавумдан бирисини аты къазылып язылма тарыкъ.

22Тёш дорбагъа алтындан аркъан йимик эшилген шынжырлар эт. 23Алтындан эки юзюк этип, шоланы тёш дорбаны эки мююшюне бегет. 24Эки алтын шынжырны ону мююшлериндеги юзюклеге бегет. 25Шынжырланы бириси башларын буса эки къыршавгъа бегет. Шолайлыкъда шынжырлар эпотну алдындан таба ону инбашларындагъы затлары булан къошажакъ. 26Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси эки мююшюне бегет. 27Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы тюпден таба эпотну инбашларына салынагъан затлагъа алды булан, эпотну уьстюндеги белбавну тигивюню къырыйы булан бегет. 28Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклерине ачыкъ гёк йип булан байлансын.

29Гьарун Сыйлы ерге гирегенде, Исрайылны уланларыны атларын юрегине ювукъда, чёп салмакъ учунгъу тёш дорбагъа салып, Раббибизни алдындагъы даимги эсге салыв йимик алып юрюжек. 30Дагъы да тёш дорбагъа Уримни ва Туммимни[†][*] сал. Гьарун гьар гезик Раббибизни янына гирегенде, шолар ону юрегине ювукъда болсун. Шолай Гьарун даим исрайыллылагъа Раббибизни алдында дуван этмек учунгъу къуралны юрегине ювукъда алып юрюжек[+].


Баш дин къуллукъчуну оьзге гийимлери


(Чыгъ 39:22-26, 30-31)

31[•]– Эпотгъа гёре абаны ачыкъ гёк тюсде эт. 32Абаны ортасында башын сукъма ери болсун. Башын сугъагъан ер йыртылмасын учун, опуракъны ягъасыдай согъулгъан сызакъ бавдан тигилсин. 33Абаны этеги булан ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю нарны емишлерини суратларын тик. Емишлени арасында алтындан гиччи къонгуравлар болсун. 34Абаны этегинде нарны емишлерини суратлары булан аралашдырып алтын къонгуравланы ил. 35Гьарун абаны къуллукъ этегенде гиежек. Ол Сыйлы ерге Раббибизни алдына гирегенде де, чыгъагъанда да, къонгуравланы авазы чалынажакъ. Чалынмай къалса, ол оьлежек.

36Таза алтындан дёгерек ялпакъ этип, мюгьюрде йимик, шогъар «РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ» деп яз. 37Шону чалмагъа ачыкъ гёк йип булан бегет. Ялпакъ чалманы ал янында болсун. 38Шо Гьарунну мангалайында болсун. Гьарун, исрайыллылар къурбан этип, пайлар чыгъарагъанда этген гьар янгылыш учун оьзюне жаваплыкъны алажакъ. Къурбан пайланы Раббибиз къабул этсин учун, ялпакъ даим Гьарунну мангалайында болажакъ[+].

39Юкъкъа кетенден гёлек тик ва юкъкъа кетенден чалма эт. Белбав тикме булан безендирилсин[+].


Къалгъан дин къуллукъчуланы гийими


(Чыгъ 39:27-29)

40Макътавлукъ ва зорлукъ учун Гьарунну уланларына да гёлеклер, белбавлар ва башына байлавлар тик. 41Сен шо гийимлени агъанг Гьарунгъа ва ону уланларына гийдиргенде, башларына май[†] да сюртюп, олагъа даража бер. Олар Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, оланы сыйлы эт.

42Белден тутуп бутларыны оьр янлары гёрюнмесин учун, олагъа кетенден ичинден гиеген опуракъ эт. 43Гьарун ва ону уланлары шо опуракъны гьар заман Ёлугъув чатырына гирегенде неде сыйлы ерде къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге[†] ювукълашагъанда, гийме герек. Шо заман олар айыплы болмажакъ ва оьлмежек. Бу токъташдырыв Гьарун ва ону наслулары учун гьар даим болуп туражакъ.

#### 29


Гьарун ва ону уланлары Раббибизге къуллукъ этивге багъышлана


(Лев 8:1-36)

1[•]– Оланы Магъа дин къуллукъчулар[†] гьисапда багъышламакъ учун, булай эт: гьеч тетиги ёкъ жагьил бугъаны да, эки иркни де гьазирле. 2Инг тизив будай ундан маясыз экмек, зайтун майгъа басылгъан маясыз юкъкъа чапелеклер ва зайтун май[†] сюртюлген маясыз къалын чапелеклер гьазирле[+]. 3Шоланы бир земгилге сал. Шо земгилни ва жагьил бугъаны да, эки иркни де гелтир.

4Гьарунну[†] ва ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтирип, оланы сув булан жувундур. 5Гийимлени алып, Гьарунгъа гёлекни, эпотну[†] тюбюне абаны, оьзю эпотну гийдир ва тёш дорбаны ил. Эпотну айландырып огъар безендирилген белбавну байла. 6Гьарунну башына чалманы гийдир ва чалмагъа сыйлы[†] дёгерек ялпакъны бегет. 7Сюртеген майны ал, майны тёгюп, Гьарунну башына сюрт[+]. 8Гьарунну уланларын гелтирип, олагъа оьзлени гёлеклерин 9ва башларына чалмаланы гийдир. Гьарунну ва ону уланларына белбавлар байла. Даимлик токъташдырывгъа гёре, энни сыйлылыкъ оланыки болажакъ. Сен Гьарунну ва ону уланларын шолай багъышлажакъсан.

10Жагьил бугъаны Ёлугъув чатырына гелтир. Гьарун ва ону уланлары бугъаны башына къолларын салсын. 11Ону Раббигизни алдында Ёлугъув чатырына гиреген ерде сой. 12Бугъаны къанын[†] алып, бармагъынг булан къурбан этеген ерни[†] мююзлерине тийдир, къалгъанын буса шону тюп ягъына багъып тёк[+]. 13Ич санланы айланасындагъы бары да майны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, къурбан этеген ерде яллат[+]. 14Бугъаны къанын, гёнюн ва ичеклерин къонушдан тышда яллат. Шо яллатыв гюнагь учунгъу къурбан болажакъ[+].

15Ирклени бирисин ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 16Иркни сой, къанын да алып, къурбан этеген ерни айланасы булан себеле. 17Иркни этин гесеклер эт, ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, шоланы башы ва оьзге гесеклери булан бирче сал. 18Къурбан этеген ерде иркни бютюнлей яллат. Шо Раббигиз учун этилеген бютюнлей яллатыв, ийис тюшюрюв,[†] Раббигиз учун яллатып этилеген къурбан болажакъ[+].

19Сонг бириси иркни ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 20Иркни сой, къанын да алып, Гьарунну ва ону уланларыны онг къулакъларыны учларына, къолларыны ва аякъларыны баш бармакъларына сюрт. Къурбан этеген ерни айланасы булан да себеле. 21Къурбан этеген ерни уьстюндеги къанны ва башына сюртмек учунгъу майны да алып, Гьарунгъа, ону уланларына ва оланы гийимлерине себеле. Шо заман Гьарун, ону уланлары ва оланы гийимлери сыйлы болажакъ.

22Шо иркни майын, къуйругъун, ич санларыны айланасындагъы майны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутун ал, неге тюгюл бу ирк – багъышламакъ учунгъу къурбанлыкъ. 23Раббигизни алдындагъы маясыз экмеклери булангъы земгилден бир экмек, зайтун майда биширилген юкъкъа ва къалын чапелеклени ал. 24Буланы барын да Гьарунну ва ону уланларыны къолларына сал ва Раббигизни алдында оьрге чюй. 25Сонг оланы къолундагъы затланы алып, Раббигизге ийис тюшюрмек учун, Магъа яллатып къурбан этмек учун, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатыв булан бирче яллат[+]. 26Гьарунну багъышламакъ учун, иркни тёшюн алып, шону Раббигизни алдында оьрге чюй. Шо тёш сагъа тийген пай болажакъ.

27Багъышлавну къурбаны[*] учун Гьарунну ва ону уланларыны иркини гесеклерин айырып сал: силкивню къурбаны гьисапда этилген тёшню ва бутну. 28Шудур даим исрайыллылардан[†] Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген гьамангъы пай. Шудур исрайыллылар Раббигизге ярашывлукъну къурбанындан[†] этме герек къурбан.

29Гьарунну сыйлы гийимлери ону наслуларына берилежек. Шо гийимлени гийгенде, оланы башларына май сюртежек ва сыйлы этежек[+]. 30Атасыны орнуна дин къуллукъчу болгъан ва къуллукъ этмек учун Ёлугъув чатырына гирежек уланы шо гийимлени етти гюн гийсин.

31Иркни багъышлавну къурбаны учунгъу этин алып, шону сыйлы ерде асып бишир. 32Гьарун да, уланлары да иркни этин ва Ёлугъув чатырына гиреген ердеги земгилдеги экмекден ашасын. 33Олагъа оьзлеге де шо къурбанланы ашама ярай. Гьарунну да, ону уланларын да багъышлайгъанда ва сыйлы этегенде, оланы гюнагьлары гечилди. Тек дагъы биревге де шоланы ашама ярамай, неге тюгюл шо сыйлы затдыр[+]. 34Эгер багъышлавну къурбаныны этинден неде экмекден эртенге гесеклер къалса, шоланы яллат. Шоланы ашама ярамай. Шолар сыйлы затлардыр.

35Гьарунгъа ва ону уланларына Мен сагъа буюргъан чакъы затны барын да эт. Оланы сыйлы этмек учун, етти гюн бер. 36Гюнагьдан тазаланмакъ[†] учун, гьар гюн жагьил бугъаны къурбан эт. Къурбан этеген ерни гюнагьдан тазаламакъ учун, къурбан эт ва шо къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун, шогъар къан сюрт[+]. 37Къурбан этеген ер учун етти гюн тазаланып тур, шоллукъда сен шону сыйлы этежексен. Къурбан этеген ер зор уллу сыйлы ер болажакъ. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ[+].


Гьар гюнлюк къурбанлар


(Сан 28:1-8)

38[•]Къурбан этеген ерде гьар гюн бир йыллыкъ токълулардан экини къурбан эт: 39бирин эртен, бирисин буса ахшам. 40Биринчи токълу булан бирче тизив ундан епаны он пайындан бир пайын къурбан эт. Шо унгъа таза зайтун майдан гинни дёрт пай этгенде бир пайы ва чагъыр тёгюп этилеген къурбандан[†] дёрт пай этгенде бир пайы къошулсун. 41Бириси токълуну да, эртен этгенде йимик, экмек къурбан[†] ва чагъыр тёгюп этилеген къурбан булан бирче къурбан эт. Шо Раббибиз учун ийис тюшюрюв, яллатыв къурбан болажакъ[+].

42Гележек наслуларда да шо бютюнлей яллатыв Ёлугъув чатырына гиреген ерде Мени алдымда гьар даим кютюлюп турсун. Сени булан сёйлемек учун, Мен шо ерде сизин булан ёлугъуп туражакъман. 43Шо ерде Мен исрайыллылар булан ёлугъуп туражакъман. Мени макътавлугъум шо ерни сыйлы этежек.

44Мен Ёлугъув чатырын ва къурбан этеген ерни сыйлы этежекмен. Магъа дин къуллукъчулар йимик къуллукъ этсин учун, Мен Гьарунну да, ону уланларын да сыйлы этежекмен. 45Мен исрайыллыланы арасында яшап туражакъман. Мен оланы Аллагьы болажакъман[+]. 46Исрайыллылар Мен Рабби экенни, арасында яшамакъ учун, оьзлени Мисриден чыгъаргъан Аллагьы экенни билежек. Мен Раббимен, оланы Аллагьыман.

#### 30


Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 37:25-28)

1[•]– Яллатып арив ийис тюшюрмек учун, эчкимююз терекден къурбан этеген ер[†] эт. 2Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бирер тирсек,[†] бийиги буса эки тирсек. Къурбан этеген ерни мююзлери оьзю булан биригип къалсын[+]. 3Шону уьстюне, къабургъаларына, мююзлерине алтын варакъ бер ва айланасы булан алтын солгъу эт. 4Солгъуну тюбю булан, бир-бирини къаршысында къурбан этеген ерде эки алтын юзюк эт – къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, шо юзюклеге къурукъланы сугъуп болсун учун. 5Къурукъланы эчкимююз терекден эт ва шолагъа алтын варакъ бер. 6Къурбан этеген ерни оьзюню артында шагьатнаманы сандыгъы[†] бар пердени[†] артына, къапгъачны къаршысына сал. Шо сандыкъ шагьатнаманы ташларыны уьстюнде ерлешген. Сени булан ёлугъагъанда, Мен шонда болажакъман[+].

7Гьарун[†] гьар гюн эртен май[†] тёгюп чыракъланы гьазирлейгенде, къурбан этеген ерде яллатып арив ийис тюшюрсюн. 8Къашкъаралгъан вакътиде чыракъланы ягъагъанда, Гьарун янгыдан яллатып арив ийис тюшюрсюн. Гележек наслуларда да Раббибизни алдында даим яллатып арив ийис тюшюрюлюп урсун. 9Шо къурбан этеген ерде дагъы башгъа арив ийис тюшюрюп, бютюнлей яллатып неде экмек къурбанлар[†] булан къурбан этме. Шонда чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] да этме[+]. 10Гьарун, йылда бир керен къурбан этеген ерни мююзлерине гюнагь саялы тазаланыв[†] къурбанны къанын[†] тийдирип, шону тазалажакъ. Шо тазаланыв гьар йыл гележек наслуларда да кютюлюп турсун. Шо къурбан этеген ер – Раббибизни зор сыйлы[†] ери[+].


Халкъны санавун гьисапгъа алагъанда этилеген къурбан

11Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

12– Исрайыллыланы[†] санавуну гьисабын алагъанда, санав юрюлеген вакътиде оланы гьариси оьзлени жаны учун Магъа тёлев этсин. Сен исрайыллыланы санавун гьисапгъа алагъанда, оланы гьеч бир югъагъан аврув да къырмажакъ[+].

13Гьисапгъа алагъанда, бары да адамлар,[†] сыйлы ерни шекелине гёре, йигирма гера[†][*] тартагъан гюмюш шекелни яртысын берме герек[+]. 14Гьисапгъа алынагъанда, йигирма йылдан тутуп ва шо оьмюрден уллуланы бары да Раббибизге къурбан этме герек. 15Оьзюгюзню яшавугъуз учун Раббибизге къурбан этегенде, байлар шекелни яртысындан кёпню берме тюшмей, ярлылар буса шондан азны берме тюшмей. 16Исрайыллылардан этилген къурбанны алып, шону Ёлугъув чатырында къуллукъ этмек учун пайдаландыр. Шо къурбан Раббибизни алдында оьзюгюзню яшавугъуз учун бары да исрайыллыланы гьакъындагъы эсге салыв болуп токътажакъ[+].


Багъырдан этилген жувунагъан ер

17[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Багъырдан чапчакъ эт. Шону багъырдан этилген тиревге орнат. Жувунагъан ерни Ёлугъув чатырыны да, къурбан этеген ерни де арасына сал ва шогъар сув тёк[+]. 19Гьарун ва ону уланлары, шондан сув алып, къолларын, аякъларын жувсун. 20Ёлугъув чатырына гиргенче, олар жувунма борчлу, ёгъесе оьлежек. Раббибизге яллатып этеген къурбанны эте туруп, къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге ювукълашгъанда, 21олар къолларын, аякъларын жувма борчлу, ёгъесе оьлежек. Шо – Гьарунгъа ва ону наслуларына гележек наслуларда гьар даимге токъташдырыв болуп токътажакъ.


Сюртмек учун май

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Инг тизив арив ийис тюшюрмек учун затланы ал: беш юз шекел юкъкъа мирраны, шону яртысы чакъы, эки юз элли шекел, арив ийисли дарчинни,[†] эки юз элли шекел арив ийисли къамушну, 24беш юз шекел сари чечекли дарчинни ал – барысы да сыйлы ерде гёрсетилген оьлчевге гёре болсун. Дагъы да бир гин[†] зайтун майны да ал. 25Сюртмек учун, шолардан сыйлы май – уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо сюртмек учун сыйлы май болур[+]. 26Шо майны Ёлугъув чатырыны, шагьатнаманы сандыгъына, 27тахгъа, чыракъ булан бирче ону бары да алатларына, арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерге, 28бютюнлей яллатып къурбан этеген ер булан бирче ону бары да алатларына ва багъыргъа тиревге орнатылгъан чапчакъгъа сюрт[+]. 29Шоланы сыйлы эт. Шолар зор сыйлы затлар болажакъ. Шолагъа тийген бары зат да сыйлы болажакъ[+].

30Гьарун ва ону уланлары дин къуллукъчулар[†] гьисапда Магъа къуллукъ этип турсун учун, сюртюп, оланы сыйлы эт[+]. 31Исрайыллылагъа булай айт: «Бу гележек наслуларда сюртмек учун Раббигизни сыйлы майыдыр. 32Шо майны гьеч дагъы бирев де сюртмек учун къолламасын. Шогъар ошатып дагъы май да этмегиз. Шо май сыйлыдыр, шону унутмагъыз. 33Ким шогъар ошатып арив ийисли май этсе неде шону дин къуллукъчудан къайры оьзгеге сюртсе, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ».


Арив ийисли къурбан

34Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Арив ийисли затланы ал: терекден агъагъан арив ийисли сыламаны,[†] онихни ва терекден агъагъан арив ийисли сылама булан бирче хелбанны – гьарисинден тенг алып, 35шолардан уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо къошулчан тузлу, таза ва сыйлы болсун[+]. 36Къошулчанны тююп уват ва Ёлугъув чатырында шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал. Шонда Мен сени булан ёлугъа туражакъман. Шо сизин учун зор сыйлы къошулчан болажакъ. 37Шогъар ошатып оьзюгюзге арив ийисли къошулчанлар этмегиз. Шо Раббигизни сыйлы къошулчаны экенни унутмагъыз. 38Ийисинден леззет алмакъ учун, ким шогъар ошатып къошулчан этсе, ол оьзюню халкъыны арасындан дагъытылажакъ.

#### 31


Беселейил ва Огьолиап


(Чыгъ 35:30–36:1)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Мен Урини уланы Беселейилни сайладым. Ури – Ягьудини къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 3Мен ону Оьзюмню Ругьум, гьикматлыкъ, англав, билим ва гьар тюрлю бажарывлукъ булан таъмин этдим[+]. 4Беселейил алтынны, гюмюшню, багъырны ишлетип бажара. 5Ол ташланы чабып, тегишлеп, агъачгъа къазып оювлар этип ва оьзге тюрлю усталыкъланы да бажара. 6Ондан къайры да, Мен огъар Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапны кёмекчи этип бердим. Мен сагъа буюргъан бары да затны этсин учун, эки де саниятчыгъа усталыкъны бердим: 7Ёлугъув чатырын, къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын,[†] чатырдагъы гьар тюрлю алатланы, 8алатлары да булангъы тахны, бары да алатлары да булан таза[†] алтындан этилген чыракъны, яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни,[†] 9бары да алатлары да булан бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, багъыргъа орнатылгъан жувунагъан ерни, 10тигилип этилген гийимлени – Гьарун[†] ва ону уланлары дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллукъ этип болсун учун олагъа сыйлы[†] гийимлени, 11сюртмек учунгъу майны ва сыйлы ер учунгъу арив ийисли затланы. Беселейил ва Огьолиап шоланы тап Мен сагъа буюргъан кюйде этсин.


Сонгугюнге байлавлу къанунланы кютюв

12[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

13– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Сонгугюнге[†] байлавлу Мени къанунларымны[†] кютюгюз. Мен сизин сыйлы этеген Раббигиз экенни билсин учун, шо гележек наслуларда Мени сизин булангъы аралыгъымны белгиси болажакъ.

14Сонгугюнге байлавлу къанунларымны кютюгюз: шо гюн сизге сыйлыдыр. Ким сонгугюнню мурдарласа, ол оьлтюрюлежек. Ким шо гюн иш булан машгъул болса, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ[+]. 15Ишлер булан алты гюн машгъул болма тюше, еттинчи гюн буса – рагьатлыкъны сонгугюню, Раббигизни сыйлы гюню. Ким сонгугюн иш булан машгъул болса, ол оьлтюрюлежек. 16Исрайыллылар сонгугюнге байлавлу къанунланы гележек наслуларда байрам эте туруп кютме герек – шо гьар даимге разилешивдюр.[†] 17Шо гележек наслуларда Мени исрайыллылар булангъы аралыгъымны гьар даимги белгиси болажакъ. Раббигиз, алты гюнню ичинде кёклени ва ерни яратып, еттинчи гюн, ишлерин къоюп, Оьзюне яллыкъ берди чи дагъы»[+].

18Раббибиз Синай[†] тавда Муса булан сёйлеп битгенде, огъар шагьатнаманы эки таш такътасын бере. Шо такъталагъа Аллагь буйрукъларын[†] Оьзю язгъан болгъан[+].

#### 32


Алтын бузав


(Такр 9:7-21, 25-29)

1[•]Муса[†] тавдан тюшмеге ончакъы алгъасамайгъанны гёрюп, адамлар[†] Гьарунну[†] айланасына жыйыла ва булай дей:

– Бизге тынгла. Бизге алдыбызгъа тюшюп юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз[+].

2Гьарун олагъа:

– Къатынларыгъызны, уланларыгъызны ва къызларыгъызны алтын сыргъаларын да чечип, магъа гелтиригиз, – дей.

3Адамлар, алтын сыргъаларын да чечип, Гьарунгъа гелтирип бере. 4Ол, адамлар оьзюне гелтирген алтынланы алып, шолардан къуюп бузав эте. Гьарун шо бузавгъа гесгич булан бир гёрюнюш бере. Шо заман адамлар:

– Исрайылны[†] халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз, – дей[+].

5Шону гёрюп, Гьарун бузавну алдына къурбан этеген ерни[†] сала ва:

– Тангала – Раббибизни байрамы, – деп билдире.

6Артындагъы гюн эртен тез туруп, адамлар бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбанлар эте. Халкъ ашама-ичме, сонг буса йыбанма башлай[+].

7Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тавдан тюш. Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг биябур болуп тура. 8Олар Мен оьзлеге этген буйрукълардан[†] нече де тез тайышып токътады! Олар оьзлеге къуюп бузав этди, шогъар сужда къылды ва: «Исрайылны халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз», – деп айта туруп, къурбанлар этди.

9– Мен шо халкъны гёрюп тураман, – деп айта Раббибиз Мусагъа, – олар къайпанмай[+]. 10Гьали энни Мени къой. Къазапланып йиберип, Мен оланы къырып битдирежекмен. Сонг Мен сенден таба зор халкъ тувдуражакъман[+].

11Тек Муса Раббибизге, оьзюню Аллагьына, булай деп ялбарма башлай:

– Раббим, – дей ол, – Сагъа Оьзюнгню халкъынга къазапланма негер тарыкъдыр? Сен чи ону Мисриден зор къудратынг булан ва оьтесиз гюч салып чыгъардынг. 12Мисрилилеге: «Аллагь оьзлени тавларда оьлтюрюп, ер юзюнден ёкъ этмек учун, иш этип яман хыял булан чыгъарды», – деп сёйлеме багьана болмасын. Янып турагъан къазапланывунгну басылт, рагьмулу бол, Оьзюнгню халкъынга балагь гелтирме. 13Къулларынг болгъан Ибрагьимни,[†] Исгьакъны[†] ва Исрайылны эсге ал. Сен олагъа Оьзюнгню атынгны да тутуп, булай деп ант этген эдинг чи: «Кёкде нече юлдуз бар буса, Мен сизге шончакъы наслулар бережекмен. Мен сизге берме деп ваъда[†] этген шу бары да якъ гьар даимге сизин наслуларыгъызныки болуп токътажакъ»[+].

14Раббибиз рагьмулу бола ва Оьзюню халкъына балагь гелтирмей токътай[+].

15Муса къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан тавдан тюшюп геле. Шо таш такъталаны эки де ягъына – ал бетине де, арт бетине де язылгъан болгъан. 16Шо таш такъталаны Аллагь этген болгъан ва шолагъа Оьзюню язывларын къазып язгъан болгъан.

17Ясуа халкъны оькюрювюн эшитгенде, Мусагъа:

– Къонушдан ябушувну къавгъасы геле, – дей.

18Тек Муса булай жавап бере:

– Шо уьст гелгенлени чакъырыву тюгюл,
тюп болгъанланы йылаву да тюгюл:
мен йырлайгъанланы авазын эшитемен.

19Къонушгъа гелип, бузавну, бийивлени гёрюп, Муса къазапланып йибере. Ол, къолундагъы таш такъталаны ташлап, шоланы тавтюпню этегинде гесек-гесегин чыгъара. 20Муса, адамлар этген бузавну алып, шону ялынгъа салып ирите. Ол, шону хумдай этип, сувгъа себелей ва исрайыллыланы шо сувдан ичме борчлу эте[+].

21Муса Гьарунгъа:

– Оьзлени булай уллу гюнагь ёлгъа салар йимик, бу адамлар сагъа шончакъы да не этген? – деп сорай.

22– Есим, къазапланма, – деп жавап бере Гьарун. – Сен бу адамлар яманлыкъгъа амыракъ экенни билесен. 23Олар магъа: «Бизге алдыбыз булан юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз», – деп айтдылар. 24Шо заман мен олагъа: «Кимни алтын тагъымчакълары бар буса, чечип беригиз», – дедим. Адамлар магъа алтынларын чечип берди, мен де шоланы отгъа ташладым, сонг шолардан бу бузав амалгъа гелди!

25Муса адамланы енгип болар ерде иш ёкъну гёре, неге тюгюл Гьарун бу затланы оланы башы душмангъа кюлкюге къалсын деп къойгъан болгъан[+]. 26Муса, къонушгъа гиреген ерде де токътап:

– Ким Раббибизни яны буса, мени яныма багъып чыкъсын, – дей. Ону айланасына бары да левилилер[†] жыйылып токътай.

27Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Барыгъыз да беллеригизге къылыч тагъыгъыз! Агъаларыгъыз-инилеригизни, къурдашларыгъызны, ювукъларыгъызны оьлтюре туруп, къонушну бир башындан бириси башына барыгъыз, къайтып да гелигиз»[+].

28Левилилер оьзлеге Муса буюргъан кюйде эте. Шо гюн халкъны арасындан уьч мингге ювукъ адам оьле. 29Муса:

– Бугюн сиз, уланларыгъызны, агъа-инилеригизни тас этип, оьзюгюзню Раббибизге къуллукъ этивге багъышладыгъыз, Ол да сизин шабагьатлады, – дей.

30Артындагъы гюн Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз бек яман гюнагь иш этдигиз. Мен гьали Раббибизни янына гётерилежекмен, балики, мен сизин гюнагьыгъызны гечдирип боларман.

31Муса, Раббибизни янына къайтып барып, булай дей:

– Гертиден де, шо адамлар, оьзлеге алтын аллагьлар да этип, бек яман гюнагь иш этди. 32Тек гьали буса, олардан геч деп ялбарып тилеймен. Эгер де гечмесенг, Сен язгъан китапдан[*] мени атымны да бузуп тайдыр.

33Раббибиз Мусагъа булай жавап къайтара:

– Ким Магъа къаршы гюнагь эте буса, Мен ону китабымдан бузуп тайдыражакъман. 34Гьали буса бар, халкъны Мен айтгъан ерге элт. Мени Малайигим сени алдынга тюшюп юрюжек. Тек болжалы етишгенде, этген гюнагьы саялы Мен оланы такъсырлажакъман.

35Адамлар оьзлеге Гьарун ясагъан бузавну этгени саялы, Раббибиз олагъа югъагъан аврув къабундура.

#### 33

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг да булан бу ерни къоюп, Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] бережек болгъан топуракъгъа бар. Мен шо топуракъны оланы наслуларына бережекге ант этген эдим. 2Мен, сени алдынг булан Малайигимни йиберип, канъанлыланы,[†] амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, гьивлилени, ябуслуланы къувалатажакъман[+]. 3Оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъгъа барыгъыз. Чыкъгъан ёлугъузда сизин дагъытып къоймайым деп, Мен сизин булан гелмежекмен, неге тюгюл сиз къайпанмайгъан халкъсыз[+].

4Бу къоркъунчлу сёзлени эшитгенде, халкъ гьынкъгъа тюшюп йылай, бирев де тагъымчакъларын такъмай. 5Раббибиз Мусагъа булай деп айтды чы дагъы:

– Исрайыллылагъа[†] булай деп айт: «Сиз къайпанмайгъан халкъсыз. Эгер де Мен сизин булан юрюсем, бир аз заманны ичинде сизин дагъытып къояжакъман. Тагъымчакъларыгъызны чечигиз чи, Мен буса сизге не этме герекни билемен»[+].

6Исрайыллылар Гьорип[†] тавну къырыйында оьзлени тагъымчакъларын чече.


Ёлугъув чатыр

7Муса къонушуп токътагъан ерни артында, арекге таба, чатыр къура ва шогъар «Ёлугъув чатыры» деп ат тагъа. Раббибизге бир зат сорама сюеген гьар ким къонушну артындагъы Ёлугъув чатырына бара болгъан[+]. 8Гьар гезик Муса Сыйлы чатыргъа[†] багъып гелегенде, адамлар[†] туруп, Муса Сыйлы чатыргъа гирип къалгъанча, оьзлени чатырларына гиреген ерде эретургъан гьалда огъар къарай болгъан. 9Муса, Сыйлы чатыргъа гирип, Раббибиз булан сёйлейген заманны ичинде, булут багъана тюшюп, чатырны къырыйында токътап тура болгъан. 10Чатырны къырыйында булут багъананы гёргенде, адамлар туруп, шонда башларын тап ерге ерли де ийип токътай болгъан. 11Бирев оьзюню къурдашы булан нечик бетге-бет сёйлей болгъан буса, Раббибиз Муса булан шолай сёйлей болгъан. Сонг Муса къонушуна къайта болгъан. Тек ону кёмекчиси Ясуа – Нунну уланы – чатырда къала болгъан.


Муса ва Раббибизни макътавлугъу

12Муса Раббибизге булай дей:

– Сен магъа: «Бу халкъны алып юрю», – деп буюрдунг, тек мени булан кимни йиберегенингни билдирмединг. Сен мени яхшы таныйгъанынгны ва магъа Сени рагьмунг тиежекни айтдынг. 13Шолай болгъан сонг, мен Сагъа тюшюнюп, энниден сонг да магъа рагьмунг тийсин учун, мени Оьзюнгню ёлларынгда юрюме уьйрет. Шо адамлар Сени халкъынг экенни эсинге ал.

14Раббибиз:

– Сени булан Мен Оьзюм гележекмен ва сагъа рагьатлыкъ бережекмен, – деп жавап бере.

15Шо заман Муса:

– Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, бизин де мундан чыгъарма, – дей. 16Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, Сен магъа ва Оьзюнгню халкъынга сююв булан янашагъанынг къайдан билинсин дагъы? Мени де, Сени халкъынгны да ер юзюндеги оьзге халкълардан не башгъалыгъы бар[+]?

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен не тилесенг де, Мен кютежекмен, неге тюгюл Мен сагъа сююв булан янашаман ва сени сайлап алгъанман.

18Шо заман Муса:

– Тилеймен, магъа Оьзюнгню макътавлугъунгну гёрсет, – дей.

19Раббибиз булай айта:

– Мен зорлугъумну гёрсетежекмен ва Рабби деген атымны билдирежекмен. Мен кимге рагьму этме сюйсем, огъар рагьму этежекмен ва кимге языкъсынма сюйсем, огъар языкъсынажакъман[+]. 20Тек сен Мени юзюмню гёрмежексен, неге тюгюл бирев де, Мени гёрюп, сав къалма болмажакъ[+].

21Раббибиз булай айта:

– Муна сагъа Мени къырыйымда ер – шунда ярда токъта. 22Макътавлугъум оьтеген вакътиде Мен сени ярланы арасындагъы къакъагъа салажакъман ва Оьзюм оьтгенче, сени къолум булан ябып туражакъман. 23Сонг Мен къолумну тайдыражакъман, сен де Мени артымдан таба гёрежексен, тек Мени юзюм гёрюнмежек.

#### 34


Янгы таш такъталар


(Такр 10:1-5)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирле. Мен буса шолагъа сен сындыргъан такъталагъа язылгъан сёзлени язайым. 2Эртен онгарылып, Синай[†] тавгъа гётерил ва тавну башында Мени алдыма гелип токъта[+]. 3Сени булан дагъы бирев де гётерилмесин ва тавда гёрюнмесин. Тавну этегинде гьатта сиривлер ва туварлар отламасын[+].

4Муса чарлап, алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирлей. Оьзюне Раббибиз буюргъан кюйде, танг булан туруп, ол Синай тавгъа гётериле. Муса эки де таш такътаны къолуна алып юрюй. 5Раббибиз, кёкден таба булутну ичинде тюшюп, ону къырыйында токътай ва Оьзюню атын айта. 6Ол Мусаны алдындан булай айта туруп оьте: «Раббигизмен, Раббигизмен, языкъсынагъан, рагьмулу, къазапланма алгъасамайгъан, рагьму булан аминликден[†] бай,[+] 7минглер булан адамлагъа[†] бакъгъан якъда рагьмусун сакълайгъан, гюнагь, хыянат ва терс иш этгенлерден гечеген Аллагьыгъызман. Буса да Мен айыплыны такъсырламай къоймажакъман. Аталары этген ишлери саялы, Мен оланы яшларын, оланы да яшларын уьчюнчю ва дёртюнчю наслулагъа етгинче такъсырлажакъман»[+].

8Муса шоссагьат, башын тап ерге ерли де ийип, тобукъларындан токътай ва 9булай къычыра:

– Гьей Есим, эгер де Сен магъа рагьмулу бусанг, ялбараман, Сен бизин булан юрю. Бу халкъ къайпанмай буса да, бизин билмей-билип этген гюнагьларыбыздан геч ва Оьзюнге аманат этип ал.


Разилешив янгыдан башлана

10Раббибиз булай айта:

– Мен разилешив[†] бегетемен: Мен сени халкъынгны алдында муъжизатлар гёрсетежекмен. Шолай муъжизатлар алда ер юзюнде бир халкъны арасында да болмагъан. Сен оьзюню арасында яшайгъан халкъ Мен сенден таба этежек иш нечик къоркъунчлукъ тувдуражагъын гёрежек. 11Гьали Мен сизге этген буйрукъларыма[†] тынглагъыз. Мен арагъыздан амурлуланы, канъанлыланы,[†] гьетлилени, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы къувалажакъман. 12Вёрегиз, сиз барагъан топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз, ёгъесе олар сизин учун бир тузакъдай болуп токътажакъ[+]. 13Оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузуп ташлагъыз, сыйлы[†] ташларын уватыгъыз ва Ашераны[*] багъаналарын гесип тайдырыгъыз[+]. 14Ят аллагьлагъа сужда къылмагъыз, неге тюгюл сизин Раббигизни аты чы Гюллевчю – гюллейген Аллагь[+].

15Вёрегиз, шо топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз. Неге тюгюл де, олар оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрютегенде ва олагъа къурбанлар этегенде, олар сизин де къуршажакъ, сиз де олар этген къурбанланы ашажакъсыз[+]. 16Сиз шо халкъны арасындан уланларыгъызгъа къызларын къатын этип алажакъсыз. Оланы къызлары буса, оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрюте туруп, сизин уланларыгъызны да шо пасатлыкъланы юрютме борчлу этежек[+]. 17Оьзюгюзге къуюп ялгъан аллагьлар этмегиз[+].

18Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгеригиз: Мен сизге буюргъан кюйде, абип айны[†] гёрсетилген вакътисинде етти гюн маясыз экмек ашагъыз, неге тюгюл сиз шо айда Мисриден чыкъдыгъыз[+].

19Бары да башлап тувгъан жан, шоланы арасында гьайван-малыгъыздан башлап тувгъан эркеклерини барысы да, Меники болажакъ[+]. 20Башлап тувгъан эшекни орнуна къозуну тёлегиз. Эгер де тёлемей бусагъыз, ону бойнун сындырыгъыз. Уланларыгъыздан башлап тувгъанларыны барысыны да орнуна тёлегиз.

Бирев де Мени алдымда бош къоллары булан гёрюнмесин[+].

21Алты гюн загьмат тёгюгюз, еттинчи гюн буса ял алыгъыз. Гьатта сабан сюре бусагъыз да, оракъ ора бусагъыз да ял алыгъыз[+].

22Будайны башлапгъы гелимин къайтарагъанда, Жумаланы байрамын, йылны ахырында буса Емишлени жыйыв байрамын[†] оьтгеригиз. 23Йылда уьч керен бары да эргишилер Есигиз Раббини, Исрайылны[†] Аллагьыны, алдына гелип токътагъыз[+]. 24Мен сизин арагъыздан оьзге халкъланы къувалажакъман ва топуракъларыгъызны дазуларын генглешдирежекмен. Эгер де йылда уьч керен гелип, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдына гелип токътасагъыз, топурагъыгъызгъа бирев де сугъулмажакъ.

25Магъа къурбан соягъанда, мая булан басылып биширилген экмекге гьайванны къанын[†] тёкме. Пасха[†] байрамны къурбанлыгъындан эртенге бир зат да къалмасын[+].

26Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме[+].

27Раббибиз Мусагъа:

– Бу сёзлени язып къой. Шо Мен сени ва Исрайыл булан бегетеген разилешивню шартларыдыр, – деп айта.

28Муса шонда Раббибиз булан къыркъ гече, къыркъ гюн къала. Ол бир зат да ашамай ва ичмей тура. Муса таш такъталарда разилешивню сёзлерин – он буйрукъну яза[+].


Мусаны юзюнден нюр яна

29Раббибиз булан сёйлеп битип, къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан Синай тавдан тюшгенде, Муса юзюнден нюр янагъанны билмей болгъан[+]. 30Гьарун[†] ва исрайыллылар Мусаны юзюнден нюр янагъанны гёргенде, огъар ювукълашма къоркъа. 31Тек Муса оланы оьзюню янына чакъыра. Шо заман Гьарун ва халкъны башчылары ону янына геле. Муса олар булан сёйлей. 32Шондан сонг ону янына исрайыллылар ювукълашып геле. Муса олагъа Синай тавда оьзюне Раббибиз берген буйрукъланы бере.

33Исрайыллылар булан сёйлеп битип, Муса бетин шаршав булан яба. 34Тек Раббибиз булан сёйлемек учун гирегенде, ол къайтып чыгъып къалгъанча, бетинден шаршавну тайдыра болгъан. Муса чыгъып, оьзюне буюрулгъан затны исрайыллылагъа етишдире болгъан[+]. 35Шо заман исрайыллылар ону юзюнден нюр янагъанны гёре болгъан. Сонг Муса къайтып Раббибиз булан сёйлеме гиргенче, бетин шаршав булан яба болгъан[+].

#### 35


Сонгугюн булан байлавлу къанунлар

1Муса,[†] Исрайылны[†] бары халкъын да жыйып, булай дей:

– Раббибиз сизге булай буюрду: 2алты гюн ишлегиз, тек еттинчи гюн – сыйлы[†] гюн. Шо рагьатлыкъны сонгугюню,[†] Раббигизге багъышлангъан гюн. Ким шо гюн ишлесе, оьлтюрюлежек[+]. 3Сонгугюн уьйлеригизде от якъмагъыз.


Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар


(Чыгъ 25:1-9; 39:32-43)

4[•]Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: 5«Сизде бар затлардан Раббигизге къурбан этигиз. Гьар сюйгенигиз Раббигизге шу затлардан къурбан этсин: алтындан, гюмюшден, багъырдан; 6ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ийирилген йипден, юкъкъа кендир[†] йипден, эчкини пухундан; 7къызылгъа боялгъан къойну терисинден, юкъкъа ийленген териден ва эчкимююз терекни агъачындан;[+] 8чыракълагъа тёгюлеген зайтун майдан, сюртмек ва яллатмакъ учун къолланагъан арив ийисли майлардан; 9эпотну[†] да, тёш дорбаны да безендирмек учун къолланагъан ониксден ва оьзге тюрлю асил ташлардан.

10Усталыкъны бажарагъанларыгъыз, гелип, Раббигиз буюргъан бары да затны этсин: 11Сыйлы чатыр[†] учун шаршавну, илмеклени, рамланы, орнатылагъан ерлери булангъы багъаналаны; 12къурукълары, къапгъачы булангъы сандыкъны ва шону уьстюн япмакъ учун пердени;[†] 13къурукълары, бары да уьй алатлары булангъы тахны ва сыйлы экмекни;[†] 14бары да алатлары да булан ярыкъ этмек учун чыракъны, дин къуллукъну кютегенде къолланагъан лампаланы ва ярыкъ этмек учун майны; 15арив ийис тюшюрмек учун къурукълары да булангъы къурбан этеген ерни,[†] сюртмек учун майны, арив ийис чыгъарагъан отланы, Сыйлы чатыргъа гирмек учун пердени; 16багъыр челтири, къурукълары, алатлары булангъы бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны; 17багъаналары ва тиревлери булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени; 18Сыйлы чатыр ва абзар учун чюйлени ва аркъанланы; 19сыйлы ерде къуллукъ этмек учунгъу тигилген гийимлени: дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллугъун кютегенде дин къуллукъчу Гьарунгъа[†] ва ону уланларына гиймек учун сыйлы гийимлени».

20Исрайыллылар Мусаны янындан гете. 21Ким сюе буса ва кимни юреги оьзюн иштагьландыра буса, гелип, Ёлугъув чатырын ва шонда къуллукъ этмек учун сыйлы гийимлерин гьазирлевге Раббибизге къурбан эте. 22Бары да сюегенлер – эргишилер де, къатынгишилер де – гелип, алтынларын гелтире: тийревючлерин, сыргъаларын, оьрмекчелерин ва тагъымчакъларын. Олар алтынларын Раббибизге багъышлай. 23Кимники ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йиби, юкъкъа кендир йиби, эчкини пуху, къызыл тюсге боялгъан къой териси неде юкъкъа ийленген териси бар буса, шоланы гелтире[+]. 24Ким гюмюшюн неде багъырын къурбан этип бола буса, шоланы Раббибизге савгъатгъа гелтире. Кимники къайсы буса да бир ишге пайдаландырмакъ учун эчкимююз терекни агъачы бар буса, шону гелтире. 25Гьар бажарывлу къатынгиши, оьзю ийирип, ийирген йибин гелтире: ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йипни неде юкъкъа кендир йипни. 26Ийирип бажарагъан къатынгишилер, юреги буюруп, эчкини пухун ийире. 27Тухумланы башчылары, эпотну ва тёш дорбаны безендирмек учун, оникс ва оьзге тюрлю асил ташлар гелтире. 28Дагъы да олар арив ийис тюшюрмек учун затлар, чыракъгъа тёкмек, сюртмек ва яллатмакъ учун зайтун май[†] гелтире. 29Бары да исрайыллы эргишилер ва къатынгишилер, къайсыны юреги иштагьландыра буса, Раббибизге гёнгюллю кюйде къурбанлар эте. Шо къурбанлар Раббибиз Мусадан таба исрайыллылагъа этме буюргъан ишлеге пайдаландырыла.


Беселейил ва Огьолиап


(Чыгъ 31:1-11)

30[•]Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз Урини уланы Беселейилни танглады. Ури – Ягьуданы[†] къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 31Раббибиз Беселейилни Оьзюню Ругьу, гьикматлыкъ, англав, билим ва тюрлю усталыкълар булан таъмин этди. 32Беселейил оьзю ойлашгъан затланы алтындан, гюмюшден, багъырдан ясап бажара. 33Ол ташны хырлап, чарлап, агъачгъа оювлар этип ва гьар тюрлю усталыкъланы юрютюп бажара. 34Раббибиз Беселейилге ва Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапгъа башгъаланы уьйретме усталыкъ берди. 35Раббибиз олагъа усталаны, саниятчыланы, къумач согъувчуланы, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кендир йипге тикме тигивчюлени къайсы ишге де бажарывлугъун берди. Беселейил де, Огьолиап да – бек бажарывлу усталар ва саниятчылар.

#### 36

1Беселейил, Огьолиап ва бары да саниятчы усталар бары затны тап Раббибиз буюргъан кюйде этсин. Сыйлы[†] ерни къурмакъ учун бары ишни билсин деп, Раббибиз олагъа усталыкъ да, бажарывлукъ да берди.

2Муса[†] Раббибиз оьзлеге гьюнер берген Беселейилни, Огьолиапны, бары да саниятчы усталаны ва юреклери иштагьланагъанланы барысын да ишлеме гелсин деп чакъырыв эте.

3Олар Мусадан исрайыллылар[†] сыйлы ерни къурмакъ учун жыйгъан бары да къурбан этген затларын ала. Халкъ буса гьар гюн эртен къурбанлар этип тура. 4Шо заман сыйлы ер учун загьмат тёгеген саниятчы усталар, ишлейгенин токътатып йиберип, 5Мусагъа:

– Халкъ Раббибиз эт деп буюргъан ишге тарыкълы чакъыдан да артыкъны гелтире, – дей.

6Муса буюруп, бютюн къонушгъа: «Не эргиши, не къатынгиши сыйлы ер учун дагъы къурбанлар этмесин», – деп билдире. Шолай айтып, халкъны къурбанлар этегенин токътата, 7неге тюгюл бары ишни кютмек учун, тарыкълы болагъанындан артыкъ гелтирилген болгъан.


Сыйлы чатыр


(Чыгъ 26:1-37)

8[•]Саниятчы усталар Сыйлы чатырны[†] тизив кендир[†] йипден, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл йиплерден этилген он шаршавдан къура. Шо шаршавланы уьстюне чебер кюйде карубланы[†] суратлары этиле. 9Бары да шаршавлар бир оьлчевде бола: узунуна йигирма сегиз тирсек[†] ва генгине дёрт тирсек. 10Усталар шо шаршавланы бешисин бир-бирине тиге, къалгъан бешисин де шолай эте. 11Олар гьар сыдраны ахырынчы шаршавуну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эте. 12Усталар дагъы да биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли илгик ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут гелеген элли илгик эте. 13Олар, алтындан элли илгик этип, Сыйлы чатыр бириксин учун, шо къармакълар булан эки де сыдрадагъы шаршавланы бир-бирине тиге.

14Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, усталар эчкини тюгюнден он бир шаршав гьазирлей. 15Он бир де шаршав бир йимик бола: узуну отуз тирсек ва генги дёрт тирсек. 16Олар беш шаршавну бир сыдра этип, алты шаршавну да башгъа сыдра этип тиге. 17Усталар эки де сыдрадагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эте. 18Сыйлы чатырны уьстюн бирикдирип япмакъ учун, олар багъырдан элли къармакъ эте. 19Усталар Сыйлы чатырны уьстюн къызылгъа боялгъан къой терилерден ва юкъкъа ийленген терилерден яба[+].

20Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирлей. 21Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болгъан. 22Гьар рам бир-бирине бегетилген эки къурукъдан амалгъа геле болгъан. Усталар Сыйлы чатырны бары да рамларын шо кюйде гьазирлей. 23Олар Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 24ва гюмюшден шолар орнатылагъан къыркъ ер гьазирлей – гьар рамгъа экишер ва шоланы учлары чыкъгъан ерлерине бирер ерни. 25Усталар Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына да йигирма рам 26ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 27Олар Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъа боюна алты рам 28ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 29Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегетиле, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдурула. Эки де мююшдеги рамланы шолай орната. 30Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болгъан.

31Усталар дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар гьазирлей: бешни Сыйлы чатырны бир тамыны боюндагъы рамланы къошмакъ учун, 32бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 33Олар ортадагъы гёнделен аркъалыкъны ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылагъан кюйде сала. 34Усталар рамлагъа алтын варакъ бере ва гёнделен салынгъан аркъалыкъланы тутсун деп, алтын солгъулар эте. Олар гёнделен салынгъан аркъалыкълагъа да алтын варакъ бере.

35Усталар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден перде[†] эте. Пердеге чебер кюйде карубланы суратлары этиле. 36Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден дёрт багъана эте ва шолагъа алтын варакъ бере. Сонг усталар шолагъа алтындан къармакълар ва гюмюшден къуюп орнатылагъан ерлер эте. 37Чатыргъа гиреген ерде олар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этилген оюнлары булангъы перде 38ва къармакълары да булангъы беш багъана гьазирлей. Усталар багъаналаны уьст ва тюп янларына алтын варакъ бере ва багъырдан шолагъа таявланы гьазирлей.

#### 37


Сандыкъ


(Чыгъ 25:10-22)

1[•]Беселейил эчкимююз терекден сандыкъ эте: узуну эки ярым тирсек,[†] генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым[+]. 2Ол шону ичине де, тышына да таза[†] алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 3Беселейил сандыкъгъа алтындан къуюп дёрт юзюк эте ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде бегете – гьар якъдан экишерни. 4Ол эчкимююз терекни агъачындан къурукълар эте, шолагъа алтын варакъ бере. 5Сандыкъны алып юрюмек учун, къурукъланы шону сандыкъны эки де ягъындагъы юзюклеге сугъа.

6Беселейил дагъы да таза алтындан къапгъач эте – узуну эки тирсек ярым, генги буса бир тирсек ярым гелеген чакъы. 7Сонг ол къапгъачны ягъасы булан зарбулангъан эки алтын каруб[†] эте: 8бир карубну сандыкъны бир ягъасында, экинчисин – бириси ягъасында. Беселейил оланы къапгъачны эки де якълары булан къоша, шоллукъда карублар къапгъач булан биригип къалагъан гьалда бола. 9Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары[†] къапгъачны ябып къоягъан гьалда бола. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда бола.


Тах


(Чыгъ 25:23-30)

10[•]Беселейил эчкимююз терекни агъачындан тах эте: узуну эки тирсек, генги бир тирсек, бийиги де бир тирсек ярым гелеген чакъы. 11Ол тахгъа таза алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 12Беселейил тахны ягъа бою булан бийиги бир ая гелеген чакъы бару эте ва шону айланасы булан алтын омуз эте. 13Ол тахгъа алтындан дёрт юзюк эте ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегете. 14Тахны алып юрюйгенде къурукъланы сукъмакъ учун, юзюклер тахны ягъа боюна ювукъгъа салына. 15Тахны алып юрюмек учун къолланагъан къурукълар эчкимююзню терегини агъачындан этиле ва шолагъа алтын варакъ бериле. 16Беселейил дагъы да тах учун алтындан алатлар эте: бошгъапланы, сукараланы, къартыкъланы ва тёкмек учун къолланагъан кажинлени.


Алтын чыракъ


(Чыгъ 25:31-40)

17[•]Беселейил таза алтындан чыракъ эте. Чыракъны, шо орнатылгъан ерни, шону бутун токъалап, бир къалипге сала. Чыракъны чечекбашлары, бюрлери ва япыракълары буса бирикген гьалда бола. 18Чыракъны къабургъаларындан эки де якъгъа алты бутакъ узатыла: уьчюсю бир якъгъа, уьчюсю де башгъа якъгъа багъып. 19Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булангъы бадам терекни чечеклерини гёрюнюшюндеги уьч чечекбаш бола, шолай уьч чечекбаш – бириси бутакъда. Чыракъны алты да бутагъы шолай бола. 20Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла бола. 21Бир бюр чыракъдан таба узатылгъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде бола, экинчи бюр экинчи жут бутакъланы тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жут бутакъланы тюбюнде бола. Алты да бутакъны тюбюнде шолай бола. 22Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда бола.

23Беселейил етти лампа, мелтелер учун маша, таза алтындан чоргъалар 24ва чыракъ эте. Бары да алатлагъа бир талант[†] таза алтын гете.


Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 30:1-5, 22-38)

25[•]Беселейил эчкимююз терекни агъачындан яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер.[†] Шо дёртгюл бола: узуну да, генги де бирер тирсек ва бийиги эки тирсек гелеген чакъы. Къурбан этеген ерни мююзлери шону оьзю булан бирикдириле. 26Ол къурбан этеген ерни уьстюне, ягъаларына, мююзлерине таза алтындан варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 27Къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукъланы сукъмакъ учун, Беселейил омузну тюбюнден бир-бирине къаршыда токътагъан эки алтын юзюк эте. 28Ол къурукъланы эчкимююз терекни агъачындан эте ва шолагъа алтын варакъ бере.

29Дагъы да сюртмек учун, Беселейил сыйлы[†] май[†] ва уста кюйде гьазирленген арив ийис тюшюрмек учун, таза къошулчан эте[+].

#### 38


Бютюнлей яллатып къурбан этеген ер


(Чыгъ 27:1-8)

1[•]Бийиклиги уьч тирсек[†] гелеген бютюнлей яллатып къурбан этеген ер[†] эчкимююзню терегини агъачындан этиле. Шо дёртгюл бола: узуну – беш тирсек, генги де – беш тирсек. 2Беселейил къурбан этеген ерни дёрт де мююшюнде бирер мююз эте. Шоллукъда мююзлер къурбан этеген ер булан биригип къала. Ол къурбан этеген ерге багъырдан варакъ бере. 3Беселейил багъырдан шону бары да алатларын да эте: чараланы, беллени, себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва чоюнланы. 4Ол къурбан этеген ер учун челтирни, багъырдан торну эте. Тор къурбан этеген ерни бийиклигини ортасында ягъалары булан тенг гелеген кюйде бола. 5Беселейил багъыр челтирни дёрт де мююшюндеги къурукълар учун багъырдан къуюп юзюклер эте. 6Сонг эчкимююзню терегини агъачындан къурукълар этип, шолагъа багъырдан варакъ бере. 7Къурбан этеген ерни алып юрюмек учун, ол къурукъланы шону эки де ягъындан юзюклеге сугъа. Беселейил къурбан этеген ерни такъталардан онгара, ичин буса къувуш эте.


Багъыр чапчакъ


(Чыгъ 30:18)

8Ол Ёлугъув чатырына гиреген ерде къуллукъ этеген къатынгишилени гюзгюлеринден алынгъан багъырдан багъыргъа орнатылгъан багъыр чапчакъ эте[+].


Сыйлы чатырны абзары


(Чыгъ 27:9-19)

9[•]Сонг Беселейил абзар эте. Тизив кендир[†] йипден этилген перделер[†] булан бёлюнген абзарны къыбла ягъыны узунлугъу юз тирсек оьлчевде бола. 10Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 11Абзарны темиркъазыкъ ягъыны узунлугъу да юз тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола.

12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 13Абзарны гюнтувушгъа, гюн чыгъагъан ягъына бакъгъан ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. 14Гиреген ерни гьар ягъында орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 15Гиреген ерни бириси ягъында да орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 16Абзарны айланасындагъы перделер тизив кендир йипден этиле. 17Багъаналар орнатылгъан ер багъырдан, багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. Абзардагъы бары да багъаналарда гюмюш байлавлар бола.

18Абзаргъа гиреген ердеги перде ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл ва тизив кендир йипден этиле. Перде тигивлер булан да безендириле. Пердени узунлугъу йигирма тирсек, бийиклиги, абзарны перделери булан тенг болуп, беш тирсек гелеген оьлчевде бола. 19Абзаргъа гиреген ердеги пердеге де багъыргъа орнатылгъан дёрт багъана этиле. Багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. 20Сыйлы чатырны[†] ва шону айланасындагъы абзарны бары да чюйлери багъырдан этиле.


Сыйлы чатырны къурулушуна чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы

21Муна Сыйлы чатырны – Шагьатнаманы чатырына – чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы. Шо гьисапны Мусаны[†] буйругъуна гёре дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Итамарны башчылыгъы да булан левилилер[†] эте[+]. 22(Урини уланы Беселейил бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. Ури – Ягьуданы[†] къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 23Беселейил булан Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиап да бола. Огьолиап ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кетенге суратлар ва тигивлер этеген уста болгъан.) 24Сыйлы чатырда юрюлеген ишлер учун савгъат гьисапда гелтирилген алтынны авурлугъу, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, йигирма тогъуз талант[†] ва етти юз отуз шекел тарта болгъан.

25Халкъны гьисапгъа алынгъанларындан тюшген гюмюш, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, юз талант ва бир минг етти юз етмиш беш шекел тарта болгъан:[+] 26гьисапгъа алынгъан гьар эргишиден бир бека (демек, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, шекелни яртысы); гьисапгъа буса йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген, умуми алгъанда, алты юз уьч минг беш юз элли эргиши алынгъан болгъан[+]. 27Сыйлы[†] ерни кюрчюлерин къуймагъа ва перделеге юз талант чыгъа: юз кюрчюге юз талант, гьар кюрчюге бирер талант. 28Багъаналардагъы къармакъланы этмек, шоланы оьр якъларына варакъ бермек ва шоланы байлавларын этмек учун, етти юз етмиш беш шекел чыгъа.

29Къурбан этилген багъыр етмиш талант ва эки минг дёрт юз шекел бола. 30Шо багъыр Ёлугъув чатырына гиреген ерни кюрчюсюне, багъыр челтири де булангъы багъырдан этилген къурбан этеген ерге,[†] шону бары да алатларына, 31абзарны кюрчюлерине, абзаргъа гиреген ерге, Сыйлы чатырны ва абзарны бары да чюйлерине пайдаландырыла.

#### 39


Дин къуллукъчуланы гийимлери


(Чыгъ 28:1-43)

1[•]Беселейил ва Огьолиап, Раббибиз Мусагъа[†] буйрукъ[†] этген кюйде, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю йиплерден сыйлы[†] ерде къуллукъ этмек учун ва Гьарун[†] учун согъуп сыйлы гийимлер эте.


Эпот

2Усталар алтындан, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир[†] йиплерден эпот[†] эте: 3алтынны янчып, юкъкъа япыракълардай этип, шоланы уста кюйде ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплеге къошуп эше. 4Олар эпотну инбашларыны эки де мююшюнден таба тюймелеп болагъан кюйде эте. 5Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этиле: Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

6Оникслени уста кюйде этилген къыршавлагъа салып, шоларда, мюгьюрде йимик, Исрайылны[†] уланларыны атларын къазып яза. 7Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, усталар шоланы эпотну инбашларына Исрайылны уланлары учун эсделик ташлардай бегете.


Тёш дорба

8Эпотгъа ошатып чебер кюйде этилген тёш дорба гьазирлей: алтын, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплерден. 9Шо тёш дорба дёртгюл бола: узунуна да, генгине де бирер къарыш[†] гелеген эки бюкленген къумачдан. 10Шогъар дёрт сыдра этип сыйлы ташланы орната. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл ташлар бола; 11экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар бола; 12уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист бола; 13дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма бола. Шолар алтындан уста кюйде этилген къыршавлагъа салына. 14Сыйлы ташланы санаву он эки бола – Исрайылны уланларыны атларына гёре бирер тиеген кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки де къавумдан бирисини аты къазылып языла.

15Усталар тёш дорбагъа алтындан аркъангъа ошатылып эшилген шынжырлар эте. 16Олар алтындан уста кюйде этилген эки къыршав ва эки юзюк эте, юзюклени тёш дорбаны эки де мююшюне бегете. 17Усталар эки де алтын шынжырны тёш дорбаны мююшлериндеги юзюклеге бегете, 18шынжырланы бириси башларын буса, эпотну ал янындан инбашларына къошуп, эки де къыршавгъа бегете. 19Олар дагъы да эки алтын юзюк эте ва шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси мююшлерине бегете. 20Сонг усталар алтындан дагъы да эки юзюк эте ва шоланы тюпден таба эпотну ал янына, эпотну тап уьстюндеги тигивню къырыйы булан бегете. 21Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклери булан ачыкъ гёк йип булан байлай. Усталар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.


Дин къуллукъчуланы оьзге гийимлери

22Эпотну тюбюнден гийилеген аба гёк тюсде, согъулуп, 23эзивюнде оюлгъан ери, йыртылмасын деп, опуракъны ягъасына йимик чалыв булан тигилип этиле. 24Абаны этегини бою булан ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслердеги ва ийирилген кендир йиплерден этилген нарны емишлерини суратларын 25ва таза[†] алтындан гиччи къонгуравланы эте. Шоланы абаны этегиндеги нарланы арасы булан, 26къонгуравлар да, нарлар да аралашып гелеген кюйде бегете. Абаны, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, дин къуллукъну кютегенде гийме герек болгъан.

27Гьарунгъа ва ону уланларына тизив кендир йипден согъуп гёлеклер 28чалмалар эте. Башлагъа байланагъан байлавлар да, тобукъланы уьстюнден таба салынагъан алатлар да тизив кендир йипден этиле. 29Белбав да, тизив кендир, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплерден этилип, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чебер тигивлер булан безендириле.

30Таза алтын япалакъ чечекбашдан сыйлы таж этип, шогъар, мюгьюрде йимик, РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ деп къазып язалар. 31Сонг, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чалманы тажгъа бегетмек учун, тажгъа ачыкъ гёк тюсдеги йипни байлай.


Муса сыйлы ерни тергеп чыгъа


(Чыгъ 35:10-19)

32Сыйлы чатырны[†] – Ёлугъув чатырын къурув булан байлавлу иш шулай тамамлана. Исрайыллылар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 33Олар Сыйлы чатырны Мусагъа гелтире: алатлары да булангъы чатырны – къармакъларын, рамланы ва гёнделен аркъалыкъланы, таявлары да булангъы багъаналаны, 34къызыл тюсге боялгъан къойланы терисинден этилген шаршавну, пердени[†] япмакъ учун юкъкъа ийленген гёнден этилген шаршавну,[+] 35къурукълары ва къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын,[†] 36бары да алатлары да булангъы тахны, сыйлы экмекни,[†] 37гезиклеп салынгъан лампалары ва бары да алатлары да булангъы чыракъны, ярыкъ этмек учун майны; 38алтындан гьазирленген къурбан этеген ерни,[†] сюртмек учун майны, арив ийис тюшюрмек учун затланы, чатыргъа гиреген ердеги пердени, 39багъыр челтири, къурукълары ва алатлары да булангъы багъырдан гьазирленген къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны, 40орнатылгъан багъаналары да булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени, абзар учун аркъанланы ва чюйлени, Сыйлы чатыр – Ёлугъув чатыры учун бары да алатланы, 41сыйлы ерде къуллукъ этмек учун согъулуп этилген гийимлени: Гьарун да, ону уланлары да дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллугъун кютегенде гиеген сыйлы гийимлени.

42Исрайыллылар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кюте. 43Муса олар этген ишни тергеп чыгъа ва олар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кютгенни гёре. Сонг Муса оланы шабагьатлай.

#### 40


Сыйлы чатырны къурув

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Сен Сыйлы чатырны[†] – Ёлугъув чатырын – биринчи айны биринчи гюнюнде къурарсан. 3Чатырны ичине шагьатнаманы сандыгъын[†] сал ва шону перде[†] булан яп. 4Тахны гелтир ва уьстюне шону бары да алатларын сал. Сонг чыракъны гелтир ва шогъар кантиллени сал. 5Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни[†] шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал ва Сыйлы чатыргъа гиреген ерге пердени ил.

6Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерге сал. 7Чапчакъны Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына сал ва шогъар сув тёк. 8Чапчакъны айланасы булан абзарны сал ва шонда гиреген ерге пердени ил.

9Сюртмек учун майны алып, Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа май[†] сюрт. Сыйлы чатырны ва шону бары да алатларын сыйлы[†] эт, шоллукъда шо сыйлы болуп токътажакъ. 10Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерге ва шону бары да алатларына май сюрт. Къурбан этеген ерни сыйлы эт, шоллукъда шо зор сыйлы ер болуп токътажакъ. 11Чапчакъгъа ва шону тиревюне май сюртюп, шоланы да сыйлы эт.

12Гьарунну,[†] ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтир ва оланы сув булан жувундур. 13Гьарунгъа сыйлы гийимлени гийдир. Ол Магъа дин къуллукъчу[†] гьисапда къуллукъ этип болсун учун, огъар май сюртюп, сыйлы эт. 14Гьарунну уланларын гелтир ва олагъа гёлеклер гийдир. 15Олар да Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, олагъа да, атасына йимик май сюрт. Шо гьар даим де, гележек наслуларда сыйлылыкъны ёлундагъы май сюртюв[†] болажакъ. 16Муса бары да затны Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте.

17Экинчи йылны биринчи айыны биринчи гюнюнде Сыйлы чатыр къурулуп бите. 18Муса Сыйлы чатырны, шону таявларын сала, рамланы эретургъузуп, гёнделен аркъалыкъланы орната ва багъаналаны эретургъуза. 19Сонг ол чатырны уьстюн шаршав булан яба ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону уьстюнден бирдагъы шаршав тарта.

20Муса, разилешивню[†] алып, шону сандыкъны ичине сала. Ол сандыкъгъа къурукъланы бегете ва шону уьстюне тазаланывну[†] къапгъачын сала[+]. 21Сонг ол сандыкъны Сыйлы чатырны ичине алып гире, ябагъан пердени иле ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шагьатнаманы сандыгъын бегите.

22Муса тахны Ёлугъув чатырыны темиркъазыкъ ягъында – пердени артына сала, 23ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында экмекни сала.

24Ол Ёлугъув чатырындагъы тахны къаршысында – Сыйлы чатырны къыбла ягъында чыракъны сала 25ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында кантиллени ягъа.

26Муса Ёлугъув чатырында пердени алды булан алтындан этилген къурбан этеген ерни сала 27ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шонда яллатып арив ийис тюшюре. 28Ол Сыйлы чатыргъа гиреген ерде пердени иле.

29Муса Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерни къырыйына бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни сала ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, бютюнлей яллатып ва экмек къурбанланы[†] эте.

30Ол Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына чапчакъны сала ва жувунмакъ учун шогъар сув тёге. 31Муса, Гьарун ва ону уланлары шонда къолларын ва аякъларын жува болгъан. 32Олар, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, гьар гезик Ёлугъув чатырына гирегенде ва къурбан этеген ерге ювукълашагъанда, жувуна болгъан.

33Муса Сыйлы чатырны ва къурбан этеген ерни айланасында абзар эте ва абзаргъа гиреген ерге перде иле. Муса ишин шолай тамамлай.


Раббибизни макътавлугъу

34Булут гелип, Ёлугъув чатырын яба ва Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя[+]. 35Муса Ёлугъув чатырына гирип болмай тура, неге тюгюл шону уьстюн булут ябып, Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя.

36Сыйлы чатырны уьстюнден къачан булут гётериле буса, исрайыллылар[†] шо заман сапаргъа чыгъа болгъан[+]. 37Эгер де булут гётерилмеген буса, олар булут гётерилмейли, сапаргъа чыкъмай болгъан. 38Раббибизни булуту Сыйлы чатырны уьстюн гюндюзлер яба болгъан. Гечелер буса шо булутну ичинде бары да исрайыллылар сапаргъа чыкъгъан вакътиде оьзлер де гёреген кюйде ялын янып тура болгъан.

### Левили

#### Левили

Левили


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту


Левили

Бу китапда аслу гьалда Левини къавумундан чыкъгъан Аллагьны къуллукъчуларыны кёп санавдагъы борчлары бериле. Китапны аты да олар булан байлавлу.

Мунда суратлангъан агьвалатлар Чыгъышдагъы хабарны узата. Чыгъышда буса Аллагь Синай тавда Мусадан таба халкъгъа Оьзюню буйрукъларын етишдирген эди. Китапны башында (1–10-нчу башларда) Аллагьны къуллукъчулары Огъар этме герек къурбанлагъа байлавлу гёрсетивлер бериле. Шо гёрсетивлени башгъа-башгъа маъналары болма бола: айры-айры адамлар ва савлай халкъ шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьдан алгъан затланы бир пайын Огъар Оьзюне бере, Ону булан къатнай неде этген гюнагьлары саялы Ону алдында товбагъа тюше.

Сонг (11–16-нчы башларда) тазаны насдан нечик айырма тюшегенлик булан байлавлу къайдалар бериле. Аллагьны халкъы оьзюню тазалыгъын сакълап билме герек. Шо буса гьар гюнлюк яшав-туруш къайдаларда, айрокъда рызкъыны танглавда ачыкъгъа чыгъа.

Китапны сонггъу гесегинде (17–27-нчи башларда) энчили, уьягьлю, жамият ва загьмат булан байлавлу кёп санавдагъы къайдалар бериле. Шо къанунланы кёбюсю бырынгъы гюнтувуш халкъланы къанунларына ошашлы геле. Тек шолар инсанны Къудратланы Еси, Яратгъаныбыз Аллагьны кёп янлы гьакимлигини тюбюнде гёнгюллю кюйде яшама сюегенлигине кюрчюлене. Аллагьны халкъыны арасында болма тарыкъ «ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй» (19:18) деген аслу талап тап шу китапда арагъа чыгъа.

#### 1


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар

1Раббибиз, Мусаны[†] чакъырып, Ёлугъувну чатырындан таба ону булан сёйлей. Ол булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] да багъып: «Эгер арагъыздан биригиз Раббигизге гьайванны къурбан эте буса, шо гьайван уллу мююзлю неде гиччи мююзлю тайпадан болсун, – деп айт[+].

3Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ уллу мююзлю гьайван тайпадан буса, къурбан этеген адам[†] тетиги ёкъ бугъаны къурбан этсин. Къурбанны Раббигиз къабул этсин учун, ол бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын. 4Къурбан этеген адам къолларын бютюнлей яллатылагъан бугъаны башына салсын. Шо заман къурбанлыкъ ону атындан къабул этилежек ва ону гюнагьлары гечилежек. 5Ол Раббигизни алдында яш бугъаны сойсун. Гьарунну[†] дин къуллукъчулары[†] болгъан уланлары буса, къанны[†] гелтирип, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде ерлешген къурбан этеген ерни[†] айланасы булан себелесин. 6Къурбан этеген адам бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны[†] терисин сыдырып алсын ва чархны гесеклеге пайласын. 7Дин къуллукъчу Гьарунну уланлары къурбан этеген ерде от якъсын ва отгъа агъачлар ташласын. 8Сонг Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары чархны гесеклерин башы ва майы да булан бирче къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 9Сонг къурбан этеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген бугъа, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] болажакъ[+].

10Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ гиччи мююзлю гьайван тайпадан, демек къойлардан неде эчкилерден буса, къурбан этеген адам тетиги ёкъ эркек гьайванны къурбан этсин. 11Ол къурбанлыкъны къурбан этеген ерни темиркъазыкъ ягъында Раббигизни алдында сойсун. Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары буса эркек къурбанлыкъны къанын къурбан этеген ерни айланасы булан себелесин. 12Къурбан этеген адам чархны гесеклеге пайласын, дин къуллукъчу буса башы ва майы да булан бирче шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 13Сонг оьзюнден къурбан этилеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ[+].

14Эгер Раббигиз учун этилеген къурбанлыкъ къушлардан бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ буса, къурбан этеген адам къыр гёгюрчюнню неде яш уьй гёгюрчюнню къурбан этсин[+]. 15Дин къуллукъчу къушну къурбан этеген ерге гелтирсин, башын юлкъуп, ону къурбан этеген ерге салып яллатсын, къанын къурбан этеген ерге бакъдырып сюзюп акъдырсын. 16Ол, къушну хырданын чыгъарып, къувларын юлкъуп алсын ва шоланы къурбан этеген ерни гюнтувуш ягъына, кюл бар ерге ташласын. 17Къушну къанатларындан да тутуп, дин къуллукъчу ону чархын ачсын, тек толу кюйде тюгюл, сонг буса къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ»[+].

#### 2


Экмек къурбанлыкъ

1«Эгер бирев Раббигизге экмекни къурбан[†] эте буса, шо тизив будай ундан биширилме герек. Къурбан этеген адам[†] унгъа май[†] тёксюн, уьстюнден арив ийисли сыламаны[†] салсын[+] 2ва Гьарунну[†] дин къуллукъчу[†] болгъан уланларына гелтирсин. Дин къуллукъчу, бир увуч тизив унну ва бары да арив ийисли сылама да булан майны алып, шоланы къурбан этеген ерде,[†] белги гьисапдагъы пай йимик[*] – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] савгъатны йимик яллатсын[+]. 3Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы зор уллу сыйлысыдыр.[†][+]

4Эгер сен кёрюкде биширилген экмекни къурбан эте бусанг, шо тизив будай ундан этилме герек: майгъа басылгъан маясыз экмеклер неде май сюртюлген маясыз чапелеклер[+]. 5Эгер сени экмек къурбанлыгъынг тавада биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив будай ундан ва маясыз этилме герек[+]. 6Экмекни сындырып, шогъар май тёк; шо экмек къурбанлыкъдыр. 7Эгер сени экмек къурбанлыгъынг ялгъавда биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив ундан этилме герек. 8Айтылгъан кюйде, Раббигизге этилген экмек къурбанлыкъны, гелтирип, дин къуллукъчугъа бер, ол буса шону къурбан этеген ерге элтер. 9Ол, экмек къурбанлыкъдан бир пайны, белги гьисапдагъы пай этип алып, шону къурбан этеген ерде яллатар. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювлю савгъатдыр[+]. 10Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы инг сыйлы пайыдыр.

11Раббигизге сен этеген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да маясыз болма тарыкъ, неге тюгюл не маяны, не балны Раббигизге савгъат гьисапда яллатма ярамай[+]. 12Сен шоланы Раббигизге биринчи емишлени къурбанлыкълары[†] гьисапда этме боласан, тек шоланы къурбан этеген ерге ийис тюшюрюв гьисапда этме ярамай[+]. 13Экмек къурбанларынга туз къош. Экмек къурбанлыкъланы тузсуз къойма. Туз сени Аллагь булангъы разилешивюнгню[†] белгисидир. Сен гьар къачан къурбан этегенде де, туз къош[+].

14Эгер Раббигизге экмек къурбанлыкъны башлапгъы будайдан эте бусанг, бишип битмеген будайбашлардан силкип алынгъан, отгъа салынып къурутулгъан янгы будайдан эт[+]. 15Будайгъа май тёк ва уьстюнден арив ийисли сыламаны сал. Шо экмек къурбанлыкъ болур. 16Дин къуллукъчу басылгъан будайны ва бары арив ийисли сылама булан майны белги гьисапдагъы пайын яллатар. Шо Раббигиз учун этилеген савгъатдыр»[+].

#### 3


Ярашывлукъну къурбанлыгъы

1«Бирев ярашывлукъ учун уллу мююзлю гьайванлардан – башгъа тюгюл, эркеги болсун неде тишиси болсун – къурбан эте буса, ол Раббигизни алдына тетиги ёкъ гьайванны салсын[+]. 2Ол гьайванны башына къолларын салсын ва ону Ёлугъувну чатырына гиреген ерде сойсун. Сонг Гьарунну[†] дин къуллукъчулары[†] болгъан уланлары къурбан этеген ерни[†] айланасы булан къанны[†] себелесин. 3Къурбан этеген адам[†] ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны, 4май[†] битген эки де бюйрекни, бутланы семиз ериндеги майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 5Гьарунну уланлары, шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] булан бирче яллатсын. Шо савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] болажакъ[+].

6Эгер бирев ярашывлукъ учун гиччи мююзлю гьайванлардан къурбан эте буса, тетиги ёкъ эркегин неде тишисин къурбан этсин. 7Эгер ол токълуну къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 8Гьайванны башына къолун салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 9Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда ону майын къурбан этсин: аркъасюекни тюп ягъындан гесилип алынгъан савлай къуйрукъну, бары ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 10майы да булангъы эки де бюйрекни, бутланы семиз ерине битген майны ва бавурну майын; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 11Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда яллатсын[+].

12Эгер къурбан этеген адам эчкини къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 13Ол къолун къурбанлыкъны башына салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 14Ол оьзюню къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 15майы да булангъы эки де бюйрекни, бутлагъа битген майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 16Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – савгъат, ийис тюшюрюв гьисапда яллатсын. Бары да май Раббигизникидир[+].

17Шу – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур. Сиз къайда турсагъыз да, не майны, не къанны ашгъа къолламагъыз»[+].

#### 4


Билмей этилген гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе,[+] 3эгер баш дин къуллукъчу,[†] оьзю гюнагь этип, бютюн халкъны гюнагьлы этсе, гюнагь этген адам[†] гюнагь саялы Раббигизге тетиги ёкъ яш бугъаны къурбанлыкъгъа сойсун. 4Ол, бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, Раббигизни алдына салсын, ону башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 5Баш дин къуллукъчу, бугъаны къанын[†] алып, Ёлугъувну чатырына гирсин. 6Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, сыйлы[†] ерни пердесини[†] алдында бармагъын етти керен силксин. 7Дин къуллукъчу[†] Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында яллатып арив ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерни[†] мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн[+]. 8Ол гюнагь саялы къурбанлыкъгъа союлагъан яш бугъаны ичинден ич-бавуруна къаплангъан бары майны чыгъарып алсын. 9-10Майы да булан эки де бюйрегин де, бутлагъа битген майны да ва бавурдагъы ичмайны да чыгъарып алсын. Ярашывлукъ саялы къурбанлыкъгъа союлагъан бугъаны ичиндеги майны нечик тайдыра буса, ол шоланы барын да бюйреклер булан чыгъарып алсын. Дин къуллукъчу шоланы бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерде яллатсын. 11Тек ол бугъаны гёнюн, этин ва шолай да баш-какичин, ичек-къарынларын ва ичеклердеги насын –[+] 12бугъадан къалгъан бары да затны – къонушдан тышгъа, таза,[†] кюлню тёгеген ерге чыгъарсын ва шонда яллатсын.

13Эгер бютюн исрайыллы халкъ билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда оьзлер исрайыллылар билмей буса да, олар айыплы болажакъ[+]. 14Олар этген гюнагь иш ачыкъ болгъанда, адамлар, къурбанлыкъгъа соймакъ учун яш бугъаны гелтирип, ону Ёлугъувну чатырыны алдына салма тарыкъ. 15Халкъны тамазалары бугъаны башына къолларын салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 16Баш дин къуллукъчу бугъаны къанын Ёлугъувну чатырына алып гирсин. 17Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, пердени алдында бармагъы булан етти керен силксин[+]. 18Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында къурбан салагъан ерни мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 19Ол, бугъаны ичинден бары майны чыгъарып алып, къурбан этеген ерге салып яллатсын 20ва шо бугъагъа гюнагь учун къурбанлыкъгъа союлгъан бугъагъа этгенни этсин. Шолай этип, дин къуллукъчу оланы гюнагьларындан чаяжакъ ва оланы гюнагьлары гечилежек. 21Сонг ол яш бугъаны къонушдан тышгъа чыгъарсын ва, биринчи бугъаны йимик, ону да яллатсын. Шо – халкъны гюнагьы учун къурбанлыкъдыр.

22Эгер халкъны башчысы, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, ол айыплы болажакъ. 23Башчыгъа оьзю этген гюнагь ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 24Ол эчкини башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. Шо – гюнагь учун этилеген къурбанлыкъдыр. 25Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 26Ол къурбан этеген ерде, ярашывлукъну къурбанлыгъыны майы йимик, бары да майны яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу башчыны гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

27Эгер халкъны арасындан бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь къазанса, ол айыплы болажакъ[+]. 28Этген гюнагьы оьзюне ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 29Ол эчкини башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. 30Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 31Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан майны нечик тайдыргъан буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз ушатар йимик ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу халкъны арасындан чыкъгъан кимни де гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек[+].

32Эгер ол гюнагьы саялы токълуну къурбанлыкъгъа соя буса, тетиги ёкъ тишисин сойсун. 33Ол токълуну башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде къурбан этсин. 34Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 35Ол ярашывлукъну къурбанлыгъы учун союлгъан токълудан майны нечик тайдыра буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз учун этилеген савгъатлар булан бирче къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу ону гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

#### 5

1Эгер бирев оьзю гёрген неде билеген ишине байлавлу болуп шагьатлыкъгъа ант этме гелтирилгенде, бир сёз де айтмайлы, гюнагь этсе, ол такъсырланма тарыкъ.

2Неде бирев нас[†] затгъа – нас къыр жанланы, неде нас гьайван-малны, неде сюйкелип юрюйген нас жанланы сюегине – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, ол нас ва айыплы болуп чыгъажакъ[+].

3Неде ол адамны[†] насына – ону мурдарлайгъан гьар къайсы насына да – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ[+].

4Неде бирев бир яхшылыкъ неде яманлыкъ этемен деп алгъасап ант этсе, шо гьакъда да янгыз артын ойлашмай ант этген буса (башгъа тюгюл, шону билип этсин неде билмей этсин), шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ[+].

5Эгер ким буса да бирев шолай ишлерде айыплы болуп чыкъса, этген гюнагь ишине ачыкъ кюйде мюкюрлюк этсин 6ва оьзюню гюнагьын чаймакъ учун, Раббигизге къурбанлыкъ гьисапда сиривюнден къойну неде эчкини сойсун. Шо заман дин къуллукъчу[†] ону гюнагьларындан чаяжакъ.

7Эгер ону къой сойма гючю чатмай буса, Раббигизге эки къыр гёгюрчюнню неде эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин тазалайгъан къурбанлыкъ гьисапда, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] гьисапда[+]. 8Ол шоланы дин къуллукъчугъа берсин. Дин къуллукъчу башлап гюнагьын чаймакъ учун къурбан этсин. Ол гёгюрчюнню башын уьзсюн, тек ахыргъа ерли тюгюл 9ва гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны[†] къанын[†] къурбан этеген ерни[†] бет ягъына себелесин. Къалгъан къанны къурбан этеген ерни тюбюне багъып сюзюп тёксюн. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 10Сонг дин къуллукъчу бириси гёгюрчюнню, адатгъа гёре, бютюнлей яллатып къурбан этсин, шо адамны этген гюнагьларындан чайсын ва ол гечилежек.

11Эгер ону эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню къурбан этме гючю чатмай буса, ол этген иши саялы тизив будай ундан епаны ондан бир пайын[†] гюнагь саялы къурбан этсин. Ол унгъа май[†] тёкмесин ва уьстюне арив ийисли сыламаны[†] салмасын, неге тюгюл шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр[+]. 12Ол шону дин къуллукъчугъа гелтирип берсин. Ол шондан бир увучну белги гьисапдагъы пай этип алсын ва къурбан этеген ерде Раббигизге этилеген савгъатлар булан бирче яллатсын. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 13Шолай этип, дин къуллукъчу шо адамны этген гьар къайсы гюнагьындан да чаяжакъ ва ол гечилежек. Экмек къурбанлыкъ[†] йимик, бу къурбанлыкъдан къалгъаны да дин къуллукъчунукидир»[+].


Биремен къурбанлыкъ

14Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

15– Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир сыйлы[†] буйругъуна къаршы иш этип, гюнагь этсе, ол тёлев гьисапда сиривюнден Раббигизге тетиги ёкъ иркни сойсун. Шо иркни сыйлы ерде токъташдырылгъан оьлчевге гёре гюмюш булан оьз багьасы болма тюше. Шо – биремен къурбанлыкъдыр.[†][+] 16Ол сыйлы затгъа къаршы этген гюнагьы саялы тёлев этсин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын къошуп, дин къуллукъчугъа берсин. Ол биремен къурбанлыкъ учун союлагъан иркден таба шо адамны гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек[+].

17Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда ол оьзю билмей буса да, ол айыплы болуп чыгъажакъ ва такъсырланма тарыкъ болажакъ. 18Ол дин къуллукъчугъа биремен къурбанлыкъ учун сиривюнден тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни гелтирсин. Шо заман дин къуллукъчу шо адамны оьзю билмей туруп этген иши саялы гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек. 19Шо – биремен къурбанлыкъдыр, неге тюгюл шо адам Раббигизни алдында айыплы болуп чыкъгъан.

#### 6

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Эгер ким буса да бирев, башгъа адамны[†] оьзюне инанылгъан, аманат этилген затына хыянат болса, ялгъан айтып гюнагь иш этсе неде Раббисине бакъгъан якъдагъы аминлигин[†] бузса, неде урласа[+] 3ва шолай да ол, биревню тас болгъан малын табып, шо гьакъда айтмаса, эгер ол бир затгъа байлавлу ялгъан ант этсе неде инсанлар этеген нечик буса да бир гюнагь иш этсе, 4-5эгер ол гюнагь иш этип айыплы болса, ол урлагъан неде чыгъарып алгъан, оьзюне аманат этилген, бирев тас этип тапгъан затны къайтарма тарыкъ. Ол бары затны толу кюйде къайтарма, шону уьстюне къайтгъан затны багьасыны бешден бир пайын къошуп, оьзю биремен къурбанлыкъны[†] этеген гюн есине берме герек[+]. 6Тёлев гьисапда буса ол дин къуллукъчугъа[†] Раббигизге этилеген биремен къурбанлыкъны гелтирме герек: сиривюндеги тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни. 7Шо заман дин къуллукъчу Раббигизни алдында ону гюнагьларындан чаяжакъ ва ону этген, айыплы болгъан бары да ишлери гечилежек.


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

8Раббибиз Мусагъа булай айта:

9– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына булай буюр: «Муна бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар: яллатып этилген къурбанлыкъ оьзю къурбан этеген ерде[†] сав гече эртен болгъанча къалсын ва къурбан этеген ерни оту сёнмей сакъласын[+]. 10Дин къуллукъчу кетен опурагъын ва кетен ич гийимин гийсин, къурбан этеген ерни оту ютгъан бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны кюлюн сибирип тайдырсын ва къурбан этеген ерни къырыйына тёксюн[+]. 11Сонг ол шо гийимин чечсин, башгъасын гийсин ва кюлню къонушдан тышдагъы таза[†] ерге чыгъарсын[+]. 12Къурбан этеген ерни отун сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай. Дин къуллукъчу гьар гюн эртен агъачлар салсын, отгъа бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны салсын ва ярашывлукъну къурбанлыгъыны майын яллатсын. 13Къурбан этеген ерни отун даим сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай».


Экмек къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

14«Муна экмек къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар: Гьарунну уланлары шону Раббигизни алдына, къурбан этеген ерге гелтирсин[+]. 15Дин къуллукъчу, экмек къурбанлыкъ этилеген тизив будай ундан бир увучну ва бары арив ийисли сылама[†] булан майны да алып, къурбан этеген ерде Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюп, белги гьисапдагъы пайны яллатсын. 16Гьарун ва ону уланлары къурбанлыкъдан къалгъанын ашасын. Шону сыйлы[†] ерде, Ёлугъувну чатырыны абзарында мая къошулмагъан экмекни ашасын. 17Къурбанлыкъ мая къошулмагъан хамурдан биширилсин. Мен шону олагъа Магъа этилеген савгъатланы оьзлени пайы гьисапда беремен. Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] ва биремен къурбанлыкъ йимик, шо – зор уллу сыйлы затдыр[+]. 18Гьарунну гьар къайсы эркек наслусуна шону ашама ярай. Шо – оланы гележекдеги наслуларында Раббигизге этилеген савгъатлардан даимги пайыдыр. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ»[+].

19Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

20– Муна Гьарун ва ону уланлары оьзлени башына май[†] сюртюлеген гюн Раббигизге этме герек къурбанлыкъ: даимги экмек къурбанлыкъ гьисапда тизив будай ундан епаны ондан бир пайы[†] – бир яртысын эртен, экинчи яртысын буса ахшам. 21Шону май булан тавада бишир, шогъар къызгъанмай май сюрт ва гесеклер этип сындыр. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювдюр.[†][+] 22Башына май сюртюлген дин къуллукъчу гьисапда Гьарунну орнун тутажакъ уланы къурбанлыкъны онгаражакъ. Шо – Раббигизни даимги пайыдыр, шону савлай яллатма тюше[+]. 23Дин къуллукъчуну гьар къайсы экмек къурбанлыгъын да савлай яллатма тюше. Шону ашама ярамай.


Тазалайгъан къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

24Раббибиз Мусагъа булай айта:

25– Гьарунгъа ва ону уланларына булай айт: «Муна гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар: шону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соягъан ерде сойма тюше. Шо – зор уллу сыйлы затдыр[+]. 26Шо къурбанлыкъны соягъан дин къуллукъчу шону сыйлы ерде, Ёлугъувну чатырында ашажакъ. 27Къурбанлыкъны этине тийген бары да зат сыйлы болажакъ. Эгер опурагъынга къан[†] чачыраса, шону сыйлы ерде жув. 28Эт асылгъан сыныкъ савутну сындырма тарыкъ. Эгер эт ез савутда асылгъан буса, шону тазалама ва жувма тарыкъ[+]. 29Шону дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге этме ярай. Шо – зор уллу сыйлы затдыр. 30Сыйлы ерде гюнагьдан чаймакъ учун гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны къаны Ёлугъувну чатырына алып гийириле. Шо къурбанлыкъны этин ашама ярамай, шону яллатма тарыкъ»[+].

#### 7


Биремен къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

1«Муна биремен къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар. Бу къурбанлыкъ – зор уллу сыйлы[†] затдыр[+]. 2Ону бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны[†] соягъан ерде сойма тарыкъ. Къурбанлыкъны къанын[†] къурбан этеген ерни[†] дёрт де ягъына себелегиз. 3Ону бары да майын къурбан этигиз: къуйрукъну, ичмайны, 4эки де бюйрекдеги ва бутлагъа битген майны ва бавурдагъы майны; шоланы барын да эки де бюйрек де булан бирче чыгъарып алыгъыз. 5Дин къуллукъчу[†] шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо – Раббигизге этилеген савгъатдыр. Шо – биремен къурбанлыкъдыр. 6Дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге шону ашама ярай. Тек сыйлы ерде ашасын: шо – зор уллу сыйлы затдыр.

7Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун да, биремен къурбанлыкъ учун да токъташдырыв бирдир: шолар дин къуллукъчунукидир, ол шолардан таба гюнагьлардан чая[+]. 8Ким буса да биревню бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыгъын соягъан дин къуллукъчу оьзюне гённю, терини къойма бола. 9Кёрюкде, неде ялгъавда, неде тавада биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ[†] да шону къурбан этеген дин къуллукъчунукидир[+]. 10Май[†] къошулуп неде къуру кюйде биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да тенг пайланып Гьарунну[†] бары да уланларына тие»[+].


Ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу къошум токъташдырывлар

11«Муна Раббигиз учун этилеген ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу токъташдырывлар[+].

12Эгер бирев шону разиликни белгиси гьисапда соя буса, шо разилик къурбанлыкъ булан бирче май къошулуп биширилген маясыз экмеклени, май сюртюлген маясыз чапелеклени ва тизив будай ундан, яхшы кюйде май къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин[+]. 13Ол ярашывлукъну разилик къурбанлыгъы булан бирче мая къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин. 14Ол Раббигизге савгъат гьисапда экмекни гьар тюрлюсюнден бирерни къурбан этме герек. Шо – ярашывлукъну къурбанлыгъыны къанын себелейген дин къуллукъчунукидир. 15Ярашывлукъну разилик къурбанлыгъыны шо этин тап шо къурбан этген гюн ашама тарыкъ. Шону эртенге къойма ярамай[+].

16Тек къурбанлыкъ ваъдагъа[†] гёре союлгъан буса неде гёнгюллю къурбанлыкъ[†] гьисапда этилген буса, шону къурбан этилген гюн ашасын, къалгъанын буса артындагъы гюн де ашама ярай[+]. 17Тек къурбанлыкъны уьчюнчю гюнге къалгъан этин яллатма тарыкъ. 18Эгер ярашывлукъну къурбанлыгъыны этин уьчюнчю гюн ашаса, шо къабул этилмежек. Шо къурбанлыкъны сойгъан адамны[†] гьисабына алынажакъ, неге тюгюл шо таза[†] тюгюл. Шону ашагъан адам такъсыргъа тартылма тийишли.

19Нечик буса да бир нас затгъа тийген этни ашама ярамай. Шону яллатма тарыкъ. Таза этни гьар къайсы таза адамгъа да ашама ярай. 20Тек Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин нас болгъан адам ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлюп тайма тарыкъ[+]. 21Эгер ким буса да бирев нас затгъа – адамны насына, нас гьайвангъа неде къайсы буса да бир нас жанываргъа – тийсе, сонг буса Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».


Майны ва къанны ашамакълыкъ булан байлавлу гери урулув

22Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

23– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Оьгюзлени, къойланы, эчкилени майын ашамагъыз[+]. 24Къыр жанлар оьлтюрген неде паралагъан гьайванланы майы булан пайдаланма ярай, тек шону ашама ярамай[+]. 25Раббигиз учун савгъат гьисапда союлгъан гьайванны майын ашайгъан гьар ким оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ. 26Сиз къайда тура бусагъыз да, не къушланы, не гьайванланы къанын ашгъа къолламагъыз[+]. 27Гьар къайсы къанны да ашгъа къоллагъан адам оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».


Дин къуллукъчулагъа тиеген пай

28Раббибиз Мусагъа булай айта:

29– Исрайыллылагъа булай айт: «Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъан гьар ким шону бир пайын Огъар савгъат гьисапда берме герек. 30Ол оьзюню къоллары булан Раббигиз учун ялынлы къурбан этсин. Ол, тёш булан бирче майны гелтирип, тёшню силкивню къурбанлыгъы гьисапда Раббигизни алдында силкме герек. 31Дин къуллукъчу майны къурбан этеген ерге салып яллатсын, тёш буса Гьарунгъа ва ону уланларына тие[+]. 32Ярашывлукъ къурбанлыкъны онг бутун дин къуллукъчугъа беригиз. 33Гьарунну ярашывлукъ къурбанны къанын ва майын гелтиреген уланына пай гьисапда онг бут тие. 34Исрайыллылар сойгъан ярашывлукъ къурбанлыкълардан[†] Мен, силкивню тёшюн ва оьрге чюювню бутун алып, шоланы исрайыллыланы къурбанлыкъларындан тиеген даимги пай гьисапда Гьарунгъа ва ону уланларына бердим».

35Раббибиз учун этилеген савгъатлардан Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген пайлар шулайдыр. Шо пайлар Гьарунгъа ва ону уланларына олар Раббибизге дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этмек учун белгилегенде гёрсетилген. 36Гьарунгъа ва ону уланларыны башларына май сюртюлгенде, Раббибиз исрайыллылар олагъа гележекдеги наслулар учун оьзлени къурбанлыкъларындан даимги пай гьисапда берсин деп буюргъан.

37Гьасили, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, экмек къурбанлыкъ, гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ, биремен къурбанлыкъ, багъышлав къурбанлыкъ ва ярашывлукъ къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар шулайдыр. 38Раббибиз шоланы Мусагъа Синай[†] тавда берген. Ол шо заман исрайыллылагъа Синай дангылда Раббибизге къурбанлар этме буюргъан.

#### 8


Гьарунну ва ону уланлары дин къуллукъчулукъгъа багъышлана


(Чыгъ 29:1-37)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунну[†] ва ону уланларын гелтирип, оланы гийимин, башына сюртмек учун майны, гюнагь саялы союлагъан яш бугъаны, эки иркни ва маясыз экмеклер булангъы земгилни ал 3ва Ёлугъувну чатырына гиреген ерге бютюн халкъны жый.

4Муса Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте ва халкъ Ёлугъувну чатырына гиреген ерге жыйыла.

5Муса жыйылгъанлагъа булай дей:

– Бу ишни этме Раббибиз буюргъан.

6Муса Гьарунну ва ону уланларын Сыйлы чатыргъа[†] багъып гелтире ва олагъа жувунма буюра. 7Ол Гьарунгъа гёлек гийдире, тартып белбав байлай, аба гийдире ва шону уьстюнден эпотну тагъа. Муса, эпотну уьстюнден де безендирилген белбавну тартып байлап, Гьарунгъа такъгъан эпотну[†] бегете. 8Муса эпотну[*] уьстюнден тёш дорбаны, ону уьстюне буса Уримни ва Туммимни[†] сала[+]. 9Ол Гьарунну башына чалма гийдире ва чалманы ал ягъына, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, алтындан этилген дёгерек ялпакъны тагъа[+].

10Муса, сюртмек учун къоллайгъан майны да алып, шону Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа сюрте. Шолай этип, ол шоланы барын да сыйлы[†] эте[+]. 11Муса, бары да алатлары да булан къурбан этеген ерге[†] сюртюп, шогъар ва тиревю де булангъы жувунагъан ерге етти керен май[†] себелей. Муса шоланы сыйлы этмек учун шолай эте. 12Гьарунну сыйлы этмек учун, Муса ону башына май тёгюп сюрте[+]. 13Сонг ол Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъара ва, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, олагъа гёлеклер гийдире, уьстюнден тартып белбавлар байлай ва башларына чалмалар гийдире.

14Ол гюнагьын чаймакъ учун союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса бугъаны башына къолларын сала. 15Муса бугъаны соя, ону къанын[†] алып, къурбан этеген ерни таза[†] этмек учун, бармагъы булан шону бары да мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. Муса, шолай тазалайгъан адатны кютюп къурбан этеген ерни сыйлы эте[+]. 16Дагъы да Муса, ичмайны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, шоланы къурбан этеген ерге салып яллата[+]. 17Тек оьзю бугъаны – ону гёнюн, этин ва ичек-къарынын – Муса, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къонушдан тышгъа чыгъарып яллата[+].

18Муса бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса къурбанлыкъны башына къолларын сала. 19Муса, иркни союп, къанын къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 20Ол чархны гесеклер этип туврай ва башы, майы да булан шоланы яллата. 21Муса, къурбанлыкъны ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, савлай иркни, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ,[†] арив ийис, Раббибиз учун этилеген ялынлы къурбан гьисапда яллата[+].

22Ол бириси иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса ону башына къолларын сала. 23Муса, иркни союп, къанын ала, шону Гьарунну къулагъыны тюп учуна, ону онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте[+]. 24Муса, Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъарып, оланы къулакъларыны тюп учларына, онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте. Ол къурбан этеген ерни дёрт де ягъына къан себелей. 25Муса майны, къуйрукъну, ичмайны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутну ала. 26Ол Раббибизни алдындагъы маясыз экмек булангъы земгилден бир маясыз экмекни, майгъа биширилген чапелекни ва къуру биширилген чапелекни ала. Муса шоланы майны ва онг бутну уьстюне сала. 27Ол къурбанлыкъланы Гьарунгъа ва ону уланларына тутдура ва Раббибизни алдында олагъа шо къурбанлыкъланы оьрге чюйме буюра. 28Сонг Муса шоланы олардан ала ва къурбан этеген ерге, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып, багъышлав къурбанлыкъ, ийис тюшюрюв,[†] Раббибиз учун этилеген савгъат гьисапда яллата. 29Муса, къурбанлыкъны тёшюн – багъышлав къурбанлыкъ гьисапла союлгъан иркден оьзюне тийген пайны – алып, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону Раббибизни алдында оьрге чюе.

30Муса, сюртмек учун майны ва къурбан этеген ерден къанны алып, Гьарунгъа, ону гийимине ва ону уланларына, оланы гийимлерине себелей. Шолай этип, ол Гьарунну, ону уланларын ва оланы гийимлерин сыйлы эте.

31Муса Гьарунгъа ва ону уланларына булай дей:

– Мен буюргъан кюйде, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде этни асыгъыз, шо ерде: «Муну Гьарун ва ону уланлары ашасын», – деп де айтып, багъышлав учун земгилдеги экмекни де къошуп, шону ашагъыз. 32Этден ва экмекден къалгъанын яллатыгъыз. 33Сизин багъышлав гюнлеригиз битип къалгъанча, етти гюн Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймай туругъуз, неге тюгюл сизин багъышлав етти гюн узатылып туражакъ. 34Бугюн этилген иш Раббибизни буйругъуна гёре сизин гюнагьларыгъыз гечилсин учун этилди. 35Ёлугъувну чатырына гиреген ерде гече де, гюн де етти гюнню узагъында къалып туругъуз ва сиз оьлмей сав къалмакъ учун, Раббибизни талапларын кютюгюз, неге тюгюл магъа шолай буюрулду.

36Гьарун ва ону уланлары бары ишни Раббибиз Мусадан таба буюргъан кюйде эте.

#### 9


Дин къуллукъчулар къуллугъун башлай

1Сегизинчи гюн Муса[†] Гьарунну,[†] ону уланларын ва Исрайылны[†] тамазаларын чакъыра. 2Ол Гьарунгъа булай дей:

– Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун бузавну ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун иркни ал. Экиси де тетиксиз болсун ва оланы Раббибизни алдына сал. 3-4Исрайыллылагъа булай айт: «Майгъа биширилген экмек къурбанлыкъ[†] булан бирче Раббибиз учун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун эчкини, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун бирер йыллыкъ, тетиги ёкъ бузавну, токълуну ва ярашывлукъ къурбанлыкъ учун оьгюзню ва иркни алыгъыз. Бугюн сизге Раббибиз гёрюнежек чи дагъы».

5Муса буюргъан затланы Ёлугъувну чатырына гелтирелер. Бютюн халкъ Раббибизни алдына гелип токътай. 6Муса:

– Оьзюню макътавлугъу гёрюнсюн учун, Раббибиз сизге шуну этме буюрду, – дей.

7Муса Гьарунгъа:

– Оьзюнгню ва халкъынгны гюнагьлардан чаймакъ учун, къурбан этеген ерге[†] багъып барып, гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъ сой. Раббибиз буюргъан кюйде, гюнагьларындан чаймакъ учун, халкъ учун къурбанлыкъ сой, – дей.

8Гьарун, къурбан этеген ерге багъып гелип, оьзюню гюнагьын чаймакъ учун бузав соя. 9Уланлары огъар къанны[†] бере. Гьарун бармагъын къангъа чома ва къурбан этеген ерни мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. 10Къурбан этеген ерде, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ол гюнагьын чаймакъ учун союлгъан къурбанлыкъны майын, бюйреклерин, бавурдагъы майны яллата. 11Этин ва гёнюн Гьарун къонушдан тышгъа чыгъарып яллата[+]. 12Арты булан ол бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соя. Уланлары Гьарунгъа къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 13Олар атасына бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны гесеклерин бирини артындан бирисин, къошуп башын да, берип тура. Гьарун да шоланы къурбан этеген ерге салып ялата. 14Ол къурбанлыкъны ичек-къарынын, бутларын жува ва шоланы къурбанлыкъ этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып яллата.

15Сонг Гьарун халкъ учун къурбанлыкъ соя. Ол, халкъны гюнагьы саялы союлагъан къурбанлыкъ гьисапда эчкини алып, биринчи бютюнлей яллатып этилеген къурбан йимик, ону халкъны гюнагьын чаймакъ учун къурбан этип соя.

16Гьарун бютюнлей яллатып къурбан эте ва бары ишни токъташдырылгъан къайдагъа гёре эте. 17Дагъы да ол экмек къурбанлыкъны эте. Шондан бир увучну алып, эртенги бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъгъа къошум гьисапда яллата.

18Гьарун халкъны ярашывлугъуну къурбанлыгъы гьисапда оьгюз ва ирк соя. Уланлары атасына къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 19Тек оьгюзню ва иркни майын – къуйрукъну, бюйреклени уьстюндеги къатлав майны ва бавурдагъы майны – 20Гьарун къурбанлыкъны тёшюне сала, сонг буса къурбан этеген ерге салып яллата. 21Муса буюргъан кюйде, ол тёшню ва онг бутну Раббибизни алдында оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда оьрге чюе.

22Гьарун, халкъны уьстюнден къолларын да гётерип, ону шабагьатлай. Гюнагьын чаймакъ учун, бютюнлей яллатып этилеген ва ярашывлукъну къурбанлыкъларын[†] да союп, ол къурбанлыкъ этеген ерден тюше.

23Муса ва Гьарун Ёлугъувну чатырына гире. Шондан чыгъып, олар халкъны шабагьатлай ва халкъгъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+]. 24Раббибизден от чыгъа. Шо от къурбан этеген ердеги бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны ва майны яллата. Адамлар[†] шону гёргенде, къычырып йибере ва бетлерин ерге къаплап ята[+].

#### 10


Надап ва Абигьут къурбан этивню къайдаларын бузгъаны саялы оьле

1Гьарунну[†] уланлары Надап ва Абигьут, гьариси оьзюню арив ийис тюшюреген алатларын алып, шолагъа янып турагъан жыжымлар сала, арив ийис тюшюреген затлар къоша ва Раббибизге ят болгъан ялынны алып[*] геле. Раббибиз буса олагъа шо ялынны алып гелмекни буюрмагъан болгъан[+]. 2Раббибизден ялын чыгъып, оланы яллатып къоя. Олар Раббибизни алдында оьлюп къала[+]. 3Шо заман Муса[†] Гьарунгъа булай дей:

– Муна Раббибизни айтгъан каламы:

«Магъа багъып ювукъ гелегенлени арасында
Мен оьзюмню сыйлылыгъымны[†] гёрсетежекмен;
бютюн халкъны гёз алдында
Мен макътавлу болажакъман».

Гьарун бир зат да сёйлемей тура[+].

4Муса, Гьарунну агъаву Уззийылны уланлары Мисайылны ва Алисапанны чакъырып:

– Барып, къардашларыгъызны къонушдан тышгъа, сыйлы ерден болгъан чакъы арекге чыгъарыгъыз, – дей[+].

5Олар барып, къардашларыны гёлеклеринден де тутуп, Муса буюргъан кюйде, оланы къонушдан тышгъа чыгъара.

6Муса Гьарунгъа ва ону уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Чачларыгъызны оьсдюрюп ва уьстюгюздеги гийимигизни йыртып, олагъа яс тутмагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, Раббибиз де бютюн халкъгъа къазапланажакъ. Тек сизин къардашларыгъыз, бары да исрайыллылар,[†] Раббибиз оьзлени кюлге айландырып къойгъанлагъа яс тутма боласыз[+]. 7Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, не тюгюл сизин башларыгъызгъа Раббибиз май[†] сюртген.

Олар Муса айтгъан затланы кюте[+].


Дин къуллукъчуланы борчлары

8Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

9– Ёлугъувну чатырына гирегенде, сагъа ва сени уланларынга не чагъыр, не боза ичме ярамай, ёгъесе сиз оьлежексиз. Шо – гележек наслулар учун даимги токъташдырывдур. 10Сыйлы затны гьамангъы затдан, таза[†] затны нас затдан айырып билигиз[+]. 11Исрайыллыланы Раббибиз Мусадан таба берген къайдалагъа уьйретигиз.

12Муса Гьарунгъа ва ону къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Раббибиз учун этилген савгъатлардан къалгъан экмек къурбанлыкъны[†] алыгъыз ва маясыз, къурбан этеген ерни[†] къырыйында биширилген шо къурбанлыкъны ашагъыз, неге тюгюл шо – зор уллу сыйлы затдыр.

13Къурбанлыкъны сыйлы ерде ашагъыз, неге тюгюл шо – Раббибиз учун этилген ялынлы савгъатлардан сагъа ва сени уланларынга тийген пайдыр; магъа шолай буйрукъ[†] берилген эди[+]. 14Сагъа, сени уланларынга-къызларынга оьрге чюювню тёшюн ва оьрге чюювню бутун ашама ярай. Шоланы таза ерде ашагъыз. Шолар сагъа ва сени авлетлеринге исрайыллылар этеген ярашывлукъну къурбанлыкъларындан[†] сизге тиеген пай гьисапда бериле. 15Исрайыллылар сагъа оьрге чюювню бутун ва силкивню тёшюн май булан бирче гелтирме герек, майны буса яллатма тарыкъ. Тёшню ва бутну сен Раббибизни алдында оьрге чюйме герексен. Раббибиз буюргъан кюйде, шо сагъа ва сени авлетлеринге тиеген даимги пай болажакъ.

16Муса, гюнагь саялы союлгъан эчкини гьакъында сорап, ону яллатып да битгенин англагъанда, Гьарунну къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа къазаплана. Ол булай сорай:[+]

17– Сиз неге гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны сыйлы ерде ашамадыгъыз? Шо – зор уллу сыйлы зат. Сизге шо къурбанлыкъ, Раббибизни алдында сиз халкъны гюнагьын да чайып, ондан айыпны тайдырсын деп берилген эди. 18Сиз шону къанын[†] сыйлы ерге гийирмеген сонг, мен буюргъан кюйде, къурбанлыкъны сыйлы ерде ашама тарыкъ эдигиз[+].

19Гьарун Мусагъа булай жавап къайтара:

– Бугюн олар гюнагь саялы къурбанлыкъны сойду ва Раббибизге бютюнлей яллатып этилеген къурбан[†] этди. Буса да, магъа шулай иш болду! Раббибизге мен бугюн гюнагь саялы этилген къурбанлыкъны ашагъаным тарыкъмы эди экен?

20Шону эшитгенде, Муса рази къала.

#### 11


Таза ва нас рызкъы


(Такр 14:3-21)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Муна топуракъны уьстюнде яшайгъан гьайванланы сизге ашама ярайгъанлары[+]. 3Сизге эки туякълы (туякъларыны арасында терен йырмачы булангъы) ва бир вакътини ичинде гюйшейген гьар къайсы гьайванны да ашама ярай.

4Гьайванланы неде гюйшейгенлеринден, неде эки туякълыларындан сизге ашама ярамайгъанлары шулардыр: тюе, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза[†] тюгюл; 5даман[*], неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл; 6къоян, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл. 7Донгуз, эки туякълы болуп, туякъларыны арасында терен йырмач болса да, гюйшемей – ол да сизин учун таза тюгюл. 8Шоланы этин ашамагъыз, оьлгенлерине тиймегиз, неге тюгюл олар сизин учун гьарам.

9Сизге сувда – денгизлерде, оьзенлерде яшайгъан жанлардан юзмек учун къанатлары[†] булангъыларын ва акъчалыларын ашама ярай. 10Тек денгизлердеги, оьзенлердеги жанлардан юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъларын, сюйкелип юрюйгенлерин ва сувда яшайгъан оьзге жанывардан ари туругъуз. 11Шолардан жиргенигиз, этин ашамагъыз. Шоланы оьлгенлеринден ари туругъуз. 12Юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъ сувдагъы бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун.

13Муна сиз ари турма тарыкъ ва сизге ашама ярамайгъан къушлар, неге тюгюл олар жиргенчликдир: къаракъуш, сакъаллы къыргъый, денгиз къыргъый, 14мыгъый, къарчыгъаны къайсы тайпасы да, 15къаргъаны къайсы тайпасы да, 16ябалакъ, кикимав, чабакъчы къуш, къыргъыйны къайсы тайпасы да, 17уьй кикимав, уллу чабакъчы къуш, уллу ябалакъ, 18акъ кикимав, дангыл кикимав, мурдар этни ашайгъан къыргъый, 19лакълакъкъуш, чылны къайсы тайпасы да, гюкюк ва гечекъуш.

20Учма да, сюйкелме де болагъан бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун. 21Бары да учагъан ва сюйкелеген жанывардан сизге янгыз аякълары булан атылма болагъанларын ашама ярай. 22Шолардан сизге ченгерткини къайсы тайпасын ашама да ярай[+]. 23Тек учма да, сюйкелме де болагъан къалгъан жанывардан ари туругъуз.

24Шолар сизин мурдар этежек. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 25Ким шо жаныварны оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ[+].

26Эки туякълы болуп, тек терен йырмачы ёкъ неде гюйшемейген къайсы гьайван да сизин учун насдыр. Шолагъа тийген гьар ким нас болажакъ. 27Дёрт аякълы, туякъсыз гьайванлар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 28Ким шоланы оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. Шо гьайванлар сизин учун насдыр.

29Ерден сюйкелип юрюйген жанлардан сизин учун шулар насдыр: асбийчи, чычкъан, гесерткини къайсы тайпасы да, 30гиччи гесертки, уллу гесертки, там гесертки, ялгъанаякълы гесертки ва ерге гёре тюсюн алышдырагъан уллу гесертки. 31Сюйкелип юрюйген бары да жанлардан шолар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 32Эгер шоланы оьлгени бир затны уьстюне тюшсе, шо зат, негер къолланагъанына да къарамайлы, агъачдан, къумачдан, гёнден неде кетенден болсун, нас болажакъ. Шо затны сувгъа чомма тарыкъ болажакъ. Шо ахшам болгъанча нас кюйде къалажакъ, сонг янгыдан таза болажакъ[+]. 33Эгер оьлген жан сыныкъ савутгъа тюшсе, шону ичиндеги бары зат нас болажакъ ва савутну сындырма тарыкъ болажакъ[+]. 34Шо савутдагъы сув къошулгъан аш нас болажакъ ва шондан ичилген не сув да нас болажакъ. 35Оьзюню уьстюне оьлген жан тюшген не зат да нас болажакъ. Кёрюкню неде алгъасавлу ашны биширмек учун пайдаландырылагъан савутну сындырма тарыкъ болажакъ. Шолар насдыр, шолагъа нас затлагъа йимик янашыгъыз. 36Тек булакъ неде сув сакълайгъан къую таза кююнде къалажакъ. Тек шоланы ичиндеги зат оьлген жангъа тийсе, нас болажакъ. 37Эгер оьлген жан чачма гьазирленген урлукъланы уьстюне тюшсе, шолар таза къалажакъ. 38Эгер оьлген жан уьстюне тюшген урлукълар сувгъа салынгъан буса, шолар нас болажакъ.

39Сизге ашама ярайгъан гьайванны оьлгенине ким тийсе де, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ[+]. 40Ким шо оьлген гьайванны этинден ашаса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ахшам болгъунча нас къалажакъ. Ким оьлген гьайванны ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ.

41Ерден сюйкелип юрюйген гьар къайсы жанывар да жиргенчликдир. Шону ашама ярамай. 42Жаныварланы, олар къурсагъында сюйкелип юрюй буса да, дёрт аягъы булан юрюй буса да неде кёп аягъы болса да, ашамагъыз, неге тюгюл олар жиргенчликдир. 43Оланы ашап, мурдарланмагъыз, олардан таба нас болмагъыз. 44Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман. Сыйлы[†] болмакъ учун, тазаланывну адатларын кютюгюз, неге тюгюл Мен сыйлыман. Ерден сюйкелип юрюйген бир жанывар булан да мурдарланмагъыз[+]. 45Мен – Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмен. Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен де сыйлыман.

46Муна сувда выжырлап, ерде сюйкелип турагъан жанлагъа, къушлагъа ва оьзге жанываргъа байлавлу къанун.[†] 47Насны тазадан ва ашама ярайгъан жаныварны ашама ярамайгъанындан айырып билигиз»[+].

#### 12


Яш тапгъан сонггъу тазаланыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Айлы болуп, сонг улан тапгъан къатынгиши, гьар айда болагъаны йимик, етти гюн нас[†] болуп туражакъ[+]. 3Сегизинчи гюн уланъяшгъа сюннет этилме герек[+]. 4Сонг къатынгиши къан[†] гелегенинден тазаланмакъ учун, отуз уьч гюн токътама тарыкъ. Ол сыйлы[†] затлагъа тиймесин ва тазаланагъан гюнлери битгенче, сыйлы ерге гирмесин[+]. 5Эгер къатынгиши къыз тапса, гьар айда болагъаны йимик, эки жума нас болуп туражакъ. Сонг ол къан гелегенинден тазаланмакъ учун, алтмыш алты гюн токътама тарыкъ.

6Тапгъан уланына неде къызына байлавлу тазаланагъан гюнлери битгенде, къатынгиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчугъа[†] бютюнлей яллатып къурбан этмек учун бир йыллыкъ токълуну ва гюнагьын чаймакъ учун этилеген къурбанлыкъ учун яш уьй гёгюрчюнню неде къыр гёгюрчюнню гелтирсин. 7Къатынгишини гюнагьларындан чаймакъ учун, дин къуллукъчу шоланы Раббибизге къурбан этежек, ол да яш тапгъан сонг агъылагъан къанындан тазаланажакъ. Улан неде къыз тапгъан къатынгишиге токъташдырылгъан къайдалар шулайдыр. 8Эгер къатынгишини токълуну къурбан этме гючю чатмай буса, эки къыр гёгюрчюнню неде яш эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун, экинчисин буса гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун. Дин къуллукъчу къатынгишини гюнагьларындан чаяжакъ ва ол таза болажакъ»[+].

#### 13


Югъагъан гён аврувлар булан байлавлу къайдалар

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Эгер ким буса да биревню гёнюне шишик чыгъып, сиргеленип неде къызарып гетсе, шолар да югъагъан гён аврув[†] болуп чыкъса, авруйгъан адамны[†] Гьарунну неде ону дин къуллукъчу[†] болгъан уланларындан бирисини янына гелтиригиз. 3Дин къуллукъчу авруйгъан ерге къарап чыгъажакъ. Эгер авруйгъан ердеги тюклер агъаргъан буса ва шо авруйгъан ер гённю ичине багъып теренлешген буса, шо югъагъан аврувдур. Авруйгъан адамны тергеп чыгъып, дин къуллукъчу ону таза[†] тюгюл деп токъташдыражакъ[+]. 4Эгер ону гёнюнде акъ ёлакъ болуп, тек шо гённю ичине багъып теренлешмеген буса ва шону уьстюндеги тюклер агъармагъан буса, дин къуллукъчу ону етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 5Еттинчи гюн ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер алышынмагъанны ва гённю уьстю булан яйылмагъанны гёрсе, ону дагъы да етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 6Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону янгыдан тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъарып, тек гённю уьстю булан яйылмагъан буса, ону таза деп токъташдырсын. Шо гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ[+]. 7Тек авруйгъан адам тазаланмакъ учун дин къуллукъчуну янына гелип гетген сонг, сиргеленив гённю уьстю булан яйылып гетсе, ол дин къуллукъчуну янына янгыдан гелсин. 8Ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер сиргеленив гённю уьстю булан яйылгъан буса, ону таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо югъагъан аврувдур. 9Югъагъан гён авруву булангъы адамны дин къуллукъчуну янына гелтирме герек. 10Дин къуллукъчу огъар къарап чыгъажакъ. Эгер де гёнюню уьстюнде акъ шишик болуп, шо да тюклерин агъартгъан ва шо шишикде ачыкъ яралар гёрюне буса, 11шо – эсги гён аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Авруйгъан адамны тергемек учун, дин къуллукъчу ону айры ерлешдирме тюшмей, неге тюгюл ол таза тюгюлдюр. 12Эгер аврув бютюнлей гёнюне яйылып, дин къуллукъчу гёреген кюйде, авруйгъан адамны башындан аягъына ерли чыгъып гетген буса, 13дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын ва аврув бютюн къаркъарасына яйылгъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Бары ери агъаргъан сонг, ол тазадыр. 14Тек авруйгъан адамны къаркъарасында ачыкъ яралар бар буса, ол таза болмажакъ. 15Ачыкъ яраланы гёрген сонг, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Ачыкъ яралар таза болмас – шо югъагъан аврувдур. 16Эгер ачыкъ яралар алышынып, агъарса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына барсын. 17Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Ол тазадыр.

18Эгер биревню гёнюнде иринленген шишик болуп, сонг шо тайгъан буса, 19шону орнуна акъ шишик неде къызгъылт-акъ ёлакъ чыкъса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына гелсин. 20Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер аврув, къабунгъан ер гённю ичине теренлешип гетип, шону уьстюндеги ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Шо – иринленген шишик болгъан ерде оьрчюгюп гетген югъагъан гён аврувдур. 21Тек ёлакъны тергейгенде, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, ёлакъ гённю ичине теренге гетмей, агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергемек учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 22Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып гетсе, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – аврувну белгисидир. 23Эгер ёлакъ алышынмаса ва яйылып гетмесе, шо иринленген шишикден сонг къалгъан гьыздыр. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын.

24Эгер кимни буса да биревню гёнюнде бишген ери болуп, шо ерде де къызгъылт-акъ неде акъ ёлакъ гёрюнсе, 25дин къуллукъчу ёлакъны тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъны уьстюндеги тюклер агъарып, оьзю ёлакъ гённю ичине теренге гетген буса, шо – бишген ери оьрчюгюп гетген югъагъан аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – югъагъан аврувдур. 26Тек ёлакъны тергеп чыгъа туруп, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, оьзю ёлакъ буса гённю ичине теренлешип гетмеген буса ва агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 27Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып бара буса, авруйгъан адамны нас деп токъташдырсын. Шо – югъагъан гён аврувдур. 28Тек ёлакъ алышынмаса ва гённю уьстю булан яйылып гетмейли, агъарса, шо – янгыз бишген ерден сонг къалгъан шишикдир. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын, неге тюгюл шо – бишген ерден сонг къалгъан гьыздыр.

29Эгер авруйгъан ер эргишини неде къатынгишини башында неде сакъалтюбюнде буса, 30дин къуллукъчу шону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер, гённю ичине теренлешип, шону уьстюндеги тюклер сари ва юкъкъа буса, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – темиревдюр, башдагъы неде сакъалтюпдеги югъагъан аврувдур. 31Тек авруйгъан ерни тергейгенде, дин къуллукъчу шо гённю ичине теренлешип гетмегенни ва шону уьстюнде къар тюклени гёрмесе, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 32Еттинчи гюн дин къуллукъчу авруйгъан ерни тергеп чыкъсын. Эгер темирев яйылмагъан буса, шону уьстюнде сари тюклер ёкъ буса ва шо гённю ичине теренлешмеген буса, 33авруйгъан адамны башын юлюсюн, темирев бар ерге тиймесин. 34Еттинчи гюн дин къуллукъчу темиревню тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылмайлы, ичине теренлешмеген буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Авруйгъан адам буса гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ[+]. 35Тек авруйгъан адамны таза деп токъташдыргъан сонг, темирев гённю уьстю булан яйылып гетсе, 36дин къуллукъчу ону бирдагъы керен тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылып бара буса, дин къуллукъчугъа сари тюклени излеме герек тюгюл: авруйгъан адам таза тюгюлдюр. 37Тек, ону токъташдырывуна гёре, авруйгъан ер алышынмагъан буса ва шону уьстюне къара тюклер чыкъгъан буса, темирев сав болгъан. Авруйгъан адам тазадыр. Дин къуллукъчу ону таза деп токъташдырсын.

38Эгер эргишини неде къатынгишини гёнюне акъ ёлакълар чыкъса, 39дин къуллукъчу оланы тергеп чыкъсын. Эгер ёлакълар аз акъ буса, шо – гёндеги гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам тазадыр.

40Эгер бирев самайларындагъы тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 41Эгер бирев мангалайыны уьстюндеги тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 42Тек ону аязында къызгъылт-акъ тюсдеги авруйгъан ери болса, шо – ону башындагъы неде мангалайындагъы югъагъан гён аврувдур. 43Дин къуллукъчу авруйгъан адамны тергеп чыгъар. Эгер ону аязындагъы шишик, югъагъан гён аврувнуки йимик, къызгъылт-акъ буса, 44ол авруйдур ва таза тюгюлдюр. Авруйгъан адамны башындагъы аврувну белгилерине къарап, дин къуллукъчу ону таза тюгюл деп токъташдырар.

45Шолай белгилери бар авруйгъан адам, йыртылгъан опуракъ гийип, чачларын йиберип, сыпатыны тюп янын ябып ва: «Таза тюгюлмен! Таза тюгюлмен!» – деп къычыра туруп юрюме герек. 46Авруву сав болмай туруп, ол таза болмажакъ. Ол янгыз – къонушдан тышда яшама тарыкъ[+].


Янсав басывну гьакъында

47– Эгер гийимни янсав басгъан буса, 48шо гийим юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан гийим болсун, сакътиян неде сакътияндан этилген зат болсун, 49эгер гийимдеги, сакътияндагъы, тигилген, согъулгъан къумачдагъы неде сакътияндан этилген затдагъы ёлакъ яшгъылт неде къызгъылт тюсде буса – шо яйылагъан янсавдур. Шо затны дин къуллукъчугъа гёрсетме герек. 50Ол янсавну тергеп чыгъар ва шо янсав басгъан затны етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этер. 51Еттинчи гюн дин къуллукъчу бирдагъы да тергеп чыгъар. Эгер янсав гийимни, тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътиянны уьстю булан яйылгъан буса, шо затлар не учун пайдаландырылагъанына да къарамайлы, шо – яйылагъан янсавдур Шо саялы янсав басгъан зат таза тюгюлдюр. 52Ол янсав басгъан гийимни, юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан къумачны, неде сакътияндан этилген затны яллатсын, неге тюгюл шо – яйылагъан янсавдур, шо затны яллатма тарыкъ.

53Тек дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, янсав гийимни, тигилген, кетен къумачны неде сакътияндан этилген затны уьстю булан яйылмагъанын гёрсе, 54ол янсав басгъан затны жувма буйрукъ[†] берсин. Дин къуллукъчу шону дагъы да етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этсин. 55Янсав басгъан гийимни жувгъан сонг, ол шону тергеп чыкъсын. Эгер янсавну тюсю алышынмагъан буса, эгер шо яйылмагъан буса да, гийим таза тюгюлдюр. Янсав гийимни ич янына неде тыш янына яйылгъанына къарамайлы, шону яллатма тарыкъ. 56Эгер дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, гийимни жувгъан сонг, янсав тунукълашгъанын гёрсе, гийимден, сакътияндан, тигилген неде согъулгъан къумачдан янсав басгъан гесекни йыртып ташласын. 57Эгер янсав гийимде, тигилген, согъулгъан къумачда неде сакътияндан этилген затда бирдагъы да чыкъса, шо яйылагъанын исбатлай. Шо саялы янсав басгъан бары да затны яллатма тарыкъ. 58Жувулгъан, янсавдан тазалангъан тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътияндан этилген затны янгыдан жувма тарыкъ. Шо зат шолай этсе, таза болар.

59Янсав басгъан юн, кетен гийим, тигилген, согъулгъан къумач неде сакътияндан этилген зат булан, шоланы тазасын неде таза тюгюлюн токъташдырыв булан байлавлу къайдалар шулайдыр.

#### 14


Югъагъан гён аврувлардан тазаланыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Муна авруйгъан адамны[†] тазаланагъан[†] вакътиси булан байлавлу къайдалар. Авруйгъан адамны дин къуллукъчуну[†] янына гелтиргенде,[+] 3дин къуллукъчу ону къонушдан тышгъа чыгъып тергесин. Эгер ол югъагъан гён аврувдан[†] сав болгъан буса, 4дин къуллукъчу тазаланагъан адам учун эки сав таза къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну[†] алма буюрсун[+]. 5Дин къуллукъчу къушланы бирисин ичинде янгы суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойма буюрсун. 6Ол, сав къушну алып, шону къарагъай агъач, ачыкъ къызыл ийирилген йип ва иссоп булан бирче янгы сувну уьстюнде союлгъан къушну къанына[†] чомсун. 7Дин къуллукъчу югъагъан аврувдан тазаланагъан адамгъа етти керен къанны себелесин, ону таза деп токъташдырсын ва сав къушну ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин[+].

8Тазаланагъан адам гийимин жувсун, бары да тюклерин юлюсюн, жувунсун ва таза болсун. Шо заман огъар къонушгъа гирме ярар, тек етти гюн чатырдан тышда турсун[+]. 9Еттинчи гюн ол бары да тюклерин юлюсюн: башын, сакъалын, къашларын ва къалгъан тюклерин. Ол гийимин жувсун, жувунсун ва таза болсун.

10Сегизинчи гюн ол эки эркек токълуну ва бир йыллыкъ тиши токълуну – бирисини де тетиги ёгъун – гелтирсин. Шолагъа къошуп экмек къурбанлыкъ[†] учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан уьч пайын ва бир лог майны гелтирсин. 11Тазаланывну юрютеген дин къуллукъчу тазаланагъан адамны ва ону къурбанлыкъларын[†] Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын.

12Дин къуллукъчу токълуланы бирисин алсын ва шогъар майны логун да къошуп, биремен къурбанлыкъ[†] учун сойсун. Ол шоланы Раббисини алдында силкивню къурбанлыгъы гьисапда силксин. 13Ол токълуну гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъланы соягъан Сылы ерде сойсун. Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ йимик, биремен къурбанлыкъ да дин къуллукъчунукидир. Шо – зор уллу сыйлы[†] затдыр[+]. 14Дин къуллукъчу, биремен къурбанлыкъны къанын алып, шону тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн[+]. 15Дин къуллукъчу, бираз май[†] алып, шону сол къолуну аясына тёксюн, 16онг баш бармагъын аясындагъы майгъа чомсун ва Раббигизни алдында бармагъы булан майны етти керен себелесин. 17Дин къуллукъчу аясында къалгъан майны биремен къурбанлыкъны къаныны уьстюнден тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына сюртсюн. 18Ол, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын.

19Дин къуллукъчу гюнагьын чаймакъ учун, къурбанлыкъ сойсун ва тазаланагъан адамны наслыкъдан чайсын. Шондан сонг ол бютюнлей яллатмакъ учун, къурбанлыкъ сойсун, 20шону экмек къурбанлыкъ булан бирче къурбан этеген ерде[†] къурбан этсин, ону гюнагьларындан чайсын. Шо заман ол таза болар.

21Тек тазаланагъан адам, ярлы болуп, ону шолай къурбанлыкъ этме гючю чатмай буса, ол оьзюню гюнагьларын чаймакъ учун, экмек къурбанлыкъ учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан бир пайын[†] оьрге чюймек учун, биремен къурбанлыкъгъа деп эркек токълуну ва бираз майны алсын. 22Дагъы да ол оьзюню гючю чатагъан кюйде эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню алсын: бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун.

23Тазаланмакъ учун, ол сегизинчи гюн шоланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге, Раббигизни алдында дин къуллукъчугъа гелтирсин. 24Дин къуллукъчу, майны логу булан бирче биремен къурбанлыкъ учун токълуну алып, шоланы оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда Раббисини алдында оьрге чюйсюн. 25Ол биремен къурбанлыкъ учун токълуну сойсун, шону къанын алып, тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн[+]. 26Дин къуллукъчу сол къолуну аясына майны тёксюн 27ва аясындагъы майны онг къолуну баш бармагъы булан Раббигизни алдында етти керен себелесин. 28Ол аясындагъы майны биремен къурбанлыкъны къаны булан сюртген ерлеге сюртсюн: къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына. 29Дин къуллукъчу, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын. 30Ол къурбан этеген адамны гючю чатагъан кюйде ондан къыр гёгюрчюнлени неде яш уьй гёгюрчюнлени къурбан этсин: 31бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун, бирисин буса экмек къурбанлыкъ булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун. Шолай этип, дин къуллукъчу Раббигизни алдында тазаланагъан адамны гюнагьларын чаяжакъ.

32Югъагъан гён аврувдан авругъан ва оьзюн тазаламакъ учун гьамангъы къурбанлыкълагъа гючю чатмайгъан гьар ким булан байлавлу къайдалар шулардыр.


Уьйлени ичиндеги янсавну гьакъында

33Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа[†] булай айта:

34– Сиз Мен оьзюгюзге есликге береген Канъанны[†] топурагъына гиргенде, Мен шо топуракъдагъы къайсы буса да бир уьйге яйылагъан янсавну басдыражакъман. 35Уьйню еси, дин къуллукъчуну янына барып: «Уьюмде янсавгъа ошагъан затны гёрдюм», – деп айтсын. 36Дин къуллукъчу янсавну тергемек учун уьйге гиргенче, шондан бары затны чыгъарма буюрсун, ёгъесе уьйдеги бары зат таза тюгюл деп токъташдырылажакъ. Шондан сонг дин къуллукъчу, уьйге гирип, тергеп чыкъсын. 37Ол тамлардагъы янсавну тергеп чыкъсын: эгер тамланы уьстю булан, къарагъанда, теренлешип барагъан яшгъылт неде къызгъылт ёлакълар бар буса, 38дин къуллукъчу къыргъа чыкъсын ва етти гюнге уьйню бегитсин. 39Еттинчи гюн дин къуллукъчу уьйню тергеп чыкъмакъ учун, янгыдан гелсин. Эгер янсав тамланы уьстю булан яйылып гетген буса, 40ол, янсав басгъан ташланы чыгъарып алып, шагьардан тышда нас ерге ташлама буюрсун. 41Уьйню ичиндеги тамланы сылавун арчысын, арчылгъан сылавну буса шагьардан тышда нас ерге ташласын. 42Эсги ташланы орнуна янгыларын салсын ва уьйню янгыдан сылап чыкъсын.

43Эгер ташлар чыгъарылып алынгъан, уьйню сылаву, арчылып, къайтып сылангъан сонг, янсав янгыдан басса, 44дин къуллукъчу барып шону тергеп чыкъсын. Эгер янсав уьйню ичи булан яйылып гетген буса, шо яйылагъан янсавдур; уьй таза тюгюлдюр. 45Уьйню бузсунлар, шондан чыкъгъан ташланы, къурулуш агъачланы ва бары да сылавну шагьардан нас ерге чыгъарып ташласын.

46Бегитилген уьйге гирген гьар ким ахшам болгъунча тазаланмагъан кююнде туражакъ. 47Шо уьйде юхлайгъан ва ашайгъан гьар ким гийимин жувсун[+].

48Тек тергемек учун гелген дин къуллукъчу уьйню янгыдан сылап чыкъгъан сонг, янсав яйылмагъанны гёрсе, уьйню таза деп токъташдырар, неге тюгюл янсав тайгъан. 49Уьйню тазаламакъ учун, ол эки къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну алсын[+]. 50Къушланы бирисин ичинде булакъдан алынгъан суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойсун. 51Ол, къарагъай агъачны, иссопну, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва сав къушну алып, шоланы союлгъан къушну къанына ва булакъ сувгъа чомсун ва уьйге етти керен себелесин. 52Шолай этип, ол къушну къаны, булакъ сув, сав къуш, къарагъай агъач, иссоп ва ачыкъ къызыл ийирилген йип булан уьйню тазалажакъ. 53Ол сав къушну шагьардан тышдагъы ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин. Шолай этип, ол уьйню гюнагьлардан чаяжакъ, шо заман уьй таза болажакъ.

54-56Нени буса да бир затны тазалыгъын токъташдырмакъ учун, гьар къайсы югъагъан гён аврув: темирев, гийимдеги ва уьйдеги янсав, шишик, сиргеленив, къызарып аврув – булан байлавлу къайдалар шулардыр.

Югъагъан гён аврувлар ва янсав булан байлавлу къайдалар шулардыр[+].

#### 15


Къаркъарадагъы наслыкъны гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къарап, олагъа булай айтыгъыз: «Эгер эргишини къаркъарасындан нас[†] чыгъа буса, шо ону нас этер. 3Нас чыгъагъаны токътамаса да, токътаса да – ол мурдардыр.

4Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. Ол уьстюнде олтургъан бары да зат нас болар. 5Ону ятывуна ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+]. 6Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам[†] олтургъан ерде ким олтурса да, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

7Огъар ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

8Эгер къаркъарасындан нас чыгъагъан адам таза адамгъа тюкюрсе, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

9Атланагъанда, ол минип олтургъан гьар къайсы ер де нас болар. 10Ким ону тюбюнде болгъан затлагъа тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Ким шоланы алып юрюй буса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

11Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам, къолларын жувмайлы, кимге тийсе де, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

12Ол тийген сыныкъ савутну сындырма, агъач савутну буса жувма тарыкъ[+].

13Эргиши къаркъарасындан чыгъагъан насдан тазаланагъанда, тазаланмакъ учун етти гюнню токъташдырсын. Ол гийимин жувсун ва булакъ сувда жувунсун, шо заман ол таза болар. 14Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Раббигизни алдына Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелсин ва шоланы дин къуллукъчугъа[†] берсин[+]. 15Дин къуллукъчу шоланы къурбан этер: бирисин гюнагьын чаймакъ учун, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун. Шолай этип, ол Раббисини алдында къаркъарасындан нас чыгъып мурдарлангъан адамны гюнагьларын чаяр.

16Эгер эргишини урлугъу чыкъса, ол къаркъарасын жувсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+]. 17Къумачдан неде сакътияндан этилген оьзюне урлукъ тёгюлген бары да затны жувма тарыкъ, шо затлар ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 18Эгер эргиши, къатынгишиге ювукълукъ этип, ону урлугъу чыкъса, олар экевю де киринсин, олар ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

19Къатынгиши гьамангъы кюйде нас болгъанда, ол етти гюн нас болуп турар. Огъар ким тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+].

20Гьар айда болагъан кюйде нас болгъанда, ол ятгъан ва олтургъан бары зат нас болар. 21Ким ону ятывуна тийсе, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 22Ол олтургъан затгъа ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 23Эгер ким буса да бирев ол олтургъан ерге тийсе – шо ятыв болсун неде олтурагъан ер болсун – ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

24Эгер огъар эргиши ювукълукъ этсе, ону насы шо эргишини мурдарлажакъ. Эргиши етти гюн нас кююнде къалар. Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар[+].

25Эгер къатынгишини гьар айда болагъан нас вакътисинде тюгюл неде нас болагъан болжалы битген сонг да, кёп гюнлер къаны[†] агъылып тура буса, ол къаны агъылагъаны токътагъанча, гьамангъы нас болагъан вакътисинде йимик, нас кююнде къалар[+]. 26Къатынгишини гьар айда нас болагъан вакътисиндеги ятыв ва ол олтургъан бары да зат нечик нас бола буса, къан агъылагъан вакътисинде ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. 27Ону ятывуна неде ол олтургъан ерге тийген адам нас болар. Ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

28Къатынгиши къан агъылагъанындан тазаланагъанда, етти гюнню токъташдырсын, шондан сонг ол таза болар. 29Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчуну янына гелсин[+]. 30Дин къуллукъчу шоланы бирисин гюнагь саялы, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып къурбан этер. Шолай этип, ол шо къан агъылагъан къатынгишини наслыгъы саялы Раббигизни алдында ону гюнагьдан чаяр.

31Исрайыллылар Мени турагъан еримни мурдарлагъаны саялы, оьзлени наслыгъында оьлмесин учун, оланы мурдарлайгъан затлардан якълагъыз»[+].

32-33Къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши, урлугъу тёгюлюп нас болгъанланы барысы да, гьар айда нас болагъан къатынгиши, къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши неде къатынгиши ва нас болгъан къатынгишиге ювукълукъ этген эргиши булан байлавлу къайдалар шулардыр.

#### 16


Гюнагьлардан чайылагъан гюн этилеген къурбанлар

1Раббибиз Гьарунну[†] уланлары оьлген сонг, Муса[†] булан сёйлей. Олар Раббибизни янына ювукъ гелгени саялы оьлген болгъан[+]. 2Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Агъанг Гьарунгъа айт, ол пердени[†] артындагъы, ичдеги Сыйлы[†] ерге, сандыкъны уьстюндеги къапгъачны алдына сюйген заманында гелмесин, ёгъесе ол оьлежек. Неге тюгюл, Мен сандыкъны уьстюндеги къапгъачны уьстюне булутну ичине гирип гележекмен[+].

3Гьарун оьзю булан Сыйлы ерге гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун иркни алып гелсин. 4Ол сыйлы кетен гёлекни ва кетенден этилген ич гийимни гийсин, белине кетен белбавну байласын ва башына кетен чалманы гийсин. Шолар сыйлы гийимлердир: шоланы гийгенче, Гьарун бир алдын жувунсун[+]. 5Исрайыллыланы[†] жамиятыны атындан ол гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун эки эчкини ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун иркни алсын.

6Гьарун оьзюню ва уьюндегилени гюнагьларын чаймакъ учун, гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны гелтирсин. 7Ол, эки эчкини алып, оланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизни алдына салсын. 8Ол эчкилеге байлавлу болуп чёп ташласын – бирин Раббигиз учун, бирдагъысын буса гюнагьлардан чаймакъ учун. 9Гьарун, чёп булан Раббигизге чыкъгъан эчкини гелтирип, ону гюнагь саялы къурбан этсин. 10Тек гюнагь чаймакъ учун белгиленген эчки, чёпге гёре, Раббигизни алдына сав кююнде салынар. Неге тюгюл, ону уьстюнден гюнагьланы чайма тарыкъ ва гюнагьланы чаймакъ учун, ону дангылгъа чыгъарып йиберме герек.

11Оьзюню ва уьюндегилерини гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтирсин ва ону оьзюню гюнагьы саялы сойсун. 12Ол, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерден[†] савутну толтуруп жыжымлар ва увакъ этилип тувралгъан арив ийис чыгъарагъан затдан эки увучну алып, шоланы пердеден тышгъа чыгъарсын. 13Оьлюп къалмас учун, Гьарун арив ийис чыгъарагъан затны Раббигизни алдына салсын. Шо заман Шагьатлыкъны сандыгъыны уьстюндеги къапгъачны арив ийис чыгъарагъан тютюн ябар[+]. 14Гьарун, яш бугъаны къанын[†] алып, шону бармагъы булан къапгъачны алдына себелесин. Сонг бармагъы булан къапгъачны алдындагъы аралыкъгъа етти керен себелесин.

15Гьарун халкъны гюнагьын чаймакъ учун, эчки сойсун, ону къанын пердени арт янына алып гирсин. Яш бугъаны къаны булан этгени йимик, къанны къапгъачгъа ва шону алдына себелесин. 16Шолай этип, ол исрайыллыланы этген гюнагьларына да къарамайлы, оланы наслыгъы ва иманны ёлундан тайышгъанлыгъы саялы, «Сыйлыланы да Сыйлы ерин»[†] гюнагьдан чаяр. Гьарун олар мурдарлагъан Ёлугъувну чатырына да шо затны этсин. 17Ол, ичдеги Сыйлы ерге гюнагьлардан чаймакъ учун гирип, оьзюню, уьюндегилени ва бютюн Исрайылны жамиятыны гюнагьларын чайып чыкъгъанча, Ёлугъувну чатырында бирев де болмасын.

18Гьарун, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерге чыгъып, шону гюнагьлардан чайсын. Ол яш бугъаны къанын ва эчкини къанын алсын ва къурбан этеген ерни бары да мююзлерине сюртсюн[+]. 19Къурбан этеген ерни исрайыллыланы наслыгъындан тазаламакъ[†] учун ва сыйлы этмек учун, ол шо къанны бармагъы булан етти керен себелесин.


Гюнагьлардан чаймакъ учунгъу эчки

20– «Сыйлыланы да Сыйлы ерин», Ёлугъувну чатырын ва къурбан этеген ерни гюнагьлардан чайып, Гьарун сав эчкини гелтирсин. 21Ол, эчкини башына эки де къолун салып, ону уьстюнде исрайыллыланы бары наслыгъына ва имандан тайышгъанлыгъына – оланы бары да гюнагьларына – ачыкъдан мюкюр болсун ва шо гюнагьланы эчкини башына салсын. Гьарун эчкини дангылгъа бакъдырсын. Эчкиге тергев этмек учун белгиленген адам[†] да болсун. 22Уьстюнде исрайыллыланы бары да гюнагьлары да булан эчки Гьарун бакъдыргъан дангылгъа, къайтмас топуракъгъа баражакъ[+].

23Гьарун Ёлугъувну чатырына гирсин, ичдеги Сыйлы ерге гиргенче гийген кетен гийимлерин чечсин ва оланы шонда къойсун[+]. 24Ол Сыйлы ерде жувунсун ва гьамангъы гийимин гийсин. Оьзюню ва халкъны гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун чыгъып бютюнлей яллатып къурбан этсин. 25Дагъы да ол къурбан этеген ерде гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны майын яллатсын.

26Гюнагьлардан чаймакъ учун белгиленген эчкини чыгъаргъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай[+]. 27Яш бугъаны ва оьзюню къанын «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» алып гирген гюнагь саялы союлгъан эчкини къонушдан чыгъарма тарыкъ. Оланы гёнлерин, этин ва насын яллатма тарыкъ[+]. 28Шоланы яллатгъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай.


Гюнагьланы чаягъан гюн булан байлавлу къайдалар

29– Бу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: еттинчи айны онунчу гюнюнде ораза тутугъуз. Не уьлкени ватандашы, не арагъызда яшайгъан гелгинчи бир иш де этмесин[+]. 30Неге тюгюл, шо гюн сизин тазаламакъ учун, гюнагьларыгъыз чайылар. Шо заман сиз Раббигизни алдында бары да гюнагьларыгъыздан таза боларсыз. 31Шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр.[†] Шо гюн сиз ораза тутугъуз. Шо даимги токъташдырывдур. 32Гюнагьдан дин къуллукъчу[†] чайсын. Ол атасыны орнуна баш дин къуллукъчу[†] болмакъ учун башына май[†] сюртюлген ва къуллукъ этивге багъышлангъан дин къуллукъчу болма тарыкъ. Ол, сыйлы кетен гийимлерин де гийип,[+] 33«Сыйлыланы да Сыйлы ерини», Ёлугъувну чатырыны, къурбан этеген ерни, дин къуллукъчуланы ва бютюн жамиятны гюнагьларындан чайсын.

34Шу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: йылда бир керен исрайыллыланы бары да гюнагьларындан чайма тарыкъ.

Шолай Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде этилме де этиле.

#### 17


Къурбанлыкъны Сыйлы ерден тышда соймакъны гери урув

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарун,[†] ону уланлары ва бары да исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара, олагъа булай айт: «Раббибиз булай буюрду: 3къонушда неде шондан тышда къурбанлыкъгъа оьгюзню, токълуну неде эчкини соягъан гьар къайсы исрайыллы да, 4шо къурбанлыкъны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, шону Раббигизни чатырыны алдында Раббигизге къурбан этгенче, къан[†] тёгювде айыплы болуп турар. Ол къан тёкгени саялы, халкъыны арасындан оьлюп таяр. 5Шо токъташдырывгъа гёре, исрайыллылар гьали ачыкъ авлакъда соягъан къурбанлыкъларын[†] Раббигиз учун сойма тарыкъ. Олар, шоланы Раббигизге, Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги дин къуллукъчусуна[†] гелтирип, Раббигизге ярашывлукъну къурбанлыгъы гьисапда сойма тарыкъ[+]. 6Дин къуллукъчу Раббигизни Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги къурбан этеген ерине[†] къан себелесин ва Раббигиз рази къалардай ийис тюшюрмек учун, майны яллатсын[+]. 7Олар оьзлер булан къыдырагъан жинлеге – эчкилени келпетиндеги жинлеге къурбанлар этмесин. Шу токъташдырыв олар учун ва гележекдеги наслулар учун гьар даимгедир».

8Олагъа булай айт: «Бютюнлей яллатып къурбан этеген неде къурбанлыкъ соягъан гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи, 9Раббигизге къурбанлыкъ соймакъ учун, къурбанлыгъын Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирмесе, оьзюню халкъыны арасындан оьлюп таяр[+].


Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

10Эгер исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи адам[†] къанны ашгъа къоллай буса, шо адамгъа Мен юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва шо адамны оьз халкъыны арасындан къувалап тайдыражакъман[+]. 11Неге тюгюл, бары да сав затны къаны ону къанындадыр. Мен сизге шо къанны къурбан этеген ерде сизин гюнагьларыгъызны чаймакъ учун бергенмен. Шо гюнагьлардан чаягъан къандыр[+]. 12Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтаман: сиз биригиз де къанны ашгъа къолламагъыз, сизин булан яшайгъан гелгинчи де къанны ашгъа къолламасын.

13Гьавда ашама яратылагъан гьайванны неде къушну оьлтюрген гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи къанны сюзюп тёкме ва топуракъ булан басдырма тарыкъ,[+] 14неге тюгюл бары да сав затны яшаву ону къанындадыр. Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтдым: бир жанны да къанын ашгъа къолламагъыз, неге тюгюл бары да сав затны къаны ону къанындадыр; ким шону ашгъа къолласа, ол халкъыны арасындан оьлюп таяр.

15Уьлкени гьар къайсы ватандашы неде гелгинчи мурдар оьлген жанны неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашаса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар, шондан сонг ол таза[†] болар[+]. 16Эгер ол гийимин жувмаса ва оьзю де жувунмаса, такъсырланма тарыкъ».

#### 18


Гери урулгъан ювукълукъ этивлени гьакъында

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 3Сиз оьзюгюз яшагъан Мисриде ва Мен сизин элте турагъан Канъан[†] топуракъда йимик иш гёрмегиз. Оланы адатларына гёре юрюмегиз. 4Мени токъташдырывларымны кютюгюз ва Мени къанунларыма[†] гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 5Мени къанунларыма ва токъташдырывларыма гёре юрюгюз, неге тюгюл шоланы кютеген шоланы яхшылыгъындан сав къалар. Мен – Раббигизмендир[+].

6Бирев де оьзюню ювукъ къардашларына ювукълукъ этме къарамасын. Мен – Раббигизмендир.

7Ананга ювукълукъ этип, атангны биябур этме. Ол – сени анангдыр; огъар ювукълукъ этме.

8Атангны къатынына ювукълукъ этме, шо – ол учун хорлукъдур[+].

9Къызардашынга, атангны неде анангны къызына, ол сен тувгъан уьйде тувгъанына-тувмагъанына да къарамайлы, ювукълукъ этме[+].

10Уланынгны къызына неде оьзюнгню къызынга ювукълукъ этме, шо – оьзюнг учун хорлукъдур.

11Атангны къатыныны къызына, сени атанг учун тувгъан къызгъа ювукълукъ этме, ол – сени къызардашынгдыр.

12Атангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – атангны ювукъ къардашыдыр.

13Анангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – анангны ювукъ къардашыдыр.

14Атангны агъасыны къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эгечингдир. Атангны инисини къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эчивюнгдюр.

15Гелининге ювукълукъ этме, ол – уланынгны къатыныдыр, огъар ювукълукъ этме[+].

16Агъангны къатынына ювукълукъ этме, шо – агъанг учун хорлукъдур. Инингни къатынына ювукълукъ этме, шо – ининг учун хорлукъдур[+].

17Ананга ва къызынга ювукълукъ этме. Анангны уланыны неде къызыны къызына ювукълукъ этме, олар – бир-бирине ювукъ къардашлардыр. Шо пасатлыкъдыр[+].

18Къатынынга гюндеш болмасын учун, къайынкъызынгны къатын этип алма; къатынынг сав чакъы, огъар ювукълукъ этме[+].

19Гьар айда болагъан нас[†] вакътисинде къатынгишиге ювукълукъ этме[+].

20Оьзгени къатынына ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама[+].

21Авлетлерингни Мологьгъа[†][*] къурбан этме, Аллагьынгны атын хорлама. Мен – Раббингмендир.

22Эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этме, шо – жиргенчликдир[+].

23Гьайвангъа ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама. Къатынгишиге де гьайвангъа ювукълукъ этмек учун, ону алдында токътама ярамас; шо – бузукълукъдур[+].

24Шу ишлени бирисин этип де, оьзюгюзню мурдарламагъыз. Неге тюгюл, Мен сизин яныгъыздан къувалажакъ халкълар, шолай ишлени юрютюп, оьзлени мурдарлады. 25Топуракъ мурдарланды, Мен шону гюнагь саялы такъсырладым, шо топуракъ да оланы къувалады[+]. 26Мени къанунларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз. Не уьлкени ватандашлары, не арагъызда яшайгъан гелгинчилер шо жиргенч ишлени этмесин. 27Шо ишлени барысын да сизден алда бу топуракъда яшайгъанлар эте эди, шо саялы топуракъ да мурдарланды. 28Эгер сиз топуракъны мурдарласагъыз, шо, сизден алдагъы халкъланы нечик къувалагъан буса, сизин де шолай къувалар.

29Ким шу жиргенч ишлерден бирисин этсе де, оьз халкъыны арасындан оьлюп таяр. 30Мени буйрукъларымны[†] кютюгюз ва оьзюгюзден алда болгъан жиргенч адатлагъа гёре юрюй туруп, мурдарланмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

#### 19


Тюрлю къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сыйлы[†] болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сыйлымандыр[+].

3Анагъызгъа ва атагъызгъа гьюрмет этигиз, Мени сонгугюнлеримни[†] де абурлагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

4Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этмегиз ва темирден къуюп оьзюгюзге ялгъан аллагьлар этмегиз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

5Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын сизден къабул этеген кюйде союгъуз[+]. 6Къурбанлыкъны сиз сойгъан гюн неде артындагъы гюн ашагъыз. Уьчюнчю гюнге къалгъан бары затны яллатыгъыз. 7Эгер къурбанлыкъны уьчюнчю гюн ашасагъыз, шо таза[†] болмас ва къабул этилмес. 8Шону ашагъан адам[†] такъсырланар, неге тюгюл Раббигизни сыйлы ерин мурдарлагъандыр. Ол оьз халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ.

9Сен топурагъынгдан ашлыкъны къайтарагъанда, авлакъны барын да орма ва къалды-къулдуланы чёплеме[+]. 10Юзюмлюкню тап-таза этип жыйма ва ерге тюшген юзюм бюртюклени чёплеп алма. Шоланы ярлылагъа ва гелгинчилеге къой. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

11Урламагъыз.

Алдатмагъыз.

Бир-биригизге ялгъан айтмагъыз[+].

12Мени атымны тутуп ялгъан ант этмегиз. Шолай этип, Аллагьыгъызны атын хорламагъыз. Мен – Раббигизмендир[+].

13Ювугъунгнукин гючден чыгъарып алма ва ону талама.

Гьакъгъа ишлейген адамны акъчасын эртен болгъунча къоймагъыз[+].

14Сангыравну мысгъыллама ва сокъурну алдына тогъас салма. Аллагьынгдан къоркъ. Мен – Раббигизмендир.

15Тюз дуванны къынгырлашдырма. Ярлылагъа ярама ва белгилилени ягъын тутма къарама: тюз дуван эт[+].

16Халкъны арасында биревлени артындан сёйлеп юрюме.

Ювугъунгну оьлтюрме къарама. Мен – Раббигизмендир[+].

17Къардашынгдан оьч болма. Ювугъунгну айыбына ортакъчы болмас учун, огъар туврадан бетле[+].

18Къавумдашынгдан оьч алма ва огъар ачув тутма, тек ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй. Мен – Раббигизмендир[+].

19Мени токъташдырывларымны кют.

Башгъа жынслы гьайванланы бир-бирине атылтма.

Авлакълагъа эки тюрлю урлукъ чачма.

Тюрлю къумачлардан этилген гийимлени гийме[+].

20Эгер эргиши оьзгеге берилме деп ваъда[†] этилген, тек сатып алынып ва азат этилип битмеген къаравашгъа ювукълукъ этсе, ону такъсырлама тарыкъ. Тек оланы оьлтюрме ярамай, неге тюгюл къараваш азат этилип битмеген эди. 21Айыпланагъан эргиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизге биремен къурбанлыкъ[†] учун иркни гелтирсин. 22Дин къуллукъчу,[†] биремен къурбанлыкъ учун иркни соя туруп, Раббигизни алдында эргишини гюнагьындан чаяр, ол да гечилер.

23Сиз, шо уьлкеге гелип, емиш тереклер орнатгъанда, шоланы емишлерин ашама ярамай деп гьисаплагъыз. Уьч йылны узагъында шоланы ашама ярамай деп гьисаплап туругъуз ва ашамагъыз. 24Дёртюнчю йыл бары да емишлер Раббигизни макътавлугъуна багъышланар. 25Бешинчи йыл сизге емишлени ашама ярар. Шоллукъда сизин гелимигиз артар. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

26Ичинде къан[†] къалгъан этни ашамагъыз.

Пал салыв ва халмажчылыкъ булан машгъул болмагъыз[+].

27Самайлардагъы тюклеригизни гесмегиз ва сакъалыгъызны ягъаларын къыркъмагъыз[+].

28Оьлгенлеге яс этегенде, къаркъарагъызгъа яралар салмагъыз. Гёнюгюзге ине булан чанчып суратлар да этмегиз.

Мен – Раббигизмендир[+].

29Къызларыгъызны къагьбалар болуп, мурдарланма къоймагъыз, ёгъесе ер юзю пасатлыкъдан ва хорлавдан толар[+].

30Мени сонгугюнлеримни абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

31Оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрмегиз, неге тюгюл сиз олардан таба мурдарланарсыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

32Тамазаны алдында эретуругъуз, къартлагъа абур этигиз ва Аллагьызгъа гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

33Гелгинчи сизин булан топурагъыгъызда яшама башлагъанда, ону къыйыкъсытмагъыз[+]. 34Сизин булан яшайгъан ят адамгъа уьлкегизни ватандашына йимик янашыгъыз. Ону оьзюгюзню сюегенде йимик сююгюз, неге тюгюл бир вакътиде Мисриде сиз де ят эдигиз чи. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

35Узунлукъну, авурлукъну ва санавну токъташдыра туруп, тюз тюгюл оьлчевлени къолламагъыз. 36Тюз тартагъан низамланы, тюз гиревкелени, тюз епаны ва тюз гинни къоллагъыз.

Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

37Мени бары да къанунларымны,[†] токъташдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир».

#### 20


Гюнагь саялы этилеген такъсыр

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мологь[†] учун оьзюню авлетин къурбан этеген гьар исрайыллыны неде Исрайылда яшайгъан ят адамны[†] оьлтюрме герек. Уьлкени халкъы ону ташгъа тутуп оьлтюрме герек[+]. 3Мен юзюмню огъар къаршы бакъдыражакъман ва ону халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман. Неге тюгюл, авлетлерин Мологь учун къурбан эте туруп, ол Мени Сыйлы[†] еримни мурдарлады ва Мени сыйлы атымны хорлады[+]. 4Эгер уьлкени халкъы, ким буса да бирев авлетин Мологьгъа бергенине гёз юмуп, ону оьлтюрмей къойса,[+] 5Мен Оьзюм огъар ва ону уьягьлюсюне юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва оланы – оьзюн де, Мологь булан айлана туруп, ону артына тюшгенлени барысын да – халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман.

6Мен юзюмню оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрегенлеге къаршы бакъдыражакъман. Неге тюгюл, оланы артына тюшюп, ол Магъа аминлигин[†] буза. Мен шо адамны халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман[+].

7Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+]. 8Мени токъташыдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир.

9Ким атасына неде анасына налат бере буса, оьлтюрюлме герек. Ол, атасына неде анасына налат берип, оьлюмюне оьзю айыплы болду[+].

10Эгер эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этген буса, эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек[+].

11Эгер эргиши атасыны къатынына ювукълукъ этсе, ол атасын биябур этген болур. Эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

12Эгер эргиши уланыны къатынына ювукълукъ этсе, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Олар жиргенч иш этди, шо саялы оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

13Эгер эргиши эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этсе, олар экевю де жиргенч иш этген болур. Оланы оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

14Эгер эргиши къызны да, ону анасын да къатын этип алса, шо – пасатлыкъдыр. Арагъызда пасатлыкъ болмасын учун, ону да, оланы да яллатма тарыкъ[+].

15Эгер эргиши гьайвангъа ювукълукъ этсе, ону оьлтюрме герек. Гьайванны да оьлтюрюгюз[+].

16Эгер къатынгиши гьайвангъа ювукълукъ этме сююп ювукълашса, къатынгишини де, гьайванны да оьлтюрюгюз. Оланы оьлтюрме герек, оьлюмюне къатынгиши оьзю айыплыдыр.

17Эгер эргиши къызардашын – атасыны неде анасыны къызын – къатын этип алса ва олар бир-бирине ювукълукъ этсе, шо биябурлукъдур. Оланы халкъ гёре туруп къувалама тарыкъ. Ол къызардашын хорлагъаны саялы, такъсырланма тарыкъ[+].

18Эгер эргиши къатынгишиге гьар айда нас[†] болагъан вакътисинде ювукълукъ этсе, ол къатынгишини къан[†] агъылывун ачгъан болур, оьзю къатынгиши де къан агъылывун ачгъан болур. Оланы экевюн де халкъны арасындан оьлтюрюп тайдырма тарыкъ[+].

19Анангны неде атангны къызардашына ювукълукъ этме, неге тюгюл шо ювукъ къардашлар учун хорлукъдур; сиз экевюгюз де айыплы боларсыз[+].

20Эгер эргиши агъавуну къатынына ювукълукъ этсе, ол агъавун биябур этген болур. Олар айыплы болур ва авлетлерсиз оьлер[+].

21Эгер эргиши агъасындан къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Эгер эргиши инисинден къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Олардан авлет тувмас[+].

22Мен сизин яшама элтеген топуракъ сизин къуваламасын учун, Мени къанунларымны[†] ва токъташдырывларымны кютюгюз. 23Сиз арагъыздан Мен къувалайгъан халкъланы адатларына гёре юрюмегиз. Олар бары да шо ишлени этегени саялы, Мен олагъа къазапландым. 24Тек Мен сизге: „Сиз оланы топурагъына ес болажакъсыз. Мен шону – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны – сизге есликге бережекмен“, – деп айтдым. Мен – Раббигизмендир, сизин оьзге халкълардан айыргъан Аллагьыгъызмандыр[+].

25Таза гьайванланы ва къушланы насларындан айырып билигиз. Мен сизге нас деп гьисаплама буюргъан не къыр жан булан, не къуш булан, не сюйкелип юрюйген жан булан оьзюгюзню мурдарламагъыз[+]. 26Мени алдымда сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сыйлымандыр. Сиз Меники болсун учун, Мен сизин оьзге халкълардан айырдым[+].

27Арагъызда болуп, оьлгенлени ругьлары булан сёйлейген неде халмажчылыкъ этеген эргишини неде къатынгишини оьлтюрме герек. Оланы ташгъа тутуп оьлтюрюгюз, неге тюгюл олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр»[+].

#### 21


Дин къуллукъчуланы къаркъарасыны тазалыгъы гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьарунну[†] дин къуллукъчу[†] уланлары булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Дин къуллукъчу, халкъыны арасындан оьлген адамны[†] сюегине тийип, оьзюн мурдарламасын. 2Эгер оьлген адам дин къуллукъчуну ювукъ къардашы – анасы, атасы, уланы, къызы, агъасы, иниси 3неде оьзюню уьюнде яшайгъан эрге бармагъан къызардашы (неге тюгюл ону эри ёкъ экенге гёре) буса, олар саялы огъар мурдарланма ярай. 4Тек ол оьзге къардашлары саялы мурдарланмасын.

5Дин къуллукъчулагъа башын юлюме, сакъалыны къырыйларын къыркъма неде къаркъарасын гесип яралар салма ярамай[+]. 6Олар Аллагьыны алдында сыйлы[†] болсун ва Ону атын хорламасын. Дин къуллукъчулар Раббисине ялынлы къурбанларын, оьзлени Аллагьыны рызкъысын, этсин – олар сыйлы болма тарыкъ[+].

7Дин къуллукъчулагъа пасат юрюш булан мурдарлангъан неде айрылгъан къатынгишилени къатын этип алма ярамай, неге тюгюл олар Аллагьыны алдында сыйлыдыр. 8Дин къуллукъчулагъа сыйлылагъа йимик абур этигиз, неге тюгюл олар Аллагьыгъызгъа рызкъы бере. Олар сизин учун сыйлы болсун, неге тюгюл Мен, сизин сыйлы этеген Раббигиз, сыйлымандыр[+].

9Эгер дин къуллукъчуну къызы къагьба болуп мурдарланса, ол атасын хорлар. Ону яллатма тарыкъ[+].

10Дин къуллукъчуну гийимлерин гиймек учун, агъа-инилерини арасындан айырып, башына багъышлавну майы тёгюлген ва сыйлы этилген баш дин къуллукъчугъа[†] чачларын яйма ва уьстюндеги гийимин йыртма ярамай[+]. 11Огъар оьлген адамны сюеги бар ерге гирме ярамай. Баш дин къуллукъчугъа гьатта атасы ва анасы саялы да мурдарланма ярамай[+]. 12Аллагьыны Сыйлы ери мурдарланмасын учун, огъар шону къоюп гетме ярамай, неге тюгюл ол Аллагьыны багъышлав майы сюртюлюп сыйлы этилген. Мен – Раббигизмендир[+]. 13Баш дин къуллукъчугъа янгыз эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 14Огъар не тул къатынны, не къысырны, къагьба болуп мурдарлангъан тиштайпаны къатын этип алма ярамай. Баш дин къуллукъчугъа янгыз оьзюню халкъыны арасындан эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 15Неге тюгюл, огъар оьзюню халкъыны наслусун мурдарлама ярамай. Мен – баш дин къуллукъчуну сыйлы этеген Раббимендир».

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Гьарунгъа булай айт: «Гележекде сени наслуларынгдан къаркъарасында тетиги болгъан бирев де Аллагьына рызкъы бермек учун ювукълашмасын. 18Къаркъарасында тетиги бар бирев де: не сокъур, не акъсакъ, не кёп эрши, не сакъат,[+] 19не акъсакъ, не чолакъ, 20не тонкъу, не хорда, не гёзюне акъ тюшген адам, не гён авруву, не къычыву, не бузулгъан эркеклик безлери булангъы адам – Магъа ювукълашмасын. 21Дин къуллукъчу Гьарунну наслусундан къаркъарасында тетиги бар бирев де Раббигизге савгъатлар этмек учун ювукълашмасын. Ону къаркъарасында тетиги бар, шо саялы ол рызкъы бермек учун, Аллагьына ювукълашмасын. 22Огъар Аллагьгъа тапшурулагъан рызкъыны ашама ярай, 23тек тетигини себебинден, Мени Сыйлы еримни мурдарлай туруп, огъар пердеге[†] ювукълашма неде къурбан этеген ерни[†] ягъына гелме ярамай. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».

24Муса бу затланы Гьарунгъа, ону уланларына ва бары да исрайыллылагъа[†] хабарлап бере.

#### 22


Къурбанлыкълагъа тюз янашыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына айт: исрайыллылар[†] Мени сыйлы[†] атымны хорламасын учун, Магъа багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкълагъа аяп янашма тарыкъ. Мен – Раббигизмендир. 3Олагъа булай айт: «Эгер гележекдеги наслуларыгъыздан бирев нас[†] болгъан гьалында исрайыллылар Раббигизге багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкъларына[†] ювукълашса, Мени янымдан оьлюп таяжакъ. Мен – Раббигизмендир[+].

4Эгер Гьарунну наслусундан биревню югъагъан гён авруву[†] неде агъылагъан насы болса, тазаланмайлы, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. Ол оьлген гьайван неде урлугъу чыкъгъан адам[†] мурдарлагъан затгъа тийсе де, нас болар[+]. 5Неде ол оьзюн мурдарлайгъан сюйкелип юрюйген жангъа неде оьзюн нечик алай да мурдарлайгъан адамгъа тийсе де, нас болар. 6Ким шолагъа тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Жувунмай туруп, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 7Гюн артгъан сонг, ол таза болар. Шо заман огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярар, неге тюгюл шо – ону рызкъысыдыр. 8Мурдарланмасын учун, огъар мурдар оьлген неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашама ярамай. Мен – Раббигизмендир[+].

9Дин къуллукъчулар[†] Мени буйрукъларымны[†] кютсюн, ёгъесе олар айыплы къалар неде шоланы пешемегени саялы, оьлер. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир.

10Гьеч бир ят адамгъа да сыйлы къурбанлыкъны ашама ярамай. Шону не дин къуллукъчуну уьюнде яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчусуна ашама ярамай[+]. 11Тек дин къуллукъчу сатып къул алса неде къул ону уьюнде тувса, къулгъа ону ашын ашама ярар[+]. 12Эгер дин къуллукъчуну къызы дин къуллукъчу тюгюл адамгъа эрге барса, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 13Тек дин къуллукъчуну къызы тул къалып къалса неде айрылып, яшы болмайлы, жагьил вакътисинде йимик, атасыны уьюнде яшама къайтса, огъар атасыны ашын ашама ярар. Тек бир ят адамгъа да шону ашама ярамай.

14Эгер ким буса да бирев сыйлы къурбанлыкъны билмейли ашап къойса, дин къуллукъчугъа шо къурбанлыкъны тёлесин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын да къошсун[+]. 15-16Дин къуллукъчулар, ятлагъа сыйлы къурбанлыкъланы ашама къоюп ва шоллукъда оланы тёлеме борчлу этип, исрайыллылар Раббигизге этеген къурбанлыкъларын мурдарламасын. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».


Тийишсиз къурбанлыкълар

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Гьарун, ону уланлары ва бары да исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер исрайыллылардан неде Исрайылда яшайгъан ятлардан ким буса да бирев Раббигизге бютюнлей яллатмакъ учун ваъдагъа[†] гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, 19шо тетиги ёкъ уллу мююзлю гьайванлардан, къойлардан неде эчкилерден эркеги болсун. Шолай болса, къурбанлыкъ сизин пайдагъызгъа къабул этилер. 20Тетиги булангъы гьайванланы соймагъыз, неге тюгюл олар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес[+]. 21Эгер ким буса да бирев Раббигизге ярашывлукъ къурбанлыкъ учун уллу мююзлю гьайванлардан неде гиччи мююзлю гьайванлардан ваъдагъа гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, къабул этилсин учун, шо гьайван сёз табып болмасдай, гьеч бир тетиксиз болсун. 22Раббигизге къурбанлыкъ учун сокъур, акъсакъ, бек эрши, шишиклери булангъы, гён аврувлу, къычыв гьайванланы соймагъыз. Шолай гьайванланы Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда къурбан этеген ерге[†] салмагъыз. 23Борч тюгюл къурбанлыкъ учун сизге гьатдан озуп узун неде къысгъа бутлары булангъы оьгюзню неде токълуну сойма ярай. Тек ваъданы кютмек учун, олар ярамай. 24Раббигизге къурбанлыкъгъа безлери бузулгъан, янчылгъан, юлкъунгъан неде гесилген гьайванны соймагъыз. Сизин топурагъыгъызда шо ишни этмегиз. 25Аллагьыгъызны рызкъысы гьисапда соймакъ учун, шолай гьайванланы ятланы къолундан алмагъыз. Шо гьайванлар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес, неге тюгюл олар бузулгъан ва оланы тетиклери бар».

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Бузав, къозу неде гидив тувса, о анасыны янында етти гюн турсун. Сегизинчи гюнден тутуп ону Раббигиз учун ялынлы къурбан этме ярар[+]. 28Сыйырны неде къойну оланы баласы булан бир гюн соймагъыз[+].

29Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъанда, шону пайдагъызгъа къабул этилеген кюйде союгъуз[+]. 30Къурбанлыкъны шо гюнокъ ашагъыз: эртенге бир затны да къоймагъыз. Мен – Раббигизмендир[+].

31Мени буйрукъларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир. 32Мени сыйлы атымны хорламагъыз. Исрайыллылар Мени сыйлы гёрюп абур этсин. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир. 33Аллагьыгъыз болмакъ учун, Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир. Мен – Раббигизмендир[+].

#### 23


Сонгугюнню ва байрамланы гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Муна Раббигизни сиз сыйлы[†] деп билдирежек гюнлери.

3Ишлеригиз булан алты гюн машгъул болугъуз. Тек еттинчи гюн – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр,[†] сыйлы жыйынны гюнюдюр. Шо гюн ишлер булан машгъул болма ярамай. Сиз къайда яшасагъыз да, шо Раббигизге багъышлангъан сонгугюндюр»[+].


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

4«Муна Раббигизни даимги байрамлары,[†] сыйлы гюнлери. Сиз шоланы гьакъында токъташдырылгъан вакътиде билдирме герексиз:

5Раббигизни Пасхасы[†] биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде къашкъаралгъанда башлана[+]. 6Шо айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Маясыз экмеклени байрамы[†] башлана; етти гюн маясыз экмеклер ашагъыз. 7Биринчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. 8Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлыкълар[†] этигиз, еттинчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз»[+].


Биринчи кюлтени къурбан этив

9Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен сизге береген топуракъгъа гиргенде ва ашлыкъны къайтаргъанда, дин къуллукъчугъа[†] къайтарылгъан будайны биринчи кюлтесин[*] гелтиригиз[+]. 11Шо кюлте сизин пайдагъызгъа къабул этилсин учун, дин къуллукъчу шону Раббигизни алдында оьрге чюйсюн. Дин къуллукъчу ону сонгугюнню артындагъы гюн силксин. 12Сиз кюлтени оьрге чюеген гюн Раббигизге бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, тетиги ёкъ бир йыллыкъ токълуну союгъуз. 13Шогъар майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан этилген экмек къурбанлыкъны[†] да къошугъуз. Шо – Раббигиз учун ялынлы къурбанлыкъдыр, ийис тюшюрювдюр.[†] Дагъы да чагъырдан гинни дёртден бир пайын къурбан этип тёгюгюз. 14Тап шо гюн болгъунча, Аллагьыгъызгъа шо къурбанны этгенче, не экмек, не къыздырылгъан будай, не чийин ашамагъыз. Шо – сиз къайда турсагъыз да, гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур».


Жумаланы байрамы


(Сан 28:26-31; Такр 16:9-12)

15«Сиз кюлтени силкивюню къурбанлыгъын этген сонгугюнню артындагъы гюнден тутуп толу етти жуманы санагъыз[+]. 16Еттинчи сонгугюнден сонг гелеген гюнге ерли элли гюнню санагъыз ва Раббигизге янгы ашлыкъдан къурбан этигиз. 17Сиз къайда турсагъыз да, Раббигизге силкивню къурбанлыгъы гьисапда, биринчи емишлер гьисапда, тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан ва мая къошулуп биширилген эки экмекни къурбан этигиз. 18Шо экмек булан тетиги ёкъ етти токълуну, бир яш бугъаны ва эки иркни союгъуз. Экмеклени къурбанлыкълары ва къурбанлыкъ тёгювлер булан бирче шолар Раббигизге бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] – савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болар. 19Гюнагьын чаймакъ учун бир эчкини, ярашывлукъну къурбанлыгъы учун эки бирер йыллыкъ токълуну союгъуз. 20Дин къуллукъчу Раббигизни алдында башлапгъы будайны экмеги булан бирче эки де токълуну оьрге чюйсюн. Шо – Раббигизни дин къуллукъчу учун къурбанлыгъыдыр. 21Тап шо гюн сыйлы байрамыгъызны да оьтгеригиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур.

22Сиз топурагъыгъызда оракъ орагъанда, авлакъны ахырына ерли ормагъыз ва тёгюлген будай бюртюклени жыймагъыз. Шоланы ярлылагъа ва ятлагъа къоюгъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»[+].


Зурнайланы байрамы


(Сан 29:1-6)

23Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны биринчи гюнюнде байрам рагьатлыгъыгъыз болсун, зурнайланы авазы булан чакъырылагъан сыйлы гюнюгюз болсун[+]. 25Гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Раббигизге ялынлы къурбанларыгъызны этигиз».


Гюнагьлар чайылагъан гюн


(Сан 29:7-11)

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Шо еттинчи айны онунчу гюню Тазаланывну[†] гюню болажакъ. Шо гюн сыйлы гюнюгюз болсун, оьзюгюзню енгигиз ва Раббигизге ялынлы къурбан этигиз[+]. 28Шо гюн бир иш булан да машгъул болмагъыз, неге тюгюл шо – Гюнагьланы чайылывуну гюнюдюр; шо гюн Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында сиз гюнагьлардан чайылажакъсыз. 29Ким шо гюн оьзюн енгмесе, халкъыны арасындан оьлюп таяжакъ. 30Ким сав шо гюнню узагъында иш булан машгъул болса, Мен ону халкъыны арасындан къувалажакъман. 31Бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулагъа даимги токъташдырывдур. 32Сизин учун шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр. Шо гюн сиз оьзюгюзню енгме герексиз. Айны тогъузунчу гюнюню ахшамындан тутуп артындагъы гюн ахшам болгъунча, сонгугюнню абурун сакълагъыз.


Чатырланы байрамы


(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

33Раббибиз Мусагъа булай айта:

34– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Чатырланы байрамы[†] башлана. Шо етти гюн узатыла[+]. 35Биринчи гюн сыйлы гюнюгюз болсун; шо гюн гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 36Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлар этигиз, сегизинчи гюн буса сыйлы гюнюгюз болсун ва шо гюн Раббигизге ялынлы къурбан этигиз. Шо – ахырынчы байрам гюндюр; шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз.

37Раббигизни гьар замангъы байрамлары шулардыр. Шо байрамларда, Раббигизге ялынлы къурбанлар – экмеклени къурбанлыкълары булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъланы ва тёгюп этилеген къурбанлыкъланы[†] – этмек учун, сизин сыйлы гюнлеригиз болсун; гьар къурбанны оьзюню гюнюнде этме герексиз. 38Шо байрамлар Раббигизни сонгугюнлерини санавуна гирмей. Шо къурбанлыкълар буса сиз Раббигизге береген савгъатларыгъызны, ваъдагъа[†] гёре этилеген бары да къурбанлыкъларыгъызны ва гёнгюллю кюйде этилеген къурбанлыкъларыгъызны санавуна гирмей.

39Гьасили, еттинчи айны он бешинчи гюнюнден тутуп, топуракъдан гелимни къайтарып, Раббигизни гьюрметине етти гюн байрам этигиз. Биринчи гюн – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр, сегизинчи гюн де – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр[+]. 40Биринчи гюн тереклерден тизив емишлени, хурма терекни бутакъларын, япыракълы тереклени ва оьзен ягъада оьсеген талтерекни бутакъларын алыгъыз ва Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында шат болугъуз. 41Раббигизни гьюрметине оьтгерилеген шо байрамны гьар йыл етти гюн этигиз. Гележекдеги наслулар учунгъу шо токъташдырыв гьар даимге болур. Шо байрамны еттинчи айда оьтгеригиз. 42Етти гюн чатырларда туругъуз: Исрайылны бары да ватандашлары чатырларда турсун; 43Мен сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен исрайыллыланы чатырларда ерлешдиргенни наслуларыгъыз билсин. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

44Муса исрайыллылагъа Раббибизни гьар замангъы байрамлары гьакъында билдире.

#### 24


Чыракъ учун май


(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа[†] сагъа инг тизив таза[†] зайтун май[†] гелтирсин деп буюр[+]. 3Гьарун[†] Раббигизни алдында Ёлугъувну чатырында шагьатлыкъны сандыгъыны пердесинден[†] тышда ахшамдан тутуп эртенге ерли, гьар заман чыракълагъа къарасын. Шо – гележекдеги наслулар учун гьар даимлик токъташдырывдур. 4Чыракъны таза алтын кантиллерин Раббигизни алдында гьар заман май тёгюп таъмин этип туругъуз.


Сыйлы экмек

5– Тизив будай унну алып, он эки экмек бишир. Шоланы гьариси епаны ондан эки пайы болсун. 6Экмеклени Раббигизни алдына таза алтындан этилген тахгъа эки сыдра этип, гьар сыдрагъа алтышарны сал[+]. 7Гьар сыдрагъа таза арив ийисли сылама[†] сал. Шо сылама, белги гьисапдагъы пай этилип, Раббигизге этилеген савгъат гьисапда экмек булан бирче болсун. 8Даимлик ваъдагъа[†] гёре, шо экмекни исрайыллыланы атындан Раббигизни алдына гьар заман, сонгугюнден[†] сонгугюнге салып туругъуз. 9Шо Гьаруннукидир ва ону уланларыныкидир. Олар шону сыйлы[†] ерде ашасын, неге тюгюл шо зор уллу сыйлы затдыр, Раббигиз учун этилген савгъатлардан олагъа тийген даимлик пайдыр[+].


Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны жазалав

10Исрайыллы къатынны ва мисрили эргишини уланы исрайыллылар булан чыгъа. Къонушда ол бир исрайыллы булан ябуша. 11Сёгюше туруп, шо улан Аллагьны атын мысгъыллап сёйлей. Ону Мусаны янына гелтире. (Уланны анасыны аты Шеломит болгъан, ол Данны къавумундан чыкъгъан Дибрини къызы болгъан.) 12Раббибиз улангъа байлавлу не буюргъаны ачыкъ болгъунча, ону туснакъгъа салгъан кюйде къоя[+].

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

14– Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны[†] къонушдан тышгъа чыгъар. Ол айтагъанны эшитгенлер ону башына къолларын салсын ва жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрсюн[+]. 15Исрайыллылагъа булай айт: «Оьзюню Аллагьына налат береген адам такъсырланма тарыкъ[+]. 16Раббигизни атын ким мысгъыллап сёйлесе де, оьлтюрюлежек. Жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрежек. Гелгинчи болсун неде уьлкени ватандашы болсун – эгер Аллагьны атын мысгъыллап сёйлесе, ол оьлтюрюлежек[+].

17Ким адамны оьлтюрсе, оьзю де оьлтюрюлсюн[+]. 18Ким оьзгени гьайванын оьлтюрсе, гьайван саялы гьайван тёлесин[+]. 19Эгер бирев ювугъуну бир санын сакъат этсе, ол этгенни оьзюне де этме герек:[+] 20бир санын сындырса – оьзюнюкин де сындырсын, гёзюн чыгъарса – оьзюнюкин де чыгъарсын, тишин тюшюрсе – оьзюнюкин де тюшюрсюн. Ол ювугъун нечик сакъат этген буса, оьзюн де шолай сакъат этсин. 21Гьайванны оьлтюрген адам орнуна башгъасын тёлесин, тек адамны оьлтюрген буса, оьзю де оьлтюрюлсюн. 22Гелгинчи учун да, уьлкени ватандашы учун да сизин бир къанунугъуз[†] болсун. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»[+].

23Муса, исрайыллылагъа буйрукъ[†] берип, олар Аллагьны мысгъыллагъан адамны къонушдан тышгъа чыгъара ва ону ташгъа тутуп оьлтюре. Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

#### 25


Сонгугюнню йылы

1[•]Синай[†] тавда Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен береген топуракъгъа гиргенде, Раббигизни сонгугюнюню[†] гьюрметинден топуракъ гьар етти йылда бир ял алсын. 3Алты йыл авлакъгъа чачыгъыз, юзюмню бутагъыз ва тюшюмню къайтарыгъыз[+]. 4Тек еттинчи йыл топуракъны рагьатлыгъыны сонгугюню – Раббигизни сонгугюню болсун. Авлакъгъа чачмагъыз, юзюмню бутамагъыз. 5Оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны къайтармагъыз, буталмагъан борлалардагъы салкъынланы да жыймагъыз. Топуракъ учун рагьатлыкъны йылы болсун. 6Сонгугюнгю йыл топуракъда оьсген бары оьсюмлюк сизге, къулларыгъызгъа, къаравашларыгъызгъа, сизин булан бирче яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчуларыгъызгъа, арагъызда яшайгъан гелгинчилеге, 7гьайван-малыгъызгъа ва топурагъыгъыздагъы къыр жанлагъа рызкъы болсун. Топуракъда оьсген бары оьсюмлюкню ашама ярар».


Эсделикни йылы

8«Етти сонгугюнгю йыл къыркъ тогъуз йыл болсун учун, етти керен етишер йылны – етти сонгугюнгю йылны санагъыз. 9Еттинчи айны онунчу гюнюнде зурнай согъугъуз. Гюнагьлар чайылагъан гюн бютюн топурагъыгъызда зурнай согъугъуз[+]. 10Эллинчи йылны сыйлы[†] этигиз ва бютюн топурагъыгъызда яшайгъанланы барысына да эркинликни билдиригиз. Шо йыл сизин учун эсделикни йылы[†] болар. Гьаригиз оьзюгюзню мюлкюгюз бар ерге, гьаригиз оьзюгюзню тухумугъуз бар ерге къайтыгъыз. 11Эллинчи йыл сизин учун эсделикни йылы болар. Чачмагъыз, оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны ормагъыз ва буталмагъан борлалардан юзюмню жыймагъыз. 12Шо – эсделикни йылыдыр: шо йыл сизин учун сыйлы болсун; янгыз авлакъда оьзлюгюнден оьсген ашлыкъны ашагъыз.

13Шо эсделикни йылында гьар ким оьзюню топуракъ пайы бар ерге къайтсын.

14Къавумдашынга топуракъ сатагъанда неде ондан сатып алагъанда, бир-биригизни алдатмагъыз. 15Алагъанда, гележек эсделикни йылы болгъунча къалагъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп сатыв этигиз. Сатывчу тюшюмню къайтарма къалгъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп алсын[+]. 16Эгер кёп йыл къалгъан буса, багьасын гётеригиз, эгер де аз къалгъан буса, тёбен тюшюрюгюз. Неге тюгюл, янгыз тюшюмню санаву сатыла. 17Бир-биригизни алдатмагъыз, Аллагьыгъыздан къоркъугъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

18Мени къанунларыма[†] гёре юрюгюз ва Мени токъташдырывларымны къастлы кюйде кютюгюз. Шо заман сиз бу топуракъда парахат яшап къаларсыз. 19Шо заман топуракъ тюшюмлю болар, сиз де тойгъунча ашап ва шонда къоркъунчсузлукъда яшап къаларсыз. 20Сиз: „Эгер биз не чачмай, не тюшюм къайтармай турсакъ, еттинчи йыл биз не ашайыкъ?“ – деп сорарсыз. 21Алтынчы йыл Мен сизин шолай шабагьатларман чы, гьатта топуракъ уьч йыллыкъ тюшюмню болдурар[+]. 22Сегизинчи йыл чачывгъа гиришгенде, сиз алдагъы тюшюмюгюзню ашап турарсыз. Сиз шону тогъузунчу йылны ашлыгъы бишгенче ашап турарсыз».


Мюлкге байлавлу ихтиярланы янгыртыв

23«Топуракъны даимликге сатма ярамай, неге тюгюл топуракъ Меникидир, сиз буса ятларсыз ва гелгинчилерсиз. 24Гьар гезик топуракъны сатып алагъанда, шону къайтарып сатып алма ихтияр беригиз.

25Эгер сени къавумдашынг ярлы болуп, мюлкюнден бир пайын сатса, ону ювукъ къардашы гелип, ол сатгъан пайны сатып алар[+]. 26Эгер къавумдашынгны огъар сатып алар йимик биревю де ёкъ буса, тек ону ишлери тюзелип гетип, сатып алмакъ учун оьзю харж тапса, 27сатгъан заманындан тутуп йылланы санасын ва оьзю сатгъан адамгъа[†] багьасындан къалгъанын тёлесин. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын. 28Эгер де ол къайтармакъ учун харж тапмаса, ону сатгъан пайы эсделикни йылы болгъунча сатып алгъан адамны еслигинде къалсын. Сонг топуракъ шону сатгъан адамгъа къайтарылсын. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын[+].

29Эгер бирев айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьюн сатса, сатгъан сонг да ону бир йылны узагъында къайтарып сатып алма ихтияры бар. Шо болжалны ичинде ол шону къайтарып сатып алма бола. 30Эгер айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьй толу йыл гетгенче къайтарып сатылып алынмагъан буса, шо уьй сатып алгъан адамгъа ва ону наслуларына гёче. Уьй гьатта эсделикни йылында да къайтарылмас. 31Тек айланасы булан бару ишленмеген юртлардагъы яшавлукъ этеген уьйлер ачыкъ авлакъ гьисапланар. Шоланы къайтарып сатып алма ярай. Шоланы эсделикни йылында къайтарма тарыкъ.

32Тек левилилени оьзлени мюлкюндеги шагьарлардагъы уьйлени къайтарып сатып алма ихтияры бар[+]. 33Левилилени мюлкю – шагьардагъы оьзлер ес болгъан уьй – сатылып алынма тарыкъ ва эсделикни йылында къайтарылма тарыкъ, неге тюгюл левилилени шагьарларындагъы – оланы исрайыллылардагъы мюлкюдюр. 34Тек оланы шагьарларыны айланасындагъы отлавлукъланы сатма ярамай, неге тюгюл шолар оланы даимлик мюлкюдюр».


Къулланы эркин этив

35«Эгер къавумдашынг ярлы ва пакъыр болса, огъар къолунгну узат; ол сени янынгда гелгинчи адам йимик яшап къалсын[+]. 36Огъар рибагъа акъча берме. Къавумдашынг сени булан яшайгъанын узатсын учун, Аллагьынгдан къоркъ[+]. 37Огъар хайыр алмакъ учун акъча берме ва къазанмакъ учун огъар рызкъыны сатма. 38Мен – Раббигизмендир, сизге Канъан[†] топуракъны бермек учун ва Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр.

39Эгер къавумдашынг ярлы болуп, оьзюн сатса, ону къул йимик ишлеме борчлу этме[+]. 40Ол сени янынгда гьакъгъа тутулуп ишлейген неде гелгинчи адам йимик болсун. Ол сагъа эсделикни йылы болгъунча ишлер[+]. 41Шо заман ол, яшларын да алып, сени янынгдан гетер, оьзюню тухумуну ва аталарыны мюлкюню янына къайтар. 42Исрайыллылар – Мени къулларымдыр. Мен оланы Мисриден чыгъардым, оланы къулчулукъгъа сатма ярамай[+]. 43Олагъа вагьши кюйде буйрукълар[†] берме. Аллагьынгдан къоркъ[+].

44Сени къулларынг ва къаравашларынг айланагъыздагъы халкъланы арасындан болсун. Оьзюгюзге къулланы шо халкъланы арасындан сатып алыгъыз. 45Дагъы да къулланы арагъызда яшайгъан гелгинчилени, уьлкегизде тувгъан оланы тухумларыны арасындан сатып алыгъыз, олар да сизин мюлкюгюз болар. 46Сиз оланы наслудан наслугъа яшларыгъызгъа мюлк этип берме боласыз. Сиз олагъа къуллагъа йимик янашма боласыз, тек оьзюгюзню исрайыллы къавумдашларыгъызгъа вагьши кюйде буйрукъ бермегиз.

47Эгер сени булан турагъан ят адам неде гелгинчи, бай болуп, сени къавумдашынг буса ярлы болуп, оьзюн сени булан турагъан ятгъа неде ону уьюндеги биревге сатса, 48оьзюн сатгъан сонг, ону къайтарып сатып алма ихтияры бола. Ону къардашы сатып алма бола: 49агъаву, зукъари къардашы неде уьюндеги къайсы буса да къан[†] къардашы сатып алма бола. Эгер де оьзюню ишлери тюзелип гетсе, ол оьз-оьзюн сатып алма бола. 50Ол ва ону сатып алгъан адам ол оьзюн сатгъан йылдан тутуп, эсделикни йылына ерли аралыкъдагъы заманны санасын. Ону эркин этмек учунгъу багьасы шо йылланы ичинде гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа тёленеген акъчагъа тенг гелме тюше. 51Эгер кёп йыл къала буса, ол оьзюню азатлыгъы учун тёленген багьаны кёп янын тёлеме герек. 52Эгер эсделикни йылына аз йыл къалгъан буса, ол шо йылланы санасын ва оьзюню азатлыгъы учун шо йылланы санавуна гёре тёлесин. 53Шо йылланы боюнда огъар гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа йимик янашма тюше. Еси огъар вагьши кюйде буйрукъ бермесин деп тергев этигиз.

54Гьатта, айтылып гетгени йимик, къайтарып сатылып алынмаса да, ол ва ону яшлары эсделикни йылында эркинликге чыгъар[+]. 55Неге тюгюл, исрайыллылар Магъа къуллукъ этедир. Олар – Мен оьзлени Мисриден чыгъаргъан Мени къулларымдыр. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

#### 26


Тынглагъанлыкъ саялы болагъан шабагьатлав


(Такр 7:12-16; 28:1-14)

1[•]«Оьзюгюзге ялгъан аллагьланы этмегиз, не къуюлгъан алатланы, не сыйлы[†] багъаналаны салмагъыз ва оьзлеге сужда къылмакъ учун топурагъыгъызда оювлары булангъы ташланы салмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

2Мени сонгугюнлеримни[†] абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме де гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

3Эгер сиз мени токъташдырывларыма гёре юрюсегиз ва къасткъылып Мени буйрукъларымны[†] кютсегиз, 4Мен сизге оьз болжалында янгур явдуражакъман. Шо заман топуракъ гелим, авлакъдагъы тереклер буса емиш бережек[+]. 5Сиздеги инныр басыв юзюмню жыягъан вакътиге ерли, юзюмню жыйыв буса чачывну вакътисине ерли узатылажакъ. Сиз тойгъунча ашап ва оьз топурагъыгъызда аманлыкъда яшап туражакъсыз.

6Мен сизин топурагъыгъызда парахатлыкъ болдуражакъман: сиз рагьат юхлажакъсыз, сизин бирев де рагьатсызландырмажакъ. Мен шо топуракъдан къыр жанланы къувалажакъман, уьлкегизде сизге къаршы къылыч гётерген де болмажакъ. 7Сиз душманларыгъызны артындан тюшгенде, алдыгъызда оланы къылычларыгъыз булан йыгъажакъсыз. 8Сизин бешигиз оланы юзюсюн, юзюгюз мингин къуважакъсыз. Душманларыгъыз алдыгъызда къылычдан йыгъылажакъ[+].

9Мен сизге рагьмулу гёзден къаражакъман, сизден кёп яш тувагъан кюйню этежекмен, сизин артдыражакъман ва сизин булангъы разилешивюмню[†] унутмажакъман. 10Сизге янгы йылгъы тюшюмге ерни бошатмакъ учун гетген йылгъысын ташлама заман етишгенде де, сиз шо эсги тюшюмюгюзден ашап туражакъсыз. 11Мени турагъан ерим сизин арагъызда болажакъ ва Мен сизден гьеч жиргенмежекмен. 12Мен сизин арагъызда туражакъман ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз де Мени халкъым болажакъсыз[+]. 13Мен – Раббигизмендир, мисрилилени алдында сиз дагъы къуллар болмасын учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр. Мен сиздеги къулчулукъну боюнсасын юлкъуп алып ташладым ва сиз, башыгъызны да гётерип, оьктем кюйде юрюйген кюйню этдим»[+].


Тынгламагъанлагъа этилеген налат


(Такр 28:15-68)

14[•]«Тек сиз Магъа тынгламасагъыз, бары да шо буйрукъланы кютмесегиз, 15Мени токъташдырывларымны гери урсагъыз, Мени къанунларымдан[†] жиргенсегиз, Мени булангъы разилешивюгюзню буза туруп, Мени бары да буйрукъларымны кютмесегиз, 16Мен шулай этежекмен: Мен сизге бирден гьуя-гьарай салажакъман: гёзлеригизни тунукълашдырагъан, санларыгъызны бошатагъан кёкюрек аврувну ва къыздырма-беззекни къабундуражакъман. Сизин чачывугъуз негьакъ болуп токътажакъ, неге тюгюл тюшюмюгюзню душманларыгъыз ашажакъ[+]. 17Мен Оьзюмню юзюмню сизге къаршы бакъдыражакъман, шо заман душманларыгъыз сизин янчажакъ. Сизин гёрюп ярамайгъанлар сизге буйрукъ береген болажакъ, сиз де гьатта артыгъыздан гьеч бирев де чапгъын этип тюшмесе де, къачажакъсыз[+].

18Эгер сиз Магъа шондан сонг да тынгламасагъыз, Мен сизин гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 19Мен сизин хырча оьктемлигигизни сындырып ташлажакъман ва уьстюгюздеги кёкню темир, тюбюгюздеги топуракъны буса багъыр этип къояжакъман. 20Сиз гючюгюзню негьакъ харжлажакъсыз, неге тюгюл топурагъыгъыз тюшюм, шондагъы тереклер буса емиш бермежек.

21Эгер сиз, Мени душманларым кюйде де къалып, Магъа тынглама сюймесегиз, гюнагьларыгъыз саялы Мен балагьларыгъызны етти керен артдыражакъман[+]. 22Мен сизге къыр жанланы бакъдыражакъман, олар сизин авлетлеригизден магьрюм этежек, гьайван-малыгъызны къыражакъ ва сизин санавугъузну шолай аз этежек чи, гьатта ёлларыгъыз боппо-бош болуп къалажакъ[+].

23Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 24Мен де сизин душман тутажакъман ва гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ жазалажакъман. 25Бузулгъан разилешив саялы оьч ала туруп, Мен сизге къаршы къылычымны гётережекмен. Сиз шагьарларыгъызгъа гирип яшынгъанда буса, сизге къырып къоягъан аврувну къабундуражакъман, сиз де душманларыгъызны къолуна тюшежексиз. 26Мен сизин экмекден магьрюм этежекмен, он къатынгиши бир кёрюкде экмек биширеген болажакъ. Сизге экмекни оьлчеп бережек. Сиз ашажакъсыз, тек тоймажакъсыз.

27Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 28Мен де сизин душман тутажакъман ва къазапланмакълыгъымдан гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 29Сиз оьзюгюзню уланларыгъызны ва къызларыгъызны этин ашайгъан болажакъсыз[+].

30Мен бийикликлердеги[†] сизин сыйлы ерлеригизни бузажакъман, арив ийис тюшюреген къурбан этеген ерлеригизни[†] уватажакъман, сизин оьлтюрюп, сюеклеригизни хум-хуваты чыкъгъан ялгъан аллагьларыгъызны уьстюне ташлажакъман ва сизден жиргенеген болажакъман[+]. 31Мен шагьарларыгъызны дагъытажакъман, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этеген ерлеригизни боппо-бош этежекмен ва сиз этген къурбанларыгъызны ийис тюшюрювлерин[†] татымажакъман[+]. 32Мен топурагъыгъызны шолай боппо-бош этежекмен чи, гьатта шонда гёчюп ерлешген душманларыгъыз гьайран болуп къалажакъ[+]. 33Мен сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъман ва сувурулгъан къылычым булан артыгъыздан гьызарлап юрюжекмен. Топурагъыгъыз боппо-бош болажакъ, шагьарларыгъыз буса дагъылажакъ[+]. 34Шо заман топурагъыгъыз оьзюню сонгугюнгю йылларындан гьар заман леззет алып туражакъ. Неге тюгюл, сиз душманларыгъыз булан ягъа тутуп токътагъанда, топурагъыгъыз ташлангъан гьалында къалажакъ. Шо заман топурагъыгъыз ял алып ва оьзюню сонгугюнгюнлеринден леззет алып туражакъ[+]. 35Эгер топуракъ сиз оьзюнде яшагъан чакъы заман ял алмай турса, сонг шо топуракъ сиз яшагъан замандагъы сонгугюнлер саялы ял алып туражакъ.

36Душманларыны топуракъларында сав къалгъанланы юреклерин Мен шолай къоркъач этежекмен чи, гьатта ел уьфюргендеги япыракъны тавушу оланы къачмагъа борчлу этежек. Олар къылычдан къачагъандай къачажакъ, артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, йыгъылып къалажакъ. 37Артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, олар къылычдан къутулма къарайгъандай, бири-бирине сюрюнюп айланажакъ. Душманларыгъызгъа къаршы гётерилмек учун, сизин гючюгюз болмажакъ. 38Сиз оьзге халкъланы арасында оьлюп къалажакъсыз, душманларыгъызны топурагъы сизин ютуп къояжакъ. 39Оьлмей сав къалгъанлар оьзлени ва аталарыны гюнагьлары саялы душманларыны топурагъында оьлежек.

40Тек олар, Магъа хыянатлыкъ этгени ва Мени душман тутгъаны йимик, оьзлени ва аталарыны гюнагьларына мюкюр болмаса[+] 41(шо саялы Мен олагъа къаршы чыкъгъан эдим, оланы оьзлени душманларыны топурагъына чыгъаргъан эдим), оланы къайпанмайгъан юреклери юваш болса ва олар оьзлени гюнагьларын чайса, 42Мен Якъуб[†] булан бегетген разилешивюмню, Исгьакъ[†] булан бегетген разилешивюмню, Ибрагьим[†] булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. 43Неге тюгюл, топуракъ оларсыз ташланып къалгъанда, олар оьзлени гюнагьларын чайып айланагъанда, Мени токъташдырывларымны гери ургъанда ва Мени токъташдырывларымны гёрюп ярамайгъан болгъанда, олар шо топуракъны къоюп гетежек ва топуракъ сонгугюнгю йылларындан леззет алып туражакъ. 44Тек гьатта олар душманларыны топурагъындагъы заманда да, оланы лап дагъытып къоймас учун ва Оьзюмню олар булан бегетген разилешивюмню бузмас учун, Мен оланы гери урмажакъман ва олагъа къазапланмажакъман. Мен – Раббимендир, оланы Аллагьымандыр. 45Оланы хатиринден Мен оланы ата-бабалары булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. Ата-бабаларыны Аллагьы болмакъ учун, Мен оланы оьзге халкъланы гёз алдында Мисриден чыгъардым: Мен – Раббимендир».

46Раббибиз Мусадан[†] таба Синай[†] тавда Оьзю ва исрайыллылар[†] булан токъташдыргъан къанунлар, къайдалар ва токъташдырывлар шулардыр.

#### 27


Ваъдагъа гёре этилеген къурбанлыкълар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер бирев, инсанны тийишли багьасын да тёлеп, ону Раббигизге багъышлама сююп, оьзтерече ваъда[†] берсе,[+] 3йигирма йыл булан алтмыш йылны арасындагъы эргишини Сыйлы[†] ерни шекелине гёре элли шекел гюмюшге багьала. 4Эгер ол тиштайпа буса, ону отуз шекелге багьала. 5Эгер эргишини оьмюрю беш йыл булан йигирма йылны арасында буса, йигирма шекелге, тиштайпаны буса он шекелге багьала. 6Эгер оьмюрю бир ай булан беш йылны арасында буса, уланъяшны беш шекел гюмюшге, къызъяшны буса уьч шекел гюмюшге багьала. 7Эгер оьмюрю алтмыш йыл ва шондан артыкъ буса, эргишини он беш шекелге, къатынгишини буса он шекелге багьала. 8Эгер ваъда этген адам[†] токъташдырылгъан багьаны тёлемек учун бек ярлы буса, ону дин къуллукъчуну[†] янына гелтирсин; дин къуллукъчу ону къурбан этеген адамны мадарлылыгъына гёре багьалап бережек.

9Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярайгъан гьайван-малны багъышлай буса, Раббигизге берилген гьайван сыйлы болуп токътай. 10Шону не алышдырма ярамай, не яхшысына неде яманына алышдырма ярамай. Эгер бир гьайванны башгъасына алышдырса, шолар экиси де сыйлы болуп токътай. 11Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярамайгъан таза[†] тюгюл гьайванны багъышлай буса, шону дин къуллукъчуну янына гелтирсин; 12дин къуллукъчу – яхшымы неде яманмы – шону багьалап бережек. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 13Эгер еси гьайванны къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун[+].

14Эгер бирев Раббигизге уьюн багъышлай буса, яхшымы неде яманмы – шону дин къуллукъчу токъташдыражакъ. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 15Эгер уьюн багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман уьй янгыдан онуки болуп токътажакъ.

16Эгер бирев оьзюне варисликге тюшген авлакъны гесегин Раббигизге багъышлай буса, шо гесекге нечакъы урлукъ тарыкъ болагъанын гёз алгъа тутуп багьалама тарыкъ – арпаны гьомери учун эллишер гюмюш шекел. 17Эгер ол авлакъны эсделикни йылында[†] багъышлай буса, шо багьасы алышынмагъан кююнде къала[+]. 18Эгер де ол оьзюню авлагъын эсделикни йылындан сонг багъышлай буса, шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын ва тийишли кюйде багьасын тюшюрсюн. 19Эгер авлагъын багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман авлакъ янгыдан онуки болажакъ. 20Тек авлакъ къайтарып сатып алынмагъан буса неде башгъа адамгъа сатылгъан болгъан буса, шону къайтарып сатып алма ярамай[+]. 21Шолай авлакъ эсделикни йылында эркин болса, Раббигизге багъышлангъан авлакъ гьисапда, сыйлы болажакъ; авлакъ дин къуллукъчуланы мюлкю болажакъ[+].

22Эгер бирев Раббигизге варисликге тюшген авлакъны тюгюл, сатып алгъанын багъышлай буса, 23шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын. Багьасы шо гюнокъ тёленсин. Шо Раббигиз учун этилеген сыйлы къурбанлыкъдыр. 24Эсделикни йылында авлакъ оьзюнден сатылып алынгъан, оьзюню варислик топурагъы болгъан адамгъа къайтажакъ. 25Бары да багьаланы Сыйлы ерни шекелине гёре токъташдырма тарыкъ, бир шекелни ичинде йигирма гера[†][*] бар[+].

26Тек бирев де гьайванланы башлапгъы балаларын багъышламасын, неге тюгюл шолар булай да Раббигизникидир; оьгюз болсун неде ирк болсун – башгъа тюгюл, шолар Раббигизникидир[+]. 27Эгер шо таза гьайван тюгюл буса, шону, токъташдырылгъан багьасын тёлеп ва шогъар бешден бир пайын да къошуп, къайтарып сатып алма ярай. Эгер шону къайтарып сатып алмаса, багьасына гёре сатма тарыкъ[+].

28Тек дагъытыв булан байлавлу айрыча ваъда бола. Биревге де оьзю ес болгъан ва шо айрыча ваъдагъа гёре Раббигизге багъышлагъан бир затны да – инсан болсун, гьайван болсун, варислик топуракъ болсун – башгъа тюгюл, не сатма, не къайтарып сатып алма ярамай. Ваъдагъа гёре багъышлангъан бары зат – Раббигизни зор уллу сыйлылыгъыдыр.

29Ваъдагъа гёре багъышлангъан инсанны къайтарып сатып алма ярамай, ону оьлтюрме герек[+].

30Топуракъ болдургъан затланы – топуракъда оьсген будай болсун неде тереклердеги емиш болсун – башгъа тюгюл, ондан бир пайы[†] Раббигизникидир. Шо – Раббигизни сыйлылыгъыдыр[+].

31Эгер бирев оьзюню ондан бир пайын къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун[+]. 32Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малны бары да ондан бир пайы – гьисапчы санавун юрютеген гьар онунчу гьайван – Раббигизни сыйлылыгъы болуп токътажакъ. 33Еси яхшымы неде яманмы деп къарамасын ва гьеч бир алышдырыв этмесин. Эгер ол алышдырса, эки де гьайван сыйлылыкълар болажакъ; шоланы сатып алма ярамай».

34Исрайыллылар учун Раббибиз Мусагъа Синай[†] тавда берген буйрукълар[†] шулардыр.

### Санавлар

#### Санавлар

Санавлар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту


Санавлар

Бу китапны «Санавлар» деген аты Исрайылны халкъын Мисриден Канъангъа барагъан ёлда гьисапгъа алгъанлыкъ булан байлавлу. Шо гьакъда ону лап башында хабарлана. Китапны «Дангылда» деген ягьуди тилдеги аты буса суратланагъан агьвалатлар не ерде юрюлгенин ачыкъ кюйде гёрсете.

Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъына Оьзюню Къанунун берген сонг, Муса исрайыллыланы дав юрютме болагъан бары да эргишилерин гьисапгъа алгъан, левилилени санавун буса айрыча юрютген. Аллагьны гёрсетивю булан Къанунгъа бир-бир къошумлар этилген сонг, исрайыллылар оьзлеге ваъда этилген топуракъгъа гёчме гьазир бола (1–9-нчу башлар).

Исрайыллылар Канъан булан дазудагъы Къадиш-Барниагъа ювукъ гелгенде, шо ерни ахтармакъ учун йиберилгенлени хабарларына инанып, олар оьзлеге ваъда этилген топуракъгъа гирме къоркъгъан. Оьзлени шо къоркъуву саялы, олар яллавлу дангылда къыркъ йылны узагъында айлана турма борчлу болгъан (10–20-нчы башлар). Дангылда исрайыллыланы тынглавсуз наслусу оьлюп битген сонг, халкъ аста булан Канъанны ювугъундагъы топуракъланы елеме башлагъан ва Урдун оьзенни гюнбатыш ягъындагъы Муап деген уьлкеге ювукълашып токътагъан (21–36-нчы башлар). Шо йылланы узагъында Исрайылны халкъы кёп керенлер Мусагъа къаршы баш гётерип ва Аллагьгъа кант этип тургъан. Тынглавсузлугъу саялы Аллагь исрайыллыланы такъсырласа да, Ол Оьзю танглагъан халкъгъа аминлигин сакълагъан, ваъда этилген топуракъгъа барагъан ёлда ону гьайын этген ва олагъа душманлардан уьст чыкъма гюч берген.

#### 1


Исрайылны халкъыны санаву гьисапгъа алына

1Экинчи айны биринчи гюнюнде, исрайыллылар[†] Мисриден чыкъгъанлы экинчи йыл башлангъанда, Раббибиз Синай[†] дангылда Ёлугъувну чатырында Муса[†] булан сёйлей. Ол булай айта:[+]

2– Тухумларын да, уьягьлюлерин де гёз алгъа тутуп, Исрайылны халкъыны санавун гьисапгъа алыгъыз. Бирин де къутгъармай, гьар эргишини атын тутуп санагъыз[+]. 3Гьарун[†] да булан бирче исрайыллыланы асгер къуллукъгъа ярайгъанларын барысын да санап чыгъыгъыз. Оланы йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин асгер бёлюклеге гёре санап чыгъыгъыз. 4Сизге гьар къавумдан уьягьлюсюню башын тутгъан бирев кёмек этсин. 5Сизге кёмек этежеклер булардыр:

Раубимден – Шадайурну уланы Алисур;[+]
6Симондан – Суршадьяны уланы Шалумил;[+]
7Ягьудадан[†] – Амминадапны уланы Нагьашун;[+]
8Иссакардан – Суарны уланы Насаныл;[+]
9Забулундан[†] – Гьилунну уланы Алиап;[+]
10Юсупну[†] уланларындан:
Апрайимден – Аммигьутну уланы Алишама;
Манассадан – Падсурну уланы Гамлийыл;[+]
11Буньяминден[†] – Гидеонну уланы Абидан;[+]
12Дандан – Аммишадьяны уланы Агьиазар;[+]
13Аширден – Укранны уланы Пагил;[+]
14Гатдан – Дауылны уланы Алиясап;[+]
15Напталиден[†] – Инанны уланы Агьира[+].

16Булар жамиятны инг абурлулары, аталарыны къавумларыны башчылары. Булар Исрайылны тухумларыны башчылары.

17Муса ва Гьарун атлары тутулуп эсгерилген бу адамлар[†] булан 18экинчи айны биринчи гюнюнде бютюн халкъны жыя. Исрайыллылар оьзлени къавумун тухумлагъа ва уьягьлюлеге гёре гёрсете. Эргишилени йигирма йыл битгенлери ва шо оьмюрден оьтгенлери гьарисини аты тутулуп гьисапгъа алына. 19Раббибиз Мусагъа шолай буюра. Синай дангылда Муса гьисапгъа алгъан исрайыллыланы санаву шулай бола:

20Исрайылны уллусу уланы Раубимни наслулары: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 21Раубимни къавумундагъыланы санаву 46 500 бола[+].

22Симонну наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 23Симонну къавумундагъыланы санаву 59 300 бола[+].

24Гатны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 25Гатны къавумундагъыланы санаву 45 650 бола[+].

26Ягьуданы наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 27Ягьуданы къавумундагъыланы санаву 74 600 бола[+].

28Иссакарны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 29Иссакарны къавумундагъыланы санаву 54 400 бола[+].

30Забулунну наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 31Забулунну къавумундагъыланы санаву 57 400 бола[+].

32Юсупну уланларындан.

Апрайимни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 33Апрайимни къавумундагъыланы санаву 40 500 бола[+].

34Манассаны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 35Манассаны къавумундагъыланы санаву 32 200 бола[+].

36Буньяминни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 37Буньяминни къавумундагъыланы санаву 35 400 бола[+].

38Данны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 39Данны къавумундагъыланы санаву 62 700 бола[+].

40Аширни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 41Аширни къавумундагъыланы санаву 41 500 бола[+].

42Напталини наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 43Напталини къавумундагъыланы санаву 53 400 бола[+].

44Булар Муса, Гьарун ва Исрайылны он эки де башчысы гьисапгъа алгъан эргишилер. Шо башчыланы гьариси оьзлени уьягьлюсюню атындан вакил болгъан. 45Йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да исрайыллы эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары оьзлени уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алынгъан болгъан. 46Оланы барысыны да санаву 603 550 бола[+].

47Амма Левини къавумундагъы уьягьлюлени санаву оьзгелер булан бирче гьисапгъа алынмай. 48Неге тюгюл де, Раббибиз Мусагъа булай айтгъан:

49– Левини къавумундагъыланы санама ва оланы оьзге исрайыллылар булан бирче гьисапгъа къошма. 50Левилилеге Шагьатнаманы чатырын, ону бары да алатларын тапшур. Олар чатырны ва ону бары да алатларын алып юрюсюн, оланы гьайын этсин ва чатырны айланасында къонушуп токътасын. 51Чатырны башгъа ерге гёчюрме тарыкъ болгъанда, ону левилилер[†] тайдырсын; ону къурма тарыкъ болгъанда, олар къурсун. Эгер чатыргъа оьзге адам ювукълашса, ол оьлюмге тарылажакъ. 52Исрайыллылар чатырларын гьариси оьзлени къонушунда, оьзлени байрагъыны тюбюнде бёлюклеге гёре къуражакъ.

53Тек Раббибиз исрайыллылагъа къазапланмасын учун, левилилер чатырларын Шагьатнаманы чатырыны айланасы булан къуражакъ. Левилилер Шагьатнаманы чатырында къаравул этежек[+].

54Исрайыллылар бары да ишни Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

#### 2


Исрайылны къавумларыны къонушларда ерлешген кюйлери

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] Ёлугъув чатырыны айланасында, шондан ариде, гьариси оьзюню байрагъыны, уьягьлюлерини белгилерини тюбюнде къонушуп токътасын.

3Ягьуданы[†] оьзюню байрагъыны тюбюнде къонушгъан ери гюнтувушда, гюн чыкъгъан якъгъа багъып болсун. Ягьуданы къавумуну башчысы – Амминадапны уланы Нагьашун[+]. 4Ону асгеринде 74 600 эргиши бар.

5Иссакарны къавуму оланы къырыйында къонушуп токътасын. Иссакарны къавумуну башчысы – Суарны уланы Насаныл. 6Ону асгеринде 54 400 эргиши бар.

7Къырыйында Забулунну[†] къавуму болажакъ. Забулунну къавумуну башчысы – Гьилунну уланы Алиап. 8Ону асгеринде 57 400 эргиши бар.

9Ягьуданы къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 186 400 эргиши бар. Олар ёлгъа инг башлап чыгъажакъ[+].

10Къыблада оьзюню байрагъыны тюбюнде Раубимни къавуму къонушуп токътажакъ. Раубимни къавумуну башчысы – Шадайурну уланы Алисур. 11Ону асгеринде 46 500 эргиши бар.

12Симонну къавуму оланы къырыйында къонушуп токътасын. Симонну къавумуну башчысы – Суршадьяны уланы Шалумил. 13Ону асгеринде 59 300 эргиши бар.

14Къырыйында Гатны къавуму къонушуп токътасын. Гатны къавумуну башчысы – Дауылны уланы Алиясап. 15Ону асгеринде 45 650 эргиши бар.

16Раубимни къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 151 450 эргиши бар. Олар ёлгъа экинчилей чыгъажакъ[+].

17Сонг айланасында асгерлер де булан Ёлугъув чатыры ва левилилер[†] чыкъсын.

Исрайыллылар ёлгъа оьзлени къонушгъан къайдасына гёре, гьариси оьз еринде, оьзюню байрагъыны тюбюнде чыгъажакъ[+].

18Гюнбатышда оьзюню байрагъыны тюбюнде Апрайимни къавуму къонушуп токътасын. Апрайимни къавумуну башчысы – Аммигьутну уланы Алишама. 19Ону асгеринде 40 500 эргиши бар.

20Олардан сонг Манассаны къавуму болажакъ. Манассаны къавумуну башчысы – Падсурну уланы Гамлийыл. 21Ону асгеринде 32 200 эргиши бар.

22Сонг Буньяминни[†] къавуму болажакъ. Буньяминни къавумуну башчысы – Гидеонну уланы Абидан. 23Ону асгеринде 35 400 эргиши бар.

24Апрайимни къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 108 100 эргиши бар. Олар ёлгъа уьчюнчюлей чыгъажакъ[+].

25Темиркъазыкъда оьзюню байрагъыны тюбюнде Данны къавуму къонушуп токътасын. Данны къавумуну башчысы – Аммишадьяны уланы Агьиазар. 26Ону асгеринде 62 700 эргиши бар.

27Оланы къырыйында Аширни къавуму къонушуп токътажакъ. Аширни къавумуну башчысы – Укранны уланы Пагил. 28Ону асгеринде 41 500 эргиши бар.

29Сонг Напталини[†] къавуму болажакъ. Напталини къавумуну башчысы – Инанны уланы Агьира. 30Ону асгеринде 53 400 эргиши бар.

31Данны къонушунда барысы да 157 600 эргиши бар. Олар ёлгъа оьзлени байракъларыны тюбюнде лап артда чыгъажакъ[+].

32Булар уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алынгъан исрайыллылар. Барысы да бёлюклеге гёре 603 550 эргиши бар[+]. 33Янгыз левилилер оьзге исрайыллылар булан гьисапгъа алынмай, неге тюгюл де Раббибиз Мусагъа шолай буюргъан[+].

34Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа буюргъан бары да ишни эте. Олар оьзлени байракъларыны тюбюнде къонушуп токътай ва гьариси оьзлени тухуму ва уьягьлюсю булан ёл чыгъа.

#### 3


Левилилени чатырда къуллукъ этивю

1Муна Раббибиз Муса булан Синай[†] тавда сёйлейген вакътидеги Гьарунну[†] ва Мусаны[†] тайпа-тухуму.[†]

2Гьарунну уланларыны атлары: Надап – ону уллусу уланы, Абигьут, Алиазар ва Итамар[+]. 3Булар Гьарунну уланларыны, башына май[†] сюртюлген дин къуллукъчуланы[†] атлары. Гьарун оланы дин къуллукъчулар гьисапда чалышмакъ учун багъышлагъан. 4Тек Надап ва Абигьут Синай дангылда Раббибизге ят болгъан ялынны гелтиргени саялы оьле. Оланы уланлары болмагъан. Янгыз Алиазар булан Итамар атасы Гьарунну савунда дин къуллукъчулар гьисапда чалыша[+].

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Левини къавумун гелтирип, оланы дин къуллукъчу Гьарунгъа тапшур. Олар Гьарунгъа кёмек этип турсун[+]. 7Олар Сыйлы чатырда[†] Гьарунну ва бютюн жамиятны атындан къуллукъ этсин. 8Олар Ёлугъувну чатырындагъы алатланы гьайын этсин. Сыйлы чатырда къуллукъ эте туруп, исрайыллылар[†] учун да борчланы кютсюн. 9Левилилени Гьарунгъа ва ону уланларына тапшур. Исрайыллыланы тухумларыны арасындан олар бютюнлей Гьарунгъа тапшурулма герек[+]. 10Гьарунну ва ону уланларын дин къуллукъчулар гьисапда чалышмакъ учун сал. Сыйлы чатыргъа олардан оьзге ювукълашгъан гьар ким оьлтюрюлме герек[+].

11Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Исрайылны бары да тухумларыны арасындан башлап улан болуп тувгъанларыны орнуна левилилени алдым. Левилилер[†] Меникидир, 13неге тюгюл де башлап улан болуп тувгъанланы барысы да Меникидир. Мен Мисриде бары да башлап тувгъанланы оьлтюргенде, Оьзюме Исрайылда башлап тувгъан бары да инсанланы да, гьайванланы да айырып алдым. Олар Меники болма тарыкъ. Мен Раббимен[+].


Левилилер гьисапгъа алына

14Синай дангылда Раббибиз Мусагъа булай айта:

15– Левилилени уьягьлюлерине, тухумларына гёре санап чыкъ. Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысын да санап чыкъ.

16Муса, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, оланы санап чыгъа.

17Муна Левини уланларыны атлары:

Гаршун, Кегьат ва Марари[+].

18Муна гаршунлуланы тухумларыны атлары:

Либни ва Шамьи.

19Кегьатлыланы тухумлары:

Амрам, Исгьар, Гьабрун ва Уззийыл.

20Марарилилени тухумлары:

Магьли ва Муши. Муна уьягьлюлерине гёре левилилени тухумлары.

21Гаршундан либнилилени ва шамьилилени тухумлары амалгъа геле. Олар гаршунлуланы тухумлары. 22Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву етти минг беш юз адам[†] бола. 23Гаршунлуланы тухумлары гюнбатышда, Сыйлы чатырны артында къонушуп токътама герек болгъан[+]. 24Гаршунлуланы тухумларыны башчысы Лайылны уланы Алиясап болгъан. 25-26Гаршунлулагъа Ёлугъув чатырында Сыйлы чатырны, ону уьстюне ябылагъан шаршавланы, Ёлугъув чатырына гиреген ердеги пердени[†] гьайын этив тапшурула. Дагъы да абзарны перделерини, Сыйлы чатырны айланасындагъы абзаргъа гиреген ердеги пердени, къурбан этеген ерни,[†] аркъанланы ва бары да алатланы гьайын этив тапшурула[+].

27Кегьатдан амрамлыланы, исгьарлыланы, гьабрунлуланы ва уззийыллыланы тухумлары амалгъа геле. Шолар кегьатлыланы тухумлары. 28Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву сегиз минг алты юз адам бола. Кегьатлылагъа сыйлы[†] ерни гьайын этив тапшурула. 29Кегьатлыланы тухумлары Сыйлы чатырны къыбла ягъында къонушуп токътама тарыкъ болгъан. 30Кегьатлыланы тухумларыны башчысы Уззийылны уланы Алисапан болгъан. 31Олагъа сандыкъны, тахны, чыракъны, къурбан этеген ерлени, сыйлы ерде дин къуллукъну кютегенде къоллайгъан алатланы, пердени ва ону бары да алатларыны гьайын этив ва олар шонда этме герекли бары да ишлер тапшурула[+]. 32Левилилени аслу башчысы дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазар бола. Ол оьзлеге сыйлы ерни гьайын этив тапшурулгъанланы уьстюнде токътагъан болгъан[+].

33Марарилерден магьлилени ва мушлуланы тухумлары амалгъа гелген. Шолар марарилени тухумлары. 34Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву алты минг эки юз адам бола. 35Марарилени тухумларыны башчысы Абигьаилни уланы Сурыл болгъан. Олагъа Сыйлы чатырны темиркъазыкъ ягъында къонушуп токътама тарыкъ бола. 36Марарилеге Сыйлы чатырны рамларыны, гёнделен аркъалыкъларыны, багъаналарыны, тиревлерини, ону бары да тарыкъ-гереги булангъы ясандырывларыны гьайын этив тапшурула[+]. 37Дагъы да Сыйлы чатырны айланасындагъы абзарны тиревлери булангъы багъаналарыны, чатырны къазыкъларыны ва аркъанларыны гьайын этив тапшурула.

38Муса, Гьарун ва ону уланлары Сыйлы чатырны гюнбатыш ягъында, гюн чыгъагъан якъгъа багъып, Ёлугъувну чатырыны алдында къонушуп токътай. Олагъа исрайыллыланы атындан сыйлы ерни гьайын этме герек бола. Сыйлы ерге олардан оьзге ювукълашгъан гьар ким оьлтюрме герек бола.

39Раббибизни буйругъу булан Муса ва Гьарун левилилени уьягьлюлерине гёре санап чыгъа. Оланы эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву йигирма эки минг адам бола[+].


Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны орнун левилилер тута

40Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллыланы башлап тувгъанларын эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысын да санап чыкъ ва оланы атларыны сиягьын гьазирле. 41Мен Раббимен. Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны барысыны да орнуна Магъа левилилени айырып бер. Дагъы да исрайыллыланы гьайван-малыны башлап къозлагъан балаларыны орнуна левилилени бары да гьайван-малын айырып бер.

42Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Муса исрайыллыланы башлап тувгъанларын барысын да санап чыгъа. 43Атларына гёре гьисапгъа алынгъан башлап тувгъанланы эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву йигирма эки минг эки юз етмиш уьч адам бола.

44Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

45– Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны орнуна левилилени ал. Оланы гьайван-малыны орнуна да левилилени гьайван-малын ал. Левилилер Меники болма тарыкъ. Мен Раббимен. 46Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны санаву левилиленикинден эки юз етмиш уьчге артыкъ. Артыкъ чыкъгъанларын сатып алмакъ учун, 47Сыйлы чатырда юрюлеген шекелге гёре, гьариси учун йигирма гер тартагъан бешер шекел жый[+]. 48Шо артыкъ чыкъгъанларын сатып алмакъ учун гёрсетилген гюмюшню Гьарунгъа ва ону уланларына бер.

49Муса левилилер сатып алгъанлардан артыкъ чыкъгъанларындан тёлев ала. 50Ол исрайыллыланы башлап тувгъанларындан, сыйлы ерни шекелине гёре, бир минг уьч юз алтмыш беш шекелни оьлчевюндеги гюмюш жыя. 51Раббибиз айтгъан кюйде, Ону буйругъуна гёре, Муса тёлевню Гьарунгъа ва ону уланларына бере.

#### 4


Кегьатлыланы борчлары

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Левилилени кегьатлы бутагъын тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ал. 3Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ[+].

4Кегьатлыланы Ёлугъувну чатырында этме герек къуллугъу булайдыр: олар инг сыйлы[†] алатланы гьайын этсин. 5Къонушгъан ерден ёл чыкъма тарыкъ болгъанда, Гьарун ва ону уланлары, гирип, ябагъан пердени[†] чечсин ва шону булан шагьатнаманы сандыгъын[†] япсын. 6Олар пердени тюбюне юкъкъа ишленген терилени салсын, уьстюнден ачылгъан ачыкъ гёк шаршавну япсын ва къурукъланы сукъсун[+].

7Олар сыйлы экмек[†] учун тепсини уьстюне ачыкъ гёк шаршавну япсын, уьстюне бошгъапланы, яллатып арив ийислер тюшюрмек учун савутланы, къурбан тёгювлер учун пиялаланы ва кажинлени салсын. Гьаман тепсиде болагъан экмек шондан таймасын. 8Шоланы уьстюне ачыкъ къызыл шаршавну яйсын, юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

9Олар, ачыкъ гёк шаршавну алып, лампалары, жыжымлар тутагъан машалары, пурх тёгюлеген чоргъалары ва бары да май[†] тёгеген алатлары булангъы чыракъны япсын. 10Олар чыракъны бары да алатлары да булан юкъкъа ишленген терилеге чырмасын ва гётергичге салсын.

11Олар алтындан этилген къурбан этеген ерни[†] уьстюне ачыкъ гёк шаршав яйсын, юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

12Олар сыйлы ерде къуллукъ этегенде къоллайгъан бары да алатланы алсын, шоланы ачыкъ гёк шаршавгъа чырмасын, уьстюне юкъкъа ишленген терилени япсын ва гётергичге салсын.

13Олар багъырдан этилген къурбан этеген ерни[†] уьстюнден кюлню сибирип тайдырсын, шону уьстюне авур къызыл шаршавну яйсын 14ва уьстюне къурбан этеген ерде къуллукъ этегенде къоллайгъан бары да алатланы: таваланы, этге чанчмакъ учун чишлени, беллени ва къанны[†] себелемек учун пиялаланы – салсын. Олар къурбан этеген ерни уьстюне юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

15Къонушгъан ерден ёлгъа чыкъма тарыкъ болгъанда, Гьарун ва ону уланлары сыйлы ерни ва шону алатларыны уьстюн ябып битгенде, кегьатлылар шоланы барын да гётерип юрюмек учун гелсин. Олагъа сыйлы алатлагъа тийме ярамай, ёгъесе олар оьлежек. Булар – Ёлугъувну чатырындагъы кегьатлылар гётерип юрюжек алатлар[+].

16Дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазар багъышламакъ учун майны, арив ийислер чыгъармакъ учун алатны, экмекни гьамангъы къурбан этивюню ва башгъа сюртмек учун майны гьайын этсин. Ол савлай Сыйлы чатырны[†] ва шону ичиндеги бары да алатланы, сыйлы ерни ва шондагъы бары да алатланы гьайын этсин[+].

17Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

18– Кегьатлыланы левили тухумун дагъылма къоймагъыз. 19Олар зор сыйлы алатлагъа ювукълашып оьлмейли яшасын учун, олар учун шулай этигиз: Гьарун ва ону уланлары, сыйлы ерге гирип, гьарисине оьзюню къуллугъун ва нени алып юрюме герекни белгилесин. 20Тек Сыйлы чатыргъа бир аз мюгьлетге де къарап къоймасын учун, кегьатлылар оьзлер гирмесин, ёгъесе олар оьлежек[+].


Гаршунлуланы борчлары

21Раббибиз Мусагъа булай айта:

22– Дагъы да гаршунлуланы уьягьлюлерине ва тухумларына гёре гьисапгъа ал. 23Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ.

24Муна гаршунлуланы тухумлары тёгеген загьмат ва къуллукъ этегенде оланы уьстюне тюшеген юк:[+] 25Сыйлы чатырны – Ёлугъувну чатырыны перделерин, ону шаршавун, юкъкъа ишленген терилерден этилген шаршавну, Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги пердени, 26Сыйлы чатырны ва къурбан этеген ерни айланасындагъы перделени, гиреген ердеги пердени, аркъанланы ва шолагъа гьажатлы болагъан бары да алатланы алып юрюсюн. Олар этме герекли шо ишлени барысын да этсин. 27Олар Гьарунну ва ону уланларыны ёлбашчылыгъы булан бары да къуллугъун этсин, бир ерден башгъа ерге элтсин неде башгъа ишин этсин. Элтме тарыкъ алатланы гьайын оьзлеге тапшуругъуз. 28Гаршунлуланы тухумларыны Ёлугъувну чатырындагъы къуллукъ этивю шолайдыр. Олар оьзлени борчларын дин къуллукъчу Гьарунну уланы Итамарны ёлбашчылыгъы булан кютсюн.


Марарилени борчлары

29Марарилени тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ал. 30Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ. 31Ёлугъувну чатырында къуллукъ этеген вакътидеги оланы борчу булайдыр: Сыйлы чатырны рамларын, ону гёнделен аркъалыкъларын, багъаналарын ва тиревлерин алып юрюсюн[+]. 32Дагъы да айланадагъы абзарны тиревлери булан багъаналарын, чатырны къазыкъларын, аркъанланы, шону бары да тарыкъ-герегин ва алатларын алып юрюсюн. Гьар кимге нени алып юрюмекни белгиле. 33Дин къуллукъчу Гьарунну уланы Итамарны ёлбашчылыгъы булан марарилени тухумларыны Ёлугъувну чатырында кютме герек къуллугъу шолайдыр.


Левилилени тухумлары гьисапгъа алына

34Муса, Гьарун ва халкъны башчылары кегьатлыланы тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ала. 35-36Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, эки минг етти юз элли адам[†] бола. 37Шо кегьатлыланы тухумларындан Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенлени умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибиз Мусагъа этген буйрукъгъа[†] гёре санап чыгъа.

38Гаршунлулар тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алына. 39-40Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, эки минг алты юз отуз адам бола. 41Шо гаршунлуланы тухумларындан Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенлени барысыны да умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибизни буйругъуна гёре санап чыгъа.

42Марарилер тухумларына гёре гьисапгъа алына. 43-44Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, уьч минг эки юз адам бола. 45Бу оланы марари тухумлардагъы умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибиз Мусагъа этген буйрукъгъа гёре санап чыгъа.

46Муса, Гьарун ва Исрайылны[†] башчылары левилилени тухумларын ва уьягьлюлерин гьисапгъа ала. 47-48Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан ва шону алып юрюме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, сегиз минг беш юз сексен адам бола. 49Раббибизни Мусадан таба этилген буйругъуна гёре, оланы гьарисине оьзюню къуллугъу белгилене ва нени гётерме гереклиги гьакъда айтыла.

Оланы Раббибизни Мусадан таба этген буйругъуна гёре санап чыгъа.

#### 5


Къонушдагъы тазалыкъ булан байлавлу къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] буюр: югъагъан гён аврувлар,[†] къаркъарасындан нас[†] чыгъагъан неде оьлюге тийип мурдарлангъан гьар кимни къонушдан чыгъарыгъыз[+]. 3Эргишилени де, къатынгишилени де чыгъарыгъыз. Къонушну мурдарламасын учун, оланы шондан тышгъа чыгъарыгъыз. Мен шонда сизин арагъызда яшайман[+].

4Исрайыллылар, шо буйрукъну[†] кюте туруп, оланы къонушдан чыгъарып йибере. Олар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа айтгъан кюйде эте.


Зарал тийдирилгенде этилеген тёлев

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Исрайыллылагъа булай айт: «Эгер де эргиши неде къатынгиши, оьзге адамгъа[†] зарал тийдирсе, Раббибизге къаршы гюнагь иш этген ва айыплы бола[+]. 7Ол ачыкъдан оьзюню гюнагьына мюкюр болма тарыкъ. Тийдирген заралы саялы ол толу кюйде гьакъ тёлесин, шону уьстюне зарал тийдирген адамгъа бешден бир пайны да къошсун[+]. 8Эгер де зарал тийген адам сав тюгюл буса ва ону тийген заралы саялы тёлеме ювукъ къардашы да ёкъ буса, тёлев Раббигизники болур ва шо тёлев къурбан этилген къой да булан бирче дин къуллукъчугъа[†] берилме герек. Айыпгъа тартылагъан адам шо къойдан таба тазаланажакъ. 9Исрайыллылар дин къуллукъчугъа гелтирген бары да сыйлы[†] савгъатлар онуки болур. 10Гьар адамны сыйлы савгъатлары дин къуллукъчунукидир. Ол дин къуллукъчугъа бергени дин къуллукъчунукидир».


Эрине хыянатлыкъ этген къатын учун сынав

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер къатыны, эрине хыянатлыкъ этип, огъар аминлигин[†] сакъламаса, 13шо къатынгъа бирев ювукълукъ этсе, эри де шо гьакъда билмесе; эгер шо къатын, яшыртгъын мурдарланып, ону шо ишине шагьат болмай, ол аянгъа чыгъарылмагъан буса,[+] 14эри буса мурдарлангъан къатынына гюнчюлюк этме, шеклик этме башласа, гьатта къатыны мурдарланмагъан буса да, гюнчюлюк этип, огъар шеклик этме башласа, 15ону дин къуллукъчуну янына гелтирсин. Дин къуллукъчу шо къатын учун арпа унну епасыны[*] ондан бир пайын[†] къурбан этсин. Тек унгъа май[†] тёкмесин ва шогъар арив ийис гелтиреген сыламаны салмасын, неге тюгюл шо гюнчюлюк булан байлавлу сыйлы экмекни къурбаныдыр,[†] гюнагьны эсге алма борчлу этеген айыбын ачывну къурбаныдыр[+].

16Дин къуллукъчу, шо къатынгишини гелтирип, Раббибизни алдында токътатсын. 17Ол сыныкъ савутгъа сыйлы сувну тёксюн ва сувгъа Сыйлы чатырны[†] жабарындан алынгъан топуракъны салсын. 18Дин къуллукъчу, къатынгишини Раббибизни алдында да токътатып, ону чачларын яйсын, къолуна айыбын ачывну къурбанын, гюнчюлюк учунгъу сыйлы экмекни къурбанын тутдурсун, оьзю буса налатлайгъан аччы сувну тутсун. 19Ол къатынгишиге: „Эгер сагъа оьзге эргиши ювукълукъ этмеген буса, эгер де сен эринг де бар туруп, огъар хыянатлыкъ этип, мурдарланмагъан бусанг, налатлайгъан шу аччы сув сагъа зарал гелтирмесин“, – деп айтсын. 20„Эгер де, эринг де бар туруп, огъар хыянатлыкъ этип, эрингден къайры оьзге эргиши булан ювукълукъ этип мурдарлангъан бусанг, 21-22Раббибиз, къарнынгны тюшюрюп, къурсагъынгны шишдирип, халкъынгны арасында сагъа къаргъыш этсин, налат берсин. Налатлайгъан шу сув, ичинге гирип, сени къурсагъынгны шишдирсин, къарнынгны тюшюрсюн“, – деп айтсын. Дин къуллукъчу шолай ант булан къатынгишиге налат берер.

Къатынгиши: „Амин, амин“, – десин[+].

23Дин къуллукъчу, шо налатланы кагъызгъа да язып, аччы сув булан чайсын. 24Ол къатынгишиге налатлайгъан аччы сувну ичирсин. Шо сув ону къарнына гиргенде, гючлю кюйде азап чекдирежек. 25Дин къуллукъчу ону къолундан гюнчюлюк учун этилген сыйлы экмекни къурбанын алсын, Раббибизни алдында силксин ва къурбан этеген ерге[†] гелтирсин. 26Ол, белги гьисапдагъы пай этип, экмекни къурбанындан бир увучну алсын ва къурбан этеген ерде яллатсын. Сонг къатынгишиге сув ичирсин. 27Эгер ол мурдарлангъан буса, эрине хыянатлыкъ этген буса, шо заман дин къуллукъчу огъар налатлайгъан сув ичирсин. Шо сув ичине гиргендокъ, ону гючлю кюйде азап чекдирежек: ону къурсагъы шишежек, къарны буса тюшежек ва ону бары халкъ налатлажакъ. 28Эгер де къатынгиши мурдарланмайлы, таза буса, огъар зарал тиймежек ва ол яш табып болажакъ.

29-30Эгер эрдеги къатынгиши, аминлигин де бузуп, мурдарланса неде къатынына шеклик этеген эргиши гюнчюлюк этме башласа, гюнчюлюкге байлавлу къанун[†] шолай болур. Дин къуллукъчу къатынгишини Раббигизни алдында токътатсын ва огъар шо къанун булан иш гёрсюн. 31Эри гюнагьлы болмажакъ, къатыны буса этген гюнагьы саялы жавап бережек».

#### 6


Назорлулар учун гёрсетилген къайдалар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер эргиши неде къатынгиши оьзюн Раббисине багъышламакъ муратда оьзтерече ваъда,[†] назорлукъну[†][*] ваъдасын этсе, 3чагъырны, бозаны ва чагъырдан, оьзге тюрлю эсиртеген ичкилерден этилген ханцны ичмесин. Олагъа юзюмню сувун ичме, оьзю юзюмню неде кишмишни ашама ярамай. 4Назорлукъну вакътисинде олагъа юзюм борладан бир затны да, гьатта юзюмню къумун да, къабугъун да алып ашама ярамай.

5Назорлукъ учун ваъда этгенде, оланы башына деллек тиймесин. Оьзлени Раббисине багъышлагъан болжалы битмей туруп, олар сыйлы[†] кююнде къалып турсун, башындагъы чачларын оьсме къойсун. 6Оьзлени Раббисине багъышлагъан вакътисинде олагъа оьлюге ювукълашма ярамай[+]. 7Гьатта оланы атасы, неде анасы, неде агъа-иниси, неде къызардашы гечинсе де, олар саялы мурдарланма ярамай, неге тюгюл оланы Аллагьгъа багъышланывуну белгиси оьзлени башларында бола[*]. 8Олар назорлугъуну вакътисинде оьзлени Раббисине багъышлагъан деп гьисаплана.

9Эгер назорлулар бар ерде хапарсыздан бирев оьлюп къалса ва оланы сыйлы этилген чачлары мурдарланса, олар тазаланагъан[†] гюн – еттинчи гюн чачын къыркъсын. 10Сегизинчи гюн олар дин къуллукъчугъа[†] Ёлугъувну чатырыны алдына эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню гелтирсин[+]. 11Къушланы таза этмек учун, дин къуллукъчу оланы бирисин гюнагьы саялы къурбан этсин, башгъасын буса бютюнлей яллатып къурбан этсин. Неге тюгюл де, олар оьлюню къырыйында токътап мурдарланды. Тап шо гюн олар янгыдан башын сыйлы этсин. 12Назорлукъну вакътисинде олар оьзлени Раббисине багъышласын ва айыбы учун бир йыллыкъ токълуну къурбан этсин. Алдагъы гюнлери гьисапгъа алынмажакъ, неге тюгюл олар оьзлени назорлугъун мурдарлады.

13Назорлуну сыйлы вакътиси тамамлангъанлыкъ булан байлавлу къанун[†] шолайдыр. Ону Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирме герек. 14Назорлу шонда Раббисине къурбанлар этсин: бютюнлей яллатмакъ учун, тетиксиз бир йыллыкъ эркек токълуну, ярашывлукъну къурбанын[†] этмек учун, тетиксиз бир йыллыкъ тиши токълуну,[+] 15тарыкълы болагъан кюйде экмекни къурбанын,[†] къурбан тёгювлени, земгил булан инг тизив ундан май[†] булан басылып этилген маясыз экмеклени ва май сюртюлген чапелеклени[+].

16Дин къуллукъчу шо къурбанланы Раббисини алдында этсин ва гюнагь учун, бютюнлей яллатып этилеген къурбанны[†] этсин. 17Сонг ол Раббисине маясыз экмеклени земгили де булан бирче ярашывлукъну къурбанын этсин, шолай да экмекни къурбан этсин ва къурбан тёгювлени этсин.

18Ёлугъувну чатырына гиреген ерде назорлу оьзюню багъышланыв чачларын къыркъсын. Шоланы алып, ярашывлукъну къурбаныны тюбюнде яллайгъан отгъа ташласын.

19Назорлу оьзюню багъышланыв чачларын къыркъгъан сонг, дин къуллукъчу ону къолуна къойну биширилген къалагъын, земгилдеги маясыз экмекни ва маясыз чапелекни тутдурсун[+]. 20Дин къуллукъчу Раббигизни алдында шоланы силкивню къурбаны гьисапда силксин. Шолар сыйлыдыр ва силкивню тёшю, оьрге чюювню буту булан дин къуллукъчугъа берилме герек. Шондан сонг назорлугъа чагъыр ичме ярар[+].

21Бу – назорлукъ булан байлавлу ваъда этген адам[†] учун къанундур. Раббиси учун этеген къурбанын ол назорлукъ булан байлавлу токъташдырылгъан къайдагъа гёре эте ва шондан артыкъ этме болагъан къурбанын да эте. Ол назорлукъ булан байлавлу къанунгъа гёре этген ваъдасын кютсюн».


Дин къуллукъчуну шабагьатлаву

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына булай айт: «Исрайыллыланы булай айта туруп шабагьатлагъыз:[+]

24Раббигиз сени шабагьатласын,
сени къоруп сакъласын;[+]
25Раббигиз сагъа яхшылыкъ этсин,
сагъа рагьмулу болсун;[+]
26Раббигиз сени тергевсюз къоймасын
ва сени аманлыкъда къойсун».

27Гьарун ва ону уланлары исрайыллылар учун Мени атымны тутуп чакъырыв этежек, Мен де оланы шабагьатлажакъман.

#### 7


Сыйлы чатырны сыйлы этегендеги къурбанлар

1Муса[†] Сыйлы чатырны[†] къургъанда, шогъар ва шону бары да алатларына май сюртюп, чатырны сыйлы эте. Дагъы да ол, къурбан этеген ерге,[†] шону бары да алатларына май[†] сюртюп, сыйлы[†] эте[+]. 2Шондан сонг Исрайылны[†] башчылары, уьягьлюлени башчылары, халкъны гьисабын алывгъа жаваплы болгъан къавумланы башчылары къурбанларын эте. 3Олар Раббибизге савгъатгъа уьстю ябыкъ алты арба ва он эки оьгюз – гьар башчыдан бир оьгюз ва экевден бир арба гелтирип, шоланы барысын да Сыйлы чатырны алдына сала.

4Раббибиз Мусагъа булай айта:

5– Гелтирген затланы къабул этип, шоланы Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенде къолларсан. Шоланы левилилеге, оланы гьарисини къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан затны берерсен.

6Муса, арбаланы ва оьгюзлени къабул этип, шоланы левилилеге бере. 7Ол гаршунлулагъа оьзлени къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан кюйде эки арба ва дёрт оьгюз бере,[+] 8марарилилеге буса оьзлени къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан кюйде дёрт арба ва сегиз оьгюз бере. Олар бары да дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Итамарны табилигинде болгъан[+]. 9Тек Муса кегьатлылагъа бир зат да бермей, неге тюгюл олагъа сыйлы алатланы гьайын этмеклик тапшурулгъан болгъан. Шоланы буса кегьатлылар инбашына салып юрюме герек болгъан[+].

10Къурбан этеген ерге май сюртюлген сонг, шону сыйлы этмек учун, Исрайылны башчылары къурбанлыкъларын[†] гьазирлей ва шоланы къурбан этеген ерге багъып гелтире. 11Неге тюгюл де, Раббибиз Мусагъа: «Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун, гьар гюн бир башчы оьзюню къурбанлыгъын гелтирсин», – деп айтгъан.

12Биринчи гюн Ягьуданы[†] къавумундагъы Амминадапны уланы Нагьашун къурбанлар эте[+].

13Ону къурбанлыкълары: Сыйлы чатырда юрюлеген шекел булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан[†] себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын[†] этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 14он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан;[+] 15бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу;[+] 16гюнагь учун къурбан этилеген эчки,[+] 17ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Амминадапны уланы Нагьашун шолай къурбанлар эте[+].

18Экинчи гюн Иссакарны къавумуну башчысы, Суарны уланы Насаныл къурбанлар эте[+].

19Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 20он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 21бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 22гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 23ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Суарны уланы Насаныл шолай къурбанлар эте.

24Уьчюнчю гюн Забулунну[†] къавумуну башчысы, Гьилунну уланы Алиап къурбанлар эте[+].

25Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 26он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 27бютюнлей яллатмакъ учун жагьил бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 28гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 29ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Гьилунну уланы Алиап шолай къурбанлар эте.

30Дёртюнчю гюн Раубимни къавумуну башчысы, Шадайурну уланы Алисур къурбанлар эте[+].

31Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 32он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 33бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 34гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 35ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Шадайурну уланы Алисур шолай къурбанлар эте.

36Бешинчи гюн Симонну къавумуну башчысы, Суршадьяны уланы Шалумил къурбанлар эте[+].

37Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 38он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 39бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 40гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 41ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Суршадьяны уланы Шалумил шолай къурбанлар эте.

42Алтынчы гюн Гатны къавумуну башчысы, Дауылны уланы Алиясап къурбанлар эте[+].

43Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 44он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 45бютюнлей яллатмакъ учун жагьил бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 46гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 47ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой ва беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Дауылны уланы Алиясап шолай къурбанлар эте.

48Еттинчи гюн Апрайимни къавумуну башчысы, Аммигьутну уланы Алишама къурбанлар эте[+].

49Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 50он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 51бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 52гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 53ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Аммигьутну уланы Алишама шолай къурбанлар эте.

54Сегизинчи гюн Манассаны къавумуну башчысы, Падсурну уланы Гамлийыл къурбанлар эте[+].

55Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 56он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 57бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 58гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 59ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Падсурну уланы Гамлийыл шолай къурбанлар эте.

60Тогъузунчу гюн Буньяминни[†] къавумуну башчысы, Гидеонну уланы Абидан къурбанлар эте[+].

61Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 62он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 63бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 64гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 65ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Гидеонну уланы Абидан къурбанлар эте.

66Онунчу гюн Данны къавумуну башчысы, Аммишадьяны уланы Агьиазар къурбанлар эте[+].

67Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 68он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 69бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 70гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 71ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Аммишадьяны уланы Агьиазар шолай къурбанлар эте.

72Он биринчи гюн Аширни къавумуну башчысы, Укранны уланы Пагил къурбанлар эте[+].

73Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 74он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 75бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 76гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 77ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Укранны уланы Пагил шолай къурбанлар эте.

78Он экинчи гюн Напталини[†] къавумуну башчысы, Инанны уланы Агьира къурбанлар эте[+].

79Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 80он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 81бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 82гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 83ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Инанны уланы Агьира шолай къурбанлар эте.

84Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун май сюртгенде, исрайыллыланы башчылары этген къурбанлар шулардыр: он эки гюмюш бошгъап, къан себелемек учун он эки гюмюш сукара ва он эки алтын налбеки. 85Гьар гюмюш бошгъап юз отуз шекел, гьар къан себелемек учун гюмюш сукара етмиш шекел тарта болгъан. Сыйлы ерни шекелини оьлчевю булан бары да шо савутлар эки минг дёрт юз шекел тарта болгъан. 86Арив ийис тюшюреген затдан толгъан он эки алтын налбекини гьариси сыйлы ерни шекелини оьлчевю булан онар шекел тарта болгъан. Бары да алтын налбекилер юз йигирма шекел тарта болгъан. 87Экмек къурбанлары да булан бютюнлей яллатмакъ учун гёрсетилген бары да гьайван-малны санаву шулай болгъан: он эки яш бугъа, он эки къой ва он эки бир йыллыкъ токълу. Он эки эчкини гюнагь учун къурбан этелер. 88Ярашывлукъ учун гёрсетилген къурбанланы бары да гьайван-малны санаву шулай болгъан: йигирма дёрт оьгюз, алтмыш къой, алтмыш эчки ва бир йыллыкъ алтмыш токълу. Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун май сюртгенде этилген къурбанлар шолайдыр.

89Муса Раббибиз булан сёйлемек учун Ёлугъувну чатырына гиргенде, ол шагьатнаманы сандыгъыны[†] уьстюндеги къапгъачдан, эки карубну[†] арасындан таба оьзю булан сёйлейген авазны эшите болгъан. Раббибиз Муса булан шолай сёйлей болгъан[+].

#### 8


Кантиллени ерлешген кюю

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунгъа:[†] «Сен чыракъны ал ягъына етти кантилни орнат», – деп айт.

3Гьарун оьзюне айтгъан кюйде эте. Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ол чыракъны ал ягъына етти де кантилни орната. 4Чыракъны этилген кюю шулай бола: тюбюнден тутуп чечеклерине ерли шо чёкючленген алтындан этиле. Чыракъ Раббибиз Мусагъа гёрсетген уьлгюге гёре этиле.


Левилилени тазаланыву ва Аллагьгъа багъышланыву

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Левилилени оьзге исрайыллылардан[†] айырып, тазала.[†] 7Оланы тазаламакъ учун, шулай эт: тазалайгъан сувдан уьстюне себеле, олар савлай къаркъарасын юлюсюн ва гийимин жувсун. Левилилер[†] шолай тазаланажакъ[+]. 8Олар май[†] булан булгъангъан тизив ундан этилген экмек къурбан[†] булан яш бугъаны алсын, сен буса гюнагь саялы къурбан этме оьзге яш бугъаны ал[+]. 9Левилилени Ёлугъувну чатырына гелтир ва бары да исрайыллыланы жый. 10Левилилени Раббигизни алдында токътат. Исрайыллылар оланы уьстюне къолларын салсын. 11Левилилер Раббигизге къуллукъ этип болсун учун, силкивню къурбаны гьисапда Гьарун оланы Раббигизге багъышлажакъ.

12Левилилер бугъаланы башларына къолларын салсын. Бир бугъаны гюнагь учун Раббигизге, оьзгесин, левилилени гюнагьлары гечилсин учун, бютюнлей яллатып къурбан эт. 13Левилилени Гьарунну ва ону уланларыны алдында токътат ва силкивню къурбаны гьисапда оланы Раббигизге багъышла. 14Шолай этип, сен левилилени оьзге исрайыллылардан айыражакъсан ва олар Меники болуп токътажакъ[+].

15Сен, левилилени тазалап, силкивню къурбаны гьисапда оланы багъышлагъан сонг, олар Ёлугъувну чатырына къуллукъ этме гирсин. 16Левилилер – исрайыллыланы арасындан Магъа толу кюйде берме гереклилеридир. Мен оланы исрайыллы къатынгишиден башлап тувгъан уланларыны, биринчи эркеклерини орнуна аламан[+]. 17Исрайылда башлап тувгъан эркеклени барысы да – инсан болсун неде гьайван болсун – Меникидир. Мен Мисридеги башлап тувгъанланы барысын да оьлтюрген гюн оланы Оьзюмню сыйлыларым[†] этдим. 18Мен левилилени исрайыллыланы бары да башлап тувгъан уланлары учун айырып алдым. 19Мен левилилени исрайыллыланы атындан Гьарунгъа ва ону уланларына савгъат гьисапда белгиледим. Мен шону левилилер Ёлугъувну чатырында исрайыллылар учун къуллукъ этсин, исрайыллылар сыйлы ерге ювукълашмасын, шо саялы олагъа гьеч бир балагь къопмасын деп этдим[+].

20Муса, Гьарун ва бары да исрайыллылар левилилеге тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 21Левилилер тазалана ва гийимин жува. Гьарун оланы Раббибизге силкивню къурбаны гьисапда багъышлай. Ол левилилени таза этмек учун, олагъа тазаланыв адатны кюте. 22Шондан сонг Гьарунну ва ону уланларыны башчылыгъыны тюбюнде Ёлугъувну чатырына къуллукъ этме гире. Олар левилилеге тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 23Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Гьали Мен айтажакъ зат левилилеге тие: йигирма беш йыл битген ва шо оьмюрден оьтген эргишилер Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъун кютювге гиришсин[+]. 25Тек элли йыл битгенде, даим кютеген къуллугъун тамамласын ва дагъы къуллукъ этмесин. 26Олар къардашларына Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъун кютювде кёмек этме бола, тек оьзлер къуллукъ этмесин. Булар сен левилилер учун белгилеген борчлардыр.

#### 9


Синай дангылда Пасха байрамны оьтгерив

1Исрайыллылар[†] Мисриден чыгъып, экинчи йылны биринчи айында Раббибиз Синай[†] дангылда Муса[†] булан сёйлей. Ол булай айта:

2– Исрайыллылар Пасха[†] байрамны тийишли вакътиде оьтгерсин[+]. 3Шо байрамны бары да тийишли ёрукълагъа ва адатлагъа гёре бу айны он дёртюнчю гюнюнде белгиленген вакътиде, ахшам оьтгерсин.

4Муса исрайыллылагъа Пасха байрамны оьтгерме буйрукъ[†] бере, 5олар да шону Синай дангылда биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде, ахшам оьтгере. Исрайыллылар бары ишни Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

6Тек бир-бир исрайыллылар Пасха байрамны шо гюн оьтгерип болмай, неге тюгюл олар оьлюге тийип мурдарлангъан болгъан. Шо гюн олар, Мусаны ва Гьарунну[†] янына гелип,[+] 7Мусагъа:

– Биз оьлюге тийип мурдарлангъан бусакъ да, неге бизин белгиленген вакътиде Раббибизге ортакъ къурбан этме къоймайсыз? – деп сорай. 8Муса олагъа:

– Токътагъыз, Раббибиз сизге байлавлу не буюргъанны билип къарайым, – деп жавап бере.

9Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылагъа булай айт: «Эгер арагъыздан неде наслугъуздан бирев оьлюге тийип мурдарланса неде сапаргъа чыгъып йыракъда болса, огъар Раббигизни Пасха байрамын оьтгерме яражакъ. 11Шо адам[†] байрамны экинчи айны он дёртюнчю гюнюнде, ахшам оьтгерсин. Ол токълуну маясыз экмек ва аччы отлар къошуп ашасын[+]. 12Токълуну этинден ол эртенге бир гесекни де къоймасын, ону бир сюегин де сындырмасын. Пасханы оьтгере туруп, ол байрамны бары да ёрукъларын кютсюн[+]. 13Эгер де бирев таза[†] да болуп, сапар да чыкъмайлы, Пасха байрамны оьтгермей къойса, шо адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилежек. Неге тюгюл де, ол белгиленген вакътиде Раббигизге къурбанын этмеди. Шо адамны жазалама тюше.

14Эгер арагъызда яшайгъан бир гелгинчи Раббигизни Пасхасын оьтгерме сюйсе, ол байрам булан байлавлу ёрукъланы ва адатланы кютсюн. Байрам булан байлавлу ятлагъа да, оьзюгюзленикине де бир йимик ёрукъларыгъыз болсун»[+].


Сыйлы чатырны уьстюндеги булут

15Сыйлы чатыр,[†] Шагьатнаманы чатыры, къурулгъан гюн шону уьстюн булут яба. Ахшамдан тутуп эртен болгъанча, Сыйлы чатырны уьстюнде от яллайгъандай бола[+]. 16Гьар заман шо кюйде болуп тура: гюндюзлер шону уьстюн булут яба, гечелер буса от яллайгъандай бола. 17Булут чатырны уьстюнден гётерилгенде, исрайыллылар ёл чыгъа. Булут токътагъан ерде олар къонушуп токътай[+]. 18Раббибиз буюргъанда, исрайыллылар ёл чыгъа, Ол буюргъанда, къонушуп да токътай. Булут чатырны уьстюнде турагъан вакътиде олар къонушгъан еринде къала. 19Гьатта булут чатырны уьстюн узакъ заман япгъан кюйде турса да, исрайыллылар, Раббибизге тынглап, ёлгъа чыкъмай. 20Бир-бирде булут чатырны уьстюн янгыз бир нече гюнлер япгъан кюйде тура. Янгыз Раббибиз буюргъанда, олар къонушуп токътай ва Ол буюргъанда, ёл чыгъа. 21Бир-бирде булут чатырны уьстюн ахшамдан эртен болгъанча япгъан кюйде тура. Эртен булут гётерилгенде, исрайыллылар ёл чыгъа. Не гюндюз болсун, неде гече болсун, булут чатырны уьстюнден гётерилсе, олар ёл чыгъа. 22Эки гюн, бир ай неде кёп буса да – булут чатырны уьстюн нечакъы заман япгъан кюйде турса да, исрайыллылар къонушуп токътагъан еринде къалып, ёл чыкъмай. Тек булут гётерилсе, олар ёл чыгъа. 23Раббибиз буюргъанда, исрайыллылар къонушуп токътай, Ол буюргъанда буса, ёл чыгъа. Олар, Раббибиз Мусадан берген буйрукъланы кюте туруп, Огъар тынглап юрюй.

#### 10


Гюмюш зурнайлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Халкъны чакъырмакъ учун ва ону къонушгъан еринден хозгъамакъ учун, чёкючленген гюмюшден эки зурнай эт. 3Эки де зурнай согъулгъанда, халкъ Ёлугъувну чатырына гиреген ерде сени алдынга жыйылсын. 4Бир зурнай согъулгъанда, сени алдынга халкъны башчылары – Исрайылны[†] къавумларыны башчылары жыйылсын. 5Къувун гётермек учун зурнайны сокъгъанда, гюнтувушда къонушуп токътагъан тухумлар ёл чыкъсын[+]. 6Экинчи керен къувун гётермек учун зурнайны сокъгъанда, къыблада къонушуп токътагъан тухумлар ёл чыкъсын. Зурнайны къувун гётермек учун согъулуву ёл чыкъма тарыкъны англатажакъ[+]. 7Халкъны жыйынгъа жыягъанда, зурнайланы согъугъуз, тек къувун гётергенде йимик сокъмагъыз.

8Зурнайланы дин къуллукъчулар[†] – Гьарунну[†] уланлары согъажакъ. Шо сизин учун да, гележек наслулар учун да гьамангъа къалажакъ буйрукъ.[†] 9Оьзюгюзню топурагъыгъызда сизин къыйыкъсытагъан душман булан ябушма барагъанда, зурнай согъуп, къувун гётеригиз. Шо заман Мен, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин эсге алажакъман ва душманларыгъыздан къутултажакъман[+]. 10Йыбавну заманында да, Ай янгырывну байрамында бютюнлей яллатып этеген къурбанланы ва ярашывлукъну къурбанларын эте туруп, зурнай согъугъуз. Шо Мени алдымда, сизин Аллагьыгъызны алдында, эсге салыв болуп токътажакъ: Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман[+].


Исрайыллылар Синайдан чыгъа

11Экинчи йылны экинчи айыны йигирманчы гюнюнде Ёлугъувну чатырыны уьстюнден булут гётериле. 12Исрайыллылар Синай[†] дангылдан ёл чыгъа. Булут Паран деген дангылда токътагъанча, олар бир ерден башгъа ерге гёчюп юрюй[+]. 13Олар биринчилей ёлгъа Раббибизни Мусадан таба этген буйругъуна гёре чыгъа.

14Инг алдын оьзлени байрагъыны тюбюнде Ягьуданы[†] къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Амминадапны уланы Нагьашун бола[+]. 15Суарны уланы Насаныл Иссакарны къавумуну асгерини башында, 16Гьилунну уланы Алиап буса Забулунну[†] къавумуну асгерини башында бола. 17Чатырны тайдыралар ва шо чатырны алып юрюйген гаршунлулар ва марарилер ёл чыгъа[+].

18Сонг оьзлени байрагъыны тюбюнде Раубимни къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Шадайурну уланы Алисур бола[+]. 19Суршадьяны уланы Шалумил Симонну асгерини башында, 20Дауылны уланы Алиясап буса Гатны къавумуну асгерини башында бола. 21Сонг ёлгъа кегьатлылар чыгъа. Олар сыйлы[†] алатланы алып юрюй. Кегьатлылар Сыйлы чатырны[†] янгы ерге чыкъгъанча къурма тарыкъ болгъан[+].

22Сонг оьзлени байрагъыны тюбюнде Апрайимни къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Аммигьутну уланы Алишама бола[+]. 23Падсурну уланы Гамлийыл Манассаны къавумуну асгерини башында, 24Гидеонну уланы Абидан буса Буньяминни[†] къавумуну асгерини башында бола.

25Лап артда оьзлени байрагъыны тюбюнде Данны къонушундагъы асгер тербене. Олар бары да асгер бёлюклени арт янындан таба къоруй туруп юрюй. Асгерни башында Аммишадьяны уланы Агьиазар бола[+]. 26Укранны уланы Пагил Аширни къавумуну асгерини башында, 27Инанны уланы Агьира буса Напталини[†] къавумуну асгерини башында бола. 28Исрайыллыланы асгерлерини ёл чыгъагъандагъы юрюшюню низамы шолай бола.


Аллагь халкъын Оьзю алып юрюй

29Муса мидьянлы[†] Рагъуйылны[*] уланы, оьзюню къайнатасы Гьубапгъа булай дей:

– Биз Раббибиз оьзюню гьакъында: «Мен шону сизге бережекмен», – деп айтгъан вилаятгъа бара турабыз. Бизин булан юрю. Биз сагъа яхшы янашажакъбыз, неге тюгюл Раббибиз Исрайылгъа рагьмулу болма ваъда[†] этди[+].

30Гьубап:

– Ёкъ, гелмеймен. Мен ватаныма, халкъымны янына къайтаман, – деп жавап бере.

31Тек Муса булай дей:

– Тилеймен, бизин къоюп гетме. Сен бизге дангылны не еринде къонушуп токътама тарыкъ экенни билесен. Бизге ёл гёрсетерсен. 32Эгер бизин булан гелсенг, Раббибиз бизге берген бары ниъматдан сагъа да пай чыгъаражакъбыз[*].

33Олар Раббибизни тавундан таба ёл чыгъа ва уьч гюн юрюй. Шо уьч гюнню узагъында оланы алды булан, ял алмакъ учун ер де гёрсете туруп, Раббибизни разилешив[†] сандыгъы юрюй. 34Олар, къонушгъан ерин къоюп, ёл чыгъагъанда, гюндюзлер Раббибизни булуту оланы уьстюнде бола[+]. 35Гьар гезик сандыкъ ёл чыгъагъанда, Муса булай айта болгъан:

– Раббим, алгъа юрю!
Сагъа дос тюгюллер чачылып гетсин.
Сени гёрюп ярамайгъанлар Сенден къачсын[+].

36Сандыкъ токътагъанда буса, Муса булай айта болгъан:

– Раббим, Исрайылны
санавсуз халкъы булан къал.

#### 11


Исрайыллыланы канты

1Халкъ Раббибизге оьзлени къыйынлы гьалына кантыллама башлай. Шону эшитип, Ол къазаплана ва халкъ къонушуп токътагъан ерге от сала. От къонушну ягъаларын ютма башлай[+]. 2Халкъ Мусаны[†] кёмекге чакъыра. Муса Раббибизге дуа эте ва от сёне[+]. 3Шо ерге Табьира[*] деп ат тагъалар, неге тюгюл Раббибиз халкъ къонушуп токътагъан ерге от салгъан болгъан.

4Исрайыллыланы[†] арасында яшайгъан ят халкъ ашгъа бек гьавас[†] болгъан. Шо заман исрайыллылар да, олагъа къошулуп йылай туруп, булай дей:

– Бизге ашама эт ким берер[+]? 5Бизге Мисриде ашама тегин тюшеген балыкъны, хыярны, пастанны, халиярны, баш согъанны, самурсакъны унутмагъанбыз. 6Гьали буса бир зат да ёкъ, къусугъубузну гелтиреген маннадан[†] къайры гьеч гёрегенибиз ёкъ![+]

7Манна дёгерек оччамны урлугъуна ошай ва ачыкъ сари тюслю болгъан. 8Адамлар[†] айланып маннаны жыя болгъан, сонг буса шону къолтирменде неде келчекде увата болгъан. Олар маннаны чарагъа салып онгара ва шондан чапелеклер эте болгъан. Шону татыву зайтун май[†] булан басылып биширилген чапелеклени татывуна ошашлы болгъан[+]. 9Гече къонушуп токътагъан ерге чыкъ салгъанда, шонда кёкден манна да тюше болгъан.


Етмиш тамаза

10Муса гьар уьягьлюдеги адамлар оьзлени чатырларына гиреген ерде йылайгъанын эшите. Раббибиз бек къазаплана, Муса буса пашманлыкъгъа тюше. 11Ол Раббибизге булай сорай:

– Сен мени неге булай къыйнайсан? Бу халкъны намусун уьстюме салар йимик, мен Сени не этип ачувландыргъанман? 12Менменми дагъы оланы атасы? Мени белимден тувгъанмы дагъы олар? Баласын гётерип айланагъан анагъа ошатып, Сен неге магъа оланы аталарына Оьзюнг ант этип ваъда[†] этген уьлкеге къолларыма гётерип алып юрюме буюрасан? 13Бу халкъгъа мен эт къайдан табайым? Олар, алдымда йылай туруп: «Бизге эт бер!» – деп тура. 14Бу халкъны намусун мен янгыз кютме болмайман. Шогъар мени гючюм етмей[+]. 15Эгер Сен шо намусну уьстюме салма сюе бусанг, тилеймен, мени шу еримде оьлтюрюп къой. Эгер Сен магъа языкъсына бусанг, уьстюме тюшген балагьны гёрмей оьлюп къалайым.

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллыланы тамазаларыны арасындан сен оьзлени халкъны башчылары деп таныйгъан етмиш адамны Мени яныма гелтир. Олар, Ёлугъувну чатырына гелип, шонда сени булан бирче токътасын[+]. 17Кёкден тюшюп, Мен сени булан шонда сёйлежекмен. Мен, сени уьстюнгдеги Ругьдан алып, оланы уьстюне салажакъман. Халкъны намусу янгыз сени уьстюнгде болмасын деп, олар сагъа шо намусну кютме кёмек этежек[+].

18Халкъгъа булай айт: «Тангалагъа оьзюгюзню сыйлы[†] этигиз, шо заман сизге ашама эт болажакъ. Сиз йылай туруп: „Бизге ашама эт ким берер? Мисриде къолай эди!“ – деп айтагъаныгъызны Раббигиз эшитди. Раббигиз сизге ашама эт бережек[+]. 19Сиз шо этни бир гюн тюгюл, эки гюн тюгюл, беш гюн тюгюл, он гюн тюгюл, йигирма гюн тюгюл, 20бир айны узагъында, танавларыгъыздан гелип, къусугъугъуз гелип къалгъанча ашап туражакъсыз. Неге тюгюл, сиз арагъыздагъы Раббигизни гери урдугъуз ва Ону алдында да токътап: „Биз Мисриден чыгъып не эте эдик!“ – деп айта туруп, йылап тербедигиз».

21Муса булай дей:

– Мен мунда алты юз минг яяв эргишини арасында токътагъанман, Сен буса: «Мен олагъа бир айны узагъында эт ашатып туражакъман!» – дейсен[+]. 22Бар-ёкъ гьайван-малны союп къойса да, олагъа етишдирип болармы? Денгиздеги бары балыкъны тутуп къойса да, олагъа етишдирип болармы?

23Раббибиз Мусагъа:

– Раббингни къолу шончакъы да гючсюз деп турамысан? Гьали Мен айтгъан сёз яшавгъа чыгъажагъын гёрежексен, – деп жавап бере[+].

24Муса чыгъып, халкъгъа Раббибиз айтгъан сёзлени етишдире. Ол, тамазаланы арасындан етмиш адамны да жыйып, оланы чатырны айланасы булан токътата. 25Шо заман Раббибиз, булутну ичиндеги кюйде тюшюп, Муса булан сёйлеме башлай. Ол, Мусаны уьстюндеги Ругьдан алып, етмиш де тамазаны уьстюне сала. Ругь тамазаланы уьстюне тюшгенде, олар гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирме башлай, токътамайлы гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура.

26Алдат ва Мидат деген экев къонушда къала. Олар сайлангъан етмиш тамазаны арасында болса да, чатыргъа багъып чыкъмай. Ругь оланы уьстюне де тюше. Олар да къонушда гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура. 27Бир жагьил улан, чабып Мусаны янына гелип:

– Алдат ва Мидат къонушда гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура, – дей.

28Нунну уланы Ясуа жагьил чагъындан тутуп Мусаны кёмекчиси болгъан. Ол:

– Муса, есим, оланы токътат! – дей.

29Тек Муса булай жавап бере:

– Не этесен мунчакъы мени гьайымны этип? Мен бары халкъ пайхаммарлар болгъанны ва Раббибиз оланы уьстюне Оьзюню Ругьун тюшюргенни сюер эдим!

30Сонг Муса ва Исрайылны тамазалары къонушгъа къайта.


Раббибиз йиберип гелген бёденелер

31Раббибиз, ел гётерип, денгизден якъдан бёденелер йибере. Бёденелер къонушну гьар ягъына багъып бир гюнлюк ёл чакъы мезгилде бары ерни толтуруп къоя. Олар ерден эки тирсекге[†] ювукъ бийикликде учуп айланып тура[+]. 32Сав шо гюн, сав гече ва артындагъы сав гюн халкъ бёденелени жыйма юрюй. Бирев де он гьомерден азны жыймай. Олар бёденелени къонушну айланасы булан сала. 33Адамлар авзундагъы этни чайнап ютуп битгенче де, Раббибиз олагъа къазаплана ва олагъа югъагъан яман аврувну къабундура. 34Шо саялы шо ерге Къабрут-Гьаттаава[*] деп ат тагъалар: шонда ашгъа гьавас адамланы гёмелер.

35Халкъ Къабрут-Гьаттаавадан Гьасирутгъа багъып тербене ва шонда барып токътай[+].

#### 12


Марьям ва Гьарун Мусагъа бетлевюш эте

1Мусаны[†] къатыны кушлу болгъан. Шо саялы Марьям ва Гьарун[†] огъар бетлевюш эте. 2Олар:

– Раббибиз янгыз Муса булан сёйлеп къойдуму дагъы? Ол бизин булан да сёйлемедими дагъы? – дей.

Раббибиз шо бетлевюшню эшите.

3Муса буса юваш хасиятлы, ер юзюнде инг де юваш инсан болгъан.

4Бирден Раббибиз Мусагъа, Гьарунгъа ва Марьямгъа:

– Уьчюгюз де Ёлугъувну чатырына багъып чыгъыгъыз, – деп айта. Олар уьчевю де чыгъа.

5Раббибиз булут багъананы ичиндеги кюйде тюше. Ол, чатыргъа гиреген ерде токътап, Гьарунну ва Марьямны чакъыра. Олар экевю де алгъа багъып чыгъа. 6Шо заман Раббибиз булай айта:

– Мени сёзлериме тынглагъыз!

Эгер де арагъызда Мени пайхаммарым бар буса,
Мен огъар гёрюнюшлерде ачыламан,
ону булан тюшлерде сёйлеймен[+].
7Амма Мени къуллукъчум Муса булан йимик тюгюл,
Мен огъар бютюн халкъымны аманат этдим[+].
8Мен ону булан тапшурмалар булан тюгюл,
бетге-бет, ачыкъ кюйде сёйлеймен,
Ол Мени келпетимни гёрюп тура.
Сиз Мени къуллукъчум Мусагъа
къоркъмай нечик бетлевюш этип болдугъуз[+]?

9Раббибиз, олагъа къазапланып, тайып къала.

10Булут чатырдан гётерилгенде, Марьямны уьстюн югъагъан гён аврув[†] ябып, къардай ап-акъ болуп къала. Гьарун Марьямгъа багъып бурулгъанда, огъар югъагъан аврув къабунгъанны гёре[+]. 11Гьарун Мусагъа булай дей:

– Ялбараман, есим, гьакъылсызлыгъыбыздан этген гюнагьларыбыз саялы бизин такъсырлама. 12Марьямны ананы къарнындан оьлюп тувгъан, къаркъарасыны яртысы чириген яшгъа ошатып къойма.

13Муса, Раббибизни атын тутуп:

– Аллагьым, тилеймен, Марьямны сав эт! – деп чакъырыв эте.

14Тек Раббибиз Мусагъа булай жавап къайтара:

– Эгер де Марьямны атасы ону сыпатына тюкюрген эди буса, ол етти гюнню узагъында биябур кююнде къалажакъ эди. Марьямны етти гюнге къонушдан тышгъа чыгъарыгъыз. Шондан сонг огъар къайтма яражакъ[+].

15Марьямгъа етти гюнню узагъында къонушдан тышда турма тюше. Ол къайтгъанча, халкъ да ёл чыкъмай тура.

#### 13


Канъанда юрюлген тергевлер

1[•]Сонг халкъ, Гьасирутдан чыгъып, Паран дангылда къонушуп токътай[+].

2Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

3– Мен исрайыллылагъа[†] береген Канъанны[†] топурагъын тергеп чыкъмакъ учун, адамларынгны[†] йибер. Гьар къавумдан бирер башчыны йибер.

4Раббибиз буюргъан кюйде, Муса башчыланы Паран дангылдан таба йибере. Олар барысы да исрайыллыланы башчылары болгъан[+]. 5Муна оланы атлары:

Раубимни къавумундан – Заккурну уланы Шаммуа;
6Симонну къавумундан – Гьорини уланы Шапат;
7Ягьудини къавумундан – Япуннаны уланы Калип;[+]
8Иссакарны къавумундан – Юсупну[†] уланы Игьал;
9Апрайимни къавумундан – Нунну уланы Гьуша;
10Буньяминни[†] къавумундан – Рапуну уланы Палти;
11Забулунну[†] къавумундан – Судини уланы Гаддил;
12Юсупну къавумундан (Манассадан таба) – Сусини уланы Гидди;
13Данны къавумундан – Гамаллини уланы Аммаил;
14Аширни къавумундан – Микайылны уланы Сатур;
15Напталини[†] къавумундан – Вапсини уланы Нагьби;
16Гатны къавумундан – Макини уланы Геуыл.

17Муса Канъанны топурагъын тергеп чыкъма йибергенлени атлары шолай. (Алда Муса Нунну уланы Гьушагъа Ясуа деген ат берген болгъан.)[+]

18Канъанны тергеме йибере туруп, Муса булай дей:

– Негепден таба аркъалагъа багъып барыгъыз. 19Барып къарагъыз: шо не топуракъдыр, шонда яшайгъан не халкъдыр, шо халкъ гючлюмю неде осалмы, гиччими неде уллуму. 20Олар яшайгъан топуракъ нечикдир, яхшымы неде яманмы? Олар яшайгъан шагьарлар нечикдир: баруларсызмы неде беклешдирилгенми? 21Топурагъы нечикдир, дагьнилими неде дагьнисизми? Тереклери бармы неде ёкъму? Гьеч тартынмайлы, шо топуракъны емишлеринден ала гелигиз. (Лап юзюмню бишеген вакътиси етишип тура болгъан.)

22Олар барып, Цин дангылдан тутуп тап Лебо-Гьаматны ягъындагъы Рагьупгъа ерли топуракъны тергеп чыгъа. 23Олар, Негепге барып, Гьабрунгъа геле. Шонда гьанакълыланы наслулары Агьиман, Шешай ва Талмай яшай болгъан. (Гьабрун Мисридеги Суан шагьардан етти йыл алда къурулгъан болгъан.)[+] 24Ашкул[*] къолгъа гелип, олар бир юзюм салкъыны булангъы борланы гесип ала ва оланы экевю шону къурукъгъа да салып юрюй. Олар дагъы да нарлар ва инжирлер ала[+]. 25Исрайыллылар гесип алгъан юзюм салкъын себепли болуп, шо ерге Ашкул къол деген ат тагъыла. 26Олар Канъанны топурагъын къыркъ гюнден тергеп чыгъып къайта.


Тергевге барып гелгенлени хабары

27Тергевге баргъанлар Паран дангылдагъы Къадишдеги Мусаны, Гьарунну[†] ва исрайыллыланы янына къайта. Шонда олар Мусаны, Гьарунну ва халкъны алдында гьисап бере ва оьзлер баргъан топуракъны емишлерин гёрсете. 28Олар Мусагъа булай дей:

– Биз сен йиберген топуракъгъа барып гелдик: шонда, гертиден де, сют булан бал агъып тура! Муна шо ерни емишлери. 29Тек шонда яшайгъан халкъ гючлю, оланы шагьарлары беклешдирилген ва оьтесиз уллу. Биз шонда гьатта Гьанакъны наслуларын да гёрдюк. 30Амаликлилер[†] – Негепде, гьетлилер, ябуслулар ва амурлулар – аркъаларда, канъанлылар[†] буса Урдунда[†] денгиз ягъада яшай[+].

31Калип, Мусаны алдындагъы халкъны рагьатландырма сююп:

– Барып шо топуракъны елейик. Бизин шогъар гючюбюз чата чы, – дей[+].

32Тек ону булан айланагъанлар:

– Биз шо халкъгъа чапгъын этме болмайбыз, неге тюгюл олар бизден гючлю, – дей.

33Олар, исрайыллылагъа оьзлер тергеп гелген топуракъны гьакъында бош хабарланы айта туруп, булай сёйлей:

– Биз тергеп чыкъгъан топуракъ шонда яшайгъанланы ютуп тура. Биз шонда гёрген бары да адамлар оьтесиз бийик. 34Биз шо топуракъда девлени гёрдюк (гьанакълылар[†] девлерден[†] амалгъа гелген). Оланы къырыйында оьзюбюзню ченгерткилердей гьис эте эдик. Оланы гёзюнден къарагъанда да, биз шолай эдик[+].

#### 14


Исрайыллылар баш гётере

1[•]Шо гече исрайыллылар[†] къавгъа гётере ва къычырып йылай. 2Олар Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] хонтурланып тербей. Адамлар[†] олагъа булай дей:

– Биз Мисриде неде шунда, дангылда, оьлген болгъай эдик![+] 3Неге Раббибиз бизин шу топуракъгъа элте экен? Биз шунда къылычдан оьлюп гетежекбиз, къатынларбыз да, яшларыбыз да буса есирликге тюшежек. Бизге Мисриге къайтып къалсакъ, къолай болмасмы эди? 4Олар бир-бирине:

– Биз, оьзюбюзге башчы да сайлап, Мисриге къайтайыкъ, – дей.

5Шо заман Муса да, Гьарун да исрайыллыланы алдында тизден туруп токътай[+]. 6Канъанны[†] топурагъын тергеп чыгъып гелгенлени арасында болгъан Нунну уланы Ясуа ва Япуннаны уланы Калип уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай[+]. 7Олар жыйылгъан исрайыллылагъа булай дей:

– Биз оьзюнден оьтюп ва оьзюн тергеп чыкъгъан Канъан – оьтесиз тизив ер. 8Эгер Раббибиз бизге рагьмулу буса, Ол оьзюнде сют булан бал агъып турагъан шо топуракъгъа элтежек ва шону бизге бережек. 9Раббибизге къаршы баш гётермегиз. Шо топуракъны халкъындан къоркъмагъыз, неге тюгюл оланы чы бизге этип болагъаны ёкъ. Оланы якълаву ёкъ, бизин булан буса Раббибиз бар. Олардан къоркъмагъыз[+].

10Тек адамлар оланы ташгъа тутма тарыкъ деп тербей. Шо вакътиде Ёлугъувну чатырыны къырыйында исрайыллылагъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+].


Муса халкъ учун дуа эте

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бу халкъ къачан болгъунча Мени гери уруп туражакъ? Оьзлени арасында Мен гёрсетген бары да муъжизатлагъа да къарамайлы, къачан болгъунча булар Мени гери уруп юрюжек? 12Югъагъан аврув да къабундуруп, Мен оланы къырып битдирежекмен. Сенден таба буса олардан эсе кёп ва гючлю халкъ амалгъа гелтирежекмен[+].

13Муса Раббибизге булай жавап къайтара:

– Шо гьакъда мисрилилер эшитип къалар. Сен Оьз къудратынг булан бу халкъны оланы арасындан чыгъардынг чы. 14Мисрилилер де шо топуракъда яшайгъанланы барысына да шо гьакъда хабарлар. Раббибиз, олар Сен шо халкъ булан экенингни, Оьзюнгню бетге-бет гёрме къоягъанынгны, Сени булутунг оланы уьстюнде болагъанны ва Сен гюндюзлер булут багъананы ичинде, гечелер буса ялын багъананы ичинде оланы алды булан юрюйгенингни гёрдю[+]. 15Эгер Сен бу халкъны, бирин де къоймай, барын да къырып битдирсенг, Сени гьакъынгда эшитген халкълар: 16«Раббиси исрайыллылагъа шо топуракъны берме ант этип ваъда[†] этсе де, Ол шо халкъны шонда гелтирип болмады. Шо саялы да Ол исрайыллыланы дангылда къырып битдирди», – деп сёйлер[+]. 17Гьали буса, Сен Оьзюнг де айтгъан кюйде, Есимни къудраты ачылсын:[+] 18«Мен къазапланма алгъасамайгъан, рагьму булан бай, гюнагь ва хыянат иш этгенлерден гечеген Аллагьыгъызман. Аталары этген ишлери саялы, Мен оланы яшларын уьчюнчю ва дёртюнчю наслулагъа етгинче такъсырлажакъман». 19Оьзюнгдеги зор сююв булан исрайыллыланы гюнагьларындан геч. Мисрини девюрюнден тутуп бугюн болгъунча да, Сен бу халкъдан гечип турдунг.

20[•]Раббибиз булай жавап бере:

– Сени тилевюнге гёре, Мен бу халкъдан гечдим. 21Оьзюмню атымны тутуп ант этемен,[+] 22Мени макътавлугъумну да, Мисриде ва дангылда Мен гёрсетген муъжизатланы да гёрюп, тек Магъа тынгламайлы, Мени он керен сынап къарагъанланы бириси де, 23шоланы бириси де Мен оьзлени аталарына ант этип ваъда этген топуракъны гёрмежек. Мени гери ургъанланы бириси де шону гёрмежек[+]. 24Тек Мени къулум Калипни ругьу башгъа, ол Магъа гьакъ юрекден таби бола. Шо саялы да Мен ону оьзю барып гелген шо топуракъгъа гелтирежекмен. Калипни наслулары да шогъар ес болажакъ[+]. 25Къолларда амаликлилер[†] ва канъанлылар[†] яшай болгъан сонг, тангала бурулуп йиберип, Къызыл денгиз якъдагъы дангылгъа багъып юрюгюз.


Исрайыллылар баш гётергени саялы такъсырлана

26Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

27– Шу гюнагьлы халкъ къачан болгъунча Магъа хонтурланып туражакъ? Магъа хонтурланагъанда, Мен олар айтагъан бары да сёзню эшитемен. 28Олагъа булай айт: «Оьзюмню атымны тутуп ант этемен, – деп билдире Раббибиз, – сиз не айтгъан бусагъыз, Мен шону этежекмен. 29Сизин сюеклеригиз бу дангылда ташланып къалажакъ. Халкъны санавун гьисапгъа алагъанда, йигирма йыллыкъ оьмюрдегилери ва шо оьмюрден оьтгенлери Магъа хонтурлангъан буса,[+] 30шо топуракъгъа гирмежек. Мен шону, къолумну да оьрге гётерип, сизин уьюгюз этме деп ант этген эдим. Шо топуракъгъа янгыз Япуннаны уланы Калип ва Нунну уланы Ясуа гирежек[+]. 31Сиз авлетлеригиз есирликге тюшежек дей эдигиз. Мен буса оланы шонда гелтирежекмен. Авлетлеригиз сиз гери ургъан топуракъны таныжакъ. 32Сизин айтсакъ, сюеклеригиз шо дангылда ташланып къалажакъ. 33Этген яман гюнагьларыгъыз саялы, биригиз къалмай барыгъыз да къырылып битгенче, авлетлеригиз дангылда къыркъ йылны узагъында туварчылар болуп туражакъ[+]. 34Къыркъ йыл – сиз Канъанны топурагъын тергеген къыркъ гюнню гьар гюнюне бирер йыл болагъан кюйде – гюнагьыгъыз саялы азап чегип туражакъсыз ва Магъа душманлыкъ этмек не экенни англажакъсыз». 35Шону Мен, Раббигиз, айта тураман. Магъа къаршы баш гётерген шо гюнагьлы халкъгъа Мен шо ишни этмей къоймажакъман. Шу дангылда олар къырылажакъ. Олар барысы да шунда оьлежек.

36Муса Канъанны тергеп чыкъма йиберип къайтгъанда буса, шо топуракъны сёгюп, халкъны шогъар къаршы бакъдыргъан, 37шо топуракъны гьакъында бош хабарлар сёйлеген адамлар Раббибизни алдында югъагъан аврув да къабунуп оьле. 38Канъанны тергеп чыгъып гелгенлерден янгыз Нунну уланы Ясуа ва Япуннаны уланы Калип сав къала[+].

39[•]Муса исрайыллылагъа болгъан бу ишлени хабарлагъанда, олар гьынкъгъа тюшюп йылай. 40Танг булан туруп, олар аркъаланы уьстлерине гётерилме башлай.

– Биз гьазирбиз, – дей олар. – Биз Раббибиз ваъда этген вилаятгъа баражакъбыз. Биз гюнагь иш этдик.

41Тек Муса булай дей:

– Сиз неге Раббибизни буйругъун бузасыз? Сиз уьстюн гелмежексиз. 42Бармагъыз, неге тюгюл Раббибиз сизин булан болмажакъ. Душманларыгъыз сизин янчажакъ, 43неге тюгюл шонда сизин амаликлилер ва канъанлылар къаршылажакъ. Сиз Раббибизге арт бердигиз, шо саялы Ол сизин булан болмажакъ. Сиз къылычдан оьлюп гетежексиз[+].

44Тек исрайыллылар аркъаланы уьстлерине минме тавакаллыкъ эте. Раббибизни разилешив[†] сандыгъы ва Муса буса къонушдан таймагъан кюйде тура[*]. 45Шо аркъаларда яшайгъан амаликлилер ва канъанлылар, тюшюп йиберип, исрайыллыланы янча ва тап Гьормагъа ерли ёлну узагъында оланы къувуп юрюй[+].

#### 15


Къурбанлыкълар булан байлавлу къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мен сизге ерлешип яшамакъ учун береген топуракъгъа гиргенде, 3Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, гьайван-малны яллатып къурбанлар (бютюнлей яллатып этилеген, ваъдагъа[†] гёре этилеген неде гёнгюллю кюйде этилеген ва байрам къурбанлар) этегенде,[+] 4шо заман къурбан этеген адам[†] Раббигизге тизив унгъа епаны он пайындан бир пайына майдан гинни[*] дёрт пайындан бир пайы къошулуп этилген экмеклени къурбанын[†] этсин. 5Бютюнлей яллатып неде къурбан этилеген гьар токълу булан чагъырдан гинни дёрт пайындан бир пайын къурбан этип тёгюгюз.

6Къой булан тизив унгъа епаны он пайындан эки пайына майдан гинни уьч пайындан бир пайы къошулуп этилген экмеклени къурбанын этигиз, 7чагъырдан гинни дёрт пайындан бир пайын къурбан этип тёгюгюз. Шо къурбанны Раббигиз ушатагъан кюйде арив ийис чыгъармакъ учун этигиз.

8Жагьил бугъаны Раббигизге бютюнлей яллатып, ваъдагъа гёре неде ярашывлукъгъа къурбан эте туруп,[+] 9бугъа булан бирче епаны он пайындан уьч пайына майдан гинни яртысы къошулуп этилген экмеклени къурбанын этигиз. 10Дагъы да гинни яртысыны чагъырын къурбан этип тёгюгюз. Шо яллатып этилеген къурбандыр, Раббигиз ушатагъан арив ийисдир[+]. 11Гьар жагьил бугъа, къой, токълу неде гидив булан шолай этме тюше. 12Гьар къурбанны этегенде, этилеген къурбанланы санавуна гёре шолай этигиз.

13Уьлкени гьар ватандашы, Раббигизге яллатып къурбан эте туруп, Ол ушатагъан ийис чыгъара туруп, гёрсетилген кюйде этсин. 14Эгер де арагъызда яшайгъан гелгинчи неде дагъы да ким буса да бирев Раббигизге яллатып къурбан этме, Ол ушатагъан ийис тюшюрме сюйсе, сизин йимик этсин. 15Къанунлар[†] сизин учун да, арагъызда яшайгъан ятлар учун да бир йимик болсун. Гележек наслулар учун даимги гёрсетив шулайдыр. Сиз де, ятлар да Раббигизге бир йимик абур этме герексиз:[+] 16туруш къайдалар ва къанунлар сизин учун да, арагъызда яшайгъан ятлар учун да бир йимик болсун».

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Мен элтеген топуракъгъа гелип, 19шонда тапгъаныгъызны ашайгъанда, бир пайын Магъа, Раббигизге, къурбан этигиз. 20Башлап тартылгъан ундан этилген чапелекни къурбан этигиз. Шо къурбанны иннырдан этилеген къурбан гьисапда этигиз. 21Раббигизге къурбанны башлап тартылгъан ундан гележекдеги бары да наслуларыгъызда этип туругъуз».


Билмей этилген гюнагьлар саялы этилеген къурбанлар

22«Эгер де сиз Раббигиз Мусагъа этген шо буйрукъланы[†] къайсын буса да бирисин билмей кютмей къойсагъыз,[+] 23Раббигиз сизге ондан таба не буюрса да – Раббигиз буйрукъ этген гюнден тутуп, шондан сонг да, гележек наслуларда, – 24эгер де сиз шону билмей этип къойсагъыз ва шону гьакъында бирев де билмей къалса, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрмек учун, сав жамият экмеклени тийишли къурбаны ва къурбан этип тёгюв булан жагьил бугъаны бютюнлей яллатып къурбан этсин. Гюнагь саялы эчкини де къурбан этсин[+]. 25Дин къуллукъчу[†] исрайыллыланы тазаласын,[†] шо заман олардан гечилежек. Неге тюгюл де, ону шо гюнагь иши билмей этилди ва олар оьзлер этген гюнагьы саялы яллайгъан ва тазалайгъан къурбан этди. 26Бютюн исрайыллы халкъдан ва олар булан бирче яшайгъан ят халкълардан[†] гечилежек, неге тюгюл бютюн халкъ билмей гюнагь иш этди.

27Эгер де бир адам билмей гюнагь иш этсе, ол гюнагьы саялы бир йыллыкъ эчкини къурбан этсин[+]. 28Дин къуллукъчу билмей гюнагь иш этип айыплы болгъан адамны Раббигизни алдында тазаласын. Тазалангъанда, ондан гечилежек. 29Исрайылны ватандашы буса да, гелгинчи буса да, бары да билмей гюнагь иш этгенлер учун сизин бир йимик къанунугъуз болсун[+].

30Тек ким биле туруп гюнагь иш этсе – уьлкени ватандашы буса да неде гелгинчи буса да – ол Раббигизни мысгъыллайгъан бола. Шолай адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилме герек[+]. 31Неге тюгюл де, ол Раббигизни каламын гери урду, Ону буйругъун бузду: шо адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилмесе, бирдокъда ярамай, ону жазалама тарыкъ».


Сонгугюн булан байлавлу къанунну бузгъан адамны оьлтюре

32Исрайыллылар дангылдагъы заман сонгугюн[†] агъач жыягъан адамны гёре[+]. 33Шо адам агъач жыягъанны гёргенлер ону Мусаны, Гьарунну[†] ва бары да халкъны янына гелтире. 34Шо адамны къаравул да салып сакълайлар, неге тюгюл огъар не этме гереклиги ачыкъ болмагъан[+]. 35Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бу адам оьлтюрюлме герек. Бары да халкъ ону къонушдан тышда ташгъа тутуп оьлтюрсюн[+]. 36Халкъ шо адамны къонушдан тышгъа чыгъара ва Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ону ташгъа тутуп оьлтюре.


Гийимлердеги чачакълар

37Раббибиз Мусагъа булай айта:

38– Исрайыллылагъа булай айт: «Гележекдеги бары да наслуларыгъызда гийимлеригизни эни булан чачакълар этигиз. Гьар чачакъда ачыкъ гёк тюслю йип болсун[+]. 39Шо чачакълагъа да къарап, сиз юрегигиз ва гёзлеригиз сюйгенин этип юрюмежексиз, Раббигизни бары да буйрукъларын эсде сакълап ва шоланы кютюп юрюжесиз. 40Шоллукъда сиз Мени бары да буйрукъларымны эсигизде сакълап, кютюп туражакъсыз ва Мени, сизин Аллагьыгъызны, алдында сыйлы[†] болажакъсыз[+]. 41Мен Раббигизмен, Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызман. Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман»[+].

#### 16


Корагь, Дасан ва Абирам Мусагъа къаршы баш гётере

1[•]Исгьарны уланы Корагь,[†] Кегьатны уланы Исгьар, Левини уланы Кегьат болгъан. Корагь ва раубимлилер – Алиапны уланлары Дасан ва Абирам, Палатны уланы Ун, тилбирчилик этип,[+] 2Мусагъа[†] къаршы баш гётере. Олар булан бирче эки юз элли исрайыллы[†] бола. Шо исрайыллылар халкъны абурлу адамларыны[†] арасында халкъны белгили башчылары болгъан. 3Олар, Мусагъа ва Гьарунгъа[†] къаршы жыйылып, булай дей:

– Сиз теренге тюшюп барасыз! Биз, мунда жыйылгъанлар, сыйлыбыз.[†] Раббибиз де бизин булан. Сиз неге оьзюгюзню Раббибизни бары да адамларындан оьр тутасыз[+]?

4Шо сёзлени эшитгенде, Муса тобукъларындан туруп токътай[+]. 5Ол Корагьгъа ва ону булан тилбирчилеге булай дей:

– Тангала эртен Раббибиз ким Оьзюнюки экенни, ким сыйлы экенни ва кимге Огъар ювукълашма ихтияр берилежекни гёрсетежек. Раббибиз кимни сайласа, шо адамгъа Огъар ювукълашма ихтияр берилежек[+]. 6Сен, Корагь ва сени булан тилбирчилер булай этигиз: яллатып арив ийис тюшюрмек учун, савутлар алыгъыз, 7шолагъа янып турагъан жыжымланы салыгъыз, шоланы уьстюне буса Раббибизни алдында арив ийис тюшюрмек учун, отланы салыгъыз. Раббибиз кимни сайласа, шо адам сыйлы болажакъ. Сиз, левилилер,[†] кёп теренге тюшюп барасыз![+]

8Муса Корагьгъа булай дей:

– Тынглагъыз, левилилер! 9Сиз Оьзюню чатырында ишлесин, халкъгъа белсенип къуллукъ этсин деп, Исрайылны Аллагьы, сизин исрайыллыланы арасындан айырып алып, Оьзюне ювукъ этди. Сизге шо азлыкъ этеми[+]? 10Ол Оьзюне сизин ва къардашларыгъыз левилилени ювукъ этди. Сиз буса сыйлы даража да алма къарайсыз. 11Сиз ва сизин булан тилбирчилер Раббибизге къаршы белсенгенсиз. Сиз Гьарунгъа тюгюл, Раббибизге хонтурланасыз![+]

12Муса Алиапны уланлары Дасанны ва Абирамны атларын тутуп чакъырыв эте. Тек олар булай дей:

– Биз гелмейбиз! 13Дангылда оьлтюрмек учун, сен бизин оьзюнде сют булан бал агъылагъан топуракъдан чыгъардынг. Гьали энни сен бизин уьстюбюзде гьакимлик де этме сюемисен[+]? 14Сен бизин оьзюнде сют булан бал агъылагъан топуракъгъа гелтирмединг, бизге авлакълар ва юзюмлюклер бермединг. Сен бу адамланы башын алдатма сюемисен? Биз гелмейбиз!

15Муса бек къазаплана ва Раббибизге:

– Олар этген къурбанланы къабул этме. Мен олардан гьатта эшек де алмагъанман ва оланы бирисине де яманлыкъ этмегенмен, – дей[+].

16Муса Корагьгъа булай дей:

– Сен де, сени булан тилбирчилер де тангала Раббибизни алдында токътарсыз: сен де, олар да ва Гьарун да. 17Гьаригиз оьзюгюзню савутугъузну алып гелигиз, ичине арив ийис тюшюрмек учун отлар да салып, шону Раббибизге гелтирерсиз – бары да эки юз элли болсун. Сен де, Гьарун да оьзюгюзню савутларыгъызны гелтирерсиз. 18Оланы, гьариси оьзюню савутун алып, ичине янып турагъан жыжымланы, шоланы уьстюне арив ийис тюшюрмек учун отланы да салып, Муса ва Гьарун булан бирче чатыргъа гиреген ерде эретуруп токътай. 19Корагь олагъа къаршы бары да тилбирчилени Ёлугъувну чатырына гиреген ерде жыйгъанда, бютюн халкъгъа Аллагьны макътавлугъу гёрюне. 20Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

21– Бу халкъны янындан тайыгъыз, Мен ону бир аз мюгьлетге дагъытайым[+].

22Тек Муса ва Гьарун, тобукъдан да туруп:

– Аллагьыбыз, гьар-бир къаркъараны ругьларыны Аллагьы! Бирев гюнагь иш этген деп, Сен бютюн халкъгъа къазапланамысан дагъы? – дей[+].


Раббибиз Корагьны, Дасанны ва Абирамны такъсырлай

23Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Халкъгъа Корагьны, Дасанны ва Абирамны чатырларындан ари тайсын деп айт.

25Муса, туруп, Дасанны ва Абирамны янына бара. Исрайылны тамазалары буса ону артындан юрюй. 26Муса халкъгъа:

– Бу намуссузланы чатырларындан ари тайыгъыз! Оланы мюлкюнден бир затгъа да тиймегиз, ёгъесе сиз оланы гюнагьлары саялы оьлежексиз, – деп бувара[+].

27Олар Корагьны, Дасанны ва Абирамны чатырларындан ари тая. Дасан ва Абирам чыгъып, оьзлени чатырларына гиреген ерде къатынлары, уланлары ва гиччи яшлары булан токътагъан болгъан.

28Муса булай дей:

– Бу затланы барысын да этмеге мени Раббибиз йибергенни, шоланы мен оьзюм сююп этмейгенни сиз шулай билежексиз: 29эгер олар гьамангъы оьлюм булан оьлсе ва оланы талигьи бары да адамланыкине ошаса, мени Раббибиз йибермеген болажакъ;[+] 30эгер де Раббибиз бир де этмегенин этип къойса, эгер оланы аякъ тюбюндеги ер ачылып йиберип, бары малы-мюлкю булан бирче ютуп, олар сав кююнде ахыратгъа[†] гёчсе, шо заман сиз бу адамлар Раббибизни гёрюп ярамагъанын англажакъсыз[+].

31Муса бу сёзлени айтып битгени де бир бола, оланы аякъ тюбюндеги ер ачылып къала. 32Ер ачылып, оланы ва оланы къардашларын-ювукъларын – Корагьны бары малы-мюлкю де булан бирче бары да халкъын ютуп къоя. 33Олар сав кююнде, оьзлени бары малы-мюлкю де булан бирче ахыратгъа гёче. Сонг ер янгыдан къошулуп къала ва олар халкъны арасындан болмагъандай ёкъ болуп къала[+]. 34Ер ютгъанланы айланасында токътагъан исрайыллылар, оланы акъырывларын эшитип:

– Ер бизин де ютма сюе! – деп къычыра туруп, къачып якъ-якъгъа чачыла.

35Раббибизден ялын чыгъып, яллатып арив ийис тюшюрюп турагъан эки юз элли адамны яллатып къоя[+]. 36Раббибиз Мусагъа булай айта:

37– Дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазаргъа буюр: яллап оьлгенлени сюеклирини арасындан савутланы жыйып, шоланы ичиндеги жыжымланы ташласын, неге тюгюл шолар сыйлы. 38Шолар яллап оьлген гюнагьлыланы савутлары. Арив ийис тюшюрмек учун къолланагъан алатны янчып, япалакъ этсин. Шолар булан къурбан этеген ерни[†] уьстюн япсын, неге тюгюл шоланы Раббибизге гелтирген эди ва шолар сыйлы болду. Шолар исрайыллылар учун да бир буварыв болсун.

39-40Раббибиз Мусадан таба оьзюне буюргъан кюйде, дин къуллукъчу Алиазар яллап оьлгенлер гелтирген багъыр савутланы жыйып ала. Шоланы къурбан этеген ерни уьстюн япмакъ учун уваталар. Исрайыллылагъа этилген буварыв шулай бола: Гьарунну наслусундан болса тюгюл, дагъы биревге де Раббибизни алдында яллатып арив ийис тюшюрме яратылмай. Ёгъесе, оланы къысматы Корагьныкине ва ону булан тилбирчиленикине ошажакъ[+].


Муса ва Гьарун халкъны янын тутуп сёйлей

41Артындагъы гюн бары да исрайыллылар Мусагъа ва Гьарунгъа хонтурланып тербей.

– Сиз Раббибизни халкъын дагъытдыгъыз, – дей олар. 42Тек адамлар, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы жыйылып, Ёлугъувну чатырына бурулгъанда, чатырны уьстюн булут яба ва Раббибизни макътавлугъу гёрюне. 43Муса ва Гьарун Ёлугъувну чатырына багъып геле. 44Раббибиз Мусагъа булай айта:

45– Къой шу халкъны. Мен оланы бир аз мюгьлетни ичинде оьлтюрейим.

Олар тобукъдан туруп токътайлар[+]. 46Муса Гьарунгъа булай дей:

– Савутну алып, ичине къурбан этеген ерден алынгъан янып турагъан жыжымланы ва яллатып арив ийис тюшюрмек учун отланы салып, адамланы тазаламакъ[†] учун алгъаса. Раббибиз къазаплана ва югъагъан аврув къабунма башлай[+].

47Гьарун оьзюне Муса айтгъан кюйде эте ва халкъны янына багъып алгъасай. Олагъа югъагъан аврув къабунгъан болгъан. Тек Гьарун, арив ийис тюшюрмек учун отланы да ягъып, халкъны тазалай. 48Ол оьлгенлени ва савланы арасында эретуруп токътай ва югъагъан аврувну къабунагъаны токътала[+]. 49Тек Корагь саялы оьлгенлени санамагъанда, югъагъан аврувдан он дёрт минг етти юз адам оьле. 50Гьарун Мусаны янына Ёлугъувну чатырыны алдына геле, неге тюгюл югъагъан аврувну къабунагъаны токътала.

#### 17


Гьарунну чечек ачгъан асатаягъы

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва халкъны башчыларындан он эки асатаякъ ал – оланы аталарыны гьар къавумундан бирерни. Гьарисини асатаягъына оьзюню атын яз, 3Левини асатаягъына буса Гьарунну[†] атын яз. Аталарыны къавумуну гьар башчысыны бирер асатаягъы болма тарыкъ. 4Шоланы Мен сени булан ёлугъагъан Ёлугъувну чатырындагъы шагьатнаманы сандыгъыны[†] алдына сал[+]. 5Мен кимни сайласам, ону асатаягъы баш чыгъаражакъ. Мен исрайыллыланы сизге бакъгъан якъдагъы токътавсуз хонтурланывуна ахыр салажакъман.

6Муса исрайыллылар булан сёйлеп къарай. Оланы башчылары Мусагъа он эки асатаякъ бере – аталарыны гьар къавумундан бирерни. Шоланы арасында Гьарунну асатаягъы да бола. 7Муса асатаякъланы Ёлугъувну чатырында Раббибизни алдына сала.

8Артындагъы гюн Муса Ёлугъувну чатырына гире. Ол Левини тухумуну атындан салынгъан Гьарунну асатаягъы баш чыгъаргъандан къайры, гьатта чечек ачгъанны ва шонда бадам бишгенни гёре[+]. 9Шо заман Муса, Раббибизни алдындагъы бары да асатаякъланы алып, исрайыллыланы алдына чыгъара. Олар, асатаякълагъа къарап, гьариси оьзюнюкин ала.

10Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунну асатаягъын къайтып шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал. Шо асатаякъ къайпанмайгъанлар булан байлавлу эсделик гьисапда сакъланып турсун. Исрайыллылар оьлмесин учун, бу иш оланы Магъа хонтурланагъанына ахыр салсын.

11Муса оьзюне тап Раббибиз буюргъан кюйде эте. 12Исрайыллылар Мусагъа булай дей:

– Биз оьле турабыз! Бизин ишибиз битди, бизин барыбызны да ишибиз битди! 13Ким гьатта Раббибизни чатырына ювукълашса, ол оьлежек. Биз барыбыз да оьлюп къаларбызмы экен?

#### 18


Дин къуллукъчуланы ва левилилени борчлары

1Раббибиз Гьарунгъа[†] булай айта:

– Эгер де сыйлы[†] ер мурдарланса, сен, сени уланларынг ва атангны уьюндегилер шогъар жаваплы болажакъсыз. Тек янгыз сен ва сени уланларынг сыйлылыкъ мурдарланса жаваплы болажакъсыз[+]. 2Атангны къавумундагъы левили къардашларынгны оьзюнгню янынга ал. Сен де, уланларынг да Ёлугъувну чатырыны алдында къуллукъ этегенде, олар янынгда да туруп, сагъа кёмек этсин[+]. 3Олар сагъа къуллукъ этсин ва чатырдагъы бары да борчланы кютсюн. Тек не сыйлы ерни савутларына, не къурбан этеген ерге[†] ювукълашмасын, ёгъесе олар да, сиз де оьлежексиз. 4Ёлугъувну чатырыны гьайын этмек учун, олар янынгда да туруп, тийишли ишни юрютсюн. Сизин булан дагъы бирев де болмасын.

5Мени исрайыллылагъа[†] къазапланывум чыкъмасын учун, сизге сыйлы ерни ва къурбан этеген ерни гьайын этмек тапшурулгъан[+]. 6Мен Оьзюм, исрайыллыланы арасындан левили къардашларыгъызны сайлап, сизге савгъат этдим. Ёлугъувну чатырында къуллукъ этсин учун, олар Раббигизге багъышлангъан. 7Тек къурбан этеген ер булан ва пердени[†] артындагъы затлар булан байлавлу бары да ишде дин къуллукъчуланы[†] борчларын кютме янгыз сагъа ва сени уланларынга яратыла. Дин къуллукъчулукъну Мен сизге савгъат этип беремен. Ким сыйлы ерге ювукълашса, шо оьлтюрюлме герек[+].


Дин къуллукъчулар ва левилилер учун этилеген къурбанлар

8Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

– Магъа деп этилеген бары да къурбанланы тергемекни Мен сагъа Оьзюм тапшурдум. Исрайыллылар Магъа деп этеген бары да сыйлы къурбанланы Мен сагъа ва сени уланларынга оьзюгюзге тиеген уьлюш ва гьамангъы пай гьисапда беремен[+]. 9Къурбанланы ялын тиймеген пайы сеники болажакъ. Магъа деп этилеген бары да сыйлы къурбанланы – экмеклени къурбаны[†] буса да, гюнагь неде борч саялы этилеген къурбан буса да – шо пайы сеники ва уланларынгныки болажакъ. 10Шону бир зор сыйлы аш гьисапда ашагъыз. Шо сыйлы ашны арагъыздан къайсы эргишиге де ашама яражакъ. Шо аш сагъа сыйлы зат болуп токътасын.

11Дагъы да исрайыллылар савгъат гьисапда гелтиреген силкивню бары да къурбанлары сеники болажакъ. Мен шону сагъа, уланларынга ва къызларынга сизин гьамангъы пайыгъыз гьисапда беремен. Сени уьюнгдегилерден гьар тазалангъан[†] адамгъа[†] шону ашама яражакъ[+].

12Мен сагъа тюшюмню биринчи емишлери гьисапда Магъа гелтирген тизив зайтун майны, янгы чагъырны ва будайны беремен[+]. 13Магъа топуракъдан гелтирилеген бары да башлапгъы емишлер сеники болажакъ. Сени уьюнгдегилерден гьар таза адамгъа шону ашама яражакъ[+].

14Исрайылда Магъа нюдюр этилип тапшурулгъан бары да зат сеникидир[+]. 15Уьягьлюдеги Магъа тапшурулгъан биринчи авлет неде гьайван-малны башлап къозлагъан баласы сеникидир. Тек башлап тувгъан гьар уланны ва таза тюгюл гьайван-малдан тувгъан гьар эркегин сатып ал[+]. 16Олагъа бир ай битгенде, сыйлы ерде токъташдырылгъан багьаны – йигирма гер авурлугъу булангъы гюмюшню беш шекелин берип сатып ал[+].

17Тек оьгюзлерден, къойлардан неде эчкилерден башлап тувгъанларын сатып алма, неге тюгюл олар сыйлыдыр. Къурбан этеген ерге оланы къанын[†] себеле ва Мен ушатагъан арив ийис чыкъсын учун, оланы майын яллатып къурбан эт[+]. 18Силкивню къурбаныны тёшю ва онг буту йимик, оланы эти сагъа тиежек[+]. 19Исрайыллылар Магъа гелтиреген бары да сыйлы къурбанланы Мен сагъа, сени уланларынга ва къызларынга сизин гьамангъы пайыгъыз гьисапда беремен. Шо Мени, сени ва сени наслунг арасында этилген гьеч бузулмас даимги разилешивюдюр.[†][+]

20Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

– Исрайыллыланы топурагъында сагъа тийген бир пай да, бир гесек де болмажакъ. Исрайыллыланы арасында сагъа тийген пай да, гесек де Менмендир[+].

21Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъу учун Мен левилилеге Исрайылда этилген бары да къурбанланы он пайындан бир пайын беремен[+]. 22Энниден сонг исрайыллылар Ёлугъувну чатырына ювукълашмасын, ёгъесе олар яман балагьгъа тарып оьлежек. 23Ёлугъувну чатырындагъы къуллукъну янгыз левилилер[†] кютсюн. Чатыр мурдарланып къалса, шогъар жаваплы болсун. Гележек наслулар учун бу даимги гёрсетив болажакъ. Исрайыллыланы арасында олагъа пай тиймежек. 24Шону орнуна Мен левилилеге исрайыллылар Магъа савгъат этип гелтиреген къурбанланы он пайындан бир пайын беремен. Шо саялы да Мен оланы гьакъында: «Исрайыллыланы арасында олагъа пай тиймежек», – деп айтдым.

25Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

26– Левилилер булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз исрайыллылар этеген къурбанны Мен сизге пай этип гёрсетген он пайындан бир пайын алагъанда, шону он пайындан бир пайын Магъа савгъат этип беригиз. 27Сиз этген къурбан иннырдан этилген будайны къурбаны неде юзюм сыгъагъан ерде сыгъылгъан юзюмню сувуну къурбаны гьисапда саналажакъ. 28Тап шо кюйде исрайыллылардан сизге тюшеген бары да къурбанланы он пайындан бир пайын Магъа савгъат гьисапда айырып салыгъыз. Шо он пайдан Магъа тиегенин дин къуллукъчу Гьарунгъа беригиз. 29Сизге тюшген бары затдан инг тизивюн ва сыйлысын Магъа савгъат этип беригиз».

30Левилилеге булай айт: «Сиз инг тизив пайны савгъат этип гелтиргенде, шо сизин иннырыгъыздан неде юзюм сыгъагъан еригизден алынгъан йимик саналажакъ. 31Сизге ва сизин уьюгюздегилеге къалгъанын не ерде сюйсегиз де ашама яражакъ. Шо Ёлугъувну чатырында кютеген сизин къуллугъугъуз учун этилеген савгъатдыр. 32Эгер сиз, шолай эте туруп, савгъатгъа инг тизив пайны берсегиз, оьзюгюзню балагьгъа тарытмажакъсыз. Шо заман сиз исрайыллыланы сыйлы къурбанларын мурдарламагъан болажакъсыз ва оьлмежексиз».

#### 19


Тазалайгъан сув

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Муна Мени Къанунумну[†] токъташдырыву: исрайыллылагъа[†] сени янынга жийрен тюслю тетиксиз хонажинни алып гелсин деп айт. Шо хонажинни бир тетиги де болмасын, о бир заманда да боюнсагъа егилмеген болсун[+]. 3Хонажинни дин къуллукъчу[†] Алиазаргъа беригиз. Сонг ону къонушдан тышгъа чыгъарып, Алиазар бар ерде союгъуз. 4Дин къуллукъчу Алиазар, бармагъына хонажинни къанын[†] алып, шону етти керен Ёлугъувну чатырыны ал ягъына себелесин[+]. 5Ол гёре туруп, хонажинни гёнюн, этин, къанын ва ичинден чыкъгъан насын яллатыгъыз[+]. 6Дин къуллукъчу къарагъай агъачны, иссопну[†] ва ачыкъ къызыл юнню алсын ва шоланы яллайгъан хонажинни уьстюне ташласын[+]. 7Шондан сонг дин къуллукъчу опурагъын жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме яражакъ, тек ахшам болгъунча таза[†] болмагъан кюйде къалып туражакъ[+]. 8Хонажинни яллатгъан адам[†] да опурагъын жувсун ва оьзю де жувунсун. Ол да ахшам болгъунча таза болмагъан кюйде къалып туражакъ.

9Ким таза буса, хонажинни кюлюн жыйып, къонушдан тышгъа чыгъарып, таза ерге салсын. Исрайылны халкъы шо кюлню тазалайгъан сув учун сакъласын. Шо тазаланмакъ учун этилеген къурбандыр[+]. 10Хонажинни кюлюн жыйгъан адам да опурагъын жувсун. Ол да ахшам болгъунча таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. Шо токъташдырывну исрайыллылар да, олар булан яшайгъан ятлар да гьар даим кютме герек болажакъ[+]. 11Ким оьлюге тийсе, етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 12Ол уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюн сув булан тазаласын. Сонг ол таза болажакъ. Эгер ол уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюн тазаламаса, таза болмагъан кюйде къалып туражакъ[+]. 13Оьлген адамны сюегине тийген гьар ким тазаланмаса, Раббигизни Сыйлы чатырын[†] мурдарлайгъан бола. Шолай адам Исрайылдан къуваланып чыгъарылма тарыкъ. Эгер де огъар тазалайгъан сув себилмеген буса, ол таза болмажакъ. Ону таза тюгюллюгю оьзюню уьстюнде къала[+]. 14Муна къанун. Эгер бирев чатырда оьлюп къалса, чатыргъа гиреген гьар ким ва шону ичиндеги гьар ким етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 15Къапгъачы толу кюйде ябылмай къалгъан гьар савут да нас болажакъ[+].

16Авлакъда къылыч урулуп оьлтюрюлген адамгъа тийген гьар ким ва оьзюню оьлюмю булан оьлген адамны сюегине неде къабургъа тийген гьар ким етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 17Нас болгъан адам тазалансын учун, яллатып этилген къурбанны кюлюн савутгъа салыгъыз ва шону уьстюне булакъ сувдан тёгюгюз. Шону нас болгъан адам учун гьазирлеп къоюгъуз. 18Ким таза буса, иссопну алып, шону сувгъа чомуп, чатыргъа, шондагъы бары да алатлагъа, адамлагъа ва оьлген адамны сюегине, къабургъа, оьлтюрюлген ва оьзюню оьлюмю булан оьлгенни сюегине тийген адамгъа себелесин[+]. 19Ким таза буса, нас болгъан адамны уьчюнчю ва еттинчи гюн уьстюне сув себелесин. Шолай этип, ол шо адамны еттинчи гюнге тазалажакъ. Ким тазалангъан буса, опурагъын жувсун, оьзю де жувунсун. Шо гюн ахшам ол таза болажакъ[+]. 20Эгер нас болгъан адам тазаланмаса, Раббигизни сыйлы[†] ерин мурдарлагъаны саялы, ол халкъны арасындан къуваланма тарыкъ. Эгер де огъар тазалайгъан сув себилмеген буса, ол таза болмажакъ[+]. 21Олар шо токъташдырывну гьар даим де кютюп турма тарыкъ.

Тазалайгъан сувну себелейген адам да опурагъын жувсун. Тазалайгъан сувгъа тийген гьар ким ахшам болгъунча нас кюйде къалып туражакъ. 22Нас болгъан адам тийген бары зат да нас болажакъ. Шо затлагъа тийген гьар ким де ахшам болгъунча нас болгъан кюйде къалып туражакъ.

#### 20


Ярдан чыкъгъан сув


(Чыгъ 17:1-7)

1Йылны биринчи айында Исрайылны[†] халкъы, Цин дангылгъа гелип, Къадишде токътай. Марьям шонда оьле ва гёмюле[+]. 2Шонда адамлагъа[†] ичме сув болмагъан, шо саялы олар Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] къаршы иш гёрме къарай[+]. 3Олар, Мусаны айыплай туруп, булай айтып тербей:

– Раббибизни алдында оьлген къардашларыбыз булан бирче биз де оьлген болгъай эдик![+] 4Неге сиз Раббибизни халкъын бу дангылгъа гелтирдигиз? Шунда биз де, бизин гьайван-малыбыз да оьлсюн деп гелтирдигизми? 5Неге сиз, бизин Мисриден чыгъарып, шу бузукъ ерге гелтирдигиз? Мунда не будай, не инжир, не юзюм, не нар оьсмей. Мунда чы ичме сув сама да ёкъ!

6Муса ва Гьарун халкъны янындан Ёлугъувну чатырына гиреген ерге багъып бара. Олар тобукъдан туруп токътай ва олагъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+]. 7Раббибиз Мусагъа булай айта:

8– Асатаягъынгны да алып, агъанг Гьарун да булан бирче халкъны жый. Олар гёре туруп, яргъа сёйлеп айт, о оьзюню сувун агъыздырып къояжакъ. Адамлар ва оланы гьайван-малы сувсабын басылтсын учун, сен олагъа ярдан сув берерсен.

9Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Муса Ону алдындагъы оьзюню асатаягъын ала. 10Ол Гьарун булан бирче ярны алдында халкъны жыя. Муса олагъа:

– Гьей питнечилер, тынглагъыз! Биз сизге шу ярдан сув берме герекбизми дагъы? – дей[+].

11Муса, къолун гётерип, асатаягъы булан яргъа эки керен ура. Шондан ташып сув агъып йибере. Адамлар ва гьайван-мал ичип сувдан тоя. 12Тек Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Исрайыллылагъа Мени сыйлылыгъымны[†] исбатлама сизин иманыгъыз азлыкъ этди. Шо саялы сиз бу халкъны Мен оьзлеге береген топуракъгъа гелтирмежексиз[+].

13Исрайыллылар Раббигиз булан эришип тербей, Ол да Марибаны сувларыны ягъасында халкъгъа Оьзюню сыйлылыгъын гёрсете.


Адумлулар исрайыллыланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймай

14Муса Къадишден Адумну[†] пачасына чавушларын булай айтып йибере:

– Сени агъанг сёйлей тураман: сен бизин уьстюбюзге тюшген бары да къыйынлыкъланы билесен[+]. 15Бизин ата-бабаларыбыз Мисриге гелген эди ва биз шонда кёп йыллар яшап турдукъ. Мисрилилер бизге ва ата-бабаларыбызгъа нечакъы да яман янашды[+]. 16Тек биз Раббибизни атын тутуп чакъырыв этгенде, Ол бизин эшитди, Малайигин йиберип, бизин Мисриден чыгъарды.

Муна, гьали биз Къадишдебиз, сени топурагъынгны ягъасындагъы шагьардабыз[+]. 17Тилеймен, бизин уьлкенгден таба оьтюп чыкъма къой. Биз авлакълардан, юзюмлюклерден таба юрюмежекбиз, къуюлардан сув да ичмежекбиз. Биз шагьра ёл булан юрюжекбиз. Сени топурагъынгдан оьтюп къалгъанча, не онггъа, не солгъа бурулмажакъбыз[+].

18Тек Адум:

– Сизге мундан оьтме ярамай. Эгер сиз тынгламасагъыз, биз, къылыч да тутуп, сизге къаршы чыгъажакъбыз, – деп жавап бере.

19Исрайыллылар булай дей:

– Биз аслу ёл булан юрюжекбиз. Эгер биз неде бизин гьайван-малыбыз къуюларыгъыздан сув ичсек, шону гьагъын тёлежекбиз. Биз яяв оьтюп чыкъма сюебиз, бизге дагъы гьеч зат тарыкъ тюгюл[+].

20Олар:

– Сизге мундан оьтме ярамай, – деп жавап бере.

Адум уллу ва гючлю асгери булан исрайыллылагъа къаршы чыгъа. 21Адум оланы оьзюню топурагъындан оьтюп чыкъма къоймай. Исрайыллылар айланч ёлдан таба оьтюп чыгъа. 22Исрайылны халкъы, Къадишден ёл чыгъып, Гьур деген тавгъа геле[+].


Гьарунну оьлюмю

23Адумну дазусундагъы Гьур тавну ягъында Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

24– Гьарун, парахат болуп, ата-бабаларыны янына гёчежек. Ол исрайыллылагъа Мен береген топуракъгъа гирмежек. Неге тюгюл, сиз экевюгюз де Марибаны сувларыны ягъасында Мени буйругъума тынгламадыгъыз[+]. 25Гьарунну ва ону уланы Алиазарны чакъырып, оланы оьзюнг булан Гьур тавгъа ал. 26Гьарунну уьстюндеги опуракъларын да чечип, шоланы уланы Алиазаргъа гийдир. Неге тюгюл, Гьарун, парахат болуп, ата-бабаларыны янына гёчежек. Ол шонда оьлежек[+].

27Муса Раббибиз буюргъан кюйде эте: халкъ гёре туруп, олар Гьур тавгъа гётериле. 28Муса, Гьарунну уьстюндеги опуракъларын да чечип, шоланы уланы Алиазаргъа гийдире. Гьарун шонда тавну башында оьле. Муса ва Алиазар тавдан тюше[+]. 29Гьарун оьлгенни англагъанда, исрайыллылар огъар отуз гюн яс эте[+].

#### 21


Аратны дагъытыв

1Негепде ерлешген Аратны канъанлы[†] пачасы исрайыллылар[†] Атаримден оьтеген ёлдан гелегенни эшите. Ол исрайыллылагъа чапгъын эте ва оланы бирлерин есир этип ала[+]. 2Шо заман исрайыллылар Раббибизге булай ваъда[†] эте:

– Эгер Сен бу халкъны къолубузгъа берсенг, биз ону шагьарларын бютюнлей дагъытажакъ эдик[+].

3Раббибиз исрайыллыланы ялбарывун эшите ва канъанлыланы оланы ихтиярына бере. Олар канъанлыланы ва оланы шагьарларын бютюнлей дагъыта. Шоллукъда шо ерге Гьорма[*] деп ат тагъыла.


Ез йылан

4Адумну[†] айланып оьтмек учун, олар Гьур тавдан Къызыл денгизге элтеген ёлгъа тюше. Тек ёлда халкъ гёнгюлсюз бола. 5Адамлар[†] Аллагьгъа ва Мусагъа[†] булай хонтурлана:

– Сиз неге бизин Мисриден чыгъардыгъыз? Биз дангылда оьлсюн деп чыгъардыгъызмы? Аш ёкъ! Сув ёкъ! Бу къутсуз ашгъа буса къусугъубуз геле![+]

6Шо заман Раббибиз олагъа агъулу йыланланы йибере. Олар исрайыллыланы тиге ва оланы кёплери оьле. 7Адамлар, Мусаны янына гелип, булай дей:

– Раббибизге ва сагъа хонтурланып, биз гюнагь иш этдик. Дуа эт, Раббибиз бизин йыланлардан къутгъарсын.

Муса халкъ учун дуа эте. 8Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Йылан этип, шону къурукъгъа бегет: оьзюн йылан тикген гьар ким шогъар къараса, ол сав къалажакъ.

9Муса, езден йылан да этип, шону къурукъгъа бегете. Эгер биревню йылан тикгенде, ол ез йылангъа къараса, сав къала болгъан[+].


Муапгъа элтеген ёл

10Исрайыллылар ёлун узата ва Убут деген ерге гелип токътай[+]. 11Олар Убутдан чыгъа ва Муапны[†] къаршысындагъы Аййа-Абарим деген дангылда гюнтувушгъа багъып токътай[+]. 12Шондан олар дагъы да ариге багъып юрюй ва Зарат деген къолгъа гелип токътай[+]. 13Заратдан олар дагъы да ариге багъып юрюй ва Арнун деген оьзенни ари ягъындагъы амурлуланы дазуларындан узатылагъан дангылгъа гелип токътай. (Арнун – Муапны, Муапны ва амурлуланы арасындагъы дазусу.)[+] 14Шо саялы «Раббибизни давларыны китабында»[*] булай деп эсгериле: «Супадагъы Вагьип ва Арнунну бутакълары, 15Ар деген ерге узатылагъан ва Муапны дазуларыны бою булан ерлешген къакъаланы бетлери»[+].

16Дангылдан олар Бер[*] деген къуюгъа багъып ёлун узата. Шо ерде Раббибиз Мусагъа булай айтгъан болгъан:

– Адамланы жый, Мен олагъа сув берейим.

17Шо заман исрайыллылар шу сарынны айтгъан:

«Къую, тол!
Ону гьакъында йырлагъыз,
18Шо къуюну башчылар къазгъан,
халкъны абурлу адамлары
асатаякълары булан къазгъан».

Олар дангылдан Маттанагъа, 19Маттанадан Нагьлиилге, Нагьлиилден Бамутгъа, 20Бамутдан буса дангылны уьстюнден Пасганы бийиклиги гёрюнеген Муап къолгъа гете.


Сигьундан уьст чыгъыв


(Такр 2:24-37)

21[•]Исрайыллылар чавушлардан таба амурлуланы пачасы Сигьунгъа булай айтып йибере:

22– Бизге уьлкенгден оьтюп чыкъма ихтияр бер. Биз не авлакълагъа, не юзюмлюклеге бурулмажакъбыз, къуюлардан сув да ичмежекбиз. Сени топурагъынгдан оьтюп къалгъанча, биз шагьра ёл булан юрюп туражакъбыз[+].

23Тек Сигьун исрайыллылагъа оьзюню топурагъындан оьтюп чыкъма ихтияр бермей. Ол, асгерин жыйып, исрайыллыланы алдына чыкъмакъ учун, дангылгъа геле. Ягьас деген ерге гелип, ол исрайыллылар булан ябуша. 24Тек исрайыллылар Сигьунну къылыч уруп оьлтюре ва Арнун оьзенден тутуп Яббукъ оьзенге, аммунлулагъа ерли, ону топурагъын елей. Неге тюгюл, аммунлуланы дазусу бек болгъан[+]. 25Исрайыллылар амурлуланы бары да шагьарларын, Гьашбунну ва ону айланасындагъы юртланы да къошуп, елеп олтура. 26Гьашбун амурлуланы пачасы Сигьунну тахшагьары болгъан. Ол Муапны алдагъы пачасы булан дав юрютген ва тап Арнунгъа ерли ону бары топурагъын чыгъарып алгъан.

27Шо саялы йырчылар булай йырлай:

«Гьашбунгъа барыгъыз, шо янгыдан къурулсун;
Сигьунну шагьары кюлден гётерилсин!

28Гьашбунда от лавуллап яна,
Сигьунну шагьарында оьртен яллай.
Оьртен Арнунну бийикликлерини[†] еслерин,
Ар-Муапны ютду.
29Адаршай сагъа, Муап!
Ёкъ болдунг сен, Камушну[*] халкъы!
Ол уланларын къачма борчлу этди,
къызларын амурлуланы пачасы
Сигьунну къаравашлары этди[+].

30Биз оланы окълар уруп йыкъдыкъ,
Гьашбундан тутуп Дибунгъа ерли бары халкъ къырылды.
Сени наслунгну урлугъу уьшюдю.
Медебагъа ерли узатылагъан
Нупагьны дагъытдыкъ биз»[+].

31Исрайыллылар амурлуланы топурагъында шолай ерлеше. 32Муса Язерге тынчыланы йибере. Исрайыллылар шону айланасындагъы юртланы елей, шолардан амурлуланы къувалай[+].


Угдан уьст чыгъыв


(Такр 3:1-11)

33Сонг исрайыллылар, бурулуп, ёл булан Башангъа гётериле. Башанны пачасы Уг, Идраи деген шагьарны къырыйында исрайыллылар булан ябушмакъ учун, бары асгери булан оланы алдына чыгъа. 34Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Угдан къоркъма, неге тюгюл Мен ону бары асгери ва топурагъы да булан бирче сени къолунга бердим. Амурлуланы Гьашбунда гьакимлик этген пачасы Сигьунгъа этгенингни огъар да эт[+].

35Исрайыллылар Угну, ону уланларын, бары асгерин, бирин де сав къоймайлы, оьлтюре ва ону топурагъын елей.

#### 22


Балакъ Балаамны чакъыра

1Исрайыллылар[†] Муапны[†] тюзлюклерине багъып тербене ва Урдунну[†] къырыйында, Еригьонну къаршысында токътай.

2Сиппурну уланы Балакъ исрайыллылар амурлулагъа этген бары ишни гёрюп тура[+]. 3Муаплылар исрайыллылардан бек къоркъа, неге тюгюл олар оьтесиз кёп болгъан. Олар исрайыллылардан оьтесиз бек къоркъа.

4Муаплылар Мидьянны[†] тамазаларына:

– Авлакъдагъы оьгюз отну нечик ашап битдире буса, бу халкъ да айланабыздагъы бары затны ашап битдирежек, – дей.

Шо вакътилерде Муапны пачасы болгъан Балакъ 5Баурну уланы Балаамны[†] артындан Фиратдагъы Патургъа, ону ана топурагъына, чавушларын йибере. Балакъ булай дей:

– Мисриден бир халкъ чыгъып, ер юзюн толтуруп къойду ва мени янымда ерлешди[+]. 6Гел, мени тилевюме гёре шо халкъгъа налат бер, неге тюгюл шо халкъ гючлю, мени огъар гючюм чатмай. Балики, шо заман мен оланы янчып ва уьлкемден къувалап боларман. Мен билемен, сен кимни шабагьатласанг – олар шабагьатлана, кимге налат берсенг – налатлана.

7Муапны ва Мидьянны тамазалары, халмажчылыкъ учун тёлеме гьакъ да алып, ёл чыгъа. Балаамны янына гелип, тамазалар огъар Балакъ айтгъан бары сёзню етишдире.

8– Мунда гече къалыгъыз, – дей Балаам олагъа, – мен сизге Раббибиз магъа берген жавапны айтарман.

Муаплыланы тамазалары ону янында къала. 9Раббибиз, Балаамны янына гелип:

– Сени уьюнгдеги бу адамлар[†] кимлердир? – деп сорай.

10Балаам Раббибизге булай жавап бере:

– Муапны пачасы, Сиппурну уланы Балакъ магъа: 11«Мисриден бир халкъ чыгъып, ер юзюн толтуруп къойду. Гелип, шо халкъгъа налат бер. Балики, шо заман мен олар булан ябушуп ва къувалап боларман», – деп айтып йиберген.

12Раббибиз Балаамгъа булай айта:

– Барма олар булан. Шо халкъны налатлама, неге тюгюл шо халкъ шабагьатлыдыр.

13Балаам, артындагъы гюн эртен туруп, Балакъ йиберип гелген тамазалагъа:

– Оьзюгюзню уьлкегизге къайтыгъыз. Раббибиз магъа сизин булан бармакъны гери урду, – дей.

14Муаплыланы тамазалары, Балакъны янына къайтып:

– Балаам бизин булан гелмекни гери урду, – дей.

15Балакъ оьзге тамазаланы йибере. Биринчилеринден эсе оланы санаву кёп ва абуру артыкъ бола. 16Олар, Балаамны янына гелип, булай дей:

– Сиппурну уланы Балакъ: «Мени яныма гелмекни гери урма. 17Мен сени чомарт кюйде савгъатлажакъман ва сен айтгъан бары затны этежекмен. Гелип, мен саялы шо халкъгъа налат бер», – дей.

18Тек Балаам Балакъны тамазаларына булай жавап къайтара:

– Балакъ гьатта ичи гюмюшден, алтындан тыгъылып толгъан къаласын бережек эди буса да, мени Аллагьымны, Раббимни буйругъуна къаршы бир зат да этип болмажакъ эдим[+]. 19Буса да, алда гелгенлери йимик, сиз де мунда гече къалыгъыз. Мен буса, Раббибиз дагъы да не айтар экен, билип къарайым.

20Шо гече Раббибиз, Балаамны янына гелип, булай айта:

– Бу адамлар сени чакъырып гелген сонг, туруп, олар булан бар. Тек янгыз Мен сагъа айтгъанны этерсен.


Балаамны тиши эшеги

21Балаам, эртен туруп, тиши эшегин де ерлеп, Муапны тамазалары булан ёл чыгъа. 22Тек Балаам ёл чыкъгъанда, Раббибиз къазаплана. Огъар пуршав этмек учун, Раббибизни Малайиги ёлгъа чыгъып токътай. Балаам эшегине де минип бара. Ону булан эки къуллукъчусу да бола. 23Эшек къолунда сувурулгъан къылычы да булан ёлда токътагъан Раббибизни Малайигин гёргенде, ёлдан авлакъгъа бурула. Эшегин къайтып ёлгъа салмакъ учун, Балаам ону токъалап тербей.

24Шо заман Раббибизни Малайиги эки юзюмлюкню арасы булан оьтеген тар сокъмакъгъа гелип токътай. Сокъмакъны эки де ягъасында таш барулар бола. 25Раббибизни Малайигин гёрюп, эшек баругъа багъып къысылма башлай ва Балаамны аягъын баругъа багъып къысып къоя. Ол янгыдан эшегин токъалама гирише.

26Шо заман Раббибизни Малайиги, алгъа чыгъып, не онггъа, не солгъа бурулуп болмайгъан тар ерде токътай. 27Раббибизни Малайигин гёрюп, эшек Балаамны тюбюндеги кюйде ятып къала. Ол буса, къазапланып, эшекни таякъ булан токъалап тербей. 28Шо заман Раббибиз Балаамгъа эшекни булай сёйлете:

– Арт-артындан мени уьч керен тюер йимик, сагъа не этгенмен?

29Балаам эшегине:

– Сен мени мысгъыллап турдунг! Къолумда къылыч болгъан буса, мен сени шу ерде оьлтюрежек эдим, – деп жавап къайтара.

30Эшек Балаамгъа:

– Мен сени эшегинг тюгюлменми дагъы? Бугюн болгъунча сен магъа минип айланып турмадынгмы дагъы? Сени мысгъыллайгъан хасиятым бармы эди дагъы? – дей.

– Ёкъ эди, – дей Балаам.

31Шо заман Раббибиз Балаамгъа гёзлерин ача ва ол ёлда къылычын да сувуруп токътагъан Раббибизни Малайигин гёре. Балаам, бетин ерге де къаплап, эниш тюшюп баш ие. 32Раббибизни Малайиги огъар булай айта:

– Сен неге эшегингни арт-артындан уьч керен токъаладынг? Мен мунда сагъа пуршав этмек учун чыкъгъанман, неге тюгюл мен сен тюшген ёлгъа рази тюгюлмен. 33Эшегинг Мени гёре эди ва Менден уьч керен бурулду. Эгер эшек бурулмагъан эди буса, огъар языгъым чыгъажакъ эди, сени буса Мен оьлтюрежек эдим.

34Балаам Раббибизни Малайигине:

– Мен гюнагь иш этдим. Сен мени ёлумну къыркъгъанынгны билмедим. Гьали буса, Сен сюймеген сонг, мен къайтып гетейим, – дей.

35Раббибизни Малайиги Балаамгъа булай айта:

– Бу адамлар булан бар. Тек олагъа янгыз Мен айтгъанны сёйлерсен.

Балаам Балакъны тамазалары булан ёл чыгъа. 36Балаам гелегенни эшитип, Балакъ ону Арнунну дазусундагъы, оьзюню топурагъыны ягъасындагъы, Муапны шагьарына къаршыламакъ учун геле[+]. 37Балакъ Балаамгъа:

– Мен сени чакъырсын деп йиберген эдим чи. Неге яныма гелмей эдинг? Мен сагъа савгъат берип болмайманмы дагъы? – дей.

38– Муна, гелдим янынга, – деп жавап бере Балаам. – Тек мени бир зат айтма сама да гючюм ёкъ. Мен янгыз Раббибиз буюргъанны айтма тарыкъман.

39Балаам Балакъ булан Карьят-Гьасут деген шагьаргъа бара. 40Балакъ оьгюзлени, къойланы къурбан эте ва этни бир пайын Балаамгъа ва ону булангъы тамазалагъа берип йибере.


Балаамны биринчи сёйлевю

41Артындагъы гюн эртен Балакъ оьзю булан Балаамны Бамут-Баалгъа[†][*] алып бара. Балаам шондан халкъны бир пайын гёре.

#### 23

1Балаам[†] Балакъгъа:

– Магъа шу ерде етти къурбан этеген ер[†] къур ва етти бугъа ва етти къой гьазирле, – дей[+].

2Балакъ Балаам айтгъан кюйде эте. Олар экевю де къурбан этеген ерлени гьарисинде бирер бугъаны ва бирер къойну къурбан эте. 3Балаам Балакъгъа булай дей:

– Шу ерде, оьзюнгню бютюнлей яллатып этген къурбанларынгны къырыйында токъта, мен буса бир янгъа тайып турайым. Балики, мени булан ёлукъмакъ учун, Раббибиз гелер. Ол магъа нени ачыкъ этсе, шо гьакъда мен сагъа хабарлажакъман.

Балаам такъыракъ бийикликге гете.

4Раббибиз ону булан ёлугъа. Балаам:

– Мен етти къурбан этеген ер гьазирледим. Шоланы гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан этдим, – дей.

5Раббибиз Балаамгъа не айтма тарыкъны уьйрете ва:

– Балакъны янына къайт ва огъар Мен сагъа айтгъан затны етишдир, – деп буюра.

6Ол Балакъны янына етише. Шо вакътиде Балакъ Муапны[†] бары да башчылары да булан бирче оьзлени бютюнлей яллатып этген къурбанларыны янында эретуруп токътагъан болгъан. 7Балаам гележекде болажакъ ишлени билдирме башлай:

– Муапны пачасы Балакъ мени
Арамдан – гюнтувушдагъы тавлардан
гелтирди ва булай деди:
«Гел, Якъубгъа[†] налат бер;
гел, Исрайылны[†] дагъытып къой».
8Раббибиз оьзлеге налат бермегенлеге
мен нечик налат берейим?
Раббибиз яманлыкъ этмегенлеге
мен нечик яманлыкъ этейим[+]?
9Мен олагъа ярланы
бийикликлерине[†] минип къарагъанман,
олагъа тёбелеге минип тигилгенмен.
Айрыча яшайгъан халкъны гёремен.
Шо халкъ оьзюн оьзге халкълагъа ошатмай[+].
10Якъубну наслуларын санап болар ерде иш ёкъ,
Исрайылны дёртден бир пайын
да санап болар ерде иш ёкъ,
оланы санаву топуракъдагъы чанг
бюртюклер чакъы бар!
Мен муъмин кююмде оьлюп къалайым чы.
Мени наслум да бу халкъгъа ошап къалсын дагъы![+]

11Балакъ Балаамгъа:

– Сен магъа этгенинг недир? Мен сени душманларыма налат берме чакъыргъан эдим, сен буса оланы шабагьатлайсан! – дей.

12Ол:

– Мен магъа Раббибиз айтгъанны сёйлеме герек тюгюлменми дагъы? – деп жавап къайтара.


Балаамны экинчи сёйлевю

13Шо заман Балакъ Балаамгъа булай дей:

– Юрю, башгъа ерге барайыкъ. Сен оланы шондан таба гёрме болажакъсан. Сен шондан таба оланы барын да тюгюл, янгыз бирлерин гёрежексен. Олагъа шондан таба сама налат бер.

14Балакъ Балаамны Пасганы бийиклигиндеги Супимге элте. Ол шонда етти къурбан этеген ер къура, гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан эте. 15Балаам Балакъгъа:

– Мен Раббибиз булан ёлукъгъанча, шу ерде, оьзюнгню бютюнлей яллатып этген къурбанларынгны янында токътап тур, – дей.

16Раббибиз Балаам булан ёлугъа, огъар не айтма тарыкъны уьйрете ва:

– Балакъны янына къайтып, огъар Мен айтгъанны етишдир, – деп буюра.

17Ол Балакъны янына бара. Шо вакътиде Балакъ Муапны бары да башчылары да булан бирче оьзлени бютюнлей яллатып этген къурбанларыны янында эретуруп токътагъан болгъан. Балакъ огъар:

– Раббигиз не айтды? – деп сорай.

18Шо заман Балаам гележекде болагъан ишлени билдирме башлай:

– Сиппурну уланы Балакъ, оьзюнгню елеп,
магъа тынгла, къулакъ ас.
19Ялгъан айтма Раббибиз инсан тюгюл,
Ол пикрусун да алышдырмай.
Ол бир затны айтып, этмей къояжакъмы?
Ваъда[†] да этип, кютмей къояжакъмы[+]?
20Ол магъа шабагьатла деп буюрду.
Шабагьатлайгъан Олдур – мен алышдырып болмайман.

21Якъубда гюнагь гёрюнмей,
Исрайылда языкълыкъ эс этилмей.
Оьзлер Пачасы деп билдирген Раббибиз,
оланы Аллагьы, олар булан бирче.
22Раббибиз оланы Мисриден чыгъарды.
Раббибизде къыр бугъадагъы гюч бар[+].
23Якъубгъа къаршы сигьручулукъ ёкъ,
Исрайылгъа къаршы халмажчылыкъ ёкъ.
Гьали Якъубну ва Исрайылны гьакъында:
«Муна Раббибизни этгени!» – деп айтып тербежек[+].
24Халкъ тиши арсландай гётерилежек,
эркек арсландай хозгъалажакъ!
Ол тутгъанларын ашап битмейли,
къанын[†] ичип тоймайлы, рагьатланмажакъ[+].

25Шо заман Балакъ Балаамгъа:

– Олагъа налат берме ва оланы шабагьатлама!

26Балаам:

– Мен сагъа Раббигиз магъа айтгъан бары затны этме герегимни айтмадыммы дагъы? – деп жавап къайтара.


Балаамны уьчюнчю сёйлевю

27Шо заман Балакъ Балаамгъа:

– Юрю, мен сени башгъа ерге элтейим. Балики, Раббигиз сен олагъа шондан таба налат бергенни сюер, – дей.

28Балакъ Балаамны дангылгъа бакъгъан Паурну башына элте. 29Балаам Балакъгъа:

– Магъа бу ерде етти къурбан этеген ер де къуруп, етти бугъа ва етти къой гьазирле, – дей.

30Балакъ Балаам айтгъан кюйде эте. Ол къурбан этеген ерлени гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан эте.

#### 24

1Балаам[†] Раббибиз Исрайылны[†] шабагьатлама сюегенни гёргенде, ол, алда йимик, муъжизатлар излеме бармай, юзюн дангылгъа багъып бакъдыра. 2Балаам къарап исрайыллыланы къавумлагъа гёре токътагъанын гёргенде, Аллагьны Ругьун сезе[+]. 3Ол гележекде болажакъ булай ишлени билдире:

– Баурну уланы Балаам гележекде болажакъ
ишлени билдире тура. Гёзлери яхшы гёреген пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
4Раббибизни каламын эшитеген пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
Оьзюне Къудратланы Еси Раббибиз
гьайран гёрюнюш гёрсетеген,
йыгъылса да, гёзлери
ачылгъан кюйде къалагъан пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура:
5Огь, не тизивдюр дагъы, Якъуб,[†] чатырларынг,
сени турагъан ерлеринг, Исрайыл!
6Шолар хурма тереклени узатылгъан орманлыгъыдай,
оьзен ягъадагъы бавлардай,
Раббибиз орнатгъан алоэ[*] тереклердей,
сув ягъадагъы къарагъайлардай.
7Шоланы бутакъларындан сув тама,
шолар аявсуздан емиш берип тура.

Оланы пачасы Агагдан уллу болажакъ,
пачалыгъы оьр болажакъ.

8Раббибиз оланы Мисриден чыгъарды,
оларда къыр бугъаны къуваты бар.
Олар душман халкъланы юта,
оланы сюеклерин увата,
оланы окъ уруп йыгъа[+].
9Олар эркек арсландай, сюйкеле, ята,
тиши арсландай – оланы ким тургъузуп болажакъ?

Сизин шабагьатлайгъанлар оьзлер шабагьатлансын дагъы,
сизин налатлайгъанлар буса оьзлер налатлансын дагъы![+]

10Балакъ Балаамгъа къазаплана. Балакъ, къолларын да силлеп, огъар булай дей:

– Мен сени душманларыма налат берсин деп чакъыргъан эдим. Сен буса оланы арт-артындан уьч керен шабагьатладынг![+] 11Тас бол шундан! Уьюнге бар! Мен сени аявсуздан савгъатлама ваъда[†] этген эдим, тек Раббинг сени савгъатдан магьрюм этди.


Балаамны ахырынчы сёйлевлери

12Балаам Балакъгъа булай жавап къайтара:

– Сен йиберип гелген чавушларынга мен: 13«Балакъ гьатта ичи гюмюшден, алтындан тыгъылып толгъан къаласын бережек эди буса да, оьзюмню ихтиярым булан не яхшылыкъ этип, не яманлыкъ этип, Раббимни буйругъуна къаршы чыгъып болмажакъ эдим. Мен янгыз Раббим айтгъанны айтма тарыкъман», – деп айтмадыммы дагъы? 14Яхшы, мен оьзюмню халкъымны янына къайтаман. Тек сен магъа бу халкъ гележекде сени халкъынга не этежекни билдирме къой.

15Балаам гележекде болажакъ булай ишлени билдире:

– Оьзюню гёзлери яхшы гёреген Баурну уланы Балаам,
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
16Раббибизни каламын эшитеген,
Аллагьу-Тааладан билим алгъан,
Къудратланы Еси гёрсетгенни гёреген,
йыгъылса да, гёзлери
ачылгъан кюйде къалагъан пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура:
17Ону гёремен, тек гьали буссагьат тюгюл;
Огъар къарайман, тек гьали де ювукъ болуп битмеген.
Якъубну юлдузу чыкъды,
Исрайылдан таба пачаны асатаягъы гётерилди,
Муапны[†] мангалайларын уватды
ва Шисни наслуларын уруп йыкъды[+].
18Адумну[†] ележеклер,
ону душманы Саирни ележеклер,
тек Исрайыл беклешежек[+].
19Якъубдан таба пача чыгъып,
шагьарда къутгъарылгъанланы дагъытажакъ.

20Балаам амаликлеге къарады ва гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Амаликлилер[†] халкъланы арасында биринчилерден болду,
тек гележекде даимге ёкъ болажакъ[+].

21Ол кенлилени гёрдю ва гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Уьюгюзге къоркъунчлукъ ёкъ,
Сизин уягъыз ярдадыр[+].
22Тек Ашшур сизин есир этгенче,
кенлилер отгъа ташланажакъ.

23Балаам гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Раббибиз бу ишлени этгенде, бирев де сав къалмажакъ.
24Киттимден гемелер гелип,
Ашшурну ва Эберни ележек,
тек оьзлер даимге ёкъ болажакъ[+].

25Балаам жыйылып, къайтып уьюне гете. Балакъ да оьз ёлуна тюшюп гете.

#### 25


Исрайыллылар Баал-Паур деген ялгъан аллагьгъа сужда къыла

1Исрайыллылар[†] Шиттимде токътагъан вакътисинде муаплы[†] къатынлар булан зиналыкъ юрютме башлай[+]. 2Къатынлар исрайыллыланы оьзлени ялгъан аллагьларына къурбан этме чакъыра болгъан. Исрайыллылар шо аллагьлагъа сужда къылагъанда, къурбан этни ашай болгъан[+]. 3Шолай исрайыллылар Баал-Паур[†] деген ялгъан аллагьгъа сужда къыла. Раббибиз олагъа къазаплана[+]. 4Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Мени алдымда бары халкъ гёреген кюйде бу халкъны бары да башчыларын ас. Янгыз шо заман Мени исрайыллылагъа бакъгъан якъдагъы къайнап турагъан къазапланывум басылар[+].

5Муса Исрайылны башчыларына:

– Гьаригиз оьзюгюзню адамларыгъызны[†] арасындан Баал-Паургъа сужда къылгъанларын оьлтюрюгюз, – дей.

6Шо заман бир исрайыллы, Муса да, бары да исрайыллылар да гёре туруп, оьзюню уьюне бир мидьянлы[†] къатынны гелтире. Шо вакътиде исрайыллылар Ёлугъувну чатырына гиреген ерде йылап тура болгъан. 7Дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Алиазарны уланы Пингьас, бу ишни гёрюп, халкъны да къоюп, къолуна сюнгюсюн де алып,[+] 8исрайыллыны арты булан чатыргъа гире. Ол исрайыллыны да, шо къатынны да сюнгюсю булан къурсакъларына чанчып оьлтюре. Шо заман исрайыллыланы арасында яйылгъан югъагъан аврув токътай[+]. 9Тек шо аврувдан йигирма дёрт минг адам къырыла. 10Раббибиз Мусагъа булай айта:

11– Дин къуллукъчу Гьарунну уланы Алиазарны уланы Пингьас Мени исрайыллылагъа бакъгъан якъдагъы къазапланывумну басылтды. Ол Мени мысгъыллагъанлардан оьч алды, шо саялы Мен де, къазапланып, исрайыллыланы дагъыта турмадым. 12Гьасили, Пингьасгъа айт: Мен ону булан парахатлыкъны разилешивюн[†] бегетемен. 13Пингьас ва ону наслулары булан даимлик сыйлылыкъны[†] разилешивю бегетиле. Неге тюгюл, ол, Мени къаныгъывлу[†] кюйде якълап, исрайыллыланы таза[†] этди.

14Мидьянлы къатын булан бирче оьлтюрюлген исрайыллыны аты Зимри болгъан. Ол Салуну уланы, Симонну къавумундагъы тухумну башчысы болгъан. 15Мидьянлы къатынны аты буса Кузби болгъан. Ол тухумну башчысы, Мидьяндагъы тухумну башы Сурну къызы болгъан[+].

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Мидьянлыланы душман гёрюгюз ва оланы оьлтюрюгюз[+]. 18Олар сизин душман тутуп иш гёрдю чю дагъы. Олар, Баал-Паурну ва мидьянлыланы башчысыны къызы, оьзлени къавумдашы Кузбини кёмеклиги булан алдатып, сизин тузакъгъа тюшюрюп токътады. Кузби буса халкъгъа Паур саялы югъагъан аврув къопгъанда, оьлтюрюлген эди.

#### 26


Исрайыллылар экинчилей гьисапгъа алына

1Югъагъан аврув токътагъан сонг, Раббибиз дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Алиазаргъа булай айта:

2– Бары да исрайыллыланы[†] асгерлик къуллукъгъа ярайгъанларындан йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин тухумларына гёре гьисапгъа алыгъыз[+].

3Еригьонну къаршысындагъы Урдунну[†] къырыйындагъы Муапны[†] тюзлюклеринде Муса[†] ва дин къуллукъчу Алиазар олагъа:

4– Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, исрайыллыланы йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин гьисапгъа алыгъыз, – дей.

Муна Мисриден чыкъгъан исрайыллылар:

5Исрайылны биринчи уланы Раубимни наслулары:

Гьанокдан таба – гьаноклуланы тухуму;
Паллудан таба – паллулуланы тухуму;[+]
6Гьасирундан таба – гьасирунлуланы тухуму;
Кармиден таба – кармилилени тухуму[+].

7Булар Раубимни тухумлары. Гьисапгъа 43 730 эргиши алына[+].

8Паллуну уланы Алиап болгъан, 9Алиапны уланлары буса Намуил, Дасан ва Абирам болгъан. Дасан да, Абирам да белгили адамлар[†] болгъан. Олар Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётере. Олар Корагьны[†] Раббибизге баш гётерген ёлдашларыны арасында да бола[+]. 10Топуракъ ачылып, Корагь да булан бирче оланы ютуп къоя. Корагьны ёлдашлары буса эки юз элли эргиши яллагъан отда оьлген болгъан. Оланы оьлюмю къалгъанлар учун бир буварыв йимик болгъан[+]. 11Тек Корагьны уланлары шо гюн оьлмей[+].

12Тухумларына гёре Симонну наслулары:

Намуилден таба – намуиллилени тухуму;
Яминден таба – яминлилени тухуму;
Якинден таба – якинлилени тухуму;[+]
13Зарагьдан таба – зарагьлыланы тухуму;
Шаулдан таба – шауллуланы тухуму.

14Булар Симонну тухумлары. Гьисапгъа 22 200 эргиши алына[+].

15Тухумларына гёре Гатны наслулары:

Сипундан таба – сипунлуланы тухуму;
Гьаггиден таба – гьаггилилени тухуму;
Шуниден таба – шунилилени тухуму;[+]
16Узниден таба – узнилилени тухуму;
Ириден таба – ирилилени тухуму;
17Арутдан таба – арутлуланы тухуму;
Аръилиден таба – аръилилилени тухуму.

18Булар Гатны тухумлары. Гьисапгъа 40 500 эргиши алына[+].

19Ягьудини Ир ва Онан деген уланлары Канъанда[†] оьле[+].

20Тухумларына гёре Ягьудини наслулары:
Шеладан таба – шелалыланы тухуму;
Паресден таба – пареслилени тухуму;
Зарагьдан таба – зарагьлыланы тухуму.
21Паресни наслулары:
Гьасирундан таба – гьасирунлуланы тухуму;
Гьамулдан таба – гьамуллуланы тухуму;

22Булар Ягьудини тухумлары. Гьисапгъа 76 500 эргиши алына[+].

23Тухумларына гёре Иссакарны наслулары:

Туладан таба – тулалыланы тухуму;
Пуввадан таба – пуввалыланы тухуму;[+]
24Яшупдан таба – яшуплуланы тухуму;
Шамрундан таба шамрунлуланы тухуму.

25Булар Иссакарны тухумлары. Гьисапгъа 64 300 эргиши алына[+].

26Тухумларына гёре Забулунну[†] наслулары:

Серетден таба – серетлилени тухуму;
Айлундан таба – айлунлуланы тухуму;
Ягьлелден таба – ягьлеллилени тухуму[+].

27Булар Забулунну тухумлары. Гьисапгъа 60 500 эргиши алына[+].

28Юсупну[†] Манассадан ва Апрайимден таба тухумларына гёре наслулары:[+]

29Манассаны наслулары:

Макирден таба – макирлилени тухуму (Макир Гилатны[†] атасы болгъан);
Гилатдан таба – гилатлыланы тухуму.
30Муна Гилатны наслулары:
Иазардан таба – иазарлыланы тухуму;
Гьалакъдан таба – гьалакълыланы тухуму;
31Асрийылдан таба – асрийыллыланы тухуму;
Шекемден таба – шекемлилени тухуму;
32Шемидадан таба – шамидалыланы тухуму;
Гьапардан таба – гьапарлыланы тухуму.

33(Гьапарны уланы Салупгьатны уланлары болмагъан. Ону янгыз къызлары болгъан. Оланы атлары Магьла, Нуат, Гьугла, Милка ва Тирса болгъан.)[+]

34Булар Манассаны тухумлары. Гьисапгъа 52 700 эргиши алына[+].

35Муна тухумларына гёре Апрайимни наслулары:

Шуталагьдан таба – шуталагьлыланы тухуму;
Бакардан таба – бакарлыланы тухуму;
Тагьандан таба – тагьанлыланы тухуму.

36Муна Шуталагьны наслулары:

Эрандан – эранлыланы наслулары.

37Бу Апрайимни тухумлары. Гьисапгъа 32 500 эргиши алына.

Бу тухумларына гёре Юсупну наслулары[+].

38Тухумларына гёре Буньяминни[†] наслулары:

Баладан – балалыланы тухуму;
Ашбилден таба – ашбиллилени тухуму;
Агьирамдан таба – агьирамлыланы тухуму;[+]
39Шапупамдан таба – шупамлыланы тухуму;
Гьупамдан таба – гьупамлыланы тухуму.

40Аратдан ва Наамандан таба Баланы наслулары:

Аратдан таба – аратлыланы тухуму;
Наамандан таба – нааманлыланы тухуму.

41Булар Буньяминни тухумлары. Гьисапгъа 45 600 эргиши алына[+].

42Муна тухумларына гёре Данны наслулары:

Шугьамдан таба – шугьамлыланы тухуму.

Булар Данны тухумлары:[+] 43олар бары да шугьамлыланы тухумлары болгъан. Гьисапгъа 64 400 эргиши алына[+].

44Тухумларына гёре Аширни наслулары:

Ямнадан таба – ямналыланы тухуму;
Ишвиден таба – ишвилилени тухуму;
Бариадан таба – бариалыланы тухуму;[+]
45Барианы наслуларындан таба буса:
Гьабирден таба – гьабирлилени тухуму;
Малкийилден таба – малкийиллилени тухуму.

46(Аширни Сарагь[†] деген къызы болгъан.)

47Булар Аширни тухумлары. Гьисапгъа 53 400 эргиши алына[+].

48Тухумларына гёре Напталини[†] наслулары:

Ягьселден таба – ягьселлилени тухуму;
Гуниден таба – гунилилени тухуму;[+]
49Исирден таба – исирлилени тухуму;
Шиллемден таба – шиллемлилени тухуму.

50Булар Напталини тухумлары. Гьисапгъа 45 400 эргиши алына[+].

51Бары да исрайыллыланы санаву 601 730 эргиши бола[+].

52Раббибиз Мусагъа булай айта:

53– Тухумланы арасында топуракъны пайлайгъанда, адамланы санавун гёз алгъа тутугъуз. 54Уллу къавумгъа уллу пай чыгъарыгъыз, гиччисине – гиччисин. Гьар къавумгъа гьисапгъа алынгъан адамларыны санавуна гёре пай тийдиригиз[+]. 55Топуракъны чёп салып пайлагъыз. Олар оьзлени пайларын аталарыны къавумларыны атларына гёре алсын. 56Гьар пайны кёп санавлу къавумланы да, аз санавлуларыны да арасында чёп салып пайлагъыз.

57[•]Тухумларына гёре гьисапгъа алынгъан левилилер:[†]

Гаршундан таба – гаршунлуланы тухуму;
Кегьатдан таба – кегьатлыланы тухуму;
Марариден таба – марарилени тухуму.

58Муна левилилени тухумлары:

либнилилени тухуму;
гьабрунлуланы тухуму;
магьлилени тухуму;
мушлуланы тухуму;
корагьлыланы тухуму.

(Кегьат Амрамны ата-бабаларындан болгъан. 59Амрамны къатыныны аты Юкабат болгъан. Юкабат Левини наслуларындан ва Мисриде левилилени арасында тувгъан болгъан. Амрамдан ол Гьарунну, Мусаны ва Марьямны тапгъан. 60Гьарун Надапны, Абигьутну, Алиазарны ва Итамарны атасы болгъан[+]. 61Тек Надап ва Абигьут Раббибиз ят гёрген отну гелтиргенде, оьле[*].)[+]

62Левили эргишилени бир ай битгенлерини ва шо оьмюрден оьтгенлерини санаву 23 000 адам бола. Левилилени оьзге исрайыллылар булан гьисапгъа алмай, неге тюгюл олагъа оьзлени пайы тюшмеген болгъан[+].

63Булар Муса ва дин къуллукъчу Алиазар Еригьонну къаршысындагъы, Урдунну къырыйындагъы Муапны тюзлюклеринде гьисапгъа алынгъан исрайыллылар. 64Оланы арасында Муса ва Гьарун Синай[†] дангылда гьисапгъа алгъан бир исрайыллы да болмагъан. 65Раббибиз исрайыллылагъа оьзлер дангылда оьлежегин айтып берген чи дагъы. Олардан Япуннаны уланы Калипден ва Нунну уланы Ясуадан къайры дагъы бириси де къалмай[+].

#### 27


Салупгьатны къызларына варисликге топуракъ бериле


(Сан 36:1-12)

1[•]Гьапарны уланы Салупгьатны беш къызы болгъан: Магьла, Нуат, Гьугла, Милка ва Тирса. (Гьапар – Гилатны[†] уланы, Гилат – Макирни уланы, Макир – тухумну башы Манассаны уланы, Манасса – Юсупну[†] уланы.)[+] 2Олар, Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелип, Мусаны,[†] дин къуллукъчу[†] Алиазарны, башчыланы ва бары халкъны алдында да токътап, булай дей:

3– Бизин атабыз дангылда оьлдю. Ол Корагьны[†] Раббибизге къаршы чыкъгъан якъчылары булан бирче тюгюл эди. Атабыз оьзюню гюнагьы саялы оьлдю. Ондан сонг къалгъан уланлар ёкъ[+]. 4Атабызны уланлары болмагъан деп, неге тухумубуз ёкъ болуп къалма тарыкъ? Бизге де атабызны агъа-инилерине йимик пай чыгъар[+].

5Муса Раббибизден оланы иши гьакъында сорай. 6Раббибиз огъар булай айта:

7– Салупгьатны къызлары тюз затны сёйлей. Олагъа атасыны агъа-инилерини арасындагъы пайны бер ва атасыны пайын бер. 8Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер биревден сонг улан къалмаса, ону пайын къызына беригиз. 9Эгер ону къызы ёкъ буса, ону агъа-инилерине беригиз. 10Эгер ону агъа-инилери ёкъ буса, ону пайын атасыны агъа-инилерине беригиз. 11Эгер ону атасыны агъа-инилери болмагъан буса, ону пайын тухумундагъы лап ювукъ къардашына беригиз. Раббигиз Мусагъа буюргъан кюйде, шо исрайыллылар учун токъташдырылгъан къанун[†] болажакъ».


Ясуа Мусаны орнуна къала

12Сонг Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Абарим деген тавлагъа минип, Мен исрайыллылагъа береген топуракъгъа къара[+]. 13Шо топуракъны гёрюп, агъанг Гьарунну[†] арты булан сен де халкъынгны янына багъып таяжакъсан[+]. 14Неге тюгюл, сиз Мени буйругъума къаршы чыкъдыгъыз ва Цин дангылны къырыйындагъы сувланы ягъасында сиз баш гётерген халкъгъа Мени сыйлылыгъымны[†] гёрсетмедигиз.

(Шо Цин дангылдагъы Къадишни къырыйындагъы Марибаны сувлары болгъан.)[*][+]

15Муса Раббибизге булай дей:

16– Сен, Раббибиз, бютюн жанлы аламгъа тыныш береген Аллагьыбыз, халкъны уьстюне биревню сал[+]. 17Ол, Сени халкъынг къойчусу ёкъ сиривге ошамасын учун, халкъны алдына да тюшюп, адамланы[†] алып юрюсюн[+].

18Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Нунну уланы Ясуа – оьзюнде Аллагьдан гелген Ругь бар инсан. Сен ону уьстюне къолунгну сал[+]. 19Ону дин къуллукъчу Алиазарны ва бары халкъны алдына да чыгъарып, оьзюнгню орнунга къой[+]. 20Исрайыллылар Ясуагъа тынгласын учун, огъар оьзюнгню гьакимлигингден бир гесекни бер. 21Тек ол дин къуллукъчу Алиазаргъа сорап иш гёрсюн. Алиазар буса Уримни кёмеклиги булан Раббибизни Ясуагъа байлавлу чыгъаргъан къарарын соражакъ. Ясуа ва исрайыллылар оьзлени бары ишинде Алиазар айтгъангъа гёре юрюжек.

22Муса оьзюне Раббибиз буюргъан кюйде эте. Ол, Ясуаны дин къуллукъчу Алиазарны ва халкъны алдына да чыгъарып, 23уьстюне къолларын сала ва Раббибиз Мусадан таба айтгъан кюйде, ону оьзюню орнуна белгилей.

#### 28


Гьар гюн этилеген къурбанлар


(Чыгъ 29:38-42)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа:[†] «Раббигизге этилген къурбан, Ол ушатагъан кюйде арив ийисли болсун деп, Раббигизге къурбан этилген экмек Огъар тийишли вакътиде этилсин деп тергев беригиз», – деп буюр[+]. 3Олагъа булай айт: «Муна Раббибиз учун сиз яллатып этме герек къурбан: гьар гюн даимги бютюнлей яллатмакъ учун тетиги ёкъ эки бирер йыллыкъ токълу. 4Бир токълуну эртен къурбан этигиз, бирисин буса – ахшам. 5Шону булан бирче зайтун майны гинни дёртден бир пайы булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын[†] къурбан этигиз. 6Шо – Синай[†] тавну этегинде къабул этилген бютюнлей яллатып этилген даимги къурбан, арив ийис, Раббигиз учун яллатып этилген къурбан. 7Гьар токълу булан бирче чагъырны гинни дёртден бир пайын къурбан этип тёгюгюз. Раббигиз учун къурбан этеген чагъырыгъызны Сыйлы[†] ерни къырыйында тёгюгюз. 8Бириси токълуну, эртенгиси йимик, ахшам шо кюйде къурбан этилеген экмек ва къурбан этилип тёгюлеген чагъыр булан къурбан этигиз. Шо – яллатып этилеген къурбан, Раббигиз ушатагъан арив ийис».


Сонгугюн этилеген къурбанлар

9«Сонгугюн[†] тетиги ёкъ эки токълуну къурбан этигиз. Шолар булан бирче чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] ва майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын къурбан этигиз. 10Оьзю булан бирче бютюнлей яллатып этилген даимги къурбанны ва чагъыр тёгюп этилген къурбанны санамагъанда, гьар сонгугюн бютюнлей яллатып этилеген къурбан[†] шолайдыр».


Гьар айда этилеген къурбанлар

11«Гьар айны биринчи гюнюнде Раббигизге тетиги ёкъ эки бугъаны, бир къойну, етти бирер йыллыкъ токълуну яллатып къурбан этигиз[+]. 12Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, 13токълу булан да бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап экмекни къурбан[†] эт. Шо – яллатып этилеген къурбан, Раббигиз ушатагъан арив ийис, яллатып этилеген къурбан учун. 14Гьар бугъа булан бирче къурбан этип тёгеген чагъырдан гинни яртысы, къой булан бирче гинни уьчден бир пайы, токълу булан да бирче гинни дёртден бир пайы болсун. Шо – гьар ай бютюнлей яллатып этилеген къурбан. Шо къурбанны гьар Ай янгырагъанда[*] йылны узагъында этме герек. 15Чагъыр тёгюп этеген тийишли къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбандан къайры, гюнагь учун Раббигизге бир эчкини къурбан этме герек».


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Лев 23:5-8; Такр 16:1-8)

16[•]«Биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде Раббигизни Пасхасы[†] бола[+]. 17Шо айны он бешинчи гюнюнде байрам болсун. Етти гюн маясыз экмек ашагъыз[+]. 18Биринчи гюн сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 19Раббигизге яллатып къурбан, эки жагьил бугъаны бютюнлей яллатып, бир къойну ва тетиги ёкъ етти токълуну къурбан этигиз. 20-21Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, токълу булан да бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап, экмекни къурбан эт. 22Оьзюгюзню таза[†] этмек учун, гюнагь саялы этилеген къурбангъа[†] бир эчкини къошугъуз. 23Эртенги бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбандан къайры, шо къурбанны да этигиз. 24Дагъы да етти гюнню узагъында гьар гюн яллатып этилеген къурбангъа, Раббигиз ушатагъан арив ийис учун рызкъыны къурбан этигиз. Шо къурбанны чагъыр тёгюп этеген тийишли къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбанны уьстюне этигиз. 25Еттинчи гюн сыйлы жыйын оьтгеригиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз».


Жумаланы байрамы


(Лев 23:15-22; Такр 16:9-12)

26[•]«Биринчи емишлени гюнюнде, Жумаланы байрамында[†] сиз янгы будайдан Раббигизге къурбан этегенде, сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 27Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, эки жагьил бугъаны, бир къойну ва етти бирер йыллыкъ токълуну къурбан этигиз. 28-29Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, токълу булан бирче буса майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап, экмек къурбанын этигиз. 30Оьзюгюзню таза этмек учун, бир эчкини де къошугъуз. 31Шо къурбанны тийишли экмек къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбанны уьстюне этигиз. Къурбан этеген гьайван-малыгъызны тетиги болмасын».

#### 29


Зурнайланы байрамы


(Лев 23:23-25)

1«Еттинчи айны биринчи гюнюнде сыйлы[†] жыйын оьтгеригиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Шо гюн сиз зурнайларыгъызны сокъма тарыкъсыз[+]. 2Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва бирер йыллыкъ етти токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз. 3-4Бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, ирк булан ондан эки пайын, гьар етти токълу булан ондан бир пайын[†] къошуп, экмекни къурбан[†] этигиз. 5Оьзюгюзню тазаламакъ[†] муратда гюнагьыгъыз саялы къурбан этмек учун, бир эчкини де къошугъуз. 6Шо къурбанланы гьар айда ва гьар гюн экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары да булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанланы[†] уьстюне этигиз. Шо – Раббибиз учун арив ийис, яллатып этилеген къурбан».


Тазаланывну гюню


(Лев 23:26-32)

7«Еттинчи айны онунчу гюнюнде сыйлы жыйын этигиз. Оьзюгюзню енгигиз ва бир иш булан да машгъул болмагъыз[+]. 8Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва етти бирер йыллыкъ токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз. 9-10Бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, ирк булан ондан эки пайын, гьар етти токълу булан ондан бир пайын къошуп, экмеклени къурбанын этигиз. 11Гюнагь саялы этилеген къурбан[†] учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны гюнагь саялы тазаланмакъ учун этилеген къурбанны ва экмеклени, чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз».


Чатырланы байрамы


(Лев 23:33-43; Такр 16:13-17)

12[•]«Еттинчи айны он бешинчи гюнюнде сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Раббигизни гьюрметине етти гюн байрам этигиз. 13Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ он уьч жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз, яллатып къурбан этигиз. 14-15Гьар он уьч бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, гьар эки ирк булан ондан эки пайын, гьар он дёрт токълу булан ондан бир пайын къошуп, экмеклени къурбанын этигиз. 16Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

17Экинчи гюн тетиги ёкъ он эки жагьил бугъаны, эки иркни ва он дёрт бирер йыллыкъ токълуну къурбан этигиз. 18Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбан этигиз ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 19Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

20Уьчюнчю гюн тетиги ёкъ он бир жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 21Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 22Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

23Дёртюнчю гюн тетиги ёкъ он жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 24Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 25Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

26Бешинчи гюн тетиги ёкъ тогъуз жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 27Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] этигиз. 28Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

29Алтынчы гюн тетиги ёкъ сегиз жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 30Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанланы этигиз. 31Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

32Еттинчи гюн тетиги ёкъ етти жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 33Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын этигиз ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны этигиз. 34Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмек ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

35Сегизинчи гюн сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. 36Раббибиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва бирер йыллыкъ етти токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз, яллатып къурбан этигиз. 37Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны этигиз. 38Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

39Раббибизге шо къурбанларыгъызны сизин гьамангъы байрамларыгъызда[†] этигиз. Шолардан къайры, ваъдагъа[†] гёре яда савгъат гьисапда этилеген бютюнлей яллатып этилеген, экмеклени, чагъыр тёгюп этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын этигиз»[+].

#### 30


Ваъдалагъа байлавлу токъташдырывлар

1Муса[†] исрайыллылагъа[†] Раббибиз оьзюне буюргъан бары да затны айта.

2Муса исрайыллыланы къавумларыны башчыларына булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: 3«Эгер бирев Раббигизге ваъда[†] этген буса неде ант этген буса, сёзюнде турсун ва бары оьзю айтгъанын кютсюн[+]. 4Эгер эрге барып битмеген, атасыны уьюнде яшайгъан жагьил къыз Раббигизге ваъда неде ант этип, 5тек ону атасы шо ваъданы неде антны гьакъында эшитип, къызына бир зат да айтмай къойгъан буса, къызны бары да ваъдалары ва гьар-бир анты гючюн тас этмежек. 6Эгер атасы, шо гьакъда да эшитип, къызын токътатгъан буса, ону бары ваъдалары ва антлары гючюн тас этежек. Раббигиз шо къыздан гечежек, неге тюгюл атасы ону токътатмагъан эди.

7Эгер къыз ваъда берген неде авзундан ойлашмай айтылгъан сёз чыкъгъан кюйде эрге баргъан буса, 8шоланы да эри эшитген буса, тек эшитип, къатынына бир зат да айтмай къойгъан буса, къызны бары да ваъдалары ва гьар-бир анты гючюн тас этмежек. 9Эгер эри, шо гьакъда да эшитип, къатынын токътатгъан буса, ол къатыны этген ваъданы неде ону ойлашмай сёйлеген сёзюн гери ургъан болажакъ. Раббигиз буса шо къыздан гечежек.

10Тек тул къатынны неде эринден айрылгъан къатынны гьар-бир анты гючюн тас этмей.

11Эгер эри булан яшайгъан къатын ваъда неде ант этген буса, 12эри де шоланы эшитген буса, тек эшитип, огъар бир зат да айтмайлы, токътатмагъан буса, къатыныны бары да ваъдалары ва антлары гючде къалажакъ. 13Эгер де эри эшитип, шоланы гери ургъан буса, къатыныны авзундан чыкъгъан бары да ваъдалар ва антлар гючюн тас этежек, неге тюгюл шоланы эри гери ургъан эди. Раббигиз буса шо къатындан гечежек. 14Эри къатыныны гьар къайсы ваъдасын да неде оьзюн енгмек учун этген антын да гертилеме неде гери урма бола. 15Эгер де эри къатынына бир зат да айтмай буса, ол къатыныны бары да ваъдаларын ва антларын гертилеген болажакъ. Эшите де туруп, эри къатынына бир зат да айтмай буса, ол шоланы гертилеген болажакъ. 16Эгер эри, къатыныны ваъдаларын ва антларын да эшитип, арадан заман гетген сонг гери урса, ол къатыныны айыбына жаваплы болажакъ».

17Раббибиз эр-къатын булан ва атасы оьзюню уьюндеги эрге бармагъан къызы булан байлавлу Мусагъа берген токъташдырывлар шулайдыр.

#### 31


Мидьянлыланы такъсырланыву

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] учун мидьянлылардан[†] оьч ал. Сонг сен оьлежексен ва халкъынгны янына гёчежексен[+].

3Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Мидьянлылар булан ябушмакъ учун ва Раббибиз саялы Мидьяндан оьч алмакъ учун, эргишилеригизни арасындан асгерчилеригизни савутландырып гьазирлегиз. 4Ябушмакъ учун гьар исрайыллы къавумдан бирер минг эргишини йиберигиз.

5Ябушмакъ учун исрайыллылар савутлангъан он эки минг асгерчини – гьар къавумдан бирер мингни чыгъара. 6Муса оланы, гьар къавумдан бирер мингни, дин къуллукъчу[†] Алиазарны уланы Пингьас булан бирче ябушмакъ учун йибере. Пингьас оьзю булан сыйлы[†] ерни алатларын ва хабар бермек учун согъулагъан зурнайланы ала[+].

7Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, олар мидьянлылар булан ябуша ва оланы бары да эргишисин къырып битдире. 8Олар оьлтюргенлени арасында Мидьянны беш пачасы да бола: Эви, Ракъам, Сур, Гьур ва Раба. Олар къылыч булан дагъы да Баурну уланы Балаамны[†] оьлтюре[+]. 9Исрайыллылар мидьянлы къатынланы ва яшланы есирликге ала ва мидьянлыланы бары да туварларын, сиривлерин, оланы мюлкюн оьзлеге ала. 10Олар мидьянлылар яшайгъан бары да шагьарланы ва бары да къонушланы яллата. 11Олар бары да къазангъан ва тюшген затын – адамланы[†] да, гьайван малны да – алып, 12есирлени, къазангъан ва тюшген затын Еригьонну къаршысындагъы, Урдунну[†] къырыйындагъы Муапны[†] тюзлюклериндеги оьзлени къонушундагъы Мусагъа, дин къуллукъчу Алиазаргъа ва исрайыллы халкъгъа гелтирип бере.

13Муса, дин къуллукъчу Алиазар ва халкъны башчылары оланы къаршыламакъ учун, къонушдан тышгъа чыгъа. 14Муса ябушувдан къайтып гелеген асгербашчылагъа – минг асгерни ва юз асгерни башчыларына къазаплана.

15– Сиз къатынланы сав къойгъанмысыз? – деп сорай Муса. –[+] 16Балаамны таклифине гёре олар эди чи Паурну къырыйында исрайыллыланы Раббибизге хыянатлыкъ этме борчлу этген. Шо саялы эди чи Раббибизни халкъына югъагъан аврув къопгъаны[+]. 17Гьасили, бары да уланъяшланы оьлтюрюгюз. Эргишилер булан ювукълукъ этген бары да къатынланы да оьлтюрюгюз. 18Тек эргиши булан ювукълукъ этмеген къызланы оьзюгюзге къоюгъуз[+].

19Ким арагъыздан биревню оьлтюрген буса неде оьлюге тийген буса, етти гюн къонушдан тышда турсун. Уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюгюзню де, есирлени де таза[†] этигиз[+]. 20Бары гийимигизни, гёнден, эчкини тюгюнден ва агъачдан этилген бары да алатларыгъызны тазалагъыз.

21Дин къуллукъчу Алиазар ябушувда ортакъчылыкъ этген бары да асгерчилеге булай дей:

– Муна Раббибиз Мусагъа берген Къанунну[†] токъташдырыву: 22алтынны, гюмюшню, багъырны, темирни, къалайны, къургъашынны 23ва отда ялламайгъан бары алатны отгъа салып чыгъарма тарыкъ. Шондан сонг олар таза болажакъ. Тек, шондан къайры да, шо алатланы тазалайгъан сув булан таза этме герек. Отда яллайгъан бары алатны сувгъа салып чыгъарма тарыкъ. 24Еттинчи гюн гийимигизни жувугъуз, шо заман сиз таза болажакъсыз. Шондан сонг сизге къонушгъа гирме яражакъ[+].


Тюшюмню пайлав

25Раббибиз Мусагъа булай айта:

26– Дин къуллукъчу Алиазар ва халкъны тухумларыны башчылары да булан бирче есирлени ва гьайван-малны санап чыкъ. 27Давда тюшген затланы ябушувда ортакъчылыкъ этген асгерчилени ва къалгъан халкъны арасында бёл[+]. 28Давда ортакъчылыкъ этген асгерчилеге тиеген пайдан есирлени, бугъаланы, сыйырланы, эшеклени, къойланы ва эчкилени гьар беш юзюнден Раббигизге бирерни айыр. 29Шо пайны оланы пайыны яртысындан чыгъар ва Алиазаргъа Раббигизни пайы гьисапда бер. 30Исрайыллылагъа тиеген пайны яртысындан буса гьар элли есирден, бугъадан, сыйырдан, эшекден, къойдан ва эчкиден – гьар къайсы гьайван-малдан бирерни алып, оьзлеге Раббигизни Сыйлы чатыры[†] тапшурулгъан левилилеге бер.

31Муса ва дин къуллукъчу Алиазар Раббибиз Мусагъа айтгъан кюйде эте.

32Асгерчилеге давда тюшген затланы барысы да шулардыр: 675 000 эчки-къой, 3372 000 оьгюз, 3461 000 эшек 35ва бир де эргишиге ювукълукъ этмеген 32 000 къыз.

36Давда ортакъчылыкъ этген асгерчилеге тийген пай шудур:

337 500 эчки-къой, 37шондан Раббибизге тийген пай 675 эчки-къой бола;
3836 000 оьгюз, шондан Раббибизге тийген пай 72 оьгюз бола;
3930 500 эшек, шондан Раббибизге тийген пай 61 эшек бола;
4016 000 есир, шондан Раббибизге тийген пай 32 есир бола.

41Муса шо пайны, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни пайы гьисапда дин къуллукъчу Алиазаргъа бере.

42-43Асгерчилени пайындан Муса исрайыллылагъа – жамиятгъа айыргъан пайны яртысы 337 500 эчки-къой, 4436 000 оьгюз, 4530 500 эшек 46ва 16 000 есир бола. 47Муса исрайыллыланы пайыны яртысындан, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, гьар элли есирден ва гьайван-малдан бирерни алып, оьзлеге Раббибизни Сыйлы чатыры тапшурулгъан левилилеге бере.

48Асгер бёлюклени башчылары – минг асгерни ва юз асгерни башчылары – Мусаны янына гелип, 49булай дей:

– Сени къуллукъчуларынг биз башчылыкъ этеген асгерчилени санап чыкъды, бири де тас болмагъан. 50Шо саялы Оьзюню алдында бизин таза этсин деп, биз Раббибизге савгъат гьисапда гьарибизге тюшген алтынны: къолбавланы, билезиклени, оьрмекчелени, сыргъаланы ва минчакъланы – гелтиргенбиз[+].

51Муса ва дин къуллукъчу Алиазар олардан шо алтын тагъымчакъланы къабул эте. 52Минг асгерни ва юз асгерни башчылары берип, Муса ва Алиазар Раббибизге савгъат гьисапда гелтирген бары да алтын он алты минг етти юз элли шекел тарта. 53(Гьар асгерчи оьзю учун талай болгъан.)[+] 54Муса ва дин къуллукъчу Алиазар минг асгерни ва юз асгерни башчыларындан алтынны къабул эте. Шо алтын Раббибизни алдында исрайыллылагъа байлавлу эсге салыв болсун учун, олар шону Ёлугъувну чатырына гелтирип сала[+].

#### 32


Урдундан гюнтувушдагъы топуракъны пайлав


(Такр 3:12-20)

1Раубимлилени ва гатлыланы кёп уллу тувар-сиривлери болгъан. Олар Язерни ва Гилатны[†] гьайван-малны ашатмакъ учун яхшы топуракълары барны гёре[+]. 2Олар, Мусаны,[†] дин къуллукъчу[†] Алиазарны ва халкъны башчыларыны янына да гелип, булай дей:

3– Атарут, Дибун, Язер, Нимра, Гьашбун, Алиала, Сабам, Набва ва Баун шагьарланы 4Раббибиз Исрайылны[†] халкъына елетген. Шоланы гьайван-малны ашатмакъ учун яхшы топурагъы бар. Сени къуллукъчуларынгны буса гьайван-малы бар[+]. 5Бизге рагьмулу бол, шо топуракъны бизге пайдаланма бер. Бизин Урдунну[†] ари ягъына чыгъарма.

6Муса раубимлилеге ва гатлылагъа булай дей:

– Сизин къардашларыгъыз давгъа гетип, сиз буса мунда олтуруп туражакъмысыз? 7Раббибиз исрайыллылагъа топуракъ берди. Сиз неге оланы шонда чыкъма гёнгюлсюз этесиз? 8Мен аталарыгъызны Къадиш-Барниадан шо топуракъны тергеп чыкъма йибергенде, олар шолай этди[+]. 9Ашкул деген къолгъа гелгенде, топуракъны тергеп чыгъып, аталарыгъыз исрайыллыланы Раббибиз оьзлеге берген топуракъгъа гирме гёнгюлсюз этди. 10Шо гюн Раббибиз къазапланды ва булай ант этди:[+] 11«Мисриден чыкъгъанланы, йигирма йылдан тутуп ва шо оьмюрден оьтгенлени, бириси де Мен ант этип Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] ваъда[†] этген топуракъны гёрмежек. Неге тюгюл, олар Магъа гьакъ юрекден таби болмады[+]. 12Янгыз кеназлы Япуннаны уланы Калип ва Нунну уланы Ясуа Магъа гьакъ юрекден таби болду»[+]. 13Раббибиз исрайыллылагъа къазаплана ва оланы къыркъ йылны узагъында дангылда айланма борчлу эте. Оьзюню алдында яманлыкъ этген наслу оьлюп къалгъанча, Раббибиз шолай этип тура[+].

14Гьали буса сиз, гюнагьлыланы наслусу, аталарыгъызны орнун да тутуп, Раббибизни Исрайылгъа бакъгъан якъдагъы къазапланывун дагъыдан-дагъы гючлендирип тербейсиз! 15Эгер сиз Раббибизге таби болмакъны гери урсагъыз, Ол шо исрайыллыланы янгыдан дангылда къояжакъ, оланы оьлюмюне буса сиз айыплы болажакъсыз.

16Раубимлилер ва гатлылар, Мусаны янына гелип, булай дей:

– Биз мунда гьайван-малгъа гюренлер ва къатынларыбызгъа, яшларыбызгъа шагьарлар къуражакъбыз. 17Сонг савутланма ва исрайыллыланы оьзлеге тиеген топуракъ пайына гелтиргенче, оланы алдына тюшюп юрюме гьазир болажакъбыз. Шоллукъда къатынларыбыз ва яшларыбыз беклешдирилген шагьарларда, бу топуракъны халкъындан къоркъунчсузлукъда яшажакъ. 18Гьар исрайыллы, оьзюню пайын алмай туруп, биз уьюбюзге къайтмажакъбыз. 19Биз оьзюбюзню пайыбызны олар булан бирче Урдунну ари ягъында алмажакъбыз, неге тюгюл бизге пай бу якъда, Урдунну гюнтувуш ягъында тюшдю.

20Муса олагъа булай дей:

– Эгер сиз шолай этсегиз, эгер Раббибиз учун ябушма савутлансагъыз 21ва савут такъгъан гьаригиз Раббибиз гёреген кюйде, Ол душманларын Оьзюню алды булан къувалагъанча, Урдунну ари ягъына чыкъсагъыз, 22топуракъ Раббибизники болгъанда, сиз къайтма болажакъсыз. Шо заман сиз Раббибиз ва Исрайыл булан байлавлу борчлардан азат этилежексиз. Бу топуракъ буса Раббибизни алдындагъы сизин мюлкюгюз болажакъ.

23Эгер де сиз шолай этмесегиз, Раббибизге къаршы гюнагь иш этген болажакъсыз. Гюнагьыгъыз учун сизге жаза етишежекни билип къоюгъуз. 24Къатынларыгъызгъа, яшларыгъызгъа шагьарлар ва сиривлеригизге гюренлер къуругъуз. Тек этген ваъдагъызны кютюгюз.

25Гатлылар ва раубимлилер Мусагъа булай дей:

– Биз сени къуллукъчуларынгбыз. Есибиз нечик айтса, биз шолай этежекбиз. 26Бизин яшларыбыз, къатынларбыз, сиривлерибиз ва бары гьайван-малыбыз мунда, Гилатны, шагьарларында къалажакъ. 27Сени ябушув учун гьазирленген къуллукъчуларынг буса, есибиз буюргъаны йимик, Раббибизни алдында ябушмакъ учун, Урдунну ари ягъына чыгъажакъ.

28Шо заман Муса дин къуллукъчу Алиазаргъа, Нунну уланы Ясуагъа ва Исрайылны халкъыны къавумларыны башчыларына олагъа байлавлу буйрукъ[†] бере. 29Муса олагъа булай дей:

– Эгер ябушув учун савутлангъан гатлылар ва раубимлилер Раббибизни алдында сизин булан Урдунну ари ягъына чыкъса, топуракъ сизинки болгъанда, Гилатны топурагъын оланы ихтиярына беригиз. 30Эгер де олар савутлангъан гьалында сизин булан Урдунну ари ягъына чыкъмаса, олар оьзлени пайын сизин булан Канъанда[†] алсын.

31Гатлылар ва раубимлилер булай жавап къайтара:

– Биз сени къуллукъчуларынгбыз. Биз Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз. 32Биз Канъангъа Раббибизни алдында савут булан чыгъажакъбыз. Тек бизге тийген пай Урдунну бери ягъында болсун.

33Шо заман Муса гатлылагъа, раубимлилеге ва Юсупну[†] уланы Манассаны къавумуну яртысына амурлуланы пачасы Сигьунну пачалыгъын ва Башанны пачасы Угну пачалыгъын – шагьарлары, айланасындагъы ерлери булан бютюн топуракъны бере.

34Гатлылар Дибун, Атарут, Аруыр, 35Атарут-Шупан, Язер, Югьбагьа, 36Бет-Нимра ва Бет-Гьаран деген беклешдирилген шагьарланы къура, гюренлер эте. 37Раубимлилер буса Гьашбунну, Алиаланы, Кирьятайымны, 38Набваны, Баал-Маунну[†] (оланы атлары сонг алышына) ва Сибманы янгыдан къура. Олар янгыдан къурулгъан шагьарлагъа башгъа атлар бере.

39Манассаны уланы Макирни наслулары, Гилатгъа гелип, шону елей. Олар Гилатдан амурлуланы къувалай[+]. 40Муса Гилатны Манассаны наслулары болгъан макирлилеге бере, олар да шонда ерлеше. 41Манассаны наслусу Яир мунда адамлар[†] яшайгъан бир нече ерлени елей ва шолагъа Яирни юртлары деп къоя[+]. 42Нубагь буса айланасындагъы юртлары да булан бирче Къанат[†] деген шагьарны елей ва шогъар оьзюню атыны гьюрметине Нубагь деп къоя.

#### 33


Исрайыллылар къонушуп токътагъан ерлер

1Муна Мусаны[†] ва Гьарунну[†] башчылыгъы да булан исрайыллыланы[†] Мисриден чыкъгъандагъы асгерлеге гёре къонушуп токътагъан ерлери. 2Раббибизни буйругъуна гёре, Муса олар ёлда къонушуп токътагъан ерлени гьакъында яза. Муна исрайыллылар ёлда къонушуп токътагъан ерлер:

3Исрайыллылар Рагьамсесден биринчи айны он бешинчи гюнюнде, Пасханы[†] артындагъы гюн ёл чыгъа. Оьзлени мисрилилер де гёреген кюйде, олар гьеч тартынмайлы, ёл чыгъа[+]. 4Шо вакътиде мисрилилер Раббибиз оьлтюрген башлап тувгъан уланларын гёмюп тура болгъан. Шоллукъда Раббибиз оланы аллагьларыны гючсюзлюгюн гёрсетген[+].

5Исрайыллылар, Рагьамсесден чыгъып, Суккутгъа гелип токътай[+].

6Олар, Суккутдан чыгъып, Итамгъа, дангылны ягъасына гелип токътай[+].

7Олар, Итамдан чыгъып, Баал-Сепонну[†] гюнтувушундагъы Пи-Гагьиротгъа бурула ва Мигдалны къырыйына гелип токътай[+].

8Исрайыллылар, Пи-Гьагьиротдан чыгъып, денгизден таба дангылгъа чыгъа. Олар уьч гюн Итам дангылда юрюп, Маррагъа гелип токътай[+].

9Олар, Маррадан чыгъып, Элимдеги он эки булакъ ва етмиш хурма терек бар ерге гелип токътай[+].

10Олар, Элимден чыгъып, Къызыл денгизни ягъасына гелип токътай.

11Олар, Къызыл денгизни къоюп, Син дангылына гелип токътай[+].

12Олар, Син дангылдан чыгъып, Дупкъагъа гелип токътай.

13Олар, Дупкъадан чыгъып, Алушгъа гелип токътай.

14Олар, Алушдан чыгъып, Репидимге гелип токътай. Оланы шонда сувсабын басылтмакъ учун суву болмай[+].

15Олар, Репидимден чыгъып, Синай[†] дангылгъа гелип токътай[+].

16Олар, Синай дангылдан чыгъып, Къабрут-Гьаттаавагъа гелип токътай[+].

17Олар, Къабрут-Гьаттаавадан чыгъып, Гьасирутгъа гелип токътай[+].

18Олар, Гьасирутдан чыгъып, Рисмагъа гелип токътай.

19Олар, Рисмадан чыгъып, Риммун-Паресге гелип токътай.

20Олар, Риммун-Паресден чыгъып, Либнагъа гелип токътай.

21Олар, Либнадан чыгъып, Риссагъа гелип токътай.

22Олар, Риссадан чыгъып, Къугьайлатагъа гелип токътай.

23Олар, Къугьайлатадан чыгъып, Шапар тавну этегине гелип токътай.

24Олар, Шапар тавну къоюп, Гьарадагъа гелип токътай.

25Олар, Гьарададан чыгъып, Макгьайлутгъа гелип токътай.

26Олар, Макгьайлутдан чыгъып, Тагьатгъа гелип токътай.

27Олар, Тагьатдан чыгъып, Терагьгъа гелип токътай.

28Олар, Терагьдан чыгъып, Миткъагъа гелип токътай.

29Олар, Миткъадан чыгъып, Гьашмунагъа гелип токътай.

30Олар, Гьашмунадан чыгъып, Мусирутгъа гелип токътай.

31Олар, Мусирутдан чыгъып, Бани-Якъангъа гелип токътай[+].

32Олар, Бани-Якъандан чыгъып, Гьур-Гидгатгъа гелип токътай.

33Олар, Гьур-Гидгатдан чыгъып, Ютбатагъа гелип токътай[+].

34Олар, Ютбатадан чыгъып, Абрунагъа гелип токътай.

35Олар, Абрунадан чыгъып, Исъюн-Габирге гелип токътай[+].

36Олар, Исъюн-Габирден чыгъып, Цин дангылдагъы Къадишге гелип токътай[+].

37Олар, Къадишден чыгъып, Адумну[†] дазусундагъы Гьур тавну этегине гелип токътай[+]. 38Раббибизни буйругъуна гёре, дин къуллукъчу[†] Гьарун Гьур тавгъа гётериле. Ол шонда бешинчи айны биринчи гюнюнде, исрайыллылар Мисриден чыгъып, къыркъынчы йылда гечине[+]. 39Гьарун Гьур тавда гечингенде, огъар юз йигирма уьч йыл бола болгъан.

40Канъанны[†] Негеп топурагъында ерлешген Аратны пачасы исрайыллылар гелегенни эшите[+].

41Олар, Гьур тавну къоюп, Салмунагъа гелип токътай.

42Олар, Салмунадан чыгъып, Пунунгъа гелип токътай.

43Олар, Пунундан чыгъып, Убутгъа гелип токътай[+].

44Олар, Убутдан чыгъып, Муапны[†] дазуларындагъы Аййа-Абаримге гелип токътай[+].

45Олар, Аййа-Абаримден чыгъып, Дибун-Гатгъа гелип токътай.

46Олар, Дибун-Гатдан чыгъып, Алмун-Диблатайимге гелип токътай.

47Олар, Алмун-Диблатайимден чыгъып, Набваны къырыйындагъы Абарим тавлагъа гелип токътай[+].

48Олар, Абарим тавланы къоюп, Урдунну[†] къырыйындагъы Муап тюзлюклеге, Еригьонну къаршысына гелип токътай[+]. 49Олар Муап тюзлюклерде Бет-Яшимутдан тутуп, Абел-Шиттимге ерли Урдунну бою булан ерлешип токътай[+].

50Урдунну къырыйындагъы Муап тюзлюклерде, Еригьонну къаршысында Раббибиз Мусагъа булай айта:

51– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Урдундан таба Канъангъа чыкъгъанда, 52шонда яшайгъанланы барын да къувалагъыз. Оланы ташдан ва езден къуюлуп этилген ялгъан аллагьларын уватыгъыз, бийикликлердеги[†] сыйлы[†] ерлерин де дагъытыгъыз[+]. 53Шо топуракъны елеп, шонда ерлешигиз. Неге тюгюл, шону Мен сизге мюлк этип бердим. 54Топуракъны чёп салып тухумларыгъызны арасында пайлагъыз. Уллу тухумгъа – уллу пай, гиччисине гиччи пай тийсин. Чёп салгъанда, не чыкъса, оланыки болсун. Топуракъны аталарыгъызны тухумларыны арасында пайлагъыз[+].

55Эгер шо топуракъда яшайгъанланы къуваламасагъыз, къалгъанлары гёзюгюзге гирген, къабургъагъызгъа чанчылгъан тегенекдей болуп токътажакъ. Олар сизин шонда рагьатлыкъда яшама къоймажакъ. 56Шо заман Мен сизге олагъа этме сюегенимни этежекмен».

#### 34


Канъанны дазулары

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай буйрукъ[†] бер: «Сиз Канъангъа[†] гиргенде, сизге пай гьисапда берилген топуракъны дазулары шулай болажакъ.

3Сизин къыбладагъы дазугъуз Цин дангылдан Адумну[†] дазусуну бою булан узатылажакъ. Гюнтувушда сизин къыбладагъы дазугъуз Оьлю денгизни ягъасындан башланып, 4къыблагъа, Акъырап бийикликге багъып оьтежек, Цинден таба узатылып, къыблагъа, Къадиш-Барниагъа багъып узатылажакъ. Шондан дазугъуз Гьасар-Аддаргъа багъып оьтежек ва Асмунгъа багъып узатылажакъ. 5Шондан Мисридеги оьзенге багъып бурулажакъ ва Уллу денгизни[*] ягъасында битежек.

6Сизин гюнбатышдагъы дазугъуз Уллу денгизни ягъасы болажакъ. Шо сизин гюнбатышдагъы дазугъуз.

7Темиркъазыкъдагъы дазугъузну Уллу денгизден – Ур тавгъа ерли,[+] 8Ур тавдан Лебо-Гьаматгъа багъып салыгъыз. Шондан дазугъуз Сададгъа багъып оьтежек,[+] 9Зипрунгъа багъып узатылажакъ ва Гьасар-Инанда битежек. Шо сизин темиркъазыкъдагъы дазугъуз.

10Гюнтувушдагъы дазугъузну Гьасар-Инандан Шапамгъа багъып салыгъыз. 11Дазу Шапамдан Аййинни гюнтувушундагъы Раблагъа багъып оьтежек ва Киннерет кёлден[†] бетлерден таба гюнтувушгъа багъып узатылажакъ[+]. 12Сонг дазу, Урдунну[†] бою булан энишлей туруп, Оьлю денгизге етежек. Шо – гьар якъдагъы дазулары да булангъы сизин топурагъыгъыз»[+].

13Муса исрайыллылагъа булай буйрукъ бере:

– Шо – чёп салынып сизге пай гьисапда тиежек топуракъ. Раббибиз шону тогъуз да ярым къавумгъа берме буйрукъ этди, 14неге тюгюл Раубимни, Гатны ва Манассаны къавумуну яртысыны къавумлары оьзлени пайларын алып битди. 15Шо эки де ярым къавум оьзлени пайларын Урдунну гюнтувуш ягъында, Еригьонну къаршысында алды.


Топуракъны пайлавгъа жаваплылар

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Сизге топуракъны дин къуллукъчу[†] Алиазар ва Нунну уланы Ясуа пайлап бережек. 18Топуракъны пайлама кёмек этмек учун, гьар къавумдан бирер башчыны белгилегиз. 19Муна оланы атлары:

Ягьуданы[†] къавумундан башчы – Япуннаны уланы Калип;[+]
20Симонну къавумундан башчы – Аммигьутну уланы Самуйыл;
21Буньяминни[†] къавумундан башчы – Кислунну уланы Алидат;
22Данны къавумундан башчы – Югьлини уланы Букки;
23Юсупну[†] уланы Манассаны къавумундан башчы – Ипутну уланы Гьанниыл;
24Юсупну уланы Апрайимни къавумундан башчы – Шиптанны уланы Кемуйыл;
25Забулунну[†] къавумундан башчы – Парнакны уланы Алисапан;
26Иссакарны къавумундан башчы – Аззанны уланы Палтиил;
27Аширни къавумундан башчы – Шалумини уланы Агьигьут;
28Напталини[†] къавумундан башчы – Аммигьутну уланы Падагьил.

29Бу оьрде атлары эсгерилгенлеге Раббибиз Канъан топуракъда исрайыллылагъа пайлар чыгъарма буйрукъ берген.

#### 35


Левилилеге берилген шагьарлар

1Муапны[†] тюзлюклеринде, Урдунну[†] къырыйында, Еригьонну къаршысында, Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай буюр: сиз, исрайыллылар, ес болгъан топуракъ пайларыгъыздан левилилеге яшамакъ учун шагьарлар беригиз. Шо шагьарларыны айланасы булан олагъа отлавлукълар да беригиз. 3Шо заман оланы яшамакъ учун шагьарлары, туварлары, сиривлери ва оьзге гьайванлары учун отлавлукълары болажакъ. 4Сиз левилилеге берген шагьарланы айланасындагъы гьайван-мал учун гёрсетилген отлавлукълары шагьарны барусундан бир минг тирсек[†] чакъы мезгилге узатылсын. 5Шагьарны тышындан гюнтувушгъа багъып эки минг, къыблагъа багъып эки минг, гюнбатышгъа багъып эки минг ва темиркъазыкъгъа багъып да эки минг тирсек чакъы мезгилни оьлчеп белгилегиз. Оланы шо топурагъы гьайван-мал учун шагьарны отлавлугъу болажакъ.


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Такр 4:41-43; 19:1-14; Нун 20:1-9 )

6Сиз левилилеге береген шагьарланы алтысы къачып яшынагъан шагьарлар болсун. Биревню оьлтюрген адам[†] шонда къачып яшынма болажакъ. Шо шагьарлагъа къошуп олагъа дагъы да къыркъ эки шагьар беригиз[+]. 7Отлавлукълары да булан бирче левилилеге берген бары да шагьарланы санаву къыркъ сегиз болсун. 8Сиз исрайыллыланы пайындан левилилеге бережек шагьарланы гьар къавумгъа тийген пайны оьлчевюне гёре беригиз: пайы уллу къавумлардан кёп шагьарны алыгъыз, пайы гиччи къавумлардан буса аз шагьарны алыгъыз.

9[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Урдундан таба Канъангъа[†] чыкъгъанда, 11оьзюгюзге къачып яшынагъан шагьарлар сайлагъыз. Шо шагьарларда биревню билмей оьлтюрген адам къачып яшынып болсун[+]. 12Оьлтюрген адамны халкъны алдында дувангъа чыкъгъанча, оьлтюрюп къоймасын учун, шо шагьарлар оьч алагъан адамдан къачып яшынагъан ерлер болажакъ. 13Сиз белгилеген алты да шагьар къачып яшынагъан шагьарларыгъыз болажакъ. 14Урдунну бу ягъында уьч шагьарны ва Канъанда уьч шагьарны къачып яшынагъан шагьарлар гьисапда белгилегиз. 15Шо алты да шагьар исрайыллылар, ятлар ва оланы арасында яшайгъан дагъы да шолай оьзгелеге къачып яшынагъан ерлер болажакъ. Шо ерлерде биревню билмей оьлтюрген адам къачып яшынып болажакъ.

16Эгер бир адам башгъасына темир алат булан уруп, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 17Неде бир адамны къолунда уруп оьлтюрюп болагъан таш болуп, шону булан башгъасына урса, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 18Неде бир адамны къолунда уруп оьлтюрюп болагъан агъач алат болуп, шону булан башгъасына урса, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 19Оьлтюрювчюню оьлтюрген адам – къанлысындан[†] оьч алагъан адамдыр. Оьлтюрювчюге къаршы болуп къалса, ол ону оьлтюрсюн. 20Эгер бир адам иш этип башгъасын теберип йибергенде неде огъар бир зат атгъанда, ол оьлюп къалса 21неде душман тутгъан вакътисинде, огъар юмуругъу булан уруп, ол да оьлюп къалса, биринчисин оьзюн оьлтюрме герек, неге тюгюл ол оьлтюрювчюдюр. Оьлтюрювчюге къаршы болуп къалса, къанлысындан оьч алагъан адам ону оьлтюрсюн.

22Эгер де бир адам башгъасын душман да тутмайлы, билмей теберип йибергенде неде гьеч бир яман къастсыз огъар бир затны атгъанда[+] 23неде гёрмеген кюйде ону уьстюне оьлтюрюп болагъан ташны тюшюрюп къойгъанда, ол оьлюп къалса, оьлтюргени оьлгенин душман тутмагъан ва огъар яманлыкъ ёрамай болгъан буса, 24оьлтюрювчюню де, къанлысындан оьч алагъан адамны да арасындагъы масъаланы жамият шо къанунлагъа[†] гёре чечсин. 25Халкъ оьлтюрювчюню къанлысындан оьч алагъан адамдан якъласын ва ону къайтарып оьзю къачып яшынып тургъан шагьаргъа йиберсин. Ол шонда оьзюне сыйлы[†] май[†] сюртюлген баш дин къуллукъчу[†] оьлгенче яшасын[+].

26Эгер де оьлтюрювчю, оьзю къачып яшынгъан шагьардан чыгъып, 27къанлысындан оьч алагъан адам да ону шагьардан тышда гёрюп къойса, къанлысындан оьч алагъан адамгъа ону оьлтюрме яражакъ ва ону шо оьлтюрювде айыпламажакъ. 28Оьлтюрювчю оьзю къачып яшынгъан шагьарда баш дин къуллукъчу оьлгенче турма тарыкъ. Янгыз баш дин къуллукъчу оьлген сонг, огъар уьюне къайтма яражакъ.

29Сизге къайда яшама тюшюп къалса да, сизин ва гележек наслулар учун токъташдырылгъан къанунлар шулай болажакъ.

30Биревню оьлтюрген гьар адамны оьлтюрювчю гьисапда шагьатланы гёрсетивлерин гёз алгъа тутуп оьлтюрме тюше. Тек янгыз бир шагьатны гёрсетивлерин гёз алгъа тутуп оьлтюрме ярамажакъ[+].

31Оьзюн оьлтюрме лайыкълы болгъан оьлтюрювчюню сав къоймакъ мурат булан ондан тёлев гьакъ алмагъыз. Ону оьлтюрмей къойма ярамажакъ[+].

32Къачып яшынагъан шагьаргъа къачгъан оьлтюрювчюге, баш дин къуллукъчу оьлгенче де оьзюню топурагъында къайтып яшама ихтияр беребиз деп, ондан тёлев гьакъ алмагъыз.

33Оьзюгюз яшайгъан топуракъны мурдарламагъыз. Топуракъны къан мурдарлай. Оьзюнде къан тёгюлген топуракъ янгыз къан тёкген адамны къанын тёкгенде тазалана.[†][+] 34Сиз яшайгъан ва оьзюнде Мен де турагъан топуракъны мурдарламагъыз. Мен, Раббигиз, исрайыллыланы арасында тураман чы дагъы»[+].

#### 36


Салупгьатны къызларыны варислик пайы


(Сан 27:1-11)

1-2[•]Юсупну[†] наслусуну тухумларындан болгъан башчылары геле. Шо тухумлар Макирни уланы Гилатдан[†] баш ала болгъан. Макир Манассаны уланы болгъан. Олар булай дей:

– Раббибиз бизин есибизге исрайыллылар[†] учун топуракъны чёп салып пайлама буйрукъ[†] берди. Раббибиз сагъа ювугъубуз Салупгьатны пайын ону къызларына берме буйрукъ берди. 3Эгер де олар исрайыллыланы башгъа къавумларындагъылагъа эрге барса, оланы пайы, аталарыбызны пайындан алынып, оьзлер эрге баргъан къавумдагъыланы пайына къошулажакъ. Шоллукъда бизге тийген пайны гесеги чыгъарылып алынажакъ. 4Исрайыллыланы белгилев йылы етгенде, шо гесек олар эрге баргъан къавумдагъыланы пайына къошулажакъ. Оланы пайы аталарыбызны къавум пайындан алынажакъ[+].

5Шо заман Муса,[†] Раббибиз айтып, исрайыллылагъа булай буйрукъ бере:

– Юсупну наслуларындан чыкъгъан къавумдагъыланы айтгъан сёзю герти. 6Раббибиз Салупгьатны къызларына байлавлу булай буюра: оланы, кимге сюйсе, шогъар эрге барма ихтияры бар, тек ата-бабаларыны къавумундан чыкъгъан тухумну ичиндегилеге барсын. 7Исрайыллыланы пайлары бир къавумдан башгъасына гёчме ярамай. Гьар исрайыллы ата-бабаларындан къалгъан къавум пайын сакъласын[+]. 8Исрайыллыланы гьар тухумунда пайы бар къызлар ата-бабаларыны къавумундан чыкъгъан тухумдагъылагъа эрге барсын. Шоллукъда исрайыллылар ата-бабаларыны пайларына ес кюйде къалажакъ. 9Пай къавумдан къавумгъа гёчме ярамай. Исрайыллыланы бары да къавумлары оьзлеге тюшген топуракъ пайын сакъласын.

10Салупгьатны къызлары Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 11Салупгьатны Магьла, Тирса, Гьугла, Милка ва Нуат деген къызлары ата ягъындагъы зукъарилерине эрге бара. 12Олар Юсупну уланы Манассаны наслуларындан чыкъгъан тухумдагъылагъа эрге бара. Оланы пайлары ата-бабаларыны къавумларындан чыкъгъан тухумларына къала.

13Урдунну[†] ягъасындагъы Муапны[†] тюзлюклеринде, Еригьонну къаршысында Раббибиз Мусадан таба исрайыллылагъа берген буйрукълар ва гёрсетивлер шулардыр.

### Къанунну Такрары

#### Къанунну Такрары

Къанунну Такрары


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту


Къанунну Такрары

Таврат «Къанунну Такрары» деген китап булан тамамлана. Бу китапны аслу маънасы Исрайылны халкъына Аллагьны Къанунун етишдирген Мусаны ахырынчы насигьатлары булан байлавлу. Канъангъа гиргенче, Муапны топурагъында Муса исрайыллылагъа Къанунну эсине сала. Олар Канъанда шогъар гёре яшама тарыкъ болгъан. Неге тюгюл, Синай тавда биринчи Разилешив бегетилгенли, арадан къыркъ йылгъа ювукъ оьтген болгъан.

Китап Мусаны уьч уллу сёйлевюнден (1–4-нчю башлар, 5–29-нчу башлар, 30–31-нчи башлар) ва ахыр гесекден амалгъа гелген. Китапны атындан ону ичделиги ачыкъ болуп къала: мунда алдагъы китаплардагъы кёп къанунлар такрарлана, тек шолагъа янгы гёрсетивлер, айрокъда исрайыллылагъа Канъанда тарыкълы болажакълары къошулгъан.

Къанунну кютгенлеге болагъан шабагьатлавлар ва шону бузгъанлагъа этилеген налатлар бу китапны инг де таъсирли башлары болуп токътай (27–30-нчу башлар). Шолар бизге Исрайылны тарихини аслу маънасына тюшюнме кёмек эте. Аллагьны пайхаммарлары ва исрайыллыланы арасындагъы ваъзачылар (айрокъда Ирмия), исрайыллыланы башына неге балагьлар тюшегенни англата туруп, чакъда-чакъда шо шабагьатлавланы ва налатланы эсгерген.

Бизин девюрден VII асрудан алда Аллагьны ибадатханасын янгыртагъанда, тап шо Къанунну Такрары табылгъан болма ярай. Шо заман Ёшия пача, Аллагьны тезден унутулгъан бу гёрсетивлерин ва шолай да Ону Каламын гери урагъанлагъа этилеген налатланы эшитип, Аллагьны алдында зор титиреген ва бек къоркъгъан. Шо заман Исрайылны халкъыны арасында дин, къылыкъ ва ругь якълардан Мусаны девюрюнден берли бир де болмагъан тазаланыв башлана.

Бу китап бир Аллагьгъа инанывну, Огъар ибадат этивню ва бютюнлей ягьудилени Къанунуну аслу маънасын мекенли кюйде ачыкъ эте.

#### 1


Мусаны эсге алывлары


(Чыгъ 18:13-27)

1Муна Урдундан[†] гюнтувушда, демек Супну къаршысында, Паран булан Тупалны, Лабан булан Гьасирутну ва Ди-Загьапны арасында ерлешген дангылда Мусаны[†] бары да исрайыллылагъа[†] айтгъан сёзлери. 2(Саир тавдан Къадиш-Барниагъа барагъан ёлдагъы Гьорипден[†] он бир гюнлюк мезгилдеги.)[+]

3Муса, Мисриден чыгъып, къыркъынчы йыл, он биринчи айны биринчи гюнюнде исрайыллылагъа Раббибиз оьзюне этген бары да буйрукъланы[†] етишдире. Шо буйрукълар исрайыллылар булан байлавлу болгъан[+]. 4Бу иш Муса амурлуланы Гьашбунда башчылыкъ этген Сигьун пачасын, Идраиде буса Башанны Аштарутда башчылыкъ этген Уг пачасын янчгъан сонг болгъан[+].

5Урдундан гюнтувушдагъы муаплыланы[†] топурагъында Муса, шо Къанунну[†] англата туруп, булай дей:

6– Раббибиз, бизин Аллагьыбыз, Гьорипде бизге булай айтды: «Бу тавну ягъында тургъаныгъыз таман[+]. 7Къонушугъузну да тозуп, амурлуланы тавлар булан тюзлерине ва Урдун къолда, тавларда, гюнбатыш тавтюплерде, Негепде, оьзенни бою булан яшайгъан хоншу халкъланы янына барыгъыз, канъанлыланы[†] топурагъына, Ливангъа, гьатта уллу Фират оьзенге ерли де чыгъыгъыз[+]. 8Къарагъыз, шо топуракъны сизге Мен бергенмен. Барып, Мен, сизин Раббигиз, аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъгъа ес болугъуз»[+].


Дуванчылар белгилене


(Чыгъ 18:13-27)

9Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сизге ёлбашчылыкъ этме янгыз мени гючюм чатмажакъ[+]. 10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин санавугъузну артдырды. Бугюн сиз кёкдеги юлдузлар чакъы кёпсюз[+]. 11Раббигиз, аталарыбызны Аллагьы, Оьзю де ваъда[†] этген кюйде, сизин санавугъузну минг керенлеге артдырсын ва шабагьатласын дагъы![+] 12Амма сизин эришивлюклеригиз ва ишлеригиз булан байлавлу четим масъаланы магъа янгыз чечме тынч тюгюл. 13Гьар къавумугъуздан гьакъыллы, англавлу ва абурлу адамланы[†] айырыгъыз, мен буса оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салажакъман».

14Сиз магъа: «Сени таклифинг яхшы», – деп жавап къайтара эдигиз.

15Мен сизин къавумларыгъыздан аслуларын – гьакъыллы ва абурлу адамланы айырдым ва оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салдым: минглени, юзлени, эллилени, онланы уьстюндеги гьакимлер ва къавумлардагъы тамазалар этип[+]. 16Шо заманлар мен дуванчыларыгъызгъа булай буюрдум: къардашларыгъызны арасындагъы эришивлюклеге тергев беригиз ва эришивлюк исрайыллыланы арасында буса да неде исрайыллыны да, гелгинчини де арасында буса да, адилли кюйде дуван этигиз[+]. 17Адилсиз дуван гесмегиз. Гючлюге де, гючсюзге де тынглагъыз. Биревден де къоркъмагъыз, неге тюгюл дуван Аллагьныкидир. Сизге чечме къыйын масъаланы магъа билдиригиз, мен тынглап къаражакъман[+]. 18Шо заман мен сизге бары да сиз этме герек ишлени гьакъында айтдым.


Гьызарламакъ учун йиберилген тынчылар


(Сан 13:1-33)

19[•]Сонг, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, ёлгъа тюшдюк. Гьорипден чыгъып, сиз де гёрген уллу ва яман дангылдан бютюнлей оьтюп, амурлуланы тавлары булан тюзлерине багъып тербендик ва Къадиш-Барниагъа етдик. 20Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сиз Раббибиз, Аллагьыбыз, амурлуланы бизге береген тавлары булан тюзлерине етдигиз. 21Къарагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге топуракъ берди. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге айтгъан кюйде, туруп, шогъар ес болугъуз. Къоркъмагъыз, тартынмагъыз»[+].

22Шо заман сиз барыгъыз да, мени яныма гелип: «Алдыбыз булан адамланы йиберейик. Олар, шо топуракъны тергеп чыгъып, биз юрюме тарыкъ ёлну ва биз чапгъын этме герек шагьарланы гьакъында хабарласын», – деп айтдыгъыз.

23Мен сизин шо таклифигизни ушатдым ва арагъыздан он эки адамны – гьар къавумдан бирер адамны айырдым. 24Олар барып, тав бойлагъа гётерилди, Ашкул деген къолгъа гелди ва шону барлап чыкъды. 25Олар, шо топуракъны емишлеринден алып, шоланы тюпде токътагъан бизге гелтирип берди ва: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге яхшы топуракъны бере», – деп билдирди.


Раббибизге къаршы баш гётерив


(Сан 14:1-45)

26Тек сиз гётерилме сюймедигиз. Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз. 27Чатырларыгъызда хонтурлана туруп, сиз булай айтдыгъыз: «Раббибиз бизин гёрюп ярамай. Бизин амурлуланы къолуна берип оьлтюрмек учун, Ол бизин Мисриден шо себепден чыгъарды. 28Биз къайда барайыкъ? Къардашларыбыз бизин тартынагъан этип къойду. Олар: „Шо халкъ гючлю ва бийик. Шонда бийиклиги кёклеге етишердей барулары булангъы уллу шагьарлар бар. Биз шонда гьатта бырынгъы девлеге ошап къалгъан гьанакълыланы да гёрдюк“, – деп айтды».

29Шо заман мен сизге булай айтдым: «Олардан тартынмагъыз, къоркъмагъыз. 30Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы ябушма алдыгъызгъа тюшдю. Ол Мисриде де гёз алдыгъызда шолай этди[+]. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, дангылда да бютюн сапарыгъызны вакътисинде тап шо ерге етип къалгъанча, уланын гётерип юрюйген атасыдай, сизин алып юрюгенни гёрдюгюз»[+].

32Бары да шу ишлерден сонг да сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, умут этмей турдугъуз! 33Ол буса, сапарыгъызны вакътисинде сизге токътама ерни ва сиз юрюме герек ёлну гёрсетмек учун, алдыгъыз булан гечелер ялынны, гюндюзлер буса булутну ичинде юрюдю[+].

34[•]Раббибиз сизин сёзлеригизни эшитгенде, къазапланып йиберип, булай ант этди: 35«Мен аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъны бу ачувлу наслудан бирев де гёрмежек. 36Шону янгыз Япуннаны уланы Калип гёрежек. Мен Калипге ва ону наслуларына оьзю оьтюп чыкъгъан гёзел уьлкедеги шо топуракъны бережекмен, неге тюгюл ол гьакъ юрекден Раббигизни артына тюшюп юрюдю»[+].

37Сиз саялы Раббибиз магъа да къазапланды ва булай айтды: «Ваъда этилген шо топуракъгъа сен де гирмежексен[+]. 38Тек сени кёмекчинг Нунну уланы Ясуа шонда гирежек. Ону ругьландыр, неге тюгюл шо топуракъгъа ес болмакъ учун, ол исрайыллыланы алып юрюжек[+]. 39Сиз есирликге тюшежек деген, гьали де яхшыны ямандан айырып билмейген гиччи яшларыгъыз, сизин авлетлеригиз, буса шо топуракъгъа гирежек. Мен шо топуракъны олагъа бережекмен, олар да шогъар ес болажакъ. 40Сиз буса, бурулуп, Къызыл денгизге барагъан ёлдагъы дангылгъа багъып тербенигиз».

41Шо заман сиз: «Биз Раббибизге къаршы гюнагь иш этдик. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге буюргъан кюйде, биз, гётерилип йиберип, ябушма гиришежекбиз», – деп жавап бердигиз. Тавлагъа гётерилме тынч бола деп ойлаша туруп, сиз къолугъузгъа савут тутдугъуз.

42Тек Раббибиз магъа булай айтды: «Олагъа: „Гётерилмегиз, ябушмагъыз, неге тюгюл Мен сизин булан болмажакъман. Душманларыгъыз сизин янчажакъ“, – деп айт».

43Мен айтсам да, сиз магъа тынгламадыгъыз. Сиз Раббибизни буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз ва оьктемлигигизден тавлагъа гётерилдигиз. 44Шо тавларда яшайгъан амурлулар сизге къаршы чыкъды. Олар, балжибинлени табунудай артыгъыз булан юрюй туруп, Саирден башлап тап Гьорма шагьаргъа ерли сизин токъалап турду. 45Сиз къайтдыгъыз ва Раббибизни алдында токътап йыладыгъыз. Тек Ол йылавугъузгъа тергев бермеди, сизин эшитме де сюймеди. 46Сиз Къадишде кёп гюнлени узагъында къалдыгъыз[+].

#### 2


Дангылдагъы айланышлар

1Сонг биз, Раббибиз магъа буюргъан кюйде, гери къайтып, Къызыл денгизге элтеген ёлдагъы дангылгъа багъып тербендик. Биз Саирни тав аркъаларыны ягъында узакъ айланып турдукъ[+].

2Сонг Раббибиз магъа булай айтды: 3«Бу тавлар булан тюзлени къырыйларында айланып тургъаныгъыз таман, гьали темиркъазыкъгъа багъып бурулугъуз. 4Халкъгъа булай буйрукъ[†] бер: „Сиз гьали къардашларыгъызны – Исавну[†] Саирде яшайгъан наслуларыны топурагъындан оьтежексиз. Олар сизден къоркъажакъ, тек бек сакъ болугъуз. 5Олар булан дав башламагъыз, неге тюгюл Мен сизге оланы бир къарыш[†] топурагъын да бермежекмен. Мен Исавгъа Саирни тавлары булан тюзлерин мюлк этип бердим[+]. 6Ашажакъ ашыгъыз, ичежек сувугъуз учун сиз олагъа акъча беригиз.

7Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизде сизин шабагьатлады. Шо зор дангылдагъы сапарыгъызда да Ол сизин къоруп сакълады. Шо къыркъ йылны узагъында Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан эди, сиз де бир затгъа да уьзюрю болмадыгъыз“»[+].

8Шолай этип, биз къардашларыбызны – Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны къырыйындан оьтдюк. Биз, Урдун[†] къолну Элатдан ва Исъюн-Габирден гётерилеген ёлундан бурулуп, Муап[†] дангылгъа багъып юрюдюк[+].

9Раббибиз магъа булай айтды: «Муаплыланы гьалек этме ва оланы дав этме борчлу этме, неге тюгюл Мен сагъа оланы топурагъын бермежекмен. Мен Лутну наслуларына Ар шагьарны мюлк этип бердим».

10(Алда шонда эмлилер – гючлю, кёп санавлу ва гьанакълылар[†] йимик бийик халкъ яшай болгъан[+]. 11Гьанакъны наслуларына[*] ошап, олар да репайымлылар[†] деп гьисаплана болгъан. Тек муаплылар олагъа эмлилер деп айта болгъан[+]. 12Алда Саирде гьорлулар тура болгъан, тек Исавну наслулары оланы къувалагъан. Олар гьорлуланы къырып битдирген ва оланы еринде орунлашгъан. Раббибиз оьзлеге мюлк этип берген топуракъда исрайыллылар[†] да тап шо кюйде этген болгъан.)[+]

13Раббибиз булай айтды: «Гьали туруп, Зарат къолну къыркъып чыгъыгъыз». Биз де къолну къыркъып чыкъдыкъ[+].

14Биз, Къадиш-Барнианы къоюп, Зарат къолну къыркъып чыкъгъанча, арадан отуз сегиз йыл оьтдю. Раббибиз де оьзлеге ант этген кюйде, алдагъы наслуланы асгерчилеринден шо замангъа къонушда бирев де къалмай[+]. 15Къонушда асгерчилени барысы да къырылып битип къалгъанча, Раббибизни къолу оланы къайтып-къайтып къырып тургъан.

16Ахырда да, шо асгерчилени ахырынчысы оьлгенде, 17Раббибиз магъа булай айтды: 18«Бугюн Муап вилаятны, демек Арны къырыйындан таба оьт. 19Сиз аммунлулагъа ювукълашгъанда, оланы гьалек этмегиз ва дав этме борчлу этмегиз, неге тюгюл аммунлуланыки болгъан топуракъдан Мен сизге мюлк этип бир гесекни де бермежекмен. Мен шо топуракъны Лутну наслуларына мюлк этип бердим».

20(Шо топуракъ алда шонда яшагъан репайымлыланыки деп де гьисаплангъан. Тек аммунлулар[†] олагъа замзумлулар деп айтгъан[+]. 21Олар гючлю, кёп санавлу, гьанакълылар йимик бийик халкъ болгъан. Раббибиз оланы аммунлуланы гёз алдында къырып битдирди. Замзумлуланы къувалап, аммунлулар оланы еринде оьзлер орунлашды. 22Раббибиз, Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны гёз алдында гьорлуланы къырып, тап шо кюйде этди. Олар гьорлуланы къувалап, оланы еринде орунлашды ва буссагьатда да шонда яшап тура[+]. 23Тап Газагъа ерлиги юртларда яшайгъан авлилени айтсакъ, Каптордан[*] чыкъгъан пилистимлилер, оланы къырып битдирип, оланы еринде орунлашды.)


Гьашбунну пачасы Сигьундан уьст гелив


(Сан 21:21-30)

24[•]«Ёлгъа тюшюгюз ва Арнун къолну ари ягъына чыгъыгъыз. Къарагъыз, Мен Гьашбунну пачасы амурлу Сигьунну ва ону уьлкесин сизин къолугъузгъа бердим. Оьзюндеги бары да халкълар сизден титирейген, къоркъагъан кюйню этежекмен. 25Олар, сизин гьакъыгъыздагъы хабарланы эшитип, тартынажакъ ва къоркъмакълыгъындан къартыллажакъ»[+].

26Мен, Кадимут дангылдан Гьашбунну пачасы Сигьунгъа оьз ягъымдан парахатлыкъны таклиф эте туруп, чавушларымны йибердим. Чавушларымдан огъар булай айтып йибердим: 27«Бизин уьлкенгден оьтюп чыкъма къой. Биз аслу ёл булан юрюжекбиз, не онггъа, не солгъа бурулмажакъбыз[+]. 28Ашамакъ ва ичмек учун, бизге акъчагъа аш ва сув сатып бер. Тек бизин оьтюп чыкъма къой. 29Урдундан таба Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге береген топуракъгъа чыкъгъанча, Исавну Саирде яшайгъан наслулары ва Арда яшайгъан муаплылар да бизин чыкъма къойду». 30Тек Гьашбунну пачасы Сигьун олагъа оьтюп чыкъма ихтияр бермеди. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, ону ругьун хырча, юрегин буса къайпанмайгъан этди чи дагъы. Раббигиз ону сизин къолугъузгъа бермек учун шолай этди, шолай болуп да чыкъды.

31Раббибиз магъа булай айтды: «Къара, Мен сагъа Сигьунну ва ону уьлкесин бере тураман. Гьали ону топурагъын еле, шогъар ес бол». 32Ягьасда Сигьун оьзюню бары да асгери де булан алдыбызгъа чыкъгъанда, 33Раббибиз, Аллагьыбыз, ону къолубузгъа берди, биз де ону уланларын ва бютюн асгерин къырып битдирдик. 34Шо заман биз ону бары да шагьарларын еледик, бютюнлей оланы эргишилерин, къатынгишилерин ва яшларын къырып битдирдик. 35Тек елеген шагьарларыбыздагъы гьайван-малны ва оьзге тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ. 36Арнун оьзенни ягъасындагъы Аруырдан ва къолдагъы шагьардан тутуп тап Гилатгъа[†] ерли биз елемеген шагьар къалмады. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге бары затны берди. 37Тек, Раббибизни, бизин Аллагьыбызны, буйругъуна гёре, сиз не аммунлуланы топурагъына, не Яббукъ оьзенни боюндагъы топуракъгъа, не тавлардагъы шагьарланы айланасындагъы топуракъгъа къол сукъмадыгъыз.

#### 3


Башанны пачасы Угдан уьст гелив


(Сан 21:33-35)

1[•]Сонг биз бурулуп, ёлдан таба Башангъа гётерилдик. Башанны пачасы Уг Идраи деген шагьарны къырыйында бютюн асгери де булан бизин булан ябушма алдыбызгъа чыкъды. 2Раббибиз магъа булай айтды: «Угдан къоркъма, неге тюгюл Мен ону бютюн асгери ва топурагъы да булан сени къолунга бердим. Огъар амурлуланы Гьашбунда гьакимлик этген Сигьун пачасына этгенни этерсиз»[+].

3Шоллукъда Раббибиз, Аллагьыбыз, Башанны пачасы Угну ва ону бютюн асгерин къолубузгъа берди. Биз, оланы бирисин де сав къоймай, къырып битдирдик. 4Тап шо заман биз ону бары да шагьарларын алдыкъ. Он алты шагьардан бир де бизин къолубузгъа тюшмей къалгъаны болмады – бютюн Аргуп вилаяты, Угну Башандагъы пачалыгъы[+]. 5Бары да шо шагьарлар бийик барулар ишленип, эки къат къапулар ва тогъаслар салынып беклешдирилген эди. Ондан къайры да, айланасында барулар ишленмеген кёп санавдагъы юртлар да бар эди. 6Гьашбунну пачасы Сигьунгъа этгенибиз йимик, гьар шагьардагъы эргишилени, къатынгишилени ва яшланы къыргъанда йимик, биз оланы бютюнлей къырып битдирдик[+]. 7Тек оланы бары да гьайван-малын ва шагьарларындан тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ.

8Гьасили, амурлуланы шо эки де пачасындан Урдунну[†] гюнтувушундагъы, Арнун къолдан тап Гьармун тавгъа ерли аралыкъдагъы топурагъын алдыкъ. 9(Сайданлылар Гьармунгъа Сирион деп, амурлулар буса Сенир деп айтгъанлар.)[+] 10Биз оланы тегиш тавлардагъы бары да шагьарларын, бютюн Гилатны[†] ва Уг пачаны Башандагъы Салка ва Идраи шагьарларына ерли аралыкъдагъы бютюн топурагъын еледик. 11(Башанны Уг пачасы репайымлыланы – зор уллу адамлары[†] булангъы халкъны ахырынчыларындан бириси болгъан. Ону ятывуну узунлугъу тогъуз тирсек,[†] генглиги буса дёрт тирсек гелеген темирден этилген болгъан. Угну шо ятыву гьали буссагьатда да Раббада аммунлуларда[†] сакъланып бар.)[+]


Урдундан гюнтувушдагъы топуракъ пайлана


(Сан 32:1-42)

12Шо заманларда биз елеген топуракъдан мен Раубимни ва Гатны къавумларына Арнун къолны къырыйындагъы Аруырны темиркъазыгъындагъы вилаятны бердим. Шогъар къошуп шагьарлары да булан бирче Гилатны яртысын да бердим[+]. 13Гилатны къалгъан ягъын ва шолай да Угну бютюн Башан пачалыгъын мен Манассаны къавумуну яртысына бердим.

(Алдагъы заманларда Башандагъы бютюн Аргуп вилаят репайымлыланы топурагъы деп белгили болгъан. 14Манассаны наслусу Яир тап гешурлулар ва маакалылар булангъы дазугъа ерли бютюн Аргуп вилаятны елеген. Ол шогъар оьзюню атын берген. Бугюнге ерли де Башангъа Хаввот-Яир деп айтыла.)

15Мен Гилатны Макирни тухумуна бердим[+]. 16Раубимлилеге ва гатлылагъа буса мен Гилатдан Арнун къолгъа (къолну ортасындан оьтеген дазусу булан) ва аммунлулар булангъы дазу болуп токътайгъан Яббукъ къолгъа тюшеген топуракъны бердим[+]. 17Шону гюнбатышдагъы дазусу Пасганы энишлерини тюбюндеги Киннеретден тутуп Арап денгизге (Оьлю денгизге) ерлиги Урдун къолдагъы Урдун эди[+].

18Шо заман мен сизге булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге бу топуракъны сизге мюлк этип берди. Дав этме болагъан, ябушувгъа савутлангъан бары да эргишилеригиз исрайыллы[†] къардашларыгъызны алды булан оьзенни ари ягъына чыкъсын. 19Къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз (мен сизин кёп гьайван-малыгъыз барны билемен) мен сизге берген шагьарларда къалма бола[+]. 20Раббибиз сизге йимик къардашларыгъызгъа да рагьатлыкъ бергинче ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, Урдунну артында олагъа береген топуракъгъа ес болгъанча, къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз шонда къалып турсун. Шондан сонг гьаригиз мен сизге берген топуракъгъа гелме боласыз».

21Шо заман мен Ясуагъа булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, бу эки де пачагъа не этгенни сиз эки де гёзюгюз булан гёрдюгюз. Сиз оьтежек бары да уьлкелеге де Раббибиз шо гьалны салажакъ[+]. 22Олардан къоркъмагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы Оьзю ябушажакъ»[+].


Мусагъа Урдунну ари ягъына чыкъмакъ гери урула

23Шо заман мен Раббибизге булай айтып ялбардым: 24«Есим Аллагь, Сен Оьзюнгню къулунга Оьзюнгню зорлугъунгну ва къатты къудратынгны гёрсетесен. Не кёкде, не ерде Сен этеген игитликлени ва зор уллу ишлени этип болардай дагъы аллагь ёкъ[+]. 25Магъа Урдунну ари ягъына чыгъып, берекетли топуракъны – шо тизив тавлар булан тюзлени ва Ливанны гёрме къой».

26Тек сиз саялы Раббибиз магъа къазапланды ва мени эшитмеди. «Таман, – деди Раббибиз, – Магъа шону гьакъында дагъы айтма[+]. 27Пасганы тёбесине де минип, гюнбатышгъа, темиркъазыкъгъа, къыблагъа ва гюнтувушгъа багъып къара. Топуракъгъа оьзюнгню гёзлеринг булан къара, неге тюгюл сен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъсан[+]. 28Тек сен Ясуагъа насигьат бер, ону ругьландыр ва беклешдир, неге тюгюл, адамланы башына да тюшюп, Урдунну ари ягъына ол чыгъажакъ ва сен гёрежек топуракъны оланы арасында пайлажакъ»[+].

29Биз де Бет-Паурну къырыйындагъы къолда токътадыкъ[+].

#### 4


Исрайыллылар, тынглагъыз!

1Исрайыллылар,[†] мен сизге уьйретеген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа[†] тынглагъыз. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге береген топуракъда яшамакъ, шонда гирип ес болмакъ учун, шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюгюз[+]. 2Мен сизге этген буйрукълагъа[†] не бир затны да къошмагъыз, не бир затны тайдырмагъыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен сизге етишдиреген буйрукъларын кютюгюз[+].

3Раббибиз Баал-Паурда[†] не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин арагъыздан Баал-Паурну артына тюшгенлени барысын да къырып битдирди[+]. 4Тек Огъар амин[†] къалгъанларыгъыз алда йимик бугюн де савсуз.

5Къарагъыз, ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюсюн деп, Раббим, Аллагьым, магъа буюргъан кюйде, мен сизин шолагъа уьйретдим. 6Шо заман бары да халкълар сиздеги гьакъыллылыкъны, англавлукъну гёрежек. Олар, шо токъташдырывланы ва къанунланы эшитип, сизин гьакъыгъызда: «Озокъда, бу гьакъыллы ва англавлу зор уллу халкъ», – деп айтып юрюжек[+]. 7Биз Раббибизге, Аллагьыбызгъа, дуа этген чакъы, шончакъы Ол бизге ювукъ болажакъ. Оьзлеге аллагьлары ювукъ болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы къайда бар экен[+]? 8Оьзлени шолай адилли токъташдырывлары ва къанунлары болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы да къайда бар экен[+]?

9Тек гёзлеригиз гёргенлени унутуп, гёргенлеригиз де сиз сав чакъы юреклеригизден тайып къалмасын учун, сакъ болугъуз ва оьзюгюзге тергев бере туруп юрюгюз. Шоланы гьакъында авлетлеригизге, оланы да авлетлерине хабарлагъыз[+]. 10Гьорипде[†] Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъан гюнню унутмагъыз. Шо заман Ол магъа булай айтды: «Алдыма халкъны жый. Бу дюньяда яшайгъан заманны ичинде олар Магъа абур этме уьйренсин учун ва шогъар авлетлерин де уьйретсин учун, Мен олагъа Оьзюмню каламымны билдирейим»[+]. 11Сиз тавну этегине ювукъда токътадыгъыз. Шо тавну ялын къуршап алгъан эди. Къара булутлар ва тун къарангылыкъ тавну къуршап алгъан эди[+]. 12Шо заман Раббибиз сизин булан ялынны ичинден таба сёйледи. Сиз сёзлени эшите эдигиз, тек келпетин гёрмей эдигиз – янгыз аваз эшитиле эди. 13Раббибиз, Оьзюню он буйругъун билдирип, сизин булан разилешив[†] бегетди. Ол сизге шолагъа гёре юрюмекни буюрду ва шо буйрукъланы эки таш такътагъа язып берди[+].

14Шо заман Раббибиз магъа сизин токъташдырывлагъа ва къанунлагъа уьйретме буюрду. Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме герексиз.


Ялгъан аллагьлар гери урула

15Раббибиз Гьорипни къырыйында ялынны ичинден таба сизин булан сёйлейген гюн сиз бир келпетни де гёрмедигиз. Гьасили, оьзюгюзге бакъгъан якъда сакъ болугъуз. 16-18Пасат ёлгъа тюшмегиз ва оьзюгюзге ялгъан аллагьны, эргишини неде къатынгишини, ерни уьстюнде юрюйген гьайванны неде кёклерде учагъан къушну, ерде сюйкелеген гьайванны неде сувдагъы балыкъны нечик буса да суратлайгъан келпетлерин этмегиз[+]. 19Кёклеге къарап, гюнню, айны ва юлдузланы – кёклердеги асгерни гёргенде, дамагьланып къалмагъыз: Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, кёкню тюбюнде бары да халкълагъа берген затгъа сужда къылмагъыз ва къуллукъ этмегиз[+]. 20Сизин айтсакъ – сиз, гьали йимик, Оьзюню халкъы гьисапда къалып турсун учун, Раббибиз сизин темир иритеген кёрюкден – Мисриден чыгъарды[+].

21Раббибиз сиз саялы магъа къазапланды, мен Урдунну[†] ари ягъына чыкъмажагъымны ва берекетли топуракъгъа гирмежегимни айтды. Шо топуракъны Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге бере[+]. 22Мен шу топуракъда оьлежекмен. Мен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъман. Сиз буса чыгъажакъсыз ва берекетли топуракъгъа ес болажакъсыз. 23Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, булангъы разилешивню унутмагъыз, сакъ болугъуз. Шо разилешивню Ол сизин булан бегетди. Оьзюгюз учун бир къалипде де ялгъан аллагь яратмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ялгъан аллагь этмекни гери урду. 24Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – ютагъан ялындыр, Ол – гюнчюлюк этеген Аллагьдыр[+].

25Сизин яшларыгъыз болажакъ, олардан да яшлар туважакъ. Сиз бу дюньяда узакъ заман яшажакъсыз. Тек сонг сиз, пасат ёлгъа тюшюп ва нечик буса да бир ялгъан аллагь этип, Раббигизни, Аллагьыгъызны, гёз алдында яман иш этип, Ону къазапландырсагъыз, 26бугюн мен сизге къаршы шагьатлар гьисапда кёкню ва ерни чакъыражакъман. Урдундан таба чыгъып, сиз ес болма къарайгъан топуракъда бираздан къырылажакъсыз. Сиз шонда узакъ яшамажакъсыз ва оьлтюрюлежексиз[+]. 27Раббибиз сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъ. Ол сизин оьзлени янына къувалагъан халкъланы арасында янгыз азыгъыз сав къалажакъсыз[+]. 28Сиз шонда инсанны къоллары булан агъачдан ва ташдан этилген, не гёрюп, не эшитип, не ашап болмайгъан, не ийис билмейген ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+].

29Тек тап шонда сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, излеме башлажакъсыз. Эгер де къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан излесегиз, Ону табажакъсыз. 30Сизин къайгъы басгъанда ва уьстюгюзге бары да шу ишлер тюшгенде, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва Огъар тынглавлу болажакъсыз. 31Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – рагьмулу Аллагь чы дагъы. Ол сизин янгыз къоймажакъ, оьлтюрмежек ва Оьзю аталарыгъыз булан ант этип бегетген разилешивюн унутмажакъ.


Раббибиз – биргине-бир Аллагьдыр

32Сенден кёп алда оьтген, Аллагь ер юзюнде инсанны яратгъан девюрлерден ахтарып къара. Кёклени тюбюнде къайда буса да бир ерде шо зор ишге ошап дагъы бир иш сама болгъанмы экен, къачан буса да шогъар ошагъан ишни гьакъында эшитгенлер бармы экен[+]? 33Ялынны ичинден таба сёйлейген Аллагьны тавушун да эшитип, сав къалгъан сиздей гьеч дагъы халкъ бармы экен[+]? 34Раббигиз, Аллагьыгъыз, сынавлар, муъжизатлар, гьайранлыкълар, узатылгъан къуватлы къолу, зор уллу ва бек къоркъунчлу игитликлери булан, Мисриде оьзге халкъны гьакимлигинден къутгъарып, азат этип, сизин Оьзюне халкъ этип алды. Къайсы буса да бир аллагь, шолай барып, башгъа халкъны арасындан оьзюне халкъ этип алма къарагъанмы экен?

35Сизге Раббибиз Аллагь экенни, Ондан къайры дагъы аллагь ёкъ экенни билмеклик аян этилди[+]. 36Сизге насигьат этмек учун, Раббибиз кёкден таба сизге Оьзюню тавушун эшитдирди. Ерде Ол сизге Оьзюню зор ялынын гёрсетди, сиз де ялынны ичинден Ону сёзлерин эшитдигиз[+]. 37Раббибиз сизин аталарыгъызны сюйдю, аталарыгъыздан сонг оланы наслуларын танглады. Оьзюню зор къудраты булан Ол сизин Мисриден чыгъарды. 38Раббибиз, кёп санавлу ва гючлю халкъланы сизин яныгъыздан къувалап, оланы топурагъын сизге есликге бермек учун, шолай этди. Бугюнлердеги гьал шолай.

39Гьали энни Раббибиз оьрдеги кёкде ва тюпдеги ерде Аллагь экенни ва дагъы аллагь ёкъну билип, даимге эсигизде сакълап къоюгъуз[+]. 40Ону токъташдырывларын ва буйрукъларын кютюгюз. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де эсен-аман къалсын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге даимге береген топуракъда сиз узакъ яшап къалсын деп, мен сизге Ону шо токъташдырывларын ва буйрукъларын беремен.


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Сан 35:6-34; Такр 19:1-14; Нун 20:1-9 )

41[•]Сонг Муса[†] Урдунну гюнтувушунда ерлешген уьч шагьарны айыра. 42Бир адамны[†] билмей, огъар оьч болмай оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып бола болгъан. Шо адам, шо шагьарланы бирисине къачып яшынып, оьзюн къутгъарып бола болгъан. 43Муна шо шагьарлар: раубимлилер учун дангыл бийикликдеги Бесер, гатлылар учун Гилатдагъы[†] Рамут, манассалылар учун Башандагъы Гулан.


Къанунгъа гиришив

44Муна исрайыллылагъа Муса айтгъан Къанун. 45Муна исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Муса олагъа берген буйрукълар, токъташдырывлар ва къанунлар. 46Мисриден чыкъгъанда, исрайыллылар Урдунну гюнтувушунда ерлешген Бет-Паурну къырыйындагъы къолда, амурлуланы пачасы Сигьунну топурагъында болгъан. Ол Гьашбунда гьакимлик этген болгъан. Сигьун Мисриден чыкъгъан Мусадан ва исрайыллылардан тюп гелген болгъан. 47Исрайыллылар Урдундан гюнтувушдагъы Сигьун пачаны ва Башанны пачасы Угну топуракъларына ес бола[+]. 48Шо топуракълар Арнун къолну ягъасындагъы Аруырдан башлап Сирион (демек Гьармун) тавгъа ерли узатыла болгъан[+]. 49Шо топуракълагъа Урдунну гюнтувушундагъы Пасганы бетлерини тюбюндеги Арап денгизге ерли узатылгъан бютюн Урдун къол гире болгъан[+].

#### 5

1[•]Муса,[†] бары да исрайыллыланы[†] да жыйып, булай дей:

– Исрайыллылар, мен сизге бугюн билдиреген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа[†] тынглагъыз. Шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюмек учун, шоланы уьйренигиз, аяп сакълагъыз. 2Раббибиз, Аллагьыбыз, Гьорипни[†] къырыйында бизин булан разилешив[†] бегетди. 3Раббибиз шо разилешивню янгыз аталарыбыз булан бегетип къоймады, бизин, бары да бугюн мунда яшайгъанлар, булан да бегетди. 4Раббибиз тавда сизин булан ялынны ичинден бетге-бет сёйледи[+]. 5(Сизге Раббибизни каламын билдирмек учун, мен шо заман Раббибизни ва сизин арагъызда токътагъан эдим, неге тюгюл сиз, ялындан къоркъуп, тавгъа минмей эдигиз.) Ол булай айтды:[+]


Он буйрукъ


(Чыгъ 20:1-17)

6«Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан чыгъаргъан Аллагьынгман[+].
7Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын[+].
8Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме[+]. 9Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан,[+] 10тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны[†] кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман[+].
11Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ[+].
12Сонгугюнню[†] унутма ва сагъа Раббинг, сени Аллагьынг, буюргъан кюйде, шо гюнню сыйлы[†] кюйде сакълап тур[+]. 13Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 14Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Къуллукъчуларыгъыз да, къаравашларыгъыз да сизин йимик ял алып болсун учун, шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не оьгюзлеринг, не эшеклеринг, не оьзге гьайван-малыгъынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам[†] бир ишни де этмесин. 15Сиз Мисриде къул болгъаныгъызны ва Раббигиз Аллагьыгъыз, сизин шондан Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъаргъанны унутмагъыз. Шо саялы Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге сонгугюн булан байлавлу адатланы кютме буюрду.
16Сагъа Раббинг, Аллагьынг, буюргъан кюйде, ата-ананга абур эт. Шо заман сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ ва аманлыкъда яшап къалажакъсан[+].
17Оьлтюрме[+].
18Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни[†] бузма[+].
19Урлама[+].
20Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме[+].
21Ювугъунгну къатынына гёзюнгню сатма. Ювугъунгну уьюне неде топурагъына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, оьгюзюне неде эшегине, гьасили, ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёзюнгню сатма»[+].


Халкъ къайтаргъан жавап


(Чыгъ 20:18-21)

22Бу буйрукъланы Раббибиз бизин жамиятгъа шонда, тавда, ялынны, булутну, тун къарангылыкъны ичинден Оьзюню гючлю авазы булан билдирди. Ол дагъы бир зат да къошмады. Сонг Ол, шо буйрукъланы эки таш такътагъа да язып, магъа берди[+].

23Сиз къарангылыкъны ичинден авазны эшитгенде, тав буса гючлю яллайгъанда, къавумларыгъызны башчылары ва тамазалары, мени яныма гелип, 24булай деди: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге Оьзюню макътавлугъун ва зорлугъун гёрсетди. Биз Ону ялынны ичинден авазын эшитдик. Бугюн биз гьатта Аллагь инсан булан сёйлей буса да, ол сав къалма болагъанын гёрдюк. 25Гьали энни биз оьлюп къалайыкъмы дагъы? Эгер де энниден сонг да биз Раббибизни, Аллагьыбызны, авазын эшитип турсакъ, шо зор уллу ялын бизин ютуп къояжакъ ва биз оьлюп къалажакъбыз[+]. 26Ялынны ичинден сёйлейген жанлы Аллагьны авазын къачан буса да эшитип, биздей сав къалгъан инсан бармы экен? 27Барып, Раббибиз, Аллагьыбыз, не айтагъанына тынглап къара. Сонг Раббибиз, Аллагьыбыз, сагъа айтгъанны бизге хабарларсан. Биз буса, тынглап, кютербиз»[+].

28Сиз мени булан сёйлейгенде, Раббибиз сизин эшитди ва магъа булай айтды: «Мен шо адамлар сагъа не айтагъанны эшитдим. Олар айтгъан бары да зат яхшы[+]. 29Эгер де олар оьзлени юреклерин гьар заманда да Менден къоркъма, Мени буйрукъларымны кютме талпындыра болгъан эди буса, олар да, оланы авлетлери де аманлыкъда къалажакъ эди!

30Барып, олар чатырларына къайтсын деп айт. 31Тек оьзюнг Мени янымда къал, сагъа бары да буйрукъларымны, токъташдырывларымны ва къанунларымны берейим. Сен адамланы Мен олагъа есликге береген топуракъда шо буйрукълагъа, токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме уьйретме герексен».

32Къарагъыз чы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъанны кютюгюз, не онггъа, не солгъа тайышмагъыз[+]. 33Гьар заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, буюргъан ёл булан юрюгюз. Шо заман сиз ес болгъан топуракъда онгуп-оьсюп, узакъ яшап къалажакъсыз[+].

#### 6


Аллагьны сюймеклик булан байлавлу буйрукъ

1-2Муна Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, буйрукълары,[†] токъташдырывлары ва къанунлары.[†] Ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъда Ол магъа сизин шоланы барын да кютме уьйретсин деп буюрду. Дагъы да оьзюгюз сав чакъы сиз, авлетлеригиз, авлетлеригизни авлетлери Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъсун учун, Ону мен сизге етишдире турагъан токъташдырывларын ва буйрукъларын кютсюн учун ва оьмюрюгюз узакъ болсун учун да буюрду. 3Исрайыллылар![†] Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге ваъда[†] да этген кюйде, бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъда халкъыгъыз артсын учун, айтылгъан буйрукълагъа тынглап ва шоланы къатты кюйде кютюп юрюгюз[+].

4Исрайыллылар, тынглагъыз! Раббибиз, бизин Аллагьыбыз – янгыз бир Аллагьдыр[+]. 5Раббигизни, Аллагьыгъызны, бютюн юрегигиз, бютюн жаныгъыз ва бютюн къаныгъыз[†] булан сююгюз[+]. 6Бугюн мен сизге бере турагъан буйрукълар юреклеригизде болма тарыкъ. 7Шоланы авлетлеригизни юреклерине де салыгъыз. Уьйде олтургъанда да, ёлда барагъанда да, ятагъанда да, турагъанда да, шо гьакъда айтып туругъуз[+]. 8Шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шо сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ[+]. 9Шоланы эшиклеригизни энегелерине ва уьйлеригизни къапуларына язып салыгъыз[+].

10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] берме деп ант этген топуракъгъа гелтирежек. Шонда сиз къурмагъан уллу ва чечекленип турагъан шагьарлар, сиз жыймагъан гьар тюрлю малдан толгъан уьйлер, 11сиз къазмагъан къуюлар, сиз орнатмагъан юзюмлюклер ва зайтун терекли бавлар бар. Шо топуракъда сиз ашап-тоюп туражакъсыз! 12Вёрегиз, сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни унутардан сакъ болугъуз.

13Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, янгыз Огъар къуллукъ этигиз ва Ону атын тутуп ант этигиз[+]. 14Оьзге аллагьланы, айланагъыздагъы халкъланы аллагьларыны, артына тюшмегиз. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, оьзюгюз булан турагъан Аллагьыгъыз – гюнчюлюк этеген Аллагь чы, Ону къазапланыву сизге къаршы янып гетежек чи ва Ол сизин ер юзюнден ёкъ этип къояжакъ чы[+]. 16Сиз Массада этгенигиз йимик, Раббигизни, Аллагьыгъызны, сынап къарамагъыз[+]. 17Раббигизни, Аллагьыгъызны, сизге берген буйрукъларын ва токъташдырывларын токътавсуз кютюп туругъуз. 18Бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, сиз, Раббигиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп болсун учун, Ону гёзюне тюз ва арив гёрюнеген ишлени этигиз. 19Оьзю де айтгъан кюйде, Раббигиз алдыгъыз булан сизин бары да душманларыгъызны къувалап тайдыражакъ[+].

20Гележекде, уланларыгъыз сизге: «Раббибиз, Аллагьыбыз, сизге кютмек учун берген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы маънасы недир?» – деп сорагъанда,[+] 21олагъа булай жавап беригиз: «Биз Мисриде пиръавунну къуллары эдик, тек Раббибиз бизин Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъарды[+]. 22Раббибиз гёз алдыбызда Мисриге, пиръавунгъа ва ону уьюндегилени барысына да зор уллу, къоркъунчлу муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетди[+]. 23Тек Раббибиз бизин шондан Оьзю аталарыбызгъа ант этип ваъда этген топуракъны бизге бермек учун чыгъарды. 24Бизин ишлерибиз гьар заманда да уьстюнлю болсун учун ва бугюнлерде йимик биз яшавубузну сакълап болсун учун, Раббибиз бизге бары да шо токъташдырывланы кютме ва Оьзюнден, Аллагьыбыздан, къоркъма буюрду. 25Эгер де, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, биз Ону, Аллагьыбызны, алдында бары да къанунланы къатты кюйде кютюп турсакъ, шо бизин муъминлигибиз болажакъ»[+].

#### 7


Душман халкълар къувалана


(Чыгъ 34:11-16)

1Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа сизин гийиргенде ва сизден эсе кёп санавлу халкъланы – гьетлилени, гиргашлыланы, амурлуланы, канъанлыланы,[†] перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – сизден эсе кёп ва гючлю етти халкъны шо топуракъдан къувалагъанда,[+] 2Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы къолугъузгъа бергенде, сиз оланы янчып, къырып битдирме герексиз. Олар булан бир разилешив[†] де бегетмегиз ва олагъа гьеч бир языкъсынмагъыз[+]. 3Олар булан уьйленмегиз. Оланы уланларына къызларыгъызны бермегиз, оланы къызларын да уланларыгъызгъа къатын этип алмагъыз[+]. 4Олар, уланларыгъызны Менден уьркютюп, оьзге аллагьлагъа бакъдыражакъ. Раббигизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек ва сизин чалт дагъытажакъ[+]. 5Муна сиз шо халкълагъа къаршы этме герек ишлер: оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузугъуз, сыйлы[†] ташларын уватыгъыз, Ашераны багъаналарын гесип, оланы ялгъан аллагьларын отгъа ташлап яллатыгъыз[+]. 6Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз чы дагъы. Сиз Оьзюню халкъы, къыйматлы мюлкю болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан сизин айырып алды[+].

7Раббибиз башгъа халкълардан кёп деп сайламады сизин – сиз чи лап да аз санавлу халкъ эдигиз – 8сизин сюегени саялы ва Оьзю аталарыгъызгъа этген антында табылмакъ учун сайлады. Ол сизин къудратлы къолу булан чыгъарды ва къулчулукъну топурагъындан, Мисрини пачасы пиръавунну гьакимлигини тюбюнден сатып алды. 9Гьасили, билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз – Олдур Аллагь. Ол – амин.[†] Эгер ким Раббибизни сюйсе ва Ону буйрукъларын[†] кютсе, Ол минглер булангъы наслулагъа Оьзюню рагьмулу разилешивюн сакълайгъан Аллагьдыр[+].

10Амма Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа
Ол оьлюм гелтирежек.
Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа
чалтлыкъда тийишлисин бережек[+].

11Гьасили, мен бугюн сизге береген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы[†] кютюгюз.


Тынгламакъ булан байлавлу шабагьатлав


(Лев 26:1-13; Такр 28:1-14)

12Эгер де сиз шо къанунлагъа тергевлю болсагъыз ва шолагъа гёре къаныгъывлу[†] кюйде юрюсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю аталарыгъызгъа ант этген кюйде, Оьзюню разилешивюн сакълажакъ ва сизге рагьмулу болажакъ[+]. 13Ол сизин сюежек, шабагьатлажакъ ва халкъыгъызны санавун артдыражакъ. Ол, сизге кёп авлетлер, топурагъыгъызда мол тюшюм – будай, янгы чагъыр, май[†] берип, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракълардагъы туварларыгъызда кёп бузав, сиривлеригизде кёп къозулар болдуруп шабагьатлажакъ. 14Сиз гьар къайсы халкъдан да артыкъ шабагьатланажакъсыз. Сизин арагъызда яш болмайгъан эренлеригиз ва къатынларыгъыз болмажакъ, гьайван-малыгъыз да балаларсыз къалмажакъ[+]. 15Раббибиз сизин гьар-бир аврувдан къоруп сакълажакъ. Мисрини халкъында сиз гёрген оьтесиз яман аврувланы Ол сизге къабундурмажакъ. Амма Ол шо аврувланы сизин гёрюп ярамайгъанлагъа къабундуражакъ[+]. 16Амма сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолугъузгъа берген бары да халкъланы къырма тарыкъ болажакъсыз. Шо халкълагъа языкъсынып янашмагъыз ва тузакъгъа тюшюп къалмас учун, оланы аллагьларына къуллукъ этмегиз[+].


Ят халкълардан къоркъмай турмакъ булан байлавлу чакъырыв

17Сиз: «Шо халкълар бизден гючлю. Биз оланы къувалап болажакъбызмы?» – деп ойлашма боласыз. 18Олардан къоркъмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, пиръавунгъа ва савлай Мисриге салгъан гьалны яхшы эсигизде сакълап къоюгъуз. 19Шо уллу сынавланы, муъжизатланы ва гьайранлыкъланы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, узатылгъан къудратлы къолу булан сизин чыгъаргъанны оьзюгюз гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз буссагьат оьзлерден къоркъуп турагъан бары да халкълагъа шо гьалны салажакъ[+]. 20Ондан къайры да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден яшынып сав къалгъанлар гьатта къырылып битгенче, олагъа телижибинлени йиберип туражакъ[+]. 21Олардан къоркъмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин буландыр, Ол зор уллу ва къоркъув сингдиреген Аллагьдыр. 22Раббигиз, Аллагьыгъыз, аста-аста сизден оьзге халкъланы къувалап тайдыражакъ. Тек сиз оланы барысын да гьазир къырып битдирмегиз, ёгъесе айланагъыз къыр жанлагъа толуп къалажакъ[+]. 23Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин къолугъузгъа бережек, къырылып битип къалгъанча, оланы абдыратып къояжакъ. 24Ол сизин къолугъузгъа пачаланы бережек, сиз кёклени тюбюнде олар булан байлавлу гьар-бир эсделикни ёкъ этежексиз. Сизге бирев де къаршы туруп болмажакъ, сиз оланы барысын да къырып битдирежексиз. 25Сиз оланы аллагьларыны суратларын отгъа ташлап яллатма тарыкъсыз. Оланы алтынына, гюмюшюне гёзюгюзню сатмагъыз ва оьзюгюзге алмагъыз, ёгъесе сиз тузакъгъа тюшюп къалажакъсыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, шолардан жиргенивю геле чи дагъы. 26Жиргенч затны уьйлеригизге гийирмегиз, ёгъесе, шо затланы йимик, сизин де дагъытмакъ учун айырып салажакъ. Шо затлардан жирген, ари тур, неге тюгюл шолар толу кюйде дагъытылма тарыкъ.

#### 8


Раббибизни унутмай турмакъ булан байлавлу буйрукъ

1Раббибиз, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, яшап, дагъы да кёп санавлу болмакъ учун, сиз бугюн мен сизге береген гьар буйрукъну[†] къастлы кюйде кютме герексиз. 2Сизин юреклеригизде не барны, сиз Оьзюню буйрукъларын кютежегин неде кютмежегин билмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юваш эте ва сынай туруп, шо бютюн къыркъ йылны боюнда сизин дангылдан алып юрюп тургъанын унутмагъыз[+]. 3Раббибиз сизин ач этип юваш этди, сонг буса Ол сизин не оьзюгюз, не аталарыгъыз гёрмеген маннадан[†] тойдурду. Раббибиз шону, инсан янгыз рызкъы булан тюгюл, Оьзюню авзундан чыгъагъан гьар сёз булан да яшайгъанын уьйретмек учун этди[+]. 4Шо къыркъ йылны узагъында сизин не опуракъларыгъыз тозулмады, не аякъларыгъыз шишмеди[+]. 5Атасы уланына нечик насигьат эте буса, Раббигиз де, Аллагьыгъыз да, сизге шолай насигьат этегенни унутмагъыз[+]. 6Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютюгюз, Ону ёллары булан юрюгюз ва Огъар гьюрмет этигиз. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин берекетли топуракъгъа гийире. Шонда кёп сувлу оьзенлер, кёллер, къолларда ва тавларда атып чыгъагъан булакълар бар[+]. 8Шонда будай, арпа, юзюм борлалар, инжир, нарлар, зайтун май[†] ва бал бар. 9Шо топуракъда рызкъы уьзюлмежек ва сен бир затгъа да харлы болмажакъсан. Шонда темири булангъы ярлар бар ва шону тавларында ез чыгъа.

10Гьар гезик ашап тойгъан сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген берекетли топуракъ учун Огъар макътав этигиз. 11Вёрегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, Ону мен бугюн сизге береген буйрукъларын, къанунларын[†] ва токъташдырывларын кютюгюз. 12Ёгъесе, сиз ашап тойгъанда, тизив уьйлер къуруп, шоларда ерлешгенде, 13сизин туварларыгъыз ва сиривлеригиз артгъанда, гюмюшюгюз, алтыныгъыз ва мюлкюгюз кёп болгъанда, 14юреклеригиз оьктем болажакъ ва сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутажакъсыз[+]. 15Ол сизин зор уллу, оьтесиз яман дангылдан, къуругъан, сувсуз, агъулу йыланлары ва акъыраплары булангъы топуракъдан алып юрюдю. Ол сизге мармар ярдан сув берди[*][+]. 16Сизин юваш этмек, сынамакъ учун ва ахырда да сизин бары да ишлеригиз тюзелсин учун, Ол сизге дангылда манна берди. Сизин аталарыгъыз шолай затны бир заманда да гёрмеген эди[+]. 17Ишлеригиз тюзелип йибергенде, сиз оьзюгюзню гьакъында: «Биз бу байлыкъгъа оьз къолларыбызны къудраты булан етишдик», – деп айтып болажакъсыз. 18Тек Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, неге тюгюл сизге байлыкъны береген Олдур. Шоллукъда, бугюнлерде гёрюп де турагъаныбыз йимик, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню разилешивюн[†] тасдыкълай. Шо разилешивге байлавлу болуп Ол аталарыгъызгъа ант этген эди.

19Эгер де сиз, къачан буса да бир заман Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутуп, башгъа аллагьланы артына тюшсегиз, шолагъа къуллукъ этсегиз ва сужда къылсагъыз – мен бугюн сизге къаршы шагьатлыкъ эте тураман – сиз, шексиз кюйде, къырылып битежексиз. 20Раббибиз алдыгъызда халкъланы къырып битдирди. Тап шо кюйде, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламагъаныгъыз саялы, сиз де къырылып битежексиз.

#### 9


Топуракъ исрайыллылагъа тийишсиз савгъат гьисапда бериле

1Исрайыллылар,[†] тынглагъыз. Гьали сиз Урдунну[†] ари ягъындагъы халкъланы топурагъына ес болмакъ учун гире турасыз. Сиз шондан кёп ва гючлю, кёклеге етишеген барулары булангъы уллу шагьарлары булангъы халкъланы къувалажакъсыз. 2Шондагъы адамлар[†] гючлю ва бийик, олар Гьанакъны наслулары! Сиз оланы гьакъында билесиз ва: «Гьанакъны наслуларыны алдында ким токътап бола?» – деп айтагъанны эшитгенсиз[+]. 3Тек билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, ютуп турагъан ялынгъа ошап, сизин алдыгъыз булан юрюжек. Ол шо халкъланы сизге бойсындыражакъ. Сиз буса, Раббибиз де сизге ваъда[†] этген кюйде, оланы къувалажакъсыз ва дагъытажакъсыз[+].

4Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин яныгъыздан къувалагъанда: «Биз шу топуракъгъа ес болсун деп, Раббибиз бизин шунда муъминлигибиз саялы гелтирди», – деп айтмагъыз. Шолай тюгюл, Раббибиз шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалама тура[+]. 5Сиз оланы топуракъларына муъминлигигизни ва юреклеригизни тазалыгъыны[†] себебинден ес болма бармайсыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалажакъ. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] этген антын кютмек учун шолай этежек[+]. 6Гьасили, англап къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шо берекетли топуракъгъа муъминлигигиз саялы ес этмей, сиз чи дагъы къайпанмайгъан халкъсыз[+].


Алтын бузав


(Чыгъ 32:1-35)

7Дангылда Раббигизни, Аллагьыгъызны, оьзюгюзге къаршы къазапландыргъаныгъызны бир заманда да унутмай, эсигизде сакълап туругъуз. Мисриден чыкъгъан гюнден тутуп, шунда гелип къалгъанча, сиз Раббигизге къаршы баш гётерип турдугъуз. 8Гьорипни[†] ягъында сиз Раббигизни шолай къазапландырдыгъыз чы, Ол гьатта сизин къырып битдирме де къабул эди[+]. 9Мен тавгъа таш такъталаны – Раббигиз сизин булан бегетген разилешив[†] язылгъан таш такъталаны алмакъ учун мингенде, тавда къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Мен не аш ашамадым, не сув ичмедим[+]. 10Раббибиз магъа эки таш такъта берди, шолагъа Ону бармагъы булан къазылып язылгъан эди. Шо такъталарда бютюн жамиятны жыйыны юрюлген гюн Раббибиз тавда ялынны ичинден сизге билдирген бары да буйрукълар[†] бар эди[+]. 11Къыркъ гече, къыркъ гюнден сонг Раббибиз магъа таш такъталаны – разилешивню такъталарын берди. 12Раббибиз магъа булай айтды: «Тезликде тюш, неге тюгюл сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг пасат ёлгъа тюшдю. Олар Мен оьзлеге юрюме буюргъан ёлдан тайышды ва къуюп оьзлеге ялгъан аллагь этди»[+].

13Раббибиз магъа булай айтды: «Мен шо халкъны гёрдюм, шо халкъ, гертиден де, къайпанмай! 14Гьали энни Мени токътатма къарама. Мен оланы къырып битдирежекмен ва оланы атын кёклени тюбюнден бузуп тайдыражакъман»[+].

15Мен, бурулуп йиберип, ялын къуршап алгъан тавдан тюшдюм. Къолумда разилешивню эки таш такътасы бар эди. 16Мен къарап, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь иш этгенигизни гёрдюм. Сиз къуюп, оьзюгюзге бузавну келпетиндеги ялгъан аллагь этдигиз. Сиз Раббибиз сизге гёрсетген ёлдан тез тайышдыгъыз. 17Мен таш такъталаны алып ташладым, шолар гёз алдыгъызда сынып гесек-гесек болду.

18Сонг мен янгыдан Раббибизни алдында узатылып ятдым ва шо кююмде къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Сиз, Раббибизни гёз алдында яманлыкъ этип, Ону къазапландырып, этген гюнагьыгъыз саялы мен не аш ашамадым, не сув ичмедим[+]. 19Мен Раббибизни къазапланажагъындан ва бек ачувланажагъындан къоркъа эдим, неге тюгюл Ол сизге шолай къазаплана эди чи, гьатта сизин къырып битдирме къабул эди. Тек Раббибиз магъа бу гезик де тынглады. 20Раббибиз Гьарунгъа[†] да шолай къазапланды чы, гьатта ону да оьлтюрме къабул эди. Тек мен Гьарун саялы да дуа этдим. 21Сиз этген гюнагь затны – бузавну буса мен, алып йиберип, отгъа салып иритдим, шону уватып, хумдай этип, тавдан агъагъан ташгъынгъа атдым[+].

22Дагъы да сиз Раббибизни Табьирада, Массада ва Къабрут-Гьаттаавада къазапландырдыгъыз[+].

23Раббибиз сизин Къадиш-Барниадан йиберегенде, Ол булай айтды: «Гётерилигиз ва Мен сизге берген топуракъны елегиз». Тек сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы баш гётердигиз. Сиз Огъар инанмадыгъыз ва тынгламадыгъыз[+]. 24Мен сизин таныгъанлы, сиз Раббибизге къаршы башгётеривчюлер болуп турдугъуз.

25Къыркъ гече, къыркъ гюн мен Раббибизни алдында узатылып ятып турдум, неге тюгюл Ол сизин къырып битдирежегин айтгъан эди. 26Раббибизге дуа эте туруп, Мен булай айтдым: «Есим Аллагь, Оьзюнгню зор гьакимлигинг булан къутгъаргъан, къудратлы къолунг булан Мисриден чыгъаргъан халкъынгны, мюлкюнгню дагъытма[+]. 27Къулларынг Ибрагьимни, Исгьакъны ва Якъубну эсге ал. Бу халкъны къайпанмайгъанлыгъына, ону къылыкъсызлыгъына ва гюнагьына къарама. 28Ёгъесе, сен бизин оьзюнден чыгъаргъан уьлкеде: „Раббиси оланы дангылда оьлтюрмек учун, оланы гёрюп ярамайгъаны саялы чыгъарды, неге тюгюл оланы ваъда этген топуракъгъа гелтирип болмады“, – деп айтажакъ[+]. 29Тек олар чы Сени варислигинг, Сени халкъынг, Сен оьзлени зор къудратынг ва узатылгъан къолунг булан чыгъаргъан халкъынг».

#### 10


Янгы таш такъталар


(Чыгъ 34:1-9)

1[•]Шо заман Раббибиз магъа булай айтды: «Алдагъыларына ошатып, эки таш такъта чабып онгар ва тавгъа, Мени яныма гётерил. Дагъы да агъачдан сандыкъ эт[+]. 2Таш такъталагъа сен сындыргъан башлапгъы такъталагъа язылгъан сёзлени язып бережекмен. Сонг сен шоланы сандыкъгъа саларсан»[+].

3Мен эчкимююз терекни агъачындан алдагъыларына ошатып сандыкъ этдим ва шоланы къолума да алып тавгъа миндим[+]. 4Алдагъыларына йимик, Раббибиз шо такъталагъа он буйругъун язды. Ол шо буйрукъланы[†] сизге тавда ялынны ичинден, жыйын юрюлген гюн билдирген эди. Раббибиз такъталаны магъа берди[+]. 5Сонг мен тавдан тюшюп къайтдым ва такъталаны магъа Раббибиз буюргъан кюйде этген сандыкъны ичине салдым. Таш такъталар буссагьатда да шонда[+].


Гьарунну оьлюмю ва левилилени къуллукъ этивю

6(Исрайыллылар[†] Берот-Бене-Яаканлыланы къуюларындан Мусирутгъа тербене. Гьарун[†] шонда оьле ва гёмюле. Гьарунну дин къуллугъу ону уланы Алиазаргъа варислик этилип бериле[+]. 7Исрайыллылар шондан Гудгудагъа, сонг оьзенлери кёп топуракъгъа – Ютбатагъа сапар чыгъа[+]. 8Шо заман Раббибиз Левини къавумун айыра. Олар Раббибизни разилешив[†] сандыгъын алып юрюме, Ону алдында токътама, Огъар къуллукъ этме ва Ону атын тутуп шабагьатлама тарыкъ болгъан. Левилилер[†] гьали болгъунча да шолай этип тура[+]. 9Муна шо себепден левили къавумгъа оьзлени къардашларыны арасында пай ва уьлюш тиймеген. Раббигиз, Аллагьыгъыз да, огъар айтгъан кюйде, ону варислиги – Раббибиздир.)[+]

10Биринчи гезик йимик, мен тавда къыркъ гече, къыркъ гюн къалдым. Раббибиз магъа бирдагъы керен тынглады. Ол сизин къырып битдирме сюйдю[+]. 11«Бар, – деп айтды магъа Раббибиз, – халкъны башына тюшюп юрю. Олар Мен аталарына берме деп ант этген топуракъгъа гирип ес болсун»[+].


Раббибизден къоркъмакълыкъ булан байлавлу буйрукъ

12Гьасили, исрайыллылар, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден нени талап эте? Сиз янгыз Оьзюнден къоркъмакълыкъны, Оьзюню ёллары булан юрюмекликни, Оьзюн сюймекликни, къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан Оьзюне къуллукъ этмекликни,[+] 13оьзюгюзге яхшы болсун учун, мен сизге бугюн бере турагъан Ону буйрукъларын ва токъташдырывларын кютмекликни талап эте[+].

14Бютюнлей кёклер, ер юзю ва шондагъы бары да зат Раббигизникидир, Аллагьыгъызныкидир[+]. 15Нечик де, Раббибиз аталарыгъызны сюймекликни арив гёрдю ва бары да халкъланы арасындан сизин – аталарыгъызны наслуларын сайлады. Бугюнгю гьал шолай[+]. 16Юреклеригиз юваш болсун ва дагъы хыр тутуп турмагъыз[+]. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз – аллагьланы да Аллагьы чы, еслени де Еси чи, зор, къудратлы, къоркъунчлу, адилли ва урушбат алмайгъан Аллагь чы[+]. 18Ол етимлени, тул къатынланы якълай, гелгинчилени сюе, оланы ашата, гийиндире[+]. 19Сиз де гелгинчилени сюйме герексиз, неге тюгюл Мисриде сиз де гелгинчилер эдигиз чи[+]. 20Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, Огъар къуллукъ этигиз. Раббигизге амин[†] болугъуз, Ону атын тутуп ант этигиз[+]. 21Раббигиз – сизин макътавлугъугъуздур. Ол – сизин учун зор уллу ва къоркъунчлу гьайранлыкълар этген Аллагьдыр. Сиз шоланы оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 22Сизин Мисриге чыкъгъан аталарыгъызны санаву етмиш эди, гьали буса Раббигиз, Аллагьыгъыз, санавугъузну кёкдеги юлдузлардай артдырды[+].

#### 11


Аллагьны зор уллу ишлери

1Раббигизни, Аллагьыгъызны, сююгюз, даим Ону талапларын, токъташдырывларын ва буйрукъларын[†] кютюгюз. 2-3Раббигизни зорлугъун, Ону узатылгъан къудратлы къолун, Ол Мисриде, Мисрини пачасы пиръавунгъа, ону бютюн уьлкесине этген муъжизатланы ва ишлени сиз оьзюгюз эсде сакълама тарыкъсыз. Булар барысы да сизин яшларыгъызгъа болмады чы дагъы. 4Раббигиз мисрилилени асгерине, оланы атларына, асгерлик атарбаларына этгенни, олар артыгъыздан чабып гелегенде, Раббибиз оланы Къызыл денгизни сувларында батдыргъанны, дагъытгъанны эсге алыгъыз. Бугюнлерде де гьал шо кюйде къалып тура[+]. 5Сиз дангылгъа гелгенче, авлетлеригиз шонда Раббигиз сизин учун этген ишлени гёрмеди[+]. 6Олар Раббигиз раубимли Алиапны уланлары Дасангъа ва Абирамгъа этгенни де гёрмеди. Шо заман топуракъ, Исрайылны[†] халкъыны къап ортасында эки ачылып, оланы уьюндегилери, чатырлары ва бары да гьайван-малы да булан бирче ютуп къойду[+]. 7Раббигиз этген шо зор уллу ишлени оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз.

8-9Гьасили, гючлю болмакъ учун, сиз бара турагъан топуракъгъа гирип, шогъар ес болмакъ учун, Раббибиз аталарыгъызгъа ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъда – сют булан бал агъагъан топуракъда узакъ яшамакъ учун, мен бугюн сизге береген буйрукъланы кютюгюз[+]. 10Сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъ сиз гелген Мисрини топурагъына ошамай. Шонда сиз урлукъ чача эдигиз, бутларыгъызны кёмеклиги булан[*], бахчаны йимик, авлакъланы сугъара эдигиз. 11Тек ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъ – кёкден явагъан янгурну ичеген тавланы ва къолланы топурагъы[+]. 12Шо – Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, гьайын этеген топуракъ. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сав йылны боюнда шогъар къарагъан кююнде тура[+].

13Эгер де сиз бугюн Мен сизге береген буйрукъланы мукъаятлы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан къуллукъ этсегиз,[+] 14сиз будай, янгы чагъыр ва май[†] жыйып болсун деп, Мен топурагъыгъызгъа заманында янгурлар – гюзлюк ва язбашлыкъ янгурлар явдуруп туражакъман[+]. 15Мен авлакъларыгъызда гьайван-малыгъыз учун от болдуражакъман, сиз буса ашап, тоюп туражакъсыз[+].

16Сакъ болугъуз, тюз ёлдан тайышып, оьзге аллагьлагъа бакъма ва къуллукъ этме дамагьланып къалмакъдан сакъ болугъуз. 17Шо заман Раббибизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек. Ол кёклени бегитежек, сонг янгур явмай ва топуракъ гелим бермей туражакъ. Узакъ къалмай сиз Раббибиз сизге береген берекетли топуракъда къырылып битежексиз[+].


Гележек наслулагъа насигьат этмекни агьамиятлыгъы

18Мен айтгъан сёзлени юреклеригизде, оюгъузда сакълагъыз, шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шолар сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ[+]. 19Мен айтгъан сёзлени авлетлеригизге уьйретигиз, уьйде олтургъанда да, ёлда юрюйгенде де, ятагъанда да, турагъанда да шоланы гьакъында сёйлегиз[+]. 20-21Раббибиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъда сиз де, авлетлеригиз де ерни уьстюнде кёк бар чакъы яшасын учун, шо сёзлени оьзюгюзню уьйлеригизни эшиклерини энегелерине ва къапуларыгъызгъа языгъыз[+].

22Эгер тюз юрюмек учун, мен сизге береген бары да буйрукъланы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Ону бары да ёллары булан юрюсегиз ва Огъар амин[†] турсагъыз, 23шо заман Раббигиз бары да оьзге халкъланы сизин яныгъыздан къувалап тайдыражакъ, сиз де оьзюгюзден кёп санавлу ва гючлю халкъланы топурагъына ес болажакъсыз. 24Аягъыгъыз басылгъан гьар ер сизинки болажакъ: сизин топуракъ дангылдан тутуп Ливангъа ерли, Фират оьзенден тутуп Гюнбатыш денгизге ерли узатылажакъ[+]. 25Бирев де сизге къаршы туруп болмажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда[†] этген кюйде, къайдан юрюсегиз де, алдыгъыз булан бютюн топуракъгъа къоркъув ва гьарасат салып туражакъ[+].

26Къарагъыз, мен бугюн сизге шабагьат да, налат да таклиф этемен:[+] 27эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тынгласагъыз, сиз шабагьатланажакъсыз;[+] 28эгер де сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларына тынгламасагъыз, мен бугюн сизге гёрсетеген ёлдан тайышып, алда сиз танымагъан оьзге аллагьланы артына тюшсегиз, налатланажакъсыз[+]. 29Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа гийиргенде, шонда, Гаризим тавда шабагьатлы сёзлени, Гибал тавда буса налат сёзлени айтма тарыкъсыз[+]. 30Сиз шо тавлар Урдунну[†] артында, гюнбатышгъа элтеген ёлда, Мураны эменлерини къырыйына, Гилгалны айланасындагъы Урдун къолда яшайгъан шо канъанлыланы[†] топурагъына багъып ерлешгенни билесиз[+]. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа гирип ес болмакъ учун, Урдунну ари ягъына чыгъыгъыз. Сиз, шогъар ес болуп, шонда яшама башлагъанда, 32къарагъыз, мен бугюн сизге береген бары да токъташдырывланы ва буйрукъланы кютюгюз.

#### 12


Дин къуллукъну кютмек учун биргине-бир къурбан этеген ер

1Муна Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге есликге берген топуракъда яшайгъан гьар гюн сиз къаныгъывлу[†] кюйде кютме герек токъташдырывлар ва къанунлар.[†] 2Сиз къувалайгъан халкълар бийик тавларда, тёбелерде ва гьар-бир салкъынлыкъ береген тереклени тюбюнде оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген ерлени бютюнлей дагъытыгъыз[+]. 3Оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузугъуз, сыйлы[†] таш багъаналарын уватыгъыз ва Ашераны багъаналарын отгъа ташлап яллатыгъыз. Оланы ялгъан аллагьларын сындырып ташлагъыз ва шо ерлерде шолагъа байлавлу гьар-бир эсделикни тайдырыгъыз[+].

4Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме герек тюгюлсюз. 5Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Ол сизин бары да къавумларыгъызны арасында Оьзюню аты учун сайлагъан ерден сорама герексиз. Сиз шонда гелме герексиз[+]. 6Шо ерге бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны,[†] ваъдагъа[†] гёре багъышлангъан он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъларыгъызны ва тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын гелтиригиз. 7Шонда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, сиз ва сизин уьягьлюлеригиз ашап, къолларыгъыз яратгъан бары да ишлерден сююнюп туражакъсыз. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шабагьатлады[+].

8Сиз бугюн мунда гьар ким оьзю тюз гёрген кюйде иш гёрме тюшмейсиз. 9Неге тюгюл, сиз оьзюнде рагьат яшажакъ топуракъгъа, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген ерге гьали де етишип битмегенсиз[+]. 10Тек сиз, Урдундан[†] чыгъып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъда ерлешежексиз. Сиз эсенликде-аманлыкъда яшап къалсын учун, Ол сизин айланагъыздагъы душманларыгъыздан парахатлыкъда къояжакъ.

11Шо заман сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге мен сизге буюргъан бары да затны гелтирме герексиз: бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны, он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, ваъдагъа гёре Раббибизге мюлкюгюзден багъышлангъан бары да инг тизив затларыгъызны[+].

12Шонда сиз, уланларыгъыз ва къызларыгъыз, къулларыгъыз ва къаравашларыгъыз, сизин шагьарлардагъы оьзлени не ер пайы, не еслиги ёкъ левилилер[†] Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында шатланып туругъуз[+]. 13Сакъ болугъуз, эсигизге тюшген ерде бютюнлей яллатып къурбанлар этип къоймагъыз. 14Шо къурбанланы Раббибиз янгыз сизин къавумларыгъызны арасында сайлагъан ерде этигиз ва шонда мени сизге этген бары да буйрукъларымны[†] кютюгюз.


Этни ашамакъны гьакъында

15Буса да сизге, къайсы шагьарда да гьайван-мал союп, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шабагьатлап берген этден сюйген чакъыны ашама ярай. Жайранны ва къубагийикни этин нечик ашай бусагъыз, сойгъан гьайван-малыгъызны этин де шолай ашама ярай. Этни къаркъарасы тазалангъанлагъа[†] да, тазаланмагъанлагъа да ашама ярай. 16Тек сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз[+]. 17Сиз оьзюгюзню шагьарларыгъызда будайдан, янгы чагъырдан ва майдан ондан бир пайын,[†] тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъланы, айрыча савгъатланы ва ваъдагъа гёре сиз багъышлагъан бары да затны ашама тарыкъ тюгюлсюз.

18Шуланы сиз – уланларыгъыз, къызларыгъыз, къулларыгъыз, къаравашларыгъыз ва сизин шагьарлардагъы левилилер – Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерде ашама тарыкъсыз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында къолларыгъыз булан этилген бары да ишлеге сююнме герексиз. 19Къарагъыз, оьзюгюзню топурагъыгъызда яшама башлагъанда, левилилени гери уруп къоймагъыз[+].

20Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда этгени йимик, дазуларыгъызны генглешдиргенде, сиз эт аш сююп: «Эт ашайым гьали», – дегенде, шо заман сизге сюйген чакъы эт ашама яражакъ. 21Эгер де Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ер сизден кёп йыракъда буса, Раббибиз сизге берген тувар-сиривлеригиздеги гьайван-малыгъызны союп, мен сизге буюргъаным йимик, оьзюгюзню шагьарларыгъызда сюйген чакъыны ашама яражакъ. 22Шо эт жайранныки, къубагийикни буса да, ашагъыз. Шону къаркъарасы тазалангъанлагъа да, тазаланмагъанлагъа да ашама яражакъ.


Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

23Тек къанны ашгъа къолламакъдан сакъ болугъуз, неге тюгюл къан – яшавдур, сизге яшавну этге къошуп ашама ярамай[+]. 24Сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз. 25Сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, къанны ашгъа къолламагъыз. Неге тюгюл, къолламасагъыз, Раббигизни алдында тюз этген болажакъсыз.

26Тек багъышлангъан алатларыгъызны ва ваъдагъа гёре берме ваъда этген затларыгъызны да алып, Раббигиз сайлагъан ерге гелигиз. 27Бютюнлей яллатып этген къурбанлыкъларыгъызны – этни де, къанны да – Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерине гелтиригиз. Сизин къурбанлыкъларыгъызны къаны Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерини къырыйында тёгюлме герек, этни буса ашама яражакъ. 28Къарагъыз, сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де даим эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, мен сизге береген токъташдырывлагъа гёре юрюгюз, неге тюгюл, шолай этсегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында тюз этген болажакъсыз.


Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив булан байлавлу буварыв

29Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан сиз оьзлени елеме ва къувалама айланагъан халкъланы дагъытажакъ. Тек сиз, оланы къувалап, оланы топурагъында ерлешгенде, 30алдыгъыз булан бары да къырылып битгенде, шо заман тузакъгъа тюшюп къалардан сакъ болугъуз. Олагъа оьзлени аллагьларыны гьакъында сорамагъыз ва: «Шо халкълар оьзлени аллагьларына нечик къуллукъ эте экен? Мен де тап шолай этип къарайым гьали», – деп айтып айланмагъыз[+]. 31Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме тюшмейсиз, неге тюгюл олар Раббибиз гёрюп ярамайгъан гьар тюрлю жиргенч ишлени этип юрюй. Олар гьатта оьзлени уланларын, къызларын аллагьларына къурбан гьисапда отгъа салып яллата[+].

32Мен сизге буюргъан бары затны мукъаятлы кютюгюз. Шо ишлеге не бир затны да къошмагъыз, не тайдырмагъыз[+].

#### 13

1Эгер арагъызда ялгъан пайхаммар неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адам[†] чыгъып, муъжизат неде гьайранлыкъ гёрсетсе, 2шо муъжизат неде гьайранлыкъ яшавгъа чыкъса ва ол: «Оьзге аллагьланы, сен танымагъан аллагьланы артына тюшейик ва олагъа къуллукъ этейик», – деп айтса,[+] 3сен шо пайхаммарны неде тюшлени чечеген адамны сёзлерине тынглама тарыкъ тюгюлсен. Сен Оьзюн жанынг-къанынг[†] булан сюегенни билмек учун, Раббинг, Аллагьынг, сени шолай этип сынап къарай. 4Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, артына тюшме ва Огъар абур этме герексиз. Раббигизни буйрукъларын[†] сакълагъыз ва Огъар тынглагъыз. Раббигизге къуллукъ этигиз ва Огъар амин[†] туругъуз. 5Шо пайхаммарны неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адамны буса оьлтюрме тюше, неге тюгюл ол, сизин Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббигизни, Аллагьыгъызны, ёлундан тайышма чакъыра эди. Ол Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге юрюме буюргъан ёлдан тайышдырма къарай эди. Оьзюнгню шо наслыкъдан тазала.[†][+]

6-7Эгер сени агъанг-ининг, уланынг, къызынг, аявлу къатынынг неде инг де ювукъ къурдашынг: «Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этме барайыкъ» (не сен, не аталарынг танымагъан аллагьлагъа, айланагъызда, арекде неде ювукъда, дюньяны бир къырыйындан бириси къырыйына ерли), – деп айта туруп, яшыртгъын башынгны чырмаса 8огъар инанма ва тынглама. Ону аяма, къызгъанма ва яшырма[+]. 9Сен ону оьлтюрмей къойма. Биринчилей огъар сен таш атма тарыкъсан, сонг буса къалгъанлар атсын[+]. 10Оьлюп къалгъанча, ону ташгъа тут, неге тюгюл ол сени Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббингни, Аллагьынгны, ёлундан тайышдырма къарай эди[+]. 11Шо заман бютюн Исрайыл[†] шо гьакъда эшитежек ва къоркъажакъ. Шондан сонг арагъызда бирев де шолай яманлыкъны этмежек.

12-13Эгер сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге яшама изну береген шагьарланы биринде, шонда яшайгъанланы тюз ёлдан адашдырагъанлар арагъа чыгъып: «Барып, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этейик» (сиз танымагъан аллагьлагъа), – деп айтагъанын эшитсегиз,[+] 14бары да затны мекенли кюйде сорап, тергеп ва ахтарып къарагъыз. Эгер де шо герти болуп чыкъса ва арагъызда шолай жиргенч иш этилгенни исбатлап болсагъыз, 15сиз шо шагьарда яшайгъанланы барысын да къылыч булан оьлтюрюгюз. Шо шагьардагъыланы бютюнлей къырып битдиригиз: халкъын да, гьайван-малын да. 16Шо шагьарны бары да байлыгъын майданны ортасына жыйып, бары да мал-матагьы булан, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей этилеген къурбан гьисапда, шогъар от салыгъыз. Шо шагьар даимге чёкген гьалында къалсын ва бир заманда да янгыдан къурулмасын. 17Раббибиз сизге Оьзюню янып турагъан къазапланывун бакъдырмасын учун, налатлангъан шо затлардан бириси де сизин къолугъузда къалмасын. Шо заман Раббибиз сизге рагьмусун гёрсетежек, сизге языкъсынажакъ ва Оьзю аталарыгъызгъа ант этгени йимик, сизин халкъны санавун артдыражакъ. 18Неге тюгюл, сиз Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, тынглайсыз, Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын сакълайсыз ва Ону гёз алдында тюз иш гёресиз.

#### 14


Таза ва нас рызкъы


(Лев 11:1-23)

1Сиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны уланларысыз. Оьлген адамгъа[†] къайгъырывну белгиси гьисапда къаркъарагъызгъа яра салмагъыз ва мангалайыгъызны уьст янындагъы тюклеригизни къыркъмагъыз,[+] 2неге тюгюл сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы[†] халкъысыз. Сиз Оьзюню асил мюлкю болсун деп, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан Раббигиз сизин сайлады[+].

3[•]Бир жиргенч затны да ашама. 4Сагъа ашама ярайгъан гьайванлар булардыр: оьгюзлер, къойлар, эчкилер, 5къубагийиклер, жайранлар, къыр эчкилер, тав эчкилер, антилопалар ва тав къойлар. 6Сагъа гюйшейген ва туякъларында терен йырмачы булангъы къайсы гьайванны да ашама ярай. 7Тек гюйшейген гьайванлардан сагъа тюени, къоянны ва даманны ашама ярамай, неге тюгюл олар эки туякълы тюгюл. Сизин учун олар таза[†] тюгюл. 8Донгуз буса, оьзю эки туякълы буса да, сизин учун таза тюгюл. Оланы ашамагъыз ва оланы оьлгенлерине тиймегиз.

9Сувда яшайгъан жанлардан сизге юзеген къанатлары[†] ва акъчалары булангъыларын ашама ярай. 10Тек юзеген къанатлары ва акъчалары ёкъларын ашамагъыз, сизин учун олар таза тюгюл.

11Сизге къайсы таза къушну да ашама ярай. 12Тек къаракъушну, сакъаллы къыргъыйны, денгиз къыргъыйны, 13мыгъыйны, къарчыгъаны, тюйлюгенни бир тайпасын да, 14къаргъаны бир тайпасын да, 15ябалакъны, гечеги къарлыгъачны, балыкъкъушну, къыргъыйны бир тайпасын да, 16уьй кикимавну, ябалакъны, акъ кикимавну, 17дангыл ябалакъны, мурдар этни ашайгъан къыргъыйны, уллу денгиз бабишни, 18лакълакъкъушну, чылны бир тайпасын да, гюкюкню ва гечекъушну ашама ярамай.

19Учагъан бары да увакъ жан-жанывар сизин учун таза тюгюл – шоланы ашамагъыз. 20Тек сизге къайсы таза къушну да ашама ярай.

21Тек мурдар оьлген гьайванланы, къушланы ашамагъыз. Шоланы къайсы шагьарларыгъызда буса да яшайгъан ятлагъа беригиз неде сатыгъыз – олагъа ашама ярай. Сиз буса – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз.

Улакъны анасыны сютюне салып биширмегиз[+].


Он пайдан бирер пай

22Авлакъларыгъыздан къайтарылагъан бары да гелимден он пайдан бир пайын айырыгъыз[+]. 23Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, гьюрмет этме уьйренмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Ол Оьзюню аты учун сайлагъан ерде будайыгъыздан, яш чагъырыгъыздан, майыгъыздан ва тувар-сиривюгюзден башлап тувгъанларындан он пайдан бирер пайын ашагъыз. 24Эгер шо ер кёп йыракъда буса, сиз де – Раббигизни, Аллагьыгъызны, янындан шабагьатлагъанлар – он пайыгъыздан бирерни элтип болмай бусагъыз (Раббигиз Оьзюню аты учун сайлагъан ер кёп йыракъда экенге гёре), 25он пайыгъыздан бирерни гюмюшге алышдырыгъыз, оьзюгюз булан гюмюшню де алып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерге барыгъыз. 26Шо гюмюшге сюйген затыгъызны сатып алыгъыз: уллу ва гиччи гьайванны, чагъырны, бозаны ва оьзге сюйген затыгъызны. Сонг оьзюгюзню уьягьлюлеригиз де булан шонда Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз-ичигиз ва кеп чегигиз. 27Шагьарларыгъызда яшайгъан левилилени унутуп къоймагъыз, оланы оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ чу дагъы[+].

28-29Левилилер[†] (оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ), шагьарларыгъызда яшайгъан ятлар, етимлер ва тул къатынлар гелип ашап, тоюп болсун учун ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизни шабагьатласын учун, сиз уьч йылда бир, гьар къайсы гелимигизден де ондан бирер пайны[†] айырып, оьзюгюзню шагьарларыгъызда тёшеп салыгъыз[+].

#### 15


Борчлар гечилеген йыл

1Сен етти йылда бир керен борчланы гечме герексен[+]. 2Шо булай этилме тюше: борчгъа берген гьар адам[†] ювугъуна берген борчну гечсин. Ол оьзюню къурдашындан неде къардашындан борчну къайтармакъны талап этмесин, неге тюгюл Раббибизни борчлар гечилеген заманы билдирилди. 3Сен ят адамдан борчну къайтармакъны талап этме боласан, тек сагъа къардашынг борчлу болгъан бары затдан гечме герексен[+]. 4Сизин арагъызда ярлылар болмасын, неге тюгюл Раббинг, Аллагьынг, сагъа варислигинг гьисапда береген топуракъда сени чомарт кюйде шабагьатлажакъ. 5Ишлер шолай болажакъ, эгер де сен Раббинге, Аллагьынга, толу кюйде тынглавлу болсанг ва къаныгъывлу[†] кюйде мен бугюн сагъа береген буйрукълагъа[†] гёре юрюсенг, 6шо заман Раббинг, Аллагьынг, Оьзю де ваъда[†] этгени йимик, сени шабагьатлажакъ, сен кёп халкълагъа борчгъа берип болажакъсан, тек оьзюнг биревден де борчгъа алмажакъсан. Сен кёп халкълагъа гьакимлик этежексен, тек шоланы бириси де сагъа гьакимлик этмежек[+].

7Эгер сени къардашларынгдан бирлери Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген топуракъдагъы къайсы буса да бир шагьарда ярлы болуп къалса, шо тарчыкълыкъгъа тюшген къардашынга бакъгъан якъда вагьши ва къызгъанч болма. 8Чомарт бол ва къардашынг не затгъа уьзюрю болса да, огъар кёп сююп борчгъа бер[+]. 9«Еттинчи йыл, борчлар гечилеген йыл, ювукъ болгъан», – деген намарт хыялны сакълардан ва шо себепден уьзюрю болгъан къардашынга ачувланардан, огъар борчгъа бермей къоймакъдан сакъ тур. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге ялбарар, сен де гюнагьлы болуп токътарсан. 10Огъар чомарт кюйде бер, шону да юрегингде ачув тутмай эт. Шо саялы Раббинг, Аллагьынг, сени бары да ишлерингде ва бары да оьз къолларынг булан этеген гьаракатынгда шабагьатлар чы дагъы. 11Бу топуракъда гьар заман ярлылар болуп туражакъ. Шо саялы мен сагъа оьзюнгню топурагъынгда къардашларынга, ярлылагъа, тарчыкълыкъгъа тюшгенлеге чомарт болма буйрукъ этемен[+].


Къулланы азат этив


(Чыгъ 21:2-6)

12Эгер сени ягьуди къавумдашынг, эргиши болсун, къатынгиши болсун, сагъа къулчулукъгъа тюшюп, сени алдынгда алты йыл къуллукъ этсе, еттинчи йыл сен ону азат этме герексен[+]. 13Азат эте туруп, ону бош йиберме. 14Эчки-къойларынгдан, иннырынгдан, юзюм сыгъагъан ерингден огъар пай чыгъар. Огъар Раббинг, Аллагьынг, сагъа шабагьатлап берген затдан пай чыгъар. 15Оьзюнг Мисриде къул болгъанынгны, Раббинг, Аллагьынг, сени къулчулукъдан азат этгенни унутма. Шо саялы мен бугюн сагъа шолай буйрукъ этемен.

16Эгер къулунг сени, уьягьлюнгню сюегенлигини ва оьзюне сени янынгда яхшы экенлиги саялы: «Мен сени янынгдан гетме сюймеймен», – деп айтса, 17бизни алып, шону булан ону къулагъын эшикге тиреп салып теш. Шо заман ол сав оьмюрюне сени къулунг кюйде къалажакъ. Тап шо кюйде къаравашгъа да эт[+].

18Къулунгну азат этсенг, оьзюнге зарал болар деп ойлашма. Гьакъгъа тутулуп ишлейген адамдан эсе ол сагъа алты йылны узагъында эки керен артыкъ пайда гелтирди чи дагъы. Раббинг, Аллагьынг, сени гьар не ишингде де шабагьатлажакъ.


Гьайван-малдан башлап тувгъанларыны гьакъында

19Раббинге, Аллагьынга, туварларынгдан, сиривлерингден башлап тувгъанларыны эркеклерин айыр. Оьгюзлени башлап тувгъанларын екме ва къойланы башлап тувгъанларын къыркъма[+]. 20Гьар йыл сен ва сени уьягьлюнг шоланы Раббинг, Аллагьынг, бар ерде ва Ол Оьзю сайлажакъ ерде ашама тарыкъсыз. 21Эгер гьайван-малны тетиги бар буса, эгер ол акъсакъ, сокъур буса неде ону нечик буса да бир мекенли кемчилиги бар буса, сен ону Раббинге, Аллагьынга, къурбан этме тюшмейсен[+]. 22Сен ону оьзюнгню шагьарынгда ашама тарыкъсан. Къаркъара якъдан таза[†] тюгюл ва таза адамгъа жайранны ва къубагийикни этин нечик ашама яратыла буса, шо этни де ашама яратыла. 23Тек сагъа къанны ашгъа къоллама ярамай. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къой[+].

#### 16


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Лев 23:5-8; Сан 28:16-25)

1[•]Абип айда[†] байрам эт ва Раббингни, Аллагьынгны, Пасха[†] байрамын оьтгер, неге тюгюл Ол сени абип айда гечелетип Мисриден чыгъарды. 2Раббинге, Аллагьынга, пасха къурбанлыкъ гьисапда Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде гьайванны неде къойну сой. 3Шо этни мая къошулуп биширилген экмек булан ашама. Тек етти гюнню узагъында маясыз экмекни – къайгъыны белгисини экмегин аша. Неге тюгюл, сав оьмюрюнгде Мисриден чыкъгъан заманынгны эсге ала турмакъ учун, сен Мисриден алгъасавлукъда чыкъдынг[+]. 4Ер юзюнде сен еслик этеген топуракъда гьеч бир мая болмасын. Айны биринчи гюнюню ахшамында къурбан этген этингни эртенге къойма[+].

5Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген шагьарланы бирисинде де сен пасха къурбанынгны этме, 6янгыз Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде ярай. Пасха къурбанны сен шонда ахшам, гюн артагъанда, сен Мисриден гетгенликни йыллыгъы белгиленеген гюн этме герексен. 7Биширип, шону Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде аша. Эртенине оьзюнгню чатырларынга къайт. 8Алты гюнню узагъында маясыз экмек аша, еттинчи гюн буса Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан жыйынны оьтгер ва бир иш де этмей тур.


Жумаланы байрамы


(Лев 23:15-22; Сан 28:26-31)

9Сен авлакъда оракъ орма башлагъан гюнден тутуп, етти жуманы санап,[+] 10Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан Жумаланы байрамын[†] оьтгер. Сен шо гюн Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген шабагьатлавлагъа гёре гёнгюллю кюйде къурбанларынгны эт. 11Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгдагъы левилилер[†] ва ятлар, арагъызда яшайгъан етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шатланыгъыз. 12Сен Мисриде къул болгъанынгны унутма ва шо токъташдырывлагъа гёре юрю[+].


Чатырланы байрамы


(Лев 23:33-43; Сан 29:12-39)

13Иннырдагъы ва юзюм сыгъагъан ердеги ишлерингни битдиргенде, етти гюнню узагъында Чатырланы байрамын[†] оьтгер[+]. 14Сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгда яшайгъан левилилер ва ятлар, етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шат болугъуз. 15Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен етти гюнню узагъында байрам эт. Раббинг, Аллагьынг, сени гелим булан ва шолай да къолларынг булан этген бары да ишлерингде шабагьатлар чы дагъы, сен де къуванып туражакъсан.

16Бары да эргишилер йылда уьч керен – Маясыз экмеклени байрамында,[†] Жумаланы байрамында ва Чатырланы байрамында – Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде Ону алдында токътасын. Бирев де Раббибизни алдында бош къоллары булан токътамасын: 17гьар ким Раббинг, Аллагьынг, оьзюн шабагьатлагъан оьлчевге гёре савгъат берсин.


Дуванчылар

18Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген гьар шагьарда гьар къавум учун дуванчыланы ва башчыланы белгиле. Олар халкъгъа адилли кюйде дуван этсин[+]. 19Тюз дуванны терс этме ва бир янгъа да тартмагъан кюйде гьукму чыгъар. Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гьакъыллыланы гёзлерин сокъур эте, муъминлени сёзлерин терс эте[+]. 20Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда яшамакъ ва ес болмакъ учун, адилликге, янгыз адилликге багъып талпын.


Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этив

21Сен Раббинг, Аллагьынг, учун къургъан къурбан этеген ерни[†] къырыйында Ашераны агъач багъанасын орнатма[+] 22ва сыйлы[†] ташны тургъузма. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, бары да шо затланы гёрюп ярамай.

#### 17

1Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, нечик буса да бир тетиги, кемчилиги бар оьгюзню неде къойну къурбан этмегиз, неге тюгюл Ол шолай къурбанны эрши гёрежек[+].

2Эгер Раббигиз сизге береген шагьарланы бирисинде Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында яманлыкъ этеген ва Ону булангъы разилешивню[†] кютмейген эргиши неде къатынгиши чыкъса, 3эгер ким буса да бирев, мен этген буйрукъгъа[†] да къарамайлы, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этсе, шолагъа неде гюнге, неде айгъа, неде кёкдеги юлдузлагъа сужда къылса, 4сиз де шо гьакъда билсегиз, шо ишни мекенли кюйде ахтарып чыгъыгъыз. Эгер шо герти болуп чыкъса ва Исрайылда[†] шолай жиргенч иш этилгени исбатланса, 5шону этген эргишини неде къатынгишини, шагьарны къапуларыны ягъына гелтирип, оьлюп къалгъанча ону ташгъа тутугъуз[+]. 6Адамны[†] эки неде уьч шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярай, тек биревню де янгыз бир шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярамай[+]. 7Шо адамны башлап шагьатлар, сонг буса къалгъанлар ташгъа тутсун. Сиз бар ерден яманлыкъны тайдырыгъыз[+].


Дуванлар

8Эгер сени дуванынга оьзюн чечме бек къыйын иш салынса, – шо къан[†] тёгюлюв, эришивлюк неде токъалаш болсун, – дувангъа чыкъгъанланы Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерге гелтир. 9Левилилерден[†] болгъан дин къуллукъчуланы[†] ва шо гюнлерде болажакъ дуванчыны янына барып, олардан сорап къара. Олар сагъа дуванда чыгъарылгъан къарарны билдирежек[+]. 10Сен буса Раббинг сайлагъан ерде билдирилген къараргъа гёре иш гёрерсен. Вёре, олар сагъа айтгъан бары да затны этмей къойма. 11Сен олар сени уьйретежек къанунгъа[†] ва сагъа бережек къараргъа асасланып иш гёр. Олар сагъа айтгъан сёзден не онггъа, не солгъа тайышма. 12Ким эдепсиз кюйде иш гёрсе ва дуванчыгъа неде Раббинге, сени Аллагьынга, къуллукъ этеген дин къуллукъчугъа тынгламаса, шо адам оьлтюрюлме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдыр. 13Шо гьакъда бары халкъ эшитсе, дагъы шондан эдепсиз иш болмажакъ.


Пача

14Сен, Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, шонда ерлешип: «Айланадагъы бары да халкълар йимик, мен де оьзюмню уьстюме пача салайым чы», – деп айтгъанда,[+] 15Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан пачаны сал. Ол сени халкъынгны арасындан болма тарыкъ. Оьзюнгню уьстюнге сени халкъынгны арасындан чыкъмагъан ятны салма[+]. 16Пача кёп санавдагъы атлар алмасын. Дагъы да кёпню алмакъ учун, Ол халкъны къайтып Мисриге йибермесин. Неге тюгюл, Раббибиз сизге: «Сиз шо ёл булан къайтмагъыз», – деп айтды[+]. 17Пача оьзюне кёп къатын алмасын, ёгъесе ол пасат ёлгъа тюшежек. Ол оьзюне артыкъ кёп гюмюш ва алтын жыймасын[+].

18Пачалыгъында тахгъа олтургъанда, ол бурулуп чырмалгъан кагъызгъа левилилерден болгъан дин къуллукъчуланыкинден алынгъан шо Къанунну оьзюне де гёчюрюп язып алсын. 19Гёчюрюлюп язылып алынгъан шо Къанун пачада болсун. Раббисине, оьзюню Аллагьына, гьюрмет этме уьйренмек учун, ол сав оьмюрюню узагъында шону охуп турма, шо Къанундагъы бары да сёзге ва шо токъташдырывлагъа гёре къастлы кюйде юрюме герек: 20оьзюн къавумдашларындан оьр тутмасын ва буйрукъдан не онггъа, не солгъа тайышмасын. Шо заман ол да, ону наслулары да Исрайылгъа узакъ заман гьакимлик этип туражакъ.

#### 18


Дин къуллукъчулар ва левилилер учун этилеген къурбанлар

1Левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчуланы[†] да, Левини бютюн къавумуну да Исрайылда[†] топуракъ пайы ва варислиги болмасын. Левилилер[†] ашамлыкъны Раббибиз учун этилген къурбанлардан алажакъ, неге тюгюл шо олагъа тюшген пайдыр. 2Левилилени къардашларыны арасында еслиги болмажакъ, неге тюгюл, Раббибиз олагъа ваъда[†] этгени йимик, Раббибиз Оьзю оланы уьлюшю болуп токътажакъ[+]. 3Халкъдан ва оьгюзню неде къойну къурбан этегенлерден дин къуллукъчулагъа тиеген пай шудур: инбашы, ченелери ва ашкъазаны[+]. 4Дагъы да сен олагъа будайны, янгы чагъырны, майны, къыркъылгъан юнню башлапгъыларындан бер[+]. 5Неге тюгюл, левилилер ва оланы наслулары Раббингни аты учун даим токътап ва къуллукъ этип болсун учун, Раббинг, Аллагьынг, оланы бары да сени къавумларынгны арасындан сайлап алды. 6Эгер левили, Исрайылны къайсы буса да бир ериндеги оьзю яшайгъан шагьардан чыгъып, оьзюню юреги сюеген, Раббибиз сайлагъан ерге гелсе,[+] 7ол, Раббибизни алдында токътагъан оьзюню бары да левили къардашлары йимик, Раббисини, оьзюню Аллагьыны, аты учун къуллукъ этме бола. 8Уьягьлю мюлкюн сатгъанда, левилиге хайыр тюшгенине де къарамайлы, ол къардашлары булан бир тенг кюйде оьзюню пайын алма тарыкъ.


Оьзге халкъланы адатлары

9Сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гиргенде, шо халкъланы жиргенч адатларын юрютме[+]. 10Сизин арагъызда оьзюню уланын неде къызын яллатып къурбан этегенлер, палчылыкъ, сигьручулукъ булан машгъуллар, муъжизатлагъа баянлыкъ берегенлер, халмажчылыкъ этегенлер,[+] 11гьайран ишлер этегенлер, сюлдюрлер, ругьлар, оьлгенлер булан сёйлейгенлер болмасын[+]. 12Раббибиз шолай ишлени этеген гьар кимден де жиргене. Шо жиргенч адатлар себепли болуп, Раббинг, Аллагьынг, шо тайпа халкъланы сени янынгдан къувалажакъ. 13Сен Раббингни, Аллагьынгны, алдында гьеч бир гюнагьсыз болма тарыкъсан. Пайхаммар 14Сиз оьзлени топуракъларына ес болажакъ халкълар сигьручулукъ ва палчылыкъ булан машгъул болгъанлагъа тынглай. Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин олагъа ошама къоймай. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизинкилени, сизин къардашларыгъызны арасындан сизге деп мендей Пайхаммарны чыгъаражакъ. Сиз Огъар тынглама тарыкъ болажакъсыз[+]. 16Гьорипни[†] къырыйында жыйын юрюлеген гюн сиз Раббигизден, Аллагьыгъыздан, тап шону тиледигиз. Шо заман сиз: «Оьлюп къалмас учун, биз Раббибизни, Аллагьыбызны, тавушун дагъы эшитмейик ва шо зор уллу ялынны дагъы гёрмейик», – деп айтдыгъыз[+]. 17Раббим магъа булай айтды: «Олар айтагъан зат яхшы[+]. 18Мен олагъа оьзлени арасындан, сени йимик Пайхаммарны йибережекмен. Ол авзу булан Мени сёзлеримни сёйлежек. Шо Пайхаммар олагъа Мен Оьзюне буюргъан бары затны айтажакъ[+]. 19Эгер ким буса да бирев Мени атымдан Пайхаммар айтагъан сёзлериме тынгламаса, шо адамны[†] Мен Оьзюм жавапгъа тартажакъман. 20Тек Мени атымдан Мен оьзюне буюрмагъан сёзлени сёйлейген пайхаммар неде оьзге аллагьланы атындан сёйлейген пайхаммар оьлтюрюлме герек»[+]. 21Сен ичингден: «Раббибиз айтмагъан сёзню биз нечик билейик?» – деп айтма боласан. 22Эгер пайхаммар Раббибизни атындан айтагъан сёз яшавгъа чыкъмаса ва кютюлмесе, шо Раббибиз айтмагъан сёз болажакъ. Шо оьз-оьзюне базынып сёйлеген пайхаммар болажакъ. Сен ондан къоркъма.

#### 19


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Сан 35:6-34; Такр 4:41-43; Нун 20:1-9 )

1[•]Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге топуракъларын береген халкъланы къырып битдиргенде ва сиз, шо халкъланы да къувалап, оланы шагьарларында, уьйлеринде ерлешгенде, 2Ол сизге есликге береген уьлкеде оьзюгюз учун уьч шагьарны айырыгъыз. 3Шолагъа багъып ёл салыгъыз. Кимни буса да биревню оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъны уьч гесекге бёлюгюз.

4Муна, биревню оьлтюрюп, къутгъарылмакъ учун шо шагьаргъа къачгъан адам[†] булан, биревню билмейли, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген гьар къайсы адам булан да байлавлу къайда. 5Масала, бирев башгъасы булан агъач гесмек учун агъачлыкъгъа бара. Ол агъач гесме деп, балтасын гётергенде, сабындан балтасы чыгъып гете, шо да ёлдашына тие, ол да оьлюп къала. Шо адам, эсгерилген шагьарланы бирисине къачып, къутгъарылма бола[+]. 6Ёгъесе, эгер мезгил артыкъ узун буса, къан[†] тёгюп оьч алма сюеген адам, къазаплангъан гьалында ону артындан чабып, етишип, оьлтюрме бола. Булай алгъанда, ол оьлюмге лайыкълы тюгюл, неге тюгюл ол билмей, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген. 7Муна мен сагъа шу себепден уьч шагьарны айырмакъны буюраман.

8Раббинг, Аллагьынг, аталарынга ант этгени йимик, топуракъларынгны генглешдиргенде, 9эгер сен бугюн мен сагъа береген бары да буйрукълагъа[†] гёре – Раббингни, Аллагьынгны сююп ва даим Ону ёллары булан къастлы кюйде юрюсенг, дагъы да уьч шагьарны айыр. 10Шону Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген оьзюнгню топурагъынгда негьакъ къан тёгюлмесин учун ва къан тёгюлювде сен айыплы болмасын учун эт[+].

11Эгер де бирев, ювугъуна ачув этип, ону яшыртгъын къаравуллап, огъар чабып, оьлтюрюп къойса, сонг шо шагьарланы бирисине къачып яшынса,[+] 12шо адамны шагьарындагъы тамазалар ону къачып яшынгъан шагьарындан артындан йиберип къайтарсын ва къанлысыны къолуна берсин. Шо адам оьлтюрюлме герек. 13Сен ону бирдокъда аяма. Гележекде ишлеринг тюзевлю болсун учун, сен негьакъ тёгюлген къан булан байлавлу шо гюнагьны исрайыллыланы[†] уьстюнден тайдырма тарыкъсан[+].

14Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъдагъы сизге тюшген есликде хоншугъуз булангъы дазуну йылышдырмагъыз, неге тюгюл шо дазуну сизден алдагъылар токъташдыргъан[+].


Шагьатлар

15Нечик буса да бир жинаятчылыкъда неде бир ишде айыпгъа тартылагъан адамгъа дуван гесмек учун, бир шагьат таманлыкъ этмей. Гьар къайсы айыплав да эки неде уьч шагьатны гёрсетивлери булан исбатланма тюше[+].

16Эгер яман къастлы шагьат биревню жинаятчылыкъда айыплама къараса,[+] 17дувангъа чыкъгъан эки де ян Раббибизни ва шо гюнлер болажакъ дин къуллукъчулар[†] булан дуванчыланы алдында токътасын[+]. 18Дуванчылар ишни мекенли кюйде ахтарып чыкъсын. Эгер шагьат, оьзюню къардашына къаршы ялгъан шагьатлыкъ этип, ялгъанчы болуп чыкъса, 19ол къардашына этме сюйген затны сиз огъар оьзюне этигиз. Сен халкъынгны арасындагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдырма тарыкъсан[+]. 20Къалгъан халкъ шо гьакъда эшитежек, сонг сен бар ерде шолай яманлыкъ дагъы бир де такрарланмажакъ. 21Бирдокъда языгъынг чыкъмасын: оьлтюргенни оьлтюр, гёз чыгъаргъанны гёзюн чыгъар, тиш тюшюргенни тишин тюшюр, къол сындыргъанны къолун сындыр, аякъ сындыргъанны аягъын сындыр[+].

#### 20


Давну юрютюв булан байлавлу къайдалар

1Сиз душманларыгъызгъа къаршы давгъа чыкъгъанда, сизинкинден эсе кёп атланы, асгер атарбаланы ва асгерни гёрюп, олардан къоркъмагъыз. Неге тюгюл, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан болажакъ. 2Ябушув башлангъынча, дин къуллукъчу[†] алгъа чыкъсын ва асгер булан сёйлесин. 3Ол булай айтсын: «Исрайыллылар,[†] тынглагъыз! Бугюн сиз душманларыгъызгъа къаршы ябушма чыгъасыз. Вёре, осал чыкъмагъыз, къоркъмагъыз, тартынмагъыз ва оланы алдында къувун гётермегиз. 4Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге уьстюнлюк гелтирмек учун, сиз саялы душманларыгъызгъа къаршы ябушма бара тура».

5Гьакимлер асгерге багъып булай айтсын: «Арагъызда янгы уьй де къуруп, тек шонда гёчмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону уьюне башгъасы гёчер. 6Арагъызда юзюмлюк де салып, тек гелим къайтарып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону юзюмлюгюнден гелимни башгъасы къайтарар. 7Арагъызда гелешмиши булан гебин де къыйып, тек ону къатын этип алып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону гелешмишин башгъасы къатын этип алар»[+]. 8Сонг булай деп де къошсун: «Арагъызда къоркъагъаныгъыз неде осалыгъыз бармы? Бар буса, оьзюню къардашларына да осаллыкъны юкъдурмас учун, уьюне къайтсын».

9Гьакимлер халкъ булан сёйлеп битгенде, оланы уьстюне асгербашчыланы салсын.

10Чапгъын этмек учун, шагьаргъа ювукъ гелгенде, сиз шондагъылагъа ярашывлукъну таклиф этигиз. 11Шагьарлылар, рази де болуп, къапуларын ачса, олар сизге къуллар болуп загьмат тёкме башлар. 12Эгер олар сизин булан ярашывлукъ этме сюймейли, дав этме сюйсе, шагьарны къуршавгъа алыгъыз. 13Раббигиз, Аллагьыгъыз, шагьарны къолугъузгъа бергенде, бары да эргишилени къылычдан чыгъарыгъыз. 14Къатынланы, яшланы, гьайван-малны ва шо шагьарда бар бары да затны оьзюгюзге тюшюм гьисапда аларсыз. Душманларыгъызныки болгъан бары да зат булан пайдаланма боласыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шоланы сизге берген[+]. 15Сизден арекде ерлешген ва мундагъы халкъланыки тюгюл бары да шагьарлагъа сиз шолай этерсиз.

16Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге варисликге береген мундагъы халкъланы шагьарларында биревню де сав къоймагъыз. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъаны йимик, оланы – гьетлилени, амурлуланы, канъанлыланы,[†] перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – бютюнлей къырып битдиригиз[+]. 18Ёгъесе, олар, аллагьларына къуллукъ эте туруп, оьзлер йимик сизин де жиргенч адатларына гёре юрюме уьйретер. Сиз де Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь этип турарсыз.

19Эгер сиз шагьарны елемек учун, узакъ заман шону къуршавгъа алгъан кюйде турсагъыз, балта булан тереклени гесмегиз, неге тюгюл сиз шоланы емишин ашама боласыз. Шоланы пуч этмегиз. Авлакъдагъы тереклер, оьзлени къуршавгъа алмакъ учун, адамлар[†] болуп къалмагъан чы![+] 20Сиз, емиш бермежегин билеген тереклени гесип, шоланы сизге къаршы ябушагъан шагьар тюп болуп къалгъанча, къуршав къурулушлар учун къоллама болажакъсыз.

#### 21


Белгисиз оьлтюрювлени гьакъында

1Эгер Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге берген топуракъдагъы авлакъда оьлген адам[†] табылса, ону да ким оьлтюргени белгисиз буса, 2тамазаларыгъыз ва дуванчыларыгъыз чыгъып, оьлтюрюлген адамны айланасындагъы шагьарлагъа бар чакъы мезгилни оьлчесин. 3Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары егилмеген, оьзюне боюнса гийдирилмеген хонажинни алсын[+]. 4Сонг ону сюрюлмеген, чачылмагъан ва оьзюнде агъагъан суву булангъы къолгъа элтсин. Шо ерде хонажинни бойнун сындырып оьлтюрсюн. 5Левини уланлары болгъан, оьзлени Раббинг, сени Аллагьынг, Оьзюне къуллукъ этмек учун ва халкъны Оьзюню аты булан шабагьатламакъ учун сайлагъан дин къуллукъчулар[†] бары да эришивлю масъалаланы чечсин ва ябушувлар булан байлавлу бары да масъалалагъа къарап чыкъсын[+]. 6Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары къолда бойнун сындырып оьлтюрген хонажинни уьстюнде къолларын чайсын. 7Тамазалар булай айтсын: «Шу къан[†] бизин къолубуздан тёгюлмеди ва биз гёргенибиз де ёкъ. 8Исрайыл,[†] Оьзюнгню халкъынгдан геч. Сен оланы къанын чайдынг чы дагъы. Раббибиз, айыпсызны оьлтюрген деп, оланы айыплама». Шо заман оьлтюрюлген адамны къаны оланы уьстюнде къалмажакъ. 9Шолай этип, сен уьстюнгден айыпсызны къанын чайып тайдыражакъсан, неге тюгюл Раббибизни алдында тюз иш гёрген болажакъсан[+].


Есирликге тюшген тиштайпаны къатын этип алыв

10Душманларынга къаршы давгъа чыкъгъанда, Раббинг, Аллагьынг, оланы къолунга бергенде, сен де оланы есирликге алгъанда, 11есирлени арасында арив тиштайпаны гёрюп, ону сююп, къатын этип алма сюйсенг, 12шо тиштайпаны уьюнге гелтир. Ол башын юлюсюн, тырнакъларын гессин[+] 13ва есир йимик гийинмесин. Тиштайпа, ата-анасына яс эте туруп, уьюнгде бир ай тургъан сонг, сени ону янына гирме ва эри болма боласан. Ол да сени къатынынг болар. 14Эгер сонг тиштайпагъа бакъгъан якъда сувуп къалсанг, ону оьзю гетме сюеген ерине йиберерсен. Сен тиштайпа булан ювукълукъ этген сонг, ону сатма неде огъар бир къаравашгъа йимик янашма.


Башлапгъы авлетге байлавлу къанун

15Бир эргишини эки къатыны бола, ол бирин сюе, башгъасын буса сюймей. Экевюнден де ону уланлары бола, тек башлапгъы авлети – сюймейген къатынындан тувгъан улан[+]. 16Шолай болса, уланларыны арасында мюлк пайланагъанда, атасы сюеген къатынындан тувгъан уланын сюймейген къатынындан тувгъан башлапгъы уланындан артыкъ гёрме тюшмей. 17Ол сюймейген къатынындан тувгъан уланын, башлапгъысы гьисаплап, бары мюлкюнден эки керен артыкъ этип берме герек. Шо улан ону эргишилик гючюн гёрсетеген емиш чи дагъы, башлапгъы авлетни ихтиярлары да онда болма тарыкъ[+].


Тынглавсуз уланны гьакъында

18Биревню къайпанмайгъан, енгилмейген уланы бола. Атасы, анасы ону нечакъы такъсырласа да, ол тынгламай[+]. 19Шолай болса, атасы булан анасы уланын шагьарны къапу алдына тамазаланы янына гелтирсин. 20Олар тамазалагъа: «Уланыбыз къайпанмай, енгилмей, ашап-ичип турса тюгюл, дагъы этегени де ёкъ», – деп айтсын[+]. 21Шо заман шагьарны бары халкъы ону оьлюп къалгъанча ташгъа тутсун. Шолай этип, сиз оьзюгюзден яманлыкъны ари салажакъсыз. Бары исрайыллылар да, шо гьакъда эшитип, къоркъажакъ.


Гьар тюрлю къанунлар

22Эгер бирев, оьзюн оьлтюрме лайыкълы жинаятчылыкъ этип, оьлтюрюлген буса, ону сюеги де терекге асылгъан буса,[+] 23сюекни гечеге къойма ярамай: шо адамны шо гюн гём, неге тюгюл терекде асылгъан адамны Аллагь налатлагъан. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге берген топуракъны мурдарлама[+].

#### 22

1Эгер биревню оьгюзю неде къою адашгъанны гёрсенг, оланы къоюп къоймагъыз, есине етишдиригиз[+]. 2Эгер еси ювукъ арада яшамай буса неде оьгюз ва къой кимники экенни билмей бусагъыз, оланы оьзюгюзню уьюгюзге элтигиз. Артындан еси гелгенче, олар уьюгюзде турсун, шо заман сиз оланы есине къайтарарсыз. 3Биревню эшегин неде гийимин, неде тас этген не буса да бир затын тапсагъыз да, тап шо кюйде иш гёрюгюз. Къырыйындан оьтюп гетип къалмагъыз.

4Эгер биревню эшеги неде оьгюзю ёлда йыгъылып къалгъан буса, оланы къоюп къоймагъыз. Есине оланы тургъузма кёмек этигиз. 5Къатынгиши эргишини гийимин, эргиши де къатынгишиникин гиймесин, неге тюгюл Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, шолай ишлер этегенлени гёрюп ярамай.

6Эгер барагъан ёлугъузда сизге бир терекде неде ерде къушну уясы къаршы болса ва уяда анасы балаларыны неде йымырткъаларыны уьстюнде олтургъан буса, анасын балалары да булан бирче алып къоймагъыз[+]. 7Сизге балаларын алма ярай, тек анасын къоюгъуз. Шолай этсегиз, ишлеригиз тюзелер ва оьмюрюгюз де узакъ болар. 8Янгы уьй къурагъанда, къалкъыны ягъасы булан бару этигиз. Ёгъесе, бирев къалкъыдан йыгъылып, оьлюп къалса, сиз айыплы болажакъсыз.

9Юзюмлюгюгюзге дагъы оьзге урлукълар чачмагъыз, ёгъесе янгыз сиз чачгъан урлукълардан болгъан емишлени тюгюл, оьзю юзюмню де похлагъан болажакъсыз[+]. 10Бир вакътини ичинде оьгюзню де, эшекни де егип сабан сюрмегиз. 11Бир вакътини ичинде юнден ва кендирден[†] этилген опуракъны гиймегиз. 12Гиеген опурагъынгны дёрт де мююшю булан чачакълар этигиз[+].


Уьйленив булан байлавлу къанунлар

13Бир эргиши, ювукълукъ да этмейли, бир къызны къатын этип ала, ону гёрюп ярамайгъан болуп къала. 14Сонг къызгъа ялаяба, ону гьакъында: «Мен шо къызны къатын этип алгъан эдим, огъар ювукълукъ этдим, тек ол къыз чыкъмады», – деп, айтды-къуйтдуну юрюте. 15Шолай болса, къызны ата-анасы, шагьарны къапу алдына да гелип, шагьарны тамазаларына ол къыз экенни исбатлайгъан далил гелтирсин. 16Къызны атасы тамазалагъа булай айтсын: «Мен къызымны бу адамгъа[†] эрге берген эдим, гьали буса ол къызымны гёрюп ярамайгъан болуп къалгъан. 17Бу адам: „Мен сени къызынгны къызлыгъын исбатлайгъан далилни гёрмедим“, – деп, мени къызыма ялаяба. Муна – мени къызымны къызлыгъын исбатлайгъан далил». Къызны ата-анасы шагьарны тамазаларына ятывундагъы шаршавну гёрсетсин. 18Шо заман шагьарны тамазалары ялаябывчуну такъсырласын. 19Олар шо адамгъа гюмюшден юз шекелни къадарындагъы къоду салсын ва исрайыллы[†] къызны гьакъында шолай эрши хабар яйгъаны учун, шо акъчаны атасына берсин. Къыз ону къатыны кюйде къалсын ва эрини ондан дагъы айрылма ихтияры болмасын. 20Эгер эри къатыныны гьакъында айтгъаны герти болуп чыкъса ва ата-анасыны къызыны къызлыгъын исбатлайгъан далили болмаса, 21къызны шагьарны къапу алдына гелтирсин ва оьлюп къалгъанча халкъ ону таш урушгъа тутсун. Неге тюгюл, ол Исрайылда биябур гьисапланагъан иш этген: атасыны уьюнде де туруп, пасат юрюген. Сиз Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз.

22Эгер бир эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этгени аян болса, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан[+].

23Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ эте, шо иш де шагьарда бола. 24Оланы экевюн де шагьарны къапу алдына гелтиригиз ва оланы оьлюп къалгъанча таш урушгъа тутугъуз: къызны, шагьарда да болуп, кёмекге чакъырмагъаны учун, эргишини буса оьзгени къатыны булан зина этгени учун оьлтюрюгюз. Сиз халкъыгъызны арасындан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз. 25Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, шо иш буса авлакъда бола. Шолай болса, эргишини оьлтюрме герек. 26Къызгъа бир зат да этмегиз, неге тюгюл ол оьзюн оьлтюрер йимик бир иш де этмеген. Шо иш бирев оьзгесин оьлтюргенлик булан бир тенг геле. 27Шо эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ этген чи дагъы. Балики, къыз къычыра болгъандыр, тек огъар кёмекге бирев де табылмагъандыр.

28Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылмагъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, болгъан ишни де халкъ гёре. 29Шолай болса, ол къызны атасына гюмюшден элли шекел тёлесин, къыз да ону къатыны болуп къалсын, неге тюгюл ол ону хорлагъан чы дагъы. Бютюн оьмюр бою ону айрылма ихтияры болмас[+].

30Бирев де атасыны къатынына ювукълукъ этмесин, ёгъесе атасын биябур этген болажакъ[+].

#### 23


Исрайылны халкъыны жамиятыны сыдраларындан чыгъарыв

1Янчылгъан безлери неде яш табыв булан байлавлу саны гесилип тайдырылгъан гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин[+].

2Пич тувгъанлардан ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин.

3Аммунлулардан[†] неде муаплылардан[†] ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин. 4Неге тюгюл, сиз Мисриден чыкъгъанда, олар алдыгъызгъа экмек булан сув да алып къаршылама чыкъмады. Олар дагъы да Месопотамияда сизге налат бермек учун, Патурдагъы Балаамны[†] гьакъгъа тутду[+]. 5Тек Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Балаамгъа тынгламады ва сизге этилген къаргъышны алгъышгъа айландырды. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин сюе[+]. 6Сиз сав чакъы олар булан къурдашлыкъны юрютмегиз. 7Тек адумлуну[†] эсгик гёрмегиз, неге тюгюл ол сизин къардашыгъыз. Мисрилини эсгик гёрмегиз, неге тюгюл сиз ону уьлкесинде ят адам[†] гьисапда яшадыгъыз[+]. 8Олардан уьчюнчю наслуда тувгъан авлетлер Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирме бола.


Къонушдагъы наслыкъ

9Душманларынг булан давгъа чыкъгъанда, сен нас[†] болгъан бары да затдан сакъ бол. 10Эгер эргишилеригизден биригиз гече юхлайгъанда, шагьваты чыгъып мурдарланса, ол къонушдан тышгъа чыгъып токътасын[+]. 11Тек ахшамгъа таба ол киринме герек ва гюн артагъанда, къонушгъа къайтма бола.

12Къонушдан тышда гьажат учун баражакъ ерни токъташдыр. 13Къазмакъ учун, сени бир гиччирек белинг болсун. Гьажатынгны этген сонг, бир чонкъ этип, этген гьажатынгны басдыр. 14Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, сени якъламакъ учун ва сагъа душманларынгны бермек учун, къонушунгда юрюп айлана. Раббинг, арагъызда нечик буса да бир эдепсиз ишни гёрюп, сагъа арт бермесин учун, сени къонушунг сыйлы[†] болма тарыкъ[+].


Гьар тюрлю къанунлар

15Эгер бир къул къачып, сени янынгда яшынма сюе буса, ону есине берме. 16Ол шонда, оьзю ушатгъан ерде, оьзю сайлагъан шагьарда сени янынгда яшап къалсын. Ону къыйыкъсытма.

17Гьеч бир исрайыллы[†] тиштайпа, гьеч бир исрайыллы эркек сыйлы ерде къагьбалыкъ юрютегенлерден болмасын[+]. 18Нечик буса да бир ваъданы[†] кютемен деп, Раббингни, Аллагьынгны, уьюне къагьбалыкъ юрютеген тиштайпаны неде эркекни гьагъын гийирме. Неге тюгюл, Раббинг, сени Аллагьынг, оланы экевюнден де жиргене.

19Оьзюнгню къардашынга не акъча, не рызкъы, не борчгъа берме болагъан оьзге затны берип, рибаны юрютме. 20Сен къардашынга тюгюл, ят адамгъа бакъгъан якъда рибаны юрютме боласан. Шолай этсенг, Раббинг, Аллагьынг, оьзюнг елемек учун аякъ баса турагъан топуракъда къолларынг булан этеген бары да ишингни шабагьатлажакъ[+].

21Эгер сен Раббинге, сени Аллагьынга, ваъда этген бусанг, шону кютмек учун алгъаса. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шо ваъданы кютмекни талап этмей къоймажакъ, сени уьстюнгде гюнагь къалажакъ[+]. 22Эгер ваъда этмей сакълангъан бусанг, сен айыплы къалмажакъсан. 23Айтгъанынг кютюлмей къалмасын, неге тюгюл сен Раббинге, Аллагьынга, гёнгюллю кюйде, оьзюнгню авзунг булан ваъда этдинг.

24Эгер сен биревню юзюмлюгюне гирсенг, тойгъунча, нечакъы сюе бусанг да юзюм ашама боласан, тек земгилинге бир зат да салма. 25Эгер сен оьзгени будайлыгъына гелсенг, къолларынг булан будайбашланы жыйма боласан, тек ону будайына оракъ тийдирме[+].

#### 24

1Бир эргиши къатын ала. Тек эри къатынына бакъгъан якъда сувуй, неге тюгюл ондан жиргенеген бола. Шолай болса, эри, айрылыв шагьатнама да язып, шону къатынына берсин ва ону уьюнден йиберсин[+]. 2Шо къатын, эрини уьюнден гетип, оьзгеге эрге бара. 3Тек экинчи эри де, ону гёрюп ярамайгъан болуп, айрылыв кагъыз яза ва шону къатынына берип, уьюнден йибере неде оьзю эри оьлюп къала. 4Шолай болса, шо къатын мурдарлангъан сонг, ондан айрылгъан биринчи эрине ону янгыдан къатын этип алма яратылмай. Раббибиз шолай ишни гёрюп ярамай. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге береген топуракъгъа гюнагь гелтирме.

5Эгер эргиши къатын алгъанлы аз заман тюгюл гетмеген буса, ону давгъа йиберме неде огъар оьзге бир борчну да салма ярамай. Ол, уьюнде де къалып, алгъан къатынын сююндюрмек учун, бир йылны узагъында эркин турма тарыкъ[+].

6Бирев де юкге берип борчгъа эки тирменташны, гьатта бир оьрдеги тирменташын да алмасын, неге тюгюл ол яшавлукъ алатын юкге бере.

7Эгер бирев, оьзюню бир исрайыллы[†] къардашын да урлап, огъар къулгъа йимик янашгъаны неде ону сатгъаны аян болса, урлавучну оьлтюрюгюз. Сен арагъыздагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан[+].

8Яман гён аврув къабунгъанда, сиз левили дин къуллукъчулар[†] тап сизин уьйретген кюйде иш гёрюгюз. Сиз мен левилилеге буюргъанны къастлы кюйде кютюгюз[+]. 9Сиз Мисриден чыгъып гелегенде, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Марьямгъа этгенни унутмагъыз[+].

10Эгер сен ювугъунга нечик буса да бир затны борчгъа бере бусанг, ол юкге береген затны алмакъ учун, ону уьюне гирме. 11Орамда токътап тур. Сен оьзюне борчгъа береген адам[†] юкню сагъа орамгъа чыгъып берсин. 12Эгер адам юкге янгыз оьзюню уьст опурагъын берип бола буса, ону югюн оьзюнгде де къоюп, юхлама ятма. 13Ол опурагъын да гийип ятсын учун, гюн артгъанча, огъар шону къайтар. Шо заман ол сагъа разилигин билдирежек ва шо иш Раббингни, сени Аллагьынгны, алдында этилген муъмин иш болажакъ[+].

14Исрайыллы къардашынг болуп, сени шагьарларынгны биринде яшайгъан ят болуп, гьакъгъа тутулгъан ярлы, уьзюрю ишчини хатирин къалдырма[+]. 15Гьар гюн гюн артгъанча, огъар гьагъын тёле, неге тюгюл ол ярлы ва шогъар умут эте. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге дуа этер, сен де гюнагьлы къаларсан[+].

16Уланлары саялы аталарын оьлтюрме ярамай, аталары саялы да уланларын оьлтюрме ярамай. Гьар ким оьзюню гюнагьы учун оьлтюрюлсюн[+].

17Ят адамны ва етимни тюз дувандан магьрюм этме. Тул къалгъан къатындан юкге опурагъын алма[+]. 18Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма ва Раббинг, Аллагьынг, сени шондан азат этгенни унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

19Авлагъынгда оракъ орагъанда, кюлтенгни унутуп къойсанг, шону алмакъ учун къайтма. Гьар-бир этген ишингде Раббинг, Аллагьынг, сени шабагьатласын учун, кюлтени ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой[+]. 20Тереклерден зайтунланы силкип тюшюрегенде, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 21Юзюмлюкде салкъынланы юлкъагъанда, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 22Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

#### 25

1Эгер адамланы[†] арасында эришивлюк тувулунса, олар ишни дувангъа чыгъарсын. Шо ишге дуванчылар къаражакъ: айыпсызны тазалажакъ,[†] айыплыны буса такъсырлажакъ[+]. 2Эгер айыплы адамгъа чубукъ урма тийишли буса, дуванчы оьзю бар туруп ону ятдырма ва этген жинаятчылыгъыны къадарына гёре огъар чубукъ урма буюрсун. 3Тек къыркъдан артыкъ болмасын. Эгер сиз огъар артыкъ урсагъыз, къардашыгъыз бары халкъны алдында биябур болуп токътажакъ[+].

4Инныр басагъан оьгюзню авзун япмагъыз[+].

5Эгер агъа-ини, бирче яшап, оланы бириси оьзюнден сонг улан къалмайлы оьлсе, ондан къалгъан къатын ят адамгъа эрге барма тюшмей. Оьлген эрини агъасы ону къатын этип алсын ва ону алдында къайнуланлыкъ борчун кютсюн[+]. 6Оьлгенини аты Исрайылда[†] тас болмасын учун, инисинден тувгъан биринчи улангъа агъасыны аты берилсин[+].

7Эгер де иниси агъасындан къалгъан къатынны алма сюймей буса, тул къалгъан къатын, шагьарны къапусуну[†] ягъындагъы тамазаланы янына барып: «Эримни иниси Исрайылда агъасыны атын янгыдан болдурмакъны гери ура. Ол къайнуланлыкъ борчун кютме сюймей», – деп айтсын. 8Шо заман шагьарны тамазалары ону жавапгъа тартып сёйлер. Эгер ол: «Мен ону къатын этип алма сюймеймен», – деп де айтып, къайпанмай буса, 9ону агъасындан къалгъан къатын, тамазалар бар туруп ону янына барсын, ону бир чарыгъын чечсин, бетине тюкюрсюн ва: «Агъасыны уьюн янгыртмайгъан адамгъа шулай этилер», – деп айтсын. 10Шо адамны наслусу Исрайылда «чарыгъы чечилген уьягьлю» деп белгили болар.

11Эгер эки эргиши ябуша буса, оланы бирисини къатыны, тююлеген эрин якъламакъ учун, къолун узатып, бирисини уят еринден тутса, 12ону къолун гесип ташла. Вёре, шо къатынны къызгъанма.

13Сени дорбангда эки тюрлю гилевке – оьзюнге сатып алагъанда авуру, оьзюнг сатагъанда буса енгили – болмасын. 14Сени уьюнгде эки тюрлю оьлчев – бириси уллу, оьзгеси гиччи – болмасын[+]. 15Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ яшамакъ учун, сени гиревкелеринг ва оьлчевлеринг мукъаятлы ва тюз тартагъан болсун. 16Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шолай ишлени этеген гьар кимден, тюз иш гёрмейген гьар кимден жиргенер.

17Мисриден гелегенде, амаликлилер[†] сизге не этгенни унутма[+]. 18Сиз талып, арып гелегенде, олар ёлда сизин къаршылады ва артда къалгъанларыгъызны къырып битдирди. Олар Аллагьдан къоркъмады. 19Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген топуракъда айланангдагъы бары да душманлардан парахатлыкъны савгъат этип берегенде, кёклени тюбюнден Амалик булан байлавлу эсделикни сибирип тайдыр. Вёре, унутма![+]

#### 26


Башлапгъы емишлени ва ондан бир пайны къурбан этив

1Сиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъгъа гелип, ес болуп, шонда ерлешгенде, 2Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге береген топуракъда болдургъан башлапгъы емишлени алып, земгиллеригизге салыгъыз. Сонг Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге барып,[+] 3шо гюнлерде болажакъ дин къуллукъчугъа:[†] «Биз бугюн Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Ол аталарыбызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гелгенибизни билдиребиз», – деп айтыгъыз. 4Дин къуллукъчу, сизден земгилни алып, шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этген ерини алдына салажакъ. 5Шо заман сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында булай билдирерсиз: «Бизин атабыз ер-ерге гёчюп айланагъан бир арамлы эди. Атабыз Мисриге гелгенде, ону булан ончакъы кёп адам[†] ёкъ эди. Олар шонда яшама башлады ва зор уллу, гючлю, кёп санавлу халкъгъа айланды[+]. 6Тек мисрилилер бизге яман янашды, гючюбюз чатмайгъан ишлени кютме борчлу этип, бизге азап чекдирди[+]. 7Шо заман биз Раббибизге, аталарыбызны Аллагьына, ялбарып дуа этдик. Раббибиз де тавушубузну эшитди, языкъ гьалыбызны, гючюбюз чатмайгъан ишлеге къуршалгъаныбызны ва бизин къыйыкъсытагъанны гёрдю[+]. 8Раббибиз Оьзюню къудраты, зор къоркъутуву, муъжизатлары ва гьайранлыкълары булан бизин Мисриден чыгъарды[+]. 9Ол бизин мунда гелтирди ва бизге бу топуракъны – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны берди[+]. 10Муна, Раббибиз, гьали Сен бизге берген топуракъдан башлапгъы емишлени гелтиргенбиз». Земгилни Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдына салыгъыз ва Ону алдында башларыгъызны ийигиз. 11Левилилер[†] ва арагъызда яшайгъан гелгинчилер де булан бирче Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ва сизин уьюгюздегилеге берген бары да яхшылыкълардан сююнюп къалыгъыз.

12Уьчюнчю йыл, ондан бир пай[†] жыйылагъан йыл, бары да гелимигизден ондан бир пайны айырып, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатынлагъа беригиз, олар да сизин шагьарларыгъызда ашасын, тойсун[+]. 13Гьаригиз Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, булай айтыгъыз: «Мен уьюмден сыйлы[†] пайны алдым ва, Сен буюргъан кюйде, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатылангъа бердим. Мен Сени буйрукъларынгдан[†] гьеч тайышмадым ва шоланы бирисин де унутмадым. 14Биревге яс этегенде, таза[†] болмагъаныма гёре, эливаш аш учун сыйлы пайдан мен бир зат да алмадым ва оьлгенлер[*] учун шондан бир затны да бермедим. Мен Раббиме, Аллагьыма, тынглавлу болуп юрюдюм, Сен магъа буюргъан бары затны кютдюм[+]. 15Сен, кёкден, сыйлы маканынгдан, къарап, Оьзюнгню халкъынгны, Исрайылны[†] ва аталарыбызгъа ант этип, бизге берген топуракъны, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны, шабагьатла дагъы»[+].


Раббибизни буйрукъларына гёре юрюмеклик

16Бугюн Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шо токъташдырывлагъа, къанунлагъа[†] гёре юрюме, шоланы къастлы кюйде, жаныгъыз-къаныгъыз[†] булан кютме буюра. 17Бугюн сиз Раббибиз сизин Аллагьыгъыз экенни, сиз Ону ёллары булан юрюжегигизни, Ону токъташдырывларын, буйрукъларын ва къанунларын сакълажагъыгъызны ва Огъар тынглажагъыгъызны билдирдигиз. 18Раббибиз буса бугюн, Оьзю де ваъда[†] этгени йимик, сиз Оьзюню халкъы, Оьзюню къыйматлы мюлкю экенни ва сиз Оьзюню бары да буйрукъларын кютме герекни билдирди[+]. 19Раббибиз сизин Оьзю яратгъан бары да халкълардан оьр салажагъын, сизге макътав, сый ва гьюрмет этежегин ва, Оьзю де ваъда этгени йимик, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъы болажагъыгъызны билдирди[+].

#### 27


Гибал тавдагъы къурбан этеген ер

1Муса[†] Исрайылны[†] тамазалары да булан бирче халкъгъа булай буйрукъ[†] эте:

– Мен сизге бугюн береген буйрукъланы кютюгюз. 2Сиз Урдундан[†] таба Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа чыкъгъанда, уллу ташлар салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 3Чыгъып битген сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген, топуракъгъа гирмек учун, ташлагъа шу Къанунну[†] бары да сёзлерин языгъыз. Оьзюнде сют булан бал агъагъан шо топуракъны Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге берме ваъда[†] этген эди. 4Урдундан таба чыкъгъанда буса, мен бугюн сизге буюрагъан кюйде, шу ташланы Гибал тавгъа салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 5Шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, ташлардан къурбан этеген ер[†] къуругъуз. Шо ташланы темир алатлар булан чапмагъыз[+]. 6Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къурбан этеген ерни чабылмагъан ташлардан къуругъуз ва шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей яллатып къурбанлар этигиз. 7Шонда ярашывлукъ къурбанланы да этигиз, шоланы Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз ва шат болугъуз[+]. 8Сиз салагъан ташлагъа шу Къанунну бары да сёзлерин ачыкъ ва аян англашылагъан кюйде языгъыз.


Гибал тавдан таба гелеген налатлар

9Сонг Муса левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчулар[†] да булан бирче бютюн Исрайылны халкъына булай дей:

– Исрайыллылар, пысып тынглагъыз! Сиз гьали Раббигизни, Аллагьыгъызны, халкъы болдугъуз[+]. 10Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглагъыз, Ону бугюн мен сизге береген бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кютюгюз.

11Тап шо гюн Муса халкъгъа булай буюра:

12– Сиз Урдундан таба чыкъгъанда, халкъны шабагьатламакъ учун, Гаризим тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Симон, Леви, Ягьуди, Иссакар, Юсуп[†] ва Буньямин.[†][+] 13Налат бермек учун буса, Гибал тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Раубим, Гат, Ашир, Забулун,[†] Дан ва Наптали.[†]

14Левилилер[†] бютюн Исрайылны халкъына къычырып булай билдирежек:

15«Устаны къоллары булан ясалып неде къуюлуп этилген ялгъан аллагьны – оьзюнден Раббибиз жиргенеген затны сырлы ерге салып сакълагъан адамгъа[†] налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!»[†] – деп айтсын[+].

16«Атасын неде анасын мысгъыллагъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

17«Оьзюню хоншусу булангъы дазу ташын йылышдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

18«Сокъурну барагъан ёлундан адашдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

19«Гелгинчиге, етимге неде тул къалгъан къатынгъа тюз дуван этмекни гери ургъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

20«Атасыны къатыны булан ятгъан адамгъа налат болсун! Неге тюгюл, ол атасыны ятывун хорлады».

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

21«Гьайван булан ювукълукъ этген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

22«Къызардашы, атасыны неде анасыны къызы, булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

23«Къайнанасы булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

24«Биревню яшыртгъын оьлтюрген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

25«Бир айыпсызгъа оьлюм дуван гесмек учун урушбат алгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

26«Шу Къанунну сёзлерин кютмейген ва шолагъа гёре юрюмейген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

#### 28


Раббибизге тынглап юрюсе болагъан шабагьатлавлар


(Лев 26:1-13; Такр 7:12-16)

1[•]Эгер сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, толу кюйде тынглавлу болсагъыз ва мен сизге бугюн береген Ону бары да буйрукъларын[†] къасткъылып кютсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ер юзюндеги бары да халкълардан оьр салажакъ[+]. 2Эгер Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болсагъыз, сизге шулай шабагьатлавлар болажакъ:

3Сиз шагьарда да, авлакъда да шабагьатланажакъсыз.
4Сизден кёп авлетлер тувуп шабагьатланажакъсыз, топурагъыгъыз мол тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса къозлап, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артажакъ.
5Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз шабагьатланажакъ.
6Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, шабагьатланажакъсыз[+].

7Сизге къаршы баш гётергенлени Раббибиз сизин алдыгъызда дагъылагъан кюйню этежек. Олар сизге къаршы бир ёлдан гелген эди буса, сизден етти ёлгъа тюшюп къачажакъ[+].

8Раббибиз иннырларыгъызны ва къолларыгъыз булан этеген бары да ишни шабагьатлажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин Оьзю сизге береген топуракъда шабагьатлажакъ[+].

9Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютсегиз ва Ону ёллары булан юрюсегиз, Оьзю де сизге ант этгени йимик, Ол сизин Оьзюню сыйлы[†] халкъы этежек[+]. 10Шо заман ер юзюндеги бары да халкълар сиз Раббибизни атын юрютеген халкъ экенни гёрежек ва сизден къоркъажакъ. 11Раббибиз сизге гьар-бир якъдан – авлетлеригизде, къозлайгъан гьайван-малыгъызда ва топуракъдагъы, Ол сизге аталарыгъыздан таба берме ант этген топуракъдагъы, мол тюшюмюгюзде берекет болдуражакъ.

12Болжалында янгур явдурмакъ учун ва къолларыгъыз булан этеген гьар-бир ишигизни шабагьатламакъ учун, Раббибиз сизге кёклени, Оьзюню бай хазнасын, ачажакъ. Сиз кёплеге борчгъа берип болажакъсыз, оьзюгюз буса биревден де борчгъа алмажакъсыз[+]. 13Раббибиз сиз къуйругъу тюгюл, башы болагъан кюйню этежек. Эгер Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тергевлю болсагъыз ва шоланы къасткъылып кютсегиз, сиз тюп тюгюл, гьар заманда да оьр болуп туражакъсыз. 14Мен бугюн сизге береген бир буйрукъдан да не онггъа, не солгъа тайышмагъыз, оьзге аллагьланы артына тюшмегиз, шолагъа къуллукъ этмегиз.


Раббибизге тынгламай юрюйгенлеге болагъан налатлар


(Лев 26:14-39)

15[•]Эгер де сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болмасагъыз ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын, токъташдырывларын къасткъылып кютмесегиз, шу тюпде эсгерилеген бары да налатлар башыгъызгъа тюшежек ва сизин булан болуп туражакъ:

16Сиз шагьарда да, авлакъда да налатланажакъсыз.
17Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз налатланажакъ.
18Сизин авлетлеригиз аз болажакъ, топурагъыгъыз аз тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса аз къозлажакъ, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артмажакъ.
19Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, налатланажакъсыз.

20Раббибиз сизин налатлажакъ, сизге гьалеклик гелтирежек, къолугъуздан чыгъагъан гьар-бир ишигизни тюзевлю болма къоймажакъ. Сиз къырылып битип къалгъанча, Раббибизге арт берип этген яманлыгъыгъыз учун чалтлыкъда дагъылып къалгъанча, Ол шолай этип туражакъ. 21Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан сизин къырып битдиргенче, Раббибиз сизге югъагъан аврувланы арт-артындан йиберип туражакъ. 22Раббибиз сизге йибережек къыздырма-беззек, кёкюрек аврув, къызарып аврув, яллав, къургъакълыкъ, гюйдюреген ел, базлав сиз оьлюп къалгъанча, сизин парахат къоймажакъ[+]. 23Уьстюгюздеги кёк – езге, аякъ тюбюгюздеги ер буса темирге айланажакъ. 24Раббибиз уьлкегизге янгурну орнуна чанг явдуражакъ, сиз оьлюп къалгъанча, кёкден уьстюгюзге янгыз хум тёгюлюп туражакъ.

25Раббибиз душманларыгъызгъа сизин янчдыражакъ. Сиз олагъа къаршы бир ёлдан баражакъсыз, олардан буса етти ёлгъа тюшюп къачажакъсыз ва ер юзюндеги бары да уьлкелердегилени сизге къусугъу гележек. 26Оьлгенлеригизни сюеклери кёкдеги къушлагъа, ердеги жанлагъа азыкъ болуп токътажакъ ва шоланы къоркъутма бирев де табылмажакъ[+]. 27Раббибиз сизге Мисрини ирин чыгъывларын, шишиклерин, иринленеген яраларын, къычытагъан аврувларын йибережек. Сизге шолардан эм табылмажакъ[+]. 28Раббибиз сизин англавсуз, сокъур этежек ва гьакъылдан тайышдыражакъ. 29Тюш вакътиде сиз, къарангыда айланагъан сокъурлагъа ошап, тюртюне туруп юрюжексиз. Негер урунсагъыз да, бир ишигиз де тюзелмежек. Гюн сайын сизин къыйыкъсытып, талап туражакъ ва гьеч сизин якълайгъан да табылмажакъ[+].

30Сиз оьзлер булан гебин къыйгъанланы оьзгелер къатын этип алажакъ ва олар булан оьзлер ятажакъ. Сиз уьйлер къуражакъсыз, тек шоларда яшамажакъсыз. Сиз юзюм орнатажакъсыз, тек гьатта биринчи тюшюмню де къайтарып болмажакъсыз[+]. 31Гёз алдыгъызда оьгюзюгюзню сояжакъ, тек сиз этин ашамажакъсыз. Эшегигизни гючден алып гетип, къайтарма да къайтармажакъ. Къойларыгъыз душманны къолуна тюшежек, бирев де сен саялы оланы къутгъарма къарамажакъ. 32Уланларыгъызны, къызларыгъызны оьзге халкъгъа бережек, сизин де, гьеч бир зат этме гючюгюз чатмайлы, оланы гюн сайын излей туруп, гёзлеригиз талажакъ. 33Оьз топурагъыгъызда оьз къыйыныгъыз булан болдургъан ниъматны сиз таныма да танымагъан халкъ ашап туражакъ, сизин буса олар бютюн оьмюрюгюзде вагьши кюйде къыйыкъсытып туражакъ. 34Гёргенлеригизни таъсиринден сиз гьакъылдан тайышып къалажакъсыз. 35Раббибиз тобукъларыгъызны, сыйракъларыгъызны авуртагъан, сав болмайгъан ирин чыгъывлардан толтуруп къояжакъ; шолар табанларыгъыздан тутуп, тап такъаларыгъызгъа ерли яйылып гетежек[+].

36Раббибиз сизин де, оьзюгюз уьстюгюзге салгъан пачаны да не оьзюгюзге, не аталарыгъызгъа белгисиз халкъны янына элтип салажакъ. Сиз шонда оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+]. 37Сизин гёрюп ярамажакълар, уьстюгюзден кюлежеклер. Раббибиз оьзлени янына элтип салгъан бары да халкълар сизден жиргенежек[+].

38Сиз авлакъгъа кёп урлукъ чачажакъсыз, тек азны тюгюл къайтармажакъсыз, неге тюгюл шону ченгертки талажакъ. 39Сиз юзюмлер орнатажакъсыз, шолагъа къуллукъ этежексиз, тек сизге чагъырын ичме чи, емишин жыйма чы тюшмежек, неге тюгюл юзюмюн хурт ашап битдирежек. 40Бютюн уьлкеде зайтун тереклер оьсежек, тек майын чы гёрмежексиз, неге тюгюл зайтунлары тёгюлюп битежек. 41Сизден уланлар, къызлар туважакъ, тек оланы сакълап чы болмажакъсыз, неге тюгюл оланы есир этип элтежек. 42Ченгерткилени табунлары тереклеригизни, топурагъыгъызны тюшюмюн елеп къояжакъ.

43Арагъызда яшайгъан гелгинчилер баргъан сайын сизден эсе оьр болажакъ, сиз буса баргъан сайын тёбен тюшежексиз. 44Гелгинчилер сизге борчгъа берип болажакъ, сиз буса олагъа борчгъа берип болмажакъсыз. Олар башыгъыз, сиз буса оланы къуйругъу болажакъсыз.

45Бары да шу налатлар сизин башыгъызгъа тюшежек. Оьлюп къалгъанча, шолар сизин гьызарлап, артыгъыздан юрюп туражакъ. Неге тюгюл, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз, Ол сизге берген буйрукъланы ва токъташдырывланы кютмедигиз. 46Шо балагьлар сиз учун да, наслуларыгъыз учун да гьар даимге шагьатлыкъ ва муъжизат болуп токътажакъ. 47Моллукъну вакътисинде Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, шат болуп, къуванып къуллукъ этмегенигиз саялы, 48Ол сизге йиберген душманларыгъызгъа ач, сувсап, ялангъач, ажиз болуп къуллукъ этежексиз. Раббибиз сизин дагъытып къойгъанча, бойнугъузгъа темир боюнсаны салгъан кюйде къояжакъ.

49Раббибиз сизге йыракълардан, дюньяны бир къырыйларындан къаракъушдай чапгъын этеген халкъны бакъдыражакъ. Сиз оланы тилин англамажакъсыз. 50Шо халкъ хатирсиз болажакъ, къартлагъа абур этмежек, яшланы къызгъанмажакъ. 51Сизин къырып битдиргенче, олар гьайван-малыгъыз къозлагъан балаларын, топурагъыгъызны тюшюмлерин ашап битдирежек. Сизин къырып битдиргенче, олар сизге не будайны, не янгы чагъырны, не майны, не туварларыгъыздагъы бузавланы, не сиривлеригиздеги къозуланы къоймажакъ. 52Шо халкъ, сиз аркъатаяйгъан бийик, беклешдирилген баруларыгъыз чёгюп къалгъанча, ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ. Олар Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ[+].

53Къуршавда душманларыгъыз сизге гелтирежек азаплар себепли болуп, сиз авлетлеригизни, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген уланларыгъызны, къызларыгъызны этин ашап туражакъсыз[+]. 54Гьатта арагъыздан инг де йымышакъ хасиятлыгъыз ва моллукъда яшап уьйренгенигиз оьзюню къардашына неде кёп сюеген къатынына, неде сав къалгъан авлетлерине ачувлу къаражакъ 55ва авлетлерини оьзю ашайгъан этинден биревге де бир гесекни де бермежек. Ону къалгъан затындан биргине-бир шо болажакъ. Шагьарларыгъызны къуршавгъа алгъанда, душманыгъыз сизге шолай азаплар гелтирежек. 56Къатынларыгъыздан инг де йымышакъ хасиятлысы ва гьислиси – шолай йымышакъ хасиятлысы чы ва гьислиси чи, гьатта ерге аягъын басма уьйренмегени де – кёп сюеген эрине ва оьзюню уланына неде къызына 57яш табагъанда къаркъарасындан чыкъгъан чюйню ва тапгъан авлетлерин берме къызгъанажакъ. Неге тюгюл, душман бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып, сизге азап гелтирген вакътиде ол шоланы яшыртгъын ашама сюежек[+].

58Эгер сиз шу китапда язылгъан Къанунну[†] бары да сёзлерин къасткъылып кютмесегиз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, макътавлу, къоркъунчлукъ гелтиреген атына гьюрмет этмесегиз, 59Раббигиз сизге ва сизин наслуларыгъызгъа бек яман къайгъыланы, вагьши, узатылып туражакъ балагьланы, оьрчюкген ва созулуп туражакъ аврувланы йибережек. 60Ол сизге Мисрини сыркъавларын къабундуражакъ; сиз шо сыркъавлардан оьтесиз къоркъа эдигиз, гьали буса шолар сизден арчылмажакъ[+]. 61Сиз оьлюп къалгъанча, Раббибиз сизге дагъы да аврувланы ва балагьланы бакъдырып туражакъ; Къанунну шу китабында шоланы гьакъында айтылмай. 62Сизин санавугъуз кёкдеги юлдузлар чакъы кёп эди, тек азыгъыз къалажакъсыз, неге тюгюл, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз[+]. 63Сизге рагьму этегенде ва санавугъузну артдырагъанда, Раббибиз нечик сююне эди буса, тап шо кюйде Ол сизин дагъытагъанда да, къырагъанда да сююнежек. Сиз ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан тамуругъуздан юлкъунуп алынажакъсыз.

64Шо заман Раббибиз сизин дюньяны бир къырыйындан тутуп бириси къырыйына ерли бары да халкъланы арасында чачып къояжакъ. Шонда сиз оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа, оьзлени не сиз, не аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+]. 65Сиз шо халкъланы арасында рагьатлыкъ тапмажакъсыз, шонда аягъыгъызны басма парахат ер болмажакъ. Шонда Раббибиз юреклеригизге талчыкъ гелтирежек, гёзлеригизни къайгъыдан толтуражакъ, юреклеригизни гьалек этежек. 66Сиз даим дертден толуп яшажакъсыз, гече де, гюн де къоркъунчлукъдан толажакъсыз, яшавугъузда бир заманда да инамлыкъ болмажакъ. 67Юреклеригизни толтуражакъ зор къоркъунчлукъдан ва гёзлеригиз гёрежек бары да ишлерден сиз эртенлер: «Агь, тез ахшам болгъай эди!», ахшамлар буса: «Огь, тез эртен болгъай эди!» – деп айтып туражакъсыз[+]. 68Раббибиз сизин Мисриден геме булан мен айтып гетген ёлдан къайтаражакъ; сиз шо ёлдан янгыдан бир заманда юрюмежексиз. Шонда сиз оьзюгюзню къуллар, къаравашлар гьисапда сатып алгъанны сюежексиз, тек сизин алагъан бирев де болмажакъ[+].

#### 29


Разилешивню янгыртыв

1Муна Раббибиз исрайыллылар[†] булан Гьорипде[†] бегетген разилешивню[†] давамы гьисапда Ол Мусагъа[†] олар булан Муапда[†] бегетме буюргъан разилешивню шартлары[+].

2Муса, исрайыллыланы да чакъырып, булай дей:

– Раббибиз Мисриде пиръавунгъа, ону ювукъларына ва бютюн топурагъына не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 3Сиз шо зор такъсырланы, муъжизатланы ва зор гьайранлыкъланы оьзюгюз гёрдюгюз. 4Тек шо гюн болгъанча, Раббибиз сизге не англама гьакъыл, не гёрме гёзлер, не эшитме къулакълар бермеген эди[+]. 5Ол сизин дангылдан алып айланагъан къыркъ йылны ичинде опуракъларыгъыз эсги болмады, аякъларыгъыздагъы чарыкъларыгъыз тозулмады[+]. 6Сиз не экмек ашамадыгъыз, не чагъыр, не боза ичмедигиз. Шо ишлени Ол сизин Раббигиз, Аллагьыгъыз, экенни билсин учун этди[+].

7Сиз шо ерге етгенде, Гьашбунну пачасы Сигьун ва Башанны пачасы Уг бизге къаршы ябушма чыкъды, тек биз оланы янчдыкъ[+]. 8Биз, оланы топурагъын алып, раубимлилеге, гатлылагъа ва Манассаны къавумуну яртысына варисликге бердик[+].

9Бары да ишлеригиз тюзелсин учун, шу разилешивню бары да шартларын къасткъылып кютюгюз[+]. 10-11Бугюн сиз барыгъыз да – башчыларыгъыз, гьакимлеригиз, тамазаларыгъыз, тергевчюлеригиз ва Исрайылны къалгъан бары да эргишилери – авлетлеригиз, къатынларыгъыз, сизге агъач ярып ва сув ташып, къонушугъузда яшайгъан гелгинчилер булан бирче Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъансыз. 12Сиз шунда Раббигиз, Аллагьыгъыз, булан разилешив байламакъ учун токътагъансыз. Раббибиз шо разилешивню бугюн сизин булан бегете ва ант булан беклешдире. 13Оьзю сизге ваъда[†] этгени йимик, аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] ант этгени йимик, Раббибиз сизин Оьзюню халкъы этмек учун шолай эте[+]. 14-15Ант булан беклешдирилген шо разилешивню Раббибиз, Аллагьыбыз, янгыз сизин булан – Оьзюню алдында токътагъанлар булан – тюгюл, бугюн мунда ёкълар булан да бегете.

16Биз Мисриде нечик яшагъаныбызны ва мунда гелеген ёлда башгъа уьлкелерден оьтген кююбюзню оьзюгюз билесиз. 17Сиз оланы агъачдан, ташдан, гюмюшден ва алтындан этилген жиргенч келпетлерин ва ялгъан аллагьларын гёрдюгюз. 18Бугюн арагъызда, Раббибизден, Аллагьыбыздан, оьзлени юреклери тайышып, шо халкъланы аллагьларына къуллукъ этмек учун барагъан эргишигиз неде къатынгиши, къавумугъуз, неде тухумугъуз болмасын дагъы. Къарагъыз, арагъызда оьзюнден аччы, агъулу от оьсежек шолай тамур болмасын[+].

19Бу налатлагъа тынглай туруп, бирев де: «Оьзюмню ёлум булан юрюйгенимни узатагъаныма да къарамайлы, магъа къоркъунчлукъ ёкъ», – деп ойлашып, оьзюне бакъгъан якъда шабагьатлавгъа умут этмесин. Шо буса сугъарылагъан топуракъ булан бирче къургъагъын да дагъытылывгъа гелтирежек. 20Раббибиз бир заманда ондан гечме сюймежек. Ону къазапланыву ва гюнчюлюгю шо адамгъа[†] къаршы янып гетежек. Шу китапда язылгъан бары да налатлар ону башына тюшежек ва Раббибиз кёклени тюбюнден ону атын сибирип тайдыражакъ[+]. 21Шу Къанун[†] китапда язылгъан разилешивню бары да налатларына къыйышывлу гелеген кюйде, Раббибиз шо адамны Исрайылны бары да къавумларыны арасындан балагь гелтирмек учун айыражакъ.

22Сизден сонг гележек наслуларда болажакъ авлетлеригиз ва йыракъ ерлерден гележек гелгинчилер бу топуракъгъа къопгъан балагьланы ва Раббибиз шогъар къабундургъан сыркъавланы гёрежек. 23Бютюн топуракъ тузу ва кюкюртю булангъы яллайгъан бошлукъгъа айланажакъ – бир зат чачылмажакъ, бир зат оьсмежек, шонда гьеч бир оьсюмлюк болмажакъ. Шо топуракъ Раббибиз Оьзю оьтесиз къазаплангъанда ёкъ этген Содомну ва Гумураны,[†] Адманы ва Сабуйимни дагъытылывларына ошажакъ[+]. 24Бары да халкълар: «Неге Раббибиз бу топуракъгъа шу гьалны салды? Къоркъунчлу, янып турагъан шу къазапланывну себеби недир?» – деп соражакъ[+]. 25Шогъар жавап булай болажакъ: «Шону себеби – шо халкъ Раббиси, аталарыны Аллагьы, булангъы разилешивге, арт берди. Аллагь шо халкъ булангъы разилешивню оланы Мисриден чыгъаргъанда бегетген эди[+]. 26Тек олар башгъа аллагьлагъа, оьзлер танымагъан, Раббибиз оьзлер учун белгилемеген аллагьлагъа къуллукъ этме гетди ва шолагъа сужда къылды. 27Шо саялы, бу топуракъгъа шу китапда язылгъан бары да налатланы бакъдырмакъ учун, Раббибизни шогъар бакъгъан якъда къазапланыву янып гетди[+]. 28Оьтесиз ачувланып, къагьарланып ва зор къазапланып, Раббибиз, оланы оьз топурагъындан тамуру булан юлкъуп чыгъарып алып, башгъа топуракъгъа ташлады. Гьали буса ишлер шолай»[+].

29Гьар даим де биз шу Къанунну бары да сёзлерине гёре юрюп болсун учун, яшыртгъын сыр Раббибизникидир, Аллагьыбызныкидир, ачыкъ гёрюнеген зат буса бизинкидир ва авлетлерибизникидир[+].

#### 30


Къайтарылгъан аманлыкъ

1Мен оьзлени гьакъында айтып гетген бары да шу шабагьатлавлар ва налатлар яшавгъа чыкъгъанда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин чачып къойгъан бары да халкъланы арасында шоланы юреклеригизге къабул этежексиз[+]. 2Сиз авлетлеригиз булан Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва, бугюн мен сизге буюрагъан кюйде, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан тынглажакъсыз[+]. 3Шо заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин янгыдан тургъузажакъ, гечежек ва Ол сизин оьзлени арасында чачып къойгъан халкъланы арасындан янгыдан жыйып алажакъ. 4Гьатта сиз кёкню тюбюндеги лап йыракъ ерге къувалангъан бусагъыз да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шондан жыйып алажакъ ва къайтарып гелтирежек. 5Ол сизин аталарыгъыз ес болгъан топуракъгъа гелтирежек ва сиз де шогъар ес болажакъсыз. Аталарыгъыз булан тенглешдиргенде, Ол сизин ишлеригизни тюзелтежек ва санавугъузну артдыражакъ. 6Сиз Оьзюн жаныгъыз-къаныгъыз булан сююп яшасын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юреклеригизни, наслуларыгъызны юреклерин рагьмулу этежек[+]. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, бары да шу налатланы сизин гёрюп ярамайгъан ва гьызарлап юрюйген душманларыгъызны уьстюне тёгюп къояжакъ[+]. 8Сиз янгыдан Раббибизге тынглама ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын[†] кютме башлажакъсыз. 9Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолларыгъыздан чыгъагъан бары да ишлеригизде артыгъы булан уьстюнлюк бережек, сизге кёп авлетлер берип, гьайван-малыгъызны санавун артдырып ва авлакъларыгъызда мол тюшюп болдуруп, сизин шабагьатлажакъ. Раббибиз сизге рагьмусун гёрсете туруп, сизден янгыдан сююнежек. Ол аталарыгъыздан да шо кюйде сююне эди. 10Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Къанунну[†] шу китабында язылгъан бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кюте туруп, жаныгъыз-къаныгъыз булан Огъар бакъсагъыз, ишлеригиз шолай гетежек.


Яшавму неде оьлюммю?

11Мен бугюн сизге береген буйрукъ сизге кютме ончакъы къыйын ва сизден арекде тюгюл. 12Шо буйрукъ кёкде тюгюл. Шо саялы сиз биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким шону кёкге гётерилип алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз[+]. 13Шо буйрукъ денгизни артында да тюгюл. Шо саялы биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким денгизни къыркъып чыгъып, шону алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз. 14Шо сёз сизге бек ювукъда: сиз кютюп болсун учун, шо сизин авзуларыгъызда ва юреклеригизде.

15Къарагъыз, мен бугюн сизге яшав булан аманлыкъны, оьлюм булан яманлыкъны таклиф этдим[+]. 16Мен бугюн сизге Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймекни, Ону ёллары булан юрюмекни ва Ону буйрукъларын, токъташдырывларын ва къанунларын кютмекни буйрукъ этемен. Шо заман сиз яшап, артып къалажакъсыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, буса сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъда сизин шабагьатлап туражакъ.

17Эгер де юреклеригиз арт берсе ва сиз оьзге аллагьлагъа сужда къылмакъ учун ва шолагъа къуллукъ этмек учун, тынгламайлы, ёлугъуздан тайышсагъыз, 18мен бугюн сизге билдире тураман: сиз оьлтюрюлмей къалмажакъсыз. Урдундан[†] таба чыгъып, ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз узакъ яшамажакъсыз.

19Мен бугюн сизге къаршы шагьат этип кёк булан ерни чакъыраман: мен сизге яшав булан оьлюмню, шабагьатлавлар булан налатланы таклиф этдим. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де яшап къалмакъ учун, 20Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймек учун, Ону авазына тынгламакъ учун ва Огъар амин[†] къалмакъ учун, яшавну сайлагъыз. Шо чу сизин яшавугъуз. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] берме ант этген топуракъда сизге узакъ оьмюр бережек[+].

#### 31


Ясуа Мусаны орнуна къала

1Муса[†] барып, исрайыллылагъа[†] булай сёзлени айта:

2– Магъа гьали юз йигирма йыл бола, мен дагъы сизин алып юрюп болмайман. Раббибиз магъа: «Сен Урдунну[†] ари ягъына чыкъмажакъсан», – деп айтды[+]. 3Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан Оьзю чыгъажакъ. Ол алдыгъыз булан шо халкъланы къырып битдирежек ва сиз оланы топуракъларына ес болажакъсыз. Раббибиз айтгъан кюйде, Ясуа да алдыгъыз булан чыгъажакъ[+]. 4Раббибиз шо халкълагъа амурлуланы пачалары Сигьунгъа ва Уггъа салгъан гьалны салажакъ. Раббибиз оланы топурагъы да булан бирче дагъытды[+]. 5Раббибиз оланы къолугъузгъа бережек. Сиз олагъа мен сизге буюргъанны этерсиз[+]. 6Къатып, къоччакъ кюйде туругъуз. Олардан къоркъмагъыз ва тартынмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан юрюй. Ол бир заманда да сизин къоюп гетмежек[+].

7Сонг Муса, Ясуаны чакъырып, исрайыллыланы алдында булай дей:

– Къатып, къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен бу халкъ булан Раббибиз оланы аталарына берме деп ант этген топуракъгъа барма ва олагъа шону варис пайлар этип берме герексен. 8Раббибиз алдынг булан Оьзю юрюжек ва сени булан болажакъ. Ол бир заманда да сени къоюп гетмежек. Къоркъма ва осаллыкъ этме.


Къанунну охув

9Муса, бу Къанунну[†] язып, шону Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын алып юрюйген бары да дин къуллукъчулагъа[†] – Левини уланларына ва Исрайылны бары да тамазаларына бере. 10Сонг Муса олагъа булай буйрукъ[†] эте:

– Етти йылда бир керен, борчлар гечилеген йылда, Чатырланы байрамында,[†][+] 11исрайыллылар Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында – Оьзю сайлагъан ерде токътамакъ учун гелгенде, бу Къанунну бары да исрайыллыланы алдында оьзлер эшитеген кюйде охугъуз[+]. 12Халкъны: эргишилени, къатынгишилени, яшланы ва шагьарларыгъызда яшайгъан ятланы – жыйыгъыз. Олар тынгласын, Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъма ва бу Къанунну бары да сёзлерине гёре къасткъылып юрюме уьйренсин. 13Оланы бу Къанунну билмейген яшлары да шогъар тынглап ва Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъуп уьйренме герек. Урдунну ари ягъына сиз ес болмакъ учун чыгъагъан топуракъда яшажакъ вакътигизде даим шолай болуп турма тарыкъ.


Исрайыллылар баш гётережеги алданокъ билдириле

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сени оьлме герек гюнюнг ювукъ болгъан. Ясуаны чакъыр, Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътагъыз. Шонда Мен огъар насигьатлар берейим.

Муса ва Ясуа Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай[+]. 15Шо заман Раббибиз булут багъананы ичинде туруп Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай. Булут гелип, чатыргъа гиреген ерде токътай[+]. 16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бираздан сен аталарыгъызны янына гёчежексен. Бу халкъ буса, оьзю аякъ баса турагъан топуракъны ят аллагьларыны артына тюшюп, пасатлыкъгъа тюшежек. Олар Магъа арт бережек ва Мен оьзлер булан бегетген разилешивню бузажакъ[+]. 17Шо гюн Мен олагъа къазапланажакъман ва арт бережекмен. Мен олардан юзюмню яшыражакъман ва олар дагъылажакъ. Оланы башына кёп балагьлар ва къыйынлыкълар къобажакъ. Шо гюн олар: «Аллагьыбыз бизин булан тюгюл саялы къопдуму экен башыбызгъа бу балагьлар?» – деп соражакъ[+]. 18Мен буса, олар оьзге аллагьлагъа да багъып этген намуссузлугъу саялы, юзюмню яшыражакъман.

19Гьасили, бу йырны оьзюгюзге язып алыгъыз. Исрайыллылагъа муну уьйрет. Бу йыр Мени атымдан исрайыллылагъа къаршы шагьатлыкъ этсин учун, олагъа муну йырлама буюр[+]. 20Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан, Мен аталарына ант этип берме ваъда[†] этген топуракъгъа, гелтирежекмен. Олар буса тойгъунча ашажакъ, семирежек, Мени гери ура туруп ва Мени разилешивюмню буза туруп, оьзге аллагьлагъа багъажакъ ва шолагъа къуллукъ этме башлажакъ[+]. 21Исрайыллыланы башына кёп санавдагъы балагьлар ва къыйынлыкълар къопгъанда, бу йыр олагъа къаршы шагьатлыкъ этежек, неге тюгюл оланы наслулары муну унутмажакъ. Исрайыллылар Мен оьзлеге ант этип береген топуракъгъа гиргенче де, олар не гьакъда ойлашагъанны билемен.

22Шо гюн Муса йырны язып ала ва шону исрайыллылагъа уьйрете. 23Раббибиз Нунну уланы Ясуагъа булай буйрукъ бере:

– Къатып ва къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен исрайыллыланы Мен оьзлеге берме ант этип ваъда этген топуракъгъа гийирежексен. Мен Оьзюм де сени булан болажакъман.

24Бу Къанунну сёзлерин башындан ахырына ерли бурулуп чырмалагъан кагъызгъа да язып, 25Муса Раббибизни разилешивюню сандыгъын алып юрюйген левилилеге булай буйрукъ бере:

26– Къанунну бурулуп чырмалагъан кагъызын алыгъыз ва шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, разилешивюню сандыгъыны ягъына салыгъыз. Кагъыз сизге къаршы шагьатлыкъ гьисапда шонда туражакъ[+]. 27Неге тюгюл, Мен сиз баш гётерме муштарлы экенигизни ва къайпанмайгъаныгъызны билемен. Сиз мен савда, сизин булан турагъанда Раббибизни алдында баш гётерме муштарлы болгъан сонг, мен оьлген сонг не болар экен! 28Мени яныма къавумларыгъызны бары да тамазаларын да, бары да гьакимлеригизни де чакъырыгъыз. Мен олагъа бу сёзлени оьзлер эшитеген кюйде айтайым ва кёк булан ер олагъа къаршы шагьатлыкъ этеген кюйде чакъырыв этейим. 29Мен оьлген сонг, сиз пасатлыкъгъа тюшмей ва мен сизге юрюме буйрукъ этген ёлдан тайышмай къалмажагъыгъызны билемен чи. Гележекде башыгъызгъа балагь къобажакъ, неге тюгюл сиз Раббибиз гёре туруп яманлыкъ этесиз ва къолларыгъыз этеген ишлер булан Ону къазапландырасыз[+].


Мусаны йыры

30Муса бары да исрайыллылар эшитеген кюйде бу йырны сёзлерин башындан ахырына ерли охуй:

#### 32

1Кёклер, къулакъ асыгъыз, мен сёйлей тураман;
ер, сен де авзумдан чыгъагъан сёзлеге тынгла.
2Мени уьйретивюм янгурдай тёгюлсюн,
мени сёзлерим чыкъдай,
яшыллыкъгъа телиянгурдай,
хытанлагъа янгурдай тюшсюн[+].

3Раббибизни атын тутуп чакъырыв этежекмен,
Аллагьыбызны зорлугъун макътагъыз!
4Ол – ярдыр, Ону ишлери камилдир,
Ону бары да ёллары муъминдир.
Тюзсюзлюкню этмейген Аллагь гертидир,
Ол гертидир ва адиллидир[+].

5Инсанлар Ону алдында пасат юрюдюлер,
олар Ону авлетлери де тюгюл,
тек къайпанмайгъан ва бузукъ наслу,
оьзлер илыкъсынлар.
6Гьей ойлашмайгъан ва агьмакъ халкъ,
шому Раббибизге берген баракаллагъыз?
Ол сизин яратгъан, сизге яшав берген,
Атагъыз, Яратгъаныгъыз тюгюлмю дагъы[+]?

7Бырынгъы девюрлени эсге алып къарагъыз;
гетген наслуланы гьакъында ойлашыгъыз.
Аталарыгъызгъа сорагъыз, олар сизге айтып берер,
тамазаларыгъызгъа сорагъыз, олар англатып берер[+].
8Аллагьу-Таала халкълагъа
оьзлени варислигин берегенде,
Ол бары да инсанланы пайлап битгенде,
Аллагьны Малайиклерини[†] санавуна гёре
халкъланы арасында дазулар салды[+].
9Раббибизге тюшген пай буса – Ону халкъыдыр,
Якъуб[†] буса – Ону еслигидир[+].

10Раббибиз ону дангыл топуракъда,
пашман ва къыр чёлде Оьзюню халкъы этди.
Ону якълады, ону гьайын этди;
гёзюню бебейидей сакълады[+].
11Къаракъуш оьзюню уясын нечик якълай буса,
балаларыны уьстюнде учуп нечик айлана буса,
къанатларын[†] нечик яя буса, балаларын нечик ала буса,
къувларыны уьстюне салып нечик элте буса,[+]
12шолай Раббибиз де Якъубну Янгыз алып юрюдю;
Шонда исрайыллылар[†] булан ят Аллагь ёкъ эди.

13Раббибиз оланы ерни бийикликлерине[†] гётерди
ва авлакъланы емишлеринден ашатды.
Ол Якъубгъа яр къысыкълардан алынгъан хырсланы балын ашатды
ва ташкъатыш топуракъда оьсеген зайтун терекни майын ичирди[+].
14Дагъы да тувар-сиривлени майын ва къаймагъын,
семиз къозуларын ва эчкилерин,
Башанны тизив къойларын
ва инг тизив будайын ашатды.
Сиз юзюмню къаны болгъан чагъырны ичдигиз.

15Яшурун[*] базыкъ ва къайпанмайгъан болду;
базыкъ болду, шишип, семирип гетди.
Олар оьзлени яратгъан Аллагьына арт берди,
оьзлени къутгъаргъан Ярны гери урду[+].
16Яшурунлулар ят аллагьлар булан Онда гюнчюлюк уятды
ва жиргенч ялгъан аллагьлары булан Ону къазапландырды[+].
17Олар Аллагьгъа тюгюл, жинлеге,
таныш тюгюл аллагьлагъа,
артда арагъа чыкъгъан аллагьлагъа,
аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къурбанлар этди[+].
18Сиз оьзюгюзге яшав берген Раббигизни –
Якълавчугъузну къоюп гетдигиз;
сиз оьзюгюзню яратгъан Аллагьны унутдугъуз.

19Раббибиз буланы гёрдю ва яшурунлуланы гери урду,
неге тюгюл Оьзюню уланларына
ва къызларына къазапланды.
20«Мен олардан юзюмню яшыражакъман, – деп айтды Ол, –
ва оланы ахыры нечик болажагъын гёрежекмен.
Неге тюгюл, яшурунлулар – бузукъ къавумдур,
хыянатчы авлетлердир.
21Аллагь тюгюл затланы Аллагь деп гьисаплап,
олар Менде гюнчюлюк уятды,
Мени тарыкъсыз аллагьлар булан къазапландырды.
Оьзлеге халкъ деп айтма да ярамайгъанлардан таба
Мен оларда гюнчюлюк уятажакъман;
Мен оланы агьмакъ халкъдан таба къазапландыражакъман[+].
22Неге тюгюл, Мен къазапланывумдан чыгъагъан ялынны
биширегени ахыратны[†] тюбюне ерли етише.
Къазапланывум топуракъны ва шону тюшюмлерин ютажакъ
ва тавланы кюрчюлерин яллатып къояжакъ.

23Мен яшурунлулагъа балагьлар гелтирежекмен,
олагъа Оьзюмню окъларымны атажакъман[+].
24Мен олагъа пуч этеген ачлыкъны болдуражакъман,
къырып битдиреген, оьлтюреген
югъагъан аврувланы къабундуражакъман.
Мен яшурунлулагъа йыртгъыч жанланы,
ерде сюйкелеген агъулу йыланланы бакъдыражакъман[+].
25Оланы авлетлери орамлардан къылычдан оьлюп гетежек,
оланы уьйлерине гьуя-гьарай тюшежек.
Жагьил уланлары ва къызлары,
нарысталары ва акъ чачлы къартлары оьлежек.
26Мен оланы чачып къояжакъ эдим,
инсанланы эсинде де къалмайгъан кюйню этежек эдим,
27эгер душманлары мысгъыллажакъ деп
болмагъан эди буса,
олар оьктемлигинден:
„Бары да бу ишлени Аллагь этмеди,
биз оьзюбюз этдик“,
– деп айтмажакъ болгъан эди буса»[+].

28Бу халкъ эсин ютгъан,
оланы гьакъылы ёкъдур.
29Огь, эгер олар гьакъыллы болгъан эди буса,
шогъар тюшюнежек эди
ва оьзлени ахыры нечик болажагъын англажакъ эди!
30Эгер де оланы Яры
олардан артгъа тартылмагъан эди буса,
эгер де Раббибиз оланы къолгъа бермеген эди буса,
бирев минг адамны[†] нечик
гьызарлап юрюп болажакъ эди
неде экев он минг адамны
нечик къачма борчлу этип болажакъ эди[+]?
31Оланы якълавчусу бизин Якълавчубуз йимик тюгюл чю:
душманларыбызны талигьи алданокъ белгили болгъан[+].
32Оланы юзюмю Содомну борласындан алынгъан
ва Гумураны[†] авлакъларындан жыйылгъан.
Оланы емишлери агъудан толгъан,
салкъынлары буса аччы[+].
33Оланы чагъыры – йыланланы агъусудур,
гёзелдириликли йыланны оьлюм гелтиреген агъусудур[+].

34«Муна Менде жыйылып сакълангъан затлар.
Муна Мени гьамарларымда мюгьюрленип салынгъан затлар.
35Менде оьчлюк де, къайтарыш да бар.
Душманлар сюрюнежек заманлар гележек;
оланы башына балагь къобажакъ гюн ювукъ болгъан
ва оланы талигьи ачыкъ болма аз къалып тура»[+].

36Раббибиз Оьзюню халкъы гючсюз болгъанны
ва не къул, не азат къалмагъанны гёргенде,
Ол Оьзюню халкъына дуван этежек
ва Оьзюню къулларына языкъсынажакъ[+].
37Ол булай айтажакъ: «Оланы аллагьлары,
оьзлеге умут этеген якълавчулары къайдадыр?
38Оланы къурбанлыкъларыны[†] майын ашагъан,
къурбан тёгювюню чагъырын ичген аллагьлармы?
Сизге кёмек этмек учун турсун гьали!
Сизин якъласын гьали!

39Къарагъыз чы: гьали энни янгыз Менмен Аллагь,
ва Менден къайры дагъы Аллагь ёкъдур.
Менмен оьлтюреген де, тирилтеген де,
Менмен яра салагъан да, сав этеген де Менмен.
Менден къутулуп болагъан гьеч бирев ёкъдур[+].
40Мен къолумну да кёкге узатып билдире тураман:
гьар даим де бар экенлигим булан ант этемен –
41Оьзюмню лансыллайгъан къылычымны итти этгенде
ва дуван этмек учун къолум булан шону гётергенде,
Магъа къаршылардан оьч алажакъман,
Мени гёрюп ярамайгъанлагъа да тийишлисин бережекмен[+].
42Мен окъларыма къан ичирежекмен,
къылычым буса къаркъараланы ашажакъ,
яралангъанланы ва есирлени къанын ичежек,
душманланы башчыларыны башларын ютажакъ».

43Ят халкълар,[†] Ону халкъына макътав этигиз,
неге тюгюл Ол Оьзюню къулларыны къаны учун оьч алажакъ;
Ол душманларындан оьч алажакъ,
Оьзюню топурагъын ва Оьзюню халкъын тазалажакъ.[†][+]

44Муса,[†] Нунну уланы Ясуа да булан гелип, халкъгъа бу йырны бары да сёзлерин айтып бере. 45Бары да исрайыллылагъа бу сёзлени де айтып, Муса 46булай къоша:

– Мен бугюн сизге уллу къуванчлыкъда билдирген бары да сёзлени юреклеригизге де алып, авлетлеригизге бу Къанунну[†] бары да сёзлерине къасткъылып тынгласын деп буюругъуз[+]. 47Булар сизин учун бош сёзлер тюгюл: сизин яшавугъуз бу сёзлер булан байлавлу. Урдунну[†] ари ягъына ес болмакъ учун сиз чыгъагъан топуракъда бу сёзлер сизге узакъ яшама имканлыкъ бережек[+].

48Тап шо гюн Раббибиз Мусагъа булай айта:

49– Шынжырдай тагъылгъан Абаримге, Еригьонну къаршысындагъы Муапдагъы[†] Набва тавгъа гётерилип, Канъангъа[†] – Мен исрайыллылагъа есликге берген топуракъгъа къарап чыкъ[+]. 50Гьур тавда агъанг Гьарун[†] оьлюп, оьз халкъыны янына нечик гёчдю буса, оьзюнг гётерилеген шо тавда сен де оьлежексен ва халкъынгны янына гёчежексен[+]. 51Кадешдеги Марибада, Цин дангылда, бары да исрайыллыланы гёз алдында сиз экевюгюз де Магъа арт бергенигиз ва исрайыллыланы арасында Мени сыйлылыгъымны[†] гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ[*][+]. 52Шо саялы шо топуракъны сен арекден гёрюп къояжакъсан, Мен Исрайылны халкъына береген топуракъгъа сен гирмежексен[+].

#### 33


Муса Исрайылны къавумларын шабагьатлай

1[•]Муна муъмин болгъан Мусаны[†] оьлгюнче алдын исрайыллылагъа[†] этген шабагьатлаву[+].

2Ол булай айтгъан:

– Раббибиз Синайдан[†] таба гелди,
Саир тавлардан Оьзюн бизге гёрсетди;
Паран тавдан таба шавла берди.
Ол къыбладан, Оьзюню тавуну бетлеринден
кёп минг малайиклер[†] булан юрюдю[+].
3Ол Оьзюню халкъын сюегени гьакъ герти:
Раббибизни бары да сайлангъанлары Ону къолундадыр.
Олар бары да, Сагъа ялбарып,
Сенден насигьат ала,
4Якъубну[†] халкъыны вариси
Муса берген Къанунну[†] ала[+].
5Исрайылны къавумлары да булан бирче
халкъны башчылары жыйылагъанда,
Раббибиз яшурунлуланы уьстюнде пача эди[+].

6– Раубим яшап къалсын, оьлмесин,
ону наслуларыны санаву кемимесин.

7Муна ону Ягьуданы[†] гьакъында айтгъаны:

– Раббим, Ягьуданы къычырагъанын эшит,
ону оьзюню халкъыны янына гелтир.
Ол оьзюн оьз къоллары булан якъласын.
Душманлагъа къаршы огъар кёмекчи бол!

8Левини гьакъында ол булай айтгъан:

– Я Раббим! Сени туммиминг ва уриминг
Сагъа амин[†] къулунгдадыр.
Сен ону Массада дувангъа чакъырдынг,
ону булан Марибаны сувларыны къырыйында эришдинг[+].
9Ол атасыны, анасыны гьакъында:
«Шолардамы мени гьайым?» – дей.
Агъа-инилерин пешемей,
оьзюню авлетлерин танымай,
неге тюгюл амин къулунг Леви Сени каламынгны кюте
ва Сени разилешивюнгню[†] сакълай[+].
10Ол Якъубгъа Сени насигьатларынгны
ва Исрайылгъа Сени Къанунунгну уьйрете.
Олар Сени алдынга арив ийисли затланы
ва Сени къурбан этеген еринге[†]
бютюнлей этилеген къурбанланы савлай сала.
11Раббим, Сен ону къудратын шабагьатла
ва ону къолларындан чыкъгъан ишге яхшы гёзден къара.
Олар дагъы къайтып туруп болмасын учун,
Огъар къаршы баш гётергенлени белин сындыр,
Ону гёрюп ярамайгъанланы къырып битдир.

12Буньяминни[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибизни сююмлюсю
Ону янында аманлыкъда турсун,
Ол Буньяминни сав гюн якълап тура чы дагъы.
Раббибиз оьзюн сюеген инсанны
бавуруна басып тута.

13Юсупну[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз ону топурагъын
оьрдеги кёклерден тюшеген чыкъ булан,
ерни тюбюнден чыгъагъан
сувлар булан шабагьатласын;[+]
14гюнеш береген инг тизив зат булан
ва ай яратагъан инг тизив зат булан шабагьатласын;
15бырынгъы тавланы инг сайламлы савгъатлары булан
ва даимги тёбечиклени мол тюшюмю булан шабагьатласын;[+]
16бютюн топуракъны инг тизив савгъатлары булан,
яллайгъан уьлкюню ичинде Тургъанны
рагьмусу булан шабагьатласын.
Бары да шу затлар Юсупну башына –
агъа-инилерини алдына тюшгенини –
такъасына тюшсюн[+].
17Зорлугъу булан ол башлап тувгъан бугъагъа ошагъан,
онда къыр бугъадагъы гюч бар.
Ол мююзлери булан халкъланы,
гьатта дюньяны бир къырыйындагъыларын да сюзежек.
Апрайимни он минги шолайдыр,
Манассаны минги де шолайдыр[+].

18Забулунну[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Забулун, сен чыгъагъан вакътингде сююнюп къал,
Иссакар, сен де оьз чатырларынгда сююнюп къал.
19Олар халкъланы тавгъа багъып чакъыражакъ
ва шонда муъминликни къурбанларын этежек.
Олар денгизлердеги байлыкъдан,
къайырда яшырылгъан хазналардан леззет алажакъ[+].

20Гатны гьакъында ол булай айтгъан:

– Ким Гатны есликлерин генглешдирсе,
ол шабагьатланажакъ!
Арслангъа ошагъан Гат шонда
жымчыкъэтлерин де, башын да паралай туруп яшай.
21Ол оьзюне тизив топуракъны сайлап алды,
башчы болмакъ – ону талигьидир.
Халкъны башын тутгъанлар жыйылгъанда,
ол Раббибизни муъмин гьукмусун
ва Ону Исрайылгъа этеген тюз дуванын кютдю[+].

22Данны гьакъында ол булай айтгъан:

– Дан – Башандан атылагъан
арслан баладыр.

23Напталини[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз Напталини яхшы гёзден къарап тойдурду
ва Оьзюню шабагьаты булан таъмин этди.
Гюнбатышдагъы ва къыбладагъы топуракъ Онукидир.

24Аширни гьакъында ол булай айтгъан:

– Ашир – уланланы арасында инг де шабагьатлангъаныдыр;
огъар агъа-инилерини рагьмусу болсун дагъы,
ону аякълары май[†] булан жувулсун дагъы.
25Сени къапуларынгны тогъаслары
темирден ва багъырдан болажакъ,
байлыгъынг да сагъа гёрсетилген
гюнлер чакъы санавсуз болажакъ.

26Булутланы уьстюне де минип, кёклерден таба
Оьзюню зорлугъу булан сагъа кёмекге алгъасайгъан,
Яшурунлуланы Аллагьына ошагъан ёкъдур[+].
27Сен къачып яшынагъан ер – даимги Аллагьдыр,
сени алып юрюйген – даимги къоллардыр.
Ол сени янынгдан душманны къувалажакъ,
ва: «Ону къырып битдир!» – деп айтажакъ[+].
28Исрайыл аманлыкъда янгыз яшап къалажакъ.
Будайы ва янгы чагъыры булангъы
кёклери чыкъ салагъан топуракъда
Якъубну булагъына къоркъунчлукъ болмажакъ[+].
29Исрайыл, сен насиплисен!
Сагъа – оьзюн Раббибиз къутгъаргъан халкъгъа –
ошагъан ким бар?
Ол – сени къалкъанынг, кёмекчинг
ва макътавлу къылычынг.
Сени душманларынг алдынгда сюйкелип айланажакъ,
сен буса оланы аркъаларын таптап юрюжексен[+].

#### 34


Мусаны оьлюмю

1Сонг Муса[†] Набва тавгъа, Еригьонну къаршысындагъы Муап[†] тюзлюкден Пасганы лап уьстюне гётериле. Шонда Раббибиз огъар Гилатдан[†] тутуп Дангъа ерли бары топуракъны гёрсете. 2Тап Аралыкъ денгизге ерли Напталини[†] бары да мюлклерин, Апрайимни ва Манассаны топуракъларын, Ягьуданы[†] бютюн топурагъын гёрсете. 3Тап Соаргъа ерли Негепни ва Еригьон къолдагъы бютюн вилаятны гёрсете. Еригьонгъа Хурмаланы шагьары деп айтыла болгъан[+]. 4Раббибиз огъар булай айта:

– Муна Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа:[†] «Мен шону сизин наслугъузгъа бережекмен», – деп ант этген топуракъ. Мен сагъа шо топуракъны гёзлеринг булан гёрме къойдум, тек сен шонда аягъынгны басмажакъсан[+].

5Раббибизни къуллукъчусу Муса, Оьзю Раббибиз де айтгъан кюйде, шонда, Муапда, Бет-Паурну къаршысындагъы къолда, гечине. 6Ону Бет-Паурну къаршысындагъы къолда гёмелер, тек бугюнлеге ерли де ону къабуру къайда экенни билеген бирев де ёкъ[+]. 7Муса гечингенде, огъар юз йигирма йыл бола болгъан, тек ону гёзлерини гёрегени осаллашмагъан ва ол гючюн тас этмеген болгъан[+]. 8Исрайыллылар[†] Муап тюзлюкде Мусагъа отуз гюнню узагъында, ясны ва къайгъыны болжалы битгенче, яс эте[+].

9Нунну уланы Ясуа буса, гьикматлыкъны ругьундан тола, неге тюгюл Муса ону уьстюне къолларын салгъан болгъан. Исрайыллылар огъар тынглап ва Раббибиз Мусагъа буюргъанны этип юрюй[+].

10Шондан берли Исрайылда Мусагъа ошагъан, оьзюн Раббибиз бетге-бет таныгъан пайхаммар чыкъмагъан[+]. 11Раббибиз айтып, Муса Мисриде пиръавунгъа, ону бары да ювукъларына ва бютюн топурагъына этген муъжизатлардан ва гьайранлыкълардан озгъан бирев де болмагъан. 12Муса йимик бютюн Исрайылны халкъыны алдында зор гючюн гёрсетген ва къоркъунчлу гьайранлыкъларын этген бирев де болмагъан.

### 1 Пачалар

#### 1 Пачалар

1 Пачалар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Баш сёз


БАШ СЁЗ

Бу китапда бир жылтны ичинде Сыйлы Язывланы дёрт тарихи китабы топланып бериле: 1-нчи Пачалар, 2-нчи Пачалар, 3-нчю Пачалар ва 4-нчю Пачалар.

Пачаланы Биринчи ва Экинчи китаплары ягьудилилени дин башчысы Шамуйылны тувгъан вакътисинден тутуп, оьзюню къавумундан биринчи пача болгъан Давутну гьакимлигини ахырына (ёрукъ гьисапда бизин девюрден алдагъы 1010–970 йыллагъа) ерлиги тарихи аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай. Пачаланы Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларында буса Сулейманны тахгъа олтургъан вакътисинден (бизин девюрден алдагъы X асрудан) тутуп, Бабил есирлигине (бизин девюрден алдагъы 587-нчи йылгъа) ерлиги аралыкъдагъы агьвалатлар къуршала.

Шо китаплагъа кюрчю этилип пачаны къаласында юрюлме герекли болгъан таварихлер ва тархнамелер салынгъан. Эсгермеге герек, Пачаланы 3-нчю ва 4-нчю китапларында бизге етишмеген эсделиклеге тувра гёрсетивлер бар – «Сулейманны таварихи» (3-нчю Пачалар 11:41), «Исрайылны пачаларыны таварихлери» ва «Ягьудини пачаларыны таварихлери». Контекстден гёрюнюп турагъаны йимик, Пачаланы китаплары шо тархнамелени къысгъача журасы болуп токътай – тизивчю шолагъа гьар пачаны этген ишлери булан байлавлу тындырыкълы хабарлагъа йимик асаслана.

Пачаланы китапларындагъы тарихи агьвалатлар булан байлавлу кёбюсю шагьатлыкълар Сыйлы Язывлар булан аралыгъы ёкъ, тек оьз девюрю булан байлавлу язывлу эсделиклерден таба аян этиле.

Пачаланы китапларында Сыйлы Язывланы ичине гиреген китаплардан бириси болгъан Экинчи Къанунгъа хас болуп токъташгъан дин бирлиги ачыкъдан гёрюнюп тура: шолардагъы бары да тарихи агьвалатлар пачаны неде ондан алдагъысыны муъминлигинден, неде гюнагьындан таба англатыла.

Китапланы ахырынчылай токъташдырылгъан къайдасыны умуми тархы – Бабил есирлигинден бираз алдагъы девюр (VII асруну ахыры).

Ягьудили Сыйлы Язывларда Пачаланы Биринчи ва Экинчи китапларына «Шамуйылны китаплары» деп айтыла. Тюзю, шо ончакъы къыйышывлу гелеген ат тюгюл: Шамуйыл не китапланы автору, не шоланы баш игити гьисапда ортакъчылыкъ этмей; ону гьакъында янгыз Биринчи китапда лакъыр юрюле.

Пачаланы Биринчи китабында Исрайылны тарихиндеги гёрмекли мюгьлет суратлана – къавум бирлешивден пача гьакимликге чыгъыв. Аллагьны ва халкъны арасындагъы Разилешив ва шолай да аслу тарихи гючлени – бир якъдан, асгербашчы пачалар белгилейген парахатлыкъны гьакимлигини, бирдагъы якъдан буса, пайхаммарлар сакълап ва айтып гелген Аллагьны каламыны ва дин токъташдырывланы – къыйышагъанлыгъы ва къаршылыкълыгъы китапны бютюн агъымындан къызыл сызакъ болуп оьте.

Жанр ягъындан алгъанда, китапгъа бир журалыкъ хас. Тарихи хабарлав шиъру гесек – Шамуйылны анасы Гьаннатны дуасы (1-нчи Пачалар 2:1-10) – берилип, янгыз бир керен бёлюне.

Тек китапны бир-бир гесеклерине, айрокъда Шаулну хабарына, белгили сюжетли тюрлюлюк хас. Эки тюрлю къайдада хабарланагъан шулай агьвалатлар ёлугъа: Шамуйыл оьзлеге пача ахтарагъан халкъны айыпгъа тутув булан байлавлу эки гесек (1-нчи Пачалар 8:4-22 ва 12:1-15); пачаны гьакимлигин токъташдырыв булан байлавлу эки жура (9-нчу ва 12-нчи башлар); Шаулну Аллагьгъа тынгламагъанлыгъы ва Ону янындан рагьмуну тас этгенлиги булан байлавлу эки къайда (1-нчи Пачалар 13:8-14 ва 15:10-31); Давут, гёрюнмейген кюйде Шаулну янына гелип, ону оьлтюрмей къойгъанлыкъ булан байлавлу эки хабар (24:1-8 ва 26:5-12).

Бир Аллагьгъа инанывгъа асаслангъан дини булангъы шо девюрдеги биргине-бир пачалыкъны амалгъа геливю, шексиз кюйде, гьалиги девюрдеги охувчуну иштагьландыра. Эгер китапда пайхаммарлар, айрокъда Шамуйыл, уьлгюлю келпетлер йимик гёрсетиле буса, пачалар, оланы къардашлары ва асгербашчылар бирдокъда уьлгюлю кюйде берилмей. Амма шо себепден олар бизге жанлы да, инамлы да болуп гёрюне. Ондан къайры, китапда тарихге янгыз пача ва тухумуну ата-бабасы гьисапда тюгюл, Забурну йыраву гьисапда да гирген Давутну оьмюрюню баш вакътисини гьакъында лакъыр юрюле.

Пачаланы Экинчи китабы Биринчи китапны сюжетли давамы болуп геле.

Мунда Давутну гьакимлигини, ону орнун тутгъан Сулейманны тувмакълыгъыны, пачаланы тухумуну амалгъа геливюню гьакъында хабарлана. Китапда Исрайылны ва Ягьудини бёлюнювю ва къаршы туруву булан байлавлу дагъы да бир хабарлав арагъа чыгъа. Шо хабарлав сонг Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларда давам этиле.

Жанр ягъындан алгъанда, Пачаланы Экинчи китабы Биринчисинден эсе артыкъ тюрлю. Хабар суратлавлар шиъру гесеклер булан аралашып геле. Шоланы эсгерейик: къайгъылы эки йыр – Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 1:19-27), асгербашчы Абинерге айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 3:33-34) ва шолай да алгъыш къайдалы эки макътав йыр: Давутну дуасы (2-нчи Пачалар 7:18-29) ва Давутну йыры (2-нчи Пачалар 22:2–23:7). Эки сюжетли гесекни – Натан пайхаммарны бир ярлыны къозусуну гьакъында айтгъан тапшурмалы хабарын (2-нчи Пачалар 12:1-12) ва иниси агъасын оьлтюргенлик булан байлавлу хабарны (2-нчи Пачалар 14:1-20) – онгача асарлар гьисапда айырма ярай.

Пачаланы Уьчюнчю китабында Давутну гьакимлигини ахыры ва Сулейманны къыркъ йыллыкъ гьакимлиги – Исрайылны пача девюрюню «алтын асрусу», сонггъа таба пачалыкъны бёлюнме ва тёбенлешме башлангъанлыгъы суратлана. Китапда Ибадатхананы къурув, сыйлы этив, шону тындырыкълы кюйде суратлав (5–8-нчи башлар) булан байлавлу хабар аслу ерни тута. Сулейманны дуваныны (3-нчю Пачалар 3:16-28) ва Шебаны пача къатыныны геливюню (10-нчу баш) гьакъындагъы суратлавлар къошум хабарлар йимик гёрюне. Шоларда Сулейман пачаны аслу хасияты болгъан гьикматлыкъ суратлана.

Тарихи китапларда пачалар булан янаша Аллагьны каламыны чавушлары болгъан пайхаммарлар аслу ерни тута. Пачаланы Уьчюнчю китабында бир нече пайхаммар ёлугъа. Тек аслу тергев Ильяс пайхаммаргъа бакъдырыла. Ону яшавун суратлавгъа китапны айры гесеги багъышлангъан (17–19-нчу башлар).

Тарихи хабарлавну Уьчюнчю ва Дёртюнчю китаплагъа бёлюнювюне шартлы къайдада янашма тюше. Шо бёлюнюв гьатта сюжетни дазуларындан да гьасил болмай: ягьудили пача Агьазияны гьакимлик этивю булан байлавлу хабар, бир китапда башланып, башгъасында тамамлана (3-нчю Пачалар 22:51 – 4-нчю Пачалар 1:18).

Пачаланы Дёртюнчю китабы Агьазияны гьакимлик этивюнден тутуп (IX асруну ортасы), Набугьодоносорну Ягьудиге этген экинчи чапгъынына, Ерусалимни ва Ибадатхананы дагъылывуна ерлиги аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай (бизин девюрден алдагъы VI асруну башы). Шо агьвалатлар пача гьакимликни аста-аста тёбенлешивю ва дагъылыву булан байлавлу.

Уьчюнчю китапда йимик, Пачаланы Дёртюнчю китабында да пайхаммарланы гьакъындагъы хабарлар аслу ерни тута. Пайхаммарлар дин янындан алгъанда, оьзгелеге уьлгюлер болуп токътай: китапны башында оьзюню кёкге гётериливюню гьакъында хабарланагъан Ильяс (2:11-12), сонг ону ёлун узатгъан Альяса (2–9 ва 13-нчю башлар); 19–20-нчы башларда Сыйлы Язывлардагъы бирдагъы бир зор пайхаммарны – Ишаяны гьакъында хабарлана. Альяса, алда Ильяс йимик, янгыз пайхаммар йимик тюгюл, гьайран ишлени этивчю гьисапда да гёрсетиле: гьатта ону къабурдагъы сюеги де оьлгенлени тирилте (13:20-21). Ишаяны сёзюне тынглап, Раббибиз Гьизкия пачаны къаласында гьайран иш эте (20:11).

Пачаланы ахырынчы китабында Давут ва Сулейман йимик зор уллу пачалар ёлукъмай. Терсине, къан тёгеген, бир-бири булан ябушагъан ва питне салып юрюйген исрайыллы ва ягьудили пачаланы гьакимликлерини гьакъындагъы хабарлар тёбенлешивню ачыкъдан суратлай. Тек китапда зор уллу дин къурувчу болгъан ва бир Аллагьгъа инанывгъа чакъырыв учун ябушуп гелген ягьудили пача Ёшиягъа (бизин девюрден алдагъы 640–609-нчу йыллар) айрыча тергев бакъдырыла.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

«Пачаланы китаплары» Библияны Таржумасыны институту ва Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан илму марказыны Гь. Цадасаны атындагъы Тил, адабият, инчесаният институту булан бирликде басмагъа гьазирленген.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Пачаланы Биринчи китабы


Элкъананы агьлюсю

1Эпрайим деген тав бойланы Раматайым-Сопим[*] деген еринде бир Элкъана деген адам болгъан. Ол Элигъуну уланы Ерогьамны уланы болгъан. Элигьу Супну уланы Тогьуну уланы болгъан. Элкъана эпрайимли болгъан. 2Ону эки къатыны болгъан. Бирини аты Гьаннат, экинчисиники буса Пенинна болгъан. Пениннаны авлетлери болгъан. Гьаннатныки буса болмагъан.

3Къудратланы Раббиси учун къурбан[†] сойма деп, шо адам гьар йыл оьзюню шагьарындан Шило деген шагьаргъа бара болгъан. Эли деген адамны Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы шонда Раббибизни дин къуллукъчулары[†] болгъан[+]. 4Гьар гезик Элкъана къурбан сойса, этден бир пайын къатыны Пениннагъа ва ону бары да уланларына-къызларына бере болгъан[+]. 5Амма Гьаннатгъа ол эки пай чыгъара болгъан, неге тюгюл де ону сюе болгъан. Раббибиз буса ону яш табып болмайгъан этген болгъан. 6Раббибиз Гьаннатны яш табып болмайгъан этгенине де къарамайлы, Пенинна ону вагьши кюйде къыйнай болгъан. 7Шо зат йылдан-йылгъа узатылып тургъан. Гьар гезик Гьаннат Раббибизни уьюне барса, гюндеши ону къыйнап тура болгъан, ол да йылай туруп, аш да ашамай болгъан.

8Элкъана буса Гьаннатгъа:

– Гьаннат, сен неге йылайсан? Неге ашамайсан? Неге юрегингни къыйнайсан? Мен сагъа он уландан да артыкъ тюгюлменми дагъы? – дей болгъан.


Гьаннатны дуасы ва Шамуйылны тувуву

9Бир керен булар Шилода къурбан этден ашап битип, Гьаннат эретура. Дин къуллукъчу Эли Раббибизни ибадатханасыны[†] эшик алдында олтургъан болгъан[+]. 10Гьаннат тазза юреги ачытып йылай ва Раббибизге дуа эте. 11Ол булай деп ант эте:

– Гьей Къудратланы Раббиси, мен Сени бир къулунгмандыр. Эгер де Сен магъа тергев бакъдырсанг, мени эслесенг, эгер де мени унутмай турсанг, магъа улан берсенг, мен шо уланны даимге Сагъа къуллукъ этивге бережек эдим, ону башына бир заманда да деллек де тиймежек эди.[*][+]

12Гьаннат дуа этегенде, Эли ону эринлерине тергев берип тура. 13Гьаннат юрегинден дуа эте болгъан, ону янгыз эринлери тербене болгъан, авазы буса чыкъмай болгъан. Эли, Гьаннат эсиргендир деп ойлашып, 14огъар:

– Эсирген гьалынгда дагъы да узакъ турамысан? Айыгъып йибер гьали чагъырдан! – дей.

15– Ёкъ, бийим, – деп жаваплана Гьаннат, – мен теренден къайгъырагъан заманым. Не чагъыр, не боза ичмегенмен. Мен Раббибизни алдында юрегимни ачып сёйлей эдим. 16Вёре, мен, Сени къулунг, бир къылыкъсыз тиштайпа деп ойлашмагъай эдинг; мен мунда уллу дертим, къайгъым себепли болуп шолай дуа эте эдим.

17Эли:

– Парахатынга ёлгъа тюш, Исрайылны Аллагьы сен Оьзюнден тилеген затны бережек сагъа, – деп жавап бере.

18Гьаннат:

– Мен, къаравашынг, сени гёзюнгден тюшюп къалмагъай эдим дагъы, – дей.

Сонг Гьаннат ёлуна тюше, аш хаба, ону бетинде дагъы пашманлыкъны сеси болмай.

19Артындагъы гюн олар эрте де туруп, Раббибизге сужда да къылып, къайтып уьюне, Рамагъа[*] багъып ёлгъа тюше.

Элкъана къатыны Гьаннат булан ята, Раббибиз де ону эсге ала. 20Бир нечакъы заман гетип, Гьаннат айлы бола ва улан таба. Ол яшгъа Шамуйыл[*] деп ат къоя. Гьаннат: «Мен яшгъа шолай ат къойдум, неге тюгюл де, мен ону Раббибизден тилеген эдим», – дей.


Гьаннат Шамуйылны Раббибизге тапшура

21Дагъы гезик Элкъана агьлюсю де булан Раббибизге къурбан соймакъ ва антын кютмек учун ёл чыкъгъанда, 22Гьаннат бармай къала. Ол эрине булай дей:

– Яшым эмчекден айрылгъанда, ол Раббибизни алдында турсун деп, мен ону Шилогъа элтежекмен. Яш даим шонда яшап къалажакъ.

23– Озюнг тийишли гёреген кюйде эт, – дей огъар эри. – Яшны эмчекден айыргъанча, мунда къалып тур. Раббибиз де Оьзюню сёзюн беклешдирсин дагъы.

Яшын эмчекден айыргъанча ичире туруп, Гьаннат уьюнде къала. 24Эмчекден айрылгъан сонг, ол уланын Шилодагъы Раббибизни ибадатханасына элте; улан буса кёп гиччи болгъан. Гьаннат оьзю булан уьч йыллыкъ бугъаны, тогъуз-он сагь чакъы ун ва тулукъгъа тёгюп чагъыр ала.

25Оьгюзню де сойдуруп, оьзю булан да алып, Гьаннат уланы да булан Элини ягъына геле 26ва огъар булай дей:

– Бийим, сен савунг герти экени йимик, мен де шу ерде, сени къырыйынгда да токътап, Раббибизге дуа этген къатынман. 27Мен шу яшым болсун деп дуа этген эдим, Раббибиз де магъа Оьзюнден тилеген затны берди. 28Гьали мен яшымны Раббибизге беремен. Бютюн оьмюрюню узагъында Раббибизники болуп къалсын дагъы ол.

Эли де шонда Раббибизге сужда къыла.

#### 2


Гьаннатны дуасы

1Гьаннат булай дуа эте:

– Раббибиз сююнч берди юрегиме мени,
Раббибиз себепли болуп оьр болдум мен.
Душманланы уьстюнден кюлей авзум мени,
неге тюгюл де Ону къутгъарылывундан
сююнемен мен[+].
2Раббибизден сыйлы болгъан зат ёкъдур;
Ондан къайры оьзгеси де ёкъдур;
Аллагьыбызгъа ошап гьеч дагъы яр ёкъдур[+].
3Оьктем сёйлемегиз чи дагъы,
шолай эдепсиз сёйлетмегиз чи авзуларыгъызны,
билеген, бары да ишлеге къыймат береген Аллагьдыр Раббибиз бизин.
4Сынып къалды жаялары асгерлени,
гючсюзлер буса къаттылыкъ булан
савутланып туралар,[+]
5алдын токъ тургъанлар
гьали аш учун ялгъа тутулагъан болдулар,
алдын ач тургъанлар буса
гьали ял алып туралар.
Бир вакътиде яш болмайгъан къатын
еттини табып токътады,
кёп уланлары булангъысы буса
гючсюз болуп битип бара[+].
6Раббибиздир оьлтюреген де, тирилтеген де;
ахыратгъа салагъан да, шондан чыгъарагъан да[+].
7Раббибиздир пакъыр этеген де, байлыкъ береген де;
Олдур енгеген де, оьрлеге гётереген де[+].
8Олдур ярлыны чангдан гётереген де,
пакъырны кюл тёбеден оьрлеге чюеген де;
халкъны башчылары булан бирче олтуртагъан да,
олагъа макътавлукъну тахын
варисликге береген де.
Раббибиздир ер юзюню кюрчюлерин салгъан,
Олдур чу дюньяны шо кюрчюлеге орнатгъан да[+].
9Олдур чу Оьзюню сыйлыларыны
ёлларын сакълайгъан;
къылыкъсызлар буса къарангылыкъда чирип къалар.
Гючню гьеч кёмеги болмас олагъа:[+]
10чачылып къалар Раббибизни душманлары.
Олдур кёклерден таба кёк кёкюрев болуп
уражакъ олагъа;
Раббибиздир ер юзюню бары еринде
дуван этежек де.
Олдур Оьзюню пачасына гюч бережек,
Оьзюню танглагъанына къудрат
бережек де[+].

11Элкъана Рамагъа уьюне гете, ону уланы буса дин къуллукъчу[†] Элини ёлбашчылыгъыны тюбюнде Раббибизни алдында къуллукъ этме къала.


Элини эдепсиз уланлары

12Элини уланлары эдепсиз юрюй болгъан. Олар не Раббибизден къоркъмай болгъанлар,[+] 13не дин къуллукъчуну халкъгъа байлавлу борчларын кютмей болгъанлар. Гьар гезик ким буса да бирев къурбан[†] союп, эт къайнап турагъан вакътиде дин къуллукъчуну кёмекчиси геле болгъан. Шо къулну къолунда уьч тишли уллу чиши болгъан. 14Ол чишин къазангъа, ялгъавгъа, тавагъа яда хумагъа сугъуп йиберип, шогъар тюшген бары да затны оьзюне алып токътай болгъан. Шилогъа гелген исрайыллылар къурбангъа союлгъан гьар этге шолай эте болгъанлар. 15Шо да аз йимик, майны яллатма башлагъанча, дин къуллукъчуну кёмекчиси гелип йиберип, къурбан сойдурагъан адамгъа: «Дин къуллукъчугъа къувурмакъ учун эт бер. Ол сенден асылгъан этни тюгюл, чийин алажакъ», – дей болгъан.

16Эгер де къурбан сойдурагъан адам огъар: «Башлап майны яллатсын, сонг сен сюйгенингни аларсан», – десе, кёмекчиси: «Ёкъ, буссагьат бер. Ёгъесе, оьзюм гюч булан алажакъман», – дей болгъан[+].

17Бу жагьил адамланы – Элини уланларыны Раббибизни алдындагъы гюнагьы уллу болгъан. Неге тюгюл де, олар Раббибизге этилеген къурбанланы гёрюп ярамай болгъанлар.

18Амма Шамуйыл Раббибизни алдында къуллукъ этип тура. Ол кетен эпот[†][*] тагъып юрюйген улан болгъан. 19Гьар йыл анасы Шамуйылгъа деп гиччи аба тиге болгъан. Эри де булан гьар йылгъы къурбанын этмек учун гелегенде, ол шо абаны уланына гелтире болгъан. 20Эли Элкъананы ва ону къатынын булай айтып шабагьатлай болгъан:

– Раббибизге берген уланынгны орнуна бу къатындан таба сагъа Ол дагъы да авлетлер берсин дагъы.

Сонг олар уьюне къайталар. 21Раббибиз Гьаннатгъа бакъгъан якъда рагьмулу болгъан, ол да айлы болуп, дагъы да уьч улан ва эки къыз таба. Шо вакътиде Шамуйыл Раббибизни алдында оьсюп тура болгъан.

22Эли бек къартайгъан болгъан. Ол уланлары Исрайылгъа этип турагъан бары да затны ва олар жыйынлар юрюлеген чатыргъа[†] гиреген ерде къуллукъ этеген тиштайпалар булан ятагъаны гьакъында эшите[+]. 23Ол уланларына булай дей:

– Сиз этеген недир? Бары халкъдан эдепсиз ишлеригизни гьакъында эшитемен. 24Уланларым, мен англайгъан кюйде, Раббибизни халкъыны арасында яйылып турагъан хабар яхшы хабар тюгюл. 25Эгер де бир адам башгъасына къаршы гюнагь иш этип къойса, Раббибиз ондан гечме болар. Амма эгер де адам Раббибизге къаршы гюнагь иш этип къойса, ондан ким гечип болар?

Амма уланлары атасыны бетлевлерине гьеч къулакъасмайлар, неге тюгюл де Раббибиз оланы оьлтюрмеге токъташгъан болгъан.

26Шамуйыл буса торайып тура. Ону адамлар да, Раббибиз де сюе болгъанлар[+].


Элини агьлюсю булан байлавлу алданокъ билдирив

27Муна, Элини ягъына Аллагь йиберген адам гелип, огъар булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Атангныкилер Мисриде, пиръавунну уьюндеги заманда Мен олагъа англашылагъан кюйде ачылмадыммы дагъы[+]? 28Атанг Мени дин къуллукъчум болсун, къурбанлыкъны салагъан ериме[†] гётерилсин, арив ийисли отлар якъсын, алдым булан эпотну алып юрюсюн деп, Мен ону сайладым. Дагъы да атангны уьюне исрайыллылар яллатып этеген бары да къурбанлыкъланы бердим[+]. 29Неге дагъы сиз Оьзюмню уьюм учун Мен токъташдыргъан къурбанлыкъланы аякъ тюбюгюзге салып таптап юрюйсюз? Неге сен, Мени исрайыллы халкъым этеген къурбанланы тизив гесеклеринден де семире туруп, оьзюнгню уланларынгны Менден алдын гёресен?».

30Шо саялы Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Сени уьюнг де, атангны уью де Мени алдымда даим къуллукъ этип туражакъ деп, сёз берген эдим Мен», – деп билдире. Амма гьали Раббибиз булай деп билдире: «Шолай болуп къалмасын дагъы! Мени абурлайгъанланы Мен де абурлажакъман, амма Мени гёрюп ярамайгъанлар биябур болуп къалажакълар[+]. 31Бир заман гележек чи, Мен сени уьюнгдегилени де, къардашларынгны да гючсюз этип къояжакъман, сени уьюнгдегилени бириси де къарт болгъунча яшамажакъ[+]. 32Сен Мени уьюмдеги балагьны гёрежексен; Исрайыл яйнап къалса да, сени уьюнгдегилени бириси де къарт болгъунча яшамажакъ. 33Къурбанлыкъны салагъан ерден Мен гери урмагъан гьар ким янгыз гёзлерингни гёзьяшлардан толтурмакъ, юрегингни пашман этмек учун сакъланып къалажакъ. Сени бары да наслуларынг да лап яшайым деген вакътисинде оьлюп туражакълар.

34Сени Гьопни ва Пинегьас деген эки де уланынга болажакъ зат буса оьзюнге белгили болуп къалажакъ – олар экевю де бир гюн оьлежеклер[+]. 35Мен Оьзюме амин болгъан дин къуллукъчуну салажакъман. Ол Мени юрегиме ва гьакъылыма гёре иш гёрежек. Мен ону уьюн беклешдирежекмен, ол да гьар заман Мени танглагъанымны алдында къуллукъ этип туражакъ[+]. 36Шо заман сени уьюнгдегилерден къалгъан гьар ким гелип йиберип, ону алдында аз гюмюш ва аш гесек учун баш да ийип: „Ашамагъа етишсин учун, магъа нечик буса да бир дин къуллукъчуну ишин бер хари“, – деп ялбаражакъ».

#### 3


Раббибиз Шамуйылгъа чакъырыв эте

1Яш чагъындагъы Шамуйыл Элини ёлбашчылыгъы да булан Раббибизге къуллукъ этип тура. Шо гюнлер Раббибизни сёзю аз эшитиле болгъан; гьайран гёрюнюшлер де ончакъы кёп болмагъан[+].

2Бир керен Эли оьзюню ятывунда ятып тура болгъан. Элини гёзлерини гёрегени шонча да осаллашгъан болгъан чы, ол гьаран гёре болгъан. 3Аллагьны чырагъы сёнюп битмеген болгъан. Шамуйыл буса Аллагьны ибадатханасында[†] ятгъан болгъан. Шонда Аллагьны сандыгъы да болгъан. 4Раббибиз Шамуйылгъа чакъырыв эте, ол да:

– Мунаман мен, – деп жавап бере.

5Шамуйыл Элини ягъына чабып барып:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

Амма Эли:

– Мен сени чакъырмадым, къайт, барып ят, – дей.

Шамуйыл барып ята.

6Раббибиз огъар янгыдан:

– Шамуйыл! – деп чакъырыв эте.

Улан туруп, Элини ягъына гелип:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

– Уланым, – дей Эли, – мен сени чакъырмадым, къайт, барып юхлама ят, – дей.

7Шамуйыл гьалиге Раббибизни тавушун танып битмеген болгъан: огъар Раббибизни сёзю ачылып битмеген болгъан. 8Раббибиз Шамуйылгъа уьчюнчю керен чакъырыв эте, ол да туруп, Элини ягъына да гелип:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

Шо заман Эли яшгъа Раббибиз чакъырыв этегенни англай. 9Ол Шамуйылгъа булай дей:

– Барып ят, эгер де Ол сагъа дагъы да чакъырыв этсе: «Айт чы, Раббим, къулунг Сагъа тынглайман», – дерсен.

Шамуйыл барып оьзюню еринде ята. 10Раббибиз шо ерге гелип токътап, биринчи, экинчи гезиклерде йимик:

– Шамуйыл! Шамуйыл! – деп чакъырыв эте.

Шо заман Шамуйыл:

– Айт чы, къулунг Сагъа тынглайман, – дей.

11Раббибиз де Шамуйылгъа булай дей:

– Мен Исрайылда бир иш этме тураман чы, гьатта шону гьакъында ким эшитсе, ону къулакълары зангырлап гетежек[+]. 12Шо заман Мен Элини агьлюсюне байлавлу айтгъан бары да затларымны башындан ахырына ерли яшавгъа чыгъаражакъман. 13Мен огъар оьзю де билеген гюнагьы саялы агьлюсюн гьар даимге такъсырлажакъман деп айтгъан эдим чи. Элини уланлары Аллагьгъа къаршы иш гёрдюлер чи дагъы, ол буса авлетлерин енгме къарамады. 14Шо саялы Мен Элини тухумуна ант этемен: Элини тухумуну бу айыбы бир заманда да Аллагь учун этилеген къурбанлыкъ[†] неде савгъат булан чайылмажакъ.

15Шамуйыл эртен болгъанча ятып тура, сонг ол Раббибизни уьюню эшиклерин ача. Ол Элиге оьзю гёрген гьайран гёрюнюшню билдирме тартына, 16амма Эли ону чакъырып:

– Шамуйыл, уланым, – дей.

Шамуйыл:

– Мунаман мен, – деп жаваплана.

17– Ол сагъа не деп айтды? – деп сорай Эли. – Менден яшырма. Эгер де Аллагь сагъа айтгъан затлардан бирисин сама да яшырып къойсанг, Ол сени къатты кюйде такъсырлажакъ.

18Шамуйыл огъар бир затны да яшырмай хабарлай. Шо заман Эли:

– Ол Раббибиздир; Оьзю тийишли гёреген кюйде этсин дагъы, – деп къоя[+].

19Раббибиз гьаман Шамуйыл булан бола; улан оьсгенде, ону бир сёзюн де яшавгъа чыгъармай къоймай[+]. 20Бютюн Исрайыл – Дандан тутуп Беершебагъа ерли – Шамуйыл Раббибизни гьакъ герти пайхаммары экенлигине мюкюр бола. 21Раббибиз Шилода гёрюне тура ва шондан сонг Ол Шамуйылгъа Оьзюню сёзюнден таба ачыла.

#### 4

1Шамуйылны сёзлери бютюн Исрайылгъа бакъдырылгъан болгъан.


Сандыкъ пилистимлилени къолуна тюше

Шо заман исрайыллылар пилистимлилер[†][*] булан дав этмек учун чыгъалар. Исрайыллылар Эбен-Езер деген шагьарны къырыйында, пилистимлилер буса Апек деген шагьарны къырыйында къонушалар. 2Пилистимлилер исрайыллылагъа къаршы оьз гючлерин салалар. Ябушувда дёрт мингге ювукъ адамны да оьлтюрюп, олар исрайыллылардан оьр чыгъалар. 3Асгерлер къонушуна къайтгъанда, Исрайылны тамазалары булай деп сорайлар:

– Неге Раббибиз бизин бугюн пилистимлилерден тюп болма къойду? Гелигиз, биз Шилодан Раббибизни разилешив[†] сандыгъын гелтирейик. Шо сандыкъ[†] бизин булан да болуп, душманланы къолундан къутгъарсын.

4Халкъ бир нече адамны Шилогъа йибере, олар да карублагъа[†] да минип олтургъан Къудратланы Раббисини разилешив сандыгъын гелтирелер. Элини Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы буса сандыкъны да алып гелелер[+].

5Раббибизни разилешив сандыгъын исрайыллыланы къонушуна гелтиргенде, олар бары да шолай бек къычыра чы, гьатта ер юзю оькюрюп гете. 6Шо къычырыкъланы эшитген пилистимлилер:

– Ягьудилени къонушундагъы бу къычырыкълар недир? – деп сорайлар.

Къонушгъа Раббибизни разилешив сандыгъы гелтирилгенни англагъанда, 7пилистимлилеге къоркъув тюше.

– Оланы къонушуна Аллагь гелген, – дейлер олар. – Адаршай болсун бизге! Шулай зат гьали болгъунча бир заманда да болмагъан. 8Адаршай болсун бизге! Ким къутгъарып болур экен бизин О зор гючлю Аллагьдан? Ол чу мисрилилени дангылда гьар тюрлю такъсырлагъа тарытгъан Аллагь. 9Къатып туругъуз, пилистимлилер! Сизге ягьудилилер къуллар болгъаны йимик, сиз де олагъа къуллар болмас учун, бюдюремей туругъуз! Къатып туругъуз, ябушугъуз!

10Пилистимлилер ябушалар, исрайыллылар да утдуруп, тюп болалар. Олар бары да оьз чатырларына[†] багъып къачалар. Исрайыллылар отуз минг яяв асгерин тас этелер. 11Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюше, Элини Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы буса оьле[+].


Элини уьюндеги оьлюм

12Тап шо гюн бир буньяминли[*] дав юрюлюп турагъан ерден къачып, Шилогъа геле. Ону опуракълары йыртылып пара-пара, башы буса чанггъа батгъан болгъан. 13Ол гелгенде, Эли ёл ягъада да олтуруп къаравуллап тура болгъан, неге тюгюл де ону юреги Аллагьны сандыгъы булан байлавлу болуп парахат болмагъан. Шо адам шагьаргъа да гирип, болгъан ишни хабарлагъанда, бютюн шагьар оькюрюп йибере. 14Оькюрювню эшитген Эли:

– Бу не къавгъадыр? – деп сорай.

Шо адам Элини ягъына гелме алгъасай. 15Элиге токъсан сегиз йыл бола болгъан ва ону гёзлери шонча да къайтгъан болгъан чы, гьатта ол гёрме де гёрмей болгъан[+]. 16Ол Элиге:

– Мен янгы дав юрюлюп турагъан ерден гелип тураман; мен шондан бугюн къачдым, – дей.

Эли:

– Не болгъан, уланым? – деп сорай.

17Чавуш:

– Исрайыллылар пилистимлилени алдына да тюшюп къачдылар, кёп асгер къырылды. Сени Гьопни ва Пинегьас деген эки де уланынг оьлдю, Аллагьны сандыгъы буса душманны къолуна тюшдю, – деп жавап бере.

18Чавуш Аллагьны сандыгъыны атын тутгъанда, Эли, къапу алда оьзю олтургъан хасиден авуп, йыгъылып къала. Элини бойну сюеги де сынып, оьлюп къала, неге тюгюл де ол къарт ва авур къаркъаралы болгъан. Ол Исрайылда къыркъ йыл башчы болгъан. 19Элини гелини, Пинегьасны къатыны, шо вакътиде айлы болгъан ва ончакъы узакъ къалмай яш тапма тарыкъ болгъан. Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшгенни, къайнатасы да, эри де оьлгенни эшитгенде, ол авуртмакълыкъдан бюкленип къала, неге тюгюл де ону тулгъакъ тута ва ол яш таба. 20Элини гелини жан берегенде, огъар къуллукъ этеген къатынлар:

– Къоркъма, сен улан тапдынг, – дейлер.

Амма ол бир затгъа да жавап бермей ва бир затгъа да тергев бакъдырмай[+]. 21Анасы уланына: «Макътавлукъ Исрайылгъа арт берди», – дей туруп, Икабот[*] деп ат къоя, неге тюгюл де Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшген, къайнатасы да, эри де буса оьлген болгъанлар. 22Ол булай дей:

– Макътавлукъ Исрайылгъа арт берди, неге тюгюл де Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшдю[+].

#### 5


Сандыкъ пилистимлилени къолунда

1Пилистимлилер[†] Аллагьны сандыгъына ес болгъан сонг, шону Эбен-Езерден Ашдотгъа алып гелелер. 2Сонг пилистимлилер сандыкъны[†] оьзлени инг аслу аллагьы болгъан Дагъонну ибадатханасына[†] гелтирелер ва Дагъонну къырыйына салалар. 3Артындагъы гюн Ашдотну адамлары эртен тез тургъанда, Дагъон авуп, бети де ерге къапланып, Раббибизни сандыгъыны алдында табула! Олар Дагъонну гётерип, къайтып алдагъы ерине сала. 4Амма олар артындагъы гюн эртен тургъанда, Дагъон къайтып Раббибизни алдында бети де ерге къапланып табула! Дагъонну башы да къоллары да сынып, посагъада ташланып бола, ону янгыз къаркъарасы сав къалып табула. 5Муна шо саялы бугюнлеге ерли де не Дагъонну къуллукъчулары, Ашдотда ибадатханагъа гирегенлер Дагъон авгъан посагъагъа аякъ басмайлар.

6Раббибиз Ашдотну ва ону айланасындагъы халкъны тарчыкълыкъгъа салып, къаркъараларын жужукалардан толтуруп, къатты кюйде такъсырлай. 7Ашдотну халкъы болуп турагъан бу ишлени гёргенде:

– Исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъы мунда турма тюшмей, неге тюгюл де оланы Аллагьыны къазапланыву оьзюбюз учун да, бизин аллагьыбыз Дагъон учун да къоркъунчлу, – дей.

8Ашдотлулар, пилистимлилени бары да ёлбашчыларын да жыйып, олагъа:

– Исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъына не этейик? – деп сорайлар.

Гат деген шагьарны халкъы:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъы Гатгъа бакъдырылсын, – деп жавап бере.

Шолай Исрайылны Аллагьыны сандыгъын Гатгъа бакъдыралар. 9Амма олар сандыкъны Гатгъа йибергенде, Раббибизни къазапланыву шо шагьаргъа да къаршы бакъдырыла, ону халкъына уллу къоркъунчлар гелтире. Ол шагьарны халкъыны – яшы, къарты булан – къаркъараларын жужукалардан толтуруп къоя. 10Олар да Аллагьны сандыгъын Экрон деген шагьаргъа йиберелер. Шону Экронгъа гийиреген вакътиде, шагьарны халкъы:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъын бизин оьзюбюзню де, бизин халкъыбызны да дагъытмакъ учун гелтиргенлер! – деп къычыралар.

11Экронлулар, пилистимлилени бары да ёлбашчыларын да жыйып, олагъа:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъын къайтара йиберигиз! Оьзюню ерине къайтсын, ёгъесе шо бизин оьзюбюзню де, бизин халкъыбызны да оьлюге тарытажакъ, – дейлер.

Шо шагьаргъа оьлюм гелип, зор къоркъунчгъа толтуруп къоя. Аллагьны шагьаргъа бакъгъан якъдагъы къазапланыву зор къоркъунчлу бола. 12Оьлмей къалгъанланы къаркъаралары да жужукалардан толуп къала, шагьарны оькюрювю кёклеге ерли чыгъып гете.

#### 6


Сандыкъ Исрайылгъа къайта

1Аллагьны сандыгъы пилистимлилени топурагъында етти ай тургъан сонг, 2пилистимлилер,[†] оьзлени ибадатханаларыны[†] къуллукъчуларын да, палчыларын да чакъырып:

– Аллагьны сандыгъына не этейик? Айтыгъыз чы, шону оьз ерине нечик къайтарайыкъ? – деп сорай.

3Олар:

– Эгер де исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъын къайтарма сюе бусагъыз, сиз Огъар савгъат бермесегиз, тёлев къурбаныгъызны[†] этмесегиз ярамай. Шо заман сиз сав болуп къалажакъсыз ва Аллагьны сизге бакъгъан якъдагъы къазапланыву неге асталашмай тургъанын билежексиз, – деп жавап берелер[+].

4Пилистимлилер:

– Огъар нечик тёлев къурбан этейик? – деп сорайлар.

Олар булай жавап берелер:

– Пилистимлилени башчыларыны санавуна гёре жужукаланы беш алтын гёрюнюшюн ва беш алтын чычкъанны этигиз, неге тюгюл де сизин уьстюгюзге де, башчыларыгъызны уьстюне де бир йимик балагь тюшдю чю дагъы. 5Уьлкени дагъытып турагъан жужукаланы да, чычкъанланы да гёрюнюшлерин этигиз ва исрайыллыланы Аллагьын сыйлагъыз. Балики, Ону сизге, сизин аллагьларыгъызгъа, топурагъыгъызгъа бакъгъан якъдагъы къазапланыву асталашып къалар. 6Сизге негер тарыкъдыр мисрилилердей, пиръавундай юреклеригизни оьчлю этмеге? Исрайыллыланы Аллагьы олагъа вагьши кюйде янашды чы. Шо заман исрайыллылар оьз ёлу булан барсын деп, мисрилилер оланы йиберип къоймадымы дагъы[+]? 7Гьасили, янгы къозлагъан, бир де егилмеген эки сыйыр булангъы янгы арбаны гьазирлерсиз. Сыйырланы арбагъа егерсиз, бузавларын буса олардан айырып, бегитип къоярсыз[+]. 8Раббибизни сандыгъын алып, арбагъа саларсыз, Огъар тёлев къурбан гьисапда этген алтын гёрюнюшлеригизни буса сандыкъны[†] къырыйында бир къутукъгъа салып къоярсыз. Арбаны ёлгъа саларсыз, 9амма артындан тергеп турарсыз. Эгер де сыйырлар оьз топурагъына, Бет-Шемешге багъып юрюсе, шо уллу балагьны уьстюгюзге Раббибиз тюшюрген болур. Амма эгер де олар шолай юрюмесе, балагь бизге Ондан гелмегенин, бизге болгъан затлар иннемей болуп къалгъанын билербиз.

10Пилистимлилер шолай этме де этелер. Шолай эки сыйырны да алып, оланы арбагъа егелер, бузавларын буса бегитип къоялар. 11Арбагъа Аллагьны сандыгъы булан бирче ичинде алтын чычкъанлар да, жужукаланы гёрюнюшлери де булангъы къутукъну салалар. 12Шондан сонг сыйырлар тувра Бет-Шемешге багъып юрюйлер. Олар бир ёл булан юрюп туралар ва къуру мангыра туруп, не онггъа, не солгъа бурулмайлар. Пилистимлилени башчылары оланы арты булан тап Бет-Шемеш булангъы дазугъа ерли юрюп туралар.

13Бет-Шемешни халкъы буса авлакъда будай оруп тура болгъан. Олар къарап, сандыкъны гёрелер ва сююнюп йиберелер. 14Арба Бет-Шемешдеги Иса деген адамны авлагъына гелип, шонда бир уллу ташны ягъында токътай. Адамлар арбаны бузуп, агъачгъа пайдаландыралар, сыйырланы буса яллатып Раббибизге къурбан этелер. 15Левилилер[†] Раббибизни сандыгъын ва ичинде алтын гёрюнюшлери де булангъы къутукъну тюшюрюп, шоланы уллу ташны уьстюне салалар. Тап шо гюн Бет-Шемешни халкъы яллатып къурбанлар этелер ва Раббибизге къурбанлар этелер. 16Пилистимлилени беш башчысы бу затланы барысын да гёрюп туралар ва тап шо гюн Экронгъа къайталар

17Пилистимлилер алтын жужукаланы Раббибизге тёлев къурбан гьисапда Ашдот, Газа, Ашкелон, Гат ва Экрон учун гьарисине бирерни йиберелер. 18Алтын чычкъанланы санаву буса пилистимлилени башчыларына таби болагъан шагьарланы санаву булан рас геле болгъан. Шо шагьарлар айланасында дагъы да адамлар яшайгъан ерлери булангъы беклешген шагьарлар болгъан. Оьзюню уьстюне Раббибизни сандыгъы салынгъан уллу таш Бет-Шемешдеги Исаны авлагъында болгъан ишлени шагьаты гьисапда бугюнлеге ерли де бар.

19Оьзюню сандыгъыны ичине къарагъаны саялы, Раббибиз Бет-Шемешни бир-бир адамларын такъсырлай ва олардан элли минг етмиш адамны оьлтюре. Адамлар Раббибиз оьзлеге этген авур ишлеге байлавлу болуп йылай болгъанлар[+]. 20Бет-Шемешни халкъы:

– Шо сыйлы Аллагь болгъан Раббибиз бар ерде кимдир токътап туруп болагъан? Мундан къайда алып барайыкъ сандыкъны? – деп сорайлар.

21Олар Къырыят-Егьарим деген шагьарны халкъына: «Пилистимлилер Раббибизни сандыгъын къайтарды. Гелигиз, алыгъыз шону оьзюгюзге», – дейген хабар да булан чавушларын йиберелер.

#### 7

1Къырыят-Егьаримни адамлары гелип, Раббибизни сандыгъын алалар. Олар сандыкъны[†] Абинадап деген адамны тёбеде ерлешген уьюне гелтирелер ва ону уланы Эльазаргъа сакълап турма тапшуралар[+].


Пилистимлилер Миспада тюп болалар

2Узакъ заман, йигирма йылны узагъында, сандыкъ Къырыят-Егьаримде къалып тура, Исрайылны бютюн халкъы йылап Раббибизни ахтарып тура. 3Шамуйыл Исрайылны бютюн халкъына булай дей:

– Эгер де сиз Раббибизни гьакъ юрекден ахтара бусагъыз, ят халкъланы аллагьларын ва Астарталаны[†] ташлагъыз, юреклеригизни Раббибизге бакъдырыгъыз, янгыз Огъар къуллукъ этигиз, Ол да сизин пилистимлилерден[†] къутгъарар[+].

4Исрайыллылар да оьзлени Баалларын[†] ва Астарталарын ташлап, янгыз Раббибизге къуллукъ этме башлайлар. 5Шо заман Шамуйыл:

– Бютюн Исрайылны халкъын Миспагъа[*] жыйыгъыз, мен Раббибизден сизин учун тилев этежекмен, – дей.

6Исрайыллылар, Миспа шагьаргъа да жыйылып, чомуп сув алып, шону Раббибизни алдында тёгюп тербейлер. Шо гюн олар ораза да тутуп ва товбагъа да тюшюп:

– Биз Раббибизге къаршы гюнагь иш этдик, – дейлер.

Шамуйыл Исрайылны Миспадагъы башчысы болгъан[+]. 7Пилистимлилер исрайыллыланы Миспагъа жыйылгъанын эшитгенде, оланы башчылары Исрайылгъа къаршы чыгъалар. Шону билгенде, исрайыллылар къоркъуп йиберелер. 8Олар Шамуйылгъа:

– Раббибиз бизин пилистимлилерден азат этсин деп, бизин учун Ону атын тутуп бир токътавсуз чакъырыв этип тур чу.

9Шо заман Шамуйыл сют ичеген къозуну ала, ону яллатып, Раббибизге къурбан[†] эте. Шамуйыл Исрайыл учун Рабибизни атын тутуп чакъырыв эте, Раббибиз де Огъар жавап къайтара[+].

10Шамуйыл яллатып къурбан этегенде, пилистимлилер Исрайылгъа чапгъын этмек учун ювукъ гелелер. Амма бу гезик Раббибиз пилистимлилеге бек гючлю кёк кёкюрев йиберип, олагъа шолай къоркъув бере чи, натижада исрайыллылар оланы тозуп пата-пурхун чыгъарып къоя[+]. 11Исрайылны эргишилери Миспадан чыгъып, пилистимлилени артындан тюшелер ва оланы Бет-Къар дейген ерни къырыйрына ерли оьлтюре юрюйлер.

12Шо заман Шамуйыл бир ташны да алып, шону Миспаны ва Шенни арасына сала. Шамуйыл: «Раббибиз шу ерге ерли бизге кёмек этип турду», – деп де айтып, шо ташгъа Эбен-Езер[*] деп къоя[+]. 13Шолай пилистимлилер тюп болалар ва исрайыллыланы топурагъына дагъы сугъулмайлар.

Шамуйыл сав чакъы Раббибиз пилистимлилени такъсырлап тура. 14Экрондан тутуп Гатгъа ерли пилистимлилер Исрайылдан чыгъарып алгъан шагьарлар огъар къайталар. Исрайыл пилистимлилени гьакимлигинден ювукъдагъы топуракъланы да азат эте. Исрайыллыланы ва аморлуланы арасында парахатлыкъ бола.

15Шамуйыл бютюн оьмюрю Исрайылгъа башчы болгъан кююнде тура. 16Йылдан-йылгъа ол Бет-Элни, Гилгалны[*] ва Миспаны айланып чыгъып, бары да ерде Исрайылгъа башчылыкъ этип тура. 17Амма Шамуйыл гьар заман оьзюню уью бар Рамагъа къайта ва шонда да Исрайылгъа гьакъыллы кюйде башчылыкъ этип тура. Тап шонда ол Раббибизге къурбан этеген ерни къура.

#### 8


Халкъ оьзлеге пача талап эте

1Шамуйыл къарт болгъанда, Исрайылгъа башчылар этип оьзюню эки уланын белгилей. 2Ону уллусу уланыны аты Ёэл, гиччисиники буса Абия болгъан. Олар Беершебада тура болгъан. 3Амма Шамуйылны уланлары атасыны ёлу булан юрюмей болгъан. Олар гьарам ёл булан къазанмакъны гьайында болгъанлар, урушбат алып, тюз дуванны терс этип юрюгенлер[+].

4Исрайылны бары да тамазалары бирче жыйылып, Рамагъа Шамуйылны ягъына гелелер. 5Олар Шамуйылгъа булай дейлер:

– Сен къарт болгъансан, уланларынг буса сени ёлунг булан юрюмейлер. Бизин алып юрюсюн учун, уьстюбюзге бир пачаны белгиле чи. Оьзге халкъларда йимик болсун бизде де[+].

6Амма оланы: «Бизин алып юрюсюн учун, уьстюбюзге бир пачаны белгиле чи», – деген сёзлери Шамуйылны кепине гелмей. Ол Раббибизге дуа эте, 7Раббибиз де огъар булай дей:

– Халкъ айтагъан бары да затгъа тынгла. Олар сени тюгюл, оьзлени Пачасы гьисапда Мени гери урдулар. 8Мен оланы Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп бугюнлеге ерли олар Мени де къоюп, башгъа аллагьлагъа къуллукъ этелер. Тап шо кюйде гьали олар сагъа да этип туралар. 9Гьасили, олагъа тынгла, амма олагъа башчылыкъ этежек пача не этежегин къатты кюйде буварып етишдир.

10Шамуйыл оьзюнден пача талап этеген халкъгъа Раббибизни бары да сёзлерин етишдирип бере. 11Ол булай дей:

– Сизин уьстюгюзде пача болуп олтургъан адам сизге шулай ёлбашчылыкъ этежек: ол, уланларыгъызны алып йиберип, оьзюню дав арбалы, атлы асгерлерине къуллукъ этме йибережек, бирлери буса ону арбаларын узатып юрюжеклер[+]. 12Бирлерин ол минг асгерни башы, бирлерин буса элли асгерни башы этип белгилежек. Бирлерине ол оьзюню топурагъын сюрмекни, башгъаларына буса дав савутлар ва дав арбаларына тийишли алатлар онгармакъны буюражакъ. 13Ол, къызларыгъыз атир ийислер онгарсын, аш этсин, экмек биширсин деп, оланы сизден чыгъарып алажакъ. 14Ол, инг тизив топуракъларыгъызны, юзюмлюклеригизни, зайтун терекли орманларыгъызны алып, оьзюню къулларына бережек[+]. 15Ол, будайыгъыздан ва юзюмюгюзден он пайдан бир пайын алып, оьзюню ювукъларына ва къулларына бережек. 16Сизин къулларыгъызны, къаравашларыгъызны, уланларыгъызны ва эшеклеригизни ол оьзюне алажакъ. 17Ол эчки-къойларыгъыздан он пайдан бир пайын алажакъ, оьзюгюз буса огъар къуллар болуп токътажакъсыз. 18Шо гюн етип гелгенде, сиз танглагъан пачагъыздан оьзюгюзню азат этсин деп дуа этежексиз, амма Раббибиз сизге жавапланмажакъ[+].

19Амма халкъ Шамуйылгъа тынгламай.

– Ёкъ! – дейлер олар. – Биз уьстюбюзде пача болгъанны сюебиз. 20Шо заман биз оьзге бары да халкълар йимик яшама башлажакъбыз: пача бизге башчылыкъ этип туражакъ, алдыбызгъа да тюшюп, давларыбызны юрютюп туражакъ.

21Халкъ айтгъан сёзлени барын да эшитип, Шамуйыл шоланы Раббибизни алдында такрарлап бере. 22Раббибиз:

– Олагъа тынгла, пача белгиле олагъа, – дей.

Шо заман Шамуйыл исрайыллылагъа:

– Гьаригиз оьзюгюзню шагьарыгъызгъа барыгъыз, – дей.

#### 9

1Буньяминни къавумундан[†] Киш деген бир белгили адам болгъан. Ол Серорну уланы Абийилни уланы болгъан. Серор Бекоратны уланы болгъан. Бекорат Апиагьны уланы, Буньяминни къавумундан болгъан[+]. 2Кишни Шаул деген уланы болгъан. Ол исбайы улан болгъан, исрайыллыланы арасында ондан исбайысы болмагъан. Шаул бары да исрайыллылардан бир къарышгъа бийик болгъан.

3Бир керен Шаулну атасы Кишни тиши эшеклери тас болуп къала. Киш уланына:

– Оьзюнг булан бир къулну да алып, барып эшеклени излеп гел, – дей.

4Къулу да булан бирче олар Эпрайимни тав бойларындан ва Шалишни топурагъындан эшеклени излеп айланалар, тек табып болмайлар. Олар Шаалимни топурагъындан айланып чыгъалар, амма эшеклер шонда да табулмай. Сонг Буньяминни бютюн топурагъындан айланып чыгъалар, амма эшеклер табулмай[+]. 5Олар Суп деген топуракъгъа етгенде, Шаул оьзю булангъы къулуна:

– Гел, биз къайтып къалайыкъ, ёгъесе атам эшеклени унутуп, бизге байлавлу болуп рагьатсызланма башлажакъ, – дей.

6Амма къулу булай дей:

– Тынгла гьали, бу шагьарда Аллагь йиберген бир адам бар. Ону бек абуру бар, шо айтгъан бары да зат болуп чыгъа. Гел, биз шонда барайыкъ. Балики, шо адам бизге ёл гёрсетип берер[+].

7Шаул къулуна:

– Эгер биз шонда барып йиберсек, шо адамгъа не берербиз? Дорбаларыбыздагъы ашыбыз битген. Аллагьны адамына берер йимик савгъатыбыз да ёкъ. Небиз бар бизин? – дей.

8Къулу къайтып Шаулгъа:

– Тынгла гьали, мени бир гиччирек гюмюш гесегим бар. Мен шону Аллагь йиберген адамгъа берермен, ол да бизге ёл гёрсетип берер, – деп жавап бере.

9(Алдынгъы девюрлерде, эгер де бирев Аллагьгъа бир затны сорама бара болгъан буса, ол: «Муъжизатлы[†] адамны ягъына барайыкъ», – дей болгъан, неге тюгюл де бугюнлерде оьзлеге пайхаммарлар деп айтылагъанлагъа алдынгъы девюрлерде муъжизатлы адамлар деп айтыла болгъан.)

10– Яхшы, – дей Шаул къулуна. – Барайыкъ.

Олар да Аллагь йиберген адам бар шагьаргъа багъып тербенелер. 11Тёбеде ерлешген шагьаргъа багъып гётериле турагъанда, олар сувгъа барагъан къызлагъа къаршылашып къала ва олагъа:

– Мунда муъжизатлы адам бармы? – деп сорай?

12– Бар, – деп жавап бере къызлар. – Сиз тюз барасыз. Алгъасап йиберигиз, ол шагьаргъа янгы гелип тура, неге тюгюл де бугюн – бийикликдеги сыйлы ерде халкъ къурбан[†] соягъан гюн[+]. 13Сиз шагьаргъа гиргенде, ону табажакъсыз. Ол сыйлы ерге ашама гётерилгенче алгъасагъыз. Ол гелмей туруп, халкъ ашама башламажакъ, неге тюгюл де ол къурбанны шабагьатлама герек; шондан сонг чакъырылгъанлар ашама гиришежеклер. Барыгъыз, сиз шо адамны табып болажакъсыз.

14Олар шагьаргъа гётерилелер. Буланы алдына бийикликдеги сыйлы ерге багъып барагъан Шамуйыл чыгъа.

15Шаул гелгинче бир гюн алдын буса Раббибиз Шамуйылгъа булай затны ачыкъ этген болгъан: 16«Тангала, ювукъ гьисапда шу вакътиде, Мен сени ягъынга Буньяминни топурагъындан бир адамны йибережекмен. Башына зайтун май да сюртюп, огъар Меники болгъан Исрайылны халкъыны пачасы болмакъны тапшур. Ол Мени халкъымны пилистимлилерден[†] азат этежек. Мен Оьз халкъыма рагьмулу болдум, неге тюгюл де Мен ону къычырагъанын эшитдим»[+].

17Шамуйыл Шаулну гёргенде, Раббибиз огъар:

– Муна Мен сагъа оьзюню гьакъында айтгъан адам. Ол Мени халкъыма башчылыкъ этежек, – дей.

18Шаул, къапу алдагъы Шамуйылны ягъына гелип:

– Айтсана магъа, муъжизатлы адамны уью къайдадыр? – деп сорай.

19– Шо адам менмен, – деп жавап бере Шамуйыл. – Мени алдым булан сыйлы ерге багъып гётерил, неге тюгюл де сен бугюн мени булан болажакъсан, эртен болгъанда буса, мен сени йибережекмен ва сагъа юрегингдеги бары да затны айтып бережекмен. 20Уьч гюн алда тас этген эшеклени гьакъында буса ойлашма, парахат бол; олар табулду. Кимникидир дагъы гьали Исрайылны бары да байлыкълары?! Сеники де, сени тухумунгнуки де чи!

21– Амма мен Исрайылны инг де гиччи къавуму болгъан Буньяминникинден тюгюлменми дагъы, – деп жавап бере Шаул, – мени тухумум Буньяминни бары да къавумларындан ахырынчысы тюгюлмю дагъы? Несине айтасан дагъы магъа шолай затны?

22Шамуйыл Шаулну ва ону къулун ашайгъан ерге багъып узатып, оланы чакъырылгъан отузгъа ювукъ адамны алдында тёрге чыгъарып олтурта. 23Шамуйыл ашбазгъа:

– Мен сагъа артгъа къоярсан деп айтып берген эт гесекни гелтир, – дей.

24Ашбаз, савлай бутну да гелтирип[*], Шаулну алдына сала. Шамуйыл:

– Муна бу сагъа деп сакълангъан зат. Аша, бу сен къонакълар булан бирче ашап болсун деп, иш этип артгъа салынгъан ери эди, – дей.

Шо гюн Шаул да Шамуйыл булан бирче тюш ашны ашай.

25Олар сыйлы ерден шагьаргъа багъып тюшгенде, Шамуйыл оьзюню уьюню къалкъысында Шаул булан хабарлап тербей.

26Олар эртен тез туралар. Шамуйыл танг булан къалкъыдагъы Шаулгъа:

– Онгарыл, мен сени ёлгъа узатажакъман, – деп къычыра.

Шаул онгарылып, Шамуйыл булан бирче уьйден чыгъа. 27Олар шагьарны ягъасына багъып тюшеген вакътини ичинде Шамуйыл Шаулгъа:

– Къулунга айт, ол алдыбыз булан юрюсюн, ол алгъа чыгъып гетсин, – амма оьзюнг мунда токътап тур, мен де сагъа Аллагь айтгъан затны ачыкъ этейим, – дей.

#### 10


Шамуйыл Шаулну башына зайтун май сюрте

1Сонг Шамуйыл ичинде зайтун майы да булангъы савутну да алып, майны Шаулну башына тёге, ону оьбе ва булай дей:

– Раббибиз сени Оьзюню еслигини башчысы этди[+]. 2Сен бугюн мени ягъымдан гетген сонг, Буньямин булан дазудагъы Селсагьда Рагьилни къабурундан бираз ариде эки эргишиге къаршы болажакъсан. Олар сагъа булай дежек: «Сен излей чыкъгъан тиши эшеклер табулду. Атанг буса гьали оланы гьакъында ойлашмай, ону юреги сагъа байлавлу парахат тюгюл. Ол: „Уланыма не болгъан экен?“ – деп сорай.»[+]

3Шондан таба сен Табордагъы уллу терекни ягъына етишгенче, ари барып турарсан. Шонда сени Бет-Элде Аллагьгъа ибадат этмек учун барагъан уьч эргиши къаршылажакъ. Оланы бирисини уьч улагъы, башгъасыны уьч экмеги, уьчюнчюсюню буса ичинде чагъыры булангъы тулугъу болажакъ. 4Олар сени булан саламлашып, сагъа эки экмек бережек. Сен олардан шо экмеклени аларсан.

5Шондан сонг сен Аллагьны тёбесине багъып барарсан. Шонда пилистимлилени къаравул этеген ери болажакъ. Шагьаргъа ювукълашып, сен бийикликдеги сыйлы ерден тюшюп гелеген халват гьалындагъы пайхаммарланы гёрежексен. Оланы алды булан къомуз, теп, зурнай ва чунгур согъуп юрюйгенлер болажакъ. 6Сени уьстюнге Раббибизни Ругьу тюшежек, сен де гележекни алданокъ билдиреген ва башгъа адам болуп токътажакъсан. 7Шу гьайран ишлер яшавгъа чыкъгъанда, къолунг бажарагъан бары да затны этип юрюрсен, неге тюгюл де Аллагь сени булан болур. 8Алдым булан Гилгалгъа багъып тюшерсен. Яллатып этилеген къурбанланы[†] ва ярашывлукъ къурбанларын этмек учун, мен сени янынга тюшмей къалмажакъман. Амма мен сени ягъынга гелип, сагъа не этмекни айтгъанча, етти гюн токътап турарсан.


Шаул пайхаммарланы арасында

9Шаул Шамуйылны ягъындан гетмеге деп бурулгъанда, Аллагь ону юрегин алышдыра ва шо гюн бары да гьайран ишлер яшавгъа чыгъа. 10Шаул къуллукъчусу булан тёбеге багъып гелгенде, оланы юрюп барагъан пайхаммарлар къаршылай. Шаулну уьстюне Аллагьны Ругьу тюше, ол да олар булан бирче халватгъа тюше[+]. 11Шаулну бары да танышлары ол пайхаммарлар булан бирче халватгъа тюшгенин гёргенде, бир-бирине:

– Кишни уланына не болуп къалгъан? Шаул да пайхаммарланы арасындамы? – деп сорайлар.

12Шонда яшайгъан бир адам:

– Бириси пайхаммарланы аталары кимлердир башгъа? – дей.

«Шаул да пайхаммарланы арасындамы?» – деген айтыв шолай яратылгъан[+].

13Шаул халватдан чыкъгъан сонг, ол бийикликдеги сыйлы ерге багъып бара. 14Шаулну агъаву огъар ва ону къулуна:

– Сиз къайда эдигиз? – деп сорай.

– Эшеклени излей эдик, – деп жавап бере ол. – Амма оланы тапма бажарылмайгъанын англагъанда, биз Шамуйылны ягъына бардыкъ.

15Шаулну агъаву:

– Шамуйыл сени булан не гьакъда сёйлегенин хабарла гьали магъа, – дей.

16Шаул:

– Ол бизге эшеклер табулгъанын билдирди, – деп жавап бере.

Амма Шаул агъавуна Шамуйыл оьзлер булан пачалыкъ гьакимлигини гьакъында лакъыр этгенин айтмай.


Шаул пача бола

17Шамуйыл, Миспада Раббибизни алдына исрайыллыланы да жыйып, 18олагъа булай дей:

– Исрайылны Аллагьы болгъан Раббибиз булай айта: «Мен исрайыллыланы Мисриден чыгъарып, сизин Мисрини ва сизге зулму этеген бары да пачалыкъланы гьакимлигинден азат этдим». 19Амма сиз гьали оьзюгюзню бары да балагьлардан ва тарчыкълыкълардан къутгъарып турагъан Аллагьыгъызны гери уруп токътадыгъыз. Сиз: «Ёкъ, уьстюбюзге пача салыгъыз», – дейсиз. Гьасили, Раббибизни алдында оьзюгюзню къавумларыгъызгъа[†] ва тухумларыгъызгъа гёре токътагъыз чы.

20Шамуйыл Исрайылны бары да къавумларына гелмекни буюра ва Буньяминни тухуму гёрсетиле. 21Шо заман ол Буньяминни къавумуна тухумларына гёре гелмекни буюра ва Матрини тухуму гёрсетиле. Сонг ол Матрини тухумуна бирерлетип гелмекни буюра ва Кишни уланы Шаул гёрсетиле. Амма ону излеме гиришгенде, табып болмайлар. 22Шо заман олар Раббибизге:

– Шо адам шунда гелдими? – деп сорайлар.

Раббибиз:

– Гелди, ол арбаланы биринде яшынгъан, – дей.

23Олар шонда чабып барып, Шаулну гелтирелер. Ол халкъны арасында эретургъанда, оьзгелерден бир къарышгъа бийик болуп чыгъа. 24Шамуйыл:

– Раббибиз сайлагъан адамны гёремисиз? Бютюн халкъны арасында огъар ошагъаны ёкъдур, – дей.

Халкъ:

– Яшасын пача! – деп къычырып йибере[+].

25Шамуйыл халкъгъа пача гьакимлигини къанунларын англатып бере. Ол шоланы бир кагъызгъа да язып, Раббибизни алдына сала. Сонг Шамуйыл халкъны уьйлерине йибере[+].

26Шаул да Гибагъа уьюне бара. Ону булан бирче оьзлени юреклерине Аллагь тийген къоччакъ адамлар да юрюй. 27Амма бир-бир питнечилер:

– Бу адам бизин нечик къутгъарып бола? – деп сёйлейлер.

Олар Шаулну гери уралар ва огъар савгъатлар гелтирмейлер. Амма Шаул пысып тура[+].

#### 11


Шаул Ябеш деген шагьарны къутгъара

1Аммунлу Нагьаш деген адам гелип, Гилатдагъы Ябеш деген шагьарны къуршавгъа ала. Ябешде турагъанланы бары да огъар:

– Бизин булан бирликде турма дыгъар эт, биз де сагъа таби болуп къаларбыз, – дейлер[+].

2Амма аммунлу Нагьаш булай жавап бере:

– Мен сизин булан бирликде турма дыгъарны бир шарт булан этежекмен: гьаригизни онг гёзюгюзню чыгъаражакъман, шоллукъда бютюн Исрайылны биябур этежекмен.

3Ябешни тамазалары огъар:

– Бютюн Исрайылгъа чавушлар йиберип болсун учун, бизге етти гюн бер. Эгер де бизин къутгъармакъ учун бирев де гелмесе, оьзюбюз сагъа къолгъа гележекбиз, – дей.

4Чавушлар Гибагъа Шаулну ягъына гелип, халкъгъа бары затны хабарлагъанда, бютюн халкъ къычырып йылап йибере. 5Тап шо заман Шаул оьзюню оьгюзлери де булан авлакъдан къайтып геле болгъан. Ол:

– Халкъны не къыйыны бар? Ол неге йылай? – деп сорай.

Шо заман огъар Ябешни халкъы хабарлагъан затны айтып берелер.

6Шаул оланы сёзлерин эшитгенде, огъар Аллагьны Ругьу тюше ва ол ачувлана[+]. 7Шаул эки оьгюзню де алып, оланы гесек-гесегин чыгъарып, чавушлар булан бютюн Исрайылгъа йибере ва булай деп билдире:

– Шаул булан Шамуйылны артына тюшмеген гьар кимни оьгюзлерине де шулай болажакъ.

Раббибизден гелеген къоркъув халкъны къуршап ала, адамлар да биригип токътайлар. 8Шаул оланы Безек деген ерде тизгенде, Исрайылны эргишилерини санаву уьч юз минг, Ягьудиники буса отуз минг бола[+].

9Олар чавушлагъа булай дей:

– Гилатдагъы Ябешде турагъанлагъа: «Тангала палан сагьатгъа, гюн къыздырма башлагъанда, сиз къутгъарылажакъсыз», – деп билдиригиз.

Чавушлар бу хабарны Ябешде турагъанлагъа билдиргенде, олар ругьланып йиберелер. 10Олар аммунлулагъа:

– Тангала биз сизин къолугъузгъа тюшежекбиз, сиз де оьзюгюз сюйген затны этме болажакъсыз, – дейлер.

11Артындагъы гюн Шаул оьзюню адамларын уьч бёлюкге пайлай. Ахырынчы къаравулну гечесинде олар аммунлуланы къонушуна гирип йиберип, гюнню къызыв сагьаты етгинче, оланы пата-пурхун чыгъаралар. Сав къалгъанлары да якъ-якъгъа чачылып гетелер, гьатта бирче къалгъан экевю де болмай.


Шаулну пачалыкъ гьакимлигини токъташыву

12Шондан сонг халкъ Шамуйылгъа булай дей:

– Бирлери: «Шаул бизге башчылыкъ этежекми дагъы?» – деп айта эди чи. Гелтиригиз шо адамланы ягъыбызгъа, оьлтюрейик оланы.

13Амма Шаул:

– Бугюн бирев де оьлтюрюлмежек, неге тюгюл де бугюн Раббибиз Исрайылны къутгъарды, – деп жавап бере.

14Шамуйыл да халкъгъа:

– Гилгалгъа барып, шонда пачаны гьакимлигин тасдыкълайыкъ, – дей[+].

15Бютюн халкъ, Гилгалгъа барып, Раббибиз бар ерде Шаулну пача этип тасдыкълай. Шонда халкъ Раббибизни алдында ярашывлукъну къурбанларын[†] этелер. Шонда Шаул бары да исрайыллылар булан яхшы кюйде шатланып ала.

#### 12


Шамуйылны савболлашыв сёзю

1Шамуйыл Исрайылны халкъына булай деп сёйлей:

– Мен сиз айтгъан бары затда сизге тынглап иш гёрдюм ва уьстюгюзге пача салдым[+]. 2Гьали сизин башчыгъыз пачадыр. Мен бусам къарт болгъанман, башым да агъаргъан, амма мени уланларым мунда сизин булан. Жагьил йылларымдан тутуп бугюнлеге ерли мен сизге башчы болуп турдум. 3Мунаман мен. Раббибизни де, Ону танглагъаныны да алдында мени гьеч бир зат да сама да айыплап боламысыз? Кимни оьгюзюн алдым мен? Кимни эшегин алдым? Кимни алдатдым? Кимни къыйыкъсытдым? Кимден урушбат алып, шону булан гёзлеримни япдым? Магъа къаршы шагьатлыкъ этигиз чи, мен де къайтарып берейим сизден алгъанымны[+].

4– Сен бизин не алдатмадынг, не къыйыкъсытмадынг, – деп, жавап берелер олар. – Сен биревден де бир зат да алмадынг.

5Шамуйыл олагъа:

– Сиз мени бир айыбымны да тапмагъаныгъызгъа Раббибиз шагьатдыр, Ону танглагъаны да бугюн шагьатдыр, – дей.

– Ол шагьатдыр, – дейлер исрайыллылар.

6Шо заман Шамуйыл халкъгъа:

– Муса булан Гьарунну сайлагъан ва сизин аталарыгъызны Мисриден чыгъаргъан Раббибиз шагьатдыр. 7Гьасили, шунда эретуругъуз чу, Раббибизни алдында мен сизин айыпгъа тартайым; Ол сизге де, сизин ата-бабаларыгъызгъа да этген яхшы ишлени эсигизге салайым.

8Якъуб Мисриге гелип, мисрилилер ону наслуларына зулму этме башлагъанда, олар Раббибизни атын тутуп кёмек тиледилер, Ол да Мусаны ва Гьарунну йиберди. Олар экевю де буса бизин ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъарып, шунда ерлешдирдилер[+].

9Амма олар Раббибизни, Аллагьны унутуп токътадылар, Ол да ата-бабаларыбызны Гьасор деген шагьарыны асгерини башчысы Сисараны къолуна, пилистимлилени къолуна ва Муап пачаны къолуна берди. Олар буса ата-бабаларыбызгъа къаршы дав юрютдюлер. 10Олар Раббибизни атын тутуп, булай дедилер: «Биз гюнагь иш этдик. Раббибизни де къоюп, биз Бааллагъа[†] ва Астарталагъа[†] къуллукъ этип турдукъ. Амма гьали бизин душманлардан къутгъар чы, биз де Сагъа къуллукъ этип турарбыз». 11Шо заман Раббибиз Еруббаалны, Беданны, Иптагьны ва Шамуйылны йиберип, сиз аманлыкъда яшап къалсын деп, сизин къуршап алгъан душманларыгъыздан къутгъарды[+].

12Амма сизин пачагъыз Аллагь экенине де къарамайлы, аммунлуланы пачасы Нагьаш сизге къаршы тербенгенин гёргенде, сиз магъа: «Ёкъ, бизге пача башчылыкъ этгенни сюебиз», – дедигиз[+]. 13Гьасили, мунагьана сизин оьзюгюз сайлагъан, оьзюню гьакъында сиз тилеген пачагъыз. 14Эгер де сиз Раббибизден къоркъуп, Огъар къуллукъ этип, Огъар тынглап юрюсегиз, Ону буйрукъларына къаршы башгётермесегиз, эгер де сиз де, сизге башчылыкъ этеген пачагъыз да Раббибизни, Аллагьыбызны арты булан юрюп турсагъыз – бек тизив болур! 15Амма эгер де сиз Раббибизге тынгламай, Ону буйрукъларына къаршы башгётерип юрюсегиз, Ол ата-бабаларыгъызгъа къаршы болгъаны йимик, сизге де къаршы болур[+].

16Гьали эретуруп, Раббибиз сизин гёз алдыгъызда этежек зор ишге къарагъыз чы! 17Гьали будай оракъны вакътиси тюгюлмю дагъы? Амма мен Раббибизни атын тутуп чакъырыв этежекмен чи, Ол да кёклени кёкюретип, янгур явдуруп къояжакъ[*]. Шо заман сиз оьзюгюзге пача тилейгенде, Раббибизни гёз алдында нечик гюнагь иш этип къойгъаныгъызны англажакъсыз.

18Шамуйыл Раббибизни атын тутуп чакъырыв эте ва тап шо гюн Ол кёклени де кёкюретип, янгур явдуруп къоя. Бютюн халкъ Раббибизден ва Шамуйылдан къоркъуп ала.

19Бютюн халкъ Шамуйылгъа:

– Раббинге, сени Аллагьынга къулларынг оьлюп къалмасын деп дуа эт чи, неге тюгюл де оьзюбюзге пача тилеп, биз оьзге бары гюнагьларыбызгъа бирдагъы бир гюнагь къошуп токътадыкъ чы, – дей.

20– Къоркъмагъыз, – деп жавап бере Шамуйыл. – Сиз яман иш этдигиз, амма Раббибизни ёлундан тайышмай туругъуз, Огъар гьакъ юрекден къуллукъ этип туругъуз. 21Бир умпагьатсыз ялгъан аллагьланы артына да тюшюп, Раббибизни ёлундан тайышып къалмагъыз. Шолар сизге бир яхшылыкъ да этме, сизин якълама болмас, неге тюгюл де шолар бир зат да тюгюлдюр[+]. 22Оьзюню зор уллу аты учун Раббибиз Оьзюню халкъын гери урмас, неге тюгюл де Ол сизин Оьзюню халкъы этмекни тийишли гёрдю[+]. 23Мен буса, сизин учун дуа этегенимни токътатып, Раббибизни алдында гьеч гюнагь этмесмен. Мен сиз яхшы ва тюз ёлгъа тюшсюн деп насигьат этип туражакъман[+]. 24Сизге биргине-бир талап – Раббибизден къоркъуп, Огъар гьакъ юрекден герти кюйде къуллукъ этип туругъуз. Сизин учун Ол нечик зор уллу ишлер этип къойгъанны эсигизде сакълап туругъуз[+]. 25Амма эгер де сиз энниден сонг да яман ишлер этип юрюсегиз, оьзюгюз де, пачагъыз да дагъылып къалажакъсыз.

#### 13


Пилистимлилер булан дав башлана

1Шаул пача болгъанда, огъар отуз йыл бола болгъан. Ол Исрайылгъа къыркъ эки йыл башчылыкъ этген.

2Шаул оьзюне асгер этип уьч минг адамны ала. Оланы эки минги оьзю булан Микмас шагьарда ва Бет-Элни тав бойларында бола, бир минги буса ону уланы Ёнатан булан Буньямин топурагъындагъы Гива шагьарда бола. Къалгъан халкъны буса Шаул уьйлерине йиберип къоя.

3Ёнатан пилистимлилени Гебадагъы къаравул этеген ерине чапгъын эте. Пилистимлилер[†] шону гьакъында эшителер. Шо заман Шаул бютюн уьлкесинде сюр чалмагъа буйрукъ да берип:

– Ягьудилер эшитсин! – дей.

4Бютюн Исрайылны халкъы Шаул пилистимлилени къаравул этеген ерине чапгъын этген деген янгы хабарны эшите. Энни пилистимлилер Исрайылны гёрюп ярамайгъан болалар.

Халкъ Гилгалда Шаулгъа къошулмакъ учун чакъырыла.

5Пилистимлилер Исрайыл булан дав башлама гьазирлик гёрелер. Оланы уьч минг дав арбасы, алты минг дав арбачысы ва денгизни ягъасындагъы къайыр бюртюкню санаву чакъы асгери бола. Олар Бет-Авенни гюнчыгъыш боюнда Микмасда къонушуп токътайлар. 6Исрайыллылар оьзлеге къоркъунчлукъ гьал тувгъанын ва оьзлени гючлю кюйде къысып турагъанын гёргенде, анакълагъа, къалын оьсген отлагъа гирип, яр аралагъа, ойтанлагъа, къуюлагъа тюшюп яшыналар[+]. 7Ягьудилилени бирлери гьатта Урдунну[†] ари ягъындагъы Гат топурагъына ва Гилатгъа чыгъып да гетелер.


Шаул тынгламай

Шаул Гилгалда къала. Ону булангъы бары да асгерлер къоркъмакълыгъындан къартыллап туралар. 8Ол Шамуйыл белгилеген етти гюн токътай. Шамуйыл буса Гилгалгъа гелип битмей, Шаулну адамлары да якъ-якъгъа чачылма башлай[+]. 9Шо заман Шаул:

– Яллатып этилеген къурбанлар[†] ва ярашывлукъну къурбанлары[†] учунгъу гьайванланы мени яныма гелтиригиз чи, – дей.

Оьзю Шаул яллатып къурбан эте.

10Ол къурбан этип битгендокъ, Шамуйыл гелип къала. Шаул ону булан саламлашмакъ учун алдына чыгъа.

11– Сен этген недир? – деп сорай Шамуйыл.

Шаул булай деп жавап бере:

– Адамлар якъ-якъгъа чачылып бара эдилер, сен де белгиленген заман гелип битмей эдинг, пилистимлилер буса Микмасгъа жыйылып тербей эдилер. Шоланы гёргенде, 12мен: «Гьали пилистимлилер магъа къаршы чыгъып, Гилгалгъа тюшежеклер, мен буса гьали де Раббибизден шабагьат да тилемегенмен», – деп ойлашдым. Шо саялы мен яллатып къурбан этме тарыкъман деп токъташдым.

13– Сен гьакъылсыз иш этип токътадынг, – дей Шамуйыл. – Сен оьзюнге Раббибиз, сени Аллагьынг, берген буйрукъланы кютмединг. Эгер де сен шолай этмеген эдинг буса, Ол Исрайылны уьстюндеги гьакимлигингни даимликге токъташдырып къояжакъ эди[+]. 14Амма гьали энниден сонг сени гьакимлигинг дагъы давам этилмежек. Раббибиз Оьзю тийишли гёреген адамны табып, ону Оьзюню халкъына башчы этип сайлады, неге тюгюл де сен Ону буйругъун кютмединг[+].

15Сонг Шамуйыл Гилгалдан Буньяминни Гибасына багъып гётериле. Шаул оьзю булангъы адамланы янгыдан санап чыгъа, оланы санаву алты юзге ювукъ бола.


Савутсуз Исрайыл

16Пилистимлилер Микмасда къонушуп токътагъанда, Шаул, ону уланы Ёнатан ва олар булангъы адамлар Буньямин топурагъындагъы Гебада токътап болалар. 17Пилистимли асгерлер чапгъын этмек учун уьч асгер бёлюк болуп чыгъалар. Бир асгер бёлюк Шуал топурагъындагъы Опрагъа, 18башгъасы Бет-Гьоронгъа, уьчюнчюсю буса Себойим къолну уьстюндеги дазу топуракъгъа, дангылгъа багъып бурула.

19Исрайылны бютюн топурагъында бир темир устаны излеп тапма бажарылмай болгъан, неге тюгюл де пилистимлилер ягьудилилер къылычлар неде сюнгюлер этежегинден къоркъа болгъанлар.

20Бютюн Исрайылны халкъы сабанларыны темир учларын, казаларын, балталарын, оракъларын чарламакъ учун, пилистимлилеге юрюй болгъан. 21Сабанланы темирлерин ва казаланы шекелни уьч пай этгенде экисине, балталаны ва иргъакъланы башындагъы темирлени шекелни уьч пай этгенде бирисине чарлай болгъанлар.

22Шо саялы ябушув юрюлеген гюн Шаул ва Ёнатан булангъы бир асгерни де къолунда къылыч неде сюнгю болмай; шолар янгыз Шаулнуки ва ону уланы Ёнатанныки бола.


Ёнатанны игитлиги

23Пилистимлилени асгер бёлюгю Микмасны къырыйындагъы къакъагъа багъып геле.

#### 14

1Бир гюн Шаулну уланы Ёнатан оьзюню бир жагьил савутчусуна:

– Гел чи, къакъаны ари ягъындагъы пилистимлилени къаравул этеген ерине багъып чыгъайыкъ, – деп буюра.

Амма ол шо гьакъда атасына айтмагъан болгъан. 2Шаул Гибаны ягъа боюнда, Мигъронда нар терекни тюбюнде токътагъан болгъан. Ону булан алты юзге ювукъ адам да болгъан. 3Оланы арасында эпот[†] такъгъан Агьия да болгъан. Ол Икаботну агъасы Агьитупну уланы болгъан. Агьитуп Раббибизни Шилодагъы дин къуллукъчусу[†] Элини уланы Пинегьасны уланы болгъан. Ёнатан гетгенни бирев де билмей болгъан[+].

4Ёнатан пилистимлилени къаравул этеген ерине чыкъма сюе. Къакъаны бириси ягъасына чыгъагъан эки де ер буса тик яр болгъан; шо ерлени бирисини аты Босес, экинчисини аты буса Сене болгъан. 5Бир тик яр темиркъазыкъ якъдагъы Микмасгъа, экинчиси буса къыбла якъдагъы Гебагъа бакъгъан болгъан.

6Ёнатан оьзюню жагьил савутчусуна булай дей:

– Гел, шо сюннетленмегенлени къаравул этеген ерине багъып чыгъайыкъ. Балики, Раббибиз бизге яхшы болагъан кюйню этер. Кёп адам болса да, аз адам болса да, Раббибизге бизин къутгъарма гьеч бир зат да пуршав этме болмас.

7– Бары да ойлашагъанынгны эт, – дей ону савутчусу. – Сен не этме токъташсанг да, мен сени булан болажакъман.

8Ёнатан булай дей:

– Шолай болгъанда, шо адамланы ягъына да чыгъып, олагъа гёрюнейик. 9Эгер де олар: «Биз ягъыгъызгъа гелгинче, токътап туругъуз», – деп айтса, биз ерибизде токътап, оланы ягъына оьрленмей турарбыз. 10Амма эгер де олар: «Бизин ягъыбызгъа багъып оьрленигиз», – деп айтса, биз оьрленербиз. Шо бизге таныш зат, Раббибиз оланы къолубузгъа берген болуп къалар.

11Олар экевю де пилистимлилени къаравул этеген ерини тувра алдында эретуруп токътайлар.

– Къарагъыз чы! – дейлер пилистимлилер.[†] – Ягьудилилер яшынгъан тешиклеринден чыгъып гелелер[+].

12Къаравул этеген ердеги адамлар Ёнатангъа ва ону савутчусуна:

– Бизин ягъыбызгъа багъып оьрленигиз, биз де сизге бир дарс гёрсетип къояйыкъ, – деп къычыралар.

Ёнатан савутчусуна:

– Артым булан оьрлен. Раббибиз оланы Исрайылны къолуна берип къойду, – дей.

13Ёнатан, къоллары-бутлары булан илине-тырнаша туруп, оьрленме башлай, ону арты булан буса савутчусу да оьрленип тербей. Ёнатан пилистимлилени йыгъып тербей, савутчу буса, ону арты булан юрюй туруп, оланы оьлтюре юрюй. 14Башлапгъы бу чапгъыныны вакътисинде Ёнатан да, ону савутчусу да эки оьгюз ярты гюнню ичинде сюреген авлакъ чакъы ерде йигирмагъа ювукъ адамны оьлтюрелер.

15Шо заман къонушдагъы, авлакъдагъы, къаравул этеген ерлердеги, чапгъын учун гьазирленген асгер бёлюклердеги бютюн пилистим асгерин зор къоркъунч къуршап ала, ер юзю де къартыллап йибере. Бу зор къоркъунчну Аллагь йиберген болгъан. 16Шаулну Буньямин топурагъындагъы Гибадагъы къаравуллары якъ-якъгъа чачылып барагъан асгерни гёрелер.

17Шаул оьзю булангъы адамларына:

– Асгерлени тизип, бизинкилерден кимлер гетгенин тергеп чыгъыгъыз, – дей.

Олар Шаул айтгъанны этелер ва Ёнатан да, ону савутчусу да ёкълугъу ачыкъ бола.

18Шаул Агьиягъа:

– Аллагьны сандыгъын гелтир, – дей.

(Шо вакътиде Аллагьны сандыгъы исрайыллыларда болгъан.)[+] 19Шаул дин къуллукъчу булан сёйлейген заманны ичинде пилистимлилени къонушуна тюшген пелекет бирден-бир гючленип тербей. Шаул да дин къуллукъчугъа:

– Токъта! – дей.

20Сонг Шаул ва ону бары да адамлары жыйылып йиберип, ябушув юрютме тербенелер. Олар пилистимлилени бютюнлей абдырап, бир-бирин оьзлени къылычлары булан къыра туруп табалар. 21Алда пилистимлилер булан оланы къонушунда бирче болгъан ягьудилилер буса Шаул ва Ёнатан булан болгъан исрайыллыланы янына багъып чыгъалар. 22Эпрайимни тав бойларында яшынып тургъан бары да исрайыллылар пилистимлилер къачып тербейгенин эшитгенде, олар да ябушувгъа гиришелер ва пилистимлилеге чапгъын этелер. 23Шолай Раббибиз шо гюн Исрайылны къутгъара; ябушув буса Бет-Авен учун юрюлме башлай.


Шаулну негьакъ этген анты ва шону натижалары

24Шо гюн исрайыллылар бек моюгъан болгъан. Шаул да:

– Мен душманларымдан оьч алмай туруп, ахшам болгъунча аш ашагъан гьар кимге налат болсун! – деп ант да этип, халкъына намус салып къоя.

Асгерлени бири де аш ашамайлар. 25Асгер агъачлыкъгъа гире, шонда бир талада буса бал хырцлар болгъан. 26Агъачлыкъгъа гиргени булан олар бал агъызып турагъанын гёрелер, амма бирев де балны авзуна ювукъ да этмейлер, неге тюгюл де олар налатдан къоркъалар. 27Амма Ёнатан атасы ант этип, халкъына намус салып къойгъанын эшитмеген болгъан. Ол, къолундагъы асасын узатып йиберип, шону бал хырцлагъа чомуп ала. Ёнатан къолун авзуна багъып узата, ону гёзлери де ярыкъланып гете. 28Шо заман асгерлени бириси огъар булай дей:

– Сени атанг: «Бугюн аш ашагъан гьар кимге налат болсун!» – деп, асгерни къатты кюйде ант булан байлап къойду. Муна шо саялыдыр адамлар гьалсыз болуп къалгъаны.

29Ёнатан булай дей:

– Атам негьакъ абдыратгъан халкъны. Бираз бал ашагъан деп, гёзлерим ярыкъланып къалгъан кюйге къарагъыз чы[+]. 30Эгер де адамлар бугюн душманланы къолундан чыгъарып алгъан затдан бир затны сама да ашагъан болгъан эди буса, нечик яхшы болажакъ эди дагъы! Пилистимлилени тюп болуву бирден-бир толу болмасмы эди дагъы?

31Шо гюн исрайыллылар пилистимлилени Микмасдан тутуп Аялонгъа ерли къыра туруп, бек моюгъан болгъан. 32Олар гьар къолуна тюшген затгъа чаба болгъан, къойланы, оьгюзлени, бузавланы тутуп йиберип, оланы топуракъны уьстюнде союп, къаны чыгъып битмеген этни ашай болгъан. 33Шо заман Шаулгъа:

– Къара гьали, халкъ, оьзюнден къаны да чыгъып битмеген этни ашай туруп, Раббибизге къаршы гюнагь иш этип тура, – деп билдирелер.

– Сиз вагьши кюйде иш гёрдюгюз, – дей ол. – Мени ягъыма дёгеретип бир уллу ташны гелтиригиз чи[+]. 34Сонг ол булай дей:

– Адамланы арасындан айланып йиберип, олагъа: «Гьар ким мени ягъыма оьзлени оьгюзлерин ва къойларын гелтирип, мунда союп ашасын. Оьзюнден къан да чыгъып битмеген этни ашай туруп, Раббибизге къаршы гюнагь иш этмегиз», – деп айтыгъыз.

Гьар ким шо гече булан оьгюзюн де гелтирип, шонда соя. 35Шаул шо заман биринчи керен Раббибизге къурбан[†] этеген ерни къура. 36Ол:

– Гелигиз, гечелетип пилистимлилени арты булан тюшюп, танг къатгъынча оланы талап турайыкъ ва олардан биревюн де сав къоймайыкъ, – дей.

– Сен тийишли гёреген кюйде эт, – деп жавап берелер олар.

Амма дин къуллукъчу:

– Гелигиз, Аллагьгъа сорап къарайыкъ, – дей.

37Шаул Аллагьгъа:

– Мен пилистимлилени арты булан тюшсем яхшымы? Сен оланы Исрайылны къолуна берерми экенсен дагъы? – деп сорай.

Амма шо гюн Аллагь огъар жавап къайтармай[+]. 38Шо заман Шаул булай дей:

– Мунда гелигиз гьали, асгерни бары да башчылары. Гелигиз, бугюн не гюнагь иш этилгенин билме къарайыкъ гьали. 39Исрайылны къутгъарып турагъан Раббибиз сав экени герти йимик, эгер де гьатта уланым Ёнатан гюнагьлы болуп чыкъса да, ол оьлме герек болажакъ.

Амма халкъны арасындан биревню авзундан да бир сёз сама да чыкъмай. 40Шаул бары да исрайыллылагъа:

– Сиз шо ерде токътагъыз, мен буса уланым Ёнатан да булан бу ерде токътайым, – дей.

– Сен тийишли гёреген кюйде эт, – деп жавап бере халкъ.

41Шаул Исрайылны Аллагьы болгъан Раббибизге:

– Магъа герти жавап къайтар дагъы, – деп дуа этме башлай.

Салынгъан чёп Ёнатангъа ва Шаулгъа чыгъа, халкъ буса айыпдан чайыла. 42Шаул:

– Магъа да, уланым Ёнатангъа да чёп салыгъыз, – дей.

Чёп Ёнатангъа чыгъа. 43Шо заман Шаул Ёнатангъа:

– Сен магъа не этгенингни айт гьали, – деп буюра.

Ёнатан огъар:

– Мен янгыз асамны учундан алып бираз бал ашадым. Гьали буса мен оьлме герекмен, – дей.

44Шаул:

– Ёнатан, эгер де мен сени оьлюмге тарытмасам, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы, – дей.

45Амма халкъ Шаулгъа булай дей:

– Исрайылгъа уллу къутгъарылыв гелтирген Ёнатан оьлме герекми? Тюгюл! Раббибиз атын тутуп ант этебиз, ону башындан бир тюк де тюшмежек, неге тюгюл де ол бугюн Аллагьны кёмеклиги булан иш гёрдю.

Шолай халкъ Ёнатанны къутгъара, ону да оьлюмге тарытмайлар[+].

46Шаул пилистимлилени гьызарлайгъанын токътата ва олар да оьз топурагъына багъып гетелер.


Шаулну ябушувлары

47Шаул Исрайылны баш гьакими болуп токъташгъан сонг, ол оьзюн дёрт де якъдан къуршап алгъан душманлары булан дав юрютюп тура: Муап, аммунлулар, Эдом, Собаны[*] пачасы ва пилистимлилер булан. Гьар къачан Шаул душманларына чапгъын этсе, ол олардан уьст чыгъып тура[+]. 48Ол къоччакъ кюйде ябуша туруп, амаликлилени[*] болмагъандай эте ва шоллукъда Исрайылны талавурчулардан азат эте[+].


Шаулну агьлюсю

49Шаулну уланлары Ёнатан, Ишви ва Малки-Шуа болгъан. Ону уллусу къызыны аты Мерап, гиччисиники буса Микал болгъан[+]. 50Шаулну къатыныны аты Агьиноам болгъан, ол Агьимаасны къызы болгъан. Шаулну асгерини башчысыны аты Абинер болгъан, ол Нирни уланы болгъан. Нир Шаулну агъаву болгъан[+]. 51Шаулну атасы Киш ва Абинерни атасы Нир Абийилни уланлары болгъан[+].

52Шаулну бютюн яшаву пилистимлилеге къаршы вагьши давлар булан оьтген. Шаул гьар къачан гючлю ва къоччакъ адамны гёрсе, ону оьзюне къуллукъгъа ала болгъан[+].

#### 15


Шаул амаликлилени къырып битдирме герек

1Шамуйыл Шаулгъа булай дей:

– Мен, Раббибиз башынга зайтун май да тёкдюрюп, Исрайылны халкъыны уьстюнде пача этип салма йиберген адамман. Энни Раббибизден гелеген хабаргъа тынгла чы[+]. 2Булардыр Къудратланы Раббиси айтгъан сёзлер: «Мисриден гелеген исрайыллыланы ёлун къыркъып, Исрайылгъа этген ишлери саялы, Мен амаликлилени такъсырлажакъман[+]. 3Бар, амаликлилеге чапгъын этип, оланыки болгъан бары затны болмагъандай эт. Гьеч къызгъанма оланы; эргишилерин, къатынгишилерин, яшларын, эмчек ичеген нарысталарын, оьгюзлерин, къойларын, тюелерин, эшеклерин къырып битдир».

4Шаул, халкъгъа чакъырыв этип, эки юз минг яяв асгерни ва Ягьуданы къавумундан[†] он минг асгерни Телайимге жыя[+]. 5Шаул, Амалик шагьаргъа ювукълашып, бир къолда яшыртгъын къаравуллап токътай. 6Ол кенлилеге:

– Амаликлилени къоюп, сиз гетигиз, ёгъесе мен олар булан бирче сизин де къырып къояжакъман. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, сиз олагъа рагьмугъузну гёрсетдигиз чи дагъы, – дей.

Кенлилер де амаликлилени ягъындан чыгъып гетелер[+]. 7Шаул Гьавиладан тутуп тап Мисрини дазусундагъы Шургъа ерли алдына чыкъгъан амаликлилени къырып битдире[+]. 8Ол амаликлилени пачасы Агъагъны, савлайын къолгъа ала, ону бары халкъын буса бютюнлей къылыч булан къырып битдире[+]. 9Амма Шаул ва ону асгерлери Агъагъны къызгъанып къоялар. Олар бары къыйматы бар затны: тизив къойланы ва оьгюзлени, семиз бузавланы ва къозуланы – оьлтюрмей къоялар; олар буланы барын да къырып битдирме сюймейлер. Амма олар янгыз пайдасызларын ва тарыкъсызларын бютюнлей къырып битдирелер.


Раббибиз Шаулну гери ура

10Шо заман Шамуйылгъа Раббибизден булай сёзлер эшитиле:[+]

11– Мен Шаулну пача этгениме гьёкюндюм, неге тюгюл де ол Магъа арт берди ва Мени буйрукъларымны кютмеди.

Шамуйыл къазапланып йибере ва гечени узагъында Раббибизни атын тутуп чакъырыв этип тура. 12Шамуйыл Шаул булан ёлукъмакъ учун танг булан тура, амма огъар:

– Шаул Кармел шагьаргъа гетди. Ол, шонда уьстюнлюгюню белгиси гьисапда оьзюне эсделик де салып, сонг буса Гилгалгъа багъып тюшдю, – дейлер.

13Шамуйыл ону артындан етип баргъанда, Шаул:

– Раббибиз шабагьатласын дагъы сени! Мен Раббибизни бары да буйрукъларын кютдюм, – дей.

14Амма Шамуйыл:

– Буса неге дагъы магъа къойланы, оьгюзлени мангыраву эшитиле? – дей.

15Шаул булай деп жавап бере:

– Асгерлерим оланы амаликлилерден гьайдап гелтирдилер. Раббибизге, сени Аллагьынга, къурбан[†] соймакъ учун, олар къойланы, оьгюзлени инг тизивлерин къызгъанып къойдулар, амма къалгъан барын да буса биз къырып битдирдик.

16– Таман! – дей Шамуйыл Шаулгъа. – Мен сагъа тюнегюн гече магъа Раббибиз айтгъан затны айтайым.

– Айт, – деп жавап бере Шаул.

17Шамуйыл булай дей:

– Бир вакътилерде оьзюнгню оьр тутмасанг да, сен Исрайылны къавумларыны пачасы болуп токътадынг. Раббибиз сени Исрайылгъа пача этип белгиледи. 18Раббибиз сагъа: «Бар ва шо къылыкъсыз халкъны – амаликлилени барын да къырып битдир. Амаликлилени къырып битдиргенче, олар булан дав юрютюп тур», – деп тапшурув да берип йиберди. 19Неге сен Раббибизге тынгламадынг? Неге сен талавургъа гёзюнгню де сатып, Раббибизни алдында яманлыкъ этип токътадынг?

20– Мен Раббибизге тынгладым чы, – дей Шаул. – Мен Раббибиз берген тапшурувну кютмек учун чыкъдым чы. Мен амаликлилени барын да къырып битдирдим чи ва оланы пачасы Агъагъны гелтирдим чи. 21Асгерлерим давда тюшген затлардан Аллагьгъа тапшурулгъан инг тизив затланы: къойланы ва оьгюзлени – алдылар. Асгерлерим оланы Раббибизге, сени Аллагьынга, Гилгалда къурбан соймакъ учун алдылар.

22Амма Шамуйыл булай деп жавап бере:

– Раббибиз айтгъанына тынгламакъдан эсе, Оьзю учун этилеген бютюнлей яллатывланы ва къурбанланы Ол артыкъ даражада ушатармы экен дагъы? Къурбандан эсе тынгламакъ артыкъдыр, таби болмакъ да къойланы майындан артыкъдыр[+]. 23Таби болмай къалмакълыкъ пал салыв гюнагьгъа, хохабазлыкъ да ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этивге ошайдыр. Сен Раббибизни айтгъанын гери ургъангъа Ол да сени пача гьисапда гери урду[+].

24Шо заман Шаул Шамуйылгъа:

– Мен гюнагь иш этдим. Мен Раббибизни буйругъун да, сени насигьатларынгны да буздум. Мен адамлардан къоркъа эдим, шо саялы олагъа бойсынып къалдым. 25Амма гьали ялбараман сагъа: гечип къой гюнагьымдан ва Раббибизге сужда этмек учун мени булан сен де гел, – дей.

26Амма Шамуйыл огъар:

– Мен сени булан гелмежекмен. Сен Раббибизни айтгъанын гери урдунг,[†] Раббибиз де сени Исрайылны уьстюндеги пача гьисапда гери урду!

27Шамуйыл гетмек учун бурулгъанда, Шаул ону уьст опурагъыны ягъасындан таба тута, шо да йыртылып къала[+]. 28Шамуйыл огъар булай дей:

– Бугюн Раббибиз, сенден Исрайылгъа гьакимлик этивню чыгъарып алып, шону башгъасына, сенден яхшысына берди[+]. 29Исрайылны Макътавлугъу ялгъан айтмас, оюн да алышдырмас; неге тюгюл де оюн алышдырма Ол инсан тюгюлдюр[+].

30Шаул:

– Мен гюнагь иш этдим. Амма, тилеймен, халкъымны тамазаларыны ва Исрайылны алдында магъа абур эт; мен Раббибизге, сени Аллагьынга сужда этип болсун учун, мени булан гел, – деп жавап бере.

31Шамуйыл Шаул булан бирче къайта, Шаул да Раббибизге сужда къыла.

32Шо заман Шамуйыл:

– Мени ягъыма амаликлилени пачасы Агъагъны гелтиригиз чи, – дей.

Агъагъ: «Гертиден де, оьлюмню акъубасы къырыйымдан оьтюп гетди», – деп ойлаша туруп, гьеч тартынмайлы, ону янына геле.

33Амма Шамуйыл:

– Сени къылычынг яшланы аналарын ёкъ этгени йимик, шолай сени ананг да оьзге къатынгишилени арасында яшсыз къалажакъ.

Шамуйыл да Гилгалда Раббибизни алдында Агъагъны уруп пара-пара этип къоя.

34Сонг Шамуйыл Рамагъа багъып гете, Шаул буса Гибадагъы оьзюню уьюне багъып гётериле. 35Шамуйыл Шаулгъа байлавлу къыйналып турса да, оьзю оьлгенче, ону булан дагъы ёлукъмай. Раббибиз буса Шаулну Исрайылны уьстюнде пача этгенине гьёкюне[+].

#### 16


Шамуйыл Давутну башына зайтун май сюрте

1Раббибиз Шамуйылгъа булай дей:

– Сен къачан болгъунча Шаулгъа байлавлу болуп къыйналып туражакъсан? Мен ону Исрайылны уьстюндеги пача гьисапда гери урдум. Мююз къартыкъны майдан да толтуруп, ёлгъа чыкъ. Мен сени Байтлагьамдагъы Ишайны ягъына йиберемен. Мен Оьзюме пача этип ону бир уланын сайладым[+].

2Амма Шамуйыл:

– Мен нечик барайым? Шаул шону эшитсе чи, мени оьлтюрюп къояжакъ, – дей.

Раббибиз булай дей:

– Сен, оьзюнг булан хонажин де алып барып: «Мен Раббибизге къурбан[†] соймакъ учун гелгенмен», – дерсен. 3Къурбанлыкъны ягъына Ишайны чакъырарсан, Мен де сагъа не этме герекни гёрсетермен. Мен Сагъа гёрсетген адамны башына май тёкме герек болажакъсан.

4Шамуйыл Раббибиз айтгъан кюйде эте. Шамуйыл Байтлагьамгъа гелгенде, ону алдына къартыллай туруп шагьарны тамазалары чыгъалар. Олар:

– Сен ярашывлукъгъа гелгенмисен? – деп сорайлар.

5Шамуйыл:

– Дюр, ярашывлукъгъа гелгенмен. Мен Раббибизге къурбан соймакъ учун гелгенмен. Тазаланма да тазаланып, мени булан къурбанлыкъны ягъына багъып юрюгюз, – деп жавап бере.

Сонг ол, Ишайны ва ону уланларын тазаландырып, оланы къурбанлыкъны ягъына багъып чакъыра[+]. 6Олар гелгенде, Шамуйыл Элиапны гёрюп: «Озокъда, Раббибизни алдында токътагъан Ону танглагъаны», – деп ойлаша[+]. 7Амма Раббибиз Шамуйылгъа булай дей:

– Сен ону тыш гёрюнюшюне ва бийик периштесине къарама, неге тюгюл де Мен ону гери урдум. Раббибиз инсан йимик къарамай. Инсан тыш гёрюнюшюне, Раббибиз буса юрегине къарай[+].

8Шо заман Ишай, Абинадапны чакъырып, ону Шамуйылны алдындан таба юрюте. Амма Шамуйыл:

– Раббибиз муну да сайламагъан, – дей.

9Шо заман Ишай Шамманы юрюте, амма Шамуйыл:

– Раббибиз муну да сайламагъан, – дей[+].

10Ишай Шамуйылны алдындан таба оьзюню етти уланын юрюте, амма Шамуйыл огъар:

– Раббибиз буланы сайламагъан, – дей.

11Ол Ишайгъа:

– Мунда сени бары да уланларынг бармы? – деп сорай.

– Бирдагъы да лап гиччи уланым бар, – деп жавап бере Ишай, – тек ол къойлар сакълап тура.

Шамуйыл:

– Артындан йиберип, ону мунда гелтирт. Ол мунда гелгенче, биз олтурмай къарап туражакъбыз, – дей.

12Ишай гиччиси уланыны артындан йиберип, ону гелтирте. Ол къызыл ренкли, арив гёзлери булангъы ва гёрмекли периштели улан болуп чыгъа. Раббибиз:

– Туруп, ону башына май тёк, ол шо адамдыр, – дей.

13Шамуйыл, ичинде зайтун майы булангъы мююз къартыкъны да алып, агъалары бар ерде Давутну башына май тёге. Шо заман Раббибизни Ругьу Давутну уьстюне тюше ва шо гюнден тутуп ону уьстюнде болуп тура. Шамуйыл буса Рамагъа къайта[+].


Давут Шаулну алдында къуллукъ эте

14Раббибизни Ругьу Шаулдан тайып гете ва Раббибиз йиберип гелген яман ругь ону къыйнап тербей.

15Шаулну къуллукъчулары огъар булай дей:

– Аллагь йиберип гелген яман ругь сени къыйнап тербей. 16Сени есинг оьзюню къуллукъчуларына къомуз согъуп бажарагъан ким буса да биревню тапма буйрукъ берсин. Сагъа яман ругь гюч этип тербегенде, ол сокъма башлажакъ, сен де къолай болуп къалажакъсан.

17Шаул оьзюню къуллукъчуларына:

– Къомузну яхшы согъуп бажарагъан кимни буса да биревню табып, мени ягъыма гелтиригиз, – дей[+].

18Ону къуллукъчуларыны бириси булай деп жавап бере:

– Мен Байтлагьамдагъы Ишайны уланын гёрген эдим. Ол къомуз согъуп бажара. Ол къоччакъ адам ва асгер, сёзю де гьакъыллы, гёрюнюшю де арив, Раббибиз де ону булан.

19Шаул чавушларын Ишайны ягъына булай айтып йибере:

– Мени ягъыма къойлар сакълайгъан уланынг Давутну бакъдыр.

20Ишай, эшек алып, ону уьстюне чапелеклер де юклеп, улакъ да, чагъыры булангъы тулукъ да алып, буланы барысын да уланы Давут булан Шаулну ягъына бакъдыра.

21Давут, Шаулну ягъына гелип, ону алдында къуллукъ этме башлай. Шаул ону кёп сююп къоя, Давут да ону савутчуларындан бириси болуп токътай. 22Шаул Ишайгъа:

– Давутну мени алдымда къуллукъ этип турма къой, мен огъар бек разимен, – деп айтып йибере.

23Аллагь йиберип гелген ругь гьар гезик Шаулгъа таъсир этип тербегенде, Давут, къомузун да алып, сокъма башлай. Шо заман Шаулну къаркъарасына къолайлыкъ гире ва яман ругь ону рагьат къоя.

#### 17


Жалут ябушма чакъыра

1Пилистимлилер,[†] дав этмек учун асгер де жыйып, Ягьудидеги Соко деген юртгъа гелелер. Олар Соко булан Азеканы арасында Эпес-Даммимде къонушуп токътайлар. 2Шаул, исрайыллылар булан Эла деген къолда къонушуп, пилистимлилеге къаршы тизилип токътайлар. 3Пилистимлилер бир тёбеде, исрайыллылар буса башгъасында токътайлар; оланы арасында янгыз къол бола.

4Пилистимлилени къонушундан Жалут деген кочап чыгъа. Ол Гат деген ерден болгъан. Ону бийиклиги алты тирсек[†] ва бир къарыш болгъан. 5Ону башында багъырдан этилген бёрк, къаркъарасына буса беш минг шекелге ювукъ[*] гелеген багъыр опуракъ гийилген болгъан. 6Жалутну тобукълары да багъырдан бегетилген болгъан, аркъасында буса гиччи сюнгю илинген болгъан. 7Ону сюнгюсюню агъачы тигив алатны йип чырмалагъан гёчерагъачы йимик уллу болгъан, темир учу буса алты юз шекел[*] геле болгъан. Жалутну алды булан ону къалкъанчысы юрюй болгъан[+].

8Жалут, токътап йиберип, тизилип токътагъан исрайыллылагъа булай деп къычыра:

– Сиз неге чыгъып, ябушмакъ учун тизилип токътагъансыз? Мен пилистимли тюгюлменми дагъы, сиз де Шаулну къуллары тюгюлмюсюз дагъы? Арагъыздан биревню айырыгъыз чы, ол да мени ягъыма багъып тюшсюн[+]. 9Эгер де ол ябушуп, мени оьлтюрюп болса, биз сизин къулларыгъыз болуп къалажакъбыз. Амма мен утуп, ону оьлтюрсем, сиз бизин къулларыбыз да болуп, бизге къуллукъ этип туражакъсыз.

10Сонг шо пилистимли:

– Мен бугюн исрайыллыланы ябушма чакъыраман! Биз ябушуп болсун учун, арагъыздан биревню айырыгъыз чы, – дей.

11Жалутну сёзлерин эшитип, Шаул ва бары да исрайыллылар абдырап ва къоркъуп токътайлар.


Давут асгерлени къонушуна геле

12Давут Ягьудидеги байтлагьамлы Ишай деген эпратлыны уланы болгъан. Ишайны сегиз уланы болгъан. Шаулну девюрюнде ол, уллу оьмюр чагъына да етип, эргишилерини арасында инг де уллусу болгъан. 13Ишайны уьч уллусу уланы Шаулну артына тюшюп давгъа бара: биринчисини аты Элиап, экинчисиники Абинадап, уьчюнчюсюнюки буса Шамма болгъан[+]. 14Давут инг де гиччиси болгъан. Шаулну чагъы уллу уланларыны уьчевю ону артына тюше. 15Давут буса, Шаулну ягъына да барып, сонг атасыны къойларын къутгъармакъ учун Байтлагьамгъа къайта болгъан. 16Жалут, къыркъ гюнню узагъында гьар гюн эртен ва ахшам чыгъып, ябушма чакъырыв этип тура.

17Ишай уланы Давутгъа булай дей:

– Агъаларынг учун он бир сагь чакъы къызартылгъан будай да, он чапелек де алып, оланы ягъына къонушгъа багъып алгъаса. 18Дагъы да минг асгерни башчысына он гора бишлакъ да ал. Агъаларынгны гёрюп, олардан нечик буса да бир хабар гелтир[+]. 19Олар Эла деген къолда Шаул ва бары да ону адамлары булан пилистимлилер булан дав юрютюп туралар.

20Давут, сиривюн башгъа къойчугъа да къоюп, Ишай буюргъан кюйде, танг булан югюн де алып, ёл чыгъа. Ол къонушгъа асгерлер дав къычырывлары да булан оьз ерлерине чыгъа турагъан вакътиде етише. 21Исрайыллылар ва пилистимлилер сыдра-сыдра болуп бир-бирини къаршысында тизилип токътагъан болгъан. 22Давут, югюн арбаланы къаравулчусуна да къоюп, агъалары булан саламлашмакъ учун, асгерлени сыдраларына багъып чаба.

23Давут олар булан сёйлеп турагъанда, Гатдагъы пилистимли асгер Жалут, асгер бойлардан чыгъып йиберип, гьаман да йимик ябушма чакъыра, Давут да ону эшите. 24Шо адамны гёрюп, исрайыллылар ондан бек къоркъгъан гьалында къачып тербейлер. 25Олар булай дейлер:

– Гёремисиз бу адамны чыгъагъан кююн? Ол исрайыллыланы ябушувгъа чакъырмакъ учун чыгъа. Ким ону оьлтюрсе, пачабыз ону уллу байлыкълар берип савгъатлажакъ. Дагъы да пачабыз огъар къатын этип къызын бережек ва Исрайылдагъы ону атасыны агьлюсюн ясакъ тёлевден азат этежек[+].

26Давут оьзюню ягъында токътагъан адамлагъа:

– Шо пилистимлини де оьлтюрюп, Исрайылны уьстюнден биябурлукъну тайдыргъан адамгъа не болажакъ? Гьар даим де бар болгъан Аллагьны асгерлерин ябушувгъа чакъырмакъ учун, ким болуп къалгъан бу сюннетленмеген пилистимли? – деп сорай.

27Олар Давутгъа алда айтгъанларын такрарлап берелер ва:

– Ону оьлтюрген адамгъа муна шу зат болажакъ, – дейлер.

28Давутну агъасы Элиап оьзюню иниси адамлар булан сёйлейгенин эшитгенде, огъар ачувланып, булай дей:

– Сен мунда неге гелдинг? Булай да аз къойланы да дангылда кимге къойдунг? Сен макътанма сюегенингни де, юрегинг тюз тюгюлюн де мен билемен; сен янгыз ябушувгъа къарамакъ учун гелгенсен.

29– Мен не этгенмен дагъы? – дей Давут. – Магъа гьали сёйлеме де ярамаймы?

30Давут, Элиапгъа арт берип, бир башгъасына багъып бурула ва ону булан да шо гьакъда сёйлей, халкъ да огъар алдагъы кюйде жавап къайтара. 31Ону сёзлерин Шаулгъа етишдиргенде, ол Давутну артындан йибере. 32Давут Шаулгъа:

– Шо пилистимли саялы ругьдан тюшмегиз; ону булан ябушма сени къулунг болгъан мен баражакъман, – дей.

33Шаул:

– Сен, шо пилистимлиге къаршы чыгъып, ону булан ябушуп болмайсан; сен гьали де яшсан, ол буса яш йылларындан тутуп асгерлик борчун кютеген адам, – деп жавап бере.

34Амма Давут Шаулгъа булай дей:

– Сени къулунг атасыны къойларын сакълап турагъанда, арслан неде аюв гелип сиривден къой алып гетеген эди. 35Мен, къыржанны артындан чабып, оьлтюрюп, ону авзундан къойну къутгъарып ала эдим. Ол магъа багъып атылгъанда буса, мен ону юнюнден тутуп йиберип, оьлтюрюп ташлай эдим. 36Сени къулунг арсланны да, аювну да оьлтюрюп болгъанлардан. Бу сюннетленмеген пилистимлиге де шолай болажакъ, неге тюгюл де ол гьар даим де бар болгъан Аллагьны асгерлерин ябушма чакъырды. 37Арсланны, аювну тырнакъларындан къутгъарып тургъан Раббим мени бу пилистимлиден де азат этер.

Шаул Давутгъа:

– Бар, Раббибиз сени булан болсун дагъы! – дей.

38Шаул Давутгъа оьзюню дав опуракъларын гийдире. Шаул огъар темир гёлегин гийдире ва ону башына багъыр бёрк де сала. 39Давут, дав опуракъларыны уьстюнден къылычын да тагъып, юрюме къарай, неге тюгюл де бу затлар огъар уьйренчикли болмагъан.

– Мен буланы гийип юрюп болмайман, – дей ол Шаулгъа, – неге тюгюл де бу затлар магъа уьйренчикли тюгюл.

Давут шоланы чечип сала. 40Къолуна асатаякъ да алып, ол оьзюне оьзенден беш тегиш таш ала ва шоланы оьзюню къойчу дорбасына да салып, къолунда таш атагъан савуту да булан пилистимлиге багъып ювукълаша.


Давут Жалутну оьлтюре

41Шо вакътиде буса пилистимли де оьзюню къалкъанчысы да булан Давутгъа багъып ювукълашып тербей. 42Къызыл ренкли ва исбайы Давутну гёргенде, пилистимли огъар сансымай къарай, неге тюгюл де ол яш болгъан. 43Ол Давутгъа:

– Не эте, уьстюме таякъ да алып юрюме мен сагъа ит болуп къалгъанманмы? – дей.

Пилистимли де Давутгъа оьзюню аллагьларыны аты булан налат бере.

44– Мунда гел, – дей ол, – мен сени чархынгны кёкдеги къушлагъа да, ердеги жанлагъа да азыкъ этип берип къояйым![+]

45Давут пилистимлиге булай дей:

– Сен магъа къаршы къылычынг, уллу сюнгюнг ва гиччи сюнгюнг булан гелесен, мен буса сагъа къаршы Къудратланы Раббисини, Исрайылны асгерлерини Аллагьыны аты учун гелемен. Сен шо асгерлени ябушма чакъырдынг[+]. 46Бугюн Раббибиз сени магъа берип къояжакъ, мен де сени оьлтюрюп, башынгны гесип алажакъман. Мен бугюн пилистимли асгерлени сюеклерин кёкдеги къушлагъа да, ердеги жанлагъа да азыкъ этип бережекмен ва бютюн дюнья Исрайылда Аллагь барлыгъына тюшюнежек![+] 47Мунда жыйылгъанланы барысы да Раббибиз не къылыч, не сюнгю булан къутгъармайгъанын билежеклер, неге тюгюл де бу ябушув Раббибизни ябушувудур. Ол барыгъызны да бизин къолубузгъа берип къояжакъ[+].

48Пилистимли Давутну уьстюне чапмакъ учун ювукълашма башлай. Давут чалт асгерлени сыдраларына ону алдына багъып чабып йибере. 49Къолун дорбасына сугъуп, шондан бир таш да чыгъарып алып, ол шону таш атагъан савуту булан атып йибере ва пилистимлини мангалайына тийдире. Таш ону мангалайына къадалып къала, ол да бёттёбен ерге авуп йыгъыла. 50Шолай Давут таш атагъан савуту ва ташны кёмеклиги булан пилистимлиден уьст чыгъа. Къолуна къылыч да тутмайлы, ол пилистимлини йыгъа ва ону оьлтюре[+].

51Давут, чабып барып, ону уьстюнде эретура. Ол, пилистимлини къылычын алып, шону къынындан чыгъарып ала. Пилистимлини оьлтюрген сонг, Давут къылыч булан ону башын гесип ала.

Пилистимлилер оьзлени игити оьлгенин гёргенде, артгъа бурулуп къачма башлайлар. 52Исрайылны ва Ягьудини асгерлери алгъа багъып чабалар ва пилистимлилени тап Гатгъа ерли ва Экронну къапуларына ерли къувуп юрюйлер. Оьлтюрюлген пилистимлилени сюеклери Гатгъа ва Экронгъа элтеген шаарайым ёлну бою булан ташланып бола. 53Пилистимлилени къувуп къайтгъан сонг, исрайыллылар оланы къонушунда талавур этелер. 54Давут, пилистимлини башын алып, шону Ерусалимге гелтире, пилистимлини савутун буса ол оьзюню чатырына[†] сала[+].


Давутну Шаулгъа таныш этелер

55Пилистимлини алдына багъып барагъан Давутгъа къарайгъанда, Шаул асгербашы Абинерге:

– Абинер, бу яш кимни уланыдыр? – деп сорай.

Абинер:

– Пачам, антдыр, мен билмеймен, – деп жавап бере[+].

56Пача:

– Билип къара гьали, бу яш кимни уланы экен, – дей.

57Давут, пилистимлини де оьлтюрюп къайтгъандокъ, Абинер ону Шаулну ягъына гелтире; Давут буса къолунда пилистимлини башын тутгъан гьалда бола.

58– Гьей яш, сен кимни уланысан? – деп сорай Шаул.

Давут:

– Мен Байтлагьамдагъы сени къулунг Ишайны уланыман, – деп жавап бере.

#### 18


Давутну Ёнатан булангъы къурдашлыгъы

1Давут Шаул булан сёйлеген сонг, Ёнатан Давутгъа бек исинип къала ва ону оьзюн сюегенде йимик сююп къоя[+]. 2Шо гюнден башлап Шаул Давутну оьзюню ягъында сакълай ва огъар атасыны уьюне къайтма ихтияр бермей. 3Ёнатан буса Давут булан къурдашлыкъ бирлигини дыгъарын бегете, неге тюгюл де ону оьзюн сюегенде йимик сююп къоя. 4Ёнатан, оьзю гийип тургъан уьст опурагъын чечип, шону оьзюню дав гийими, къылычы, сюнгюсю ва белбаву булан бирче Давутгъа бере.

5Шаул Давутну не тапшурув берип бакъдырса да, ол шону шолай уьстюнлю кюйде кюте чи, гьатта Шаул огъар оьр асгерлик чын да бере. Давутгъа шо чын берилгенликни бютюн халкъ да, Шаулну къуллукъчулары да ушата.


Шаул Давутну гюллей

6Давут, пилистимлини де оьлтюрюп, адамлары да булан бирче уьюне къайтып гелегенде, Исрайылны шагьарларындагъы къатынлар Шаул пачаны йырлай, бийий туруп, шат сарынлар, накъырасы-къомузу булан къаршылама чыгъалар[+]. 7Бийий туруп, олар булай йырлайлар:

– Шаул минглени,
Давут буса он минглени йыкъды[+].

8Шаул бек къазаплана, бу сёзлер ону кепине гелмей.

– Олар Давут булан он минглени, – деп ойлаша ол, – мени булан буса янгыз минглени байлай. Бираздан ону оьзлени пачасы деп де билдирежеклер.

9Шондан сонг Шаул Давутгъа шекли кюйде къарама ва ону гюллеме башлай.

10Артындагъы гюн Шаулну Аллагь йиберип гелген яман ругь елеп ала. Гьакъылдан тайышып гетмеклигинден ол уьюнде оьзюне ер табып болмай айлана, Давут буса гьар гюн де йимик къомузун согъуп тербей. Шаулну къолунда сюнгюсю болгъан[+] 11ва ол, Давутну тамгъа ябушдуруп къойма сююп, шону атып йибере. Амма Давут ондан эки керен къутулма бажара.

12Шаул Давутдан къоркъа, неге тюгюл де Раббибиз Давут булан болгъан, Шаулну буса Ол къоюп къойгъан болгъан. 13Шаул, Давутну минг асгерге башчы да этип салып, ону оьзюнден ариге тебере. Давут да асгерлерин давлагъа алып юрюп тура. 14Давут не этме гиришсе де, ол уллу уьстюнлюклер къазанып юрюй, неге тюгюл де Раббибиз ону булан болгъан[+]. 15Шаул, оьзю уьстюнлюклер къазанмайгъанын гёрюп, ондан къоркъа. 16Амма бютюн Исрайылны ва Ягьудини адамлары Давутну сюелер, неге тюгюл де ол оланы давлагъа алып юрюп тура.


Давут Шаулну гиевю бола

17Бир керен Шаул Давутгъа:

– Муна мени уллусу къызым Мерап. Мен ону сагъа къатын этип беремен, сен бусанг магъа къоччакъ кюйде къуллукъ этип ва Раббибиз учун давлар юрютюп тур, – дей.

Ичинден буса Шаул: «Мен огъар къолумну гётермежекмен. Шону пилистимлилер[†] этсин!» – деп ойлаша[+]. 18Амма Давут Шаулгъа:

– Пачагъа гиев болар йимик, ким болуп къалгъанман мен, агьлюм де, атамны Исрайылдагъы тухуму да нелер болуп къалгъан? – деп жавап бере[+].

19Шаулну къызы Мерапны Давутгъа берме заманы гелгенде, ону Мегьоладагъы Адриелге къатын этип берип къоялар[+].

20Давутну буса Шаулну Микал деген къызы сююп къоя. Шаулгъа шо гьакъда айтгъанда, ол рази бола. 21«Мен Микалны огъар берейим, – деп ойлаша ол. – Давутну къызым булангъы уьйленивю тузакъ болуп къалсын ва ону оьлюмюне пилистимлилер айыплы болуп чыкъсын».

Шаул Давутгъа:

– Гьали сени магъа гиев болма бирдагъы имканлыгъынг бар, – дей.

22Сонг Шаул къуллукъчуларына булай буйрукъ бере:

– Давут булан янгыз сёйлеп къарагъыз ва огъар: «Къара гьали, пачабыз сагъа рази, ону бары да къуллары да сени сюе; огъар гиев болуп къал», – деп айтыгъыз.

23Олар бу сёзлени Давутгъа такрарлап берелер. Амма Давут:

– Пачагъа гиев болмакъ аз-маз затлар деп ойлашамысыз сиз? Мен чи бир ярлы, амалсыз адамман, – дей.

24Шаулну къуллукъчулары огъар Давут айтгъан затны етишдире. 25Шаул булай жавап бере:

– Давутгъа: «Пачабызгъа оьзюню душманларындан оьч алмакъ учун, гелинге къалым гьисапда юз пилистимлини сюннет этип гесген еринден къайры зат тарыкъ тюгюл», – деп айтыгъыз.

Шаул буса Давутну пилистимлилени къолу булан оьлтюрме ойлаша болгъан[+]. 26Къуллукъчулары шо гьакъда Давутгъа айтгъанда, ол пачагъа гиев болмакъ деген ойгъа рази бола. Белгиленген заман битгенче де, 27Давут, оьзюню асгерлери де булан чыгъып, эки юз пилистимлини оьлтюрюп геле. Пачагъа гиев болмакъ учун, Давут, оланы сюннет этип гесген ерлерин гелтирип, шоланы барын да огъар гёрсетип бере. Шо заман Шаул оьзюню къызы Микалны огъар къатын этип бере.

28Раббибиз Давут булан экенин ва оьзюню къызы Микал ону сюегенин англагъанда, 29Шаул ондан бирден-бир къоркъма башлай ва оьмюрюню ахыр гюнлерине ерли ону душманы болуп тура.

30Пилистимлилени асгербашчылары давлар юрютюп туралар. Гьар давда Давут Шаулну оьзге къуллукъчуларындан эсе артыкъ уьстюнлюк къазанып тура ва ону аты данггъа айтылып гете.

#### 19


Ёнатан Давутгъа алданокъ билдире

1Шаул уланы Ёнатангъа ва бары да къулларына Давутну оьлтюрме буйрукъ бере. Амма Ёнатан Давутгъа бек исинген болгъан. 2Ёнатан огъар алданокъ булай деп билдире:

– Мени атам Шаул сени оьлтюрме деп онгайлыкъ излеп айлана. Тангала эртен сакъ боларсан; бир яшыртгъын ерге де гирип, шонда турарсан. 3Мен, сен яшынгъан авлакъгъа чыгъып, атамны ягъында токътап болажакъман. Мен ону булан сени гьакъынгда лакъыр этежекмен, сонг сагъа бары да англагъанымны хабарлажакъман.

4Ёнатан атасы Шаулгъа Давутну гьакъында янгыз яхшы затны сёйлей ва огъар булай дей:

– Атам, сен къулунг Давутгъа къаршы гюнагь этме, неге тюгюл де ол сагъа къаршы гюнагь иш этмеди ва оьзюню бары гьаракаты булан сагъа шайлы къуллукъ этип турду. 5Пилистимлини оьлтюрегенде, ол тавакаллыкъ этип, оьзюн гьеч аямады. Раббибиз бютюн Исрайыл учун уллу уьстюнлюк савгъат этди, сен де, шону гёрюп, сююнюп турдунг. Гьеч бир себепсиз Давутну да оьлтюрюп, сагъа айыпсыз адамгъа къаршы гюнагь иш этме негер тарыкъдыр[+]?

6Шаул Ёнатангъа тынглай ва:

– Ант этемен, Давут оьлюмге тарылмажакъ, – дей.

7Ёнатан, Давутну чакъырып, бары сёйленген затны огъар билдире. Ёнатан ону Шаулну ягъына гелтире ва Давут да, алдын йимик, Шаулну ягъында яшап къала.


Давут къача

8Къайтып дав башлана, Давут да пилистимлилер[†] булан ябушма чыгъа. Ол пилистимлилеге шолай къапас ура чы, олар гьатта ондан къачып тербейлер.

9Шаул уьюнде къолуна сюнгюсюн де тутуп олтуруп турагъанда, Раббибиз йиберип гелген яман ругь ону къуршап ала. Давут буса шо заман къомуз согъуп тура болгъан[+]. 10Шаул сюнгюсю булан Давутну тамгъа ябушдуруп къойма къарай. Амма Давут шондан къутулма бажара, сюнгю де тамгъа къадалып къала. Шо гече Давут къачып къутула.

11Давутну гьызарлап, эртенинде ону оьлтюрмек учун, Шаул ону уьюне оьзюню адамларын йибере. Амма Давутну къатыны Микал огъар алданокъ:

– Эгер де бугюн ахшам сен къачып къутулмасанг, тангала сени оьлтюрежеклер, – деп билдире[+].

12Микал Давутну терезеден таба чыгъарып йибере, ол да къачып къутула[+]. 13Шо заман Микал, терапимни[†][*] алып йиберип, шону ятывгъа сала, шону башын эчкини юнюнден этилген шаршав булан ябып, опуракъ булан чырмап къоя. 14Давутну тутмакъ учун Шаул оьзюню адамларын йиберип гелгенде, Микал:

– Ол авруй, – деп къоя.

15Шо заман Шаул, оьзюню адамларын Давутгъа къарама йибере туруп, олагъа:

– Мен Давутну оьлтюрюп болсун учун, магъа ону ятывундагъы кюйде гелтиригиз чи, – дей.

16Амма олар гелгенде, ятывда башына эчкини юнюнден этилген шаршав да салынгъан терапимни табалар.

17Шаул Микалгъа:

– Сен неге душманым къутулуп болсун деп, ону йиберип, мени алдатып токътадынг? – деп сорай.

Микал огъар булай дей:

– Ол магъа: «Эгер де сен мени йибермесенг, мен сени оьлтюрежекмен!» – деди.


Шаул Рамада пайхаммарланы ягъында

18Давут къачып къутулгъан сонг, Рамагъа Шамуйылны ягъына гелип, огъар Шаул этген бары да затны хабарлап бере. Шондан сонг ол, Шамуйыл булан бирче Наётгъа гетип, экевю де шонда къалалар[+]. 19Шаулгъа: «Давут Наётда, Рамада», – деп билдирелер, 20ол да Давутну тутмакъ учун адамларын йибере. Амма олар халватгъа тюшген пайхаммарланы бёлюгюн ва оланы башын тутгъан Шамуйылны гёрелер. Шо заман Шаулну адамларына Аллагьны Ругьу таъсир этип, олар да халватгъа тюшелер[+]. 21Шо гьакъда Шаулгъа айталар. Ол да дагъы да башгъа адамларын шонда бакъдыра, амма олар да халватгъа тюшелер. Шаул оьзюню адамларын уьчюнчюлей бакъдырып йибере, амма олар да халватгъа тюшелер. 22Ахырда да ол оьзю Рамагъа деп ёлгъа тюше ва Секудагъы уллу къуюгъа багъып геле. Ол:

– Шамуйыл да, Давут да къайдадыр? – деп сорай.

– Олар Наётда, Рамада, – деп жавап бере огъар бирев.

23Шаул Рамадагъы Наётгъа багъып бара. Амма Аллагьны Ругьу, Шаулгъа да таъсир этип, ол да Наётгъа етип къалгъанча халватгъа тюшген гьалында юрюй[+]. 24Ол, уьстюндеги опурагъын чечип йиберип, оьзю де Шамуйылны алдында халватгъа тюше. Ол сав гюнню ва гечени узагъында ялангъач гьалында ятып тура. Муна шо саялыдыр адамланы: «Пайхаммарланы арасында Шаул да бармы дагъы?» – деп айтагъаны[+].

#### 20


Давут ва Ёнатан бирлешивню дыгъарын бегетелер

1Шо заман Давут, Рамадагъы Наётдан къачып, Ёнатанны ягъына геле. Ол:

– Не этгенмен мен? Не айыбым бар? Атанг мени оьлтюрме сюер йимик, огъар къаршы не гюнагь иш этгенмен мен? – деп сорай[+].

2– Болмажакъ шо зат! – деп жавап бере Ёнатан. – Сен оьлмежексен! Магъа билдирмейли, атам бир ишни де этмей – не уллусун, не гиччисин. Ол шону менден яшырмажакъ эди? Сен янгылыш боласан!

3Амма Давут, ант да этип, булай дей:

– Сен мени нечик сюегенингни атанг яхшы биле. Сен пашман болмасын учун, ол сен шо гьакъда бир зат да билмесин деп токъташды. Амма Раббибизни атын тутуп ант этемен, магъа оьлюмге бир абат къалып тура.

4Ёнатан Давутгъа:

– Мен сени учун не сюйсенг де этме къабулман, – дей.

5Давут булай деп жавап бере:

– Тангала Ай янгырывну байрамы.[†] Мен пачабыз булан тюш ашгъа олтурма герекмен. Бирисигюн ахшам болгъунча мен авлакъда яшынып болсун учун, мени йиберип къой. 6Эгер де атанг мени ёкълугъумну эслеп къойса, огъар: «Давут менден оьзюне алгъасавлу кюйде Байтлагьамгъа барып гелме изну бермекни тиледи, неге тюгюл де шонда гьали оьзюню бютюн тухуму учун этилеген къурбан[†] этивню вакътиси», – деп айтарсан. 7Эгер де ол: «Яхшы», – десе, магъа гьеч къоркъунчлукъ ёкъдур. Амма эгер де ол чекеленип йиберсе, атанг яман иш этме хыял этегенине бирдокъда шеклик этме. 8Сени къулунг болгъан магъа рагьму эт, неге тюгюл де сен Раббибизни алдында ону булан къурдашлыкъ бирлешивюню дыгъарын бегетдинг чи дагъы. Эгер де мен айыплы бусам, мени оьзюнг оьлтюрюп къой! Негер тарыкъдыр мени атангны ягъына элтмеге[+]?

9– Болмас дагъы шо зат сагъа! – дей Ёнатан. – Эгер де атамны сагъа яманлыкъ этме хыялы баргъа шеклик этген болгъан бусам, мен сагъа шо гьакъда айтмасмы эдим дагъы?

10Давут:

– Атанг сагъа къагьрулу кюйде жавап берсе, шо гьакъда магъа ким билдирер? – деп жавап бере.

11– Юрю, – дей Ёнатан, – авлакъгъа чыгъайыкъ.

Олар бирче авлакъгъа чыгъалар. 12Ёнатан Давутгъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, шагьат болсун дагъы! Мен тангала неде бирисигюн шу замангъа атамдан бары да затны сорап билмей къоймасман! Эгер де ону юреги сагъа багъып ава буса, мен, сени ягъынга йиберип, сагъа билдирежекмен. 13Амма атамны сагъа яманлыкъ этме хыялы бар буса, мен де, сен гьеч бир пуршавсуз гетип болсун учун, сагъа шо гьакъда билдирмейли, сени йибермей къойсам, Раббибиз мени къатты кюйде такъсырлап къойсун дагъы. Раббибиз атам булан болуп тургъаны йимик, сени булан да болуп турсун дагъы. 14Амма сен де мен сав чакъы магъа Раббибизни бир де битмейген рагьмусун гёрсетип турарсан. 15Мен оьлгенде буса, мени агьлюме де даим кёмек этип турарсан, гьатта Раббибиз ер юзюнден Давутну бары да душманларын къырып битдиргенде де[+].

16Ёнатан:

– Раббибиз Давутну душманларын такъсырласын дагъы, – деп де айтып, Давутну тухуму булан бирлешивню дыгъарын байлай.

17Ёнатан Давутну сюегени саялы, ону бирдагъы керен ант этме борчлу эте, неге тюгюл де ол Давутну оьзюн сюегенде йимик сюе болгъан[+]. 18Сонг Ёнатан Давутгъа:

– Тангала Ай янгырывну байрамы. Сен гелмегенингни эслежеклер, неге тюгюл де сени еринг бош къалажакъ. 19Бирисигюн ахшамгъа таба сен, алда яшынгъан еринге барып, шонда Азел деген ташны къырыйында къаравуллап токътап тур. 20Бир белгиге урагъандай, мен шо якъгъа багъып уьч окъ атарман. 21Сонг бир уланъяшны йибере туруп, огъар: «Бар, окъланы табып гел», – деп айтарман. Эгер де мен огъар: «Окълар артынгда тура, шоланы мунда гелтир», – деп айтсам, шо заман гелерсен, неге тюгюл де, Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен аманлыкъда къалып туражакъсан; сагъа къоркъунчлукъ болмас. 22Амма эгер де мен уланъяшгъа: «Окълар алдынгда тура», – деп айтсам, шо заман гетип къаларсан, неге тюгюл де сени бакъдырагъан Раббибиздир. 23Биз оьзюню гьакъында сёйлеген ишни гьакъында айтсакъ, эсингде сакълап къой: Раббибиз сени де, мени де арабызда гьар даимге де шагьатдыр.


Давутгъа къоркъунчлукъ тува

24Давут авлакъда яшына. Ай янгырывну байрамы башлангъанда, пача ашама олтура. 25Пача оьзюню гьамангъы еринде тамны боюн тутуп Ёнатанны къаршысында олтура. Абинер Шаулну къырыйында олтура, амма Давутну ери бош къала[+]. 26Шо гюн Шаул бир зат да айтмай, неге тюгюл де ол: «Давутну мурдарландырар йимик, огъар бир зат болгъангъа ошай; шо саялы ол бизин булан бирче олтуруп ашама болмай», – деп ойлаша[+].

27Амма артындагъы гюн, айны экинчи гюнюнде, Давутну ери къайтып бош бола. Шо заман Шаул уланы Ёнатангъа:

– Неге Ишайны уланы не тюнегюн, не бугюн тепсиге олтурмады? – деп сорай.

28Ёнатан булай деп жавап бере:

– Давут магъа оьзюн Байтлагьамгъа барма къойсун деп бек тилей эди. 29Ол: «Мени йибер, неге тюгюл де бизин тухумубуз шагьарда къурбан соя, мени агъам да магъа шонда гелсин деп буйрукъ этген. Эгер де сени юрегинг магъа багъып ава буса, мени агъаларым булан гёрюшме йибер», – деди. Ол пачаны тепсисинде муна шо себепден олтурмады.

30Шаул, Ёнатангъа къазапланып, огъар булай дей:

– Сен хырча, питнечи къатынны уланысан! Сен оьзюнгню де, сени тапгъан анангны да биябур этип, Ишайны уланы булан тилбир экенингни билмей деп турамысан? 31Ишайны уланы ер юзюнде яшайгъан заманны ичинде не сен, не сени пачалыгъынг къалмажакъ. Артындан йиберип, ону мени ягъыма гелтир, неге тюгюл де ол оьлме тарыкъ!

32– Ону оьлтюрме негер тарыкъдыр? Не этген ол? – деп сорай атасына Ёнатан.

33Амма Шаул Ёнатанны оьлтюрмек учун, огъар багъып сюнгюсюн атып йибере. Шо заман Ёнатан да атасы Давутну оьлтюрме токъташгъанын англай. 34Ёнатан бек къазаплангъан гьалында тепсиден тура. Артындагъы гюн ол ашамай тура, неге тюгюл де атасы Давутгъа этеген уятсыз ишлеге байлавлу болуп пашман бола.


Давут ва Ёнатан бир-бири булан савболлашалар

35Эртен Ёнатан Давут булан ёлукъмакъ учун авлакъгъа чыгъа. Ону булан уланъяш да бола. 36Ол уланъяшгъа:

– Чабып барып, мен атагъан окъланы излеп гел, – дей.

Уланъяш чабып гете, Ёнатан да ону алды булан окъну атып йибере. 37Уланъяш Ёнатан окъ атгъан ерге етгенде, ол уланъяшны артындан:

– Окъ сенден алъякъда! – деп къычыра.

38Сонг ол:

– Алгъасап йибер! Тез бол! Токътама! – деп къычырып йибере.

Уланъяш, окъну алып, оьзюню есине къайтарып бере. 39(Уланъяш бир затны да билмей болгъан; болуп турагъан ишни янгыз Ёнатан да, Давут да биле болгъанлар.) 40Ёнатан савутун уланъяшгъа бере туруп:

– Бар, шуну шагьаргъа элт, – дей.

41Уланъяш гетген сонг, Давут таш тёбени къыбла ягъында токътай ва тобукъларындан да туруп, Ёнатангъа ерге ерли уьч керен баш ура. Сонг олар, бир-бирин оьбюп, бирче йылап алалар, амма Давут кёп йылай. 42Ёнатан Давутгъа булай дей:

– Парахатынга гет, биз: «Раббибиз сени де, мени де ва мени наслуларымны да, сени наслуларынгны арасында гьар даимге де шагьатдыр», – деп айтып, Раббибизни атын да тутуп, къурдаш болуп турма бир-биревге ант этдик чи дагъы.

43Давут гете, Ёнатан буса шагьаргъа къайта.

#### 21


Давут Нопда дин къуллукъчуну ягъына геле

1Давут Ноп деген шагьарда Агьималик деген дин къуллукъчуну[†] ягъына геле. Ону гёрюп, Агьималик гьалекленип йибере ва:

– Сен неге янгызсан? Неге сени булан бирев де ёкъ? – деп сорай.

2Давут Агьималикге булай деп жавап бере:

– Пачабыз, магъа бир иш де тапшуруп: «Мен сагъа тапшуруп йибереген ишни гьакъында бирев де билме герекмей», – деди. Оьзюмню адамларыма буса алданокъ сёйлешинген ерде мени къаршылама буйрукъ бердим. 3Къолунгда не бар? Магъа беш чапелек неде не башгъа затынг бар буса, бер.

4Амма дин къуллукъчу Давутгъа:

– Мени къолумдагъы гьамангъы экмек тюгюл; мендеги сыйлы экмек. Амма мен шону сени адамларынг къатынгишилерден сакъланса бережекмен, – деп жавап бере.

5Давут булай жавап бере:

– Гьакъ герти, гьаман да йимик мен бир тапшурувну кютме барагъанда, бизин булан къатынгишилер ёкъ эди. Биз гьамангъы тапшурувланы кютме алгъасап барагъанда да, мени адамларымны къаркъаралары таза бола. Бугюн буса олар нечик таза болма герек!

6Шо вакътиде дин къуллукъчу сыйлы ердеги сыйлы экмекни янгысына алышдырып тура болгъан. Ол Давутгъа сыйлы ерден алынгъан шо экмекден бере, неге тюгюл де ону дагъы экмеги болмагъан[+].

7Шо ерде, Раббибизни сыйлы ерини къырыйында, шо гюн Шаулну къулларындан бириси болгъан. Шо къул эдомлу Доэк, Шаулну къойчуларыны одаманы болгъан[+].

8Давут Агьималикге:

– Мунда сени сюнгюнг неде къылычынг ёкъму? Оьзюм булан не къылычым, не оьзге савутум ёкъ, неге тюгюл де пачабызны иши алгъасавлу эди, – дей.

9Дин къуллукъчу булай жавап бере:

– Мунда сен оьзюн Эла къолунда оьлтюрген пилистимли Жалутну къылычы бар. Къылыч опуракъгъа чырмалып, эпотну[†] артында[*] тура. Сюе бусанг, шону ал. Мунда шондан оьзге къылыч ёкъ.

Давут:

– Шогъар тенг гелегени болурму? Шону магъа бер, – дей[+].


Давут Гатдагъы пилистимлилени ягъында

10Шо гюн Давут, Шаулну ягъындан къачып, Гатны пачасы Акишни ягъына геле[+]. 11Амма Акишни къуллары огъар булай дей:

– Ол шо уьлкени пачасы, шо Давут тюгюлмю дагъы? Бийий туруп, олар бир-бирине оьзюню гьакъында:

«Шаул минглени, Давут буса он минглени йыкъды?» – деп йырлагъан Давут тюгюлмю дагъы[+]?

12Давут бу сёзлеге агьамият бере ва Гатны пачасы Акишден бек къоркъа. 13Давут оланы алдында оьзюн гьакъылдан тайышгъандай болуп гёрсете. Оларда турагъан вакътини ичинде ол оьзюн бир гьакъылсыз адам йимик тута, эшиклердеги белгилени тырнап ва сакъалына силегейлерин агъыздырып айлана[+]. 14Акиш къулларына булай дей:

– Бу адамгъа къарагъыз гьали! Ол чу гьакъылдан тайышгъан! Мени ягъыма ону негер гелтиргенсиз? 15Алдымда авлияларын чачып айлансын деп, муну да мени ягъыма гелтирмесегиз, башындан тайышгъанларым оьзюмнюки азмы эди башгъа? Бу адам мени уьюме гирмес?

#### 22


Давут оьзюне ёлдашлар таба

1Давут, Гатдан гетип, Адуллам деген ерге ювукъдагъы анакъгъа яшынып къутгъарыла. Давутну атасы ва ону уьюндегилени барысы да шо гьакъда эшитгенде, олар ону ягъына багъып тюшелер[+]. 2Ону айланасына бары да касиплер, оьзлени хатирин къалдыргъанлар ва борч къалгъанлар жыйылалар, Давут да оланы башчысы болуп къала. Ону булан дёрт юзге ювукъ адам бола. 3Давут шондан Муапдагъы Миспагъа багъып бара. Ол Муапны пачасына:

– Аллагь магъа не этежегин билгенче, мени ата-анама сизде турма изну берсене, – дей.

4Давут ата-анасын Муап пачаны ягъында къоя. Давут баягъы шо анакъда яшынып тургъан чакъы олар пачаны ягъында къалалар. 5Амма Гад деген пайхаммар Давутгъа:

– Анакъда тургъанынг таман. Ягьудини топурагъына багъып бар, – дей.

Давут, шондан гетип, Гьерет агъачлыгъына геле[+].


Шаул Нопдагъы дин къуллукъчуланы оьлтюре

6Шаул Давут ва ону адамлары табулгъанын эшите. Шаул Гибадагъы тёбеде эмен терекни тюбюнде къолунда сюнгюсю де булан олтургъан болгъан. Шаулну айланасында ону ювукълары токътап болгъан. 7Шаул олагъа булай дей:

– Тынглагъыз, буньяминлилер! Ишайны уланы сизге барыгъызгъа да авлакълар, юзюмлюклер берерми дагъы? Ол сизин барыгъызны да минг асгерге, юз асгерге башчылар этип салармы дагъы? 8Шо саялыгъамы дагъы сиз барыгъыз да магъа къаршы тилбир болуп токътагъаныгъыз? Мени уланым Ишайны уланы булан къурдашлыкъ бирлешивюню дыгъарын бегетгенин магъа бирев де аян этмеди. Биригиз де мени аямадыгъыз, мени уланым мени къулумну магъа къаршы кисдиргенни биригиз де аян этмедигиз. Шо къулум буса магъа къапгъун салып токътагъан эди, бугюн де шо салгъан кююнде[+].

9Амма Шаулну ювукълары да булан бирче токътагъан эдомлу Доэк булай дей:

– Мен Ишайны уланы Нопгъа Агьитупну уланы Агьималикни ягъына гелгенин гёрдюм[+]. 10Агьималик ону тилевюне гёре Раббибизни ахтара эди. Дагъы да ол Давутну сурсатлар булан таъмин этди, огъар пилистимли Жалутну къылычын да берди[+].

11Шо заман пача Агьитупну уланы дин къуллукъчу[†] Агьималикни ва ону атасыны бары агьлюсюню артындан йибере. Ону агьлюсюндегилер Нопда дин къуллукъчулар болгъан. Олар бары да пачаны ягъына гелелер. 12Шаул:

– Тынгла чы, Агьитупну уланы, – дей.

– Тынглап тураман, бийим, – деп жавап бере ол.

13Шаул огъар булай дей:

– Неге сен де, Ишайны уланы да магъа къаршы тилбирсиз?! Ишайны уланы, магъа къаршы чыгъып, магъа къапгъун салсын деп, сен огъар экмек де, къылыч да бердинг, ону тилевюне гёре Аллагьны да ахтардынг. Ол бугюн де этегенин узатып тура.

14Агьималик пачагъа булай деп жавап бере:

– Пачабызны гиевю де, ону къаравулларыны ёлбашчысы да болгъан Давутну сени уьюнгдегилени алдында уллу абуру бар. Давут йимик, сагъа дагъы къайсы къулунг шолай аминдир? 15Шо гюн ону тилевюне гёре Аллагьны биринчилей ахтардыммы дагъы мен? Озокъда, ахтармадым! Пачабыз не сени къулунга, не атамны уьюндеги биревге де айып салмасын. Сени къулунгну шо гьакъда гьеч билегени ёкъ чу дагъы.

16Амма пача:

– Сен шексиз кюйде оьлежексен, Агьималик, сен де, атангны бары да агьлюсю де, – дей.

17Пача да оьзюню къырыйында токътап турагъан къаравулларына:

– Барыгъыз, Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюрюгюз, неге тюгюл де олар да Давутгъа ян болдулар. Олар Давут къачгъанын биле туруп, магъа шону аян этмедилер, – дей.

Амма пачаны къуллукъчулары Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюрмек учун, олагъа къол гётерме сюймейлер. 18Шо заман пача Доэкге:

– Бар, сен оьлтюр дин къуллукъчуланы, – деп буйрукъ бере.

Эдомлу Доэк де, барып, оланы оьлтюре. Шо гюн ол кетен эпот[†] такъгъан сексен беш адамны оьлтюре[+]. 19Сонг ол дин къуллукъчуланы шагьары болгъан Нопну бары да эргишилерин, къатынгишилерин, яшларын, нарысталарын, оьгюзлерин, эшеклерин, къойларын къылыч булан оьлюге тарыта. 20Амма Агьитупну уланы Агьималикни уланларыны Абиатар дегени къутулма бажара ва Давутну ягъына багъып къача[+]. 21Ол Давутгъа Шаул Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюргенин хабарлай.

22Давут Абиатаргъа:

– Шонда эдомлу Доэк барын гёргенде, мен ол Шаулгъа шексиз кюйде шо гьакъда хабарлажагъын биле эдим. Атангны бары да агьлюсюню оьлюмюне мен айыплыман. 23Мени булан тур, къоркъма. Сени оьлтюрме сюеген адам мени де оьлтюрме сюе. Мени ягъымда сагъа къоркъунчлукъ болмажакъ[+].

#### 23


Давут Кеиланы къутгъара

1Бир керен Давутгъа: «Тынгла гьали, пилистимлилер[†] Кеилагъа къаршы дав юрюте, иннырланы талап тура», – деп билдиргенде, 2ол Раббибизден:

– Барып йиберип, мен шо пилистимлилеге чапгъын этейими экен? – деп сорай.

Раббибиз огъар:

– Бар, пилистимлилеге чапгъын этип, Кеиланы [*]къутгъар, – деп жавап бере.

3Амма Давутну адамлары огъар:

– Биз гьатта мунда, Ягьудиде де къоркъуп турабыз. Эгер де биз пилистимлилени асгерлерине къаршы Кеилагъа багъып тербенсек, не болур?

4Давут Раббибизден бирдагъы керен сорай, Раббибиз де огъар:

– Кеилагъа багъып тюш, неге тюгюл де Мен пилистимлилени сени къолунга бере тураман, – деп жавап бере.

5Давут да оьзюню адамлары булан Кеилагъа геле, пилистимлилер булан ябушуп, оланы гьайванын-малын гьайдап гете. Давут, пилистимлилени кёп языкъ гьалгъа да салып, Кеилада яшайгъанланы къутгъара. 6Давут Кеилагъа чабып гелгенде буса, Агьималикни уланы Абиатар оьзю булан эпотну[†][*] алып геле[+].


Шаул Давутну гьызарлап юрюй

7Давут Кеилагъа гелгенни Шаулгъа етишдирелер, ол да:

– Аллагь ону магъа берип къойду; къапулары, тогъаслары булангъы шагьаргъа гирип, Давут оьзю оьзюн бегитип къойду чу дагъы, – дей.

8Кеилагъа тюшюп, шонда Давутну ва ону адамларын къуршавгъа алмакъ муратда Шаул ябушувгъа бары халкъны чакъыра.

9Шаул оьзюне яманлыкъ этме ойлашгъанын билгенде, Давут дин къуллукъчу[†] Абиатаргъа:

– Эпотну гелтир, – дей[+].

10Давут булай деген:

– Раббим, Исрайылны Аллагьы, Шаул Кеилагъа гелип, мен саялы шагьарны дагъытма айланагъанын эшитдим. 11Кеилада яшайгъанлар мени ону къолуна бережекми экен? Мен эшитген кюйде, Шаул мунда гележекми экен? Раббим, Исрайылны Аллагьы, ялбараман Сагъа, айтып бер чи магъа!

Раббибиз:

– Гележек, – деп жавап берген.

12Давут къайтып:

– Кеилада яшайгъанлар мени де, мени адамларымны да ону къолуна бережекми экен? – деп сорагъан.

Раббибиз:

– Бережек, – деп жавап берген.

13Давут ва ону алты юзге ювукъ адамы, Кеиладан тайып, гьар ерде башалман айланып туралар. Давут Кеиладан къачып гетгенин Шаулгъа етишдиргенде, ол ёлгъа чыкъмай къала[+].

14Давут дангылда айланма бек четим ерлерде, Зип дангылыны тавларында бола. Шаул гьар гюн дегенлей Давутну излеп тура, амма Аллагь Давутну ону къолуна бермей[+].

15Шаул оьзюн излеп, оьлтюрме сюегенин билгенде, Давут Гьорешде, Зип дангылында бола. 16Шаулну уланы Ёнатан, Давутну ягъына Гьорешге гелип, ону Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы умутун беклешдире.

17– Къоркъма, – дей ол. – Атам Шаулну къолу сагъа етмежек. Сен Исрайылны уьстюнде пача болажакъсан, мен буса сенден сонг экинчиси болажакъман. Шону гьатта атам Шаул да биле[+].

18Сонг олар экевю де Раббибизни алдында бирлешивню дыгъарын бегетелер. Ёнатан уьюне гете, Давут буса Гьорешде къала[+].

19Зиплилер, Гибагъа Шаулну ягъына гётерилип, булай дейлер:

– Давут бизде Гьорешни айланма бек четим ерлеринде, Ешимонну къыбласындагъы Гьакила тавда яшынып тура[+] 20Пачабыз, сагъа къачан онгайлы буса, сен шо заман тюшюп къаларсан, биз буса ону сени къолунга берме гьазирбиз.

21Шаул булай жавап бере:

– Мени къызгъангъангъыз саялы, сиз Раббибизни алдында насиплисиздир! 22Барып, бирдагъы да мюкюр болуп гелигиз. Давут не ерде айланагъанны, шонда ону ким гёргенни билигиз. Магъа ол оьтесиз гьиллачы деп айталар. 23Ол яшынагъан бары да ерлени ахтарып, мени ягъыма инамлы маълуматлар да алып гелигиз. Шо заман мен сизин булан барарман. Эгер де ол гьали де уьлкебизде буса, магъа оьзюн Ягьудини бары да тайпаларыны арасындан излеме тюшюп къалса да, мен ону тапмай къоймасман.

24Олар ёл чыгъалар ва Зипге Шаулну алды булан гелип токътайлар. Давут ва ону адамлары Ешимонну къыбласындагъы Урдун[†] къолну Маон деген дангылында болалар. 25Шаул ва ону адамлары излеме гиришелер. Шо гьакъда Давутгъа айтгъанда, ол яргъа багъып гелип, шонда Маон дангылында тура. Шаул шо гьакъда эшитгенде, ол Давутну артындан Маон дангылына багъып чаба. 26Шаул тавну бир янын тутуп, Давут оьзюню адамлары да булан бириси ягъын тутуп юрюйлер. Давут Шаулдан яшынма алгъасап айлана. Шаул ва ону адамлары буса Давутну ва ону адамларын тутмакъ учун, айланып оланы алдына чыкъма хыял этип юрюйлер. 27Шо заман Шаулну ягъына чавуш гелип:

– Тезликде къайт! Пилистимлилер уьлкебизге чапгъын этдилер, – дей.

28Шаул, Давутну гьызарлайгъанын токътатып, пилистимлилер булан ябушма гете. Муна шо саялыгъадыр шо ерге Айрылывну яры деп ат тагъылгъаны.

#### 24


Давут Шаулну оьлтюрме къызгъана

1[•]Давут, шондан гётерилип, Эн-Гедини айланмагъа бек четим ерлеринде яшап къала.

2Шаул пилистимлилеге этген чапгъынындан къайтгъан сонг, огъар:

– Давут Эн-Геди дангылында тура, – дейлер.

3Шаул, бютюн Исрайылдан уьч минг инг тизив асгер де алып, Давутну ва ону адамларын излемек учун, Къыр Эчкилени Ярларына багъып бара. 4Ол ёлну ягъасындагъы гюренлеге багъып геле. Шонда анакъ болгъан, Шаул да гьажатын этмек учун шону ичине гире. Давут ва ону адамлары буса анакъны ич ягъында олтургъан болгъанлар. 5Давутну адамлары огъар булай дейлер:

– Раббибиз оьзюню гьакъында сагъа: «Сен оьзюне тийишлисин этсин учун, Мен душманынгны къолунга бере тураман», – деп айтгъан гюн муна шудур.

Давут, астаракъ гелип, Шаулну уьст опурагъыны ягъасын гесип алып къоя. 6Шондан сонг Шаулну уьст опурагъыны ягъасын гесип алгъаны саялы, Давут оьзюне яллыкъ табып болмай тура[+].

7Ол оьзюню адамларына:

– Мени есиме, Раббибизни танглагъанына, шолай этме неде огъар къолумну гётерме Аллагь гёрсетмесин дагъы, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъаны чы дагъы, – дей[+].

8Шо сёзлер булан Давут оьзюню адамларын оьпкелеп ала ва олагъа Шаулгъа чапгъын этме къоймай. Шаул буса, анакъдан да чыгъып, оьзюню ёлуна тюшюп гете[+]. 9Сонг Давут да, анакъдан чыгъып, Шаулну артындан:

– Есим, пачам! – деп къычыра.

Шаул артгъа багъып бурулгъанда, Давут огъар тап ерге ерли баш ие. 10Ол Шаулгъа булай дей:

– Адамланы: «Давут сагъа яманлыкъ этме хыял эте» – дейгенине, сен неге тынглайсан? 11Бугюн Раббибиз анакъда сени къолума берип къойгъанын оьзюнг эки де гёзюнг булан гёрдюнг. Магъа сени оьлтюрсюн деп тилей эдилер, амма мен, сени къызгъанып: «Мен есиме къолумну гётермежекмен, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъаныдыр», – дедим. 12Муна, атам, уьст опурагъынгны къолумдагъы гесегине къарап къой! Мен опурагъынгны ягъасын гесип алсам да, сени оьлтюрмедим. Мен не яман ишде, не башгётеривде айыплы тюгюлюмню англап, мюкюр болуп къал. Мен сагъа къаршы гюнагь иш этмегенмен, амма мени оьлтюрмек муратда сен мени гьызарлап юрюйсен[+]. 13Бизге тюз дуванын Раббибиз Оьзю этсин дагъы! Мен саялы сенден Раббибиз оьч алсын дагъы: мени сагъа къолум тиймес[+]. 14Эсги айтывда айтылагъан кюйде: «Яманны яманлыгъы тиер», шо саялы да сагъа мени къолум тиймес.

15Сен, Исрайылны пачасы, кимге къаршы чыкъгъансан? Кимни гьызарлап юрюйсен? Оьлген итними! Бюрченими! 16Раббибиз, Оьзю бизге дуванчы болуп, бизге тюз дуванын этсин дагъы. Ол, мени ишиме де къарап чыгъып, шону якълап турсун дагъы. Раббибиз, мени сенден азат этип, мени айыпсыз этип къойсун дагъы.

17Давут бу сёзлени айтгъанда, Шаул:

– Бу сени тавушунгму, Давут, уланым? – деп сорап, къычырып йылап йибере.

18– Сен мени алдымда айыплы тюгюлсен, – дей Шаул. – Сен магъа яхшылыкъ этип турдунг, мен буса сагъа яманлыкъ этип юрюдюм. 19Гьали буссагьат сен магъа нечик рагьму этгенингни билдирдинг: Раббибиз мени сени къолунга берген эди, сен буса мени оьлтюрмединг. 20Оьзюню душманына къаршылашып, ону эсен-аман гетме ким къояр эди? Бугюн магъа этген ишинг учун Раббибиз сагъа яхшылыкълар булан къайтарыш этсин дагъы. 21Сен шексиз кюйде пача болажагъынгны ва Исрайылны гьакимлиги сени къолунгда болажагъын мен билемен[+]. 22Менден сонг наслуларымны тамурун къыркъмажакъгъа ва атамны агьлюсюнде мени атымны ер этмежекге Раббибизни атын тутуп ант эт чи.

23Давут да Шаулгъа ант эте. Шондан сонг Шаул уьюне къайта, Давут ва ону адамлары буса бекликге багъып гётериле.

#### 25


Набал Давутну тилевюн гери ура

1Шамуйыл гечине. Бары да исрайыллылар жыйылып, огъар яс этелер. Олар Шамуйылны Рамада ону оьзюню уьюню къырыйында гёмелер. Давут буса Паран деген дангылгъа багъып гете[+].

2Маон деген шагьардагъы бир адамны Кармелде мюлкю болгъан. Шо адам бек бай болгъан. Ону бир минг эчкиси, уьч минг къою болгъан. Шо адам къойларын Кармелде къыркъа болгъан. 3Ону аты Набал, къатыныники буса Абигъайыл болгъан. Абигъайыл гьакъыллы ва гёзел тиштайпа болгъан. Амма Калеп тухумдан болгъан Набал гьонкъа, яман хасиятлы адам болгъан[+].

4Давут дангылдагъы заман Набалны къой къыркъыву башлангъанын эшите. 5Давут он жагьил уландан булай айтып йибере:

– Кармелдеги Набалны ягъына гётерилип, огъар менден салам айтыгъыз. 6Огъар булай деп айтыгъыз: «Сагъа парахатлыкъ болсун! Уьюнгдегилени барысына да парахатлыкъ болсун! Сени бары девлетинг де эсен-аман болуп турсун! 7Мен сени къой къыркъывунг башлангъан деп эшитдим. Сени къойчуларынг бизин булан турагъанда, биз оланы хатирин къалдырмадыкъ. Къойчуларынг Кармелде тургъан вакътини ичинде оланы бир заты да тас болмады. 8Шо гьакъда къойчуларынга сорап къара, олар сагъа оьзлер айтып берер. Шо саялы да мен йиберген жагьил уланланы арив къабул эт, биз байрам гюн гелгенбиз чи дагъы. Тилеймен, къуллукъчуларынга да, уланынг Давутгъа да не табып бола бусанг, шоланы бер».

9Давут йиберип гелгенлер, Набалгъа ону атындан бу сёзлени барысын да етишдирип, къаравуллап токътайлар. 10Амма Набал Давутну къуллукъчуларына булай деп жавап бере:

– Ким болуп къалгъан шо Давут? Ким болуп къалгъан шо Ишайны уланы? Гьали оьзлени есилеринден къачагъан шолай къуллукъчулар кёп болуп тура. 11Мени къой къыркъагъанларыма деп гьазирленген экмеклени, сувну, этни алып, къайдан эсе бир ерлерден гелген адамлагъа берер деп эсигизге гелеми дагъы?

12Давутну адамлары бурулуп къайтып гетелер. Къайтып гелип, олар Давутгъа гьар сёзню етишдирип бере. 13Давут адамларына:

– Беллеригизге къылычларыгъызны тагъыгъыз! – деп буйрукъ бере.

Олар беллерине къылычларын тагъалар, Давут буса оьзюнюкин тагъа. Давутну арты булан дёрт юзге ювукъ адам тербене, эки юз адам буса арбаны къырыйында къала.


Абигъайыл къан тёгюлювню алдын ала

14Къуллукъчуланы бириси Набалны къатыны Абигъайылгъа булай дей:

– Давут бизин есибизге салам етишдирмек муратда дангылдан чавушларын йиберген эди, амма есибиз оланы мысгъыллап къойду. 15Шо адамлар буса бизге рагьмулу эдилер. Олар бизин хатирибизни къалдырмады, биз отлавлукъда оланы къырыйында турагъан вакътини ичинде бир затыбыз да тас болмады. 16Оланы къырыйында къойларыбызны отлатагъан вакътини ичинде олар гече де, гюндюз де бизге барудай болуп турдулар. 17Шо гьакъда ойлашып, сен не этип болажагъынга къара чы, неге тюгюл де есибизге де, ону уьюндегилени барысына да балагь къопма тура. Ол шолай ачувлу адам чы, гьатта ону булан сёйлеп болагъан бирев де ёкъдур[+].

18Абигъайыл заманын бошуна йибермей. Ол, эки юз чапелек, эки тулукъ чагъыр, беш къойну чархларын, беш земгил къызартылгъан будай, юз байлам кишмиш, эки юз байлам къурутулгъан инжир де алып, шоланы барысын да эшеклеге юклей. 19Абигъайыл оьзюню къуллукъчуларына:

– Сиз бара туругъуз, мен артыгъыз булан гелермен, – дей.

Амма ол эри Набалгъа бир зат да айтмай къоя. 20Ол эшекге де минип тавдагъы къакъагъа тюшгенде, ону къаршысына Давут ва ону адамлары геле. Абигъайыл олар булан ёлугъа. 21Давут буса янгы булай айтып тура болгъан:

– Дангылда бир зат да тас болмасын деп, мен бу адамны мюлкюн негьакъ сакълай болгъан экенмен. Этген яхшылыгъыма ол яманлыкъ булан къайтарыш этип токътады. 22Эгер де мен эртенге Набалныки болгъан бир эргишини сама да сав къойсам, Аллагь Давутну къатты кюйде такъсырлап къойсун дагъы![+]

23Давутну гёрюп, Абигъайыл чалт эшекден тюше ва ону алдында тап ерге ерли баш ие. 24Ол, Давутну аякъларына багъып авуп, булай дей:

– Есим, айыплы янгыз мен болуп къалайым. Тилеймен, магъа, сени къаравашынга, сени булан сёйлеме изну бер; мен сагъа айтажакъ затгъа бир тынгла чы[+]. 25Есим, сен шо ярахсыз адам Набалгъа тергев бермей къой. Ол оьзюню атына ошап къалгъан, ону аты Гьайгев[*], ол даим гьайгев кюйде тура. Сени къаравашынг болгъан оьзюмню гьакъымда айтсам, мен сен йиберип гелген адамланы гёрмедим.

26Бийим! Раббибиз булан, сени яшавунг булан ант этемен. Раббибиздир къолунгдан къан тёгюлмекликден де, оьч алмакълыгъынгдан да сени сакълагъан! Сагъа яманлыкъ этме хыял этип айланагъанланы къысматы энни Набалныки йимик болуп къалсын дагъы[+]. 27Мен сагъа гелтирген савгъат сени артынга тюшгенлеге берилип къалсын. 28Тилеймен, мени айыбымдан гечип къой, Раббибиз сагъа деп мукъаятлы уьй къурмай къоймас чы, неге тюгюл де сен Раббибиз учунгъу давланы юрютюп турасан. Бютюн яшавунгну ичинде сенде бир оьчлюк де тувмасын дагъы[+]. 29Эгер де сени оьлтюрме сююп, гьеч бирев сама да сени гьызарлап айланса, Раббибиз, Аллагьынг сени къоруп сакълап туражакъ. Амма душманларынгны буса Ол ташны пырхыллатагъандай пырхыллатып атажакъ. 30Раббибиз, сен учун оьзюнге байлавлу айтгъан бары да яхшылыкъланы этип, сени Исрайылны башчысы этип салгъан сонг, 31негьакъ къан тёкдюм ва оьзюм саялы оьч алдым деп, сагъа къыйналма, оьз-оьзюнгню азаплама багьана болмас. Раббибиз сагъа уьстюнлюкню бергенде, сени къаравашынг болгъан мени эсге аларсан.

32Давут Абигъайылгъа булай дей:

– Макътав болсун мени бугюн сени булан ёлукъдургъан Раббибизге, Исрайылны Аллагьына! 33Макътав болсун сени гьакъылынга, макътав болсун мени къан тёкмегимден де, оьзюм саялы оьч алмакъдан да сакълагъанынг саялы. 34Мени сагъа зарал гелтирмекден сакълагъан Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны, гьар даим де барлыгъы гертидир! Эгер де сен мени булан алгъасап ёлукъмагъан эдинг буса, танг болгъунча Набалны уьюндеги бир эргиши де сав къалмажакъ эди, шо да гертидир.

35Сонг Давут Абигъайылны къолундан ол гелтирген затланы ала ва:

– Парахатынга уьюнге бар. Сен айтгъан сёзлеге де тынглап, мен тилевюнгню кютермен, – дей.


Абигъайыл Давутгъа къатын болуп бара

36Абигъайыл Набалны ягъына гелгенде, ол уьюнде пачаныкидей йыбавда олтуруп табула. Набал шат ва эсирген болгъан. Абигъайыл танг къатгъынча огъар бир зат да айтмай тура. 37Эртен Набал айыкъгъанда, къатыны огъар бары затны хабарлай. Набалны юрегини ишлейгени токътагъандай болуп къала, оьзю де ташдай болуп къатып къала. 38Арадан он гюнлер гетип, Раббибиз Набалны йыгъа, ол оьле. 39Набал оьлгенни эшитгенде, Давут булай дей:

– Макътав болсун мени мысгъыллагъан Набалдан оьч алгъан Раббибизге. Ол къуллукъчусун яман ишден сакълап, Набалны яманлыгъын ону оьзюню башына бакъдырып къойду.

Сонг Давут Абигъайылгъа оьзюне къатын болуп гелсин деген тилев булан йибере. 40Ону къуллукъчулары, Кармелге де гелип, Абигъайылгъа:

– Давут бизин сени оьзюне къатын этип алмакъ учун йиберген, – дейлер.

41Абигъайыл тап ерге ерли баш ийип:

– Мунаман мен, сагъа къуллукъ этме ва есимни къуллукъчуларыны аякъларын жувма гьазир къаравашынг, – дей.

42Абигъайыл чалт эшекге мине ва оьзюн узатагъан беш къаравашы да булан бирче, Давут йиберип гелгенлени артына да тюшюп, ону ягъына бара ва огъар къатын болуп къала.

43Давутну дагъы да Агьиноам деген изреелли къатыны болгъан. Олар экевю де Давутну къатынлары болуп къалалар[+]. 44Шаул оьзюню къызы, Давутну къатыны Микалны буса Галлимдеги Лайишни уланы Палтиге бере[+].

#### 26


Давут Шаулну оьлтюрме къызгъана

1[•]Зиплилер Гибагъа Шаулну ягъына гелип:

– Давут Ешимонну къаршысындагъы Гьакила тёбеде яшынгъан, – дейлер[+].

2Давутну излемек учун, Шаул уьч минг тизив исрайыллылар да булан Зип дангылына багъып тюше[+]. 3Шаул Ешимонну къаршысындагъы Гьакила тёбеге элтеген ёлну ягъасында къонушуп токътай, Давут буса дангылда токътагъан болгъан. Шаул оьзюню артындан шонда багъып тербенгенни гёргенде, 4Давут тынчыланы йиберип, Шаул гертиден де гелгенин биле.

5Давут ёл чыгъа ва Шаул къонушуп токътагъан ерге багъып геле. Ол Шаул ва Нирни уланы, асгербашчы Абинер къайда юхлама ятгъанын гёре. Шаул оьзлер къонушуп токътагъан ерни ортасында ятып юхлай болгъан, асгерлери буса ону айланасында болгъан[+]. 6Давут гьетли Агьималикден ва Ёапны иниси, Саруяны уланы Абишайдан:

– Шаул къонушуп токътагъан ерге мени булан бирче ким тюше? – деп сорай.

– Мен тюшемен сени булан, – дей Абишай[+].

7Давут ва Абишай гечелетип асгерни ягъына геле ва Шаул къонушунда юхлап турагъанын, ону сюнгюсю башлыгъында ерге къагъылгъанын гёре. Абинер ва асгерлер ону айланасы булан ятгъан болгъанлар. 8Абишай Давутгъа булай дей:

– Аллагь бугюн душманынгны къолунга берип тура. Магъа сюнгюм булан бир уруп, ону ерге къадап къойма ихтияр берсана. Магъа экинчи керен уруп авара болма да тюшмежек.

9Амма Давут Абишайгъа булай дей:

– Вёре, оьлтюрме ону. Кимдир Раббибизни танглагъанына къол да гётерип, сонг айыпсыз къалып болажакъ[+]? 10Раббибиз булан ант этемен, – дей ол. – Раббибиз ону Оьзю йыгъып къояжакъ. Ол не оьзюню заманы гелип оьлежек, неде давгъа барып, шонда оьлежек[+]. 11Амма Аллагь гёрсетмесин магъа Раббибизни танглагъанына къол гётерип къоймагъа. Сюнгюсюн де, ону башлыгъындагъы кажинни де ал гьали, гетейик.

12Давут Шаулну башлыгъындан ону сюнгюсюн де, кажинни де ала ва олар гетелер. Шону бирев де не гёрмей, не билмей; юхлайгъанланы бири де уянмай къала. Олар бары да юхлап туралар, неге тюгюл де Раббибиз оланы къатты юхугъа батдыргъан болгъан[+]. 13Давут бет булан гётериле, тавну башына да минип, ариде токътай. Буланы арасында шайлы мезгил бола. 14Ол асгерге ва Нирни уланы Абинерге:

– Абинер! Жавап бер магъа! – деп къычыра.

Абинер:

– Сен кимсен пачаны чакъырагъан? – деп жавап бере.

15Давут булай дей:

– Сен эргишисен чи? Ким бар Исрайылда сагъа ошап? Сен неге дагъы оьзюнгню есинг пачаны сакълап болмадынг? Халкъны арасындан бирев сени есинг пачаны оьлтюрмек учун гелген эди. 16Сен буса къолайсыз кюйде иш гёрдюнг! Раббибизни атын тутуп ант этемен, сагъа да, сени адамларынга да оьлюм тийишли, неге тюгюл де сиз оьзюгюзню есигизни, Раббибизни танглагъанын сакълап болмадыгъыз. Айлананга багъып къара. Пачагъызны башлыгъындагъы сюнгю де, кажин де къайдадыр?

17Шаул, Давутну тавушун танып:

– Бу сени тавушунгму, Давут, уланым? – дей.

– Дюр, мени тавушум, есим, пачам, – деп жавап бере Давут 18ва булай деп къоша: – Неге сен, есим, мени, къуллукъчунгну, гьызарлап юрюйсен? Не этгенмен мен, не яманлыкъ этип айыплыман мен? 19Сен, есим, пачам, къуллукъчунгну сёзлерине тынгла гьали. Эгер де Раббибиз сени магъа къаршы бакъдыргъан буса, мен Огъар деп къурбан[†] этежекмен. Амма эгер де шону адамлар этген буса, Раббибизни алдында налат болуп къалсын дагъы олагъа! Олар магъа: «Бар, ят аллагьлагъа къуллукъ эт!» – деп де айтып, мени къуваладылар ва мени Раббибизни уьлкесинде яшамакъдан магьрюм этдилер. 20Раббибизден аридеги топуракъгъа мени къаным тёгюлюп къалмакъны Аллагь гёрсетмесин дагъы. Исрайылны пачасы мени бир бюрчени излейгендей излеп айлана, тавлардан къыртавукъну артындан чабып айланагъандай айлана.

21Шаул булай дей:

– Мен гюнагь иш этгенмен. Къайтып къал, Давут, уланым. Бугюн мени яшавум сагъа сыйлы болуп чыкъды, мен де сагъа дагъы зарал гелтирме къарамажакъман. Мен бир гьайгев йимик иш гёрюп тургъанман ва бек уллу хата иш этгенмен[+].

22– Муна пачамны сюнгюсю, – деп жавап бере Давут. – Сени жагьил къуллукъчуларынгдан бири, бу якъгъа чыгъып, шону алсын. 23Раббибиз гьар адамны оьзюню муъминлиги ва аминлиги саялы савгъатлай. Бугюн Раббибиз сени къолума берген эди, амма мен Раббибизни танглагъанына къолумну гётермедим[+]. 24Бугюн сени яшавунг магъа сыйлы болгъаны йимик, Раббибиз де мени яшавумну къыйматласын дагъы. Ол мени гьар-бир балагьдан да къутгъарсын дагъы.

25Шаул Давутгъа:

– Макътав болсун сагъа, уланым Давут. Сен, зор уллу ишлер эте туруп, шексиз кюйде, уьстюнлюклеге етишежексен, – дей.

Давут оьзюню ёлу булан гете, Шаул буса уьюне къайта.

#### 27


Давут пилистимлилени ягъында яшына

1Давут булай ойлаша: «Гьали мен къайсы гюн де Шаулну къолундан оьлюмге тарыма боламан. Мен этип болажакъ яхшы бир зат бар – пилистимлилени топурагъына чыгъып, ондан къутулуп боламан. Шо заман Исрайылны ичинде къайда болсам да, Шаул мени тапма умутун тас этежек, мен де ону къолундан сыпкъырылажакъман».

2Давут алты юз адам да булан гете ва Маокну уланы, Гатны пачасы Акишни ягъына багъып чыгъа[+]. 3Давут оьзюню адамлары да булан Гатда Акишни ягъында ерлеше. Давутну гьар адамыны оьз агьлюсю болгъан. Ону оьзюню де эки къатыны болгъан: Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Абигъайыл, Набалдан къалгъан къатын[+]. 4Шаулгъа Давут Гатгъа къачгъанын етишдиргенде, ол Давутну дагъы излемей къоя.

5Давут Акишге булай дей:

– Эгер де сен магъа рази бусанг, сени гиччи шагьарларынгдан бирисинде яшамакъ учун магъа ер гёрсет. Сени къулунга пачаны шагьарында сени булан яшама къыйышмас.

6Шо заман Акиш Давутгъа Сиклак деген шагьарны бере; шондан берли шо шагьар Ягьудини пачаларыныки болуп тургъан. 7Давут пилистимлилени топурагъында бир йыл да дёрт ай да тура. 8Ол ва ону адамлары, гётерилип, гешурлулагъа, гирзлилеге ва амаликлилеге чапгъын этип туралар. (Бырынгъыдан берли бу халкълар Шургъа ва Мисриге ерли узатылып гетеген топуракъларда яшагъанлар.)[+] 9Давут гьар гезик бу вилаятгъа чапгъын этегенде, ол не эргишилени, не къатынгишилени сав къоймай болгъан, амма къойларын, оьгюзлерин, эшеклерин, тюелерин гьайдап ва гиеген гийимлерин де алып гете болгъан. Сонг ол Акишни ягъына къайтып геле болгъан.

10Акиш: «Бугюн кимлеге чапгъын этдигиз?» – деп сорагъанда, Давут: «Ягьудили Негепге» неде «ерагьмелли Негепге», неде «кенли Негепге», – деп жавап бере болгъан[+]. 11Ол не эргишилени, не къатынгишилени сав къоймай болгъан. Оланы Гатгъа элтмеге де ярар эди, неге тюгюл де Давут булай ойлаша болгъан: «Олар бизин сатып: „Муна Давут этген зат“, – деп айтма болажакълар». Давут пилистимлилени топурагъында яшайгъан заманны ичинде даим шолай иш гёрюп тургъан. 12Акиш Давутгъа инана болгъан ва оьз-оьзюне: «Давутну оьзюню исрайыл халкъы шонча да гёрюп ярамай чы, гьатта ол даим мени къуллукъчум болуп туражакъ», – дей болгъан.

#### 28

1Шо гюнлер пилистимлилер[†] Исрайыл булан дав этмек учун, асгерлерин жыя. Акиш Давутгъа:

– Сен оьзюнгню адамларынг да булан мени асгериме къошулуп чыкъма герегингни бил, – дей.

2Давут Акишге:

– Яхшы. Сен къулунг не этме болажагъын гёрежексен, – дей.

Акиш:

– Бек тизив! Мен сени оьзюмню гьамангъы якълавчум этежекмен, – дей.


Шаул Эн-Дор шагьарлы халмажчы къатынны ягъында

3Шамуйыл гечингенде, бары да исрайыллылар огъар яс этгенлер ва ону оьзюню шагьары Рамада гёмгенлер. Шаул уьлкесинден оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени ва сигьручуланы барын да къувалап чыгъаргъан[+].

4Пилистимлилер жыйылып, Шунам деген шагьаргъа гелелер ва шонда къонушалар. Шаул буса, бары да исрайыллыланы жыйып, Гилбоа деген тавда къонуша[+]. 5Шаул, пилистимлилени асгерин гёрюп, къоркъа; ону юрегинде къоркъув уялана. 6Ол Раббибизден сорап къарай, амма Ол Шаулгъа не тюшлерден, не чёп салывдан[*], не пайхаммарлардан таба жавап бермей[+]. 7Шаул къуллукъчуларына:

– Магъа оьлгенлени ругьлары булан сёйлейген къатынны табыгъыз. Мен, ону ягъына барып, огъар сорап къарайым, – дей.

– Шолай къатын Эн-Дор шагьарда бар, – дейлер огъар къуллукъчулары.

8Шаул, оьзюн танымасын деп, башгъа опуракълар да гийип, эки ёлдаш да булан ёл чыгъа ва гече шо къатынны ягъына геле.

– Мени учун ругь булан сёйле, – дей ол, – мен айтгъан адамны ругьун чакъыр магъа.

9Амма къатын огъар булай дей:

– Сен, озокъда, Шаул этген затны билесен. Ол оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени ва сигьручуланы къувалап чыгъарды. Сен неге магъа оьлсюн деп тузакъ салма айланасан?

10Шаул огъар Раббибизни аты булан:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен шо зат саялы такъсырланмажакъсан, – деп ант эте.

11Шо заман къатын:

– Кимни чакъырайым сагъа? – деп сорай.

– Магъа Шамуйылны чакъыр, – дей ол.

12Шамуйылны гёргенде, къатын, бек къычырып, Шаулгъа:

– Сен мени неге алдатдынг? Сен чи Шаулсан! – дей.

13Пача огъар:

– Къоркъма. Сен нени гёресен? – дей.

Къатын:

– Мен топуракъны ичинден гётерилип гелеген ругьну гёремен, – дей.

14– Ону гёрюнюшю нечикдир? – деп сорай Шаул.

– Уьстюне аба да гийген къартгиши гётерилип геле, – дей къатын.

Шо заман Шаул шо Шамуйыл экенни англай ва огъар абур эте туруп, башын эгип, мангалайын тап ерге тийдире[+].

15Шамуйыл Шаулгъа:

– Мени неге рагьатсызландырасан? Неге чакъырасан? – дей.

– Мени башыма уллу балагь къопгъан, – дей Шаул. – Пилистимлилер мени булан дав юрютелер, Аллагь буса магъа арт берген. Ол магъа дагъы не пайхаммарлардан, не тюшлерден таба жавап бермей. Сен магъа не этме герекни айтсын деп, мен сени шо саялыгъа чакъыргъанман[+].

16– Раббибиз, сагъа арт да берип, сагъа душман болгъан сонг, сен магъа сорап не этесен дагъы? – деп жавап бере Шамуйыл. – 17Раббибиз менден таба Оьзю алданокъ айтгъан затын этди. Раббибиз, гьакимликни сенден чыгъарып алып, сени къырыйынгдагъыланы бирисине – Давутгъа берди[+]. 18Сен Раббибизге тынгламадынг, амаликлилеге Ону ялынлы къазапланывун бакъдырмадынг. Шо саялы Раббибиз бугюн сагъа шо затны этген[+]. 19Ол Исрайылны сени де булан бирче пилистимлилеге бережек. Тангала сен де, сени уланларынг да мени булан мен бар ерде болажакъсыз. Сонг дагъы да Раббибиз пилистимлилеге исрайыллыланы асгерин бережек[+].

20Шаул, Шамуйылны сёзлеринден ажайыпгъа къалып, шоссагьат ерге йыгъылып къала. Шаул гьалсыз болуп къала, неге тюгюл де ол сав гюн ва сав гече бир зат да ашамагъан болгъан. 21Шаулну ягъына гелип ва ол гьайран болгъанын гёрюп, къатын булай дей:

– Мен сагъа тынгладым. Оьлюп къалма болагъаныма да къарамайлы, мен, къаравашынг, сен айтгъан затны этдим. 22Тилеймен, сен де къаравашынга тынгла. Сагъа аш гесек берейим, сен шону аша. Ёлгъа тюшгенде, къаркъаранга гюч берсин.

23Шаул, ону сёзлерин гери ура туруп:

– Ашамайман, – дей.

Амма къатынны тилевлерине оьзюню адамлары да къошулуп, Шаул олар айтгъангъа рази бола. Ол, ерден туруп, ятывда олтура. 24Бу къатынны семиз бузаву болгъан. Къатын тезликде шону соя. Ол, ун алып, хамур баса ва маясыз экмек бишире. 25Сонг къатын биширген экмегин Шаулну ва ону адамларыны алдына сала, олар да ашай. Шо гече олар туруп гетелер.

#### 29


Пилистимлилер Давутну кёмегин гери уралар

1Пилистимлилер[†] Апекде оьзлени асгерлерин жыялар, исрайыллылар буса Изреел дангылындагъы булакъны ягъында къонушалар. 2Пилистимли ёлбашчылар оьзлени юз, минг асгерлери булан юрюп барагъанда, Давут ва ону адамлары Акиш булан бирче артдан юрюй болгъанлар. 3Пилистимлилени ёлбашчылары:

– Бу ягьудилилер мунда не этелер? – деп сорайлар.

Акиш булай жавап бере:

– Бу чу Исрайылны пачасы Шаулну къуллукъчусу болуп тургъан Давут! Ол мени ягъымда турагъаны бир йылдан кёп бола. Давут Шаулну къоюп чыкъгъанлы, мен ону бир яманлыгъын да гёрмегенмен.

4Амма пилистимли ёлбашчылар, огъар къазапланып, булай дейлер:

– Бу адамны къайтарып йибер, сен оьзюне гёрсетген ерине багъып къайтсын. Давутгъа бизин булан давгъа гелме тюшмей, ёгъесе ябушувну вакътисинде ол бизге къаршы чыгъып къалажакъ. Огъар еси булан ярашма не ёл къалгъан? Бизин адамларыбызны къан тёгюлювю булан тюгюлмю дагъы? 5Оьзюню гьакъында олар бийий, йырлай туруп:

«Шаул минглени,

Давут буса он минглени йыкъды», – деген Давут тюгюлмю дагъы бу[+]?

6Акиш, Давутну чакъырып, огъар:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен намуслу адамсан. Мен сагъа оьзюм булан асгерде къуллукъ этме ихтиярны кёп сююп берер эдим. Сен мени ягъыма гелген гюнден тутуп, бугюнге ерли мен сени бир яманлыгъынгны да гёрмегенмен, тек ёлбашчылар сагъа рази тюгюллер. 7Бурулуп, парахатынга гетип къал; вёре, пилистимли ёлбашчыланы ачувун чыгъарар йимик бир зат да этмегей эдинг.

8– Мен шонча да не этгенмен? – деп сорай Давут. – Мен сени ягъынга гелген гюнден тутуп, бугюнге ерли мени, къулунгну, сен не яманлыгъын тапгъансан? Неге магъа есим пачаны душманлары булан ябушма барма ярамай?

9Акиш булай жавап бере:

– Мени гёзюм булан къарагъанда, сен Аллагьны малайигидей нечакъы да яхшысан. Тек пилистимли ёлбашчылар: «Огъар бизин булан давгъа барма тюшмей», – дедилер[+]. 10Гьасили, сени булан гелген есинг Шаулну къуллукъчулары булан тез турарсан. Танг булан туруп, гетерсиз.

11Давут ва ону адамлары пилистим топурагъына къайтмакъ учун, эртен тез туралар. Пилистимлилер буса Изреелге багъып гётерилелер.

#### 30


Давут амаликлилерден оьч ала

1Давут ва ону адамлары, ёлгъа чыгъып, уьчюнчю гюн Сиклаггъа етишелер. Амаликлилер Негепге ва Сиклакгъа чапгъын этген болгъанлар. Олар, Сиклаггъа чапгъын этип, шону яллаталар[+] 2ва шонда болгъан чакъы бары да къатынланы арасындан гиччилерин де, уллуларын да есирликге алалар. Амаликлилер, оланы бирисин де оьлтюрмейли, оьзлер булан алып гетелер.

3Давут ва ону адамлары Сиклаггъа гелгенде, шагьар яллатылгъанны, къатынлары, уланлары ва къызлары есирликге алынгъанны гёрелер. 4Олар гьынкъгъа тюшюп йылайлар. Давут ва ону адамлары гьалсыз болуп къалгъынча шо кюйде йылап туралар. 5Есирликге Давутну Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайыл деген эки де къатыны да алынгъан болгъан[+]. 6Давут бек уллу ойгъа тюше, неге тюгюл де халкъ ону ташгъа тутма сёйлешип тура болгъан. Оланы гьариси оьзлени яшларына байлавлу болуп бек къыйнала болгъан. Амма Давут Раббибизге, оьзюню Аллагьына, бакъгъан якъда беклешип токътай. 7Давут Агьималикни уланы, дин къуллукъчу[†] Абиатаргъа:

– Эпотну[†] гелтир, – дей.

Абиатар гелтире,[+] 8Давут да Раббибизден:

– Мен асгерни артындан чабайыммы? Оланы артындан етишерми экенмен? – деп сорагъан.

– Чап оланы артындан, – деп жавап берген Ол. – Шексиз кюйде, сен оланы артындан етишежексен ва азат этежексен.

9Давут ва ону булан алты юз адам Бесор деген оьзенге багъып гелелер. Олар шонда токътайлар,[+] 10неге тюгюл де, бек къавшалгъанына гёре, эки юз адам оьзенни ари ягъасына чыкъма болмай болгъан. 11Олар, ёлда бир мисрилиге ёлугъуп, ону Давутну ягъына гелтирелер. Олар мисрилиге аш да, ичме сув да берелер; 12дагъы да инжир де, эки байлам кишмиш де берелер. Ашагъан сонг, ону къаркъарасына гюч гире, неге тюгюл де ол аш ашамагъаны, сув ичмегени уьч гече, уьч гюн бола болгъан. 13Давут:

– Сен кимлерденсен, къайдан гелгенсен? – деп сорай.

Ол булай деп жавап бере:

– Мен мисрилимен, бир амаликлини къулуман. Мен уьч гюн алдын авруп къалгъанда, есим мени къоюп къойду. 14Биз къыбладагъы керетлилеге, ягьудилеге ва Калепни наслуларына чапгъын этдик. Дагъы да биз Сиклакны яллатдыкъ[+].

15Давут огъар:

– Сен магъа шо асгер бар ерге элтеген ёлну гёрсетип боламысан? – деп сорай.

Ол:

– Сен мени оьлтюрмежекге ва есиме къайтармажакъгъа Аллагьны атын тутуп ант эт, мен де сагъа олар бар ерге элтеген ёлну гёрсетежекмен, – деп жавап бере[+].

16Мисрили Давутну алып гелгенде, амаликлилер, гёзге гёрюнеген чакъы ерде де олтуруп, ашап, ичип, байрам этип тура болгъанлар, неге тюгюл де пилистимлилени ва Ягьудини топуракъларында олар кёп мал-матагь чыгъарып алгъан болгъанлар. 17Давут олар булан къашкъаралгъан вакътиден тутуп, артындагъы гюн ахшам болгъунча дав эте. Тюелеге де минип къачып гетген дёрт юз жагьил уланлар болса тюгюл, олардан дагъы биревю де къутулуп да болмай. 18Давут амаликлилер алгъан бары затны къайтара ва оьзюню эки де къатынын да азат эте. 19Душман чыгъарып алып гетген бир заты да тас болмай чыгъа: не гиччилери, не уллулары, не къызлары, не алып гетген затлары. Давут бары затны къайтара. 20Ол бары да сиривлени де, туварланы да чыгъарып ала ва ону адамлары оланы башгъа гьайван-малны алды булан гьайдай туруп:

– Булар Давутгъа тюшген затлардыр, – деп юрюйлер.


Тюшген затны пайлав

21Давут оьзюню артындан юрюп болмай, бек къавшалгъан ва Бесор оьзенни ягъасында къалгъан шо баягъы эки юз адамны ягъына геле. Олар Давутну ва ону булангъы адамланы алдына чыгъалар. Давут шо адамлагъа багъып ювукълашгъанда, олар булан саламлаша. 22Амма Давут булан баргъан адамланы арасындан бары да яманлары ва намуссузлары булай дейлер:

– Олар бизин булан чыкъмагъан эдилер, биз де дав этип тюшген затларыбыздан олагъа пай чыгъармажакъбыз. Гьар кимни янгыз оьзюню къатынын да, яшларын да алып гетме ихтияры бар.

23Давут булай деп жавап бере:

– Ёкъ, къардашларым, Раббибиз бизге берген затны булай пайдаландырмагъыз. Ол бизин якълады, бизге къаршы чыкъгъан асгерни къолубузгъа берип къойду. 24Бу ишде сизин булан рази болма тюшмей. Арбаны ягъында къалгъан адамны пайы да давгъа баргъан адамныки йимик болма тарыкъ. Бары халкъгъа бирни йимик пай чыгъарма тарыкъ[+].

25Шо гюнден тутуп ва сонг да Давут шолай пайлавну бир къанун ва къайда этип къоя; шо бугюнлеге ерли де гючде сакъланып тура.

26Давут Сиклакгъа гелгенде, давда тюшген затлардан бир гесекни оьзюню къурдашлары болгъан Ягьудини тамазаларына булай да айтып йибере:

– Муна сизге давда Раббибизни душманларындан чыгъарып алынгъан затлардан савгъат.

27-31Давут, шо затлардан пай чыгъарып, Бет-Элде, Негеп Рамотада, Яттирде, Ароерде, Сипмотда, Эштемоада, Ракалда, ерагьмеллилени ва кенлилени шагьарларында, Гьормада, Бор-Ашанда, Атакъда, Гьабрунда ва Давут булан ону адамлары юрюп айланагъан бары да ерлерде турагъанлагъа берип йибере[+].

#### 31


Шаулну ва ону уланларыны оьлюмю

1Пилистимлилер[†] Исрайыл булан дав юрюте, исрайыллылар олардан къачалар ва Гилбоа тавда оьлюмге тарыйлар[+]. 2Пилистимлилер, Шаулну ва ону уланларыны артындан етишип, ону Ёнатан, Абинадап ва Малки-Шуа деген уланларын оьлтюрелер[+]. 3Шаулну айланасында къатты ябушув юрюле. Окъчулар, Шаулну эс этип, ону авур яраландыралар. 4Шаул оьзюню савутчусуна:

– Къылычынгны чыгъарып, магъа чанч, ёгъесе бу сюннетсизлер гелип, мени хорлап, сонг оьлтюрежеклер, – дей.

Амма ону савутчусу шо ишни этме тавакаллыкъ этмей, неге тюгюл де бек къоркъа. Шо заман Шаул, оьзюню къылычын да алып, шогъар багъып атыла[+]. 5Савутчу Шаул оьлгенни гёргенде, ол да оьзюню къылычына багъып атыла ва ону булан бирче оьлюп къала. 6Шаул, ону уьч уланы ва савутчусу шолай оьлелер. Шаулну бары да адамлары шо гюн оьлелер.

7Исрайыллыланы асгери къачып гетгенни, Шаул ва ону уланлары оьлгенни гёрюп, къолну ари ягъында ва Урдунну[†] артында турагъан исрайыллылар да оьзлени шагьарларын къоюп къачалар. Пилистимлилер буса, гелип, шоланы елеп къоялар.

8Артындагъы гюн пилистимлилер оьлгенлени тонама гелгенде, олар Гилбоа тавда оьлген Шаулну ва ону уьч уланын табалар. 9Олар, Шаулну башын гесип, савутун чечип алалар ва бютюн пилистимлилени топурагъына шо гьакъда оьзлени ялгъан аллагьлары булангъы ибадатханасында[†] ва халкъына билдирсин учун, чавушланы йиберелер[+]. 10Пилистимлилер ону савутун Астартаны[†] ибадатханасына салалар ва ону сюегин Бет-Шеан деген тамгъа илелер.

11Гилатдагъы Ябешде яшайгъанлар пилистимлилер Шаулгъа этген затны гьакъында эшитгенде,[+] 12бары да къоччакъ асгерлери ёл чыгъалар. Олар сав гече юрюйлер ва Бет-Шеан тамындан Шаулну ва ону уланларыны сюеклерин алалар. Асгерлер Ябешге гелип, оланы шонда яллаталар[+]. 13Сонг олар, Шаулну ва ону уланларыны сюеклерин алып, Ябешде йылгъын терекни тюбюнде гёмелер ва етти гюн ораза туталар.

### 2 Пачалар

#### 2 Пачалар

2 Пачалар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Баш сёз


БАШ СЁЗ

Бу китапда бир жылтны ичинде Сыйлы Язывланы дёрт тарихи китабы топланып бериле: 1-нчи Пачалар, 2-нчи Пачалар, 3-нчю Пачалар ва 4-нчю Пачалар.

Пачаланы Биринчи ва Экинчи китаплары ягьудилилени дин башчысы Шамуйылны тувгъан вакътисинден тутуп, оьзюню къавумундан биринчи пача болгъан Давутну гьакимлигини ахырына (ёрукъ гьисапда бизин девюрден алдагъы 1010–970 йыллагъа) ерлиги тарихи аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай. Пачаланы Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларында буса Сулейманны тахгъа олтургъан вакътисинден (бизин девюрден алдагъы X асрудан) тутуп, Бабил есирлигине (бизин девюрден алдагъы 587-нчи йылгъа) ерлиги аралыкъдагъы агьвалатлар къуршала.

Шо китаплагъа кюрчю этилип пачаны къаласында юрюлме герекли болгъан таварихлер ва тархнамелер салынгъан. Эсгермеге герек, Пачаланы 3-нчю ва 4-нчю китапларында бизге етишмеген эсделиклеге тувра гёрсетивлер бар – «Сулейманны таварихи» (3-нчю Пачалар 11:41), «Исрайылны пачаларыны таварихлери» ва «Ягьудини пачаларыны таварихлери». Контекстден гёрюнюп турагъаны йимик, Пачаланы китаплары шо тархнамелени къысгъача журасы болуп токътай – тизивчю шолагъа гьар пачаны этген ишлери булан байлавлу тындырыкълы хабарлагъа йимик асаслана.

Пачаланы китапларындагъы тарихи агьвалатлар булан байлавлу кёбюсю шагьатлыкълар Сыйлы Язывлар булан аралыгъы ёкъ, тек оьз девюрю булан байлавлу язывлу эсделиклерден таба аян этиле.

Пачаланы китапларында Сыйлы Язывланы ичине гиреген китаплардан бириси болгъан Экинчи Къанунгъа хас болуп токъташгъан дин бирлиги ачыкъдан гёрюнюп тура: шолардагъы бары да тарихи агьвалатлар пачаны неде ондан алдагъысыны муъминлигинден, неде гюнагьындан таба англатыла.

Китапланы ахырынчылай токъташдырылгъан къайдасыны умуми тархы – Бабил есирлигинден бираз алдагъы девюр (VII асруну ахыры).

Ягьудили Сыйлы Язывларда Пачаланы Биринчи ва Экинчи китапларына «Шамуйылны китаплары» деп айтыла. Тюзю, шо ончакъы къыйышывлу гелеген ат тюгюл: Шамуйыл не китапланы автору, не шоланы баш игити гьисапда ортакъчылыкъ этмей; ону гьакъында янгыз Биринчи китапда лакъыр юрюле.

Пачаланы Биринчи китабында Исрайылны тарихиндеги гёрмекли мюгьлет суратлана – къавум бирлешивден пача гьакимликге чыгъыв. Аллагьны ва халкъны арасындагъы Разилешив ва шолай да аслу тарихи гючлени – бир якъдан, асгербашчы пачалар белгилейген парахатлыкъны гьакимлигини, бирдагъы якъдан буса, пайхаммарлар сакълап ва айтып гелген Аллагьны каламыны ва дин токъташдырывланы – къыйышагъанлыгъы ва къаршылыкълыгъы китапны бютюн агъымындан къызыл сызакъ болуп оьте.

Жанр ягъындан алгъанда, китапгъа бир журалыкъ хас. Тарихи хабарлав шиъру гесек – Шамуйылны анасы Гьаннатны дуасы (1-нчи Пачалар 2:1-10) – берилип, янгыз бир керен бёлюне.

Тек китапны бир-бир гесеклерине, айрокъда Шаулну хабарына, белгили сюжетли тюрлюлюк хас. Эки тюрлю къайдада хабарланагъан шулай агьвалатлар ёлугъа: Шамуйыл оьзлеге пача ахтарагъан халкъны айыпгъа тутув булан байлавлу эки гесек (1-нчи Пачалар 8:4-22 ва 12:1-15); пачаны гьакимлигин токъташдырыв булан байлавлу эки жура (9-нчу ва 12-нчи башлар); Шаулну Аллагьгъа тынгламагъанлыгъы ва Ону янындан рагьмуну тас этгенлиги булан байлавлу эки къайда (1-нчи Пачалар 13:8-14 ва 15:10-31); Давут, гёрюнмейген кюйде Шаулну янына гелип, ону оьлтюрмей къойгъанлыкъ булан байлавлу эки хабар (24:1-8 ва 26:5-12).

Бир Аллагьгъа инанывгъа асаслангъан дини булангъы шо девюрдеги биргине-бир пачалыкъны амалгъа геливю, шексиз кюйде, гьалиги девюрдеги охувчуну иштагьландыра. Эгер китапда пайхаммарлар, айрокъда Шамуйыл, уьлгюлю келпетлер йимик гёрсетиле буса, пачалар, оланы къардашлары ва асгербашчылар бирдокъда уьлгюлю кюйде берилмей. Амма шо себепден олар бизге жанлы да, инамлы да болуп гёрюне. Ондан къайры, китапда тарихге янгыз пача ва тухумуну ата-бабасы гьисапда тюгюл, Забурну йыраву гьисапда да гирген Давутну оьмюрюню баш вакътисини гьакъында лакъыр юрюле.

Пачаланы Экинчи китабы Биринчи китапны сюжетли давамы болуп геле.

Мунда Давутну гьакимлигини, ону орнун тутгъан Сулейманны тувмакълыгъыны, пачаланы тухумуну амалгъа геливюню гьакъында хабарлана. Китапда Исрайылны ва Ягьудини бёлюнювю ва къаршы туруву булан байлавлу дагъы да бир хабарлав арагъа чыгъа. Шо хабарлав сонг Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларда давам этиле.

Жанр ягъындан алгъанда, Пачаланы Экинчи китабы Биринчисинден эсе артыкъ тюрлю. Хабар суратлавлар шиъру гесеклер булан аралашып геле. Шоланы эсгерейик: къайгъылы эки йыр – Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 1:19-27), асгербашчы Абинерге айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 3:33-34) ва шолай да алгъыш къайдалы эки макътав йыр: Давутну дуасы (2-нчи Пачалар 7:18-29) ва Давутну йыры (2-нчи Пачалар 22:2–23:7). Эки сюжетли гесекни – Натан пайхаммарны бир ярлыны къозусуну гьакъында айтгъан тапшурмалы хабарын (2-нчи Пачалар 12:1-12) ва иниси агъасын оьлтюргенлик булан байлавлу хабарны (2-нчи Пачалар 14:1-20) – онгача асарлар гьисапда айырма ярай.

Пачаланы Уьчюнчю китабында Давутну гьакимлигини ахыры ва Сулейманны къыркъ йыллыкъ гьакимлиги – Исрайылны пача девюрюню «алтын асрусу», сонггъа таба пачалыкъны бёлюнме ва тёбенлешме башлангъанлыгъы суратлана. Китапда Ибадатхананы къурув, сыйлы этив, шону тындырыкълы кюйде суратлав (5–8-нчи башлар) булан байлавлу хабар аслу ерни тута. Сулейманны дуваныны (3-нчю Пачалар 3:16-28) ва Шебаны пача къатыныны геливюню (10-нчу баш) гьакъындагъы суратлавлар къошум хабарлар йимик гёрюне. Шоларда Сулейман пачаны аслу хасияты болгъан гьикматлыкъ суратлана.

Тарихи китапларда пачалар булан янаша Аллагьны каламыны чавушлары болгъан пайхаммарлар аслу ерни тута. Пачаланы Уьчюнчю китабында бир нече пайхаммар ёлугъа. Тек аслу тергев Ильяс пайхаммаргъа бакъдырыла. Ону яшавун суратлавгъа китапны айры гесеги багъышлангъан (17–19-нчу башлар).

Тарихи хабарлавну Уьчюнчю ва Дёртюнчю китаплагъа бёлюнювюне шартлы къайдада янашма тюше. Шо бёлюнюв гьатта сюжетни дазуларындан да гьасил болмай: ягьудили пача Агьазияны гьакимлик этивю булан байлавлу хабар, бир китапда башланып, башгъасында тамамлана (3-нчю Пачалар 22:51 – 4-нчю Пачалар 1:18).

Пачаланы Дёртюнчю китабы Агьазияны гьакимлик этивюнден тутуп (IX асруну ортасы), Набугьодоносорну Ягьудиге этген экинчи чапгъынына, Ерусалимни ва Ибадатхананы дагъылывуна ерлиги аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай (бизин девюрден алдагъы VI асруну башы). Шо агьвалатлар пача гьакимликни аста-аста тёбенлешивю ва дагъылыву булан байлавлу.

Уьчюнчю китапда йимик, Пачаланы Дёртюнчю китабында да пайхаммарланы гьакъындагъы хабарлар аслу ерни тута. Пайхаммарлар дин янындан алгъанда, оьзгелеге уьлгюлер болуп токътай: китапны башында оьзюню кёкге гётериливюню гьакъында хабарланагъан Ильяс (2:11-12), сонг ону ёлун узатгъан Альяса (2–9 ва 13-нчю башлар); 19–20-нчы башларда Сыйлы Язывлардагъы бирдагъы бир зор пайхаммарны – Ишаяны гьакъында хабарлана. Альяса, алда Ильяс йимик, янгыз пайхаммар йимик тюгюл, гьайран ишлени этивчю гьисапда да гёрсетиле: гьатта ону къабурдагъы сюеги де оьлгенлени тирилте (13:20-21). Ишаяны сёзюне тынглап, Раббибиз Гьизкия пачаны къаласында гьайран иш эте (20:11).

Пачаланы ахырынчы китабында Давут ва Сулейман йимик зор уллу пачалар ёлукъмай. Терсине, къан тёгеген, бир-бири булан ябушагъан ва питне салып юрюйген исрайыллы ва ягьудили пачаланы гьакимликлерини гьакъындагъы хабарлар тёбенлешивню ачыкъдан суратлай. Тек китапда зор уллу дин къурувчу болгъан ва бир Аллагьгъа инанывгъа чакъырыв учун ябушуп гелген ягьудили пача Ёшиягъа (бизин девюрден алдагъы 640–609-нчу йыллар) айрыча тергев бакъдырыла.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

«Пачаланы китаплары» Библияны Таржумасыны институту ва Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан илму марказыны Гь. Цадасаны атындагъы Тил, адабият, инчесаният институту булан бирликде басмагъа гьазирленген.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Пачаланы Экинчи китабы


Давут Шаулну оьлгенин биле

1Шаул оьлгенден сонг, Давут, амаликлилерден де оьр чыгъып, къайта. Ол Сиклакда эки гюн къала[+]. 2Уьчюнчю гюн Шаулну къонушундан бир адам геле. Ону уьстюнде йыртылгъан опурагъы, башы да чанггъа батгъан болгъан. Шо адам, Давутну алдына да гелип, огъар тап ерге ерли баш ие.

3– Сен къайдан гелесен? – деп сорай Давут огъар.

– Мен исрайыллыланы къонушундан къутулуп гелемен, – деп жавап бере ол.

4– Магъа не болгъанын хабарла гьали, – дей Давут.

Шо адам:

– Адамлар дав авлагъындан къачып тербей эди. Кёплер яраландылар, оьлдюлер. Шаул да, ону уланы Ёнатан да оьлдюлер, – дей.

5Давут бу хабарны алып гелген жагьил улангъа:

– Шаул да, ону уланы Ёнатан да оьлгенин сен къайдан билесен? – деп сорай.

6– Мен Гилбоа деген тавда токътап тура эдим, – дей жагьил улан, – шонда Шаул да бар эди. Ол оьзюню сюнгюсюне де таянып эретургъан эди. Дав атарбалар да, атлылар да огъар багъып ювукълашып геле эди[+]. 7Артгъа бурулуп, мени гёрюп, Шаул мени чакъырды. Мен де: «Мен не этейим?», – деп сорадым. 8Ол магъа: «Сен кимсен?» – деп сорады. – «Амаликлимен», – деп жавап бердим мен. 9Шо заман Шаул магъа: «Гелип мени оьлтюр! Къаркъарамда гюч къалмагъан, амма гьали де савман», – деди. 10Мен барып, Шаулну оьлтюрдюм, неге тюгюл де шолай яралардан сонг ол сав къалмажагъын биле эдим. Есим, мен ону башындагъы тажны да, къолундагъы билезикни де алып, мунда, сагъа гелтиргенмен.

11Шо заман Давут ва бары да ону булангъылар оьзлени уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-парасын чыгъаралар[+]. 12Олар ахшам болгъунча Шаул, ону уланы Ёнатан, Раббибизни асгери – ябушувда жанларын къурбан[†] этген бары да исрайыллылар учун ораза туталар ва яс этелер. 13Давут оьзюне бу хабарны гелтирген жагьил улангъа:

– Сен оьзюнг къайдансан? – деп сорай.

– Мен бир гелгинчини,[†] амаликлини уланыман, – деп жавап бере ол.

14Давут огъар:

– Раббибизни танглагъанын оьлтюрмек учун, къоркъмай, нечик къолунгну гётерип болдунг? – дей[+].

15Давут, оьзюню адамларындан бирисин чакъырып, огъар:

– Барып, ону оьлтюр! – дей.

Шо адам амаликли жагьил уланны оьлтюре. 16Давут буса огъар бурулуп, булай дей:

– Оьзюнгню къанынг оьзюнгню башынгдадыр. «Мен Раббибизни танглагъанын оьлтюрдюм», – деп де айтып, сен оьзюнг оьзюнге къаршы шагьатлыкъ этип токътадынг.


Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа этген ваягьы

17Давут Шаулгъа ва ону уланы Ёнатангъа тюпде берилген шу ваягьны да айта туруп яс эте 18ва Ягьудиде яшайгъанлагъа оьзюне «Жаяны йыры» деп айтылагъан шо ваягьны уьйретме буйрукъ бере. Шо ваягь «Муъминни китабында» язылгъан:

19– Гьей Исрайыл, сени макътавлугъунг
оьзюнгню бийикликлерингде тюп болуп токътады.
Жанларын къурбан этдилер батырлар!
20Шо гьакъда Гатда айтып айланмагъыз,
Ашкелонну орамларында да яйылып юрюмегиз.
Ёгъесе, пилистимлилени къызлары сююнюп турарлар,
сюннетленмегенлени къызлары да къуванып турарлар[+].
21Гьей Гилбоа тавлары,
чыкъгъа, янгургъа, берекетли авлакълагъа
бозаргъан гьалда къалыгъыз дагъы сиз.
Шонда мурдарланды чы дагъы батырланы къалкъаны –
Шаулну къалкъанына май сюртюлмеди[+].
22Амма Ёнатанны жаясы да, Шаулну къылычы да
жанларын къурбан этгенлени къанындан,
батырланы къаркъараларындан тоюп къайта эдилер.
23Савунда да шонча да сююмлю, абурлу
Шаул да, Ёнатан да
оьлгенде де айрылмадылар бир-биринден.
Къаракъушлардан чалт,
арсланлардан гючлю эдилер олар.
24Гьей Исрайылны къызлары,
яс этигиз чи Шаулгъа.
Ол эди чи сизге багьалы ал гийимлер гийдирген,
опуракъларыгъызны да алтынлар булан безендирген.
25Вёв адаршай! Жанларын къурбан этдилер ябушувда батырлар!
Ёнатан йыгъылды бийикликлерде.
26Сен себепли болуп къыйналаман, Ёнатан, иним.
Нече де аявлу эдинг магъа,
нече де гьайран эди сени сюювюнг магъа,
къатынгишини сюювюнден де гьайран эди шо[+].
27Вёв адаршай! Жанларын къурбан этдилер батырлар!
Дагъылып къалды чы къыргъынны савуту!

#### 2


Давутну башына зайтун май да сюртюп, Ягьудини пачасы этелер

1Бираз заман гетген сонг Давут Раббибизге:

– Мен Ягьудини къайсы буса да бир шагьарына барайымы? – деп сорай.

Раббибиз:

– Бар, – дей.

Давут:

– Къайда барайым? – деп сорай.

– Гьабрунгъа, – дей Ол.

2Давут Гьабрунгъа багъып гётериле. Давут булан ону эки де къатыны да гётериле: Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайыл[+]. 3Дагъы да Давут оьзю булан болгъан адамланы да гелтире. Олар гьариси оьзлени агьлюлери булан бола, олар да Гьабрунну шагьарларында ерлешелер[+]. 4Ягьудини халкъы Гьабрунгъа гелип, шонда Давутну башына зайтун май да сюртюп, ону ягьуди къавумну[†] уьстюнде пача этип сала. Шондан алда буса гилатлы Ябешни халкъы Шаулну гёмген болгъан. Давутгъа шо гьакъда айталар[+]. 5Давут олагъа чавушлардан таба булай айтып йибере: «Есигиз Шаулгъа рагьмугъузну гёрсетип, ону гёмгенигиз учун, Раббибизни алдында насиплисиздир сиз. 6Раббибиз сизге рагьмусун да, аминлигин де гёрсетсин дагъы; этген ишигиз учун сизин мен де савгъатларман. 7Гьасили, гючлю ва игит кююгюзде туругъуз чу, неге тюгюл де есигиз Шаул оьлдю, ягьуди къавум буса, башыма зайтун май да сюртюп, мени оьзлени уьстюне пача этип салды».


Иш-Бошет Исрайылны пачасы бола

8Шо заман буса Нирни уланы, Шаулну асгерини ёлбашчысы Абинер, Шаулну уланы Иш-Бошетни де алып, ону Магьанайимге гелтире[+]. 9Абинер ону Гилатны, ашшурлуланы,[†] Изреелни ва шолай да Эпрайимни, Буньяминни ва бютюн Исрайылны уьстюнде пача этип сала.

10Шаулну уланы Иш-Бошет Исрайылны пачасы болгъанда, огъар къыркъ йыл бола. Ол эки йыл пача болуп тура. Амма Ягьудини къавуму Давутну артына тюше. 11Давут Гьабрунда ягьуди къавумну уьстюнде етти йыл да алты ай пача болуп тура[+].


Давутну ва Иш-Бошетни арасындагъы дав

12Нирни уланы Абинер Шаулну уланы Иш-Бошетни адамлары да булан бирче, Магьанайимден чыгъып, Гибеонгъа бара. 13Саруяны уланы Ёап ва Давутну адамлары чыгъып, оланы Гибеон кёлню къырыйында къаршылайлар. Булар кёлню бери ягъасында, бирисилер буса ари ягъасында олтуруп токътайлар. 14Абинер Ёапгъа:

– Жагьиллерибиз туруп, бизин алдыбызда ябушсунлар, – дей.

– Турсунлар, – деп жавап бере Ёап.

15Жагьиллер туралар. Шаулну уланы Иш-Бошетни ягъын тутуп буньяминлилерден он экев ва Давутну ягъын тутуп да он экев чыгъа. 16Оланы гьариси, оьзюне къаршы чыкъгъаныны башындан тутуп, ону къабургъасына къылычын чанчып, ону булан бирче оьле. Муна шо саялы да Гибеондагъы бу ерге Гьелкъап Гъассурим[*] деп айтыла.

17Шо гюнгю ябушув бек гючлю бола. Давутну адамлары Абинерни ва Исрайылны асгерчилерин йыгъалар.

18Шонда Саруяны Ёап, Абишай ва Асагьел деген уланлары бола. Асагьел къыр эчкидей чалт болгъан[+]. 19Ол Абинерни гьызын тутуп, не онггъа, не солгъа бурулмайлы, ону артындан чабып тербей. 20Абинер артгъа бурулуп:

– Асагьел, сенмисен? – деп сорай.

– Дюрмен, менмен, – деп жавап бере ол.

21Шо заман Абинер огъар:

– Онггъа неде солгъа багъып бурул, бир жагьилни тутуп, ону савутун оьзюнге ал, – дей.

Амма Асагьел токътамагъан гьалында ону артындан чабып тура. 22Абинер Асагьелге бирдагъы да булай бувара:

– Таман артымдан чабып тургъанынг! Магъа негер тарыкъдыр сени оьлтюрмеге? Шолай этсем, агъанг Ёапны бетине не бет булан къарарман?

23Амма Асагьел Абинерни артындан чабагъанын токътатмай. Шо заман Абинер сюнгюсюню бириси яны булан ону къурсагъына чанча да, гьатта сюнгюсю ону аркъасын тешип чыгъып гете. Ол йыгъылып, еринде оьлюп къала. Гьар оьтюп барагъан адам Асагьел йыгъылып оьлген ерде токътай болгъан. 24Амма Ёап да, Абишай да Абинерни гьызарлап юрюйлер. Гюн арта туруп олар Гиагьны ювугъундагъы, Гибеон бошлугъуна элтеген ёлдагъы Амма деген тёбеге етелер. 25Буньяминлилер Абинерни айланасына къуршалып, бир бёлюк де болуп, тёбени башында ерлешип токътайлар. 26Абинер Ёапгъа булай деп къычыра:

– Бу къыргъын битеген зат тюгюлмю? Сен шону ахыры хайыр болмажагъын англамаймысан? Оьзлени къардашларын гьызарлайгъанын токътатсын деп, адамларынга буйрукъ бер. Олар къачан болгъунча гьызарлап юрюп туражакълар?

27Ёап:

– Аллагьны атын тутуп ант этемен, эгер де сен шу сёзлени алда айтгъан эдинг буса, асгерчилерим эртенине къардашларын оьлтюрегенин токътатажакъ эдилер, – деп жавап бере.

28Ёап зурнайын согъа ва ону бары да асгерчилери токътап къалалар. Олар исрайыллыланы дагъы гьызарлап юрюмейлер ва ябушмайлар. 29Сав шо гечени узагъында Абинер оьзюню адамлары да булан Урдун[†] къолдан таба юрюп тура. Олар Урдунну къыркъып чыгъып, бютюн Битрондан да оьтюп, Магьанайимге гелелер. 30Ёап Абинерни гьызарлап битген сонг, къайтып гелип, оьзюню бары да адамларын жыя. Асагьелден къайры да, Давутну дагъы да он тогъуз асгерчисин тапмайлар.

31Давутну къуллукъчулары буса буньяминлилерден Абинер булан бирче болгъан уьч юз алтмыш адамны йыгъалар. 32Олар Асагьелни алып, ону Байтлагьамда оьзюню атасыны къабурунда гёмелер. Ёап буса, оьзюню адамлары да булан сав гечени узагъында юрюп туруп, танггъа таба Гьабрунгъа гелип токътай.

#### 3

1Шаулну ва Давутну тухумларыны арасында узакъ заман дав юрюлюп тура. Давутну тухуму баргъан сайын гючленип, Шаулну тухуму буса осаллашып тербей.


Давутну уланлары

2Гьабрунда Давутдан уланлар тува. Ону биринчи уланы Амнон болгъан; ол изреелли Агьиноамдан тувгъан[+].

3Экинчиси – Килеап; ол Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайылдан тувгъан.

Уьчюнчюсю – Абсалам; ол Гешурдагъы Талмай пачаны къызы Маакадан тувгъан[+].

4Дёртюнчюсю – Адония; ол Гьаггитден тувгъан.

Бешинчиси Шепатия; ол Абиталдан тувгъан[+].

5Алтынчысы – Итрам; ол Давутну къатыны Эгъладан тувгъан.

Олар Давутдан Гьабрунда тувгъан.


Абинер Давутну ягъына чыгъа

6Шаулну ва Давутну тухумларыны арасында дав юрюлюп турагъан вакътиде Абинер Шаулну тухумунда баргъан сайын оьзюню гьакимлигин токъташдырып тербей. 7Шаулну Риспа деген къаравашы болгъан, ол Айяны къызы болгъан. Иш-Бошет Абинерге:

– Сен неге атамны къаравашы булан ятасан? – деп сорай[+].

8Абинер Иш-Бошетни сёзлерине бек ачувланып, булай жавап бере:

– Мен Ягьудини ягъын тутуп иш гёреген итни башы болуп къалгъанманмы? Бугюн мен атанг Шаулну тухумуна, ону агьлюсюне ва якъчыларына аминмен. Мен сени Давутгъа сатмадым. Гьали буса сен бу къатын саялы мени жинаятчы гёрюп айыплай турасан! 9-10Раббибиз, Шаулну тухумундан пачалыкъны алып, Дандан башлап Беершебагъа ерли Исрайылны ва Ягьудини уьстюнде тахгъа Давутну олтуртажакъман деп ант этип айтгъан эди. Эгер де мен Раббибиз айтгъан затны этмесем, Ол мени къатты кюйде такъсырласын дагъы[+].

11Иш-Бошет Абинер булан сёйлеме дагъы болушлукъ этмей, неге тюгюл де ондан къоркъа. 12Абинер чавушлардан таба Давутгъа: «Бу кимни ихтиярындагъы топуракъдыр? Мени булан дыгъар байла, мен де бютюн Исрайыл сени ягъынга чыгъагъан кюйню этермен», – деп айтып йибере.

13Давут булай жавап бере:

– Яхшы, мен сени булан дыгъар байларман. Амма сенден бир затны талап этемен: мени булан ёлукъма гелегенде, оьзюнг булан Шаулну къызы Микалны алмай туруп, ягъыма гелме[+].

14Сонг Давут Шаулну уланы Иш-Бошетни ягъына чавушланы шулай талап булан йибере: «Магъа къатыным Микалны бер, мен ону оьзюме юз пилистимлини оьлтюрюп алгъан эдим»[+]. 15Иш-Бошет буйрукъ берип, Микалны ону эринден чыгъарып алалар. Ону эри буса Лайишни уланы Палтиел болгъан[+]. 16Амма Палтиел Багьуримге ерли сав ёл къатыныны артындан йылай туруп юрюй. Абинер огъар:

– Уьюнге къайт! – дей.

Ол да къайта. 17Абинер, Исрайылны тамазалары булан гьакълашып, булай дей:

– Бир вакътилерде сиз пачагъыз этип Давутну салма сюе эдигиз чи. 18Гьали этигиз шону! Раббибиз Давутгъа: «Къулум Давутдан таба Мен Исрайылдагъы халкъымны пилистимлилерден[†] ва ону бары да душманларындан азат этермен», – деп сёз берди чи.

19Дагъы да Абинер буньяминлилер булан оьзю сёйлей. Шондан сонг ол Гьабрунгъа бара. Абинер шонда исрайыллылар ва Буньяминни бютюн къавуму[†] этме гьазир бары затны Давутгъа хабарламакъ учун бара. 20Абинер, оьзю булан йигирма адам да алып, Гьабрунгъа Давутну ягъына геле. Давут, Абинерни ва ону адамларын абурлап, олагъа йыбав эте. 21Абинер Давутгъа:

– Сени булан дыгъар байлап, сен де жанынг сюеген бары да затгъа ёлбашчылыкъ этип болсун учун, магъа тез барып, бютюн Исрайылны халкъын алдынга жыйма ихтияр бер, – дей.

Давут Абинерни йибере, ол да парахатына гете.


Абинерни оьлтюрелер

22Шо вакътиде Давутну адамлары ва Ёап чапгъындан бай тюшюмю де булан къайталар. Амма Абинер Гьабрунда Давутну янында болмай, неге тюгюл де Давут ону йиберген болгъан, ол да парахатына гетген. 23Бары да асгерчилери де булан Ёап гелгенде, Давутгъа Нирни уланы Абинер пачаны ягъына гелген болгъанын, пача ону йибергенин, ол да парахатына гетгенин айтып берелер.

24Ёап, пачаны ягъына гелип, булай дей:

– Сен этгенинг недир? Сени янынга чы Абинер гелген эди! Сен ону неге йибердинг? Гьали ол гетди чи! 25Сен Нирни уланы Абинерни таныйсан чы. Ол чу сени алдатмакъ, сен этеген бары да ишни ва сен барагъан ерлени билмек учун гелген.

26Ёап, Давутну янындан чыгъып, Абинерни артындан чавушланы йибере, олар да ону Сира деген къуюну къырыйындан къайтаралар. Давут шо гьакъда гьеч зат билмей. 27Абинер Гьабрунгъа къайтгъанда, Ёап ону бир якъгъа, къапуланы ичине багъып алып бара, сайки, оьзю булан бирге-бир сёйлеме сюегендей. Шонда агъасы Асагьелни тёгюлген къаны саялы оьч алмакъ учун, Ёап Абинерни къурсагъына чанчып оьлтюре[+].


Давут Абинерни оьлтюргени учун айыплай ва огъар яс эте

28Шондан сонг Давут, болгъан ишни эшитип, булай дей:

– Мен де, мени пачалыгъым да Нирни уланы Абинерни къаны тёгюлгенликге Раббибизни алдында бирдокъда айыплы тюгюлбюз. 29Абинерни тёгюлген къаны Ёапны да, ону атасыны бютюн тухумуну да уьстюнде къалсын дагъы! Ёапны тухумунда гьар заманда да ким буса да бирев ирин тутгъан ярасы, югъагъан гён авруву булан неде акъсакъ таякъ тутгъан, къылычдан йыгъылагъан, рызкъыгъа харлы гьалында къалсын дагъы[+].

30(Абинер Ёапны ва ону агъасы Абишайны агъасы Асагьелни Гибеондагъы ябушувда оьлтюрген болгъан. Ёап ва Абишай Абинерни шо саялы оьлтюрелер.)[+]

31Сонг Давут Ёапгъа ва бары да ону булангъылагъа:

– Опуракъларыгъызны йыртып пара-парасын чыгъарыгъыз, йыртыкъ опуракъланы да гийип, Абинерге яс этигиз, – дей.

Давут пача оьлю салынгъан арбаны арты булан оьзю юрюй. 32Олар Абинерни Гьабрунда гёмелер. Пача Абинерни къабуруну уьстюнде къычырып йылай. Бютюн халкъ да йылай. 33Пача Абинерге шулай ваягьны айта туруп йылай:

«Абинерге шулай намарт оьлюм булан оьлме тюшеми эди дагъы?

34Къолларынг байланмагъан эди чи сени,

Бутларынг да маталмагъан эди чи сени.

Тонавчуланы къурбаныдай[†] йыгъылдынг чы сен».

Бютюн халкъ къайтара Абинерге яс этип йылай.

35Сонг бары да адамлар гелип, гюн узатылып турагъанда, Давутну ашама деп мюкюр этме айланалар. Амма Давут:

– Эгер де гюн артгъынча, мен экмек неде башгъа зат ашасам, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы! – деп ант этген болгъан.

36Шо затны бютюн халкъ эслей ва шогъар бек рази къала. Пача не этсе де, бютюн халкъ шону ушатып тура. 37Шо гюн бютюн халкъ ва бютюн Исрайыл Нирни уланы Абинерни оьлтюрювде пачаны бир ортакъчылыгъы да болмагъанны англайлар. 38Пача да оьзюню адамларына булай дей:

– Сиз бугюн Исрайылда зор ёлбашчы, зор уллу адам оьлгенни англамаймысыз дагъы? 39Оьзюм пача этилип белгиленген бусам да, амма мени гьали де гючюм аз, Саруяны уланлары буса гьатдан озуп хатирсиз. Яманлыкъ этегенлеге Раббибиз оьзлени яманлыгъына гёре къайтарышын этсин дагъы![+]

#### 4


Иш-Бошетни оьлтюрелер

1Шаулну уланы Иш-Бошет Гьабрунда Абинерни оьлтюргенни эшитгенде, ругьдан тюше, бары да исрайыллылар да ойгъа бата. 2Иш-Бошетни эки асгербашчысы болгъан. Бирини аты Баана, бирисиники буса Рекап болгъан. Олар Буньяминни къавумундан[†] чыкъгъан бееротлу Риммонну уланлары болгъан. Беерот Буньяминни топурагъы гьисаплана, 3неге тюгюл де Бееротну халкъы Гиттайимге къачып гелген болгъан ва шонда бугюнлеге ерли де ят халкъ гьисапланып тура.

4Шаулну уланы Ёнатанны эки де буту акъсакъ уланы болгъан. Изреелден Шаулну ва Ёнатанны гьакъында хабар гелгенде, огъар беш йыл бола болгъан. Шо яшгъа къарайгъан къатын ону къолуна да алып чаба бара болгъан. Ол шолай чалт чабып бара болгъан чы, яш къолундан тюшюп гетип, акъсакъ болуп къалгъан. Ону аты Мепибошет болгъан[+].

5Гьасили, бееротлу Риммонну уланлары Рекап ва Баана Иш-Бошетни уьюне багъып баралар. Олар шонда гюнню исси вакътисинде, Иш-Бошет тюшдеги ял алывдан сонг юхлайгъан вакътисинде геле. 6Олар, сайки, будай алма сюеген болуп, уьйню ичине гирелер ва ону къурсагъына чанчалар. Шондан сонг Рекап ва Баана яшыналар.

7(Иш-Бошет юхлайгъан еринде ятып турагъанда, Рекап ва Баана уьйге гирелер. Олар Иш-Бошетни чанчып оьлтюрелер, ону башын геселер, сав гечени узагъында Урдун[†] къолну ёлу булан оьзлер булан алып юрюйлер.) 8Олар Иш-Бошетни башын Гьабрундагъы Давут пачагъа алып гелип, огъар:

– Муна Шаулну уланы Иш-Бошетни, сени оьлтюрме сюеген душманынгны башы. Пачабыз, бугюн Раббибиз сен учун Шаулдан ва ону наслусундан оьч алды.

9Амма Давут бееротлу Риммонну уланлары Рекапгъа ва Баанагъа булай жавап бере:

– Мени гьар къайсы балагьдан да азат этип тургъан Раббибизни атын тутуп ант этемен![+] 10Бир адам магъа: «Шаул оьлдю», – дегенде, яхшы хабар гелтирди деп ойлашып, мен ону тутуп йиберип, Сиклакда оьлтюрдюм. Муна шо хабар учун мен огъар берген савгъатым шодур![+] 11Гьали тонавчулар бир айыпсыз адамны оьзюню уьюнде, ятывунда оьлтюргенде буса, тёкген къаныгъыз учун мен сизин къояр деп, ер юзюнде сизин ёкъ этмес деп эсигизге гелеми!

12Давут оьзюню адамларына буйрукъ бере, олар да Рекапны ва Баанагьны оьлтюрелер. Оланы къолларын да, бутларын да гесип, къаркъараларын Гьабрунда кёлню ягъында илип къоялар. Сонг олар Иш-Бошетни башын алып, ону Гьабрунда Абинерни къабуруна гёмелер.

#### 5


Давут бютюн Исрайылны пачасы бола


(1 Тав 11:1-3 )

1Исрайылны бары да къавумлары,[†] Гьабрунгъа Давутну ягъына гелип, булай дейлер:

– Биз сени къаркъарангбыз ва къанынгбыз. 2Алдын, Шаул бизин пачабыз заманда да, сен исрайыллыланы ябушувгъа алып юрюп турдунг. Раббибиз сагъа: «Сен Мени халкъым болгъан исрайыллыланы къойчусу болажакъсан ва оланы башчысы болажакъсан», – деп айтды чы[+].

3Исрайылны бары да тамазалары Гьабрунгъа Давут пачаны ягъына гелгенде, Давут Раббибизни алдында олар булан дыгъар байлай. Олар да Давутну Исрайылны уьстюнде пача этип салалар.

4Давут пача болгъанда, огъар отуз йыл бола болгъан ва ол къыркъ йыл пача бола[+]. 5Гьабрунда Давут Ягьудиге етти йыл да алты ай, Ерусалимде буса ол бютюн Исрайылгъа ва Ягьудиге отуз уьч йыл пача бола[+].


Давут Ерусалимни елей


(1 Тав 11:4-9; 14:1-2 )

6Давут пача оьзюню адамлары да булан Ерусалимде яшайгъан ебуслулагъа къаршы ябушмакъ учун ёл чыгъа. Ябуслулар Давутгъа:

– Сен мунда гирмессен, сени гьатта сокъурлар булан акъсакълар къувалажакълар, – дейлер.

Олар: «Давут мунда гирип болмажакъ», – деп ойлашалар. 7Амма пача гьали оьзюне Давутну Шагьары деп айтылагъан Сион къаланы елей. 8Шо гюн Давут:

– Ябуслуланы чанчып оьлтюреген гьар ким, шагьарны тюбюнден сув агъагъан ёлдан таба Давутну жанын гёрюп ярамайгъан «сокъурлар булан акъсакъланы» ягъына гирсин, – дей.

Муна шо саялыдыр: «Сокъур булан акъсакъ къалагъа гирмес», – деп айтылагъаны.

9Давут къалада орунлашып токътай, шогъар да Давутну Шагьары деп айтылма башлай. Ол шону айланасын Миллодан[*] башлап ич янын ишлей[+]. 10Давут баргъан сайын гюч алып тербей, неге тюгюл де Раббибиз, Къудратланы Аллагьы, ону булан бола.

11Тирни пачасы Гьирам Давутну янына вакиллерин, къарагъай аркъалыкълар, агъач ва таш усталарын йибере. Олар Давутгъа къала къуруп берелер[+]. 12Давут Раббибиз оьзюн Исрайылны уьстюнде пача этип беклешдиргенни ва шону Исрайылдагъы Оьзюню халкъы учун этгенни англай.


Давутну оьзге уланлары


(1 Тав 3:5-8; 14:3-7 )

13Гьабрундан чыгъып, Давут оьзюне дагъы да къаравашлар ва къатынлар ала; ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 14Давутну шонда тувгъан авлетлерини атлары шулардыр: Шаммуа, Шобап, Натан, Сулейман, 15Ибгьар, Элишуа, Непек, Япия, 16Элишама, Элиада ва Элипелет.


Пилистимлилер тюп болалар


(1 Тав 14:8-17 )

17Давут Исрайылгъа пача этилип салынгъанны эшитгенде, бары да пилистимлилер[†] ону излей чыгъалар. Амма Давут шону билип, къалагъа багъып тюше. 18Пилистимлилер гелип, Репайым къолда ерлешелер[+]. 19Давут Раббибизге:

– Магъа пилистимлилеге къаршы чыкъма тюшеми? Сен оланы магъа берермисен? – деп сорай.

Раббибиз огъар:

– Чыкъ. Шексиз, Мен пилистимлилени сени къолунга бережекмен, – деп жавап бере.

20Давут Баал-Перасимге[†][*] багъып бара ва оланы шонда дагъыта. Ол:

– Раббибиз душманларымны йырылгъан сувдай дагъытып къойду, – дей.

Шо саялы да шо ерге Баал-Перасим деп ат къоюлгъан. 21Пилистимлилер шонда оьзлени ялгъан аллагьларын ташлайлар, Давут ва ону адамлары буса шоланы алып гетелер.

22Пилистимлилер янгыдан гелип, Репайым къолда ерлешелер. 23Давут Раббизден сорай, Ол да булай жавап бере:

– Пилистимлилеге мундан таба чапгъын этме, оланы арт ягъындан чыгъып, балгьам тереклер бар якъдан таба чапгъын эт. 24Балгьам тереклени башларында аякъ тавушланы эшитгенде, шоссагьат ябушма гиришерсен, неге тюгюл де пилистимлилени асгерин дагъытмакъ учун, Раббибиз алдынг булан чыкъгъандыр[+].

25Давут Раббибиз оьзюне айтгъан кюйде эте ва Гибеондан Гезерге ерли сав ёл пилистимлилени йыгъа юрюй.

#### 6


Сандыкъны Ерусалимге къайтаралар


(1 Тав 13:1-14; 15:25–16:3 )

1Давут янгыдан Исрайылдан отуз минг тизив асгер жыя. 2Ол Ягьуди-Баалдан[†] асгерини башына да тюшюп, Аллагьны сандыгъын башгъа ерге элтмек учун ёл чыгъа. Шо сандыкъны[†] уьстюнде карубланы[†] уьстюнде олтуруп токътагъан Къудратланы Раббисини аты болгъан[+]. 3-4Аллагьны сандыгъын янгы арбаны уьстюне де салып, олар шону Абинадапны тёбеде ерлешген уьюнден алып чыгъалар. Шо арбаны Абинадапны Узза ва Агьио деген уланлары юрютелер. Агьио сандыкъны алды булан юрюй[+]. 5Давут ва Исрайылны бютюн къавуму[†] Рабибизни алдында оьтесиз бек шатланып, йырлап, къомуз, чёгюр согъуп, теп, бошгъаплар, агъач къашыкълар къагъып айланалар.

6Олар Наконну иннырына етишгенде, Узза Аллагьны сандыгъын тутмакъ учун къолун узата, неге тюгюл де оьгюзлер сюрюнген болгъан[+]. 7Раббибиз Уззагъа къазаплана ва ону шонда йыгъып къоя. Узза да шонда Аллагьны сандыгъыны ягъында оьлюп къала. 8Раббибиз Уззагъа къазаплангъаны саялы, Давут пашман бола ва бугюнге ерли шо ерге Перес-Узза деп айтылып юрюлюп тура.

9Шо гюн Давут Раббибизден бек къоркъа. Ол:

– Аллагьны сандыгъын мен турагъан ерге нечик гелтирме бола экен? – деп сорай.

10Ол Аллагьны сандыгъын оьзю турагъан Давутну Шагьарына элтме сюймей, гатлы Обет-Эдомну уьюне элте. 11Аллагьны сандыгъы гатлы Обет-Эдомну уьюнде уьч ай сакъланып тура. Раббибиз Обет-Эдомну ва ону уьюндегилени барын да шабагьатлай.

12Давут пачагъа буса:

– Аллагьны сандыгъы саялы Раббибиз Обет-Эдомну уьюндегилени ва ону бары да затын шабагьатлады, – дейлер.

Шо заман Давут гете ва Аллагьны сандыгъын Обет-Эдомну уьюнден алып, сююне туруп Давутну Шагьарына чыгъара. 13Аллагьны сандыгъын алып юрюйгенлер гьар алты абат алгъан сонг, Давут оьгюзню неде семиз бузавну къурбан[†] эте. 14Кетен эпот[†] такъгъан Давут Раббибизни алдында бары да гючюн салып бийий[+]. 15Шолай ол ва Исрайылны бютюн къавуму иркни мююзлеринден этилген зурнайланы тавушуна шат къычырывлар да булан Аллагьны сандыгъын элтелер.

16Аллагьны сандыгъы Давутну Шагьарына гире турагъанда, Шаулну къызы Микал терезеден къарап тура болгъан. Раббибизни алдында атылып, бийип айланагъан Давут пачаны гёргенде, Микал ондан жиргенеген гьалгъа тюше[+].

17Аллагьны сандыгъын буса чатыргъа[†] гелтирип, оьзюню ерине сала. Аллагьны сандыгъы учун шо чатырны Давут къургъан болгъан. Давут Раббибиз учун бютюнлей этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын эте. 18Бютюнлей этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын этип битип, ол Къудратланы Раббисини гьюрметинден халкъны шабагьатлай[+]. 19Сонг Давут бары да халкъгъа, бары да исрайыллылагъа – эргишилеге де, къатынгишилеге де – бирер чапелек, бирер гесек къызарылгъан эт ва бирер кишмиш байлам бере. Шондан сонг бары халкъ уьйлерине къайталар.

20Уьюндегилерин шабагьатламакъ учун Давут уьюне къайтгъанда, Шаулну къызы Микал ону къаршылама чыгъа ва:

– Бугюн сен, Исрайылны пачасы, къуллукъчуларынгны къаравашларыны алдында бир эдепсиз адамдай бир башгъача эдинг! – дей.

21Давут Микалгъа булай дей:

– Шо иш Раббибизни алдында болду. Ол буса сени атангны яда ону къавумундан ким буса да биревню орнуна мени айырды. Раббибиз мени Исрайылны, Оьзюню халкъыны уьстюне башчы этип салды. Мен энниден сонг да Раббибизни алдында шатланып туражакъман[+]. 22Мен оьзюмню дагъыдан-дагъы эсгик тутуп туражакъман, дагъыдан-дагъы оьзюмню тёбен салып туражакъман. Амма сен оьзлени гьакъында айтагъан къаравашлар буса магъа абур этип туражакълар.

23Шаулну къызы Микалны оьлгенче авлетлери болмай.

#### 7


Аллагьны Давутгъа этген ваъдасы

1Давут пача оьзюню къаласында ерлеше. Раббибиз Давутну ону айланасындагъы бары да душманларындан рагьатлыкъда къоя. 2Шондан сонг ол Натан пайхаммаргъа:

– Къара чы, мен къарагъайдан этилген къалада яшайман, Аллагьны сандыгъы буса чатырда[†] къалып тура, – дей[+].

3Натан Давутгъа:

– Барып, юрегинге тюшгенни эт, неге тюгюл де Раббибиз сени буландыр, – деп жавап бере.

4Шо гече Натангъа Раббибизни булай каламы етише:

5– Барып, мени къулум Давутгъа булай айт: «Раббибиз булай айта: Магъа оьзюнде Мен туражакъ уьйню этип бережек сен тюгюлсен. 6Исрайыллыланы Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп бугюнге ерли Мен уьйде турмадым, амма чатырдагъы кююмде сапар этип турдум. 7Бары да исрайыллылар булан Мен не ерлерде де болдум. Амма Исрайылны Меники болгъан халкъына къойчудай бакъма буюргъан къайсы буса да бир къавумуна[†] Мен: „Неге сиз Магъа къарагъайдан уьй къуруп бермедигиз? – деп сёйледимми дагъы?“»

8Гьасили, Мени къулум Давутгъа булай айт: «Къудратланы Раббиси булай айта: сен Исрайылны Меники болгъан халкъына башчы болсун учун, Мен сени отлавлукъларда къойларынга багъагъан, къуллукъ этеген вакътингде алдым[+]. 9Сен не ерлер де болуп къалсанг да, Мен сени булан болуп турдум ва алдынгдагъы бары да душманларынгны йыгъып турдум. Мен сени атынгны дюньядагъы инг белгили адамланы атларыдай белгили этип къоярман[+]. 10-11Мен Оьзюмню халкъым, Исрайыл, учун ер онгарып берермен. Халкъымны оьзюню уью болсун учун ва бир заманда да ону бирев де гьалек этмесин учун, Мен ону тамурлашдырып къоярман. Мен халкъымны, Исрайылны, уьстюне дуванчыланы салгъанлы, алда йимик ону къылыкъсызлар къыйыкъсытмаслар. Шолай да Мен сени бары да душманларынгдан рагьатлыкъда къояжакъман.

Раббинг сени къавумларынгны Оьзю беклешдирип бережегин сагъа билдире тура[+]. 12Бу дюньядагъы оьмюр ёлунг битип, сен ата-бабаларынгны янына гёчгенде, Мен тахгъа сени наслунгдан биревню, сенден тувгъанны олтуртарман ва ону гьакимлигин беклешдирип къоярман[+]. 13Ол Мени атымны гьюрметинден Магъа уьй этип берер, Мен де ону гьакимлигин гьар даимге беклешдирип къоярман[+]. 14Мен ону Атасы боларман, ол да Мени уланым болуп къалар. Эгер де ол гюнагь иш этсе, атасы яшын нечик къамучулап такъсырлай буса, Мен де ону шолай такъсырларман[+]. 15Амма Шаулдан йимик Мен ону рагьмумдан магьрюм этмесмен. Мен Шаулну сени хатир этип гери урдум. 16Сени къавумларынг да, сени гьакимлигинг де Мени алдымда гьар даим де къатты кюйде турар; сени тахынг даимге беклешип къалар»[+].

17Натан Давутгъа бу вагьийдеги бары да сёзлени айтып бере.


Давутну дуасы


(1 Тав 17:16-27 )

18Шо заман Давут пача гирип, Раббибизни алдында олтура ва булай дей:

– Пачабыз Аллагь, мени булай оьр этердей мен киммен, мени агьлюм де недир? 19Амма, Раббим, Аллагьым, Сен дагъы да кёп затны берме токъташдынг. Сен гьатта Оьзюнгню къулунгну уьюню гележегини гьайын да этдинг! Шо да инсанлар учун бир насигьат болуп токътар, Пачабыз Аллагь.

20Мен, Давут, Сагъа дагъы да не айтып боламан? Оьзюнгню къулунгну Сен таныйсан чы, Пачабыз Аллагь! 21Сен шо зор ишни каламынг себеп болуп, Оьзюнг сююп этдинг ва шону Оьзюнгню къулунга ачыкъ этип бердинг.

22Нечик зорсан дагъы сен, Пачабыз Аллагь! Къулакъларыбыз эшитип, гьеч Сагъа ошагъан ёкъдур, Сенден къайры Аллагь да ёкъдур[+]. 23Сени халкъынга, Исрайылгъа, ошагъан да ким бар? Сатып алып, Оьзюню халкъы этмек учун, янгыз огъар эди чи Аллагьны гелгени? Оьзюнгню халкъынгны Мисриден сатып алып, ону алдындан оьзге халкъланы ва оланы аллагьларын къувалап тайдырып, Сен зор уллу ва къоркъунчлу ишлер этдинг. Шоланы Сен бары да халкълар Сени атынгны билсин учун этдинг[+]. 24Сен Исрайылны гьар даимге оьз халкъынг этдинг; Сен де, Раббим, ону Аллагьы болуп токътадынг.

25Гьали буса, Раббим Аллагь, Сен Оьзюнгню къулунга ва ону тухумуна этген ваъданг гьар даимге беклешип къалсын. Сен де ваъданга гёре иш гёрюп тур. 26Инсанлар: «Къудратланы Раббиси Исрайылны уьстюндеги Аллагьдыр!» – деп айтсын учун, Сени атынг гьар даимге де оьр болуп къалсын дагъы. Къулунг Давутну тухуму да Сени алдынгда беклешип къалсын дагъы.

27Гьей Къудратланы Раббиси, Исрайылны Аллагьы, Оьзюнгню къулунга: «Мен сени наслуларынгдан пачалар болагъан кюйню этермен», – деп айта туруп, сен шу ишни ачыкъ этдинг. Шо саялы да мен, Сени къулунг, Сагъа шу дуаны этме болушлукъ этдим. 28Гьей Къудратланы Раббиси, Сенсендир Аллагь! Сени каламынг гьакъ гертидир, Сен де магъа, Сени къулунга, шу ниъматны ваъда этдинг. 29Сени къулунг гьар даим де Сени алдынгда болуп турсун учун, Оьзюнгню къулунгну тухумун шабагьатлап къой. Къудратланы Раббиси, шону Оьзюнг айтдынг чы. Сени шабагьатлавунгдан Сени къулунгну тухуму да гьар даимге шабагьатланып къалар!

#### 8


Давутну уьстюнлюклери


(1 Тав 18:1-13 )

1Арадан бираз заман гетген сонг, Давут пилистимлилени янча, оланы оьзюне таби эте ва Метек-Гаамманы пилистимлилени къолундан чыгъарып ала.

2Дагъы да Давут муаплыланы янча. Давут оланы ерге ятдырып, аркъан булан оьлчей. Эки оьлчев гелген чакъысын ол оьлюмге тарыта, бир оьлчев гелген чакъысын буса сав къоя. Шолай муаплылар Давутгъа таби болуп къалалар ва огъар ясакъ тёлеме башлайлар.

3Дагъы да Давут Регьопну уланы, Собаны пачасы Гьададезерни янча. Гьададезер шо заман Фират оьзенни ягъасына оьзюню гьакимлигин янгыдан токъташдырма бара болгъан[+]. 4Давут бир минг етти юз атлыны ва йигирма минг яяв асгерчини есирликге ала. Ол арбагъа егилеген атланы янгыз юзюсюн къоюп, къалгъанларыны барысын да акъсакъ этип къоя.

5Собаны пачасы Гьададезерге Шамдан арамлылар[†] кёмекге гелгенде, Давут оланы йигирма эки минг адамын къыра. 6Давут асгерчилерин шамлы арамлыланы пачалыгъында ерлешдире. Арамлылар ону къуллары болуп къалалар ва огъар ясакъ тёлеме башлайлар. Давут баргъан-баргъан ерде Раббибиз огъар уьстюнлюк савгъат этип тура.

7Гьададезерни ювукъларыныки болгъан алтын къалкъанланы алып, Давут шоланы Ерусалимге гелтире[+]. 8Гьададезерники болгъан Бетагь ва Беротай шагьарлардан Давут пача оьтесиз кёп багъыр ала.

9Гьаматны Той деген пачасы Давут Гьададезерни бары да асгерчисин янчгъанын эшитгенде, 10ону ягъына оьзюню уланы Ёрамны йибере. Той пача уланын Давутгъа салам йибермек ва ону Гьададезерден уьст геливю булан къутламакъ учун йибере. Той Гьададезерге къаршы дав юрюте болгъан. Ёрам оьзю булан гюмюшден, алтындан ва багъырдан этилген савутланы алып геле.

11-12Давут пача шо савутланы да оьзюне таби этген бары да халкълардан: Эдомдан ва Муапдан, аммунлулардан, пилистимлилерден[†] ва Амаликден – алгъан гюмюш ва алтын булан бирче Раббибизге багъышлай. Дагъы да Давут Раббибизге Регьопну уланы, Собаны пачасы Гьададезерден чыгъарып алгъан мал-матагьны да багъышлай[+].

13Тузлу Къолда он сегиз минг эдомлуну къыргъан сонг, Давутну аты данггъа чыгъа[+]. 14Давут бютюн Эдомда асгерчилерин ерлешдире ва бары да эдомлулар ону къуллары болуп къалалар. Давут баргъан-баргъан ерде Раббибиз огъар уьстюнлюк савгъат этип берип тура[+].


Давутну ювукълары


(2 Пач 20:23-26; 1 Тав 18:14-17 )

15[•]Давут, оьзюню бютюн халкъына гьукму чыгъара ва тюзлюк болдура туруп, бютюн Исрайылгъа башчылыкъ этип тура[+]. 16Саруяны уланы Ёап асгербашчысы болгъан; Агьилутну уланы Ёшапат таварихчиси болгъан;[+] 17Агьитупну уланы Садок ва Абиатарны уланы Агьималик дин къуллукъчулар[†] болгъанлар; Серая языв юрютегени болгъан;[+] 18Ёяданы уланы Беная керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклерини уьстюндеги болгъан; Давутну уланлары буса къалада дин къуллукъчулар болгъанлар[+].

#### 9


Давутну Мепибошетге гёрсетген рагьмусу

1Давут:

– Шаулну уьюнде Ёнатанны эсделиги учун мен оьзюне рагьму гёрсетип болардай бирев сама къалгъанмы? – деп сорай[+].

2Шаулну тухумундан Сиба деген бир къуллукъчу болгъан. Ону Давутну ягъына чакъыралар, пача да огъар:

– Сиба деген сенмисен? – деп сорай.

– Сагъа къуллукъ этме гьазирмен, – деп жавап бере ол[+].

3Пача:

– Шаулну уьюнде мен оьзюне Аллагьны рагьмусун гёрсетип болардай бирев сама да бармы? – деп сорай.

Сиба пачагъа:

– Ёнатандан къалгъан улан бар. Ону эки де буту акъсакъ, – деп жавап бере[+].

4– Ол къайдадыр дагъы? – деп сорай пача.

Сиба:

– Ол Ло-Дебарда Аммиелни уланы Макирни уьюнде, – деп жавап бере[+].

5Давут пача ону Ло-Дебардан Аммиелни уланы Макирни уьюнден гелтирме йибере.

6Шаулну уланы Ёнатанны уланы Мепибошет Давутну ягъына гелгенде, ол пачагъа абур этип баш ие. Давут:

– Мепибошет! – дей.

– Мен сени къулунгмандыр, – деп жавап бере ол[+].

7– Къоркъма, – дей огъар Давут, – неге тюгюл де атанг Ёнатанны хатиринден мен сагъа рагьму этежекмен. Мен сагъа уллуатанг Шаулнуки болгъан бары да топуракъны къайтаражакъман, сен де даим мени булан бир тепсиде олтуруп ашажакъсан.

8Мепибошет баш ийип:

– Мен, сени къулунг, мени йимик оьлген итге оьзюнг тергев бакъдырардай киммен? – дей.

9Пача, Шаулну Сиба деген къуллукъчусун чакъырып, огъар булай дей:

– Мен сени есингни уланыны уланы Мепибошетге Шаулнуки ва ону тухумунуки болгъан бары да малны къайтардым. 10Мепибошетни рызкъысы болсун учун, сен уланларынг да, къуллукъчуларынг да булан бирче ону топурагъына къуллукъ да этип, тюшюмюн къайтарма тарыкъ болажакъсан. Мепибошет буса даим мени булан бир тепсиде олтуруп ашажакъ.

(Сибаны буса он беш уланы ва йигирма къуллукъчусу болгъан.)[+] 11Сиба пачагъа:

– Мен, сени къулунг, есим пача оьзюне эт деп буюрагъан бары да затны кютежекмен, – дей.

Мепибошет де, пачаны бир уланыдай, Давут булан бир тепсиде олтуруп ашай.

12Мепибошетни Мика деген гиччи уланы болгъан. Сибаны уьюндегилени барысы да Мепибошетни къуллукъчулары болгъан. 13Мепибошет Ерусалимде яшап тура, неге тюгюл де ол пача булан бир тепсиде олтура болгъан. Ону эки де буту акъсакъ болгъан.

#### 10


Давут аммунлулардан ва арамлылардан уьст геле


(1 Тав 19:1-19 )

1Арадан бираз заман гетген сонг, аммунлуланы Нагьаш деген пачасы гечине. Нагьашны орнуна ону уланы Гьанун пача бола[+]. 2Давут: «Нагьаш магъа рагьмулу болгъаны йимик, ону уланы Гьанунгъа мен де рагьмулу болайым чы», – деп ойлаша.

Давут Гьанунну ягъына оьзюню къуллукъчуларын атасына къайгъырышмакъ учун йибере. Давутну адамлары аммунлуланы топурагъына гелгенде, 3аммунлуланы башчылары оьзлени еси Гьанунгъа булай дей:

– Гертиден де, Давут оьзюню адамларын атанга абур этип къайгъырышма йиберген деп ойлашамысан? Давут оланы сени янынга, шагьарны яхшы кюйде тергеп чыгъып, сонг дагъытмакъ муратда йиберди.

4Гьанун, Давутну адамларын тутуп, оланы сакъалларыны яртыларын юлюй ва оланы опуракъларын сомларына етгинче яртыларын гесип, къайтарып йибере. 5Оьзюне шо гьакъда хабарлагъанда, Давут оланы алдына адамларын йибере, неге тюгюл де олар бек хорлангъан болгъанлар. Пача:

– Сакъалларыгъыз оьсгенче, Еригьонда туругъуз, сонг къайтарсыз, – дей.

6Давут оьзлени гёрюп ярамайгъанын англагъанда, аммунлулар Арам-Бет-Регьопдан ва Арам-Собадан йигирма минг яяв асгерчи ва шолай да минг адамы да булан Маака пачаны, дагъы да Топдан он эки минг адамны тута[+].

7Давут шону эшитип, Ёапны бары да асгерчиси де булан олар булан ябушма йибере. 8Аммунлулар чыгъып, асгер къайдасы булан тизилип токътайлар ва шагьарны къапуларына гиреген ерде ерлешелер. Собалы, регьоплу арамлылар[†] ва топлу, маакалы адамлар айрыча ачыкъ авлакъда токътайлар.

9Ал якъдан да, арт якъдан да ябушма тарыкъ болажагъын гёргенде, Ёап Исрайылны инг тизив асгерчилерин сайлай ва оланы арамлылагъа къаршы тизип сала. 10Къалгъан адамланы ол оьзюню иниси Абишайны табилигинде къоя. Абишай да оланы аммунлулагъа къаршы тизип сала. 11Ёап булай дей:

– Эгер де арамлылар магъа гюч этип йиберсе, магъа кёмекге сен гелерсен. Эгер де аммунлулар сагъа гюч этип йиберсе, сагъа кёмекге мен гелермен. 12Къатып тур! Халкъыбыз, Аллагьыбыз учун къоччакъ кюйде ябушайыкъ! Раббибиз де Оьзю тийишли гёрген кюйде этсин дагъы![+]

13Шондан сонг Ёап оьзюню асгерчилери де булан арамлылагъа къаршы ябушма чыгъа, олар да ону алдына тюшюп къачалар. 14Арамлыланы къачагъанын гёргенде, аммунлулар да Абишайдан къачалар ва шагьаргъа гирип токътайлар. Ёап буса, арамлылар булангъы ябушувдан къайтып, Ерусалимге геле.

15Исрайыллылар оьзлени дагъытгъанын гёргенде, арамлылар, бирче жыйылып, бирлешме токъташалар. 16Гьададезер Фират оьзенни ари ягъында яшайгъан арамлыланы артындан йибере. Олар башында Гьададезерни асгербашчысы Шобак да булан Гьеламгъа гелелер[+].

17Шо гьакъда Давутгъа етишдиргенде, ол бютюн Исрайылны жыя, Урдундан[†] таба чыгъып, Гьеламгъа геле. Давутну алдына чыгъып, ону булан ябушмакъ учун, арамлылар асгер къайдасы булан тизилип токътайлар. 18Олар исрайыллыланы алдына тюшюп къачалар. Давут арамлылардан етти юз атарбалы ва къыркъ минг яяв асгерчини къыра. Ол дагъы да арамлыланы асгербашчысы Шобакны уруп йыгъа, ол да шонда оьлюп къала. 19Исрайыллылар оьзлени янчгъанын гёргенде, Гьададезерге таби болагъан бары да пачалар, олар булан ярашывлукъ этип, исрайыллылагъа бойсынып къалалар.

Шондан сонг арамлылар аммунлулагъа кёмек этме къоркъалар.

#### 11


Давут ва Батшеба

1Язбашда, пачалар давгъа барагъан вакътиде, Давут Ёапны оьзюню ювукълары ва бютюн Исрайылны асгери де булан йибере. Олар аммунлулардан уьст геле ва оланы Рабба деген аслу шагьарын къуршавгъа ала. Давут буса Ерусалимде къала[+].

2Бир гюн ахшам ятывундан да туруп, Давут оьзюню къаласыны къалкъысында гезеп айлана. Ол къалкъысындан таба киринеген бир къатынгишини гёре. Шо къатынгиши бек исбайы болгъан. 3Давут бир адамын ону гьакъында билип гелме йибере. Шо адам:

– Ол Элиамны къызы, гьетли Урияны къатыны Батшеба, – дей[+].

4Шо заман Давут адамларын шо къатынгишини гелтирсин деп йибере. Къатынгиши ону ягъына геле. Давут огъар ювукълукъ эте. (Къатынгиши къаркъарасындагъы гьар айлыкъ насындан янгы тазаланып тура болгъан.) Сонг ол уьюне къайта[+]. 5Къатынгиши айлы бола ва Давутгъа:

– Мен айлыман, – деп айтып йибере.

6Шо заман Давут Ёапгъа:

– Мени яныма гьетли Урияны йибер, – деп буйрукъ йибере.

Ёап ону Давутну ягъына йибере. 7Урия оьзюню ягъына гелгенде, Давут огъар Ёапны, асгерчилени ва давну юрюлюшю гьакъында сорай. 8Сонг Давут Уриягъа:

– Уьюнге къайтып, аякъларынгны жув, – дей.

Урия пачаны къаласындан чыгъа. Ону арты булан пачадан савгъат да алып баралар. 9Амма Урия къалагъа гиреген ерде оьзюню есини къуллукъчулары булан юхлама да ятып, уьюне къайтмай къала. 10Давутгъа: «Урия уьюне къайтмады», – дегенде, ол Уриягъа:

– Сен сапардан гелип турмаймысан дагъы? Неге уьюнге къайтмадынг? – деп сорай.

11Урия Давутгъа булай дей:

– Сыйлы сандыкъ,[†] Исрайыл ва Ягьуди чатырларда[†] къалып туралар. Мени есим Ёап да, есимни бары да адамлары да ачыкъ авлакъда къалып туралар. Ашамакъ, ичмек, къатыным булан ятмакъ учун, мен уьйге нечик къайтып болайым дагъы? Аллагьны атын тутуп ант этемен, мен шо затны этип болмасман дагъы!

12Шо заман Давут огъар:

– Бугюн де мунда къал, тангала мен сени къайтарып йиберермен, – дей.

Урия Ерусалимде шо гюн де, артындагъы гюн де къала. 13Давут чакъырып, Урия ону булан ашай, иче. Давут ону эсиргенче ичире. Ахшам Урия есини къуллукъчулары да булан къамушдан этилген ятывунда юхлама ятма деп чыгъа. Ол уьюне къайтмай.

14Эртенокъ Давут Ёапгъа кагъыз яза ва шону Уриядан таба йибере[+]. 15Кагъызда: «Урияны лап да къызгъын дав юрюлеген ерге де салып, ол оьлсюн учун, ондан ари тайып къаларсыз», – деп язылгъан болгъан.

16Ёап шагьарны къуршавгъа алгъанда, ол Урияны шагьарны инг де гючлю якълавчулары бар ерге сала. Ёап оьзю шо гьакъда биле болгъан. 17Шагьарлылар шагьардан да чыгъып, Ёап булан ябушув юрютгенде, Давутну асгеринден бирлери оьлелер. Гьетли Урия да оьле. 18Ёап Давутгъа ябушувну гьакъында тындырыкълы кюйде хабарлар йибере. 19Ол чавушун булай деп уьйрете:

– Сен пачагъа ябушувну гьакъындагъы бу хабарланы айтып битгенде, 20ол ачувланып, сагъа булай сорама бола: «Неге сиз ябушмакъ учун шагьаргъа бек ювукълашдыгъыз? Олар барудан таба окъ булан атышажагъын биле эдигиз чи. 21Еруббешетни уланы Абимелекни Тебесде ким оьлтюргени эсигизде чи. Къатынгиши барудан таба Абимелекге багъып тирменташны гесегин ташлады, ол да оьлюп къалды. Сиз шагьаргъа шолай бек ювукълашып не эте эдигиз дагъы?» Эгер де сенден шо затланы сораса, огъар: «Дагъы да сени къуллукъчунг гьетли Урия оьлдю», – деп айтарсан.

22Чавуш ёл чыгъа. Етгенде, ол Давутгъа Ёап оьзюнден айтып йиберген бары да затны етишдире. 23Чавуш Давутгъа булай дей:

– Шо адамлар бизге чапгъын эте туруп, ачыкъ авлакъда бизге къаршы чыкъдылар. Тек биз оланы къайтып шагьарны къапуларына багъып къуваладыкъ. 24Окъчулар барудан таба сени къуллукъчуларынга багъып атыша эдилер, оланы бирлери оьлдюлер. Сени къуллукъчунг гьетли Урия да оьлдю.

25Давут чавушгъа булай дей:

– Ёапгъа: «Шо зат сени пашман этмесин, къылыч бир биревню, бир де башгъаны йыгъар. Гючлерингни де жыйып, шагьаргъа къаршы чыкъ ва ону дагъыт», – деп айт. Ёапны ругьландырмакъ учун шолай айтарсан.

26Урияны къатыны оьзюню эри оьлгенни эшитгенде, огъар яс этип йылай. 27Яслы вакътиси битгенде, Давут Урияны къатынын оьзюню уьюне гелтире. Ол Давутну къатыны бола ва огъар улан таба. Амма Давут этген ишге Раббибиз рази болмай.

#### 12


Натан Давутну юзюн ачып бере

1Раббибиз Давутну ягъына Натанны йибере. Ол Давутну ягъына гелип, булай дей:

– Бир шагьарда эки адам болгъан. Оланы бириси бай, экинчиси буса ярлы болгъан[+]. 2Байны оьтесиз кёп гьайваны, къою болгъан, 3ярлыны буса сатып алгъан бир гиччирек къозусундан къайры заты болмагъан. Ярлы огъар яхшы къуллукъ эте болгъан, къозу да ону яшлары булан бирче оьсюп къала. Ол ярлыны бошгъабындан ашай, ону сукарасындан иче, гьатта ону тёшюнде ятып юхлап къала болгъан. Къозу ону бир къызы йимик болгъан.

4Байгъа бир ёлавчу къонакъ тюше. Амма бай ёлавчугъа оьзюню гьайванларындан, къойларындан алып аш этме къызгъана. Шону орнуна ол ярлыны къозусун алып, къонагъына ондан аш этип бере.

5Шо адамгъа бек ачувлангъан Давут Натангъа:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, шолай затны этген адамгъа оьлюм тийишли! 6Шо адам къозуну орнуна дёрт къабат артыкъ этип тёлеме герек, неге тюгюл де ол этген ишин гьеч бир де языкъсынмайлы этген, – дей[+].

7Шо заман Натан Давутгъа булай дей:

– Шо адам сен оьзюнгсен! Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Мен сени Исрайылны уьстюне пача да этип салып, сени Шаулдан азат этдим[+]. 8Мен сагъа есингни мюлкюн бердим, ону къатынларын да сени ихтиярынгда къойдум. Мен сагъа Исрайылны ва Ягьудини къавумларын[†] бердим. Шу затланы бары да сагъа кёп азлыкъ этген болгъан эди буса, Мен сагъа дагъы да кёпню берер эдим. 9Раббибизни гёз алдында яман иш де этип, неге дагъы сен Ону сёзюн гери уруп токътадынг? Сен гьетли Урияны къылыч булан уруп йыкъдынг, ондан къалгъан къатынны буса оьзюнге къатын этип алдынг. Сен Урияны аммунлуланы къылычы булан оьлтюрдюнг[+]. 10Шо саялы да къылыч даим сени уьюнгню гьызарлап юрюп туражакъ, неге тюгюл де сен, Мени де гери уруп, гьетли Уриядан къалгъан къатынны оьзюнге къатын этип алып токътадынг».

11Раббибиз булай айта: «Мен сагъа балагьны оьзюнгню уьюнгден гелтирежекмен. Оьзюнгню гёз алдынгда къатынларынгны да алып йиберип, оланы оьзгеге берип къояжакъман, ол да сени къатынларынг булан ятып туражакъ. Шо гьакъда бютюн халкъ билип туражакъ[+]. 12Сен ишингни яшыртгъын этген эдинг, Мен буса ишимни бютюн Исрайылны ва Гюнешни алдында этежекмен».

13Давут да Натангъа:

– Мен Раббибизни алдында гюнагь иш этдим, – дей.

Натан:

– Раббибиз сенден гюнагьынгны тайдырды. Сен оьлмежексен[+]. 14Амма сен Раббибизни сансымайлы къойгъанынг саялы, сени туважакъ уланынг оьлежек, – дей.


Давутну уланы оьле

15Шондан сонг Натан уьюне гете. Раббибиз Давутну Уриядан тувгъан яшына аврув тийдире. 16Давут яшына байлавлу болуп Аллагьгъа дуа эте. Ол ораза тута, гечелени оьзюню уьюнде жабарда ятып оьтгере[+]. 17Давутну уьюндеги тамазалар ону ягъында токътап болалар. Олар Давутну жабардан гётерме къарайлар, амма ол рази болмай ва олар булан бирче олтуруп бир зат сама да ашамай.

18Еттинчи гюнге яш оьле. Давутну къуллукъчулары огъар яш оьлгенин айтма къоркъалар, неге тюгюл де олар: «Яш савда Давут бизге тынгламаса да, биз ону булан нечик де сёйлеп сама да бола эдик. Яш оьлгенни биз огъар нечик айтайыкъ экен? Ол чу оьзюне бир зат этип къойма бола», – деп ойлашалар.

19Къуллукъчулары бир-бирине шыбышлап айланагъанын гёрюп, Давут яш оьлгенни англай.

– Яш оьлдюмю? – деп сорай ол.

– Оьлдю, – деп жавап берелер олар.

20Шо заман Давут жабардан гётериле. Жувунуп, арив ийис гелтиреген затлар да сюртюп, гийинип, ол Раббибизни уьюне бара ва шонда суждагъа бара. Сонг ол уьюне гете. Шонда Давут буйрукъ берип, огъар ашама зат бере, ол да ашай.

21Къуллукъчулары огъар:

– Сен булай неге этесен? Яш савда сен ораза да тутуп, йылай эдинг; гьали буса яш оьлген, сен турма да туруп, ашайсан! – дейлер.

22Давут булай жавап бере:

– Яш савда мен ораза да тутуп, йылай эдим. Мен: «Ким биле, балики, Раббибиз магъа рагьмулу болуп, яш сав къалар», – деп ойлаша эдим. 23Амма ол оьлдю. Гьали магъа негердир ораза тутмагъа? Мен ону къайтарып болажакъманмы дагъы? Яш бар ерге мен баражакъман, мен бар ерге ол къайтып гелмежек.


Сулейман тува

24Сонг Давут къатыны Батшебаны гёнгюн ала, ону ягъына гирип, огъар ювукълукъ эте. Батшеба, айлы болуп, улан таба. Давут огъар Сулейман деп къоя. Раббибиз ону сююп къоя. 25Раббибиз Натан пайхаммарны яшгъа Едидиагь деп къойсун деген буйрукъ булан йибере.


Давут Раббаны елей


(1 Тав 20:1-3 )

26Шо вакътиде буса Ёап аммунлуланы тахшагьары Раббагъа къаршы дав юрюте ва пачаны къаласын елей[+]. 27Ёап оьзюню чавушларындан таба Давутгъа булай айтып йибере:

– Мен, Раббаны къуршавгъа алып, шагьарны сувун еледим. 28Гьасили, къалгъан асгерчилерингни де жыйып, шагьарны къуршавгъа да алып, шону еле. Ёгъесе шагьарны мен оьзюм ележекмен, шогъар да мени атым къоюлажакъ.

29Давут бары да асгерин жыя, Раббагъа багъып ёл чыгъа ва дав этип, шону елей. 30Давут, оланы пачасыны башындан тажын чечип алып, оьзюню башына сала. Сыйлы таш булан накъышлангъан шо тажны багьасы отуз дёрт кило алтынны багьасына тенг геле болгъан. Сонг ол шагьардан оьзюне дагъы да кёп мал ала. 31Давут шагьарда яшайгъанланы шондан чыгъара; оланы бычгъылар, темир казалар, балталар булан ишлеме ва керпич гесме борчлу эте. Давут аммунлуланы бары да шагьарлары булан шо кюйде иш гёре. Шондан сонг ол бары асгери де булан Ерусалимге къайтып геле.

#### 13


Амнон Тамарны хорлай

1Арадан бираз заман гетген сонг, Давутну уланы Амнон Абсаламны къызардашы Тамаргъа гьасирет бола. Абсалам да Давутну уланы болгъан. Тамар бек исбайы къыз болгъан. 2Амнон, оьзю булан къаны бир къызардашы Тамаргъа байлавлу къыйнала туруп, авруп къала, неге тюгюл де ол оьзюне эргиши тиймеген къыз болгъан. Амнон Тамаргъа бир зат да этме болмас деп ойлаша болгъан.

3Амнонну Ёнадап деген къурдашы болгъан; ол Давутну агъасы Шимеаны уланы болгъан. Ёнадап бек гьилласы булангъы адам болгъан[+]. 4Ол Амнонгъа:

– Неге сен, пачаны уланы, гюнден-гюн къуруп битип барасан? Магъа айт гьали, – дей.

Амнон огъар:

– Мен агъам Абсаламны къызы Тамаргъа гьашыкъ болуп къалгъанман, – дей.

5– Тёшекге де ятып, авруйгъан болуп къал, – дей Ёнадап. – Атанг сени гёрме гелгенде, огъар: «Ягъыма къызардашым Тамар гелип, магъа ашама бир зат берсин. Ашны ол мен оьзюн гёрюп болагъан кюйде ва оьзюню къолундан алып ашап болагъан кюйде этсин», – деп айтарсан.

6Амнон ятып, авруйгъан болуп къала. Пача оьзюн гёрме гелгенде, Амнон огъар:

– Къызардашым Тамар гелип, магъа бир-эки чапелек биширсин. Ол чапелеклени мен оьзюн гёрюп болагъан кюйде ва мен оьзюню къолундан алып ашап болагъан кюйде биширсин, – дей.

7Давут къаладагъы Тамаргъа:

– Эркъардашынг Амнонну уьюне де барып, огъар аш эт, – деп айтып йибере.

8Тамар эркъардашы Амнонну уьюне бара. Ол ятып тура болгъан. Тамар, хамур да басып, Амнон гёреген кюйде огъар чепелеклер биширип бере. 9Сонг ол ялгъавну да алып, Амнонну алдына чапелеклени сала, амма ол ашамай.

– Мундагъылар бары да чыкъсын, – дей Амнон.

Бары да чыгъалар. 10Шо заман Амнон Тамаргъа:

– Ашны сени къолунгдан алып ашайым; мунда, мен ятгъан уьйге, гелтир, – дей.

Тамар оьзю биширген чапелеклени де алып, эркъардашы Амнон ятгъан уьйге гелтире. 11Амма Тамар огъар чапелеклени узатгъанда, Амнон ону тутуп йиберип:

– Къызардашым, гел, къырыйымда ят! – дей.

12– Ёкъ, эркъардашым! – дей Тамар огъар. – Магъа гюч этме. Исрайылда шолай ишни этме ярамас! Шо авлиялыкъны этме![+] 13Мен сонг шо биябурлугъум да булан не этермен? Сен буса Исрайылда бир авлиядай болуп къаларсан. Тилеймен сагъа, пачагъа сёйлеп къара. Ол мени сагъа эрге бермей къоймас.

14Амма Амнон Тамаргъа тынглап турмай. Оьзю къыздан гючлю экенге гёре, Амнон ону хорлай. 15Шондан сонг Амнон ону гёрюп ярамайгъан болуп къала. Уланны Тамарны гёрюп ярамайгъанлыгъы огъар алда бакъгъан якъдагъы гьашыкълыгъындан артыкъ болуп чыгъа.

Амнон огъар:

– Туруп, лагь бол шундан! – дей.

16– Ёкъ! – дей Тамар огъар. – Мени къуваламакъ сен гьали магъа этгенингден де артыкъ яманлыкъдыр.

Амма Амнон огъар тынглап турмай. 17Ол оьзюне къуллукъ этеген жагьил уланны чакъырып, огъар:

– Муну шундан къувалап чыгъарып, артындан эшикни бегит! – дей.

18Къуллукъчу да, Тамарны къувалап чыгъарып, артындан эшикни бегите. (Тамарны уьстюнде багьалы накъышлары булангъы опурагъы болгъан; шолай опуракъны шо девюрде пачаны эрге бармагъан къызлары гие болгъан.) 19Башына кюл де себелеп, Тамар оьзюню багьалы опурагъын йыртып ташлай. Къоллары булан башын тутгъан гьалда, гьынкъгъа да тюшюп йылай туруп, ол ёкъ болуп гете. 20Тамарны эркъардашы Абсалам огъар:

– Сагъа эркъардашынг Амнон ювукълукъ этдими? Амма гьали, къызардашым, пысып тур, ол сени эркъардашынг. Шону айтып айланма, – дей.

Тамар эркъардашы Абсаламны уьюнде бир ташлангъан тиштайпа йимик яшап тура.

21Давут пача буланы барын да эшитгенде, бек къазаплана. 22Абсалам Амнонгъа, не яман этип, не яхшы этип, бир сёз де айтмай; ол Амнонну гёрюп ярамай, неге тюгюл де ол къызардашы Тамарны хорлагъан болгъан.


Абсалам Амнонну оьлтюре

23Арадан эки йыл гетген сонг, Эпрайим булан дазудагъы Баал-Гьасорда[†] Абсаламны къой къыркъыву башлана. Ол шонда пачаны бары да уланларын чакъыра. 24Абсалам пачаны ягъына гелип:

– Мени къой къыркъывум башланды. Ювукъларынгны да алып сен де шонда гелсенг – дей.

25– Гелмеймен, уланым, – деп жавап бере пача. – Сагъа тарыкъсыз юк болмайыкъ, шонда биз барыбыз да геле турмайыкъ.

Абсалам пачагъа нечакъы тилеп турса да, ол шонда бармагъа рази болмай. Амма пача ону шабагьатлай. 26Шо заман Абсалам:

– Сен гелмей бусанг, бизин булан агъам Амнонгъа барма изну бер, – дей.

Пача огъар:

– Не эте ол сени булан гелип? – деп сорай.

27Амма Абсалам тилей туруп, пачаны рази эте, ол да Амнонну ва оьзюню къалгъан бары да уланларын ону булан йибере. Абсалам пачалагъа хас болгъан йыбав эте.

28Абсалам оьзюню адамларына булай буйрукъ бере:

– Къарагъыз, Амнон, чагъыр ичип, кеп болгъанда, мен сизге: «Уругъуз Амнонгъа», – дермен, шо заман ону оьлтюрерсиз. Къоркъмагъыз. Мен оьзюм тюгюлменми дагъы сизге шо буйрукъну береген? Къатып, къоччакъ кюйде туругъуз!

29Абсаламны адамлары Амнонгъа оьзлеге еси буюргъан кюйде эте. Пачаны бары да уланлары буса, къачырларына да минип, къачып гетелер. 30Олар ёлдагъы заман Давутгъа: «Абсалам пачаны бары да уланларын оьлтюрдю; оланы бири де къалмады», – деген хабар геле.

31Пача, туруп йиберип, уьстюндеги опурагъын йыртып ташлай ва жабаргъа ава. Къырыйында эретургъан ону бары да къуллары да оьзлени опуракъларын йыртып ташлайлар[+]. 32Амма Давутну агъасы Шимеаны уланы Ёнадап булай дей:

– Есим оьзюню бары да уланларын оьлтюрген деп ойлашмасын, янгыз Амнон оьлдю. Абсалам бу затланы барын да Амнон оьзюню къызардашы Тамарны хорлагъан гюнден берли ойлашгъан эди[+]. 33Есим пача оьзюню бары да уланлары оьлген деп къыйналып турмасын. Янгыз Амнон оьлдю.

34Шо вакътиде буса Абсалам къачып гете. Къаравулда токътагъан жагьил улан, къарап, тёбени бетинден таба Гьоронайымны ёлундан тюшюп гелеген кёп адамны гёре. 35Ёнадап пачагъа:

– Муна, шо гелеген сени уланларынг, бары зат къуллукъчунг айтгъан кюйде болуп чыкъды, – дей.

36Ол сёйлеп битгенде, оькюрюп йылай туруп пачаны уланлары гирип гелелер. Пача оьзю де, ону бары да къуллукъчулары да гьынкъгъа тюшюп йылайлар. 37Абсалам буса, къачып, Аммигьутну уланы, Гешурну пачасы Талмайны ягъына гелип токътай. Давут пача буса гюн сайын уланына яс этип тура[+]. 38Абсалам, къачып, Гешургъа етип, шонда уьч йыл къала. 39Пача буса Абсаламны сагъынып тура, неге тюгюл де ол Амнонну оьлтюрюп рагьатланып токътагъан болгъан.

#### 14


Ёап Абсаламны Ерусалимге къайтывун гьазирлей

1Давут пача Абсаламны бек сагъынгъан болгъан. Саруяны уланы Ёап шо гьакъда биле. 2Текоа деген ерде бек гьакъыллы къатын яшай болгъан. Ёап Текоагъа ону гелтирсин деп артындан йибере. Ол шо къатынгъа булай дей:

– Йылайгъан болуп гёрюнерсен. Къаралар гиерсен, арив ийис гелтиреген затланы да сюртмессен. Оьзюнгню оьлген адамгъа кёп гюнлер яс эте туруп оьтгерген къатын йимик тутарсан. 3Пачаны ягъына да барып, шу сёзлени айтарсан.

Ёап къатынгъа не айтма тарыгъын уьйрете.

4Текоалы шо къатын пачаны ягъына гиргенде, баш да ийип, бети булан ерге багъып йыгъыла ва огъар:

– Магъа кёмек эт, гьей пачам! – дей[+].

5Пача огъар:

– Не къыйынынг бар сени? – деп сорай.

Къатын булай дей:

– Мен тул къалгъан къатынман, эрим оьлген. 6Мени эки уланым бар эди. Олар авлакъда бир-бири булан ябушгъанлар, шонда оланы айырма бирев де болмагъан. Оланы бириси уруп башгъасын оьлтюрген. 7Муна, гьали магъа къаршы савлай тухум гётерилген. Олар: «Агъасын оьлтюрген уланынгны гёрсет. Ол агъасын оьлтюрген саялы, биз ону оьзюн оьлтюрежекбиз. Биргине-бир варисни ёкъ этип къоя бусакъ да, биз шо ишни этежекбиз», – дейлер. Олар, мени къалып турагъан ахырынчы жыжымымны да сёндюрюп, дюньяланы уьстюнде эримни не атын, не варисин къоймажакъ.

8Пача шо къатынгъа:

– Уьюнге къайт, сени гьайынгны мен этермен, – дей.

9Амма текоалы къатын:

– Есим, пачам! Пачагъа, ону тахына айып юкъгъанча, оьзюм де, атамны агьлюсю де биябур болуп къалайыкъ, – дей[+].

10Пача:

– Эгер де ким буса да бирев сени айыплап йиберсе, ону мени яныма гелтирерсен, ол дагъы сагъа тиймежек, – деп жавап бере.

11Къатын:

– Тёгюлген къан саялы къанлы дагъы да оьч алма болмасын ва мени уланым оьлмесин учун, сен, пачам, Раббибизни, Аллагьыбызны, эсгерип турарсан, – дей.

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, – дей ол, – уланынгны башындан ерге бир тюк де тюшмежек[+].

12Шо заман къатын:

– Магъа, сени къаравашынга, есим пачагъа сёз айтма изну бер, – дей.

– Айт, – деп сеслене ол.

13Къатын булай дей:

– Неге дагъы сен Аллагьны халкъына къаршы шолай затны ойлашып болдунг? Шолай айта туруп, сен оьзюнг оьзюнгню айыплайгъан болмаймысан дагъы? Сен оьзюнгню къувалангъан уланынгны къайтармадынг чы. 14Биз бирибиз де оьлмей къалмажакъбыз; биз ерге тёгюлген, оьзюн жыйма бажарылмайгъан сувгъа ошайбыз. Амма Аллагь оьлюмге тарытмай, Ол Оьзю гери ургъан адам гери урулуп къалмасын деп ойлай[+]. 15Муна, мен есим пачагъа шу затны айтма гелгенмен, неге тюгюл де халкъ мени къоркъутду. Мен, сени къаравашынг: «Пачам булан сёйлеп къарайым, балики, ол къаравашы тилейген затны этер. 16Балики, пачам мени оьзюмню ва уланымны бизге Аллагь берген есликден магьрюм этме къарайгъан адамдан къутултар», – деп ойлашаман. 17Муна, мен, сени къаравашынг: «Есимни, пачамны, сёзю магъа рагьатлыкъ гелтирсин дагъы, неге тюгюл де пачам Аллагьны яхшыны ямандан айырып билеген малайиги йимикдир. Раббибиз, Аллагьыбыз, оьзюнг булан болуп турсун дагъы!» – деймен[+].

18Пача шо къатынгъа:

– Мен сагъа соражакъ затны яшырмай айт, – дей.

– Есим пача сёйлесин, – дей къатын.

19Пача:

– Бу затлар бары да Ёапны иши тюгюлмю экен дагъы? – деп сорай.

Къатын булай жавап бере:

– Сени атынгны тутуп ант этемен, есим, пачам, сен бир ишде де янгылыш болуп болмайсан. Дюр, буланы магъа этме де, айтма да сени къулунг Ёап уьйретди. 20Буланы къулунг Ёап гьали болуп турагъан гьалны алышдырмакъ муратда этди. Есимни гьикматлыгъы Аллагьны малайигини гьикматлыгъы йимикдир. Олдур ер юзюнде болуп турагъан бары да затны билеген[+].

21Пача Ёапгъа:

– Яхшы, мен шо затны этермен. Бар, Абсаламны къайтар, – дей.

22Ёап, ерге де къапланып, пачагъа баш ие ва ону шабагьатлай. Ёап:

– Есим пача, бугюн мен, сени къулунг, сени ягъынгдан якълав тапгъанымны англадым, неге тюгюл де пачам оьзюню къулуну тилевюн кютдю, – дей.

23Ёап, Гешургъа барып, Абсаламны Ерусалимге къайтара[+]. 24Амма Давут:

– Абсалам оьзюню уьюне гетсин, ол мени бетимни гёрмесин, – дей.

Пачаны бетин де гёрмейли, Абсалам уьюне гете.


Абсалам Давут булан яраша

25Бютюн Исрайылда Абсалам йимик шолай исбайы, ону гёрген шонча да гьайран болардай дагъы эргиши болмагъан. Башындан аягъына ерли онда гьеч бир нукъсанлыкъ болмагъан. 26Абсалам гьар гезик башын къыркъгъанда (ол башын йылда бир, чачлары бек авур болгъанда, къыркъа болгъан), ол чачларын тартып къарай болгъан ва шолар пачаны эки юз шекели[*] чакъы тарта болгъан.

27Абсаламдан уьч улан ва бир къыз тува. Къызыны аты Тамар болгъан. Ол бек исбайы къыз болгъан[+].

28Абсалам Ерусалимде эки йыл пачаны бетин гёрмеген кюйде яшап тура. 29Ёапны пачаны ягъына йибермек учун, Абсалам ону артындан адамлар йибере. Амма Ёап пачаны ягъына барма рази болмай. Шо заман Абсалам адамларын экинчилей йибере, амма Ёап бу гезик де барма рази болмай. 30Шо заман ол къуллукъчуларына:

– Ёапны меникини къырыйындагъы авлагъын гёремисиз, шонда арпа чачылгъан. Барып, шогъар от салыгъыз, – дей.

Абсаламны къуллукъчулары да авлакъгъа от сала. 31Шо заман Ёап туруп, Абсаламны уьюне геле ва огъар:

– Неге сени къуллукъчуларынг авлагъыма от салды? – деп сорай.

32Абсалам Ёапгъа булай жавап бере:

– Муна, мен сени янынга: «Мен Гешурдан не учун гелгенмен? Шо гьакъда сени пачагъа сорама йиберме сюе эдим. Сени шо саялы чакъыра эдим. Эгер де мен гьали де шонда къалгъан болгъан эдим буса, оьзюме яхшы болажакъ эди!» – деп айтып йибере эдим. Мен пачаны бетин гёрме сюемен. Эгер де мени гьеч бир айыбым бар буса, ол мени оьлюмге тарытсын[+].

33Ёап пачаны ягъына барып, огъар бу лакъырны етишдире. Пача Абсаламны чакъыра; ол да пачаны ягъына гелип, тап ерге ерли баш ие. Пача буса Абсаламны оьбе.

#### 15


Абсаламны питнеси

1Шондан сонг Абсалам оьзюне алды булан чабып юрюйген атарба, атлар ва элли нёкер тута[+]. 2Танг булан туруп, ол шагьарны къапуларына багъып элтеген ёлну ягъасында токътай болгъан. Гьар гезик бирев пачаны ягъына арз булан дувангъа бара буса, Абсалам ону чакъырып:

– Сен къайсы шагьардансан? – деп сорай болгъан.

Ол:

– Исрайылны палан къавумунданман,[†] – деп жавап бере болгъан[+].

3Абсалам огъар:

– Къанунгъа гёре чи сен тюзсен, амма пачаны ягъында сагъа тынглажакъ адам болмас, – дей болгъан.

4Сонг Абсалам:

– Эгер де мени уьлкени дуванчысы этип белгилеген болгъан эди буса! Шо заман арзы неде къыйыны булангъы гьар ким де мени ягъыма гелип болар эди, мен де ону масъаласын адилли кюйде чечер эдим, – деп къоша болгъан.

5Гьар гезик Абсаламны ягъына ким баш ие туруп гелсе, ол шо адамгъа къол узата, ону къучакълай ва оьбе болгъан. 6Пачаны ягъына тюзлюкню ахтара туруп гелеген бары да исрайыллылар булан Абсалам оьзюн шолай тута болгъан. Гьона шолай ол бары да исрайыллыланы юреклерине яшыртгъын ёл сала болгъан. 7Дёртюнчю йылны ахырына таба Абсалам пачагъа булай дей:

– Магъа, Гьабрунгъа да барып, мен Раббибизге этген антны кютме изну бер. 8Арамдагъы Гешурда турагъанда, мен булай ант этген эдим: эгер де Раббибиз мени Ерусалимге къайтарса, мен Гьабрунда Огъар сужда къылажакъман[+].

9Пача огъар:

– Парахатынга бар, – дей.

Абсалам гете. 10Ол яшыртгъын чавушларын Исрайылны бары да къавумларына булай айтмакъ учун йибере:

– Зурнайланы тавушун эшитгендокъ, сиз: «Абсалам Гьабрунда пача тахына минип олтурду», – деп айтарсыз.

11Ерусалимден Абсалам булан бирче эки юз адам бара. Олар чакъырывну гьакъ юрекден къабул этип баралар ва бу ишни гьакъында бир зат да билмейлер. 12Тас этивлеге тарый туруп, Абсалам Гило шагьаргъа Давутну ойчусу гилолу Агьитопелни артындан йибере. Шолай питне гюч алып тербей, Абсаламны якъчыларыны санаву буса баргъан сайын арта бара[+].


Давут къача

13Давутну янына чавуш гелип:

– Исрайыллылар Абсаламны ягъын туталар, – дей[+].

14Давут оьзю булан Ерусалимде болгъан бары да ювукъларына булай дей:

– Жыйылыгъыз! Биз къачма тарыкъбыз, ёгъесе бирибиз де Абсаламдан къутулуп болмажакъбыз. Алгъасайыкъ, тез гетейик, ёгъесе ол, тез артыбыздан да етип, бизге бир балагь гелтирежек, барыбызны да къылычгъа тутажакъ[+].

15Пачаны ювукълары:

– Биз, сени къуллукъчуларынг, сен, есибиз, айтгъан бары да затны кютме гьазирбиз, – дейлер.

16Оьзюн узатып юрюйген уьюндегилери де булан пача ёлгъа тюше. Амма къаласына гёз къарата турсун деп, он къаравашын къоя[+]. 17Оьзюн узатып юрюйген бютюн халкъ да булан пача ёлгъа тюше. Бираз юрюген сонг, олар токътайлар. 18Пачаны бары да адамлары бары да керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклери булан ону артына тюшюп юрюйлер. Пачаны Гатдан берли узатып юрюйген алты юз гатлы буса ону алды булан юрюйлер[+].

19Пача гатлы Иттайгъа булай дей:

– Сагъа негер тарыкъдыр бизин булан гелмеге? Барып, Абсалам пача булан къалып къал. Сен ятсан, ватанынгдан къувалангъан адамсан. 20Сен тюнегюн гелген адамсан. Бугюн буса, оьзюм де къайда барагъанымны билмей турагъанда, сени оьзюбюз булан онда-мунда айланып турма борчлу этейими дагъы? Къайтып къал, оьзюнг булан ватандашларынгны да ала бар. Сени булан рагьму да, аминлик де болуп турсун дагъы.

21Амма Иттай пачагъа:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мени есим пача къайда болуп турса да, магъа сав къалма неде оьлме тюшюп къалса да, шонда мен де, сени къулунг да, болуп туражакъман, – деп жавап бере.

22Давут Иттайгъа:

– Буса бар, алгъа багъып юрю, – дей.

Гатлы Иттай да оьзю булангъы бары да адамлары ва яшлары да булан алгъа чыгъып юрюме башлай.

23Пачаны адамлары юрюйген вакътиде бютюн уьлке къычырып йылай. Пача Кидрон къолну къыркъып чыгъа ва бютюн халкъ дангылгъа багъып тербене[+].

24Шонда Садок булан бирче ону узатып ва Аллагьны сандыгъын алып юрюйген левлилер де болгъанлар. Олар Аллагьны сандыгъын салалар. Бютюн халкъ шагьардан чыгъып къалгъанча, Абиатар къурбанлар[†] союп тура[+].

25Пача Садокгъа булай дей:

– Аллагьны сандыгъын шагьаргъа къайтарып бер. Эгер де магъа Раббибизни рагьмусу болса, Ол мени къайтарып, магъа янгыдан сандыкъны[†] ва шо сакъланагъан ерни гёрме имканлыкъ бережек. 26Эгер де Ол: «Сен Магъа тарыкъ тюгюлсен», – десе, мен гьазирмен. Раббибиз магъа тийишли гёрген затын этсин[+].

27Дагъы да пача дин къуллукъчу[†] Садокгъа булай дей:

– Сен гележекни алданокъ билеген адамсан чы! Уланынг Агьимаас ва Абиатарны уланы Ёнатан булан бирче парахатынга шагьаргъа къайтарсан. Сен де, Абиатар да оьзюгюз булан эки де уланыгъызны аларсыз[+]. 28Сизден хабар алгъанча, мен Урдунден[†] чыгъагъан гечивню ягъындагъы дангылда туражакъман.

29Садок ва Абиатар, Аллагьны сандыгъын Ерусалимге де къайтарып, шонда къалалар.

30Давут буса, йылай туруп, Зайтун тавгъа багъып гётериле. Ол яланаякъ болгъан ва ону башы ябыкъ болгъан. Ону булангъы бары да адамланы да башлары ябыкъ болгъан. Тавгъа гётериле туруп, олар да йылайлар[+]. 31Давутгъа: «Абсалам булангъы питнечилени арасында Агьитопел де бар», – деп айтгъанда буса, ол:

– Раббим, Агьитопелни генгешин маънасыз этип къой дагъы, – деп дуа эте[+].

32Давут тавну башына, Аллагьгъа сужда къылагъан ерге мингенде, ону алдына аркили Гьушай чыгъа. Ону опурагъы йыртылгъан болгъан ва башы чанг болгъан. 33Давут огъар булай дей:

– Эгер де мени булан гелсенг, сен магъа юк болуп токътажакъсан[+]. 34Эгер де шагьаргъа да къайтып, Абсаламгъа: «Пачам, мен сени къуллукъчунг болуп къалайым. Алда мен атангны къуллукъчусу эдим, гьали буса сени къуллукъчунг болуп къалайым», – десенг, Агьитопелни генгешин де тозуп, магъа кёмек этип болажакъсан[+]. 35Шонда сени булан дин къуллукъчулар Садок ва Абиатар болажакълар. Олагъа пачаны къаласында бары да эшитгенингни етишдирерсен. 36Оланы эки уланы, Садокну уланы Агьимаас ва Абиатарны уланы Ёнатан, оьзлер булан. Бары да эшитгенигизни магъа олардан таба етишдирерсиз[+].

37Абсалам шагьаргъа гиреген вакътиде Давутну къурдашы Гьушай да Ерусалимге геле.

#### 16


Сибаны ялгъаны

1Давут тавну башындан бираз энишленгенде, огъар Мепибошетни къуллукъчусу Сиба ёлугъуп къала. Ону югю булангъы эки эшеги болгъан. Шо эшеклеге эки юз экмек, юз кишмиш байлам, юз инжир байлам ва ичинде чагъыры булангъы хуржун юкленген болгъан[+].

2Пача Сибагъа:

– Буланы не этесен? – деп сорай.

Сиба:

– Эшеклер – пачаны къардашлары уьстюне минип юрюсюн учун, экмеклер булан емишлер – жагьил уланлар ашасын учун, чагъыр – дангылда къаркъарасы бошагъанлагъа гюч бермек учун, – деп жавап бере[+].

3Шо заман пача:

– Есингни уланыны уланы къайдадыр дагъы? – деп сорай.

Сиба огъар булай жавап бере:

– Ол гьали Ерусалимде, неге тюгюл де: «Бугюн Исрайылны къавуму[†] магъа уллу атамны гьакимлигин къайтаражакъ», – деп ойлаша[+].

4Шо заман пача Сибагъа:

– Алда Мепибошетники болгъан бары да зат гьали сеникидир, – дей.

– Тап ерге тийип къалгъанча башымны иемен сагъа, есим пача, – дей Сиба. – Сагъа ярап къалайым дагъы.


Шимей Давутгъа налат бере

5Давут Багьуримге ювукълашгъанда, шондан Шаулну тухумундан бир адам чыгъа. Ол Гераны уланы Шимей болгъан. Ол налат бере туруп юрюй. 6Давутну онг ва сол янларында асгерчилери де, къаравуллары да барына да къарамайлы, Шимей огъар ва ону ювукъларына багъып ташлар ата. 7Налат бере туруп, ол булай дей:

– Лагь бол! Лагь бол! Оьлтюрювчю! Ярахсыз! 8Сен Шаулну орнуна пача болуп олтуруп токътадынг. Ону тухумуну ичинде тёкген къанынг учун Раббибиз сагъа тийишлисин берди. Раббибиз гьакимликни уланынг Абсаламгъа берди. Сагъа буса балагь къопду, неге тюгюл де сен оьлтюрювчюсен!

9Саруяны уланы Абишай пачагъа:

– Бу оьлген ит неге есиме, пачабызгъа налат бере? Магъа, барып, уруп ону башын тюшюрме изну бер, – дей[+].

10Амма пача булай дей:

– Саруяны уланлары, шо сизин ишигиз тюгюл. Шимей налат бере болгъан сонг, Раббибиз огъар: «Давутгъа налат бер», – деп айтгъандыр. Кимдир дагъы огъар: «Бу затны сен неге этесен?» – деп айтып болагъан[+].

11Давут Абишайгъа ва оьзюню бары да ювукъларына булай дей:

– Оьзюмню белимден тувгъан уланым мени оьлтюрме къарай. Бир къайдагъы буньяминлини гьакъында буса не айтарсан?! Къоюп къоюгъуз ону. Налат бере турсун, неге тюгюл де огъар шолай деп Раббибиз айтгъандыр. 12Балики, Раббибиз башыма къопгъан балагьны гёрюп, мен бугюн эшитип турагъан налатлар саялы магъа рагьмусун гёрсетер.

13Давут оьзюню адамлары да булан янгыдан ёлгъа тюше. Шимей буса Давутну къаршысында, тавну бети булан юрюй туруп, огъар налат бере, огъар багъып ташлар ата ва хум чача. 14Пача ва ону булангъы бары да адамлар бек арыгъан гьалында Урдунгъа[†] етелер ва шонда ял алма токътайлар.


Абсалам Ерусалимде

15Шо вакътиде буса Абсалам ва бары да исрайыллылар Ерусалимге гирелер. Олар булан Агьитопел де бола. 16Давутну къурдашы аркили Гьушай Абсаламны ягъына геле. Гьушай огъар:

– Яшасын пачабыз! Яшасын пачабыз! – дей[+].

17Абсалам Гьушайгъа:

– Буму магъа, оьзюнгню къурдашынга, бакъгъан якъдагъы сени аминлигинг? Неге сен Давут булан бармадынг? – деп сорай.

18Гьушай Абсаламгъа булай дей:

– Ёкъ. Давутну Раббибиз, бу халкъ ва бары да исрайыллылар танглады, шо саялы да мен сени янынгман ва шо кююмде къалып да туражакъман. 19Давутну уланына къуллукъ этмейли, кимге къуллукъ этейим дагъы мен? Ону уланына тюгюлмю дагъы? Атанга къуллукъ этгеним йимик, тап шо кюйде мен сагъа да къуллукъ этип туражакъман.

20Абсалам Агьитопелге:

– Бизге таклифингни бер. Биз не этме герекбиз? – дей

21Агьитопел:

– Атангны къалагъа гёз къарата турсун деп къойгъан къаравашлары булан ятарсан. Шо заман бютюн Исрайыл атанг сени гёрюп ярамайгъан болгъанын эшитер, сени янынгны тутгъанланы тавакаллыгъын да беклешдирип къояр, – деп жавап бере[+].

22Къаланы къалкъысында Абсаламгъа чатыр[†] къуралар, ол да бютюн Исрайылны гёз алдында атасыны къаравашлары булан ятып тура[+].

23Агьитопел берген таклиф шо гюнлерде ким буса да бирев Аллагьны каламын ахтаргъангъа тенг геле болгъан. Агьитопелни Давут учун да, Абсалам учун да берген гьар таклифи шолай болгъан.

#### 17


Агьитопелни ва Гьушайны таклифлери

1Агьитопел Абсаламгъа булай дей:

– Он эки минг адамны да айырып алып, магъа бу гече Давутну артындан тюшме изну бер. 2Абсалам гьалсыз, гючсюз заманны ичинде огъар чапгъын этейим. Мен огъар гьуя-гьарай салдырайым, шо заман ону булангъы бары да адамлар къачып гетежеклер. Мен бир пачаны йыгъарман, 3амма сагъа бютюн асгерни къайтарарман. Шоллукъда, бары асгер сеники болуп къалажакъ, неге тюгюл де сагъа биревню, сен оьзюн гьызарлап юрюйген адамны оьлтюрме, асгерни буса сакълама тарыкъ.

4Агьитопелни бу хыялы Абсаламны ва Исрайылны бары да тамазаларыны кепине геле. 5Амма Абсалам:

– Аркили Гьушайны чакъырыгъыз, огъар тынглап къарайыкъ. Ол не айтар экен? – дей[+].

6Гьушай Абсаламны ягъына гелгенде, ол:

– Бу таклифни Агьитопел берди. Ол айтагъан кюйде этейикми? Эгер де этмей бусакъ, оьзюнгню оюнгну айтып бер, – дей.

7Гьушай Абсаламгъа булай жавап къайтара:

– Агьитопел бу гезик берген таклиф ончакъы яхшы тюгюл. 8Сен атангны да, ону адамларын да таныйсан. Олар къудратлы асгерчилер. Олар оьзюнден балаларын чыгъарып алгъан къутургъан къыр ана аювгъа ошап къалгъан. Ондан къайры да, сени атанг – сынаву булангъы асгерчи; ол асгери булан гече къалып турмажакъ[+]. 9Ол буссагьатда да бир анакъгъа неде бир ерге гирип яшынып турадыр. Эгер де сени асгерчилеринге ол башлап чапгъын этсе, шо гьакъда эшитген гьар ким: «Абсаламны артына тюшгенлер тюп болдулар», – дежек. 10Шо заман гьатта оьзюню юреги арсланныкидей инг де къоччакъ асгерчи де къоркъмакълыгъындан бюдюреп къалажакъ, неге тюгюл де бютюн Исрайыл сени атанг къудратлы асгерчи экенни, ону булангъылар да игит экенни биле.

11Шо саялы да мени сагъа таклифим шудур: Дандан тутуп Беершебагъа ерлиги бютюн Исрайылны халкъы денгиз ягъадагъы къайыр бюртюкню санавудай кёпдюр. Бары да исрайыллылар сени айлананга жыйылсын, сен де оланы ябушувгъа алып юрю. 12Шо заман, пача не ерде болуп къалса да, биз огъар чапгъын этербиз ва топуракъгъа чыкъ нечик тюше буса, биз де шолай ону уьстюне чабарбыз. Не ол оьзю, не ону адамларындан бирев де сав къалмас. 13Эгер де пача къайсы буса да бир шагьаргъа гирип яшынса, бютюн Исрайыл шо шагьаргъа аркъанлар гелтирежек, биз де ондан оьзюнден бир таш гесек къалып къалгъанча ону оьзенге багъып сюйреп турарбыз.

14Абсалам ва бары да исрайыллылар:

– Аркили Гьушайны таклифи Агьитопелникинден къолай, – дейлер.

Абсаламгъа балагь гелтирмек учун, Раббибиз Агьитопелни яхшы таклифин шолай бузма буюргъан[+].


Гьушай Давутгъа алдын билдире

15Гьушай Садок ва Абиатар деген дин къуллукъчулагъа:[†]

– Агьитопел Абсаламгъа да, Исрайылны тамазаларына да булай этерсиз деген эди, мен буса башгъача этерсиз деген эдим. 16Гьасили, тезликде Давутгъа: «Урдунден[†] чыгъагъан гечивню ягъында гече къалмассан; не болуп къала буса да, оьтюп чыгъарсан, ёгъесе пача ва ону булангъы бары да адамлар къырылып къалажакълар», – деп билдирмек учун адам йиберигиз.

17Ёнатан да, Агьимаас да Эн-Рогелде токътагъан болгъанлар. Къараваш барып олагъа, олар буса Давут пачагъа билдирме герек болгъанлар, неге тюгюл де олар шагьарда гёрюнме тавакаллыкъ этмей болгъанлар[+]. 18Тек оланы бир жагьил улан гёрюп къоя ва ол шо гьакъда Абсаламгъа билдире. Шо саялы да олар экевю де, чалт гетип, Багьуримдеги бир адамны уьюне багъып гелелер. Шо адамны абзарында къуюсу болгъан, олар да шону ичине гирип яшыналар. 19Ону къатыны, шаршав алып, шону къуюну ярывуну уьстюнден тартып яйып, шогъар ярма себелеп къоя. Шо гьакъда бирев де бир зат да билмей болгъан. 20Абсаламны адамлары, шо къатынны уьюне гирип:

– Агьимаас да, Ёнатан да къайдадыр? – деп сорай.

Къатын олагъа:

– Олар ташгъындан таба оьтюп чыкъдылар, – дей.

Шо адамлар излеп айланалар, амма биревню де тапмайлы, Ерусалимге къайтып гелелер. 21Олар гетген сонг, шо экев, къуюну ичинден чыгъып, Давутгъа билдирме гетелер. Олар Давутгъа:

– Чалт ёлгъа тюш, оьзенден оьтюп чыкъ; Агьитопел сагъа къаршы олай-булай таклиф этди, – дейлер.

22Давут оьзю булангъы адамлары да булан ёлгъа тюше ва Урдундан оьтюп чыгъа. Танггъа таба Урдундан оьтюп чыкъмагъан бирев де къалмай.

23Агьитопел оьзюню таклифи кютюлмегенни гёргенде, ол, эшегин де ерлеп, уьюне, оьзюню шагьарына багъып тербене. Ол, оьзюню мюлкюне байлавлу къарар да чыгъарып, асылып оьле. Агьитопел шолай оьле ва ону атасыны къабурунда гёмелер[+].

24Давут Магьанайимге геле, Абсалам буса бары да исрайыллылар да булан бирче Урдундан оьтюп чыгъа. 25Абсалам Ёапны орнуна асгерге башчы этип Амасаны сала. Амаса исрайыллы Итра деген адамны уланы болгъан. Итра Нагьашны къызы, Саруяны къызардашы, Ёапны анасы Абигъайылны къатын этип алгъан болгъан[+]. 26Исрайыллылар ва Абсалам Гилат топурагъында къонушалар.

27Давут Магьанайимге гелгенде, аммунлу Раббадан чыкъгъан Нагьашны уланы Шоби, Ло-Дебардан чыкъгъан Аммиелни уланы Макир ва Рогелимден чыкъгъан гилатлы Барзиллай[+] 28-29тёшек-орун, пиялалар ва маркъар савутлар алып гелелер. Олар Давутгъа ва ону адамларына ашамакъ учун дагъы да будай ва арпа, ун ва къызартылгъан урлукъ, нохут ва тепеле, бал ва чийбишлакъ, къойлар ва сыйыр сютден этилген бишлакъ алып гелелер, неге тюгюл де олар:

– Адамлар дангылда туруп ач болгъанлар, къавшалгъанлар ва ашама сюелер, – дейлер[+].

#### 18


Давут ябушувгъа гьазирлене

1Давут, оьзю булангъы адамлагъа да къарап чыгъып, оланы уьстюне минг асгерчини башчыларын ва юз асгерчини башчыларын белгилей. 2Давут асгерчилени уьч пай этгенде бир пайын Ёапны башчылыгъыны тюбюнде, бир пайын Саруяны уланы Абишайны башчылыгъыны тюбюнде ва бирдагъы пайын гатлы Иттайны башчылыгъыны тюбюнде белгилеп, ёлгъа сала. Пача асгерчилеге:

– Мен оьзюм де сизин булан гележекмен, – дей[+].

3Амма адамлар булай дей:

– Гелме. Эгер де бизге къачма тюшюп къалса, олар шогъар тергев бакъдырмажакълар. Гьатта бизин яртыбыз къырылып къалса да, олар тергев бакъдырмажакълар. Амма сен бизден он мингибизге тиесен. Шо саялы сен бизге шагьардан туруп кёмек этсенг, яхшы болажакъ.

4Пача:

– Мен сизге яхшы болагъан кюйде этежекмен, – деп жавап бере.

Бютюн халкъ, юзлеп ва минглеп бёлюклер болуп токътагъанча, пача къапуну алдында эретуруп тура. 5Пача Ёапгъа, Абишайгъа ва Иттайгъа:

– Мени хатиримден уланым Абсаламгъа рагьмулу янашыгъыз, – деп буйрукъ бере.

Бары да асгерчилер пача гьар асгербашчыгъа Абсалам булан байлавлу береген буйрукъну эшителер.


Абсаламны оьлюмю

6Исрайыл булан ябушмакъ учун, асгер авлакъгъа чыгъа. Ябушув Эпрайим агъачлыгъында юрюле. 7Шонда Давутну адамлары исрайыллыланы асгерин дагъыта. Шо гюн кёплер – йигирма минг адам – къырыла. 8Ябушув дёрт де якъны айланып юрюле. Шо гюн къылычдан эсе агъачлыкъ артыкъ адамны къыра.[*]

9Абсаламгъа Давутну адамлары булан ёлукъма тюше. Ол оьзюню къачырына минип олтургъан болгъан. Къачыр уллу эмен терекни тюбюнден чабып барагъанда, Абсаламны башы къалын бутакъланы арасына къысдырылып къала. Ол оьзю гьавада илинген гьалында къала, минген къачыры буса ариге чыгъып гете. 10Шону гёрген бирев Ёапгъа:

– Мен гьали буссагьат эменге илинген Абсаламны гёрдюм, – деп етишдире.

11Ёап оьзюне шону етишдирген адамгъа:

– Не зат?! Сен ону гёрдюнгмю? Неге сен ону тап шонда ерге тюшюрюп къоймадынг? Мен сени кёп сююп он шекел гюмюш де, белбав да булан савгъатлажакъ эдим, – дей.

12Амма шо адам булай жавап бере:

– Гьатта магъа он минг шекел тартып берген эди буса да, пачаны уланына мен къол гётерип болмас эдим. Пача сагъа да, Абишайгъа да, Иттайгъа да: «Мени хатиримден уланым Абсаламны якълагъыз», – деп айтгъанын биз оьзюбюз эшитдик. 13Бирдагъы якъдан, эгер де мен тавакаллыкъ этген эдим буса, пачадан бир затны да яшырма бажарылмай чы, оьзюнг ягъада къалып къалажакъ эдинг.

14Ёап:

– Сагъа заманымны зая этип турма сюймеймен, – дей.

Ёап къолуна уьч гиччи сюнгюню ала ва Абсалам эменге илинген вакътисинде, ол шоланы ону юрегине багъып чанча. 15Ёапны он савутчусу Абсаламны къуршап алалар ва ону чанчып оьлтюрелер.

16Сонг Ёап зурнайын согъа, асгерчилер де исрайыллыланы гьызарлайгъанын тамамлай; неге тюгюл де оланы Ёап токътата. 17Олар, Абсаламны алып, ону агъачлыкъда бир уллу ойтангъа ташлап, шону уьстюнде бир залим таш тёбе этип къоялар. Шо вакътиде буса бары да исрайыллылар уьйлерине къачып тозулалар. 18Оьзю савунда Абсалам, бир таш алып, шону оьзюне сын гьисапда Пачаланы къолу деген ерге салып къойгъан болгъан, неге тюгюл де ол: «Атым эсде сакъланып къалар йимик, мени уланым ёкъ», – деп ойлаша болгъан. Ол ташгъа оьзюню атын къоя ва бугюнлеге ерли де шогъар «Абсаламны сыны» деп айтылып юрюле[+].


Давутгъа Абсалам оьлген деген хабарны етишдирелер

19Садокну уланы Агьимаас буса:

– Раббибиз пачаны оьзюню душманларындан азат этди. Магъа чабып барып пачагъа шо хабарны етишдирме изну бер, – дей.

20– Хабарны бугюн сен етишдирмежексен, – дей Ёап. – Хабарланы сен дагъы гезиклер етишдирме болажакъсан. Амма бугюн шону этме, неге тюгюл де пачаны уланы оьлдю.

21Ёап бир кушлугъа[*]:

– Барып, пачагъа гёргенингни айт, – дей.

Кушлу, Ёапгъа башын да ийип, чабып гете. 22Садокну уланы Агьимаас янгыдан Ёапгъа:

– Болгъаны болар, кушлуну арты булан магъа да чабып барма изну бер, – дей.

Амма Ёап:

– Уланым, сен неге барма сюесен? Шолай хабар саялы сен савгъатлар алмажакъсан, – деп жавап бере.

23Агьимаас:

– Болгъаны болар, мен чабып барма сюемен, – дей.

Ёап да:

– Чап! – дей

Агьимаас къолдагъы ёл булан чабып бара ва кушлудан оза. 24Давут тыш ва ич къапуланы аралыгъында олтуруп турагъан вакътиде къаравул баруну къапусуну къалкъысына гётериле. Ол къарап, янгыз чабып гелеген адамны гёре. 25Къаравул, пачаны чакъырып, огъар шо гьакъда айта. Пача:

– Эгер де ол янгыз буса, ол яхшы хабар алып гелеген болма герек, – дей.

Шо адам баргъан сайын ювукълашып тербей. 26Сонг къаравул чабып гелеген башгъа адамны гёре ва къапудан гиреген ердеги къаравулгъа:

– Муна, бирдагъы адам чабып геле тура! – деп къычыра.

Пача:

– Ол да яхшы хабар алып гелеген болма герек, – дей.

27Къаравул:

– Биринчисиники Садокну уланы Агьимаасны чабагъан кююне ошай деп эсиме геле, – дей.

– Бу яхшы адам, – дей пача. – Ол яхшы хабар алып геле[+].

28Агьимаас да, ювукълашып, пачагъа:

– Бары зат яхшы! – деп къычыра.

Агьимаас, тап ерге тийип къалгъанча пачагъа башын да ийип:

– Раббибизге, сени Аллагьынга шюкюр! Есим, пачам, Ол сагъа къолун гётерген адамланы оьзюнге берип къойду.

29Пача:

– Уланым Абсалам аманлыкъдамы? – деп сорай.

Агьимаас:

– Ёап пачаны къулун да, сени къулунг болгъан мени де йиберме айланагъан вакътиде гючлю гьалекликни гьис этдим. Амма мен шо не зат эди экенин англамадым, – деп жавап бере.

30Пача:

– Бир янгъа тайып, шунда токътап тур, – дей.

Агьимаас, бир янгъа тайып, шонда токътай.

31Кушлу гелип:

– Есим пача! Яхшы хабаргъа тынгла чы! Бугюн Раббибиз сени бары да сагъа башгётергенлерден къутгъарды, – дей.

32Пача кушлугъа:

– Уланым Абсалам аманлыкъдамы? – деп сорай.

Кушлу:

– Есим, пачам, сагъа башгётергенлени барысына да шо уланынга болгъан зат болуп къалсын дагъы, – деп жавап бере[+].

33Пача манг болуп къала. Ол, къапуну уьстюндеги уьйге де барып, йылап тербей. Юрюй туруп, ол:

– Вай, уланым Абсалам! Уланым Абсалам! Эгер де сени орнунга мен оьлюп бола болгъан эдим буса! Вай Абсалам, уланым, уланым! – деп айтып тербей.

#### 19


Ёап Давутгъа оьпкелей

1Ёапгъа:

– Пача Абсаламгъа яс этип, огъар къайгъырып тура, – дейлер.

2Бары да асгерчилер учун шо гюнгю уьстюнлюк къайгъыгъа айланып къала, неге тюгюл де шо гюн асгерчилер: «Пача уланына къайгъырып тура», – деп айтылагъанны эшителер. 3Дав авлагъындан къачып биябур болгъанлар нечик къайта буса, шо гюн асгерчилер де шагьаргъа шолай яшыртгъын гирелер. 4Пача, бетин де ябып:

– Вай, уланым Абсалам! Вай Абсалам, уланым, уланым! – деп ярсалып къычыра.

5Ёап, пачаны ягъына уьйге гирип, булай дей:

– Бугюн сен уланларынгны, къызларынгны, къатынларынгны, къаравашларынгны гьали янгы оьлюмден къутгъаргъан бары да адамларынгны ер этип токътадынг. 6Сен оьзюнгню гёрюп ярамайгъанланы сюесен, оьзюнгню сюегенлени буса гёрюп ярамайсан. Бугюн сен асгербашчылар да, оланы адамлары да сени учун бир зат да тюгюлюн ачыкъ кюйде гёрсетип бердинг. Эгер де бугюн, Абсалам сав болуп, биз барыбыз да оьлген болгъан эдик буса, сен рази къалажакъ эдингни мен билемен. 7Чыгъып йиберип, адамларынгны тала чы. Раббибиз булан ант этемен, эгер де сен чыкъмасанг, гечеге сени бир адамынг да къалмажакъ. Сагъа шо зат жагьил заманынгдан тутуп, бугюнлеге ерли башынга тюшюп турагъан бары да балагьлардан да яман тиежек.

8Пача гётерилип, къапу алда олтура. Асгерчилеге: «Пача къапу алда олтургъан», – деп айтгъанда, олар бары да ону ягъына гелелер.


Давут Ерусалимге къайта

Шо вакътиде буса исрайыллылар уьйлерине къачалар[+]. 9Исрайылны бары да къавумларында[†] адамлар бир-бири булан булай айта туруп эришелер:

– Пача бизин душманларыбыздан къутгъарды; пилистимлилерден[†] де тап ол оьзю къутгъарды. Амма гьали буса ол Абсалам саялы уьлкебизден къачып тайгъан;[+] 10Оьзюбюзге пача этип белгилеген Абсалам буса давда оьлдю. Пачаны къайтарып гелтирмек учун, сиз неге бир зат сама да айтмайсыз?

11Давут пача дин къуллукъчулар[†] Садокгъа ва Абиатаргъа булай айтып йибере:

– Ягьудини тамазаларына: «Бары халкъ пачаны уьюне къайтма чакъыра. Сиз буса неге артда къаласыз? Бютюн Исрайылгъа айтылып турагъан хабар пачагъа, ону уьюндегилеге етишген чи[+]. 12Сиз мени агъа-инилеримсиздир, мени къаным-жанымсыздыр. Бары халкъ пачаны уьюне къайтма чакъыра. Сиз буса неге артда къаласыз?» – деп сорагъыз. 13Амасагъа буса: «Сен чи мени къаным-жанымсан. Эгер де гьали энниден сонг сен Ёапны орнуна асгеримни башчысы болмасанг, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын», – деп айтыгъыз[+].

14Ол ягьудилени къавумундагъыланы барын да шолай мюкюр эте, олар да пачагъа бир гёнгюлден:

– Оьзюнг де къайт, сени бары да адамларынг да къайтсын, – деп айтып йиберелер.

15Пача да къайта ва Урдунгъа[†] етип геле. Пачаны къаршыламакъ ва ону Урдунну бери ягъына чыгъармакъ учун, ягьудилилер Гилгалгъа гелелер.


Давутну рагьмусу

16Гераны уланы Шимей (ол Багьуримдеги буньяминли болгъан) ягьудилилер де булан бирче Давут пачаны къаршылама алгъасай[+]. 17Ону булан бир минг буньяминли ва шолай да Шаулну уьюндеги къуллукъчу Сиба, ону он беш уланы ва йигирма къуллукъчусу бола. Олар оьзюнде пача бар Урдунгъа алгъасайлар[+]. 18Пача булангъыланы ари якъгъа чыгъармакъ учун ва ол оьзю сюеген бары затны яшавгъа чыгъармакъ учун, олар оьзенни сай еринден юрюп чыгъалар. Гераны уланы Шимей Урдунну ари ягъына чыкъгъанда, пачаны алдында къучагъын да яйып, 19огъар булай дей:

– Есим, сен мен этген жинаятчы ишимни уьстюме салып къойма. Есим, мени пачам, сен Ерусалимни къоюп гетген гюн мен, сени къулунг, этген яманлыкъны эсге алып турма. Пачам, сен шону юрегингде сакълап турма[+]. 20Неге тюгюл де, мен гюнагь иш этгенимни билемен, амма есимни, пачамны къаршыламакъ учун, Юсупну уьюндегилерден мунда биринчилей мен гелгенмен.

21Саруяны уланы Абишай:

– Шу иш саялы Шимей оьлюмге тарылма тарыкъ, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъанын налатлай эди чи дагъы! – дей[+].

22Давут булай жавап бере:

– Сизде кёп гьайым бармы мени, Саруяны уланлары? Гьали несине сиз магъа къарыв къайтарасыз? Бугюн мен Исрайылны пачасы экенимни мен бек яхшы англайман. Шо саялы да Исрайылдагъы бирев де оьлюмге тарылмажакъ![+] 23Пача Шимейге:

– Сен оьлмежексен, – дей.

Пача огъар ант эте[+].

24Шаулну уланыны уланы Мепибошет де пачаны къаршылама чыгъа. Мепибошет, тап пача гетген гюнден тутуп, ол эсен-аман къайтгъан гюнге ерли аякъларын жувмагъан, мыйыкъларын юлюмеген ва опуракъларын жувмагъан болгъан[+]. 25Пачаны къаршыламакъ учун, ол Ерусалимден къайтып гелгенде, пача огъар:

– Мепибошет, сен неге мени булан гелмеген эдинг? – деп сорай.

26Ол булай жавап бере:

– Есим пача, мен, сени къулунг, акъсакъ экениме гёре: «Пачам булан бирче бармакъ учун, мен, эшегимни де ерлеп, шогъар минип барайым», – деп айтдым. Амма къуллукъчум Сиба мени сатып къойду. 27Ол дагъы да сени алдынгда магъа ялаябып сёйледи. Есим пача, сен Аллагьны малайиги йимиксендир; оьзюнг тийишли гёрген кюйде этип къой[+]. 28Мени уллу атамны наслулары сенден, есим пача, оьлюмден къайры затны къазанмагъанлар. Амма сен магъа, сени къулунга, сени тепсингде олтурагъанланы арасында ер бердинг. Мени пачадан дагъы да гьеч зат сама да тилеме намусум къабул этеми дагъы[+]?

29Пача огъар:

– Сагъа дагъы сёйлеме негер тарыкъдыр? Мен сагъа да, Сибагъа да авлакъланы пайлама буюраман, – дей.

30Мепибошет пачагъа:

– Есим пача уьюне эсен-аман къайтгъан болгъан сонг, ол барын да алсын, – дей.


Давут Барзиллай булан савболлаша

31Пача булан бирче Урдунну ари ягъына чыкъмакъ учун ва шондан таба ону узатмакъ учун, Рогелимден гилатлы Барзиллай да геле. 32Барзиллай бек къарт болгъан, огъар сексен йыл битген болгъан. Пача Магьанайимдеги заман Барзиллай ону тарыкълы затлар булан таъмин этип тургъан, неге тюгюл де ол бек бай болгъан[+]. 33Пача Барзиллайгъа:

– Урдунну ари ягъына мени булан сен де чыгъып, Ерусалимде мени булан яшап къал, мен буса сени тарыкълы затлар булан таъмин этип турарман, – дей.

34Амма Барзиллай пачагъа булай жавап бере:

– Пача булан Ерусалимге барардай магъа яшама ончакъы кёп къалмагъан. 35Гьали магъа сексен йыл бола, мен де яхшыны ямандан айырып болмайман. Ашайгъан-ичеген затны татывун табып болмайман. Йырчы эргишилени, къатынгишилени тавушларына тынглап да болмайман. Мен, сени къулунг, пачама намус салып не этейим[+]? 36Сени къулунг пача булан Урдунну ари ягъына ерли ончакъы юрюп болмас. Пачамны магъа бакъгъан якъдагъы шолай рагьмусуна лайыкълыманмы дагъы мен? 37Магъа, сени къулунга, къайтып къалма изну бер. Барып, ата-анам гёмюлген оьзюмню шагьарымда оьлейим. Муна сени къуллукъчунг Кимгьам. Есим пача булан Урдунну ари ягъына ол чыкъсын. Огъар тийишли гёрген бары да затынгны этерсен[+].

38Пача:

– Кимгьам мени булан чыгъар, мен де огъар сен тийишли гёргенни этермен. Сагъа буса кепинг сюйгенни этермен, – дей.

39Бары халкъ Урдунну ари ягъына чыгъа, шондан сонг пача да чыгъа. Пача Барзиллайны оьбе, ону шабагьатлай. Барзиллай да уьюне къайта.

40Пача Гилгалгъа чыкъгъанда, Кимгьам да ону булан бирче чыгъа. Ягьудини бары да асгерчилери ва Исрайылны асгерчилерини яртысы ону булан бирче баралар.


Исрайыллыланы ягьудилилер булангъы эришивлюгю

41Бираздан бары да исрайыллылар, пачаны ягъына да гелип, огъар:

– Неге бизин ягьудили къардашларыбыз, пачаны да урлап, ону да, ону уьюндегилени де бары да адамлары да булан бирче Урдунну ари ягъына чыгъарды? – деп сорайлар.

42Бары да ягьудилилер исрайыллылагъа:

– Пача бизин къанлы къардашыбыз. Биз шону шо саялы этдик. Шо зат саялы сиз неге къазапланасыз? Бизге пачаны ягъындан башгъа айрыча къонакълыкъ болдуму дагъы? Биз ондан савгъатлар алдыкъмы дагъы? – деп жавап берелер.

43Исрайыллылар ягьудилеге:

– Биз он къавум барбыз, шо саялы да пачагъа бизин он керен артыкъ ихтиярыбыз бар. Бизин неге гёрюп ярамайсыз дагъы сиз? Пачаны къайтарып гелтирмекни гьакъында башлап биз сёйлемедикми дагъы? – деп жавап берелер.

Буса да ягьудилилер исрайыллылардан эришип озалар.

#### 20


Шебаны питнеси

1Шо ерде эсде ёкъдан Бикрини уланы, буньяминли Шеба деген бир питнечи чыгъа. Ол, зурнайын да согъуп, булай къычыра: – Давут гьали ким болуп къалгъан бизге? Ишайны уланы булан гьеч ишибиз ёкъ бизин! Уьйлеригизге къайтыгъыз, исрайыллылар![+]

2Бары да исрайыллылар, Бикрини уланы Шебаны артына тюшмек учун, Давутну къоюп гетелер. Амма ягьудилилер оьзлени пачасына амин кююнде къалалар ва ону артына да тюшюп, Урдундан[†] Ерусалимге багъып тербенелер. 3Давут Ерусалимдеги оьзюню къаласына къайтгъанда, ол къаласына къарамакъ учун къойгъан он къаравашын ала, олагъа къаравул да салып, уьйде бегитип къоя. Давут оланы бары да тарыкълы зат булан таъмин этип тура, амма олар булан ятмай. Олар, тул къатынлар йимик, тап оьлюп къалгъанча бегитилип сакъланып туралар[+].

4Пача Амасагъа:

– Уьч гюнню ичинде мени ягъыма ягьудилени жыярсан, оьзюнг де мунда боларсан, – дей[+].

5Амма Амаса ягьудилени чакъырма баргъанда, ол оьзюне пача белгилеген заманны ичинде ону тапшурувун кютюп болмай къала. 6Давут Абишайгъа:

– Гьали бизге Абсаламдан эсе Бикрини уланы Шебаны артыкъ заралы тиежек. Мени адамларымны да алып, Шебаны артындан тюш, ёгъесе ол, беклешген шагьарланы да табып, бизден яшынып токътажакъ, – дей.

7Башында Абишай да булан Ёапны адамлары керетлилер, пелетлилер ва бары да къудратлы асгерчилери де булан бирче ёл чыгъалар. Олар Бикрини уланы Шебаны артындан тюшмек учун, Ерусалимден чыгъалар[+].

8Олар Гибеондагъы уллу ярны ягъында токътагъанда, оланы алдына Амаса чыгъа. Ёапны уьстюнде асгерлик гийим болгъан. Ону белиндеги белбавгъа, къынгъа да сугъулуп, хынжал илинген болгъан. Ёап алгъа багъып чыкъгъанда, хантавлатып, хынжалын къындан чыгъарып къоя.

9Ёап Амасагъа:

– Сен, аврумай, яхшымысан, агъам? – дей.

Амасаны оьпмек учун, Ёап онг къолу булан ону сакъалындан таба тута. 10Амаса Ёапны къолундагъы хынжалны эслемей къоя. Ёап буса Амасаны къурсагъына шолай чанчып къоя чы, гьатта ону ич-бавуру ерге тёгюлюп гете ва ол оьлюп къала. Ёапгъа экинчилей чанчма тарыкъ да болмай. Ёап да, ону агъасы Абишай да Бикрини уланы Шебаны артындан чапма гиришелер[+]. 11Ёапны адамларындан бириси Амасаны сюегини уьстюнде токътагъан гьалында:

– Ёапгъа амин болгъанлар да, Давутну ягъын тутгъанлар да Ёапны артына тюшюгюз! – дей.

12Амаса къанына юзген гьалында ёлну ортасында сойралгъан болгъан ва шо адам бары да асгерчилер токътап къалагъанын гёре. Амасаны къырыйындан оьтегенлени барысы да токътап къалагъанын гёрюп, шо адам ону сюегин ёлдан сюйреп тайдыра ва ону уьстюне опуракъ ташлап къоя. 13Амасаны сюеги ёлдан тайдырылгъан сонг, бары халкъ, Ёапны артына да тюшюп, Бикрини уланы Шебаны артындан тербенелер.

14Шеба буса, Исрайылны бары да къавумларыны[†] топуракъларындан оьтюп, Абел-Бет-Маакагъа ерли ете. Шебаны тухумундагъылар барысы да ону къырыйына жыйыла ва ону артына тюшюп, шагьаргъа тербенелер[+]. 15Ёапны асгерчилери буса Шебаны Абел-Бет-Маакада къуршавгъа алалар. Олар шагьарны тышындагъы бекликлерини къырыйында топуракъ тёгюп аркъа эте. Олар баруну бузма къарайгъанда, 16бир гьакъыллы къатын шагьарны барусундан таба:

– Тынглагъыз! Тынглагъыз! Ёапгъа мунда гелсин деп айтыгъыз, мен ону булан сёйлейим, – деп къычыра.

17Ёап шо къатынны ягъына бара, ол да:

– Сенмисен Ёап? – деп сорай.

– Менмен, – деп жавап бере ол.

18Къатын булай дей:

– Кёпден берли: «Жавапны Абелден ахтарып къара», – деп айтып уьйренгенлер, жавапны да шонда тапгъанлар. 19Мен Исрайылда парахатлыкъны да, аминликни де сакълайгъанланы бирисимен, сен буса Исрайылда оьзюне ана деп айтылагъан шагьарны дагъытма къарайсан. Сен неге Раббибизни варислигин тозма сюесен?

20– Бир заманда да! – деп жавап бере Ёап. – Мен бир заманда да не тозмасман, не дагъытмасман! 21Шолай тюгюл. Бирев, Эпрайимни тав ерлеринден чыкъгъан Бикрини Шеба деген уланы, Давут пачагъа къолун гётерди. Янгыз ону къолгъа берип къоюгъуз, мен де шагьардан ари тайып къаларман.

Къатын Ёапгъа:

– Ону башы барудан таба алдынга ташланажакъ, – дей.

22Къатын оьзюню гьакъыллы таклифи де булан бютюн халкъны алдына чыгъа. Бикрини уланы Шебаны башын гесип алып, шону Ёапны алдына ташлайлар. Шо заман Ёап зурнайын согъа, ону адамлары шагьарны къырыйындан тайып тозулалар ва бары да уьйлерине гетелер. Ёап буса Ерусалимге пачаны ягъына къайта.


Давутну къардашлары


(2 Пач 8:15-18; 1 Тав 18:14-17 )

23[•]Ёап исрайыллыланы асгерини башын тутгъан болгъан; Ёяданы уланы Беная керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклерини башын тутгъан болгъан;[+] 24ихтиярлары ёкъ ишчилеге гёз къаравул Адонирамгъа тапшурулгъан болгъан; Агьилутну уланы Ёшапат таварихчиси болгъан;[+] 25Шева языв ишлени юрюте болгъан; Садок ва Абиатар дин къуллукъчулар[†] болгъанлар;[+] 26яирли Ирагь да Давутну ягъында дин къуллукъчу болгъан.

#### 21


Шаулну наслуларын такъсырлайлар

1Давутну гьакимлигини вакътисинде арт-артындан уьч йыл ачлыкъ бола. Давут шо гьакъда Раббибизден сорап къарай. Раббибиз:

– Бу ачлыкъ Шаулну ва оьзлени къоллары къанына батгъан ону уьюндегилерини себебиндендир. Бу ачлыкъ ол гибеонлуланы оьлюмге тарытып тургъанлыгъыны себебиндендир, – дей.

2Пача гибеонлулагъа чакъырыв эте ва олар булан сёйлей. (Гибеонлулар Исрайылгъа гирмей болгъан, олар аморлуланы къалды-къулдулары болгъан; исрайыллылар оланы аяжакъгъа ант этген болгъанлар, амма Шаул, къаныгъывлу кюйде Исрайылны ва Ягьудини гьайын эте туруп, оланы къырма къарагъан.) 3Давут гибеонлулагъа:

– Сизин учун мен не этейим? Сиз Аллагьны халкъын шабагьатласын учун, сизге не зат булан къайтарыш этейим? – деп сорай.

4Гибеонлулар огъар:

– Бизге Шаулдан да, ону агьлюсюнден де не гюмюш, не алтын тарыкъ тюгюл. Биз Исрайылда гьеч биревню оьлюмге тарытма да сюймейбиз, – деп жавап берелер.

– Сизин учун мен не этгенни сюесиз дагъы? – деп сорай Давут.

5Олар пачагъа булай жавап берелер:

– Бизге Исрайылны топуракъларында ер болмасын деп, бизин къырып, оьлтюрюп битдирме хыял этген адамны сёйлесек, 6бизге шо адамны наслусундан беш эргишини берсинлер. Биз оланы Раббибизни алдында Раббибиз Оьзю сайлагъан Шаулну Гибеа деген еринде асмакълагъа илме сюебиз.

Пача да:

– Мен оланы сизин къолугъузгъа берермен, – дей[+].

7Давут Раббибизни алдында Шаулну уланы Ёнатан булан ант этген болгъан. Давут шо антны хатиринден Шаулну уланыны уланы, Ёнатанны уланы Мепибошетни аяп къоя[+]. 8Амма пача Шаулну къызы Мерап меколатлы Барзиллайны уланы Адриелге тапгъан беш уланы булан бирче Айяны къызы Риспаны Шаулгъа тапгъан уланлары Армонини ва Мепибошетни айыра[+]. 9Пача оланы гибеонлулагъа бере. Гибеонлулар да оланы тавда Раббибизни алдында асмакълагъа илелер. Олар еттевю де бирче оьлелер. Олар арпа оракъ орувну биринчи гюнлеринде оьлюмге тарылалар.

10Айяны къызы Риспа, эсги опуракъларын да алып, шоланы оьзю учун ярны уьстюнде яя. Оракъ орув башланып, асмакъларда илинген сюеклеге кёклерден таба янгур явуп къалгъанча, Риспа олагъа гюндюзлер кёкдеги къушланы, гечелер буса къыр жанланы тийме къоймай. 11Давутгъа Шаулну къаравашы, Айяны къызы Риспа этген затны айтгъанда, 12ол, барып, гилатлы Ябешни халкъындан Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин ала. (Олар оланы сюеклерин Бет-Шеанны майданындан яшыртгъынлап алып гетелер; пилистимлилер[†] Гилбоада Шаулну оьлтюргенде, оланы шо майданда асмакълагъа илген болгъанлар.)[+] 13Давут, Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин шондан алып, башгъа ерге чыгъара; асмакълагъа илингенлени сюеклерин буса жыйып алалар.

14Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин Шаулну атасы Кишни Буньяминни топурагъында ерлешген Селадагъы къабурунда гёмелер ва пача буюргъан бары да затны этелер. Шондан сонг Аллагь уьлкеге байлавлу этилеген тилевлени къабул этме башлай.


Пилистимлилер булангъы давлар


(1 Тав 21:4-8 )

15Пилистимлилени ва исрайыллыланы арасында янгыдан дав башлана. Давут оьзюню адамлары да булан ёлгъа тюше. Олар пилистимлилер булан ябушалар, Давут да гьалсыз бола. 16Репайымлыланы наслусундан болгъан Ишби-Беноп буса Давутну оьлтюрежегин айтып бере. Ишби-Бенопну сюнгюсюню багъырдан этилген учу уьч юз шекел[*] тарта болгъан, дагъы да ону белине янгы къылыч тагъылгъан болгъан[+]. 17Амма Саруяны уланы Абишай Давутгъа кёмекге геле. Абишай, пилистимлини уьстюне чабып, ону оьлтюре. Шо заман Давутну адамлары огъар:

– Исрайылны чырагъы сёнюп къалмасын учун, сен дагъы бир де бизин булан бирче ябушувгъа чыкъмажакъсан, – деп айтып, ант этелер[+].

18Арадан бираз заман гетип, Гоп деген ерде пилистимлилер булан янгыдан ябушув башлана. Шо заман гьушатлы Сиббекай репайымлыланы наслусундан Сап деген биревню оьлтюрюп къоя[+].

19Гопда пилистимлилер булан юрюлген башгъа ябушувда Байтлагьамдагъы къумач согъувчу Яирни уланы Элгьанан Жалутну агъасы гатлы Лагьмини оьлтюрюп къоя. Лагьмини сюнгюсю тигив алатны гёчерагъачы йимик уллу болгъан[+].

20Гатда юрюлген башгъа ябушувну вакътисинде бек бийик сою булангъы бирев болгъан. Ону гьар къолунда ва гьар аягъында алтышар бармагъы болгъан – бары да йигирма дёрт. Ол да репайымлыланы наслусундан болгъан. 21Ол исрайыллыланы мысгъыллап айланагъанда, Давутну агъасы Шимейни уланы Ёнатан ону оьлтюрюп къоя[+].

22Бу дёртев Гатдагъы репайымлыланы наслусундан болгъанлар ва Давутну ва ону адамларыны къолларындан оьлюп гетелер.

#### 22


Давутну макътав йыры


(Заб 17:1-51)

1[•]Раббибиз Давутну оьзюню бары да душманларындан ва Шаулдан къутгъаргъанда, ол Раббибизге бу макътав йырны айтгъан. 2Давут булай айтгъан:

– Раббим мени ярымдыр,
беклигимдир, къутгъарывчумдур;
3Аллагьым мени якълавумдур,
сыйынма ерни мен Оьзюнде излеймен;
Олдур мени къалкъаным, къутгъарывум, беклигим.
Олдур мени сыйынагъан ерим де, мени къутгъарывчум да;
Олдур мени зулмудан къутгъаргъан[+].
4Макътавлагъа лайыкълы Раббиме чакъырыв этермен мен,
душманларымдан къутгъарылып къаларман мен де[+].
5Айланамда оьлюмню толкъунлары къайнап йиберди;
оьлюмню ташгъыны да ютуп къойду мени[+].
6Ахыратны шынжырлары да маталды магъа,
оьлюмню торлары да чырмап алды мени[+].
7Языкълыкъгъа тюшгенде Раббиме чакъырыв этдим мен, Аллагьны да атын тутуп сёйледим. Ол да кёклерден туруп мени тавушумну эшитди, мени агь урувум да Огъар етишди[+].
8Тербенип, чайкъалып йиберди ер, кёклени кюрчюлери де къартыллап, йылышып гетди; неге тюгюл де къазапланды Аллагь[+].
9Ону къазапланывундан тютюн гётерилип гетди, авзундан бек гючлю ялын да, къызгъан жыжымлар чыгъып гетди[+].
10Кёклени ачып, тюшюп гелди Ол,
къап-къара булутлар бардыр аякъ тюбюнде Ону[+].
11Карубгъа[†] да минип, учуп айланды Ол,
елни къанатларында къалкъып да турду Ол[+].
12Къарангылыкъны Оьзюню пердевю этди, айланасында кёп суву булангъы булутланы жыйып къойду[+].
13Ону алдындагъы шавладан
къабунуп гетди ялын жыжымлар.
14Кёклерден таба къычырды Раббим;
Аллагьу-Таала да тавушун чыгъарды[+].
15Окъларын бакъдырып йиберип, душманларын чачып къойду, яшмын да йиберип, оланы яйып къойду[+].
16Денгизлени тюплери гёрюнеген болуп къалды, дюньяны кюрчюлери де ачылып къалды зор гючлю тавушундан Раббимни, Ону къазапланывуну ругьуну уьфюрювюнден[+].
17Бийикликден энкейип йиберип, алды Ол мени;
терен сувланы ичинден чыгъарды Ол мени[+].
18Зор душмандан, менден кёп гючлю,
мени гёрюп ярамайгъанлардан къутгъарды Ол мени[+].
19Мен языкълыкъгъа тюшгенде, магъа къарышдылар олар,
амма къалкъаным болуп къалды Раббим.
20Къоркъунчсуз ерге чыгъарып къойду Ол мени,
Къутгъарды Ол мени, неге тюгюл де разидир Ол магъа[+].
21Муъминлигиме гёре берди Раббим магъа,
къолларымны тазалыгъына гёре савгъатлады мени,[+]
22Раббимни ёлундан тайышмай турдум чу дагъы мен,
Яманлыкъ да этмедим, Аллагьыма арт берип.
23Ону бары да къанунлары алдымдадыр мени;
Ону буйрукъларын да унутмагъанман мен.
24Таза кююмде турдум Ону алдында мен,
гюнагьдан да сакълап турдум оьзюмню[+].
25Муъминлигиме гёре, Оьзюню гёз алдындагъы тазалыгъыма гёре берип къойду Раббим магъа.
26Сагъа аминге Оьзюнг де аминсендир,
Сенсендир нукъсансызгъа нукъсансыз,
27тазагъа таза кюйде,
амма намартгъа ону
макюрчюлюгюне гёре янашагъан.
28Сенсендир ювашланы къутгъарагъан,
амма Сенсендир хохабазланы ер этмек учун,
олагъа тигилип турагъан да[+].
29Чырагъымсандыр Сен мени,
Раббимдир къарангылыгъымны ярыкъ этип къоягъан[+].
30Сени кёмеклигинг буландыр асгерни дагъытагъан мен,
Аллагьым буландыр баругъа оьрленегеним де.
31Тетиксиздир Аллагьымны ёлу;
тазадыр Раббимни сёзю де.
Олдур Оьзюнде сыйынмакъны
ахтарагъанланы барысына да къалкъан[+].
32Кимдир дагъы Раббибизден оьзге Аллагь?
Кимдир дагъы Аллагьыбыздан оьзге яр да[+]?
33Аллагьымдыр мени мекенли сыйынагъан ерим,
Олдур герти этеген ёлумну да мени.
34Олдур аякъларымны къубагийикникидей этип къоягъан,
бийикликликлеге де салып къоягъан мени[+].
35Олдур асгерлик дарсларын береген магъа,
шо саялыдыр къолларым багъыр жаяны бюгюп болагъаны[+].
36Сенсендир къутгъарывунгну къалкъанын берген магъа;
Сени рагьмунгдур мени оьр этеген.
37Аякъларым тайып къалмасын деп,
Сенсендир эркинликге чыгъарып къойгъан мени.
38Душманларымны гьызарлай туруп, дагъытып турдум мен оланы,
оланы къырып битдирмейли, артгъа да бурулмадым мен.
39Урдум олагъа, йыкъдым оланы,
гьеч дагъы турмас дагъы олар;
аякъ тюбюме тюшюп токътады олар.
40Сенсендир ябушув учун гюч берип къойгъан магъа;
Сенсендир аякъ тюбюме салгъан магъа башгётергенлени де[+].
41Сенсендир душманларымны магъа арт бердирип къойгъан.
Къырып битдирдим мени гёрюп ярамайгъанланы да мен[+].
42Гёзлерин тиклендирдилер олар,
амма бирев де табулмады къутгъармакъ учун оланы,
Раббибизге чакъырыв этдилер олар, амма сесленмеди Ол[+].
43Топуракъгъа, чанггъа айландырып къойдум оланы;
орамдагъы балчыкъныдай янчып, таптап къойдум оланы.
44Сенсендир халкъымны питнесинден къутгъаргъан мени;
Сенсендир ятланы башчысы гьисапда сакълагъан мени.
Мен танымагъан халкълар къуллукъ этип туралар магъа.
45Ятлар ялынчлыкъ этип туралар алдымда мени;
мени гьакъымда эшитип битгенче де, таби болуп къалалар олар[+].
46Ругьдан тюшюп къалдылар олар бары да,
къартыллай туруп чыгъалар бекликлеринден олар.
47Гьар даим де бардыр Раббибиз! Макътав болсун дагъы ярыма мени!
Оьр болуп къалсын дагъы Аллагьым мени –
мени къутгъарылывумну яры!
48Олдур мен саялы оьч алагъан,
халкъланы магъа таби этеген Аллагьым,[+]
49душманларымдан да къутгъарагъан мени.
Сенсендир душманларымдан оьр салгъан мени,
вагьши адамлардан да къутгъаргъан мени[+].
50Шо саялыгъадыр оьзге халкъланы арасында
Сагъа макътав этежегим, Раббим;
алгъышлап йырлап турарман атынгны Сени[+].
51Олдур Оьзюню пачасына уллу уьстюнлюклени савгъат этип береген,
Оьзю танглагъан Давутгъа да, ону наслусуна да
гьар даим де рагьмусун гёрсетип турагъан да[+].

#### 23


Давутну ахырынчы сёзлери

1Муна Давутну ахырынчы сёзлери:

– Ишайны уланы Давут гележекни алданокъ билдире тура,
Яратгъаныбыз оьзюн оьр этген адам,
Якъубну Аллагьы оьзюн танглагъан
ва Исрайылны арив ангы булангъы йырчысы
гележекни алданокъ билдире тура.
2Менден таба Раббибизни ругьу сёйлей тура;
Ону каламын мени тилим сёйлей тура[+].
3Исрайылны Аллагьы айта тура,
Исрайылны яры мени гьакъымда булай дей:
«Инсанлагъа адилли кюйде ёлбашчылыкъ этеген,
Аллагьдан къоркъгъан гьалда ёлбашчылыкъ этеген[+]
4эртенни ярыгъына ошайдыр,
янгурдан сонг шавла береген,
топуракъдан отну оьсдюреген,
булутсуз эртен чыгъагъан гюнге ошайдыр».
5Аллагьны алдындагъы уьюм шолай тюгюлмю дагъы?
Ол тюгюлмю дагъы мени булан даимлик разилешив[†] бегетген,
бюс-бютюнлей ёрукъгъа салынгъан, алышынмай турагъан?
Ондан таба тюгюлмю дагъы бютюн къутгъарылывум да,
бары да кепиме гелегенлерим де[+]?
6Амма алып ташлап къоягъан,
къолуна тутма ярамайгъан
тегенекге ошайдыр бары да къылыкъсызлар.
7Тегенекге тийме къарайгъан гьар ким
къолуна темирни неде сюнгюню агъачын тутуп къояр;
тап шо еринде яллатып къояр шону.


Давутну макътавлу асгерчилери


(1 Тав 11:10-41 )

8Муна Давутну асгерчилерини атлары: тагькемонлу Ёшеп-Башебет нёкерлени башын тутгъан болгъан; ол бир ябушувну вакътисинде сюнгюсю булан сегиз юз адамны оьлтюрген.

9Ондан сонг Агьогьаны уланыны уланы, Додону уланы Эльазар болгъан. Ол да, Давут да бирче болгъан вакътисинде, давгъа жыйылгъан пилистимлилени мысгъыллай туруп, ябушма чакъыргъанлар. 10Исрайыллылар олагъа къаршы чыкъгъанда, Эльазар, къолу арып ва къылычына ябушуп къалгъанча, къоччакълыкъ гёрсетип ва пилистимлилени йыгъып тургъан. Шо гюн Раббибиз зор уллу уьстюнлюк къазангъан. Янгыз ябушувдан сонг асгерчилер оьлгенлени барын-ёгъун таламакъ учун Эльазарны ягъына къайталар.

11Ондан сонг гьарарлы Агени уланы Шамма болгъан. Легьи деген ерде тепеле чачылгъан авлакъ болгъан. Пилистимлилер[†] шонда жыйылгъанда, Исрайылны асгерчилери олардан къачалар. 12Амма Шамма авлакъны ортасында эретуруп къала. Ол шо авлакъны сакълай ва пилистимлилени къырып битдире. Раббибиз де зор уллу уьстюнлюк къазана.

13Оракъ орув башланагъанда, отуз асгербашчыдан уьчевю Давутну ягъына Адуллам деген анакъгъа гелелер. Шо заман пилистимлилени бир бёлюгю Репайым деген къолда къонушуп токътагъан болгъанлар[+]. 14Шо вакътиде Давут бекликде, пилистимлилени асгерчилери буса Байтлагьамда болгъан. 15Давут сувсабындан янып тура болгъан. Ол:

– Агь, эгер де Байтлагьамны къапусуну ягъындагъы къуюдан ким буса да бирев магъа ичме сув гелтирген эди буса! – дей.

16Шо заман шо уьч асгерчи пилистимлилени къонушундан оьтюп чыгъалар ва Байтлагьамны къапусуну ягъындагъы къуюдан сув алып, Давутгъа гелтирелер. Амма ол ичмей ва сувну Раббибизге этилеген бир къурбандай[†] тёгюп къоя[+].

17– Раббим, мени шо затны этмекден сакълагъын дагъы Сен! – дей ол. – Оьзлени жанларын да аямайлы тавакаллыкъ этгенлени къанын ичип турарманмы дагъы мен?!

Давут сувну ичмей. Шолай игитликлени шо уьч асгерчи гёрсетген.

18Ёапны агъасы, Саруяны уланы Абишай уьчевню башын тутгъан болгъан. Ол сюнгюсю де булан уьч юз адамгъа къаршы ябуша болгъан, оланы барын да къыргъан ва шо бириси уьчев булан тенг макътавгъа лайыкълы болгъан[+]. 19Абишай отуз башчыдан инг де белгилиси болгъан ва оланы башын тутгъан болгъан, амма оьзю шо бириси уьчевге тенг гелмеген.

20Ёяданы уланы Беная Кабсеел деген ерден чыкъгъан, зор уллу игитликлер гёрсетген къоччакъ асгерчи болгъан. Ол Муапдан чыкъгъан бек гючлю эки асгерчини йыкъгъан. Дагъы да Беная, къарлы гюн чонкъгъа тюшюп, шонда арсланны оьлтюрген[+]. 21Дагъы да ол бир залим мисрилини йыкъгъан. Мисрилини къолунда сюнгюсю болгъан, Беная огъар къаршы къолунда таягъы да булан чыкъгъан. Ол, мисрилини къолундан сюнгюсюн чыгъарып алып, ону шо сюнгю булан оьлтюрген[+]. 22Ёяданы уланы Бенаяны игитликлери шолай болгъан. Ол бириси уьчев булан тенг макътавгъа лайыкълы болгъан. 23Ол отуз башчыны арасында белгилиси болгъан, амма макътавлугъу булан шо бириси уьчевге тенг гелмеген. Давут ону оьзюню къаравулуну башчысы этип салгъан. 24Отуз да башчыны арасында булар болгъан: Ёапны агъасы Асагьел, Байтлагьамдан чыкъгъан Додону уланы Элгьанан,[+] 25гьаротлу Шамма, гьаротлу Эликъа, 26палтили Гьелес, Текоадан чыкъгъан Иккешни уланы Ирагь, 27Анатотдан чыкъгъан Абиезер, гьушатлы Мебуннай, 28агьогьлу Салмон, нетопатлы Магьарай, 29нетопатлы Баананы уланы Гьелеп, Буньяминни топурагъындагъы Гибеагьдан чыкъгъан Рибайны уланы Иттай, 30пиратонлу Беная, Гаашдан чыкъгъан Гьиддайи, 31арбатлы Аби-Албон, баргьюмлю Азмавет, 32-33шаалбонлу Элиагьба, Яшенни уланлары, гьаротлу Шамманы уланы Ёнатан, гьарарлы Шарарны уланы Агьиам, 34Маакадан чыкъгъан Агьасбайны уланы Элипелет, гилонлу Агьитопелни уланы Элиам,[+] 35Кармелден чыкъгъан Гьесрай, арбили Паарай, 36Собадан чыкъгъан Натанны уланы Игал, гъатлы Бани, 37аммунлу Селек, Саруяны уланы, Ёапны савутчусу, Бееротдан чыкъгъан Нагьарай, 38итрили Ирагь, итрили Гареп, 39ва гьетли Урия. Олар бары да отуз еттев болгъан[+].

#### 24


Раббибиз Давутну такъсырлай


(1 Тав 21:1-17 )

1Раббибиз, исрайыллылагъа янгыдан къазапланып йиберип, Давутну олагъа къаршы тургъуза. Раббибиз огъар:

– Барып, Исрайылны ва Ягьудини халкъын янгыдан санап чыкъ, – дей[+].

2Пача Ёапгъа ва ону булангъы асгербашчылагъа:

– Дандан башлап Беершебагъа ерли Исрайылны бары да къавумларын[†] айланып чыгъып, халкъны санавун гьисапгъа алып гелигиз. Мен нече адам барын билме сюемен, – дей.

3Амма Ёап пачагъа булай жавап бере:

– Раббибиз, сени Аллагьынг, халкъны санавун юз керенге артдырып къойсун. Мени есим пачагъа да шо гюнлени гёрме насип болсун. Амма есим пача шо ишни этме неге сюе экен[+]?

4Амма пачаны сёзлери Ёапныкинден ва асгербашчыланыкинден артыкъ чыгъа. Исрайылны халкъын санап чыкъмакъ учун, олар пачаны ягъындан гетелер. 5Урдунну[†] ари ягъына чыгъып, Аруыра деген шагьарны къыбла ягъында эретуруп токътайлар. Шо ер къолну ортасында, Гатны топурагъына ва Язер шагьаргъа ювукъда ерлешген болгъан[+]. 6Олар Гилатгъа ва Тагьтим-Гьотши топурагъына багъып баралар. Олар Дан-Яангъа – айланч ёл булан Сайдангъа багъып гелелер. 7Сонг олар Тир беклигине ва гьивлилер булан канаанлыланы шагьарларына багъып тербенелер. Ахырда да олар Ягьудини къыбла ягъында ерлешген Беершебада багъып чыгъалар. 8Тогъуз ай да, йигирма гюнню ичинде савлай уьлкени айланып чыгъып, олар Ерусалимге къайталар. 9Ёап пачагъа гьисап алывну натижаларын айтып бере: Исрайылда къолуна къылыч тутуп болагъан сегиз юз минг, Ягьудиде беш юз минг гючлю эргиши болгъан[+].

10Амма Давут халкъны санап чыкъгъан сонг, ол рагьатлыкъ табып болмай. Давут Раббибизге:

– Шу ишни этип, мен уллу гюнагь иш этдим. Гьей Раббим, гьали Сен мени, Оьзюнгню къулунгну, гюнагьымдан чайып къой! Мен бек гьакъылсыз иш этдим, – дей[+].

11Давут артындагъы гюн эртен тургъанча, Гат пайхаммаргъа Раббибизден калам йибериле. Гат Давутну гележекни алданокъ билдиреген адамы болгъан. Раббибиз Гатгъа булай айтгъан:[+]

12– Барып Давутгъа: «Раббибиз булай айта: Мен сагъа уьч такъсырны гёрсетемен. Сен шоланы бирисин сайла, Мен де сени шо такъсыр булан такъсырлажакъман», – деп айт.

13Гад, Давутну ягъына гелип, огъар булай дей:

– Сени уьлкенгде уьч йыл ачлыкъ болсунму? Неде сен уьч айны узагъында артынгдан тюшген душманларынгдан къачып айланып туражакъмысан? Неде уьч гюнге уьлкенге югъагъан аврув къабунсунму? Гьасили, шо гьакъда ойлашып къарап, токъташарсан. Мен оьзюмню йиберген Раббибизге жавап къайтарма герекмен.

14Давут Гадгъа:

– Шо магъа бек къыйын масъала. Раббибизни къолуна тюшмек бизин учун къолайдыр, неге тюгюл де Ону рагьмусу зор уллу. Амма инсанланы къолуна тюшюп къалмайыкъ биз, – дей[+].

15Раббибиз де, шо гюн эртенден тутуп, белгиленген замангъа ерли Исрайылгъа югъагъан аврув къабундура ва Дандан Беершебагъа ерли етмиш минг адам къырыла[+]. 16Ерусалимни къырмакъ учун, Малайик къолун узатгъанда, Раббибиз, болуп турагъан балагьгъа къарап, языкъсына ва халкъны къырып турагъан Малайикге:

– Таман! Гётерген къолунгну эниш сал, – дей.

Раббибизни малайиги шо заман ябуслу Орна деген адамны иннырыны уьстюнде болгъан[+]. 17Халкъны къырып турагъан Малайикни гёрюп, Давут Раббибизге:

– Менмен чи гюнагь иш де, яманлыкъ да этген. Булар чы бир къойлар йимик, буланы не айыбы бар? Сени такъсырынг магъа да, мени агьлюме де болуп къалсын дагъы, – дей.


Давут къурбан этилеген ерни тургъуза


(1 Тав 21:18-27 )

18Шо гюн Гад, Давутну ягъына гелип, огъар:

– Барып, ябуслу Орнаны иннырында Раббибиз учун къурбан[†] этилеген ерни тургъуз, – дей.

19Давут да, барып, Раббибиз Гаддан таба буюргъан кюйде эте. 20Орна, къарап, оьзюню ягъына гелеген пачаны ва ону адамларын гёргенде, оланы алдына чыгъып, сыпаты булан тап ерге тийип къалгъанча пачагъа баш ие.

21Орна:

– Есим пача оьзюню къулуну ягъына неге гелген экен? – деп сорай.

– Иннырынгны сатып алма гелгенмен, – деп жавап бере Давут. – Халкъгъа къабунгъан югъагъан аврув тамамлансын деп, Раббибиз учун къурбан этилеген ерни тургъузма сюемен[+].

22Орна Давутгъа:

– Есим пача, оьзюнг сюйген бары да затны да алып, шоланы къурбан эт. Муна, бютюнлей яллатып къурбан этмек учун оьгюзлер. Муна, от якъмакъ учун инныр басагъан такъта да, оьгюзлер егилеген хырслар да[+]. 23Гьей пачам, мен шоланы барын да сагъа беремен.

Дагъы да Орна огъар:

– Раббибиз, сени Аллагьынг, сагъа кёп сююп янашсын дагъы! – дей.

24Амма пача Орнагъа:

– Ёкъ, мен сенден сатып алма сюемен. Мен Раббиме, мени Аллагьыма, магъа тегин тюшген затланы бютюнлей яллатып къурбан этмежекмен, – деп жавап бере.

Элли шекел гюмюш де берип, Давут иннырны ва оьгюзлени сатып ала. 25Шонда Раббибиз учун къурбан этилеген ерни тургъузуп, ол бютюнлей яллатып ва ярашывлукъну къурбанларын эте. Раббибиз уьлке учун этилеген тилевлени къабул эте ва Исрайылгъа къабунгъан югъагъан аврув тамамлана[+].

### 3 Пачалар

#### 3 Пачалар

3 Пачалар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Баш сёз


БАШ СЁЗ

Бу китапда бир жылтны ичинде Сыйлы Язывланы дёрт тарихи китабы топланып бериле: 1-нчи Пачалар, 2-нчи Пачалар, 3-нчю Пачалар ва 4-нчю Пачалар.

Пачаланы Биринчи ва Экинчи китаплары ягьудилилени дин башчысы Шамуйылны тувгъан вакътисинден тутуп, оьзюню къавумундан биринчи пача болгъан Давутну гьакимлигини ахырына (ёрукъ гьисапда бизин девюрден алдагъы 1010–970 йыллагъа) ерлиги тарихи аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай. Пачаланы Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларында буса Сулейманны тахгъа олтургъан вакътисинден (бизин девюрден алдагъы X асрудан) тутуп, Бабил есирлигине (бизин девюрден алдагъы 587-нчи йылгъа) ерлиги аралыкъдагъы агьвалатлар къуршала.

Шо китаплагъа кюрчю этилип пачаны къаласында юрюлме герекли болгъан таварихлер ва тархнамелер салынгъан. Эсгермеге герек, Пачаланы 3-нчю ва 4-нчю китапларында бизге етишмеген эсделиклеге тувра гёрсетивлер бар – «Сулейманны таварихи» (3-нчю Пачалар 11:41), «Исрайылны пачаларыны таварихлери» ва «Ягьудини пачаларыны таварихлери». Контекстден гёрюнюп турагъаны йимик, Пачаланы китаплары шо тархнамелени къысгъача журасы болуп токътай – тизивчю шолагъа гьар пачаны этген ишлери булан байлавлу тындырыкълы хабарлагъа йимик асаслана.

Пачаланы китапларындагъы тарихи агьвалатлар булан байлавлу кёбюсю шагьатлыкълар Сыйлы Язывлар булан аралыгъы ёкъ, тек оьз девюрю булан байлавлу язывлу эсделиклерден таба аян этиле.

Пачаланы китапларында Сыйлы Язывланы ичине гиреген китаплардан бириси болгъан Экинчи Къанунгъа хас болуп токъташгъан дин бирлиги ачыкъдан гёрюнюп тура: шолардагъы бары да тарихи агьвалатлар пачаны неде ондан алдагъысыны муъминлигинден, неде гюнагьындан таба англатыла.

Китапланы ахырынчылай токъташдырылгъан къайдасыны умуми тархы – Бабил есирлигинден бираз алдагъы девюр (VII асруну ахыры).

Ягьудили Сыйлы Язывларда Пачаланы Биринчи ва Экинчи китапларына «Шамуйылны китаплары» деп айтыла. Тюзю, шо ончакъы къыйышывлу гелеген ат тюгюл: Шамуйыл не китапланы автору, не шоланы баш игити гьисапда ортакъчылыкъ этмей; ону гьакъында янгыз Биринчи китапда лакъыр юрюле.

Пачаланы Биринчи китабында Исрайылны тарихиндеги гёрмекли мюгьлет суратлана – къавум бирлешивден пача гьакимликге чыгъыв. Аллагьны ва халкъны арасындагъы Разилешив ва шолай да аслу тарихи гючлени – бир якъдан, асгербашчы пачалар белгилейген парахатлыкъны гьакимлигини, бирдагъы якъдан буса, пайхаммарлар сакълап ва айтып гелген Аллагьны каламыны ва дин токъташдырывланы – къыйышагъанлыгъы ва къаршылыкълыгъы китапны бютюн агъымындан къызыл сызакъ болуп оьте.

Жанр ягъындан алгъанда, китапгъа бир журалыкъ хас. Тарихи хабарлав шиъру гесек – Шамуйылны анасы Гьаннатны дуасы (1-нчи Пачалар 2:1-10) – берилип, янгыз бир керен бёлюне.

Тек китапны бир-бир гесеклерине, айрокъда Шаулну хабарына, белгили сюжетли тюрлюлюк хас. Эки тюрлю къайдада хабарланагъан шулай агьвалатлар ёлугъа: Шамуйыл оьзлеге пача ахтарагъан халкъны айыпгъа тутув булан байлавлу эки гесек (1-нчи Пачалар 8:4-22 ва 12:1-15); пачаны гьакимлигин токъташдырыв булан байлавлу эки жура (9-нчу ва 12-нчи башлар); Шаулну Аллагьгъа тынгламагъанлыгъы ва Ону янындан рагьмуну тас этгенлиги булан байлавлу эки къайда (1-нчи Пачалар 13:8-14 ва 15:10-31); Давут, гёрюнмейген кюйде Шаулну янына гелип, ону оьлтюрмей къойгъанлыкъ булан байлавлу эки хабар (24:1-8 ва 26:5-12).

Бир Аллагьгъа инанывгъа асаслангъан дини булангъы шо девюрдеги биргине-бир пачалыкъны амалгъа геливю, шексиз кюйде, гьалиги девюрдеги охувчуну иштагьландыра. Эгер китапда пайхаммарлар, айрокъда Шамуйыл, уьлгюлю келпетлер йимик гёрсетиле буса, пачалар, оланы къардашлары ва асгербашчылар бирдокъда уьлгюлю кюйде берилмей. Амма шо себепден олар бизге жанлы да, инамлы да болуп гёрюне. Ондан къайры, китапда тарихге янгыз пача ва тухумуну ата-бабасы гьисапда тюгюл, Забурну йыраву гьисапда да гирген Давутну оьмюрюню баш вакътисини гьакъында лакъыр юрюле.

Пачаланы Экинчи китабы Биринчи китапны сюжетли давамы болуп геле.

Мунда Давутну гьакимлигини, ону орнун тутгъан Сулейманны тувмакълыгъыны, пачаланы тухумуну амалгъа геливюню гьакъында хабарлана. Китапда Исрайылны ва Ягьудини бёлюнювю ва къаршы туруву булан байлавлу дагъы да бир хабарлав арагъа чыгъа. Шо хабарлав сонг Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларда давам этиле.

Жанр ягъындан алгъанда, Пачаланы Экинчи китабы Биринчисинден эсе артыкъ тюрлю. Хабар суратлавлар шиъру гесеклер булан аралашып геле. Шоланы эсгерейик: къайгъылы эки йыр – Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 1:19-27), асгербашчы Абинерге айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 3:33-34) ва шолай да алгъыш къайдалы эки макътав йыр: Давутну дуасы (2-нчи Пачалар 7:18-29) ва Давутну йыры (2-нчи Пачалар 22:2–23:7). Эки сюжетли гесекни – Натан пайхаммарны бир ярлыны къозусуну гьакъында айтгъан тапшурмалы хабарын (2-нчи Пачалар 12:1-12) ва иниси агъасын оьлтюргенлик булан байлавлу хабарны (2-нчи Пачалар 14:1-20) – онгача асарлар гьисапда айырма ярай.

Пачаланы Уьчюнчю китабында Давутну гьакимлигини ахыры ва Сулейманны къыркъ йыллыкъ гьакимлиги – Исрайылны пача девюрюню «алтын асрусу», сонггъа таба пачалыкъны бёлюнме ва тёбенлешме башлангъанлыгъы суратлана. Китапда Ибадатхананы къурув, сыйлы этив, шону тындырыкълы кюйде суратлав (5–8-нчи башлар) булан байлавлу хабар аслу ерни тута. Сулейманны дуваныны (3-нчю Пачалар 3:16-28) ва Шебаны пача къатыныны геливюню (10-нчу баш) гьакъындагъы суратлавлар къошум хабарлар йимик гёрюне. Шоларда Сулейман пачаны аслу хасияты болгъан гьикматлыкъ суратлана.

Тарихи китапларда пачалар булан янаша Аллагьны каламыны чавушлары болгъан пайхаммарлар аслу ерни тута. Пачаланы Уьчюнчю китабында бир нече пайхаммар ёлугъа. Тек аслу тергев Ильяс пайхаммаргъа бакъдырыла. Ону яшавун суратлавгъа китапны айры гесеги багъышлангъан (17–19-нчу башлар).

Тарихи хабарлавну Уьчюнчю ва Дёртюнчю китаплагъа бёлюнювюне шартлы къайдада янашма тюше. Шо бёлюнюв гьатта сюжетни дазуларындан да гьасил болмай: ягьудили пача Агьазияны гьакимлик этивю булан байлавлу хабар, бир китапда башланып, башгъасында тамамлана (3-нчю Пачалар 22:51 – 4-нчю Пачалар 1:18).

Пачаланы Дёртюнчю китабы Агьазияны гьакимлик этивюнден тутуп (IX асруну ортасы), Набугьодоносорну Ягьудиге этген экинчи чапгъынына, Ерусалимни ва Ибадатхананы дагъылывуна ерлиги аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай (бизин девюрден алдагъы VI асруну башы). Шо агьвалатлар пача гьакимликни аста-аста тёбенлешивю ва дагъылыву булан байлавлу.

Уьчюнчю китапда йимик, Пачаланы Дёртюнчю китабында да пайхаммарланы гьакъындагъы хабарлар аслу ерни тута. Пайхаммарлар дин янындан алгъанда, оьзгелеге уьлгюлер болуп токътай: китапны башында оьзюню кёкге гётериливюню гьакъында хабарланагъан Ильяс (2:11-12), сонг ону ёлун узатгъан Альяса (2–9 ва 13-нчю башлар); 19–20-нчы башларда Сыйлы Язывлардагъы бирдагъы бир зор пайхаммарны – Ишаяны гьакъында хабарлана. Альяса, алда Ильяс йимик, янгыз пайхаммар йимик тюгюл, гьайран ишлени этивчю гьисапда да гёрсетиле: гьатта ону къабурдагъы сюеги де оьлгенлени тирилте (13:20-21). Ишаяны сёзюне тынглап, Раббибиз Гьизкия пачаны къаласында гьайран иш эте (20:11).

Пачаланы ахырынчы китабында Давут ва Сулейман йимик зор уллу пачалар ёлукъмай. Терсине, къан тёгеген, бир-бири булан ябушагъан ва питне салып юрюйген исрайыллы ва ягьудили пачаланы гьакимликлерини гьакъындагъы хабарлар тёбенлешивню ачыкъдан суратлай. Тек китапда зор уллу дин къурувчу болгъан ва бир Аллагьгъа инанывгъа чакъырыв учун ябушуп гелген ягьудили пача Ёшиягъа (бизин девюрден алдагъы 640–609-нчу йыллар) айрыча тергев бакъдырыла.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

«Пачаланы китаплары» Библияны Таржумасыны институту ва Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан илму марказыны Гь. Цадасаны атындагъы Тил, адабият, инчесаният институту булан бирликде басмагъа гьазирленген.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Пачаланы Уьчюнчю китабы

1Давут пача, узакъ оьмюр яшап, къарт бола. Давутгъа къат-къат этип опуракъ гийдирсе де, ону къаркъарасына гьеч исив гирмей. 2Шо заман къуллары огъар:

– Есибиз, биз сагъа бир жагьил къыз табып берейик. Ол сагъа къарар, къуллукъ этер. Къыз сени булан бирче ятар, шо заман сени къаркъаранга исив гирер.

3Къуллар, бютюн Исрайылдан гёзел къызны излеп айланып, шунамлы Абишакны табалар ва ону пачаны янына гелтирелер. 4Шо къыз оьтесиз гёзел болгъан. Ол пачагъа къарай, огъар къуллукъ эте. Амма пача къызгъа ювукълукъ этмей.


Адония тахгъа минип олтурма сюе

5Гьаггитни уланы Адония оьктем кюйде: «Пача мен болажакъман», – деп айтып юрюй. Ол оьзюне асгерлик атарбалар да, атлар да ала, элли къул да тута. Олар бары да Адонияны алды булан чабып юрюй болгъанлар[+]. 6(Адонияны атасы огъар бир сама да: «Сен неге шолай этесен?» – деп сорав берип, ону илыкъдырмай болгъан. Адония Абсаламдан сонг тувгъан ва оьтесиз гёзел улан болгъан.)

7Адония Саруяны уланы Ёап ва дин къуллукъчу[†] Абиатар булан тилбирчилик эте, олар да ону янын туталар[+]. 8Амма дин къуллукъчу Садок, Ёяданы уланы Беная, Натан пайхаммар, Шими, Реи ва Давутну къаравуллары Адонияны янын тутмайлар[+].

9Адония, Эн-Рогелни къырыйындагъы Зогьелет деген ташны янында къойланы, оьгюзлени, семиртилген бузавланы къурбангъа[†] да союп, оьзюню бары да агъа-инилерин, пачаны уланларын ва Ягьудадан пачагъа ювукъ болгъанланы барын да чакъыра,[+] 10амма не Натан пайхаммарны, не Бенаяны, не оьзюню къаравулларын, не иниси Сулейманны чакъырмай[+].


Давут тахны Сулеймангъа бере

11Шо заман Натан пайхаммар Сулейманны анасы Батшебагъа булай сорай:

– Сен Гьаггитни уланы Адония пача болгъанын, бизин есибиз Давут буса шо гьакъда бир зат да билмейгенин эшитмедингми дагъы? 12Магъа оьзюнгню де, уланынг Сулейманны да оьлюмден нечик къутгъарма тарыкъ экенин таклиф этме ихтияр бер. 13Буссагьат Давут пачаны янына да барып, огъар булай деп айт: «Есим пача, сен магъа, къулунга, оьзюнгден сонг мени уланым Сулейман шексиз кюйде пача болажагъын ва ол сени тахынга минип олтуражагъын айтып, ант этген эдинг? Неге дагъы Адония пача болуп олтургъан?» 14Сен пача булан сёйлеп турагъанда, мен артынг булан гирип, сени сёзлерингни гертилежекмен.

15Батшеба, къарт болгъан пачаны янына барып, ону уьюне гире. Шонда огъар шунамлы Абишак къуллукъ этип тура болгъан. 16Батшеба, энкейип, пачаны алдында тобукъдан тура.

– Сен не сюесен? – деп сорай пача.

17Батшеба пачагъа булай жавап бере:

– Есим, сен магъа, къулунга, Раббибизни, Аллагьны атын тутуп, оьзюнгден сонг мени уланым Сулейман пача болажакъ ва ол сени тахынга минип олтуражакъ деп ант эте эдинг. 18Амма пача болуп Адония олтургъан, сен буса, есим пача, шо гьакъда билме де билмейсен. 19Ол къурбанлыкъгъа кёп оьгюзлени, семиртилген бузавланы, къойланы сойгъан, сени бары да уланларынгны, дин къуллукъчу Абиатарны ва асгербашчы Ёапны чакъыргъан, амма сени къулунг Сулейманны чакъырмагъан. 20Есим пача, сенден сонг тахгъа минип ким олтурар экен деп, бютюн Исрайыл сагъа бозарып къарап тура. 21Ёгъесе, есим пача, сен ата-бабаларынгны янына гёчюп парахат болгъандокъ, мени де, уланым Сулейманны да жинаятчылар деп гьисаплажакълар.

22Батшеба пача булан сёйлеп турагъанда, Натан пайхаммар гирип геле. 23Пачагъа:

– Натан пайхаммар гелген, – деп билдирелер.

Шо заман ол, пачаны алдына да гелип, огъар тап бети ерге къапланып къалгъанча баш ие. 24Натан булай дей:

– Есим пача, сен, гертиден де, оьзюнгден сонг Адония пача болажакъ ва ол сени тахынга минип олтуражакъ деп токъташгъанмысан? 25Ол бугюн барып къурбанлыкъгъа кёп оьгюзлени, семиртилген бузавланы, къойланы сойгъан. Ол сени бары да уланларынгны, асгербашчыланы ва дин къуллукъчу Абиатарны чакъыргъан. Олар гьали Адония булан ашап-ичип туралар ва: «Яшасын Адония пача!» – деп къычырып айланалар[+]. 26Амма ол мени, сени къулунгну, дин къуллукъчу Садокну, Ёяданы уланы Бенаяны ва сени къулунг Сулейманны чакъырмагъан. 27Есим пача, бу сени буйругъун булан этилген ишми? Оьзюнгден сонг сени тахынга ким минип олтуражакъны къулларынга билдирмеймисен? 28Шо заман Давут пача:

– Мени яныма Батшебаны чакъырыгъыз, – дей.

Батшеба, пачаны янына да гирип, алдына гелип токътай. 29Пача булай деп ант эте:

– Мени гьар-бир балагьдан къутгъаргъан Раббибизни атын тутуп айта тураман,[+] 30мен бугюн Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны атын да тутуп этген антымны яшавгъа чыгъаражакъман: уланынг Сулейман менден сонг пача болажакъ ва мени орнума тахгъа минип олтуражакъ.

31Батшеба, пачаны алдында ерге къапланып ятып:

– Есим Давут пача гьар даим де яшап турсун дагъы! – дей.

32Давут пача:

– Мени яныма дин къуллукъчу Садокну, Натан пайхаммарны ва Ёяданы уланы Бенаяны чакъырыгъыз, – дей.

Олар пачаны янына гиргенде, 33Давут олагъа булай дей:

– Оьзюгюз булан мени къулларымны да алып, уланым Сулейманны мени къачырыма да миндирип, ону Гигьон булакъгъа элтигиз. 34Шонда дин къуллукъчу Садок ва Натан пайхаммар, башына май да сюртюп, Сулейманны Исрайылны уьстюнде пача этип белгилесин. Зурнай да согъа туруп: «Яшасын Сулейман пача!» – деп къычырып юрюрсюз[+]. 35Сонг Сулейманны къайтара ерине узатарсыз. Ол, мени тахыма минип олтуруп, мени орнума гьакимлик этме башласын. Мен огъар Исрайылны ва Ягьуданы уьстюндеги гьакимликни васият этдим.

36Ёяданы уланы Беная пачагъа булай жавап бере:

– Амин! Раббибиз, есим пачаны Аллагьы шолай айтсын. 37Раббибиз есим пача булан болуп тургъаны йимик, Сулейман пача булан да болуп турсун! Раббибиз ону тахын есим Давут пачаны тахындан да оьр этсин!

38Дин къуллукъчу Садок, Натан пайхаммар, Ёяданы уланы Беная, керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклери барып, Сулейманны Давут пачаны къачырына миндирип олтурта ва ону Гигьонгъа узата[+]. 39Дин къуллукъчу Садок, чатырдан[†] зурнай булан майны да алып, Сулейманны башына май сюрте. Шондан сонг олар зурнайланы согъалар ва бютюн халкъ:

– Яшасын Сулейман пача! – деп къычыра.

40Бютюн халкъ Сулейманны артына тюше. Олар дюдюклерин согъа ва къычыра туруп къуванып юрюйлер, гьатта оланы къавгъасына ер къартыллай.


Сулейман Адонияны аяй

41Адония ва ону бары да къонакълары бу къавгъаны оьзлени йыбаву бите туруп эшителер. Зурнайны авазын эшитип, Ёап:

– Шагьардагъы бу не къавгъадыр? – деп сорай.

42Ол сёйлеп де битгенче, дин къуллукъчу Абиатарны уланы Ёнатан етип геле.

Адония:

– Бери гел. Сен намуслу адамсан, озокъда, яхшы хабар алып гелгенсендир, – дей[+].

43– Тюгюл, – деп жавап бере Ёнатан. – Есибиз Давут пача Сулейманны пача этип салгъан. 44Пачабыз ону дин къуллукъчу Садок, Натан пайхаммар, Ёяданы уланы Беная, керетлилер ва пелетлилер булан йиберген, олар да Сулейманны пачаны къачырына миндирип олтуртгъан[+]. 45Дин къуллукъчу Садок ва Натан пайхаммар, Гигьонда Сулейманны башына май да сюртюп, ону пача этип белгилегенлер. Олар шондан къувана туруп гетдилер, шагьаргъа буса бир уллу гьарасат тюшюп къалды. Сен эшитеген шо къавгъа. 46Ондан къайры да, Сулейман пачаны тахына минип олтургъан, 47пачагъа ювукъ болгъанлар буса, есибиз Давут пачаны янына къутлай туруп гелип: «Сени Аллагьынг Сулейманны атына сени атынгдан да артыкъ макътав этсин, ону тахын сени тахынгдан да оьр этсин!» – деп айтып юрюйлер. Пача, ятывундан бираз туруп, башын да ийип:[+] 48«Мени тахымда олтуруп орнума къалагъанны гёрме магъа имканлыкъ берген Раббибизге, Исрайылны Аллагьына макътавлар болсун!» – дей.

49Шонда Адонияны бары да къонакъларына къоркъмакълыгъындан къартыллавукъ тюше ва олар туруп, гьар якъгъа чачылып гетелер. 50Адония буса, Сулеймандан къоркъуп, барып къурбан этеген ерни мююзлеринден тутуп токътай[+]. 51Сулеймангъа булай деп билдирелер:

– Адония сенден къоркъгъан ва къурбан этеген ерни мююзлерин де тутуп, йибермей токътагъан. Ол: «Сулейман пача бугюн мени, оьзюню къулун, къылыч булан къыймажакъгъа ант этсин», – дей.

52Сулейман:

– Эгер де ол оьзюн мекенли адам гьисапда гёрсетсе, ону башындан ерге бир тюгю де тюшмес. Эгер де ону гьеч бир эрши ишин эслесек, ол оьлтюрюлер, – деп жавап бере[+].

53Сулейман пача адамларын йибере, олар да Адонияны къурбан этеген ерден алып гелелер. Адония, гирип гелип, Сулейман пачагъа баш ие. Ол Адониягъа:

– Уьюнге бар, – дей.

#### 2


Давутну Сулеймангъа этген ахырынчы насигьатлары

1Оьлюм сагьаты етишгенде, Давут уланы Сулеймангъа насигьат эте.

2– Энни магъа да менден алдагъыларыбыз гёргенни гёрмесе болмай, – дей ол. – Къатып, къоччакъ кююнгде тур, 3Раббибиз, сени Аллагьынг, талап этегенни кютюп тур. Не эте бусанг да, къайда бара бусанг да, бары ишинг тюзелсин учун, Аллагьны ёлунда юрюп тур. Мусаны Къанунунда язылгъан кюйде, Ону токъташдырывларын ва буйрукъларын, Ону къанунларын ва гёрсетивлерин кютюп тур[+]. 4Ондан къайры да, Раббибиз мени гьакъымда: «Эгер де сени наслуларынг, Мени ёлума да тюшюп, Мени алдымда гьакъ юрекден герти кюйде юрюп турса, сен бир заманда да Исрайылны тахында орнунгну тутажакъ адамдан магьрюм къалмажакъсан», – деп айтгъан Оьзюню сёзюн яшавгъа чыгъарсын учун[+].

5Сонг да, Саруяны уланы Ёап магъа ва Исрайылны эки асгербашчысына – Нирни уланы Абинерге ва Етерни уланы Амасагъа – не этгенни билесен. Давда тёгюлген къан учун оьч ала туруп, парахатлыкъ вакътиде Ёап оланы оьлтюрдю, белбавун ва аягъындагъы чарыкъларын давну къанына батдырды[+]. 6Оьзюнгню гьакъылынга гёре иш гёр, амма ону акъ гирген башын ахыратгъа парахат гёчме къойма.

7Гилатлы Барзиллайны уланларына рагьмулу бол, олар сени тепсингде олтуруп ашайгъанлардан болсун. Мен сени агъанг Абсаламдан къачагъанда, олар мени яныма гелдилер[+].

8Дагъы да сени янынгда Багьуримдеги буньяминли Гераны уланы Шимей бар. Мен Магьанайимге барагъан гюн ол магъа оьтесиз яман къаргъышлар этди. Шимей Урдунгъа[†] мени къаршылама чыкъгъанда, Раббибизни атын да тутуп, мен огъар: «Мен сени къылыч булан къыймасман», – деп ант этдим[+]. 9Тек гьали ону такъсырламай къойма. Сен гьакъыллы адамсан, огъар не этме герекни оьзюнг билерсен. Ону акъ гирген башын ахыратгъа къанына батгъан гьалында гийир.


Давутну оьлюмю


(1 Тав 29:26-28 )

10Давут оьзюню ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында гёмелер[+]. 11Ол Исрайылгъа къыркъ йыл гьакимлик этген – Гьабрунда етти йыл ва Ерусалимде отуз уьч йыл[+]. 12Атасы Давутну тахына Сулейман минип олтура ва ону гьакимлиги беклешип тербей.


Адонияны оьлтюртювю

13Гьаггитни уланы Адония Сулейманны анасы Батшебаны янына геле. Батшеба огъар:

– Яхшылыкъ булан гелгенмисен? – деп сорай.

– Гелгенмен, – деп жавап бере ол.

14Сонг Адония:

– Магъа сени булан сёйлеме яраймы? – деп сорай.

– Ярай, – деп жавап бере Батшеба.

15– Пачалыкъ меники эди, – дей ол, – бютюн Исрайыл да магъа болажакъ пачагъа йимик къарап тура эди. Амма бары зат алышынып къалды, пачалыкъ да мени агъама берилди – шо пачалыкъны огъар Раббибиз буюргъан эди чи дагъы. 16Муна, мен сенден бир зат тилеймен. Тилевюмню гери урма.

– Айт, – дей Батшеба.

17Ол:

– Тилеймен сагъа, Сулейман пача булан сёйлеп къара, ол магъа шунамлы Абишакны къатын этип берсин. Сулейман сагъа къаршы чыкъмажакъ, – дей[+].

18– Яхшы, – деп жавап бере Батшеба. – Мен сени гьакъынгда пача булан сёйлеп къарарман.

19Батшеба Адонияны гьакъында сёйлемек учун Сулейман пачаны янына баргъанда, пача ону къаршылама деп эретура, огъар баш ие ва къайтып тахына минип олтура. Ол анасына да тах гелтирмекни буюра, ол да пачаны онг янында олтура.

20– Мени сагъа бир гиччирек тилевюм бар, – дей анасы. – Тилевюмню гери урма.

Пача:

– Айт, анам, мен сени тилевюнгню гери урмасман, – дей.

21Батшеба да:

– Шунамлы Абишакны агъанг Адониягъа къатын этип берсин, – дей.

22Сулейман пача анасына булай жавап бере:

– Сен неге Адониягъа шунамлы Абишакны тилейсен? Тилеген сонг, огъар пачалыкъ тиле – ол мени агъам чы. Ол учун, дин къуллукъчу[†] Абиатар учун ва Саруяны уланы Ёап учун тиле![+]

23Сулейман пача Раббибизни аты булан булай ант эте:

– Эгер де шо тилевю саялы Адония жавапгъа тартылмаса, Аллагь мени къатты кюйде такъсырлап къойсун! 24Ваъда этген кюйде, мени атам Давутну тахында олтуртуп беклешдирген ва мени уьюмдегилени беклешдирген Раббибизни атын тутуп ант этемен, Адония бугюн оьлюмге тарылажакъ![+]

25Сулейман пача Ёяданы уланы Бенаягъа буйрукъ бере, ол Адонияны уруп йыгъа, ол да оьлюп къала[+].


Абиатарны такъсырлав ва Ёапну оьлюмю

26Дин къуллукъчу Абиатаргъа буса пача булай дей:

– Анатотгъа, оьзюнгню авлакъларынга бар. Сени оьлтюрме тийишли эди, тек мен бугюн сени оьлтюрмежекмен, неге тюгюл де сен атам Давутну алды булан Пачабыз болгъан Раббибизни сандыгъын алып юрюдюнг ва атамны бары да тарчыкълыкъларына ортакъчы болдунг[+].

27Сулейман, Шилода Элини уьюнде Раббибиз айтгъан сёзню яшавгъа чыгъара туруп, Абиатарны Раббибизни дин къуллукъчулугъундан азат эте[+]. 28Бу янгылыкълар Ёапгъа етишгенде, ол, Абсаламны янын тутмайлы, Адонияны янын тута. Шо заман Ёап Раббибизни чатырына[†] чабып гире ва къурбан[†] этеген ерни мююзлеринден тутуп токътай[+]. 29Сулейман пачагъа Ёап Раббибизни чатырына къачып гирип къурбан салагъан ерни къырыйында токътагъанын етишдирелер. Шо заман Сулейман Ёяданы уланы Бенаягъа:

– Барып, ону йыкъ! – дей.

30Беная, Раббибизни чатырына да гирип, Ёапгъа булай дей:

– Пача: «Чыкъ!» – дей.

Амма ол:

– Ёкъ, мен мунда оьлежекмен, – деп жавап бере.

Беная пачагъа:

– Магъа Ёап булай жавап берди, – деп етишдире.

31Шо заман пача Бенаягъа булай деп буюра:

– Ол оьзю айтагъанны эт. Уруп йыкъ ону, сонг гём. Шоллукъда мени де, атамны уьюндегилени де Ёапны негьакъ тёкген къаныны айыбындан тазала[+]. 32Раббибиз Ёапгъа тёкген къаны учун тийишлисин бережек, неге тюгюл де атам Давутну ихтиярын алмайлы, ол экевге чапгъын этди ва оланы къылыч булан оьлтюрдю. Олар экевю де – Нирни уланы Абинер, Исрайылны асгербашчысы ва Етерни уланы Амаса, Ягьуданы асгербашчысы – ондан эсе муъмин де, яхшы да дюр эди[+]. 33Оланы къаны саялы айып гьар даимге де Ёапны ва ону наслуларыны башына тюшсюн дагъы. Давутгъа ва ону наслуларына, ону уьюндегилеге ва тахына буса Раббибиз гьар даимге де парахатлыкъны ва аманлыкъны савгъат этсин дагъы.

34Ёяданы уланы Беная барып Ёапны уруп йыгъа ва оьлтюре. Ону дангылдагъы оьзюню еринде гёмелер. 35Пача Ёяданы уланы Бенаяны Ёапны орнуна асгербашчы эте ва Абиатарны орнуна дин къуллукъчу Садокну сала[+].


Шимейни оьлюмю

36Шондан сонг пача Шимейни артындан йибере ва огъар булай дей:

– Ерусалимде оьзюнге уьй къуруп, шонда яшап тур ва дагъы бир ерге де барма[+]. 37Билип къой, сен гетип, Кидрон къолну оьтюп чыкъгъанда, оьлюмден къутулмажакъсан ва оьлюмюнге оьзюнг айыплы болажакъсан[+].

38Шимей пачагъа:

– Разимен. Мен, сени къулунг, сен, мени есим пача, айтгъан кюйде этежекмен, – деп жавап бере.

Шимей Ерусалимде узакъ замангъа къала. 39Амма арадан уьч йыл гетип, Шимейни къулларындан экевю Гатны пачасы Акишни, Мааканы уланыны, янына къачалар. Шимейге:

– Сени къулларынг Гатда, – деп етишдирелер[+].

40Шо заман ол, эшегин де ерлеп, къулларын излемек учун Гатгъа Акишни янына багъып тербене. Шолай барып, Шимей Гатдан къулларын къайтара.

41Сулеймангъа Шимей Ерусалимден Гатгъа барып гелгенин етишдирелер. 42Пача, Шимейни чакъырып, огъар булай дей:

– Раббибизни атын тутуп ант да этдирип, мен сагъа: «Шо гюн къайда барсанг да, сен оьлюмден къутулмажакъсан», – деп буварыв этмегенми эдим дагъы? Шо заман сен магъа: «Разимен. Мен тынглавлу болажакъман», – деген эдинг. 43Неге дагъы сен Раббибизге этген антны буздунг ва мени буварывума тынгламадынг?

44Пача дагъы да Шимейге:

– Сен юрегингде мени атам Давутгъа этген бары да яманлыгъынгны сакълап токътагъансан. Гьали Раббибиз сагъа сени яманлыгъынга гёре тийишли къайтарышын этежек[+]. 45Сулейман пача буса шабагьатланажакъ ва Давутну тахы да Раббибизни алдында гьар даимге де тюгесинмеген кююнде къалажакъ[+].

46Пача Ёяданы уланы Бенаягъа буйрукъ бере, ол да чыгъып Шимейни уруп йыгъа ва оьлтюре.

Шоллукъда Сулейманны гьакимлиги булан пачалыкъ мекенли кюйде беклешип тербей.

#### 3


Сулейманны гьикматлыкъны гьакъындагъы дуасы


(2 Тав 1:3-12 )

1Сулейман, Мисрини пачасы пиръавунну къызын къатын этип алып, ону булан къардаш бола. Оьзюню къаласын, Раббибизни уьюн ва Ерусалимни айланасы булан баруну ишлеп битгенче, Сулейман къатынын Давутну Шагьарында ерлешдире[+].

2Халкъ буса къурбанлыкъларын[†] алда йимик сыйлы ерлердеги[†] бийикликлерде этип тура болгъан, неге тюгюл де Раббибизни макътавлугъу учунгъу уьй гьали де къурулуп битмеген болгъан.

3Сулейман, атасы Давутну буйрукъларына гёре юрюй туруп, Раббибизге бакъгъан якъдагъы сюювюн тас этмей, тек ол да сыйлы ерлердеги бийикликлерде къурбанлыкъларын эте ва яллатып арив ийислер чыгъара[+].

4Къурбанлыкъларын этмек учун, пача Гибеонгъа бара, неге тюгюл де бийикликлердеги сыйлы ерлени инг де аслусу шонда болгъан. Къурбан этеген шо ерде ол минг бютюнлей яллатывун орната. 5Раббибиз, Гибеонда Сулеймангъа гече тюшюнде гёрюнюп:

– Менден не сюе бусанг да тиле, – дей[+].

6Сулейман булай дей:

– Къулунг болгъан атам Давутгъа Сен зор рагьмулу болдунг, неге тюгюл де ол Сагъа амин болуп тура эди, ол муъмин эди, юреги де тюз эди. Сен шо зор рагьмунгну сакъладынг ва бугюн оьзюню тахына минип олтуруп болсун деп, атама улан савгъат этдинг. 7Гьали буса, Раббим, Аллагьым, Сен мени, Оьзюнгню къулунгну, атам Давутну орнуна пача этдинг. Амма мен гьали де кёп жагьилмен, оьзюмню борчларымны нечик кютме герекни де билмеймен. 8Мен, Сени къулунг, Сен танглагъан халкъынгны арасындаман. Шо халкъ зор уллу, санама, санавун токъташдырма оьтесиз кёп[+]. 9Магъа, Оьзюнгню къулунга, халкъынга ёлбашчылыкъ этмек учун, яхшыны ямандан айырып билмек учун, гьикматлы юрек бер. Кимдир дагъы Сени кёп санавлу халкъынга ёлбашчылыкъ этип болагъан[+]?

10Раббибиз Сулейман Оьзюнден шо затны тилегенге рази къала. 11Аллагь огъар булай дей:

– Сени шо тилевюнгден сонг, оьзюнге не узакъ оьмюр, не байлыкъ, не душманларынга оьлюм тилемейли, англавлу кюйде гьукму чыгъармакъ учун янгыз гьикматлыкъ тилединг, 12Мен сен тилевюнгню кютермен. Мен сагъа гьикматлы ва англавлу юрек берермен. Сенден алда сагъа ошагъаны болмагъаны йимик, сенден сонг да сагъа гьеч тенг гелегени болмас[+]. 13Гьатта Мен сагъа сен тилемеген байлыкъны да, макътавлукъну да берермен, нечик чи сени савунгда пачаланы арасында сагъа тенг гелегени болмас[+]. 14Эгер де атанг Давут этгени йимик, сен де Мени ёлум булан юрюсенг, мени токъташдырывларыма ва буйрукъларыма тынгласанг, Мен сагъа узакъ оьмюр берермен[+].

15Шо заман Сулейман уяна ва бу тюш болгъанны англай. Ол, Ерусалимге гелип, Раббибизни разилешив[†] сандыгъыны алдында токътай ва бютюнлей яллатывну ва ярашывлукъну къурбанлыкъларын эте. Шондан сонг Сулейман оьзюню къаласындагъыланы барысына да йыбав къура[+].


Эришивлюкню гьикматлы кюйде чечив

16Бир керен пачаны янына эки къагьба къатын гелип, ону алдында эретуруп токътай. 17Оланы бириси булай дей:

– Есим! Биз бу къатын булан бирче бир уьйде турабыз. Ол уьйдеги вакътиде мен яш тапдым. 18Арадан уьч гюн гетип ол да яш тапды. Биз бирче эдик, бизин булан уьйде бирев де ёкъ эди, янгыз экибиз де эдик. 19Гече бу къатынны уланы оьлюп къалгъан, неге тюгюл де гече юхлайгъанда ол билмей яшын басып къойгъан. 20Мен, сени къаравашынг, юхлайгъанда, ол, гечелетип туруп, мени уланымны алгъан. Ол, мени яшымны оьзюню кёкюрегине къаплап, оьзюню оьлген уланын буса мени кёкюрегиме къаплагъан. 21Эртен мен уланымны ичирейим деп турсам, ол оьлген. Тек эртен мен яшгъа тергевлю къарап чыкъгъанда, ол мен тапгъан улан тюгюлю ачыкъ болду.

22Бириси къатын:

– Тюгюл! Саву мени уланым, оьлгени сеники, – дей.

Амма биринчи къатын:

– Тюгюл! Оьлгени сеники, саву меники! – деп къарыша.

Пачаны алдында олар шолай эришип туралар. 23Пача булай дей:

– Биригиз: «Мени уланым сав, сеники буса оьлген», – дейсиз, биригиз буса: «Тюгюл! Сени уланынг оьлген, меники буса сав», – дей.

24Сонг пача:

– Магъа къылыч гелтиригиз, – дей.

Пачагъа къылыч гелтирелер. 25Шо заман ол:

– Сав яшны уруп экиге бёлюгюз, яртысын бир къатынгишиге, яртысын буса бириси къатынгъа беригиз, – дей.

26Уланы сав къатынны авлетине языкъсынмакълыгъындан юреги титиреп гете. Ол пачагъа:

– Гьей есим! Яшны огъар сав кюйде беригиз! Оьлтюрмегиз ону! – дей.

Бириси буса:

– Яшны не мен алмасман, не сен алмассан. Эки бёлюгюз ону! – дей.

27Шо заман пача:

– Сав яшны биринчи къатынгъа беригиз. Оьлтюрмегиз ону, яшны анасы олдур, – деп токъташдыра.

28Пача чыгъаргъан гьукмуну гьакъында бютюн Исрайылдагъылар эшитгенде, олар Сулеймангъа абур этме башлайлар. Неге тюгюл де, исрайыллылар пачасында дуван гесмек учун Аллагьдан берилген гьикматлыкъ барны гёрелер[+].

#### 4


Сулейманны гьакимлери ва сардарлары

1Сулейман пача бютюн Исрайылгъа гьакимлик этип тура. 2Ону аслу гьакимлери булардыр:

Садокну уланы Азария – дин къуллукъчу;[†]

3Шишаны уланлары Элигьореп ва Агьия – языв иш юрютювчюлер;

Агьилутну уланы Ёшапат – чавуш;[+]

4Ёяданы уланы Беная – асгербашчы;

Садок ва Абиатар – дин къуллукъчулар;[+]

5Натанны уланы Азария – сардарланы уьстюндеги гьаким;

Натанны уланы Забут – дин къуллукъчу ва пачаны оьз ойчусу;

6Агьишар – къалагъа къаравчусу;

Абданы уланы Адонирам – ихтиярсыз ишчилени тергевчюсю[+].

7Сулейманны бютюн Исрайылны уьстюнде дагъы да он эки селдери болгъан. Олар пачаны ва ону уьюндегилени сурсат булан таъмин эте болгъан. Оланы гьариси йылны бир айына тарыкъ болагъан чакъы сурсат етишдирме герек болгъан. 8Муна оланы атлары:

Бен-Гьур Эпрайимни тав бойларында гьакимлик этген;

9Бен-Декер Макасда, Шаалбимде, Бет-Шемешде ва Элон Бет-Гьананда гьакимлик этген;

10Бен-Гьесет Арубботда гьакимлик этген (Соко ва бютюн Гьепер топурагъы онуки болгъан);

11Бен-Абинадап Дорну бийикликлеринде гьакимлик этген (ону къатыны Сулейманны къызы Тапат болгъан);

12Агьилутну уланы Баана Таанакда, Мегиддода да, Изреелден тёбендеги Саретанны къырыйындагъы Бет-Шеанны айланасындагъы бютюн вилаятда да, Бет-Шеандан Абел-Мегьолагъа ерли де, гьатта Ёкмеамдан ариде де гьакимлик этген;

13Бен-Гебер Гилатдагъы Рамотда гьакимлик этген (Манассаны уланы Яирни Гилатдагъы юртлары ва шолай да Башандагъы Аргоп вилаяты онуки болгъан; шо вилаятгъа айланасы булан барулар да ишленип, къапуларында багъыр тогъаслары булангъы уллу алтмыш шагьар гире болгъан);[+]

14Иддону уланы Агьинадап Магьанайимде гьакимлик этген;

15Агьимаас Непталим топурагъында гьакимлик этген (ол Сулейманны къызы Басематаны къатын этип алгъан);

16Гьушайны уланы Баана Ашир топурагъында ва Беалотда гьакимлик этген;

17Паруагьны уланы Ёшапат Иссакар топурагъында гьакимлик этген;

18Эланы уланы Шими Буньямин топурагъында гьакимлик этген;

19Урини уланы Гебер Гилатда (аморлуланы пачасыны Сигьун уьлкесинде ва Башан пачаны Уг уьлкесинде) гьакимлик этген. Ол янгыз бу топуракъланы барысыны да уьстюнде янгыз селдер болгъан[+].


Сулейманны пачалыгъыны зорлугъу

20Ягьуданы ва Исрайылны халкъы денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклердей оьтесиз кёп болгъан. Олар ашап-ичип, йыбанып тургъанлар[+]. 21Сулейман Фират оьзенден тутуп пилистимлилени топурагъына ва тап Мисрини дазусуна ерлиги пачалыкълагъа гьакимлик этген. Бу уьлкелер Сулейман сав чакъы огъар ясакъ тёлеп ва къуллукъ этип тургъан[+].

22Гьар гюн Сулейманны къаласына отуз кор[*] тизив ун ва алтмыш кор ярмасы булангъы ун, 23къубагийиклени, маралланы, къыр эчкилени гьисапгъа алмагъанда, отлукъгъа тутулуп сакълангъан он уллу мююзлю гьайван, отлавлукъда сакълангъан йигирма уллу мююзлю гьайван ва юз гиччи мююзлю гьайван гелтириле болгъан.

24Сулейман Фират оьзенден гюнбатышгъа багъып, Типсагьдан Газагъа ерлиги бары да пачалыкълагъа гьакимлик этген ва айланадагъы бары да уьлкелер булан ярашывлукъда тургъан. 25Сулейманны савунда Дандан тутуп Беершебада ерли Ягьудидеги ва Исрайылдагъы гьар адам оьзюню юзюм борласыны ва инжир терегини тюбюнде аманлыкъда яшап тургъан.

26Сулейманны асгерлик атарбалагъа егилеген къыркъ минг аты ва он эки минг чапдырагъан аты болгъан[+].

27Сардарланы гьариси оьзюню айы гелгенде, Сулейман пачагъа ва пачаны тепсисинде олтуруп ашайгъан ону бары да ювукъларына сурсат гелтире болгъан. Олар бир зат сама етишмей къалмасны гьайын эте болгъан. 28Олар дагъы да тийишли ерге асгерлик атарбагъа егилеген ва оьзге атлар учун арпа ва бичен, гьариси оьзюню пайын етишдире болгъан.


Сулейманны гьикматлыгъы

29Аллагь Сулеймангъа гьикматлыкъны, зор иттиликни ва денгиз ягъадагъы къайырдай оьлчевсюз терен гьакъылны берген болгъан. 30Сулейманны гьикматлыгъы Гюнтувушдагъы бары халкъны гьикматлыгъындан ва Мисрини бютюн гьикматлыгъындан артыкъ болгъан[+]. 31Ол гьар къайсы адамдан да, эзрагьлы Этандан да, Магьолну уланлары Гьемандан да, Калколдан да, Дардадан да гьикматлы болгъан. Сулейманны макътавлугъу айланадагъы бары да халкълагъа яйылып гете[+]. 32Ол уьч минг гьикматлы айтыв айтгъан, ону йырларыны санаву буса минг беш болгъан[+]. 33Сулейман ливан къарагъайдан тутуп тамдан оьсюп чыкъгъан отгъа ерли оьсюмлюклени яшавун ахтаргъан. Ол гьайванланы ва къушланы, сюйкелеген жанланы ва балыкъланы ахтаргъан. 34Сулейманны гьикматлыгъы гьакъында эшитгенде, огъар тынгламакъ учун, бары да халкъланы арасындан, дюньядагъы бары да пачалардан адамлар геле болгъан[+].

#### 5


Раббибизни уьюн къурмакъ учун гьазирлик гёрюв


(2 Тав 2:1-18 )

1Сулейман атасы Давутну орнуна пача болма белгиленгенни эшитгенде, Тирни пачасы Гьирам ону янына элчилер йибере, неге тюгюл де Гьирам гьар заманда да Давутну къурдашы болуп тургъан[+]. 2Сулейман буса Гьирамгъа булай айтып йибере:

3– Дёрт де якъдан атама къаршы юрюлюп тургъан давланы себебинден, Раббибиз атам Давутну душманларын аякъ тюбюне салгъанча, ол Раббибизге ибадат этмек учун уьй къуруп болмагъанны билесен. 4Амма гьали Раббибиз, мени Аллагьым, дёрт де якъдан парахатлыкъ берген, гьали душманларым да, балагьлар да ёкъ. 5Шо саялы Раббибиз атам Давутгъа: «Мен сени орнунга тахынга миндирип олтуртажакъ уланынг Магъа ибадат этмек учун уьй къуражакъ», – деп айтгъаны йимик, Раббибизге, мени Аллагьыма, ибадат этмек учун уьй къурма сюемен[+]. 6Шо саялы магъа деп ливан къарагъайланы гесме буйрукъ бер. Мени адамларым сеникилер булан бирче ишлер, мен де сени адамларынга, сен нечакъы айтсанг да, шончакъы гьакъ тёлермен. Сен бизде сайданлылар йимик агъач гесип болагъан бирев де ёгъун билесен.

7Сулейманны сёзлерине тынглап, Гьирам бек сююне ва:

– Бу зор уллу халкъгъа гьакимлик этмек учун Давутгъа гьикматлы уланны савгъат этип берген Раббибизге макътавлар болсун дагъы! – дей.

8Гьирам да Сулеймангъа булай айтып йибере:

«Мен элчилерингден айтып йиберген хабаргъа тынгладым. Къарагъай ва кипарис агъачгъа байлавлу сен сюеген бары да затны да этермен. 9Мени адамларым аркъалыкъланы денгизге багъып гелтирер, мен де шоланы байлап денгиз булан сен гёрсетген ерге багъып бакъдырарман. Шонда мен шоланы пайлап-пайлап онгарарман, сен аларсан. Сен де, мени къаламдагъыланы сурсат булан таъмин эте туруп, мени мурадымны кютерсен».

10Гьирам шолай Сулеймангъа оьзю сюйген чакъы къарагъай ва кипарис агъач етишдирип тура. 11Сулейман буса Гьирамны уьюндегилеге йигирма минг бат[†] зайтун май ва шолай да йигирма минг кор будай берип тура. Сулейман шоланы Гьирамгъа йылдан-йылгъа етишдирип тура. 12Раббибиз, Оьзю ваъда этген кюйде, Сулеймангъа гьикматлыкъ савгъат этип бере. Сулейманны да, Гьирамны да арасында ярашывлукъ бола ва олар бир-бири булан бирлик дыгъарын байлайлар[+].

13Оьзлени бир ихтиярсыз ишлетмек учун, Сулейман пача бютюн Исрайылдан отуз минг адамны жыя[+]. 14Ол Ливангъа гьар айда он минг ишчини гезик булан йиберип тура. Олар Ливанда бир ай, уьюнде буса эки ай къала болгъан. Ишчилени уьстюндеги къаравчу Адонирам болгъан[+]. 15Сулейманны етмиш минг юк ташывчусу ва тавларда таш чыгъарагъан сексен минг адамы 16ва шолай да къурув ишлеге къарайгъан, ишчилени тергейген уьч минг уьч юз гьакими болгъан. 17Пачаны буйругъуна гёре, уьйню кюрчюсюне чарлангъан ташны салмакъ учун, олар уллу ташланы чыгъарып, тегишлеп онгаралар. 18Сулейман булан Гьирамны ишчилери ва Гебалдагъы адамлар уьйню къурмакъ учун агъачны гесип, чабып ва ташны чарлап онгарып туралар.

#### 6


Сулейман ибадатхана къура


(2 Тав 3:1-4 )

1Исрайыллар Мисриден чыгъып дёрт юз сексенинчи йылда, Исрайылгъа оьзю гьакимлик этеген дёртюнчю йылда, зив айда, йылны экинчи айында, Сулейман Раббибизни ибадатханасын[†] къурма башлай.

2Раббибизни Сулейман къургъан ибадатханасы узунуна алтмыш, генгине йигирма, бийигине де отуз тирсек[†] геле болгъан. 3Ибадатхананы аслу уьюню алдындагъы гётерме узунуна йигирма тирсек[*] генги буса ибадатхананы генги чакъы болгъан ва ибадатханадан он тирсекге ари тая болгъан. 4Ол ибадатханада ичге таба генглешип гетеген терезелер этдирген. 5Ибадатхананы баруларыны ва ичиндеги сыйлы ерни айланасы булан Сулейман къошум къурулуш этдирген. Шо къурулушну ичинде ол уьйлер этдирген. 6Къошум къурулушну биринчи къаты генгине беш тирсек, экинчиси алты тирсек ва уьчюнчюсю етти тирсек геле болгъан. Пурхадагъы аркъалыкълар ибадатхананы тамларына гирмесин деп, Сулейман ибадатхананы айланасы булан къыр якъдан таба тамларда канзилер чыгъартгъан.

7Ибадатхананы къурагъанда, янгыз таш чыгъарагъан ерде чарланып онгарылгъан ташланы къоллагъанлар. Къурулуш юрюлеген ерде не чёкючню, не къуткъудукъ казаны, не оьзге темир алатны тавушу эшитилмеген[+].

8Биринчи къатгъа гиреген ер ибадатхананы къыбла ягъында болгъан. Канзилер экинчи къатгъа, ондан таба буса уьчюнчю къатгъа элте болгъан. 9Сулейман, ибадатхананы пурхасына аркъалыкълар да, къарагъай такъталар да япдырып, шону къуруп битдире. 10Ибадатхананы бютюн бою булан ол къабургъалатып уьйлер къурдура. Шоланы гьарисини бийиклиги беш тирсек геле болгъан. Шолар ибадатханагъа къарагъай аркъалыкълар булан къошулгъан болгъан.

11Сулеймангъа Раббибизден шулай калам тюше:

12– Сен къургъан ибадатхананы гьакъында айтсакъ, эгер де сен Мени токъташдырывларыма гёре юрюсенг, Мен салгъан къайдаланы кютсенг ва Мени буйрукъларымны сакълап, шоланы кютсенг, Мен сенден таба атанг Давутгъа этген ваъдамны кютермен[+]. 13Мен исрайыллыланы арасында яшап турарман ва Оьзюмню халкъымны, Исрайылны ташламасман[+].

14Шолай Сулейман ибадатхананы къуруп битдире.


Раббибизни ибадатханасыны ич ишлерин онгарыв


(2 Тав 3:5-14 )

15Сулейман ибадатхананы тамларыны ич янына, жабардан тутуп, пурхадагъы аркъалыкълагъа ерли къарагъай такътаны тутдура, жабаргъа буса кипарис такътаны тутдура. 16Ибадатхананы ичиндеги сыйлы, Сыйлыланы да Сыйлы ерин[†] этдирмек учун, ибадатхананы ич янында ол жабардан пурхадагъы аркъалыкълагъа ерли къарагъай такъта булан йигирма тирсек чакъы ерни айыра[+]. 17Сыйлыланы да сыйлы ерни алдындагъы уьйню узуну къыркъ тирсек геле болгъан. 18Уьйню ичине къарагъай такъта тутулгъан болгъан. Шо такътагъа къабакъланы, ачылгъан чечеклени суратлары этилген болгъан. Бары да зат къарагъайдан этилген болгъан, бир ерде де таш гёрюнмей болгъан[+].

19Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын ерлешдирмек учун, Сулейман ибадатханада ичиндеги сыйлы ерни онгарта. 20Ичиндеги сыйлы ер узунуна йигирма, генгине йигирма, бийигине де йигирма тирсек геле болгъан. Шону ич янына ол таза алтын тутдура ва Сыйлыланы да Сыйлы ерини алдындагъы къурбан[†] этеген ерге къарагъай тутдура. 21Ибадатхананы ич тамларына Сулейман таза алтын тутдура ва алтын тутулгъан ичиндеги сыйлы ерге гиреген ерге алтын шынжырлар тартдыра. 22Ол ибадатхананы бютюн ич янына бюс-бютюнлей алтын тутдура. Дагъы да ол ичиндеги сыйлы ердеги къурбан этеген ерге де алтын тутдура[+].

23Ичиндеги сыйлы ерде Сулейман зайтун терекни агъачындан гьарисини бийиклиги он тирсек гелеген эки каруб[†] этдире[+]. 24Биринчи карубну къанаты узунуна беш тирсек, бириси къанаты да узунуна беш тирсек геле болгъан. Бир къанатны башындан бирисиникине ерли он тирсек геле болгъан. 25Экинчи каруб да он тирсек геле болгъан, неге тюгюл де олар экиси де бир оьлчевлю ва бир гёлемли болгъан. 26Гьар карубну бийиклиги он тирсек геле болгъан. 27Сулейман карубланы къанатлары яйылгъан гьалында ибадатхананы ич бёлюгюне салгъан. Бир карубну къанаты бир тамгъа, экинчи карубну къанаты къаршыдагъы тамгъа тие болгъан; карубланы бириси къанатлары буса уьйню ортасында бир-бирине тие болгъан. 28Сулейман карубланы уьстюне алтын варакъ бердирген.

29Ибадатхананы бютюн айланасындагъы тамланы ичи-тышы булан ол ойдуруп карубланы, каабахурма тереклени ва ачылгъан чечеклени этдирген. 30Дагъы да Сулейман ибадатхананы ичдеги ва тышдагъы къурулушларыны жабарына алтын тутдургъан.

31Ичиндеги сыйлы ерге гиреген ерде ол зайтун агъачдан беш канзили энегелери булангъы эшиклер этдире. 32Зайтун агъачдан этилген эки эшикге буса Сулейман ойдуруп карубланы, хурма тереклени ва ачылгъан чечеклени этдирте, карублагъа ва хурма тереклеге алтын варакъ бердирте. 33Тап шо кюйде ол зайтун агъачдан аслу уьйге гиреген ерге дёрт канзили энегелер этдирте. 34Дагъы да Сулейман кипарис агъачдан гьариси эки ачылагъан эки эшик этдире. 35Шолагъа ол ойдуруп карубланы, кабахурма тереклени, ачылгъан чечеклени суратларын этдирте ва шо суратлагъа тегиш салдырып алтын варакъ бердирте.

36Ибадатхананы ичдеги абзарыны айланасы булан Сулейман бару ишлете, шо баругъа гьар уьч бой этип салынгъан ташны уьстюне бир бой этип къарагъай аркъалыкълар салына[+].

37Раббибизни ибадатханасыны къурулушу дёртюнчю йылда, зив айда башлангъан. 38Сулейманны гьакимлигини он биринчи йылында, бул айда (шо йылны сегизинчи айы) ибадатхана къурулуп бите. Ибадатхана булан байлавлу бары да хыяллар яшавгъа чыгъарыла. Сулейман ибадатхананы етти йыл къура.

#### 7


Сулейманны къаласы

1Сулейман оьзюню къаласын он уьч йылны узагъында къура[+]. 2Къургъан къаласына ол Ливан агъачлыкъны къаласы деп ат тагъа. Шону узуну юз тирсек,[†] генги элли, бийиклиги де отуз тирсек геле болгъан. Къаланы пурхасындагъы къарагъай аркъалыкълар дёрт бой къарагъай багъаналагъа салынып токътагъан болгъан[+]. 3Багъаналагъа миндирилип салынгъан шону къалкъысындагъы къыркъ беш аркъалыкъгъа (гьар бойда он бешер) къарагъайдан такъта тутулгъан болгъан. 4Къаланы терезелери бийикде, гьар бойда уьчер, бир-бирине къаршы этилип салынгъан болгъан. 5Эшикге къоюлгъан ерлерде ва терезелерде дёрт канзили энегелер этилген ва уьч бой терезе къаршыдагъы тамдагъы уьч бой терезени къаршысында токътагъан болгъан.

6Сулейман орта багъаналы аслу уллу уьйню узунун элли тирсек, генгин де отуз тирсек гелеген оьлчев булан этдире. Къалагъа гиреген канзибашны къалкъысы да орта багъаналагъа миндирилген болгъан.

7Дуван учун ол тахлы уллу уьй этдире. Шогъар «Гьакъ дуванны уллу уью» деп айтыла болгъан. Шо уьйге жабарындан пурхасына ерли къарагъай тутдура[+]. 8Сулейманны оьзю турма тарыкъ уью буса уллу уьйню артында, башгъа абзарда болгъан. Ону уью де шо кюйде къурулгъан. Сулейман пиръавунну оьзюне къатын этип алгъан къызы учун да шо уллу уьйге ошатып бирдагъы къала къура[+].

9Бу бары да къурулушлар къыр якъдан тутуп уллу абзаргъа ерли ва кюрчюсюнден оьр якъдагъы карнизлеге ерли бир оьлчев булан чабылгъан, къыр ва ич янларындан бычгъы булан гесилген багьалы ташлардан этилген болгъан. 10Кюрчюге он ва сегиз тирсек гелеген багьалы уллу ташлар салынгъан болгъан. 11Уьстюнде оьлчев булан чабылгъан ташлар ва къарагъай аркъалыкълар болгъан. 12Раббибизни ибадатханасыны[†] ичдеги абзарына ва канзибашына йимик, уллу абзарны айланасы булан ишленген баругъа да уьч бой этип салынгъан ташны уьстюне бир бой этип къарагъай аркъалыкълар салынгъан болгъан[+].


Гьирам – багъыр уста

13-14Сулейман пача, Тирден Непталимни къавумундан[†] болгъан тул къатынны уланы Гьирамны чакъырып, ону къабул эте. Ону атасы тирли багъыр уста болгъан. Гьирам бек бажарывлу ва багъырны ишлетивде гьар-бир яндан бай сынавлу болгъан. Ол, Сулейман пачаны янына гелип, оьзюне тапшургъан бары ишни этип бере[+].


Эки багъыр багъана


(2 Тав 3:15-17 )

15Гьирам багъырдан эки багъана къуя. Шоланы бирисини бийиклиги он сегиз тирсек геле болгъан ва ону дёгереги он эки тирсек гелеген аркъанны узунунда болгъан. Экинчи багъананы оьлчевлери де шолай болгъан[+]. 16Дагъы да Гьирам багъаналаны уьст янына салмакъ учун, багъырдан къуюп эки таж эте. Гьар багъананы тажыны бийиги бешер тирсек геле болгъан. 17Багъаналаны уьст янларын бир-бирине чырмалышгъан шынжырлар безей болгъан. Шолай шынжырлар гьар багъанада еттишер болгъан. 18Багъаналаны тажларын беземек учун, гьар челтирни къуршайгъан эки бой этип нарны емишлерин этген. Эки де тажны Гьирам бир йимик этген. 19Гиреген ердеги уьйню багъаналарыны тажлары лилияны гёлеминде, бийиклиги дёрт тирсек геле болгъан. 20Эки де багъананы тажларында, пиялагъа ошашлы бёлюкде челтирни къырыйында, айланасы булан бой-бой этип нарны эки юз емиши этилген болгъан. 21Гьирам багъаналаны ибадатхананы уьстю ябыкъ догъасында тургъуза. Къыбла якъдагъы багъанагъа ол Якин деп, темиркъазыкъдагъысына буса Боаз деп ат тагъа 22Багъаналаны тажлары лилиягъа ошатылып этилген болгъан. Шоллукъда багъаналар булан байлавлу иш битген.


Киринмек учун багъырдан къуюлуп этилген ер


(2 Тав 4:2-5 )

23Гьирам киринмек учун багъырдан къуюп дёгерек ер эте; шо ерге «денгиз» деп айтыла болгъан. Шону бир ягъындан бириси ягъына ерли оьлчевю он тирсек, бийиклиги де беш тирсек геле болгъан. Денгизни дёгерек айланып узунлугъу оьлчев йип булан отуз тирсек геле болгъан[+]. 24Ону тёбен янын къабакъланы эки бой суратлары къуршап алгъан болгъан – бир тирсек чакъы ерде онар. Къабакълар денгиз булан бирче къуюлуп этилген болгъан[+].

25Денгиз он эки багъыр бугъаны уьстюнде ерлешдирилген болгъан, оланы уьчюсю темиркъазыкъгъа, уьчюсю гюнбатышгъа, уьчюсю къыблагъа, уьчюсю де гюнтувушгъа бакъгъан болгъан. Денгиз бугъаланы уьстюнде токътагъан болгъан. Бугъаланы арт янлары ичге, орталыкъгъа бакъдырылгъан болгъан. 26Денгизни тамыны къалынлыгъы бир ая[*] чакъы геле болгъан, ону ягъасы буса пияланы ягъасыныки, лилия чечекники йимик болгъан. Денгизни ичине эки минг бат[†][*] гире болгъан.


Багъырдан этилген тиревлер

27Дагъы да Гьирам багъырдан он тирев эте: шоланы гьарисини узунлугъу дёрт, генги дёрт ва бийиклиги уьч тирсек геле болгъан. 28Тиревлени къурулушу шулай болгъан: оланы къабургъаларында энегелеге алынгъан белдавлары болгъан. 29Энегелерде йимик, энегелеге алынгъан белдавларда арсланланы, бугъаланы, карубланы[†] суратлары этилген болгъан. Арсланланы ва бугъаланы уьстлеринде ва тюплеринде чёкючлеп этилген гюл байламлар болгъан. 30Гьар тиревню багъыр гёчерагъачлары булангъы дёртешер дёгерчиги болгъан. Шоланы гьарисини чапчагъы болгъан, шолар да гьар ягъында гюл байламлар этилип къуюлгъан таявларда ерлешген болгъан. 31Тиревню башында бир тирсек бийикликде ярыв болгъан. Шо ярыв дёгерек ва тюп яны булан бирче генгине тирсек ярым болгъан. Ярывну айланасы булан тюрлю суратлар ерлешдирилген болгъан. Тиревлени белдавлары дёгерек тюгюл, дёртгюл болгъан. 32Белдавланы тюбюнде дёрт дёгерчик, шоланы гёчерагъачлары тиревге бегетилген болгъан. Гьар дёгерчикни дёгерегини бир янындан бириси янына ерли тирсек ярым болгъан. 33Дёгерчиклер асгерлик атарбалагъа йимик этилген: гёчерагъачлар, солгъулар, гегейлер ва мийликлер – бары да къуюлуп этилген болгъан.

34Гьар тиревню гьар мююшюнде дёрт сабы болгъан. Саплар тиревню тюбюнден таба чыгъа. 35Тиревню уьст янында бийиклиги ярым тирсек гелеген солгъу болгъан. Таявлар ва белдавлар тиревню келлесине бегетилген. 36Тиревлени ва белдавланы не ери бош буса, Гьирам шонда карубланы, арсланланы ва хурма тереклени, айланасында буса гюл байламланы оюп эте. 37Шо кюйде ол он тирев эте. Шолар бары да бир гьалда, бир оьлчевде ва бир гёлемде къуюлуп этилген болгъан.

38Сонг Гьирам он чапчакъ эте, шоланы гьарисине къыркъ бат гире ва дёрт тирсек геле болгъан, гьар он тиревге бир чапчакъ этилген болгъан. 39Ол ибадатхананы къыбла ягъына беш тирев ва темиркъазыкъ ягъына бешни сала, «денгизни» буса ибадатхананы къыбла-гюнтувуш ягъында сала. 40Дагъы да Гьирам пиялалар, беллер ва сув себелемек учунгъу легенлер эте.


Раббибизни ибадатханасыны уьй матагьларыны сиягьы


(2 Тав 4:11–5:1 )

Шону булан Гьирам Раббибизни ибадатханасында Сулейман пача учун этеген оьзюню бары да ишин тамамлай. Ол шу затланы этген:[+] 41эки багъананы; багъаналар учунгъу пияланы гёлеминдеги тажланы, пияланы гёлеминдеги тажланы безейген челтирлени, 42эки челтир учун нарны дёрт юз емишин (пияланы гёлеминдеги тажланы безейген гьар челтир учун эки бой нар), 43чапчакълары булангъы он тиревню, 44денгизни ва шону тюбюндеги он эки бугъаны, 45пиялаланы, беллени ва сув себелемек учунгъу легенлени.

Раббизини ибадатханасы учун Сулейман пачагъа Гьирам этген бары да уьй матагьлар сагъаллангъан багъырдан этилген болгъан. 46Пача шоланы Урдун[†] къолда Суккотну ва Саретанны арасында балчыкъ къалиплерде къуйма буйрукъ берген болгъан. 47Сулейман шо затланы авурлугъун тартып къарамагъан, неге тюгюл де шолар оьтесиз кёп болгъан. Багъырны авурлугъу белгисиз кюйде къалгъан[+].

48Дагъы да Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун тарыкъ болагъан уьй матагьланы да этдирген: алтындан къурбан[†] этеген ерни, Раббибизни юзюню алдына салынма тарыкъ болгъан экмекни,[+] 49таза алтындан шамчыракъланы (ичиндеги сыйлы уьйню алдында онг якъда да, сол якъда да бешерни), алтын чечеклени, дин къуллукъну кютгенде къоллайгъан шамчыракъланы ва машаланы,[+] 50ичмек учунгъу къартыкъланы, мелтелер учунгъу къайчыланы, сув себелемек учунгъу пиялаланы, арив ийислер чыгъармакъ учунгъу бошгъапланы ва савутланы – барын да таза алтындан; ибадатхананы ичиндеги уьйню, Сыйлыланы да Сыйлы ерини[†] эшиклери ва шолай да тышдагъы эшиклери учунгъу алтын петнелени[+].

51Сулейман пачаны Раббибизни ибадатханасы учун этеген бары да иши битгенде, ол, атасы Давут аманат этип тапшургъан гюмюшню, алтынны ва уьй матагьланы гелтирип, ибадатхананы хазналарына сала[+].

#### 8


Сандыкъны Раббибизни ибадатханасына гёчюрюв


(2 Тав 5:2–6:2 )

1Раббибизни сандыгъын Давутну Шагьарындан, демек Сиондан, гёчюрмек учун, Сулейман оьзюне янына Ерусалимге Исрайылны тамазаларын, исрайыллыланы тухумларыны ва къавумларыны[†] бары да башчыларын чакъыра[+]. 2Чатырланы[†] байрамыны вакътисинде етаним айда (йылны еттинчи айында) бары да исрайыллылар Сулейман пачаны янында жыйылалар[+].

3Исрайылны тамазалары гелгенде, дин къуллукъчулар,[†] сандыкъны[†] гётерип, 4Раббибизни сандыгъын ва ичиндеги бары да сыйлы матагьлар булан бирче ёлугъув чатырын[†] алып юрюйлер. Шоланы дин къуллукъчулар ва левлилер алып юрюйлер. 5Сулейман пача ва ону айланасына жыйылгъан исрайыллыланы бютюн жамияты сандыкъны алды булан юрюйлер. Олар къурбангъа[†] шончакъы гьайван-малны соя чы, гьатта шоланы санавун юрютме де бажарылмай болгъан.

6Дин къуллукъчулар Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын оьзюню ерине – ибадатхананы[†] ичиндеги сыйлы ерге, Сыйлыланы да Сыйлы ерине[†] гелтирелер ва шону карубланы[†] къанатларыны тюбюне салалар[+]. 7Карубланы къанатлары, сандыкъ салынгъан ерни уьстюнде яйылып, сандыкъны да, шону алып юрюйген къурукъланы да ябып къоя болгъан[+]. 8Шо къурукълар шолай узун болгъан чы, оланы башлары Сыйлыланы да Сыйлы ерни алдындагъы сыйлы ерден гёрюне болгъан, амма ибадатхананы тыш янында олар гёрюнмей болгъан. Шонда къурукълар бугюнге ерли де бар. 9Сандыкъны ичинде буса эки таш къангадан къайры бир зат да болмагъан. Муса шоланы сандыкъны ичине Гьорипде, исрайыллар Мисриден чыкъгъанда, Раббибиз олар булан разилешив бегетген ерде салгъан болгъан[+].

10Дин къуллукъчулар Сыйлы ерден чыкъгъанда, Раббибизни ибадатханасы булутдан толуп къала[+]. 11Дин къуллукъчулар булут бары саялы дин къуллугъун кютюп болмайлар, неге тюгюл де Раббибизни макътавлугъу болгъан булут Ону ибадатханасын толтуруп къоя. 12Сулейман пача булай дей:

– Раббибиз Оьзю къалын булутну ичинде яшажагъын айтды[+]. 13Раббим, Сен оьзюнде гьар даимге яшап къалсын деп, мен Сагъа деп зор ибадатхана къурдум.


Сулейманны халкъгъа сёйлевю


(2 Тав 6:3-11 )

14Бары да исрайыллылар шо ерде жыйылып токътагъанда, пача, бурулуп, оланы шабагьатлай[+]. 15Сонг ол булай дей:

– Атам Давутгъа Оьзю ваъда этгенин Оьзю кютген Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, рагьмулудур! Ол булай деп айтды чы: 16«Оьзюмню халкъымны Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп, оьзюнде Мени атым булан байлавлу ибадатхана къурмакъ учун, Мен Исрайылны бир къавумуну арасында да бир шагьарны да сайламадым. Амма Мени халкъыма ёлбашчылыкъ этсин деп, Давутну сайладым»[+].

17Атам Давут Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны аты булан байлавлу ибадатхана къурма токъташгъан эди[+]. 18Амма Раббибиз атам Давутгъа: «Сен Мени атым булан байлавлу ибадатхана къурма токъташгъансан, яхшы да этгенсен шолай токъташып. 19Амма Мени атым булан байлавлу ибадатхананы сен тюгюл, сени белингден тувгъан, сени къанынг болгъан уланынг къуражакъ», – деп айтды[+].

20Раббибиз Оьзюню ваъдасын кютдю. Гьали мен атам Давутдан варисликге къалгъан Исрайылны тахында олтургъанман. Раббибиз де ваъда этгени йимик, Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны аты булан байлавлу ибадатхана къурдум. 21Мен шонда сандыкъ учун ер онгардым. Шону ичинде Раббибиз ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъарагъанда, олар булан бегетген разилешив бар.


Раббибизни ибадатханасын сыйлайгъанда Сулейман этген дуа


(2 Тав 6:12-40 )

22Бары да исрайыллылар жыйылгъан ерде Сулейман, Раббибизни къурбан этеген ерини алдында токътап, къолларын да кёкге узатып, 23булай дей:

– Раббим, Исрайылны Аллагьы, оьрде кёклерде ва тюпде ерде Сагъа ошагъан Аллагь ёкъдур! Сен гьакъ юрекден Оьзюнгню ёлларынг булан юрюйген къулларынга бакъгъан якъда разилешивюнгню де, рагьмунгну да сакълап турасан[+]. 24Сен къулунг Давутгъа, мени атама этген ваъдангда табулдунг. Шо ваъданы Сен Оьзюнг этдинг ва бугюн Оьзюнг кютме де кютдюнг.

25Гьали буса, Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, къулунг Давутгъа, мени атама: «Эгер де сени уланларынг, сени йимик Магъа да тынглап, янгыз герти ёлда юрюп турса, Мени алдымда Исрайылны тахында олтургъан варисинг ёкъ болмас», – деп этген ваъдангны кют[+]. 26Гьали буса, Исрайылны Аллагьы, Сен къулунг Давутгъа берген сёзюнг яшавгъа чыкъсын дагъы!

27Амма Аллагь гертиден де ерде яшармы экен дагъы? Кёклеге де, гьатта кёклени де кёклерине де сыймайсан Сен. Мен къургъан ибадатхананы чы айтмай да къояйым![+] 28Раббим, Аллагьым, къулунгну дуасын, ону рагьму гьакъдагъы тилевюн эшит Сен! Сени алдынгда да токътап тилев этеген къулунгну дуасын, чакъырывун эшит Сен. 29Гече де, гюн де Сени къаравунг Сен оьзюню гьакъында: «Мени атым шунда болур», – деп айтгъан ерге багъып турсун дагъы. Оьзюню юзюн де шу ерге бакъдырып дуа этежек къулунгну дуасын къабул эт Сен[+]. 30Юзлерин де шу ерге де бакъдырып дуа этежек Оьзюнгню къулунгну, Оьзюнгню халкъынгны, Исрайылны, ялбарывун эшит Сен. Кёклерден таба, Сен турагъан ерлерден таба, эшит ва эшитип, гечип къой.

31Эгер де бирев оьзюню ювугъуна къаршы гюнагь этген деп айыпланса ва огъар ант булан оьзюню айыпсызлыгъын исбатлама тюшсе, ол да гелип шу ибадатханада Сени къурбанлыкъ этеген ерингни алдында токътап ант этсе,[+] 32кёклерден таба эшитип, тийишлисин бер Сен. Оьзюнгню къулларынгны арасында дуван эт, айыплысыны башына оьзю этгенни де этип, тийишлисин бер Сен, айыпсызын буса, тюзлюгюн де токъташдырып, айыпдан чайып къой Сен.

33Эгер де Сени халкъынг болгъан исрайыллылар, Сагъа къаршы гюнагь этип, душманларындан тюп болса, амма бу ибадатханада Сени алдынгда дуа эте, ялбара туруп токътап, Сагъа бакъса, атынгны тутса,[+] 34кёклерден таба Оьзюнгню халкъынгны, исрайыллыланы, гюнагьын геч ва олагъа Оьзюнг ата-бабаларына берген топурагъын къайтарып бер Сен.

35Эгер де Сени халкъынг, Сагъа къаршы гюнагь иш этгени саялы, кёклер бегилип, янгур явмай турса, халкъынг да дуасын шу ерге бакъдырып, Сени атынгны эсгере буса ва Сен оьзюн такъсырлагъанынг саялы этген гюнагь ишине арт берген буса,[+] 36кёклерден таба Сени къулларынгны, Сени халкъынгны, Исрайылны, эшит ва оланы гюнагьын геч Сен. Къулларынг рагьмуну ёлунда юрюп болсун учун, оланы шо ёлгъа уьйрет ва Оьз халкъынга есликге берген топуракъгъа янгур явдур Сен[+].

37Эгер де шо топуракъны ачлыкъ, югъагъан аврувлар, яллавлу еллер неде янсав, ченгерткилер неде гёбелек хуртлар къуршап алса, неде эгер де исрайыллыланы бир шагьарын душманлар елесе – не балагь неде не аврув гелип къалса да –[+] 38бир адам неде Сени бютюн халкъынг, Исрайыл, пашманлыкъны, къайгъыны гьис этип, не дуаны буса да охуй туруп, шу ибадатханагъа бакъдырып къолларын узатса, 39-40кёклерден, Сен турагъан ерден таба эшит Сен. Гьар инсан Сен ата-бабаларыбызгъа берген топуракъда яшайгъан вакътини ичинде Сенден къоркъуп турсун учун, оланы гьарисине тийишлисин бер, неге тюгюл де Сенсендир оланы юрегиндегин билеген (янгыз Сенсен чи дагъы инсанланы юреклериндегин билеген)[+].

41-42Тап шо кюйде Сени халкъынгдан, Исрайылдан тюгюл ят адамны да, эгер де ол йыракъ эллерден Сени атынгны эсгерип, оьзюню дуасын бу ибадатханагъа бакъдыра туруп гелген буса, (инсанлар Сени зор атынгны, Сени къудратлы аянгны, Сени узатылгъан къолунгну гьакъында эшитежек чи дагъы),[+] 43кёклерден, Сен турагъан ерден таба ону эшит Сен ва ер юзюндеги бары да халкълар, Сени халкъынг, Исрайыл йимик, Сени атынгны танысын, Сенден къоркъсун учун ва мен къургъан бу ибадатханагъа Сени атынг къоюлгъанны билсин учун, ят адам Сенден бары да тилегенин эт Сен.

44Сени халкъынг душманлар булан дав эте туруп чыкъгъанда, Сен халкъынгны не ёллагъа салып къойсанг да ва Сен сайлагъан шу шагьаргъа ва Сени атынгны сыйлап мен къургъан ибадатханагъа да багъып Раббибизге дуа этегенде, 45кёклерден таба ону дуаларын да, ялбавларын да эшитип, огъар кёмекге гел Сен.

46Эгер де олар Сагъа къаршы гюнагь иш этсе – гюнагь иш этмеген бирев де ёкъдур – Сен де олагъа къазапланып, оланы душманланы къолуна берсенг, душманлар да оланы, йыракъгъа буса да, ювукъгъа буса да, есир этип оьзлени элине элтсе,[+] 47Сени халкъынгны есирликде болгъан элде юреги алмашынса, эгер де товбагъа да тюшюп, есирликдеги элде Сагъа: «Биз гюнагь иш этдик, биз яманлыкъ этдик ва адилсиз иш гёрдюк», – деп айта туруп ялбарса,[+] 48эгер де олар оьзлени есир этген душманланы элинде гьакъ юрекден, къаны-жаны булан Сагъа бакъса ва Сен оьзлени ата-бабаларына берген топуракъгъа, Сен сайлагъан шагьаргъа ва Сени атынгны сыйлап къургъан ибадатханагъа багъып Сагъа дуа этсе, 49Сен турагъан кёклерден таба ону дуаларын да, ялбавларын да эшитип, огъар кёмекге гел Сен. 50Шо заман Сагъа къаршы гюнагь иш этген халкъынгдан гечип къой Сен. Олар Сагъа къаршы этген бары да жинаятчылыкъларындан гечип къой ва оланы есир этгенлени олагъа бакъгъан якъда рагьмулу болма борчлу эт Сен,[+] 51олар Сен оьзюн Мисриден, мечни кёрюгюнден чыгъаргъан Сени халкъынг чы, Сени еслигинг чи дагъы[+].

52Сени къулунг ва Сени халкъынг, Исрайыл, Сагъа чакъырыв этгенде, Сен оланы гьар заманда да эшитип болсун учун, оланы ялбарывларына тергевлю болуп тур Сен. 53Пачабыз Рабби гьисапда, Сен оланы ер юзюндеги оьзге халкъланы арасындан Оьзюнге еслик этип айырдынг ва ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъаргъанда, къулунг Мусадан таба билдирдинг[+].


Исрайылны халкъын шабагьатлав

54Раббибизге этген бу дуасын ва тилевюн тамамлагъан сонг, Сулейман Раббибизни къурбан этеген еринден тура. Ол шонда къолларын да кёклеге узатгъан гьалында тобукъларындан токътагъан болгъан[+]. 55Сулейман эретура ва къычырыкълы тавушу булан жыйылгъан исрайыллыланы булай айтып шабагьатлай:

56– Оьзю ваъда этгени де йимик, Оьзюню халкъына, Исрайылгъа, рагьатлыкъ савгъат этип берген Раббибизге гьар-бир макътавлар болсун дагъы. Раббибизни Оьзюню къулу Мусадан таба этген ваъдаларыны бири де кютюлмей къалмады. 57Раббибиз, бизин Аллагьыбыз, ата-бабаларыбыз булан болуп тургъаны йимик, бизин булан да болуп турсун дагъы. Ол бир заманда да бизин къоюп, ташлап къоймасын дагъы. 58Биз Оьзюню ёллары булан юрюсюн учун, Оьзю ата-бабаларыбызгъа этген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къайдаланы сакъласын учун, юреклерибизни Оьзюне бакъдырсын дагъы Ол[+]. 59-60Раббибиз гьар гюн Оьзюню къулуна ва Оьзюню халкъына, Исрайылгъа, тарыкълы болагъан затны берсин учун, ер юзюндеги бары да халкълар Раббибиз Аллагь экенни ва гьеч дагъы Аллагь ёкъну билсин учун, мен бугюн этген дуамны Ол гьар даим де кёп сююп къабул этсин дагъы[+]. 61Гьали йимик, сиз Оьзюню токъташдырывларына гёре яшап болсун ва Оьзюню буйрукъларын кютюп болсун учун, юреклеригиз бюс-бютюнлей Раббибизге, сизин Аллагьыгъызгъа, амин болсун дагъы.


Раббибизни ибадатханасын сыйлав


(2 Тав 7:4-10 )

62Сонг пача ва ону булан бары да исрайыллылар Раббибизни алдында къурбанлыкълар сойма башлайлар. 63Ярашывлукъну къурбаны гьисапда Сулейман Раббибизге йигирма эки минг уллу мююзлю ва юз йигирма минг гиччи мююзлю гьайван-малны соя. Сулейман ва бары да исрайыллылар Раббибизни ибадатханасын шолай сыйлайлар.

64Раббибизни алдындагъы багъырдан къуюлгъан къурбанлыкъ этген ер бютюнлей яллатып, экмек ва ярашывлукъ къурбанлары учун союлагъан гьайванланы майыны къурбанларын этмек учун кёп гиччи болгъан. Шо саялы да тап шо гюн пача Раббибизни ибадатханасыны алдындагъы абзарны ортадагъы бёлюгюн сыйлай ва шонда бютюнлей яллатывну, экмеклени гелтиривню ва ярашывлукъну къурбанлары учун союлагъан гьайванланы майыны къурбанлыкъларын эте.

65Шо заман Сулейман, ону булан бары да Исрайыл – Лебо-Гьаматдан Мисрини дазусундагъы гиччирек оьзенге етгенче жыйылгъан зор кёп исрайыллылар – байрамны белгилейлер. Олар шо байрамны Раббибизни, бизин Аллагьыбызны, алдында етти гюн ва дагъы да етти гюн, умуми алгъанда он дёрт гюн белгилейлер[+]. 66Артындагъы гюн Сулейман халкъны йибере. Олар, пачасын да шабагьатлап, Раббибиз Оьзюню къулу Давутгъа ва Оьзюню халкъы, Исрайылгъа, этген бары яхшылыкъгъа гьакъ юрекден сююне, шатлана туруп, уьйлерине тозулалар.

#### 9


Раббибиз Сулеймангъа гёрюне


(2 Тав 7:11-22 )

1Сулейман Раббибизни ибадатханасын,[†] пачаны къаласын ва гёз алгъа тутгъан оьзге къурулушларын къуруп битдирген сонг, 2Гибеонда да гёрюнгени йимик, Раббибиз огъар экинчи керен гёрюне[+]. 3Раббибиз огъар булай дей:

– Сен Магъа этген дуангны, ялбарывунгну эшитдим. Мен Оьзюме ибадатхананы сайлап алдым. Магъа сен къуруп берген шо ибадатханада Мен гьар даимге Оьзюмню атымны ерлешдирдим. Мени къаравум да, юрегим де гьар заман шогъар бакъгъан кюйде туражакъ[+]. 4Эгер де сен, атанг Давут йимик, Мени алдымда таза юрек булан ва герти кюйде юрюп, Мени буйрукъларымны, токъташдырывларымны ва къанунларымны кютюп турсанг,[+] 5Мен атанг Давутгъа: «Исрайылны тахында сен варисингден магьрюм къалмассан», – деп де айтып ваъда этгеним йимик, Исрайылны уьстюндеги тахны гьар даимге беклешдирермен[+].

6Амма эгер де сиз неде сизин авлетлеригиз Магъа арт берсегиз, Мен сизге берген буйрукъланы ва токъташдырывланы кютмейли, башгъа аллагьлагъа къуллукъ ва сужда этме барсагъыз, 7Мен Исрайылны олагъа берген топуракъдан тамуру булан юлкъуп алып тайдырарман ва Оьзюмню атым учун сайлап алгъан бу ибадатхананы гери урарман. Шоллукъда Исрайыл бары да халкълагъа хабаргъа ва кюлкюге къалып къалар[+]. 8Шо ибадатхана гьали оьрге гётерилген гьалда. Шону къырыйындан оьтеген гьар ким: «Неге Раббибиз бу уьлкеге ва бу ибадатханагъа шу гьалны салгъан?» – деп айта туруп, тамаша болар ва сызгъырар[+]. 9Шогъар жавап буса булай болур: «Неге тюгюл де, олар оьзлени ата-бабаларын Мисриден чыгъаргъан Раббисин, оьзлени Аллагьын къоюп, башгъа аллагьланы къабул этдилер, шолагъа сужда ва къуллукъ этдилер – муна шо ишлери саялыгъадыр Раббибиз олагъа бары да шу балагьланы гелтирген».


Сулейманны оьзге ишлери


(2 Тав 8:1-18 )

10Сулейман эки де бинаны – Раббибизни ибадатханасын ва пачаны къаласын – йигирма йылны узагъында къура. Арадан шончакъы заман гетгенде,[+] 11ол Галилни йигирма шагьарын Тирни пачасы Гьирамгъа бере, неге тюгюл де Гьирам ону, нечакъы тарыкъ буса, шончакъы къарагъай, кипарис агъач ва алтын булан таъмин этип тургъан. 12Амма Гьирам Тирден Сулейман оьзюне берген шагьарлагъа къарама гелгенде, ол рази къалмай.

13– Агъам, сен магъа берген шагьарлар не затлардыр? – деп сорай ол.

Гьирам шолагъа Къабул топурагъы деп къоя. Шо гюнден тутуп, бугюнлеге ерли де шо вилаятгъа Къабул[*] деп айтыла.

14(Гьирам буса пачагъа юз йигирма талант алтын берип йибере.)

15Муна Раббибизни ибадатханасын, оьзюню къаласын къурмакъ учун, Миллону, Ерусалимни барусун, дагъы да Гьасорну, Мегиддону ва Гезерни беклешдирмек учун Сулейман пача оьзлени загьматындан пайдалангъан ихтиярсыз ишчилеге байлавлу маълуматлар[+]. 16Мисрини пачасы пиръавун, Гезерге чапгъын этип, ону елей. Ол Гезерни яллата, шонда яшайгъан канаанлыланы къырып битдире, шагьарны буса къалым гьисапда оьзюню къызына, Сулейманны къатынына бере[+]. 17Сулейман Гезерни, Тёбен Бет-Гьоронну, 18дангылда, оьзюню топурагъындагъы Баалатны[†] ва Тамарны, 19ва шолай да хазналаны сакъламакъ учунгъу бары да шагьарланы ва оьзюню асгерлик атарбалары ва атлары учунгъу шагьарланы янгыдан къура. Сулейман Ерусалимде, Ливанда ва оьзю гьакимлик этеген бары да ерлерде оьзю къурма хыял этеген бары да къурулушланы юрюте[+].

20Аморлулардан, гьетлилерден, перислилерден, гьивлилерден ва ябуслулардан къалгъан бары халкъны (олар бары да исрайыллылар болгъан), 21демек уьлкеде къалгъанланы, оьзлени исрайыллылар къырып битдирип болмагъанланы, Сулейман ихтиярсыз ишчилер гьисапда къоллай. Бугюнлеге ерли де гьал шо кюйде къалып тура. 22Амма исрайыллыланы Сулейман къуллагъа айландырмай, олар ону асгерлери, асгербашчылары ва асгерлик атарбаларыны, асгерлик атарбачыларыны башчылары этилип белгилене[+]. 23Дагъы да исрайыллылар Сулейманны къурулуш ишлеринде низам салывчулар бола – ишлейген адамланы уьстюнде беш юз элли тергевчю бола.

24Пиръавунну къызы Давутну Шагьарындан Сулейман оьзюне къургъан къалагъа гёче. Шондан сонг Сулейман Миллону къура[+].

25Сулейман йылда уьч керен, олар булан бирче Раббибизни алдында яллатып арив ийислер чыгъара туруп, Раббибиз учун къургъан къурбан[†] этеген ерде бютюнлей къурбанларын ва ярашывлукъну къурбанларын этип тура. Гьасили, Сулейман ибадатхананы къурулушун тамамлай.

26Дагъы да Сулейман Къызыл денгизни ягъасындагъы Эдом топурагъындагъы Элатны къырыйындагъы Исъюн-Габирде гемелер къура[+]. 27Гьирам Сулейманны адамлары булан бирче, гемелеге де миндирип, оьзюню адамларын – сынавлу денгизчилени йибере[+]. 28Олар, Опирге багъып юзюп, шондан дёрт юз йигирма талант алтын гелтирелер. Олар шо алтынны Сулейман пачагъа етишдирелер[+].

#### 10


Шебаны пача къатыны Сулейманны янына геле


(2 Тав 9:1-12 )

1Сулейманны Раббибизни аты булан байлавлу макътавлугъуну гьакъында эшитгенде, Шебаны пача къатыны ону къыйын суаллар булан сынамакъ учун геле[+]. 2Ол оьзюн узатып юрюйген кёп адамы, уьстюне ашгъа татыв береген затлар, оьтесиз кёп алтын ва сыйлы ташлар юкленген тюелери булан Ерусалимге геле. Пача къатын, Сулейманны янына да гелип, ону булан юрегиндеги бары затны гьакъында сёйлей[+]. 3Сулейман ол берген бары да суаллагъа жавап бере: пачагъа огъар жавап берип болмас йимик ончакъы къыйын суаллар болмай. 4Шебаны пача къатыны Сулеймандагъы бары гьикматлыкъны, ол къургъан къаланы, 5тепсисиндеги ашны, гьакимлерини уьйлерин, къуллукъчулары къуллукъ этеген кюйню, олар гийинген кюйню, чагъыр тёгювчюлери нечик экенни, Раббибизни ибадатханасында[†] пача этеген бютюнлей яллатывланы гёргенде, тынышы токъталгъандай болуп къала. 6Пача къатын Сулеймангъа булай дей:

– Оьзюмню уьлкемде мен сени ишлерингни, сендеги гьикматлыкъны гьакъында эшитген хабар герти экен. 7Амма оьзюм гелип, гёзлерим булан гёрмей туруп, мен шо хабарлагъа инанмай эдим. Не деп айтайым, магъа яртысын да хабарламагъан болгъан экен. Сендеги гьикматлыкъ да, байлыкъ да мен эшитген хабарлардан эсе кёп керенлер артыкъ экен. 8Насиплидир сени адамларынг! Насиплидир, алдынгда да токътап, гьикматлыгъынга тынглайгъан сени адамларынг! 9Сагъа рагьмусун гёрсетген ва сени Исрайылны тахында олтуртгъан Раббибизге, сени Аллагьынга, гьар-бир макътавлар болсун дагъы! Раббибиз янгыз Оьзюню Исрайылгъа бакъгъан якъдагъы даимлик сюювюню хатиринден сен адилли ва герти кюйде иш гёрсюн деп, сени пача этди[+].

10Пача къатын Сулеймангъа юз йигирма талант[*] алтын, оьтесиз кёп ашгъа татыв береген затланы ва сыйлы ташланы савгъат этип бере. Шебаны пача къатыны Сулеймангъа савгъат этип бергени йимик, ашгъа татыв береген затланы дагъы бир заманда да шолай кёп гелтирмегенлер.

11Гьирамны Опирден алтын гелтиреген гемелери кёп санавда къызыл агъач ва сыйлы ташлар гелтирелер[+]. 12Сулейман къызыл агъачдан Раббибизни ибадатханасына, оьзюню къаласына тиревлер ва шолай да согъувчулагъа аргъанлар, къомузлар этдире. Шончакъы къызыл агъачны не шо гюнден алда, не шо гюнден сонг дагъы бир заманда да гелтирмегенлер.

13Сулейман пача Шебаны пача къатынына, оьзюню чомартлыгъына гёре савгъат бергенден къайры, огъар дагъы да оьзю сюйген бары да затны савгъат этип бере. Шондан сонг пача къатын оьзюн узатып юрюйген адамлары да булан уьлкесине къайта.


Сулейманны байлыгъы ва зорлугъу


(2 Тав 1:14-17; 9:13-28 )

14-15Савдюгерчилерден, сатывчулардан, Арабстанны бары да пачаларындан ва уьлкени селдерлеринден тюшеген гелимни санамагъанда, Сулеймангъа гьар йыл тюшеген алтынны авурлугъу алты юз алтмыш алты талант болгъан.

16Сулейман пача ишлетилген алтындан эки юз уллу къалкъан этдире, шоланы гьарисине алты юзер бек[*] алтын гете. 17Дагъы да ол ишлетилген алтындан уьч юз гиччи къалкъан этдире, шоланы гьарисине уьчер мин[*] алтын гете. Пача шоланы Ливан агъачлыкъдагъы къаласында ерлешдире[+].

18Дагъы да пача, пилни сюегинден накъышлатып ва алтын варакъ бердирип, бир залим тах этдире. 19Тахны къырыйында алты канзи болгъан, ону таянагъан ери буса оьрге багъып дёгерек болуп гете болгъан. Олтурагъан ерни эки де ягъында тирсеклени[†] тирейген ер болгъан, шоланы да гьарисини къырыйында бирер арслан ерлешдирилген болгъан. 20Алты да канзиде он эки арслан ерлешдирилген болгъан – гьар канзини эки де ягъында бирер. Бир пачалыкъда да бугъар ошап гьеч зат этилмеген болгъан.

21Сулейманны бары да ичеген къартыкълары алтындан болгъан ва Ливан агъачлыкъдагъы къаласындагъы бары да уьй матагьы да таза алтындан болгъан. Гюмюшден бир заты да болмагъан, неге тюгюл де Сулейманны заманында гюмюшню къыйматы болмагъан[+].

22Гьирамны гемелери булан бирче, денгизде пачаны сатыв-алыв юрютмек учун пайдаландырылагъан гемелери де болгъан. Уьч йылда бир керен гемелер, алтын, гюмюш, пилни сюегин, маймунлар ва тотукъушлар да юклеп, къайта болгъан.

23Сулейман пача байлыкъ ва гьикматлыкъ якъдан ер юзюндеги бары да пачалардан оза болгъан[+]. 24Аллагь Сулейманны юрегинде ерлешдирген гьикматлыкъгъа тынгламакъ учун, ер юзюндегилени барысы да ону булан ёлукъмагъа имканлыкъ ахтара болгъан[+]. 25Гьар оьтеген-барагъан йылдан-йыл савгъатлар – гюмюшден ва алтындан алатлар, опуракълар, савутлар ва ашгъа татыв береген затлар, атлар ва къачырлар – гелтире болгъан.

26Сулейман оьзюню асгерлик атарбаларыны ва атларыны санавун артдырып тургъан. Ону бир минг дёрт юз асгерлик атарбасы ва он эки минг аты болгъан. Шоланы пача асгерлик атарбалы шагьарларда ва оьзюнде, Ерусалимде сакълагъан[+]. 27Ону гьакимлигини вакътисинде Ерусалимде гюмюшню багьасы табии ташланыкинден артыкъ болмагъан, къарагъай буса Ягьудини тавтюплериндеги тут тереклер йимик кёп болгъан. 28Сулеймангъа атланы Мисриден ва Кувадан гелтире болгъан. Шо атланы пачаны савдюгерчилери Кувада ала болгъан[+]. 29Асгерлик атарбаны Мисриден алты юз шекел гюмюшге, атланы буса юз элли шекел гюмюшге гелтире болгъан. Шолай да пачаны савдюгерчилеринден таба оланы гьетлилени ва арамлыланы пачаларына етишдире болгъан.

#### 11


Сулейман Раббибизге арт бере

1Сулейман пача ят эллерден алгъан оьзюню кёп санавдагъы къатынларын сюе болгъан. Пиръавунну къызындан къайры да, ону муаплы, аммунлу, эдомлу, сайданлы ва гьетли къатынлары болгъан. 2Шо къатынлар Раббибиз оьзлени гьакъында исрайыллылагъа: «Олар булан гебин къыйып, къардаш болмагъыз, неге тюгюл де олар сизин юреклеригизни оьзлени аллагьларына бакъдырмай къоймас», – деп айтылгъан халкълардан болгъан. Сулейман буса олагъа гьасирет болуп къала[+]. 3Пача тайпадан ону етти юз къатыны ва уьч юз къаравашы болгъан. Къатынлары ону гьакъ герти ёлдан адашдырып тайдырып къоя. 4Сулейман къарт болгъанда, къатынлары ону юрегин ят аллагьлагъа бакъдырып къоя. Шоллукъда Сулейманны юреги атасы Давутну юреги йимик Раббибизге, оьзюню Аллагьына, толу кюйде амин турмайгъан болуп къала[+]. 5Сулейман сайданлыланы аллагьы Астартаны[†] ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Милкомну артына тюше.

6Сулейман Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура, ол атасы Давут йимик толу кюйде Раббибизни артына тюшмей. 7Ерусалимни гюнтувуш ягъындагъы тёбеде Сулейман Муапны жиргенч аллагьы Кемошгъа ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Молокгъа сыйлы ер къурдура[+]. 8Тап шо кюйде ол оьзлени аллагьларына яллатып арив ийислер чыгъарагъан ва къурбанлар[†] этеген ят эллерден чыкъгъан къатынларына да эте.

9Раббибиз Сулеймангъа къазаплана, неге тюгюл де ону юреги оьзюне эки керен гёрюнген Раббибизге, Исрайылны Аллагьына, арт берген болгъан[+]. 10Раббибиз оьзюне ят аллагьланы артына тюшмекни гери урса да, Сулейман Ону буйрукъларын кютмей[+]. 11Раббибиз де Сулеймангъа булай дей:

– Сен шолай этген сонг, Мени булангъы разилешивню,[†] Мен сагъа кютмек учун буюргъан токъташдырывларымны сакъламагъан сонг, Мен, сенден гьакимликни чыгъарып алып, сени уьлкенгдеги биревге берермен[+]. 12Амма атанг Давутну хатиринден, Мен шону сен савда этмесмен. Мен шону уланынгдан чыгъарып аларман. 13Амма Мен ондан бютюн гьакимликни чыгъарып алмасман. Къулум Давутну хатиринден ва Мен танглагъан Ерусалимни хатиринден огъар бир къавумну[†] къоярман[+].


Сулейманны душманлары

14Раббибиз Сулеймангъа къаршы душманны чыгъара – Эдомдагъы пача агьлюден эдомлу Гьадатны. 15Давут Эдомгъа гелгенче алдын, асгербашчы Ёап оьлгенлени гёммеге геле ва Эдомдагъы бары да эргишилени къырып битдире[+]. 16Эдомдагъы бары да эргишилени къырып битдиргенче, Ёап ва бары да исрайыллылар шонда алты айны узагъында къала. 17Адат шо заман гиччи яш болгъан. Ол оьзюню атасына къуллукъ этип тургъан ону бир нече эдомлу гьакимлери де булан бирче Мисриге къачып чыкъгъан. 18Олар Мадиана уьлкесине сапар чыгъа ва Паран дангылына гелип токътай. Оьзлер булан Парандан адамланы да алып, олар Мисрини пачасы пиръавунну янына Мисриге геле. Пиръавун Гьадатгъа уьй, аш ва топуракъ бере[+].

19Гьадат пиръавунгъа шонча да тарыкъ болгъан чы, ол гьатта огъар оьзюню къатыны Тагьпенес пача къатынны къызардашын къатын этип бере. 20Тагьпенесни къатыны Гьадатгъа Генубат деген улан таба. Тагьпенес уланны пачаны къаласында оьсдюрюп сакълай. Генубат шонда пиръавунну яшлары булан яшап тура. 21Гьадат Мисридеги вакътисинде Давут, оьзюню ата-бабаларыны янына гёчюп, парахат болгъанны ва асгербашчы Ёап да оьлгенни англай. Шо заман Гьадат пиръавунгъа:

– Мени оьзюмню уьлкеме йибер, – дей.

22– Мунча неге гьасиретсен оьзюнгню уьлкенге къайтмагъа, сагъа мени янымда етишмейген зат бармы? – деп сорай пиръавун.

– Ёкъ, – деп жавап бере Гьадат, – буса да мени йибер!

23Аллагь Сулеймангъа къаршы дагъы да душман чыгъара – Собаны пачасы, оьзюню падишагьы Гьададезерден къачгъан Элиаданы уланы Резонну[+]. 24Давут Собаны асгерлерин янчгъан сонг, Резон, айланасына башгётеривчюлени де жыйып, олагъа башчылыкъ эте. Олар, Шамгъа гелип, шонда ерлеше ва Резонну Шамны пачасы эте[+]. 25Сулейман сав чакъы заман Резон, Гьадат этеген яманлыкъны артдыра туруп, Исрайылны душманы болуп тура. Ол Арам уьлкесине гьакимлик этип тура ва Исрайылны гёрюп ярамай.


Агьия пачалыкъ бёлюнегенни алданокъ билдире

26Набатны уланы Еробоам пачагъа къаршы баш гётере. Ол Сулейманны гьакимлерини бириси, Середадан чыкъгъан эпрайимли болгъан. Еробоамны анасы Саруя деген тул къалгъан къатын болгъан.

27Муна Еробоамны пачагъа къаршы башгётеривюню гьакъындагъы хабар: Сулейман Миллода беклик этдире ва атасы Давутну Шагьарыны тамында тешик этдирип къоя[+]. 28Еробоам бек бажарывлу болгъан. Сулейман бу яш адам оьзюню ишин яхшы кютегенин гёргенде, ону Юсупну къавумундагъы бары да ихтиярсыз ишчилени уьстюне сала.

29Шо вакътиде Еробоамгъа Ерусалимден чыкъма тюше. Огъар ёлда уьстюне янгы опуракъ гийген шилолу Агьия пайхаммар ёлугъа. Шо авлакъда олар янгыз экевю де бола[+]. 30Агьия оьзюню уьстюндеги янгы опурагъын он эки гесекге йыртып пара-парасын чыгъара[+]. 31Сонг ол Еробоамгъа булай дей:

– Оьзюнге он гесекни ал, неге тюгюл де Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Муна, Мен, Сулеймандан гьакимликни чыгъарып алып, сагъа он къавумну беремен[+]. 32Амма Мени къулум Давутну ва Исрайылны бары да къавумларыны арасындан танглагъан Ерусалим шагьарны хатиринден ону бир къавуму болажакъ. 33Мен шону этермен, неге тюгюл де олар, Мени къоюп, сайданлыланы аллагьы Астартагъа, муаплыланы аллагьы Кемошгъа, аммунлуланы аллагьы Милкомгъа сужда этдилер, Сулейманны атасы Давутгъа ошап, Мени ёлларым булан юрюмедилер, Мени алдымда муъмин ишлени этмедилер, Мени токъташдырывларымны ва къанунларымны кютмедилер»[+].

34Амма Мен Сулеймандан бары да гьакимликни чыгъарып алмасман. Мени къулум болгъан, Мен оьзюн сайлагъан ва оьзю Мени буйрукъларымны ва токъташдырывларымны кютюп тургъан Давутну хатиринден Мен Сулейманны бютюн оьмюрюне ёлбашчы этип къойдум. 35Мен, гьакимликни ону уланындан чыгъарып алып, сагъа он къавумну берермен. 36Мен оьзюнде атымны ерлешдирме танглагъан Ерусалим шагьарда гьар заманда да алдымда чыракъ болуп турсун учун, къулум болгъан Давутну уланына бир къавумну берермен Мен[+]. 37Сени буса Мен танглайман, сен де юрегинг сюеген бары да затгъа гьакимлик этип турарсан – сен Исрайылны пачасы боларсан. 38Эгер де сен Мен буюргъанны кютюп, Мени ёлларым булан юрюп, къулум Давутгъа ошап, Мени токъташдырывларымны ва буйрукъларымны кюте туруп, Мени алдымда гьакъ герти болагъан ишлени этип юрюсенг, сени булан болуп турарман. Мен Давутгъа яратып берген къатты къавум йимик, сагъа да шолайын яратып берермен ва сагъа Исрайылны берермен[+]. 39Мен Давутну наслуларын такъсырларман, амма гьар даимге тюгюл.

40Сулейман Еробоамны оьлтюрме къарай. Амма Еробоам, Мисриге Шишак пачаны янына къачып, шонда Сулейман оьлгюнче къалып тура[+].


Сулейманны оьлюмю


(2 Тав 9:29-31 )

41Сулейманны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ону гьикматлыгъыны гьакъында айтсакъ, шолар «Сулейманны таварихинде» язылып бар. 42Сулейман Ерусалимде бютюн Исрайылгъа къыркъ йылны узагъында гьакимлик этип тургъан. 43Сонг ол, ата-бабаларыны янына гёчюп, парахат болгъан ва ону атасы Давутну Шагьарында гёмгенлер. Сулейманны уланы Робоам ону орнуна пача болгъан.

#### 12


Исрайыл Робоамгъа къаршы баш гётере


(2 Тав 10:1-19 )

1Робоам Шекемге бара, неге тюгюл де шонда ону пача этмек учун бары да исрайыллылар жыйылгъан болгъан. 2Набатны уланы Еробоам шо гьакъда эшитгенде, ол, Сулейман пачадан къачып, Мисриде тура болгъан[+]. 3Еробоамны артындан йиберелер, ол да исрайыллыланы бютюн жамияты булан Робоамны янына геле. Олар Робоамгъа:

4– Сени атанг зулму этип бизин янчды. Сен буса гьали ол уьстюбюзге салгъан къыйын загьматны ва авур азапны енгиллешдир, биз де сагъа къуллукъ этип турарбыз, – дей[+].

5Робоам:

– Барыгъыз, уьч гюнден сонг буса мени яныма къайтып гелерсиз, – деп жавап бере.

Халкъ гете. 6Робоам пача буса атасы Сулейман савда огъар къуллукъ этип тургъан къарт къуллукъчулар булан маслагьатлашып къарай.

– Бу халкъгъа нечик жавап берейим, магъа не таклиф бересиз? – деп сорай ол.

7Олар:

– Эгер де сен, бу халкъгъа бир гюнню узагъында къуллукъчу болсанг, огъар къуллукъ этсенг, яхшы жавап къайтарсанг, шо халкъ да гьар заман сени къуллукъчунг болуп турар, – деп жавап бере.

8Амма Робоам, оьзюне къарт къуллукъчулар берген таклифни гери уруп, оьзю булан бирче оьсген ва оьзюне къуллукъ этип турагъан жагьиллер булан маслагьатлашма башлай. 9Робоам олагъа булай сорай:

– Сиз нечик таклиф бересиз? Магъа: «Атанг уьстюбюзге салгъан азапны енгиллешдир», – деп айтагъан бу халкъгъа биз не деп жавап къайтарайыкъ?

10Робоам булан бирче оьсген жагьиллер булай жавап бере:

– Сагъа: «Сени атанг азап булан бизин янчды, тек сен бизге шону енгиллешдир», – деп айтгъан бу халкъгъа: «Мени чиначай бармагъым атамны бутундан базыкъ. 11Атам уьстюгюзге авур азап салгъан эди, мен буса шону дагъы да авур этермен. Атам сизин къайыш къамучу булан такъсырлай эди, мен буса сизин темир къамучу булан такъсырларман», – деп айт.

12Уьч гюнден сонг Еробоам ва бары да халкъ, оьзлеге пача: «Уьч гюнден сонг мени яныма къайтып гелерсиз», – деп буйрукъ этгени йимик, Робоамны янына къайтып геле. 13Пача халкъгъа къагьрулу кюйде жавап къайтара. Оьзюне къарт къуллукъчулар берген таклифни де гери уруп,[+] 14ол жагьиллени таклифин къабул эте ва булай дей:

– Атам уьстюгюзге авур азап салгъан эди, мен буса шону дагъы да авур этермен. Атам сизин къайыш къамучу булан такъсырлай эди, мен буса сизин темир къамучу булан такъсырларман.

15Шолллукъда пача халкъгъа тынгламай, неге тюгюл де шо зат Раббибиз Шилодан чыкъгъан Агьиядан таба Набатны уланы Еробоамгъа айтгъан сёз яшавгъа чыкъсын учун Раббибизден гелген болгъан[+]. 16Бары да исрайыллылар пача оьзлеге тынгламакъны гери урагъанын гёре ва огъар булай деп жавап бере:

– Ишайны уланы Давут кимдир гьали бизге,

Давут негер тарыкъдыр бизге?

Исрайыллылар, гьаригиз чатырларыгъызгъа[†] тозулугъуз!

Давутну тухуму оьзюню тайпасына гьакимлик этип турсун!

Исрайыллылар да уьйлерине тозулалар[+]. 17Янгыз Ягьудини шагьарларында яшайгъанлагъа алда йимик Робоам гьакимлик этип тура.

18Робоам пача ихтиярсыз ишчилени тергевчюсю Адонирамны исрайыллыланы янына йибере, тек олар ону ташгъа тутуп оьлтюрелер. Амма Робоам пача, асгерлик атарбагъа да атылып минип, Ерусалимде къутулма бажара[+]. 19Шо замандан тутуп, бугюнге ерли Исрайыл Давутну тухумуна баш гётерген гьалда тура.


Исрайылны биринчи пачасы Еробоам тахгъа минип олтура


(2 Тав 11:1-4 )

20Еробоам къайтгъанны эшитип, исрайыллылар ону артындан йибере, ону жыйынгъа чакъыра ва бютюн Исрайылны уьстюнде пача этип сала. Янгыз Ягьудини къавуму[†] Давутну тухумуна аминлигин сакълай.

21Сулейманны уланы Робоам Ерусалимге гелгенде, Исрайылны къавуму булан дав этип, гьакимликни оьзюне къайтармакъ учун, Ягьудини къавумундан ва Буньяминни къавумундан юз сексен минг тизив асгерчини жыя.

22Амма Шемая деген Аллагь йиберген адамгъа Ондан булай калам тюше:

23– Сулейманны уланы, Ягьудини пачасы Робоамгъа, Ягьудини, Буньяминни къавумларындагъыланы барысына да ва къалгъан бары да халкъгъа булай айт: 24«Раббибиз: „Оьзюгюзню къардашларыгъыз болгъан исрайыллылар булан дав этме бармагъыз. Уьйлеригизге къайтыгъыз, неге тюгюл де шо иш Мен сююп болду“, – деп айта».

Олар Раббибизни каламына тынглайлар ва Ону сёзюне гёре уьюне къайталар.


Еробоам ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте

25Еробоам Эпрайимни тав бетлеринде Шекемни беклешдире ва шонда яшап тура. Шондан чыгъып, ол Пенуэлни янгыдан къура.

26Еробоам булай ойлаша: «Гьакимлик Давутну тухумуна къайтма бола. 27Эгер де халкъ, Ерусалимде Раббибизни ибадатханасына[†] юрюп, къурбанлыкълар[†] гелтирип турса, оланы юреклери оьзлени еси, Ягьудини пачасы Робоамгъа багъып къалажакъ. Олар, мени оьлтюрюп, Ягьудини пачасы Робоамгъа къайтып къалажакъ»[+]. 28Маслагьатлашып, пача эки алтын бузав этдире ва халкъгъа:

– Таманыгъыз Ерусалимге юрюгенигиз. Муна, Исрайыл, сени Мисриден чыгъаргъан аллагьларынг, – дей[+].

29Шоланы бирисин Еробоам Бет-Элде, экинчисин буса Данда сала. 30Шо буса гюнагьгъа гелтире, неге тюгюл де халкъ шоланы бирисини янына, гьатта Дангъа юрюме башлай. 31Еробоам, бийикликлерде сыйлы ерлени де къуруп, халкъны арасындан дин къуллукъчуланы[†] сала. Шо дин къуллукъчулар левлилер болмагъан. 32Ягьудиде Чатырланы байрамын оьтгерегенде йимик, сегизинчи айны он бешинчи гюнюн ол байрам этип токъташдыра ва Бет-Элдеги къурбан этеген ерде оьзю этген бузавлагъа этилеген къурбанланы этип тура. Шонда Еробоам бийикликлерде оьзю этдирген сыйлы ерлеге дин къуллукъчуланы белгилей.


Ягьудиден чыкъгъан пайхаммар

33Оьзбашына танглап, сегизинчи айны он бешинчи гюнюне исрайыллылагъа байрам токъташдыргъанда, Еробоам яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун, Бет-Элде оьзю къурдургъан къурбан этеген ерге багъып геле.

#### 13

1Еробоам яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун къурбан[†] этеген ерни къырыйында токътагъанда, Раббибизни каламына гёре, Ягьудиден Бет-Элге Аллагь йиберген бир адам геле[+]. 2Шо адам Раббибизни буйругъу булан къурбан этеген ерге багъып булай къычыра:

– Къурбан этеген ер, къурбан этеген ер! Раббибиз булай айта: «Давутну тухумунда Ёшия деген улан туважакъ. Ол уьстюнгде яллатып арив ийислер чыгъарагъан сыйлы ерлени дин къуллукъчуларын[†] сени уьстюнгде къурбан этежек ва сени уьстюнгде адамланы сюеклерин яллатажакъ»[+].

3Тап шо гюн Аллагь йиберип гелген адам булай муъжизатны[†] етишдире:

– Раббибиз билдирген муъжизат шудур: къурбан этеген бу ер эки ярылажакъ, шону уьстюндеги кюл буса чачылып къалажакъ.

4Аллагь йиберген адам Бет-Элдеги къурбан этеген ерге багъып къычыргъанны эшитип, Еробоам пача къурбан этеген ерден таба къолун узата ва:

– Тутугъуз муну! – дей.

Амма Еробоамны шо адамгъа багъып узатгъан къолу къуруп къала ва ол къолун оьзюне багъып буруп болмай. 5Раббизини каламы булан Аллагь йиберген адам етишдирген муъжизатгъа гёре, къурбан этеген ер эки ярыла ва шону уьстюндеги кюл буса чачылып къала.

6Шо заман пача Аллагь йиберген адамгъа:

– Раббибизни, сени Аллагьынгны, рагьмулу болма чакъырып, мени къолум сав болсун деп дуа эт, – дей.

Аллагь йиберген адам Раббибизни рагьмугъа чакъырма бажара ва пачаны къолу алда йимик сав болуп къала[+]. 7Пача Аллагь йиберген адамгъа:

– Мени уьюме барайыкъ, ашама да ашарсан, мен сагъа савгъатлар да берермен, – дей.

8Амма Аллагь йиберген адам пачагъа булай жавап бере:

– Сен магъа гьатта байлыгъынгны яртысын бережек эдинг буса да, мен сени булан бармас эдим, шунда ашыгъызны да ашап, сувугъузну да ичип турмас эдим[+]. 9Раббибиз Оьзюню каламында: «Барагъан ёлунгда ашын ашамассан, сувун ичмессен ва баргъан ёлунг булан да къайтмассан», – деп буюргъан эди чи дагъы магъа.

10Амма Аллагь йиберген адам Бет-Элге гелген ёлундан къайтмас учун, башгъа ёл булан гете.


Пайхаммар тынгламай

11Бет-Элде буса бир къарт пайхаммар яшай болгъан. Бу пайхаммарны уланлары, атасыны янына да гелип, огъар шо гюн Аллагь йиберген адам этген бары да ишни хабарлай. Олар атасына шо адам пачагъа айтгъан сёзлени де етишдире. 12Атасы олагъа:

– Ол къайсы ёл булан гетди? – деп сорай.

Уланлары атасына Аллагь йиберген адам Ягьудиден къайсы ёл булан гетгенни гёрсетип бере. 13Ол уланларына:

– Магъа эшекни ерлеп беригиз, – дей.

Олар эшекни ерлеп бергенде, атасы минип олтура 14ва Аллагь йиберген адамны артындан тербене. Пайхаммар ону эмен терекни тюбюнде олтуруп таба ва огъар:

– Аллагь йиберип Ягьудиден гелген адам сенмисен? – деп сорай.

– Менмен, – деп жавап бере ол.

15Шо заман пайхаммар огъар:

– Мени уьюме барайыкъ, ашама да ашарсан, – дей.

16Ол булай дей:

– Мен сени булан къайтма болмайман, мунда аш ашама да, сув ичме де болмайман. 17Раббибиз Оьзюню каламында магъа: «Шонда ашын ашамассан, сувун ичмессен ва о якъгъа баргъан ёлунг булан да къайтмассан», – деп буюргъан эди.

18Къарт пайхаммар булай жавап бере:

– Мен де сени йимик бир пайхаммарман. Магъа малайик Раббибизни: «Ол аш ашасын ва сув ичсин учун, ону уьюнге къайтар», – деген каламын айтды.

Бу сёзлер буса ялгъан болгъан.

19Аллагь йиберип гелген адам да пайхаммар булан къайта ва ону уьюнде ашай, иче. 20Олар тепсини артында олтуруп турагъан вакътиде Аллагь йиберген адамны къайтаргъан къарт пайхаммаргъа Раббибизни каламы етише. 21Сонг къарт пайхаммар Аллагь Ягьудиден йиберген адамгъа булай къычыра:

– Раббибиз булай айта: «Сен Раббибизни каламына тынгламадынг, сагъа Раббибиз, сени Аллагьынг, берген буйрукъну буздунг. 22Ол сагъа ашама, ичме гери ургъан ерге де къайтып, сен аш ашадынг, сув ичдинг. Шо саялы да сени сюегинг ата-бабаларынгны къабуруна гёмюлмежек».

23Аллагь йиберген адам ашап, ичип битгенде, ону къайтаргъан пайхаммар огъар эшекни ерлеп бере. 24Аллагь йиберген адам гете, тек ёлда огъар арслан чабып, ону оьлтюрюп къоя. Ону сюеги ёлда ташланып къала, къырыйында буса эшек де, арслан да токътап бола[+]. 25Шо ерден оьтюп барагъанлар ташлангъан сюекни де, къырыйындагъы арсланны да гёре. Олар барып шо гьакъда къарт пайхаммар яшайгъан шагьарда хабарлай. 26Къарт пайхаммар шо гьакъда эшитгенде:

– Ол Раббибизни каламына тынгламагъан Аллагь йиберген адам. Раббибиз ону арслангъа раслашдырды. Арслан да, Раббибиз де огъар Оьзюню каламы булан айтгъаны йимик, ону паралап оьлтюрдю, – дей.

27Пайхаммар уланларына:

– Магъа эшекни ерлеп беригиз, – дей.

Олар да атасына эшекни ерлеп бере.

28Пайхаммар, чыгъып, ёлда ташлангъан сюекни, ону къырыйында токътагъан эшекни ва арсланны гёре. Арслан буса сюекни ашамагъан ва эшекни параламагъан болгъан. 29Пайхаммар, Аллагь йиберген адамны сюегин гётерип алып, ону эшекни уьстюне сала ва яс да этип гёммек учун, ону къайтып шагьаргъа гелтире. 30Ол сюекни оьзюню къабуруна сала ва:

– Ай, мени иним! – деп къычыра туруп, яс эте.

31Ону гёмюп, пайхаммар уланларына булай дей:

– Мен оьлгенде, мени Аллагь йиберген адам гёмюлген къабургъа гёмерсиз, мени сюеклеримни ону сюеклерини къырыйына саларсыз. 32Раббибизни каламы булан ону Бет-Элдеги къурбан этеген ерге ва Самиратны шагьарларындагъы бийикликлердеги бары да сыйлы ерлеге къаршы билдиргени, гертиден де, яшавгъа чыгъажакъ чы дагъы.


Еробоамны къайпанмайгъанлыгъы

33Амма Еробоам шондан сонг да оьзюню яман ёлундан таймай ва янгыдан халкъны арасындан бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчуланы белгилей. Ол бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчулар этип, ким сюе буса, ону белгилей. 34Еробоамны тухумуну гюнагьы шолай болгъан. Шо гюнагьы саялы Еробоамны тухуму къырылып бите ва ер юзюнден ёкъ этиле[+].

#### 14


Агьия Еробоамны тухумуна къаршы алданокъ билдирив эте

1Шо заман Еробоамны уланы Абия авруп къала. 2Еробоам къатынына булай дей:

– Барып, сен мени къатыным экенни билмесдей уьстюнге башгъа опуракъларынгны да гийип чыкъ. Сонг Шилогъа бар. Шонда Агьия деген пайхаммар бар. Ол мен бу халкъны пачасы болажагъын айтгъан эди[+]. 3Оьзюнг булан он экмек, бир нече чапелек, кажин булан бал да алып, шо пайхаммарны янына бар. Ол сагъа уланыбызгъа не болажагъын айтып бережек[+].

4Еробоамны къатыны эри оьзюне айтгъан кюйде эте ва Шилогъа Агьияны уьюне бара. Агьия гёрмей болгъан; ону гёзлери къартлыкъдан сокъур болгъан. 5Раббибиз Агьиягъа булай дей:

– Еробоамны къатыны сени янынга уланыны гьакъында сорама геле тура, неге тюгюл де ону уланы авруй. Огъар олай-булай деп жавап берерсен. Сени янынга да гелип, ол оьзюн башгъа къатын этип гёрсетме къаражакъ.

6Эшик алда ону аякъ тавушун эшитгендокъ, Агьия булай дей:

– Гир, Еробоамны къатыны. Неге оьзюнгню башгъа къатын этип гёрсетме къарайсан? Мени сагъа яман хабарларым бар. 7Барып, Еробоамгъа Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта дегин: «Мен сени халкъдан оьр этдим ва Мени халкъымны, Исрайылны, ёлбашчысы этген эдим[+]. 8Мен, гьакимликни Давутну тухумундан чыгъарып алып, шону сагъа берген эдим. Амма сен, къулум Давутгъа ошап, Мени буйрукъларымны кютюп, янгыз алдымда тюз ишлени этип, гьакъ юрекден артымдан юрюп турмадынг[+]. 9Сен оьзюнгден алда яшагъанланы барысындан да артыкъ яманлыкъ этдинг. Оьзюнге башгъа аллагьлар, темирден ялгъан аллагьлар да этип, сен Мени къазапландырдынг, Мени буса артгъа теберип токътадынг[+]. 10Шо саялы Мен Еробоамны тухумуна балагь гелтире тураман. Мен Еробоамны бир эргишисин къоймай къырып битдирермен – къулун да, азатын да. Тезекни яллатагъандай, Мен Еробоамны уьюн тап кюлден къайры зат къалгъанча яллатарман[+]. 11Еробоамны шагьарда оьлгенлерин итлер ашар, авлакъда оьлгенлерин буса кёкдеги къушлар чокъуп битдирер». Раббибиз шолай айтды![+]

12Сен буса уьюнге къайт. Абатынгны шагьаргъа басгъанынг булан уланыгъыз оьлежек. 13Бютюн Исрайыл, яс да этип, ону гёмежек. Еробоамны тухумуну ичинден гёмюлген биргине-бир шо болажакъ. Неге тюгюл де, Еробоамны тухумундан Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, не буса да бир яхшылыкъны янгыз шо уланыгъызда гёрдю.

14Раббибиз Оьзю учун Исрайылны уьстюне пача этип биревню чыгъаражакъ, ол да бугюн, гьатта буссагьат Еробоамны тухумуну къырып битдирежек[+]. 15Раббибиз Исрайылны йыгъажакъ, ону гьалы къатты агъымы булангъы ташгъын чайкъайгъан къамушнукине ошап къалажакъ. Ол Исрайылны Оьзю оланы ата-бабаларына берген рагьмулу топуракъдан тамуру булан юлкъуп тайдыражакъ ва оланы Фиратны ари ягъында чачып къояжакъ, неге тюгюл де олар, Ашераны[†] багъаналарын эте туруп, Раббибизни къазапландырдылар[+]. 16Еробоам оьзю этген ва ол исрайыллыланы да этме борчлу этген гюнагьлары саялы, Раббибиз Исрайылны къоюп къояжакъ.

17Еробоамны къатыны Тирсагъа гете. Ол уьюню посагъасына басгъандокъ, уланы оьлюп къала. 18Яшны гёмелер ва Раббибиз де Оьзюню къулу болгъан Агьия пайхаммардан айтгъан кюйде, бютюн Исрайыл огъар яс этип йылай.


Еробоам оьле

19Еробоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол юрютген давланы ва гьакимлик этген кюйню гьакъында «Исрайылны пачасыны таварих китабында» язылып бар. 20Ол, йигирма эки йылны узагъында гьакимлик этип, сонг ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Еробоамны орнуна ону уланы Надап пача бола.


Робоам Ягьудини пачасы бола


(2 Тав 12:9-16 )

21Сулейманны уланы Робоам Ягьудиде пача бола. Пача болгъанда, огъар къыркъ бир йыл бола болгъан. Ерусалимде ол он етти йыл гьакимлик этген. Ерусалим, оьзюнде атын ерлешдирмек учун, Раббибиз Ерусалимни Исрайылны бары да къавумларыны[†] мюлкюнден сайлап алгъан биргине-бир шагьар болгъан. Робоамны анасыны аты Наама болгъан; ол аммунлу къатын болгъан.

22Ягьудилилер Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Оланы этеген гюнагь ишлери ата-бабаларыныкинден де артыкъ Раббибизни бек къазапландыра. 23Ягьудилер де оьзлерде бийикликлерде сыйлы ерлер[†] къура, гьар бийик тёбени уьстюнде, гьар салкъын береген терекни тюбюнде сыйлы ташланы ва Ашера деген ялгъан аллагьны багъаналарын сала. 24Уьлкеде гьатта къагьбалыкъ юрютеген эргишилер де болгъан. Ягьудини халкъы Раббибиз оьзлени исрайыллылардан ари къувалап тайдыргъан халкъланы бары да жиргенч адатларын къабул этип алгъан болгъан[+].

25Робоамны гьакимлигини бешинчи йылында Мисрини пачасы Шишак Ерусалимге чапгъын эте[+]. 26Ол оьзю булан Раббибизни ибадатханасыны[†] ва пачаны къаласыны хазналарын алып гете. Шишак бары затны, гьатта Сулейман этдирген алтын къалкъанланы да алып гете[+]. 27Робоам пача, алтын къалкъанланы орнуна багъырларын этдирип, шоланы пачаны къаласына гиреген ерде къуллукъ этеген къаравулланы башчыларына бере. 28Гьар гезик пача Раббибизни ибадатханасына барагъанда, къаравуллар къалкъанланы алып юрюй болгъан, сонг буса шоланы оьзлер турагъан уьйге гелтирип сала болгъан.

29Робоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишни гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 30Робоамны да, Еробоамны да арасында даим дав юрюлюп тургъан. 31Робоам ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону олар булан бирче Давутну Шагьарында гёмелер. Ону анасыны аты Наама болгъан, ол аммунлу къатын болгъан. Робоамны уланы Абия атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 15


Ягьудини пачасы Абия


(2 Тав 13:1-2; 13:22–14:1 )

1Еробоамны гьакимлигини он сегизинчи йылында Набатны уланы Абия Ягьудини пачасы болуп олтура. 2Ол Ерусалимде уьч йылны узагъында гьакимлик эте. Ону анасыны аты Маака болгъан, ол Абсаламны уланыны къызы болгъан.

3Абия да оьзюнден алда атасы этип гетген гюнагьланы этип юрюй болгъан. Ону юреги ата-бабасы Давутнуки йимик толу кюйде Раббибизге, оьзюню Аллагьына, берилмеген болгъан[+]. 4Буса да, Давутну хатиринден Раббибиз, ону Аллагьы, Абиягъа Ерусалимде наслу бере: оьзюнден сонг уланын пача этип олтурта ва Ерусалимни беклешдире[+]. 5Давут Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип тура ва бютюн оьмюрюнде, гьетли Урия булан байлавлу ишни санамагъанда, Ону буйрукъларындан тайышмай тура[+].

6Абияны бютюн гьакимлигини вакътисинде Робоам ва Еробоам пачаланы арасында башлангъан дав юрюлюп тура. 7Абияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып ёкъму дагъы? Абияны да, Еробоамны да арасында дав юрюлюп тура. 8Абия ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Давутну Шагьарында гёмелер. Абияны орнуна пача болуп уланы Аса олтура.


Ягьудини пачасы Аса


(2 Тав 14:2-3; 15:16–16:6, 11-14 )

9Исрайылны пачасы Еробоамны гьакимлигини йигирманчы йылында Аса Ягьудини пачасы болуп олтура. 10Ол Ерусалимде къыркъ бир йылны узагъында гьакимлик этип тура. Ону атасыны анасыны аты Маака болгъан. Маака Абсаламны уланыны къызы болгъан.

11Аса, оьзюню ата-бабасы Давут йимик, Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 12Ол уьлкесинден къагьбалыкъ юрютеген эргишилени къувалап чыгъара ва оьзюню ата-бабалары этген бары да ялгъан аллагьланы тайдыра[+]. 13Ол уллу анасы Маака Ашераны[†] жиргенч багъанасын этгени саялы, гьатта ону ана пача къатын деген даражасындан магьрюм эте. Аса, Мааканы багъанасын гесип, шону Кидрон къолда яллата[+]. 14Аса бийикликлердеги сыйлы ерлени тайдырмай, буса да ону юреги бютюн оьмюрюню ичинде Раббибизге амин кюйде къала. 15Ол Раббибизни ибадатханасына[†] оьзю де, атасы да тапшургъан гюмюшню, алтынны ва тюрлю уьй матагьны сала[+].

16Асаны ва Исрайылны пачасы Баашаны арасында бютюн гьакимлигини вакътисинде дав юрюлюп тура. 17Исрайылны пачасы Бааша, Ягьудини топуракъларына багъып тербенип, Ягьудини пачасы Асаны пачалыгъына бирев де гирип, не чыгъып болмасын деп, Раманы беклешдире. 18Шо заман Аса Раббибизни ибадатханасыны ва оьзюню къаласыны хазналарында къалгъан бары да гюмюшню де, алтынны да ала. Ол шоланы оьзюню гьакимлеринден таба Арамны пачасы Гьезионну уланыны уланына, Табримонну уланы Бенадатгъа берип йибере. Гьезион Шамда гьакимлик эте болгъан. Аса огъар булай айтып йибере:[+]

19– Мени де, сени де арабызда, аталарыбызны арасында болгъаны йимик, бирлик болсун. Муна, мен сагъа савгъат этип гюмюш де, алтын да йибере тураман. Исрайылны пачасы Бааша менден гери тартылсын учун, ону булангъы бирлигингни буз.

20Бенадат Аса пачаны таклифи булан рази бола ва оьзюню асгербашчыларын Исрайылны шагьарларына къаршы йибере. Олар Иённу, Данны, Абел-Бет-Мааканы ва бары Непталим топурагъы булан бютюн Киннерет вилаятын елейлер. 21Шо гьакъда эшитип, Бааша Раманы беклешдирегенин токътата ва Тирсагъа багъып тая. 22Аса пача буса, Ягьудидегилени бирин къоймай, барысына да тиеген къарар чыгъара. Шо къараргъа гёре, олар Рамадан Бааша оьзюню къурулушларында пайдаландыргъан ташны ва агъачны чыгъарма тарыкъ болгъан. Аса шолар булан Буньяминни топурагъындагъы Гебаны ва Миспаны беклешдире.

23Асаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени (шолагъа къошуп ол къургъан шагьарланы да) гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. Къарт болгъанда, ол аякълары авруп инжине. 24Аса ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Асаны олар булан бирче ата-бабасы Давутну Шагьарында гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Ёшапат олтура[+].


Исрайылны пачасы Надап

25Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини экинчи йылында Еробоамны уланы Надап Исрайылны пачасы болуп олтура ва Исрайылгъа эки йыл гьакимлик эте[+]. 26Надап, атасыны гюнагь ишлер булан байлавлу ёлу булан юрюй туруп, Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ол Исрайылны да гюнагь ёлгъа тюшме борчлу эте.

27Иссакарны тухумундан чыкъгъан Агьияны уланы Бааша Надапгъа къаршы питне эте ва ону пилистимлилени шагьары Гиббетонну къырыйында оьлтюре. Шо заман Надап ва бютюн Исрайыл Гиббетонну къуршавгъа алгъан болгъан. 28Бааша Надапны Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини уьчюнчю йылында оьлтюре ва ону орнуна пача болуп олтура.

29Гьакимлик этме гиришип де битгенче, Бааша Еробоамны уьягьлюсюндегилени барын да оьлтюре. Раббибизни Шилодан чыкъгъан къулу Агьиядан таба айтылгъан сёзю булан ол, Еробоамны биревюн де сав къоймай, барын да къырып битдире[+]. 30Надап шону Еробоам этген гюнагьлары, шо гюнагь ёлгъа Исрайылны да тюшме борчлу этгени ва Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландыргъаны саялы эте.

31Надапны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 32Асаны ва Исрайылны пачасы Баашаны арасында бютюн гьакимлигини вакътисинде дав юрюлюп тура.


Исрайылны пачасы Бааша

33Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини уьчюнчю йылында Агьияны уланы Бааша Тирсада бютюн Исрайылны уьстюнде пача болуп олтура ва йигирма дёрт йылны узагъында гьакимлик этип тура. 34Бааша, Еробоамны гюнагь ишлер булан байлавлу ёлу булан юрюй туруп, Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ол Исрайылны да гюнагь ёлгъа тюшме борчлу эте.

#### 16

1Гьананини уланы Егьугъа Баашаны гьакъында Раббибизни каламы етише:

2– Бааша, Мен, сени хумдан гётерип, Мени халкъыма, Исрайылгъа, ёлбашчы этдим. Амма сен Еробоамны ёллары булан юрюп турдунг ва Мени халкъымны, Исрайылны, гюнагьгъа тартдынг. Шоллукъда мени къазапландырдынг[+]. 3Муна, Мен сени де, сени тухумунгну да къырып битдирермен, сени тухумунга да Набатны уланы Еробоамны тухумуна салгъан гьалны саларман[+]. 4Сени тухумунгдан шагьарда оьлежеклерин итлер ашар, авлакъда оьлежеклерин буса къушлар чокъуп битдирер[+].

5Баашаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 6Бааша ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Тирсада гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Эла олтура.

7Амма Гьананини уланы Егьудан таба Баашаны, ону тухумуну гьакъында Раббибизни каламы етишген болгъан. Шо калам Бааша, оьзюню этеген ишлери булан Еробоамны тухумуна ошап, Раббибизни алдында этген яман ишлери булан Ону къазапландыргъанлыкъ ва шолай да Бааша Еробоамны оьлтюргенлик булан байлавлу болгъан.


Эла – Исрайылны пачасы

8Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма алтынчы йылында Баашаны уланы Эла Исрайылны пачасы болуп олтура ва Тирсада эки йылны узагъында гьакимлик этип тура.

9Элагьны асгерлик атарбачыларыны яртысыны башын тутгъан Зимри деген гьакими болгъан. Зимри огъар къаршы баш гётере. Элагь Тирсадагъы заманда оьзюню къаласыны буйрукъчусу Арсаны уьюнде ичип бек эсирип къала[+]. 10Зимри, гирип, ону оьлтюре. Шо иш Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында бола. Зимри Элагьны орнуна пача болуп олтура.

11Зимри, пача болуп тахгъа минип олтургъандокъ, Баашаны бютюн уьягьлюсюн къырып битдире. Ол бир эргишини сама да – не къардашны, не къурдашны – сав къоймай. 12Зимри Баашаны бютюн уьягьлюсюн Егьу пайхаммардан таба Раббибиз Баашаны гьакъында айтгъан каламгъа гёре къырып битдире[+]. 13Шо такъсыр Бааша ва ону уланы Эла оьзлер этген гюнагьлары саялы ва къайдагъы ялгъан аллагьлар булан Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландыра туруп, Исрайылны гюнагь ишлер этме борчлу этгени саялы болгъан. 14Эланы гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Исрайылдагъы гьакимлик учунгъу ябушув

15Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында Тирсада Зимри гьакимлик этме башлай, тек ол етти гюн тюгюл гьакимлик этмей. Шо заман асгер пилистимлилени Гиббетон деген шагьарыны къырыйында къонушуп токътагъан болгъан[+]. 16Къонушуп токътагъан исрайыллылар Зимри, пачагъа къаршы питне этип, ону оьлтюргенни эшитгенде, олар шо гюнокъ Исрайылны пачасы этип Омри деген асгербашчыны билдире. 17Шондан сонг Омри ва ону булан бирче бары да исрайыллылар Гиббетондан гете ва Тирсаны къуршавгъа ала. 18-19Шагьар къолгъа тюшгенни гёргенде, Зимри, пачаны къаласыны ичиндеги бекликлерине гирип, от сала. Еробоамны гюнагь ёллары булан юрюй туруп, Раббибизни алдында оьзю этген гюнагьлары саялы ва Исрайылны да гюнагьгъа тартгъаны саялы, ол оьлюп гете.

20Зимрини гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону питнесини гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

21Шо заман Исрайыл экиге бёлюне: халкъны бир яртысы Гинатны уланы Тибнини пача этип олтуртма сюе, бириси яртысы буса Омрини ягъын тута. 22Тек Омрини якъчылары Гинатны уланы Тибнини якъчыларындан эсе гючлю чыгъа. Тибни оьле, Омри буса пача болуп олтура.


Омри – Исрайылны пачасы

23Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини отуз биринчи йылында Омри Исрайылны пачасы болуп олтура ва он эки йыл гьакимлик эте, шоланы алтысын – Тирсада. 24Ол эки талант[*] гюмюшге Шемерден самиратлы тёбени сатып ала. Шо тёбеде шагьар къуруп, шогъар тёбени алдагъы есини аты Шемерни атына гёре Самират деп къоя.

25Омри Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура ва оьзюнден алдагъыланы барысындан да артыкъ гюнагь ишлер эте. 26Ол Набатны уланы Еробоамны бары да гюнагь ёллары булан юрюй. Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къайдагъы ялгъан аллагьлар булан къазапландыра туруп, Омри шо гюнагьгъа Исрайылны да тарта.

27Омрини гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген, этме болгъан ишлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 28Омри ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Агьап олтура.


Агьап Исрайылны пачасы болуп олтура

29Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини отуз сегизинчи йылында Омрини уланы Агьап Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда Исрайылгъа йигирма эки йыл гьакимлик эте. 30Омрини уланы Агьап Раббибизни алдында оьзюнден алдагъыланы барысындан да артыкъ яманлыкъ этип тура[+]. 31Гьатта ол Набатны уланы Еробоамны гюнагьларына батгъан кююнде тура. Дагъы да Агьап сайданлыланы пачасы Этбаалны къызы Езебелни къатын этип ала ва Баалгъа[†][*] къуллукъ этме ва сужда къылма башлай[+]. 32Самиратдагъы Баалны ибадатханасында[†] ол Баалгъа къурбан[†] этеген ер тургъуза[+]. 33Дагъы да Агьап Ашерагны[†] багъаналарын эте ва Исрайылны оьзюнден алдагъы бары да пачаларындан артыкъ Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландырагъан ишлени этип тура.

34Бет-Элден чыкъгъан Гьиил[*] Агьапны заманында Еригьонну янгыдан тургъуза. Раббибизни Нунну уланы Исадан етишген каламына гёре, Гьиил шону кюрчюлерин биринчи уланы Абирамны, къапуларын буса гиччи уланы Сегупну къурбан этип сала.

#### 17


Ильяс алданокъ къургъакълыкъ болажагъын билдире

1Гилатдагъы Тишбиден чыкъгъан Ильяс[*] Агьапгъа:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны, атын тутуп ант этемен, бу йыллар, янгыз мен айтып болса тюгюл, не чыкъ тюшмежек, не янгур явмажакъ, – дей.

2Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

3– Мундан гетип, гюнтувушгъа багъып бурул ва Урдунну[†] гюнтувуш ягъындагъы Керит оьзенни къырыйында яшынып тур. 4Сен оьзенден сув ичерсен, къаргъа-къузгъунлагъа буса Мен сени ашатып турма буйрукъ бергенмен.

5Ильяс да Раббибиз оьзюне айтгъан кюйде эте. Ол Урдунну гюнтувуш ягъындагъы Керит оьзенге багъып бара ва шонда къала. 6Къаргъа-къузгъунлар эртен де, ахшам да Ильясгъа экмек ва эт гелтирип тура, сувну буса ол оьзенден иче.


Ильяс ва Сарепатдагъы тул къатын

7Арадан бир нечакъы заман гетип, оьзен къуруй, неге тюгюл де уьлкеде янгур явмай. 8Шо заман Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

9– Гьали Сайданны ювугъундагъы Сарепатгъа[*] барып, шонда яшап тур. Мен бир тул къатынгъа сагъа аш берип турсун деп буйрукъ бергенмен[+].

10Ильяс да Сарепатгъа бара. Ол шагьарны къапуларына етгенде, шонда агъач жыйып турагъан бир тул къатын бола. Ильяс, ону чакъырып:

– Савут булан магъа ичмеге бираз сув гелтир, – дей.

11Къатынны артындан Ильяс:

– Магъа экмек гесек де гелтир, – дей.

12– Раббибизни, сени Аллагьынгны, атын тутуп ант этемен, – деп жавап бере ол, – мени экмегим ёкъ – сюнкюде бир увуч ун, кажинде де бираз май тюгюл ёкъ. Бир-эки агъач да алып, барып шо ундан оьзюме де, уланыма да аш этейим. Шону да ашап, сонг оьлюп къаларбыз.

13Ильяс къатынгъа булай дей:

– Къоркъма. Уьюнге де барып, айтгъан кююнгде эт. Тек башлап сени бар затынгдан магъа гиччи чапелек этип гелтир, сонг буса оьзюнге де, уланынга да не буса да бир зат этерсен. 14Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Раббибиз топуракъгъа янгур явдургъанча, сюнкюдеги ун да уьзюлмес, кажиндеги май да битмес», – деп айта чы дагъы.

15Ол барып оьзюне Ильяс айтгъан кюйде эте. Гьар гюн шо къатынны, ону уьягьлюсюню ва Ильясны ашы уьзюлмеген кюйде тура. 16Ильяс айтып Раббибизден етишген каламгъа гёре, ону сюнкюсюндеги уну да уьзюлмей, кажининдеги майы да битмей тура.


Тул къатынны уланыны тириливю

17Бираздан уьйню еси шо къатынны уланы авруп къала. Яш баргъан сайын осаллашып тербей, сонг ону тыныш алагъаны да токътап къала. 18Шо заман къатын Ильясгъа:

– Гьей Аллагь йиберген адам, сени магъа не къаршылыгъынг бар? Сен магъа гюнагьымны эсге салма, уланымны оьлтюрме гелгенмисен? – дей.

19– Уланынгны магъа бер, – деп жавап бере Ильяс.

Ильяс, анасыны къолундан яшны да алып, ону оьзю турагъан оьрдеги уьйге элтип, ятывгъа сала. 20Сонг ол Раббибизни атын тутуп булай чакъырыв эте:

– Раббим, Аллагьым, мен оьзлерде турагъан бу тул къатынны уланын да оьлтюрюп, Сен огъар балагь гелтиремисен дагъы?

21Ильяс яшны уьстюнде уьч керен созулуп ята ва Раббибизни атын тутуп:

– Раббим, Аллагьым, Сен шу яшны тирилтип къой дагъы! – деп чакъырыв эте[+].

22Раббибиз Ильясны ялбарывун эшите, яш тириле ва жанланып йибере. 23Ильяс, яшны да алып, оьзюню уьюнден тюпдеги уьйге элте. Яшны анасына да берип, ол:

– Къара, уланынг сав! – дей.

24Тул къатын Ильясгъа:

– Гьали сен Аллагь йиберген адам экенингни ва Раббибизни сенден таба айтылгъан каламы гьакъ герти экенин англадым, – дей.

#### 18


Ильяс Исрайылгъа къайта

1Арадан кёп заман гетип, къургъакълыкъны уьчюнчю йылында, Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

– Барып, Агьапны алдында токъта, Мен де топуракъгъа янгур явдурарман.

2Ильяс да Агьапны алдында токътамакъ учун гете.

Самиратда бек гючлю ачлыкъ болгъан. 3Агьап къаласыны буйрукъчусу Обадиягъа чакъырыв эте. (Обадия Раббибизге бек абур эте болгъан. 4Езебел Раббибизни пайхаммарларын къырып тербейгенде, Обадия, юз пайхаммарны да алып, эллишер этип, оланы эки анакъда яшыргъан ва аш, сув булан таъмин этип тургъан.)[+] 5Агьап Обадиягъа булай дей:

– Уьлкебиздеги бары да булакълар, оьзенлер бар ерлени айланып чыкъ. Балики, атларыбызны, къачырларыбызны ашатмакъ учун от табып боларбыз, бизге де оланы оьлтюрме тюшмес.

6Олар айланып чыкъма токъташгъан топуракъны оьз арасында пайлай: Агьап бир якъгъа, Обадия буса башгъа якъгъа гете.

7Обадия ёлдагъы заман огъар Ильяс ёлугъа. Обадия, ону танып, тап ерге ерли баш ие ва:

– Мен гёреген сенмисен, есим Ильяс? – дей.

8– Менмен, – деп жавап бере ол. – Барып, есинге: «Ильяс мунда», – деп айт.

9– Мени оьзюнгню къулунг Агьапны къолуна оьлтюрме берер йимик не гюнагьым бар? – деп сорай Обадия. 10Раббибизни, сени Аллагьынгны, атын тутуп ант этемен: мени есим сени излеме йибермеген не халкъ къалмады, не пачалыкъ къалмады. Сен оьзлерде ёкъ деген пачалыкъда неде халкъда гьар гезик есим олагъа сени излеп табып болмагъанына ант этдире эди. 11Гьали буса сен: «Барып, есинге Ильяс мунда экенин айт», – дейсен. 12Мен сени янынгдан гетемен, Раббибизни Ругьу буса сени алып гетежек. Тек къайда алып гетежегин билмеймен. Мен барып Агьапгъа айтарман, ол сени тапмас ва мени оьлтюрер. Сени къулунг болгъан мен буса Раббибизге яш йылларымдан тутуп абур этемен[+]. 13Езебел Раббибизни пайхаммарларын оьлтюрюп тербейгенде, есиме мен не этгенни хабарламагъанмы эди дагъы? Юз пайхаммарны эллишер этип, мен оланы эки анакъда яшырдым ва аш, сув булан таъмин этип турдум. 14Гьали буса сен магъа, барып, есинге: «Ильяс мунда», – деп айт дейсен. Ол чу мени оьлтюрежек!

15Ильяс:

– Къудратланы Еси болгъан Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен Агьапны алдына барып токътамай къалмасман, – дей.


Ильяс ва Баалны пайхаммарлары Кармел тавда

16Обадия, Агьапны алдына чыгъып, огъар бары затны хабарлай. Шо заман Агьап Ильясны алдына багъып юрюй. 17Ильясны гёрюп, Агьап огъар:

– Исрайылгъа балагь гелтирген сенмисен? – деп сорай.

18– Исрайылгъа балагь гелтирген мен тюгюлмен, – деп жавап бере Ильяс, – сен де, атангны тухуму да. Сизсиз, Раббибизни буйрукъларына да арт берип, Баалланы[†] артына тюшген. 19Адамларынгны да йиберип, Кармел тавда бютюн Исрайылдан мени яныма халкъны жый. Езебел ашатагъан Баалны дёрт юз элли пайхаммарын ва Ашераны[†] дёрт юз пайхаммарын гелтир.

20Бары да исрайыллылагъа билдирмек учун, Агьап адамларын йибере ва Кармел тавгъа пайхаммарланы жыя. 21Халкъны алдына да чыгъып, Ильяс булай дей:

– Сиз къачан болгъунча эки де аягъыгъыз булан акъсакълап туражакъсыз?[*] Эгер Раббибизни Аллагь деп гьисаплай бусагъыз, Ону артына тюшюгюз, эгер де Баалны гьисаплай бусагъыз, ону артына тюшюгюз.

Халкъ огъар бир зат да жавап бермей[+]. 22Шо заман Ильяс олагъа булай дей:

– Раббибизни пайхаммарларындан янгыз мен къалгъанман, Баалны пайхаммарлары буса дёрт юз элли адам бар[+]. 23Бизге эки бугъаны гелтирсин. Сонг олар, бирин айырып, ону гесеклер этип, агъачланы уьстюне салсын, тек къабуздурмай турсун. Мен, бириси бугъаны гьазирлеп, ону агъачланы уьстюне саларман, тек къабуздурмай турарман. 24Шо заман сиз оьзюгюзню аллагьыгъызны атын тутуп чакъырыв этерсиз, мен буса Раббибизни атын тутуп чакъырыв этермен. Кимники ялын булан жавап берсе, шо гьакъ герти Аллагь болур.

Бютюн халкъ:

– Сен айтагъан яхшы, – дей.

25Ильяс Баалны пайхаммарларына:

– Сиз кёп болгъан сонг, эки де бугъадан бирисин алып, ону башлап сиз гьазирлегиз. Оьзюгюзню аллагьыгъызны атын тутуп чакъырыв этигиз, тек отну къабуздурмай туругъуз, – дей.

26Олар, оьзлеге берген бугъаны да алып, ону гьазирлей. Олар эртенден тутуп тюш болуп къалгъанча Баалны атын тутуп чакъырыв этип тура.

– Баал, бизге жавап бер! – деп къычыра олар.

Амма гьеч сесленив болмай, бирев де жавап бермей. Олар оьзлени къурбан[†] этеген ерини айланасында атлар йимик чабып айлана. 27Тюшде Ильяс оланы уьстюнден кюлеме башлай.

– Бек къычырыгъыз! – дей ол. – Ол чу аллагь! Балики, ол ойгъа батып турадыр, иши бардыр неде сапар чыкъгъандыр. Балики де, ол юхлайдыр, ону уятма тарыкъдыр.

28Олар дагъы да бек къычыра, адатына гёре, къан тёгюлюп къалгъанча, къылычлар, сюнгюлер булан оьзлеге яралар салалар. 29Тюшден оьте, олар буса ахшамгъы къурбан этивню вакътиси болуп къалгъанча[*] къагьарланып туралар. Амма не сесленив, не жавап болмай[+]. 30Шо заман Ильяс халкъгъа:

– Мени яныма гелигиз, – дей.

Адамлар ону янына геле. Ильяс Раббибизни бузулгъан къурбан этеген ерин янгыдан къура. 31Якъубдан болгъан къавумланы[†] санавуна гёре, ол он эки таш ала. Раббибизни: «Сени атынг Исрайыл болур», – деген каламы Якъубгъа бакъдырылгъан болгъан[+]. 32Ильяс шо ташлардан Раббибизни аты учун къурбан этеген ерни тизе ва шону айланасы булан эки сата[*] будай гиреген ор къаза. 33Ол, агъачланы яйып, бугъаны гесеклеге пайлай ва агъачланы уьстюне сала. 34Сонг Ильяс:

– Дёрт уллу кажинни сувдан толтуруп, шону бютюнлей этилеген къурбанлыкъны ва агъачланы уьстюне тёгюгюз, – дей.

– Бирдагъы да тёгюгюз, – дей ол. Олар бирдагъы да тёге.

– Уьчюнчюлей де тёгюгюз, – дей Ильяс. Олар уьчюнчюлей де тёге.

35Сув къурбан этеген ерни айланасы булан тёгюлюп тура, гьатта орну да толтура. 36Къурбан этме заман етгенде, Ильяс пайхаммар гелип, булай дей:

– Раббим, Ибрагьимни, Исгьакъны, Исрайылны Аллагьы, бугюн Сен Исрайылдагъы Аллагь экенинг, Сени къулунг болгъан мен буса бу ишлени барын да Сени каламынга гёре этгеним ачыкъ болсун дагъы![+] 37Раббим, бу адамлар Сен Раббибиз, Аллагьыбыз экенни ва Сен янгыдан буланы юреклерин къайтарагъанны билсин учун жавап бер магъа.

38Шо заман Раббибизден ялын тюшюп, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны, агъачланы, ташланы, топуракъны ордагъы сувну ютуп къоя[+]. 39Шону гёрюп, бютюн халкъ, бёттёбен тюшюп:

– Раббибиз Аллагьдыр! Раббибиз Аллагьдыр! – деп къычыра[+].

40Ильяс буса халкъгъа:

– Баалны пайхаммарларын тутугъуз! Къарагъыз, оланы биревю де яшынып къалмагъай эди! – деп буйрукъ бере.

Халкъ пайхаммарланы тутуп бере, Ильяс буса, оланы Кишон оьзенге де элтип, шонда къырып битдире[+].


Къургъакълыкъ бите

41Ильяс Агьапгъа:

– Барып, аша, ич, муна мен телиянгурну тавушун эшитип тураман, – дей.

42Агьап да ашама, ичме гете. Ильяс буса, Кармелни тёбесине де минип, ерге ерли энкейип ва бетин тобукъларыны арасына салып токътай.

43– Барып, денгиз бар якъгъа багъып къара, – дей ол къулуна.

Къулу барып къарай.

– Бир зат да ёкъ, – дей ол.

Ильяс етти керен: «Янгыдан барып къара», – дей.

44Еттинчи керен къулу:

– Денгизден таба булут гётерилип геле, шону оьлчевю ая чакъы бардыр, – дей.

Ильяс булай дей:

– Барып, Агьапгъа: «Янгургъа тюшмес учун, асгерлик атарбангны да егип, гет», – деп айт.

45Шо вакътиде буса, булутлар гелип, кёкню къаралтып йибере, ел гётериле, гючлю телиянгур башлана, Агьап да Изреелге гете[+]. 46Ильясгъа буса Раббибизни къудраты тюше. Абасын да белбавуну тюбюне къысдырып, ол сав ёл Агьапны алды булан Изреелге ерли чабып юрюй[+].

#### 19


Ильяс Езебелден къача

1Агьап Езебелге Ильяс этген бары да затны, нечик ол къылыч да булан Баалны[†] бары да пайхаммарларын къыргъаны гьакъында хабарлай. 2Езебел чавушундан таба Ильясгъа булай айтып йибере:

– Эгер де мен сагъа тангала шу вакътиге сен пайхаммарлагъа этгенни этмесем, аллагьлар мени къатты кюйде такъсырласын дагъы.

3Ильяс къоркъа ва оьлюмден къутулмакъ учун къача. Ягьудидеги Беершебагъа етип, ол шонда къулун къоя,[+] 4оьзю буса дангылгъа ярты гюн ёл чакъы мезгилге чыгъып гете. Ильяс гелип, янгыз оьсеген ратам уьлкюню тюбюнде де олтуруп, оьлюмюне байлавлу болуп дуа эте.

– Энни таман, Раббим, – дей ол, – мени Оьзюнге ал, мен башгъа ата-бабаларымдан яхшы тюгюлмен чи[+].

5Сонг ол ратам уьлкюню тюбюнде ятып юхлап къала. Бирден огъар малайик тийип:

– Туруп, аша, – дей.

6Ильяс айланасына къарай ва баш ягъында къызгъан жыжымларда биширилген чапелекни ва кажин булан сувну гёре. Ол, ашап, ичип, къайтып ятып къала.

7Раббибизни малайиги, экинчилей гелип огъар тийип:

– Туруп, аша, ёгъесе сапарынг бек авур болажакъ, – дей.

8Ильяс туруп, ашай ва иче. Шо рызкъы булан къаркъарасын да беклешдирип, ол Аллагьны таву болгъан Гьорипге етгенче, къыркъ гече, къыркъ гюнню узагъында ёл юрюй[+]. 9Шонда Ильяс анакъны ичине гирип гечени оьтгере.


Ильясгъа Раббибиз гёрюне

Раббибизден Ильясгъа:

– Ильяс, сен мунда не этесен? – деген калам етише.

10Ол булай жавап бере:

– Раббибизге этилген мысгъыллавлар мени къазапландырып тура. Исрайыллылар Сени булангъы разилешивню[†] гери урдулар, къурбан[†] этеген ерлерингни буздулар, пайхаммарларынгны буса къылыч булан оьлтюрдюлер. Янгыз мен къалгъанман, олар мени де оьлтюрме сюелер[+].

11Раббибиз:

– Чыгъып, тавда Раббингни алдында токъта. Раббинг къырыйынгдан оьтежек! – дей.

Муна, къоркъунчлу, зор гючлю ел тавланы ярды, Раббибизни алдында ярланы гесек-гесегин чыгъарды. Амма елде Раббибизни барлыгъы сезилмеди. Елден сонг ер тербенди. Амма ер тербенивде Раббибизни барлыгъы сезилмеди[+]. 12Ер тербенивден сонг ялын оьтюп гетди. Амма ялында Раббибизни барлыгъы сезилмеди. Ялындан сонг йымышакъ шыбышлав эшитилди[+]. 13Ильяс, шону эшитип, абасы булан бетин яба, чыгъып, анакъгъа гиреген ерде токътай. Огъар:

– Ильяс, сен мунда не этесен? – деген аваз етише.

14Ол булай жавап бере:

– Раббибизге, Къудратланы Еси Аллагьгъа, этилген мысгъыллавлар мени къазапландырып тура. Исрайыллылар Сени булангъы разилешивню гери урдулар, къурбан этеген ерлерингни буздулар, пайхаммарларынгны буса къылыч булан оьлтюрдюлер. Янгыз мен къалгъанман, олар мени де оьлтюрме сюелер[+].

15Раббибиз Ильясгъа булай дей:

– Гелген ёлунг булан къайтып, Шамны дангылына бар. Шонда гелгенде, Гьазаилни башына зайтун май да сюртюп, Арамны пачасы деп билдир[+]. 16Дагъы да, Нимшини уланы Егьуну башына зайтун май да сюртюп, Исрайылны пачасы деп билдир. Абел-Мегьоладан чыкъгъан Шапатны уланы Альясаны буса оьзюнгню орнунга пайхаммар деп билдир[+]. 17Гьазаилни къылычындан сав къутулгъан гьар кимни Егьу оьлтюрюп ташлар, Альяса буса Егьуну къылычындан сав къутулгъан гьар кимни оьлтюрюп ташлар[+]. 18Амма Мен Исрайылда етти минг адам сакълагъанман. Олар Баалны алдында тобукъларындан турмагъанлар ва олар ону таш суратларын оьпмегенлер[+].


Альяса пайхаммарлыкъ къуллукъгъа чакъырыла

19Ильяс, шондан гетип, Шапатны уланы Альясаны таба. Ол, он эки жут оьгюзню де егип, сабан сюрюп тура болгъан, оьзю де он экинчи жут оьгюзню арты булан юрюп тура болгъан. Ильяс, Альясаны янындан оьтюп, ону уьстюне абасын ташлай. 20Шо заман Альяса, оьгюзлерин де къоюп, Ильясны артындан чабып юрюй.

– Магъа атам, анам булан савболлашып, оланы оьпме ихтияр бер, – дей ол. – Шондан сонг мен сени булан гелермен.

– Бар, къайт. Мен сени тутмагъанман, – деп жавап бере Ильяс[+].

21Шо заман Альяса, къайтып, эки оьгюзню де алып, оланы соя. Этни биширмек учун, ол сабанын яллата, этни адамлагъа уьлешип бере, олар да ашай. Шондан сонг Альяса, Ильясны артына тюшмек учун, ёл чыгъа ва ону къуллукъчусу бола[+].

#### 20


Бенадат давгъа гьазирлене

1Арамны пачасы Бенадат асгерин жыя. Ону булан бирче атлары, асгерлик атарбалары да булан отуз эки пача бола. Ол чыгъып Самиратны къуршавгъа ала ва огъар къаршы дав юрюте[+]. 2Бенадат элчилерин шагьаргъа Агьап пачагъа булай айтмакъ учун йибере: 3«Бенадат: „Сени гюмюшюнге де, алтынынга да мен есмендир ва сени къатынларынгны да, авлетлерингни де инг тизивлерине мен есмендир“, – деп айта».

4Исрайылны пачасы:

– Сен айтагъан кюйде, есим пача, мен де, мени бары затым да – сеники, – деп жавап бере.

5Элчилер, янгыдан гелип, булай дей:

– Бенадат: «Мен сени янынга гюмюшюнгню, алтынынгны, къатынларынгны, авлетлерингни талап этмек учун йиберген эдим. 6Мен тангала шу вакътиге къуллукъчуларымны сени къалангны да, сени гьакимлерингни де уьйлерин тюнтюп чыкъмакъ учун йибережекмен. Олар оьзлер[*] ушатгъан бары да затны алып гетежек», – деп айта.

7Исрайылны пачасы, уьлкени бары да тамазаларын да чакъырып, олагъа:

– Бу адам бизге нечик яманлыкъ гьазирлеп айланагъанына къарагъыз чы! Ол мени къатынларымны, авлетлеримни, гюмюшюмню, алтынымны алмакъ учун йибергенде, мен огъар къаршы чыкъмадым, – дей[+].

8Бары да тамазалар ва бары халкъ огъар:

– Огъар тынглама, огъар ёл къойма, – деп жавап бере.

9Шо заман пача Бенадатны элчилерине булай жавап бере:

– Есим пачагъа: «Менден сен башлап талап этгенингни этермен, бу талабынгны буса къабул этме болмайман», – деп айтыгъыз.

Олар гетелер ва шо жавапны Бенадатгъа етишдирелер. 10Шо заман Бенадат Агьапны янына булай айтмакъ учун йибере:

– Эгер де мени гьар адамыма бирер увучну бермек учун Самиратдан таман чакъы хум къалса, аллагьлар мени къатты кюйде такъсырласын дагъы!

11Исрайылны пачасы булай жавап бере:

– Огъар: «Гюбелерингни гиегенде макътанма, уьстюнлюкден сонг шоланы чечегенде макътан», – деп айтыгъыз.

12Бенадат бу сёзлеге пачалар булан бирче чатырларда[†] олтуруп йыбанып турагъанда тынглай ва оьзюню адамларына:

– Ябушувгъа гьазирленигиз! – деп буйрукъ бере.

Олар да шагьаргъа чапгъын этме гьазирленелер.


Арамлыланы биринчилей тюп болуву

13Шо вакъти буса Исрайылны пачасы Агьапны янына пайхаммар гелип, огъар булай билдирив эте:

– Раббибиз: «Шо зор уллу асгерни гёремисен? Бугюн Мен сени шо асгерни къолуна берермен, сен де Мен Рабби экенни англарсан», – деп айта.

14– Кимдир дагъы шону этежек? – деп сорай Агьап.

Пайхаммар булай жавап бере:

– Раббибиз: «Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери», – деп айта.

– Ябушувну ким башлажакъ? – деп сорай ол.

– Сен, – деп жавап бере пайхаммар.

15Шо заман Агьап вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилеринден эки юз отуз эки адамны чакъыра. Сонг ол къалгъан бары да исрайыллыланы да чакъыра. Барын да санагъанда, етти минг адамны. 16Олар Бенадат ва ону булан дос отуз эки пача оьзлени чатырларында эсирип къалгъанда, тюшде чыгъалар. 17Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери алдын чыгъалар. Бенадат тынчыларын йибере, олар да огъар:

– Самиратдан адамлар чыгъа тура, – деп етишдире.

18Ол:

– Шо адамлар парахатлыкъ булан геле буса да, дав булан геле буса да, оланы сав кюйде тутугъуз.

19Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери ва оланы арты булан гелеген Исрайылны асгери шагьардан чыгъа. 20Оланы гьариси оьзлени душманын йыгъа, арамлылар[†] къача ва исрайыллылар оланы гьызарлап юрюй. Тек Арамны пачасы Бенадат, атына да минип, оьзге атлылар булан бирче къачып къутула. 21Исрайылны пачасы алгъа багъып чыгъа, атланы ва асгерлик атарбаланы дагъыта туруп, арамлыланы авур тас этивлеге тарыта. 22Исрайылны пачасыны янына пайхаммар гелип, огъар:

– Гюч жый ва сагъа не этме тюшегенни ойлаш, неге тюгюл де гелеген язбашда Арамны пачасы сагъа къайтып чапгъын этежек, – дей[+].


Арамлыланы экинчилей тюп болуву

23Шо вакътиде буса Арам пачаны гьакимлери огъар булай таклиф бере:

– Оланы Аллагьы – тавланы Аллагьы. Она шо саялыдыр оланы бизден гючлю экени. Эгер де биз олар булан тюзде ябушсакъ, олардан гючлю чыгъажакъбыз. 24Сен булай эт: бары да пачаланы, оьзлени асгердеги ерлеринден тайдырып, орнуна башгъа асгербашчыланы сал. 25Ондан къайры да, исрайыллылар булан тюзде ябушмакъ учун, сен нечакъы асгерни тас этген бусанг, шончакъыны жый – атны орнуна атны, асгерлик атарбаны орнуна асгерлик атарбаны. Шо заман биз олардан, гертиден де, гючлю чыгъажакъбыз.

Арам пача, гьакимлери булан разилешип, олар айтгъанны эте. 26Дагъы язбашда Бенадат, арамлыланы да жыйып, исрайыллылар булан ябушмакъ учун, Апекге бара[+]. 27Исрайыллылар жыйылгъан сонг ва сурсатлар, асгерлик алатлар алгъан сонг, арамлыланы къаршысына чыгъа. Исрайыллылар, эки гиччи эчки сиривге де ошап, оланы алдында къонушуп токътай, арамлылар буса бютюн айлана якъны толтуруп къоя.

28Аллагь йиберген адам, Исрайылны пачасыны янына гелип, булай дей:

– Раббибиз: «Арамлылар Раббибиз тюзлени Аллагьы тюгюл, тавланы Аллагьы деп айта болгъан сонг, Мен бу зор уллу асгерни сени къолунга берермен ва сиз де Мен Рабби экенни билерсиз», – деп айта.

29Етти гюн олар бир-бирини къаршысында токътап туралар, еттинчи гюн ябушув башлана. Исрайыллылар бир гюнню ичинде арамлыланы юз минг яяв асгерчисин болмагъандай эте. 30Къалгъанлары Апек шагьаргъа къача. Шонда оланы йигирма етти мингини уьстюне там чёгюп къала. Бенадат да, бекликге къачып, ичиндеги уьйлеге гирип яшына.


Агьап Бенадатны аяй

31Бенадатны гьакимлери огъар:

– Тынгла чы, биз Исрайылны къавумундагъы[†] пачалар рагьмулу деп англагъанбыз. Бизге, хапта опуракълар да гийип, башларыбызда аркъанлар да булан Исрайылны пачасыны янына барма ихтияр бер. Балики, ол сени оьлтюрмей, аяп къояр, – дей.

32Хапта опуракълар да гийип, башларында аркъанлар да булан олар Исрайылны пачасыны янына геле ва булай дей:

– Сени къулунг Бенадат: «Тилеймен, мени сав къой», – деп айта.

Пача:

– Ол савму дагъы? Ол чу мени агъам, – деп жавап бере.

33Элчилер, пачаны жавабында рагьмуну бир белгисин гёрюп, алгъасавлукъда ону сёзюн якълап сёйлейлер.

– Дюр, Бенадат сени агъанг! – дейлер олар.

– Барып, ону гелтиригиз, – дей пача.

Бенадат Агьапны янына чыгъа. Агьап ону оьзюню асгерлик атарбасында олтурта.

34– Мен сагъа мени атам сени атангдан алгъан шагьарланы къайтарарман, – дей Бенадат. – Атам Самаритде базарлар ачгъан йимик, сен де Шамда ачма боларсан.

Агьап:

– Мен сени шолай шартлар булан йиберемен, – деп жавап бере.

Агьап, Бенадат булан дыгъар да байлап, ону йибере[+].


Пайхаммар Агьапгъа бетлей

35Раббибизни каламы етишип, бир пайхаммар башгъасына:

– Тилеймен, мени тюй, – дей.

Тек ол рази болмай.

36Шо заман пайхаммар:

– Сен Раббибизге тынгламагъан сонг, мени янымдан гетгендокъ, сени арслан оьлтюрежек, – дей.

Шо адам гетгендокъ, къаршысына арслан чыгъып, ону оьлтюрюп къоя[+].

37Пайхаммар, башгъа адамны табып, огъар:

– Тилеймен, мени тюй, – дей.

Шо адам, ону тююп, яраландырып къоя. 38Шо заман пайхаммар, пачаны къаравуллай туруп, ёлну ягъасында токътай. Башындагъы шаршавну гёзлерин ябагъан кюйде тюпге де тюшюрюп, ол ябылып токътай. 39Пача янындан оьтюп барагъанда, пайхаммар огъар булай къычыра:

– Мен, сени къулунг, ябушув юрюлеген ерни къап ортасында токътагъан эдим. Мени яныма есир де булан бир асгерчи гелип: «Шу адамны сакълап тур. Эгер де бу тас болса, муну орнуна сагъа оьлме неде сагъа талант[*] гюмюш тёлеме тюшежек», – деген эди[+]. 40Тек мен ону-муну булан машгъул болуп турагъанда, есир яшынып ёкъ болуп къалды.

– Сагъа гьукму шолай болур, – дей Исрайылны пачасы. – Шону сен оьзюнг айтдынг[+].

41Шо заман пайхаммар гёзлерин япгъан башындагъы шаршавну тез-тез юлкъуп ташлай. Исрайылны пачасы муну пайхаммар экенни англай. 42Пайхаммар огъар булай дей:

– Раббибиз: «Мен оьзюн налатлагъан адамны йиберип токътадынг сен. Шо саялы сагъа шо адам учун оьлме тюшежек, сени халкъынга буса ону халкъына болма тарыкълы зат болажакъ», – деп айта.

43Исрайылны пачасы Самиратдагъы къаласына бек пашман ва къазаплангъан гьалда къайта.

#### 21


Наботну юзюмлюгю

1Арадан заман гетип, шулай агьвалатлар бола. Изреелли Наботну Изреелде, Самиратны пачасы Агьапны къаласыны къырыйында, юзюмлюгю болгъан. 2Агьап Наботгъа булай дей:

– Юзюмлюгюнгню магъа бахча этмек учун бер, шо мени къаламны ювугъунда чы. Шону орнуна мен сагъа дагъы да тизив юзюмлюк берейим неде, сюе бусанг, шону гьагъын тёлейим[+].

3Амма Набот:

– Магъа ата-бабаларымны еслигин бережек гюнлени Аллагь гёрсетмесин, – деп жавап бере[+].

4Агьап уьюне бек пашман ва къазаплангъан гьалда гете, неге тюгюл де изреелли Набот: «Мен сагъа ата-бабаларымны еслигин бермесмен», – деп айтгъан. Ол ятывунда, артын да берип, ашамакъны да гери уруп, ята[+]. 5Агьапны къатыны Езебел, ону янына да гирип:

– Сен неге булай бек пашмансан? Сен неге ашамайсан? – деп сорай.

6Агьап къатынына булай жавап бере:

– Неге тюгюл де, мен изреелли Наботгъа: «Юзюмлюгюнгню магъа сат неде, сюе бусанг, шону орнуна башгъасын берейим», – деген эдим. Ол буса: «Мен сагъа юзюмлюгюмню бермесмен», – деди.

7Езебел:

– Сен оьзюнгню Исрайылны пачасы йимик тутуп бажармайсан. Тур, аша! – дей. Къаркъаранга гюч жый, изреелли Наботну юзюмлюгюн сагъа мен алып берермен, – дей.

8Езебел Агьапны атындан кагъызлар язып, шоланы пачаны мюгьюрю де булан бегетип, Набот шагьарда яшайгъан тамазалагъа ва белгили адамлагъа йибере[+]. 9Шо кагъызларда ол булай язгъан болгъан:

«Оразаны гюнюн билдиригиз ва Наботну халкъны арасында абурлу ерде олтуртугъуз. 10Ону къаршысында буса эки ярахсызны олтуртугъуз. Олар Набот Аллагьны ва пачаны мысгъыллагъан деп шагьатлыкъ этсинлер. Шондан сонг, ону чыгъарып, ташгъа тутуп оьлтюрюгюз»[+].

11Наботну шагьарында яшайгъан тамазалар ва белгили адамлар Езебел оьзюню кагъызларында буюргъан кюйде этелер. 12Олар ораза деп билдирелер ва Наботну халкъны арасында абурлу ерде олтурталар. 13Сонг эки ярахсыз гелип, Наботну къаршысында олтура ва халкъны алдында ону:

– Набот Аллагьны да, пачаны да мысгъыллады, – деп айыплап сёйлей.

Шондан сонг Наботну шагьардан тышгъа да чыгъарып, ташгъа туталар. 14Сонг олар Езебелге:

– Наботну ташгъа тутдулар, ол оьлдю, – деп билдирме йиберелер.

15Езебел Наботну ташгъа тутгъанын эшитгенде, ол эрине:

– Туруп, оьзюнге изреелли Наботну юзюмлюгюн ал. Ол сагъа шону сатма сюймеген эди. Набот сав тюгюл, ол оьлдю, – дей.

16Набот оьлгенни эшитгенде, Агьап ону юзюмлюгюн алмакъ учун гете.


Ильяс пайхаммар Агьапгъа ва Езебелге алданокъ къаршы билдирив эте

17Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:[+]

18– Самиратда гьакимлик этеген Исрайылны пачасы Агьапны алдына багъып чыкъ. Агьап буссагьат Наботну юзюмлюгюнде. Ол шонда юзюмлюкню елемек учун гелген. 19Огъар булай айт: «Раббибиз: „Сен адамны оьлтюрдюнг. Гьали буса ону мюлкюн елеп айланамысан?“» – деп айта. Сонг огъар булай айт: «Раббибиз: „Итлер Наботну къанын ялайгъан ерде сени къанынгны ялар!“» – деп айта[+].

20Агьап Ильясгъа:

– Душманым, гьасили, сен мени тапдынг! – дей.

– Тапдым, – деп жавап бере ол, – неге тюгюл де сен Раббибизни алдында яманлыкъ этме токъташдынг. 21Раббибиз булай дей: «Мен сагъа балагь гелтирермен. Мен сени наслуларынгны къырарман ва Агьапны эргиши тайпасыны – къулларыны да, азатларыны да – урлугъун уьшютермен[+]. 22Мен сени тухумунгну Набатны уланы Еробоамныкине ва Агьияны уланы Баашаныкине ошатарман, неге тюгюл де сен Мени къазапландырдынг ва Исрайылны гюнагьгъа тартдынг»[+]. 23Езебелни гьакъында да Раббибиз: «Изреелни тамыны ягъында Езебелни итлер талап битдирер», – деп айта[+]. 24Агьапны шагьарда оьлген адамларын итлер талап битдирер, авлакъда оьлгенлерин буса къушлар чокъуп битдирер[+].

25(Къатыны Езебел яман хыялгъа салгъан Агьап йимик, Раббибизни алдында яманлыкъ этме токъташгъан дагъы бирев де болмагъан[+]. 26Ялгъан аллагьлагъа сужда эте туруп, оьзлени Раббибиз исрайыллылардан къувалагъан аморлулагъа ошап, ол оьтесиз яман кюйде иш гёрген.)[+]

27Шо сёзлени эшитгенде, Агьап уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай, бир хапта опуракълар гие ва ораза тута. Ол шо хапта опуракъларын да чечмеген кюйде юхлай ва бек пашман юрюй.

28Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

29– Сен Агьап Мени алдымда юваш болгъан кююн гёрдюнгмю? Агьап Мени алдымда юваш болгъаны саялы, Мен огъар балагьны савунда гелтирмесмен. Амма Агьапны тухумуна шо балагьны Мен ону уланыны савунда гелтирермен[+].

#### 22


Мика пайхаммар Агьапгъа къаршы алданокъ билдирив эте


(2 Тав 18:1-27 )

1Арамны да, Исрайылны да арасында уьч йыл дав юрюлмей тура. 2Амма уьчюнчю йыл Ягьудини пачасы Ёшапат Исрайылны пачасыны янына бара[+]. 3Исрайылны пачасы оьзюню гьакимлерине:

– Гилатдагъы Рамот бизинки экенни билмеймисиз дагъы? Биз буса шону Арамны пачасындан чыгъарып алма да къарамайбыз, – дей[+].

4Ол Ёшапатгъа:

– Сен мени булан Гилатдагъы Рамот учун дав этме гележекмисен? – деп сорай.

Ёшапат Исрайылны пачасына:

– Мен бары этегенимде сени йимик иш гёрюп туражакъман, мени халкъым сени халкъынгдыр, мени атларым сени атларынгдыр, – деп жавап бере[+].

5Дагъы да Ёшапат Исрайылны пачасына:

– Башлап Раббибизни таклифине тынглап къара, – дей.

6Исрайылны пачасы пайхаммарланы – дёрт юзге ювукъ адамны жыя ва олагъа:

– Мен Гилатдагъы Рамот булан давгъа барайыммы яда бармайыммы? – деп сорай.

– Бар, – деп жавап берелер олар. – Раббибиз шону сени къолунга бережек[+].

7Ёшапат:

– Мунда биз оьзюне сорап болар йимик Раббибизни дагъы пайхаммары ёкъму экен? – деп сорай[+].

8Исрайылны пачасы Ёшапатгъа булай жавап бере:

– Биз оьзюнден таба Раббибизге сорап болар йимик бирдагъы бирев бар. Тек мен ону гёрюп ярамайман, неге тюгюл де ол мени гьакъымда бир заманда да алданокъ яхшы хабар билдирмеген, янгыз яманын билдирип тургъан. Шо Имланы уланы Мика.

– Пачагъа шолай сёйлеме ошамас, – дей Ёшапат.

9Шо заман Исрайылны пачасы, асгербашчыларындан бирисин чакъырып:

– Тезликде Имланы уланы Миканы гелтир! – дей.

10Исрайылны ва Ягьудини пачалары, оьзлени пача опуракъларын да гийип, Самиратны къапуларыны алдында иннырда тахларына да минип олтуралар, бары да пайхаммарлар буса оланы алдында гележекде болагъан агьвалатланы алданокъ билдирип туралар. 11Канаананы уланы Сидкия, оьзюне темир мююзлер де этип, булай дей:

– Раббибиз: «Арамлылар[†] къырылып битип къалгъанча, сен шо мююзлер булан оланы сюзюп туражакъсан», – деп айта[+].

12Къалгъан пайхаммарлар да, шо гьакъда алданокъ билдире туруп, булай айталар:

– Гилатдагъы Рамотгъа да барып, уьстюнлюкню алып къайт; Раббибиз шону сени къолунга бережек.

13Миканы чакъырмакъ учун гетген элчи пачагъа:

– Тынгла чы, бары да пайхаммарлар бир тавушдан сен уьстюнлюкге етежекни алданокъ билдирелер. Сени сёзюнг оланы сёзюне къыйышып къалсын. Рази къалагъан кюйде сёйле чи, – дей.

14Амма Мика:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен огъар янгыз магъа Раббибиз айтгъанны айтажакъман, – дей[+].

15Мика гелгенде, пача огъар:

– Мика! Биз Гилатдагъы Рамот булан дав этейикми яда этмейикми? – деп сорай.

– Озокъда, этигиз, уьстюнлюкню де алыгъыз, – деп жавап бере ол. – Раббибиз шону сени къолунга бережек.

16Амма пача огъар:

– Раббибизни аты учун сен магъа гьакъ гертиликден къайры дагъы бир затны да айтмасын деп, мен сени нече керен ант этме борчлу этейим? – дей.

17Шо заман Мика булай жавап бере:

– Бютюн Исрайылны мен къойчусуз тавлагъа чачылып гёрдюм. Раббибиз де: «Оланы еси ёкъ. Гьариси уьюне парахатлыкъ булан къайтсын», – деди[+].

18Исрайылны пачасы Ёшапатгъа:

– Мен сагъа ол мени гьакъымда бир заманда да алданокъ яхшы хабар билдирмеген, янгыз яманын билдирип тургъан деп айтмагъан эдимми дагъы? – дей.

19Мика булай дей:

– Гьасили, Раббибизни каламына тынгла. Мен Раббибизни Оьзюню тахында олтуруп гёрдюм. Раббибизни онг ягъында да, сол ягъында да Ону кёклердеги бары да малайиклери бар эди[+]. 20Раббибиз: «Агьап, Гилатдагъы Рамотгъа да барып, тюп болсун учун, ону ким алдатып чыгъарып болур?» – деп айтды. Бири бир затны, башгъасы башгъа затны айтып турдулар. 21Нечик де бир ругь чыгъып ва Раббибизни алдында токътап: «Мен ону алдатып чыгъарарман», – деп айтгъанча, шо кюйде болуп турду. «Нечик?» – деп сорады Раббибиз. 22«Мен, барып, ону бары да пайхаммарларыны тиллеринде ялгъан ругь болуп токътарман», – деди ол. «Дюр, сен шону башына чыгъарсан ва ону алдатып чыгъарып болурсан, – деди Раббибиз. – Барып, шолай эт». 23Муна, гьали Раббибиз сени шо бары да пайхаммарларынгны тиллерине ялгъан ругьну салды, сагъа буса Ол балагь гьазирлеп къойду.

24Шо заман Канаананы уланы Сидкия барып Миканы яягъын къыздыра. Ол:

– Сени булан сёйлемек учун, Раббибизни Ругьу менден сагъа нечик гёчдю? – деп сорай.

25Мика:

– Сен шо гьакъда ичиндеги уьйге гирип яшынгъан гюн билежексен, – деп жавап бере[+].

26Шо заман Исрайылны пачасы булай буйрукъ бере:

– Миканы алып, ону къайтып шагьарны башчысы Амонну ва пачаны уланы Юашны янына йиберигиз. 27Булай да айтыгъыз: «Пача: „Мен эсен-аман къайтгъанча, бу адамны тёлеге де салып, тойгъунча аш бермей, экмек де, сув да булан сакълап туругъуз“, – деп айта».

28Мика:

– Эгер де сен эсен-аман къайтсанг, Раббибиз менден таба сёйлемеген деп къой, – дей.

Ол дагъы да:

– Шу сёзлени бары да адамлар эшитсин! – дей[+].


Агьап Гилатдагъы Рамотда оьле


(2 Тав 18:28-34 )

29Исрайылны пачасы Ягьудини пачасы Ёшапат да булан Гилатдагъы Рамотгъа багъып тербене. 30Исрайылны пачасы Ёшапатгъа:

– Мен ябушувгъа уьстюмдеги опуракъларымны да алышдырып гиришежекмен, сен буса пача гийимингни гийген кюйде турарсан, – дей.

Исрайылны пачасы, уьстюндеги опуракъларын да алышдырып, ябушувгъа гирише[+]. 31Арамны пачасы буса оьзюню асгерлик атарбалы асгерлерини уьстюндеги отуз да эки башчысына:

– Исрайылны пачасы булан тюгюл эсе, бирев булан да: не гиччи булан, не уллу булан – ябушмагъыз, – деп буйрукъ эте.

32Асгерлик атарбалы асгерлени уьстюндеги башчылар Ёшапатны гёргенде: «Озокъда, бу Исрайылны пачасы», – деп ойлашалар.

Олар оьзлер Исрайылны пачасы деп ойлашгъан Ёшапатны уьстюне чапмакъ учун бурулалар. Амма Ёшапат къычыргъанда, 33асгерлик атарбалы асгерлени уьстюндеги башчылар ол Исрайылны пачасы тюгюл экенни гёре ва ону гьызарлайгъанын токътата. 34Тек бирев, жаясын тартып, оьзю де къаравулламагъан кюйде, Исрайылны пачасын яралап къоя. Окъ гюбедеги бир ярывгъа тюзленип къала. Пача оьзюню асгерлик атарбалы асгерчисине:

– Бурул, мени бу ябушувну ичинден чыгъар! Магъа яра тийди, – дей.

35Амма къызгъын ябушув сав гюн узатылып тура. Пача, оьзюню асгерлик атарбасында да эретуруп, арамлыланы алдында токътап турма борчлу бола. Ярасындагъы къан атарбагъа агъылып тура. Ахшам ол гечине. 36Гюн арта турагъанда, асгерге:

– Гьар адам оьзюню шагьарына, гьар ким оьзюню топурагъына къайтсын! – деген чакъырыв яйылып гете.

37Пача гечине. Ону Самиратгъа гелтирип гёмелер. 38Асгерлик атарбаны буса Самиратны оьзюнде къагьба къатынлар киринеген бир кёлюнде жувалар ва Раббибизден етишген каламгъа гёре, итлер ону къанын ялап туралар[+].

39Агьапны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген ишлени, шоланы арасында ол къургъан, магьи тутулгъан къаланы ва ол беклешдирген шагьарланы гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып ёкъму дагъы? 40Агьап ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Агьапны уланы Огьозия ону орнуна пача болуп олтура.


Ёшапат – Ягьудини пачасы


(2 Тав 20:31–21:1 )

41Исрайылны пачасы Агьапны гьакимлигини дёртюнчю йылында Асаны уланы Ёшапат Ягьудини пачасы болуп олтура[+]. 42Ёшапат пача болгъанда, огъар отуз беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма беш йылны узагъында гьакимлик этип тура. Ёшапатны анасыны аты Азуба болгъан, ол Шилгьини къызы болгъан. 43Ёшапат бары этеген ишлеринде атасы Асаны ёллары булан юрюп тура. Ол шо ёллардан гьеч тайышмай ва Раббибизни алдында тюз болагъан затланы этип юрюп тура. Амма бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмай, халкъ да шонда къурбанларын[†] этип, яллатып арив ийислер де чыгъарып тура[+]. 44Дагъы да Ёшапат Исрайылны пачасы булан парахатлыкъны дыгъарын байлай.

45Ёшапатны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол етишген натижаланы ва ону асгерлик игитликлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 46Атасы Асаны девюрюнде уьлкедеги къагьбалыкъ юрютеген эргишилени къалды-къулдуларын ол тамурундан юлкъуп ёкъ эте[+]. 47Эдомда пача болмай, шонда селдер гьакимлик этип тура[+]. 48Опирден алтын гелтирмек учун, Ёшапат таршиш гемелерини денгиз асгерин къура. Амма гемелер денгизде ончакъы юзмей, неге тюгюл де шолар Исъюн-Габирдеги оьзлени токътайгъан еринде дагъылып къала[+]. 49Шо заман Агьапны уланы Огьозия Ёшапатгъа:

– Мени адамларым сеникилер булан юзюп турсун, – дей.

Амма Ёшапат шолай сюймей.

50Ёшапат ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Ону оьзюню атасы Давутну Шагьарында ата-бабаларыны къырыйында гёмелер. Ёшапатны уланы Юрам атасыны орнуна пача болуп олтура.


Агьазия – Исрайылны пачасы

51Ягьудини пачасы Ёшапатны гьакимлигини он еттинчи йылында Агьапны уланы Огьозия Самиратда Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Исрайылгъа эки йыл гьакимлик эте. 52Агьазия Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй, неге тюгюл де ата-анасыны ва Исрайылны гюнагьгъа тартгъан Набатны уланы Еробоамны ёлларында юрюп тура. 53Агьазия Баалгъа[†] къуллукъ этип, огъар сужда къылып ва атасы йимик Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны къазапландырып тура.

### 4 Пачалар

#### 4 Пачалар

4 Пачалар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### Баш сёз


БАШ СЁЗ

Бу китапда бир жылтны ичинде Сыйлы Язывланы дёрт тарихи китабы топланып бериле: 1-нчи Пачалар, 2-нчи Пачалар, 3-нчю Пачалар ва 4-нчю Пачалар.

Пачаланы Биринчи ва Экинчи китаплары ягьудилилени дин башчысы Шамуйылны тувгъан вакътисинден тутуп, оьзюню къавумундан биринчи пача болгъан Давутну гьакимлигини ахырына (ёрукъ гьисапда бизин девюрден алдагъы 1010–970 йыллагъа) ерлиги тарихи аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай. Пачаланы Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларында буса Сулейманны тахгъа олтургъан вакътисинден (бизин девюрден алдагъы X асрудан) тутуп, Бабил есирлигине (бизин девюрден алдагъы 587-нчи йылгъа) ерлиги аралыкъдагъы агьвалатлар къуршала.

Шо китаплагъа кюрчю этилип пачаны къаласында юрюлме герекли болгъан таварихлер ва тархнамелер салынгъан. Эсгермеге герек, Пачаланы 3-нчю ва 4-нчю китапларында бизге етишмеген эсделиклеге тувра гёрсетивлер бар – «Сулейманны таварихи» (3-нчю Пачалар 11:41), «Исрайылны пачаларыны таварихлери» ва «Ягьудини пачаларыны таварихлери». Контекстден гёрюнюп турагъаны йимик, Пачаланы китаплары шо тархнамелени къысгъача журасы болуп токътай – тизивчю шолагъа гьар пачаны этген ишлери булан байлавлу тындырыкълы хабарлагъа йимик асаслана.

Пачаланы китапларындагъы тарихи агьвалатлар булан байлавлу кёбюсю шагьатлыкълар Сыйлы Язывлар булан аралыгъы ёкъ, тек оьз девюрю булан байлавлу язывлу эсделиклерден таба аян этиле.

Пачаланы китапларында Сыйлы Язывланы ичине гиреген китаплардан бириси болгъан Экинчи Къанунгъа хас болуп токъташгъан дин бирлиги ачыкъдан гёрюнюп тура: шолардагъы бары да тарихи агьвалатлар пачаны неде ондан алдагъысыны муъминлигинден, неде гюнагьындан таба англатыла.

Китапланы ахырынчылай токъташдырылгъан къайдасыны умуми тархы – Бабил есирлигинден бираз алдагъы девюр (VII асруну ахыры).

Ягьудили Сыйлы Язывларда Пачаланы Биринчи ва Экинчи китапларына «Шамуйылны китаплары» деп айтыла. Тюзю, шо ончакъы къыйышывлу гелеген ат тюгюл: Шамуйыл не китапланы автору, не шоланы баш игити гьисапда ортакъчылыкъ этмей; ону гьакъында янгыз Биринчи китапда лакъыр юрюле.

Пачаланы Биринчи китабында Исрайылны тарихиндеги гёрмекли мюгьлет суратлана – къавум бирлешивден пача гьакимликге чыгъыв. Аллагьны ва халкъны арасындагъы Разилешив ва шолай да аслу тарихи гючлени – бир якъдан, асгербашчы пачалар белгилейген парахатлыкъны гьакимлигини, бирдагъы якъдан буса, пайхаммарлар сакълап ва айтып гелген Аллагьны каламыны ва дин токъташдырывланы – къыйышагъанлыгъы ва къаршылыкълыгъы китапны бютюн агъымындан къызыл сызакъ болуп оьте.

Жанр ягъындан алгъанда, китапгъа бир журалыкъ хас. Тарихи хабарлав шиъру гесек – Шамуйылны анасы Гьаннатны дуасы (1-нчи Пачалар 2:1-10) – берилип, янгыз бир керен бёлюне.

Тек китапны бир-бир гесеклерине, айрокъда Шаулну хабарына, белгили сюжетли тюрлюлюк хас. Эки тюрлю къайдада хабарланагъан шулай агьвалатлар ёлугъа: Шамуйыл оьзлеге пача ахтарагъан халкъны айыпгъа тутув булан байлавлу эки гесек (1-нчи Пачалар 8:4-22 ва 12:1-15); пачаны гьакимлигин токъташдырыв булан байлавлу эки жура (9-нчу ва 12-нчи башлар); Шаулну Аллагьгъа тынгламагъанлыгъы ва Ону янындан рагьмуну тас этгенлиги булан байлавлу эки къайда (1-нчи Пачалар 13:8-14 ва 15:10-31); Давут, гёрюнмейген кюйде Шаулну янына гелип, ону оьлтюрмей къойгъанлыкъ булан байлавлу эки хабар (24:1-8 ва 26:5-12).

Бир Аллагьгъа инанывгъа асаслангъан дини булангъы шо девюрдеги биргине-бир пачалыкъны амалгъа геливю, шексиз кюйде, гьалиги девюрдеги охувчуну иштагьландыра. Эгер китапда пайхаммарлар, айрокъда Шамуйыл, уьлгюлю келпетлер йимик гёрсетиле буса, пачалар, оланы къардашлары ва асгербашчылар бирдокъда уьлгюлю кюйде берилмей. Амма шо себепден олар бизге жанлы да, инамлы да болуп гёрюне. Ондан къайры, китапда тарихге янгыз пача ва тухумуну ата-бабасы гьисапда тюгюл, Забурну йыраву гьисапда да гирген Давутну оьмюрюню баш вакътисини гьакъында лакъыр юрюле.

Пачаланы Экинчи китабы Биринчи китапны сюжетли давамы болуп геле.

Мунда Давутну гьакимлигини, ону орнун тутгъан Сулейманны тувмакълыгъыны, пачаланы тухумуну амалгъа геливюню гьакъында хабарлана. Китапда Исрайылны ва Ягьудини бёлюнювю ва къаршы туруву булан байлавлу дагъы да бир хабарлав арагъа чыгъа. Шо хабарлав сонг Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларда давам этиле.

Жанр ягъындан алгъанда, Пачаланы Экинчи китабы Биринчисинден эсе артыкъ тюрлю. Хабар суратлавлар шиъру гесеклер булан аралашып геле. Шоланы эсгерейик: къайгъылы эки йыр – Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 1:19-27), асгербашчы Абинерге айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 3:33-34) ва шолай да алгъыш къайдалы эки макътав йыр: Давутну дуасы (2-нчи Пачалар 7:18-29) ва Давутну йыры (2-нчи Пачалар 22:2–23:7). Эки сюжетли гесекни – Натан пайхаммарны бир ярлыны къозусуну гьакъында айтгъан тапшурмалы хабарын (2-нчи Пачалар 12:1-12) ва иниси агъасын оьлтюргенлик булан байлавлу хабарны (2-нчи Пачалар 14:1-20) – онгача асарлар гьисапда айырма ярай.

Пачаланы Уьчюнчю китабында Давутну гьакимлигини ахыры ва Сулейманны къыркъ йыллыкъ гьакимлиги – Исрайылны пача девюрюню «алтын асрусу», сонггъа таба пачалыкъны бёлюнме ва тёбенлешме башлангъанлыгъы суратлана. Китапда Ибадатхананы къурув, сыйлы этив, шону тындырыкълы кюйде суратлав (5–8-нчи башлар) булан байлавлу хабар аслу ерни тута. Сулейманны дуваныны (3-нчю Пачалар 3:16-28) ва Шебаны пача къатыныны геливюню (10-нчу баш) гьакъындагъы суратлавлар къошум хабарлар йимик гёрюне. Шоларда Сулейман пачаны аслу хасияты болгъан гьикматлыкъ суратлана.

Тарихи китапларда пачалар булан янаша Аллагьны каламыны чавушлары болгъан пайхаммарлар аслу ерни тута. Пачаланы Уьчюнчю китабында бир нече пайхаммар ёлугъа. Тек аслу тергев Ильяс пайхаммаргъа бакъдырыла. Ону яшавун суратлавгъа китапны айры гесеги багъышлангъан (17–19-нчу башлар).

Тарихи хабарлавну Уьчюнчю ва Дёртюнчю китаплагъа бёлюнювюне шартлы къайдада янашма тюше. Шо бёлюнюв гьатта сюжетни дазуларындан да гьасил болмай: ягьудили пача Агьазияны гьакимлик этивю булан байлавлу хабар, бир китапда башланып, башгъасында тамамлана (3-нчю Пачалар 22:51 – 4-нчю Пачалар 1:18).

Пачаланы Дёртюнчю китабы Агьазияны гьакимлик этивюнден тутуп (IX асруну ортасы), Набугьодоносорну Ягьудиге этген экинчи чапгъынына, Ерусалимни ва Ибадатхананы дагъылывуна ерлиги аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай (бизин девюрден алдагъы VI асруну башы). Шо агьвалатлар пача гьакимликни аста-аста тёбенлешивю ва дагъылыву булан байлавлу.

Уьчюнчю китапда йимик, Пачаланы Дёртюнчю китабында да пайхаммарланы гьакъындагъы хабарлар аслу ерни тута. Пайхаммарлар дин янындан алгъанда, оьзгелеге уьлгюлер болуп токътай: китапны башында оьзюню кёкге гётериливюню гьакъында хабарланагъан Ильяс (2:11-12), сонг ону ёлун узатгъан Альяса (2–9 ва 13-нчю башлар); 19–20-нчы башларда Сыйлы Язывлардагъы бирдагъы бир зор пайхаммарны – Ишаяны гьакъында хабарлана. Альяса, алда Ильяс йимик, янгыз пайхаммар йимик тюгюл, гьайран ишлени этивчю гьисапда да гёрсетиле: гьатта ону къабурдагъы сюеги де оьлгенлени тирилте (13:20-21). Ишаяны сёзюне тынглап, Раббибиз Гьизкия пачаны къаласында гьайран иш эте (20:11).

Пачаланы ахырынчы китабында Давут ва Сулейман йимик зор уллу пачалар ёлукъмай. Терсине, къан тёгеген, бир-бири булан ябушагъан ва питне салып юрюйген исрайыллы ва ягьудили пачаланы гьакимликлерини гьакъындагъы хабарлар тёбенлешивню ачыкъдан суратлай. Тек китапда зор уллу дин къурувчу болгъан ва бир Аллагьгъа инанывгъа чакъырыв учун ябушуп гелген ягьудили пача Ёшиягъа (бизин девюрден алдагъы 640–609-нчу йыллар) айрыча тергев бакъдырыла.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

«Пачаланы китаплары» Библияны Таржумасыны институту ва Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан илму марказыны Гь. Цадасаны атындагъы Тил, адабият, инчесаният институту булан бирликде басмагъа гьазирленген.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Пачаланы Дёртюнчю китабы


Ильяс пайхаммар ва Агьазия пача

1Агьап пача гечинген сонг, муаплылар исрайыллылагъа къаршы баш гётерелер[+]. 2Огьозия буса, Самиратдагъы оьзюню къаласыны челтиринден таба йыгъылып, сакъат болуп къала. Ол оьзюню вакиллеринден булай айтып йибере:

– Барып, Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа[†] мен шу сакъатлыгъымдан сав боларманмы, сорап билигиз гьали[+].

3Раббибизни малайиги буса Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа булай дей:

– Самират пачаны вакиллерини алдына да чыгъып, олагъа булай айтыгъыз: «Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа барып сорамасагъыз, Исрайылны Аллагьы ёкъму?» – деп сорагъыз[+]. 4Раббибиз булай айта: «Сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!».

Ильяс гете.

5Вакиллер буса пачаны ягъына къайта. Пача олагъа:

– Неге къайтып гелдигиз? – деп сорай.

6– Бизин алдыбызгъа бир адам чыкъгъан эди, – деп жавап бере олар. – Ол бизге булай деди: «Сизин йиберген пачагъызны ягъына да барып, огъар: „Раббибиз булай айта: Адамларынгны да йиберип, Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа соратмасанг, Исрайылны Аллагьы ёкъму? Гьасили, сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!“ – деп айтыгъыз».

7Пача вакиллерине:

– Сизин алдыгъызгъа чыгъып, шу сёзлени айтгъан адамны гёлеми нечик эди? – деп сорай.

8Олар:

– Ону уьстюнде териден опурагъы, бутларыны оьр ягъында буса сакътиян белбаву бар эди, – деп жавап бере.

Пача:

– Ол тишбили Ильяс, – дей[+].

9Пача Ильясны ягъына элли асгерчи де булан бир асгербашчысын йибере. Асгербашчы, тёбени башында олтургъан Ильясны ягъына да гётерилип, огъар булай айта:

– Гьей Аллагь йиберген инсан, пача сагъа тюпге багъып тюш деп буюра.

10Ильяс асгербашчыгъа:

– Эгер де мен Аллагь йиберген инсан бусам, кёкден ялын тюшюп, сени де, сени адамларынгны да ютуп къойсун! – деп жавап бере.

Кёкден ялын тюшюп, асгербашчыны да, ону элли де асгерчисин де ютуп къоя[+]. 11Шо заман пача Ильясны ягъына элли асгерчиси де булан башгъа асгербашчысын йибере. Ол Ильясгъа булай айта:

– Гьей Аллагь йиберген инсан, пача сагъа тез тюпге багъып тюш деп буюра.

12– Эгер де мен Аллагь йиберген инсан бусам, – деп жавап бере Ильяс, – кёкден ялын тюшюп, сени де, сени элли асгерчингни де ютуп къойсун!

Аллагьны ялыны кёкден тюшюп, асгербашчыны да, ону элли асгерчисин де ютуп къоя. 13Шо заман пача элли асгерчиси де булан уьчюнчю асгербашчысын йибере. Шо асгербашчы гелип, Ильясны алдында тобукъларындан токътай.

– Гьей Аллагь йиберген инсан, – деп ялбара ол, – тилеймен, сени къулларынг болгъан магъа да, шу элли асгерчиге де языкъсын, бизин оьлтюрме! 14Кёкден тюшген ялын башлапгъы эки асгербашчыны да, ону асгерчилерин де ютуп къойду чу. Магъа языкъсын, мени оьлтюрме!

15Раббибизни малайиги Ильясгъа:

– Асгербашчы булан бирче тюпге тюш, къоркъма ондан, – дей.

Шо заман Ильяс, туруп, ону булан бирче пачаны ягъына багъып тюше. 16Ильяс пачагъа булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Исрайылда Аллагь ёкъму? Сен Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа соратма вакиллерингни йиберип турдунг! Шо саялы сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!».

17Раббибиз Ильясдан таба айтгъан сёзге гёре, Агьазия пача оьле. Огьозияны уланы болмагъангъа гёре, ону орнуна иниси Ёрам тахгъа минип олтура. Шо агьвалат Ёшапатны уланы Юрам деген ягьуди пачаны гьакимлигини экинчи йылында бола.

18Огьозияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

#### 2


Ильяс пайхаммарны кёкге гётериливю

1Муна, Раббибиз Ильясны уьйрюлюп эшеген елни ичиндеги кюйде кёкге гётерген кюй. Ол Альяса да булан бирче Гилгалдан геле болгъан[+]. 2Ильяс огъар:

– Бу ерде тур, Раббибиз мени Бет-Элге йибере тура, – дей.

Альяса:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – дей.

Олар Бет-Элге багъып тербене. 3Бет-Элдеги пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю, Альясаны алдына чыгъып:

– Раббибиз бугюн сени ягъынгдан есингни алажакъны билемисен? – деп сорай.

– Билемен, – деп жавап бере ол. – Иннемей туругъуз.

4Ильяс огъар:

– Альяса, тилеймен, шу ерде тур; Раббибиз мени Еригьонгъа йибере тура, – дей.

Ол:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – деп жавап бере.

Олар Еригьонгъа багъып тербене[+]. 5Еригьондагъы пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю, Альясаны алдына чыгъып:

– Раббибиз бугюн сени ягъынгдан есингни алажакъны билемисен? – деп сорай.

– Билемен, – деп жавап бере ол. – Иннемей туругъуз.

6Ильяс огъар:

– Бу ерде тур, Раббибиз мени Урдунгъа[†] йибере тура, – дей.

Альяса:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – деп жавап бере.

Олар бирче ёлун узаталар. 7Олар экевю де Урдунну ягъасына гелип токътагъанда, пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден элли пайхаммар гелип, бираз ариде оланы къаршысында токътай. 8Ильяс уьстюндеги абасын чече, ону бурачалап жыйып, шону булан сувгъа багъып ура. Сув онггъа ва солгъа багъып герилип ачылып къала, олар экевю де къуру топуракъдан оьзенни ари ягъына багъып чыгъа[+]. 9Олар чыкъгъанда, Ильяс Альясагъа:

– Айт чы, мени сени ягъынгдан алгъанча, сагъа не этейим? – деп сорай.

– Магъа сени ругьунгну эки къабат артыкъ кюйде варисликге алма къой, – деп жавап бере Альяса[+].

10– Къыйын затны тилейсен, – дей Ильяс. – Эгер де мени сени ягъынгдан алагъан кюйню гёрсенг, сен айтагъан кюйде болажакъ, ёгъесе шолай болмажакъ.

11Олар шолай сёйлей туруп барагъанда, бирден ялын келпетдеги асгер арба да, атлар да гелип, оланы айырып къоя ва Ильяс уьйрюлюп эшеген елни ичиндеги кюйде кёкге гётерилип гете. 12Альяса, бу ишге де къарай туруп:

– Атам! Атам! Исрайылны асгерлик арбасы, атлы асгери! – деп къычыра.

Бу ишлени гёрюп болмайгъан болгъанда, ол, оьзюню гийимин алып йиберип, йыртып ташлай[+]. 13Ол Ильясны уьстюнден тюшген абаны гётерип ала, артгъа багъып къайтып, Урдунну ягъасында токътай. 14Альяса, шо абаны алып, шону булан сувгъа багъып ура.

– Къайдадыр Раббибиз, Ильясны Аллагьы? – дей ол.

Альяса сувгъа багъып ургъанда, сув онггъа ва солгъа багъып герилип ачылып къала, ол да оьзенни ари ягъына чыгъа.

15Еригьондагъы пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю бу ишлени гёргенде:

– Ильясны ругьу Альясагъа гёчген, – дейлер.

Олар, Альясаны алдына чыгъып, тап ерге ерли баш иелер.

16– Биз сени къулларынгбыз. Бизин элли къатты эргишибиз бар, – дей олар, – ихтияр берсенг, олар барып сени есингни излеп гелер эди. Балики, Раббибизни Ругьу, ону тутуп йиберип, тавланы бирисине неде къолланы бирисине ташлап къойгъандыр?

– Ташламагъан, – деп жавап бере Альяса. – Йибермегиз оланы[+].

17Тек олар Альясагъа къарышып къалалар, ол да:

– Йиберигиз оланы, – деп, ихтияр бере.

Олар да элли эргишини йиберелер. Олар уьч гюнню узагъында Ильясны излеп айланалар, тек табып болмайлар. 18Олар Еригьонда къалгъан Альясаны ягъына къайтгъанда, ол олагъа:

– Мен сизге бармагъыз деп айтмагъанмы эдим дагъы? – дей.


Альясаны гьайран ишлери

19Шагьарда яшайгъанлар Альясагъа:

– Есибиз, оьзюнг де гёреген кюйде, бу шагьарны ерлешген кюю яман тюгюл, тек мундагъы сув яман, топуракъ да тюшюмсюз, – дейлер.

20– Магъа янгы сукара гелтиригиз, – дей ол, – шону ичине туз да салыгъыз.

Олар Альясагъа гелтирип берелер. 21Ол, сувбашгъа багъып чыгъып, шогъар туз тёге туруп, булай дей:

– Раббибиз: «Мен бу сувгъа эм этдим. Гьали энни бир заманда да шо сувдан не оьлюм, не тюшюмсюзлюк болмажакъ», – деп айта.

22Альяса айтгъан сёзге гёре, бугюнлеге етгенче де шо сув жанлы кюйде къалып тура.

23Альяса шондан Бет-Элге багъып тербене. Ол ёл булан юрюп барагъанда, шагьардан бир яшлар чыгъып, ону уьстюнден кюлеме башлайлар:

– Ёкъ бол, аязбаш! – деп къычыралар олар. – Тас бол, аязбаш![+]

24Альяса, артгъа бурулуп, олагъа къарай ва Раббибизни атын тутуп олагъа налат бере. Шо заман агъачлыкъдан эки тиши аюв чыгъып, къыркъ эки уланъяшны паралап къоя. 25Альяса буса Кармел тавгъа багъып тербене ва шондан Самиратгъа къайтып геле[+].

#### 3


Ёрам – Исрайылны пачасы

1Агьапны уланы Ёрам Ягьудини пачасы Ёшапатны гьакимлигини он сегизинчи йылында Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда он эки йыл гьакимлик эте. 2Оьзюню атасы ва анасы йимик кёп этмесе де, ол да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Неге тюгюл де, Ёрам атасы этген Баалны[†] сыйлы ташын тайдыра[+]. 3Буса да ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ёлу булан юрюй. Шо гюнагь ёлгъа Еробоам исрайыллыланы да тартгъан болгъан. Ёрам шо гюнагь ёлдан тайышмай юрюп тура[+].


Муапны тюп болуву

4Муапны пачасы Меша къойлар сакълай болгъан. Ол Исрайылны пачасына юз минг къозу ва юз минг къойну юнюн берме герек болгъан. 5Тек Агьап гечинген сонг, Муапны пачасы исрайыллыланы пачасына къаршы башгётере[+]. 6Шо заман Ёрам пача, Самиратдан чыгъып, исрайыллыланы бютюн асгерин жыя. 7Дагъы да ол Ягьудини пачасы Ёшапатгъа:

– Муапны пачасы магъа къаршы баш гётерген. Сен мени булан муаплылагъа къаршы ябушма чыгъамысан? – деп айтып йибере.

– Чыгъаман, – деп жавап бере Ягьудини пачасы Ёшапат. – Мен де сени йимикмен. Сени халкъынг къайда барса – шонда мени халкъым да баражакъ, сени атларынг къайда барса – шонда мени атларым да баражакъ[+].

8Сонг ол:

– Биз къайсы ёлдан барабыз? – деп сорай.

Ёрам:

– Эдом дангылындан таба, – деп жавап бере.

9Исрайылны пачасы Ягьудини ва Эдомну пачалары да булан бирче ёл чыгъа. Айланч ёл булан етти гюн юрюген сонг, асгерни не оьзюне, не оьзлер булангъы гьайванларына суву къалмай[+].

10– Адаршай! – деп къычыра Исрайылны пачасы. – Раббибиз бизин, уьч де пачаны, муаплыланы къолуна бермек учун чакъыргъан!

11Тек Ёшапат:

– Мунда Раббибизни пайхаммары ёкъму экен? Ондан таба Раббибизге сорап къарар эдик, – дей.

Исрайылны пачасыны ювукъларындан бириси:

– Мунда Шапатны уланы Альяса бар. Ол Ильясны къуллукъчусу эди[*], – деп жавап бере[+].

12Ёшапат:

– Ол гьакъ герти пайхаммар. Раббибиз ондан таба сёйлей, – дей.

Шо заман Исрайылны пачасы, Ёшапат ва Эдомну пачасы ону ягъына баралар.

13Альяса Исрайылны пачасына:

– Мени сени булан гьеч ишим ёкъ. Оьзюнгню атангны ва анангны пайхаммарларыны ягъына бар, – дей.

– Бармайман, – деп жавап бере Исрайылны пачасы, – муаплыланы къолуна бермек учун, Раббибиз чи бизин, уьч де пачаны, чакъыргъан[+].

14Альяса булай дей:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Къудратланы еси Раббибизни атын тутуп ант этемен, эгер де мен Ягьудини пачасы Ёшапатны абурламай эдим буса, мен сагъа бурулуп да къарамас эдим, гьатта эслеме де эслемес эдим. 15Гьали буса ягъыма къомузчуну гелтиригиз.

Къомузчу сокъма башлагъанда, Альяса оьзюне Раббибизни къудраты таъсир этегенни гьис эте[+]. 16Ол булай дей:

– Раббибиз: «Бютюн шу къолда орлар къазыгъыз», – деп айта. 17Неге тюгюл де, Раббибиз булай айта: «Сиз не елни, не янгурну гёрмессиз, тек бу къол сувдан толар. Сиз де, сизин туварларыгъыз да, сиривлеригиз де, оьзге гьайван-малыгъыз да ичип турарсыз». 18Раббибизге бу ишни этме тынч, Муапны да Ол сизин къолугъузгъа бережек. 19Сиз муаплыланы беклешдирилген ва уллу шагьарларыны барысын да ележексиз. Сиз емиш береген тереклени гесип ташлажакъсыз, сувбашланы басдыражакъсыз ва тизив авлакълагъа ташлар атажакъсыз[+].

20Артындагъы гюн эртенге, къурбан[†] этеген вакътиге таба, Эдомну ягъындан сув акъма башлай! Топуракъ сувдан тола[+]. 21Муаплылар буса пачалар оьзлеге дав булан гелегенин эшителер, шо саялы жагьили, къарты булан бары да эргишилерин де жыйып, оланы дазуда эретургъузалар. 22Олар танг булан тургъанда, гюнешни шавлалары сувгъа тигилип тура болгъан, шо саялы сув муаплылагъа къан йимик къызыл болуп гёрюне.

23– Бу чу къан! – дейлер олар. – Къарагъанда, пачалар ябушуп, бир-бирин къырып битдирген. Шолай болгъанда, бизге тюшген затгъа багъып алгъа чабыгъыз, муаплылар!

24Тек муаплылар исрайыллылар къонушгъан ерге гелгенде, исрайыллылар гётерилип, оланы къырма башлай, олар да къачып тербейлер. Муапгъа гирип, исрайыллылар оланы дагъы да къырып тербейлер. 25Олар шагьарланы дагъыталар. Гьар асгерчи гьар-бир тизив авлакъгъа басдырылып къалгъанча бирер таш атып тура. Олар сувбашланы да басдыралар ва тизив тереклени де гесип ташлайлар. Янгыз Кир-Гьаресетде таш тамлар къалып тура болгъан. Сарпанчылар шону къуршавгъа алып, шогъар да гьужум этме башлай.

26Муапны пачасы ябушувну утдуруп барагъанын гёргенде, оьзю булан къылыч булан савутлангъан етти юз адамны да алып, Эдом пача бар якъгъа багъып чыкъма къарай, тек болмай. 27Шо заман ол, оьзюню орнуна пача болуп олтурма тарыкъ биринчи уланын да алып, шагьарны барусунда ону къурбан эте. Шо заман кёклерден исрайыллылагъа къаршы къазапланыв тюше. Олар артгъа тартылып, оьзлени топурагъына къайтып гелелер.

#### 4


Альяса ва бир пакъыр тул къатын

1Пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден бирисини къатыны Альясагъа булай къычыра:

– Сени къулунг болгъан мени эрим гечинди. Сен ол Раббибизге къуллукъ этип тургъанын билесен. Гьали буса эрим борчлу адам мени эки де уланымны оьзюне къуллар этип алмакъ учун гелген[+].

2Альяса шо къатынгъа:

– Мен сагъа нечик кёмек этейим? Айт чы, уьюнгде ненг бар сени? – деп сорай.

– Бир сукара майымдан къайры, мени бир затым да ёкъ, – дей ол.

3Альяса огъар:

– Барып, хоншуларынгдан болгъан чакъы кёп бош савутлар тилеп жыярсан. 4Сонг, уьюнге де гирип, оьзюнгню де, уланларынгны да артыгъыздан эшикни бегитерсен. Майны савутлагъа да тёгюп, толтуруп, бир якъгъа тайдырып турарсан.

5Къатын барып, оьзюню ва уланларыны артындан эшикни бегите. Уланлары анасына савутлар гелтирип бере, ол буса тёгюп тура. 6Бары да савутлар толгъан сонг, ол уланына:

– Бирдагъы бирни бер, – дей.

Тек уланы:

– Дагъы бир савут да ёкъ, – деп жавап бере.

Майны агъылагъаны токътай. 7Къатын барып, болгъан ишни Аллагь йиберген инсангъа хабарлай, ол буса:

– Барып, майны да сатып, борчларыгъызны берип тайдыр, къалгъаны буса сагъа да, уланларынга да таманлыкъ этежек, – дей.


Альяса ва шунамлы бай къатын

8Бир керен Альяса Шунамгъа бара. Шонда бир бай къатын тура болгъан. Ол тилеп Альясаны ашама чакъыра. Гьар гезик шо ерден оьтегенде, Альяса шонда ашамакъ учун токътай болгъан. 9Шунамлы къатын эрине булай дей:

– Мен бизге чакъда-чакъда гиреген адам Аллагь йиберген адам экенни билемен. 10Гел, къалкъыбызда бир гиччирек уьй этейик, шонда огъар орун, тепси, шанжал, чыракъ салайыкъ. Ол гьар гезик бизге гиргенде, шонда турар.

11Бир керен Альяса Шунамгъа гелгенде, ол шо уьйге гётерилип ята. 12Шо заман ол къуллукъчусу Гегьазиге:

– Шо шунамлы къатынны чакъыр, – дей.

Къуллукъчу къатынны чакъыра, ол да Альясаны ягъына геле[+]. 13Альяса къуллукъчусуна булай дей:

– Къатынгъа: «Сен бизин шолай гьайыбызны этип айландынг чы, сагъа не яхшылыкъ этейик? Балики, пачагъа неде асгербашчыгъа сени гьакъынгда сёз айтып къарасакъ яхшы болмасмы?» – деп айт.

Ол:

– Мен оьзюмню халкъымны арасында яшайман, – деп жавап бере.

14– Шо къатынгъа не этсек яхшы болур эди? – деп сорай Альяса.

Гегьази:

– Ону уланы ёкъ, эри буса къарт, – дей.

15Шо заман Альяса:

– Чакъыр гьали ону, – дей.

Гиезий къатынны чакъыра, ол да эшик алгъа гелип токътай.

16– Ёрукъ гьисапда, гелеген йыл шу вакътиде сен къолунга уланъяш тутажакъсан, – дей Альяса.

– Ёкъ, есим, – деп, разисизлигин билдире ол, – къаравашынг болгъан мени алдатма, гьей Аллагь йиберген адам![+]

17Тек шо къатын, Альяса да оьзюне айтгъан кюйде, айлы болуп, арадан бир йыл гетип, ёрукъ гьисапда, йылны шо вакътисинде улан таба.


Шунамлы къатынны уланыны тириливю

18Яш оьсе. Бир керен ол атасыны ягъына барма деп чыгъа. Атасы буса оракъчылар булан болгъан.

19– Вай, башым! Вай, башым! – деп йибере ол атасына.

Атасы къуллукъчусуна:

– Муну барып анасыны ягъына элт, – деп буйрукъ бере.

20Къуллукъчусу, яшны да гётерип, анасына элтип бере. Яш тюш болгъунча анасыны къолунда олтуруп тура, сонг оьлюп къала. 21Къатын гётерилип, яшны Аллагь йиберген адамны орунуна салып, эшикни де бегитип чыгъа. 22Сонг ол, эрин де чакъырып:

– Тилеймен, магъа бир къуллукъчу да, эшек де бер, мен чалт Аллагь йиберген адамны ягъына барып гелейим, – дей.

23– Не этесен бугюн ону ягъына барып? – деп сорай ол. – Бугюн Ай янгырывну байрамы,[†] сонгугюн[†] тюгюл чю.

– Бары зат яхшы болажакъ, – деп жавап бере къатын[+].

24Эшекни де ерлеп, ол къуллукъчусуна:

– Тербет. Мен айтмай туруп, токътамассан, – дей.

25Къатын ёл чыгъа ва Кармел тавгъа Аллагь йиберген адамны ягъына геле. Ону арекден гёрюп, Аллагь йиберген адам къуллукъчусу Гегьазиге булай дей:

– Къара! Ол чу шунамлы къатын! 26Алдына чабып барып, огъар: «Нечиксен? Эринг нечикдир? Яшынг нечикдир?» – деп сора.

– Яхшылар, – деп жавап бере ол.

27Тавгъа Аллагь йиберген адамны ягъына гелгенде, къатын ону аякъларын къучакълай. Гегьази къатынны теберип тайдырма къарай, тек Аллагь йиберген адам:

– Къой ону! Ону уллу къайгъысы бар. Тек Раббибиз, шону менден яшырып, магъа айтмагъан, – дей[+].

28– Есим, мен сенден магъа яш болсун деп тилемеген эдим чи! – дей къатын. – Мен сагъа: «Менде умутну уятма», – деп айтгъан эдим чи!

29Альяса Гегьазиге булай дей:

– Абангны энлерин белбавунга да къысдырып, къолунга мени асатаягъымны да алып, чап. Эгер бирев ёлукъса, саламлашмай оьтерсен. Сени булан саламлашса да, саламын алмай оьтерсен. Асатаягъымны яшны бетине саларсан[+].

30Тек яшны анасы:

– Раббибизни атын тутуп, сени атынгны тутуп ант этемен, мен сени санынгдан арчылмажакъман, – дей.

Шо заман Альяса эретура ва къатынны артына тюшюп тербене.

31Гегьази, олардан алда да барып, асатаякъны яшны бетине сала, тек бир аваз да чыкъмай. Ол, есини алдына да къайтып гелип:

– Яш уянмады, – дей[+].

32Альяса уьйге гелгенде, яш оьлген гьалында ону орунунда ятып бола. 33Ол гирип, арты булан эшикни бегите ва Раббибизге дуа этме башлай[+]. 34Шондан сонг ол, орунгъа ювукълашып, яшны уьстюнде авзун авзуна, гёзлерин гёзлерине, къолларын къолларына къаплап ята. Альяса ону уьстюнде созулуп ятгъанда, яшны къаркъарасына исив гирип гете[+]. 35Альяса бурулуп, уьйню ичинде алгъа-артгъа юрюп йибере ва орунгъа гётерилип, яшны уьстюнде бирдагъы керен созулуп ята. Яш етти керен шюшгюре ва гёзлерин ача. 36Альяса, Гегьазини де чакъырып:

– Яшны анасын чакъыр, – дей.

Гегьази оьзюне буюргъанны эте.

Къатын гелгенде, Альяса:

– Уланынгны ал, – дей.

37Къатын гирип, ону аякъларына багъып йыгъыла ва тап ерге ерли баш ие. Сонг ол яшын да алып чыгъа[+].


Агъулангъан увмач шорпа

38Альяса буса Гилгалгъа къайтып геле. Шо вилаятда шо заман ачлыкъ болгъан. Альясагъа пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю ёлукъгъанда, ол къуллукъчусуна:

– Уллу къазан да асып, бу адамлагъа увмач шорпа этип бер, – дей[+].

39Оланы бириси, авлакъгъа бахча оьсюмлюклер жыйма деп чыгъа ва шайтан хыяр таба. Ол этегин шо хыярлардан толтуруп жыйып къайта, шоланы увмач шорпа къазангъа туврап сала. Бирев де шо не зат экенни билмей тура 40Увмач шорпаны адамлагъа тёгюп бере. Тек ашама башлагъандокъ, олар:

– Аллагь йиберген инсан, къазанны ичинде оьлюм бар! – деп къычырып йиберелер ва увмач шорпаны ичмей токътайлар.

41Альяса:

– Ун гелтиригиз, – дей.

Ол унну къазангъа себелей ва:

– Адамлагъа тёгюп бер, ашасынлар, – дей.

Къазанны ичинде зараллы бир зат да къалмай.


Юз адамны тойдурув

42Баал-Шалишадан[†] бирев Аллагь йиберген адамгъа башлапгъы тюшюмню будайындан биширилген йигирма арпа экмек де, янгы будайы булангъы будайбашлар да гелтирип бере.

– Адамлагъа бер, ашасынлар, – дей Альяса[+].

43– Мен муну булан юз адамны нечик ашатайым? – деп сорай къуллукъчусу.

Тек Альяса булай жавап бере:

– Адамлагъа бер, ашасынлар. Раббибиз: «Олар тояжакълар, артыкъ да къалажакъ», – деп айта чы.

44Къуллукъчусу адамлагъа уьлешип бере, олар ашайлар, Раббибиз де айтгъаны йимик, артыкъ да къала.

#### 5


Нааман югъагъан гён аврувдан сав бола

1Нааман Арам пачаны асгербашчысы болгъан. Ол есини алдында зор уллу ва абурлу адам болгъан, неге тюгюл де Раббибиз Арамгъа уьстюнлюклени ондан таба савгъат этип бере болгъан. Нааман къоччакъ асгерчи болгъан, тек ол югъагъан гён аврувдан авруй болгъан[+].

2Арамлыланы асгер бёлюклери чапгъынларыны бирисинде Исрайылда бир гиччи къызны есирликге алалар. Шо къыз Нааманны къатынына къуллукъ этип тура болгъан. 3Ол оьзюню бийкесине:

– Мени есиме Самиратдагъы пайхаммарны бир гёрме кюй буса эди! Ол есимни югъагъан аврувундан сав этежек эди, – дей.

4Нааман, есини ягъына да барып, огъар Исрайылдагъы къыз айтгъан сёзлени етишдире.

5– Бар, – деп жавап бере Арам пача. – Мен Исрайылны пачасына кагъыз язарман.

Нааман, оьзю булан он талант[*] гюмюш, алты минг шекел[*] алтын ва он гийим опуракъ да алып тербене. 6Ол Исрайылны пачасына алып гелген кагъызда булай язылгъан болгъан: «Мен сени ягъынга къулум Нааманны йиберемен. Шу кагъызны алгъанда, сен ону югъагъан гён аврувдан сав этсин деп йибергенимни бил».

7Шо кагъызны охугъанда, Исрайылны пачасы уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай ва булай дей:

– Оьлтюрме де, тирилтме де мен Аллагь болуп къалгъанманмы? Югъагъан гён аврувдан сав этсин деп, неге ол мени ягъыма йибере? Къарагъыз гьали, ол мени булан эришме сююп тура![+]

8Исрайылны пачасы уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлагъанны эшитгенде, Аллагь йиберген Альяса огъар:

– Сен неге уьстюнгдеги опуракъларынгны йыртып ташладынг? Шо адамны мен ягъыма бакъдыр, ол Исрайылда пайхаммар барын билежек, – деп айтып йибере.

9Нааман атлары, асгерлик атарбалары да булан Альясаны уьюню эшик алдына гелип токътай. 10Альяса огъар оьзюню вакилинден:

– Барып, Урдунда[†] етти керен чайынып чыкъ, къаркъаранг да сав болуп, оьзюнг де аврувунгдан тазаланып къалажакъсан, – деп айтып йибере[+].

11Тек Нааман, къазапланып, булай айта туруп гете:

– Мен ол, алдыма чыгъып, эретуруп, оьзюню Аллагьы болгъан Раббибизге чакъырыв этип, къолу булан шо еримни де сыйпап, мени югъагъан гён аврувдан сав этер деп тура эдим. 12Шамны оьзенлери Амана булан Парпар Исрайылны бары да сувларындан къолай тюгюлмю дагъы? Тазаланмакъ учун, мен шо оьзенлерде чайынып чыгъып болмаймы эдим дагъы?

Нааман бурулуп, къазаплангъан гьалында гете. 13Нааманны къуллукъчулары, ону ягъына да гелип, булай дей:

– Атабыз, эгер де сагъа пайхаммар нечик буса да бир четим иш эт деген эди буса, сен шону этмесми эдинг дагъы? Ол буса сагъа янгыз: «Чайынып чыкъ, сен де тазаланып къалажакъсан», – деп айтды.

14Шо заман Нааман, Аллагь йиберген адам оьзюне айтгъан кюйде, барып Урдунда етти керен чомулуп чыгъа, ону къаркъарасы да сав болуп, тазаланып, яшныки йимик болуп къала. 15Нааман къуллукъчулары да булан Аллагь йиберген адамны янына къайтып геле. Ону алдында да токътап, Нааман:

– Гьали мен бютюн ер юзюнде, янгыз Исрайылда болуп тюгюл эсе, Аллагь ёгъун билемен. Гьали буса, тилеймен, сени къулунг болгъан менден савгъат къабул эт, – дей.

16Пайхаммар:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен бир затны да къабул этмежекмен, – деп жавап бере.

Нааман нечакъы тилесе де, ол гери ура.

17– Эгер де сен сюймей бусанг, – дей Нааман, – тилеймен сагъа, сени къулунг болгъан магъа эки къачыр элтип болажакъ чакъы топуракъ берсин, неге тюгюл де мен Раббибизден къайры дагъы бир аллагьгъа да багъышлап бютюнлей яллатывланы да, къурбанланы[†] да этмежекмен. 18Тек Раббибиз мени янгыз бир затдан гечип къойсун: есим сужда этмек учун Риммонну[*] ибадатханасына[†] гирип, мени къолума багъып таянагъанда, мен де баш иемен. Мен Риммоннну ибадатханасында баш иегенде, Раббибиз менден гечип къойсун.

19– Яхшы ёлгъа бар, – дей Альяса.


Гегьази югъагъан гён аврув булан такъсырлана

Нааман бираз мезгил ариге гетгенде, 20Аллагь йиберген Альяса къуллукъчусу Гегьази оьз-оьзюне: «Мени есим бу арамлы Наамандан бир савгъат да алмайлы, ону нече де рагьат йиберип къойду. Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен ону артындан чабып барып, ондан не буса да бир зат алмай къоймасман», – дей[+]. 21Гегьази Нааманны артындан чабып гете. Гегьази оьзюне багъып чабып гелегенни гёргенде, Нааман ону къаршыламакъ учун асгерлик атарбасындан тюше.

– Болгъан зат сама да ёкъму? – деп сорай ол.

22– Ёкъ, – деп жавап бере Гегьази. – Есим менден: «Эпрайимни тав бойларындан мени ягъыма пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюню эки жагьил якъчысы гелген. Тилеймен сагъа, олагъа бир талант гюмюш[*] ва эки гийим опуракъ бер», – деп айтып йиберген.

23– Озокъда! Эки талантны ал, – дей Нааман.

Нааман Гегьазини эки къапгъа эки талант гюмюш булан бирче эки гийим опуракъ алма рази эте. Ол къапланы эки къуллукъчугъа бере, олар да шоланы Гегьазини алды булан алып юрюй. 24Гегьази тёбеге етгенде, ол шо къапланы къуллукъчулардан алып, оьзюню уьюне салып къоя. Гегьази къуллукъчуланы йибере, олар да гетелер. 25Шондан сонг ол гирип, еси Альясаны алдында эретуруп токътай.

– Сен къайда гетген эдинг, Гегьази? – деп сорай Альяса.

– Бир ерге де гетмеген эдим, – деп жавап бере Гегьази.

26Тек Альяса огъар:

– Шо адам асгерлик атарбасындан тюшюп, сагъа багъып юрюгенде, шо ерде оьзюм болмасам да, ругьум шонда эди. Акъча алмагъа неде опуракъланы, зайтун бавланы, юзюмлюклени, къой сиривлени, къулланы, къаравашланы къабул этмеге гьали заманымы дагъы? 27Нааманны югъагъан гён авруву сагъа да, сени наслуларынга да гьар даимге де къабунуп къалсын дагъы.

Гегьази Альясаны ягъындан чыкъгъанда, ол югъагъан гён аврувдан къардай ап-акъ бола[+].

#### 6


Къалкъып чыкъгъан балта

1Пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю Альясагъа булай дей:

– Тынгла чы, мунда, сени табилигингде яшайгъан ерде, бизге ер таманлыкъ этмей. 2Бизге Урдунгъа[†] барып, шондан аркъалыкълар да алып, шонда оьзюбюзге бир турагъан ер этме ихтияр бер.

– Барыгъыз, – дей ол.

3Шо заман оланы арасындан бириси:

– Тилейбиз сагъа, къуллукъчуларынг болгъан бизин булан сен де гел, – дей.

– Мен де гелермен, – дей Альяса.

4Къуллукъчулары булан бирче ол да бара. Урдунгъа гелип, олар тереклени гесме башлайлар. 5Оланы бириси терекни авдара турагъанда, балтасыны темири сувгъа тюшюп гете.

– Вай, есим! – деп къычыра ол. – Балта меники тюгюл эди чи, биревден тилеп алгъан эдим!

6Альяса:

– Не ерге тюшдю балта? – деп сорай.

Альяса оьзюне шо ерни гёрсетгенде, ол, бир бутакъны гесип, шону о ерге багъып ташлай, балтаны темири де къалкъып чыгъып къала.

7– Ал шону, – дей ол.

Шо адам, къолун да узатып, балтаны темирин ала.


Арамлыланы сокъур этив

8Арамны пачасы Исрайыл булан дав этип тура болгъан. Гьар гезик ол, къуллукъчулары да булан маслагьатлашып:

– Мен адамларымны палан-палан ерлерде къонушдуражакъман, – дей.

9Альяса шоссагьат Исрайылны пачасына:

– Шо ерден оьтегенде сакъ боларсан, неге тюгюл де арамлылар[†] шо ерге багъып тюше тура, – деп айтып йибере.

10Исрайылны пачасы Аллагь йиберген адам оьзюне гёрсетген ерлени тергей туруп юрюй. Аллагь йиберген Альяса, бир тюгюл, эки тюгюл, пачагъа алданокъ шо кюйде билдирип тура, ол да шолай ерлерде бек сакъ айлана. 11Арамны пачасы бек гьалекликге тюшюп гете. Пача, оьзюню ювукъларын да чакъырып, олагъа:

– Магъа айтыгъыз чы, арабыздан Исрайылны пачасыны яны ким экен? – деп сорай.

12– Бирев де тюгюл, есим пача, – деп жавап бере ону ювукъларындан бириси. – Шо – Исрайылдагъы Альяса пайхаммар. Исрайылны пачасына ятагъан уьюнгде сёйленеген лакъырны да етишдиреген ол.

13– Барып, ол къайда экенни билип гелигиз. Мен, адамларымны да йиберип, ону тутдурайым, – деп буйрукъ бере пача.

Арамны пачасына:

– Ол Дотанда, – деп етишдире[+].

14Пача шонда атларын, асгерлик атарбаларын ва уллу асгерин йибере. Олар, гече булан гелип, шагьарны къуршавгъа ала. 15Аллагь йиберген адамны къуллукъчусу танг булан туруп чыкъгъанда, атлары ва асгерлик атарбалары булангъы асгер шагьарны къуршавгъа алып табыла.

– Вай, есим, энни биз не этейик? – деп йибере къуллукъчусу.

16– Къоркъма, – деп жавап бере Аллагь йиберген адам. – Бизинкилени санаву оланыкинден эсе кёп.

17Альяса:

– Раббим, гёрюп болсун учун, муну гёзлерин ач! – деп дуа эте.

Раббибиз къуллукъчуну гёзлерин ача, ол да къарап, Альясаны айланасында, бютюн тавну уьстюнде ялынлы атланы ва асгерлик атарбаланы гёре[+]. 18Душманлар Альясагъа багъып тербенгенде, ол Раббибизге:

– Шу адамланы сокъур этип къой, – деп дуа эте.

Раббибиз де, Альяса тилеген кюйде, оланы сокъур этип къоя[+]. 19Альяса олагъа:

– Сиз тюз ёл булан бармайсыз, шагьар да шо шагьар тюгюл. Артыма тюшюгюз, мен сизин излейген адамыгъызны ягъына элтейим, – дей.

Альяса оланы Самиратгъа гелтире. 20Олар шагьаргъа гиргенде, Альяса:

– Раббим, гёреген болсун, буланы гёзлерин ач, – дей.

Раббибиз оланы гёзлерин ача, олар да оьзлер Самиратда экенин гёре. 21Исрайылны пачасы оланы гёргенде, Альясагъа:

– Атам, шоланы бирисин къоймай, барысын да къырып битдирейим чи, – дей.

22– Битдирме, – деп жавап бере ол. – Оьзюнгню къылычынг, жаянг булан есирге алгъанланы сен къырып битдирерми эдинг дагъы? Олагъа аш, сув бер, ашасынлар, ичсинлер, сонг оьзлени есини ягъына къайтсынлар[+].

23Шо заман пача олагъа уллу тепси къура. Ашап, ичип битгенде, оланы йибере, олар да оьзлени есини ягъына къайталар. Арамдагъы асгер бёлюклер де Исрайылны топурагъына чапгъын этегенин токътата.


Къуршавгъа алынгъан Самират ачлыкъгъа тарый

24Арадан бираз заман гетип, Арамны пачасы Бенадат[*], асгерин де жыйып, чыгъып Самиратны къуршавгъа ала[+]. 25Шагьарда оьтесиз гючлю ачлыкъ башлана. Къуршав шолай узатыла чы, гьатта эшекни башын сексен шекел[*] гюмюшге, гёгюрчюнню насыны дёрт пай этгенде бир пай кабын[*] беш шекелге[*] сата болгъанлар.

26Исрайылны пачасы шагьарны барусу булан юрюп айланагъанда, бир къатынгиши огъар:

– Магъа кёмек эт, есим пача! – деп къычыра[+].

27Пача булай жавап бере:

– Эгер де сагъа Раббибиз кёмек этмей болгъан сонг, мен нечик кёмек этейим? Мени иннырда экмегим де, юзюм сыгъагъан ерде чагъырым да ёкъ.

28Сонг ол къатынгишиге:

– Сагъа не тарыкъ? – деп сорай.

Къатынгиши булай жавап бере:

– Бу къатынгиши магъа: «Уланынгны бер, бугюн сеникин ашайыкъ тангала буса меникин ашарбыз», – деген эди. 29Биз уланымны къазанда да асып ашадыкъ. Артындагъы гюн мен бугъар: «Уланынгны бер, гьали сеникин ашайыкъ», – деген эдим, ол буса оьзюнюкин яшырып токътагъан[+].

30Бу къатынгишини сёзлерин эшитип, пача уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-парасын чыгъара. Пача бару булан юрюйгени саялы, халкъ ону уьстюнде йыртыкъ опуракълары барын гёре. 31Пача оьзюню бир адамындан:

– Эгер де бугюн Шапатны уланы Альясаны башы гесилип тюшмей къутулса, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы! – деп айтып йибере.

32Альяса буса тамазалар да булан бирче уьюнде олтургъан болгъан. Пача йиберген адам гелгенче, Альяса тамазалагъа булай дей:

– Сиз шо башгесер мени башымны гесип ташлама йибергенни билемисиз? Къарагъыз гьали, шо адам гелгенде, ону алды булан эшикни бегитип къоярсыз. Муна, мен ону арты булан гелеген есини аякъ тавушун эшитип тураман. 33Альяса тамазалар булан сёйлеп турагъан вакътини ичинде пача, ону ягъына да гелип:

– Бу Раббибизден гелеген балагь. Энниден сонг мен Раббибизге нечик умут этейим? – дей.

#### 7

1Альяса:

– Раббибизни каламына тынгла. Раббибиз: «Тангала шу вакътиге Самиратны къапусуну алдында бир сата[*] тизив ун биргине-бир шекелге[*], эки сата арпа да биргине-бир шекелге сатылажакъ», – деп айта.

2Исрайылны пачасы оьзюню къолуна таянагъан вазир Аллагь йиберген адамгъа:

– Тынгла чы, Раббибиз гьатта терен сувланы алдын йырып къойса да, шо болуп болагъан иш тюгюл! – дей.

– Сен шону эки де гёзюнг булан гёрежексен, – деп жавап бере Аллагь йиберген адам, – тек оьзюнг ашамажакъсан![+]


Самиратны къуршаву тамамлана

3Шагьаргъа гиреген къапуну алдында югъагъан гён аврувлу дёртев бола. Олар бир-бирине:

– Биз мунда да олтуруп, ажжалыбызны къаравуллап токътап турайыкъмы? 4Эгер де биз шагьаргъа барма деп токъташсакъ, шонда да ачлыкъ, биз оьлежекбиз. Мунда къалсакъ да, оьлежекбиз. Гелигиз, арамлылар[†] къонушуп токътагъан ерге де барып, олагъа къолгъа барайыкъ. Эгер де олар бизге языкъсынса – сав къаларбыз, языкъсынмаса – оьлербиз.

5Ахшам къашкъаралгъанда, олар туруп арамлыланы къонушуна багъып бара. Олар къонушну ягъасына етгенде, шонда бирев де болмай. 6Неге тюгюл де, Есибиз Аллагь арамлылар асгерлик атарбаланы, атланы ва зор кёп асгерни къавгъасын эшитеген кюйню эте. Олар да бир-бирине:

– Исрайылны пачасы, бизге чапгъын этмек учун, оьзю булан гьетли ва мисрили пачаланы да алып геле тура! – дейлер[+].

7Олар къашкъаралгъанда, чатырларын,[†] атларын, эшеклерин де ташлап, къачма башлай. Къонушун да бар кююнде къоюп, къачып къутула[+].

8Югъагъан гён аврувлулар, къонушну ягъасына етип, чатырланы бирисини ичине гире. Олар ашап, ичип тоя, шондан гюмюш, алтын, опуракълар ала ва шоланы элтип яшыра. Сонг олар къайтып гелип, башгъа чатыргъа гире. Шону ичинден де бир затлар алып, шоланы да яшыра. 9Сонг олар бир-бирине булай дей:

– Биз тюз этмей турабыз. Бу яхшы хабарланы гюню, биз буса шо хабарланы ичибизде сакълап токътагъанбыз. Эгер де биз танг болгъунча къарасакъ, бизин жазалажакъ. Буссагьат барып, шо гьакъда пачаны къаласына билдирейик.

10Олар барып, шагьарны къапучуларын да чакъырып, олагъа:

– Биз арамлыланы къонушуна баргъан эдик, тек шонда бирев де гёрюнмеди, бир затны да эшитмедик. Янгыз байлангъан атлар, эшеклер бар эди, чатырлар да бар кююнде эди, – дей.

11Къапучулар бу хабарны яялар, шо гьакъда къалада да билдириле. 12Пача, гече туруп, оьзюню ювукъларына булай дей:

– Мен сизге арамлылар не этгенни хабарлайым. Олар биз ачлыкъгъа тарып турагъаныбызны биле. Арамлылар: «Олар чыкъмай турмажакъ, биз оланы савлайын тутуп, шагьарны ичине гирежекбиз», – деп ойлашып, авлакъда яшынмакъ муратда къонушун ташлап гетдилер.

13Пачаны ювукъларындан бириси булай дей:

– Къалгъан беш атны да алып, не болгъанны билип гелсинлер. Олай да, булай да, сав къалгъанланы къысматы жанларын къурбан[†] этген кёп исрайыллыланыкине ошажакъ чы.

14Олар атлар булан эки асгерлик атарба ала ва пача оланы Арамны асгерини артындан йибере. Пача асгерлик атарбачылагъа:

– Барып, не болгъанны билип гелигиз, – деп буюра.

15Олар тап Урдунгъа[†] етип къалгъанча, Арамны асгерини гьызын тутуп юрюйлер ва бютюн ёл булан арамлыланы опуракълары, савутлары алгъасап ташлангъанны гёрелер. Арамлылар шоланы гьайт этип къачагъанда ташлагъан болгъан. Пача йибергенлер, къайтып гелип, огъар гёргенин айталар. 16Халкъ чыгъып, арамлыланы къонушун талам-такъыш этип къоялар. Раббибиз де айтгъан кюйде, тизив унну бир сатасын – биргине-бир шекелге, арпаны эки сатасын да биргине-бир шекелге сатып тербейлер. 17Пача буса оьзюню къолуна таянагъан вазирин шагьарны къапусуну алдына низамгъа къарамакъ учун сала. Шонда буса ол жыйылгъан кёп халкъны аякъ тюбюнде тапталып къала. Аллагь йиберген адам да алданокъ билдиргени йимик, вазир оьле. Аллагь йиберген адам шо гьакъда пача оьзюню уьюне гелгенде билдирген болгъан[+]. 18(Аллагь йиберген адам пачагъа: «Тангала шу вакътиге Самиратны къапусуну алдында биргине-бир сата тизив ун – бир шекелге, эки сата арпа да биргине-бир шекелге сатылажакъ», – дегенде, 19шо вазир Аллагь йиберген адамгъа: «Тынгла чы, Раббибиз гьатта кёклени терезелерин ачып къойса да, шо болуп болагъан иш тюгюл!» – деген болгъан. Шо заман Аллагь йиберген адам: «Сен шону эки де гёзюнг булан гёрежексен, тек оьзюнг ашамажакъсан!» – деп жавап берген.) 20Огъар шолай болма да бола: ол къапуну алдында жыйылгъан кёп халкъны аякъ тюбюнде тапталып оьле.

#### 8


Шунамлы къатын къайтарып оьзюню топурагъын ала

1Альяса оьзю уланын тирилтген къатынгъа:

– Агьлюнгню де алып, къайда бола бусанг да, шонда барып ерлеш. Неге тюгюл де, Раббибиз уьлкебизни ачлыкъгъа тарытды, шо ачлыкъ етти йыл узатылажакъ, – дей[+].

2Къатын, гьазирлигин де гёрюп, Аллагь йиберген адам айтгъан кюйде эте. Агьлюсю де булан гетип, ол етти йылны узагъында пилистимлилени топурагъында яшай.

3Етти йылдан сонг къатын, пилистимлилени топурагъындан къайтып, пачагъа оьзюню уьюн ва топурагъын тилеме бара. 4Пача буса шо вакътиде Аллагь йиберген адамны къуллукъчусу Гегьази булан лакъыр этип тура болгъан. Ол:

– Магъа Альяса этген зор ишлени гьакъында хабарла гьали, – дей[+].

5Гегьази пачагъа Альяса оьлюню тирилтгени гьакъында хабарлап турагъанда, Альяса уланын тирилтген къатын пачагъа оьзюню уьюн ва топурагъын тилеме гелип тура болгъан. Гегьази:

– Есим пача, муна оьзю шо къатын, бу буса ону Альяса тирилтген уланы, – дей.

6Пача шо къатынгъа соравлар берип йибере, ол да хабарлай. Шо заман пача, къатынны масъаласын чечмекни бир гьакимине тапшура туруп, огъар:

– Бу къатынгъа бары мюлкюн де, уьлкебизден чыкъгъан гюнден тутуп бугюнге ерли муну топурагъындан алынгъан бары да хайырны да къайтарып бер, – дей.


Альяса Бенадатны оьлюмю гьакъда алданокъ билдире

7Арамны пачасы Бенадат авруп турагъанда, Альяса Шамгъа геле. Пачагъа: «Мунда Аллагь йиберген адам гелген», – деп билдиргенде,[+] 8ол Гьазаилге булай дей:

– Оьзюнг булан савгъат да алып, Аллагь йиберген адамны къаршылама чыкъ. Мен шу аврувумдан сав болармы экенмен? Ондан таба шону Раббибизге сорап къара[+].

9Гьазаил, савгъатгъа Шамдан тизив маллар да алып, шоланы къыркъ тюеге де юклеп, Альясаны къаршылама чыгъа. Ол гелип Альясаны алдында токътай ва булай дей:

– Мени Арамны пачасы, сени атасыдай гёреген уланынг Бенадат, сагъа оьзю аврувундан сав болармы экенмен деп сорама йиберген.

10Альяса булай дей:

– Барып огъар: «Сен, шексиз кюйде, сав болажакъсан», – деп айт, тек, гертисин айтса, ол оьлежек, шону магъа Раббибиз билдирди.

11Альясаны бети къатып къала, ол гёзлерин айырмагъан кюйде къарап тура. Ахырда да Аллагь йиберген адам йылап йибере.

12– Есим, неге йылайсан? – деп сорай Гьазаил.

– Сен исрайыллылагъа нечик зарал гелтирежегингни билемен, шо саялы йылайман, – деп жавап бере ол. – Сен оланы бекликлерин яллатажакъсан, жагьиллерин къылыч булан оьлтюрежексен, нарысталарын жабаргъа уруп чагын чыгъаражакъсан, айлы къатынларын гесек-гесек этежексен[+].

13Гьазаил:

– Мен чи сени бир итге ошап къалгъан къулунгман. Мен шолай уллу ишлени этип боларманмы дагъы? – дей.

– Раббибиз магъа сен Арамны пачасы болажакъ[*] деп билдирди, – деп жавап бере Альяса[+].

14Шо заман Гьазаил, Альясаны ягъындан гетип, есини ягъына къайтып геле.

Бенадат:

– Альяса сагъа не деп айтды? – деп сорай.

Гьазаил:

– Ол сен, шексиз кюйде, сав болажакъны айтды, – деп жавап бере.

15Тек артындагъы гюн ол ювургъанны ала, шону бавукъ да этип, пачаны бетине ташлай, ол да оьлюп къала. Гьазаил буса ону орнуна пача болуп олтура.


Юрам Ягьудини пачасы болуп олтура (2 Тав 21:5-10, 20 )

16Ёшапат Ягьудини пачасы заманда Агьапны уланы, Исрайылны пачасы Ёрамны гьакимлигини бешинчи йылында Ягьудиде Ёшапатны уланы Юрам гьакимлик этме башлай. 17Пача болуп олтургъанда, огъар отуз эки йыл бола болгъан. Ёрам Ерусалимде сегиз йыл гьакимлик эте. 18Агьапны тухуму йимик, ол да Исрайылны пачалары этгенни этип юрюй. Неге тюгюл де, Ёрам Агьапны къызын къатын этип алгъан болгъан. Раббибизни алдында ол яманлыкълар этип юрюй[+]. 19Тек Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу болгъан Давутну хатиринден Ягьудини дагъытма сюймей. Ол Давутну тухумун уьзмей сакълама ваъда этген болгъан[+].

20Ёрамны заманында эдомлулар, ягьудилилени гьакимлигине къаршы баш да гётерип, оьзлеге пача салалар[+]. 21Шо заман Юрам оьзюню бары да асгерлик атарбалары да булан Сайирге бара. Гече булан онгарылып, ол оьзлени къуршавгъа алгъан эдомлулагъа ва оланы асгерлик атарбаларыны башын тутгъан гьакимлерине чапгъын эте. Тек ягьудилени асгери уьюне багъып къачып тербей. 22Гьалиге ерли де эдомлулар ягьудилилени гьакимлигини тюбюне тюшмеген кююнде. Либналылар тап шо заман чапгъын эте.

23Юрамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону ишлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 24Юрам оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва Давутну Шагьарында олар булан бирче гёмюле. Ону уланы Агьазия атасыны орнуна пача болуп олтура.


Агьазия Ягьудини пачасы болуп олтура (2 Тав 22:1-6 )

25Исрайыллы Агьапны уланы Ёрам пачаны гьакимлигини он экинчи йылында Ягьудиге Юрамны уланы Агьазия гьакимлик этме башлай. 26Пача болуп олтургъанда, Агьазиягъа йигирма эки йыл бола болгъан. Ерусалимде ол бир йыл гьакимлик эте. Агьазияны анасыны аты Аталия болгъан. Ол Исрайылны пачасы Омрини уланыны къызы болгъан[+]. 27Агьапны тухуму йимик, Агьазия да Раббибизни алдында яманлыкълар этип юрюй. Неге тюгюл де, ол Агьапны тухумундан къатын алып, шо тухумгъа къардаш болгъан.

28Агьазия Агьапны уланы Ёрам булан бирче Гилатдагъы Рамотну къырыйына Арамны пачасы Гьазаилге къаршы дав этме бара. Арамлылар[†] Ёрамны яралайлар[+]. 29Арамны пачасы Гьазаил булан дав этегенде, оьзюне Рамотну къырыйында тийген яралардан сав болмакъ учун, Ёрам пача Изреел шагьаргъа къайтып геле.

Агьапны уланы Ёрам яралангъаны саялы, Ягьудини пачасы Юрамны уланы Агьазия ону гёрмек учун Изреелге ёл чыгъа.

#### 9


Башына май да сюртюп, Егьуну Исрайылгъа пача этип сала

1Альяса, пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден бирисин чакъырып, огъар булай дей:

– Абангны энлерин белбавунга да къысдырып, май булангъы шу савутну да алып, Гилатдагъы Рамотгъа бар[+]. 2Шонда етгенде, Нимшини уланыны уланы, Юшапатны уланы Егьуну табарсан. Ону ягъына барып, къурдашларыны ягъындан алып, ичдеги уьйге гирерсен[+]. 3Шу савутну алып, Егьуну башына май да сюртюп, шулай айт: «Раббибиз: „Башынга май да сюртюп, Мен сени Исрайылгъа пача этип саламан“, – деп айта». Сонг эшикни де ачып, къачып гетерсен. Вёре, токътап къалмассан![+]

4Жагьил пайхаммар Гилатдагъы Рамотгъа багъып тербене. 5Шонда гелгенде, ол бирче олтургъан асгербашчыланы гёре.

– Асгербашчы, мени сизге айтагъаным бар, – дей пайхаммар.

– Къайсыбызгъадыр? – деп сорай Егьу.

– Сагъа, асгербашчы, – деп жавап бере ол.

6Егьу туруп, уьйге гире. Пайхаммар, ону башына май да сюртюп, булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы булай айта: «Башынга май да сюртюп, Мен сени Оьзюмню халкъыма, Исрайылгъа пача этип саламан. 7Къуллукъчуларым пайхаммарлар, бары да къуллукъчуларым ва Езебел тёкген къан саялы Мен оьч алып болсун учун, есинг Агьапны тухумун къырып битдир[+]. 8Агьапны бютюн тухуму дагъылажакъ. Мен Агьапны эргиши болгъанларын барын да – къулун да, эркинин де – къырып битдирежекмен[+]. 9Агьапны тухумун Мен Набатны уланы Еробоамныкине ва Агьияны уланы Баашаныкине ошатып къояжакъман[+]. 10Езебелни буса Изреелдеги топуракъны бир еринде итлер талажакълар. Ону гьеч гёмеген де болмажакъ».

Шондан сонг ол, эшикни де ачып, къачып гетип къала[+]. 11Егьу есини къуллукъчуларыны ягъына чыкъгъанда, оланы бириси огъар:

– Бары зат яхшымы? Шо авлия сени ягъынга неге гелген эди? – деп сорай.

– Шо адам ким экенин, ол не айтып болагъанын сиз оьзюгюз билесиз, – деп жавап бере Егьу.

12– Ялгъан сёйлейсен! – дейлер олар. – Айтып бер бизге.

Егьу булай дей:

– Ол магъа булай айтды: «Раббибиз: „Башынга май да сюртюп, Мен сени Исрайылгъа пача этип саламан“, – деп айта».

13Олар, бек алгъасавлукъда абаларын да алып, ону алдына канзилеге яя. Сонг олар, зурнай да согъуп:

– Егьу пача болуп олтурду! – деп къычырып йибере[+].


Ёрам ва Агьазия пачаланы оьлюмю


(2 Тав 22:7-9 )

14Нимшини уланыны уланы, Ёшапатны уланы Егьу Ёрамгъа къаршы питне къура. (Ёрам ва бары да исрайыллылар Арамны пачасы Гьазаилден Гилатдагъы Рамотну якълайлар[+]. 15Тек Арамны пачасы Гьазаил булангъы ябушувда Ёрам пачагъа яралар тие. Арамлылардан[†] тийген шо яралардан сав болмакъ учун, ол Изреелге къайтып геле.) Егьу:

– Эгер де сиз рази бусагъыз, биревню де шагьардан чыгъып, Изреелге барып янгы хабарланы айтма къоймагъыз, – дей.

16Ол, асгерлик атарбагъа да минип, Изреелге багъып тербене, неге тюгюл де, Ёрам шонда ял ала болгъан. Ягьудини пачасы Агьазия буса ону гёрме гелген болгъан. 17Изреелде бийик ерге де минип токътагъан къаравулчу Егьуну асгерчилери ювукълашып гелегенин гёргенде:

– Мен асгерчилени гёремен, – деп къычырып йибере.

– Оланы алдына атлыны йибер. «Яхшылыкъ булан гелемисиз?» – деп сорасын.

18Атлы, Егьуну алдына да чыгъып, булай дей:

– Пача сиз яхшылыкъ булан гелемисиз деп сорай.

– Яхшылыкъда сени не англавунг бар? – деп жавап бере Егьу. – Артыма тюш.

Къаравулчу:

– Атлыбыз оланы ягъына етди, тек ол къайтма къарамай, – деп билдире.

19Шо заман пача экинчи атлыны йибере. Асгерчилени ягъына да гелип, ол булай дей:

– Пача сиз яхшылыкъ булан гелемисиз деп сорай.

Егьу:

– Не яхшылыкъ бола сагъа? Артыма тюш, – деп жавап бере.

20Къаравулчу булай билдире:

– Экинчи атлыбыз да оланы ягъына етди, тек ол да къайтма къарамай. Алда атгъа да минип барагъан адам буса Нимшини уланы Егьугъа ошай. Ол атын бир гьайгев йимик къувуп бара.

21– Мени асгерлик атарбамны ек, – деп буюра Ёрам.

Егип бергенде, Исрайылны пачасы Ёрам ва Ягьудини пачасы Агьазия, асгерлик атарбалагъа да минип, Егьуну алдына багъып тербенелер. Олар Егьугъа изреелли Наботну топурагъыны бир еринде къаршы болалар[+]. 22Егьуну гёрюп, Ёрам:

– Сен яхшылыкъ булан гелемисен, Егьу? – деп сорай.

– Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив, сигьручулукъгъа инаныв артып тербейгенде, не яхшылыкъ бола? Шолар бары да ананг Езебел юрютеген ишлер, – деп жавап бере Егьу.

23Ёрам, артгъа бурулуп, Агьазиягъа:

– Хыянат, Агьазия! – деп къычыра туруп къачма башлай.

24Егьуну жаясындан атылгъан окъ Ёрамны къалакъларыны арасына багъып чанчыла. Окъ барып Ёрамны юрегине тие ва ол асгерлик атарбасында олтургъан кююнде къала. 25Егьу оьзюню вазири Бидкаргъа булай дей:

– Ону гётерип, изреелли Наботну авлагъына элтип ташла. Мен де, сен де, асгерлик атарбалагъа да минип, ону атасы Агьапны артындан тербенгеник эсингдеми? Шо заман Раббибиз ону гьакъында алданокъ: 26«Тюнегюн Мен Наботну къанын ва ону уланларыны къанын гёрдюм, – деп билдире Рабби, – шо къан учун топуракъны шу еринде мен, шексиз кюйде, сенден сорав алажакъман», – деп билдирген эди. Гьасили, Раббибизни каламында айтылгъаны йимик, гётерип, ону тап шо ерге элтип ташла[+].


Агьазияны оьлюмю

27Ягьудини пачасы Агьазия, болгъан ишни гёрюп, Бет-Хаггангъа элтеген ёл булан къачып йибере. Егьу ону артындан:

– Бусун да оьлтюрюгюз! – деп къычыра туруп чаба.

Асгерлик атарбасы булан Иблеамны ювугъундагъы Гургъа гётерилеген ёлда адамлар Агьазияны яралай. Тек ол Мегиддо деген шагьаргъа гирип яшына ва шонда оьле. 28Къуллукъчулары, асгерлик атарбагъа да салып, ону Ерусалимге элтелер ва ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны къабурунда гёмелер[+]. 29(Агьазия Агьапны уланы Ёрамны гьакимлигини он биринчи йылында Ягьудини пачасы болуп олтура.)


Езебелни оьлюмю

30Егьу Изреелге багъып тербене. Езебел шо гьакъда эшитгенде, гёзлерини айланасы булан гьыз тартып, чачларын да тарап, терезеге къарап токътай. 31Егьу къапудан гиргенде, ол:

– Яхшылыкъ булан гелгенмисен, оьзюню есин оьлтюрген Зимри?[*] – деп сорай[+].

32Ол, терезеге де тигилип:

– Кимдир мени яным? Кимдир? – деп чакъырыв эте.

Терезеден таба, экими неде уьчмю, къаладагъы къуллукъчулар къарай.

33– Ону тюпге атыгъыз! – дей Егьу.

Олар Езебелни тюпге аталар. Ону къаны тамгъа ва атлагъа чачырап гете. Атлар Езебелни таптап чыгъалар.

34Егьу гирип, ашай ва иче. Сонг ол:

– Шо налат болгъурну табып, гёмюгюз. Нечик айтса да, ол пачаны къызы чы, – дей[+].

35Тек Езебелни гёммеге деп баргъанда, ону такъасындан, бутларындан ва къолларындан къайры гьеч затны тапмайлар. 36Къайтып гелип, шо гьакъда Егьугъа билдирелер. Ол булай дей:

– Бу Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу тишбили Ильясдан таба айтгъан булай каламдыр: «Изреелни топурагъында итлер Езебелни къаркъарасын талажакълар[+]. 37Изреелни топурагъында Езебелни сюеги авлакъдагъы покълукъ йимик болуп къалажакъ. Шо саялы бирев де: „Бу чу Езебел“, – деп айтмажакъ».

#### 10


Агьапны тухумун дагъытыв

1Самиратда Агьапны етмиш уланы болгъан. Егьу Самиратгъа Изреелни гьакимлерине, Агьапны уланларыны тарбиялавчуларына кагъыз язып йибере. Ол булай язгъан болгъан:[+]

2– Сиз шу кагъызны алгъандокъ, сизин булан есигизни уланлары болгъан сонг, сизин асгерлик атарбаларыгъыз, атларыгъыз, беклешдирилген шагьарыгъыз ва савутугъуз болгъан сонг, 3есигизни уланларыны арасындан инг де лайыкълысын айырып, атасыны орнуна ону тахында олтуртугъуз. Сонг буса есигизни тухуму учун ябушув юрютюгюз.

4Тек олар бек къоркъалар ва:

– Эгер де огъар эки пача къаршылыкъ билдирип болмагъан сонг, биз не этип болабыз? – дейлер.

5Къаланы буйрукъчусу, шагьарны гьакими, тамазалар ва тарбиялавчулар Егьугъа булай айтып йибере:

– Биз сени къулларынгбыз ва сен айтгъан бары затны этежекбиз. Биз биревню де пача этип салмажакъбыз, сен оьзюнг тийишли гёрген кюйде эт.

6Шо заман Егьу олагъа экинчи кагъызын йибере. Шонда булай язылгъан болгъан:

– Эгер де сиз, мени янымны да тутуп, магъа тынглай бусагъыз, есигизни уланларыны башларын да алып, тангала шу вакътиге Изреелге мени ягъыма гелигиз.

Пачаны етмиш де уланы шагьарны инг де абурлу адамлары булан бирче болгъан. Уланланы тарбиялаву шо адамлагъа инанылып тапшурулгъан болгъан. 7Кагъыз гелгенде, шо адамлар пачаны бары да уланларын чанчып оьлтюрелер, оланы башларын буса, земгиллеге де салып, Изреелдеги Егьугъа йибере[+]. 8Олар йиберген вакил гелип, Егьугъа:

– Пачаны уланларыны башларын гелтирдик, – деп билдире.

Егьу:

– Шоланы шагьарны къапусуну алдында эки тёбе этип салып къоюгъуз, шонда эртен болгъунча къалсын, – деп буюра.

9Артындагъы гюн эртен Егьу чыгъып, халкъны алдында да токътап, булай дей:

– Сиз айыплы тюгюлсюз. Менмен есиме къаршы питне салгъан. Тек буланы оьлтюрген кимдир? 10Гьасили, билип къоюгъуз: Раббибизни Агьапны тухумуна къаршы айтылгъан бир каламы да яшавгъа чыкъмай къалмады. Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу Ильясдан таба этген ваъдасын кютдю[+].

11Егьу, Изреелде Агьапны тухумундан къалгъанланы, ону айланасындагъыланы барысын да, ювукъ къурдашларын ва дин къуллукъчуларын,[†] бирин де къоймай, барысын да къырып битдире.


Егьу Агьазияны ва Агьапны къардашларын оьлтюре

12Шондан сонг Егьу Самиратгъа ёл чыгъа. Ол туварчы Бет-Экет деп айтылагъан ерде токътай. 13Шонда огъар Ягьудини пачасы Агьазияны къардашлары къаршы бола. Егьу олагъа:

– Сиз кимлерсиз? – деп сорай.

Олар:

– Биз Агьазияны къардашларыбыз. Биз пачабызны уланларына ва пача къатыныбызны уланларына хошгелди этме чыкъгъанбыз, – деп жавап бере.

14– Савлайын тутугъуз оланы! – деп буюра ол.

Оланы савлайын тутуп, къыркъ эки адамны Бет-Экет деген къуюну къырыйында чанчып оьлтюрелер. Егьу оланы бирисин де сав къоймай.

15Шондан гетип, ол Рекапны уланы Ёнадапгъа къаршы бола. Ёнадап ону алдына багъып геле тура болгъан. Егьу, ону булан саламлашып:

– Мени юрегим сеникине амин йимик, сеники де меникине аминми экен? – дей.

– Дюр, – деп жавап бере Ёнадап.

– Дюр буса, магъа къолунгну бер, – дей Егьу.

Ёнадап огъар къолун бере. Егьу огъар асгерлик атарбасына минме кёмек эте. 16Егьу:

– Мени булан юрю. Мен Раббибизге нечик гьасирет кюйде къуллукъ этегенимни гёрерсен, – деп де айтып, Ёнадапны оьзюню асгерлик атарбасына да миндирип алып гете.

17Егьу Самиратгъа етгенде, шонда Агьапны тухумундан къалгъанланы барысын да къырып битдире. Егьу оланы Раббибиз Ильясгъа айтгъан каламгъа гёре къырып битдире[+].


Егьу Баалгъа къуллукъ этегенлени дагъыта

18Шондан сонг Егьу, бютюн халкъны да жыйып, булай дей:

– Агьап Баалгъа[†] аз къуллукъ этди, Егьу буса огъар кёп къуллукъ этежек[+]. 19Гьасили, мени ягъыма Баалны бары да пайхаммарларын, ону бары да къуллукъчуларын ва ибадатчыларын чакъырып гелтиригиз. Бириси де гелмей къалмасын, неге тюгюл де мен Баалгъа уллу къурбан[†] этме сюемен. Гелмей къалгъан адам сав къалмажакъ.

Тек Егьу, Баалгъа къуллукъ этегенлени къырма сююп, гьилла булан иш гёре[+]. 20Ол:

– Баалны гьюрметине байрам жыйын бола деп билдиригиз, – дей.

Олар да шо гьакъда билдирелер. 21Егьу бютюн Исрайылгъа хабар йибере. Баалгъа къуллукъ этегенлени барысы да геле, гьеч бирев де къалмай. Олар Баалны ибадатханасына[†] бир башындан бириси ягъына ерли толуп къалгъанча жыйылалар[+]. 22Егьу гийимлени сакълавчусуна:

– Баалгъа къуллукъ этегенлени барысына да гийимлер гелтир, – дей.

Ол да гийимлени алып чыгъа.

23Сонг Егьу ва Рекапны уланы Ёнадап Баалны ибадатханасына гирелер. Егьу Баалгъа къуллукъ этегенлеге:

– Ахтарып къарагъыз, арагъызда Раббиге къуллукъ этегенлер тюгюл, янгыз Баалгъа къуллукъ этегенлер болсун, – дей.

24Олар да къурбанлар ва бютюнлей яллатывлар этмек учун гирелер. Егьу буса, къыр якъда сексен адам да салып, олагъа:

– Эгер де къайсыгъыз буса да биригиз мен сизин къолугъузгъа береген бу адамлагъа къутгъарылма имканлыкъ берсегиз, шо адам сав къалмажакъ, – деп буварыв эте[+].

25Егьу бютюнлей яллатывну этип битгендокъ, ол оьзюню къаравулларына ва асгербашчыларына:

– Гирип, оланы къырып чыгъыгъыз, бири де сав къалмасын, – дей.

Егьу йибергенлер де оланы къылычлар булан къырып битдире. Къаравуллар ва асгербашчылар оланы сюеклерин къыр якъгъа багъып алып ташлайлар, сонг буса Баалны ибадатханасыны ич янында ерлешген сыйлы ерине багъып гирелер[+]. 26Баалны ибадатханасындан сыйлы ташланы чыгъарып, ялынгъа ташлайлар[+]. 27Олар Баалны сыйлы ташын дагъыталар, Баалны ибадатханасын бузуп, шонда гьажатгъа юрюйген ер этелер. Шо ер бугюнге ерли де шо кюйде къалып тура[+].

28Шолай Егьу Исрайылда Баалгъа гьюрмет этивню тамурундан юлкъуп тайдыра. 29Тек ол Набатны уланы Еробоамны гюнагьларына арт бермей. Еробоам Бет-Элни ва Данны алтын оьгюзлерине сужда къылывгъа исрайыллыланы да тартгъан болгъан[+].

30Раббибиз Егьугъа булай айта:

– Сен Мени алдымда тюз болагъан ишни этип, яхшы иш этгенинг саялы ва Агьапны тухумуна Мен сюеген кюйде этгенинг саялы, сени наслуларынг Исрайылны тахында дёртюнчю наслунга ерли олтуруп туражакъ[+].

31Тек Егьу Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны Къанунун гьакъ юрекден кютмекни гьайында болмай. Ол Еробоам исрайылланы тартгъан гюнагьлагъа арт бермей.


Егьуну гьакимлигини ахыры

32Шо гюнлерде Раббибиз Исрайылны топурагъын кемитме башлай. Гьазаил исрайыллыланы бютюн оьз топурагъында дагъыта:[+] 33Урдундан[†] гюнтувушгъа багъып Гилатны бютюн топурагъын (Гатны, Рубимни ва Манассаны вилаяты), Арнон оьзенни къырыйындагъы Аруыра шагьардан тутуп, Гилат вилаятындан таба Башан вилаятына ерли[+].

34Егьуну гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ол етишген уьстюнлюклени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

35Егьу ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону уланы Еагьаз атасыны орнуна пача болуп олтура. 36Егьу Самиратда туруп, Исрайылгъа йигирма сегиз йыл гьакимлик эте.

#### 11


Аталия Давутну тухумун къырып битдирме къарай


(2 Тав 22:10-12 )

1Агьазияны анасы Аталия уланы оьлгенни гёргенде, пачаны бары наслусун оьлтюрме гирише[+]. 2Тек Юрам пачаны къызы ва Агьазияны къызардашы болагъан Ёшеба, Агьазияны уланы Ёашны пачаны оьлтюрме тарыкъ уланларыны арасындан урлап алып, ону эмчек анасы да булан бирче ятагъан уьйде яшырып къоя. Ёшеба яшны Аталиядан шолай яшыра, ол да оьлмей сав къала. 3Аталия уьлкеге гьакимлик этеген вакътиде яш эмчек анасы да булан бирче Раббибизни уьюнде алты йыл яшынып тура.


Аталиягъа къаршы башгётерив


(2 Тав 23:1-21 )

4Аталияны гьакимлигини еттинчи йылында Ёяда, пачаны къаравулларыны башчыларын ва къаланы къаравулларын Раббибизни уьюне чакъырсын деп, оланы артындан йибере. Ёяда, олар булан бирлешивню дыгъарын да бегетип, Раббибизни уьюнде оланы ант этдире ва олагъа пачаны уланын гёрсете. 5Ёяда олагъа булай буюра:

– Сиз шулай этме тарыкъсыз: сизин бу сонгугюн[†] асгер къуллукъгъа гиришегенлеригизни уьч пай этгенде бир пайыгъыз пачаны къаласын, 6экинчи пайыгъыз Сур къапусун ва уьчюнчю пайыгъыз къаланы къаравулларыны артындагъы къапуну сакъласын. Сиз биревню де уьйге багъып гелме къойма тарыкъ тюгюлсюз. 7Аслу гьалда сонгугюн асгер къуллукъдан гетеген эки бёлюгюгюз Раббибизни уьюнде пачаны сакъламакъ учун къалма тарыкъсыз. 8Гьаригиз къолунда савуту да булан пачаны айланасы булан токътап, сизин сыдраларыгъызгъа багъып гелген гьар кимни оьлтюрюгюз. Пача къайда барса да, ону къырыйындан таймассыз.

9Къаравулланы башчылары бары да затны Ёяда оьзлеге буюргъан кюйде этелер. Оланы гьариси оьзлени адамларын – асгер къуллугъуна сонгугюн гиришегенлени де, асгер къуллугъундан сонгугюн гетегенлени де – алып, дин къуллукъчу[†] Ёяданы ягъына геле. 10Ол къаравулланы башчыларына Раббибизни ибадатханасындагъы[†] бир вакътилерде Давут пачаныки болгъан сюнгюлени ва къалкъанланы уьлешип бере[+]. 11Къаравуллар къолунда савутлары да булан ибадатхананы къыбла ягъындан темиркъазыкъ ягъына ерли къурбан[†] этеген ерни ва уьйню айланасы булан пачаны аралап токътайлар.

12Ёяда, пачаны уланын чыгъарып, башына тажны гийире, огъар пачаны гьюрметлигини белгилерин де берип, ол пача деп токъташдыра. Ону башына май сюрте. Халкъ харс ура туруп:

– Яшасын пача! – деп къычыра[+].

13Аталия, къаравулланы ва халкъны къавгъасын эшитип, оланы ягъына, Раббибизни уьюне багъып тербене. 14Барып къараса: адат булан гёрсетилгени йимик, багъананы къырыйында эретуруп пача бар! Ону къырыйында асгер бёлюклени башчылары ва зурнайчылар бар. Уьлкедеги бютюн халкъ уллу къуванчлыкъда ва зурнайлар согъа. Аталия, уьстюндеги опурагъын да йыртып:

– Питне! Питне! – деп къычырып йибере[+].

15Дин къуллукъчу Ёяда асгерге жаваплы къаравулланы башчыларына:

– Аталияны уьйден къыргъа чыгъарыгъыз. Ону артына тюшген гьар кимни къылыч уруп оьлтюрюгюз, – деп буюра.

Неге тюгюл де, дин къуллукъчу Аталияны Раббибизни уьюнде оьлтюрме ярамайгъанын айтгъан.

16Аталияны тутуп, атлар гиреген ерден таба пачаны къаласына багъып элтелер ва шонда оьлтюрелер.

17Ёяда буса халкъ Раббибизники болажакъ деп, Раббибиз, пача ва халкъ булан разилешив[†] бегете. 18Уьлкедеги бютюн халкъ, Баалны[†] ибадатханасына багъып барып, шону буза. Адамлар къурбан этеген ерлени, таш аллагьланы уватып гесек-гесегин чыгъара ва къурбан этеген ерлени алдында Баалны Маттан деген пайхаммарын оьлтюре.

Сонг дин къуллукъчу Ёяда Раббибизни уьюне къаравул сала[+]. 19Ол оьзю булан къаравулланы башчыларын, пачаны, къаланы къаравулларын ва уьлкедеги бютюн халкъны ала. Олар бары да бирче, пачаны Раббибизни уьюнден чыгъарып, Къаравул къапусундан таба пачаны къаласына гирелер. Пача, тахына минип, оьзюню еринде олтура. 20Уьлкедеги бютюн халкъ уллу къуванчлыкъда бола. Пачаны къаласында Аталияны къылыч булан оьлтюрген сонг буса, шагьардагъылагъа рагьатлыкъ тюше.


Ёаш Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 24:1-3 )

21Ёаш гьакимлик этме башлагъанда, огъар етти йыл бола болгъан.

#### 12

1Егьуну Исрайылдагъы гьакимлигини еттинчи йылында Ёаш пача болуп олтура ва Ерусалимде къыркъ йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Сибья болгъан, ол Беершебадан чыкъгъан болгъан. 2Дин къуллукъчу[†] Ёяда даим оьзюне насигьат береген заманны ичинде Ёаш Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 3Янгыз бийикликлерде ерлешдирилген сыйлы ерлени тайдырмай, халкъ да шонда къурбанлар[†] этивюн ва арив ийислер чыгъартывун давам этип тура[+].


Ёаш ибадатхананы янгырта


(2 Тав 24:4-14 )

4Ёаш дин къуллукъчулагъа булай дей:

– Раббибизни ибадатханасына[†] сыйлы савгъат гьисапда берилеген бары да акъчаны – гьар эсли эргишиден жыйылгъан ясакъны, дыгъарлар булан тюшген акъчаны ва ибадатханагъа гёнгюллю кюйде берилген акъчаны – жыйыгъыз. 5Берегенлени гьарисинден алынагъан акъчаны Раббибизни уьюню не еринде бузулгъан ери бар буса, шону янгыртывгъа пайдаландырсын.

6Тек Ёаш пачаны гьакимлигини йигирма алтынчы йылына ерли дин къуллукъчулар ибадатхананы янгыртып битмей. 7Ёаш, дин къуллукъчу Ёяданы да ва оьзге дин къуллукъчуланы да чакъырып, олагъа:

– Сиз неге ибадатхананы янгыртмай токътагъансыз? Берегенлерден дагъы акъча алмагъыз, бар акъчаны ибадатхананы ярашдырмакъ учун беригиз, – дей.

8Шо заман дин къуллукъчулар халкъдан дагъы акъча алмажакъгъа ва ибадатхананы янгыртывгъа ёлбашчылыкъ этмежекге рази болалар.

9Дин къуллукъчу Ёяда, къутукъ да алып, шону къапгъачында тешик эте. Ол шо къутукъну къурбан этеген ерни къырыйына, Раббибизни уьюне гиреген ерни онг ягъына сала. Раббибизни уьюне гиреген ерни сакълайгъан дин къуллукъчулар шонда гелтирилеген бары да акъчаны къутукъгъа сала болгъан[+]. 10Гьар гезик къутукъгъа кёп акъча жыйылгъанны гёргенде, пачаны языв ишлерин юрютеген адам да, баш дин къуллукъчу да гелип, Раббибизни уьюне тюшген акъчаны санай болгъан ва шону къаплагъа тёшеп сала болгъан. 11Акъчаны санап битгенде, олар шону ибадатханада юрюлеген ишлеге къарайгъанлагъа бере болгъан. Олар буса Раббибизни уьюнде ишлейген агъач усталагъа, къурувчулагъа, 12чыр ишлейгенлеге, таш чабагъанлагъа бере болгъан. Олар дагъы да Раббибизни уьюн ярашдырмакъ учун агъач, чабылгъан таш ала ва ибадатхананы ишлери учун чыгъагъан бары да оьзге харжланы тёлей болгъан.

13Тек ибадатханагъа тюшген акъчагъа не гюмюш къартыкълар, не мелте гесмек учун къайчылар, не сув себелейген сукаралар, не быргъылар, Раббибизни уью учун алтындан неде гюмюшден этилген оьзге алатлар алмагъан. 14Акъчаны ибадатхананы янгыртагъанлагъа тёлей болгъан. 15Ишчилеге тёлемек учун акъчаны башын тутгъанлардан гьисап бермекни талап этмегенлер, неге тюгюл де олар гьалал кюйде иш гёргенлер[+]. 16Тёлев къурбанланы ва гюнагь учунгъу къурбанланы акъчасы Раббибизни уьюне берилмей болгъан, дин къуллукъчулагъа тие болгъан[+].


Ёаш Ерусалимни Гьазаилден къутгъара


(2 Тав 24:23-24 )

17Шо заман Арамны пачасы Гьазаил, Гат деген шагьаргъа чапгъын этип, шону елеп токътай. Сонг ол Ерусалимге багъып тербенме токъташа[+]. 18Тек Ягьудини пачасы Ёаш, Ягьудини пачалары болгъан оьзюню ата-бабалары Ёшапат, Юрам ва Агьазия тапшургъан бары да затны, оьзю тапшургъан савгъатланы ва Раббибизни уьюню, пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да алтынны да алып, Арамны пачасы Гьазаилге йибере. Шондан сонг Гьазаил Ерусалимден тая[+].


Ёашны оьлюмю


(2 Тав 24:25-27 )

19Ёашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 20Ёашны ювукълары, огъар къаршы тилбирчилик де этип, ону Бет-Миллода, Силлагъа багъып энишлейген ёлда оьлтюре. 21Шимеатны уланы Ёзабат ва Шомерни уланы Егьозабат Ёашны оьлюп къалгъанча токъалап тургъанлар. Ону оьзюню ата-бабаларыны ягъында Давутну Шагьарында гёмелер. Ёашны уланы Амасия атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 13


Ёагьаз Исрайылны пачасы болуп олтура

1Агьазияны уланы, ягьудили пача Ёашны гьакимлигини йигирма уьчюнчю йылында Егьуну уланы Ёагьаз Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда он етти йыл гьакимлик эте[+]. 2Набатны уланы Еробоамны гюнагь ёлунда юрюй туруп, ол Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ёагьаз гюнагь ёлгъа Исрайылны да тарта ва шо ёлгъа гьеч арт бермей[+]. 3Раббибиз исрайыллылагъа бек къазаплана. Ол исрайыллыланы узакъ заман Арамны пачасы Гьазаилни ва ону уланы Бенадатны гьакимлигини тюбюнде къоя[+].

4Тек Ёагьаз Раббибизге дуа эте, Ол да ону дуасын къабул эте. Раббибиз Арамны пачасы исрайыллыланы вагьши кюйде къыйыкъсытагъанны гёрюп тура болгъан чы дагъы[+]. 5Ол исрайыллылагъа азат этивчюню бере, олар да Арамны гьакимлигини тюбюнден чыгъып къутула. Исрайыллылар уьйлеринде алда йимик парахат яшама башлай. 6Буса да олар Еробоамны тухумуну гюнагь ишлерине арт бермейли, шоланы этип юрюй. Еробоамны тухуму шо гюнагь ёлгъа Исрайылны да тарта. Ашераны[†] багъанасы да Самиратда эретургъан кююнде къалып тура[+].

7Ёагьазны асгеринден элли атлыдан, он асгерлик атарбадан, он минг яяв асгерчилерден къайры, дагъы бир зат да къалмай, неге тюгюл де Арамны пачасы къалгъанларын, иннырда будай тазалайгъандагъы чанггъа ошатып, къырып битдирип къоя.

8Ёагьазны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ону къоччакълыгъы гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 9Ёагьаз ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону уланы Юаш атасыны орнуна пача болуп олтура.


Юаш Исрайылны пачасы болуп олтура

10Ягьудини пачасы Ёашны гьакимлигини отуз еттинчи йылында Исрайылны пачасы болуп Ёагьазны уланы Юаш олтура. Ол Самиратда он алты йыл гьакимлик эте. 11Юаш Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура ва Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермейли, шоланы этип юрюй. Еробоам гюнагь ишлеге Исрайылны да тартып юрюген болгъан[+].

12Юашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва Ягьудини пачасы Амасиягъа къаршы дав юрютегенде ол гёрсетген къоччакълыкъны гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар[+].

13Юаш ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону орнуна Еробоам тахгъа минип олтура. Юашны Самиратда Исрайылны пачалары булан бирче гёмелер.


Альясаны оьлюмю

14Альяса, къарт да болуп, оьлме ювукъ болуп тура болгъан. Исрайылны пачасы Юаш ону гёрме геле ва уьстюнде де токътап йылап тербей.

– Атам! Атам! Исрайылны асгерлик арбасы, атлы асгери! – деп къычырып йибере ол[+].

15Альяса:

– Жаянгны да, окъларынг да чыгъар, – дей.

Ёаш ол айтгъанны эте.

16– Жаянгны къолунга ал, – дей Альяса Исрайылны пачасына.

Пача жаясын къолуна алгъанда, Альяса оьзюню къолларын ону къолларына сала.

17– Гюнтувуш терезени ач, – дей ол.

Ёаш ол айтгъанны эте.

– Ат! – дей Альяса.

Ол да ата.

– Арамны уьстюнде Раббибизни уьстюнлюк огъу, уьстюнлюк огъу! – дей Альяса. – Сен арамлыланы янчып битдиргенче, олагъа Апек шагьарны къырыйында уруп туражакъсан[+].

18Сонг Альяса:

– Окъланы ал, – дей.

Исрайылны пачасы ала.

Альяса огъар:

– Окълар булан ерни токъала, – дей.

Пача, уьч керен уруп, токътап къала. 19Аллагь йиберген адам огъар ачувлана ва булай дей:

– Сен ерге беш неде алты керен урма герек эдинг, шо заман сен Арамны толу кюйде янчажакъ эдинг. Гьали буса сен ону янгыз уьч керен янчажакъсан.

20Альяса гечине ва ону гёмелер. Гечеге таба Муапдагъы талавурчулар гьар йыл язбашда уьлкеге сугъулма уьйренчик болуп къала. 21Бир керен биревню гёмеген вакътиде исрайыллылар бир гюп талавурчуланы гёрюп къоя. Олар оьлюню Альясаны къабуруна ташлап къоя. Оьлюню къаркъарасы Альясаны сюеклерине тийгенде, шо адам тирилип къала ва эретуруп токътай.


Альясаны ахырынчы сёзю яшавгъа чыгъа

22Ёагьаз гьакимлик этеген вакътини ичинде Арамны пачасы Гьазаил исрайыллыланы къыйыкъсытып тура[+]. 23Тек Ибрагьим, Исгьакъ ва Якъуб булан этилген разилешивню[†] хатиринден Раббибиз, исрайыллылагъа рагьмулу болуп, языкъсынып, оланы гьайын этип тура. Раббибиз энни оланы къырма неде Оьзюню ягъындан къувалама сюймей.

24Арамны пачасы Гьазаил гечине. Бенадат атасыны орнуна пача болуп олтура. 25Гьазаилни уланы Бенадат дав этип Юашны атасы Ёагьазны шагьарларын алгъан болгъан. Юаш Бенадатдан шо шагьарланы къайтарып ала. Юаш ону уьч керен янча ва Исрайылны шагьарларын къайтарып ала[+].

#### 14


Амасия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 25:1-4, 11-12 )

1Ёагьазны уланы исрайыллы пача Юашны гьакимлигини экинчи йылында ягьудили пача Ёашны уланы Амасия пача болуп олтура[+]. 2Амасия пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма тогъуз йыл гьакимлик эте. Амасияны анасыны аты Еаддан болгъан, ол Ерусалимден чыкъгъан. 3Амасия Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй, тек ону ата-бабасы Давут йимик чи тюгюл. Бары этеген ишлеринде ол атасы Ёашны уьлгюге салып юрюй. 4Янгыз бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмагъан кююнде къалып тура. Халкъ шонда къурбан[†] этегенин ва яллатып арив ийислер чыгъарагъанын давам этип тура[+].

5Амасияны гьакимлиги мекенли токъташып битген сонг, ол оьзюню атасы Ёаш пачаны оьлтюрген ювукъларын жазалай[+]. 6Тек Амасия оланы уланларын оьлтюрмей. Неге тюгюл де, Мусаны Къанун китабында Раббибиз: «Авлетлери саялы аталарын оьлтюрме ярамай, аталары саялы авлетлерин де оьлтюрме ярамай. Адам янгыз оьзюню гюнагьы саялы жазаланма бола», – деп буюргъан[+].

7Амасия Тузлу къолда он минг эдомлуну янча. Села деген шагьарны елеп, ол шогъар Ёктейил деп къоя. Бугюнлеге ерли де шагьарны аты шолай[+].


Амасияны ва Ёашны арасындагъы дав


(2 Тав 25:17-24 )

8Амасия Егьуну уланыны уланы, Ёагьазны уланы Юашгъа:

– Чыкъ, бетге-бет ёлугъайыкъ! – деген чакъырыв булан вакиллерин йибере.

9Тек Исрайылны пачасы Юаш Ягьудини пачасы Амасиягъа булай деп жавап бере:

– Бир керен Ливандагъы шайтантаякъ Ливандагъы къарагъайгъа: «Къызынгны уланыма бер», – деп айтып йиберген. Тек бир Ливандагъы къыр жан гелип, шону таптап къоя. 10Гьы, сен Эдомну да янчып, гьали хохайып токътагъансан. Оьзюнгню уьстюнлюгюнг булан абур къазанарсан, тек уьюнгде къаларсан! Балагь излеп айланма, ёгъесе сен де, сени булан бирче бютюн Ягьуди де оьлюп къалажакъсыз.

11Тек Амасия тынгламай. Исрайылны пачасы Юаш огъар багъып асгерлерин тербете. Ол да, Ягьудини пачасы Амасия да Ягьудидеги Бет-Шемешни къырыйындагъы ябушувда бетге-бет ёлугъалар. 12Исрайыллылар ягьудилилени янчып пата-пурхун чыгъара. Бары да ягьудилилер уьюне багъып къачып тербей. 13Исрайылны пачасы Юаш Бет-Шемешни къырыйында Агьазияны уланыны уланы, Ёашны уланы, Ягьудини пачасы Амасияны есирликге ала. Сонг Юаш Ерусалимге багъып тербене ва шагьарны Эпрайим къапусундан Мююш къапусуна ерлиги аралыкъдагъы баруну буза. Шо аралыкъны узунлугъу дёрт юз тирсек[†][*] болгъан. 14Ёаш бары алтынны, гюмюшню, Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да затны ала. Сонг ол, аманатгъа адамлар да алып, Самиратгъа къайтып геле[+].


Юашны оьлюмю

15Юашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону ишлерини, къоччакълыгъыны ва ол Амасия булан дав этген кюйню гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар[+]. 16Юаш оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Исрайылны пачаларыны ягъында гёмелер. Ону уланы Еробоам атасыны орнуна пача болуп олтура.


Амасияны оьлюмю


(2 Тав 25:25–26:2 )

17Ягьудини пачасы Ёашны уланы Амасия Исрайылны пачасы Ёагьазны уланы Юашдан сонг да он беш йыл яшай. 18Амасияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

19Ерусалимде Амасиягъа къаршы тилбирчилик этиле, ол Лакиш деген шагьаргъа къачып чыгъа. Тек тилбирчилик этгенлер, Лакишдеги Амасияны артындан йиберип, ону шонда оьлтюре. 20Амасияны сюегин атлагъа да салып гелтире ва ону Ерусалимде, Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер.

21Ягьудини халкъы буса оьзюне он алты йыл болагъан Азарияны[*] атасы Амасияны орнуна пача этип сала. 22Амасия ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат болгъан сонг, гемелер токътайгъан Элат деген ерни янгыдан къуруп, Ягьудиге къайтаргъан Азария болгъан[+].


II-нчи Еробоам Исрайылны пачасы болуп олтура

23Ягьудили пача Ёашны уланы Амасияны гьакимлигини он бешинчи йылында Самиратда исрайыллы пача Юашны уланы Еробоам тахгъа минип олтура ва къыркъ йыл гьакимлик эте. 24Ол Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй ва Набатны уланы Еробоамны бир гюнагь ишине де арт бермей. Ярбаам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+]. 25Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны каламына гёре, Лебо-Гьаматдан тутуп, Урдун[†] къолну денгизине ерли Исрайылны дазуларын ерине гелтирген ол болгъан. Шо калам Гат-Гьеперни пайхаммары Амитайны уланы, Раббибизни къуллукъчусу Ёнадан таба айтылгъан болгъан[+]. 26Раббибиз Исрайылдагъы къуллар да, азатлар да авур азап чегип турагъанны гёре. Гьеч бирев де олагъа кёмекге табылмай[+]. 27Раббибиз кёклени тюбюнден Исрайылны аты тамурундан алынып тайдырылгъанны сюймеген. Шо саялы Раббибиз оланы Юашны уланы Еробоамдан таба къутгъара.

28Еробоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону бары да ишлерини, уьстюнлюклерини, шоланы арасында ол дав этген кюйню, Ягьудиники болгъан Шамны да, Гьаматны да Исрайылгъа къайтаргъаны гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

29Еробоам оьзюню ата-бабалары болгъан Исрайылны пачаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Закарья буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 15


Азария Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 26:3-4, 21-23 )

1Исрайылны пачасы Еробоамны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында Ягьудиде Амасияны уланы Азария гьакимлик этме башлай[+]. 2Азария пача болуп олтургъанда, огъар он алты йыл болгъан. Ол Ерусалимде элли эки йыл гьакимлик эте. Азарияны анасыны аты Еколия болгъан, ол Ерусалимден чыкъгъан. 3Атасы Амасия да йимик, Азария Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 4Янгыз бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмай. Халкъ шонда къурбан[†] этегенин ва яллатып арив ийислер чыгъарагъанын давам этип тура[+].

5Раббибиз пачагъа югъагъан гён аврув къабундура. Ондан шо аврув оьлюп къалгъанча таймай. Пача айрыча бир уьйде тура. Къалада буйрукъчу ва уьлкедеги халкъгъа ёлбашчы пачаны уланы Ётам бола[+].

6Азарияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону ишлерини гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 7Азария ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер. Азарияны уланы Ётам буса атасыны орнуна пача болуп олтура.


Закарья Исрайылны пачасы болуп олтура

8Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини отуз сегизинчи йылында Еробоамны уланы Закарья Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда алты ай гьакимлик эте. 9Ата-бабалары йимик, Закарья да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоам этип юрюген гюнагь ишлени къоймай. Ярбаам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+].

10Ябешни уланы Шаллум Закарьягъа къаршы тилбирчилик эте. Ол Закарьяны бютюн халкъны алдында уруп оьлтюре ва ону орнуна пача болуп олтура. 11Закарьяны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 12Раббибиз Егьугъа: «Сени наслуларынг Исрайылны тахында дёртюнчю наслугъа ерли олтуруп туражакъ», – деп айтгъан калам шолай яшавгъа чыгъа[+].


Шаллум Исрайылны пачасы болуп олтура

13Ябешни уланы Шаллум Ягьудини пачасы Уззияны гьакимлигини отуз тогъузунчу йылында пача болуп олтура. Ол Самиратда бир ай гьакимлик эте. 14Тирсадан Самиратгъа Гадини уланы Менагьем геле. Ол Самиратда Ябешни уланы Шаллумну уруп йыгъа ва ону орнуна пача болуп олтура[+].

15Шаллумну гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этген тилбирчиликни гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

16Шо заман Менагьем, Тирсадан чыгъып, Типсагь деген шагьардагъылагъа, шону айланасындагъылагъа чапгъын эте. Неге тюгюл де, олар шагьарны къапусун ачмакъгъа къаршылыкъ билдирелер. Ол Типсагьны талай, айлы къатынларын буса паралай.


Менагьем Исрайылны пачасы болуп олтура

17Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини отуз тогъузунчу йылында Гадини уланы Менагьем Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда он йыл гьакимлик эте. 18Менагьем Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол оьзю гьакимлик этеген бир гюн де Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермей. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тарта[+].

19Шо заман уьлкеге Ашшурну[†] пачасы Пул[*] басгъын этип гире. Пул оьзюне пачалыгъындагъы гьакимликни беклешдирме кёмек этсин деп, Менагьем огъар бир минг талант[*] гюмюш бере. 20Менагьем шо акъчаны Исрайылдан ала. Ашшурну пачасына гьар бай адам элли шекел[*] гюмюш берме тарыкъ болгъан. Шо заман Ашшурну пачасы къайтып геле, тек уьлкеде къалмай.

21Менагьемни гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этген бары да ишлени гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

22Менагьем ата-бабаларына ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Пекагьия атасыны орнуна пача болуп олтура.


Пекагьия Исрайылны пачасы болуп олтура

23Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини эллинчи йылында Исрайылны пачасы болуп Менагьемни уланы Пекагьия олтура. Ол Самиратда эки йыл гьакимлик эте. 24Пекагьия Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермей. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+]. 25Пекагьияны Пекагь деген вазири – Ремалияны уланы – огъар къаршы тилбирчилик эте. Оьзю булан гилатлы элли адамны да алып, ол Самиратда пачаны къаласындагъы бекликдеги Пекагьия булан бирче Аргопгъа ва Арьеге чапгъын эте. Пекагьияны да оьлтюрюп, Пекагь ону орнуна пача болуп олтура.

26Пекагьияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону ишлерини гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Пекагь Исрайылны пачасы болуп олтура

27Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини элли экинчи йылында Ремалияны уланы Пекагь Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда йигирма йыл гьакимлик эте. 28Пекагь Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлер этеген ёлундан таймай. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+].

29Исрайылны пачасы Пекагьны заманында Ашшурну пачасы Тиглатпаласар гелип, Иён, Абел-Бет-Маака, Яногь, Кедеш, Гьасор, Гилат, Галлил вилаятланы, Непталимни бютюн топурагъын елей ва уьлкени халкъын Ашшургъа есир этип алып гете. 30Эланы уланы Гьошеа Ремалияны уланы Пекагьгъа къаршы тилбирчилик эте. Гьошеа, Пекагьгъа чапгъын этип, ону оьлтюре ва Уззияны уланы Ётамны гьакимлигини йигирманчы йылында ону орнуна пача болуп олтура.

31Пекагьны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Ётам Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 27:1-9 )

32Ремалияны уланы, исрайыллы пача Пекагьны гьакимлигини экинчи йылында Ягьудиде Уззияны уланы Ётам гьакимлик этме башлай[+]. 33Ётам пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл болгъан. Ол Ерусалимде он алты йыл гьакимлик эте. Ётамны анасы Садокну къызы Еруша болгъан. 34Атасы Уззия йимик, ол да Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 35Янгыз бийикликлерде ерлешдирилген сыйлы ерлер дагъытылмай, халкъ да шонда къурбанлар этивюн ва арив ийислер чыгъартывун давам этип тура. Ётам Раббибизни уьюню Оьрдеги къапусун янгырта[+].

36Ётамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 37(Раббибиз шо гюнлерде Арамны пачасы Ресинни ва Ремалияны уланы Пекагьны Ягьудиге къаршы йиберме башлай.)[+] 38Ётам ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ётамны оьзюню ата-бабасы Давутну Шагьарында оланы ягъында гёмелер. Ону уланы Агьаз буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 16


Агьаз Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 28:1-4 )

1Ремалияны уланы Пекагьны гьакимлигини он еттинчи йылында Ягьудиде Ётамны уланы Агьаз гьакимлик этме башлай. 2Пача болуп олтургъанда, огъар йигирма йыл болгъан. Агьаз Ерусалимде он алты йыл гьакимлик эте. Оьзюню ата-бабасы Давут булан тенглешдиргенде, ол Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этмей. 3Агьаз Исрайылны пачалары этген ишлени этип юрюй. Ол гьатта, Раббибиз исрайыллыланы алдындан къувалагъан халкълардан жиргенч уьлгю алып, уланын яллатып къурбан[†] эте[+]. 4Агьаз бийикликлердеги сыйлы ерлерде,[†] тёбелени башларында ва гьар салкъын береген терекни тюбюнде къурбанлар этип ва яллатып арив ийислер чыгъарып юрюй[+].


Агьаз ашшурлулардан якълав тилей


(2 Тав 28:5-8, 16-21 )

5Шо заман Арамны пачасы Ресин ва Исрайылны пачасы, Ремалияны уланы Пекагь Ерусалимге дав булан чыгъа. Олар Агьазны къуршавгъа алып турса да, ону енгип болмайлар[+]. 6Шо вакътиде Арамны пачасы Ресин Арамгъа Элатны къайтара, шондан ягьудилилени къувалап чыгъара. Элатда арамлылар[†] ерлеше. Олар шонда бугюнлеге ерли де яшап тура[+].

7Агьаз Ашшурну[†] пачасы Тиглатпаласаргъа вакиллеринден:

– Мен сени къуллукъчунгман, мен сени уланынгман. Гелип, магъа чапгъын этген Арамны пачасындан да, Исрайылны пачасындан да мени якъла, – деп айтып йибере[+].

8Агьаз, Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан чакъы алтынны да, гюмюшню де алып, шоланы Ашшурну пачасына савгъат этип йибере[+]. 9Ашшурну пачасы ону тилевюн къабул эте. Ол Шамгъа чапгъын эте ва шону елей. Пача Шамда яшайгъанланы Кирге есир этип алып гете, Ресинни буса оьлтюре.


Агьаз ибадатхананы янгыртып къура


(2 Тав 28:23-25 )

10Шо заман Агьаз пача, Ашшурну пачасы Тиглатпаласар булан ёлукъмакъ учун, Шамгъа багъып тербене. Ол, Шамда къурбан этилеген ерни гёрюп, дин къуллукъчу[†] Уриягъа шо къурбан этеген ерни суратын ва шону нечик къурма тарыгъын англатагъан гёрсетивлер йибере. 11Дин къуллукъчу Урия Агьаз оьзюне Шамдан йиберип гелген гёрсетивлеге гёре къурбан этеген ерни къура. Урия шону Агьаз къайтып гелгенче къуруп битдире. 12Шамдан къайтгъанда, къурбан этеген ерге къарап чыгъып, пача шогъар багъып ювукълаша ва шонда къурбан эте. 13Ол бютюнлей яллатып къурбан эте, экмек къурбанланы яллата, чагъыр тёгюп къурбан эте ва къурбан этеген ерге ярашывлукъну къурбанларыны къанын себелей. 14Агьаз пача къурбан этеген янгы ерни де, Раббибизни уьюню де арасында Раббибизни алдында токътагъан багъырдан этилген къурбан этеген ерни, уьйню алдындагъы ерден йылышдырып, къурбан этеген янгы ерни темиркъазыкъ ягъындан сала[+]. 15Сонг ол дин къуллукъчу Уриягъа булай буюра:

– Къурбан этеген ерни уллусунда эртен бютюнлей яллатып къурбанланы ва ахшам экмек къурбанланы – пачаны бютюнлей яллатып этген къурбанларын ва уьлкени бары халкъыны чагъыр тёгюп этилеген къурбанлары булан бирче бютюнлей яллатып къурбанлар этерсен. Къурбан этеген ерге бютюнлей яллатып этилген къурбанланы бары къанын себелерсен. Мен багъырдан этилген къурбан этеген ерни Аллагьны сюегенин билмек учун пайдаландыражакъман[+].

16Дин къуллукъчу Урия тап Агьаз пача буюргъан кюйде эте. 17Агьаз, алып юрюйген тиревлени белдавларын сындырып, шолардан жувунагъан ерлени тюшюре. Ол багъырдан этилген оьгюзлерден денгизни тюшюре. Шо оьгюзлени уьстюнден алынгъан денгизни ол таш кюрчюню уьстюне сала[+]. 18Агьаз пачаны къаласыны сонгугюн[†] гиреген уьстю ябыкъ ерин ва пачаны тышдагъы гиреген ерин Ашшур пачаны хатиринден Раббибизни уьюню ягъындан тайдыра.


Агьазны оьлюмю


(2 Тав 28:26-27 )

19Агьазны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 20Агьаз ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер. Ону уланы Гьизкия буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 17


Гьошеа – Исрайылны ахырынчы пачасы

1Ягьудини пачасы Агьазны гьакимлигини он экинчи йылында Эланы уланы Гьошеа Исрайылда пача болуп олтура. Ол Самиратда тогъуз йыл гьакимлик эте[+]. 2Исрайылны оьзюнден алдагъы пачалары йимик артыкъ этмесе де, Гьошеа да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

3Ашшурну[†] пачасы Салманассар Гьошеагъа дав булан чыгъа. Гьошеа Агьазны табилигине тюше ва огъар ясакъ тёлеме башлай[+]. 4Пача Гьошеа хыянатчы экенни гёре, неге тюгюл де ол Мисрини пачасы Согъа чавушлар йиберип тургъан. Гьошеа, алда оьзю йылдан-йылгъа этип гелгени йимик, Ашшурну пачасына ясакъ тёлемей. Шо саялы Салманассар, ону тутуп, къарангы тёлеге ташлай.


Гюнагьлары саялы исрайыллылар есирликге тюше

5Ашшурну пачасы Исрайылгъа басгъын этип гирип геле, Самиратгъа багъып тербене ва шону уьч йыл къуршавгъа ала[+]. 6Гьошеаны гьакимлигини тогъузунчу йылында Ашшурну пачасы Самиратны елей ва исрайыллыланы оьзюню уьлкесине элте. Пача оланы Гьалагьда, Гьабор деген оьзенни ягъасындагъы Гозанда ва митлилени шагьарларында ерлешдире.

7Бу бары да ишлер исрайыллылар оьзлени Мисриден, пиръавунну, мисрили пачаны гьакимлигинден азат этген Раббибизге, оьзлени Аллагьына къаршы гюнагь этгени саялы бола. Олар башгъа аллагьлагъа сужда къылып юрюй[+]. 8Раббибиз оьзлени ягъындан къувалагъан халкъланы адатларын ва шолай да Исрайылны пачалары гийирген адатланы юрюте[+].

9Исрайыллылар яшыртгъынлай Раббибиз, оьзлени Аллагьы ушатмайгъан ишлени этип юрюй. Бары да шагьарларда, къаравул этеген минмарадан башлап, беклешдирилген шагьарлагъа ерли, гьар ерде олар оьзлеге бийикликлердеги сыйлы ерлени къура[+]. 10Исрайыллылар гьар бийик тёбеге ва гьар салкъын береген терекни тюбюне сыйлы ташланы ва Ашераны[†] багъаналарын сала[+]. 11Бийикликдеги гьар сыйлы ерде олар, оьзлени ягъындан Раббибиз къувалап чыгъаргъан халкълагъа ошап, яллатып арив ийислер чыгъара. Раббибизни къазапландыра туруп, исрайыллылар яман ишлер этип юрюй. 12Раббибиз: «Этмегиз шолай», – деп айтса да, олар таш аллагьлагъа сужда къылып юрюйлер[+]. 13Раббибиз пайхаммарлардан ва гележекни алданокъ билдирегенлерден Исрайылгъа да, Ягьудиге де булай буварыв эте: «Яман ёллардан тайыгъыз! Мен ата-бабаларыгъызгъа кютме буюргъан ва Мен къуллукъчуларым болгъан пайхаммарлардан таба сизге берген буйрукъларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз».

14Тек исрайыллылар тынгламай. Раббибизге, оьзлени Аллагьына инанмайгъан ата-бабалары йимик, олар да хыр тартып тура[+]. 15Исрайыллылар Раббибизни токъташдырывларын, Ол оьзлени ата-бабалары булан бегетген разилешивню[†] ва Ол олагъа берген гёрсетивлени гери ура. Олар бир пайдасыз таш аллагьланы артына тюше ва оьзлер де бир пайдасыз болуп токътай. Исрайыллылар оьзлени айланасындагъы халкълагъа ошап юрюй. Раббибиз олагъа шо халкълар йимик иш гёрмекни гери ура[+].

16Олар Раббибизни, оьзлени Аллагьыны буйрукъларын гери ура, оьзлеге къуюлуп этилген эки оьгюзню ялгъан аллагьлар ва Ашераны багъанасын эте. Исрайыллылар кёклердеги асгерге ва Баалгъа[†] сужда къыла[+]. 17Олар уланларын ва къызларын яллатып къурбан[†] эте, пал сала, халмаж эте. Раббибизни алдында яман ишлер эте туруп, исрайыллылар Ону къазапландыра[+].

18Раббибиз исрайыллылагъа бек къазаплана ва оланы Оьзюнден ари теберип сала. Янгыз Ягьудини къавумун[†] къоя. 19Тек гьатта ягьудилилер де Раббибизни, оьзлени Аллагьыны буйрукъларын кютмей. Олар исрайыллылар чыгъаргъан адатлагъа гёре юрюй. 20Шо саялы Раббибиз исрайыллыланы бары да наслуларын гери ура. Раббибиз оланы такъсырлай, Оьзюнден ари теберип салгъанча, оланы талавурчуланы къолуна берип тура[+].

21Раббибиз Давутну тухумундан Исрайылны уьстюндеги гьакимликни алгъан сонг, исрайыллылар Набатны уланы Еробоамны пача этип сала. Еробоам, исрайыллыланы Раббибизден ари теберип, оланы оьтесиз яман гюнагьгъа багъып тарта[+]. 22Исрайыллылар Еробоамны гюнагьларына батып тура ва шолагъа арт бермей. 23Оьзюню къуллукъчуларындан, пайхаммарларындан буваргъаны йимик, Раббибиз оланы Оьзюнден ари тайдыргъанча, шолай болуп тура. Шоллукъда Исрайылны халкъын оьзюню уьлкесинден Ашшургъа есирликге элтелер. Исрайыллылар бугюнлеге ерли де шонда тура.


Самиратда ят халкъланы ерлешдирелер

24Ашшурну пачасы, Бабилни,[†] Кутаны, Авваны, Гьаматны ва Сепарвайымны халкъларын гелтирип, оланы Самиратны шагьарларында исрайыллыланы орнуна ерлешдире. Олар Самиратны елей ва шондагъы шагьарларда ерлеше. 25Шонда янгы ерлешген вакътилерде, олар Раббибизге сужда къылмай. Раббибиз олагъа арсланкъапланланы йиберип тербей, олар да исрайыллыланы бирлерин оьлтюрюп тура. 26Шо гьакъда Ашшурну пачасына булай деп билдирелер:

– Сен оьзлени алып чыгъып, Самиратны шагьарларында ерлешдирген халкълар шо уьлкени Аллагьы не талап этегенни билмей. Аллагь олагъа арсланкъапланланы йиберип тура, олар да шо халкъланы къыра. Неге тюгюл де, олар шо уьлкени Аллагьы не талап этегенни билмей.

27Шо заман Ашшурну пачасы булай буйрукъ бере:

– Шонда сиз Самиратгъа есирликге алып гетген дин къуллукъчулардан[†] бирисин йиберигиз. Шонда да туруп, ол шо уьлкени Аллагьы не талап этегенге уьйретсин.

28Самиратгъа есирликге алып гетген дин къуллукъчулардан бириси Бет-Элге яшамакъ ва шо халкъланы Раббибизге сужда къылма уьйретмек учун геле[+].

29Тек гьар халкъ, оьзлер ерлешген шагьарларда оьзлени аллагьларын да этип, шоланы Самиратда яшайгъанлар бийикликлерде къургъан сыйлы ерлеге сала. 30Бабилде турагъанлар – Суккот-Бенотгъа, Кутда турагъанлар – Нергалгъа, Гьаматда турагъанлар буса Ашимагъа сужда къыла. 31Аввлулар Нибгьазны ва Тартакны, сепарбитлер буса Сепарвайымны аллагьлары болгъан Адрамелекге ва Анаммелекге яшларын яллатып къурбан эте[+]. 32Олар Раббибизге де сужда къыла ва гьар тайпа адамланы бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчулар этип белгилей. Дин къуллукъчулар олагъа шонда къурбанлар эте[+]. 33Шо халкълар Раббибизге сужда къыла, тек оьзлени аллагьларына да къуллукъ эте. Олар шо къуллукъну оьзлер гёчюрюлген ерлердеги халкъланы бары да адатларына гёре этип юрюй. 34Шо халкълар бугюнлеге ерли де алдагъы адатларын сакълап тура. Олар Раббибизден къоркъмай. Раббибиз оьзюне Исрайыл деп къойгъан Якъубну наслуларына берген токъташдырывланы, адатланы, къанунланы ва буйрукъланы кютмей[+].

35Раббибиз исрайыллылар булан разилешив бегетгенде, олагъа булай буюра: «Оьзге аллагьлагъа гьюрмет этмегиз, олагъа сужда къылмагъыз, олагъа къуллукъ этмегиз ва олагъа къурбанлар этмегиз[+]. 36Зор къудраты ва узатылгъан къолу булан сизин Мисриден чыгъаргъан – Менмендир. Шо саялы да сиз Магъа гьюрмет этме тарыкъсыз. Магъа сужда къылыгъыз ва Магъа къурбанлар этигиз[+]. 37Мени сизин учун язылгъан токъташдырывларымны, адатларымны, къанунларымны ва буйрукъларымны кютюгюз. Оьзге аллагьлагъа гьюрмет этмегиз[+]. 38Мен сизин булан бегетген разилешивню унутмагъыз ва оьзге аллагьлагъа да гьюрмет этмегиз. 39Магъа, сизин Аллагьыгъызгъа, гьюрмет этигиз, Мен де сизин душманларыгъыздан азат этип туражакъман».

40Тек олар тынгламай ва алдагъы адатларын сакълап тура. 41Гьатта Раббибизге гьюрмет эте туруп да, шо халкълар ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этип юрюй. Бугюнлеге ерли де оланы авлетлери ва авлетлерини авлетлери оьзлени аталары этген ишлени давам этип тура[+].

#### 18


Гьизкия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 29:1-2; 31:1, 20-21 )

1Эланы уланы, Исрайылны пачасы Гьошеаны гьакимлигини уьчюнчю йылында Ягьудиде Агьазны уланы Гьизкия гьакимлик этме башлай. 2Пача болуп олтургъанда, Гьизкиягъа йигирма беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма тогъуз йыл гьакимлик эте. Гьизкияны анасыны аты Аби болгъан, ол Закарьяны къызы болгъан. 3Ата-бабасы Давут йимик, Гьизкия да Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 4Ол бийикликлердеги сыйлы ерлени тайдыра ва сыйлы ташланы сындырып, Ашераны[†] багъаналарын гесип ташлай. Гьизкия Муса багъырдан этген йыланны гесек-гесек этип ташлай, неге тюгюл де исрайыллылар тап шо замангъа ерли шону алдында яллатып арив ийислер чыгъарып тура болгъан. Шо йылангъа Негьуштан деп айтыла болгъан[+].

5Гьизкия Раббибизге, Исрайылны Аллагьына инана. Гьизкиядан алда да, ондан сонг да Ягьудидеги бары да пачаланы арасында огъар ошагъаны болмагъан[+]. 6Ол Раббибизни ёлу булан гьеч тайышмайлы юрюй. Гьизкия Раббибиз Мусадан таба берген бары да буйрукъланы кюте. 7Раббибиз де Гьизкия булан бола: ол не ишге урунса да, башына чыгъа. Гьизкия Ашшурну[†] пачасына къаршы башгётере ва огъар къуллукъ этмекни гери ура. 8Ол пилистимлилени янча. Гьизкия тап Газагъа ва шону айланасына ерли етише, къаравул этеген минмараланы ва беклешдирилген шагьарланы елей[+].


Ашшурлулар Самиратны елей


(4 Пач 17:5-7)

9Гьизкия пачаны гьакимлигини дёртюнчю йылында – Исрайылны пачасы Эланы уланы Гьошеаны гьакимлигини дёртюнчю йылында – Ашшурну пачасы Салманассар Самиратгъа багъып тербене ва шону къуршавгъа ала[+]. 10Уьч йылдан ашшурлулар Самиратны елей. Шолай Гьизкияны гьакимлигини алтынчы йылында – Исрайылны пачасы Гьошеаны гьакимлигини тогъузунчу йылында – Самиратны елейлер. 11Ашшурну пачасы исрайыллыланы оьзюню уьлкесине есир этип элте ва оланы Гьалагьда, Гьабор деген оьзенни ягъасындагъы Гозанда ва митлилени шагьарларында ерлешдире. 12Бу ишлер исрайыллылар Раббибизге, оьзлени Аллагьына тынгламагъаны саялы, Ону булангъы разилешивню[†] – Раббибизни къуллукъчусу Мусаны буйрукъларын бузгъаны саялы болуп тура. Олар Раббибизге тынгламай, Ону буйрукъларын кютмей.


Сингьарип Ерусалимге къоркъув бере


(2 Тав 32:1-19; Чыгъыш 36:1-22)

13Гьизкия пачаны гьакимлигини он дёртюнчю йылында Ашшурну пачасы Сингьарип, Ягьуданы бары да беклешдирилген шагьарларына чапгъын этип, шоланы елей. 14Ягьуданы пачасы Гьизкия Лакиш шагьардагъы Ашшурну пачасына:

– Мен айыплыман. Мени къойсанг, сен менден талап этген чакъы затны барысын да тёлер эдим, – деп айтып йибере.

Ашшурну пачасы Ягьудини пачасы Гьизкиядан уьч юз талант гюмюш ва отуз талант алтын ала. 15Гьизкия огъар Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да гюмюшню бере[+]. 16Тап шо заман Ягьудини пачасы Гьизкия, Раббибизни ибадатханасыны[†] эшиклерине, эшиклени энегелерине ябушдурулгъан бары да алтынны арчып алып, Ашшурну пачасына бере.

17Буса да Ашшурну пачасы Лакишден Ерусалимдеги Гьизкия пачаны ягъына кёп асгери де булан оьр асгербашчысын, нёкерлерини ва къаравашларыны ёлбашчысын ва аслу чагъыр тёгювчюсюн йибере. Олар Ерусалимге багъып геле ва Исхарла онгарагъан авлакъгъа барагъан ёлдагъы Оьрдеги кёл деген сув быргъылар бар ерде токътай. 18Олар пачаны чакъыра. Оланы алдына къаланы буйрукъчусу, Гьилкияны уланы Эльяким, языв ишлени юрютеген Шебна ва таварихчи, Асапны уланы Ёагь чыгъа.

19Аслу чагъыр тёгювчю Ашшурну пачасы йиберип гелгенлеге булай дей:

– Гьизкиягъа булай деп айтыгъыз: «Уллу пача, Ашшурну пачасы булай айта: Бу инамлыкъ сагъа къайдан гелген? 20Сен бош сёзлер асгер инчесаниятны ва гючню орнун тута деп ойлашамысан? Сен кимге умут этип магъа къаршы баш гётергенсен? 21Муна, сен Мисриге, шо сынгъан асатаякъгъа, умут этип айланасан. Шо асатаякъ чы шогъар таянгъан гьар кимни аясын тешип чыгъажакъ! Мисрини пачасы пиръавун оьзюне умут этегенлени барысына да шо кюйде эте. 22Эгер де сиз магъа: „Биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа умут этебиз“, – деп айта бусагъыз, Гьизкия бийикликлердеги Ону сыйлы ерлерин[†] ва къурбан[†] этеген ерлерин тайдырмадымы дагъы? Ол Ягьудиге де, Ерусалимге де: „Янгыз шу Ерусалимдеги къурбан этеген ерни алдында сужда къылыгъыз“, – деп айтды[+].

23Гьасили, мени есим Ашшурну пачасы булан бир гьакъылгъа гел: мен сагъа эки минг ат берейим, тек сен олагъа минме шончакъы атлыны табып болармы экенсен? 24Гьатта мисрили асгерлик атарбалагъа да, атлылагъа да умут этсенг де, сен мени есимни къуллукъчуларындан инг де гиччи ёлбашчысына нечик къаршылыкъ билдирип болурсан? 25Раббибиз буюруп тюгюлмю дагъы мен бу ерни дагъытмакъ учун тербенгеним? Барып, шу уьлкени дагъытсын деп, магъа Раббибиз Оьзю айтды».

26Шо заман Гьилкияны уланы Эльяким, Шебна ва Ёагь аслу чагъыр тёгювчюге:

– Оьзюнгню къуллукъчуларынг булан арамча сёйлесене, биз шо тилни англайбыз чы. Сен бизин булан баруда токътагъан халкъ бар ерде ягьудиче сёйлеме, – дей.

27Тек аслу чагъыр тёгювчю булай дей:

– Мени есим мен шу сёзлени янгыз сизин есигизге де, сизге де айтсын деп йибергенми дагъы? Сизин йимик, оьзлени погъун да ашап, сийдигин де ичип туражакъ баруда токътагъан адамлагъа тюгюлмю дагъы айтсын деп йибергени?

28Аслу чагъыр тёгювчю, туруп йиберип, ягьудиче булай къычыра:

– Уллу пачаны, Ашшурну пачасыны сёзюне тынглагъыз! 29Пача булай айта: «Гьизкиягъа оьзюгюзню алдатма къоймагъыз. Ол сизин менден къутгъарып болмажакъ. 30„Раббибиз бизин къутгъармайлы къоймажакъ. Бу шагьар Ашшурну къолуна тюшмежек“, – деп айтагъан Гьизкияны сизин Раббибизге аркъатаяма мюкюр этмесин. 31Гьизкиягъа тынгламагъыз».

Ашшурну пачасы булай айта: «Мени булан ярашывлукъ да этип, мени ягъыма чыгъыгъыз. Шо заман сиз оьзюгюзню юзюм борлагъыздан, инжир тереклеригизден емиш ашажакъсыз ва оьзюгюзню къуюгъуздан сув ичежексиз[+]. 32Мен гелип, сизин оьзюгюзнюки йимик уьлкеге, будайны ва чагъырны уьлкесине, ашны ва юзюмлюклени уьлкесине, зайтун тереклени ва балны уьлкесине алып гетгенче, шолай болуп туражакъ. Оьлюмню тюгюл, яшавну сайлагъыз! Гьизкиягъа тынгламагъыз, неге тюгюл де: „Раббибиз бизин къутгъаражакъ“, – деп айта туруп, ол сизин адашдыра[+]. 33Оьзге халкъны къайсы буса да бир аллагьы оьзюню уьлкесин Ашшурну пачасындан къутгъардымы дагъы? 34Гьаматны ва Арпатны аллагьлары къайдадыр? Сепарвайымны, Гьенаны ва Ивваны аллагьлары къайдадыр? Бирев сама да Самиратны менден къутгъардымы[+]? 35Шо бары да уьлкелени аллагьларындан оьзюню уьлкесин менден къутгъарып болду? Рабби Ерусалимни менден нечик къутгъарып болажакъ?»[+]

36Халкъ пысып токътап тура, гьеч бир жавап къайтармай, неге тюгюл де пача: «Огъар жавап къайтармассыз», – деп буюргъан болгъан.

37Къаланы буйрукъчусу, Гьилкияны уланы Эльяким, языв ишлени юрютеген Шебна ва таварихчи, Асапны уланы Ёагь, йыртыкъ опуракълары да булан Гьизкияны ягъына гелип, огъар аслу чагъыр тёгювчю айтгъан сёзлени етишдире.

#### 19


Ишая Ерусалимни къутгъарылыву гьакъында алданокъ билдире


(Ишая 37:1-8 )

1Гьизкия пача шо гьакъда эшитгенде, уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай, хапталар гие ва Раббибизни уьюне гире. 2Ол уьстлерине хапталар гийген къаланы буйрукъчусу Эльякимни, языв ишлер юрютеген Шебнаны ва оьр дин къуллукъчуланы[†] Амосну уланы Ишая пайхаммарны ягъына йибере. 3Олар Гьизкиягъа булай дей:

– Гьизкия булай айта: «Бугюн балагьны, такъсырны ва къылыкъсызлыкъны гюню. Яш гьали-дагъы тувма тарыкъ йимик, айлы къатынны буса яшны тапмагъа гючю къалмагъан. 4Балики, Раббибиз, сени Аллагьынг, аслу чагъыр тёгювчюню бары да сёзлерин эшитер. Еси, Ашшурну[†] пачасы ону гьар даим де бар Аллагьны мысгъыллама йиберген. Балики, Раббибиз, сени Аллагьынг, Оьзю эшитген сёзлери саялы ону такъсырлар. Гьали де сав къалып турагъанлар учун дуа эт чи»[+].

5Гьизкия пача йибергенлер Ишаяны ягъына геле. 6Ишая олагъа:

– Есигизге булай айтыгъыз: «Раббибиз булай айта: „Сен эшитгенингден – Ашшур пачаны къуллукъчулары мени мысгъыллап айтгъан сёзлерден къоркъма. 7Мен огъар шолай ругьну йибережекмен чи, ол бир хабарны эшитгенде, оьзюню уьлкесине къайтма борчлу болуп къалажакъ. Шонда буса Мен ону йыгъып къояжакъман, ол къылычдан оьлюп гетежек“».

8Аслу чагъыр тёгювчю Ашшурну пачасы Лакишни къойгъанын эшитгенде, къайтып геле. Ол пача Либнаны къуршавгъа ала туруп таба.


Сингьарипни янгы къоркъутуву ва Гьизкияны дуасы


(Ишая 37:9-20 )

9Сингьарипге Кушну пачасы Тиргьака дав булан геле деген хабар етише. Шо заман ол вакиллерин Гьизкиягъа булай айтмакъ учун йибере:

10– Ягьудини пачасы Гьизкиягъа булай деп айтыгъыз: «„Ерусалим Ашшурну пачасына берилмежек“, – деп айтагъан Сен Оьзюне умут этеген Аллагьгъа оьзюнгню алдатма къойма. 11Ашшурну пачалары, бары да уьлкелени бютюнлей дагъытып, шолагъа этгенни гёрдюгюз чю. Оьзюнг сав къаларман деп эсинге гелеми? 12Мени ата-бабаларым къыргъан Гозанны, Гьарранны, Ресепни халкъларыны ва Телассарда болгъан Эденни халкъыны аллагьлары оланы къутгъардымы дагъы[+]? 13Гьаматны пачасы, Арпатны пачасы, Сепарвайым, Гьена неде Ивва шагьарланы пачалары гьали къайдадыр?»[+]

14Гьизкия вакиллер берген кагъызны охуп чыгъа. Шо заман ол Раббибизни уьюне бара ва шо кагъызны Ону алдында ачып сала. 15Гьизкия Раббибизге булай дуа эте:

– Гьей карубланы[†] уьстюнде олтургъан Раббибиз, Исрайылны Аллагьы! Ер юзюндеги бары да пачалыкъланы уьстюндеги Аллагь янгыз Сенсендир. Кёкню де, ерни де яратгъан Сенсендир[+]. 16Раббим, къулакъ асып, эшит чи. Раббим, бир къара чы. Сингьарипни гьар даим де бар болгъан Аллагьны мысгъыллап айтгъан сёзлерин эшит чи[+]. 17Гертиси, Раббим, ашшурлу пачалар шо халкъланы, оланы уьлкелерин дагъытды, 18оланы аллагьларын отгъа ташлап болмагъандай этди. Неге тюгюл де, шолар аллагьлар тюгюл эди, инсанны къолу булан ясалгъан янгыз агъач ва таш эди. 19Гьали буса, Раббим, Аллагьыбыз, ер юзюндеги бары да пачалыкълар янгыз сен Раббибиз, Аллагьыбыз экенни билсин учун, ондан къутгъарсын деп ялбараман[+].


Ишая Сингьарипни тюп болуву гьакъында алданокъ билдире


(Ишая 37:21-35 )

20Амосну уланы Ишая Гьизкиягъа булай айтып йибере:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Ашшурну пачасы Сингьарипге байлавлу сени дуангны эшитдим», – деп айта.

21Муна Раббибизни ону гьакъында айтгъан каламы:

– Сионну оьзюне эргиши ювукълукъ этмеген къызы[*],
сени гёрюп ярамай, сени уьстюнгден кюлей.
Ерусалимни къызы
сени артынгдан башын чайкъай.
22Сен кимни иришхат этдинг, кимни мысгъылладынг?
Сен кимге тавушунгну гётердинг,
оьктем гёзлерингни де кимге гётерип къарадынг?
Исрайылны Сыйлы Аллагьына!
23Оьзюнгню вакиллерингден таба
Пачабыз болгъан Раббибизни иришхат этдинг.
Сен булай айтдынг:
«Кёп асгерлик атарбаларым да булан
мен тавланы башларына,
Ливанны йыракъдагъы бетлерине миндим.
Мен шону оьтесиз бийик къарагъайларын,
шону инг тизив кипарислерин гесдим.
Мен шону лап да йыракъ ерлерине,
инг де тизив агъачлыкъларына етишдим[+].
24Мен къуюлар къаздым,
ят топуракъланы сувун да ичдим.
Мен аякъларым булан таптап,
Мисрини бары да оьзенлерин къурутдум».
25Сен эшитмедингми дагъы?
Шону Мен тезден белгиледим,
эжжелден берли ойлашдым.
Гьали буса беклешдирилген шагьарланы
сагъа чёкген тёбелеге айландырма къоюп,
Мен шону яшавгъа чыгъардым.
26Шо шагьардагъылар гьалсыз болуп битген,
къоркъгъан, биябур болуп битген.
Олар авлакъдагъы оьсюмлюклердей,
йымышакъ яшыл яш бутакълардай,
къалкъыны уьстюнде чыгъып къалгъан,
оьсгенче де гююп къалгъан отдай[+].
27Тек Мен сен къачан олтурагъанынгны,
къачан чыгъагъанынгны, къачан гирегенингни,

Магъа нечик къазапланагъанынгны да билемен[+].

28Сени Магъа къаршы зор ачувунг саялы,
Мен эшитген хохабазлыгъынг саялы,
бурнунга Оьзюмню юзюгюмню тагъарман,
авзунга да Оьзюмню авузлугъумну саларман,
сени де гелген ёлунгдан къайтарарман.

29Бу сагъа бир муъжизат[†] болуп токътажакъ, Гьизкия:

Бу йыл сиз оьзлюгюнден чыкъгъан оьсюмлюклерден,
гелеген йыл буса шолардан чыкъгъанларындан ашажакъсыз.
Тек уьчюнчю йыл ашлыкъ чачыгъыз, шону къайтарыгъыз,
юзюмлюклер орнатыгъыз, шоланы юзюмюн ашагъыз.
30Ягьудини къавумундан[†] сав къалгъанлары
янгыдан тюпге тамур ташлар, оьрде буса емиш берер.
31Ерусалимден – артгъа къалгъанлары,
Сион тавдан да сав къалгъанлары чыгъажакъ.
Шоланы Къудратланы Раббисини къайратлылыгъы этежек.

32Шо саялы да Раббибиз Ашшур пачаны гьакъында булай айта:

– Ол бу шагьаргъа гирмежек,
мунда окъларын да атмажакъ.
Ол бу шагьаргъа къалкъаны булан гирмежек,
Къуршамакъ учун бугъар къаршы топуракъдан тёбе де этмежек[+].
33Ол гелген ёлу булан къайтып гетежек,
ол бу шагьаргъа гирмежек, – деп билдире Раббибиз. –
34Мен Оьзюм учун, Мени къуллукъчум Давут учун
бу шагьарны якълажакъман, шону къутгъаражакъман.


Ашшурлуланы асгери тюп бола


(2 Тав 32:21; Ишая 37:36-38 )

35Тап шо гече Раббибизни малайиги чыгъып, ашшурлулар къонушгъан ерде юз сексен беш минг адамны оьлтюре. Артындагъы гюн эртен адамлар уянгъанда, бютюн айлана якъ толуп оьлю сюеклени гёре[+]. 36Шо заман Ашшурну пачасы Сингьарип къонушгъан еринден тайып гете. Ол уьюне де къайтып, Нинавада яшап къала[+].

37Бир керен Сингьарип оьзюню аллагьы Нисрокну ибадатханасында[†] сужда къылып турагъанда, уланлары Адрамелек ва Саресер ону къылыч булан оьлтюрюп, Арарат топурагъына багъып къачып гете. Ону уланы Асаргьаддон атасыны орнуна пача болуп олтура[+].

#### 20


Гьизкия бек авруй, сонг сав бола


(2 Тав 32:24; Ишая 38:1-8, 21-22 )

1Шо гюнлерде Гьизкия бек авруп, оьлмей аз къала. Амосну уланы Ишая пайхаммар, ону ягъына да гелип, булай дей:

– Раббибиз: «Оьзюнгню тухумунгну гьайын эт, неге тюгюл де сен оьле турасан, сав болмажакъсан», – деп айта.

2Гьизкия, тамгъа да бурулуп, Раббибизге булай дуа эте:

3– Гьей Раббим, Сени алдынгда мен нечик амин юрюп тургъанымны ва гьакъ юрекден Сен арив гёреген ишлени этип тургъанымны эсге ал чы!

Гьизкия яхшы кюйде йылап ала[+].

4Ишая орта абзардан оьтюп чыкъгъанча, огъар Раббибизни булай каламы етише:

5– Къайтып барып, мени халкъымны башчысы Гьизкиягъа булай айт: «Раббибиз, сени ата-бабанг Давутну Аллагьы булай айта: Мен сени дуангны эшитдим, гёзьяшларынгны да гёрдюм. Мен сени сав этежекмен. Уьчюнчю гюн сен Мени ибадатханама[†] барарсан[+]. 6Мен сени оьмюрюнге он беш йыл къошажакъман. Мен сени де, бу шагьарны да Ашшурну[†] пачасындан къутгъаражакъман. Мен бу шагьарны Оьзюм учун да, Оьзюмню къуллукъчум Давут учун да якълажакъман»[+].

7Ишая:

– Пачаны ярасына салмакъ учун инжирни янчып онгарыгъыз, – дей.

Къуллукъчулар, янчылгъан инжирни алып, пачаны ярасына сала, ол да сав болуп къала. 8Шо заман Гьизкия Ишаягъа:

– Раббибиз мени сав этип, уьчюнчю гюн мен Ону ибадатханасына баражакъны гёрсетеген не муъжизат[†] бар? – деп сорай.

9Ишая булай жавап къайтара:

– Раббибиз Оьзю этген ваъданы кютежекни муъжизаты будур: он канзиге тюпге тюшген гёлентки къайтып он канзиге оьрге гётерилип болурму?

10– Гёленткиге он канзиге тюпге тюшме тынч, – дей Гьазакия. – Тюгюл, шо къайтып он канзиге оьрге гётерилсин.

11Ишая пайхаммар Раббибизни атын тутуп чакъырыв эте, Ол да гёленткини шо он канзиге артгъа сала. Гёлентки Агьазны канзилеринден тюше.


Гьизкияны гьакъылсыз иши


(Ишая 39:1-8 )

12Шо вакътиде Бабилни[†] пачасы, Баладанны уланы Меродак-Баладан Гьизкиягъа кагъызлар да, савгъат да берип йибере, неге тюгюл де, ону авруйгъанын эшитген болгъан. 13Гьизкия вакиллени илиякълы кюйде къабул эте ва олагъа хазналарындагъы бары затны: гюмюшлени, алтынланы, ашгъа татыв береген затланы, къыйматлы майланы – савутлар салынагъан уьйню ва хазналарына салынып сакълангъан бары да затны гёрсете. Не къаласында, не бютюн пачалыгъында Гьизкия олагъа гёрсетмеген зат къалмай.

14Ишая пайхаммар, пачаны ягъына гелип:

– Шо адамлар не айта эди? Олар сени ягъынга къайдан гелген эди? – деп сорай.

– Йыракъдагъы уьлкеден, – деп жавап бере Гьизкия. – Олар Бабилден гелген эди.

15Пайхаммар:

– Сени къалангда олар не гёрдю? – деп сорай.

– Къаламда олар бары затны гёрдю, – деп жавап бере Гьизкия. – Хазналарымда не бар буса, мен шоланы барын да олагъа гёрсетдим.

16Шо заман Ишая Гьизкиягъа булай дей:

– Раббибизни каламына тынгла: 17«Сени къалангдагъы ва бугюнлер болгъанча сени ата-бабаларынг жыйып тургъан бары да байлыкъ Бабилге ташылажакъ гюн етмей къалмажакъ. Бир зат да къалмажакъ, – дей Раббибиз. –[+] 18Сенден туважакъ сени къанынг, жанынг болгъан бир-бир наслуларынгны буса, алып гетип, Бабилни пачасыны къаласында къуллукъ этмек учун бичилген эргишилеге айландыражакъ»[+].

19– Раббибизни сен етишдирген каламы яхшы, – деп жавап бере Гьизкия ва: «Мени савумда парахатлыкъ да, аманлыкъ да болса, таманлыкъ этежек», – дей.


Гьизкияны оьлюмю


(2 Тав 32:32-33 )

20Гьизкияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени, ол этген кёлню, шагьаргъа тартгъан сув быргъыланы гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

21Гьизкия оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Манасса атасыны орнуна пача болуп олтура.

#### 21


Манасса Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 33:1-10, 18-20 )

1Манасса пача болуп олтургъанда, огъар он эки йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде элли беш йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьепси-Багь болгъан. 2Манасса, Раббибиз исрайыллыланы ягъындан къувалагъан халкъланы жиргенч адатларына гёре юрюй туруп, Ону алдында яманлыкъ эте. 3Ол атасы Гьизкия бузгъан бийикликлердеги сыйлы ерлени янгыдан къура, Баалгъа[†] къурбан[†] этеген ерлени тургъуза ва Исрайылны пачасы Агьап пачадан уьлгю алып, Ашераны[†] багъанасын эте. Манасса кёклердеги асгерге сужда къыла ва шолагъа къуллукъ этип юрюй[+]. 4Ол Раббибизни ибадатханасында[†] къурбан этеген ерлер къура. Шо гьакъда Раббибиз: «Ерусалимде Мени макътавлугъум болуп туражакъ», – деп айтгъан[+]. 5Раббибизни ибадатханасыны эки де абзарында Манасса кёклердеги асгерге къурбан этеген ерлер къура[+]. 6Ол уланын яллатып къурбан эте, пал сала, сигьручулукъ эте, оьлгенлени ругьларын чакъырагъанлар ва сигьручулар булан сёйлей. Раббибизни къазапландыра туруп, Манасса Ону алдында кёп яманлыкъ этип тура[+].

7Ол, Ашерагъа накъышлап этилген багъананы алып, шону ибадатханагъа сала. Шо ибадатхананы гьакъында Раббибиз Давутгъа ва ону уланы Сулеймангъа булай деп айтгъан: «Мен шу ибадатханада ва Исрайылны бары да къавумларыны[†] арасындан сайлап алгъан Ерусалимде гьар даимге Оьзюмню макътавлугъумну ерлешдирежекмен. 8Эгер де исрайыллылар Мени бары да буйрукъларымны ва къуллукъчум Муса берген Къанунну кютюп турса, энниден сонг да Мен оланы ата-бабаларына берген топурагъындан чыкъма къоймажакъман»[+].

9Тек халкъ тынгламай. Манасса оланы тюз ёлдан тайышдыра. Олар Раббибиз исрайыллыланы алдында къыргъан халкълардан да артыкъ яманлыкъ этип юрюй. 10Раббибиз Оьзюню къуллукъчулары болгъан пайхаммарлардан таба булай айтгъан:

11– Ягьудини пачасы Манасса жиргенч гюнагьлар этди. Ол оьзюню алдындагъы аморлулардан да кёп яманлыкъ этди. Аморлулар оьзлени ялгъан аллагьлары булан Ягьудини гюнагьгъа багъып тартды[+]. 12Шо саялы да Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Мен Ерусалимге де, Ягьудиге де шолай балагь гелтирежекмен чи, гьатта шо балагьны гьакъында эшитгенлени къулакълары зангырып туражакъ[+]. 13Мен Самиратгъа оьлчеген такъсырны Ерусалимге де, Агьапны тухумуна да оьлчежекмен. Оьзюнден аш ашап битген савутну нечик сыйпап, айландырып сала буса, шо кюйде Мен де Ерусалимни сыйпап чыгъажакъман[+]. 14Мен, еслигимни гери уруп, шону душманны къолуна бережекмен. Бары да душманлар варислеримден чыгъарып алып, оланы талап туражакъ, 15неге тюгюл де олар Мени алдымда яманлыкъ этип юрюдюлер ва оьзлени ата-бабалары Мисриден чыкъгъан гюнден тутуп, бугюнлеге ерли Мени къазапландырып турду».

16Манасса айыпсызланы шончакъы да къанын тёге чи, гьатта Ерусалимни бир ягъасындан бириси ягъасына ерли толтуруп къоя. Ондан къайры да, ол ягьудилилер Раббибизни алдында яманлыкъ этип турсун деп, оланы гюнагьгъа тарта[+].

17Манассаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени, ол этген гюнагь ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 18Манасса оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону оьзюню къаласында, Узза деген бавда гёмелер. Манассаны уланы Амон атасыны орнуна пача болуп олтура[+].


Амон Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 33:21-25 )

19Амон пача болуп олтургъанда, огъар йигирма эки йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде эки йыл гьакимлик эте. Амонну анасыны аты Мешуллемет болгъан. Ол Ётбадан чыкъгъан Гьарусну къызы болгъан. 20Атасы Манасса йимик, Амон да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. 21Амон атасыны бары да ёллары булан юрюй, атасы къуллукъ этген ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте ва шолагъа сужда къыла[+]. 22Ол Раббибизге, оьзюню ата-бабаларыны Аллагьына арт бере, Раббибизни ёлу булан юрюмей.

23Амонну айланасындагъылар, огъар къаршы тилбирчилик этип, ону оьзюню къаласында оьлтюре. 24Тек уьлкени халкъы Амон пачагъа къаршы тилбирчиликде ортакъчылыкъ этгенлени барысын да къырып битдире ва ону орнуна уланы Ёшияны пача этип сала.

25Амон этип гетген оьзге ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 26Ону Узза деген бавда оьзюню къабурунда гёмелер. Амонну уланы Ёшия атасыны орнуна пача болуп олтура[+].

#### 22


Ёшия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 34:1-2, 8-13 )

1Ёшия пача болуп олтургъанда, огъар сегиз йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде отуз бир йыл гьакимлик эте. Ёшияны анасыны аты Едида болгъан. Ол Боскатдан чыкъгъан Адаяны къызы болгъан. 2Ёшия Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. Не онггъа, не солгъа тайышмайлы, ол ата-бабасы Давутну ёллары булан юрюп тура[+]. 3Оьзюню гьакимлигини он сегизинчи йылында Ёшия пача Мешулламны уланыны уланын, Асалияны уланын, языв ишлер юрютеген Шапанны Раббибизни ибадатханасына[†] булай айтып йибере:

4– Баш дин къуллукъчу[†] Гьилкияны ягъына барарсан. Ол, къапучулар халкъдан жыйып, Раббибизни ибадатханасына гелтирген акъчаны санап чыкъсын[+]. 5Шо акъчаны ибадатханада юрюлеген ишлеге къарамакъ учун белгиленип салынгъан адамлагъа берсин. Олар буса Раббибизни ибадатханасын янгыртагъан ишчилеге – 6агъач усталагъа, къурувчулагъа ва таш чабагъанлагъа тёлесин. Ибадатхананы янгыдан къурмакъ учун, олар дагъы да агъач, чабылгъан таш алсын. 7Инанып берилген акъча саялы олардан гьисап алма тарыкъ тюгюл, неге тюгюл де олар намуслу кюйде иш гёре[+].


Ибадатханада Къанунну китабы табыла


(2 Тав 34:14-28 )

8Баш дин къуллукъчу Гьилкия языв ишлер юрютеген Шапангъа:

– Мен Раббибизни ибадатханасында Къанунну китабын тапдым, – дей.

Ол китапны языв ишлени юрютеген Шапангъа бере, ол да шону охуп чыгъа[+]. 9Шондан сонг Шапан, пачаны ягъына гелип:

– Сени къуллукъчуларынг Раббибизни уьюнде табылгъан акъчаны алып, шону ишчилени тергейгенлеге де, ишчилеге де берди, – деп билдире.

10Сонг языв ишлени юрютеген Шапан пачагъа:

– Дин къуллукъчу Гьилкия магъа бир китап берди, – дей.

Шапан пачаны алдында шо китапны охума гирише.

11Къанунну китабындагъы сёзлени эшитип, пача уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара эте. 12Ол дин къуллукъчу Гьилкиягъа, Шапанны уланы Агьикамгъа, Микайны уланы Акборгъа, языв ишлени юрютеген Шапангъа ва пачаны къуллукъчусу Асаягъа булай буюра:

13– Барып, шо табылгъан китапда магъа, халкъыма, бютюн Ягьудиге байлавлу не язылгъанны Раббибизден сорап къарагъыз. Ата-бабаларыбыз шо китапдагъы сёзлеге тынгламагъаны саялы, Раббибизни бизге тюшген къазапланыву зордур. Олар бизге шо китап гёрсетеген кюйде юрюмеген[+].

14Дин къуллукъчу Гьилкия, Агьикам, Акбор, Шапан ва Асая гележекде болагъан ишлени алданокъ билдиреген Гьулданы ягъына бара. Гьулда Тикваны уланы, опуракъланы сакълавчусу, Гьаргьасны уланыны уланы Шаллумну къатыны болгъан. Ол Ерусалимни Экинчи бёлюгюнде яшай болгъан[+]. 15Гьулда олагъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы булай айта: «Сизин Мени ягъыма йиберген адамгъа булай айтыгъыз: 16„Раббибиз булай айта: Ягьудини пачасы охугъан китапда язылгъаны йимик, Мен шо ерге ва шонда турагъанлагъа балагь гелтирежекмен. 17Олар Магъа арт берип, башгъа аллагьлагъа яллатып арив ийислер чыгъаргъаны саялы, къоллары этген бары да ишлери булан Мени къазапландыргъаны саялы, шо ерде Мени къазапланывум ялындай чыгъып, сёнмейли къалажакъ“[+]. 18Раббибизге сорап къарагъыз деп, сизин йиберген Ягьудини пачасына булай айтыгъыз: „Сен эшитген сёзлеге байлавлу Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: 19Мен шу ерге ва шунда яшайгъанлагъа дагъылывну ва налатны гёрме буюргъанны айтгъанымны эшитип, сени юрегинг йымышады, Раббибизни алдында оьзюнгню ювашдырдынг, опуракъларынгны йыртып пара-пара этдинг ва алдымда йыладынг, Мен де сени эшитдим, – деп билдире Раббибиз. –[+] 20Шо саялы да Мен сагъа парахатлыкъда ата-бабаларынгны ягъына гёчме, сени гёмме имканлыкъ бережекмен. Мен шу ерге гелтирежек бары да балагьны сени гёзлеринг гёрмежек“».

Олар Гьулда берген жавапны пачагъа етишдирелер[+].

#### 23


Ёшия адамланы Аллагь булангъы разилешивюн янгырта


(2 Тав 34:3-7, 29-33 )

1Шо заман пача Ягьудини ва Ерусалимни тамазаларын жыя. 2Ол Ягьудини халкъы, Ерусалимде турагъанлар, дин къуллукъчулар[†] ва пайхаммарлар булан – гиччиден тутуп, уллугъа ерли бютюн халкъ булан Раббибизни ибадатханасына[†] бара. Пача олагъа Раббибизни ибадатханасында тапгъан разилешивню[†] китабындагъы бары да калималаны къычырып охуй[+]. 3Багъананы къырыйында да токътап, ол Раббибизни алдында разилешивню бегете. Пача Раббибизни ёлу булан юрюме, Ону буйрукъларын, гёрсетивлерин, токъташдырывларын гьакъ юрекден, къаны-жаны булан кютме, шо китапда язылгъан разилешивню каламларына гёре юрюме ваъда эте. Бары халкъ шо разилешивню къабул эте[+].

4Пача дин къуллукъчу Гьилкиягъа, чыны гиччи дин къуллукъчулагъа ва къапучулагъа Раббибизни ибадатханасындан Баалгъа,[†] Ашерагъа[†] ва кёклердеги асгерге этилген бары да затны тайдырма буюра. Пача, шоланы Ерусалимден тышда Кидрон къолну авлакъларында яллатып, кюлюн Бет-Элге элте[+]. 5Ол ялгъан аллагьлар, оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени тайдыра. Оланы Ягьудини пачалары бийикликлердеги сыйлы ерлерде,[†] Ягьудидеги ва Ерусалимни айланасындагъы шагьарларда яллатып арив ийислер чыгъарма салгъан болгъан. Олар Баалгъа, гюнешге, айгъа, уьлкерлеге ва кёклердеги асгерге яллатып арив ийислер чыгъара болгъан[+]. 6Пача Раббибизни ибадатханасындан Ашераны багъанасын Кидрон къолуна чыгъарып яллата. Ол шо багъананы кюлге айландырып, ортакъ къабурларда чачып къоя[+]. 7Пача дагъы да Раббибизни ибадатханасыны къырыйындагъы уьйлени буза. Шо уьйлерде ибадатхананы пасат юрюйген эргишилери ва Ашерагъа опуракъ тигеген къатынгишилер тура болгъан[+].

8Ёшия, бары да дин къуллукъчуланы Ягьудини шагьарларындан чыгъара. Ол дин къуллукъчулар Гебадан тутуп Беершебагъа ерлиги бийикликлердеги яллатып арив ийислер чыгъарагъан сыйлы ерлени хорлай. Ёшия къапуну къырыйындагъы – шагьарны къапусундан сол якъда шагьарны башчысы Исаны къапусундан гиреген ердеги бийикликлердеги сыйлы ерлени буза. 9Бийикликлердеги сыйлы ерлердеги дин къуллукъчулар Раббибизни Ерусалимдеги къурбан[†] этеген еринде къуллукъ этмесе де, оьзлени ёлдашлары болгъан дин къуллукъчулар булан маясыз экмеклер ашай болгъан.

10Ёшия бирев де уланларын ва къызларын яллатып Молокгъа къурбан этип болмасын учун, Бен-Гинном деген къолдагъы Топетни къурбан этеген ерин хорлай[+]. 11Ол Раббибизни ибадатханасына гиреген ерде салынгъан атланы тайдыра. Ягьудини пачалары шоланы гюнешге багъышлап салгъан болгъан. Шо атлар абзарда, Натан-Мелек деген бичилген эргишини ятагъан ерине ювукъдагъы топуракъда салынгъан болгъан. Сонг Ёшия гюнешге багъышланып салынгъан асгерлик атарбаланы яллата.

12Ол Агьазны оьрдеги уьюню къалкъысында Ягьудини пачалары орнатгъан къурбан этеген ерлени ва Манасса Раббибизни ибадатханасыны эки абзарында къургъан къурбан этеген ерлени буза. Ёшия оланы шондан тайдыра, уватып, хум-хуват этип, Кидрон къолгъа элтип ташлай[+]. 13Пача дагъы да Ерусалимден гюнтувушгъа багъып, Оьлюмню тавундан къыблагъа багъып бийикликлердеги сыйлы ерлени хорлай. Шоланы Исрайылны пачасы Сулейман сайданлыланы жиргенч аллагьы Астарта,[†] муаплыланы жиргенч аллагьы Кемош ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Милком учун къургъан болгъан[+]. 14Ёшия сыйлы ташланы уватып хум-хуват эте, Ашераны багъанасын гесе ва шолар болгъан ерлени адамланы сюеклери булан яба[+].

15Ол Бет-Элдеги къурбан этеген ерни, Исрайылны гюнагьгъа тартгъан Набатны уланы Еробоам бийикликде къургъан сыйлы ерни, гьатта шо къурбан этеген ерни ва сыйлы ерни экисин де буза. Ёшия, сыйлы ерни яллатып, шону кюлге айландырып къоя. Ашераны багъанасын да яллата[+]. 16Шондан сонг ол айланасына къарап, тёбени бетинде къабурланы гёре. Ёшия, къабурлардан сюеклени чыгъарып, къурбан этеген ерни хорламакъ учун шоланы яллатма буюра. Бу ишлер Аллагь Оьзю йиберген адамдан таба айтгъан каламгъа гёре яшавгъа чыгъа. Аллагь йиберген адам бу ишлени болажагъын алданокъ билдирген болгъан[+].

17Пача:

– Шу мен гёреген сынташ кимникидир? – деп сорай.

Шагьарны халкъы:

– Бу Ягьудиден гелген Аллагь йиберген адамны къабуру. Ол Бет-Элдеги къурбан этеген ерге сен этген ишни алданокъ билдирген эди, – дей[+].

18– Ол рагьат ятып турсун, – дей пача. – Бирев де ону сюеклерин хозгъамасын.

Шагьарны халкъы ону ва Самиратдан гелген пайхаммарны сюеклерине тиймейлер.

19Ёшия дагъы да Самиратны шагьарларындагъы бийикликлердеги бары да сыйлы ерлени буза. Раббибизни къазапландыра туруп, шоланы Исрайылны пачалары тургъузгъан болгъан. Ол шолагъа да Бет-Элде этгенин эте. 20Ёшия шо сыйлы ерлерде де туруп, ялгъан аллагьлар, оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлени барын да къурбан этеген ерлерде чанчып оьлтюре ва шонда оланы сюеклерин яллата. Шондан сонг ол Ерусалимге къайтып геле[+].


Пасханы янгыдан башланыву


(2 Тав 35:1, 18-19 )

21Пача халкъгъа:

– Разилешивню китабында язылгъаны йимик, Раббибизге, сизин Аллагьыгъызгъа, багъышлап Пасханы[†] байрамын оьтгеригиз, – деп буюра[+].

22Исрайылгъа башчылыкъ этген дуванчыланы девюрюнден берли Исрайылны пачаларыны ва Ягьудини пачаларыны заманында булай Пасха оьтгерилмеген. 23Тек Ёшия пачаны гьакимлигини он сегизинчи йылында Ерусалимде Раббибизге багъышлангъан Пасха оьтгериле.


Ёшияны гьакимлигини гьакъында

24Ёшия дагъы да оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени, палчыланы, Ягьудиде ва Ерусалимде табылгъан уьй аллагьланы ва оьзге жиргенч затланы дагъыта. Ол бу ишлени барын да Къанунну талапларын кютмек учун эте. Шо талаплар буса дин къуллукъчу Гьилкия Раббибизни уьюнде тапгъан китапда язылып болгъан[+]. 25Не Ёшиядан алда, не ондан сонг, огъар ошап, ону йимик къаны-жаны, бары гючю булан, Мусаны бютюн Къанунуна гёре, Раббибизни атын тутуп сёйлейгени болмагъан[+].

26Буса да Раббибиз Ягьудиге къабунгъан Оьзюню зор къазапланывун гери урмай. Раббибизни шо къазапланыву Манасса этген бары да ишлер булан байлавлу болгъан[+]. 27Раббибиз булай айта:

– Исрайылны Оьзюмден ари салгъаным йимик, Мен Ягьудини де ари саларман. Мен сайлагъан бу Ерусалим шагьарны ва Мен оьзюню гьакъында: «Мунда Мени макътавлугъум болажакъ», – деп айтгъан ибадатхананы гери уражакъман[+].


Ёшияны оьлюмю


(2 Тав 35:20–36:1 )

28Ёшияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

29Ёшияны гьакимлигини вакътисинде Мисрини пачасы пиръавун Неко Ашшурну[†] пачасына кёмекге деп Фират оьзенге багъып бара. Ёшия пача ону булан ябушма чыгъа. Тек Ёшиягъа Мегиддода къаршылашгъан Неко ону оьлтюрюп къоя. 30Ёшияны къуллукъчулары, ону сюегин асгерлик атарбагъа да салып, Мегиддодан Ерусалимге гелтире ва ону шондагъы къабурунда гёме. Уьлкени халкъы буса, Ёшияны уланы Юагьазны алып, башына май сюрте ва атасыны орнуна пача этип сала[+].


Юагьаз Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:2-4 )

31Юагьаз пача болуп олтургъанда, огъар йигирма уьч йыл болгъан. Ол Ерусалимде уьч ай гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьамутал, ол Ирмияны къызы болгъан. Гьамутал Либнадан чыкъгъан болгъан[+]. 32Юагьаз, оьзюню ата-бабаларына ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

33Юагьаз Ерусалимде дагъы гьакимлик этмесин деп, пиръавун Неко ону Гьамат деген топуракъны Рибла деген шагьарында бугъавлап къоя. Неко Ягьудиге юз талант гюмюшден ва бир талант[*] алтындан ясакъ сала[+]. 34Пиръавун Ёшияны уланы Эльякимни атасыны орнуна пача этип сала ва атын Ёякъим деген атгъа алышдыра. Юагьазны буса ол Мисриге алып гете. Юагьаз шонда оьле[+]. 35Ёякъим Некогъа ол талап этген чакъы гюмюшню ва алтынны тёлей. Шо мурат булан ол уьлкесине ясакъ сала ва уьлкесини халкъындан, гьар кимни мюлкюн гьисапгъа да алып, гюмюш ва алтын чыгъарып ала.


Ёякъим Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:5-8 )

36Ёякъим пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл болгъан. Ол Ерусалимде он бир йыл гьакимлик эте. Ёякъимни анасыны аты Зебудда болгъан. Зебудда Румадан чыкъгъан Педаяны къызы болгъан. 37Ёякъим, бары этеген ишлеринде ата-бабаларына ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

#### 24

1Ёякъимни гьакимлигини вакътисинде Ягьудиге Бабилни[†] пачасы Набугьодоносор чапгъын эте. Ёякъим уьч йылгъа ону табилигине тюше. Тек сонг, гьёкюнюп, Набугьодоносоргъа къаршы башгётере. 2Раббибиз Бабилден, Арамдан, Муапдан ва Аммундан огъар талавурчуланы йиберип тура. Оьзюню къуллукъчулары пайхаммарлардан таба айтгъан каламына гёре, Раббибиз оланы Ягьудини дагъытмакъ учун йибере[+]. 3-4Озокъда, Ягьудиге болгъан бары да бу ишлер Раббибизни буйругъуна гёре бола. Раббибиз бу ишлени Манассаны гюнагьлары, ол этип гетген бары да ишлери ва шолай да ол негьакъ тёкген къан саялы ягьудилилени Оьзюнден ари салмакъ учун эте. Манасса Ерусалимни негьакъ тёгюлген къандан толтуруп къойгъан эди чи дагъы. Раббибиз буса шону гечме сюймеген[+].

5Ёякъимни гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатлар ва ол этип гетген ишлер «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 6Ёякъим ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ёякъимни уланы Ёякин атасыны орнуна пача болуп олтура.

7Мисрини пачасы дагъы оьзюню уьлкесинден чыкъмай, неге тюгюл де Бабилни пачасы Мисрини ташгъынындан тутуп, Фират оьзенге ерли ону бары да топуракъларын елей.


Ёякинни есир этив


(2 Тав 36:9-10 )

8Ёякин пача болуп олтургъанда, огъар он сегиз йыл болгъан. Ол Ерусалимде уьч ай гьакимлик эте. Ёякинни анасыны аты Негьушта болгъан. Негьушта Ерусалимден чыкъгъан Элнатанны къызы болгъан. 9Бары этеген ишлеринде атасына ошап, Ёякин Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

10Шо заман Бабилни пачасы Набугьодоносорну асгербашчылары, Ерусалимге тербенип шону къамавгъа ала. 11Асгербашчылар Ерусалимни къамавгъа алагъанда, оьзю Набугьодоносор шагьаргъа ювукълаша. 12Ягьудини пачасы Ёякин анасы, ювукълары, асгербашчылары, нёкерлери булан огъар къолгъа бара. Оьзюню гьакимлигини сегизинчи йылында Бабилни пачасы Ёякинни есирликге ала[+]. 13Раббибиз де айтгъаны йимик, Набугьодоносор Раббибизни ибадатханасындан[†] ва пачаны къаласындан бары да хазналаны чыгъарып ала. Ол Исрайылны пачасы Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун этген бары да алтын савут-сабаны гесек-гесегин чыгъарып къоя[+]. 14Набугьодоносор Ерусалимдегилени барын да – бары да асгербашчыланы ва асгерчилени, бары да ишчилени ва темир усталаны – умуми санаву он минг адамны есир этип алып гете. Уьлкеде янгыз ярлы халкъны къоя.

15Набугьодоносор Ёякинни Бабилге есир этип алып гете. Ол Ерусалимден пачаны анасын, ону къатынларын, бичилген эргишилерин ва уьлкени гёрмекли адамларын Бабилге алып гете[+]. 16Набугьодоносор дагъы да Бабилге гючлю ва давгъа гьап-гьазир етти минг асгерчиси булангъы бютюн асгерни, минглер булан ишчилени ва темир усталаны гелтире. 17Ол Ёякинни агъаву Маттанияны ону орнуна пача этип сала ва атын Сидкия деген атгъа алышдыра[+].


Сидкия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:11-14; Ирмия 52:1-3 )

18Сидкия пача болуп олтургъанда, огъар йигирма бир йыл болгъан. Ол Ерусалимде он бир йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьамутал болгъан. Гьамутал Либнадан чыкъгъан Ирмияны къызы болгъан[+]. 19Сидкия, бары этеген ишинде атасы Ёакъимге ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. 20Ерусалимлилер ва ягьудилилер Раббибизни шолай къазапландыра чы, Ол гьатта оланы Оьзюню ягъындан къувалап тайдыра. Сидкия Бабилни пачасына къаршы баш гётере.

#### 25


Ерусалимни тюп болуву


(2 Тав 36:15-20; Ирмия 39:1-10; 52:4-27 )

1Сидкияны гьакимлигини тогъузунчу йылында, онунчу айны онунчу гюнюнде Бабилни[†] пачасы Набугьодоносор асгери де булан Ерусалимге багъып тербене. Ол Ерусалимни айланасы булан къонушуп токътай ва шагьарны къамав къурулушлар булан къуршавгъа ала[+]. 2Шагьар Сидкияны гьакимлигини он биринчи йылы болгъунча къамавгъа алынгъан кюйде къалып тура.

3Дёртюнчю айны тогъузунчу гюнюнде шагьарда ачлыкъ гючлене, халкъны ашама ашы къалмай. 4Шо заман шагьарны барусунда тешик этиле ва пача асгери де булан шондан таба къача. Бабиллилер, пачаны бавуну къырыйындагъы эки баруну арасындан чыгъып, шагьарны къуршап алгъан буса да, олар шагьардан гече чыгъып гете ва Урдун[†] къолгъа багъып тербене. 5Тек бабиллилени асгери пачаны артындан чыгъа ва Еригьонну къырыйындагъы тюзлюклерде ону артындан ете. Бары асгер, Сидкия пачаны да яп-янгыз къоюп, чачылып гете, 6ону буса туталар. Сидкияны Риблагъа Бабилни пачасыны ягъына гелтирелер ва шонда огъар гьукму чыгъарыла[+]. 7Сидкияны уланларын чанчып оьлтюрелер. Сонг ону гёзлерин де чыгъарып, багъыр бугъавлар да булан бугъавлап, Бабилге элтелер[+].

8Бабилни пачасы Набугьодоносорну гьакимлигини он тогъузунчу йылыны бешинчи айыны еттинчи гюнюнде Бабилни пачасыны къуллукъчусу, пачаны якълавчуларыны башчысы Небузарадан Ерусалимге геле. 9Ол Раббибизни уьюне, пачаны къаласына ва Ерусалимдеги бары да уьйлеге от сала. Ол бары да агьамиятлы биналагъа от сала[+]. 10Пачаны Небузарадан башчылыкъ этеген бабиллилени асгери буса Ерусалимни айланасындагъы бары да баруланы буза. 11Небузарадан Ерусалимде къалгъан адамлар булан бирче оьзге халкъны да, Бабилни пачасыны ягъына къачып чыкъгъанланы да есир этип алып гете. 12Тек пачаны якълавчуларыны башчысы, юзюмлюклерде ва авлакъларда ишлеп болсун деп, уьлкени халкъындан бир-бир ярлыларына тиймей.

13Бабиллилер, Раббибизни ибадатханасындагъы[†] багъыр багъаналаны, ер-ерге алып юрюйген тиревлени, багъыр денгизни[†] уватып, багъырны Бабилге элте[+]. 14Олар дагъы да ибадатханада къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан чараланы, беллени, мелтелени гесмек учунгъу къайчыланы, бошгъапланы ва бары да багъыр савут-сабаны чыгъарып ала[+]. 15Пачаны якълавчуларыны башчысы дагъы да таза алтындан ва гюмюшден этилген бары да затны – яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун ва сув себелемек учун пайдаландырылагъан сукараланы – алып гете.

16Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун этдирген эки багъанадан, денгизден, ер-ерге алып юрюйген тиревлерден чыкъгъан багъырлар чекме болагъанындан эсе артыкъ болуп чыгъа[+]. 17Гьар багъананы бийиклиги он сегиз тирсек[†][*] геле болгъан. Багъананы багъыр тажыны бийиклиги уьч тирсек[*] геле болгъан. Таж дёгерек айланып багъыр тор ва нар терекни багъыр емишлери булан безендирилген болгъан. Темир тору булангъы бириси багъана да тап шо кюйде болгъан[+].

18Пачаны якълавчуларыны башчысы Серая деген баш дин къуллукъчуну,[†] Сопония деген ондан сонггъу экинчи дин къуллукъчуну ва уьч къапучуну есирликге ала. 19Шагьарда къалып турагъанлардан ол асгерчилеге башчылыкъ этеген бичилген бир эргишини ва пачаны беш ойчусун ала. Пачаны якълавчуларыны башчысы асгерде языв ишлер юрютеген аслу адамны есирликге ала. Шо адам уьлкени халкъын асгерге яза болгъан. Ол дагъы да языв ишлени юрютеген шо адамны шагьарда табылгъан алтмыш адамын есирликге ала. 20Пачаны якълавчуларыны башчысы Небузарадан, оланы барын да алып, Риблагъа Бабилни пачасыны ягъына элте. 21Гьамат топурагъындагъы Риблада Бабилни пачасы олагъа оьлюм жаза берме буйрукъ бере. Ягьудилилер оьзлени топурагъындан шолай чыгъарыла.


Гедалияны оьлтюрюв


(Ирмия 40:7-9; 41:1-3 )

22Бабилни пачасы Набугьодоносор Шапанны уланыны уланы, Агьикамны уланы Гедалияны оьзю Ягьудиде къойгъан халкъны башчысы этип сала[+]. 23Бары да асгербашчылар ва оланы адамлары Бабилни пачасы Гедалияны башчы этип салгъанны эшитгенде, Миспагъа ону ягъына геле. Гелгенлер Нетанияны уланы Исмайыл, Карегьны уланы Ёгьанан, Нетопадан чыкъгъан Тангьуметни уланы Серая, маакалыны уланы Язания ва оланы адамлары болгъан. 24Гедалия олагъа оьзлени де, оланы адамларын да енгежекге ант эте.

– Бабиллилени гёрмеклилеринден къоркъмагъыз, – дей ол. – Уьлкеде ерлешерсиз, Бабилни пачасына къуллукъ этерсиз, бары зат яхшы болажакъ.

25Тек еттинчи айда Элишаманы уланыны уланы, Нетанияны уланы Исмайыл, он адамы да булан гелип, Гедалияны, Миспада ону булангъы ягьудилилени ва бабиллилени оьлтюре. Исмайыл пачаны тухумундан болгъан. 26Шондан сонг бютюн халкъ, гиччи ва уллу чынлары булангъылар, гьалдейлилерден къоркъуп, асгербашчылары да булан Мисриге къачып чыгъа.


Ёякинни азат этив


(Ирмия 52:31-34 )

27Ягьудини пачасы Ёякин есирликге тюшюп отуз еттинчи йыл Эбил-Меродак Бабилни пачасы болуп олтура. Ол Ягьудини пачасы Ёякинни он экинчи айны йигирма еттинчи гюнюнде зиндандан чыгъара[+]. 28Эбил-Меродак Ёякин булан достуна йимик сёйлей. Ол Ёякинни ону булан Бабилде болгъан бары да пачалардан оьр сала. 29Ёякин оьзюню зинданда гийген опуракъларын алышдыра ва къалгъан оьмюрюню ичинде пачаны тепсисинде олтуруп ашай. 30Гьар гюн сайын пача даим ону яшавлукъ этмек учун тарыкълы болагъан затлар булан таъмин этип тура.

### Аюб

#### Аюб

Аюб


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### Баш сёз


Аюбну китабы


Баш сёз


Аявлу охувчу!

Сен къолунга къумукъ тилге таржума этилген Аюбну китабын тутгъансан. Аюбну китабы Эсги Разилешивню ичине гире. Мунда бек тизив хасиятлы адамны гьакъында хабар юрюле. Амма Аюбгъа оьзюню яшавунда кёп къыйынлыкъланы гёрме тюшген: ол бары мюлкюнден магьрюм къалгъан, ону бары да авлетлери оьле, оьзюне де авур аврув къабуна. Бу ерде адиллик къайдадыр дагъы? Шолай дюньяда Аюб нечик яшама герек?

Аюбну къурдашлары маслагьат этмек учун ону ягъына гелелер, амма олар бираздан къурдашына бетлемеге гиришелер. Оланы гьисабында, эгер де Аюб азап чеге болгъан сонг, шогъар ол оьзю айыплы. Амма Аюб оланы шо къаравун къабул этме болмай, неге тюгюл де ол оьзю шолай авур азап чегип турар йимик гюнагь иш этмегенин биле. Ол, Аллагь булан бетге-бет ёлугъуп, Огъар оьзюню айыпсызлыгъын ва Ону адилсизлигин исбатлап берме сюе. Ахырда да Аллагь Оьзю Аюб булан сёйлей. Аллагь Аюбну соравларына туврадан жавап бермесе де, бу ёлугъув Аллагьны да, азап чегип турагъан муъминни де ярашывлугъу булан тамамлана. «Яхшы адамлар неге азап чеге?» – деген сорав жавапсыз къалгъанда йимик гёрюне; Аллагьны да, инсанны да ёлугъуву буса биргине-бир жавап болуп токътай.

Китапны беш гесекге айырма ярай: 1) хабар къайдалы гиришив (1–2-нчи башлар); 2) Аюбну оьзюню къурдашлары булангъы уьч бёлюклю лакъыры (3–11, 12–20, 21–31-нчи башлар); 3) Элигъуну баш сугъуву (32–37-нчи башлар); 4) Раббибиз Аюбгъа суаллар бере (38–41-нчи башлар); 5) хабар къайдалы ахыр сёз/эпилог (42-нчи баш).

Умуми кюйде алып къарагъанда, Аюбну китабы бек тизив поэтика тил булан язылгъан. Амма шо тил англамакъ учун оьтесиз къыйын. Мунда ёлугъагъан кёбюсю ягьуди сёзлер савлай Библияда бир керен тюгюл къолланмай, шо саялы да оланы маънасы ончакъы англашылып битмей. Буса да шондан китапны умуми маънасы бирдокъда алышынмай.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Гиришив

1Уц деген топуракъда Аюб деген адам яшай болгъан. Бу айыпсыз, муъмин, Аллагьдан къоркъуп яшайгъан ва яманлыкъдан ари турагъан адам болгъан[+]. 2Мундан етти улан ва уьч къыз тува. 3Аюбну мюлкюнде етти минг къою, уьч минг тюеси, беш юз жут оьгюзю, беш юз тиши эшеги ва шолай да оьтесиз кёп къулу болгъан. Ол Гюнтувушда яшайгъанлардан барысындан да макътавлусу болгъан.

4Аюбну уланлары кеп чекмек учун гезик булан гьарисини уьюнде жыйыла болгъанлар. Оьзлер булан ашасын-ичсин деп, олар къызардашларын да чакъыра болгъанлар. 5Кеп чегивлени заманы битген сонг, Аюб уланларын оьзюню ягъына чакъырып, оланы гюнагьларындан тазалай болгъан. Ол: «Балики, уланларым гюнагь иш этип къойгъандыр, юрегинден Аллагьны мысгъыллап къойгъандыр», – деп де ойлашып, оланы гьариси учун танг булан яллатып къурбан эте болгъан. Шолай Аюб гьар даим де эте болгъан[+].


Илбис Аюбгъа къаршы питне сала

6Бир керен малайиклер Раббибизни алдында токътамакъ учун гелелер, олар булан илбис де геле[+]. 7Раббибиз илбисге:

– Къайдан гелдинг? – деп сорай.

Илбис Раббибизге:

– Мен ер юзюнден айлана туруп, бары ерни эллеп чыкъдым, – деп жавап бере[+].

8Раббибиз илбисге булай дей:

– Гьеч Мени къулум Аюбну эслемедингми? Ер юзюнде олдай болуп инсан ёкъдур: айыпсыз, муъмин, Аллагьдан къоркъуп яшайгъан ва яманлыкъдан ари турагъан.

9– Негьакъ тюгюл чю дагъы Аюбну Аллагьдан къоркъагъаны? – деп жавап бере илбис Раббибизге. – 10Сен ону ишлерин шабагьатладынг да, ону туварлары да, сиривлери де ер юзюн толтуруп къойду[+]. 11Къолунгну узатып йиберип, Аюбну бары малын бир къырып къара чы – шо заман ол да бетинге де тигилип, Сени налатлажакъ[+].

12Раббибиз илбисге:

– Яхшы, ону бары заты сени ихтиярынгда, амма огъар оьзюне къолунгну гётермегей эдинг.

Илбис Раббибизни ягъындан гете.


Аюбну биринчи сынаву

13Бир керен Аюбну уланлары ва къызлары агъа-инилени уллусуну уьюнде де олтуруп кеп чегип, ашап-ичип турагъанда, 14Аюбну янына бир чавуш гелип, булай дей:

15– Бираз ариде оьгюзлер ер сюрюп, тиши эшеклер отлап тура эдилер. Шебея уьлкени халкъы буса чапгъын этип, оланы гьайдап гетдилер. Олар къулланы шёшге чанчып оьлтюрдюлер, мен буса шону гьакъында сагъа билдирип болсун учун къутгъарылгъан биргине-биревмен![+]

16Биринчи чавуш сёйлевюн узатып турагъанда, башгъа чавуш гелип, булай дей:

– Кёкден Аллагьны ялыны тюшюп йиберип, къойланы, къулланы яллатып къойду, мен буса шону гьакъында сагъа билдирип болсун учун къутгъарылгъан биргине-биревмен![+]

17Биринчи чавуш сёйлевюн узатып турагъанда, уьчюнчю чавуш гелип йиберип, булай дей:

– Гьалдейлилер[*] уьч бёлюк де болуп, сени тюе туварларынга чапгъын этдилер, оланы гьайдап гетдилер. Олар бары да къулланы шёшге чанчып оьлтюрдюлер, мен буса шону гьакъында сагъа билдирип болсун учун къутгъарылгъан биргине-биревмен![+]

18Биринчи чавуш сёйлевюн узатып турагъанда, бирдагъы чавуш гелип, булай дей:

– Сени уланларынг, къызларынг уллусуну уьюнде кеп чегип, ашап-ичип турагъанда, 19дангылдан таба бирден алатолпан чыгъып гетди де, уьйню дёрт де мююшюнден чайкъады да къойду. Уьй оланы уьстюне авуп, олар бары да оьлюп къалдылар, мен буса шону гьакъында сагъа билдирип болсун учун къутгъарылгъан биргине-биревмен!


Аюб Раббибизге макътав эте

20Шо заман Аюб, туруп йиберип, оьзюню уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара эте ва башын юлюй. Ол ерге авуп, къапланып ята[+] 21ва булай дей:

– Анамны къарнындан ялангъач чыкъдым,
ялангъач гетме де гетермен.
Раббим берген эди, Раббим чыгъарып да алды –
макътавлар болсун дагъы Раббибизни атына[+].

22Бу затланы биринде де Аюб гьеч гюнагь иш этмей ва Аллагьны адилсизликде айыпламай.

#### 2


Илбис Аюбгъа къаршы бирдагъы да питне эте

1Бир керен малайиклер Раббибизни алдында токътамакъ учун гелелер. Шо мурат булан олар булан бирче илбис де геле[+]. 2Раббибиз илбисге:

– Сен къайдан гелдинг? – деп сорай.

Илбис Раббибизге:

– Мен ер юзюнден айлана туруп, шону савлай юрюп чыкъдым, – деп жавап бере.

3Раббибиз илбисге булай дей:

– Гьеч Мени къулум Аюбну эследингми? Ер юзюнде олдай болуп инсан ёкъдур: айыпсыз, муъмин, Аллагьдан къоркъуп яшайгъан ва яманлыкъдан ари турагъан. Оьзюню гюнагьсызлыгъында ол гьали де къатты кюйде тура. Сен бусанг, Аюбну бир айыпсыз оьлтюрсюн деп, Мени огъар къаршы кюйлей эдинг.

4– Гьар ким оьзюню башын сакълар! – деп жавап бере илбис. – Оьзюню жанын къутгъармакъ учун инсан бары да затын бережек. 5Амма бир къол узатып, ону сюеклерин, къаркъарасын яралап къара чы, ол да тувра бетинге де тигилип, Сени налатлап алажакъ.

6Раббибиз илбисге:

– Ол сени ихтиярынгдадыр, амма ону эсен-аман сакълап тур.


Аюбну экинчи сынаву

7Илбис Раббибизни янындан гете ва Аюбгъа башындан аягъына ерли аврувлу яралар къопдура[+]. 8Шондан сонг, къаркъарасын къырмакъ муратда Аюб балчыкъ савутну къапгъачын да алып, кюлде олтура.

9Къатыны огъар:

– Сен гьали де оьзюнгню гюнагьсызлыгъынга илинип турамысан? Аллагьгъа налат да берип, оьлюп къал! – дей.

10Аюб огъар:

– Сен бир гьакъылсыз йимик сёйлейсен. Биз Аллагьдан янгыз яхшы затланы къабул этип, яман затланы къабул этмей турма герекбизми дагъы?

Шуланы биринде де Аюб сёз айтып да гюнагь этмей[+].


Аюбну уьч къурдашы

11Аюбну уьч къурдашы – Теман уьлкели Элипаз, Шуагь уьлкели Билдат ва Наама уьлкели Сопар огъар къопгъан балагьланы эшителер.[*] Олар къурдашы булан бирче йыламакъ ва ону гёнгюн алмакъ муратда, уьйлерин де къоюп, ёл чыгъалар[+]. 12Олар Аюбну арекден гёрюп, гьаран таныйлар. Къурдашлары гьынкъгъа тюшюп йылама башлайлар, уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара этелер ва башларына кюл тёгелер[+]. 13Олар Аюбну къырыйында жабарда етти гече, етти гюн олтуралар. Къурдашланы бириси де огъар гьеч бир сёз де айтма болмайлар, неге тюгюл де олар къурдашы чегип турагъан азапланы гёрюп туралар.

#### 3


Аюбну биринчи сёйлевю

1Шондан сонг Аюб сёйлей туруп, оьзю бу дюньягъа яралгъан гюнню налатлай. 2Ол булай дей:

3– Болмагъандай болуп къалсын дагъы мен тувгъан гюн,
анама: «Яшгъа токътады!» – деген гече де.
4Шо гюн къарангылыкъгъа айланып къалсын дагъы,
бийиклерден Аллагь эсге де алмасын дагъы ону, шо гюн ярыкъ янмай къалсын дагъы.
5Къарангылыкъ булан тунлукъ къуршап алсын дагъы шону,
къара булутлар ябып къойсун дагъы шону, къарангылыкъ ябып къойсун дагъы шону ярыгъын.
6Къарангылыкъны къолуна тюшюп къалсын дагъы шо гече,
йылны гюнлерини санавуна алынмай къалсын дагъы шо гече, айланы бирине де къошулмай къалсын дагъы шо гече.
7Негьакъ болуп къалсын дагъы шо гече,
шат къычырыв да чалынмай къалсын дагъы шо гече.
8Гюнлени налатлайгъанлар да, Ливьятанны[*] уятмагъа болагъанлар да
налат берип къойсун дагъы шо гечеге.
9Сёнюп къалсын дагъы юлдузлар танггъа таба;
эртенге бозаргъан кюйде къалып шо гече, тангны биринчи ярыгъын да гёрмеген кюйде къалсын дагъы шо,
10анасыны къарныны эшиклерин япмагъаны саялы,
гёзлеримден къайгъыны яшырмагъаны саялы да.
11Мени табагъанда неге оьлюп къалмадым экен мен,
тувгъандокъ да неге жан берип къоймадым экен мен[+]?
12Не эте эди экен мени къучагъына тутуп,
кёкюрекден ичирип де мени?
13Гьали парахат ятып болур эдим,
рагьат юхлап турар эдим оьзлеге къурулушлар этген
14пачаланы, дюньяны гьакъыллыларыны арасында,
амма чёкгендир оланы шо къурулушлары гьали,
15ва шолай да оьзлени кёп алтынлары болгъан,
уьйлерин гюмюшден толтургъан ёлбашчыланы арасында.
16Оьлюп тувгъан яш йимик неге басдырып къоймады экен мени,
дюньяны ярыгъын гёрюп битмеген бир нарыста йимик де[+]?
17Шондадыр гюнагьлыланы талашыву тамамланагъаны,
гьалсыз болгъанлар рагьатлыкъ табагъаны да.
18Шондадыр есирлени бирче ял алагъаны,
туснакъчыланы къычырагъанын эшитмейгени де.
19Гиччилер де, уллулар да тенгдир шонда,
къул да азатдыр оьз есини алдында.
20Не учун берилген экен азап чегеген адамгъа бу гюнню ярыгъы,
не учун берилген экен юреги дертден толгъан адамгъа да оьмюр?
21Къаравуллап токътар адам оьлюмюн, амма етишип битмес шо,
гьатта хазнадан да артыкъ излей буса да ол шо оьлюмюн,[+]
22Сююнч булан, къуванч булан
къабурунда ятажакъ эди шолай адам.
23Не учун берилген экен
оьзюню ёлун къарангылыкъ къуршагъан адамгъа оьмюр, Аллагь оьзюню алдында тогъас салгъан адам да[+]?
24Кюстюнювлерим ашны орнун тутуп токътады;
агь урувларым да сувгъа ошап къалды.
25Оьзюнден къоркъагъан зат болду чу магъа;
оьзюнден тартынагъан зат да етишди чи башыма[+].
26Не парахатлыкъ, не рагьатлыкъ ёкъдур магъа;
гьеч яллыкъ да ёкъдур магъа, бютюнлей азаплыкъ етишди магъа.

#### 4


Элипазны биринчи сёйлевю

1Шо заман Теман уьлкели Элипаз булай деп сеслене:
2– Эгер де бирев сагъа сёз айтма сюйсе,
инжитмесми дагъы сени? Амма сёйлемей туруп да болмайман!
3Эсинге алып къой чу сен кёплеге насигьат береген кююнгню,
гючсюз болгъан къоллагъа гюч береген кююнгню де.
4Сёзлеринг йыгъылагъанлагъа таяв болуп токътады,
къартыллайгъан тобукълагъа да гюч бердинг сен.
5Гьали сагъа балагьлар къопгъанда, сен гьалсыз болдунгму;
насипсизликни сезип, къоркъуп токътагъанмысан гьали?
6Аллагьдан къоркъагъанлыкъдан тюгюлмю дагъы сени булай токъташгъанлыгъынг,
таза ёлларынгны себебинден тюгюлмю дагъы сени умутунг да[+]?


Муъминлер Аллагьны къазапланывундан азап чекмей

7Ойлашып къара чы: муъминге оьлмеге тюшгенми экен?
Адиллилер къырылгъанмы экен[+]?
8Мен насипсизликни сюрегенлер де, балагьланы чачагъанлар да
ишлерини натижаларын тишнейгенин гёрдюм[+].
9Аллагьны бир уьфюрювюнден ёкъ болуп къалалар олар,
Ону тынышындан оьлюп де къалалар олар[+].
10Арсланлар акъыра-къычыра турсунлар –
сынажакъ тишлери къагьарлангъан арсланланы.
11Оьлюп къалажакъ арслан аш тапмаса оьзюне,
Якъ-якъгъа чачылып къалажакъ тиши арсланны балалары да.


Элипазгъа гьайран гёрюнюш гёрюне

12Магъа бир сёз етишди,
амма янгыз бир сеси чалынып къалды магъа шону.
13Гечеги гьалек гёрюнюшлени вакътисинде,
инсанлар къатты юхугъа батып турагъанда,[+]
14къоркъунч булан къартыллавукъ къуршап алды мени,
бютюн къаркъарам къартыллап йиберди мени де[+].
15Ругь уьфюрюп йиберди бетиме мени,
тюк-тюгюм эретуруп гетди мени.
16Англап битмей турдум ким экенин ону,
шо буса къырыйымда эди мени. Нечик буса да бир келпет гёрюндю гёзюме мени, бир аста тавуш эшитдим мен:[+]
17«Боламы экен дагъы адам Аллагьны алдында тюз чыгъып,
инсан да Яратгъаныны алдында таза болуп[+]?
18Эгер де Аллагь Оьзюню къулларына да инанмай болгъан сонг,
эгер де гьатта малайиклерини кемчиликлерин де таба болгъан сонг,[+]
19айрокъда адамланы гьакъында не айтарсан?
Олар чы сазбалчыкъдан этилген уьйлерде[*] яшайлар, оланы кюрчюсю чю чангдыр, гюеден де тынч чы оланы эзме!
20Гече де, гюн де минглеп оьлюп туралар олар;
эс де этмей къоярсан оланы ёкъ болувун.
21Аркъанлары уьзюлюп гетди чатырларыны оланы,
оьлюп де гетер олар гьикматлыкъ не экенни билмеген кююнде»[+].

#### 5


Элипазны айыплаву

1Сюе бусанг, чакъырып къара, амма ким жавап берер экен сагъа?
Малайиклерден кимни чакъырарсан кёмекге[+]?
2Къазапланыв дагъытып къояр авлияны,
гюнчюлюк буса оьлтюрюп къояр гьилласызны[+].
3Авлияны тамурлашып токътагъанын оьзюм гёрген эдим,
амма ёкъ ерден уью налатланып къалды ону.
4Якълавчусу болмас ону авлетлерини,
дуванларда атышарлар олагъа, амма къутгъарма бирев де болмас оланы.
5Ачлар гелимин ашар ону,
гьатта тегенекни арасында оьсегенин де; амма сувсаплар ону бары жыйгъанын алып гетип къалар.
6Насипсизлик топуракъдан чыкъмас,
балагь да авлакъда оьсмес;
7оьрлеге учуп гетме гьазир учгъунлардай,
насипсизлик учун яралгъандыр инсан.


Элипазны оьзюню ишин Аллагьгъа инанып тапшурмакъ учун этген таклифи

8Мен бусам Аллагьгъа чакъырыв этер эдим,
Аллагьгъа инанып тапшуруп къояр эдим оьзюмню ишимни.
9Зор, тюшюнме къыйын затланы,
санавсуз гьайранлыкъланы да этип турар Ол[+].
10Ер юзюне янгур явдуруп турар Ол,
авлакъланы да сугъарып турар;[+]
11Янчылгъанланы оьр этип къояр Ол,
йылайгъанлар да оьрленип къалар къутгъарылывгъа багъып[+].
12Гьиллачылар уьстюнлюкден магьрюм къалсын деп,
оланы хыялларын бузуп къояр Ол,
13Гьакъыллыланы оьзлени гьилласына тутуп къояр Ол,
вагьшилени хыяллары да сёнюп къалар[+].
14Гюндюз вакъти къарангылыкъ къуршап алар оланы;
гюнортада да гечеде йимик тюртюне юрюй къалар олар[+].
15Оланы тиллерини къылычындан къутгъарып къояр ярлыны Ол;
ону бу дюньяны гючлюлерини къолларындан да къутгъарып къояр Ол[+].
16Шо заман умут болур пакъыргъа,
тюзсюзлюк де авзун къысып токътар[+].
17Насиплидир Аллагь оьзюне гьакъыл береген;
гери урма чы сен такъсырын Къудратланы Есин[+].
18Яра салса да Ол, Оьзю байлап берер;
урса да Ол, Оьзюню къолу булан сав этер[+].
19Алты къайгъыдан къутултуп къояр сени,
еттинчи балагь да гьеч тиймес сагъа[+].
20Ачлыкъда оьлюмден къутултуп къояр сени,
ябушувда къылычдан да къутултуп къояр[+].
21Тилни заралындан къутулуп къаларсан сен,
балагь гелмекликден де къоркъмассан сен гьеч[+].
22Балагьны, ачлыкъны уьстюнден кюлеп къоярсан сен,
къыр жанлардан да къоркъмассан сен гьеч.
23Авлакъдагъы ташлар булан бирликде боларсан сен,
авлакъ жанлар да татывлукъда болар сени булан.
24Ожагъынг къоркъунчлукъсузда экенин билип къоярсан сен,
мюлкюнге къарап чыгъып, бары зат еринде экенин гёрюп къоярсан сен.
25Наслунг эпсиз кёп экенин билип къоярсан сен,
наслуларынг да топуракъгъа битген отдай кёп экенин билип къоярсан сен[+].
26Чагъында инныргъа салынгъан будай кюлтедей,
къабургъа гирип къаларсан шайлы оьмюр де сюрюп[+].
27Муна шулай, тергеп къарадыкъ биз буланы – барысы да гертидир.
Булагъа тынглап, бары затгъа уьйренип къал чы оьзюнг.

#### 6


Аюб оьзюню башына тюшген азапларына кант эте

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Огь, эгер де азапларымны оьлчеп йиберсе,
башыма тюшген балагьны низамтерезеге салып къараса!
3Денгизлердеги къайыр бюртюклерден де артыкъ чыгъар эди шолар –
шо саялыдыр сёзлеримни байлавсуз экенлиги де[+].
4Къаркъарама чанчылгъан Къудратланы Есини окълары,
ругьум тойгъан шоланы агъусундан; Аллагь башыма балагь салгъан мени[+].
5Къыр эшек отлавлукъда акъырып айланармы дагъы?
Бугъа да отлугъуну уьстюнде мангырап айланармы дагъы?
6Тузсуз аш татывлу болурму дагъы?
Йымырткъаны агъында да бир татыв болурму дагъы?
7Жиргенивюм гелер мени шолай ашгъа;
шудур насипсизликден мени ашыма болгъан зат.
8Огь, тилевюм яшавгъа чыкъгъан эди буса,
Аллагь да умутумну кютген эди буса –
9дагъытып къояр эди Аллагьым мени,
Оьз къолу булан йыгъып къояр эди![+]
10Яллыкъ табар эдим шо заман мен,
токътамайгъан аврувумда сююнчню де табар эдим, неге тюгюл де Сыйлы Аллагьны сёзлерин гери урмадым мен.
11Умут этмек учун къайдан алайым экен гючню?
Чыдап турмакъ учун ахырым нечик болур экен мени?
12Мендеги гюч ташдагъы гючге ошаймы дагъы?
Багъырдан этилгенми дагъы къаркъарам мени?
13Насип магъа арт берген сонг,
оьзюме кёмек этмек учун гюч болурму дагъы менде?


Аюбну инамсыз къурдашлары

14Къурдашына рагьму этмеген адам
Къудратланы Есини алдында къоркъувун тас этип къояр.
15Амма ташгъындай, яйылып гетеген оьзенлердей
инамсыздыр къурдашларым мени,[+]
16ириген бузлардан къаралып гетип,
ириген къарлардан шишип йиберип,
17ёкъ болуп къалар яллавда:
гюн къыздыргъанда ёкъ болуп къалар олар.
18Кериванлар ёлундан къайтар,
дангыллагъа да ёлланып, къырылып къалар.
19Тема уьлкедеги кериванлар сув излеп айланар,
Шеба уьлкедеги савдюгерчилер умут этип турар[+].
20Ялгъан болуп чыгъар оланы умуту;
шонда янгыз алданмакъ учун гелер олар.
21Сиз де гьали тап шо кюйде бир зат да тюгюлсюздюр;
гёрюп мени къайгъымны, къоркъуп гетерсиз.
22Девлетигизден магъа бир зат савгъат этигиз деп
неде мен учун акъча беригиз деп тиледимми дагъы мен?
23Душманны къолундан къутгъарыгъыз деп мени
неде тонавчуланы къолундан сатып алыгъыз деп тиледимми дагъы мен?


Аюб оьзю муъмин экенлигин токъташдыра

24Уьйретигиз чи мени, мен де тынып къаларман;
къайда хата болгъанымны гёрсетигиз чи.
25Нече де авур тиер герти сёз!
Амма нени исбат этди экен оьпкелевлеригиз сизин?
26Айыпгъа тутма сюемисиз дагъы сёзлеримни мени?
Умут уьзгенни сёзлери бир елге ошагъан затмы дагъы[+]?
27Етимлени уьстюнден чёп салып айланар эдигиз сиз,
къурдашларыгъызны да сатып турар эдигиз сиз.
28Амма тилеймен, бир къарагъыз чы магъа.
Бетигизге де къарап, ялгъан айтарманмы дагъы мен?
29Сабур болугъуз чу, адилсиз болмагъыз чы;
сабур болугъуз чу, гьали де гьакъман чы дагъы мен!
30Мени сёзюмде тюзсюзлюк бармы дагъы?
Авзум ялгъан сёзлени гертиден айырып билмесми дагъы?

#### 7


Аюб къайгъыра ва яшавдан кюсгенин айта

1Авур загьмат тюшмейми дагъы бу дюньяда инсанны уьстюне?
Ялчыны яшавуна ошавлудур ону яшаву[+].
2Ахшамгъы салкъынлыкъны къаравуллап токътагъан къулдай,
алапасына бозарып турагъан ялчыдай,[+]
3тап шолай мени оьмюрюм де азаплардан толгъан,
гечелерим де агъулангъан мени.
4Ятагъанда: «Къачан турар экенмен?» – деп ойлаша къаламан,
амма нече де узакъ гечелер, мен де танг къатгъанча авлана тураман[+].
5Хуртланып, ярагъа толуп битген къаракъарам мени,
гёнюм де ярылып, иринленип тура.
6Оьмюрюм нече де чалт оьтюп бара мени,
бир умутсуз ахырына багъып алгъасай шо[+].
7Оьмюрюм бир уьфюрюв экенни эсге алып къой чу, Аллагьым,
энни насип де гёрюнмес гёзлериме мени.
8Мени гёреген гёзлер бираздан мени гёрмейген болуп къалар;
гьызымны да тапмассан мени[+].
9Булутлар аз болуп, ёкъ болуп къалагъаны йимик,
ахыратгъа тюшгенлер де чыкъмас шондан къайтып.
10Дагъы къайтмас олар уьйлерине оьзлени,
эсге алмас эли де оланы[+].
11Шо саялы пысып турмасман мен –
бары къайгъымны айтып берермен, бары кантымны да этермен.
12Денгиз яда денгиздеги аждагьаманмы дагъы мен
Сен Къаравулчу болуп къалмагъа уьстюмде мени?
13Бир сама: «Тёшегим гёнгюмню алар,
къайгъымны ятывум солкъ этер», – деп ойлашсам,
14шолай Сен де тюшлер булан къоркъутуп къоясан мени,
гьайран гёрюнюшлер булан да уьркютюп турасан мени,
15шо заман, шо къаркъараны ичинде тургъанча,
тынышым да битип, оьлген къолайдыр магъа.
16Гёрюп ярамайман яшавну мен – даимликге де тюгюл бу оьмюр.
Менден ари тай чы – бир тарыкъсыз затдыр яшавум мени[+].


Аюб Аллагь булан сёйлей

17Ким болуп къалгъан инсан, оьзюн булай оьр этип къоярдай Сен,
оьзюне тергев бакъдырып турардай Сен,[+]
18гьар гюн эртен уьстюне барып турардай Сен,
гьар мюгьлетде сынап турардай Сен[+]?
19Менден ари таймасмы экенсен дагъы Сен,
тюкюрюгюмню ютма къоймасмы экенсен дагъы Сен[+]?
20Гюнагь этген бусам да, башгъа Сагъа не зарал этгенмен?
Гьей инсанланы уьстюндеги Къаравулчу! Неге къуру окъ булан уруп турасан магъа Сен? Неге юк болуп къалдым мен Сагъа[+]?
21Неге гечип къоймайсан этгенлеримден мени,
неге гечип къоймайсан гюнагьларымдан да мени? Бираздан, кёп гетмей гирермен къара жабаргъа; гьызымны да тапмассан Сен мени.

#### 8


Билдатны биринчи сёйлевю

1Шо заман Шуагь уьлкели Билдат булай деп сеслене:[+]
2– Узакъ сёйлеп турармы экенсен дагъы булай сен?
Сени сёзлеринг гючлю ел йимикдир!
3Адилсизлик этерми дагъы Аллагь?
Гертини терс этерми дагъы Къудратланы Еси[+]?
4Эгер де авлетлеринг Огъар къаршы гюнагь этген болгъан сонг,
оьзлени гюнагьларында батдырып къойду Аллагь оланы.
5Амма Аллагьны атын да тутуп чакъырыв этсенг сен,
Къудратланы Есине дуа да этсенг,
6эгер де сен гюнагьдан таза да болуп, герти муъмин де дюр бусанг,
даим де якълап турар Ол сени, тийишли ерге де къайтарар Ол сени[+].
7Гележегинг шонча да зор болар чы сени,
алда болгъан ишлер тюк чакъы да гёрюнмес сагъа.


Къылыкъсызланы ва муъминлени яшаву

8Алдагъы наслулардан сорап къара чы,
ата-бабаларындан къалгъан къайдаларына тергев бер чи,[+]
9биз чи тюнегюн гелгенлербиз, гьеч билегенибиз де ёкъ чу бизин,
бир гёлентки йимикдир бизин бу дюньядагъы оьмюрюбюз[+].
10Сени уьйретмесми экен, насигьат бермесми экен олар,
Оьзлени гьакъыллы сёзлерин де айтмасмы экен дагъы?
11Батмакълыкъ ёкъ ерлерде оьсерми дагъы къыякъ?
Бавукълукъ ёкъ ерлерде де гётерилерми дагъы къамуш?
12Гьалиге яшыл кююнде шолар, гесилме де гесилмеген,
амма бары да отлардан тез къуруп къалар шолар[+].
13Шолай чы къысматы Аллагьны унутгъанланы барысыны да,
умуту да оьлюп къалар аллагьсызланы[+].
14Осал чы оланы аркъатаяву,
Мияны аву йимик чи оланы аманлыгъы да.
15Таянар ол оьзюню уьюне – чыдамас шо да,
тутма къарар шону – болмас аякъ уьстде токътап[+].
16Чечекленип турса да шолар гюнню тюбюнде,
узатып турса да бавну уьстюнден бутакъларын;
17тамурлары булан таш тёбелени чырмап да къойсун,
тамурлары гюч берип, бирден гётерилип гетсин,
18амма юлкъунуп алынар шолар,
ана топуракъ да булай деп гери урар оланы: «Бир заманда да гёрмегенмен мен сизин»[+].
19Шудур шоланы яшавундагъы бары сююнчю!
Топуракъдан буса башгъалары чыгъып гелер.
20Шоллукъда гери урмас Аллагь айыпсызны,
кёмек этмес ямангъа да Ол.
21Ондан къайры да, кюлкюге толтуруп къояр Ол авзунгну сени,
къуванч булан да толтуруп къояр эринлерингни сени[+].
22Уят басып къояр душманларынгны сени,
ёкъ болуп къалар ожакълары да къылыкъсызланы[+].

#### 9


Аюбну Аллагьгъа къаршы токътама гючю ёкъ

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Герти чи, билемен мен шолай экенин.
Амма инсан Аллагьны алдында тюз болуп чыгъармы экен[+]?
3Эгер де инсан Ону булан эришме сюйсе де,
минг суалындан бирине де жавап берип болмас эди[+].
4Зор гьакъыллыдыр, къудратлыдыр Аллагь!
Кимдир Ону булан эришип, сав къалгъан?
5Инсанлардан ихтиярсыз тавланы йылышдырып къояр Ол,
къазаплангъанда чёкдюрюп де къояр шоланы.
6Ерни тербетер Ол, йылышдырар шону,
кюрчюлери де къартыллап гетер шону.
7Гюнешге буйрукъ берер Ол, ярыкъ бермейген этип къояр шону да;
юлдузланы да янагъанын токътатып къояр Ол.
8Янгыз Олдур кёклени узатып къоягъан,
денгиз толкъунлагъа басып юрюйген де[+].
9Олдур Етти юлдузну да, Орионну да,
юлдузланы гюплерин де, къыбладагъы буржланы да яратгъан[+].
10Зор затланы, англама къыйын затланы,
санавсуз гьайранлыкъланы да яратар Ол[+].
11Муна, алдымдан юрюп гетер Ол, мен буса гёрме де гёрмесмен Ону,
Оьтюп гетер къырыйымдан, мен буса эс де этмесмен Ону.
12Муна, къагъып тутар Ол, кимдир Ону токътатып болажакъ?
Кимдир Огъар: «Сен этеген недир?» – деп соражакъ?
13Къазапланывун жыйып сакълап турмас Аллагь;
Рагьавну[*] кёмекчилери де йыгъылып токътар алдында Ону[+].
14Нечик эришип боларман дагъы мен Ону булан?
Къайдан табарман дагъы Огъар къаршы сёзлени де?
15Тюз бусам да, болмас эдим жавап къайтарып;
янгыз рагьму эт деп ялбарып болур эдим Дуванчыма мен[+].
16Эгер де мен чакъырып, Ол да сесленип жавапланса да,
Ол магъа тынглап турар эди деп инанмасман мен.
17Магъа алатолпандай чапгъын этип Ол,
бир айыпсыз артдырып турар яраларымны мени;
18гьеч яллыкъ тапма къоймас магъа,
къайгъыдан да толтуруп къояр мени.
19Нечик гюч сынап боларман дагъы Ону булан мен? Зордур чу Ол!
Нечик чыгъайым Ону булан дувангъа? Кимдир дувангъа гелтирип болажакъ Ону?
20Тюз бусам да, авзумдур магъа дуван этежек;
эгер де бютюн бусам да, шодур магъа гьукму чыгъаражакъ[+].
21Айыплы тюгюлмен мен, амма агьамиятлы тюгюлдюр гьали магъа шо;
кюсдюрюп битди оьзюмню яшавумдан мени[+].
22Дюр, башгъа тюгюл, шо саялыдыр булай деп айтагъаным да:
«Айыпсызны да, къылыкъсызны да оьлтюреген Олдур».
23Бирден балагь къопгъанда,
Олдур кюлеп къоягъан айыпсызланы ассилигине.
24Уьлке къылыкъсызланы къолуна тюшгенде,
Олдур дуванчыланы сокъур этип къоягъан. Ол тюгюл буса, кимдир дагъы[+]?


Аюб оьзюню гючсюзлюгюне толу кюйде мюкюр бола

25Чавушдан да чалт оьтюп бара оьмюрюм мени;
бир яхшылыкъ да гёрмеген кюйде учуп гетип бара шо;[+]
26гьавуна кёкден тюшюп гелеген къаракъушлардай,
чалт къайыкълардай лагь болуп бара шо.
27Эгер де: «Унутарман кантларымны, къоярман къайгъымны,
шат да боларман!» – деп айтып бола болгъан бусам.
28Амма къартыллап тура къоркъмакълыкъдан гьар саным мени,
билемен мени айыплы гьисаплажагъынгны Сен.
29Айыпгъа тарылгъан болгъан сонг мен,
бошуна ябуша туруп не этейим дагъы мен?
30Гьатта къар сув булан жувунсам да,
къолларымны сапун булан тазаласам да,
31шо заманда да насгъа чомуп къоярсан Сен мени,
гьатта опурагъымны да жиргенивю гелир магъа.
32Оьзюне жавап къайтарардай, бизге дувангъа
эришивлюкге чыкъма болар йимик, мени йимик инсан тюгюл чю Ол[+].
33Адилли дуван этер йимик бизге
арачы ёкъдур арабызда бизин,
34Ону зор къоркъунчу дагъы инжитмесин учун мени,
Ону гьасасын менден бир янгъа тайдырар арачы да ёкъдур.
35Ондан гьеч тартынмайлы, айтар эдим шо заман мен,
неге тюгюл де шолай тюгюлмен чи оьзюм мен.

#### 10


Аюб Аллагьны адилсиз деп айыплай

1Гёнгюм чыкъгъан яшавдан;
кантымны айтайым гьали, жаным ачытып сёйлеймен мен[+].
2Мен Аллагьгъа: «Айыпгъа тартма мени.
Айт чы, неге душман тутасан Сен мени?» – дермен[+].
3Неде вагьши болмакъны арив гёремисен Сен?
Къылыкъсызланы хыялларын яхшы гёрюп, Оьз къолларынг булан яратгъанны гёрюп ярамаймысан?
4Инсанланыки йимикми дагъы гёзлеринг Сени?
Инсанлар къарайгъанда йимик къараймысан дагъы Сен[+]?
5Инсанланыки йимикми дагъы оьмюрюнг Сени?
Инсангъа чакъы берилгенми дагъы йыллар де Сагъа?
6Негер алгъасайсан айыбымны тапма мени,
негер излеп айланасан гюнагьымны да мени?
7Билесен чи айыплы тюгюлюмню мени.
Бирев де къутгъарып болмас Сенден мени[+].
8Сени къолларынгдыр мени ясагъан да, яратгъан да,
гьали буса оьлтюре турамысан мени[+]?
9Мени сазбалчыкъдан йимик ясагъанынгны эсге алып къой чу Сен.
Гьали энни кюлге дёндюрюп къоямысан дагъы мени[+]?
10Сен тюгюлмю эдинг дагъы сют йимик тёгюп къойгъан мени,
бишлакъ йимик къатдырып къойгъан да мени[+]?
11Сен тюгюлмю эдинг дагъы магъа гён де, къаркъара да берген,
Сюеклер, сингирлер булан бирикдирип къойгъан да?
12Сенсен чи магъа яшав савгъат этген де, рагьму гёрсетген де,
Сени гьайынг булан эди ругьум да сакъланып турагъаны.
13Амма шудур Сен юрегингде яшырып сакълагъан,
Сен шуну ойлашып турагъанынгны да билемен мен:
14эгер де гюнагь этип къойсам мен, билежексен шону Сен,
гюнагьымны да гечмежексен мени.
15Эгер де айыплы бусам мен, адаршай болсун магъа!
Амма тюз болуп чыкъсам да, гьеч башымны гётерип болмасман мен, неге тюгюл де тойгъанман уялмакълыкъдан мен, биябур болуп да битгенмен мен.
16Эгер де башымны гётерип къойсам мен,
арсландай атыласан магъа Сен, къайтып-къайтып къоркъутасан мени гючюнг булан Сен.
17Янгы шагьатланы гелтиресен магъа къаршы Сен,
къазапланывунг да арта магъа къаршы Сени, янгы-янгы асгерлени де бакъдырасан магъа къаршы Сен[+].


Аюб Аллагьдан оьзюн къойсун деп тилей

18Не эте эдинг Сен анамны къарнындан чыгъарып алып мени?
Оьлюп къалгъай эдим мен, бирев де гёрмей къалгъан буса эди мени[+].
19Бир де яшамай къалмакълыкъ да,
анамны къарнындан гьазир къабургъа гёчмеклик де, огь, нече де тизив болар эди мен учун.
20Нече де къысгъа тюгюлмю дагъы оьмюрюм мени?
Къой чу мени, бир аз мюгьлетге яллыкъ табайым чы мен[+].
21Къайтмас ёлгъа тюшейим чи мен,
къарангы, тун къарангы якълагъа багъып,[+]
22оьзюнде бир зат да ёкъ,
оьзюнде янгыз къарангылыкъ шавла береген тун къарангы гечелери булангъы уьлкеге багъып.

#### 11


Сопарны биринчи сёйлевю

1Шо заман Наама уьлкели Сопар булай деп сёйлей:[+]
2– Кёп сёзлер жавапсыз къалсынмы дагъы?
Сыйпап сёйлейгенлер тюз болуп къаламы дагъы?
3Сени бош сёзюнг адамланы авзуларын къысдырармы дагъы?
Эгер де сен мысгъыллай бусанг, бир уялтмасмы дагъы сени?
4Сен: «Уьйретивюм тюз чю мени,
тазаман чы оьзюм де Сени алдынгда», – дейсен[+].
5Огь, эгер де Аллагь жавап къайтаргъан эди буса,
сагъа къаршы авзун ачгъан эди буса,
6бир сырлы гьакъылны да ачгъан эди буса,
бириси якъны да гёрсетген болур эди Аллагь. Гюнагьларынгны бир пайын Аллагь ёкъ этип къойгъанын билип къой чу.


Аллагьны гьикматлыгъына тюшюнме бажарылмас

7Аллагьны теренликлерине тюшюнме болурмусан дагъы?
Ахыргъа ерли англап битермисен дагъы Къудратланы Есин?
8Кёклерден де бийик чи Ол – гьеч этип болагъанынг бармы сени?
Ахыратдан да терен – гьеч билип болагъанынг бармы сени[+]?
9Ер юзюнден де узундур,
денгизден де генгдир Ону оьлчевю.
10Эгер де къагъып тутуп, зиндангъа ташласа Ол,
дуванын чакъырса да – кимдир Огъар пуршав этип болажакъ[+]?
11Ким ялгъанчы экени белгили чи Огъар;
гёрюп тура чы Ол яманлыкъны – тергевсюз къоярмы экен дагъы ону?
12Къыр эшек адамгъа айланып къалса,
шо заманда чы авлия гьакъыллы болажагъы.


Аюб товбагъа тюшсе, Аллагь ону савгъатлар

13Амма Огъар юрегингни салсанг сен,
къолларынгны да узатсанг Огъар багъып,[+]
14эгер де гюнагь этеген кююнгню къойсанг,
нукъсанлыкъланы да ёкъ этсенг ожагъынгдан,[+]
15гьеч илыкъмай гётерип юрюрсен башынгны,
тюз токътарсан, къоркъмассан бир затдан да.
16Унутарсан насипсизлигингни шо заман сен,
агъылып гетген сувдай янгыз эсингде къалыр шо сени.
17Гюнортадан да ачыкъ болур яшавунг сени,
къарангылыкъны ёюп къояр танг да[+].
18Парахат болурсан сен – умут бар чы дагъы;
якълав да табып, рагьат юхлап боларсан.
19Ятарсан, гьеч ким къоркъутмас сени,
ялынып айланар кёплер алдынгда сени[+].
20Къылыкъсызланы гёзлери буса къайтып къалар,
гирип яшынма ер де болмас олагъа. Жанбазардагъы тынышдыр оланы умуту.

#### 12


Аюбну Аллагьгъа къаршы токътама гючю ёкъ

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Гьы, озокъда, янгыз инсанларсыздыр сиз,
гьакъылыгъыз да оьзюгюз булан оьлюп къалар!
3Амма сизинки йимик гьакъылым бар чы мени де;
бир де кем ерим ёкъ чу мени сизден, ким бар экен шу затланы барын да билмейген?
4Кюлкюге къалдым къурдашларымны алдында мен,
Аллагьгъа чакъырыв эте эдим чи мен, жавап бере эди чи Ол да магъа! Муъмин, бир айыпсыз болгъан инсан, кюлкюге къалдым чы мен![+]
5Ким девлетли де болуп, насипсизни гёрюп ярамай буса,
оьзю сюрюнюп токътар бираздан.
6Талавурчуланы ожакълары къоркъунчсузлукъда чы,
Аллагьны къазапландырагъанлар да парахат чы, бир де башгъа тюгюл Аллагьны къолгъа алгъандай[+].


Аллагь Оьзюню бютюн яратывуна англав берген

7Амма гьайванлардан сора чы, уьйретер олар сени,
кёклердеги къушлардан сора чы, айтар олар сагъа.
8Топуракъ булан лакъыр эт чи, насигьат берер шо сагъа.
Денгиздеги балыкълар да билдирер сагъа.
9Кимдир оланы арасында
буланы барын да Раббибиз яратгъанын билмейген?
10Гьар-бир жаныварны яшаву Ону къолунда чы,
тап шо кюйде гьар-бир инсанны тынышы да[+].
11Къулакъ тюгюлмю дагъы сёзлени айырагъан,
тил де тюгюлмю дагъы ашны татывун билдиреген[+]?
12Тамазалагъа да тюгюлмю дагъы гьакъыл хас экени?
Узакъ оьмюр тюгюлмю дагъы англавлу этегени[+]?


Бары зат Аллагьны ихтиярында чы

13Аллагьда чы гьакъыл да, къудрат да;
Онуки чи маслагьат да, англав да.
14Эгер де Ол бузуп къойса, гьеч тиргизип болмас бирев де,
эркинликге чыкъмас Ол туснакъ этгенлер де[+].
15Эгер де сувланы токътатып къойса Ол, къургъакълыкъ башланар,
йиберип къойса, сув алып къояр ер юзюн.
16Онда чы къудрат да, гьикматлыкъ да;
Ону ихтиярында чы алдангъан да, алдатывчу да.
17Ялаланякъ этип къувалар вазирлени,
агьмакълар этип къояр дуванчыланы да Ол[+].
18Пачаланы халатларыны белбавларын чечип ташлап,
хапта опуракълар гийдирип къояр олагъа.
19Ялаланякъ этип къувалар дин къуллукъчуланы,
йыгъып къояр гючлюлени де Ол.
20Сёзюн къыркъып къояр бажарывлу ойчуланы,
гьакъылсыз этип къояр тамазаланы да Ол.
21Биябур этип къояр бийлени,
савутсуз этип къояр зор гючлюлени де Ол[+].
22Ол чу къарангылыкъны теренликлерин ачып къоягъан,
тун къарангылыкъны да ярыкъгъа чыгъарып къоягъан[+].
23Ол чу халкъланы оьр этеген де, ер этеген де,
оланы артдырагъан да, чачып къоягъан да.
24Ол чу ер юзюндеги пачаланы англавсуз этип къоягъан,
бир ёлсуз дангыллагъа чыгъарып къоягъан да[+].
25Ярыкъсыз, къарангылыкъда тюртюне юрюй къалар олар,
эсиргенлердей лавлай да турар олар[+].

#### 13


Аюб Аллагьны дувангъа чакъыра

1Гёзлерим гёрдю буланы барын да,
къулакъларым эшитди, гьакъылым да англады.
2Сиз билегенни мен де билемен;
сизден яман ерим ёкъ чу мени.
3Амма Къудратланы Еси булан сёйлеме сюер эдим мен,
Аллагь булан эришме де сюер эдим масъалама байлавлу[+].
4Сиз буса ялгъан булан сав этме къарайсыз мени,
бир умпагьатсыз эмчилерсиздир сиз барыгъыз да.
5Огь, бирден тынып къалгъай эдигиз барыгъыз да!
Гьикматлыкъ болур эди сизин учун шо[+].
6Тынглагъыз чы далиллериме мени,
къулакъасыгъыз чы авзумдан чыгъагъан бетлевлеге.
7Аллагь учун ялгъан айтармысыз дагъы сиз,
Ол учун алдатып да юрюрмюсюз дагъы?
8Аллагь учунму дагъы тюз тюгюл затны сёйлейгенигиз сиз,
Аллагь учунму дагъы ябушагъаныгъыз да сиз?
9Эгер де сизин сынап йиберсе Ол, не этерсиз сиз?
Адамланы алдатагъанда йимик алдатма къарармысыз дагъы Ону да[+]?
10Яшыртгъын экиюзлюлюгюгюз саялы
такъсырламай къоймас Ол сизин.
11Къоркъутмаймы Аллагьны зорлугъу сизин?
Къуршап алмаймы Ону алдындагъы уллу къоркъунчлукъ сизин?
12Бир къара кюлдюр калималарыгъыз сизин,
сазбалчыкъдай аркъатаявдур сизин аркъатаявугъуз да.
13Тыныгъыз чы, мен буса сёйлейим;
сонг не сюйсе де бола тургъай эди магъа.
14Къоркъунчлардан тартынмасман мен,
оьзюмню де къызгъанмасман мен[*].
15Аллагьдыр мени оьлтюреген,
амма янгыз Оьзюнедир мен умут этеген; Аллагьны алдында якълап турарман оьз ёлумну мен!
16Шодур мени къутгъарагъан,
имансыз инсан тавакаллыкъ этмес чи Ону алдында токътама!
17Къулакъасыгъыз чы сёзлериме мени;
къулакъларыгъызгъа гирип къалсын сёзюм мени.
18Муна, дувангъа бара тураман мен,
айыпсыз тюгюлюмню де билемен мен!
19Бирев сама бармы экен мени булан тогъа тартып болагъан?
Эгер де бар буса, пысып, оьлюп къаларман мен.
20Экигине-эки тилевюм бар Сагъа, Аллагьым,
дагъы яшынып да турмасман Сенден мен –
21ари тайдыр чы менден къолунгну,
зор къоркъутувунг булан да уьркютме чи мени[+].
22Шо заман чакъыр чы мени, жавапланарман мен де,
неде изну бер чи сёйлеме магъа, Оьзюнг буса жавап берип къой[+].
23Огь, мен этип къойгъан чакъы яманлыкълар, гюнагьлар?
Гёрсетип къой чу этгенлеримни де, гюнагьымны да мени.
24Не саялы юзюнгню яшырып токътагъансан Сен?
Не саялы мени душман деп гьисаплайсан[+]?
25Терекден тюшген япыракъны къоркъута турармысан дагъы Сен?
Къуругъан салам гесекни артындан да чаба турармысан дагъы Сен[+]?
26Алданокъ къайгъыны язып къойгъансан магъа Сен,
жагьилликде этген гюнагьларым саялы да такъсырлайсан Сен[+].
27Бугъавлап къойгъансан бутларымны Сен;
тергеп турасан гьар абатымны мени; аякъ гьызларымны алып юрюп турасан[+].
28Чирип къалгъандай, гюе тюшген опуракъдай
сан-санындан айрылып къалар инсан[+].

#### 14


Инсанны оьмюрю къысгъадыр

1Къатынгишиден тувгъан инсанны
къысгъадыр оьмюрю, амма кёпдюр къайгъысы![+]
2Чечекдей оьсюп, сонг къуруп къалар ол.
Гёленткидей тайып къалар, даим болмас[+].
3Огъармы Сен тергевюнгню бакъдырагъан?
Онуму Сен дувангъа элтеген?
4Кимдир насдан тазаны айырып болагъан?
Гьеч бирев де![+]
5Аз гюнлер берилген чи огъар,
айларын да санап битгенсен чи ону Сен, оьзюнден ол чыгъып болмажакъ мезгилни де белгилегенсен чи.
6Шо саялы тигилип турма чы огъар Сен,
иннемей къоюп къой чу ону, ол бир ялчыдай сююне къалсын чы оьмюрюнден оьзюню[+].


Аюб оьзюню яшамакъ учунгъу умутун Аллагь буза деп кант эте

7Гьатта терекге де бар чы умут:
эгер де гесип къойса терекни, жанланып гетер шо, янгыдан жалалар йиберип къояр.
8Тамурлары къартайып къалса да топуракъда шону,
тёнгеги де оьлюп, чанггъа батып къалса да,
9чечекленип гетер – азгине сувну гьис этсе,
бутакъ йиберип тербер яш оьсюмлюкдей.
10Инсан буса оьлюп къалар, ёкъ болар,
ругьу чыгъып гетер – къайда къалды ол?
11Кёлню суву битип къалагъаны йимик,
оьзенни суву битип, къуруп къалагъаны йимик,
12тап шо кюйде инсан да йыгъылып, турма болмай къалар;
уянмай къалар, кёклер ёкъ болуп къалгъанча, айыкъмай да къалар юхусундан[+].
13Огь, сыйындыргъан болгъай эдинг ахыратда мени Сен,
яшыргъан болгъай эдинг къазапланывунг тайып къалгъанча Сени! Огь, бир болжал токъташдыргъан болгъай эдинг магъа Сен, сонг буса эсинге гелтирген болгъай эдинг мени Сен![+]
14Бир оьлген сонг, янгыдан яшама башлармы дагъы инсан?
Къутгъарылывум къачан гелер экен деп, къуллукъ этеген гьар гюнюмде къаравуллап турар эдим мен[+].
15Чакъырар эдинг Сен, жавапланар эдим мен де;
сагъынып турар эдинг мени – Сени къолларынг яратгъан затны[+].
16Къоруп сакълап турар эдинг гьар абатымны Сен,
амма гюнагьымны чы ахтара турмас эдинг;[+]
17яшырып къояр эдинг айыбымны мени,
билдирмес эдинг этгенлеримни мени.
18Амма тав чёгюп, гесек-гесек болуп къалагъаны йимик,
яр да оьз еринден йылышып къалагъаны йимик,
19ташланы сув чарлап турагъаны йимик,
ташгъынлар да топуракъны чайып къоягъаны йимик, дагъытып къоярсан Сен де умутларын инсанны.
20Къысып турарсан Сен ону, гетип къалар ол да.
Танымасдай алышдырып къоярсан сыпатын ону, къувалап да йиберерсен ону.
21Абуру бармы авлетлерини ону – гьеч билегени ёкъдур ону;
хатирин къалдырамы оланы – гьеч гёрегени ёкъдур ону.
22Янгыз къаркъарасыны авруп турагъанын гьис этип турар ол,
янгыз оьзюне яс этип де турар ол.

#### 15


Элипазны экинчи сёйлевю

1Шо заман Теман уьлкели Элипаз булай деп жавап бере:[+]
2– Елден алынгъан билими булан жавап берерми дагъы гьакъыллы,
гюнтувуш елден толтурармы дагъы къурсагъын ол[+]?
3Бош сёзлер булан къаршылыкъ билдирерми дагъы ол,
умпагьатсыз сёзлер булан къаршылыкъ билдирерми дагъы ол?
4Сен буса Аллагьны алдындагъы къоркъувну да тас этип токътагъансан,
Аллагьгъа этилеген дуаны да аз зат гёресен сен.
5Оьзюнгню гюнагьынг уьйретди шолай сёйлеме сени,
къылыкъсызланы тилин уьйрендинг сен.
6Мен тюгюлмен, оьзюнгню авзунгдур сени айыпгъа тутгъан;
оьзюнгню тилингдир сагъа къаршы шагьатлыкъ этеген[+].
7Сенмисен дагъы инсанлардан инг башлап тувгъаны?
Сенмисен дагъы тёбелерден алда яратылгъаны[+]?
8Аллагь ойлашгъан сыр белгилими дагъы сагъа?
Гьикматлыкъ янгыз сеники болуп къалгъанмы дагъы?
9Биз билмейли, сен билеген не зат бар?
Биз англап болмайгъан, амма сен англайгъан не зат бар[+]?
10Бизин булан сени атангдан да уллу
акъсакъаллылар да, къартлар да бар.
11Аллагьдан гелеген аз маслагьат этилдими дагъы сагъа,
аз рагьмулу сёзлер айтылдымы дагъы сагъа?
12-13Аллагьгъа къаршы бакъдырып токътатардай ругьунгну,
авзунгдан шолай сёзлер чыгъардай, неге талпындыра юрегинг оьзюнгню, неге йыртыллай гёзлеринг сени?
14Ким болуп къалгъан инсан таза болуп къалардай оьзю?
Ким болуп къалгъан къатынгишиден тувгъан инсан муъмин болуп къалардай[+]?
15Эгер де оьзюню малайиклерине де инанмай болгъан сонг Аллагь,
кёклер де таза болмагъан сонг Ону алдында,[+]
16тюзсюзлюкню сувнудай ичип турагъан инсан
хасокъда таза тюгюлдюр, гюнагьлыдыр[+].


Къылыкъсызланы къысматы

17Тынгла чы магъа, мен де англатып берейим сагъа;
гёргенимни хабарлайым сагъа,
18гьакъыллылар айтгъан затланы гьакъында,
аталарыбыздан билгенлени яшырмайлы хабарларман[+].
19Янгыз олагъа эди топуракъ берилгени,
ятлар да юрюп айланмай эди оланы арасында.
20Гьар гюн азап чеге къалар къылыкъсыз,
зулмучуну да къысгъа болур оьмюрю.
21Титиретеген зор тавуш чалынып турар къулакъларына оланы;
парахат вакътиде оьлтюрювчю гелип къалар ону янына.
22Къарангылыкъдан къутулма умут да этмес ол;
къылыч къаравуллап турар тезден ону.
23Аш къыдыра айланар бары ерден ол;
къарангылыкъны гюню ювукъ экенин билип турар ол.
24Балагь да, къайгъы да къоркъутуп турар ону;
давгъа гьазирленген пачадай къысып турар ону.
25Аллагьгъа къаршы къолун гётерди чи дагъы ол,
Къудратланы Есине де башгётерди чи ол,
26къалын, къатты къалкъан да булан
къайпанмай, оьктем юрюп турду чу Огъар багъып.
27Бетине май битип къалгъаны саялы ону,
къабургъаларына да май битип къалгъаны саялы ону,[+]
28талангъан шагьарларда, бирев де турмайгъан уьйлерде,
бузулма, авма турагъан уьйлерде ерлешип къалар ол.
29Дагъы бай болмас бир де ол:
кётюр болуп токътар ол, дагъы мюлклери де къалмас ер юзюнде ону.
30Къутулмас къарангылыкъдан ол,
ялын къурутуп къояр бутакъларын ону, ёкъ этип къояр Аллагьны авзундан чыгъагъан тыныш да ону[+].
31Бош умутгъа аркъатаяй туруп,
алданып къалмасын дагъы ол, бош умут чу дагъы къайтарыш болуп токътажакъ огъар.
32Оьзюню заманы етип битгенче,
оьзюню бутакълары яшылланып къалгъанча, тийишлисин алып токътар ол[+].
33Юзюм терекдей ташлап къояр бишмеген емишлерин ол,
зайтун терекдей тас этип къояр чечеклерин де ол.
34Наслусуз къалыр алагьсызланы тайпасы,
ялын ёкъ этип къояр талавурчуланы ожакъларын да[+].
35Балагьгъа айлы болуп, къайгъыны табып токътады олар,
намартлыкъдан толгъан чы юреклери оланы[+].

#### 16


Аюбну жавабы

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Мен булай затланы кёп эшитгенмен,
янгыз языкъ маслагьатчыларсыздыр сиз барыгъыз да!
3Ахыр гелирми экен дагъы бош сёзлеге?
Не зат борчлу эте къаршы чыкъма сени[+]?
4Эгер де мени орнумда болгъан бусагъыз сиз,
сёйлеп болар эдим сизин йимик мен де; башыгъызны сёйлеп турар эдим мен, разисизлик билдирип, башымны чайкъап турар эдим мен де;
5ругьландырып турар эдим сёзюм булан оьзюмню,
маслагьат этип турар эдим бош даллай булан мен.


Аюбну ваягьы

6Сёйлей бусам мен, тынмай аврувум мени,
токътасам да, таймай авруйгъаным мени.
7Огь, бир гьалсыз этип къойдунг дагъы Сен мени.
Оьлтюрюп къойдунг уьюмдегилени барысын да Сен[+].
8Оьзюмню гючсюзлюгюм енгип къойду мени;
магъа башгётере гючсюзлюгюм мени, шагьатлыкъ да эте магъа къаршы шо.
9Къазапланып, къыйнап тура Аллагь мени, гёрюп де ярамай Ол мени;
тишлерин къыжырата магъа Ол; тигилип, гёз айырмай къарап тура артымдан душманым мени[+].
10Авзуларын да ачып, мысгъыллап туралар адамлар мени,
къайнаша туруп, уруп туралар яякъларыма мени, бирлешип де токътагъанлар магъа къаршы[+].
11Муъминсизлеге берип къойду Аллагь мени,
къылыкъсызланы къолуна ташлап да къойду мени.
12Парахат эдим мен, амма сындырып къойду Ол мени,
тутуп йиберип елкемден де, уватып къойду мени. Оьзюню окъ урагъан белгиси этип къойду мени,[+]
13Ону окъчулары къуршап алдылар мени.
Эки ярып къоя бюйреклеримни Ол, аяп да турмай, ерге тёгюп къоя оьтюмню мени[+].
14Гьеч сав еримни къоймады къаркъарамда мени,
асгердей юрюй магъа багъып.
15Гийме къап онгарып къойдум оьзюме мен,
баш да ийдим тап ерге мангалайым тийип къалгъанча.
16Ваягь къызартып къойду бетимни мени,
къарангы болуп гетди гёзлерим де мени.
17Амма ёкъ чу дагъы тюзсюзлюк къолларымда мени,
дуам да таза чы мени!


Кёклердеги якълавчу

18Гьей топуракъ, яшырып къойма чы къанымны мени –
эшитилип къалсын дагъы зарлы тавушум мени!
19Гьатта кёклердедир гьали шагьатым мени,
бийикликде де якълавчум бардыр мени[+].
20Къурдашымдыр якълавчум мени;
Аллагьым учундур гёзьяшларымны агъылагъаны мени.
21Инсан дуванда къурдашын якълайгъанда йимик,
Аллагьны алдында якълап турар якълавчум да мени.
22Ахырына ете тура чы оьмюрюм мени;
къайтмас ёлгъа тюше тураман мен де.

#### 17

1Сынды чы ругьум мени,
ахыр гюнлерим ете тура чы мени, къабурдур къаравуллап турагъан мени.
2Гертиден де, мысгъыллавчулардыр токътагъан янымда мени,
къарап турар гёзлерим де оланы мысгъыллавларына[+].


Аюб Аллагьдан оьзюню якълавчусу болсун деп тилей

3Оьзюнг Оьзюнгню алдында якълавчум болуп къал чы, Аллагьым.
Дагъы башгъа ким якълап болур мени[+]?
4Англавдан магьрюм этип къойдунг оланы гьакъылын Сен,
шо саялы оьр болма да къоймассан Сен оланы.
5Оьз пайдасы учун къурдашларын сатагъанланы
авлетлерини гёзлери гёрмейген болуп къалар.
6Халкъны авзуна тюшюрюп къойду Аллагь мени,
адамланы бетиме тюкюреген де этип къойду Ол мени[+].
7Тунукълашып къалды къайгъыны кёплюгюнден гёзлерим мени,
гёленткиге ошап къалды савлай къаркъарам да мени.
8Оьтесиз къоркъуп къалар муъминлер шондан,
Ачувланып къалар айыпсызлар да аллагьсызлагъа.
9Амма оьзюню ёлун тутуп юрюп турар муъмин,
гюч алып токътар къоллары тазалар да.
10Гьы, сиз буса – гетигиз гьали къайтып,
гьакъыллыны табып болмай тураман арагъызда сизин.


Оьлюм Аюбну биргине-бир умутудур

11Гетди оьмюрюм мени, умутларым да сёндю,
юрегимни хыяллары да гёмюлдю[+].
12Гюндюзню гече этип гёрсетелер къурдашларым мени.
«Ювукъдадыр ярыкъ», – дейлер олар, айланабызны буса къарангылыкъ къуршап алгъан.
13Негер аркъатаяйым дагъы мен? Ахыратдыр уьюм мени,
къарангылыкъда тёшек саларман оьзюме,
14Къабургъа да: «Атамсандыр сен мени», – деп,
хуртланы бирисине: «Анамсандыр сен мени», башгъасына да: «Къызардашымсандыр сен де», – деп айтарман.
15Къайда болур экен умутум мени?
Ким билип болур экен умутумну мени?
16Ахыратны къапуларына багъып тюшюп къалармы экен умутум мени?
Топуракъда ятып къалармы экен мени булан бирче?

#### 18


Билдатны экинчи сёйлевю

1Шо заман Шуагь уьлкели Билдат булай деп жаваплана:[+]
2– Къачан токътатарсан сёйлейгенингни сен?
Ойлашып къара чы, сонг сёйлербиз.
3Неге дагъы гьайванлагъа тенг этип къоясан бизин сен?
Неге сени гёзюнге авлиялар болуп гёрюнебиз биз[+]?
4Къазапланып оьзюнг-оьзюнгню къыйнайсан сен –
бош болуп къалсынмы дагъы ер юзю сени учун? Йылышып гетсинми дагъы токътагъан ерлеринден ярлар?


Аллагь къылыкъсызны такъсырлар

5Гьакъ герти зат, къылыкъсызны ярыгъы сёнюп къалар,
гьатта жыжымы да къалмас[+].
6Ожагъындагъы очагъы сёнюп къалар ону,
чырагъы да къайтып къалар ону.
7Къатты басылмайгъан болуп къалар абатлары ону,
оьзюню хыялларыны къурбаны болуп да токътар ол[+].
8Тузакъгъа багъып элтер аякълары ону,
тувра торгъа багъып юрюр ол,[+]
9къапгъунгъа тутулуп къалар аягъы ону,
къатты кюйде тутуп къояр тузакъ ону.
10Тузакълар салынар бары ерде ол учун,
къапгъун да къаравуллап турар ёлунда ону.
11Уллу къоркъунчлар гелер дёрт де якъдан огъар багъып,
артын таптап юрюп турар шолар ону[+].
12Гьавкъатсыз болур ачлыгъындан ол,
балагь да къаравуллап болур, сюрюнгендокъ ол.
13Аврув ашап битдирер гёнюн ону,
оьлюм оьзю гемирип турар санларын ону.
14Ожагъындан – къоркъунчсуз еринден юлкъуп аларлар ону,
уллу къоркъунчланы пачалыгъына[*] багъып гелтирерлер ону.
15От тюшюп къалар ожагъына ону;
яллайгъан кюкюрт тёгюлюп къалар уьюне ону[+].
16Тюпдеги тамурлары къуруп къалар ону,
оьрдеги бутакълары да сёнюп къалар ону.
17Ер юзюнде эсге алагъан да болмас ону,
орамларда да гьеч атын тутагъанлар да болмас ону[+].
18Ярыкъдан къарангылыкъгъа багъып къуваларлар ону,
Чангына да батдырарлар бу дюньядан къувалап ону.
19Не авлетлери де, не наслулары да къалмас
халкъны арасында ону; гьеч бирев къалмас оьзюнден сонг бир вакътилер ол яшап тургъан ерлерде[+].
20Гюнбатышда эшитерлер ону гьакъында – къартыллап йиберерлер,
гюнтувушда эшитерлер ону гьакъында – титиреп йиберерлер.
21Шолай болуп къалар къылыкъсызны уьюне,
Аллагьны танымайгъанланы орунуна[+].

#### 19


Аюб Билдатгъа жавап къайтара

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Узакъ къыйнап турармы экенсиз мени сиз,
юрегимни де ярып турармы экенсиз сёзлеригиз булан?
3Муна, он керен ер этдигиз мени сиз.
Уялмаймысыз дагъы мысгъыллап турма мени?
4Гертиден де гюнагь этип къойгъан бусам мен,
оьзюм булан къалып къалсын дагъы гюнагьым мени.
5Алдымда хохайланып айланма,
биябурлугъум булан бетлеме сюе бусагъыз мени,
6билип къоюгъуз чу: Аллагьдыр яманлыкъ этген магъа,
Оьзюню торун да магъа багъып ташлап къойгъан Олдур.
7«Оьлтюре туралар!» – деп къычыраман мен, амма ёкъдур жавап;
кёмекге чакъыраман мен, амма ёкъдур якълав магъа[+].
8Ёлумну къыркъып къойду Ол – болмайман гьеч оьтюп;
къарангылыкъгъа батдырып къойду Ол сокъмакъларымны мени[+].
9Макътавлугъумну тюшюрюп къойду Ол менден,
тажымны да чечип алды башымдан мени[+].
10Йыгъып тура бары якъдан Ол мени – оьлюп къаламан мен де.
Терекни тамурундан юлкъуп алагъандай алды Ол умутумну мени.
11Ялын болуп гелди магъа багъып къазапланыву Ону.
Душманы гьисаплай Ол мени[+].
12Тербендилер магъа багъып асгерлери Ону,
къуршап алдылар дёрт де якъдан мени, къошун да къурдулар айланасында чатырымны[+].
13Арекге чыгъарып къойду оьзюмден къардашларымны мени;
ят болуп токътадылар ювукъларым да магъа[+].
14Арт бердилер танышларым магъа,
унутуп токътадылар къурдашларым да мени.
15Оьзюмню уьюмде мен сыйындыргъанлар да, къаравашларым да
ят гёрюп юрюйлер мени, оьзленикине йимик къарамайлар магъа.
16Чакъыраман къулумну мен, ёкъдур гьеч жавап;
тилей турма борчлу боламан огъар мен.
17Тазза ялкъгъан къатыным тынышымдан мени,
тазза кюсген къардашларым да менден[+].
18Гьатта гиччи яшлар да гёрюп ярамайлар мени;
бир гёрюнюп къалсам – кюлеп туралар уьстюмден мени[+].
19Жиргенелер менден ювукъ къурдашларым мени;
магъа къаршы токътагъанлар оьзлени мен сююп тургъанлар да.
20Янгыз гёнюм де, сюегим де къалгъан мени,
тёгюлюп къалды бары да тишлерим де мени.
21Языкъсыныгъыз чы, языкъсыныгъыз чы, къурдашларым, магъа,
йыгъып къойду чу дагъы Аллагьны къолу мени[+].
22Неге гьызарлап юрюйсюз Аллагьдай сиз мени,
неге тоюп битмейсиз къаркъарамдан да мени?


Къутгъарывчубуздур Аюбну якълажакъ

23Огь, язылып къалгъан буса эди сёзлерим мени,
китапгъа язылып алынып къалгъан эди буса шолар.
24Агь, эгер де темир гесгич булан
ташгъа оюлуп язылгъан эди буса гьар даимге шолар!
25Амма билемен мен: савдур Къутгъарывчум мени,
ахырда буса эретурар хумну уьстюнде Ол; гьатта гёнюм арчылып тюшгенде де менден[+].
26Къаркъарамдан магьрюм къалып, гёрермен Аллагьымны мен;[+] 27мен оьзюм гёрермен Ону, ят да болмасман Огъар,
оьзюмню гёзлерим булан гёрермен Ону. Огь, бир азап чегип тура дагъы тёшюмде юрегим мени!
28Сиз буса гьызарлап турасыз мени,
бары балагьларыгъызда мени айыплы гёресиз.
29Къоркъугъуз чу къылычдан;
дуван не зат экенни билип къалсын деп сиз, Аллагьны къазапланыву чу дагъы къылыч булан такъсырлайгъан.

#### 20


Сопарны экинчи сёйлевю

1Шо заман Наама уьлкели Сопар булай деп жавап бере:[+]
2– Мендеги талчыкълы ойлар борчлу эте жавап берме мени,
неге тюгюл де адап тураман мен.
3Мени биябур этип турагъан бетлевлени эшитемен мен,
гьакъылым да борчлу эте жавап берме мени.


Сопар къылыкъсызланы къысматын суратлап бере

4Бырынгъыдан берли, инсан бу дюньягъа яралгъандан берли,
нечик адатланып гелегенин билмеймисен дагъы сен[+]?
5Нече де къысгъа бола чы къылыкъсызланы шатлыгъы,
аллагьсызланы къуванчы да бир аз мюгьлетге узатыла чы.
6Кёклеге етип тура буса да оьктемлиги ону,
булутлагъа тийип тура буса да башы ону,
7оьзюню ичинден чыкъгъан насыдай чирип къалар ол;
«Къайдадыр ол?» – деп сорап турар гёргенлер де ону[+].
8Учуп гетер бир гечеги тюшдей, табып да болмассан ону,
ёкъ болуп да къалар гечеги бир гёрюнюшдей.
9Гьеч дагъы гёрмес ону алда гёрюп тургъан гёзлер;
бурулуп да къарамас оьзю тургъан ерлер де огъар[+].
10Пакъырланы алдында ялына къалар авлетлери ону,
оьз къолу булан къайтарар бары да урлагъанын олар,
11ону къаркъарасындагъы яшлыгъыны гючю
топуракъгъа сингип къалар оьзю булан бирче.
12Эгер де татли тие буса яманлыкъ авзуна ону,
тилини тюбюне салып яшырып тура буса ол шону,[+]
13эгер де яманлыгъын аявлап тура буса ол,
авзуна салып сакълап тура буса,
14йыланны агъусуна айланып къалар
ашкъазанындагъы ашы ону.
15Къусуп чыгъарар ютгъан байлыкъларын ол;
къусдуруп чыгъарагъан ашкъазанындан шоланы Аллагьдыр.
16Йыланны агъусун соруп турар ол,
оьлтюрюп къояр сариек йыланны тили де ону,
17гьасирет къалар сувну агъымларын гёрме ол,
сютлю, баллы оьзенлени де гьеч гёрмес ол.
18Пайдаланма да пайдаланмайлы къайтарар жыйгъанын ол;
загьматыны гелиминден де гьеч сююнме болмас ол.
19Зулмулап турду ярлыланы ол, гери уруп турду оланы;
бузуп турду оьзю къурмагъан уьйлени де ол.
20Гьеч яллыкъ ёкъдур къурсагъында ону,
байлыгъы да къутгъарып болмас ону.
21Бирев де къутгъарылмады сутурлугъундан ону,
шо саялы уьстюнлюгюн бир де сакълап болмас ол.
22Балагь етип къалар огъар мадарлылыгъына да къарамайлы ону,
бары да хатири къалгъанланы къоллары да гётерилер огъар.
23Къурсагъын тыгъып толтургъанда ол,
Оьзюню ялындай къазапланывун бакъдырар Аллагь огъар, янгур болуп тёгюлер къаркъарасына ону.
24Эгер де темир савутдан къачып къутулса да ол,
ез окъ къадалып къалар огъар.
25Окъ чанчылар аркъасына ону,
лансыллай туруп оьтюп гетер тап бавурундан таба ону. Зор къоркъунчлукълар багъар огъар багъып[+].
26Тун къарангылыкъдыр хазналарын къаравуллап токътагъан ону.
Ютуп къояр сёнмейген ялын ону, яллатып да битдирер ожагъындагъыланы ону[+].
27Жинаятчылыкъларын ачыкъгъа чыгъарып къояр кёклер ону,
ер юзю де башгётерер огъар къаршы.
28Пуч болуп къалар уьюндеги байлыгъы ону,
сувдай чачылып къалар шо байлыгъы Аллагь къазаплангъан гюн.
29Шудур къылыкъсызгъа Аллагьдан къадар,
шолайдыр Аллагь огъар язгъан языв[+].

#### 21


Аюбну жавабы

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Тергевлю тынглагъыз чы магъа;
сизден бир маслагьат болуп къалсын магъа шо.
3Чыдап туругъуз чу мен сёйлейгенде,
нечакъы да кюлей турарсыз токътагъан сонг мен[+].
4Инсангъамы дагъы арз этип юрюйгеним мен?
Башгъа меники ёкъму себеплерим ачувланма?
5Къоркъуп къалыгъыз чы магъа къарап;
аягъыз булан ябып къоюгъуз чу авзугъузну[+].
6Титиреп гетемен шо гьакъда ойлашсам мен,
къартыллавукъ тутуп йибере къаркъарамны да мени.


Аюб къылыкъсызлар насипли деп токъташдыра

7Неге яшай экен къылыкъсызлар
къарт болгъунча, гюч ала туруп[+]?
8Айланасында чы авлетлери оланы,
гёз алдында чы наслулары да оланы.
9Уьйлеринден парахат чы олар, къоркъунч да ёкъ чу олагъа,
Аллагьны такъсыры да тиймес олагъа.
10Бошуна атылып турмас сыйырлагъа бугъалары оланы,
къозлап турар, ичсалмас сыйырлары да оланы.
11Тувардай чыгъарып турарлар яшларын олар,
бийип турарлар авлетлери де оланы.
12Йырлап юрюрлер накъыра булан къомузну согъулувуна олар,
шатланып да турарлар зурнайны согъувуна олар.
13Аманлыкъда оьтгерип турарлар гюнлерин олар,
парахат гёчерлер ахыратгъа да олар.
14Аллагьгъа буса булай деп турар олар: «Къойсана бизин!
Таныма да сюймейбиз ёлларынгны Сени[+].
15Ким болуп къалгъан Къудратланы Еси
къуллукъ этип турардай Оьзюне биз? Не пайда бар дуа этмекден Огъар?»[+]
16Шогъар да къарамайлы, аманлыкъда турар олар!
Амма арекдир яманланы хыяллары менден![+]
17Амма чакъда-чакъда сёнюп турамы экен чырагъы къылыкъсызланы?
Чакъда-чакъда гелип турамы экен балагьлар олагъа? Чакъда-чакъда къыйнап турамы экен къазаплангъанда Аллагь оланы[+]?
18Елге къаршы болгъан саламгъа ошап къаламы экен олар?
Чакъда-чакъда ошап къаламы экен алатолпан къувуп турагъан къувукъгъа олар[+]?
19«Такъсырны оланы наслулары учун
сакълап турар Аллагь», – деп айтып юрюйсюз сиз. Энниден сонг билип къойсун оьзлер деп, тийишлисин берип къойсун дагъы Аллагь олагъа![+]
20Оьлюмню гёрюп къойсун дагъы оьз гёзлери булан олар,
Къудратланы Есини къазапланывун ичип къойсун дагъы олар[+].
21Оьмюрюню болжалы битген сонг,
оьзлерден сонг къалгъан агьлюсюнде гьайы болурму дагъы оланы?
22Амма ким экен уьйретип болагъан Аллагьны,
кёклердеги малайиклеге де дуван этеген Аллагьны[+]?
23Биревню лап оьлюп къалгъанча да,
къаркъарасыны толуп гючю бола,
24майдан толуп къаркъарасы да бола,
сюеклери де къатты бола,
25башгъасы буса къыйнала туруп,
яшавну бир татывун тапмагъан кююнде оьлюп къала.
26Топуракъгъа басылар экевю де оланы,
Хуртлар да ябушуп къалар олагъа.
27Дюр, белгили чи магъа ойларыгъыз сизин,
магъа къаршы макюрлеригиз де сизин.
28«Къайда къалды гьали акъсюекни уью де,
къылыкъсызланы ожакълары да?» – дейсиз сиз.
29Сапаргъа чыкъгъанлагъа сорап турдугъуз чу дагъы сиз,
къулакъасып турдугъуз чу дагъы хабарларына да оланы.
30Аяп турдугъуз чу дагъы балагь гелтиреген гюн къылыкъсызны.
Аллагьны къазапланывуну гюню де къырыйындан оьтюп гетди чи дагъы ону[+].
31Кимдир туврасын айтып болажакъ бетине ону?
Кимдир этген ишлери учун тийишлисин берип болажакъ огъар[+]?
32Абур-сый булан гёмме элтерлер ону,
къаравул да салырлар къабуруну къырыйында ону.
33Ярыкъ болуп гёрюнер къабуру огъар.
Кёп санавда адамлар юрюп турар арты булан ону, санавсуз халкъ болур алды булан да ону.
34Маслагьат этип болурмусуз дагъы бош сёз булан магъа?
Янгыз ялгъан чы сизин жаваплардан сонг къалгъан!

#### 22


Ярлыланы къыйын яшаву

1Шо заман Теман уьлкели Элипаз булай деп жавап бере:[+]
2– Аллагьгъа пайда гелтирип болурму экен инсан?
Гьатта инг де гьакъыллысы да Аллагьгъа пайда гелтирип болурму экен?
3Не къуванч болсун Къудратланы Есине
муъминлигингден сени? Не пайда болсун Огъар гюнагьсызлыгъынгдан сени[+]?
4Яхшы хасиятларынг саялымы дагъы Аллагь
айыпгъа тутагъаны да, дувангъа чыгъагъаны да сени булан?
5Оьлчевю ёкъ пасатлыгъынгны сени,
ахыры ёкъ яманлыкъларынгны да сени.
6Ёкъ борчлары саялы бир затын къоймай
чыгъарып алып турдунг чу къардашларынгдан сен; ахырынчы опурагъын да чечип юрюдюнг чю инсанланы сен[+].
7Талгъангъа сув бермединг чи сен,
ач къалгъангъа да къызгъандынг чы ашны сен,[+]
8гючлюлеге буса топуракъ берип турдунг сен;
акъсюеклер эди ерлешип токътагъан шонда.
9Бошуна къайтарып турдунг тул къатынланы сен,
бир затсыз къоюп турдунг етимлени де сен[+].
10Шо саялыдыр айлананга тор салынгъаны сени,
шо саялыдыр хапарсыздан зор къоркъунч уьркютегени де сени,[+]
11шо саялыдыр къарангылыкъ япгъаны гёзлерингни де сени,
шо саялыдыр уллу ташгъынлар басып къойгъаны да сени.
12Кёклерден де оьрде тюгюлмю дагъы Аллагь?
Юлдузлагъа къара чы, нечик бийикдедир шолар![+]
13Амма сен буса булай дейсен: «Аллагь билеген не бар?
Къарангылыкъдан таба гьеч затны сама да гёрюп боламы дагъы Ол[+]?
14Булутланы артында чы Аллагь, гёрюп де болмай Ол бизин,
кёкню гюмезинден таба юрюп тура чы Ол».
15Гюнагьлылар юрюп тургъан
эсги ёлланы тутуп турармысан дагъы сен?
16Чакъсыз къырылып да битген эди олар,
ташгъынлар чайып къойду кюрчюлерин де оланы[+].
17Булай дей эдилер Аллагьгъа олар: «Къой чу бизин!
Этип болагъанынг бармы дагъы Сени, Къудратланы Еси, бизге?»[+]
18Амма рагьмудан толтуруп турду Аллагь уьйлерин оланы.
Гьасили, жиргенивюм геле хыялларындан къылыкъсызланы[+].
19Оьлюмюн гёрюп оланы, къуванып туралар къылыкъсызлар;
айыпсызлар буса булай деп айтып кюлейлер оланы уьстюнден:[+]
20«Гертиден де, дагъылды душманыбыз бизин,
ютуп тура чы ялын да бары байлыгъын оланы».


Элипаз Аюбну яманлыкъны гери урма борчлу эте

21Ярашып къал чы Аллагь булан, парахат турарсан;
аманлыкъгъа чыгъып къаларсан сен де.
22Насигьатларын къабул этип тур чу Ону,
сёзлерин де сакълап тур чу юрегингде Ону[+].
23Эгер де Къудратланы Есине къайтып къалсанг сен,
тюзсюзлюкню де ари тайдырып къойсанг ожагъынгдан сен, къайтып къалар алдагъы аманлыгъынг сагъа да[+].
24Эгер де алтынны чанггъа тенг этип къойсанг сен,
эгер де Опир уьлкедеги алтынгъа къакъалардагъы ташлагъа йимик къарап къойсанг сен,[+]
25Къудратланы Еси чи алтынынг болуп къалажакъ сени,
Олдур сайламлы гюмюшюнг болуп къалажакъ да сени.
26Къуванып къаларсан Къудратланы Есинден сен,
бетингни де бакъдырып болурсан Огъар багъып сен[+].
27Дуа этсенг, къабул этер Ол;
негетлеринге етерсен сен де[+].
28Нечик ойлашгъан бусанг, тап шо кюйде болуп да чыгъар,
ярыкъ янып къалар ёлунгда да сени[+].
29Эгер де бирев янчылып, сен де: «Оьрленип къал!» – десенг,
къутгъарып къояр Къудратланы Еси ругьдан тюшгенни.
30Гьатта айыплыны да къутгъарар Аллагь;
къолларынгны тазалыгъыдыр къутгъаражакъ ону[+].

#### 23


Аллагьны алдында оьзюню айыбын тайдырмакъ учун Аюб Ону тапма хыял эте

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Аччы чыгъа алда йимик кантым мени;
агь уруп тураман Ону къолуну авурлугъундан да мен.
3Огь, бир билгей эдим мен къайдан тапма болагъанын Ону!
Огь, бир гирип бола бусам эди мен турагъан ерине Ону!
4Ачыкъ этип къояр эдим мен ишимни Огъар,
толу кюйде санап берер эдим далиллеримни де мен[+].
5Билип къалар эдим не жавап бережегин Ол магъа,
англап къояр эдим не айтажагъын Ол магъа.
6Дуванда Оьзюню зор къудратын къоллармы экен магъа бакъгъан якъда Ол?
Ёкъ! Оьзю тынглап алар эди магъа Ол.
7Шо заман муъмин де дувангъа чыгъып болур эди Ону булан,
гьар даимге айыпдан чайып къояр Дуванчым да мени.
8Юрюсем гюнтувушгъа багъып – ёкъдур шонда Ол;
юрюсем гюнбатышгъа багъып – тапмасман шонда да Ону;
9этегени бармы шималда Ону – гёрюп болмайман Ону;
бурулармы къыблагъа багъып – гьеч эс этмеймен Ону.
10Белгили чи Огъар ёлум мени.
Сынап къарасын чы Ол мени – тазалангъан алтындай болуп чыгъарман мен де[+].
11Инамлы кюйде юрюп турдум Ону ёлу булан мен;
аяп турдум Ону ёлун, тайышмадым бир янгъа да.
12Гьеч тайышмадым буйрукъларындан да Ону;
ашдан да артыкъ гёрюп, аявлап юрюдюм сёзлерин Ону.
13Амма токъташса Ол, кимдир къаршы туруп болажакъ Огъар?
Сюйген затын этип турар Ол[+].
14Яшавгъа чыгъарар магъа къаршы гьукмусун Ол.
Дагъы да кёп бар чы артгъа салынгъан азаплары Ону!
15Шо саялы чы зор къоркъагъаным да Ондан мени;
бир ойлашып йиберсем шо гьакъда, тартынаман Ондан мен.
16Осаллашдырып къойду Аллагь юрегимни мени;
Йыгъып къойду зор къоркъув булан Къудратланы Еси мени;
17амма бетимни ябып турагъан тунлукъ да, къарангылыкъ да
чувлукъгъа гийирип къоймады мени.

#### 24


Элипазны уьчюнчю сёйлевю

1Неге дагъы Къудратланы Еси
дуван болажакъ заманны токъташдырмай тура? Неге дагъы гьатта Ону таныйгъанлар да негьакъ шо гюнлени къаравуллап токътагъанлар?
2Оьзлени дазуларын генглешдирип айлана инсанлар,
урлангъан туварланы отлатып туралар[+].
3Эшегин къувалап элтелер етимни,
борчлары саялы оьгюзюн де чыгъарып алалар тул къатынны;
4ёлдан теберип тайдыралар ярлыны,
яшынып турма тарыкълар ер юзюнде азап чегегенлени барысы да[+].
5Аш излей туруп тюзлюкде
оьзлеге де, яшларына да, дангылда къалгъан къыр эшеклердей оьз загьматын тёкме чыгъалар ярлылар,
6будай оралар ятланы авлакъларында олар,
юзюмюн де чёплейлер къылыкъсызланы олар.
7Опурагъы ёкъ гийме, ялан юхлайлар –
сувукълукъдан ёкъ уьстюне ябып яшынма заты да[+].
8Янгурлар къапаслап тура тавларда оланы;
къапланып къалалар ярлагъа, икълыкъ излей туруп.
9Кёкюрекден айырып алалар етимни,
борчлары саялы сабийлерин де чыгъарып алалар ярлыланы.
10Ёкъ опурагъы, ялан юрюйлер олар;
кюлтелер ташый туруп, ач да къалалар.
11Тав бетлердеги хасилерде чыгъаралар зайтун майны олар,
сувсабындан яна туруп, таптайлар юзюмню олар.
12Агь уралар шагьарда оьле турагъанлар,
кёмекге чакъыралар яралангъанлар да. Аллагь буса гёрмей адилсизликлени.


Яман адамланы гечени къарангылыгъында этеген жинаятчылыкълары

13Ярыкъгъа къаршы чыгъагъанлар бардыр,
билмес олар Аллагьны ёлларын, шо ёллар булан юрюме де юрюмес олар[+].
14Ярлы булан пакъырны оьлтюрмек учун,
танг къарангыданокъ турар оьлтюрювчю. Гечелер урлап юрюр ол.
15Къашкъаралывну къаравуллап турар зиналыкъ этеген де;
«Биревню гёзю де гёрмес мени», – деп де ойлашып, юрюп айланар бетин де яшырып[+].
16Къарангыдадыр уьйлени тамларын тешип гирегени олар,
гюндюзлер буса къамалып болар уьйлеринде; ярыкъ не экенни де билмес олар.
17Тун къарангылыкъ эртенидир оланы;
тун къарангылыкъны зор къоркъунчлары кепине де гелер оланы.


Къылыкъсызланы къысматы

18Амма янгыз сувну уьстюндеги гёбюк чю олар;
налат берилген чи топуракъ пайына оланы, жаны да гьасирет къалар юзюмлюклеринден гелим къайтарма оланы.
19Къургъакълыкъ булан яллав чу ютуп къоягъан къарны,
ахырат чы ютуп къоягъан да гюнагьлыланы.
20Унутуп къояр ананы къарны оланы,
бал татытып ашап турар хурт оланы; дагъы эсге де алмас яманланы бирев де, терекдей сындырылып къалар олар[+].
21Зулму этер яш табып болмайгъанлагъа, яшлары ёкълагъа олар,
рагьму этмес тул къатынгъа да олар.
22Амма къудраты булан уьст чыгъар гючлюлерден Аллагь;
амма токъташып къалса да, инамлыкъ ёкъ чу оьз яшавуна оланы.
23Парахат турма къояр Аллагь оланы,
амма ёлларын гёрюп турар Ол гючлюлени.
24Бир аз мюгьлетге оьр болса да, ёкъ болуп къалар олар;
йыгъылып, оьлюп къалар оьзгелердей олар; оруп турар будайныдай оланы[+].
25Шолай тюгюлмю дагъы? Кимдир мени ялгъанчы этип гёрсетежек,
кимдир гери уражакъ да мени сёзлеримни?

#### 25


Билдатны уьчюнчю сёйлевю

1Шо заман Шуагь уьлкели Билдат булай деп жавап бере:[+]
2– Аллагьда чы гьакимлик де, къоркъутув да;
парахатлыкъны савгъат этер кёклеринден таба Ол.
3Санама бажарылармы дагъы асгерлерин Ону?
Ким учун янмай экен ярыгъы Ону[+]?
4Муъмин болуп болурму дагъы Аллагьны алдында инсан?
Таза болуп болурму дагъы къатынгишиден тувгъан инсан да[+]?
5Эгер де гьатта ай да ярыкъ болуп гёрюнмей болгъан сонг Аллагьгъа,
юлдузлар да ачыкъ болуп гёрюнмей болгъан сонг Огъар,
6бир зат да тюгюл чю хуртгъа ошап къалгъан инсан,
бир зат да тюгюл чю гюеге ошап къалгъан инсан да![+]

#### 26


Аюб Билдатны сёйлевюню уьстюнден кюлей

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере:
2– Нечик кёмек этдинг гючсюзге сен?
Нечик къол ялгъадынг осалгъа да сен?
3Нечик насигьат этдинг экенсен гьакъылсызгъа сен?
Кёп пайдалы затны билдирдингми экенсен сен?
4Ким экен кёмек этген сагъа бу сёзлени айтма?
Кимни ругьу эди экен авзунг булан сёйлейген сени?
5Къартыллавукъ къуршап алар оьлюлени ругьларын,
гьалекленип турар ерни тюбюндеги сувлар да, шонда яшайгъанлар да.
6Ачыкъ кююнде турар ахырат Аллагьны алдында,
гьеч яшынма болмас Аллагьдан бириси дюнья да[+].
7Орнатып къойду шималны бошлукъну уьстюнде Ол;
бир затгъа да илинмеген кююнде къойду ер юзюн де Ол[+].
8Сувну жыйып турар булутларына Ол,
амма гесек-гесек болуп чу къалмас булутлар авурлугъундан шону[+].
9Булутун къаплап йиберип,
ябып къояр айны юзюн Ол.
10Ярыкъны да, къарангылыкъны да дазусу йимик,
кёк гюмезин гьызып къояр тегиш сувланы уьстюнде Ол[+].
11Къартыллап турар багъаналары кёклени,
титиреп турар гючлю кёк кёкюревлеринден Ону[+].
12Гьалеклендирип къояр денгизни Ол къудраты булан Оьзюню.
Дагъытып къояр Рагьавну[*] Ол гьакъылы булан Оьзюню[+].
13Кёклер ачыкъ болуп къалар тыныш алывундан Ону,
чанчып тешип чыгъарып къояр сыргъалап барагъан аждагьаны да къолу Ону.
14Бу затлар бары да янгыз бир пайыдыр ишлерини Ону;
янгыз гьаран шыбышлавдур эшитегенибиз Ону гьакъында биз! Ким экен Ону къудратлы сесин англатып болажакъ?

#### 27


Аюб гьасиллер чыгъара

1Аюб булай деп узата сёйлевюн:
2– Бар чы магъа
адилли дуван этмекни гери ургъан Аллагь, бар чы жанымны къайгъыдан толтургъан Къудратланы Еси![+]
3Тап тынышым битип къалгъанча мени,
Аллагьны ругьу тайып къалгъанча танавларымдан,[+]
4тюзсюз зат чыкъмас авзумдан мени,
ялгъанны айтмас тилим де мени.
5Тюз гёрмесмен бир заманда да сизин;
таза турагъанымны да къоймасман оьлюп къалгъанча.
6Къатты кюйде турарман тюзлюкню ёлунда мен, гьеч тайышмасман шондан;
намусум да таза болур оьзюм сав чакъы мени.


Аллагьны къылыкъсызлагъа этеген дуваны

7Яман деп гьисапланып къалсын чы душманым мени,
къылыкъсыз деп гьисапланып къалсын чы къаршы тургъан да магъа!
8Аллагьсыз инсан гери урулгъанда,
Аллагь оьмюрюн къыркъагъанда ону, негер аркъатаясын дагъы ол[+]?
9Инсан оьзюне балагь гелгенде,
эшитерми дагъы аллагьсызны къычырагъанын Аллагь[+]?
10Сююнюп турдуму дагъы ол Къудратланы Есинден?
Атын тутуп чакъырыв этип турдуму дагъы ол Аллагьгъа?
11Насигьат этермен Аллагьны къудраты гьакъында мен сизге,
гьеч яшырмасман Къудратланы Есини гьакъындагъы гертини де.
12Ондан къайры да, оьзюгюз гёрдюгюз чю бары затны.
Неге дагъы бош затланы сёйлеп айланасыз?
13Шу чу яманлар учун Аллагьдан тийишли къадар,
шу затланы алып токътар зулмучу Къудратланы Есинден:[+]
14кёп буса да авлетлери ону – къылычдан оьлюп гетер олар,
ач къалар наслусу да ону.
15Къырылып битер зулмучудан сонг къалгъанлар,
яс этмеслер тул къалгъан къатынлары да оланы[+].
16Хумдай кёп гюмюш жыйып къойса да зулмучу,
балчыкъдай кёп опуракъ онгарып къойса да,
17муъмин гийип айланар ол онгаргъанын,
айыпсызлар пайлап алып къояр гюмюшюн де[+].
18Гюени уясына, къаравулчуну къошуна
ошап къалар уью зулмучуну[+].
19Бай кююнде юхлама ятар ол, амма шо кююнде чи уянмас;
ачар гёзлерин, амма тапмас бир затын да[+].
20Ташгъындай зор къоркъунч етип къалар зулмучугъа;
шайтан ел алып гетер гече булан ону.
21Гюйдюреген ел сермеп алар ону,
юлкъуп алар еринден ону;[+]
22чалт къачып йибергенде шо елден ол,
языкъсынмай тербенер огъар багъып.
23Янгыз мысгъыллап къоярлар ону,
сызгъырып да къоярлар артындан ону.

#### 28


Гьикматлыкъны гьакъындагъы асар

1Гюмюш чыгъарылагъан къую болар,
алтын учун да иритеген меч болар.
2Топуракъдан чыгъарар темирни,
маъдандан иритип алар багъырны да.
3Къарангылыкъгъа ахыр салар инсан,
лап теренликлерде, тун къарангылыкъда излеп айланар маъданны ол.
4Турагъан еринден ареклерде,
аякъ басылмай къалгъан ерлерде къуюлар къазар ол; салланып, чайкъалып турар адамлардан ариде ол.
5Оьзюнде ашлыкъ оьсюп чыгъагъан топуракъ
ялын булан оюлуп, чунгур-чунгур этилгенде йимик.
6Сапфирлер болар яшынып топуракъны ташларында,
алтын къайыр да болар топуракъны ичинде.
7Йыртгъыч къушлар да билмес шонда барагъан ёлну,
лачинни гёзю де гёрюп болмас шо ёлну.
8Оьктем къыржанлар таптап юрюмес шо ёлну,
арслан да юрюп айланмас шо ёлдан.
9Яргъа къол узатар инсан,
тамуру булан юлкъуп алар тавланы да.
10Ярланы тешип ёллар салар ол,
шондагъы бары да хазналаны гёрюп турар гёзлери де ону.
11Оьзенлени баш алагъан ерлерине етип къалар ол,
ярыкъгъа чыгъарып къояр сырлы затланы да.
12Къайдан тапма болур гьикматлыкъны?
Къайда болур экен гьакъыл болагъан ер де[+]?
13Танып битмес инсан шо гьикматлыкъны уьюн;
тапма бажарылмас бу дюньяда да шону[+].
14«Менде ёкъдур шо», – дер сувланы теренлиги;
«Менде де ёкъдур шо», – дер денгиз де.


Сыйлы ташлардан къыйматлыдыр гьикматлыкъ

15Инг сыйлы алтынгъа да сатып алма бажарылмас гьикматлыкъны,
гюмюш берип сатып алма кюй де ёкъдур шону[+].
16Опир уьлкедеги алтынны, сыйлы ониксни, сапфирни берип де,
сатып алма бажарылмас шону[+].
17Алтын булан шишагъа тенглешдирме кюй ёкъдур гьикматлыкъны,
таза алтындан этилген савут-сабагъа алышдырма кюй ёкъдур шону.
18Маржанлар булан яшманы чы айтмай да къояйыкъ;
къызыл якъутдан да артыкъдыр багьасы гьикматлыкъны[+].
19Куш[*] уьлкедеги топазгъа тенглешдирме кюй ёкъдур шону,
инг сыйлы алтынгъа сатып алма бажарылмас шону.
20Къайдан геле экен гьикматлыкъ?
Къайда тура экен гьакъыл?
21Яшырылгъан чы бары жанлы затны гёзлеринден шо,
гёрюнмес чи къушлагъа да гьикматлыкъ.
22«Шону гьакъында янгыз бир хабар чы эшитгенбиз», – дейлер
ахырат булан бириси дюнья.


Янгыз Аллагьдыр гьикматлыкъны ёлларын билеген

23Янгыз Аллагьгъадыр гьикматлыкъны ёлу белгили,
Олдур шону бар ерин билеген де.
24Ол чу дагъы ер юзюн къырыйларына ерли гёрюп болагъан,
кёклени тюбюндеги бары затны гёрюп болагъан да Олдур.
25Аллагь елге гюч берип турагъанда,
сувланы да дазуларын белгилеп турагъанда,
26янгургъа тийишли къанунну токъташдырып къойгъанда Ол,
яшмынгъа да ёл салып бергенде,[+]
27гьикматлыкъны гёрюп, макътап къойду Аллагь,
токъташдырып, сынап да къойду шону,[+]
28инсангъа буса булай деди:
«Гьакъ гертидир, Раббибизни алдындагъы къоркъув – будур гьикматлыкъ, яманлыкъдан къачмакъ – муна гьакъыл»[+].

#### 29


Аюб оьзюню насипли яшавуну оьтген гюнлерин эсге ала

1Аюб булай деп узата сёйлевюн:
2– Оьтген айларымны, Аллагь мени сакълап тургъан гюнлеримни
бир сагъынаман дагъы мен.
3Янып тура эди башымны уьстюнде чырагъы Ону,
Ону ярыгъы булан эди къарангылыкъдан ёл таба юрюйгеним де мен![+]
4Огь, бир тизив йылларым эди дагъы шолар!
Аллагьны дослугъу эди чи дагъы ожагъымны къоруп сакълагъан мени,
5Къудратланы Еси бар эди чи дагъы шо заман мени булан,
авлетлерим де бар эди чи дагъы айланамны алып,[+]
6сютлю оьзенлер агъып тура эди чи дагъы аякъ тюбюме де мени,
ярлардан таба май да тамып геле эди чи дагъы[+].
7Шагьарны къапуларына багъып чыкъсам да,
майдангъа барып олтурсам да,
8мени гёргендокъ, ари тайып къала эдилер жагьиллер,
къартлар да хозгъала эдилер олтургъан еринден;
9гьеч сёз айтмай эдилер гьакимлер,
аясы булан ябып къоя эдилер авзуларын да олар;
10тавушу битип къала эди акъсюеклилени,
танглавуна ябушуп къала эди тиллери де оланы[+].
11Мени эшитгенлер оьр этип турдулар мени,
мени гёргенлер де макътап турдулар мени,
12къычырып айланагъан ярлыны да, кёмексиз къалгъан етимни де
къутгъарып турдум чу дагъы мен[+].
13Макътав этип турдулар оьле турагъанлар магъа,
шатлыкъдан толтуруп турдум тул къатынны юрегин де мен.
14Опуракъдай гийип юрюдюм муъминликни мен,
абадай гийип, чалмадай байлап юрюдюм адилсизликни де мен[+].
15Гёзлери болуп къалдым сокъурну мен,
аякълары болуп къалдым акъсакъны да мен.
16Ата болуп турдум ярлылагъа мен;
ягъын тутуп юрюдюм гьатта оьзюм танымайгъанланы да мен[+].
17Яякъсюеклерин уватып турдум яманланы мен,
къутгъарып юрюдюм оланы авзуларына тутулгъанланы да[+].
18Булай деп ойлаша эдим мен: оьлюп къаларман оьз уямда мен,
къайыр бюртюклердей кёп болур оьмюрюмню гюнлери де мени.
19Оьзюню тамурлары терендеги сувлагъа етеген,
бутакъларына чыкъ тюшеген терек йимик,
20шолай эсги болмас макътавлугъум мени,
къатты тартылар къолумдагъы жаям да мени.
21Къулакъасдылар магъа, къаравуллап да турдулар мени,
пысып тынглап турдулар таклифиме де мени.
22Дагъы сёйлемей эдилер, мен тынсам;
чыкъдай болуп къалды мени сёзлерим олар учун.
23Янгурнудай къаравуллап турдулар мени,
язбашгъы янгурнудай ютуп турдулар авзулары булан сёзлеримни де мени[+].
24Инанма болмадылар, иржая бусам мен;
излеп турдулар илиякълы къаравумну да мени.
25Башчысыдай олтуруп, ёл гёрсетип турдум олагъа мен;
асгерни арасындагъы пачадай, йылайгъанланы гёнгюн алагъан адамдай яшап да турдум мен.

#### 30

1Гьали буса уьстюмден
кюлеп тербейлер олар мени.
Менден яш чы олар бары да; туварларымны сакълайгъан итлени арасына къошма да жиргене эдим аталарын оланы[+].
2Эгер де оланы къоллары гьалсыз болгъанда,
негер тарыкъ эди дагъы гючю шоланы?
3Тарчыкълыкъдан, ачлыкъдан гьавкъатсыз болуп,
гюйген топуракъларда, талангъан ерлерде, къарангылыкъда къыдырып айланар олар.
4Тузлу отлар жыйып айланар уьлкю тюплерден олар,
аччы тамурлар болур ашы оланы.
5Къувалап турар адамланы арасындан оланы,
уручулагъа йимик къычырып да турар артындан оланы.
6Къоллардагъы къакъаларда, яр араларда, къысыкъларда
ерлешип яшама буюруп турар олагъа.
7Улуй къалар чырхылыкъларда олар,
бир-бирине сыйынып турар тегенек тюплерде де.
8Оьзлеге арт берилген, уьлкесинден къувалангъан,
бир абуру да ёкъ затлардыр олар.
9Гьали буса мысгъыллап туралар олар мени,
мысгъылгъа тюшюп де къалдым олагъа мен[+].
10Жиргенип, баш къачырып айланалар менден,
гьатта сыпатыма да тюкюрюп туралар мени[+].
11Осал, гючсюз этип къойду Аллагь мени,
къутуруп да къалдылар олар алдымда мени.
12Онг къабургъамдан чапгъын этип туралар шо затлар магъа,
къачма борчлу этип туралар мени, ёл да гьазирлеп туралар магъа оьлюмге багъып[+].
13Ёлумну къыркъып туралар мени,
бир балагь гьазирлеп туралар магъа – гьеч токътатагъан да ёкъдур оланы!
14Бекликни барусунда этилген тешикден таба чыгъып гелегендей
уьстюме басып гелелер олар, бары затны дагъыта туруп чабып йиберелер магъа багъып.
15Балагьлар къобуп къалды магъа:
ел чачгъандай болуп къалды макътавлугъум мени, булутдай учуп гетди леззетли яшавум да мени[+].


Аюбну къайгъылы гюнлери

16Гьали буса оьле тураман аста булан мен;
етип гелди къайгъылы гюнлер магъа.
17Сызлап тура гечелер сюеклерим мени;
бир яллыкъ ёкъ аврувумдан да магъа.
18Бары гючюн салып юлкъуп алалар уьстюмден опурагъымны мени,
тартып туталар ягъасындан гёлегимни де мени.
19Ташлап къойдулар нас ерге мени,
чанггъа, кюлге дёнюп къалдым мен де.
20Чакъырыв этемен Сагъа, Аллагьым, амма ёкъдур гьеч жавап;
муна, алдынгдаман, амма бурулуп да къарамайсан Сен магъа.
21Рагьмусуз болуп къалдынг Сен магъа;
къувалап къоясан къудратлы къолунг булан силлеп Сен мени.
22Тутуп йиберип, къувуп къойдунг шайтан елни ичинде мени;
харап этип де къойдунг алатолпанны ичинде Сен мени[+].
23Билемен: оьлюмге багъыпдыр элтегенинг Сен мени,
бары халкъгъа гьазирлеген уьюнге багъып.
24Огь, ярлыгъа къол гётермес чи бирев де,
эгер де кёмек излеп чакъырыв эте буса ол!
25Языкъсынып турмадыммы дагъы балагьгъа тюшгенлеге мен?
Жаным ачытып да турмадымы дагъы ярлылагъа мени?
26Яхшылыкъ эди чи гёзлейгеним, амма балагь чы къобуп къалгъаны;
ярыкъгъа эди чи умут этегеним, амма къарангылыкъ чы етип гелгени.
27Талчыкъ къуршап алгъан юрегимни, яллыкъ ёкъ чу огъар;
къайгъылы гюнлер етип къалды магъа.
28Къаралып битдим, амма гюн тюгюл чю себеп шогъар;
жыйынларда туруп йиберип кёмекге чакъыраман мен.
29Чагъанны къардашы, ябалакъланы къурдашы
болуп къалдым мен.
30Гёнюм къаралып, арчылып тура мени;
къыздырма-беззек тутуп яллап тура къаркъарам да мени[+].
31Йылап тура къомузум мени,
гьынкъгъа тюшген зурнайым да мени.

#### 31


Аюб Аллагьны алдындагъы оьзюню айыбын инкар эте

1Гюнагьгъа къарамасман деп,
дыгъар этип къойдум гёзлерим булан мен[+].
2Не языв бар экен оьрлердеги Аллагьдан магъа,
не варислик де бар экен кёклердеги Къудратланы Есинден[+]?
3Гюнагьлылагъа тюгюлмю дагъы балагь буюрулгъаны,
оьлюм тюгюлмю дагъы яманлыкъ этегенлеге буюрулгъаны да?
4Гёрюп турмаймы дагъы Ол ёлларымны мени,
санап турмаймы дагъы гьар абатымны да мени[+]?
5Бугьтан булан юрюдюммю дагъы мен,
ялгъангъа багъып алгъасадымы дагъы аякъларым да мени?
6Тюз низамтерезеге салып тартып къойсун чу Аллагь мени,
билип къояр шо заман Аллагь таза экенимни мени!
7Эгер де ёлдан тайышып къала болгъан буса табанларым мени,
эгер де юрегим гёзлерим айтгъанны эте болгъан буса, къолларым да мурдарланып къала эди буса,
8башгъалар ашап къойсун дагъы мен чачгъанны,
тамурлары булан чыгъарылып къалсын дагъы гелимим де мени[+].
9Эгер де юрегим сукълана буса къатынгишиге,
эгер де ювугъумну эшик алдында къаравуллап токътасам ону,[+]
10буса башгъалагъа будай тартып юрюсюн къатыным мени,
буса ят адамлар ятып турсун ону булан да[+].
11Нас жинаятчылыкъ чы дагъы шо,
дуван этилме тарыкъ гюнагь чы дагъы шо.
12Мени мюлкюмню яллатып къоягъан,
Ахыратгъа ерли гюйдюрюп турагъан ялын чы дагъы шо[+].
13Къулума неде къаравашыма адилсиз янашдыммы дагъы мен?
Уьстюмден арз этердей себеп бердимми дагъы олагъа?
14Аллагь оланы якълама чыгъар эди чи,
не этер эдим экен шо заман мен? Эгер де Ол жавапгъа тартгъан болгъан буса мени, не айтар эдим экенмен мен?
15Анамны къарнында мени яратгъан Аллагьдыр яратып къойгъан шоланы да,
янгыз Яратывчубуздур ананы къарнында яратып къойгъан бизин![+]
16Ярлыланы тилевлерин гери урдумму дагъы мен,
тул къатынланы гёзлерин пашман этдимми дагъы мен,
17етимге пай да чыгъармайлы,
янгыз ашап турдумму дагъы ашымны[+]?
18Ёкъ, жагьил чагъымдан тутуп атадай болуп турдум етимлеге мен,
яш йылларымдан тутуп гьайын этип турдум тул къатынланы да[+].
19Эгер де ялангъачны оьле турагъанын,
пакъырны да опуракъсыз гёрсем мен,
20эгер де къойларымны юню исси этип ону,
юрегини разилигин алмагъан эдим буса мен ону,[+]
21эгер де дуванда аркъатаявум барны биле туруп,
етимге къол гётерген эдим буса мен,[+]
22тап инбашымдан уьзюлюп тюшюп къалгъан буса эди къолум мени,
тап бувунундан сынып къалгъан буса эди шо.
23Аллагьдан гелеген такъсырлардан къоркъуп турдум мен;
Ону зорлугъундан къоркъа да туруп, этип болмас эдим шолай затланы мен.
24Эгер де алтынгъа умут да этип,
хазнагъа да: «Аркътаявумсандыр сен мени», – деген эдим буса,[+]
25эгер де гьисапсыз кёп байлыгъым бар деп юрюген бусам мен,
кёп зат жыйгъанман къолум булан деп къуванып айлангъан бусам,[+]
26эгер де шавла берип турагъан гюнге де багъып,
неде лансыллап артып барагъан айгъа да къарап,
27яшыртгъын юрегимден сукъланып тургъан эдим буса,
оьзюмню къолумну оьбюп де тургъан эдим буса мен,[+]
28дуван этмек тийишлидир шо гюнагьларыма да,
неге тюгюл де Аллагьу-Таалагъа бакъгъан якъда хыянатлыгъым болур эди чи дагъы шо.
29Эгер де душманымны оьлюмюнден сююне болгъан эдим буса мен,
ону балагьгъа тюшгенинден къувана болгъан эдим буса да,[+]
30авзумну чу гюнагь этме къоймай эдим мен,
налат берип де турмай эдим огъар[+].
31Тойгъунча эт ашап турдулар
бары да адамлар ожагъымда мени.
32Юхламакъ учун къырда къалмады дербиш:
оьтеген-барагъангъа да ачылып тура эди эшиклерим мени.
33Оьзгелердей гюнагьларымны яшырып юрюдюммю дагъы мен?
Ичимде айыбымны да яшырып турдумму дагъы мен[+]?
34Шоланы да халкъдан тартынып, ювукъларымдан къоркъуп
эте эдимми дагъы мен? Шолай болгъан эди буса, пысып, эшиклеримни де бегитип уьюмде олтуруп турар эдим мен.
35Огь, бирев тынглагъан болгъай эди магъа!
Будур къолбасым мени. Къудратланы Еси жавап берип къойсун чу. Оьзюню айыплавун язып къойсун чу мени айыплайгъан да[+].
36Агь, инбашыма салып айланар эдим шону,
таждай гийип де турар эдим шону мен.
37Гьар абатымны ачыкъ этип юрюр эдим Аллагьу-Таалагъа мен,
бийдей ювукълашып къалар эдим Огъар мен.
38Эгер де магъа къаршы чакъырыв эте эди буса топуракъ,
гьынкъгъа тюшюп йылай эди буса харшлары да шону,
39эгер де негьакъ дагьнисин битдирип тургъан эдим буса шо топуракъны,
ер юзюнден къувалап тургъан эдим буса шону есилерин де,
40гоган битип къалсын дагъы будайымны орнуна,
ажырыкъ битип къалсын дагъы арпамны да орнуна. Шуну булан битди Аюбну сёзлери[+].

#### 32


Элигъуну сёйлевлери

1Шо заман Аюбну уьч де къурдашы ону булан эришивюн тамамлайлар. Неге тюгюл де, Аюб оьзю тюз экенликге бирдокъда шеклик этмей болгъан. 2Амма Рам деген тухумдан, Буз деген адамны наслусундан чыкъгъан Барагьелни уланы Элигъу Аюб оьзюн Аллагьны алдында муъмин гьисаплайгъаны саялы, огъар къазапланып ала[+]. 3Ол Аюбну уьч къурдашына да къазапланып ала. Неге тюгюл де, Аюбгъа гьеч къаршы айтма зат билмейли, шо уьч къурдаш ону айыбын токъташдырып болмай болгъанлар. 4Амма Аюб булан сёйлеме башлагъанча, Элигъу токътап тура, неге тюгюл де оьзгелер мундан уллу болгъан[+]. 5Амма шо уьчевню дагъы гьеч айтма заты ёкъ экенин гёргенде, Элигъу къазапланып йибере.


Элигъуну биринчи сёйлевю

6Шо заман Бузну наслусундан чыкъгъан Барагьелни уланы Элигъу булай дей:

– Йылларым яш мени,
сиз буса уллу чагъыгъыздасыз; шо саялы мен тартынып турдум, сизге оьзюмню къаравумну да айтып болмай къалдым.
7Мен: «Къартлар сёйлесин гьали;
тамазалар да гьакъылгъа уьйретсин гьали», – деп ойлаша эдим[+].
8Амма шолай тюгюл экен, инсанны ичиндеги ругь,
Къудратланы Есини тынышы экен гьакъыл берегени[+].
9Янгыз къартлар тюгюл гьакъыллы,
янгыз тамазалар да билип турмай гертини.
10Шо саялы мен: «Къулакъасыгъыз чы магъа!
Оьзюм де билемен деп айтарман сизге», – деймен.


Элигъу къурдашларын айыплай

11Мен токътап турдум сиз сёйлейгенде,
пикруларыгъызгъа да тынгладым; сиз сёзлер излеп айланагъанда,
12тигилип турдум бетлеригизге.
Амма биригиз де чи Аюбну гери уруп болмадыгъыз, ону сёзлерине жавап берип де болмадыгъыз.
13Сиз: «Гьикматлыкъны тапдыкъ биз: энни инсан тюгюл,
Аллагь Оьзю юзюн ачып къойсун чу ону», – демегиз.
14Эгер де Аюбну сёзлери магъа къаршы бакъдырылгъан эди буса,
мен сизин йимик жавап берип турмас эдим огъар.
15Къоркъуп, жавап берип де болмай къалалар олар,
сёйлеме сёзю де табулмай оланы.
16Олар мунда да токътап жавап да бермей;
тынып тура деп, пысып турайыммы дагъы мен де?
17Меники де бар чы айтма сёзюм,
мен де айтып бережекмен чи оьз къаравумну.
18Тамагъыма тыгъылып тура сёзлерим мени,
рагьатлыкъ бермей ичимдеги ругь да.
19Ичинде пышгъырып турагъан чагъыры булангъы
ярылып гетме турагъан тулукъ йимикдир юрегим мени.
20Сёйлесем чи, ял болуп къалар эдим мен;
авзумну ачсам, жавап да къайтарар эдим мен;[+]
21ярама къарамажакъман биревге де,
яревкелик де этип турмажакъман биревге де,
22неге тюгюл де бажармайман яревкелик этип мен –
ёгъесе тезликде оьлтюрюп къояр эди Яратгъаным мени!

#### 33


Элигъу Аюбгъа сёйлей

1Тынгла гьали, Аюб, мен сёйлейген затлагъа, къулакъас гьали мени сёзлериме де.
2Муна, ача тураман чы авзумну мен,
тамагъымдагъы тилим де сёйлей тура.
3Тюз юрекден таба чыгъа сёзлерим мени;
тап-таза гертини сёйлей авзум да мени.
4Аллагьны Ругьудур мени яратгъаны;
Къудратланы Есини тынышыдыр яшав бергени де магъа[+].
5Жавап бер чи магъа, эгер де бола бусанг,
гьазирлик де гёрюп, къаршы чыкъ чы магъа.
6Бир тенгбиз чи экевюбюз де Аллагьны алдында –
сени йимик, шо балчыкъдан ясалгъанман мен де[+].
7Менден гелеген къоркъув гьеч тартындырмас сени,
къолум да гьеч авур гёрюнюп битмес сагъа[+].
8Мен бар ерде шулай деп сёйлединг сен,
мен де эшитип къойдум шону:
9«Тазаман чы мен, гюнагьым да ёкъ чу мени.
Айыбым ёкъ чу, нукъсансыз да дюрмен мен[+].
10Амма айыбымны табып къойду Аллагь мени,
душманы гьисаплап да тура Оьзюню[+].
11Бутларымны бугъавлап къойду Ол мени,
бары да ёлларымны да тергеп тура»[+].
12Амма айтайым чы сагъа: тюз сёйлемейсен сен,
неге тюгюл де Аллагь оьрде чи инсандан.
13Аллагь инсанны сёзлерине жавап бермей деп де айтып,
не этесен дагъы ярышгъа чыгъып Ону булан[+]?
14Инсан Оьзюн англамай турса да,
олай да, булай да айта чы Аллагь.
15Къатты юхугъа батып турагъанда инсанлар,
тёшеклеринде къалгъып турагъанда олар, шо заман тюшюнде, гечеги гёрюнюшлерде[+]
16эшитеген этип къояр Аллагь оланы,
къоркъутуп да турар Оьзюню гьайран гёрюнюшлери булан[+].
17Яманлыкъдан ари сакъламакъ учун инсанны,
оьктемликден де къорумакъ учун ону,
18тюпсюз къакъадан сакъламакъ учун жанын ону,
къабургъа тюшме къоймай сакъламакъ учун ону, этер шо затланы барын да Аллагь.
19Неде ятывда аврув къабундуруп къояр огъар,
аз мюгьлетге де яллыкъ болмас къаркъарасына ону,[+]
20аш да гирмес къарнына ону,
татывлу ашлардан да къусугъу гелер ону[+].
21Гёз алда азып битип бара ол,
сюеклери де чыгъып тура ону.
22Тюпсюз къакъагъа ювукълаша тура жаны ону,
къабурда чы бир аягъы булан оьзю де.


Инсанланы къутгъармакъ учун Аллагь малайикни йиберип геле

23Амма мингден бир якълавчу болгъан,
инсанны тюз ёлгъа салагъан малайик, ягъын да тутуп йиберип ону,[+]
24ону аяп, булай деп айтса:
«Азат этип къой ону, тюпсюз къакъагъа тюшюп къалмасын ол; тёлев тапгъанман ол учун мен», –[+]
25жагьилленикидей болуп къалар къаркъарасы ону;
яшлыкъдагъы гюнлери де къайтып къалар огъар[+].
26Дуа этер Аллагьгъа ол, рагьму да табып къояр,
Аллагьны юзюн гёрюп, къуванып къалар ол. Оьзюню муъминлигин къайтарар Аллагь огъар[+].
27Шо заман адамланы алдында йырлай туруп, булай деп билдирер ол:
«Гюнагь этип, гертини де къынгырлашдырып турдум мен, амма оьзюме лайыкълы кюйде такъсырламады Аллагь мени.
28Тюпсюз къакъадан къутгъарып алды мени Ол,
янгыдан ярыкъны гёрюп болагъан болдум мен»[+].
29Гьакъ герти чи, инсангъа эки-уьч керен
Аллагьдыр буланы барын да этеген.
30Тюпсюз къакъадан ари тайдырмакъ учун жанын ону,
савланы ярыгъы етсин деп огъар, Аллагьдыр буланы барын да этеген[+].
31Къулакъас чы магъа, Аюб, тынгла чы магъа.
Токъта чы, мен сёйлежекмен гьали.
32Эгер де айтма затынг бар буса, жавап бер чи магъа;
айт чы – кёп сююп мюкюр боларман айыпсызлыгъынга мен де.
33Эгер де ёкъ буса, магъа тынгла чы.
Токъта чы, гьикматлыкъгъа уьйретермен мен де сени.

#### 34


Элигъуну экинчи сёйлевю

1Сонг Элигъу сёйлевюн узата:
2Тынглагъыз чы, гьакъыллылар, сёйлевюме мени.
Къулакъасыгъыз чы магъа, англавлу адамлар да.
3Тил ашны татывун билегенде йимик,
Къулакъ да бола чы сёзлени айырып[+].
4Гелигиз, токъташдырайыкъ чы тюзлюк къайда экенин,
ойлашып къарайыкъ чы, не зат экен рагьму.


Элигъу Аюбну муъминсиз деп айыплай

5Аюб булай дей: «Айыплы тюгюлмен мен,
амма адилли дувандан магьрюм этип къойду Аллагь мени[+].
6Тюз бусам да мен –
ялгъанчы гёрюп туралар мени. Гюнагьсыз бусам да мен, сав болмай Ону огъундан тийген яра магъа».
7Сувну ичип къоягъандай хорлав этеген
Аюб йимик дагъы инсан бармы экен[+]?
8Къылыкъсызлар булан къурдашлыкъ юрюте Аюб,
яманлар булан да аралыкъ тута ол[+].
9«Аллагьгъа ярама къасткъылагъан адамгъа
гьеч хайыр болмас», – деп айтып юрюй чю ол[+].


Элигъу Аллагь адилли экенликге шагьатлыкъ эте

10Шо саялы, гьакъылы булангъылар, тынглагъыз чы магъа!
Тюзсюзлюк болуп болмас Аллагьда, ятдыр Къудратланы Еси яманлыкъгъа[+].
11Этген ишлерине гёре берер Ол инсангъа,
тийишлисин алар гьар ким де[+].
12Гьакъ герти чи, яманлыкъ этмес Аллагь,
Терс дуван да этмес Къудратланы Еси[+].
13Кимдир Ону ер юзюне гьаким этип белгилеген?
Кимдир Ону аламны уьстюне гьаким де этип салгъан?
14Эгер де Оьзюню ругьун алма токъташса Ол,
тынышын да токътатып къойса,
15оьлюп къалар эди бирден гьар къаркъара,
хумгъа дёнюп къалар эди инсан да[+].
16Гьакъылынг бар буса, тынгла чы бугъар;
къулакъас чы мен сёйлеген затгъа да.
17Эгер де тюз дуванны сюймей болгъан буса,
гьакимлик этерми эди дагъы Аллагь? Айыплап болармысан дагъы сен де Адиллини ва Къудратланы Есин?
18Ол чу пачагъа: «Нажжас!» – деп,
вазирлеге де: «Сиз чи къылыкъсызларсыз!» – деп сёйлейген.
19Ёлбашчылагъа ярама къарамас Ол,
байны да ярлыдан оьр салмас, Аллагь яратгъан затлар чы дагъы олар бары да[+].
20Бирден гечортада оьлюп къалар олар;
талашып айланып турар инсанлар, сёнюп де къаларлар; инсанны къолундан оьлюп гетмес гючлюлер де.
21Инсанланы ёлларын тергеп турар Аллагь;
оланы гьар абатын гёрюп де турар Ол[+].
22Къылыкъсызлар гирип яшынып болар йимик
не къарангылыкъ, не тун къарангылыкъ ёкъдур[+].
23Аллагьны алдындагъы дувангъа чыгъып токътамакъ учун,
инсангъа болжал белгиленмегендир.
24Суалсыз йыгъып къояр Аллагь гючлюлени,
оьзгелени буса оланы ерине салып къояр[+].
25Гьакъ герти чи, биле туруп оланы ишлерин,
гечелетип сибирип тайдырар, дагъытып да къояр оланы.
26Халкъны гёз алдында такъсырлап къояр
гюнагьлары саялы оланы;
27арт берип токътадылар чы дагъы олар Аллагьгъа,
тюшюнмедилер чи дагъы Ону ёлларына да.
28Етишди чи Аллагьгъа ярлыланы къычырагъаны,
эшитди чи Ол азап чекгенлени къычырагъанын да[+].
29-30Эгер де Аллагь иннемей турса,
кимдир Ону бетлеп болажакъ? Эгер де Аллагь юзюн яшырып турса, кимдир Ону гёрюп болажакъ? Халкъгъа къапгъундай болуп, къылыкъсызлар гьакимлик этип турмасын деп, халкъны да, инсанны да уьстюнде токътагъан чы Аллагь.
31Аллагьгъа булай деп айтсанг яхшы:
«Айыплыман мен – дагъы гюнагь этмесмен.
32Эгер де гьали болгъунча гюнагь этип юрюген бусам,
этмесмен энниден сонг шону мен».
33Товбагъа тюшмекни гери ура бусанг сен,
савгъат берме герекми дагъы Аллагь сагъа? Мен тюгюл, сенсен чи гьасил чыгъарма тарыкъ. Айтып бер чи билегенингни.
34Англавлу адамлар айтар магъа,
мени эшитген гьакъыллылар да булай дер:
35«Англавсузлугъундан сёйлей чи Аюб,
гьакъыл чы ёкъ ону сёзлеринде»[+].
36Огь, къылыкъсызлагъа хас болгъан жаваплары саялы
толу кюйде такъсырланып къалсын дагъы Аюб!
37Гюнагьына башгётеривню де къошуп токътады ол;
харс уруп айлана ол, бизин де мысгъыллай туруп, артдырып тура Аллагьгъа къаршы сёзлерин де[+].

#### 35


Элигъуну уьчюнчю сёйлевю: Элигъу Аюбну авамлыгъын мысгъыллай

1Сонг Элигъу булай дей:
2– «Аллагьны алдында муъминмен чи мен», – деп
айтгъанынгны тюз гёремисен сен?
3«Гюнагь этмей турмакъда магъа не пайда, не умпагьат бар?» – деп
сорагъанынг да тюз деп эсинге гелеми сени[+]?
4Жавап берейим мен сагъа да,
сени къурдашларынга да.
5Кёкге де багъып бир къара чы;
тергев бер чи булутлагъа – нечакъы бийикдедир сенден шолар[+].
6Сен гюнагь этген булан Аллагьгъа болагъан зат бармы шондан?
Жинаятчылыкъларынгны артдыргъан булан да Огъар не бола?
7Сен муъмин болуп не берип боласан Аллагьгъа,
сени къолунгдан тюшегени бармы Огъар[+]?
8Сени гюнагьынг оьзюнге ошагъанлагъа тиер,
муъминлигингни де янгыз инсанлар булан болур аралыгъы.
9Агь уруп турар зулмуну гючюнден инсанлар;
ялбарып турар зулмучулардан къутгъарсын деп оьзлени[+].
10Амма бирев де чи булай деп айтмас:
«Къайдадыр Аллагь, мени Яратгъаным?» Ол чу гечелер якълав береген бизге[+].
11Ол чу англавлу этип къыржанлардан айыргъан бизин,
Ол чу кёклердеги къушлардан да гьакъыллы этген бизин.
12Чакъырыв этер олар, амма яманланы оьктемлиги саялы
жавап чы алып битмес олар[+].
13Дюр, къулакъасмас Аллагь бош ялбарывгъа,
эшитмес Къудратланы Еси шону.
14Сен Аллагьны гёрмегенмен деп айтып турсанг да,
амма Аллагьны тюз дуваны бар чы, къаравуллап тур чу шону![+]
15Бары къазапланывун бакъдырмагъан чы сагъа Аллагь гьали де,
жинаятчылыкъларынг учун да такъсырламагъан чы Ол сени.
16Тарыкъсыз бош лакъыргъа ачды Аюб авзун,
билмей туруп сёзлерин де артдырып тербеди ол[+].

#### 36


Аллагьны адиллигини гьакъындагъы Элигъуну ахырынчы сёйлевю

1Сонг Элигъу булай деп къоша:
2– Бираз токъта гьали, Аллагьгъа байлавлу
дагъы да айтма затым барны гёрсетип берермен мен сагъа.
3Ойларымны арекден башлайым чы мен,
Яратгъанымны адиллилигин гёрсетип берейим.
4Гьакъ герти зат, ялгъан ёкъдур чу сёзлеримде мени,
сени алдынгда камилмен чи билим якъдан[+].
5Къудратлыдыр Аллагь, амма сюймей тюгюл Ол инсанланы;
зордур Ол гьакъылыны гючю булан.
6Яшама къоймас Аллагь яманланы,
зулмулангъанланы да якълап турар Ол[+].
7Гёзлерин айырмас муъминлерден Аллагь;
пачалар булан тахларда олтуртар оланы, гьар даимге де оьрлендирип къояр оланы[+].
8Эгер де шынжырлар булан бугъавланып къалгъан буса инсанлар,
балагьлар да къобуп къалгъан буса олагъа,[+]
9Аллагь шолай гёрсетип бере чи оланы ишлерин де,
жинаятчылыкъларын да, хохабазлыгъын да.
10Дарс берер Аллагь олагъа,
товбагъа тюшмекни де буварар гюнагьлары саялы[+].
11Эгер де тынглама да тынглап, къуллукъ этип турса Огъар,
ахыры хайыр болуп къалар оланы, шатлыкъда оьтгерер къалгъан оьмюрюн де олар.
12Эгер де тынгламай къойса олар,
тюшюп гетер къабуруна, оьлюп де къалар билимсиз[+].
13Къазапланывдан толгъан чы аллагьсызланы юреклери;
шынжырлар булан бугъавлап къойса да Аллагь оланы, кёмек тилеп турмас дагъы олар.
14Зиналыкъ юрютеген эргишилени арасында
жагьиллей оьлюп къалар олар.
15Амма азап чегегенни азапдан таба къутгъарар Ол,
балагьдан таба эшитеген де этип къояр ону.
16Сени де тыгъыслыкъдан пуршавлукълары ёкъ ерге –
уллу эркинликге чыгъарып къояр эди Ол, тюрлю ашлардан да толтуруп къояр эди тепсингни сени[+].
17Амма яман къылыкълы адам йимик ойлашасан сен,
шо саялы адилли дуван етмей къалмас сагъа.
18Сакъ бол, вёре, байлыкъгъа алданып къалмагъай эдинг,
уллу рушбат да бузуп къоймагъай эди сени.
19Байлыгъынг балагьдан къутгъарармы экен дагъы сени,
бары да гючюнг къутгъарармы экен дагъы[+]?
20Оьзюню къарангылыгъында халкълар къырылып къалагъан
гечелер гелмекни ёрамагъай эдинг сен.
21Сакъ бол, вёре, авуп къалмагъай эдинг къылыкъсызлыкъгъа багъып;
балагь булан сыналма тюшер сагъа шо саялы.


Аллагьны зорлугъу

22Зор къудратлыдыр Аллагь.
Дагъы насигьатчы бармы экен Огъар ошап?
23Кимдир Аллагьгъа Ол нечик иш гёрме тарыгъын гёрсетип болагъан,
неде Огъар: «Сен тюз тюгюлсен», – деп айтып болагъан?
24Сен буса Аллагьны ишлерин
оьр этип турмакъны гьакъында ойлашып тур. Инсанлар йыр айтып турар шоланы гьакъында.
25Гёрюп тура эдилер бары да инсанлар шо ишлени;
тамаша болуп тура эдилер тезден шолагъа.
26Зордур Аллагь, гьеч тюшюнюп болмасбыз биз Огъар.
Санама да бажарылмас Ону йылларын[+].
27Сув тамчыланы жыйып йиберип Аллагь,
янгургъа айландырып къояр шоланы[+].
28Бавукълукъну тёгер булутлар,
уллу янгурлар да явар инсанлагъа.
29Кимдир къара булутланы гёчювюне де,
Ону чатырындан чалынагъан телиянгурну оькюрювюне де тюшюнюп болагъан?
30Муна, яшмынланы йибере тура Оьзюню айланасына Ол,
яшырып къоя тавланы башларын да.
31Шолай гьакимлик этип турар халкъланы уьстюнде,
аявсуздан рызкъы да берип турар Ол.
32Аллагьны къолундан чыгъар яшмын,
биревлени дагъытмакъ учун яшмынгъа буйрукъ береген де Олдур.
33Кёк кёкюрев чю алатолпанны гелмеклигин алданокъ билдиреген,
яманлыкъгъа къаршы къайнап тура чы Аллагьны къазапланыву.

#### 37

1Титиреп гетер шондан юрегим мени,
атылып чыкъма да гьазир болар тёшюмден шо мени.
2Тынглагъыз чы! Тынглагъыз чы Аллагьны кёк кёкюревдей тавушуна,
Ону авзундан чыгъагъан такъырлавгъа да тынглагъыз чы!
3Бютюн кёклени тюбюне йиберип турар яшмынланы Ол,
дюньяны бир къырыйларына ерли де йиберип турар шоланы[+].
4Арты булан оькюрюп турар тавушу Аллагьны,
зор уллу тавуш булан оькюрюп турар Ол. Тавушу эшитилгенде Ону, яшмынланы да токътатып турмас[+].
5Гьайран оькюрер Оьзюню тавушу булан Аллагь,
уллу ишлер этип турар Ол – тюшюнме къыйын болар бизге[+].
6Булай дер Ол къаргъа: «Яв топуракъгъа».
Янгургъа да, телиянгургъа да: «Тёгюп туругъуз чу гючлю кюйде!» – дер Ол[+].
7Шо кюйде инсанлагъа оьзлени ишлерин
токътатма борчлу этип къояр Аллагь, гёрюп турар инсанлар да Ону ишлерин.
8Гирип яшынарлар къыржанлар оьзлени инлеринде,
ятып да турар оьзлени уяларында[+].
9Аллагьны ял алагъан еринден чыгъар шайтан ел,
шималдан гелеген ел буса гелтирер сувукълукъну.
10Аллагьны тынышыдыр бузну болдурагъаны да,
эркин толкъунланы къатдырып къоягъаны да[+].
11Бавукълукъдан толтурар къара булутланы Ол,
яшмынланы да йиберип турар булутлардан таба.
12Аллагь буюргъанны эте туруп,
Ону буйругъун кюте туруп, айланып турар шолар ер юзюню уьстюнден[+].
13Не адамланы такъсырлайгъан аврувдай гелип турар,
неде олагъа рагьму савгъат эте туруп, тоюндуруп турар топуракъны[+].
14Тынгла чы бу затлагъа, Аюб;
ойлашып къара чы, нечик тамашадыр Аллагьны ишлери.
15Къара булутлагъа Аллагь гьакимлик этеген кюйню,
Оьзюню булутундан таба яшмындай йыртыллайгъан кюйню билеми экенсен дагъы сен?
16Кёкде булутлар нечик илинип токътагъанын билеми экенсен сен?
Билими булан камил болгъан Аллагьны тамаша ишлерин билеми экенсен сен[+]?
17Ер юзю къыбла елни алдында тынып токътагъанда,
исси болар сагъа оьзюнгню гийиминг булан.
18Сенмисен дагъы Аллагь булан бирче
къуюлгъан гюзгюдей къатты кёклени яйып къойгъан?
19Огъар не айтма тарыкъны уьйретип къой дагъы бизге,
къарангылыкъны себебинден сёз тапма гючюбюз ёкъ чу бизин.
20Кимдир Аллагьгъа: «Мен Сени булан сёйлермен», – деп айтып болажакъ?
Ким сюе дагъы оьзюне оьлюм ёрама?
21Кёклени ел тазалагъан сонг,
шонда гюнеш йыртыллап турагъанда, бирев де къарап болмас шо гюнешге.
22Шималдан таба бир алтын йыртыллавукъ геле тура;
къоркъунчлу зорлугъу булан Аллагь ювукълашып геле тура.
23Къудратланы Еси – гьеч тюшюнме болмасбыз Огъар биз,
зор уллудур къудраты булан да, гертилиги булан да Ол. Зор уллудур муъминлиги Ону, зулму этмес биревге де Ол.
24Шо саялы да къоркъар инсанлар Аллагьдан,
гёрюп болмас бир гьакъыллы да Ону[+].

#### 38


Раббибиз Аюбгъа жавап бере

1Шо заман Раббибиз алатолпанны ичинден таба
Аюбгъа жавап бере. Ол булай дей:[+]
2– Ким болуп къалгъансан сен билимсиз сёзлеринг де булан
Мен ойлашгъан затны къаралап сёйлеме[+]?
3Эргиши йимик гьазирлик гёр гьали;
Мен суал бережекмен, сен бусанг жавап бер[+].


Топуракъны ва денгизни гьакъында

4Къайда эдинг сен Мен топуракъны яратагъанда?
Биле бусанг, жавап бер гьали Магъа[+].
5Кимдир шогъар дазуну белгилеген? Озокъда, билесен сен шону!
Кимдир шо топуракъны уьстюнден оьлчев аркъанны тартгъан?
6Не затны уьстюнде токътагъан топуракъны кюрчюсю,
Кимдир шону кюрчюсюне инг аслу ташны салгъан да[+]?
7Йырлап тура эдилер чи шо заман тангдагъы бары да юлдузлар,
сююнмеклигинден къуванып тура эдилер чи малайиклер де[+].
8Кимдир денгизни къапулар салып бегитип къойгъан?
Шо заман топуракъны теренинден чыгъып тура эди чи шо;[+]
9денгизни гийими этип къойдум чу Мен къара булутланы,
къалын алаша булутгъа чырмап къойдум чу шону,
10дазулар белгилеп къойдум чу Мен денгизге,
къапулар да салып къойдум чу тогъасы да булан.
11Шо заман: «Шу ерге ерли чыгъарсан, тек ари чыкъмассан,
шунда болур сени оьктем толкъунларынга дазу», – деп айтдым чы Мен.


Тангны, къарангылыкъны ва ахыратны гьакъында

12Сагъа бир сама да эртенге буйрукъ берме,
тангны ярыгъына да оьз ерин гёрсетме тюшгенми?
13Ер юзюню къырыйларындан тутуп йиберип,
къылыкъсызланы алып ташласын шондан деп, буйрукъ бердингми дагъы тангны ярыгъына сен?
14Басылгъан мюгьюр сазбалчыкъны тюрлендирип къоягъаны йимик,
тап шо кюйде топуракъ тюрленип къала, тюрлю тюслю къумачдай болуп да къала.
15Амма чыгъарылып алынгъан чы къылыкъсызлардан ярыкъ,
сындырылып къалгъан чы оланы гётерилген къолу да[+].
16Етишип болгъанмы экенсен денгиз баш алагъан ерлеге сен,
аягъынг да басылгъанмы экен сувну айланмасыны тюбюне сени?
17Ачылгъанмы эди экен оьлюмню эшиклери сагъа?
Гёрдюнгмю экен тун къарангылыкъны къапуларын да?
18Тергеп чыкъдынгмы экенсен топуракъны генглигин сен?
Айт чы Магъа, эгер де биле бусанг буланы барын да.
19Къайда экен ярыкъны уьюне элтеген ёл?
Къайда экен къарангылыкъны ожагъы да?
20Неде шо къарангылыкъны тийишли ерине тайдырып боласандыр сен?
шону ожагъына багъып элтеген ёлну да билесендир?
21Озокъда, билесендир, шоланы тенглисисен чи дагъы сен,
шолай узакъ оьмюр сюрюп де турасан чы сен!


Кёклени гьакъында

22Гиргенми экенсен къар сакъланагъан ерлеге сен,
гёргенми экенсен буз болагъан ерлени де сен[+]?
23Къайгъылы девюрлер, давланы, ябушувланы гюнлери етип къалгъанча,
сакълап турарман шоланы Мен.
24Не йимик ёллардан яйыла экен ярыкъ,
не йимик ёллардан таба оьте экен ер юзюне гюнтувуш ел де?
25Кимдир уллу янгургъа тёгюлме ерлер этип къойгъан,
телиянгургъа да ёл салып къойгъан[+]?
26Адамлар яшамайгъан топуракъланы, адамлар ёкъ дангылланы
сугъармакъ учун этилген чи шо затлар[+].
27Къыр чёллени сувдан тойдурмакъ учун,
топуракъдан отну оьсдюрмек учун этилген чи шо затлар.
28Янгурну атасы бармы экен?
Кимдир чыкъ тамчыланы яшны йимик табагъан[+]?
29-30Сувлар ташдай къатып къалагъанда,
денгизлени уьстю бузлап къалагъанда, кимни къарнындан чыгъа экен буз? Ким экен къыравну да яшавгъа чыгъарагъан[+][+]?
31Боламы экенсен сен Уьлкерлени
тююнюн тартып байлап къойма, Орионну[*] белбавун да чечип къойма[+]?
32Боламы экенсен сен
буржланы заманында чыгъарып къойма, Тиши аювну[*] балалары да булан алып юрюп турма[+]?
33Белгилими экен сагъа кёклердеги къайдалар?
Боламы экенсен сен ер юзюнде шоланы гьакимлигин токъташдырып къойма?
34Къатты агъымлы сувлар сагъа тынгласын учун,
боламы экенсен сен тавушунгну къара булутлагъа гётерип сёйлеме?
35Буюрамы экенсен сен яшмынлагъа ёл чыкъма,
«Мунабыз биз», – деп айтармы экен шолар сагъа?
36Кимдир ибисге[*] гьакъыл берип къойгъан?
Кимдир хоразгъа англав берип къойгъан да?
37Булутланы санап болардай кимдир шончакъы да гьакъыллы?
Ким бола экен кёклердеги савутланы[*] бошатып къойма?
38Шо заман чанг батмакълыкъгъа айланып къалар,
балчыкъ холалар да ябушуп къалар бир-бирине.


Къыржанланы яшаву гьакъында

39-40Сенмисен дагъы тиши арслангъа
гьавдагъы тюшюмюн тутуп береген? Сенмисен дагъы уяларында яшынып токътагъан неде уьлкю тюпде пусгъунда ятып токътагъан ону балаларын тойдуруп къоягъан да[+][+]?
41Кимдир дагъы къаргъа балалар ач да къалып,
Аллагьгъа чакъырыв этегенде, оланы анасына ем береген[+]?

#### 39

1Билеми экенсен сен къыр эчкилени тувгъан заманын?
Гёргенми экенсен сен мараллар къозлайгъан кююн[+]?
2Сенмисен дагъы токъташдыргъан олагъа
нечакъы заман буваз болма тарыгъын? Билеми экенсен сен оланы къозлайгъан заманын?
3Бюгюлген гьалында къозлар олар,
шолай къутулар авурлугъундан олар.
4Авлакъларда гюч алар балалары оланы;
сонг гетип, къайтмай къалар аналарыны янына.
5Кимдир къыр эшеклеге эркинлик берген?
Кимдир оланы аркъанлардан азат этген?
6Чёллерде ерлешдирип къойдум Мен оланы,
тузлакъланы[*] да турагъан ери этип къойдум оланы.
7Кюлкюлю тиер шагьарны къавгъасы къыр эчкилеге,
гьайдавчусуну къычырагъанын да эшитмес олар.
8Тавлардан аш излей айланар олар,
гьар отну да гьаран табып турар олар.
9Рази болармы экен къыр бугъа сагъа къуллукъ этме?
Гече къалармы экен сени отлугъунгну къырыйында ол?
10Сагъа деп авлакъны сюрсюн учун,
егип болармы экенсен сабангъа ону?
11Умут этерми экенсен къыр бугъаны гючюне,
инанып тапшурармы экенсен загьматынгны да огъар?
12Инанармы экенсен ашлыгъынгны да гелтирип,
ол шону инныргъа тёгюп къояр деп?


Тюекъушну, атны ва къыргъыйны гьакъында

13Шат къагъып айланар къанатларын тюекъуш,
къысгъадыр къанатлары ону, амма нечик гёзелдир къуву!
14Топуракъгъа къозлар тюекъуш йымырткъаларын,
къайнар къайырда къояр исси болуп турма шоланы.
15Ичибушмас янчылып къалажагъына йымырткъаланы,
къыржанлар да таптап болажагъын шоланы.
16Ятлагъа йимик рагьмусуз чу тюекъуш жюжеклерине,
къоркъуп да билмес загьматы негьакъ болуп къалардан,
17неге тюгюл де магьрюм этип къойгъан чы гьикматлыкъдан ону,
сав гьакъыл да бермеген чи Аллагь огъар.
18Амма тюекъуш гётерилип, чабып йибергенде,
рагьат озуп къалар ол атдан да, атлыдан да.
19Сенмисен дагъы атгъа гюч берген,
бойнун ял булан безендирип къойгъан ону,
20ченгерткидей атылма да борчлу этген ону?
Къоркъунчлу чу кишневю атны.
21Гючюнден сююнюп, ерге къагъып тербер туягъын ол,
ёртуп да тербер ябушувгъа багъып.
22Кюлкюсю гелер къоркъунчгъа ону, гьеч бюдюремес,
гьатта къылыч да токътатмас ону.
23Садакъ зангырлап турар къабургъасында ону,
йыртыллап турар сюнгюлени узунлары да, къысгъалары да.
24Ютуп турар ачувланмакъны гючлюлюгюнден топуракъны ол,
токътатма бажарылмас зурнай согъулгъанда ону.
25Кишнеп турар зурнайны авазына ат;
арекденокъ гьис этип турар ябушувну, асгербашчыланы чакъырывун да, асгерлени къычырывун да.
26Къанатларын къыблагъа багъып яя туруп,
сени гьикматлыгъынг буланмы экен къыргъыйны саркъып учуп турагъаны?
27Сени ихтиярынг буланмы экен
къаракъушну оьрлеге къалкъып учуп гетегени, бийикликде оьзюню уясын тигегени де?
28Ярларда турар, гечелени де шонда оьтгерип турар ол;
тавну къаясы чы ону беклиги.
29Шондан таба чы къаракъуш гьав этме гьазирленегени;
кёп арекден гёре чи гёзлери де ону.
30Къан чы ону балалары ичегени;
къайда оьлген жан бар буса, шонда болур къаракъуш да.


Аллагь Аюбну жавап берме чакъыра

31Раббибиз булай дей Аюбгъа: 32– Сен къалгъанмысан, гьей къалмагъалчы,
Къудратланы Есине насигьат берме? Аллагьны айыплайгъан оьзю жавап берип къойсун чу Огъар![+]
33Шо заман Аюб булай деп жавап берер Раббибизге: 34– Мен шонча да тарыкъсыз затман чы –
нечик жавап берейим экен мен Сагъа? Аям булан къаплап ябып къояйым авзумну мен[+].
35Бир керен айтдым – дагъы такрарлап турмайым,
эки керен айтдым – гьали буса тынып къалайым.

#### 40


Раббибиз Аюбгъа Оьзю яратгъан аждагьаны ва Ливьятанны гёрсете

1Раббибиз де алатолпанны ичинден таба Аюбгъа булай дей:[+]
2– Эргишидей тартып байлап къой чу белингни;
Мен суаллар берейим, сен бусанг жаваплар къайтар[+].
3Гери урармы экенсен Мени дуванымны сен?
Оьзюнгню онг гёрсетемен деп, Мени айыплармы экенсен[+]?
4Аллагьныкидей къудрат бармы экен сенде,
Онукидей оькюреми экен тавушунг да сени[+]?
5Шолай буса, макътавлукъ да, оьрлюк де булан
безендирип къой чу оьзюнгню, опуракъдай гийип къой чу намусну да, зорлукъну да.
6Ихтияр берип къой чу къазапланывунга оьзюнгню,
оьктемге къарап йиберип, ювашландырып къой чу ону,
7хохабазгъа къарап йиберип, тёбен этип къой чу ону,
топуракъгъа ябушдуруп къой чу яманланы.
8Топуракъгъа яшырып къой чу оланы барын да бирче,
тёлеге салып бегитип де къой чу оланы.
9Шо заман Мен Оьзюм макътап къоярман сени;
онг къолунг чу дагъы къутгъарып къойгъан сени![+]
10Бир тергев берип къой чу аждагьагъа,
Сени йимик Мен ону да яратдым чы; оьгюз йимик от ашай чы ол да[+].
11Нечик гюч бар ону бутларында,
нечик къаттыдыр къурсагъыны жымчыкъэтлери де ону!
12Къарагъайдай къатты чы къуйругъу ону;
чандырлары да чырмалып турар ону.
13Ез быргъылар йимик чи бутлары аждагьаны,
темир чубукълар йимик чи сюеклери де ону.
14Аллагьны ишлеринден инг де зорудур ол;
янгыз шо аждагьаны Яратгъан болар къылыч гётерип огъар.
15Оьзюнде бары да къыржанлар ойнакълап турагъан
тавлар чы рызкъыны береген огъар.
16Оьсюмлюклени къалынлыгъында ятып турар ол,
батмакълыкъдагъы къамушланы арасында яшынып да болар ол.
17Салкъынлыкъда яшырып сакълар къалын отлар ону,
гиччи оьзенни къырыйындагъы таллар да аралап турар ону.
18Гьалек болуп гетер оьзен, амма къоркъунмас аждагьа;
Ярден оьзен авзуна агъып турса да ону, гьеч къарсаламас дагъы ол.
19Кимдир къармакъгъа тутуп болажакъ аждагьаны?
Кимдир чанчгъыны ону бурнуна сугъуп болажакъ?
20Болармы экенсен сен къармакъ булан чыгъарып Ливьятанны,
болармы экенсен сен аркъан булан байлап ону тилин де?
21Аркъан тартып болармы экенсен бурнун тешип ону,
тешип чыгъарып болармы экенсен чанчгъы булан яякъсюегин де ону?
22Ялбарып турармы экен сагъа Ливьятан,
юваш сёйлеп де турармы экен сагъа ол?
23Сагъа даимге ялчы боларман деп,
дыгъар байлармы экен сени булан ол?
24Жымчыкъ булан йимик ойнармы экенсен ону булан,
къаравашларынг кеп алсын деп, байлап къоярмы экенсен ону?
25Сатывгъа чыгъарып турармы экен балыкъчылар Ливьятанны,
пайлап турармы экен савдюгерчилеге де чархын ону?
26Гёнюн тешип чыгъарармы экенсен сюнгю булан ону,
башын тешип де чыгъарармы экенсен балыкъчыны сенеги булан ону?
27Бир тийип къарасанг Ливьятангъа,
бир заманда да ойлашмассан ябушувну гьакъында.

#### 41

1Бош затлардыр умутлары ону!
Йыгъылып къаларсан бир гёрюнюшюнден ону[+].
2Огъар пуршав этер йимик къоччакълар ёкъ чу;
ким экен шо заман алдымда токътап болажакъ Мени?
3Магъа къаршы чыкъгъан гьар кимге къайтарышын этермен Мен.
Меники чи кёклени тюбюндеги бары да зат[+].
4Ону къаркъарасыны санлары гьакъында, ону гючю,
гьайран бою-сою гьакъында айтмай туруп болмасман.
5Ким экен ону уьст гийимин чечежек?
Ким экен ону эки къат гюбесин тешип болажакъ?
6Ким герип ачар ичи бек яман тишлерден толгъан
авзуну къапуларын ону?
7Ону аркъасында мюгьюр басылгъандай
тыгъыс салынгъан къалкъанланы бойлары бар чы.
8Олар бир-бирине шолай къысылып токътагъан чы,
гьатта оланы арасындан гьава сама да оьтмес.
9Бири-бириси булан къатты кюйде къурашдырылгъан,
бири-бирисине ябушуп къалгъан, гьатта айырып алма да бажарылмас оланы.
10Яшмын яшнап йиберер, шюшгюргенде ол,
тангны шавлалары йимик болар гёзлери де ону.
11От чыгъып гетер авзундан ону,
учгъунлар да чачырап гетер шондан.
12Яллайгъан къамушну уьстюнде
бокъурлап къайнайгъан къазанны ичинден йимик, къуюлуп-къуюлуп тютюн чыгъып тербер танавларындан ону.
13Къабуздуруп къояр жыжымланы тынышы ону,
ялын да чыгъып турар авзундан ону.
14Гюч яшай чы бойнунда ону,
къоркъунч да чаба чы алды булан ону.
15Лагьимлеп ябушдурулгъан чы къаркъарасы ону,
бир де башгъа тюгюл къуюлгъандай, гьеч бюдюремес ол.
16Ташдай къатты чы юреги ону,
тюпдеги тирменташдай къатты да дюр чю ол.
17Ол эретургъанда, къартыллап йиберер гючлюлер.
Артгъа тартылар басгъыныны гючюнден ону.
18Гючсюз чю огъар къаршы къылыч;
гьеч чатмас огъар не узун сюнгю, не къысгъа сюнгю, не окъ.
19Темирни салам чакъы да,
багъырны да чириген агъач чакъы да гёрмес ол.
20Къачма борчлу этмес окълар ону,
къувукъ йимикдир сарпандан атылагъан ташлар да огъар.
21Салам йимикдир чокъмартаякъ огъар,
кюлеп къояр сюнгюню сызгъырывуна да ол.
22Итти сыныкъ гесеклер йимик чи къурсагъы ону,
инныр басагъан такътадай ябушуп къалар балчыкъгъа ол.
23Къазан йимик къайнатар терендеги сувланы ол,
къайнайгъан майдай бокъурлатар денгизни ол.
24Ярыкъ береген гьыз къалар артындан ону,
акъ гёбюк йимик гёрюнер тюпсюз къакъа да.
25Тенг гелеген ёкъ чу бу дюньяда огъар –
къоркъув не зат экенни билмейген кюйде яратылгъан чы ол,
26хохабазланы да хохабазыдыр ол –
пачасыдыр бары да оьктемликни ол.

#### 42


Аюб товбагъа тюше

1Шо заман Аюб булай деп жавап бере Раббибизге:

2– Мен билемен: Сен этип болмайгъан зат ёкъдур,
Сагъа къаршылыкъ билдирме де болмай чы бирев де[+].
3Сен: «Кимдир шо Мен хыял этеген затны бузагъан авам?» – деп сорадынг.
Дюр, мен оьзюм англамайгъан затланы, оьзюм де билмейген, магъа тамаша гёрюнеген затланы сёйлеп юрюдюм[+].
4Сен: «Къулакъас чы Магъа, сёйлей тураман Мен;
суаллар берейим, сен буса жавап бер гьали Магъа», – дединг[+].
5Алда мен янгыз эшите эдим Сени гьакъынгда,
гьали буса гёзлерим булан гёрюп тураман Сени.
6Шо саялы гери ураман мен бары затны,
товбагъа тюшемен чанггъа да, кюлге де батып[+].


Ахыр бёлюк

7Аюбгъа шону да айтып, Раббибиз Теман уьлкели Элипазгъа булай деп сёйлей:

– Сен де, сени эки къурдашынг да Мени къулум Аюб чакъы да Мени гьакъымда тюз затны сёйлемедигиз. Шо саялы Мен сизин уьчевюгюзге де бек ачувлуман[+]. 8Шо саялы сиз етти жагьил оьгюз де, етти къой да алып, Мени къулум Аюбну янына да барып, оьзюгюз учун яллатып къурбан этигиз. Мени къулум Аюб сизин учун дуа этер, Мен буса ону дуасын къабул этермен, сизин авлиялыгъызгъа гёре иш де гёрмесмен. Сиз Мени къулум Аюб чакъы да Мени гьакъымда тюз затны сёйлемедигиз[+].

9Теман уьлкели Элипаз, Шуагь уьлкели Билдат, Наама уьлкели Сопар Раббибиз оьзлеге айтгъан кюйде иш гёрелер. Раббибиз де Аюбну дуасын къабул эте[+]. 10Къурдашлары учун дуа этип битген сонг, Раббибиз Аюбгъа девлетин къайтара, огъар алда болгъанындан эсе эки керен артыкъ этип бере. 11Аюбну бары да инилери, къызардашлары ва ону алдан берли таныйгъанланы барысы да гелип йиберип, ону булан уьюнде ашап туралар. Раббибиз йиберип гелген сынавлар саялы олар Аюбну къызгъанып, ону гёнгюн алып сёйлейлер. Оланы гьариси Аюбгъа бирер гюмюш акъча ва бирер алтын юзюк берелер[+].

12Раббибиз Аюбну къалгъан оьмюрюнде ону алдагъы оьмюрюнден эсе артыкъ кюйде рагьмусун гёрсетип тура. Энни ону он уьч минг къою, алты минг тюеси, минг жут оьгюзю ва минг тиши эшеги бола. 13Дагъы да Аюбну етти уланы ва уьч къызы бола[+]. 14Уллу къызына ол Емима, экинчисине Кесиа, уьчюнчюсюне буса Керенгаппух деп атлар къоя.[*] 15Бютюн дюньяда Аюбну къызлары йимик дагъы шолай гёзел тиштайпа болмай. Къызланы атасы олагъа эркъардашлары булан тенг кюйде варислик къоя[+].

16Шондан сонг Аюб дагъы да юз къыркъ йыл оьмюр сюре. Огъар оьзюню авлетлерин, дёртюнчю наслугъа ерли оланы авлетлерин де гёрме насип бола[+]. 17Аюб къарт чагъында, яшавдан тазза тойгъан сонг гечине.

### Забур

#### Забур

Забур


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### Баш сёз


Забур


Баш сёз


Аявлу охувчу!

Сен къолунга тутгъан бу китап – къумукъ тилге гёчюрюлген Забурну таржумасы. Шону Библияны таржумасыны институту этген. Забурдан къайры, шо институт, къумукъ тилге Сыйлы Язывлагъа гиреген бир нече китапны таржума этип, басмадан чыгъаргъан – Яратылывну, Айтывланы ва шолай да савлай Янгы Разилешивню.

Забур – 150 йырдан амалгъа гелген жыйым китап. Шо йырланы гьариси оьзтерече хасиятлы. Забургъа дин ругьлу макътав йырлар, дуалар, Аллагьны гьакъындагъы лирикалы пикирлешивлер, гиччирек поэмалар гирген. Забур инг башлап ягьуди тилде яратылгъан. Бютюн китапдан таба Аллагьгъа алгъыш, макътав этив къызыл сызакъ болуп оьте. Гьатта юрек ачытып этилеген кант этивню неде ваягь айтывну вакътисинде де дуа оьзю макътавлукъ болуп токътай: йырчы Аллагьны ахтара, Ону булан умутун байлай, Огъар ювукъ болма къасткъыла.

Забурдагъы йырлар ритмика ягъындан къурумлу тизилип геле. Гьар сатыр эки неде экиден артыкъ ярым сатырлагъа бёлюне, шолар буса бир-бирине янаша салыныв, ошашлыкъ, къаршы салыныв белгилери булан тагъылып геле: ярым сатырлар маънадаш сёзлени, бир-бирине маъна якъдан ошашлы сёз тагъымланы, жумлаланы кёмеклиги булан айтылып турагъан теманы такрарлай неде маъна якъдан бир-бирине къаршы сала. Бырынгъы ягьуди шиъру тизимине аслу гьалда къапия хас тюгюл буса да, бир-бирде эки ярым сатырны арасында да къапия ёлугъа.

Забурдагъы йырланы шиъру тизим къайдасы, тили оьзюню тамурлары булан Ювукъ Гюнтувушну бырынгъы девюрлерине чыгъып гете. Шогъар йырларда къаршылашагъан шумер, акъкъад, угъарит ва бырынгъы Гюнтувушдагъы оьзге тиллени белгилери, ва янаша геливлери шагьатлыкъ эте. Шо бир вакътини ичинде поэзияны шо бырынгъы мердешлери Забурну алдына салынгъан бюс-бютюнлей янгы муратлагъа: бир Аллагьны макътап йырлавгъа, шексиз кюйде бютюнлей макътав ва алгъыш этивге – къуллукъ эте.

Ибадатхананы йырчылары согъув алатланы макъамына гёре йырланы дин адатланы ва байрамланы оьтгерегенде айтып гелгенлер. Амма биз шекленип къалсакъ тюгюл, шо согъув алатланы авазы нечик чалына болгъанын мекенли кюйде айтып болмайбыз; Аллагьгъа къуллукъ этилегенде къоллангъан макъамлар нечик болгъаны бизге ачыкъ тюгюл. Бугюнлер бизге белгили болуп токътайгъан биргине-бир зат бар: гьар йырны башында шо йыр белгили бир согъув алатны авазына гёре айтылма тарыкъ деген тунукъ эсгеривлер ёлугъа (масала, къыллы согъув алатланы; къара: 4, 6, 53, 54, 60, 66, 77-нчи йырлар) неде йыр нечик буса да белгили бир йырлав къайда булан байлавлу болма тюше (масала, «гиттит»; къара: 8, 80, 83-нчю йырлар). Кёбюсю йырланы ичинде села деген бир англав ёлугъа. Шону маънасы гьалиге ерли белгили тюгюл: балики, шо макъам согъулагъан вакътидеги бир токътавдур неде, терсине, согъувчулар макъамны сокъма башласын учун, шо ерде охуйгъанлар токътама тийишлидир. Таржумада биз села деген англавну гёрсетмейбиз.

Оьзлени ичделигине ва маънасына гёре Забурдагъы йырланы ёрукъ гьисапда шулай бёлюклеге айырма бола:

• Аллагьгъа макътав этив йырлар;
• халкъны яшавундагъы уллу къайгъылы агьвалатлар булан байлавлу ваягь йырлар[3261];
• пачаны яшаву булан байлавлу бек агьамиятлы бир-бир агьвалатланы гьакъындагъы пача йырлары;
• айры бир инсанны дин ва ругь сынаву булан байлавлу алгъыш этив ва товба этив йырлар.

Ичделик янындан белгили бир тематика бёлюклеге пайланагъаны йимик, къурулуш янындан алып къарагъанда да, бютюн Забур беш гесекге айрыла. Гьар шолай гесек айрыча бир макътав йыр булан тамамлана (40, 71, 88, 105-нчи йырлар ва бютюн жыйымны ахыры – 150-нчи йыр).

1) 1–40-нчы йырлар. Бу гесекдеги йырланы атларыны кёбюсюнде автор гьисапда Давут эсгериле.

2) 41–71-нчи йырлар. Йырланы атларында тюрлю-тюрлю авторлар эсгерилген: Корагьны уланлары, Асаф, Давут.

3) 72–88-нчи йырлар. Мунда «Асафны бир нече йырлары» (73–82), «Корагьны уланларыны йырлары» (83–84, 86–87), «Давутну дуасы» (85) ва «Етанны уьйретивю» (88) гире.

4) 88–105-нчи йырлар ва 5) 106–150-нчи йырлар. Бу йырланы арасында айры бёлюклени айырма бола, масала, йырны аслу темасына къарап: «Гьакимлик этип турагъан Раббибиз» (92–99), неде йырланы атларына гёре: «Алгьамдулиллагьны йырлары» (145–150), «Оьрленивню йырлары» (119–133), «Давутну йырлары».

Йыр жыйым гьисапда Забур эжжелги девюрлерде, Давут пачаны вакътисинде амалгъа гелме башлагъан. Ону яратылыву сонггъу бир нече асруланы боюнда да узатылып тургъан. Йырланы кёбюсю эжелги девюрлерде (эсги девюрню VI-нчы асрусуну башына ерли) яратылгъан деп белгилене. Амма кёп гечги девюрлерде яратылгъан йырлар да бар. Масала, 78-нчи йыр ва белгили 136-нчы йыр («Бабилни оьзенлерини ягъаларында»), шексиз кюйде, Бабилни есирлик девюрюнден алда яратылма кюй ёкъ.

Забурну кимни де гьайрангъа къалдырагъан чеберлик аламатлары да оьзлеге тергевюн тартмай болмай. Аламланы Пачасы болгъан, асгербаш гьисапланагъан Аллагьны, Ону зор къудратыны, айры-айры йырланы «лирикалы игитлерини» – зулмугъа тарылып азап чегеген, шюкюрлюк этип турагъан уьстюн гелген адамны келпетлери оьтесиз таъсирли ва чебер кюйде яратылгъан. Китапны тилине бай аваз чалынывлар, терен маъналы яшыртгъын тенглешдиривлер ва оьзге чебер суратлав къайдалар хас.

Гертиден де, Забурдагъы йырларда инсанны гьислери, ойлары ва къайгъылары бары да янындан – шат къуванчлардан башлап ассиликни дертлерине етишгенче къуршалып алынып берилген. Забурну аслу мурады – гьар-бир инсанны ругь, къылыкъ даражасына къарамайлы, Аллагьны барлыгъына тюшюндюрмек, Огъар амин болма уьйретмек. Бу китапда яшавну терен айланмаларын, къайгъыларын суратлав Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы дазусуз сюювге къатты кюйдеги инамлыкъ булан къатышып, ону оьзтеречелигин, маъналыгъын болдура.

Библияны таржумасыны институту бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этген бары да адамлагъа – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчыгъа – гьакъ юрекден разилигин билдире. Буссагьатгъы вакътиде Библияны таржумасыны институту Аюбну китабыны таржумасын басмадан чыгъарма гьазирлеп тура.

Библияны таржумасыны институту

#### 1


Биринчи Китап


(1-нчи – 40-нчы йырлар)

1Къылыкъсызланы сёзюне тынгламайгъан, гюнагьлыланы ёлуна да тюшмеген, мысгъыллавчуланы жыйынларында да олтуруп турмайгъан гиши насиплидир[+].

2Амма ол Раббибизни Къанунундан къуванып турар, гече де, гюн де шо Къанунну гьайында болур![+]

3Шо адам сугъарылагъан ерде де орнатылып, оьз заманында емиш береген, япыракълары да дёнмейген терекге ошар. Гьар къайсы ишни де ол ахырына чыгъар.

4Къылыкъсызлар буса шолай болмас; олар ел ёкъ этип къоягъан чанггъа ошар[+].

5Шо саялы да къылыкъсызлар къыяматгюн Аллагьны дуванында, гюнагьлылар[†] да муъминлер булан бирче токътап туруп болмаслар.

6Неге тюгюл де, Раббибиз муъминлени ёлуну гьайын этер, къылыкъсызланы ёлу буса оьлюмге багъып элтер[+].

#### 2

1Халкълар неге гьалек болалар, олар неге бош хыяллагъа къуллукъ этелер[+]?

2Дюньяны пачалары баш гётерелер, бай-бийлер бирлешип, Раббибизге ва Ону Танглагъанына[*] къаршы чыгъып,[+]

3булай деп айтар: «Оланы шынжырларын уьзюп ташлайыкъ чы, бугъавларын да оьзюбюзден алып атайыкъ чы».

4Кёклердеги тахда олтургъан Аллагь кюлеп къояр, къайнашып да алар олагъа[+].

5Шо заман Ол олагъа оьтесиз ачувланып сёйлер, къазапланып йиберип, оланы булай айтып тамашагъа къалдырып къояр:

6«Оьзюмню сыйлы болгъан Сион тавумну уьстюнде Мен Пачамны танглап алдым»[+].

7Пача булай дер: «Раббибизни буйругъун билдирип турарман мен! О Магъа булай деп айтды: „Сен Мени Уланымсан. Мен де бугюн Сени Атанг болдум[+].

8Менден тиле, Мен де Сагъа варисликге халкъланы, гьакимлик этме бютюн дюньяны берермен;

9Темир таягъынг булан оланы токътатарсан, чыны сукарадай оланы хум-хуватын чыгъарып къоярсан“»[+].

10Гьей пачалар, гьакъыллы болугъуз чу; ер юзюню дуванчылары да, эс табыгъыз чы!

11Раббибизге къоркъа туруп къуллукъ этигиз, Ондан титирей туруп сююнюгюз[+].

12Оьзю сизге къазапланмасын учун, сиз де тутгъан ёлугъузда дагъылып къалмас учун, Огъар гьюрмет этигиз! Неге тюгюл де, узакъ къалмай Ону къазапланыву янып гетме де болур. Насиплидир Раббибизде аркъатаяв табагъанланы барысы да[+].

#### 3


1Оьзюню уланы Абдусаламдан къачып барагъанда Давутну айтгъан йыры[+].

2Раббим! Не артып гетди дагъы мени душманларым! Кёплер магъа къаршы баш гётергенлер[+].

3Кёплер мени гьакъымда: «Аллагь ону къутгъармас», – деп сёйлейлер[+].

4Амма Сен, Раббим, алдымдагъы къалкъанымсан, макътавлугъумсан, башымны да Сен гётертип юрютесен[+].

5Раббиме къычырып чакъырыв этермен, Ол да Оьзюню сыйлы тавундан туруп мени эшитип турар[+].

6Мен ятарман, юхларман, турарман, неге тюгюл де Раббим мени якълап турар[+].

7Дёрт де якъдан магъа чапма белсенген санавсуз халкълардан да мен къоркъмасман[+].

8Кёмек эт, Раббим! Къутгъар мени, Аллагьым! Неге тюгюл де, Сен мени душманларымны барын да яякъ сюеклерин уватып, къылыкъсызланы тишлерин тёгюп къоясан[+].

9Раббибиздир бизге уьстюнлюк береген. Оьз халкъынга да шабагьат эт дагъы Сен[+].

#### 4


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алатлар булан. Давутну йыры.

2Мен чакъырыв этгенде, мени эшит дагъы, адилли Аллагьым! Балагь къопгъанда Сен магъа эркинлик бере эдинг. Магъа рагьму эт дагъы, мени дуамны да эшит дагъы[+].

3Инсанлар! Къачан болгъунча мени намусум хорланып турар экен? Къачан болгъунча сиз бош юрюшлени сююп, ялгъанны излеп айланып турар экенсиз?

4Оьзю учун Раббибиз Аллагь иманлыланы айырып битгенни билип къоюгъуз. Мен Оьзюне чакъырыв этегенде, Раббибиз Аллагь эшитер[+].

5Шо саялы да къоркъмакълыгъыгъыздан къартыллап туругъуз, гюнагь иш де этип къоймагъыз; ятгъан ятывларыгъызда юреклеригизден[†] ойлашып къарагъыз, сиз де рагьатлыкъ табарсыз.

6Герти къурбанлыкълар[†] гелтиригиз, Раббибиз Аллагьгъа да аркъатаягъыз[+].

7Кёплер: «Бизге яхшылыкъны ким гёрсетер?» – деп айтып айланарлар. Бизге рагьмунг булан къара дагъы, Раббим Аллагьым![+]

8Эркин кюйдеги экмекден, чагъырдан эсе, Сенден гелеген шатлыкъ артыкъдыр магъа.

9Мен парахат ятып юхлайман, неге тюгюл де мени аманлыкъда яшама янгыз Сенсен къоягъан, Раббим[+].

#### 5


1Хорну ёлбашчысына. Уьфюрюлюп согъулагъан алатлар булан. Давутну йыры.

2Эшит дагъы, Раббим, мени сёзлеримни, мени ойларымны да англа дагъы.

3Мени агьыма къулакъ ас дагъы, мени Пачам, мени Аллагьым! Неге тюгюл де, Сагъадыр мен дуа этегеним[+].

4Танг булан эшитесен, Раббим, мени тавушумну. Мен де тангданокъ алдынгда тилевлерим де булан къаравуллап токътап турарман[+].

5Неге тюгюл де, Сен адилсизликни сюеген Аллагь тюгюлсен; Сен бар ерде яманлыкъ орунлашып болмас.

6Макътанчыкълар Сени гёз алдынгда токътап туруп болмаслар. Сен яманлыкъ этегенлени барысын да гёрюп ярамайсандыр[+].

7Ялгъан айтагъанланы Сен дагъытарсан; къан тёкме гьасиретлилерден де, ялгъан булан турагъанлардан да Сен жиргенерсен[+].

8Мен буса, рагьмулугъунгну кёплюгюнден, Сени уьюнге гирермен; Сенден къоркъа да туруп, сыйлы ибадатхананга[†] багъып сужда этермен[+].

9Раббим! Душманларым гёрсюн учун, мени гьакъ герти ёлунг булан алып юрюп тур дагъы; алдымда Оьзюнгню ёлунгну тюз эт дагъы.

10Неге тюгюл де, оланы авзуларындан гьакъ герти сёз чыкъмайдыр; оланы юреклери[†] оьлюмдюр. Оланы хырданлары ачылгъан къабурдур; тиллери булан олар яревкелик этип юрюйдюр[+].

11Тюз дуванын эт дагъы олагъа, Аллагьым! Оьзлени хыялларына сюрюнюп къалсын дагъы олар. Оьзлени кёп гюнагьлары саялы гери ур дагъы оланы, неге тюгюл де Сагъа къаршы баш гётерип токътагъандыр олар.

12Сююнюп къалсынлар Сагъа аркъатаяйгъанлар, шатланып турсунлар, Сен де оланы якълап туражакъсан; атынгны сюегенлер Сени булан къуванып юрюжеклер.

13Неге тюгюл де, Сен муъминлеге рагьму этесендир, Раббим; яхшылыгъынг булан къалкъандай оланы къоруп сакълайсандыр[+].

#### 6


1Хорну ёлбашчысына. Сегиз къыллы согъув алат булан. Давутну йыры.

2Раббим! Бек ачувланып жазалап къойма дагъы мени, къазапланып такъсырлап да къойма мени[+].

3Рагьму эт магъа, Раббим, неге тюгюл де мен гючсюзмен; дарман эт магъа, Раббим, неге тюгюл де сюеклерим чартлап тура мени.

4Жаным азап чегип тура мени; къачан болгъунча кёмек къаравуллап турайым дагъы Сенден, Раббим[+]?

5Бакъ чы, Раббим, къутулт мени; Оьзюнгню рагьмунг учун мени къутгъар дагъы.

6Неге тюгюл де, оьлгенлер Сени ахтарып айланмаслар; ахыратда[†] Сагъа ким макътав этер дагъы[+]?

7Агь ура туруп, гьалым битди мени. Гьар гече йылай туруп, ятывум бавукъ болду; тёшегим де гёзьяшлардан сыкъма-сув болуп битди.

8Къайгъыларымны кёплюгюнден гёзлерим шишип гетди, душманларым саялы оланы гёрегени осаллашды[+].

9Бары да яманлыкъ этегенлер, мени янымдан тайып къалыгъыз; неге тюгюл де Раббибиз мени йылав тавушумну эшитди[+].

10Раббибиз мени ялбарывумну эшитди; Раббибиз мени дуамны да къабул этер.

11Биябур болуп къалсын, къоркъмакълыгъындан къартыллап турсун дагъы мени душманларым; ёлундан къайтып, уялып-илыгъып къалсын дагъы олар[+].

#### 7


1Буньяминни къавумундан чыкъгъан Кушну иши булан байлавлу болуп Раббибизге Давут айтгъан ваягь.

2Раббим, Аллагьым мени! Сенсендир аркъатаявум мени. Мени гьызарлайгъанланы барысындан да мени къутгъар, къутулт дагъы[+].

3Ёгъесе, олар арсландай йыртып, паралап, гесек-гесегимни чыгъарып къоярлар, мени къутгъармакъ учун гьеч бирев де табулмай къалар[+].

4Раббим, Аллагьым мени! Эгер де мени гьеч этгеним бар буса, эгер де мени къолларымдан терс иш чыкъгъан буса,

5Эгер де мени булан къыйышып яшап турагъангъа яманлыкъ этген бусам яда бир себепсиз душманым болгъан адамны талагъан бусам,[+]

6Душманым мени гьызарлай туруп, артымдан етип къалсын дагъы, жанымны янчып ер булан бир этип, яшавумну чанггъа айландырып къойсун дагъы.

7Къазапланып йиберип, кёмек эт дагъы, Раббим! Душманларымны оьжетлигине багъып къаршы тур дагъы, мен саялы Оьзюнг айтгъан дувангъа деп уян дагъы.

8Кёп тюрлю халкълар Сени айланангны къуршап алып къояжакълар; кёклерден таба олагъа гьакимлик эт дагъы!

9Раббибиз халкълагъа дуван этер. Магъа дуван эт дагъы, Раббим. Муъминмендир, таза да дюрмендир мен[+].

10Къылыкъсызланы яманлыгъы битип къалсын дагъы, муъминни буса беклешдирип къой дагъы, неге тюгюл де Сен юреклени[†] де, гьакъылланы да сынап къарайсандыр, адилли Аллагьым[+].

11Тюз юреги булангъыланы къутгъарагъан Аллагьым мени къалкъанымдыр[+].

12Аллагь адилли дуванчыдыр, Аллагь гьар гюн де яманлагъа Оьзюню къазапланывун гёрсетер.

13Эгер де бирев товба этмей буса, Ол къылычын иттилешдирип турар, жаясын тартып, шону гёзлеп турар[+].

14Ону учун Ол оьлюмню савутларын гьазирлеп, янагъан окъларын этип турар[+].

15Муна яман адам бир тюзсюз затны этме ой къуруп турар, яманлыгъыны кёплюгюнден ол бир ялгъан ойлашып токътар[+].

16Терен къую къазып тербер, битген сонг, оьзю бёттёбен тюшюп гетер[+].

17Ону яманлыгъы оьзюню башына гелип тиер, зулмусу да башыны тёбесине тюшюп токътар.

18Оьзюндеги адилликге гёре Раббибизге макътав этермен, Раббибиз Аллагьу-Тааланы атын тутуп йыр да айтарман[+].

#### 8


1Хорну ёлбашчысына. «Гиттит» деген макъамгъа гёре. Давутну йыры[+].

2Раббим, Аллагьыбыз! Нечик зор уллудур дагъы сав ер юзюнде Сени атынг! Сени макътавлугъунг кёклерден де оьрлеге чыгъып гетер![+]

3Сабийлер де, эмчек ичеген нарысталар да авзулары булан Сагъа алгъыш этедир; душманланы, оьч алывчуланы, чапгъынчыланы буса сессиз этип къойдунг Сен.

4Сени къолларынг булан этилген кёклеге, Сен салгъан айгъа, юлдузлагъа багъып къарайман.

5Ким болуп къалгъан инсан Сен оьзюн эсингде сакълап турар йимик? Ким болуп къалгъан шо инсан Сен даим оьзюню гьайын этип турар йимик[+]?

6Малайиклер булан тенглешдиргенде, Сен ону бираз тёбен салып къойдунг; макътав да, гьюрмет де булан ону савгъатладынг.

7-9Оьз къолларынг булан яратгъан затланы уьстюне ону башчы этип салдынг; бары затны ону аякъ тюбюне салып къойдунг: бары да къойланы да, оьгюзлени де, шолай да авлакъдагъы къыр жанланы да, кёкдеги къушланы да, денгизлердеги[†] балыкъланы да, денгизлердеги бары да жанлы затланы да[+].

10Раббим, Аллагьыбыз! Нечик зор уллудур дагъы сав ер юзюнде Сени атынг!

#### 9


1Хорну ёлбашчысына. «Алмут лаббен» деген макъамгъа гёре. Давутну йыры.

2Гьакъ юрегим булан Сагъа макътав этип турарман, Раббим; Сени гьайран ишлерингни гьакъында да билдирип турарман[+].

3Сенден сююнюп, Сагъа алгъыш этип, Сени атынгны тутуп йыр да айтарман, гьей Аллагьу-Таала[+].

4Душманларым артгъа бурулуп къарагъанда, Сени юзюнгню алдында олар сюрюнюп, дагъылып къалар.

5Неге тюгюл де, мени тюзлюгюмню якълагъан Сенсендир. Тахгъа минип олтургъан Сенсендир, мени адилли Дуванчым[+].

6Сен имансызлагъа къазапланып алдынг, къылыкъсызны дагъытып къойдунг, оланы атларын гьар даимге де унутдуруп къойдунг[+].

7Душманны бир савуту сама да къалмады, шагьарланы да Сен бузуп къойдунг; шолар булан бирче оьзлер булан байлавлу эсделик де болмагъандай болуп къалды.

8Амма Раббибиз гьар даим де пача болуп турар; дуван учун Ол Оьзюню тахын онгарып турар[+].

9Бютюн дюньягъа да Ол адиллик булан дуван этер, халкълагъа да тюз кюйде дуван этер[+].

10Раббибиз зулмулангъанланы яшынып токътайгъан ери, къайгъылы гюнлерде яшынып токътайгъан ери болур;[+]

11Атынгны билегенлер Сагъа аркъа таярлар, неге тюгюл де Сени излейгенлени къоюп къоймайсандыр Сен, Раббим[+].

12Сионда гьакимлик этип турагъан Раббибизни атын тутуп йыр да айтыгъыз чы, халкъланы арасында Ону ишлерин билдирип юрюгюз чю.

13Неге тюгюл де, тёгюлген къан учун Ол сорав алар; оланы эсде сакълап турар, зулмулангъанланы агьын унутмас.

14Рагьму эт дагъы магъа, Раббим! Мени гёрюп ярамайгъанлардан оьзюм гёрюп турагъан азаплагъа къара чы. Оьлюмню къапуларындан къутгъар дагъы мени![+]

15Шо заман Сион къызыны[†][*] къапу алдында Сени гьакъынгдагъы бары да макътавланы билдирип, Сени къутгъарылывунгдан сююнюп боларман мен.

16Имансызлар оьзлер къазгъан къуюгъа оьзлер тюшюп гетерлер бёттёбен; оьзлер салгъан тузакълагъа оьзлени аягъы тюшюп къалар[+].

17Раббибиз Оьзюню адиллигинден таба танылар; къылыкъсыз буса оьз къоллары булан этген ишлери булан тутулуп къалар[+].

18Ахыратгъа[†] гирип гетсинлер дагъы къылыкъсызлар, Аллагьны унутуп къоягъан бары да халкълар да[+].

19Неге тюгюл де, даимге унутулуп къалмас пакъырлар, ярлыланы умуту да ахыргъа ерли дагъылып къалмас.

20Кёмек эт дагъы, Раббим! Уьстюн чыкъмасын дагъы инсан, халкълагъа да Сени алдынгда дуван этилсин дагъы.

21Къоркъув бер дагъы, Раббим, олагъа; халкълар оьзлер инсанлар экенин билсин чи.

22Неге арекде токътап къалдынг, Раббим? Неге къайгъылы гюнлерде Оьзюнгню яшырып къойдунг[+]?

23Оьзюню оьктемлигинден къылыкъсызлар ярлыны гьызарлап айланар. Ойлашып айланагъан пышдырыкъларына олар оьзлер тутулуп къалсынлар дагъы.

24Неге тюгюл де, къылыкъсызлар юреклериндеги[†] гьасиретликлер булан макътанып айланар; сутур адам Раббибизни яманлап, гери уруп турар.

25«Сорав алмас», – деп де айтып, оьзюню хохабазлыгъындан къылыкъсыз Раббибизни ахтармас; ону бары да оюнда да ёкъдур Аллагь[+].

26Уьстюн чыгъар гьар заманда да оьзюню ишлеринде ол; Сени къанунларынг огъар йыракъдадыр; душманларыны барысына да ол сансымай къарар.

27Оьз-оьзюне: «Бюдюремесмен, бир заманда да магъа гьеч бир балагь да болмас», – деп айтып юрюр[+].

28Ону авзу налатдан, намартлыкъдан, ялгъандан толгъандыр; тилини тюбюнде дагъытылыв да, яманлыкъ да бардыр[+].

29Абзарны артында пусгъунда олтуруп болар; яшыртгъын ерлерде айыпсызны оьлтюрер; гёзлери де амалсызгъа урлап-урлап къарай турар[+].

30Уясында токътагъан арсланкъапландай яшыртгъын къаравуллап токътап болар; ярлыны тутмакъ учун, пусгъунда токътап болар. Тузагъына багъып тарта туруп, ярлыны къагъып тутар[+].

31Оьзюню тюбюне салып янча туруп, йыгъып къояр къылыкъсыз ону. Гючю булан да уруп салып къояр къылыкъсыз ону.

32Оьз-оьзюне: «Аллагь унутгъан, Ол бетин япгъан, бир заманда да гёрюп болмас», – деп айтар.

33Кёмек эт дагъы, Раббим, Аллагьым мени! Оьрге гётер дагъы къолунгну, унутуп къойма дагъы зулмулангъанланы.

34Неге къылыкъсыз ичинден: «Сен сорав алмассан», – деп айтып тура? Неге Аллагьны гери ура экен дагъы?

35Сен гёрюп турасан чы! Оьз къолунг булан тийишлисин бермек учун, Сен хатирин къалдырывлагъа, къыйыкъсытывлагъа тергев бакъдырып турасан. Амалсыз оьзюн Сагъа аманат этер; етимге де Сен кёмекчи боларсан[+].

36Яманны да, къылыкъсызны да гючюн дагъытып къой чу; бир де болмагъандай ёкъ болуп къалсын дагъы олар![+]

37Раббибиз гьар даимге де пачадыр; имансызлар Ону топурагъындан ёкъ болуп къалар[+].

38Раббим! Ювашланы сюегенин эшитесен Сен; оланы юреклерин беклешдир дагъы; олагъа къулакъ ас дагъы.

39Инсан ер юзюнде оьзгени дагъы къоркъутмасын учун, Сен етимни де, зулмулангъанны да ягъын тутуп турасан[+].

#### 10


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

Аркъатаяв тапдым мен Раббибизде. Магъа: «Оьзюгюзню тавугъузгъа къушдай уч», – деп нечик айтып боласыз дагъы[+]?

2Неге тюгюл де, къарангылыкъда тюз юреги булангъылагъа урмакъ учун, къылыкъсызлар муна, жаяларын да тартып, окъларын йипге салып турарлар[+].

3Бары зат бузулуп турагъанда, муъмин не этип болсун дагъы[+]?

4Раббибиз Оьзюню сыйлы ибадатханасындадыр;[†] Ону тахы кёклердедир. Ону гёзлери гёрюп турар; Ону гёз къапгъачлары да инсанланы сынап турар[+].

5Раббибиз муъминни де, къылыкъсызны да сынап къарар, зулмуну сюегенни буса Ол гёрюп ярамас[+].

6Яллап турагъан кесевлени де, янып турагъан кюкюртню де Ол къылыкъсызлагъа янгурдай тёгюп къояр; биширип къоягъан ел де олагъа тийген пайдыр[+].

7Неге тюгюл де, Раббибиз адиллидир, адилликни де сюер; Ону бетин тюз юрекли[†] адам гёрюп турар[+].

#### 11


1Хорну ёлбашчысына. Сегиз къыллы согъув алат булан. Давутну йыры.

2Къутгъар дагъы, Раббим; неге тюгюл де иманлылар да ёкъ болуп къалгъан, инсанланы арасында инамлылары да ёкъ болуп къалгъан.

3Гьар ким ювугъуна ялгъанны сёйлей; авзулары яревке, ачыкъдан алдатып сёйлей[+].

4-5Бары да яревке тиллени юлкъуп ташласын дагъы Раббибиз. «Тилибиз булан къазанарбыз уьстюнлюкню биз. Авзуларыбыз оьзюбюз буландыр. Кимдир бизге башчы?» – деп айтып юрюйген гьар макътанчыкъ авузланы да япсын дагъы Ол.

6«Пакъырлагъа этилеген зулму учун да, ярлыланы агь уруву учун да гьали гелип йиберип, оьзлер гьасирет болгъан аманлыкъгъа чыгъарарман», – дер Раббибиз.

7Раббибизни сёзлери таза сёзлердир, ялынны къап ортасында етти керен иритилип тазалангъан гюмюшдюр.[†][+]

8-9Инсанланы арасында намуссузлукъ оьр чыгъып йибергенде, бары ерде къылыкъсызлар айланып турар. Сенсендир, Раббим, бизин сакълап, гьар даим де олардан якълап туражакъ.

#### 12


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Къачан болгъунча экен дагъы, Раббим? Даимге мени унутгъан кюйде туражакъмы экенсен дагъы Сен? Къачан болгъунча менден юзюнгню яшырып туражакъ экенсен дагъы[+]?

3Къачан болгъунча ичимдеги дертге чыдап турайым мен? Къачан болгъунча гече де, гюн де юрегимдеги къайгъыгъа чыдап турайым мен? Къачан болгъунча душманым менден оьр чыгъып турсун?

4Магъа къара чы, мени эшит чи, Раббим, Аллагьым! Гёзлеримни ярыкъландырып къой чу мени, мен де даимлик юхугъа батып къалмасман;[+]

5Душманым: «Мен ондан оьр чыкъдым», – деп айтып къоймасын дагъы. Эгер де бюдюреп къалсам, мени гьызарлап юрюйгенлер сююнюп къалмасын дагъы[+].

6Мен бусам Сени рагьмунга инанаман; юрегим Сенден гелеген къутгъарылывдан къуванып тура; магъа яхшылыкъ этген Раббимни макътап йырларман мен[+].

#### 13


1[•]Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

Бир гьайгев оьз-оьзюне: «Аллагь ёкъдур», – деп айтар. Олар пасат ёлгъа тюшюп къалар, эсгик ишлер этер. Яхшылыкъ этеген бирев де ёкъдур[+].

2Оланы англайгъанлары, Аллагьны ахтарагъанлары бармы экен деп, Раббибиз кёкден таба къарап турар[+].

3Тайышдылар тюз ёлдан бары да, лап биябур болуп битдилер. Яхшылыкъ этеген бирев де ёкъдур, гьеч бирев ёкъдур[+].

4Эс тапмасмы экенлер дагъы яманлыкъ этегенлени, халкъымны экмекдей ашап турагъанланы, Раббибизни атын тутмайгъанланы барысы да[+]?

5Шо ерде олар оьтесиз бек къоркъуп къаларлар, неге тюгюл де Аллагь муъминлени яныдыр.

6Сизсиздир, яманлар, ярлыланы хыялларын бузуп турагъан, амма Раббибиздир оланы аркъатаяву.

7Гелгей эди Сиондан таба Исрайылгъа[†] къутгъарылыв! Раббибиз Оьз халкъын есирликден къайтарагъанда, сююнюп къалар Якъубну[†] наслулары, шатланып къалар Исрайыл шо заман.

#### 14


1Давутну йыры.

Раббим! Сени сыйлы чатырынгда ким туруп болар? Сени сыйлы тавунгда ким болар яшап[+]?

2Гьалал юрюйген, тюз затны этеген, юрегинден гьакъ гертини сёйлейген,[+]

3Тили булан бугьтан сёйлемейген, хоншусуна яманлыкъ этмейген, ювугъу булан сёгюшмейген,[+]

4Аллагь гери ургъанланы эсгик гёрген, амма Раббибизден къоркъагъанлагъа абур этеген. Гьеч бузмас дагъы антын ол, гьатта оьзюне къаршы чыгъып къалса да шо.

5Асламчылыкъгъа оьзгелеге акъчасын бермейген, айыпсызгъа къаршы урушбат алмайгъан. Шолай иш гёрген гьеч бир де бюдюремес[+].

#### 15


1Давутну ялбарыву.

Сакълап тур дагъы мени, Аллагьым, неге тюгюл де Сенсендир мени аркъатаявум.

2Раббиме мен булай деп айтарман: «Сен мени Раббимсен; янгыз Сендедир бары насибим мени»[+].

3Аллагьны ер юзюндеги халкъы гьакъында сёйлесек, гьюрметге лайыкълыдыр олар, мен де артыкъ къуванып тураман олардан.

4Ят аллагьгъа багъып юрюйгенлени къайгъылары артып турар. Мен оланы къурбанлыкъларыны[†] къан тёгювлерине ортакъчы болмасман, авзума оланы атларын да алмасман[+].

5Раббим варислигимни бир пайыдыр. Къысматым Сени къолунгдадыр[+].

6Дазуларым бек арив ерлерден таба оьтер, варислигим де оьзюм учун аривдюр.

7Магъа насигьат берип турагъан Раббиме макътав этермен мен; гьатта гечелер де юрегим уьйретип турар мени.

8Раббибизни гьар заман гёз алдымда гёрюп турарман мен. Ол мени онг ягъымда, шо саялы гьеч бюдюремесмен мен[+].

9Шогъар гёре юрегим де къуванып, тилим де сююнюп турар; гьатта къаркъарам да умут булан яшар.

10Неге тюгюл де, жанымны ахыратда[†] къоймассан Сен ва Сени иманлынгны къабурда чиримеге къоймассан[+].

11Яшавну ёлларын гёрсетерсен Сен магъа. Бары сююнчлер Сени алдынгдадыр, насип де гьар даим де Сени онг къолунгдадыр[+].

#### 16


1Давутну дуасы.

Эшит, Раббим, адиллик гьакъдагъы мени ялбарывумну; агь урувума да къулакъ ас; ялгъан айтмайгъан авзумдан чыгъагъан дуамны да къабул эт дагъы[+].

2Мени айыпсызлыгъымны токъташдыр Сен; тюз затгъа да гёз бакъдыр дагъы.

3Сен юрегимни тергеп чыкъдынг, гече гелип къарадынг, бир зат да чы тапмадынг. Тилим булан гюнагь этмежекге токъташдым мен[+].

4Инсанланы ишлерин айтсакъ, Сени буюрувларынга гёре, зулму этивню ёлларындан сакълап турдум мен оьзюмню.

5Оьзюнгню ёлларынгда инамлы алагъан этдинг абатларымны, гьеч бюдюреп къалмадым мен шо ёлларынгда да[+].

6Сагъа чакъырыв этемен, неге тюгюл де магъа жавапланагъан Сенсендир, Аллагьым; къулакъ ас магъа, эшит дагъы мени сёзлеримни.

7Гёрсет дагъы Оьзюнгню гьайран сюювюнгню; къудратлы къолунг булан къутгъарагъан Сенсендир; душманларындан яшынагъан ерни де Сенде табадыр[+].

8-9Гёзюмню бебейи йимик сакъла дагъы мени. Магъа чапгъын этип турагъан къылыкъсызланы бетлеринден де, мени аралап токътагъан душманларымдан да къанат тюбюнгдеги салкъынлыкъда яшырып сакъла дагъы мени[+].

10Гьеч языкъсыныв ёкъ оланы юреклеринде;[†] авзуларын да оьктем-оьктем сёйлетип айланалар[+].

11Гьар алагъан абатыбызда олар бизин аралап алалар; мени ерге йыкъмакъ учун, олар гёзлерин тигип токътагъанлар.

12Олар гьавдан тюшеген затына гьасирет къалгъан арслангъа ошап къалгъанлар, чет ерлерде яшынып токътагъан жагьил арслангъа ошап къалгъанлар[+].

13Кёмек эт, Раббим, олагъа къаршы чыгъып йиберип, ер этип къой оланы. Къылычынг булан къылыкъсыздан мени къутгъар дагъы.

14Къолунг булан, Раббим, янгыз бу дюнья булан яшайгъан, оьзлени къурсакъларын Сени хазналарынгдан толтуруп турагъан инсанлардан да къутгъар дагъы. Оланы уланлары токъ яшайдыр, олар да къалгъанын оьзлени авлетлерине къоярлар.

15Мен буса таза юрегим булан Сени юзюнге къарап боларман; уянып йиберип, Сени келпетингден къанып къаларман[+].

#### 17


1[•]Хорну ёлбашчысына. Бу йырны сёзлерин Раббибиз оьзюн бары да душманларыны къолундан ва Савулну къолундан къутгъарагъанда, Раббибизге багъышлап Раббибизни къулу Давут айтгъан. Ол булай деп айтгъан:

2Мен Сени сюемен, Раббим. Къудратымсандыр Сен мени[+].

3Раббим мени ярымдыр, беклигимдир, мени азат этивчюмдюр. Аллагьым мени якълавумдур: Олдур мени аркъатаявум, Олдур мени къалкъаным, къутгъарылывумну къудратыдыр, къамалып токътайгъан еримдир[+].

4Чакъырыв этермен мен алгъышлагъа лайыкълы болгъан Раббиме, душманларымдан къутгъарылып къаларман мен[+].

5Оьлю бугъавлар къуршап алып тура мени, ажжалны къатты агъымы да къоркъутуп тура мени[+].

6Ахыратны[†] шынжырларына чырмалып тураман мен, оьлюмню торуна да тюшюп тураман мен[+].

7Къыйын болгъанда Раббиме чакъырыв этдим мен, Аллагьны да атын тутуп сёйледим. Ол да кёклерден туруп мени тавушумну эшитди, мени агь урувум да Огъар етишди.

8Тербенип, чайкъалып йиберди ер, тавланы кюрчюлери де къартыллап, йылышып гетди; неге тюгюл де къазапланды Аллагь[+].

9Ону къазапланывундан тютюн гётерилип гетди, авзундан да бек гючлю ялын да, къызгъан жыжымлар да чыгъып гетди[+].

10Авункъу да этип кёклени, тюшюп гелди Ол; Ону аякъ тюбюнде къап-къарангы болуп къалды[+].

11Гьерубимге[*] де минип йиберип, учуп гетди; елни къанатларыны уьстюндеги кюйде гетип къалды[+].

12Къарангылыкъны Оьзюню пердевю этди, айланасында кёп суву булангъы булутланы жыйып къойду[+].

13Лансылламакълыкъдан Ону алды булан булутлары тербенишип гетди, буз, ялынлы жыжымлар явуп йиберди.

14Кёклерде Раббибиз кёк кёкюрегендей сёйледи, Аллагьу-Тааланы тавушу да чыкъды[+].

15Окъларын бакъдырып йиберип, душманларын чачып къойду, кёп яшмынларын да йиберип, оланы яйып къойду[+].

16Денгизлени[†] тюплери гёрюнеген болуп къалды, дюньяны кюрчюлери де ачылып къалды Сени зор гючлю тавушунгдан, Раббим, Сени къазапланывунгну ругьуну[†] уьфюрювюнден[+].

17Бийикликден узатып йиберип Ол къолун, кёп сувланы ичинден чыгъарып алып къойду мени[+].

18Гючлю душманымдан, оьзлер менден гючлю, мени гёрюп ярамайгъанлардан азат этип къойду[+].

19Къыйынлы гюнлеримде магъа къаршы баш гётердилер олар; амма Раббим магъа якълавчу болуп турду.

20Эркин ерге де чыгъарып, азат этип къойду Ол мени; неге тюгюл де яхшы гёзден къарайдыр Ол магъа[+].

21Муъминлигиме гёре берип къойду Раббим магъа; къолларымны тазалыгъына гёре де савгъатлап къойду мени[+].

22Неге тюгюл де, таймай турдум мен Раббимни ёлундан, къылыкъсыз да болуп чыкъмадым мен Аллагьымны алдында.

23Неге тюгюл де, Ону бары да къанунлары алдымдадыр, Ону буйрукъларындан да гьеч тайышмадым мен.

24Ону алдында мен таза эдим, гюнагь иш этип къоймайым деп де, сакъ бола эдим[+].

25Муъминлигиме гёре, Оьзюню гёз алдындагъы къолларымны тазалыгъына гёре берип къойду Раббим магъа.

26Инамлыгъа гёре инамлы боласан Сен, гьакъ юрекли[†] инсан булан да – гьакъ юрекли,

27Таза булан – таза, макюрчю булан буса – оьзюню макюрчюлюгюне гёре,

28Неге тюгюл де, янчылгъан инсанланы къутгъарасан, оьктем-оьктем къарайгъанланы буса эсгик этесен[+].

29Чырагъымны ягъагъан Сенсендир, Раббим; къарангы-лыгъымны ярыкъландырыгъан да Аллагьымдыр[*][+].

30Сени буландыр мен асгерлени янчагъан, барулагъа да Аллагьым булан оьрленип гетемен мен.

31Аллагь! Гьеч бир тетиксиздир Ону ёлу, тазадыр Раббибизни сёзю де. Оьзюне аркъатаяйгъанлар учун барысына да къалкъандыр Ол[+].

32Неге тюгюл де, Раббибизден къайры Аллагь бармы дагъы? Ярыбыздан къайры Аллагь бармы дагъы[+]?

33Къудраты булан белимни байлар Аллагь, мени ёлумну да тюзлер Ол.

34Аякъларымны къубагийикникидей этип, бийикликлеге минип токътама имканлыкъ берер Ол магъа[+].

35Къолларымны дав этме уьйретер, сом этлерим де гюч берип, багъыр жаяны тартдырар[+].

36Къутгъарылыв къалкъанынгны берип къойдунг Сен магъа, онг къолунг тутуп сакълап тура мени, рагьмунг да оьр этип къоя мени.

37Абат алмакъ учун эркин ёл[†] бердинг Сен, аякъларым да гьеч къартылламайдыр мени.

38Гьызарлап юрюймен мен душманларымны, артындан етишемен оланы, къырып битмей туруп оланы, гери къайтмайман[+].

39Уруп саламан оланы, олар да дагъы туруп болмайлар; аякъ тюбюме багъып йыгъылалар олар.

40Неге тюгюл де, давгъа деп къудратынг булан белимни байладынг Сен мени, магъа къаршы баш гётергенлени де магъа таби этип къойдунг Сен.

41Душманларымны магъа арт берип къачдырдынг Сен; мени гёрюп ярамайгъанланы дагъытып къойдум мен[+].

42Олар агь уралар, амма гьеч къутгъарагъан чы ёкъ оланы; Раббибизге чакъырыв этелер, амма Ол да чы къулакъасмай олагъа[+].

43Елни алдындагъы чангдай чачып къояман оланы, орамдагъы нас йимик де таптап къояман оланы.

44Оьз халкъымны башгётеривюнден азат этдинг Сен мени, ят халкъланы башы этип де салдынг мени; мен танымайгъан халкълар да магъа къуллукъ этип тура.

45Янгыз мени эшитип, магъа таби болуп къалалар; ят халкълар да алдымда ялынчлыкъ этип туралар магъа[+].

46Олар агъарып къалалар, оьзлени бекликлеринде титиреп туралар.

47Гьар даим де бардыр Раббим, Якълавчума макътавлар болсун! Оьр болуп къалсын дагъы мени къутгъарылывумну Аллагьы,

48Мени учун оьч алагъан, халкъланы магъа таби этеген Аллагь,[+]

49Душманларымдан азат этеген Аллагь! Магъа къаршы баш гётерегенлерден оьр салдынг мени, вагьши инсандан да азат этдинг мени.

50Шо саялы да макътав этермен ят халкъланы арасында Сагъа, Раббим; атынгны тутуп йыр да айтарман[+].

51Зор уллу уьстюнлюклер алдырып турасан Сен пачагъа, танглагъанынг Давутгъа[†] да, ону наслусуна да гьар даим де зор сюювюнгню гёрсетип турасан Сен[+].

#### 18


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Кёклер Аллагьны макътавлугъун билдирип тура, кёкню гюмези де Ону къолларындан чыкъгъан ишни гьакъында хабар берип тура[+].

3Гюндюз булан сёйлеп тура, гече де гечеге билимлени[†] ачгъычын берип тура.

4Олар сёзлер булан сёйлемейлер, амма оланы англамайгъанлар ёкъдур.

5Шогъар да къарамайлы, оланы хабары бютюн ер юзюне ва дюньяны бир къырыйына етише. Кёклерде Ол гюнешге турмагъа ер этип чыкъды[+].

6Гюнеш де гелинни янындан янгы чыгъып гелеген гиевдей чыгъып геле, ёлун оьтмек учун кочапдай сююнюп айлана:

7Ону чыгъып гелеген ери кёклени бир къырыйыдыр, юрюшю де кёклени бир къырыйына багъыпдыр; бир зат да ону исивюнден гьеч яшынмагъандыр.

8Раббибизни Къануну камиллешген, юрекни[†] беклешдирип къоя; Раббибизни насигьатлары герти, англавсузланы гьакъыллы этип къоя[+].

9Раббибизни уьйретивю герти, юрекни шат этип къоя; Раббибизни буйрукълары ярыкъ, гёзлени нюрлендирип къоя[+].

10Раббибизден гелеген къоркъув таза, гьар даим де болуп тура. Раббибизни дуванлары гьакъ герти, бары да тюппе-тюз[+].

11Шолар алтындан, гьатта кёп-кёп таза алтындан да артыкъдыр; балдан, бал хырцланы тамчыларындан да татлидир[+].

12Сени къулунгну шолар уьйретип тура; шолагъа гёре юрюмек бир уллу савгъатдыр.

13Ким эслеп болар дагъы оьзюню янгылышларын? Билмей этип къойгъан гюнагьларымдан тазала дагъы мени.

14Мени енгип къоймасын учун, билип этеген гюнагьларымдан да сакъла дагъы мени. Шо заман мен гьеч бир тетиксиз, уллу пасатлыкълардан да таза болуп токътарман[+].

15Авзумдан чыгъагъан сёзлер де, юрегимни къастлары да Сени рази къалдырардай болуп къалсын дагъы, Раббим, мени ярым, мени азат этивчюм![+]

#### 19


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Къайгъылы гюнлерингде эшитип турсун дагъы сени Раббибиз; Якъубну[†] Аллагьыны аты да сакълап турсун дагъы сени[+].

3Сыйлы еринден таба сагъа кёмек йиберсин дагъы, Сиондан таба да сени беклешдирип къойсун дагъы[+].

4Бары да къурбанлыкъларынгны[†] эсгерсин дагъы сени, яллатып этилеген къурбанлыкъларынгны да къабул этсин дагъы сени.

5Юрегинг сюегенине гёре берсин дагъы сагъа, бары хыялларынгны да яшавгъа чыгъарсын дагъы[+].

6Сени уьстюнлюгюнгден сююнюп турарбыз биз, Аллагьыбызны атын тутуп байракъ гётерербиз. Бары да тилевлерингни яшавгъа чыгъарсын дагъы Раббибиз.

7Раббибиз Оьзюню танглагъан пачасына уьстюнлюк бергенин англадым мен гьали; сыйлы кёклеринден таба жавап берер Раббибиз огъар, къудратлы къолу булан да къутгъарар ону.

8Биревлер атарбалары булан, биревлер атлары булан, биз буса Раббибиз Аллагьыбызны атын тутуп макътанабыз:[+]

9Олар бюдюредилер, йыгъылдылар, биз буса тюппе-тюз токътап турабыз.

10Раббим! Уьстюнлюк бер дагъы пачагъа; атынгны тутуп чакъырыв этегенде, бизин де эшит дагъы.

#### 20


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Раббим! Сени къудратынг булан сююнюп тура пача, Сенден таба гелеген уьстюнлюкден де бек къуванып тура ол[+].

3Юреги не зат сюе буса, шону берип турдунг Сен огъар, ону тилевлерин де гьеч гери урмадынг Сен[+].

4Неге тюгюл де, леззетли шабагьатларынг булан къаршы-ладынг Сен ону, башына да таза алтындан таж салдынг ону.

5Ол Сенден яшав тиледи. Сен де огъар гьар даимге узакъ оьмюр берип къойдунг[+].

6Къутгъарып, гьар даимге де макътавлу этип къойдунг Сен ону, зорлукъ булан жавгьарлыкъ берип къойдунг Сен огъар.

7Гьар даимге де шабагьатларынгны берип къойдунг Сен огъар, Оьзюнгню барлыгъынг булан уллу сююнч берип къойдунг огъар.

8Неге тюгюл де, пача Раббибизге инана. Аллагьу-Тааланы яхшылыгъы себепли болуп гьеч йыгъылмас дагъы ол[+].

9Сени къолунг душманларынгны барысын да къагъып тутар, онг къолунг да Сени гёрюп ярамайгъанланы барысын да къагъып тутар.

10Яллайгъан очакъдай этип къоярсан къазаплангъан заманынгда Сен оланы; къазапланып йиберип, Раббибиз дагъытып къояр оланы, ялын да ютуп къояр оланы[+].

11Тююрюн де къоймай, ер юзюнден къырып битдирерсен Сен оланы, наслуларын да болмагъандай этип къоярсан инсанланы арасындан Сен оланы[+].

12Сагъа къаршы яманлыкъ этме къарадылар олар, хыяллар этип айландылар, амма яшавгъа чыгъарма чы болмадылар шоланы.

13Неге тюгюл де, окъларынгны тувра сыпатларына да бакъдырып, къачагъан гьалгъа салып къояжакъсан оланы[+].

14Оьр болуп къал дагъы, Раббим, Оьзюнгню къудратынг булан. Йырлап да, макътап да туражакъбыз биз Сени зорлугъунгну.

#### 21


1Хорну ёлбашчысына. «Тангны къубагийиги» деген макъамгъа гёре. Давутну йыры.

2Аллагьым, Аллагьым! Не саялы ташлап къойдунг мени? Кёп арекдесен Сен, агь уруп сёйлейген сёзлерим де къутгъарылыв гелтирмей магъа[+].

3Аллагьым! Гюндюзлер чакъырыв этемен – гьеч къулакъасмайсан Сен магъа, гечелер де чакъырыв этемен – гьеч рагьатлыкъ ёкъ магъа[+].

4Амма Сен сыйлысан чы, Сенсен чи тахда олтургъан. Сагъадыр Исрайыл[†] макътав этеген.

5Сагъадыр умут этип тургъан аталарыбыз; умут этип тургъанлар, Сен де оланы азат этип турдунг.

6Чакъырыв эте эдилер олар Сагъа, къутгъарылып къала эдилер олар да; Сагъа эдилер умут этеген олар, гьеч илыкъма да тюшмей эди олагъа.

7Мен бусам инсан тюгюл, хуртмандыр; адамланы хорлаву, халкъ да жиргенч гёреген затмандыр[+].

8Мени гёрюп турагъанланы барысы да мени мысгъыллап туралар; башларын силлей туруп, авзулары булан булай сёйлеп туралар:[+]

9«Раббиге эди ол аркъатаягъан; азат этсин дагъы ону. Рабби рази къала болгъан сонг, Рабби Оьзю къутгъарма да къутгъарсын дагъы ону».

10Амма анамны къарнындан мени чыгъаргъан, ону кёкюрегинде мени якълагъан Сен эдинг[+].

11Анамны къурсагъындан берли де Сагъа депдир мен къалгъаным; тувмадан берли де Сенсендир мени Аллагьым.

12Арекге тайып къалма дагъы менден; неге тюгюл де къайгъы ювукъдадыр, кёмекчим буса ёкъдур[+].

13Душманларым бугъалар йимик къуршап алып туралар мени; Башан деген топуракъдагъы гючлю бугъалар да аралап туралар мени[*][+].

14Гьавгъа деп гьазирленген, къычырагъан арсландай авзуларын да ачып токътагъанлар олар магъа.

15Сувдай агъылып гетди яшавум мени; бары сюеклерим де тёгюлюп гетди мени; юрегим де балавуздай ирип гетди ичимде[+].

16Чыны савутну гесегидей къуруп къалды мени гючюм-къуватым, хырданыма ябушуп къалды тилим мени. Сен де къабурдагъы чанггъа айландырып къойдунг мени.

17Неге тюгюл де, итлер аралап къойдулар мени; кёп санавда яманлар да къуршап алдылар мени; къолларыма, бутларыма чанчдылар мени[+].

18Бары сюеклеримни санап болур эдим мен. Мени гёрюп, тамашагъа йимик къарап токътагъанлар олар[+].

19Опуракъларымны оьз арасында пайладылар, абамны буса чёп салып алдылар олар[+].

20Амма Сен, Раббим, менден ареклеге чыгъып къалма дагъы. Къудратым мени! Магъа кёмекге алгъаса дагъы Сен.

21Къылычдан къутгъар дагъы мени, итлерден де азат эт дагъы биргине-бир жанымны[+].

22Арсланны авзундан азат эт дагъы мени; къыр бугъаланы мююзлеринден де сакъла дагъы мени[+].

23Мен къардашларыма Сени атынгны айтажакъман ва Сени халкъынг жыйылгъанда, Сагъа макътав этежекмен[+].

24Раббибизден къоркъагъанлар алгъыш этсин дагъы Огъар! Якъубну[†] бары да наслулары макътав этсин дагъы Огъар! Исрайылны бары да наслулары гьюрмет этсин дагъы Огъар![+]

25Неге тюгюл де, эсгик гёрмеди, гери урмады Раббибиз азап чегегенни ярлысын. Юзюн яшырып турмады ондан, Оьзюню атын тутуп чакъырыв этгенде, Раббибиз эшитди ону.

26Раббибизни гьакъындадыр уллу жыйынлардагъы мени макътавларым; ваъдаларымны да етишдирермен Ондан къоркъагъанланы алдында[+].

27Ашап-тоюп къалажакълар пакъырлар; Раббибизни ахтарагъанлар макътав этип туражакълар Огъар. Юреклеригизде[†] гьар даим де яшап къалсынлар дагъы.

28Бютюн ер юзюнде Раббибизни эсге алмагъан, Огъар бакъмагъан гьеч ер къалмас. Бары халкълар да Ону алдында сужда къылып турарлар[+].

29Неге тюгюл де, Раббибизникидир гьакимлик; Олдур халкъланы уьстюнде гьакимлик этип турагъан[+].

30Дюньяны бары да байлары ашап, сужда къылып турарлар; къара къабургъа гирегенлени де, оьзлени жанларын сав сакълап болмайгъанланы да барысы да Ону алдында тобукъдан турарлар.

31Наслулар къуллукъ этип турар Раббибизге, гележек наслулагъа хабарлар Ону гьакъында[+].

32Энниден сонг туважакълагъа: «Яшавгъа чыгъарды Ол бу затны», – деп де айта туруп, Раббибизни муъминлиги гьакъда билдирерлер олар[+].

#### 22


1Давутну йыры.

Раббим мени Къойчумдур; гьеч затгъа харлы болмасман мен[+].

2Тизив отлавлукъларда рагьатлыкъ берип тура Ол магъа; сабур агъагъан сувлагъа да элтип тура мени,[+]

3Жанымны беклешдирип къоя. Атыны гьюрметинден гертиликни ёлларына салып къоя мени[+].

4Къарангы къабурдай къол булан юрюме тюшсе де магъа, яманлыкъдан гьеч къоркъмасман мен, неге тюгюл де Сен мени булансандыр. Сени иргъагъынг да мени рагьатландырып къояр[+].

5Душманларымны гёре туруп алдымда аш онгарып салдынг, зайтун май[†] сюртдюнг башыма; ички аягъым да шып-шып толгъан мени[+].

6Гертилей де, оьмюрюмню гьар гюнюнде зор сююв де, рагьму да мени булан бирче болуп туражакъ; кёп гюнлер Раббимни уьюне юрюп туражакъман мен.

#### 23


1Давутну йыры.

Ер юзю де, шондагъы бары зат да, дюнья да, шонда яшап турагъан бары зат да Раббибизникидир;[+]

2Неге тюгюл де, шогъар денгизлерде[†] кюрчю салгъан, агъымларда шону беклешдирген Олдур[+].

3Раббибизни тавуна минип болагъан ким экен? Ону сыйлы еринде токътап болажакъ ким экен[+]?

4Оьзюню къоллары похланмагъан, юреги таза, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этмеген, ялгъан ант этмеген адам[+].

5Раббибизни шабагьатын да, оьзюню Къутгъарывчусу Аллагь савгъат этген муъминликни[†] де алажакъ адамдыр шо.

6Сени ахтарып айланагъанланы, Якъубну[†] Аллагьы, Сени барлыгъынгны излеп айланагъанланы тайпасы тап шолайдыр!

7Герилип ачылыгъыз чы, къапулар; ачылыгъыз чы, даимги эшиклер, шо заман макътавлу Пача гирип гелер![+]

8Ким экен дагъы макътавлу шо Пача? Къатты, къуватлы Раббибиздир, дав майданда къуватлы болгъан Раббибиздир[+].

9Герилип ачылыгъыз чы, къапулар; ачылыгъыз чы, даимги эшиклер, шо заман макътавлу Пача гирип гелер!

10Ким экен дагъы макътавлу шо Пача? Къудратланы Раббисидир, макътавлу Пача Олдур.

#### 24


1Давутну йыры.

Сагъадыр, Раббим, жаным булан талпынагъаным мен[+].

2Аллагьым! Сагъадыр мен умут этеген. Гьеч илыкъмасман мен, душманларым да мени къайгъымны уьстюнден сююнюп къалмасын дагъы.

3Илыгъып къалмасын дагъы Сагъа умут этегенлени барысы да; илыгъып къалсын дагъы негьакъ яманлыкъ этегенлер.

4Ёлларынгны гёрсет дагъы, Раббим, магъа, сокъмакъларынгдан юрюме де уьйрет дагъы мени[+].

5Гьакъ гертилигингни сокъмагъы булан алып юрю мени, уьйретип тур мени; неге тюгюл де къутгъарылывумну Аллагьы Сенсендир; гьар гюн де Сагъадыр мен умут этеген[+].

6Рагьмулукъларынгны да, зор сюювюнгню де эсге ал, Раббим, неге тюгюл де гьар даим де бар затлардыр шолар[+].

7Жагьиллигимдеги гюнагьларымны да, айыпларымны да эсге алып къойма дагъы; зор сюювюнг булан эсге ал дагъы мени Сен, Сендеги яхшылыкъны хатиринден, Раббим![+]

8Рагьмулудур, адиллидир Раббибиз; шо саялыдыр Ол гюнагьлылагъа тюз ёл[†] гёрсетегени.

9Ол юваш хасиятлыланы гертиликге бакъдырагъаны, юваш хасиятлыланы Оьзюню ёлларына салагъаны да.

10Оьзю булангъы разилешивню, Оьзюню буйрукъларын кютегенлеге Раббибизни бары да ёллары зор сюювдюр, аминликдир.[†]

11Атынгны гьюрметинден, Раббим, гечип къой дагъы гюнагьларымдан, неге тюгюл де эпсиз кёпдюр шолар[+].

12Раббибизден къоркъагъан адам ким экен дагъы? Шо адамгъа Ол тийишли ёлну гёрсетип берер.

13Ол эсенликде-аманлыкъда къалар, наслулары да топуракъгъа варис болуп токътар[+].

14Раббибизни сырлары янгыз Оьзюнден къоркъагъанлар учундур, Оьзю булангъы разилешивюн де Раббибиз олар учун ачыкъ этип къояр.

15Гёзлерим гьаман да Раббибизге багъып турар; неге тюгюл де аякъларымны тордан къутгъарагъан Олдур[+].

16Гёз къарат чы магъа, рагьмулу бол чу, неге тюгюл де янгызман, зулмуну тюбюнде де къалып тураман мен.

17Юрегимни дертлери артып гетди; балагьларымдан азат эт дагъы мени.

18Къайгъыма, мени къыйынларыма гёз къарат чы, бары гюнагьларымдан да гечип къой дагъы мени.

19Къара чы мени душманларыма, нечик кёпдюр олар, нечик оьжетли кюйде гёрюп ярамайлар олар мени.

20Сакъла дагъы жанымны, азат да этип къой мени. Гьеч илыкъмасман мен, неге тюгюл Сагъадыр аркъатаяйгъаным.

21Тазалыкъ да, тюзлюк де сакълап турсун дагъы мени, неге тюгюл де Сагъадыр мен умут этегеним.

22Азат эт дагъы, Аллагьым, Исрайылны[†] бары къайгъыларындан[+].

#### 25


1Давутну йыры.

Айыпсызлыгъымны токъташдыр мени, Раббим, неге тюгюл де таза юрюп турдум мен; Раббиме умут эте туруп да гьеч бюдюремесмен мен[+].

2Сынап къара мени, Раббим, тергеп де къара мени; тергеп къара гьакъылымны да, юрегимни де мени[+].

3Неге тюгюл де, Сени зор сюювюнг гёз алдымда тура мени, Сени гьакъ гертилигинг булан юрюп турдум мен де[+].

4Ялгъанчы адамлар булан олтуруп турмадым мен, экиюзлюлер булан да юрюп турмадым мен.

5Яманланы жыйынларын гёрюп ярамайгъан болдум мен, къылыкъсызлар булан да олтуруп турмадым мен[+].

6-7Айыпсыз гьалымда къолларымны жуварман мен. Сагъа макътав этмек учун, Сени бары да гьайранлыкъларынгны гьакъында да айтып юрюмек учун, къурбанлыкъны салагъан ерингни[†] айланасындан юрюрмен мен, Раббим[+][+].

8Раббим! Сен турагъан ерни де, Сени макътавлугъунг бар ерни де сююп къалдым мен.

9Гюнагьлылар[†] булан бирче жанымны, вагьшилер булан бирче яшавумну да къыйып къойма дагъы[+].

10Оланы къолларындан яманлыкъ чыгъар, оланы онг къолу урушбатдан толгъандыр[+].

11Мен буса таза юрюп тураман; азат эт дагъы мени, рагьму да эт магъа.

12Тюз ерде токътап тура аякъларым мени; Раббибизни халкъы жыйылгъанда, Огъар макътав этермен мен.

#### 26


1Давутну йыры.

Раббим ярыгъымдыр мени, къутгъарылывумдур. Кимден къоркъайым дагъы мен? Раббим яшавумну беклигидир. Кимден тартынайым дагъы мен?

2Эгер де мени параламакъ учун, яманлар, магъа къаршы чыкъгъанлар, душманларым чапгъын этип йиберсе магъа, оьзлер сюрюнюп, йыгъылып къалар олар.

3Эгер де уллу асгер бёлюк къаршы чыкъса да магъа, гьеч тартынмас юрегим мени. Эгер де магъа яв чыгъып гелсе де, шо заманда да къатты токъташгъан кюйде турарман мен[+].

4Янгыз бир затны тиледим мен Раббимден, яшавумну бары гюнлерин Раббимни уьюнде оьтгермек учун, Раббимни гёзеллигине къарап турмакъ учун, Ону ибадатханасында[†] ойгъа батмакъ учун – янгыз шо затланы излеп айланаман мен[+].

5Неге тюгюл де, балагь гелген гюн чатырында яшырып сакълар Ол мени, Оьзю турагъан ерни инг де сырлы еринде яшырып къояр мени, яргъа гётерип къояр мени.

6Шо заман мени аралап токътагъан душманларымны арасында уьстюн чыгъып токътарман; Раббимни сыйлы чатырында гьатдан озуп макътавлар этип юрюрмен, Ону алдында йырлап, макътап йырлап юрюрмен[+].

7Эшит дагъы, Раббим, мен чакъырыв этеген тавушумну; рагьму эт магъа, къулакъ да ас магъа.

8Сени гьакъынгда юрегим: «Излегиз Мени», – деп айтып тура; мен де излеп туражакъман Сени, Раббим[+].

9Яшырып къойма дагъы менден юзюнгню Сен; къазапланып, къулунгну гери уруп къойма дагъы Сен. Кёмекчим болуп турдунг Сен мени; гери урма дагъы мени, къоюп да къойма, Аллагьым, Къутгъарывчум мени!

10Эгер де атам да, анам да къоюп къойса да мени, Раббим гьайымны этер мени.

11Уьйрет дагъы, Раббим, Оьзюнгню ёлунга, душманларымны хатири учун тюз сокъмакъгъа да сал мени[+].

12Душманларымны ихтиярына берип къойма дагъы мени, неге тюгюл де ялгъан шагьатлар магъа къаршы башгётергенлер, ачувлу тыныш да алалар[+].

13Амма мен бу гьалиги дюньяда Раббибизни яхшылыгъын гёрермен деп инанаман.

14Умут эт Раббибизге, къатып тур, юрегинг де беклешсин дагъы сени. Умут эт чи Раббибизге![+]

#### 27


1Давутну йыры.

Сагъа чакъырыв этемен, Раббим, беклигим мени! Жавап бер. Жавап бермей турсанг, къабургъа салынып барагъанлагъа ошап къаларман мен[+].

2Сагъа чакъырыв этегенде, Инг Сыйлы Еринге[*] багъып къолларымны гётергенде, ялбарыв тавушларымны эшит дагъы мени[+].

3Къылыкъсызлар булан, ювукълары булан парахатлыкъны гьакъында да сёйлеп, юрегинде буса яманлыгъы барлар булан бирче гери уруп къойма дагъы мени[+].

4Этген ишлерине гёре, яман амалларына гёре берип къой дагъы олагъа; къолларындан чыкъгъан ишлеге гёре берип къой дагъы олагъа; тийишлисин берип къой дагъы олагъа.

5Раббибизни ишлерине, Ону къоллары булан этилген затлагъа тергевлю болмагъаны саялы, Ол дагъытып, дагъы тиргизмей къояжакъ оланы.

6Раббибизге макътавлар болсун, неге тюгюл де тилев тавушларымны эшитди Ол мени.

7Раббим къудратымдыр, къалкъанымдыр мени; Огъардыр бютюн юрегим булан мен инанагъаным. Ол да кёмек этди магъа, юрегим де къуванып гетди мени. Мен де макътап йырларман Ону[+].

8Раббибиз Оьз халкъыны къудратыдыр, Оьзюню танглагъан пачасыны къутгъарывчусудур, якълавчусудур.

9Оьз халкъынгны къутгъар дагъы, Оьз варислигинге йимик шабагьат эт дагъы олагъа. Къойланы йимик сакълап тур оланы, гьар даим де гьайын эт оланы!

#### 28


1Давутну йыры.

Алгъыш этигиз Раббибизге, малайиклер! Ону макътавлугъу учун да, къудраты учун да алгъыш этигиз Раббибизге[+].

2Алгъыш этигиз Раббибизни атына; гёзел ибадатханасында[†] Огъар сужда къылыгъыз.

3Раббибизни тавушу сувланы уьстюндедир; макътавлу Аллагь кёк кёкюрегендей тавуш чыгъарып къойду, кёп сувланы уьстюндедир Ону тавушу да[+].

4Раббибизни тавушу къудратлыдыр, Раббибизни тавушу зордур.

5Раббибизни тавушу къарагъайланы сындырып къояр; ливан къарагъайланы сындырып къояр Раббибиз[+].

6Ливанны бузавдай, Сиригьонну[*] да жагьил гамишдей чапдырып турар Ол[+].

7Раббибизни тавушу яшмын яшнатып къояр.

8Раббибизни тавушу дангылны тербетип йиберер, Кадеш дангылны тербетип йиберер Раббибиз[+].

9Раббибизни тавушундан эменлер чёгюп къалар, агъачлыкълар да ялангъач болуп гетер; Ону ибадатханасындагъыланы барысы да: «Макътав болсун, макътав болсун Огъар!» – деп къычырып турар.

10Сувланы уьстюнде тахында олтургъан эди Раббибиз, гьар даим де пача болуп тахында олтуруп турар Раббибиз[+].

11Оьз халкъына гюч берер Раббибиз; парахатлыкъ булан шабагьат этип къояр Раббибиз Оьз халкъын[+].

#### 29


1Давутну йыры; ибадатхананы янгыртагъанда айтылагъан йыр.

2Мени гётергенинг саялы, душманларымны мени къайгъымны уьстюнден сююнме къоймагъанынг саялы, макътавлар этемен Сагъа, Раббим[+].

3Раббим, Аллагьым! Чакъырыв этдим мен Сагъа, Сен де сав этип къойдунг мени.

4Раббим! Жанымны ахыратдан[†] чыгъарып бердинг, къабургъа гирмесин учун, жанландырып къойдунг мени Сен[+].

5Оьзюню сыйлы атын тутуп йыр айтыгъыз Раббибизге, Ону халкълары; Ону сыйлы атына макътав да этигиз.

6Неге тюгюл де, бир аз мюгьлетгедир Ону къазапланыву, сав оьмюрге де дюрдюр Ону яхшылыгъы. Ахшам йылав-яс гирип гелер, эртенге буса – сююнч[+].

7Мен де леззет ала туруп: «Гьеч бюдюремесмен бир заманда да», – деп айтдым[+].

8Оьзюнгню яхшылыгъынгдан, Раббим, тавну йимик беклешдирип къойдунг Сен мени; амма юзюнгню яшырдынг Сен, мен де тартынып йибердим.

9Сагъа, Раббим, чакъырыв этеген мен, Раббиме булай деп ялбарагъан:

10«Къабургъа гиргенде, оьлюмюмден не пайда болсун? Сюегим макътав этерми дагъы Сагъа? Аминлигингни[†] билдирерми дагъы Сени[+]?

11Эшит, Раббим, рагьмулу да бол магъа. Раббим, кёмекчи бол дагъы магъа».

12Дертимни къуванчгъа айландырып къойдунг Сен, уьстюмден къайгъымны чечип, шатлыкъгъа чомуп къойдунг мени.

13Шо саялы атынгны тутуп йыр айтып турар Сагъа жаным, бирдокъда токътама да токътамас. Раббим, Аллагьым! Даим макътавлар этип турарман Сагъа.

#### 30


1[•]Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Сагъадыр мен аркъатаяйгъан, Раббим, илыкъма да илыкъмасман мен бир де. Сендеги тюзлюк булан азат эт дагъы мени.

3Къулакъ ас магъа, азат этме алгъаса мени. Мени якъламакъ учун – яр, къутгъармакъ учун беклик болуп къал магъа[+].

4Неге тюгюл де, мени ярымсандыр, беклигимсендир Сен. Атынгны гьюрметинден алып юрю дагъы мени, ёлбашчылыкъ эт дагъы магъа.

5Магъа деп яшыртгъын салынгъан тордан чыгъар дагъы мени, неге тюгюл де беклигимсендир Сен мени.

6Ругьумну[†] къолунга беремен Сени. Азат этип турдунг мени, Раббим, гьакъ гертиликни Аллагьы[+].

7Гёрюп ярамайман маънасыз ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этип айланагъанланы, Раббибизге буса аркъатаяп тураман[+].

8Сени зор сюювюнгден сююнюп, къуванып турарман, неге тюгюл де мени янгыз къыйынлыкъларымны гёрюп къоймадынг, юрекдеги[†] къайгъымны да билип къойдунг Сен.

9Душманны къолуна да берип къоймадынг мени; аякъларымны эркин ерге салдынг Сен[+].

10Рагьму эт магъа, Раббим, неге тюгюл де тыгъысдыр магъа. Къайгъылардан гёзлерим, жаным, къаркъарам къуруп къалып тура мени[+].

11Яшавум пашманлыкъ булан, йылларым да агь урувлар булан гьалсыз болуп тура. Гюнагь ишлерим саялы къуватым да гючсюз болуп, сюеклерим де къуруп тура.

12Бары душманларым саялы гьатта хоншуларыма да эсгик болуп, танышларыма да оьзюнден уьркютердей болуп битдим. Орамда гёргенлер менден къачып гетип къалалар[+].

13Оьлю йимик юреклерде унутулуп къалгъанман мен, сынгъан савутдай болуп къалгъанман мен.

14Неге тюгюл де, кёплени яман сёйлейгенин, бары да яндан къоркъув гелип турагъанын эшитип тураман мен. Олар магъа къаршы тилбир этип, жанымны къыйма ойлашып туралар.

15Мен буса Сагъадыр умут этегеним, Раббим. «Сен мени Аллагьымсан», – деймен мен.

16Сени къолунгдадыр мени къысматым. Душманларымны, мени къувалап турагъанланы къолундан азат эт дагъы мени[+].

17Нюрлю юзюнг булан ярыкъландырып къой дагъы Оьзюнгню къулунгну, зор сюювюнг булан къутгъарып къой дагъы мени[+].

18Раббим! Сагъа чакъырыв этемен деп гьеч илыкъмасман дагъы мен. Къылыкъсызлар буса биябур болуп къалсын дагъы, ахыратда[†] пысып къалсынлар дагъы олар.

19Муъминлеге оьктем, сансымай къарай туруп, яман сёйлейген тиллер тутулуп къалсынлар дагъы.

20Оьзюнгден къоркъагъанлагъа деп сакълагъан, адамланы алдында Сагъа умут этегенлеге деп онгаргъан яхшылыкъларынг не кёпдюр дагъы Сени.

21Адамланы башгётеривлеринден барлыгъынг булан сакълап турасан шоланы Сен, эришивлерден де яшырып турасан шоланы Сен.

22Раббибизге макътав болсун! Неге тюгюл де, асгерлер къуршап алгъан шагьарда магъа Оьзюню зор сюювюн гьайран кюйде гёрсетди Ол[+].

23Абдырап къалмакълыгъымдан: «Сени гёз алдынгдан тайдырылгъан эдим мен», – деп ойлашгъан эдим, амма Сагъа чакъырыв этгенде, дуамны тавушун эшитдинг Сен.

24Сююгюз Раббибизни, Ону бары да халкъы. Амин[†] болгъанланы къоруп сакълар Раббибиз, оьзлени хохабаз тутагъанлагъа буса тийишлисин берер Ол[+].

25Къатып туругъуз, юреклеригиз де беклешип къалсын дагъы сизин, Раббибизге умут этегенлени барысы да![+]

#### 31


1Давутну йыры. Уьйретив.

Насиплилердир айыплары тазалангъан ва гюнагьлары гечилген адамлар!

2Насиплидир этген гюнагьлары саялы Аллагь оьзюн такъсырламайгъан адам, оьзюню ругьунда[†] макюрчюлюк ёкъ адам[+].

3Мен иннемей турагъанда, гьар гюнлюк агь урувумдан къавжап къалды сюеклерим мени.

4Неге тюгюл де, гече де, гюн де такъсырлап тура эди Сени къолунг мени; яйдагъы яллавдан ёкъ болагъанда йимик битип къалды мендеги гюч.

5Амма гюнагьымны ачыкъ этдим мен Сагъа, яманлыгъымны да яшырмадым мен. «Жинаятчылыкъларыма мюкюр боламан Раббиме», – деп айтдым мен. Сен де айыбымдан тазалап, гюнагьымдан гечип къойдунг[+].

6Сени излеп табып болагъан чакъы дуа этип турсун дагъы Сагъа гьар-бир иманлы да. Шо заман уллу ташгъынланы сувлары да къоркъунчлу болмас огъар.

7Ябывумсандыр Сен мени. Къайгъылардан сакълайсандыр Сен мени, бары да ерде къутулувну сююнчлерин эшитип де тураман мен[+].

8«Уьйретермен, юрюме герек ёлунга саларман сени; насигьат берермен, гьайынгны да этермен сени.

9Сизге таби болсун деп, авзуларын югенлер, авузлукъ булан енгеген атгъа, англавсуз къачыргъа ошап къалмагъыз»[+].

10Къылыкъсызгъа кёп къайгъы бардыр, Раббибизге аркъатаяйгъанны буса зор сююв къуршап алар.

11Раббибизден шатланып, сююнюп къалыгъыз, гьей муъминлер; байрам этигиз, гьей тюз юреклилер.[†][+]

#### 32

1Раббибизден сююнюп къалыгъыз, муъминлер. Адиллилеге макътав этме ярашывлудур.

2Къомуз согъа туруп алгъыш этигиз чи Раббибизге, он къыллы алатны согъа туруп да йырлагъыз чы Огъар[+].

3Йырлагъыз чы Огъар янгы йырны. Усталыкъ булан согъугъуз, сююнч булан къычырыгъыз чы Огъар[+].

4Неге тюгюл де, Раббибизни сёзю адиллидир, гьар иши де Ону тюздюр.

5Муъминликни,[†] адилликни сюедир Ол. Раббибизни зор сюювюнден толгъандыр ер юзю[+].

6Раббибизни сёзю буландыр кёклер яралгъаны, Ол айтып яратгъандыр шондагъы бары да юлдузланы да[+].

7Тёбелердей жыйып къойду Ол денгизлени,[†] сакълайгъан ерлеге салып къойду терен сувланы да[+].

8Къоркъуп къалсын дагъы бютюн ер юзю Раббибизден, къартыллап турсун дагъы Ону алдында дюньяда яшайгъанланы барысы да.

9Неге тюгюл де, Ол айтгъаны да бир болду, этилгени де; Ол буюргъаны да бир болду, яшавгъа чыкъгъаны да[+].

10Ят халкъланы муратларын бузуп къояр, халкъланы хыялларын да дагъытып къояр Раббибиз.

11Раббибизни сюйгени буса гьар даим де болуп турар, юрегини хыяллары буса бары да наслулагъадыр[+].

12Насиплидир Раббибиз оьзюне Аллагь болгъан халкъ. Насиплидир Оьзюне варислик гьисапда Ол сайлагъан адамлар[+].

13Кёклерден таба къарап турар Раббибиз, гёрюп турар бары да инсанланы[+].

14Олтургъан тахындан таба къарап турар ер юзюнде яшайгъанланы барысына да[+].

15Барысыны да юреклерин[†] яратгъан Олдур, оланы бары да ишлерине тюшюнюп турар Ол.

16Асгерлерини кёплюгю булан къутулмас дагъы пача. Уллу къудрат да къутгъарып болмас дагъы бир асгерни.

17Къутулмакъ учун инамсыздыр дагъы егилген ат, зор гючю булан азат этип болмас дагъы ол[+].

18Оьзюнден къоркъагъанланы, Оьзюню зор сюювюне умут этегенлени гьайын этип турар Раббибиз[+].

19Оланы жанларын оьлюмден къутгъарар Ол, ачлыкъдан къутулма да кёмек этер олагъа[+].

20Раббибизгедир жаныбызны умут этегени: кёмекчибиздир, къалкъаныбыздыр Ол бизин[+].

21Ону булан байлавлудур юреклерибизни шатлыгъы, неге тюгюл де Ону сыйлы атынадыр биз инангъаныбыз.

22Сагъа умут этген чакъы зор сюювюнг болуп турсун дагъы уьстюбюзде, Раббим.

#### 33


1Абимелегьни алдында гьакъылсыз болуп гёрюнме де гёрюнюп, ону янындан къуваланып, ари тайгъанда Давут айтгъан йыр[+].

2Алгъыш этермен Раббибизге гьар заманда да, токътавсуз макътав этип турар Огъар мени авзум.

3Раббибизге макътав этип турар жаным мени; юваш хасиятлылар эшитип, сююнюп йиберерлер[+].

4Билдиригиз чи Раббибизни зорлугъун мени булан бирче, Ону атына да бирче макътав этип юрююк чю.

5Тилеп дуа этдим мен Раббиме, Ол да эшитип, бары да къоркъунчлардан азат этип къойду мени[+].

6Огъар багъып къарагъанлар нюрленип гетдилер, оланы юзлери де гьеч илыкъмас.

7Бир пакъыр чакъырыв этди, Раббибиз де ону эшитип, ону бары балагьларындан къутултуп къойду[+].

8Раббибизден къоркъагъанланы айланасында Ону малайиги ерлешип де токътар, азат да этер оланы[+].

9Раббибиз нечик рагьмулу экенин англагъыз чы, гёрюгюз чю! Насиплидир Раббибизде аркъатаяв табагъан адам[+].

10Къоркъугъуз чу Раббибизден, Ону халкъы, неге тюгюл де тарчыкълыгъы болмас Ондан къоркъагъанланы[+].

11Байлар да тарчыкъ, ач болуп къалагъан кюй бола, амма Раббибизни излейгенлер бир ниъматдан да магьрюм къалмас[+].

12Гелигиз, балаларым, тынглагъыз чы магъа, Раббибизден къоркъмагъа уьйретейим чи сизин.

13Ниъматланы гёрмек учун, инсан яшама сюеми экен, узакъ оьмюр сюеми экен[+]?

14Шолай болгъан сонг, тилингни яманлыкъдан, авзунгну да макюрчю сёзлерден сакъла чы[+].

15Яманлыкъдан бир янгъа тай чы, рагьму да эт чи; парахатлыкъны ахтарып, шону артындан да юрюп тур чу[+].

16Раббибиз муъминлеге багъып къарап турар, оланы агь урувуна да тынглап турар[+].

17Амма ер юзюнден яманлыкъ этегенлени гьакъындагъы эсделикни ёкъ этмек учун, олагъа къаршы турар Раббибиз[+].

18Чакъырыв этер муъминлер; Раббибиз де эшитип йиберип, бары балагьларындан азат этип къояр оланы.

19Юреги сынгъанлагъа ювукъдур Раббибиз, гёнгюлсюзлени де къутгъарып къояр Ол[+].

20Муъминни къайгъысы кёпдюр, шоланы барындан да азат этип къояр Раббибиз[+].

21Ону бары сюеклерин сакълап турар Ол, шоланы бири де гьеч сынмас[+].

22Оьлтюрюп къояр яманлыкъ къылыкъсызны, муъминни гёрюп ярамайгъанлар да айыпгъа тартылып къалар.

23Азат этип къояр къулларыны жанларын Раббибиз, айыпгъа тартылмас дагъы Огъар аркъатаяйгъанланы бириси де.

#### 34


1Давутну йыры.

Мени булан давлашагъанлар булан давлаш, Раббим, енгип къой мени булан ябушагъанланы.

2Къалкъанынгны да, гюбелерингни де алып, кёмекге чыкъ магъа.

3Мени гьызарлайгъанлагъа къаршы сюнгюнгню де, дав балтангны да гьазирлеп тур; жаныма да: «Сени къутгъарылывунгман!» – деп айт.

4Мени оьлтюрме деп айланагъанлар илыгъып, биябур болуп къалсын дагъы, артгъа багъып къачсын дагъы, хорлукъгъа тюшюп къалсын дагъы магъа яманлыкъ этме хыял этегенлер[+].

5Елни алдындагъы чанггъа ошап къалсын дагъы олар, къувалап къойсун дагъы оланы Раббибизни Малайиги[+].

6Къарангы, тайгъакъ болуп къалсын дагъы оланы ёлу, гьызарлап юрюсюн дагъы оланы Раббибизни Малайиги[+].

7Неге тюгюл де, гьеч бир себепсиз тор салып, гьеч бир себепсиз къую да къазып токътадылар магъа олар[+].

8Хапарсыз дагъылыв гелип къалсын дагъы олагъа, магъа деп яшырып токътагъан торуна да, оьзю тутулуп къалсын дагъы; оьзю тюшюп къалсын дагъы шондагъы дагъылывгъа.

9Жаным буса сююнюп турар Раббибизден, шат болуп турар Ондан гелеген къутгъарылывдан[+].

10Гьар саным булай деп айтар: «Раббим! Сендей ким болур? Гючсюзню гючлюден, пакъырны да, ярлыны да талавурчудан азат этеген Сенсендир»[+].

11Ялгъан шагьатлар къаршы чыкъдылар магъа, билмейген затымдан сорав алып туралар олар.

12Яхшылыгъыма яманлыкъ булан къайтарыш этип туралар, умутсуз болуп тураман мен[+].

13Олар авруйгъанда, йыртыкъ опуракълар гийип турдум мен, ораза тутуп, жанымны гьалсыз этип турдум мен. Дуам да жавапсыз къалып къалгъанда,[+]

14Къурдашыма йимик, агъама-иниме йимик иш гёрюп турдум мен, пашманлыкъда, яс этеген анадай башымны салландырып юрюп турдум мен.

15Мен сюрюнгенде буса, сююнюп, жыйылып къалдылар олар. Магъа къаршы жыйылып къалдылар душманларым. Билмеймен негердир, сёгюп юрюй эдилер, токътама да токътамадылар.

16Инг де къылыкъсыз мысгъыллавчулар йимик тишлерин къыжыратдылар магъа[+].

17Раббим! Узакъ заман къарап турармысан дагъы шо затлагъа! Жанымны оланы яман ишлеринден азат эт дагъы, яп-янгыз жанымны шо арсланлардан[+].

18Шо заман уллу жыйында шюкюрлюк этермен мен Сагъа, кёп халкъны арасында макътав да этермен Сагъа[+].

19Магъа ялгъан кюйде душманлыкъ этегенлер мени къайгъымны уьстюнден сююнюп къалмасын дагъы, себепсиз мени гёрюп ярамайгъанлар бир-бирине гёзлерин къысып айланмасын дагъы[+].

20Неге тюгюл де, ярашывлукъгъа тюгюл гелтирегени оланы сёзлери, ер юзюнде ярашывлу яшап турагъанлагъадыр олар макюрчю хыялларын къуруп айланагъаны.

21Герип ачалар авзуларын магъа. «Яхшы! Яхшы! Гёрдю гёзюбюз», – деп айыплайлар.

22Гёрдюнг Сен, Раббим. Пысып турма дагъы. Раббим! Менден ари тайып къалма дагъы[+].

23Кёмек эт, якълама чыкъ мени дуванымда, мени эришивлюгюмде, Аллагьым, Раббим![+]

24Сендеги адилликге гёре токъташдыр дагъы айыпсызлыгъымны мени, Раббим, Аллагьым. Мени къайгъымны уьстюнден сююнюп къалмасын дагъы душманларым[+].

25Ичинден: «Не яхшыдыр! Биз сюеген кюйде болду чу! Не буса да къутулдукъ ондан», – деп айтмасынлар[+].

26Уялып, биябур болуп къалсынлар дагъы мени насипсизлигимден сююнегенлер. Илыгъып къалсынлар дагъы менден оьр чыгъып токътагъанлар.

27Мен тюз болуп чыкъгъанны да сююп, токътавсуз: «Оьзюню къулуна парахатлыкъ ёрайгъан Раббибиз оьр болуп къалсын дагъы», – деп айтагъанлар сююнюп-къуванып къалсынлар дагъы.

28Сени муъминлигингни, Сени макътавлугъунгну билдирип турар тилим де гьар гюн[+].

#### 35


1Хорну ёлбашчысына. Раббибизни къулу Давутну йыры.

2Ону юрегиндеги яман адам булан гюнагь сёйлей. Шо адамны гёз алдында Аллагьны къоркъуву ёкъдур[+].

3Неге тюгюл де, шо адамны гёрюп ярамас учун, оьзюндеги яманлыкъны излеп айланагъандай, оьзюню гёз алдында оьз-оьзюне яревкелик этип юрюй.

4Ялгъандыр, макюрчюлюкдюр ону авзундан чыгъагъан сёзлер; гьакъыллы кюйде иш гёрмекни, рагьму этмекни гери уруп токътады ол.

5Тёшегинде де ятып, яманлыкъ ойлашып айлана ол, яман ёлгъа тюше, яманлыкъдан да жиргенмей[+].

6Раббим! Кёклеге чыгъып гетедир Сендеги зор сююв, булутлагъа чыгъып гетедир Сендеги аминлик![†][+]

7Уллу тавлар йимикдир Сени муъминлигинг, терен сувлардыр Сени адиллигинг де! Инсанланы да, гьайванланы да сакълап турагъан Сенсендир, Раббим![+]

8Не къыйматлыдыр дагъы Сени зор сюювюнг, Аллагьым! Къанат тюбюнгню салкъынлыгъында къоркъунчсуз турадыр инсанлар[+].

9Къанып къалып турадыр уьюнгню ниъматларындан олар, агъылып турагъан татлиликлерингден де ичирип турасандыр Сен оланы.

10Неге тюгюл де, Сенсендир яшав береген булакъ. Сендеги ярыкъда гёребиз ярыкъны да биз[+].

11Давам этип тур дагъы зор сюювюнгню Сени таныйгъанлагъа, муъминлигингни де – тюз юреклилеге.[†][+]

12Оьктемликни аягъы басылмасын дагъы магъа, къылыкъсызны къолу да къуваламасын дагъы мени.

13Яманлар тюп болгъан ерге багъып къара чы: йыгъылгъан, туруп да болмай туралар олар[+].

#### 36


1Давутну йыры.

Гюнчюлюк этме яманлагъа, жинаятчылыкъ этегенлени де гюллеп айланма[+].

2Неге тюгюл де, отдай орулуп къалажакъ, яшыллыкъдай сёнюп де къалажакъ олар[+].

3Умут эт Раббибизге, яхшылыкъ да эт; яшап тур топуракъда, гьакъ гертиликни де сакълап тур.

4Раббибиз сююнчюнг болуп къалсын дагъы сени, Ол да юрегинг сюеген затны яшавгъа чыгъарып къояр[+].

5Аманат этип къой ёлунгну Раббибизге, умут эт Огъар, Ол да Оьз ишин гёрер[+].

6Сени муъминлигингни ярыкъдай, сени адиллигингни де гюнортадай чыгъарып къояр.

7Чыдамлы кюйде токътап, Раббибизге умут этип тур. Ишинде уьстюн чыкъгъанлагъа да, яман хыяллы адамлагъа да гюнчюлюк этме.

8Таман ачувлангъанынг, къазапланывунгну да къой. Ачувланып турма, янгыз яманлыкъгъа гелтирип къояр шо.

9Неге тюгюл де, къуваланып къалар яманлыкъ этегенлер, Раббибизге умут этегенлер буса топуракъгъа варис болуп токътар[+].

10Бираз токътап турсанг, ёкъ болуп къалар къылыкъсыз. Къылыкъсыз бар ерге багъып къарасанг, болмагъандай болуп да къалар ол[+].

11Юваш хасиятлылар буса топуракъгъа варис болуп къалар, дюньяны ниъматларындан да къанып къалар[+].

12Яман хыял этип айланар къылыкъсыз муъминге къаршы, тишлерин къыжыратар огъар[+].

13Раббибиз буса кюлеп къояр къылыкъсызны уьстюнден, неге тюгюл де болжалы етише турагъанын биле[+].

14Ярлыны, пакъырны йыкъмакъ учун, тюз ёл[†] булан юрюйгенлени оьлтюрмек учун, къылычларын сувуруп, окъларын да тартып токътагъанлар къылыкъсызлар.

15Оьзлени юрегине гирип къалар оланы къылычы, окълары да дагъылып къалар оланы[+].

16Кёп къылыкъсызланы байлыгъындан да яхшыдыр муъминни аз заты да[+].

17Неге тюгюл де, дагъылып къалар къылыкъсызланы гючю-къуваты, муъминлени буса Раббибиз беклешдирип турар[+].

18Гьар гюн де айыпсызланы гьайындадыр Раббибиз, варислиги де болуп турар гьар даим де оланы[+].

19Илыгъагъан гьалгъа тюшмес къагьрулу заманларда олар, ач гюнлерде де токъ турар олар[+].

20Къылыкъсызлар буса къырылып къалар. Раббибизни душманлары да отлавлукъдагъы язбашгъы отдай ёкъ болуп къалар, тютюнню ичинде ёкъ болуп къалар[+].

21Къылыкъсыз борчгъа да алып, къайтармай къояр; муъмин буса чомарт кюйде берип турар.

22Неге тюгюл де, Аллагь шабагьатлагъанлардыр топуракъгъа варис болуп токътайгъанлар, Ол налатлагъанлар буса къуваланып къалар.

23Инсанны ёлундан сююнюп турар Раббибиз, абатларын да беклешдирип турар ону. Раббибиздир адамны аягъын басдырагъан, ону ёлуна да яхшы гёзден къарар Ол.

24Сюрюнгенде де йыгъылмай къалар ол, неге тюгюл де Раббибиздир ону къолундан тутуп турагъан[+].

25Жагьил эдим мен, къарт болуп битдим, амма ташланып къалгъан муъминни чи, ону аш тилейген наслуларын чы гёрмегенмен мен[+].

26Гьар гюн рагьму этип, борчгъа берип турар ол, наслусу да шабагьатлы болуп къалар ону[+].

27Баш къачыр яманлыкъдан, яхшылыкъ да этип тур; гьаман да яшап къаларсан топуракъда[+].

28Неге тюгюл де, адилликни сюер Раббибиз, Оьзюню халкъын да къоюп къоймас Ол. Гьаман да сакъланып къалар олар, къылыкъсызланы наслулары да къуваланып къалар[+].

29Топуракъгъа варис болуп къалар муъминлер, гьаман да яшап турар шонда олар.

30Терен гьакъыл чыгъар муъминни авзундан, гертини сёйлер тили де ону[+].

31Аллагьыны Къануну юрегиндедир ону, гьеч къартылламас дагъы аякълары да ону[+].

32Муъминни яшыртгъын къаравуллап токътап, ону оьлтюрмек учун излеп айланар къылыкъсыз[+].

33Амма ону къолуна бермес дагъы Раббибиз муъминни; дувангъа тюшгенде де, айыплама къоймас дагъы ону.

34Умут эт Раббибизге, Ону ёлун да тутгъан кююнгде тур. Топуракъгъа варис болсун деп, гётерип къояр Ол сени; къылыкъсызлар къуваланагъанын да гёрюп турарсан сен[+].

35Къоркъунчлу, тамур да ташлап, базыкъ болуп барагъан кёп бутакълы терекге ошап къалгъан къылыкъсызны гёрген эдим мен.

36Амма оьтюп гетди ол, мунагьана, ёкъ ол. Излеймен ону, тек табып болмайман.

37Айыпсызгъа тергев эт, тюз юреклиге[†] де къара, неге тюгюл де гележеги болар ярашывлукъну сюеген адамны.

38Жинаятчылар буса дагъылып къалар бары да, къылыкъсызланы гележеги де къырылып къалар[+].

39Раббибиздендир муъминлеге къутгъарылыв гелегени, къайгъылы гюнюнде якълавдур Ол олагъа[+].

40Кёмек этер Раббибиз олагъа, азат да этер оланы. Къылыкъсызлардан азат этер оланы, къутгъарма да къутгъарар оланы, неге тюгюл де Огъардыр аркъатаяйгъан олар[+].

#### 37


1Давутну йыры. Эсине салмакъ учун[+].

2Раббим! Бек ачувлангъан заманынгда ачыкъгъа чыгъарып къойма мени, къазаплангъан заманынгда да такъсырлап къойма мени[+].

3Неге тюгюл де, окъларынг чанчылып тура магъа, къолунг да къоркъунч берип тура магъа[+].

4Сени къазапланывунгдан сав ерим ёкъдур къаркъарамда мени, этген гюнагьларымдан авруп тура сюеклерим де мени.

5Неге тюгюл де, этген жинаятчы ишлериме батып токътагъанман мен, авур юкдей басып тура магъа.

6Гьакъылсызлыгъымдан чирип, иринленип тура яраларым мени.

7Тонкъайып, лап чёгюп къалгъанман мен, сав гюн кант эте юрюймен мен.

8Неге тюгюл де, аякъларым ирин тутгъан яралардай авруп тура, сав ерим де ёкъ къаркъарамда мени.

9Гьалсыз болуп битдим мен, уллу къайгъы басып тура мени; агь уруп айланаман юрегимни азапланывундан мен.

10Раббим! Алдынгда тура мен сюеген затлар барысы да, кантларым да гьеч яшырылмагъан Сенден.

11Титиреп гете юрегим мени, гючюм де тайып битди менден; гёзлеримни нюрю де – шо да къалмады менде.

12Аврувларым саялы къурдашларым да, ёлдашларым да ари тайгъанлар менден, ювукъларым да ариге чыгъып токътагъанлар[+].

13Мени оьлтюрме сюегенлер буса тор ташлап туралар, магъа яманлыкъ ёрайгъанлар да оьлюмюмню гьакъында сёйлеп айланалар, пышдырыкълар ойлашып туралар гьар гюн.

14Мен буса сангыравдай гьеч зат эшитмеймен, авзун ачмайгъан тилсиз йимикмен.

15Эшитмейген, авзунда жавабы ёкъ гиши болуп токътадым мен.

16Амма Сагъадыр, Раббим, умут этегеним; Сен жавап бережексен, Раббим, Аллагьым[+].

17Мен де: «Аягъым къартыллап йибергенде, олар менден оьр токътагъанда, уьст болуп къалмасын дагъы менден душманларым», – деп дуа этдим.

18Йыгъылма аз къалып тураман мен, токътавсуз азап да чегип тураман мен.

19Жинаятчы ишлериме мюкюр боламан мен, теренден къайгъыраман гюнагьларыма да[+].

20Душманларым буса яшап, гюч алып туралар, айыпсыз мени гёрюп ярамайгъанлар да артып тербейлер.

21Душманларым яхшылыгъыма яманлыкъ булан къайтарыш этип юрюйлер; яхшылыкъгъа багъып юрюймен мен, олар буса душман тутуп юрюйлер мени[+].

22Мени къоюп къойма, Раббим, Аллагьым! Менден ариге чыгъып къалма дагъы[+].

23Кёмекге алгъаса дагъы магъа, Раббим, къутгъарывчум мени!

#### 38


1Хорну ёлбашчысына. Едутунну макъамына гёре. Давутну йыры[+].

2Мен булай деп айтдым: «Тилим булан гюнагь этип къоймас учун, ёлларымны тергеп турарман мен; алдымда къылыкъсыз токътап тургъан чакъы авзумну енгип сакълап турарман мен»[+].

3Тилсиз, тавушсуз эдим мен, гьатта яхшы затны гьакъында да сёйлемей турдум; къайгъым буса оьсюп турду.

4Къабунуп гетди ичимде юрегим, от янып гетди ойларымда. Тилим булан булай сёйлеп йибердим мен:[+]

5«Айт чы магъа, Раббим, ахырымны гьакъында; нечакъы оьмюр берилгенни билмек учун, гюнлеримни де санап бер мени[+].

6Муна, къарышны оьлчевюдей гюнлер бердинг Сен магъа, оьмюрюм де бир зат да тюгюл йимик Сени алдынгда. Гертилей де, янгыз бир тынышдыр инсанны яшаву[+].

7Гертилей де, бир гёрюнюшдей юрюп тура инсан; ёкъ ерден къавгъа гётерип турар; кимге экенин билмесе де, байлыкъ жыйып турар[+].

8Гьали энни не къаравуллайым, Раббим, мен? Умутум Сени булан байлавлудур мени[+].

9Бары жинаятчылыкъларымдан азат эт мени, гьакъылсызгъа хорлукъгъа берип къойма мени.

10Тилсиз болуп къалдым мен, авзумну да ачмайман, неге тюгюл де Сенсендир шону этген.

11Магъа урагъанынгны къой дагъы Сен, къолунг булан урагъанынгдан оьлюп къала тураман чы мен[+].

12Гюнагьлары саялы юзюн ачып такъсырлайгъанда Сен инсанны, гюе ашагъандай болуп къалар ону бары да къыйматлы заты. Гертилей де, янгыз бир тынышдыр инсанны яшаву.

13Эшит дагъы, Раббим, дуамны, къулакъ ас дагъы агь урувума да, сесленмей къалма дагъы гёзьяшларыма да. Неге тюгюл де, яяваякъ ёлавчунгмандыр мен Сени, бары да ата-бабаларым йимик гелгинчи де дюрмендир мен[+].

14Мен тайып къалгъынча, ёкъ болуп къалгъынча, мен къуванып болсун деп, бираз парахат къоюп тур дагъы мени»[+].

#### 39


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Чыдамлы кюйде къаравуллай эдим Раббимни мен, Ол да магъа багъып энкейди, мени агь урувумну эшитди.

3Къоркъунчлу ордан, бакъа йибекли батмакълыкъдан чыгъарып алып къойду мени. Ташны уьстюнде эретургъузуп, аякъларымны беклешдирип къойду мени[+].

4Авзумдан янгы йыр – Аллагьыбызгъа макътав – чыгъагъан этип къойду. Кёплер гёрюп йиберип, къоркъуп къаларлар, Раббибизге умут этип турарлар[+].

5Насиплидир Раббибиз булан умутун байлайгъанлар да, оьктемлени, ялгъан айтма муштарлыланы ахтармайгъанлар да.

6Не кёп гьайран ишлер этип къойдунг дагъы Сен, Раббим, Аллагьым мени. Нечакъы ойлашгъанынг бар дагъы бизин гьакъыбызда Сени. Гьеч бирев тенг гелип болмас дагъы Сагъа! Шоланы гьакъында билдирип, хабарлап юрюген бусам да, санап битдирип болмас эдим шоланы барысын да[+].

7Къурбанлыкъланы,[†] савгъатланы сюймединг Сен. Яллатып этилеген къурбанлыкъланы, гюнагь учун этилеген къурбанлыкъланы да талап этип турмадынг Сен. Сагъа тынгламакъ учун, къулакълар бердинг магъа[+].

8Шо заман булай деп айтдым мен: «Муна, гелдим мен. Къолъязыв китапда булай деп язылгъан мени гьакъымда:

9Сююнч булан буйругъунгну кютермен мен, къанунунг да юрегимдедир мени»[+].

10Уллу жыйында муъминликни[†] гьакъында билдирип турдум мен; авзумну токътатып турмадым мен, Оьзюнг билесен, Раббим.

11Сендеги муъминликни яшырып турмадым юрегимде мен; Сендеги аминликни,[†] Сендеги къутгъарылывну билдирип турдум мен. Уллу жыйынны алдында Сендеги зор сюювню, Сендеги гьакъ гертиликни гьакъында ачыкъдан айтып турдум мен.

12Гёрсетип къой дагъы, Раббим, рагьмулукъларынгны магъа. Сендеги зор сююв де, Сендеги гьакъ гертилик де бир токътавсуз къоруп сакълап турсун дагъы мени.

13Неге тюгюл де, санавсуз балагьлар къуршап алгъан айланамны мени. Жинаятчы ишлерим басып токътагъан чы мени, гьатта гёрмейген болуп къалгъанман мен. Шоланы санаву башымдагъы тюклерден де кёпдюр; юрегим чыгъып гетди мени[+].

14Рагьму эт дагъы, Раббим, азат болмагъа магъа. Раббим! Алгъаса дагъы кёмекге магъа.

15Илыгъып, биябур болуп къалсынлар дагъы жаныма оьлюмню излеп айланагъанланы барысы да! Артгъа бурулуп къачсынлар дагъы, мысгъылгъа тутулуп къалсынлар дагъы магъа яманлыкъ ёрайгъанлар![+]

16Оьзлени биябурлугъундан абдырап къалсынлар дагъы магъа: «Еридир сагъа! Еридир сагъа!» – дейгенлер[+].

17Сенден сююнюп, шат болуп къалсынлар дагъы Сени излейгенлени барысы да. Бир токътавсуз: «Зор уллудур Раббибиз!» – деп айтып турсунлар дагъы къутгъарылывунгну сюегенлер де.

18Мен буса ярлыман, пакъырман, амма гьайымны этип турадыр Раббибиз мени. Кёмегимсендир, азат этивчюмсендир Сен мени! Аллагьым, асталатып къойма дагъы[+].

#### 40


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Насиплидир ярлыны гьайын этип айланагъан адам! Балагь гелген гюн азат этер Раббибиз ону[+].

3Раббибиз сакълар ону, оьлюмден де сакълар ону; насипли болуп къалар бу дюньяда ол. Душманланы ихтиярына берип къоймажакъсан Сен де ону[+].

4Авруп ятгъанда, гюч берер Раббибиз огъар. Бары да азапларындан сав этерсен ону Сен.

5«Раббим! Рагьму эт магъа, сав этип къой мени, неге тюгюл де гюнагь этип къойдум Сени алдынгда», – деп айтдым мен.

6«Къачан оьлер экен ол, къачан унутулар ону аты?» – деп яман сёйлеп юрюйлер душманларым мени гьакъымда.

7Бирев геле буса да мени гёрме, ялгъанны тюгюл сёйлемей. Юреги ялгъан ойлашып тура ону. Чыгъып йиберип, сёз юрютюп айлана ол[+].

8Оьз арасында магъа къаршы шыбышлап, магъа къаплап сёйлейлер инг де яман затланы олар.

9«Яман аврув тийип токътады огъар, ятывгъа тюшдю ол, дагъы аякъгъа турмас ол», – деп сёйлей олар.

10Гьатта мен оьзюне аркъатаягъан, мени булан аш ашагъан ювукъ къурдашым да къаршы къол гётерип токътады магъа[+].

11Сен буса, Раббим, рагьму эт магъа, савлукъ бер, мен де тийишлисин этермен олагъа.

12Душманым менден оьр чыкъмас, неге тюгюл де Сен магъа яхшы гёзден къарайгъанынгны билемен мен.

13Тазалыгъым саялы сакълап туражакъсан мени, Оьзюнгню алдынга салып къояжакъсан гьар даимге мени.

14Гьар даим де макътавлар болуп турсун дагъы Раббибизге, Исрайылны[†] Аллагьына! Амин,[†] амин![+]

#### 41


Экинчи Китап


(41-нчи – 71-нчи йырлар)


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыны уьйретивю.

2Агъылып турагъан сувлагъа бозаргъан марал йимик, мени жаным да Сагъа бозарып тура, Аллагьым![+]

3Къатты Аллагьгъа гьасиретдир жаным мени. Къачан гелип, Аллагьымны алдында токътар экенмен мен!

4Гьар гюн магъа: «Къайда сени Аллагьынг?» – деп айтып турагъанда, ашны орнун тутду гече де, гюн де гёзьяшларым магъа[+].

5Шону эсге ала туруп, юрегимни ачып сёйлеймен мен. Неге тюгюл де, кёп адамны арасында юрюп турдум мен; олагъа да къошулуп, сююнч тавуш булан, байрамгъа чыкъгъан кёп халкъны макътав сёзлери булан Аллагьны уьюне гирип турдум мен.

6Негер мунгаясан, жаным, негер бузуласан сен? Умут эт Аллагьгъа, неге тюгюл де макътав этип туражакъман мен Огъар, мени Къутгъарывчума, мени Аллагьыма[+].

7Мунгайып тура ичимде жаным мени. Шо саялы да Ёрдан[†] топурагъындан, Гьермон ва Мицар тавлардан туруп эсге алып тураман мен Сени[+].

8Шаршарларынгны авазы булан тюпсюз къакъа тюпсюз къакъагъа чакъырыв этип тура. Бары да Сени сувларынг, Сени толкъунларынг уьстюмден оьтюп гетип къалды.

9Гюндюз зор сюювюн гёрсетер Раббим, гече буса йыр чыгъарарман мен Огъар, дуа этермен яшав береген Аллагьыма мени[+].

10Якълавчум болгъан Аллагьыма булай деп айт: «Неге унутуп къойдунг Сен мени? Неге душманларымны мысгъыллавларына кант этип юрюймен мен»[+]?

11Гьар гюн магъа: «Къайдадыр дагъы сени Аллагьынг?» – деп де айтып, сюеклеримни уватып йиберердей сёгюшюп туралар душманларым мени булан.

12Негер мунгаясан, жаным, негер бузуласан сен? Умут эт Аллагьгъа, неге тюгюл де макътав этип туражакъман мен Огъар, мени Къутгъарывчума, мени Аллагьыма.

#### 42

1Айыпсызлыгъымны токъташдыр мени, Аллагьым; имансыз халкъ булангъы эришивлюгюмде де магъа ян тарт Сен. Макюрчю, адилсиз адамдан да азат эт дагъы мени[+].

2Неге тюгюл де, беклигимни Аллагьысандыр Сен. Неге гери уруп къойдунг Сен мени? Неге душманларымны мысгъыллавларына кант этип юрюймен мен[+]?

3Бакъдыр Сени ярыгъынгны, Сени гьакъ гертилигингни. Алып юрюй туруп, Сени сыйлы тавунга, Сен турагъан ерге гелтирип къойсун дагъы шолар мени[+].

4Аллагьны къурбанлыкъ[†] салагъан ерине, сююнч де, шатлыкъ да береген Аллагьгъа багъып гелермен мен. Къомуз да согъа туруп, Сагъа макътав этермен, Аллагьым, Аллагьым мени!

5Негер мунгаясан, жаным, негер бузуласан сен? Умут эт Аллагьгъа, неге тюгюл де макътав этип туражакъман мен Огъар, мени Къутгъарывчума, мени Аллагьыма[+].

#### 43


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыны уьйретивю.

2Аллагьым, оланы заманында, бырынгъы заманларда Сен этген ишни оьзюбюзню къулакъларыбыз булан эшитдик, ата-бабаларыбыз хабарлады бизге[+].

3Оьз къолунг булан къырып къойдунг Сен имансызланы, ата-бабаларыбызны буса оланы орнуна ерлешдирип салдынг; халкъланы такъсырлап, ата-бабаларыбызгъа эркин топуракълар бердинг[+].

4Къылычы булан тюгюл эди олар топуракъгъа ес болгъаны, гючю де тюгюл эди олагъа уьстюнлюк гелтирген. Амма Сени онг къолунг, Сени къуватынг, Сени юзюнгдеги нюр эди, неге тюгюл де яхшы гёзден къарадынг Сен олагъа багъып[+].

5Аллагьым, мени Пачам! Шо Аллагьсандыр Сен гьали де. Уьстюнлюкню гёрсетип къой дагъы Оьз халкъынга[+].

6Сени булан бирче ари йылышдырып къоярбыз душманларыбызны. Сени атынгны къудраты булан таптап чыгъарбыз бизге къаршы баш гётергенлени.

7Неге тюгюл де, жаяма тюгюл мен умут этегеним, къылычым да тюгюл къутгъаражакъ мени[+].

8Амма душманларыбыздан бизин къутгъаражакъ, бизин гёрюп ярамайгъанланы да биябур этип къояжакъ Сенсендир.

9Аллагь булан макътанарбыз гьар гюн де, Сени атынгны да макътап турарбыз гьар даим де.

10Амма гьали буса гери уруп, биябур этип къойдунг Сен бизин, асгерлерибиз булан да чыгъып турмайсан Сен[+].

11Душмандан артгъа тартылып къачагъан этип къойдунг Сен, бизин гёрюп ярамайгъанлар да талап турдулар бизин[+].

12Къойланы йимик соймагъа берип къойдунг Сен бизин, ят халкъланы арасында чачып да къойдунг бизин[+].

13Бек учуз сатып къойдунг Оьз халкъынгны Сен, шо сатывдан гьеч тюшген зат да болмады Сагъа.

14Хоншуларыбызгъа мысгъыллавгъа, айланабызда яшайгъанлагъа кюлкюге, хорлавгъа берип къойдунг Сен бизин[+].

15Ят халкъланы арасында хабаргъа салып къойдунг бизин, оланы да башын чайкъайгъан этип къойдунг Сен бизге[+].

16-17Хорлавчуну, макюрчюню сёзлеринден, душманны, оьч алывчуну къаравундан гьар гюн биябурлукъгъа, илыкъгъа тюшюп тура бетим де.

18Башыбызгъа тюшдю бу затлар бары да, амма Сени чи унутмадыкъ, разилешивюнгню де бузмадыкъ биз.

19Юреклерибиз[†] тартынмады бизин, аякъларыбыз да гьеч тайышмады Сени ёлунгдан.

20Амма бизин дагъытып, топурагъыбызны чагъанлар учун бердинг Сен, тун къарангылыкъ булан да ябып къойдунг бизин[+].

21Эгер де Аллагьыбызны атын унутуп, къолларыбызны ят аллагьгъа узатып къойгъан эдик бусакъ,

22Билмей къалармы эди дагъы шо гьакъда Аллагь? Неге тюгюл де, юреклени сырларын биледир Ол[+].

23Амма Сен саялы оьлтюрюп тура бизин гьар гюн, соймагъа гьазирленген къойлагъа гьисаплап тура бизин[+].

24Гел чи, кёмек эт, Раббим! Алгъаса, гери уруп къойма даимге[+].

25Неге яшынгъансан бизден? Неге къайгъыбызны, бизге этилеген зулмуну унутасан?

26Неге тюгюл де, чанггъа дёнюп битген жаныбыз да бизин, къаркъараларыбыз да ердеги балчыкъгъа ябушуп къалгъан бизин.

27Кёмек эт чи бизге, азат этип де къой бизин зор сюювюнгню хатиринден[+].

#### 44


1Хорну ёлбашчысына. Шошаним деген согъув алат булан. Корагьны уланларыны уьйретивю. Сюювню йыры[*][+].

2Тёгюлюп гетди юрегимден яхшы сёзлер. Йырым мени пачаны гьакъындадыр, тилим пагьмулу язывчуну къаламыдыр.

3Инсанлардан гёзелсендир сен. Арив сёзлер тёгюлюп геле авзунгдан сени. Шо саялы да шабагьатлады гьар даимге де Аллагь сени.

4Къудратланы еси, бутунгну бою булан илип къылычынгны да, макътавлугъунг булан гёзеллигингни белинге байлап къой чу[+].

5Шо гёзеллик булан атарбагъа да минип олтуруп, гьакъ гертиликге, саламатлыкъгъа, тюзлюкге деп алгъаса чы. Шо заман онг къолунгдан тамаша ишлер чыгъар сени.

6Иттидир окъларынг сени; олар пачабызны душманларыны юрегиндедир. Халкълар йыгъылып къалар алдынгда сени.

7Сени тахынг гьар даим де болуп туражакъ, гьей Аллагь! Сени пачалыгъынгда адилли кюйде ёлбашчылыкъ этилип туражакъ[+].

8Гертини сююп къойдунг сен, пачабыз, жинаятчылыкъны буса гёрюп ярамадынг. Шо саялы да, Аллагьым, сени Аллагьынг, оьзгелерден айырып йиберип, сююнчню зайтун майын[†] сюртдю сагъа.

9Бары да гийимлеринг отлар къошулуп этилген арив ийисли май йимикдир, пилни сюегинден безендирилген къалалардан таба къыллы согъув алатланы тавушлары шат этип туралар сени[+].

10Пачаланы къызлары абурлуланы арасындадыр сени янынгда; Опир алтын булан да безенип, онг янынгдадыр сени пача къатынынг[+].

11Эшит, къызым, къара, къулагъынгны ас, унутуп къой халкъынг булан атангны уьюн де.

12Сююп къояжакъ пачабыз гёзеллигингни сени. Гьюрмет этип тур сен де огъар, неге тюгюл де есингдир ол сени.

13Савгъатлар булан Тир шагьарны адамлары, халкъны арасындан инг байлары да бетингни ачылып, сени рагьмулу болуп гёрме гьасирет къаларлар.

14Къаланы безендиреген гелиндир; алтындан тигилгендир ону опуракълары.

15Аллы-гюллю опуракълары да булан элтелер ону пачабызны янына; арты булан буса къызланы – ону къурдашларын элтелер пачаны янына.

16Шатлыкъда, къуванчлыкъда гелтирелер, гирип гелелер пачабызны къаласына.

17Уланларынг тутуп къояр ата-бабаларынгны орнун. Бары да топуракъларынга бийлер этип салып къояжакъсан сен оланы.

18Наслудан наслугъа эсде къалагъан кюйде этермен атынгны сени. Шо саялы да макътав этип турар халкълар сагъа гьар даим де.

#### 45


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыныки. «Аламот»[*] деген согъув алат булан. Йыр.

2Аллагь бизин аркъатаявубуздур, къудратыбыздыр, къыйынлыкъларыбызгъа кёмекге табулма гьазир турадыр[+].

3Шо саялы да ерлер тербенип гетсе де, тавлар чёгюп, денгизлеге[†] багъып йылышып йиберсе де, гьеч къоркъмасбыз дагъы биз.

4Къавгъалап, гётерилип турсун дагъы шоланы сувлары, къартыллап турсун дагъы тавлар шоланы гьалеклигинден[+].

5Шат этип тура Аллагьны шагьарын, Аллагьу-Тааланы яшайгъан сыйлы ерин оьзенлени агъымлары[+].

6Аллагь ортасындадыр шону; гьеч бюдюремес дагъы шо шагьар: кёмек этер танг булан шогъар Аллагь.

7Къавгъа гётерип йиберди халкълар; тербенип йиберди пачалыкълар: авазын чыгъарды Аллагьу-Таала, ирип къалды топуракъ да[+].

8Бизин буландыр къудратланы Раббиси, бизин гирип сыйынагъан ерибиздир Якъубну[†] Аллагьы.

9Гелигиз чи, гёрюгюз чю Раббибизни гьайран ишлерин – ер юзюнде Ол этип къойгъан дагъытывланы:[+]

10Дюньяны бир къырыйларына чыгъып гетгинче давлагъа ахыр сала туруп, дагъытып къойду жаяланы, сындырып ташлады сюнгюлени, от булан яллатып къойду къалкъанланы да[+].

11Токътап йиберип, тюшюнюгюз Аллагь экениме Мен: оьр болуп къалажакъман халкъланы арасында, оьр болуп къалажакъман ер юзюнде.

12Бизин буландыр къудратланы Раббиси, бизин аркъатаявубуздур Якъубну Аллагьы.

#### 46


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыны йыры.

2Харс уругъуз, бары да халкълар, алгъыш этигиз сююнч тавуш булан Аллагьгъа[+].

3Неге тюгюл де, къоркъунчлудур кёклердеги Раббибиз, бютюн ер юзюню уьстюндеги уллу пачабыз[+].

4Таби этип къойду бизге халкъланы, аякъ тюбюбюзге салып къойду адамланы да[+].

5Яшап турагъан топурагъыбызны сайлады Ол бизин учун. Оьзю сюеген инсанлагъа оьктем кюйде гьакимлик этеген топуракъдыр шо.

6Аллагьыбыз шат тавушлагъа, Раббибиз зурнайны тавушуна тынглай туруп, минип олтурду тахында.

7Атын тутуп йыр айтыгъыз чы Аллагьыбызгъа, айтыгъыз чы. Атын тутуп йыр айтыгъыз чы Пачабызгъа, айтыгъыз чы.

8Неге тюгюл де, бютюн ер юзюню пачасыдыр Аллагь. Йырлагъыз чы барыгъыз да уста кюйде[+].

9Пача болуп токътады Аллагь халкъланы уьстюнде, минип олтурду сыйлы тахына Оьзюню.

10Ибрагьимни[†] Аллагьыны халкъы булан бирче жыйылды халкъланы бийлери. Неге тюгюл де, Аллагьныкидир ер юзюню гьакимлери; олардан уьст салынып токътады Ол[+].

#### 47


1Корагьны уланларыны макътав йыры.

2Зор уллудур Раббибиз, зор уллу макътавлар болсун Огъар Аллагьыбызны шагьарында, сыйлы тавунда Ону[+].

3Гёзел бийикликдир, бютюн ер юзюню къуванчыдыр Сион таву. Уллу Пачабызны шагьары шону темиркъазыкъ ягъындадыр.

4Якълавчу йимик юрюйдюр Аллагь шондагъы бекликде.

5Муна, ёлугъуп йиберип пачалар, бирче шагьаргъа багъып гелдилер бары да[+].

6Гёрюп, гьайран болуп, адашып къалып, къачмагъа гиришдилер.

7-8Къатынгишини яш табагъандагъы азабы йимик, гюнтувуш ел булан зор гемелени дагъытып къоягъанда йимик, къоркъунчлукъ къуршап алды оланы шонда[+].

9Эшитген йимик, гёрме де гёрдюк Аллагь этген ишлени къудратланы Раббисини шагьарында, Аллагьыбызны шагьарында. Беклешдирип къояр шону Аллагь гьар даимге.

10Ойлаша эдик биз, Аллагьым, ибадатханангны[†] ортасында Сени зор сюювюнгню гьакъында[+].

11Атынг йимик, Аллагьым, макътавлугъунг да дюньяны бир къырыйларына чыгъып гете; муъминликден[†] толгъан онг къолунг Сени[+].

12Шат болуп къалсын дагъы, сююнюп къалсын дагъы Сион таву да, Ягьудеяны шагьарлары да Сени дуванларынгны хатиринден, Раббим[+].

13Юрюгюз чю айланасындан Сионну, дёрт де ягъындан айланып да чыгъыгъыз чы шону; санап чыгъыгъыз чы минмараларын шону.

14Гележек наслугъа хабарламакъ учун, баруларына, бекликлерине тергев берип къарагъыз чы шону.

15Неге тюгюл де, Аллагь бизин Аллагьдыр гьар даимге де. Ёлбашчыбыз болар Ол даимликге бизин.

#### 48


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыны йыры.

2Тынглагъыз бу затгъа, бары да халкълар; къулакъ асыгъыз бу затгъа, аламда яшайгъанлар, барыгъыз да,

3Къара халкъ булан белгилилер, байлар булан ярлылар да.

4Авзумдан гьакъыллы сёзлер чыгъажакъ, юрегимдеги ойлар да англав бережек.

5Айтывлагъа агьамият беремен мен, къомуз согъа туруп да маъналарын англатаман шоланы[+].

6Душманлар ёлларымны къуршап алгъанда мени, къоркъуп не этейим балагь къопгъан гюнлерде мен?

7Оьзлени малына-мюлкюне умут этип, байлыгъыны кёплюгюнден макътанып айланагъанлар![+]

8Оьзюню жанын оьлюмден къутгъарып болмас инсан, ол учун юк де берип болмас Аллагьгъа[+].

9-10Багьа олтурар оланы жанларын къутгъармакъ. Инсан къабурун да гёрмейли, даим яшап къалажакъ деген зат бир заманда да болажакъ зат тюгюлдюр[+].

11Гьакъыллылар йимик, авамлар да, гьакъылсызлар да оьлюп, мюлкюн оьзгелеге къоюп гетегенин гьар ким де гёрюп тура[+].

12Уьйлери даимге къалагъан да йимик, яшавлукъ этеген ерлери наслудан наслугъа берилеген де йимик ойлашалар олар. Топуракъларына да оьзлени атларын тагъып айланалар олар.

13Амма инсан байлыгъына батып турмас, оьлюмге тарылагъан гьайванлагъа ошап къалар ол.

14Оланы шо ёлу гьакъылсызлыкъдыр, оланы сёзлерин тюз гёрегенлени де ахыры шолайдыр.

15Къойлардай тыгъып къояр ахыратгъа[†] оланы; оьлюм де къойчудай сакълап турар оланы. Эртенине буса муъминлер уьстюн чыгъар олардан. Гьалсыз-гьавкъатсыз болар олар, ахыратдыр оланы уью.

16Амма жанымны ахыратдан азат этип, мени къабул этип къояр Аллагь[+].

17Инсан бай болуп барагъанда, ону уьюндеги мал да артып тербейгенде, вёре, къоркъмагъай эдинг.

18Неге тюгюл де, гьеч бир затын алып гетмес оьлегенде ол, малы да арты булан гетмес ону[+].

19Савунда ол оьзюн насиплимен деп гьисапласа да, ишлери алдын барагъаны саялы макътайлар адамлар ону.

20Амма бир заманда да ярыкъны гёрмежек ата-бабаларыны янына чыгъып гетер ол[+].

21Абурлу, амма англавсуз инсанны оьлюмю гьайванланыкине ошап къалар.

#### 49


1Асафны йыры.

Аллагь, Раббибиз Аллагь гюнтувушдан гюнбатышгъа ерли сёйледи, топуракъгъа чакъырыв этди[+].

2Гёзелликни оьрлюгю болгъан Сиондан таба Аллагь нюрленген гьалында чыгъып геле[+].

3Геле тура Аллагьыбыз бизин, шыплыкъда да тюгюл, алдында ютагъан ялын да, айланасында алатолпан да булан[+].

4Оьз халкъына дуван этмек учун, бийиклердеги кёклеге де, ер юзюне де чакъырыв эте Ол[+].

5«Къурбандан таба Мени булан разилешив бегетген халкъымны жыйыгъыз айланама», – дей Ол.

6Кёклер де муъминликни[†] билдирер Ону гьакъындагъы, неге тюгюл де Аллагь Оьзю дуванчыдыр[+].

7«Тынгла, халкъым, Мен сёйлей тураман. Исрайыл![†] Сагъа къаршы шагьатлыкъ этежекмен Мен. Мен Аллагьман, сени Аллагьынг[+].

8Гьаман да алдымда турагъан къурбанлыкъларынг[†] саялы да, яллатып этген къурбанлыкъларынг саялы да бетлев этмежекмен Мен[+].

9Сени уьюнгдеги бузав да, абзарынгдагъы эчкилер де гьажатлы тюгюл Магъа.

10Неге тюгюл де, агъачлыкъдагъы бары къыр жанлар Меникидир, минглер булангъы тавлардагъы гьайван-мал да Меникидир.

11Тавлардагъы бары къушланы таныйман, авлакъдагъы гьайванлар да алдымдадыр Мени.

12Эгер де ач болуп къалгъан бусам Мен, сагъа айтмас эдим шону, неге тюгюл де Меникидир дюнья, шондагъы бары зат да[+].

13Ашайманмы экен Мен оьгюзлени этин, ичеменми экен эчкилени къанын?

14Шюкюрлюк булан къурбан эт Аллагьгъа сен, ваъдаларынгны да кют Аллагьу-Таалагъа[+].

15Чакъырыв эт къайгъылы гюнюнгде Магъа. Азат этермен Мен сени, сен де макътав этерсен Магъа»[+].

16Къылыкъсызгъа буса булай деп сёйлер Аллагь: «Неге Мени къанунларымны сёйлеп айланасан, разилешивню де авзунга аласан сен?

17Оьзюнг буса гёрюп ярамайсан уьйретивюмню Мени, сёзлеримни де артынга багъып ташлайсан?

18Уручуну гёрсенг, къыйышып къаласан ону булан, зина этегенлер булан да лакъыр къуруп айланасан.

19Яман сёзлеге ача турасан авзунгну, макюрчюлюкню онгара тура тилинг де сени[+].

20Олтурма да олтуруп, агъангны-инингни башын сёйлейсен, анангны уланына ялаябасан.

21Шоланы этип турдунг сен, Мен буса пысып турдум. Мен де сени йимикмендир деп ойлашдынг сен. Ачып берермен юзюнгню, аянгъа чыгъарып къоярман айыпларынгны сени.

22Англап къоюгъуз шону, гьей Аллагьны унутуп къалагъанлар. Ёгъесе, Мен сизин дагъытып къоярман; сизин азат этеген бирев де болмас[+].

23Шюкюрлюк булан къурбан этегенлер гьюрмет этедир Магъа. Ёлун тергеп юрюйгенлеге де Аллагьны къутгъарылывун гёрсетермен Мен».

#### 50


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.


2Муну Давут Бирсабиягъа ювукълукъ этгенде, оьзюню янына Натан деген пайхаммар гелген заман айтгъан[+].

3Оьзюнгдеги зор сююв булан рагьму эт магъа, Аллагьым, жинаятчы ишлеримни де Оьзюнгдеги зор языкъсыныв булан ёкъ этип къой Сен[+].

4Бары да этген жинаятчы ишлеримден чай мени, гюнагьымдан да тазала мени[+].

5Неге тюгюл де, мюкюр боламан этген жинаятчы ишлериме мен, гюнагьым да гьар заман алдымда тура мени[+].

6Сагъа, янгыз Сагъа къаршы гюнагь иш этдим мен, яманлыкъ да этдим Сен гёре туруп. Шо саялы да тюз гьукму чыгъарасан Сен, дуванынгда да тазасан Сен[+].

7Тувмадан, анамны къурсагъындан берли де гюнагьлымандыр мен[+].

8Гьакъ юрекни[†] сюесен Сен, ичиме де гьакъыл саласан Сен.

9Тазала гюнагьлардан мени – мен де таза болуп къаларман, чай мени – къардан да акъ болуп токътарман мен.

10Сююнчню, шатлыкъны эшитме имканлыкъ бер магъа. Сав болуп къалсын дагъы Сен уватгъан сюеклерим мени.

11Арт берип къой гюнагьларыма мени, жинаятчы ишлеримни де ёкъ этип къой мени.

12Таза юрекни яратып къой ичимде мени, инамлы ругьну[†] да янгыртып къой ичимде мени[+].

13Юзюнгден гери урма мени, Оьзюнгню Ругьунгну да чыгъарып алма менден.

14Сендеги къутгъарылывдан гелеген сююнчню къайтар магъа, Сагъа таби болма гьазирлигимни де беклешдирип къой Сен.

15Жинаятчылагъа ёлунгну гёрсетермен Сени, гюнагьлылар[†] да Сени ёлунга къайтар.

16Тёкген къанымны айыбындан азат эт, Аллагьым, къутгъарылывумну Аллагьы, макътав этер шо заман тилим муъминликге[†] Сендеги[+].

17Раббим! Ач авзумну мени, макътавлар билдирермен Сагъа шо заман.

18Неге тюгюл де, къурбанлыкъ[†] берер эдим – гьажатлы тюгюл Сагъа шо; яллатып этилеген къурбанлагъа да яхшы гёзден къарамайсан Сен[+].

19Аллагьгъа этилген герти къурбанлыкъ – юваш ругьдур. Сен тюгюлсен сынгъан юрекли, юваш хасиятлы инсанны гёрюп ярамайгъан, Аллагьым[+].

20Яхшылыкъ этип къой Сионгъа Оьзюнгню рагьмунг булан, эретургъузуп къой Ерусалимни баруларын да[+].

21Шо заман рази къалдырар Сени муъминликни къурбанлыгъы да, савлайын яллатып этилеген къурбанлыкъ да. Шо заман салар къурбанлыкъны салагъан еринге[†] бузавланы[+].

#### 51


1Хорну ёлбашчысына. Давутну уьйретивю.


2Эдомлу Доег Савулну янына гелип, огъар Давут Агьимелегьни уьюне гелгенин айтгъан сонг[+].

3Не макътанасан яманлыгъынг булан, гьей зулмучу? Аллагьны зор сюювю гьар даим де болуп турар мени булан.

4Дагъытылывну ойлашып айлана тилинг сени. Бек итти деллек бичакъдай намарт шо тилинг сени![+]

5Яхшыдан эсе яманны, гертини сёйлемекден де ялгъанны кёп сюесен сен.

6Оьлюм гелтиреген къайдагъы сёзлени сюесен сен, гьей зараллы тил.

7Лап дагъытып къояжакъ шо затлар саялы Аллагь сени. Савланы арасындан тамурунг булан юлкъуп йиберип, алып атып къояжакъ яшайгъан ерингден сени[+].

8Муъминлер гёрюп, къоркъуп къалажакълар, ону уьстюнден кюлеп туражакълар ва булай деп айтажакълар:[+]

9«Аллагьны беклик деп гьисапламайлы, оьзюню кёп байлыгъына умут да этип, яман ишлеринде беклешип тургъан инсандыр бу»[+].

10Мен буса Аллагьны уьюнде яшылланып гелеген зайтун терек йимикмендир. Гьар даим де Аллагьны зор сюювюне умут этип де тураман мен.

11Этген ишлеринг саялы макътавлар этип турарман гьаман Сагъа. Оьзюнгню халкъынгны алдында атынгны билдирермен мен, неге тюгюл де атынг яхшыдыр Сени.

#### 52


1[•]Хорну ёлбашчысына. «Магьалат»[*] деген макъамгъа гёре. Давутну уьйретивю.

2Бир гьайгев оьзю-оьзюне: «Аллагь ёкъдур», – деп айтар. Олар пасат ёлгъа тюшюп къалар, эсгик ишлер этер. Яхшылыкъ этеген бирев де ёкъдур[+].

3Оланы англайгъанлары, Аллагьны ахтарагъанлары бармы экен деп, Аллагь кёкден таба къарап турар[+].

4Тайышдылар тюз ёлдан бары да, лап биябур болуп битдилер. Яхшылыкъ этеген бирев де ёкъдур, гьеч бирев ёкъдур[+].

5Эс тапмасмы экенлер дагъы яманлыкъ этегенлени, халкъымны экмекдей ашап турагъанланы, Аллагьны атын тутмайгъанланы барысы да[+]?

6Къоркъмагъа гьеч зат ёкъ ерде къоркъуп къалажакълар олар, неге тюгюл де уватып къояжакъ сюеклерин Аллагь сагъа къаршы савутлангъанланы. Илыкъдырып къояжакъсан сен оланы, неге тюгюл де гери ургъандыр Аллагь оланы[+].

7Гелгей эди Сиондан таба Исрайылгъа[†] къутгъарылыв! Аллагь Оьз халкъын есирликден къайтарагъанда, сююнюп къалар Якъубну[†] наслулары, шатланып къалар Исрайыл шо заман.

#### 53


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алатлар булан. Давутну уьйретивю[+].


2Зиф шагьардагъылар гелип, Савулгъа: «Давут бизин арабызда яшынгъан», – деп айтгъан сонг.

3Аллагьым! Атынг булан къутгъарып къой мени, къудратынг булан да мени айыпсызлыгъымны токъташдыр Сен.

4Аллагьым! Эшит дуамны мени, авзумдан чыгъагъан сёзлеге де къулакъ ас.

5Неге тюгюл де, ятлар баш гётергенлер магъа къаршы, вагьшилер де жанымны излеп айланалар мени. Аллагьгъа тергевсюздюр олар[+].

6Муна, кёмекчимдир Аллагь мени, жанымны беклешдирип турадыр Ол.

7Душманларымны яманлыгъына гёре тийишлисин берер Ол. Сендеги гьакъ гертилик булан къырып къой дагъы оланы[+].

8Гёнгюллю кюйде къурбан этермен мен Сагъа. Сени атынга да макътав этермен, неге тюгюл де атынг яхшыдыр Сени.

9Неге тюгюл де, бары балагьлардан азат этип къойдунг мени Сен, душманларымны да тюп болгъанына къарап боламан мен[+].

#### 54


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алатлар булан. Давутну уьйретивю.

2Эшит, Аллагьым, дуамны мени, тилевлеримни де эшитмей къойма Сен.

3-4Къулакъ ас, жавап бер магъа. Къайгъылар басып, агь ураман мен. Душманымны тавушундан, къылыкъсызны къыйыкъсытывундан абдырап да тураман мен. Неге тюгюл де, жинаятчы ишлерин бакъдыралар магъа багъып, къазапланып йиберип, душман да туталар мени[+].

5Юрегим титиреп йибере ичимде мени, оьлю къоркъув да къобуп тура магъа.

6Къоркъунчлукъ булан титирев басгъан мени, уллу къоркъув да къуршап алгъан мени.

7Мен де булай деп айтдым: «Гёгюрчюннюки йимик къанатларым болгъай эди мени. Учуп йиберип, рагьатланып къалажакъ эдим мен де.

8Ареклеге чыгъып гетип, дангылларда къалып къалар эдим мен.

9Шайтан елден, алатолпандан яшынма алгъасар эдим мен».

10Бузуп къой, Раббим, тиллерин де бёлюп къой душманланы, неге тюгюл де зулмуну, тартышывланы гёрюп тураман мен шагьарда.

11Гече де, гюн де дёгерек айланып туралар шагьарны баруларындан олар; яман ишлер булан балагьлар бар шону ортасында.

12Дагъытылыв бар ортасында шагьарны, ялгъан булан намартлыкъ таймай орамларындан шону.

13Неге тюгюл де, душманым тюгюл мысгъыллайгъан мени – мен гётерип болар эдим шону. Мени гёрюп ярамайгъан да тюгюл менден оьр чыгъып токътагъан – ондан да яшынып болар эдим мен:

14-15Оьзюм йимик гёрген, оьзю булан гьакъ юрекден[†] лакъыр этген, Аллагьны уьюне бирче юрюп тургъан шо адам сенсендир, къурдашым, ювугъум мени[+].

16Ажжалы етишип къалсын дагъы душманланы, савлайын ахыратгъа[†] тюшюп гетсин дагъы олар. Неге тюгюл де, яман ишлер юрюле уьйлеринде оланы, арасында оланы[+].

17Мен буса чакъырыв этермен Аллагьгъа, Раббим де къутгъарып къояр мени.

18Ахшам да, эртен де, тюшде де ялбарып, агь уруп турарман мен, Ол да эшитер тавушумну мени.

19Магъа кёплер къаршы чыгъып турагъанына да къарамайлы, эсен-аман къутултар Ол ябушувдан мени.

20Инг аввалдан берли де пача болуп турагъан Аллагь эшитер оланы, тёбен салып да къояр оланы, неге тюгюл де гьеч алышыныв гёрюнмей тура юреклеринде оланы, Аллагьдан да къоркъмайлар олар[+].

21Оьзю булан парахатлыкъда яшайгъанлагъа къолун гётерди къардашым мени; этген ваъдасын да бузуп токътады ол[+].

22Майдыр йымышакъ авузу ону, юрегинде буса оьчлюк бардыр ону. Зайтун майдыр[†] йылы сёзю ону, амма сувурулгъан къылычдыр оьзю ол[+].

23Раббибизге аманат этип къой къайгъыларынгны, Ол да якълап турар сени. Бир заманда да бюдюреме къоймас Ол муъминни[+].

24Сен, Аллагьым, тёгюп къояжакъсан оланы оьлюмню оруна. Оьзлени ярты оьмюрюне де чыкъмаслар оьлтюрювчюлер де, намартлар да. Мен буса Сагъадыр, Раббим, аркъатаяйгъан[+].

#### 55


1Хорну ёлбашчысына. «Арекдеги эменлерде пысып токътагъан гёгюрчюн» деген макъамгъа гёре. Филистимлилер оьзюн Гат деген шагьарда тутгъанда, Давутну ялбарыву[+].

2Рагьму эт магъа, Аллагьым! Неге тюгюл де, гьызарлап тура адам мени; гьар гюн чапгъын эте туруп, къыйыкъсыта мени.

3Душманларым гьызарлап туралар мени гьар гюн, неге тюгюл де кёпдюр оьзлени оьктемлигине де, гючюне базынып магъа къаршы баш гётерегенлер.

4Къоркъунчлукъ къуршагъанда мени, Сагъадыр умут этегеним мен.

5Аллагьгъадыр – макътарман Ону сёзюн. Аллагьгъадыр умут этегеним, гьеч къоркъмайман мен. Не этип болар инсанлар магъа[+]?

6Магъа зарал гелтирмек учун, даим тилбирчилик этип турадыр олар.

7Жанымны тутмакъ учун, жыйылып, яшыртгъын токътап, гьар абатымны тергеп туралар олар[+].

8Яманлыгъы саялы къутулармы экен дагъы олар тийишли такъсырындан? Къазапланып йиберип, тёбен салып къой, Аллагьым, халкъланы.

9Ер-ерге багъып айланышларымны бары санавун билесен Сен. Гёзьяшларымны Оьзюнгню савутунга жыйып къой дагъы Сен. Сени китабынга язылмагъанмы дагъы шо гёзьяшларымны гьакъында[+]?

10Сагъа чакъырыв этегенде мен, артгъа багъып къачалар душманларым мени. Билемен Аллагь мени яным экенин.

11Аллагьгъадыр – макътарман Ону сёзюн, Раббимедир – макътарман Ону сёзюн,

12Аллагьгъадыр – макътарман Ону сёзюн, Аллагьгъадыр умут этегеним – гьеч къоркъмайман мен. Не этип болар инсанлар магъа?

13Ваъдаларымны кютмеге герекмен, Аллагьым. Сагъа шюкюрлюк булан къурбан да этермен мен[+].

14Неге тюгюл де, оьлюмден азат этдинг Сен жанымны. Яшавну ярыгъы булан Аллагьымны алдында юрюсюн учун, аякъларымны да сюрюнювден азат этип бердинг Сен[+].

#### 56


1[•]Хорну ёлбашчысына. «Дагъытып къойма» деген макъамгъа гёре. Давутну Савулдан къачып, анакъгъа гиргендеги ялбарыву[+].

2Рагьму эт магъа, Аллагьым, рагьму эт магъа. Неге тюгюл де, Сендедир жаным аркъатаяв табагъан. Балагьлар ёкъ болуп къалгъанча, къанат тюбюнгню салкъынлыгъында яшынып токътап да турарман мен[+].

3Чакъырыв этермен Аллагьу-Таалагъа мен, магъа бары яхшылыкъны этген Аллагьгъа.

4Кёклерден жавап берер Ол, къутгъарып да къояр мени. Мени гьызарлайгъанланы биябур этип къояр Ол. Магъа зор сюювюн де, аминлигин[†] де гёрсетер Ол[+].

5Адамланы ашайгъан арсланланы арасында къалып тураман мен. Сюнгюлердир, окълардыр тишлери оланы, итти къылычлардыр тиллери де оланы[+].

6Кёклерден де оьр болуп къал, Аллагьым, сав дюньяны уьстюнде де макътавлугъунг болуп къалсын дагъы Сени.

7Аякъларыма ташлама деп тор гьазирлеген эдилер, мунгайып тура жаным мени. Алдымда къую къазгъан эдилер, оьзлер бёттёбен тюшюп къалдылар[+].

8Токъташгъандыр юрегим мени, Аллагьым, токъташгъандыр юрегим. Йырларман, жаным булан атынгны тутуп йыр да айтарман мен[+].

9Къувнап къал чы, жаным мени. Уяныгъыз чы, къыллы алат булан къомуз! Мен де тангны уятарман!

10Макътав этип турарман, Аллагьым, халкъланы арасында Сагъа; атынг тутуп йыр да айтарман адамланы арасында мен.

11Неге тюгюл де, кёклеге чыгъып гетердей зор сюювюнг Сени, булутлагъа чыгъып гетердей гьакъ гертилигинг де Сени[+].

12Кёклерден де бийиклеге гётерилип къал, Аллагьым, сав дюньяны уьстюнде де макътавлугъунг болсун дагъы Сени.

#### 57


1Хорну ёлбашчысына. «Дагъытып къойма» деген макъамгъа гёре. Давутну ялбарыву[+].

2Бар кюйде айтамы экенсиз гертини, гьей гьакимлер, тюз кюйде дуван этеми экенсиз инсанлагъа сиз?

3Жинаятчы ишлер этип турасыз юрегигизден сиз, ер юзюнде зулму уьлешип юрюй къолларыгъыз да сизин.

4Лап тувгъандокъ тайышып турдулар тюз ёлдан къылыкъсызлар. Ялгъан айта туруп, анасыны къарнынданокъ да адашып къалып туралар олар[+].

5Йыланны, къулакъларын тыгъып бегитген сангырав къара йыланны агъусудай оланы агъусу[+].

6Инг де бажарывлу кюйде сигьрулу сёзлени айтагъан адамны авазын да гьеч эшитмей ол.

7Аллагьым! Тёгюп къой авзундагъы тишлерин оланы! Арсланланы яякъ сюеклерин де уватып къой, Раббим[+].

8Агъагъан сувну йимик ёкъ болуп къалсынлар дагъы. Жаягъа салып тартгъанда, томакъ болуп къалсын дагъы окълары оланы.

9Уясындан чыгъа турагъан хуртдай ёкъ болуп къалсынлар дагъы олар. Оьлюп тувгъан яшдай гюнню гёрмей къалсынлар дагъы олар[+].

10Оьзлеге не болуп турагъанын англап да битмежек олар; шайтан ел буса тегенекнидей, гоганныдай, къуругъан отнудай алып гетип къалар оланы.

11Къуванып къалажакъ муъмин оьч алгъанны гёргенде, жувуп къояжакъ аякъларын къылыкъсызны къанында[+].

12«Гертилей де, савгъат бардыр муъминге! Гертилей де, Аллагь бардыр бу дюньяда дуван этеген», – деп айтар адамлар[+].

#### 58


1Хорну ёлбашчысына. «Дагъытып къойма» деген макъамгъа гёре. Савул Давутну оьлтюрме деп, уьюн яшыртгъын къаравулламакъ учун оьзюню адамларын йибергенде, Давутну ялбарыву[+].

2Азат эт душманларымдан мени, Аллагьым! Магъа къаршы баш гётергенлерден де якъла Сен[+].

3Яманлыкъ этегенлерден азат эт мени, оьлтюрювчюлерден де къутгъар Сен.

4Неге тюгюл де, муна, яшыртгъын къаравуллап токътагъанлар жанымны олар. Магъа къаршы белсенип айланалар гючлюлер, амма этген жинаятчы ишлерим саялы тюгюл, гюнагьым саялы да тюгюл, Раббим[+].

5Айыбым болмаса да, жыйылып, савутланып айланалар. Кёмекге чыкъ чы магъа, гёз де къарат чы.

6Раббим, къудратланы Аллагьы, Исрайылны[†] Аллагьы, имансызланы такъсырламакъ учун гел дагъы Сен, къылыкъсыз жинаятчыланы бирин де аяма дагъы Сен.

7Ахшамлар къайталар олар, итлер йимик улуй туруп, айланып туралар шагьарны дёрт де янындан[+].

8Муна, яман сёзлени къуса тили булан олар. Къылычлар бар авзуларында оланы. «Неге тюгюл де, ким эшите тура?» – деп ойлашалар олар.

9Амма кюлеп къояжакъсан Сен оланы уьстюнден, Раббим. Бары да имансызлагъа къайнашып да алажакъсан Сен[+].

10Къудратым мени, Сагъадыр мен къарайгъаным, якълавчумдур Аллагьым мени[+].

11Зор сюювю де булан алдым булан юрюр Аллагьым мени. Душманларымны тюп болгъанын гёрме къояр Ол[+].

12Халкъым унутуп къалмасын учун, оьлтюрюп къойма Сен оланы. Чачып къой къудратынг булан оланы, ер этип де къой, Раббим, якълавчубуз бизин[+].

13Оланы тилиндеги сёз оланы авзундагъы гюнагьдыр. Айтагъан налат, ялгъан сёзлери саялы оьзлени оьктемлигине оьзлер тутулуп къалсынлар дагъы олар[+].

14Къазапланып йиберип, дагъытып къой оланы, дагъы болмасдай дагъытып къой оланы. Шо заман дюньяны бир къырыйларына ерли Аллагь Исрайылда гьакимлик этегенин англап турарлар.

15Ахшамлар къайталар олар, итлер йимик улуй туруп, айланып туралар шагьарны дёрт де янындан[+].

16Аш тапмакъ учун къыдырып айлана туралар, гечелени де ач кююнде оьтгерип туралар олар.

17Мен буса къудратынгны гьакъында йырлап, танг булан зор сюювюнгню гьакъында макътап йырлап турарман Сени. Неге тюгюл де, къайгъылы гюнлеримде якълавум, аркъатаявум болуп токътадынг Сен[+].

18Къудратым мени! Сени макътап йырларман мен, неге тюгюл де якълавчумдур Аллагь мени, магъа зор сюювюн де гёрсетеген.

#### 59


1[•]Хорну ёлбашчысына. «Шагьатлыкъны Лилиясы» деген макъамгъа гёре. Уьйренмек учун Давутну ялбарыву[+].


2Муну Давут Арам Нагьарайым ва Арам Зобагь[*] булан дав юрютегенде язгъан (шо давда Ёгьав деген асгербашы къайтывунда Тузлу Къолда он эки минг эдомлуну йыкъгъан)[+].

3Аллагьым! Гери уруп къойдунг Сен бизин, йыгъып къойдунг Сен бизин, къазаплангъансан Сен; бизге бакъ дагъы Сен![+]

4Тербетдинг Сен ерни, харап этдинг шону. Сав этип къой дагъы шону бузулгъан ерлерин, неге тюгюл де чайкъалып тура шо.

5Адамларынгны зор къыйынлыкълардан оьтме борчлу этдинг Сен, чайкъалышып юрюйген де этип къойдунг Сен оланы.

6Гьакъ гертилик саялы Сени гётерип болсун учун, байракъ берип къойдунг Сенден къоркъагъанлагъа.

7Сююмлюлеринг азат болуп къалсын учун, эшитип къой дагъы мени, онг къолунг булан къутгъарып да къой.

8Оьзюню Сыйлы еринде булай деп айтды Аллагь: «Оьр чыгъарман, пайларман Шегьемни, Суккот[*] къолну да оьлчермен[+].

9Гилатымдыр[*], Манассиямдыр, башымдагъы темир бёркюмдюр Ефрем[†] Мени, гьакимлигимни таягъыдыр Ягьуда Мени,

10Легенимдир Моав[†] Мени, Эдомда[†] болур чарыкъларым да Мени. Уьстюнлюк булан къычырарман Филистим топурагъанда Мен».

11Ким гийирер экен беклешген шагьаргъа мени? Ким етишдирер экен Эдомгъа ерли мени?

12Сен тюгюлмюсен дагъы, бизин гери ургъан Аллагьым. Асгерлерибиз булан бирче чыкъма да чыкъмайсан, Аллагьым!

13Душмангъа къаршы кёмеклеш дагъы Сен бизге; гьеч пайда ёкъдур инсанланы кёмегинден[+].

14Аллагь булан къазанарбыз уьстюнлюкню биз. Йыгъып къояр Ол душманларыбызны бизин.

#### 60


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алат булан. Давутну йыры.

2Эшит, Аллагьым, агь урувумну, дуама да къулакъ ас мени!

3Юрегим де мунгайып, дюньяны бир къырыйындан чакъырыв этемен Сагъа. Мен минип болмайгъан яргъа гётерип къой дагъы мени.

4Неге тюгюл де, аркъатаявумсандыр Сен мени, душманларыма да къаршы къатты якълавумсандыр[+].

5Даим яшап къалайым чы чатырынгда Сени, къоркъунчсуз туруп да къалайым чы къанатларынгны тюбюнде Сени[+].

6Неге тюгюл де, эшитдинг Сен, Аллагьым, этген ваъдаларымны мени; Сенден къоркъагъанланы варислигин де бердинг магъа.

7Пачаны гюнлерине гюнлер къошуп къой, наслудан наслугъа оьмюрюн де узакъ этип къой ону[+].

8Даим де Аллагьны алдында токътап болсун дагъы ол. Зор сюювюнг де, аминлигинг[†] де ону якъласын деп токъташдырып къой дагъы Сен.

9Гьар гюн ваъдаларымны кюте туруп, гьар даим де Сени атынгны тутуп, йыр да айтарман мен[+].

#### 61


1Хорну ёлбашчысына. Едутунну макъамы гёре. Давутну йыры[+].

2Янгыз Аллагьымда рагьатлыкъ таба жаным мени, Ондандыр къутгъарылывум да мени.

3Янгыз Олдур беклигим мени, къутгъарылывум мени, якълавчум мени; гьеч дагъы бюдюремесмен мен[+].

4Къачан болгъунча басып туражакъсыз дагъы инсангъа сиз? Къынгыр токътагъан чырдай, бошагъан барудай авуп къалажакъсыз сиз, сиз барыгъыз да.

5Шо инсан токътагъан бийикликден алып атма ойлашып турасыз сиз ону. Ялгъандан леззет алып турасыз, авзуларыгъыз булан разилик бересиз, юреклеригизден[†] буса къаргъап юрюйсюз сиз[+].

6Янгыз Аллагьымда рагьатлыкъ тап жаным мени! Неге тюгюл де, янгыз Огъардыр умутум мени.

7Янгыз Олдур беклигим мени, къутгъарылывум мени, якълавчум мени; гьеч бюдюремесмен мен.

8Аллагьдадыр къутгъарылывум да, намусум да мени. Къатты беклигим де, аркъатаявум да Аллагьдадыр.

9Гьей халкъ! Умут этип туругъуз Огъар гьар заманда да, ачыгъыз Ону алдында юреклеригизни. Аркъатаявдур Аллагь бизге.

10Адамлар янгыз бир тынышдыр, адамлагъа аркъатаямакъ да ялгъандыр. Мизанлагъа салса оланы, бошлукъдан да енгилдир олар бары да бирче[+].

11Умут этмегиз талавургъа, уру булан да хохаймагъыз. Байлыкъ артып тербейгенде, юрегигиз булан байланып да къалмагъыз шогъар[+].

12-13Къудрат Аллагьда экенни, зор сююв, Раббим, Сенде экенни бир керен айтды Аллагь, эки керен эшитдим мен де шону. Неге тюгюл де, этген амалына гёре бересен гьар кимге Сен[+][+].

#### 62


1Давутну Ягьуда дангылында болгъан заманындагъы йыры[+].

2Аллагьым! Сенсендир мени Аллагьым, Сенидир мен къасткъылып излейген. Сагъадыр гьасирет къалып турагъан жаным мени. Бош, къуругъан, сувсуз топуракъда йимик Сагъадыр бозарып къалып турагъан къаркъарам мени[+].

3Къарап, Сыйлы ерингде къудратынгны да, макътавлугъунгну да гёрдюм мен Сени.

4Яшавдан эсе зор сюювюнг яхшыдыр Сени. Шо саялы авзум алгъыш этип турар Сагъа[+].

5Бютюн оьмюрюм макътав этип турарман Сагъа. Сени атынгны тутуп оьрге гётерермен къолларымны да[+].

6Тойдагъы кёп тюрлю ашдан йимик тоюп тура жаным мени. Сююнч аваз булан макътав этип тураман Сагъа.

7Ятывумда Сени эсгерип тураман, гечелер булан Сени гьакъынгда ойлашып тураман мен[+].

8Неге тюгюл де, кёмексендир Сен магъа, къанатларынгны салкъынында да сююнюп къаларман мен[+].

9Сагъа илинип къалгъан жаным мени, онг къолунгдур тутуп сакълайгъан да мени.

10Жаныма оьлюм излеп айланагъанлар буса топуракъны тюбюндеги ахыратгъа[†] тюшюп гетерлер[+].

11Йыгъып къояр къылычны гючю булан оланы, тюлкюлеге ем болуп къалар олар.

12Пача буса шат болуп къалар Аллагьгъа байлавлу, Ону булан ант этеген де макъталып къалар. Неге тюгюл де, ябылып къалар ялгъан сёйлейгенлени авзулары[+].

#### 63


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Эшит, Аллагьым, дуа этегендеги авазымны мени. Къоркъунчлу душмандан сакъла мени[+].

3Къылыкъсызланы хыялларындан, яманлыкъ этегенлени питнесинден яшырып сакъла мени.

4-5Къылычдай иттилешдирип токътагъанлар олар тиллерин. Айыпсызгъа яшыртгъынлап урма тартылгъан жаядай оланы аччы сёзлери. Олар хапарсыздан уралар огъар, къоркъма да къоркъмайлар[+][+].

6Оьзлени яман хыялында беклешип токътагъанлар олар. Торларын яшырма сёйлешип айланалар олар. Оьзлени ким гёре тура деп сёйлеп юрюйлер[+].

7Жинаятчы ишлени излеп айланалар, бир тизив тилбирчилик ойлашгъанбыз деп де айланалар. Инсанны юрегин де, гьакъылын да англама къыйын.

8Амма уруп йыгъар окъ булан Аллагь оланы: хапарсыздан яраланып къалар олар[+].

9Оьзлени тиллери булан оьзлени йыгъар олар. Оланы гёрюп, уьстюнден кюлей туруп, башларын чайкъайлар бары да[+].

10Къоркъуп къалар бары да инсанлар, билдирер Аллагьны ишин, ойлашып да къарар Ол этген затны гьакъында.

11Муъмин буса Раббибизден сююнюп къалар, Огъар аркъатаяп турар. Тюз юреклилер[†] де макътав этип турар Огъар[+].

#### 64


1Хорну ёлбашчысына. Давутну макътав йыры.

2Сеникидир, Аллагьым, Сиондагъы макътавлукъ; бизин ваъдабыз да Сагъа этилежек[+].

3Сен эшитесен дуаны, Сагъа багъып геле гьар-бир инсан да[+].

4Жинаятчы ишлерим менден гючлю болуп чыгъып тура; жинаятчы ишлерибизни буса тазалажакъ Сенсендир.

5Ибадатханангны[†] абзарларында яшасын деп Сен танглагъан, Сен ювукъ этген насиплидир. Тоюп къаларбыз уьюнгдеги, сыйлы ибадатханангдагъы яхшылыкъларынгдан Сени[+].

6Гьайран адилли ишлеринг булан жавапланасан бизге Сен, Аллагьым, Къутгъарывчубуз бизин, гьатта дюньяны бары да янларыны да, денгизлерде[†] йыракъларда къалып турагъанланы да умуту![+]

7Къудраты булан тавланы орнатып къойгъан, Оьзюню зорлугъун аян этип къойгъан.

8Денгизлени тавушун, шоланы толкъунларыны тавушун, халкъланы баш гётеривюн енгип болагъан![+]

9Арекдегилер къоркъуп къалар Сени гьайран ишлерингден. Дюньяны бир къырыйындан бириси къырыйына сююнчлюкню сеслерин гелтирип тура ишлеринг Сени.

10Топуракъны гьайын этесен Сен, сувсаплыгъын басдырып, аявсуздан бай этип къоясан шону. Аллагьны агъымында кёп сув бардыр. Инсанлагъа экмек бересен, неге тюгюл де шолай онгарып къойгъансан топуракъны Сен[+].

11Сувдан тойдурасан топуракъны харшларын Сен, уллу гесеклерин тегишлейсен, янгур тамчылар булан йибитесен, оьсюмлюклерин берекетли этесен шону.

12Леззетли язынгны тамамлайсан Сен, ёлларынг да тюшюмлюдюр Сени.

13Дангылдагъы отлавлукълагъа багъып агъып тура, тёбелер де сююнчден толуп къалалар.

14Отлавлукълар туварлардан толуп къала, къолланы ашлыкъ басып къала. Къуванчлыкъдан бары зат да къычырып, йырлап тура.

#### 65


1Хорну ёлбашчысына. Макътав йыр.

Аллагьны атын айтып, сююнч булан къычырыгъыз, бютюн ер юзю[+].

2Макътавлукъ этип йырлагъыз Ону атына. Макътавлу алгъыш да этигиз Огъар.

3Аллагьгъа булай деп айтыгъыз: «Не къоркъунчлусан дагъы Сен ишлерингде! Къудратынгны кёплюгюнден душманларынг къысылып къалар Сени[+].

4Бары дюнья сужда этип турар Сагъа, йырлап турар Сагъа, атынгны тутуп йыр да айтар Сагъа»[+].

5Гелип йиберип, Аллагь этген ишлерине, инсанланы арасында Ону къоркъунчлу этген ишлерине къарагъыз чы[+].

6Денгизни[†] къуругъа айландырып къойду Ол. Аякъларыбыз булан юрюп чыкъдыкъ сувлардан. Сююнюп къалайыкъ чы Ону этген ишлеринден[+].

7Оьзюню зорлугъу булан гьакимлик этип тура Ол даим де. Ону гёзлери халкълагъа тигилген гьалда, гётерилип йибермесин дагъы питнечилер.

8Аллагьыбызгъа макътав этигиз чи, гьей халкълар, алгъышыгъызны Ол эшитеген кюйню этигиз чи.

9Жаныбызны оьлме къоймай сакълады Ол, аягъыбызны да къартыллама къоймады Ол.

10Сынап чыкъдынг бизин, Аллагьым; гюмюшню[†] иритегендей иритдинг бизин[+].

11Торгъа тюшюрдюнг Сен бизин, авур намус да салдынг Сен бизге.

12Душманларыбызны бизин таптап чыкъмагъа къойдунг Сен. Отгъа да гирдик, сувгъа да тюшдюк биз, Сен де эркинликге чыгъардынг бизин.

13Яллатып къурбан этмек учун уьюнге гирермен Сени, ваъдаларымны этермен Сагъа[+].

14Къайгъы басгъан заманымда айтды авзум шо ваъдаланы, сёйледи тилим де шоланы.

15Семиз-семизин яллатып къурбан этермен Сагъа деп, къой къуйрукъну арив ийислерин де чыгъара туруп. Оьгюзлени, эчкилени къурбан этермен мен.

16Гелигиз чи, тынглагъыз чы, гьей Аллагьдан къоркъагъанланы барысы да, мени учун Ол не этгенни билдирейим мен де сизге[+].

17Авзум булан чакъырыв этдим мен Огъар, тилим булан сёйлеп алгъыш да этдим Огъар.

18Эгер де юрегимде гюнагь сакълап тургъан бусам, эшитмес эди Раббим мени[+].

19Амма эшитди Аллагь, къулакъ асды дуама мени.

20Дуамны гери урмагъан, зор сюювюнден де мени уьзмеген Аллагьгъа макътав болсун дагъы.

#### 66


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алатлар булан. Макътав йыр.

2-3Аллагьым! Шабагьат эт бизге, рагьмулу да бол бизге. Бу дюньядагъы ёлунгну, бары да халкълардагъы къутгъарылывунгну англап болсун учун, юзюнг булан ярыкъландырып къой дагъы бизин[+][+].

4Макътав этип турсун дагъы адамлар Сагъа, Аллагьым; макътав этип турсун дагъы бары да адамлар Сагъа!

5Шатланып, сююнюп къалсын дагъы халкълар! Неге тюгюл де, адилли кюйде дуван этесен Сен халкълагъа, шолай ёлбашчылыкъ этесен ер юзюндеги адамлагъа да[+].

6Макътав этип турсун дагъы адамлар Сагъа, Аллагьым; макътав этип турсун дагъы бары да адамлар Сагъа!

7Емишин берди топуракъ; шабагьат этди бизге Аллагь, бизин Аллагьыбыз[+].

8Шабагьат этип къойсун дагъы бизге Аллагь. Дюньяны къырыйларына ерли къоркъуп турсунлар дагъы Ондан.

#### 67


1Хорну ёлбашчысына. Давутну макътав йыры.

2Иш гёрме башласын дагъы Аллагь, чачылып гетсин дагъы Ону душманлары да, Ондан къачып тербесин дагъы Ону гёрюп ярамайгъанлар да![+]

3Тютюн яйылып гетегенде йимик, яйып къой дагъы оланы. Отдан балавуз ирип къалагъанда йимик, къылыкъсызлар да дагъылып къалсын дагъы Аллагьны алдында[+].

4Муъминлер буса шатланып къалсын дагъы; къуванып къалсын дагъы Аллагьны алдында; сююне туруп, оьр чыгъып къалсын дагъы[+].

5Йырлагъыз чы Аллагьыбызгъа, Ону атын тутуп йыр да айтыгъыз чы, оьрге гётеригиз чи кёклерде юрюп айланагъанны. Раббидир Ону аты. Сююнюп де къалыгъыз Ону алдында.

6Етимлени атасыдыр, тул къатынланы якълавчусудур Оьзюню сыйлы еринде турагъан Аллагь[+].

7Янгызланы уьйге гийирер Аллагь, туснакъланы эркинликге чыгъарар Ол. Енгилмейгенлер буса къургъакъ топуракъда къалып къалар[+].

8Аллагьым! Халкъынгны алды булан чыкъгъанда Сен, дангыл булан юрюйгенде Сен,[+]

9Тербенип гете эди ер, кёклер де ирип йибере эди Синай[†] тавда гёрюнген Аллагьны алдында, Исрайылны[†] Аллагьыны алдында[+].

10Аявсуздан янгур тёгюп турдунг Сен, Аллагьым, варислигингни дагьнисиз къалгъан топурагъына; Оьзюнг жанландырып да турдунг шону.

11Халкъынг яшап турду шонда Оьзюнгню яхшылыгъынгдан, Аллагьым; ярлыланы тарыкълы зат булан таъмин этип турдунг Сен.

12Раббим буйрукъ берген. Бу хабарны да оьтесиз кёп къатынлар билдирелер.

13-14Душманланы асгерлерини пачалары къачып турдулар, къачып турдулар! Уьйде олтуруп къалгъан къатынларыбыз буса давда тюшген затланы пайлавда ортакъчы болдулар. Гьатта уьйде олтуруп къалгъанлар да къанатларына гюмюш[†] сув, къувларына буса алтын сув берилген гёгюрчюнлени суратлары йимик бай болуп къалар[+].

15Бары да затны Еси болгъан Аллагь бу дюньяда пачаланы яйып къойгъанлыгъы Селмон тавгъа бирден явгъан къаргъа ошап къалды.

16Нечик зор тавдур Башан тав! Кёп бийикликлери булангъы тавдур Башан тав!

17Неге гюллей туруп къарагъансыз, гьей кёп бийикликлери булангъы тавлар, Сион тавгъа? Бу тавда Аллагь яшап турма сюер, мунда Раббибиз де даим яшап турар[+].

18Аллагьны атарбалары санап битдирип болмасдай, минглер булан минглер бардыр. Раббибиз Синайдан сыйлы ерге багъып барар[+].

19Оьрлюклеге гётерилип токътагъансан, есирлени Оьзюнг булан алып юрюгенсен Сен. Башлап къаршылыкъ билдирип тургъанланы арасындан да Раббибиз Аллагьны янында яшап болсун деп, инсанлар учун савгъатлар алдынг Сен. Инсанлардан, гьатта къаршылыкъ билдиргенлеринден де савгъатлар алдынг Сен. Раббибиз Аллагь да шонда яшап турар[+].

20Макътавлар болсун Раббибизге! Гюнден-гюн югюбюзню алып юрюп тура Ол. Аллагь Къутгъарывчубуздур бизин[+].

21Аллагь бизин учун къутгъарывчу Аллагьдыр. Раббибиздир Ол, оьлюмден къутгъарагъан Раббибиздир.

22Гертилей де, учуруп къояр Аллагь душманларыны башларын, жинаятчы ишлеринде тюзленмей къалгъан башларыны тюклю тёбелерин[+].

23-24Булай деп айтды Раббибиз: «Итлеринг тиллерин чомагъандай, сен душманларынгны къанына аягъынгны чомуп болсун деп, къайтарарман Башандан, чыгъарарман денгизни[†] теренинден»[+].

25Юрюшюнгню гёрдюк Сени, Аллагьым, мени Аллагьымны юрюшюн, сыйлы ердеги мени пачамны.

26Алды булан йырлайгъан, арты булан согъув алатлары булангъы уланлар, ортасында буса накъыралары булангъы къызлар юрюй эдилер.

27Жыйынларда макътав этигиз Раббибиз Аллагьгъа, Исрайылны наслусусуз сиз!

28Шонда оланы башына тюшюп гиччи Буньямин, сонг олар булан Ягьуданы бийлери де, Забулун бийлер де, Непталим бийлер де бардыр[+].

29Аллагьынг алданокъ гюч белгилеген сагъа. Шону алда йимик бизин учун этдинг, Аллагь, Сен; зорлугъунгну гёрсет дагъы Сен[+].

30Ерусалимдеги ибадатхананг[†] учун пачалар савгъатлар гелтирер Сагъа.

31Къамушлукъда яшынып токътагъан къыр жанны[*], бугъалардай зор халкъланы енгип къой чу Сен! Аякъ тюпге йыгъылып, гюмюш гелтирсин дагъы олар! Давлар сюеген халкъланы да чачып къой чу Сен![+]

32Мисриден вакиллер гелер, Эфиопия да Аллагьгъа къолларын узатар.

33Гьей ер юзюндеги пачалыкълар! Йырлагъыз Аллагьгъа, инг аввалдан берли де бар болгъан кёклени кёгюнде юрюп турагъан Раббибизни де атын тутуп йыр да айтыгъыз[+].

34Муна, зор гючлю авазы булан оькюрюп тура Ол[+].

35Аллагьны къудратына алгъыш этигиз! Ону зорлугъу Исрайылны уьстюндедир, Ону къудраты да булутларда гёрсетилип турадыр.

36Къоркъунчлусандыр Сен, Аллагьым, Оьзюнгню сыйлы ерингде. Исрайылны Аллагьы – Олдур Оьз халкъына гюч де, къаттылыкъ да береген. Макътавлар болсун дагъы Аллагьгъа![+]

#### 68


1Хорну ёлбашчысына. Шошаним деген согъув алат булан. Давутну йыры[+].

2Къутгъарып къой мени, Аллагьым, неге тюгюл де бойнума ерли етишип тура сувлар мени.

3Батылып къалма тураман терен батмакълыкъда мен, эретурар ер де ёкъ. Сувланы теренине гирдим, шоланы агъымы алып гетип къалма тура мени[+].

4Чакъырыв эте туруп, бошап тураман мен, тамагъым да къуруп тура мени. Аллагьымны къаравуллай туруп, гёзлерим де гьалсыз болуп тура мени[+].

5Башымдагъы тюклеримден эсе, бир айыпсыз гёрюп ярамайгъанлар кёпдюр мени. Мени оьлтюрме къарайгъанланы кёбюсю бир себепсиз мени душманларым болуп токътадылар. Чыгъарып алмагъан затны къайтарма тарыкъман мен[+].

6Аллагьым! Гьакъылсызлыгъымны билесен мени, гюнагьларым да гьеч яшырылмагъан Сенден.

7Илыгъып къалмасын дагъы мен саялы Сагъа умут этегенлени барысы да, Раббим, къудратланы Аллагьы. Биябур болуп къалмасын дагъы мен саялы Сени ахтарагъанлар, Исрайылны[†] Аллагьы.

8Неге тюгюл де, Сен саялыдыр хорлавгъа тюшегеним де, бетим биябур болуп къалагъаны да.

9Ят болуп битдим агъа-инилериме де, оьгей болуп къалдым анамны уланларына да мен[+].

10Уьюнге бакъгъан якъдагъы гьасиретлик ялындай биширип къоя мени. Сагъа яман сёйлейгенлени яман сёзлери де магъа гелип тие[+].

11Ораза тутгъан гьалда кант этип тураман мен, шону учун да хорлукъгъа салалар мени.

12Опуракъны орнуна хапталаны салып юрюймен уьстюме – авзуна тюшюп къалгъанман оланы.

13Башымны сёйлейлер очарда олтургъанлар да, йырларында йырлайлар чагъыр ичип турагъанлар да[*].

14Мен буса дуам булан гелемен Сагъа багъып, Раббим. Бек тизив заман, Аллагьым; Оьзюнгдеги зор сююв булан, гьакъ герти къутгъарылывунг булан эшитип къой мени.

15Батылып къалмасын учун, чыгъарып ал батмакълыкъдан мени; азат болуп къалайым дагъы мени гёрюп ярамайгъанлардан да, терен сувлардан да[+].

16Алып гетип къалмасын дагъы сувланы агъымы мени, ютуп къоймасын дагъы сувну айланмасы мени, ютуп къоймасын дагъы къабур мени.

17Эшит мени, Раббим, неге тюгюл де зор сюювдендир яхшылыкълар Сендеги. Сендеги уллу рагьму булан гёз къаратып да къой магъа[+].

18Юзюнгню яшырма къулунгдан Сени; алгъаса жавап берме магъа, неге тюгюл де къайгъыгъа тюшюп тураман мен.

19Ювукъ бол, азат эт дагъы мени. Душманларымдан къутгъар дагъы мени.

20Хорлугъумну, илыгъымны, биябурлугъумну билесен Сен. Душманларым бары да Сени алдынгдадыр.

21Хорлукъ дерт салып къойду юрегиме мени, мен де гьалсыз болуп къалдым. Языкъсынар деп къаравуллап турдум, амма ёкъ затдыр шо; гёнгюм алагъанлар болар деп къаравуллап турдум, амма гьеч табып чы болмай тураман.

22Ашама оьт бердилер магъа, сувсап болгъан заманымда да ханц ичирдилер магъа[+].

23Алдындагъы къурулгъан тепсиси оьзлер тюшежек тору, оьзлер булан бирликдегилеге тузакъ болуп къалсын дагъы[+].

24Гёрюп болмайгъан кюйде къарангы болуп къалсын дагъы оланы гёзлери, бутларыны да къартыллайгъаны таймасын дагъы оланы[+].

25Яман ачувунгну тёгюп къой дагъы олагъа, къазапланывунгну ялыны да къуршап алып къойсун дагъы оланы.

26Бошалып къалсын дагъы оланы яшайгъан ери, чатырларында да гьеч яшайгъанлар къалмасын дагъы[+].

27Неге тюгюл де, Сен йыкъгъанланы гьали де гьызарлап юрюйлер, Сен яра салгъанланы азаплары гьакъда да сююнюп сёйлейлер.

28Бу жинаятчылыгъына да жаваплы этип оланы, айыплылыгъын токъташдырып къой дагъы оланы.

29Яшав китабындан ёкъ болуп къалсынлар дагъы олар, муъминлер булан да бирче язылмай къалсынлар дагъы олар[+].

30Мен буса ярлылыкъгъа, къайгъыгъа тарып къалгъанман. Сени къутгъарылывунг сакъласын дагъы мени, Аллагьым[+].

31Мен буса йыр булан макътав этип турарман Аллагьыма мени, шюкюрлюк булан оьрге гётерип турарман Ону.

32Къурбан этилген оьгюзден эсе, мююзлери, туякълары булангъы къурбан этилген бузавдан эсе, шогъар артыкъ рази къалар Раббибиз[+].

33Зулмулангъанлар шону гёрюп, сююнюп къалар. Жанланып йиберер юрегигиз де сизин, гьей Аллагьны ахтарагъанлар.

34Неге тюгюл де, пакъырлагъа къулакъ асар Раббибиз, Оьзюню есир болгъан халкъын да тергевсюз къоймас Ол.

35Кёк де, ер де, денгизлер[†] де, шолардагъы бары жанлы зат да макътап турсун дагъы Ону[+].

36Неге тюгюл де, къутгъарар Аллагь Сионну, янгыдан къурар Ягьуданы шагьарларын. Ону къуллары шонда да ерлешип, ес болуп къалар шо топуракъгъа[+].

37Ону къулларыны наслусу да топуракъгъа варис болуп да токътар, Ону атын сюегенлер де ерлешип къалар шонда[+].

#### 69


1[•]Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры. Эсге салмакъ учун[+].

2Аллагьым, азат эт мени. Раббим! Алгъаса дагъы кёмекге магъа.

3Илыгъып, биябур болуп къалсынлар дагъы жаныма оьлюмню излеп айланагъанланы барысы да! Артгъа бурулуп къачсынлар дагъы, мысгъылгъа тутулуп къалсынлар дагъы магъа яманлыкъ ёрайгъанлар![+]

4Магъа: «Ериндеги болгъан огъар!» – дейгенлер оьзлени биябурлугъу саялы артгъа тартылма борчлу болсунлар дагъы[+].

5Сенден сююнюп, шат болуп къалсынлар дагъы Сени излейгенлени барысы да. Бир токътавсуз: «Зор уллудур Аллагьыбыз!» – деп айтып турсунлар дагъы къутгъарылывунгну сюегенлер де.

6Мен буса ярлыман, пакъырман. Аллагьым, алгъаса дагъы магъа багъып! Кёмегимсендир, азат этивчюмсендир Сен мени! Раббим, асталатып къойма дагъы[+].

#### 70

1[•]Сагъадыр, Раббим, аркъатаяйгъаным. Гьеч илыкъмасман дагъы бир заманда да.

2Сендеги гертилик булан азат этип, эркин этип къой мени. Къулагъынгны ювукъ сал магъа, къутгъарма да къутгъар мени.

3Мени якъламакъ учун, аркъатаяв болуп къал гьар заман магъа. Мени къутгъарма буйрукъ этип къой, неге тюгюл де ярымсандыр, беклигимсендир Сен мени[+].

4Аллагьым! Къылыкъсызны къолундан, жинаятчыны, зулмучуну къолундан азат этип къой мени[+].

5Неге тюгюл де, умутумсандыр, Раббибиз Аллагь, жагьилден берли де аркъатаявумсандыр Сен мени.

6Анамны къарнындан берли де Сагъадыр аркъатаяйгъаным мени. Сен эдинг анамны къурсагъындан чыгъарып алгъан мени. Гьеч битмес дагъы Сагъа этеген макътавум мени[+].

7Кёплеге ажайыпгъа къалып тураман мен, амма Сенсендир къатты аркъатаявум мени.

8Авзум алгъышлардан толуп къалар мени; гьар гюн макътавлар этип турарман Сагъа[+].

9Къарт болгъанда гери уруп къойма дагъы мени. Гючюм кемиме башлагъанда къоюп къойма дагъы мени.

10Неге тюгюл де, душманларым магъа къаршы сёйлеп туралар, жанымны яшыртгъынлап къаравуллап токътагъанлар да сёйлешип айланалар бири-бири булан[+].

11«Аллагь къоюп къойгъан ону. Гьызарлагъыз, тутугъуз ону, неге тюгюл де азат этеген ёкъдур ону», – деп сёйлейлер олар[+].

12Аллагьым! Ари чыгъып къалма менден. Аллагьым! Алгъаса магъа кёмекге.

13Илыгъып, ёкъ болуп къалсынлар дагъы жаныма душман чыкъгъанлар. Илыкъгъа, къылыкъсызлыкъгъа батып къалсынлар дагъы магъа яманлыкъ излеп айланагъанлар![+]

14Мен буса гьар заман Сагъа умут этип, Сагъа этилеген макътавну артдырып турарман.

15Муъмин ишлерингни, гьар гюн къутгъарылывунгну да билдирип турар авзум мени, гьеч санавун да билмесем де мен шоланы[+].

16Гелип йиберип, Раббибиз Аллагьны зор ишлерин билдирермен мен. Сени муъмин ишлерингни, янгыз Сеникин билдирермен мен.

17Аллагьым! Жагьил заманымдан берли де мени уьйретип тургъан Сенсендир, гьали болгъунча да гьайран ишлерингни билдирип тураман мен Сени.

18Гележек наслулагъа къудратынгны гьакъында, энниден сонг болажакъ бары да адамлагъа зорлугъунгну гьакъында билдирмей туруп, къарт болгъунча да, акъ гирип къалгъанча да къоюп къойма мени, Аллагьым.

19Кёклерден де бийикдир Сендеги муъминлик,[†] Аллагьым. Зор уллу ишлер этдинг Сен. Аллагьым, Сагъа тенг гелип болардай ким бар экен дагъы[+]?

20Магъа багъып кёп, къагьрулу балагьлар йиберип турдунг Сен, амма янгыдан гючюмню гелтирип, топуракъны тюпсюз къакъаларындан чыгъарып да турдунг Сен.

21Мени оьр этип де, гёнгюмню алып да турарсан Сен.

22Мен де Сагъа, Сени аминлигинге[†] къыллы алатны согъа туруп макътав этип турарман, Аллагьым мени. Къомуз согъа туруп алгъыш этип турарман Сагъа, Исрайылны[†] сыйлы Аллагьы![+]

23Сагъа йырлайгъанда, сююнюп къала авзум да, Сен азат этген жаным да.

24Тилим де гьар гюн муъмин ишлерингни билдирип турар Сени, неге тюгюл де илыкъгъа, биябурлукъгъа тюшюп къалды магъа яманлыкъ излеп айланагъанлар.

#### 71


1Сулайманны гьакъындагъы йыр.

Аллагьым! Пачагъа адиллигингни, пачаны уланына да гертилигингни савгъат этип къой дагъы Сен[+].

2Инсанларынга адилли кюйде, пакъырларынга да тюз дуван этсин дагъы ол.

3Тавлар парахатлыкъны, тёбелер де гертиликни алып гелсин дагъы инсанлагъа.

4Халкъны пакъырларын якъласын дагъы, языкъны уланын къутгъарсын дагъы, зулмучуну да таптап къойсун дагъы[+].

5Гюнеш булан ай бар чакъы, наслудан наслугъа Сенден къоркъуп туражакълар[+].

6Чалынгъан авлакъгъа явагъан янгурдай, топуракъны сугъарагъан тамчылардай тюшюп къалажакъ ол[+].

7Пача бар гюнлерде муъмин яшнап къалажакъ, кёкден ай тайып къалгъанча, дюньяда алай парахатлыкъ болуп туражакъ[+].

8Денгизден[†] денгизге ерли, Фират оьзенден ер юзюню къырыйларына ерли гьакимлик этип турар ол[+].

9Дангылларда яшайгъанлар ону алдында ерге къапланып ятып туражакълар, ону душманлары да чангны ялай къалажакълар.

10Таришни де, атавланы да пачалары огъар ясакъ бережеклер. Шебаны да, Себаны да пачалары савгъатлар гелтирежеклер[+].

11Бары да пачалар ону алдында тизден чёгежеклер, бары да халкълар огъар къуллукъ этежеклер.

12Неге тюгюл де, агь урагъан пакъырланы да, оьзлени кёмекчиси ёкъ ярлыланы да азат этежек шо пача[+].

13Пакъыргъа да, языкъгъа да рагьмулу болажакъ, языкъланы да оьлюмден къутгъаражакъ.

14Оланы намартлыкъдан, зулмудан азат этежек. Ону гёз алдында оланы жанлары да къыйматлы болуп токътажакъ[+].

15Яшап къалсын дагъы ол! Шебаны алтынларындан берсинлер дагъы огъар. Токътавсуз дуа этип, гьар гюн шабагьатласынлар дагъы ону[+].

16Топуракъда, тавну башында мол ашлыкъ болсун дагъы. Ливандагъы агъачлыкъдай елпилленип турсун дагъы шону емишлери, шагьарларында да топуракъдагъы отдай артып тербесин дагъы инсанлар[+].

17Гьар даим де бар болуп турсун дагъы шо пачаны аты. Гюнеш бар чакъы айтылып да турсун дагъы ону аты. Шабагьат болуп къалсын дагъы ондан таба бары да халкълар, шо заман олар насиплидир деп айтар огъар[+].

18Макътавлар болсун дагъы гьайранлыкъланы янгыз Оьзю этеген Раббибиз Аллагьгъа, Исрайылны[†] Аллагьына![+]

19Макътавлар болсун дагъы гьар даим де Ону макътавлу атына да. Ону макътавлугъундан толуп къалсын дагъы бютюн ер юзю де. Амин,[†] амин[+].

20Тамамланды Ешайны уланы Давутну[†] дуалары.

#### 72


Уьчюнчю Китап


(72-нчи – 88-нчи йырлар)


1Асафны йыры.

Не рагьмулудур дагъы Аллагь Исрайылгъа,[†] юреги тазалагъа![+]

2Мен бусам – аз къалды темтирей туруп аякъларым мени, аз къалды тайгъалай туруп да какичлерим.

3Неге тюгюл де, къылыкъсызланы леззет алагъанын гёрюп, гьакъылсызлагъа гюнчюлюк этдим мен[+].

4Гьеч чегеген азабы ёкъ оланы, къаракъаралары да сав, гючлю оланы.

5Оьзге адамлар йимик азап чекмейлер олар, оьзгеленики йимик къыйынлыкълары да ёкъ оланы.

6Шо саялы да оьктемликни минчакълардай тагъып, зулмуну да гийимдей гийип айланалар олар.

7Семизлигинден гёзлери аралып тура оланы, гьасиретликлерден де толгъан оланы юреклери.[†]

8Кюлеп юрюйлер олар, оьктемлигинден жинаятчы хыяллар булан сёйлейлер олар, зулму булан къоркъув берелер олар.

9Авзуларын кёкге багъып ачып туралар олар, тиллери де ерден сюйрелип тура оланы.

10Мунагьана, шолай адамлагъа багъып сёйлей Аллагьны халкъы, оланы сёзлерин де шып-шып толгъан пияласындагъы сувудай ичип тербей.

11«Не биле тура Аллагь? Аллагьу-Таала билип турмажакъ», – деп сёйлеп юрюйлер олар[+].

12Муна, уллу леззетде шо къылыкъсызлар бу дюньяда, байлыгъын да артдырып тербейлер олар.

13Мен буса негьакъ таза сакълап сама турмадыммы экен юрегимни, негьакъ жувуп сама турмадыммы экен айыпсыз къолларымны да[+]?

14Неге тюгюл де, сав гюн азап чегип, гьар эртен такъсыр гёрюп турдум мен.

15Амма мен де олар йимик ойлаша болгъан бусам, хыянатлыкъ этген болур эдим Сени халкъынга.

16-17Шону нечик англайым экен дагъы деп ойлаша эдим мен. Амма Аллагьны сыйлы ерине де гирип, шоланы ахыры нечик болажагъын билмей туруп, къыйын гёрюне эди шо затлар гёзюме[+].

18Гертилей де, тайгъакъ ёллагъа салып къойгъансан, оьлюмге багъып тюшме борчлу да этип къоясан Сен оланы[+].

19Нечик хапарсыздан дагъылып, ёкъ болуп, уллу балагьларда къырылып къалды дагъы олар!

20Инсан уянгъанда тюшлерин унутуп къалагъаны йимик, Сен де, Раббим, гьазир унутуп къаларсан оланы.

21Юрегим къайгъылы умутсузлукъ заманда, ичим къайнап турагъан заманда,

22Билимсиз,[†] англавсуз эдим мен, бир гьайван йимик эдим Сени алдынгда мен[+].

23Амма Сени буланман мен гьар заманда да, онг къолумдан тутгъансан мени де.

24Маслагьатынг булан ёл[†] гёрсетип турасан Сен магъа, сонг макътавлукъгъа чыгъарып да къояжакъсан мени.

25Ким бар Сенден къайры кёклерде магъа? Сени булан да бир зат да тарыкъ тюгюлдюр ер юзюнде магъа[+].

26Гьалсыз болуп битип бара къаркъарам да, юрегим де мени; Аллагь юрегимни гючюдюр, гьар даимге де харлымандыр мен Огъар[+].

27Муна оьзлени Сенден ари салагъанлар оьлюп туралар. Сагъа аминлигин[†] тас этген гьар кимни де къырып турасан Сен.

28Мени учун буса бир яхшы дагъы Аллагьгъа ювукълашып турма! Умутумну Раббибиз Аллагьгъа да тапшуруп, бары да ишлерингни билдирип турдум Сени[+].

#### 73


1Асафны уьйретивю.

Неге гери уруп къойдунг даимге Сен бизин, Аллагьым? Къазапланывунг къабунуп йибердими бизге – отлавлукъларынгдагъы къойларынга Сени[+]?

2Эжжелден берли сайлап алгъан халкъынгны, Оьзюнгню варислигинг болсун учун, къазанып алгъан халкъынгны эсге ал чы Сен. Оьзюнде Сен ерлешген Сион тавну эсге ал чы[+].

3Аякъларынгны юрют чю бютюнлей чёкген ерлеге багъып. Сыйлы ердеги бары затны бузуп токътагъан душман.

4Сыйлы ерингде уьстюн болуп къычырып айланалар душманларынг Сени. Шонда уьстюнлюкню белгиси гьисапда оьзлени байракъларын къагъып токътагъанлар олар.

5Агъачлыкъны къалынлыгъында балта булан ёл[†] салагъан адамдай гёрсете эдилер оьзлени.

6Шондагъы бары накъыш безендиривлени айбалталар, генг балталар булан бузуп токътадылар олар[+].

7Яллатдылар сыйлы ерингни, мурдарладылар атынг къоюлгъан уьйню де.

8Оьзлер оьзлеге: «Бютюнлей тозуп къоярбыз оланы», – деп де айтып, Аллагьгъа сужда этеген бары да ерлени яллатып къойдулар олар[+].

9Муъжизатларыбызны гёрмей турабыз биз, пайхаммар да ёкъ гьали. Бу затлар къачан болгъунча юрюлюп туражагъын билеген адам да ёкъ бизин булан[+].

10Къачан болгъунча душман мысгъыллап турар дагъы, Аллагьым? Даим яманлап турармы экен дагъы душманынг Сени атынгны?

11Неге тербетмей турасан къолунгну, онг къолунгну да къолтукътюбюнге салып яшырып турасан?

12Аллагьым, дюньяда къутгъарылыв этип турагъан инг аввалдан берлиги Пачам![+]

13Денгизни[†] ярып къойдунг къудратынг булан Сен, Ливьятанны[*] башларын тюшюрюп къойдунг Сен[+].

14Ливьятанны башларын чачыратып дангылдагъы адамлагъа ашама берип къойдунг шону Сен.

15Булакъны, агъымны ачып къойдунг Сен, гючлю оьзенлени де къурутуп къойдунг Сен[+].

16Сеникидир гюндюз, гече де Сеникидир. Сенсендир юлдузлар булан гюнешни де онгарып къойгъан[+].

17Сенсендир ер юзюню къырыйларын токъташдырып берген, яз булан къышны этген де Сенсендир[+].

18Эсинге гелтирип къой чу: душман Раббибизни мысгъыллап тура, гьакъылсыз адамлар да Сени атынгны яманлап тура.

19Гёгюрчюнюнгню жанын къыр жангъа берип къойма чы. Языкъланы жыйынларын гьар замангъа унутуп къойма чы.

20Бизин булангъы разилешивюнге бир гёз къарат чы, неге тюгюл де зулмудан толуп къалды чы ер юзюню бары да тума къарангы ерлери[+].

21Зулмулангъан биябур болуп къайтып къалмасын дагъы, пакъыр булан языкъ да макътавлукъ этип турсун дагъы атынга.

22Гел чи, Аллагьым, Оьзюнгню ишингни якъла чы. Сав гюнлер булан гьакъылсызлар уьстюнгден кюлеп турагъанны эсингде сакълап тур чу!

23Душманларынгны къычырагъанын унутуп къойма дагъы. Сагъа къаршы баш гётерегенлени къавгъасы да токътавсуз гётерилип тура[+].

#### 74


1Хорну ёлбашчысына. «Дагъытып къойма» деген макъамгъа гёре. Асафны макътав йыры[+].

2Шюкюрлюк этебиз Сагъа, Аллагьым, шюкюрлюк этебиз, неге тюгюл де ювукъ атынг Сени, билдиребиз гьайранлыкъларынгны Сени.

3«Заманын белгилеп битген сонг, тюз кюйде дуван этермен Мен.

4Чайкъалып гете ер де, шонда яшайгъанланы барысы да: орта багъаналарын токъташдырарман шону Мен»[+].

5-6Макътанчыкълагъа: «Макътанмагъыз», къылыкъсызлагъа: «Оьктем болмагъыз, оьзюгюзню оьр тутмагъыз, оьктем де сёйлемегиз», – деймен.

7Неге тюгюл де, гюнтувушдан да тюгюл, гюнбатышдан да тюгюл, дангылдан да тюгюл инсанны оьрге гётериливю.

8Амма Аллагьдыр дуванчы: Олдур биревню тёбен салагъан, башгъасын буса оьрге гётерип къоягъан[+].

9Ичинде ярашынгъан, гёбюк уруп турагъан чагъыры булангъы пияла бардыр Раббибизни къолунда. Шо чагъырны тёгер Ол, шо чагъырны гьатта бир тамчысын да къоймагъан кюйде ичме тюшер ер юзюндеги бары да къылыкъсызлагъа[+].

10Мен бусам даим шону билдирип турарман, Якъубну[†] Аллагьыны атын тутуп йыр да айтып турарман.

11Бары да гючюн сындырып къояр Ол къылыкъсызланы, оьрге гётерилип къалар муъминни гючю де[+].

#### 75


1Хорну ёлбашчысына. Къыллы согъув алатлар булан. Асафны макътав йыры.

2Белгилидир Ягьудеяда Аллагь, зор уллудур Исрайылда[†] Ону аты.

3Уью Салимде[*] эди Ону, турагъан ери де Сионда эди Ону[+].

4Шонда дагъытып къойду Ол жаяны окъларын, къалкъанны, къылычны ва урушувну[+].

5Сыйлы нюр тёгюледир Сенден. Гьав этеген тавлардан таба нюрленип къалдынг Сен.

6Юреги къаттылар биревлеге тюшюм болуп, даимлик юхугъа батып токътадылар. Бары да асгерлер оьз къолларыны гючю къайда къалгъанын да билмей къалдылар.

7Сенден чыгъаргъан зор гючлю тавушдан атарбасы булан ат да къатып къалдылар, Якъубну[†] Аллагьы[+].

8Къоркъунчлусандыр Сен. Къазаплангъан заманынгда Сени алдынгда токътап болар ким бар экен дагъы[+]?

9-10Ер юзюнде бары да зулмулангъанланы къутгъармакъ учун Аллагь дуван этме тургъан заманда, кёклерден таба дуванны гьакъында билдирдинг Сен; къоркъуп, пысып токътады ер юзю шо заман.

11Къазаплангъанда янчып къоясан инсанланы Сен, сав къалгъанлагъа да къаршы савутлангъансан Сен!

12Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа ваъдаларыгъызны этигиз чи, шоланы кютме де кютюгюз чю. Къоркъунчлу болгъан Аллагьны айланасында токътагъанланы барысы да савгъатлар гелтирип турсун дагъы Огъар[+].

13Бийлени ругьун[†] юваш этип къояр Ол, ер юзюндеги пачалагъа да къоркъунчлудур Ол.

#### 76


1Хорну ёлбашчысына. Едутунну макъамына гёре. Асафны йыры[+].

2Сесим Аллагьгъа бакъгъан, мен де чакъырыв этермен. Сесим Аллагьгъа бакъгъан, Ол да эшитер мени.

3Къайгъылы гюнюмде Раббимни излеймен мен. Салланмайлы, гече узатылгъан кюйде тура къолум мени. Рагьатлыкъны гери ура жаным мени[+].

4Аллагьны гьакъында ойлашагъанда, агь уруп йиберемен мен; ойгъа тюшсем, гьалсыз болуп токътай ругьум[†] мени.

5Кирпик къакъма сама да къоймайсан Сен мени, янчылгъанман, сёйлеп де болмайман.

6Эжжелги гюнлени, оьтген асруланы йыллары гьакъында ойлашып къарайман мен[+].

7Гечелер йырларымны эсге аламан, юрегим булан лакъыр къураман, ругьум да шу затланы гьис эте:

8Даимге гери уруп къойдуму экен дагъы Раббибиз, дагъы яхшы гёзден къарамасмы экен дагъы Ол?

9Даимге битип къалдымы экен дагъы Ону зор сюювю, наслудан наслугъа къыркъылып да къалдымы экен дагъы Ону ваъдалары?

10Рагьму этме унутуп къалдымы экен дагъы Аллагь? Къазапланмакълыгъындан токътатып къойдуму экен дагъы бютюн языкъсынывун?

11Мен де: «Аллагьу-Тааланы онг къолуну алышынмакълыгъы – будур мени къайгъым», – деп айтдым.

12Эсге алып турарман Раббибизни ишлерин, эсге алып турарман бырынгъы гьайранлыкъларынгны Сени[+].

13Тюшюнюп турарман бары да ишлеринге Сени, ойлашып турарман кёп уллу ишлерингни гьакъында Сени.

14Аллагьым! Сыйлыдыр Сени ёлунг. Аллагьыбыз йимик ким Аллагьдыр шолай уллу![+]

15Сенсендир гьайран ишлени этеген Аллагь, Сенсендир халкъланы арасында Оьзюнгню къудратынгны гёрсетген!

16Сенсендир къудратлы къолунг булан Оьз халкъынгны, Якъубну,[†] Юсупну наслуларын азат этген.

17Гёрдюлер Сени, Аллагьым, сувлар. Гёрдюлер Сени сувлар, хозгъалып йибердилер. Титиреп йибердилер тюпсюз къакъалар[+].

18Сувларын тёгюп йибердилер булутлар, кёкюреп йибердилер къара булутлар, яшмын да яшнады[+].

19Алатолпанда чалынып турду кёкюревюнгню авазы, дюньяны ярыкъландырып турду яшмынлар; тербенип, чайкъалып турду ер де[+].

20Денгизден[†] табадыр ёлунг Сени, уллу сувлардадыр сокъмагъынг да, белгисиздир гьызларынг да Сени.

21Мусадан,[†] Гьарундан[†] таба сиривню йимик алып юрюп турдунг халкъынгны Сен[+].

#### 77


1Асафны уьйретивю.

Тынгла, гьей халкъым, уьйретивюме мени, къулакъ да асыгъыз авзумдан чыгъагъан сёзлериме.

2Масаллар айтайым авзум булан, эжжелги сырланы да ачайым мен[+].

3-4Гележекдеги наслугъа Раббибизни макътавлу ишлерин, Ону къудратын, Ол этген гьайранлыкъланы билдире туруп, эшитгенибизни, билгенибизни, аталарыбыз хабарлагъанланы оланы яшларындан яшырмайыкъ чы[+][+].

5-6Якъубну[†] наслусуна буйрукъланы берген, Исрайылда[†] Оьзюню къанунун токъташдыргъан Олдур. Гележекдеги наслу, туважакъ яшлар билсин деп, олар да оьз заманында оьзлени яшларына билдирсин деп, шону ата-бабаларыбызгъа наслуларына билдирмеге буюргъан Ол[+][+].

7Шолайлыкъда Аллагьгъа умут этер, Ону ишлерин унутмас, Ону буйрукъларын сакълап турар олар.

8Хырча, питнечи, юреклери[†] токъташмагъан, ругьу[†] булан Аллагьгъа амин[†] болмагъан ата-бабаларына ошап къалмас олар[+].

9Ябушувну гюнюнде артгъа багъып къачып токътадылар Ефремни[†] савутлангъан, жаялар булан атышагъан уланлары.

10Аллагьны разилешивюн кютмедилер олар, Ону къанунуна гёре юрюмекни де гери уруп токътадылар олар.

11Унутуп токътадылар Ону ишлерин, оьзлеге Ол гёрсетген гьайранлыкъланы да[+].

12Мисриде, Согьан деген топуракъда муъжизатлар этип къойду Ол оланы ата-бабаларыны гёз алдында[+].

13Денгизни[†] бёлюп йиберип, шондан таба оьтгерип къойду оланы, сувну да барудай эретургъузуп къойду Ол[+].

14Гюндюзлер булут булан, гечелер буса отну ярыгъы булан юрютюп турду оланы[+].

15Дангылдагъы ярны уруп эки ярып йиберип Ол, терендеги сувлардан йимик ичме берип къойду олагъа[+].

16Ярдан агъымлар акъдырып къойду, сувлар да оьзенлер йимик агъып тербеди.

17Амма Ону алдында этеген гюнагь ишлерин, дангылда Аллагьу-Таалагъа таби болмагъанын узатып турдулар олар.

18Сюеген ашны талап эте туруп, юрегинден сынап турдулар олар Аллагьны[+].

19Аллагьгъа къаршы сёйлеп де турдулар. «Дангылда аш гьазирлеп боламы экен дагъы Аллагь?

20Гертиден де, ташгъа багъып уруп йиберди Ол, агъып йиберди сувлар, ёл[†] алып йиберди гиччи оьзенлер де. Амма аш берип боламы экен дагъы Ол, халкъына эт гьазирлеп де боламы экен дагъы?» – деп де айтдылар.

21Эшитди Раббибиз, къазапланып, ялындай болуп гетди Ол. Якъубгъа къабунуп гетди от, Исрайылгъа багъып тербенип гетди къазапланыв да[+].

22Неге тюгюл де, иман салмадылар олар Аллагьгъа, аркъатаямадылар Ону къутгъарылывуна.

23Оьрден таба булутлагъа буйрукъ этди, кёкню эшиклерин де ачып берди Ол[+].

24Рызкъы гьисапда маннаны[*] явдуруп къойду олагъа, кёклердеги экмекни де берди олагъа[+].

25Малайиклени экмегинден ашап турду инсан, тойгъунча рызкъы берди олагъа Ол.

26Кёкде гюнтувуш елни чыгъарды, къудраты булан къыбла елни де гелтирди Ол.

27Чанг йимик этни де, денгизни къайыры йимик, къанатлы къушланы да явдуруп къойду олагъа[+].

28Оьзлени къонушгъан еринде, яшавлукъ этеген ерлерини къырыйында дагъытып къойду оланы.

29Ашап, тазза тойдулар олар да, оьзлер сюеген затны да берди олагъа[+].

30Амма оланы къутургъаны, авзундагъы рызкъысы тайып да битмеген эди,

31Аллагьны къазапланыву етишди олагъа, гючлюлерин оьлтюрдю оланы, дагъытды Исрайылны къуватларын да[+].

32Шогъар да къарамайлы, узатып турду гюнагь ишлерин олар, инанмадылар Ону гьайранлыкъларына да[+].

33Бир маънасыз оьтгереген гюнлерин, къоркъувда оьтгереген йылларын дагъытып къойду оланы[+].

34Оьзлени оьлтюрюп турагъанда, излеп турдулар олар Аллагьны, сёйледилер, къасткъылып гелдилер Огъар багъып.

35Аллагь оьзлени яры, Аллагьу-Таала азат этивчюсю экенни эсге алып да турдулар[+].

36Авзу булан яревкелик этип сёйледилер, тили булан да ялгъан айтып турдулар Огъар.

37Юреги буса тюз тюгюл эди Ону алдында, олар да амин тюгюл эдилер Ону разилешивюне.

38Амма рагьмулу Аллагь гечип турду гюнагьны, къырып да турмады оланы. Къазапланывуну алдын алып турду кёп керенлер, бары яман ачувун да гёрсетип турмады Ол[+].

39Олар янгыз бир къаркъара, елни енгил уьфюрювю экенни эсинде сакълап турду Ол[+].

40Нече керен къаршы чыгъып турду дагъы дангылда Огъар, нече керен пашман этип турду дагъы олар инсан яшамайгъан ерде де Ону.

41Къайтып сынап турдулар Аллагьны, мысгъыллап да турдулар Исрайылны сыйлы Аллагьын.

42-43Къоллары оланы зулмудан азат этген гюню, Мисриде этген муъжизатлары, Согьан деген топуракъда этген гьайранлыкълары Ону эсинде ёкъ эди[+].

44Оьзлер ичип болмасын деп, оланы оьзенлерин, оланы ташгъын сувларын къангъа айландырып къойду[+].

45Тиксин деп, олагъа увакъ жан-жаныварны, дагъытсын деп, олагъа бакъаланы йиберди[+].

46Топуракъдагъы оьсюмлюклерин гёбелек хуртгъа, оланы тюшюмюн де женгерткиге талатып къойду[+].

47Юзюмюне бурчакъ, инжирине де буз тёгюп къойду[+].

48Гьайван-малына бурчакъ явдуруп, туварларына да яшмын яшнатып къойду[+].

49Къазапланывуну ялынын, къагьарланывун, зор уллу ачувун, балагь, дагъытагъан малайиклени де йиберип къойду олагъа[+].

50Оьзюню къазапланывуна толу ихтияр берип къойду, жанларын оьлюмден къутгъармады оланы, амма эпсиз яман аврув булан оьлтюрюп къойду оланы.

51Мисридеги башлап тувгъан гьар-бир яшны да, Гьамны чатырларындагъы эргишилени белинден тувгъан башлапгъы яшларын да дагъытып къойду[*][+].

52Халкъын къойлардай алып юрюп турду, дангылдан сиривдей алып юрюп турду оланы[+].

53Гьеч бир къоркъунчсуз алып юрюп турду оланы, къоркъуп турмады олар да, душманларын буса денгиз ютуп къойду оланы[+].

54Оьзюню сыйлы топурагъына, онг къолу булан алгъан бу тавгъа гелтирип къойду оланы[+].

55Къувалап чыгъарды шондан халкъланы, топурагъын пайлап берди варисликге олагъа, Исрайылны къавумларын ерлешдирди чатырларында оланы[+].

56Амма дагъы да сынап, къаршы чыкъдылар олар Аллагьу-Таалагъа, кютмедилер Ону буйрукъларын да.

57Аталары йимик, тюз ёлдан чыгъып, амин болмай турдулар, яравсуз окъдай онгайсыз гьалгъа салып да турдулар.

58Ялгъан аллагьлагъа сужда этеген ерлери булан ачувландырып токътадылар, ялгъан аллагьлары булан да гюнчюлюгюн уятып турдулар Ону[+].

59Эшитип, Аллагь бек къазапланып алды, толу кюйде гери урду Исрайылны.

60Силомда яшавлукъ этеген ерин, оьзюнде инсанланы арасында яшап турагъан чатырын гери урду Ол[*].

61Есирликге сыйлы сандыкъны[*], душманны къолуна Оьзюню къудратыны ва макътавлугъуну белгисин берип къойду Ол.

62Оьз халкъына къазапланып алды, къылычгъа къаршы этип къойду оланы[+].

63Ялын ютду шоланы жагьил уланларын, той сарынлар айтылмады жагьил къызларына да.

64Къылыч йыгъып турду дин къуллукъчуларын шоланы, йылап турмадылар тул къалгъан къатынлары да шоланы[+].

65Амма юхудан айыкъгъандай, жагь нартдай болуп къалды Раббибиз[+].

66Къувалап чангына бакъдырды душманларын, даимлик биябурлукъгъа чыгъарып да къойду оланы.

67Гери уруп къойду Юсупну наслуларын, Ефремни къавумларын да танглап турмады.

68Ягьуданы къавумун да, оьзюн сююп къойгъан Сион тавун да буса сайлап къойду Ол[+].

69Кёкню йимик къурашдырып къойду Оьзюню сыйлы ерин, ер юзюн йимик даимликге беклешдирип де къойду шону.

70Танглап алды Оьзюню къулу болгъан Давутну,[†] къойлар турагъан гюренлерден чыгъарып,[+]

71сиривден айырып алды ону. Якъубну – Оьзюню халкъын, Исрайылны – Оьзюню варислигин къойланы йимик сакъламакъ учун гелтирди Давутну[+].

72Ол да гьакъ юрекден къойланы йимик сакълап турду оланы, бек гьакъыллы кюйде ёлбашчылыкъ да этип турду олагъа[+].

#### 78


1Асафны йыры.

Аллагьым! Ят халкълар гелип токътадылар Сени топурагъынга, хорладылар сыйлы ибадатханангны,[†] Ерусалимни де чёкген гьалгъа салып къойдулар.

2Къулларынгны сюеклерин кёклердеги къушлагъа, халкъынгны къаркъараларын буса ердеги къыр жанлагъа ашамлыкъгъа берип къойдулар[+].

3Сувдай тёгюп къойдулар Ерусалимни айланасында оланы къанын, гьеч бирев де ёкъ эди оланы гёммеге де.

4Хоншуларыбызгъа кюлкюге къалып къалдыкъ биз, айланабыздагъылар учун да хорлавгъа, биябурлукъгъа тюшюп къалдыкъ биз[+].

5Къачан болгъунча токътавсуз къазапланып турарсан дагъы, Раббим? Къачан болгъунча ялындай яллап турар дагъы гюнчюлюгюнг Сени[+]?

6Сени танымайгъан халкълагъа, атынгны атын тутуп чакъырыв этмейген пачалыкълагъа багъып тёгюп къой чу къазапланывунгну Сен[+].

7Неге тюгюл де, олардыр Якъубну[†] наслусун къыргъанлар, оланы яшайгъан топурагъын бошатып да къойгъанлар[+].

8Ата-бабаларыбызны гюнагьларын эсге алма чы бизге Сен. Алгъаса чы бизге рагьмунгну гёрсетме, неге тюгюл де умутсуз гьалгъа тюшюп турабыз биз.

9Атынгны макътавлугъу учун кёмек эт чи бизге, Аллагьым, Къутгъарывчубуз бизин. Атынг учун азат этип, гюнагьларыбыздан да гечип къой чу бизин[+].

10Къачан болгъунча халкълар: «Къайдадыр оланы Аллагьы?» – деп айтып турар экен? Гёз алдыбызда къулларынгны тёгюлген къаны учун халкълардан оьч аларсан Сен. Халкълар да билип къойсунлар дагъы шо гьакъда[+].

11Есирни агь урувун эшит чи, уллу къудратынг булан сакълап къой чу оьлюмге тарылажакъланы да Сен[+].

12Сени хорлагъан хорлавларын етти керен артдырып къайтарып къой чу айланадагъы халкълагъа, Раббим[+].

13Биз бусакъ, Сени халкъынг, Сен гьайын этеген къойларынг, Сагъа даим шюкюрлюк этип, наслудан-наслугъа макътав этип турарбыз[+].

#### 79


1Хорну ёлбашчысына. «Шагьатлыкъны Лилиясы» деген макъамгъа гёре. Асафны йыры[+].

2-3Сенсендир Исрайылны[†] Къойчусу! Сенсендир Юсупну наслусун къойланыдай алып юрюйген! Къулакъ ас чы Сен. Сенсендир Гьерубимлени[*] уьстюнде олтургъан! Ефремни,[†] Буньяминни, Манассияны наслуларына нюрленген гьалынгда чыгъып къал чы Сен. Къудратынгны гёрсет чи, бизин къутгъарма да гел чи Сен[+][+].

4Аллагьым! Алдынггъы даражабызгъа чыгъарып къой чу бизин. Нюрлю юзюнг булан ярыкъландырып къой чу бизин, биз де къутгъарылып къалайыкъ дагъы![+]

5Раббим, къудратланы Аллагьы! Къачан болгъунча къазапланып турар экенсен дагъы дуаларына халкъынгны[+]?

6Экмекнидей къайгъылар ашатдынг, аявсуздан гёзьяшлар да ичирдинг олагъа Сен[+].

7Айланадагъы халкълар булан эришивлюкге салып къойдунг бизин, душманларыбыз да мысгъыллап туралар бизин.

8Къудратланы Аллагьы! Алдынгъы даражабызгъа чыгъар чы бизин. Нюрлю юзюнг булан ярыкъландырып къой чу бизин, биз де къутгъарылып къалайыкъ дагъы![+]

9Мисриден юзюм борланы чыгъарып алып, къувалап йиберип халкъланы, орнатдынг шону Сен[+].

10Тазалап ер онгардынг шогъар, беклешдирдинг тамурларын шону, толтуруп къойду шо да топуракъны.

11Тавланы ябып къойду салкъыны шону, зор уллу къарагъайланы яшырып къойду борлалары да шону.

12Борлалары Орта денгизге[†] ерли, бутакълары да Фират оьзенге ерли яйылып гетди шону[+].

13Къырыйындан оьтюп барагъанланы барысы да юзюмюн юлкъуп турардай, неге бузуп къойдунг баруларын шону[+]?

14Агъачлыкъдагъы къабан тюбюн къазып тура шону, авлакъдагъы къыр жанлар да ашап тура шону.

15Къудратланы Аллагьы! Бакъ чы, кёкден таба къара чы, бу юзюм борланы гьайын эт чи!

16Онг къолунг орнатгъан затны, Оьзюнг учун оьсдюрген гиччи юзюм борланы сакълап тур чу Сен.

17Душманларыбызны ялыны гюйдюрген шону, къыркъылып къалгъан шо. Сени зор гючлю тавушунгдан дагъылып да къаларлар[+].

18Онг янынгда токътагъанны, Оьзюнг учун оьсдюрген халкъны уьстюнде болсун дагъы якълавунг Сени.

19Гьеч тайышмасбыз Сенден биз де. Жанландырып къой чу бизин, атынгны тутуп чакъырыв этип турарбыз биз де.

20Раббим, къудратланы Аллагьы! Алдынгъы даражабызгъа чыгъарып къой чу бизин. Нюрлю юзюнг булан ярыкъландырып къой чу бизин, къутгъарылып къалайыкъ дагъы биз де![+]

#### 80


1Хорну ёлбашчысына. «Гиттит» деген макъамгъа гёре. Асафны йыры[+].

2Къудратыбыз болгъан Аллагьгъа шат кюйде йырлагъыз чы, Якъубну[†] Аллагьыны атын тутуп къычырыгъыз чы!

3Алыгъыз чы макътав йырны, беригиз чи тепни, ачыкъ сесли къомуз булан аргъанны, къыллы алатны.

4Ай[*] янгыргъан, ай толгъан байрамда, бизин байрамда согъугъуз чу зурнайны[+].

5Неге тюгюл де, бу Исрайыл[†] учунгъу буйрукъдур, Якъубну Аллагьындан гелеген къанундур.

6Аллагь Мисриге къаршы чыкъгъанда, исрайыллылагъа токъташдырды шону Ол. Магъа таныш тюгюл булай тавушну эшитдим мен:[+]

7«Инбашларыгъыздан авурлукъну тюшюрдюм Мен, къолларыгъызны да авур загьматдан азат этдим[+].

8Балагь гелгенде, атымны тутуп чакъырыв этдигиз сиз, Мен де азат этдим сизин. Кёк кёкюревню арасындан эшитдим сизин, Мерибаны булакълары бар ерде сынап да къарадым сизин[+].

9Гьей Мени халкъым, тынгла чы мени буварывума. Исрайыл! Огь, бир тынглагъан болгъай эдинг Магъа сен![+]

10Гьеч башгъа аллагьынг болмасын дагъы сени, ят аллагьгъа да сужда къылма дагъы сен[+].

11Менмендир Раббинг, сени Мисриден чыгъаргъан Аллагьынг. Ач чы авзунгну, Мен де ашатып къоярман сени тойгъунча».

12Амма тынгламай турду халкъым Магъа, Исрайыл да таби болмай турду Магъа.

13Шо саялы да хырча юрекли[†] гьалында къоюп къойдум Мен оланы. Оьзлени хыяллары булан юрюп турсунлар дагъы.

14Огь, бир тынглагъан болгъай эди халкъым Магъа, Исрайыл да Мени ёлларым булан юрюген болгъай эди![+]

15Тезликде ярашдырар эдим Мен оланы душманларын, къолумну да гётерер эдим олагъа къаршы чыкъгъанлагъа.

16Раббибизни гёрюп ярамайгъанлар ялынчлыкъ этип турар эдилер олагъа, даимге узатылып турар эди оланы жазасы да.

17Амма инг тизив будайдан ашатар эдим олагъа, ярдан алынгъан балдан да тойдурар эдим Мен оланы[+].

#### 81


1Асафны йыры.

Кёклердеги малайиклени жыйынында да токътап, Аллагь оланы арасында дуван этип сёйлей.

2Къачан болгъунча адилсиз дуван этип, къылыкъсызлагъа ян тартып къарап туражакъсыз сиз[+]?

3Ярлыны, етимни якълагъыз, зулмулангъангъа, пакъыргъа гёрсетигиз адилликни[+].

4Азат этигиз ярлы булан пакъырны, къылыкъсызланы къолундан чыгъарып алыгъыз оланы[+].

5Билмей, англамай туралар, къарангылыкъда юрюп айланалар олар; ер юзюню бары да кюрчюлери къартыллап тербей[+].

6Мен: «Сиз аллагьларсыз, Аллагьу-Тааланы уланларысыз сиз барыгъыз да», – деп айтдым[+].

7Амма инсанлар йимик оьлюп къалажакъсыз, гьар-бир гьаким йимик къырылып къалажакъсыз сиз[+].

8Гел чи, Аллагьым, дуван эт чи ер юзюне, неге тюгюл де Сеникидир бары да халкълар.

#### 82


1Асафны макътав йыры.

2Аллагьым! Иннемей турма чы, пысып турма чы, бир зат да этмей турма чы, Аллагьым![+]

3Неге тюгюл де, муна, къавгъалап тура душманларынг, баш гётергенлер Сени гёрюп ярамайгъанлар да.

4Намарт хыял тутдулар халкъынга къаршы, Сен сакълап турагъанлагъа къаршы яшыртгъын сёйлешип де айланалар.

5«Исрайылны[†] аты дагъы бир де эсге алынмасын учун, барып йиберип, къырып къояйыкъ чы оланы халкъланы арасындан айырып», – деп айтдылар[+].

6Бир болуп сёйлешдилер, Сагъа къаршы бирлешив де къурдулар:

7Эдомну[†] халкъы булан исмайыллылар, Моавну[†] халкъы булан гьагъарлылар,[+]

8Гебалны, Аммонну, Амаликни халкълары, Тирде яшайгъанлар булан филистимлилер[+].

9Ассириялылар да къошулгъан олагъа. Гюч болуп токътагъанлар Лутну наслуларына олар[+].

10Мидиянлылагъа, Сисаргъа, Кишон деген оьзенни къырыйындагъы Ябинге этген затынгны этип къой чу олагъа.

11Эндорну къырыйындагъы къырылып къалды чы олар, полукъ болуп токътады чы топуракъгъа олар[+].

12Оланы ёлбашчыларына Ориб булан Зибге, оланы гьакимлерине де Зебей булан Салмангъа этгенлерингни этип къой чу.

13«Елеп къояйыкъ чы Аллагьны отлавлукъларын», – дей эдилер олар.

14Аллагьым мени! Шайтан елни ичиндеги чанг, елни алдына тюшген салам болуп къалсынлар дагъы олар[+].

15От агъачлыкъны яллатып къоягъанда йимик, ялын тавланы гюйдюрюп къоягъанда йимик,

16Шолай къувалап къой чу алатолпанынг булан оланы, шолай абдыратып къой чу шайтан елинг булан оланы[+].

17Раббим! Атынгны тутуп сёйлесин учун, биябурлукъдан толтуруп къой чу оланы.

18Илыгъып, къоркъуп къалсынлар дагъы даимге, биябур болуп, къырылып да къалсынлар дагъы олар.

19Рабби деген бир атынг болгъан Сен бютюн ер юзюню Аллагьу-Тааласы экенни де билип къалсынлар дагъы олар[+].

#### 83


1Хорну ёлбашчысына. «Гиттит» деген макъамгъа гёре. Корагьны уланларыны йыры[+].

2Огь, не гёзелдир дагъы Сени турагъан ерлеринг, къудратланы Раббиси!

3Раббибизни ибадатханасыны[†] абзарларына гьасирет къалып, гьалсыз болуп битди жаным мени. Юрегим де, къаркъарам да гьакъ Аллагьгъа багъып талпынып тура мени[+].

4Жымчыкъ да оьзюне турма ер таба, къурбанлыкъланы[†] салагъан ерни къырыйында балаларын салмакъ учун, къарлыгъач да оьзюне уя таба, къудратланы Раббиси, Пачам, Аллагьым мени![+]

5Насиплидир Сени уьюнгде яшап турагъанлар. Токътавсуз макътав этип турар олар Сагъа[+].

6Насиплидир оьзюню гючю Сендеги, Сион тавгъа сапар чыкъма къасткъылагъан инсан[+].

7Ваягь къолдан оьте туруп, булакъланы табалар олар. Янгур да берекет гелтирип къоя шо къолгъа.

8Къудрат топлай туруп юрюйлер олар. Сионда Аллагьны алдына гелип токътайлар олар.

9Раббим, къудратланы Аллагьы! Эшит чи дуамны, къулакъ ас чы, Якъубну[†] Аллагьы!

10Аллагьым, Якълавчубуз! Танглангъанынга[†] яхшы гёзден къара чы[+].

11Неге тюгюл де, Сени абзарларынгдагъы бир гюн мингинден яхшыдыр. Къылыкъсызлыкъланы чатырында тургъанча, Аллагьны уьюню посагъа алдында эретуруп къалгъан да къолайдыр.

12Неге тюгюл де, гюнешдир, къалкъандыр Раббибиз Аллагь. Рагьму, гьюрмет берер Раббибиз, айыпсыз юрюйгенлени де ниъматларындан уьзмес Ол[+].

13Къудратланы Раббиси! Насиплидир Сагъа умут этеген инсан![+]

#### 84


1Хорну ёлбашчысына. Корагьны уланларыны йыры.

2Раббим! Рагьму гёрсетдинг Сен Оьз топурагъынга, сюргюндегилени къайтардынг Сен Якъубну[†] наслусуна.

3Халкъынгны жинаятчылыкъларын гечдинг Сен, гюнагьларын да чайдынг оланы[+].

4Уллу ачувунгну тайдырдынг, зор къазапланывунгну да гери урдунг Сен[+].

5Алдагъы гьалыбызгъа салып къой чу, гьей къутгъарылывубузну Аллагьы, бизге ачувланагъанынгны да токътатып къой чу.

6Даим къазапланып турармы экенсен дагъы бизге, къазапланывунгну да наслудан наслугъа узатып турармы экенсен дагъы[+]?

7Сенден сююнюп къалсын учун, янгыдан жанландырып къоймасмы экенсен дагъы халкъынгны?

8Зор сюювюнгню гёрсетип къой чу бизге, Раббим, къутгъарылывунгну да савгъат этип къой чу бизге.

9Раббибиз Аллагь не айтар экен деп тынгларман мен. Оьзюню халкъына, Оьзюню иманлыларына парахатлыкъны ваъда этер Ол. Амма ойсузлукъгъа тюшюп къалмасын дагъы янгыдан олар.

10Гертинден де, топурагъыбызда Ону макътавлугъу болуп турсун учун, ювукъдадыр Оьзюнден къоркъагъанлагъа Ону къутгъарылыву!

11Рагьму да, гьакъ гертилик де ёлугъуп къаларлар; муъминлик[†] де, парахатлыкъ да оьбюшерлер.

12Гьакъ гертилик топуракъдан чыгъар, муъминлик де кёклерден таба къарап турар.

13Раббибиз де ниъматларын берер, топурагъыбыз да оьз емишин берер[+].

14Муъминлик Ону алды булан юрюр, аякъларын да ёлгъа салар.

#### 85


1Давутну дуасы.

Къулагъынгны салып тынгла чы мени Раббим, жавап бер магъа, неге тюгюл де ярлымандыр, пакъырмандыр мен[+].

2Сакъла чы мени, неге тюгюл де амин[†] турамандыр мен Сагъа. Сагъа умут этеген къулунгну къутгъарып къой чу, Аллагьым.

3Рагьму эт чи магъа, Раббим, неге тюгюл де Сагъа чакъырыв этемендир гьар гюн мен.

4Шат этип къой чу къулунгну жанын, неге тюгюл де Сагъадыр жаным булан талпынагъаным мен[+].

5Неге тюгюл де, атынгны тутуп чакъырыв этегенлеге зор сюювюн гёрсетген де, оланы гечеген де, олагъа рагьмулу да Сенсендир, Раббим[+].

6Эшит чи, Раббим, дуамны, ялбарыв тавушума да къулакъ ас чы Сен.

7Къайгъылы гюнюмде атынгны тутуп чакъырыв этемен мен, неге тюгюл де Сенсендир магъа жавап береген[+].

8Аллагьланы арасында Сендейи ёкъдур, Раббим, Сени ишлерингдей ишлер де ёкъдур[+].

9Сен яратгъан халкъланы барысы да гелип йиберип, алдынгда сужда этер, атынга да макътав этер[+].

10Неге тюгюл де, Сенсендир зор болгъан да, гьайранлыкълар этеген де. Сенсендир, Аллагьым, бир болгъан Сенсендир[+].

11Ёлунга сал чы, Раббим, мени, мен де Сени гьакъ гертилигинг булан юрюп турарман. Алдынгда къоркъув булан яшап турмакъ учун, бютюнлей Сагъа амин болгъан юрек[†] бер чи магъа[+].

12Гьакъ юрекден алгъыш этип турарман Сагъа, Раббим, Аллагьым; атынга да макътав этип турарман даим.

13Неге тюгюл де, бек уллудур магъа бакъгъан якъдагъы зор сюювюнг Сени. Сенсендир ахыратдан[†] да азат этген мени[+].

14Аллагьым! Магъа къаршы баш гётергенлер оьктемлер, оьлтюрме сююп айланалар питнечилени табуну да. Ойлашмайлар Сени гьакъынгда олар[+].

15Амма Сен, Раббим, чомарт, рагьмулу, нече де къазапланма алгъасамайгъан, зор сююв гёрсетеген, амин турагъан Аллагьымсандыр[+].

16Гёз къарат чы магъа, рагьму да этип къой чу магъа. Къулунга къудратынгдан берип къой чу, мени – къаравашынгны уланын да къутгъарып къой чу Сен[+].

17Яхшы гёзден къарайгъанынгны белгисин берип къой чу магъа. Мени гёрюп ярамайгъанлар, шону гёрюп йиберип, илыгъып къалсынлар дагъы, неге тюгюл де Сенсендир, Раббим, магъа кёмек этген де, гёнгюмню алгъан да.

#### 86


1Корагьны уланларыны макътав йыры.

Сыйлы тавда Раббибизни шагьарыны кюрчюсю салынгъандыр.

2Исрайылны[†] бары да ерлеринден артыкъ сюер Раббибиз Сионну къапуларын[+].

3Макътавлу зат билдирилип тура сени гьакъынгда, Аллагьны шагьары![+]

4Мисри[*] булан Бабилни[†] гьакъында эсгерип къоярман Мени таныйгъанлагъа. Муна, филистимлилер, Тир булан Эфиопия да: «Булай инсан тувду Сионда», – деп айтарлар.

5Сионну гьакъында буса: «Булай, булай инсан тувду шонда, Аллагьу-Таала Оьзю беклешдирип де къойду шо шагьарны», – деп сёйлейлер[+].

6«Булай инсан тувду шонда», – деп язар Раббибиз халкъланы санавун юрютегенде.

7Йырлайгъанлар да, бийийгенлер де булай айтарлар: «Сиондадыр бары да бизин шабагьатларыбызны булагъы»[+].

#### 87


1Корагьны уланларыны макътав йыры. Хорну ёлбашчысына. «Магьалат леанот» деген макъамгъа гёре. Езралы Гьеманны уьйретивю[+].

2Раббим, къутгъарылывумну Аллагьы! Гече де, гюн де агь уруп тураман алдынгда[+].

3Дуам етишсин дагъы Сагъа. Къулагъынгны къаплап тынгла чы тилевюме мени.

4Неге тюгюл де, балагьлардан тойгъан жаным мени, яшавум да ахыратгъа[†] ювукълашып токътагъан мени[+].

5-6Къабургъа гире турагъанлар йимик болгъанман мен. Оьлгенлени арасына ташлангъан, оьлтюрюлюп табутда ятгъанлар йимик, бир гючсюз инсан болуп къалдым мен. Оланы эсге де алмайсан Сен, къолунг гери де ургъан оланы[+].

7Ахыратны оруна, къарангылыкъгъа, тюбю гёрюнмейген къакъагъа салып къойдунг Сен мени[+].

8Уьстюмде юк болуп токътагъан къазапланывунг Сени, басып токътагъан шо къазапланывунгну толкъунлары да мени[+].

9Къурдашларымны арекге салып къойдунг Сен, менден жиргенеген этип къойдунг оланы. Тутулгъанман, чыгъып да болмайман мен[+].

10Къайгъыдан гьалсыз болуп битген мени гёзюм. Сав гюн чакъырыв этип турдум Сагъа, Раббим. Къолларымны узатып турдум Сагъа багъып.

11Оьлгенлер учун этерми экенсен дагъы гьайранлыкъны Сен? Оьлгенлер туруп йиберип, макътав этерми экен дагъы Сагъа[+]?

12Неде табутну ичинде билдирилерми экен дагъы зор сюювюнг Сени, дёнеген ерде де билдирилерми экен дагъы гьакъ гертилигинг Сени?

13Къарангылыкъны ичинде тюшюнерми экен дагъы гьайранлыкъларынга Сени, унутулуп къалагъан ерде де тюшюнерми экен дагъы муъмин ишлеринге Сени[+]?

14Амма Сагъадыр, Раббим, чакъырыв этегеним мен, эртен танг буландыр дуам да алдын билдирилегени Сагъа[+].

15Неге дагъы, Раббим, гери уруп къоясан мени Сен, юзюнгню де яшырып токътайсан менден.

16Жагьил заманымдан берли азап чегип тураман мен, оьлюмге де ювукъман, умутсуз гьалгъа тюшюп къалгъанман Сенден гелеген уллу къоркъувлардан да мен. 17Зор ачувунг басып къойду мени, дагъылып къалгъанман Сенден гелеген уллу къоркъувлардан да мен[+].

18Сувдай къуршап алалар душманларым гьар гюн мени: къапланып къалалар бары да бирче[+].

19Къурдашларымдан да, танышларымдан да магьрюм этип къойдунг Сен мени, къарангылыкъ да биргине-бир ёлдашымдыр мени[+].

#### 88


1Езралы Етанны уьйретивю[+].

2Зор сюювюнгню даим йырлап турарман, Раббим. Наслудан наслугъа аминлигингни[†] де билдирип турарман авзум булан[+].

3Неге тюгюл де: «Гьеч алышынмас дагъы зор сюювюнг, кёклердедир аминлигингни токъташдыргъанынг да Сен», – деп айтаман.

4Шо заманда булай деп айтдынг: «Танглагъаным Давут[†] булан разилешив бегетдим Мен, булай деп ант эте эдим къулум болгъан огъар:

5„Даимге беклешдирер мен наслунгну, наслудан наслугъа токъташдырарман тахынгны“»[+].

6Кёклер де макътав этип турар гьайран ишлеринге, сыйлыланы арасында аминлигинг де Сени, Раббим[+].

7Неге тюгюл де, ким бола дагъы кёклерде Раббибиз булан тенг болуп? Ким бола дагъы Аллагь яратгъанланы арасында Раббибизге ошап[+]?

8Къоркъунчлудур Аллагь оьтесиз кёп сыйлыланы жыйылгъан еринде, Оьзюню айланасындагъылыр учун да къоркъунчлудур Ол.

9Раббим, къудратланы Аллагьы! Сендей гючлю ким бар экен, Раббим? Аминлигинг де айланангдадыр Сени[+].

10Бек ачувлу денгизге[†] гьакимлик этесен Сен. Толкъунларын гётерегенде, шоланы енгип къоясан Сен[+].

11Дагъытып къойдунг Сен Рагьавну[†][*], оьлю сюекдей ятып тура ол да. Къатты къудратынг булан чачып къойдунг душманларынгны да[+].

12Сеникидир кёклер, Сеникидир ер юзю де. Дюньяны, шону ичиндеги бары да затны къургъан Сенсендир[+].

13Сенсендир темиркъазыкъ булан къыбланы яратгъан. Сени атынгдан сююнюп турадыр Табор тав булан Гьермон тав[+].

14Къаттыдыр къудратынг Сени, гючлюдюр къолунг Сени, бийикдедир онг къолунг Сени.

15Муъминлик[†] булан адилликдир тахынгны кюрчюсю. Зор сююв булан аминликдир алдынг булан юрюйген Сени[+].

16Насиплидир сююнч булан Сагъа алгъыш этеген халкъ! Юзюнгден янагъан нюр булан юрюп турадыр олар, Раббим[+].

17Атынгдан сююнюп турадыр гюнню узагъында, гертилигинге де макътав этип турадыр олар.

18Неге тюгюл де, бизин гёзеллигибиз де, зорлугъубуз да Сенсендир, Оьзюнгню яхшы янашывунг булан бизин уьстюнлю этеген де Сенсендир.

19Сенсендир бизге якълавчуну танглагъан, Раббим. Сенсендир, Исрайылны[†] Сыйлы Аллагьы, бизге пачабызны да берген[+].

20Бир заманларда бир гёрюнюшде Оьзюнгню халкъынга айта эдинг, булай деп де айтдынг: «Мен къоччакъгъа кёмек этдим, халкъны арасындан сайлангъанын оьрге чыгъардым[+].

21Къулум болгъан Давутну тапдым Мен, сыйлы зайтун май[†] да сюртюп, тангладым Мен ону.

22Ону булан болуп турар къолум Мени, къудратым да беклешдирип турар ону.

23Душман оьр чыгъып болмас ондан, къылыкъсыз да гьеч тарчыкълыкъгъа салмас ону.

24Уруп саларман алдына душманларын ону, йыгъып къоярман ону гёрюп ярамайгъанланы да[+].

25Аминлигим де, зор сюювюм де ону буландыр, атым булан ону уьстюнлю этеген де Менмендир.

26Денгизге саларман къолун ону, оьзенлеге саларман онг къолун да ону[+].

27„Атам, Аллагьым, къутгъарылывумну беклиги“, – деп чакъырыв этер ол Магъа[+].

28Мен де биринчи этермен, ер юзюндеги бары да пачалардан да оьр саларман ону[+].

29Даимге сакъларман огъар бакъгъан зор сюювюмню, ону булангъы разилешивюм де бек болар.

30Даимге узатып турарман наслусун ону. Кёкню гюнлеридей даимге узатып турарман тахын да ону[+].

31Эгер де къанунумну къоюп къойса ону уланлары, уьйретивюм булан юрюп де турмаса,

32Эгер де насигьатларымны бузуп къойса, буйрукъларымны да сакъламай турса,

33Гьакимлик этеген таягъымны тийдирермен жинаятчылыкъларына оланы, гюнагьларына багъып да урарман оланы[+].

34Зор сюювюмню чю алмасман Давутдан, аминлигимни де гьеч алышдырмасман.

35Бузмасман разилешивюмню, гьеч алышдырмасман авзумдан чыкъгъан затны да.

36Сыйлылыгъым булан бир керен ант этдим Мен; ялгъан айтмасман дагъы Давутгъа[+].

37Гьар заманда да болуп турар наслусу ону, гюнешдей алдымда турар ону тахы да.

38Айдай, кёклерде амин турагъан шагьатдай даим де къатты турар»[+].

39Амма гьали гери урасан, гёрюп ярамайсан, къазапланасан Оьзюнг танглагъан пачанга[+].

40Гери уруп къойдунг къулунг булангъы разилешивюнгню, ерге тюшюрюп къойдунг тажын ону[+].

41Бузуп къойдунг бары да баруларын ону, чёкген гьалгъа салып къойдунг бекликлерин де ону.

42Талап туралар ону оьтеген-барагъанланы барысы да. Кюлкюге къалып къалды хоншуларына ол.

43Уьстюнлюкню берип къойдунг огъар къаршы чыкъгъанлагъа Сен, бары душманларын да къувандырып къойдунг Сен.

44Артгъа буруп къойдунг къылычыны учун, ябушувда да беклешдирмединг ону.

45Тизив гьалын чыгъарып алдынг, ерге тюшюрюп къойдунг тахын да ону.

46Къысгъартып къойдунг жагьил йылларын, илыкъгъа чыгъарып да къойдунг ону[+].

47Къачан болгъунча токътавсуз яшынып турарсан, Раббим? Къачан болгъунча ялындай янып турар уллу ачувунг да[+]?

48Эсге алып къой чу къысгъалыгъын мени оьмюрюмню. Не къысгъа мюгьлетге яратып къойгъансан дагъы Сен инсанланы[+]?

49Кимдир инсанлардан, яшама да яшап, оьлюмню гёрмей къалгъан, ахыратны[†] гючюнден жанын къутгъарып болгъан да[+]?

50Къайдадыр алдагъы зор сюювюнг, Раббим? Аминлигинг булан ант этген эдинг чи Сен Давутгъа.

51Эсге алып къой чу, Раббим, мысгъыллангъан къулларынгны. Кёп халкълардан яшырып, юрегиме салып айланаман шо мысгъыллавланы мен.

52Бир мысгъыллап тура дагъы душманларынг Сени, бир иришхат этип тура дагъы Сен танглагъан пачангны гьызларын.

53Гьар даим де макътавлар болсун дагъы Раббибизге! Амин, амин[+].

#### 89


Дёртюнчю Китап


(89-нчи – 105-нчи йырлар)


1Аллагьны къулу болгъан Мусаны дуасы.

Раббим! Наслудан наслугъа аркъатаявубузсандыр Сен[+].

2Тавлар яралгъанча да алдын, Сен ер юзюн, аламны яратгъанча да, асрудан асругъа ерли де Аллагьсандыр Сен[+].

3Хумгъа дёндюрюп къоясан Сен инсанны. «Къайтыгъыз, инсанлар!» – деп де айтасан[+].

4Неге тюгюл де, тюнегюнгю оьтген гюн йимикдир минг йыл, гечеги бир сагьат йимикдир Сени гёз алдынгда[+].

5-6Ташгъындай алып гетип къаласан Сен оланы. Олар бир тюш йимикдир, эртен оьсюп, эртен чечекленип, яшылланып, ахшам буса тамурундан юлкъунуп, къуруп къалагъан бир от йимикдир[+][+].

7Неге тюгюл де, ёкъ болуп къала турабыз къазапланывунгдан биз, бек ачувланмакълыгъынгдан да эпсиз къоркъунч гьалгъа тюшюп къалып турабыз биз.

8Жинаятчылыкъларыбызны алдынга салып къойдунг Сен, сырлы гюнагьларыбыз да бетингни нюрюню алдында тура Сени.

9Сени къазапланывунг булан оьтюп тура бары гюнлерибиз бизин. Агь ура туруп тамамлайбыз оьмюрюбюзню де биз.

10Оьмюрюбюз етмишге чыгъа бизин, бираз къаттыланыки де – сексенге. Шоланы да инг тизив вакътиси загьмат булан аврувдур, неге тюгюл де нече де чалт гетип къала оьмюр, биз де турабыз учуп[+].

11Амма Сени алдынгдагъы къоркъув Сендеги къазапланывну алдын алып токътар.

12Биз гьакъыллы юрекге[†] ес болсун учун, гюнлерибизни гьисабын юрютме уьйрет чи Сен бизин.

13Къайтып къал чы, Раббим! Къачан болгъанча булай турарсан дагъы? Языкъсын чы къулларынга.

14Бары гюнлерибизде биз сююнюп-къуванып болсун учун, тез тойдуруп къой чу зор сюювюнгден бизин.

15Нечакъы бизин йыгъып тургъан гюнлеринг учун, нечакъы балагьлар гёрюп тургъан йылларыбыз учун, шончакъы шатландырып къой чу бизин.

16Къулларынга ишлерингни, оланы наслуларына макътавлугъунгну да гёрсетип къой чу.

17Яхшы гёзден къара чы, Раббибиз Аллагь, бизге. Къолларыбыз этеген ишни де беклешдирип къой чу, къолларыбыз этеген ишни беклешдирип къой чу[+].

#### 90

1Аллагьу-Таалагъа сыйынып яшайгъан, бары да затны Еси болгъан Аллагьны якълавуну тюбюнде турагъан[+]

2Раббибизге: «Якълавум, беклигим мени, Оьзюне умут этеген Аллагьым мени», – деп айтар[+].

3Гьавчуну торундан да, оьлю ярадан да азат этер сени Ол[+].

4Къанат тюклери булан яшырып къояр сени, къанатларыны тюбюнде къоркъунчсузлукъда да боларсан сен. Къалкъандыр, барудур гьакъ гертилиги Ону[+].

5Гьеч тартынмассан гечеги къоркъунчлукълардан, гюндюз учагъан окъдан,[+]

6Къарангылыкъда юрюп айланагъан ярадан, тюшде боппо-бош этип къоягъан югъагъан аврувдан.

7Янынгда минглер булан, онг къолунг бар якъда да он минглер булан йыгъылып къалдылар. Амма сагъа чы зарал этмес шолар.

8Къылыкъсызлар такъсырланар, сен бусанг шону янгыз гёрюп турарсан[+].

9Неге тюгюл де, Раббибизни аркъатаявунг этип, Аллагьу-Тааланы якълавунг этип тангладынг сен[+].

10Гьеч яманлыкъ болмас сагъа, балагь да ювукълашмас уьюнге[+].

11Неге тюгюл де, бары ёлларынгда сени къоруп сакълап турсун деп, малайиклерине буюруп турадыр Ол.

12Аягъынг булан ташгъа сюрюнюп йыгъылып къалмасын деп, къолларына алып юрюрлер сени олар[+].

13Басарсан къара йылангъа да, арслангъа да; таптап чыгъарсан арслан баланы да, агъулу йыланны да[+].

14Раббибиз булай деп айтар: «Мени сююп къойгъаны учун азат этермен ону. Якъларман ону, неге тюгюл де мюкюрлюк этер ол атыма Мени[+].

15Чакъырыв этер Магъа, Мен де жавап берермен огъар. Къайгъысында табыларман, къутгъарарман, гьюрметли де этермен ону[+].

16Узакъ оьмюрден тойдурарман ону, къутгъарылывумну да гёрсетермен огъар»[+].

#### 91


1Сонгугюн учунгъу макътав йыр.

2Уллу насипдир Раббибизге макътав этип, Сени атынгны тутуп йырлап турмакъ, гьей Аллагьу-Таала[+].

3Эртенлер зор сюювюнгню билдирип, гечелер буса аминлигингни[†] билдирип турмакъ,

4Он къыллы согъув алатны да, къомуз булан йыр айта туруп да.

5Неге тюгюл де, Сенсендир яратгъан затларынг булан мени шатландырып къойгъан, Раббим. Сююнч булан йырлап тураман Сени ишлеринге къарап мен.

6Не зордур Сени ишлеринг, Раббим! Не терендир ойлашгъан затларынг да Сени![+]

7Англавсуз инсан билмес, авам да англап битмес шоланы.

8Къылыкъсызлар яшыл от йимик гётерилип турса да, яманланы ишлери де алгъа юрюп турса да, ёкъ болуп къалар олар даимге.

9Сен бусанг даим де оьрдесендир гьар затдан да, Раббим![+]

10Неге тюгюл де, муна, душманларынг, Раббим, муна, душманларынг къырылып тура, жинаятчылыкъ этегенлени барысы да чачылып бите тура.

11Мени мююз къартыгъымны буса гамишни мююзюдей оьрге гётерип турасан Сен, магъа да тизив зайтун май[†] сюртюлген[+].

12Гёзлерим де душманларыма тигилип тура, къулакъларым да магъа къаршы баш гётерген яманланы йыгъылывун эшитип тура[+].

13Муъмин хурма терекдей чечекленип, Ливандагъы къарагъайдай оьрленип тура[+].

14Раббибизни уьюнде де орнатылып, Аллагьыбызны абзарында чечекленип тура шолар[+].

15-16Раббибиз адилли экенин билдирмек учун, къарт вакътисинде де емиш берип, сувлу, гьаман янгы гьалында тура шолар. Ярымдыр Ол, гьеч тюзсюзлюк де ёкъдур Онда[+].

#### 92

1Гьакимлик этип турадыр Раббибиз. Зорлукъ булан ясандырылгъандыр Ол. Зор гюч булан ясандырылып, зор гючге чырмалып къалгъандыр Раббибиз. Ер юзюню къатты экени, гьеч тербенмей къалажакълыгъы да[+].

2Бырын заманлардан берли де токъташдырылгъандыр Сени тахынг. Сен де гьар даим де бар кююнгде турасандыр[+].

3Гётерип тура, Раббим, гётерип тура авазын агъымлар, гётерип тура толкъунларын агъымлар да.

4Амма кёп сувланы къавгъасындан, зор денгиз[†] толкъунлардан да зордур кёклердеги Раббибиз[+].

5Буйрукъларынг шексиз кюйде гертидир. Гьар даимге сыйлыдыр Сени уьюнг, Раббим.

#### 93

1Яманлыкъ саялы оьч алагъан Аллагьым, Раббим, яманлыкъ саялы оьч алагъан Аллагьым, гёрсетип къой чу Оьзюнгню![+]

2Гел чи, ер юзюню Дуванчысы, тийишли такъсырын бер чи оьктемлеге.

3Къачан болгъунча, Раббим, къылыкъсызлар, къачан болгъунча оьр чыгъып турар экен къылыкъсызлар[+]?

4Эдепсиз сёйлеп туралар олар, оьзлени оьр салып айланалар жинаятчылыкълар этегенлер.

5Таптап юрюйлер, Раббим, халкъынгны; зулму да этелер варис болгъан адамларынга Сени.

6Тул къалгъан къатынны да, гелгинчини де оьлтюрюп туралар, етимлени де ёкъ этип туралар.

7«Гёрмежек Рабби, Якъубну[†] Аллагьы да билмей къалажакъ», – деп де сёйлеп айланалар[+].

8Эс табыгъыз чы, гьей англавсуз адамлар! Къачан гьакъыллы болар экенсиз дагъы, авамлар?

9Къулакъны орнатгъан Оьзю эшитмесми дагъы? Гёзню яратгъан да Оьзю гёрмесми дагъы[+]?

10Халкъланы Оьзю такъсырлап турагъан, инсанны гьакъылгъа Оьзю уьйретип турагъан бары затны аянгъа чыгъарып къоймасмы дагъы[+]?

11Инсанны бары ойлашагъанлары бош затлар экенни биледир Раббибиз.

12-13Насиплидир, Раббим, Сен оьзюн тарбыялайгъан инсан. Насиплидир къылыкъсызгъа къую къазылып къалгъынча, балагь гелген гюнлеринде рагьатлыкъ бермек учун, оьзюн къанунунг булан уьйретеген инсан да![+]

14Неге тюгюл де, гери урмас дагъы Раббибиз Оьзюню халкъын, къоюп да къоймас дагъы Оьзюню варис болгъан адамларын да[+].

15Неге тюгюл де, адилликге къайтар дуван, тюз юреклилер[†] де шону артына тюшер.

16Мени янымны тутуп яманлагъа къаршы ким баш гётерип болар дагъы? Мени янымны тутуп жинаятчылыкъ этегенлеге къаршы ким баш гётерип болар дагъы?

17Эгер де Раббим магъа кёмекчи болмагъан эди буса, чувлукъну ерине тюшюп къалар эди жаным мени[+].

18«Аякъларым къартыллап тура», – деп айтагъанда, Сени зор сюювюнг таяв болуп турду магъа, Раббим.

19Юрегимде къайгъыларым артып тербеген сайын, маслагьатларынг къуванч гелтирип тура жаныма мени.

20Сени булан бир болурму дагъы адилсиз къанунлар чыгъарагъан къылыкъсыз гьакимлер?

21Гюп болуп тербенелер муъминни къыйнамакъ учун олар, айыпсыз адамгъа да оьлюм гьукму чыгъаралар олар[+].

22Амма якълавумдур Раббим, аркъатаяв болгъан ярымдыр Аллагьым мени[+].

23Оьзлени къылыкъсызлыгъына тийишли къайтарышын этип къояр, оьзлердеги яманлыкъ булан оьзлени къырып да къояр, къырып да къояр оланы Раббибиз Аллагь.

#### 94

1Гелигиз чи, сююнч булан йырлайыкъ чы Раббибизге, атын тутуп къычырайыкъ чы къутгъарылывубузну Ярына![+]

2Шюкюрлюк этеген гьалда токътайыкъ чы Ону алдында, йырлар булан къычырайыкъ чы Огъар.

3Неге тюгюл де, уллу Аллагьдыр Раббибиз, бары да аллагьланы уьстюндеги уллу Пачадыр Ол[+].

4Ону къолундадыр ер юзюню теренликлери, тавланы учурумлары да Онукидир.

5Денгиз[†] Онукидир, Олдур шону яратгъан да. Къуруну да къоллары булан Олдур болдургъан[+].

6Гелигиз, сужда этейик чи, ерге къапланып ятайыкъ чы, тобукъдан тюшейик чи Раббибизни, Яратгъаныбызны алдында.

7Неге тюгюл де, Олдур бизин Аллагьыбыз, биз де Ону халкъыбыздыр, Оьзю гьайын этеген къойларыбыздыр Ону. Огь, эгер де гьали Ону авазына бир тынглагъан болгъай эдигиз сиз:[+]

8«Мерибада йимик, дангылдагъы Массада йимик[*], оьчлю этмегиз чи юреклеригизни.[†]

9Шонда эди чи ата-бабаларыгъыз Мени сынайгъан, Мени тергейген, Мен этегенни гёрюп турса да.

10Къыркъ йыл гьакитип турду Мени шо наслу, Мен де: „Олар даим Мени ёлумдан тайышалар, буйрукъларымны кютмейлер“, – деп айтдым.

11Шону учун, къазанланып йиберип: „Олар Мени рагьатлыгъымны ерине бир заманда да гирмеслер“, – деп ант этдим Мен»[+].

#### 95

1Йырлагъыз чы Раббибизге янгы йырны. Йырла чы Раббибизге, бютюн ер юзю![+]

2Йырлагъыз чы Раббибизге, макътав этигиз чи Ону атына, гюнден-гюнге Ону къутгъарылыву гьакъындагъы сююнч хабарны билдирип туругъуз чу![+]

3Халкъланы арасында Ону макътавлугъун, бары да адамланы арасында да Ону гьайран ишлерин билдирип туругъуз чу![+]

4Неге тюгюл де, зордур, макътавлагъа лайыкълыдыр Раббибиз, бары да аллагьлардан да къоркъунчлудур Ол[+].

5Неге тюгюл де, башгъа халкъланы бары да аллагьлары ялгъан аллагьлардыр, Раббибиз буса кёклени яратгъандыр.

6Макътавлукъ булан зорлукъ Ону алдындадыр, къудрат булан гёзеллик де Ону сыйлы ериндедир!

7Раббибизге алгъыш этигиз чи, бары да халкълар! Макътавлугъу да, къудраты да учун да алгъыш этигиз чи Огъар![+]

8Оьзюню макътавлу аты учун алгъыш этигиз чи Раббибизге, савгъатлар элтигиз чи, ибадатханасыны[†] абзарларына да юрюгюз чю Ону.

9Оьзюню эпсиз арив сыйлы ибадатханасында сужда этигиз чи Раббибизге. Титиреп йибер чи Ону алдында, гьей бютюн ер юзю![+]

10Халкълагъа булай деп айтыгъыз чы: «Гьакимлик этер Раббибиз! Къаттыдыр, гьеч тербенмес дагъы дюнья. Тюз кюйде дуван этер халкълагъа Ол»[+].

11Сююнюп къалсын дагъы кёклер, къуванып къалсын дагъы ер де. Къавгъалап турсун дагъы денгиз[†] де, шону ичиндеги бары зат да[+].

12-13Сююнюп къалсын дагъы авлакъ, шондагъы бары зат да. Къуванып къалажакъ Раббибизни алдында агъачлыкъдагъы бары тереклер де. Неге тюгюл де, геле тура, ер юзюне дуван этме геле тура. Адилли кюйде дуван этер аламгъа, халкълагъа да гьакъ гертилигине гёре дуван этер Ол[+].

#### 96

1Гьакимлик этедир Раббибиз! Сююнюп къалсын дагъы ер юзю, шат болуп къалсынлар дагъы кёп санавдагъы атавлар да[+].

2Булутлар булан къарангылыкъ бардыр Ону айланасында. Муъминлик[†] булан адилликдир Ону тахыны кюрчюсю[+].

3Айланасындагъы душманланы да гюйдюре туруп, ялын юрюй Ону алды булан[+].

4Ону яшмынлары дюньяны шавлаландырып къоя. Шону гёрюп, ер юзю титиреп йибере[+].

5Тавлар балавуздай ирип къала Раббибизни, бютюн ер юзюню Есини алдында[+].

6Кёклер Ону гьакъындагъы муъминликни билдирип тура, бары да халкълар да Ону макътавлугъун гёрюп тура[+].

7Илыгъып къалсынлар дагъы таш суратлагъа къуллукъ этегенлер де, ялгъан аллагьлар булан макътанагъанлар да. Ону алдында сужда эте бары да ялгъан аллагьлар[+].

8Эшитип, сююнюп тура Сион. Сени дуванларынгдан шатланып тура Ягьудадагъы шагьарлар, Раббим[+].

9Неге тюгюл де, бютюн ер юзюнден де оьрсендир, бары да аллагьлардан да оьрге салынгъансандыр Сен, Раббим[+].

10Яманлыкъны гёрюп ярамагъыз чы, гьей Раббибизни сюегенлер! Оьзюню халкъларыны жанларын аяп сакълап турар, къылыкъсызланы къолундан да азат этер Ол[+].

11Муъминге ярыкъ, тюз юреклилеге[†] де шатлыкъ шавла берип турар[+].

12Раббибизден сююнюп туругъуз чу, муъминлер, Ону сыйлы атына макътав да этигиз чи[+].

#### 97


1Йыр.

Йырлагъыз чы Раббибизге янгы йырны, неге тюгюл де Олдур гьайранлыкъланы этген. Оьзюдюр, Оьзюню къуватыдыр, сыйлы къудратлы къолудур Огъар уьстюнлюк гелтирген[+].

2Гёрсетди Раббибиз Оьзюню къутгъарылывун, ачыкъ этди халкълагъа да Оьзюню муъмин ишлерин.

3Эсге алды Ол Оьзюню зор сюювюн, Исрайылны[†] халкъына бакъгъан якъдагъы аминлигин[†] де. Аллагьыбыз савгъат этген къутгъарылывну гёрер дюньяны дёрт де яны да.

4Раббибизни атын тутуп къычыр чы, гьей бютюн ер юзю. Шат болугъуз чу, сююнч булан йырлагъыз чы Раббибизге![+]

5Къомуз да согъуп йырлагъыз чы Раббибизге. Къомуз согъа туруп, макътав йырны авазын да чыгъара туруп йырлагъыз чы.

6Зурнайланы, мююзню авазлары чыкъгъандокъ, шат болугъуз чу Пачабыз болгъан Раббибизни алдында![+]

7Къавгъалап турсун дагъы денгиз[†] де, шону ичиндеги бары зат да, дюнья да, шонда яшайгъан бары зат да![+]

8Харс уруп турсун дагъы оьзенлер, къуванып къалсын дагъы тавлар да

9Раббибизни алдында, неге тюгюл де Олдур ер юзюне дуван этежек. Олдур дюньягъа адилли, халкълагъа да тюз дуван этежек[+].

#### 98

1Гьакимлик этер Раббибиз: титиреп турсун дагъы халкълар! Гьерубимлени[*] уьстюнде олтуруп турар Ол: тербенип йиберсин дагъы ер![+]

2Зордур Сиондагъы Раббибиз, бары халкълардан оьр болуп къалгъандыр Ол[+].

3Зор, къоркъунч гелтиреген атынга макътав этилип турсун дагъы: сыйлыдыр Ол!

4Пача къудратлыдыр, адилликни де сюедир Ол. Тюз дуванны токъташдырдынг Сен. Исрайылда[†] гертиликни де, адилликни де гёрсетдинг Сен[+].

5Артыкъ макътав этигиз чи Раббибизге, Аллагьыбызгъа; тахыны алдында токътап сужда да этигиз чи Огъар: сыйлыдыр Ол!

6Муса[†] булан Гьарун[†] дин къуллукъчуланы арасында, Самуйыл да Раббибизни атын тутуп чакъырыв этегенлени арасында болдулар. Раббибизге чакъырыв этдилер олар, Ол да жавап берди олагъа[+].

7Булут багъананы ортасында да токътап сёйлей эди Раббибиз олар булан. Ону буйрукъларын, оьзлеге берген Къанунун сакълап тура эдилер олар[+].

8Раббибиз, Аллагьыбыз, жавап бердинг Сен олагъа. Этген ишлери саялы такъсырлап турсанг да, гечеген Аллагь болуп турдунг Сен олагъа[+].

9Артыкъ макътав этигиз чи Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Ону сыйлы тавунда да сужда этигиз чи. Неге тюгюл де, сыйлыдыр Раббибиз, Аллагьыбыз бизин[+].

#### 99


1Шюкюрлюк йыр.

Раббибизни атын тутуп къычыр чы, гьей бютюн ер юзю![+]

2Шатлыкъда сужда этигиз чи Раббибизге, сююнюп къалыгъыз чы Ону алдында!

3Раббибиз Аллагь экенни, бизин Ол яратгъанны, биз Онуки, Ону халкъы, Ону сиривюню къойлары экенни англап къоюгъуз чу[+].

4Ону къапуларына шюкюрлюк булан, Ону абзарларына алгъышлар булан гиригиз чи. Шюкюр этигиз чи Огъар, макътав этигиз чи Ону атына![+]

5Неге тюгюл де, яхшыдыр Раббибиз: гьар даимгедир Ону зор сюювю, наслудан наслугъа белгили болуп турар Ону аминлиги[†] де[+].

#### 100


1Давутну йыры.

Сени зор сюювюнгню де, адиллигингни де гьакъында йырларман мен. Раббим, Сагъа йырларман мен[+].

2Айыпсыз ёлунда юрюп турарман мен. Яныма къачан гелерсен Сен? Оьз уьюмде тюз юрегим булан яшап турарман мен[+].

3Ярамайгъан затны гьеч къоймасман мен гёз алдымда. Имансызланы ишин гёрюп ярамайман мен, гьеч ярашмайдыр магъа шолай иш.

4Пасат юрекли[†] арекде токътар менден, яманлыкъ булан гьеч ортакъ затым да болмас мени.

5Ювугъуна яшыртгъын яла ябагъанны къуваларман мен. Оьктем къарайгъангъа да, уллу юреклиге де гьеч чыдамасман мен[+].

6Оьзлер янымда турсун деп, гёзлерим шу уьлкеде амин[†] турагъанлагъа тикленген гьалда турар. Айыпсыз ёл[†] булан юрюйген магъа къуллукъ этип турар.

7Мени уьюмде турмас намарт кюйде иш гёреген, ялгъан айтагъанны да гёз алдымдан тайдырарман мен.

8Раббибизни шагьарындан жинаятчы ишлер этегенлени барысын да тамурундан ёкъ этмек учун, эртен танг булан къырып турарман къылыкъсызланы барысын да[+].

#### 101


1Гёнгюлсюз де болуп, Раббибизни алдында дертин чечеген азап чекген адамны дуасы[+].

2Раббим! Эшит чи дуамны, агь урувум да етишсин дагъы Сагъа.

3Бет ташлама чы магъа, къайгъылы гюнюмде тынгла чы магъа, атынгны тутуп чакъырыв этген гюн эшит чи мени.

4Неге тюгюл де, тютюндей ёкъ болуп къалды оьмюрюм, кесевлердей гююп къалды сюеклерим де мени[+].

5Юрегим сынып, къуругъан отдай гююп битди чи, гьатта ашымны ашама да унутуп къаламан мен[+].

6Гючлю агь урувларымдан сюегимден де, гёнюмден де къайры зат къалмады.

7Дангылда къалгъан гюйгенекге ошап битдим чи, чёкген ерлердеги ябалакъдай болуп битдим чи.

8Юхламайлы, къалкъыда къонгъан къушдай токътагъанман мен.

9Гьар гюн хорлап туралар душманларым мени, атымны да тутуп налатлап туралар уьстюмден кюлейгенлер де.

10-11Экмекни йимик ашайман кюлню мен. Къазаплангъанынгдандыр, ачувлангъанынгдандыр гёзьяшларымны къошуп ичегеним де. Неге тюгюл де, Сенсендир мени гётерип, бир янгъа атып йиберген[+].

12Тая турагъан гёлентки йимикдир оьмюрюм мени, отдай гююп битдим мен де[+].

13Сен бусанг гьар даим де бар болуп турасан, Раббим; наслудан наслугъа эсгерип юрюп туралар Сени де[+].

14Гелип йиберип, языкъсынарсан Сен Сионгъа, неге тюгюл де рагьмунгну гёрсетме заманы етишди шогъар, неге тюгюл де заманы етишди[+].

15Неге тюгюл де, шону гьар ташын сююп къалды чы, шону кюлюн де аяп тура чы къулларынг Сени.

16Раббибизни атындан къоркъуп турарлар халкълар, Сени макътавлугъунгдан къоркъуп турарлар ер юзюндеги пачалар да[+].

17Неге тюгюл де, янгыртып къурар Раббибиз Сионну, макътавлугъу булан чыгъып да гелер Ол.

18Эшитер языкълыкъгъа тюшгенлени дуасын, гери урмас ялбарывларын да оланы.

19Язылар гележек наслулагъа бу гьакъда, шолайлыкъда макътав этип турарлар Раббибизге энниден сонг туважакълар да[+].

20Неге тюгюл де, къарап токътагъан сыйлы бийиклигинден Ол, кёклерден къарап тура дюньягъа Раббибиз[+].

21Эшитер есирлени агь урувун, азат этер оьлюмге тарылгъанланы да[+].

22-23Раббибизге къуллукъ этмек учун бирче халкълар, пачалыкълар жыйылгъанда, Сионда билдирерлер Раббибизни атын, Ерусалимде макътав этерлер Огъар[+].

24Яшавлукъ ёлумда дагъытып къойду Ол гючюмню мени, оьмюрюмню де къысгъартды Ол.

25Булай дедим мен: «Аллагьым! Оьмюрюмню яртысында къыйып къойма дагъы жанымны Сен. Наслудан наслугъа бар болуп турасан Сен».

26Ер юзюдюр инг башлап Сен къургъан, кёклени Оьз къолларынг булан яратгъан да Сенсендир[+].

27Ёкъ болуп къалар шолар, амма гьар даим де бар болуп турарсан Сен. Уьстюне гиеген абадай эсгиленип къалар шолар. Опуракъ йимик алышдырарсан Сен шоланы – алышынып къалар шолар да[+].

28Амма тап шо кююнгдесендир Сен, оьмюрюнг де гьеч битмес дагъы Сени[+].

29Яшап турарлар къулларынгдан тувгъанлар, алдынгда токътап турарлар оланы наслулары да[+].

#### 102


1Давутну йыры.

Макътав этип тур, жаным, Раббиме; макътав этип тур, бютюн ич санларым, Ону сыйлы атына[+].

2Макътав этип тур, жаным, Раббиме, Ону яхшы ишлерин де унутуп къойма.

3Бары жинаятчы ишлерингден гечеген, бары аврувларынгны сав этеген де Олдур[+].

4Къабурдан азат этип къояр сени; зор сюювю, рагьмусу булан оьр даражагъа чыгъарып къояр сени[+].

5Яшавунгну яхшылыкълардан толтуруп къояр, шо саялы да жагьил кюйде, къаракъушдай гючлю кюйде къалып къаламан мен.

6Раббибиздир бары хатири къалгъанлагъа тюзлюкню болдурагъан да, адиллик этеген де.

7Олдур Мусагъа[†] Оьз ёлларын, Исрайылны[†] халкъына да Оьз ишлерин гёрсетген.

8Чомартдыр, рагьмулудур, нече де чыдамлыдыр, зор сюювден толгъандыр Раббибиз[+].

9Ахыргъа ерли къазапланып турмас, даим де айыплап турмас Ол.

10Этген жинаятчы ишлерибизге гёре болуп турмады бизге, гюнагьларыбызгъа гёре де къайтарышын этип турмады бизге Ол.

11Неге тюгюл де, ер юзюнден кёк нечик бийик буса, шолай уллудур Оьзюнден къоркъагъанлар учун Раббибизни зор сюювю де[+].

12Гюнбатышдан гюнтувуш нечик арек буса, шолай ариге салгъандыр жинаятчы ишлерибизни бизден Ол.

13Атасы уланларына нечик рагьму эте буса, шолай рагьму этедир Раббибиз Оьзюнден къоркъагъанлагъа.

14Неге тюгюл де, биледир ким экенибизни, биз бир чанг экенибизни Ол[+].

15Къуругъан от йимикдир инсан да, ону оьмюрю де, авлакъ чечек йимик сёнюп къалар ол[+].

16Ел чыгъып гетер шо чечекни уьстюнден, болмагъандай болуп къалар шо да; шо чечек болгъан ер де танымай къалыр шону оьзюн[+].

17Оьзюнден къоркъагъанлар учун гьар даимгедир Раббибизни зор сюювю. Ону муъминлиги де оланы авлетлерини авлетлери учундур[+].

18Раббибиз булангъы разилешивге амин[†] турар, кютмек учун унутмай турар Ону къанунларын олар[+].

19Кёклердедир Раббибиз Оьзюню тахын салгъаны, Олдур бары да затланы уьстюнде гьакимлик этип турагъан да[+].

20Гьей Раббибизни гючлю болгъан малайиклери, макътав этип туругъуз чу Огъар. Раббибизни сёзюне де тынглап, Ону айтгъанын этеген сизсиздир[+].

21Гьей Раббибизни кёклердеги бары да асгерлери, Оьзюню айтгъанын этеген Ону къуллукъчулары, макътав этип туругъуз чу Огъар.

22Гьей Раббибизни бары да яратгъаны, Оьзю гьакимлик этеген бары да ерде макътав этип туругъуз чу Огъар. Макътав этип тур чу, жаным, Раббиме!

#### 103

1Макътав этип тур чу, жаным, Раббиме! Раббим! Аллагьым! Гьайран кюйде зорсандыр Сен; макътавлукъ, зорлукъ булан ясандырылгъансандыр Сен[+].

2Нюрню аба йимик гийип къоясан уьстюнге, кёклени де чатыр йимик яйып къоясан Сен[+].

3Дерияланы уьстюнде тургъузуп къоясан кёкдеги къалаларынгны, атарбанг этип къоясан булутланы, елни къанатларына минип де айланып турасан Сен[+].

4Еллени Оьзюнгню чавушларынг, янып турагъан отланы да къуллукъчуларынг этип къоясан Сен[+].

5Къатты кюрчюлерде орнатдынг ер юзюн Сен: бир заманда да гьеч тербенмес дагъы шо[+].

6Терен сувланы гийимдей этип ябып къойдунг ер юзюн Сен, тавларда да сувлар токътап тура.

7Сени зор гючлю тавушунгдан, къачып таялар шолар, кёк кёкюрев тавушунгдан тез гетип токътайлар[+].

8Тавлагъа гётерилелер, къоллагъа, оьзлеге Сен токъташдыргъан ерге тюшелер сувлар.

9Оьзюнден чыкъмас дазуну салып бердинг Сен, гьеч къайтмас дагъы ер юзюн япмакъ учун шолар[*][+].

10Сенсендир къоллагъа сувланы бакъдыргъан, тав аралардан агъып туралар шолар да.

11Авлакъдагъы бары къыр жанлар ичип тоюп туралар, къыр эшеклер де сувсабын басылтып туралар.

12Шо сувлар бар ердедир кёклердеги къушланы турагъаны, бутакъ аралардандыр авазлар чыгъарагъаны да оланы.

13Сенсендир кёкден таба тавланы сувдан тойдурагъан, топуракъны да тоюндуруп, тюшюмлю этеген.

14Сенсендир гьайванлар учун отну оьсдюреген. Сенсендир топуракъдан рызкъы болдурмакъ учун ону пайдасына оьсюмлюклени оьсдюреген де[+].

15Сенсендир инсанны юрегин шат этмек учун чагъырны болдуртагъан. Сенсендир инсанны бети нюрлю болсун деп зайтун майны[†] болдуртагъан. Сенсендир инсанны юрегин беклешдиреген ашны болдуртагъан да[+].

16Тоюнуп туралар Раббибизни тереклери, Ол орнатгъан ливан къарагъайлар да.

17Шолагъадыр къушланы къонагъаны. Наратлардыр лакълакъкъушгъа турма ер.

18Бийик тавлардыр къыр эчкилени турагъан ери, таш къаялардыр даманланы[*] яшынып гиреген ери[+].

19Олдур заманланы гёрсетмек учун айны яратгъан, гюнеш де биледир оьзюню артагъан заманын[+].

20Сенсендир къарангылыкъны болдурагъан – гече болуп къаладыр. Шо вакътидедир агъачлыкъдагъы бары къыр жанланы чыгъып айланагъаны.

21Аш излей туруп, къычырып айланар арсланлар, Аллагь йибереген рызкъыны излер оьзлеге олар[+].

22Гюн чыкъгъандокъ, жыйылып йиберип, ятып къалар уяларында олар[+].

23Ишлерине чыгъар инсан, загьмат тёгюп турар ахшам болгъунча ол.

24Огь, нече де кёпдюр дагъы Сени ишлеринг, Раббим! Гьакъыллы кюйде этгенсен бары затны Сен. Ер юзю толгъан Сен яратгъан затлардан[+].

25Денгиздир[†] шо – зор ва эркин, санаву да белгисиз жан-жанывардан, уллу ва увакъ балыкълардан толгъан шо.

26Гемелер юзе шонда, оьзюнде ойнамакъ учун яратгъан денгиз аждагьа да бар шонда[*].

27Оьзлеге заманында Сен рызкъысын берсин деп, бары да Сени къаравуллап токътагъанлар[+].

28Берсенг – къабул этелер олар, къолларынгны ачсанг – тоюп къалалар ниъматларынгдан Сени[+].

29Юзюнгню яшырсанг – талчыкъгъа тюшюп къалалар, тынышын чыгъарып алсанг – оьлюп, къайтып чанггъа айланып къалалар[+].

30Ругьунгну[†] берсенг – яратылып къалалар, ер юзюн янгыртып къоясан Сен де[+].

31Гьар даим де макътавлар болсун дагъы Раббибизге! Къуванып къалсын дагъы Оьзюню ишлеринден Раббибиз![+]

32Бир къарап къойса ер юзюне багъып – къартыллап йибере шо, тавлагъа тийип йиберсе де – тютюн чыгъып гете шолардан[+].

33Бютюн оьмюрюм йырлап турарман Раббиме, сав чакъы Аллагьны атын тутуп йыр да айтарман[+].

34Рази этсин дагъы йырым Ону. Шатланып турарман Раббимден мен.

35Ёкъ болуп къалсынлар дагъы ер юзюнден гюнагьлылар,[†] къылыкъсызлар да болмай къалсынлар дагъы бир де.

Макътав эт дагъы, жаным, Раббиме! Макътав эт чи Раббиме!

#### 104

1Шюкюр этигиз чи Раббибизге, Ону атын тутуп чакъырыв этигиз чи. Халкъланы арасында билдирип юрюгюз чю Ону ишлерин.

2Йырлагъыз чы Огъар, Ону атын тутуп йыр да айтыгъыз чы. Айтып юрюгюз чю бары да Ону гьайран ишлерини гьакъында.

3Макътаныгъыз чы Ону сыйлы аты булан. Шат болуп къалсын дагъы Раббибизни излейгенлени юреклери.[†]

4Излегиз чи Раббибизни, Ону къудратын да. Излегиз чи Ону гьар заман да[+].

5-6Гьей сиз, Раббибизни къулу болгъан Ибрагьимни[†] авлетлери, Якъубну[†] наслусу, Раббибизни танглагъанлары! Эсге алып туругъуз чу Раббибиз этген гьайран ишлени, Ону муъжизатларын, Ол айтып этген дуванланы да[+].

7Рабби Аллагьыбыздыр Ол бизин, бютюн ер юзюндедир Ону дуванлары.

8-9Даим эсинде сакълап турар Ол Оьзюню разилешивюн де, минглер булангъы наслулагъа буваргъан ва Ибрагьимге васият этген сёзюн де, Исакъгъа этген антын да[+][+].

10-11«Гьанан топурагъын сагъа наслуларынг учун мюлк этип беремен», – деп де айта туруп, Якъубгъа къанун булан, Исрайылгъа[†] даимлик разилешив булан белгиледи шону[*][+].

12Шо заман аз эди оланы санаву, кёп аз эди, олар гелгинчилер де дюр эди шонда[*][+].

13Гёчюп юрюй эдилер бир халкъдан башгъа халкъгъа, бир пачалыкъдан башгъа пачалыкъгъа багъып.

14Гьеч биревге хатирин къалдырма къоймай эди оланы, пачалагъа да булай деп буюра эди:[+]

15«Тиймегиз Мени танглагъанларыма, Мени пайхамарларыма да яманлыкъ этмегиз»[+].

16Ачлыкъ гелтирди ер юзюне Раббибиз, аш береген гьар саптакъны да къырып битдирип къойду Ол[*][+].

17Инсанны йиберди оланы алды булан: къул этип сатылды Юсуп[+].

18Бугъавлар булан бувнады бутларын ону; темир солгъу илинди бойнуна да ону.

19Раббибиз алданокъ билдирген зат яшавгъа чыкъгъанча, Раббибизни сёзю ону тюзлюгюн тасдыкъ этгинче болуп турду бу затлар[+].

20Йиберди пача, чечип тайдырды бугъавларын Юсупну, азат этди ону халкъланы ёлбашчысы[+].

21-22Пачаны вазирлерине оьзю сюеген кюйде насигьат этсин деп, ону тамазаларын да гьакъылгъа уьйретсин деп, уьюню уьстюнде ес этип, бютюн пачалыгъына да гьаким этип салды ону[+].

23Шо заман гелди Исрайыл Мисриге, шо заман гёчдю Якъуб да Гьам топурагъына[+].

24Шайлы артдырып къойду Аллагь Оьзюню халкъын, душманларындан гючлю этип де къойду ону[+].

25Оьзюню халкъына къаршы оьжетлик, Оьзюню къулларына къаршы гьиллалар да тувдурду оланы юреклеринде Раббибиз[+].

26Йиберди олагъа Оьзюню къулу болгъан Мусаны,[†] Оьзю сайлагъан Гьарунну[†] да[+].

27Оланы арасында Ону муъжизатлы сёзлерин гёрсетди, Гьам топурагъында да Ону гьайран ишлерин гёрсетди олар[+].

28Къарангы этип къойду, къарангылыкъ къуршап алды. Къаршы чыгъып турдулар мисрилилер Ону сёзюне[+].

29Къангъа айландырып къойду оланы сувун, къырып къойду оланы балыгъын[+].

30Бакъадан толуп къалды оланы топурагъы, гьатта пачаларыны ятагъан уьйлери де[+].

31Ол айтып, увакъ жан-жанывар гелип къалды, чиркей жибин де басып къойду оланы бютюн уьлкесин[+].

32Янгурну орнуна бурчакъны, гюйдюртеген отну явдуруп къойду оланы топурагъына[+].

33Юзюмлерин, инжирлерин къырып, тереклерин дагъытып къойду бютюн топурагъында.

34Ол айтып, ченгертки, къара булутдай санавсуз ченгертки гелип къалды шонда[+].

35Ашап битдирдилер отну топурагъындагъы, ашап битдирдилер емишлерин авлакъларындагъы.

36Къырып къойду башлап тувгъан гьар-бир яшын, эргишилени белинден тувгъан башлапгъы яшларын да топурагъындагъы[+].

37Гюмюшю-алтыны[†] булан чыгъарып берди исрайыллыланы, гьеч авруйгъаны да ёкъ эди оланы арасында[+].

38Сююндю мисрилилер оланы гетгенине, неге тюгюл де къоркъув гелип тура эди исрайыллылардан олагъа[+].

39Ябыв этмек учун булутну, гече ярыкъ этмек учун отну да берди олагъа[+].

40Тиледилер, Ол да бёденелени берди, кёкдеги рызкъыдан тойдуруп да турду оланы[+].

41Уруп эки ярды ташны, сувлар да агъып йиберди, оьзенлер де агъып йиберди дангылда[+].

42Неге тюгюл де, Оьзюню къулу болгъан Ибрагьимге берген сыйлы ваъдасын эсге алып Ол[*],[+]

43Оьзюню халкъын сююнчлюкде, Оьзюню танглагъанларын шатлыкъда чыгъарды Ол[+].

44Ят халкъланы топуракъларын берди олагъа, башгъаланы загьматын варисликге алып токътады олар да.

45Гьали энни Раббибизни буйрукъларын кютсюн дагъы, Ону къанунларын сакъласын дагъы олар. Макътав эт чи Раббибизге!

#### 105


1Алгьамдулиллагь!

Шюкюр этигиз чи Раббибизге, неге тюгюл де яхшыдыр Ол, неге тюгюл де гьар даим де бардыр Ону зор сюювю.

2Ким айтып болур Раббибизни зор ишлери гьакъында, ким билдирип болур бары да Ону макътавлугъун?

3Насиплидир адилликни де эсде сакълап туруп, гьар заманда да тюзлюкню болдуруп турагъанлар[+].

4Халкъынга яхшы гёзден къарайгъанда, мени де эсге ал чы, Раббим. Оланы къутгъарагъанда, магъа да кёмек эт чи.

5Шо заман мен де танглагъанларынгны кеп чегивюн гёрермен, халкъынгны шатлыгъы булан шатланарман, олар булан да макътанарман.

6Гюнагьлар этдик биз ата-бабаларыбыз йимик, жинаятчы ишлени юрютдюк, тюзсюзлюкню де этдик.

7Ата-бабаларыбыз Мисриде гьайранлыкъларынгны англап битмеди, кёп санавдагъы рагьмуларынгны эсде сакълап турмады, Сагъа къаршы чыгъып да токътадылар денгиз[†] ягъада, Къызыл денгизни ягъасында[+].

8Амма Ол Оьзюню къудратын гёрсетмек учун, Оьзюню атыны хатиринден къутгъарды оланы[+].

9Буйрукъ этди Къызыл денгизге Ол – шо да къуруп къалды; къурудан йимик оьтгерип къойду терен сувлардан оланы да[+].

10Оьзлени гёрюп ярамайгъанларындан къутгъарды оланы, душманларындан да азат этди оланы[+].

11Сувлар басып къойду душманларын оланы, гьеч бириси сама да къалмады олардан[+].

12Инандылар олар Раббибизни сёзлерине, макътав этип йырладылар Огъар[+].

13Амма узакъ къалмай унутуп къойдулар Ону ишлерин, къаравуллап да турмадылар Ону насигьатын да[+].

14Эт сюйдюлер бек гьасиретли кюйде дангылда, сынап турдулар Аллагьны инсан турмайгъан ерлерде[+].

15Тилеген затын берди Аллагь олагъа, амма къоркъунчлу аврув йиберди олагъа[+].

16Гюлледилер къонушунда Мусаны[†] да, Раббибизни сыйлы къулу болгъан Гьарунну[†] да[+].

17Эки ярылып топуракъ, ютуп къойду Датанны, басып къойду Абирам булан бирче болгъанланы да[+].

18От яллап йиберди олар жыйылгъан ерде, ялын гюйдюрюп йиберди къылыкъсызланы[+].

19Сужда къылмакъ учун бузавну ясадылар Гьорипни янында, сужда къылдылар шо ялгъан аллагьгъа[+].

20Макътавлу Аллагьны от ашайгъан гьайванны суратына алышдырып токътадылар[+].

21-22Мисриде зор ишлер этген, Гьам топурагъында тамаша ишлер этген, Къызыл денгизни ягъасында да къоркъунч ишлер этген Аллагьын, оьзлени Къутгъарывчусун унутуп токътадылар[+].

23Шо саялы да дагъытарман деди Аллагь оланы, дагъытма да дагъытар эди, эгер де оьзю танглагъан Муса болмагъан буса. Къазапланывунда оланы дагъытып къоймасын деп инандырды Муса Ону[+].

24Гёрюп ярамадылар сююмлю топуракъны олар, инанмай турдулар Ону ваъдасына да[+].

25Хонтурланып турдулар чатырларында оьзлени, тынгламай турдулар Раббибизни авазына да.

26-27Дангылда ер этип къоярман деп оланы, халкъланы арасында ер этип, гьар ерлеге чачып къоярман деп оланы наслуларын, дангылда къырып къоярман деп гётерди къолун Ол[+].

28Олар буса Пегьордагъы Баал[*] деген ялгъан аллагьгъа сужда эте туруп, жансыз аллагьлагъа этилген къурбанланы ашап турдулар[+].

29Ачувландырып да турдулар Аллагьны оьзлени ишлери булан, таун аврув да яйылып къалды оланы арасында.

30Шо заман баш гётерип йиберип Пинигьес, дуван этди – ёкъ болуп къалды таун аврув да[+].

31Наслудан наслугъа гьар даимге де муъмин иши болуп токътады бу зат ону[+].

32Ачувландырып токътадылар Аллагьны Мериба булакъланы ягъасында, Мусагъа къыйын гёрме тюшдю олар саялы[+].

33Неге тюгюл де, къазапландырдылар ону ругьун[†] олар, ол да гюнагь этип къойду авзу булан[+].

34Къырмадылар олар Раббибиз оьзлени къыр деп буйрукъ берген халкъланы.

35Амма ят халкълагъа къошулуп, олар этеген ишлени этеген болуп къалдылар.

36Оьзлер учун тор болгъан ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этип турдулар[+].

37Жинлеге къурбан этип турдулар оьзлени уланларын да, къызларын да[+].

38Айыпсыз къан, Гьанандагъы ялгъан аллагьлагъа къурбан этилеген оьзлени уланларыны да, къызларыны да къанын тёгюп турдулар – къан булан мурдарланып къалды топуракъ да[+].

39Мурдарлап турдулар оьзлени этеген ишлери булан, пасатлыкъ юрютюп турдулар этеген ишлери булан да.

40Яллап йиберди Раббибизни къазапланыву Ону халкъына, жиргенеген болуп да къалды Ол халкъындан.

41Ят халкъланы къолуна берип къойду оланы, оьзлени гёрюп ярамайгъанлар ес болуп къалдылар олагъа.

42Оьзлени гьакимлигине де таби этип, душманлары къыйыкъсытып турду оланы.

43Кёп керенлер азат этип турду Аллагь оланы, олар буса оьзлени бойсынмайгъанлыгъы булан ачувландырып турдулар Ону, жинаятчы ишлери саялы мысгъылгъа тутулуп да турдулар олар.

44Амма оланы агь урувун эшитгенде, оланы къайгъысына къарап турду Ол.

45Эсине алып турду олар булан этген разилешивюн, зор сюювюнден къызгъанып да турду оланы[+].

46Оьзлени есир этгенлени барысында да олагъа бакъгъан якъда къызгъанывну уятды.

47Къутгъар чы бизин, Раббибиз, Аллагьыбыз. Сени сыйлы атынгны макътап болсун учун, Сени зорлугъунгдан макътанып болсун учун, халкъланы арасындан къайтарып къой чу бизин Сен.

48Гьар даим де Раббибизге, Исрайылны[†] Аллагьына макътавлар болуп турсун дагъы! Бары халкъ да: «Амин!»[†] – деп айтып турсун дагъы.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 106


Бешинчи Китап


(106-нчы – 150-нчи йырлар)

1Шюкюрлюк этигиз чи Раббибизге, неге тюгюл де яхшыдыр Ол, неге тюгюл де гьар даим де бардыр зор сюювю Ону![+]

2Шолай айтып турсунлар дагъы Раббибиз азат этгенлер, Ол оьзлени душманны къолундан азат этгенлер,[+]

3Оьзлени гюнтувушдан уруп гюнбатышгъа ерли, темиркъазыкъдан уруп къыблагъа ерли тюрлю уьлкелерден жыйгъан.

4Дангылда адам юрюмеген ёллардан адашып юрюп турдулар олар, гьеч адам турагъан шагьарны да табып болмадылар.

5Ачлыкъны, сувсаплыкъны гётерип турдулар олар, умут уьзюп пашман да болдулар олар.

6Амма шолай къайгъылагъа тюшгенде, Раббибизни атын тутуп чакъырыв этдилер олар, Ол да балагьларындан азат этип къойду оланы.

7Оьзлер туражакъ шагьаргъа багъып юрюсюн деп, тувра ёл[†] булан алып юрюдю оланы да.

8Оьзюню зор сюювю саялы, инсанлар учун этген гьайран ишлери саялы макътавлар этип турсунлар дагъы Раббибизге!

9Неге тюгюл де, Олдур янып турагъан жанны сувсаплыгъын басдыртгъан, ач къалып турагъан жанны тюрлю ниъматлардан тойдуртгъан да[+].

10Къайгъылагъа, темирлеге бугъавланып, къарангылыкъда, тун къарангылыкъда олтуруп турдулар олар[+].

11Неге тюгюл де, къаршы чыгъып турдулар Аллагьны буйрукъларына, гери уруп турдулар Аллагьу-Тааланы насигьатларын да[+].

12Загьмат булан юваш этди оланы юреклерин[†] Ол; сюрюндюлер олар, амма гьеч кёмекге табылагъан чы болмады[+].

13Амма шолай къайгъылагъа тюшгенде, Раббибизни атын тутуп чакъырыв этдилер олар, Ол да балагьларындан къутгъарып къойду оланы.

14Къарангылыкъдан, тун къарангылыкъдан чыгъарып йиберип, уьзюп ташлады бугъавларын да оланы.

15Оьзюню зор сюювю саялы, инсанлар учун этген гьайран ишлери саялы макътавлар этип турсунлар дагъы Раббибизге!

16Неге тюгюл де, Олдур темир къапуланы бузуп, темир чюйлевлени де сындырып ташлагъан.

17Гьакъылсызлар оьзлени жинаятчы ёллары, тюзсюзлюклери саялы къыйналып турдулар.

18Гьар-бир рызкъыдан жиргенеген болуп къалдылар олар, оьлюню къапу алдына ювукълашып да турдулар олар[+].

19Амма шолай къайгъылагъа тюшгенде, Раббибизни атын тутуп чакъырыв этдилер олар, Ол да балагьларындан къутгъарып къойду оланы.

20Оьзюню буйругъу булан сав этип къойду оланы, къабурундан да азат этип къойду оланы[+].

21Оьзюню зор сюювю саялы, инсанлар учун этген гьайран ишлери саялы макътавлар этип турсунлар дагъы Раббибизге!

22Шюкюрлюк къурбанларын этип турсунлар дагъы Огъар, йырлай туруп билдирип турсунлар дагъы Ону ишлери гьакъда да![+]

23Гемелер булан денгизге[†] чыгъагъанлар, сув майданларында савдюгер юрютегенлер

24Гёрюп туралар Раббибизни ишлерин, денгиз айланмаларындагъы Ону гьайранлыкъларын да.

25Ол айтып да битгенче, алатолпан гётерилип йиберип, толкъунланы гётерип йибере бийиклеге.

26Гемелери кёклеге ерли гётерилип, теренлеге ерли тюшюп къала. Жанлары да умутсуз гьалгъа тюшюп къала шо балагьда оланы.

27Эсиргенде йимик, дёгерек айланып, лавлап туралар олар, бары гьакъылы да ёкъ болуп къала оланы[+].

28Амма шолай къайгъылагъа тюшгенде, Раббибизни атын тутуп чакъырыв этдилер олар, Ол да балагьларындан чыгъарып къойду оланы.

29Алатолпанны шыплыкъгъа айландырып къойду Ол, толкъунлар да тынып къалды[+].

30Толкъунлар тынгъангъа шат болду олар, оьзлер гьасирет болуп токътайгъан къолтукъгъа гелтирип де къойду оланы Раббибиз.

31Оьзюню зор сюювю саялы, инсанлар учун этген гьайран ишлери саялы макътавлар этип турсунлар дагъы Раббибизге!

32Оьр этип сёйлеп турсунлар дагъы халкъ жыйылгъан ерлерде Ону, макътавлар да этип турсунлар дагъы кёп тамазалар жыйылгъан ерде Огъар!

33-34Олдур оьзенлени дангылгъа, булакъланы къуругъа, оьзюнде яшайгъанланы къылыкъсызлыгъы саялы тюшюмлю топуракъланы да тузлакълагъа айландырып къойду[+].

35Терсине, дангылны кёлге, къуругъан топуракъны да сув булакълагъа айландырып къойду Ол[+].

36Ач къалгъанланы ерлешдирди шонда, яшамакъ учун шагьар къурду олар да.

37Ашлыкъ чачып, юзюмлюклер[†] орнатып, мол тюшюм къайтардылар олар.

38Шабагьатлады Раббибиз оланы, уллу халкъ болуп токътады олар да. Туварларын да кемиме къоймады[+].

39Башгъанланыки буса аз болуп къалды санаву оланы, къыйыкъсытыв, балагь, къайгъы булан хорланып къалды олар да.

40Жиргенч гёрювню тёгюп къоя Ол бийлеге, оьзюнде ёллар ёкъ дангылда айлана турма къоюп къоя оланы да[+].

41Ярлыны буса къыйынлыкъларындан чыгъарып алып, къой сирив йимик артдырып къоя ону наслусун[+].

42Бу затланы гёрюп, сююнюп къалалар муъминлер, къылыкъсызлар буса авзуларын япгъан кюйде туралар[+].

43Гьакъыллы адам эслер бу затланы, Раббибизни зор сюювюн де англар.

#### 107


1[•]Давутну макътав йыры.

2Токъташгъандыр юрегим мени, Аллагьым. Йырларман, жаным булан атынгны тутуп йыр да айтарман мен[+].

3Уяныгъыз чы, къыллы алат булан къомуз! Мен де тангны уятарман!

4Макътав этип турарман, Аллагьым, халкъланы арасында Сагъа; атынг тутуп йыр да айтарман адамланы арасында мен.

5Неге тюгюл де, кёклеге чыгъып гетердей зор сюювюнг Сени, булутлагъа чыгъып гетердей гьакъ гертилигинг де Сени[+].

6Кёклерден де бийиклеге гётерилип къал, Аллагьым, сав дюньяны уьстюнде де макътавлугъунг болсун дагъы Сени.

7Сююмлюлеринг азат болуп къалсын учун, къутгъар чы онг къолунг булан, эшитме де эшит чи бизин.

8Оьзюню Сыйлы еринде булай деп айтды Аллагь: «Оьр чыгъарман, пайларман Шегьемни, Суккот къолну да оьлчермен[*][+].

9Гилатымдыр, Манассиямдыр, башымдагъы темир бёркюмдюр Ефрем[†] Мени, гьакимлигимни таягъыдыр Ягьуда Мени[*],

10Жувунагъан сукарамдыр Моав[†] Мени. Эдомгъа[†] ташлап къоярман чарыкъларымны Мен. Уьстюнлюк булан къычырарман Филистим топурагъында мен».

11Бизин буса ким гийирер экен беклешген шагьаргъа? Ким етишдирер экен бизин Эдомгъа ерли?

12Сенсен чи бизин гери ургъан, Аллагьым. Асгерлерибиз булан бирче чыкъма да чыкъмайсан, Аллагьым!

13Душмангъа къаршы кёмеклеш чи Сен бизге, гьеч пайда ёкъдур инсанланы кёмегинден[+].

14Аллагь булан къазанарбыз уьстюнлюкню биз. Йыгъып къояр Ол душманларыбызны бизин.

#### 108


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

Мен макътав этип турагъан Аллагьым! Тынып турма чы[+].

2Неге тюгюл де, къылыкъсызланы, намартланы авзулары ачылып тура магъа, ялгъан тили булан сёйлейлер мени булан[+].

3Оьзлени гёрюп ярамайгъан сёзлери булан дёрт де якъдан аралап къоялар мени, магъа къаршы савутланып да токътайлар бир себепсиз[+].

4Мендеги сюювге жавап гьисапда мени душман тутуп токътагъан олар, мен буса дуа этип тураман[*].

5Яхшылыгъыма яманлыкъ булан, сюювюме де оьжетлик булан къайтарыш этип туралар магъа[+].

6Яманны салып къой душманымны уьстюне, айыплайгъанны да тургъузуп къой ону онг янында[+].

7Дувангъа чыкъгъанда, айыплы болуп къалсын дагъы, дуасы да бир гюнагьгъа айланып къалсын дагъы ону[+].

8Оьмюрю къысгъа болуп къалсын дагъы ону, къуллугъун да башгъа гиши тутсун дагъы ону[*][+].

9Авлетлери етим, къатыны да тул болуп къалсын дагъы ону[+].

10Оьзлени чёкген уьйлеринден ареклерде садагъа тилей туруп, къыдырып айлана, тиленчилик юрюте къалсынлар дагъы оланы яшлары.

11Бары затын чыгъарып алсын дагъы оьзюне борчгъа берген адам ону, къазангъанын талап къойсун дагъы ятлар да ону.

12Гьеч языкъсынагъан болмасын дагъы огъар, рагьму этеген де болмасын дагъы ондан къалгъан етимлеге де.

13Оьлюмге тарылып къалсын дагъы наслусу ону; дагъы наслугъа чыгъып да битгенче, ёкъ болуп къалсын дагъы оланы аты[+].

14Раббибизни алдында эсгерилип къалсын дагъы аталарыны жинаятчы ишлери, анасыны гюнагьлары да гьеч унутулмай къалсын дагъы ону[+].

15Гьеч таймасын дагъы Раббибизни алдындан оланы гюнагьлары. Ата-анасы булан байлавлу эсделикни буса ёкъ этип къойсун дагъы Ол[+].

16Неге тюгюл де, рагьму этме де ойлашмайлы, оьлтюрмек мурат булан ярлы, пакъыр, юреги сынгъан адамны гьызарлап юрюдю ол.

17Налатны сююп къалгъан эди – шо гелме де гелир оьзюне; шабагьатлама сюймеди – шо да ари таяр оьзюнден.

18Абаны йимик гийип айлана къалсын дагъы налатны ол, ичине сув йимик, сюеклерине де зайтун май[†] йимик гирип къалсын шо налат ону[+].

19Гиеген опурагъыдай, гьаман да белине байлайгъан белбавудай болуп къалсын дагъы шо налат огъар.

20Раббибиз де шолай этер къайтарышын душманларыма да, магъа яман сёйлейгенлеге де!

21Мени буса якълап тур чу атынгны гьюрметинден, Раббим, Аллагьым. Оьзюнгдеги зор сююв булан къутгъарып къой чу мени[+].

22Неге тюгюл де, ярлыман, пакъырман мен, яра да тийген юрегиме мени[+].

23Ахшамгъы гёленткидей тайып бараман мен, ченгерткини йимик къувалап туралар мени[+].

24Тутагъан оразаларымдан тобукъларым бошап къалып тура, гьеч май да къалмагъан къаркъарамда мени.

25Олагъа кюлкюге къалып тураман мен; мени гёрюп, башларын чайкъайлар олар.

26Кёмек эт чи магъа, Раббим, Аллагьым; зор сюювюнг булан къутгъар чы мени.

27Сен къутгъаргъанны, Раббим, шону Сен этгенни билип къалсынлар дагъы олар.

28Налат берелер олар магъа, Сен бусанг шабагьатлап къой чу мени. Баш гётерелер олар, амма илыкъгъа тюшюп къалсынлар дагъы оьзлер. Къулунг буса къуванып къалсын дагъы Сени.

29Къылыкъсызлыкъгъа чырмалып къалсын дагъы душманларым мени, опурагъыдай болуп къалсын дагъы оьзлени илыгъы олагъа[+].

30Авзум булан къычырып алгъыш этермен Раббиме мен де, кёплени арасында макътав этермен Огъар.

31Неге тюгюл де, оьзюне дуван этегенлерден къутгъармакъ учун, ярлыны ягъын тутуп турар Ол[+].

#### 109


1Давутну йыры[*].

Булай деди Рабби Есиме: «Мен Сени душманларынгны аякъларынгны тюбюне салгъынча, Мени онг ягъымда олтуруп тур»[+].

2Сиондан таба берер къудратынгны таягъын Раббим: гьакимлик этип тур душманларынгны арасында[+].

3Ябушувну гюнюнде гёнгюллю кюйде артынг булан юрюр сени халкъынг. Сыйлы тавларда тангны къарнындан эртенги чыкъдай тувдунг сен.

4«Мелхиседек йимик, сен де даимликге де дин къуллукъчусан», – деп ант этди Раббибиз. Гьеч гьёкюнмес дагъы шо антына да Ол[*][+].

5Онг янынгдадыр Раббибиз Сени. Пачаланы да дагъытып къояр къазаплангъан гюнюнде Ол[+].

6Дуван этер халкълагъа, сюекден толтуруп къояр дав авлакъланы, къырып къояр гьакимлени де ер юзюнде[+].

7Ёлда сувну агъымындан ичер Ол, уьстюнлю кюйде гётерер башын да.

#### 110


1Алгьамдулиллагь!

Жыйылгъан муъминлени арасында бютюн юрегим булан шюкюрлюк этип тураман Сагъа, Раббим[+].

2Зордур Раббибизни ишлери, ойлашып турар шолардан сююнегенлени барысы да[+].

3Макътавлукъ, гёзеллик – Ону ишидир, гьар даим де болуп турар муъмин ишлери де Ону[+].

4Эсде къалардай этди Оьзюню гьайранлыкъларын Ол; рагьмулудур, чомартдыр Раббибиз[+].

5Рызкъысын бере Оьзюнден къоркъагъанлагъа, гьар даим де эсде сакълап тура олар булан Оьзю бегетген разилешивюн де[+].

6Оьзюню халкъына башгъа халкъланы топуракъларын берип, ишлерини къудратын гёрсетип къойду Ол.

7Гьакъ гертидир, адиллидир Ону ишлери; гертидир бары къанунлары да Ону.

8Гьар даимге де токъташдырылгъандыр, гьакъ гертилик булан тюзлюкге кюрчюленгендир шо буйрукълары.

9Азатлыкъ гелтирди халкъына Ол, гьар даимге буварып къойду Оьзюню разилешивюн де. Сыйлыдыр, къоркъунчлудур аты Ону![+]

10Гьакъылны башыдыр Раббибизден къоркъмакъ, тюз гьакъылы бардыр Ону буйрукъларын кютегенлени барысыны да. Гьар даим де макътавлар болсун дагъы Огъар[+].

#### 111


1Алгьамдулиллагь!

Насиплидир Раббибизден де къоркъуп, кёп сююп Ону буйрукъларын кютеген инсан[+].

2Гючлю болуп къалар ер юзюнде ону наслулары, шабагьатланып къалар тюз юреклилер[†] де[+].

3Берекет булан байлыкъ бардыр ону уьюнде, муъминлиги де бардыр гьар даимге де ону[+].

4Къарангыда да шавла берип къояр ярыкъ тюз юрекли инсанлагъа; рагьмулудур, муъминдир, языкъсынып да биледир Раббибиз[+].

5Насиплидир чомарт, кёп сююп борчгъа акъча береген, оьзюню ишлерин адилли кюйде юрютеген инсан[+].

6Гьеч сюрюнмес бир заманда да ол, бир заманда да унутулмас муъмин[+].

7Яман хабарлардан къоркъмас ол; Раббибизге аркъатаяй туруп, къаттыдыр юреги де ону[+].

8Токъташып битгендир юреги ону. Гьеч затдан къоркъмас ол; душманларын тюп болгъанын да гёрюр ол[+].

9Чомарт кюйде савгъатлар берип турар пакъырлагъа ол; муъминлиги де бардыр гьар даимге де ону; гючлю де, макътавлу да болуп къалар ол[+].

10Къылыкъсыз буланы гёрюп, ачувланар, тишлерин къыжыратар, ёкъ болуп къалар. Дагъылып къалар къылыкъсызланы муратлары[+].

#### 112


1Алгьамдулиллагь!

Макътав этигиз чи, Раббибизни къуллары, макътав этигиз чи Раббибизни атына.

2Макътавлу болуп къалсын дагъы Раббибизни аты энниден сонг да, гьар даим де[+].

3Гюнтувушдан гюнбатышгъа ерли макътавлу болуп къалсын дагъы Раббибизни аты[+].

4Оьрде токътагъандыр бары да халкълардан Раббибиз, кёклерден де бийикдедир макътавлугъу да Ону[+].

5Бийикликлерде тахында олтургъан Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа тенг болуп,[+]

6Кёклеге де, ер юзюне де тюшюп къарайгъан ким болур[+]?

7-8Бийлер булан, Оьзюню халкъыны бийлери булан бирче олтуртмакъ учун, чангдан гётерип алар Ол ярлыны, наслыкъдан чыгъарып алар пакъырны да[+].

9Яш табып болмайгъан къатынны насипли ана этип къояр оьзюню уьюнде Ол.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 113

1Исрайыл[†] Мисриден, Якъубну[†] наслулары да башгъа тилли халкъны арасындан чыкъгъанда,[+]

2Раббибизни сыйлы халкъы болуп къалды Ягьуда, Исрайыл да – Ону еслиги.

3Гёрюп шону, къачды Къызыл денгиз,[†] артгъа агъып йиберди Ёрдан[†] оьзен де[+].

4Ойнакълап йиберди тавлар къойлардай, тёбелер де къозулардай[+].

5Не болуп къалды сагъа, Къызыл денгиз, сен къачар йимик, сагъа да, Ёрдан оьзен, сен артгъа агъып йиберер йимик?

6Не ойнакълайсыз сиз де, тавлар, къойлардай, сиз де, тёбелер, къозулардай?

7Къартыллап къал, ер юзю, Раббибизни алдында, Якъубну Аллагьыны алдында,[+]

8Ярны кёлге, ташны да булакъгъа айландырып къоягъан Аллагьны алдында[+].

9Бизге тюгюл, Раббим, бизге тюгюл, амма Оьзюнгню зор сюювюнг, аминлигинг[†] учун Оьзюнгню атынга макътавлукъну берип къой чу Сен.

10Не саялы айтып юрюй экен ят халкълар: «Къайдадыр дагъы Аллагьы оланы?» – деп[+].

11Кёклердедир Аллагьыбыз бизин, сюйгенин де этип турар Ол[+].

12Гюмюш[†] булан алтындыр, инсанны къоллары булан этилген ишлердир ялгъан аллагьлары оланы[+].

13Авзулары бардыр шо аллагьланы, амма сёйлемейдир; гёзлери бардыр шоланы, амма гёрмейдир[+].

14Къулакълары бардыр шо аллагьланы, амма эшитмейдир; танавлары бардыр шоланы, амма ийис билмейдир.

15Къоллары бардыр шо аллагьланы, амма сезмейдир; аякълары бардыр шоланы, амма юрюмейдир, тамагъындан тавушлар да чыгъармайдыр шолар.

16Шо аллагьлагъа ошап къалсын дагъы шоланы этгенлер, шолагъа аркъатаяйгъанланы барысы да.

17Исрайыл! Умут эт чи Раббибизге: Олдур бизге кёмек этеген де, бизин къалкъаныбыз да.

18Гьарунну[†] наслулары! Умут этип туругъуз чу Раббибизге: Олдур бизге кёмек этеген де, бизин къалкъаныбыз да[+].

19Раббибизден къоркъагъанлар! Умут этигиз чи Раббибизге: Олдур бизге кёмек этеген де, бизин къалкъаныбыз да.

20Унутмас Раббибиз бизин, шабагьатлар бизин, шабагьатлар Исрайылны, шабагьатлар Гьарунну наслуларын да Ол.

21Шабагьатлар Раббибиз Оьзюнден къоркъагъан инсанланы гиччисин де, уллусун да.

22Артдырып къойсун дагъы Раббибиз сизин наслуларыгъызны, сизин де, яшларыгъызны наслуларын да.

23Шабагьатлап къойсун дагъы сизин кёклер булан ер юзюн яратгъан Раббибиз.

24Кёклер – Раббибизникидир кёклер, амма инсанлагъа бергендир ер юзюн Ол.

25Макътав этмес Раббибизге оьлгенлер де, къабургъа гире турагъанлар да[+].

26Амма биз макътав этип турарбыз Раббибизге энниден сонг да, гьар даим де.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 114

1Сюемен Раббибизни мен, неге тюгюл де эшитди тавушумну, ялбарывумну Ол[+].

2Тынглар Ол магъа, шо саялы да чакъырыв этип турарман оьмюрюмню гьар гюнюнде де мен Огъар.

3Оьлю бугъавлар къуршап алды мени, ахыратны[†] азаплары да етди магъа; къаршылашдым дертлер булан къайгъыгъа мен[+].

4Раббибизни атын тутуп булай чакъырыв этдим шо заман: «Къутгъарып къой чу мени, Раббим!»

5Рагьмулудур, адиллидир Раббибиз бизин, языкъсынып биледир Аллагьыбыз бизин[+].

6Къоруп сакълар амалсызланы Раббибиз; гьалсыз эдим, къутгъарып къойду Ол да мени.

7Рагьатланып къал чы, жаным мени, неге тюгюл де яхшылыкъ этер Раббим сагъа[+].

8Азат этдинг оьлюмден жанымны мени, гёзлеримни де гёзьяшлардан, сюрюнме къоймадынг аякъларымны да мени[+].

9Юрюп туражакъман Раббибизни алдында савланы дюньясында[+].

#### 115

1Оьзюмню гьакъымда: «Гючлю кюйде дагъылып къалдым мен», – деп айтагъанда да осаллашмады иманым мени[+].

2«Ялгъанчылардыр бары да адамлар», – деп айтып къойдум ойлашмайлы мен[+].

3Нечик къайтарыш этер экенмен дагъы Раббибизге магъа этген бары да рагьмусу саялы Ону?

4Байрам этип белгилермен къутгъарылывумну мен, Раббибизни атын тутуп чакъырыв да этермен мен.

5Кютермен Раббибизге этген ваъдаларымны бары да халкъыны алдында Ону[+].

6Бек багьа деп гьисаплайдыр Оьзюню муъминлерини яшавун Раббибиз[+].

7Раббим! Къулунгмандыр Сени, къулунгмандыр Сени, къаравашынгны уланымандыр мен. Сенсендир бугъавлардан азат этген мени[+].

8Сени учун этермен шюкюрлюк булан къурбанымны мен, Раббибизни атын тутуп чакъырыв да этермен[+].

9Кютермен Раббибизге этген ваъдаларымны бары да халкъыны алдында Ону,

10Раббибизни уьюню абзарларында, сени къап ортангда, Ерусалим!

Алгьамдулиллагь!

#### 116

1Макътав этигиз чи Раббибизге, бары да халкълар, оьр этигиз чи Ону, бары да адамлар![+]

2Неге тюгюл де, гючлюдюр бизге бакъгъан якъдагъы зор сюювю Ону, гьар даимгедир Раббибизни аминлиги[†] де.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 117

1Шюкюрлюк этигиз чи Раббибизге, неге тюгюл де рагьмулудур Ол, гьар даимгедир зор сюювю де Ону[+].

2«Гьар даимгедир зор сюювю Ону!», – деп айтсын дагъы гьали энни Исрайыл.[†]

3«Гьар даимгедир зор сюювю Ону!», – деп айтсын дагъы Гьарунну[†] наслулары.

4«Гьар даимгедир зор сюювю Ону!», – деп айтсын дагъы гьали энни Раббибизден къоркъагъанлар.

5Бек гючлю къыйынлы гьалдан чакъырыв этдим Раббибизге мен, эшитди Ол да мени, эркин ерге чыгъарып да къойду Раббим мени[+].

6Раббимдир якълайгъан мени, гьеч къоркъмасман дагъы мен: не этип болур инсан магъа[+]?

7Раббимдир кёмекчим мени: уьстюнлю кюйде къарарман душманларыма мен[+].

8Раббибизге умут этмек къолайдыр, инсангъа аркъатаягъандан эсе[+].

9Раббибизге умут этмек къолайдыр, гьакимлеге аркъатаягъандан эсе.

10Ят халкълар къуршап алгъан эдилер мени, амма Раббибизни аты булан дагъытып къойдум мен оланы[+].

11Дёгерек этип алгъан эдилер мени, къуршап алгъан эдилер мени, амма Раббибизни аты булан дагъытып къойдум мен оланы.

12Балжибинлердей къуршап алгъан эдилер мени, амма гоганны отудай сёнюп къалдылар; Раббибизни аты булан дагъытып къойдум мен де оланы.

13Йыгъылсын деп мен, гючлю кюйде теберген эдилер мени, амма Раббим гелип къалды кёмекге магъа.

14Раббим гючюмдюр мени, якълавумдур мени, къутгъарылывум болуп токътады Ол магъа[+].

15Муъминлени чатырларындан сююнчлюкню, уьстюнлюкню булай тавушлары чалынып турар: «Зор гючлю ишлер чыгъып тура Раббибизни онг къолундан![+]

16Гётерилип тура Раббибизни онг къолу, зор гючлю ишлер чыгъып тура Раббибизни онг къолундан!»

17Оьлмесмен, яшап къаларман, Раббимни ишлерин билдирип де турарман мен[+].

18Къатты кюйде такъсырлап къойду Раббим мени, амма оьлюмге чи тарытмады мени.

19Муъминликни[†] къапуларын ачыгъыз чы магъа, гирейим чи шолагъа, макътав этейим чи Раббибизге![+]

20Мунадыр Раббибизни къапулары, муъминлер гирер шолардан таба[+].

21Мени эшитгенинг саялы, мени къутгъарылывум болуп токътагъанынг саялы шюкюрлюк этип турарман мен Сагъа.

22Кюрчюню аслу ташы болуп токътады усталар ташлап къойгъан таш[*][+].

23Раббибиз этген шо ишни гёрмеге де гьайран чы!

24Айрыча гюн этип къойду шо гюнню Раббибиз: къуванып къалайыкъ чы, шатланып къалайыкъ чы шо гюн!

25Раббим, къутгъарып къой чу бизин! Раббим, уьстюнлюк берип къой чу бизге!

26Шабагьатланып къалсын дагъы Раббибизни атын тутуп гелеген! Шабагьат этебиз сизге Раббибизни уьюнден биз[+].

27Аллагь – Раббибиздир, нюрюн тёгюп къойду Ол бизге. Байлагъыз чы аркъан булан къурбанлыкъны,[†] элтигиз чи къурбан этеген ерни мююзлерине багъып шону[+].

28Сенсендир Аллагьым мени: макътав этип турарман Сагъа. Сенсендир Аллагьым мени: оьр этип турарман Сени.

29Шюкюрлюк этигиз чи Раббибизге, неге тюгюл де рагьмулудур Ол, гьар даимгедир зор сюювю де Ону[+].

#### 118

1Насиплидир тюз ёл[†] булан юрюйгенлер, Раббибизни Къанунуна гёре яшайгъанлар[+].

2Насиплидир Ону буйрукъларын сакълайгъанлар, бютюн юреги булан Ону излейгенлер.

3Терс иш этмес олар, юрюп турар Ону ёллары булан да[+].

4Сен буйрукъ этдинг къатты кюйде къанунларынгны кютсюн деп.

5Гьар заман тюз ёл булан юрюген, къанунларынга да бойсынгъан болайым дагъы мен.

6Гьеч илыкъмасман мен шо заман, буйрукъларынга да къарай туруп[+].

7Тюз юрек[†] булан шюкюрлюк этермен, адилли къанунларынга тюшюнюп мен.

8Кютюп туражакъман къанунларынгны Сени; бир заманда да къоюп къойма дагъы мени![+]

9Нечик сакъласын жагьил адам таза кюйде оьзюню ёлун? – Сени Каламынга гёре яшамакълыкъ булан[+].

10Бютюн юрегим булан излеймен Сени, буйрукъларынгдан гьеч тайышма къойма чы мени.

11Сагъа къаршы гюнагь иш этип къоймайым деп, бек аяп сакълагъанман юрегимде Каламынгны Сени[+].

12Макътавлусандыр Сен, Раббим! Уьйретип тур чу къанунларынга мени[+].

13Авзум булан билдирип турдум авзунгдан чыкъгъан бары да къанунларынгны Сени[+].

14Гьар-бир байлыкъдан йимик сююнемен мен буйрукъларынгдан Сени[+].

15Ойлашаман къанунларынгны гьакъында Сени, тергев беремен ёлларынга да Сени[+].

16Къанып къаламан къанунларынгдан Сени; гьеч унутмайман Каламынгны да Сени.

17Рагьмунгну гёрсетип къой чу Оьзюнгню къулунга, яшап къаларман, таби боларман мен де Каламынга Сени.

18Ачып къой чу гёзлеримни мени, гёрюп къоярман мен де гьайранлыкъларын къанунунгну Сени.

19Ёлавчумандыр бу дюньяда мен; яшырып къойма чы менден буйрукъларынгны Сени[+].

20Гьалсыз болуп тура жаным мени, гьар заман къанунларынгны гёрме сююп Сени[+].

21Енгип къойдунг Сен оьктемлени, налатлангъанланы, буйрукъларынгдан тайышагъанланы да[+].

22Оланы мысгъыллавларындан, хорлавларындан азат этип къой чу мени, неге тюгюл де сакълап юрюймендир буйрукъларынгны Сени.

23Гьакимлер олтуруп, тилбирчилик этип айланалар магъа къаршы, амма къулунг буса ойлашадыр къанунларынгны гьакъында Сени[+].

24Маслагьатдыр, сююнчдюр магъа буйрукъларынг Сени.

25Чанггъа айланып къалгъан жаным мени, жанландырып къой чу ваъданга гёре мени.

26Билдирдим ёлларымны гьакъында мен, эшитдинг Сен де мени; уьйретип тур чу къанунларынга мени.

27Къанунларынгда гёрсетилген ёлланы англама кёмек эт чи магъа, ойлашып турарман мен де гьайранлыкъларынгны гьакъында Сени.

28Гьалсыз болуп бара къайгъыдан жаным мени, беклешдирип къой чу мени ваъданга гёре Оьзюнгню[+].

29Арек эт чи менден ялгъанны ёлун, рагьмунг булан уьйретип тур чу магъа Къанунунгну Оьзюнгню.

30Тангладым мен гьакъ герти ёлну, юрегим булан къабул этдим къанунларынгны да Сени.

31Ябушуп къалгъанман буйрукъларынга Сени, Раббим, илыкъдырып къойма чы мени.

32Буйрукъларынгда гёрсетилген ёлларда агъып туражакъ яшавум мени, неге тюгюл де генглешдиресендир юрегимни мени.

33Гёрсет чи, Раббим, къанунларынгны ёлун, ахыргъа ерли тайышмай турарман мен де шолардан.

34Эс тапдырып къой чу магъа, кютюп турарман, бютюн юрегим булан сакълап турарман мен де Къанунунгну Сени[+].

35Салып къой чу буйрукъларынгны ёлларына мени, неге тюгюл де насипли болуп къаларман шо заман мен.

36Сутурлукъгъа тюгюл, буйрукъларынга байлап къой чу юрегимни мени[+].

37Сени ёлларынгдан юрюп болсун деп, къутгъарып къой чу мени оьлюмден.

38Оьзюнгден къоркъагъанлагъа этген ваъдангны мени, Сени къулунг учун кютюп къой чу.

39Оьзюнден мен бек къоркъагъан хорланывдан гери уруп къой чу мени, неге тюгюл де яхшыдыр къанунларынг Сени.

40Огь, не гьасиретмен дагъы мен къанунларынгны кютме Сени! Оьзюнгдеги адиллик булан аманлыкъда сакълап тур чу мени.

41Зор сюювюнг, Сен ваъда этген къутгъарылывунг етип къалсын дагъы магъа, Раббим.

42Жавап къайтарарман мени хорлайгъангъа мен де, неге тюгюл де умут этемен Каламынга Сени[+].

43Гьакъ герти сёзню сёйлеп болсун учун, гючюмден магьрюм этип къойма чы мени, неге тюгюл де умут этемен къанунларынга Сени.

44Кютюп турарман Къанунунгну Сени гьар заман да, гьар даим де.

45Эркин кюйде айланып турарман, неге тюгюл де кютюп юрюдюм къанунларынгны Сени.

46Айтып юрюрмен пачаланы алдында буйрукъларынгны гьакъында Сени, гьеч илыкъма да илыкъмасман[+].

47Къанып къаларман мен оьзлени сююп къалгъан буйрукъларынгдан Сени[+].

48Узатарман къолларымны мен оьзлени сююп къалгъан буйрукъларынга Сени, ойлашарман къанунларынгны гьакъында да Сени.

49Оьзюнде умут тувдургъан Оьзюнгню къулунга этген ваъдангны эсге алып къой чу Сен.

50Гьар гезик яшавгъа къайтарып тура мени шо ваъданг Сени, къайгъымда да маслагьат болуп токътай магъа.

51Эдепсиз кюйде кюлеп турдулар оьктемлер уьстюмден мени, амма гьеч тайышмадым мен Къанунунгдан Сени.

52Эсге алып турдум бырынгъыдагъы къанунларынгны Сени, Раббим; гёнгюм де ачылып турду мени.

53Эпсиз яман гьалгъа тюшюп гетемен Къанунунгну кютмейген къылыкъсызланы гёргенде мен.

54Сапар чыкъгъан ерлеримдеги якълашывум болуп чыкъды къанунларынг Сени[+].

55Гече де эсгерип турдум атынгны Сени, Раббим; сакълап турдум Къанунунгну да Сени.

56Уьйренчикликге айланып битген къанунларынгны кютмек магъа.

57«Ваъдаларынгны кютмек, Раббим, талигьимдир мени», – деп айтдым мен[+].

58Гьакъ юрекден дуа этип турдум мен Сагъа: этген ваъданга гёре языкъсынып къал чы магъа Сен.

59Ойлашып къарадым оьзюмню ёлларымны гьакъында мен, буйрукъларынга багъып абат да алдым.

60Алгъасап турдум, гьеч асталашмадым буйрукъларынгны кютмек учун Сени.

61Къылыкъсызланы торлары ташланды магъа, амма гьеч унутмадым Къанунунгну Сени[+].

62Гечортада уянып турдум шюкюрлюк этмек учун адилли къанунларынг саялы Сени[+].

63Къурдашымандыр мен Сенден къоркъагъанланы да, Сени къанунларынгны кютегенлени де барысыны да.

64Сени зор сюювюнгден толгъан, Раббим, ер юзю; уьйретип къой чу мени Оьзюнгню къанунларынга[+].

65Яхшылыкъ этип къойдунг Оьзюнгню къулунга, Раббим, этген ваъданга гёре Сен.

66Сав гьакъылгъа да, билимге[†] де уьйретип къой чу мени, неге тюгюл де аркъатаяйман мен буйрукъларынга Сени.

67Адашып турдум азап чекгенче алдын мен, гьали буса буйрукъларынгны кютюп юрюймен мен.

68Рагьмулусандыр, яхшы ишлени этеген Сенсендир – Оьзюнгню къанунларынга уьйретип къой чу мени[+].

69Яман ялгъанлар айтып юрюр оьктемлер мени гьакъымда, мен бусам гьакъ юрекден кютюп турарман къанунларынгны Сени[+].

70Рагьмусуз, сангырав болуп къалгъан юреклери оланы, мен бусам къанып къалып тураман Къанунунгдан Сени[+].

71Къанунларынга уьйренип болсун учун, не яхшыдыр дагъы магъа азап чекме тюшгени[+].

72Минг алтындан да, гюмюшден[†] де яхшыдыр Сени авзунгдан чыкъгъан Къанун магъа[+].

73Сени къолларынгдыр мени яратгъан да, мени амалгъа гелтирген де; эс тапдырып къой чу магъа, уьйренип къаларман мен де буйрукъларынгны Сени[+].

74Каламынга аркъатаяйгъаным саялы, гёрюп йиберип мени, сююнюп къалар Сенден къоркъагъанлар[+].

75Билемен, Раббим, къанунларынг тюз экенин де, адилли кюйде такъсырлагъанынгны да мени.

76Къулунга этген ваъданга гёре, магъа маслагьат болуп къалсын дагъы зор сюювюнг Сени.

77Языкъсынывунг етишип къалсын дагъы магъа, яшап къаларман мен де, неге тюгюл де къанып къалып тураман Къанунунгдан Сени.

78Илыгъып къалсынлар дагъы оьктемлер, неге тюгюл де бир айыпсыз зулму этип туралар олар магъа; ойлашып тураман мен де къанунларынгны гьакъында Сени.

79Магъа багъып къалсынлар дагъы Сенден къоркъагъанлар да, Сени буйрукъларынгны билегенлер де.

80Мен биябур болуп къалмасын учун, юрегим толу кюйде къанунларынга берилип къалсын дагъы Сени[+].

81Сенден гелеген къутгъарылывну къаравуллай туруп, гьалсыз болуп бара юрегим мени; аркъатаяйман сёзюнге Сени.

82Сени ваъдангны къаравуллай туруп, гьалсыз болуп бара гёзлерим мени. «Къачан гёнгюмню аларсан мени?» – деймен мен[+].

83Тютюнню ичиндеги тулукъдай болуп къалдым мен, амма Сени къанунларынгны чы унутмадым мен.

84Дагъы да нечакъы заман къарап турма тарыкъман мен, къулунг Сени? Къачан этерсен дуванынгны гьызарлап юрюйгенлеге мени[+]?

85Сени Къанунунга тергев бермедилер олар, къую къазып токътадылар оьктемлер магъа[+].

86Инамлыдыр бары да буйрукъларынг Сени; адилсиз кюйде гьызарлап туралар мени; кёмек этип къой чу магъа.

87Аз къалдылар дагъытып къойма ер юзюнде мени, амма арт чы бермедим къанунларынга Сени.

88Оьзюнгдеги зор сююв булан аманлыкъда сакълап къой чу мени, кютюп турарман мен де авзунгдан чыкъгъан буйрукъларынгны Сени.

89Даимгедир, Раббим, токъташдырылгъаны кёклерде Каламынг Сени.

90Наслудан наслугъа етип турар аминлигинг[†] Сени. Сенсендир ер юзюн амалгъа гелтирген, токътап тура шо да[+].

91Гьали болгъунча токътап тура къанунларынг, неге тюгюл де Сагъадыр бары да затны къуллукъ этегени.

92Къайгъыгъа батып оьлюп къалар эдим мен, эгер де Къанунунгдан къанып турмагъан эдим буса мен.

93Бир де унутмасман дагъы къанунларынгны Сени, неге тюгюл де шолар буландыр Сен аманлыкъда сакълап турагъанынг мени де.

94Сеникимендир мен – къутгъарып къой чу мени, неге тюгюл де кютюп юрюймен къанунларынгны Сени.

95Яшынып къаравуллап токътагъанлар къылыкъсызлар дагъытмакъ учун мени, мен буса теренлешип бараман буйрукъларынга Сени.

96Дазуларын гёргенмен гьар-бир камилликни мен, амма гьисапсыз генгдир буйрукъларынг Сени.

97Не сюемен дагъы Къанунунгну Сени! Ойлашып тураман сав гюн шону гьакъында да.

98Душманларымдан да гьакъыллы этип къойдунг мени Оьзюнгню буйрукъларынг булан Сен, неге тюгюл де мени буландыр шолар гьар заманда да[+].

99Устазларымдан да гьакъыллы болуп къалдым мен, неге тюгюл де ойлашып тураман буйрукъларынгны гьакъында Сени.

100Къартлардан да англавлу болуп къалдым мен, неге тюгюл де кютюп тураман къанунларынгны Сени[+].

101Каламынга гёре юрюмек учун, гери уруп юрюймен гьар-бир яманлыкъны ёлундан аякъларымны мени[+].

102Гьеч тайышмайман къанунларынгдан Сени, неге тюгюл де Сенсендир уьйретеген мени.

103Не татли тие дагъы тамагъыма сёзлеринг Сени! Балдан да татывлудур авзума шолар[+].

104Сени къанунларынг англав берер магъа, шо саялы да гёрюп ярамайман яманлыкъны гьар-бир ёлун.

105Аякъларым учун чыракъдыр, ёлумдагъы ярыкъдыр Каламынг Сени[+].

106Ант этип турдум Сени адилли къанунларынга гёре юрюме мен, шолай этме де этермен мен.

107Бек уллу къайгъы басып тура мени, Раббим; этген ваъданга гёре аман сакълап къой чу мени.

108Авзум булан этген алгъыш савгъатны къабул этип къой чу, Раббим; Оьзюнгню къанунларынга да уьйретип къой чу мени.

109Жаным гьаман увучумдадыр, амма Къанунунгну чу унутмайман Сени.

110Торларын ташлап токътадылар къылыкъсызлар магъа, амма гьеч тайышмадым къанунларынгдан Сени[+].

111Гьар даимги варислик йимик къабул этип турдум буйрукъларынгны Сени, неге тюгюл де юрегимни шатлыгъыдыр шолар[+].

112Сени къанунларынгны гьамангъа, ахыргъа ерли кютювге багъышлап турдум юрегимни мен.

113Гёрюп ярамайман Сагъа толу кюйде амин тюгюллени, Сени Къанунунгну буса сюемен.

114Аркъатаявумсандыр, къалкъанымсандыр Сен мени; умут этемен Каламынга Сени[+].

115Ари тайыгъыз чы менден, яманлар, кютюп юрюрмен мен де буйрукъларын Аллагьымны мени[+].

116Беклешдирип къой чу этген ваъданга гёре мени, яшап къаларман мен де; биябур этип къойма чы умутумда мени.

117Къолунг булан кёмек этип къой чу, къутгъарылып къаларман мен де; тергев берип турарман гьаман Сени къанунларынга мен де.

118Гери уруп къоясан Сени къанунларынгдан тайышагъанланы барысын да, неге тюгюл де негьакъдыр гьиллалары оланы.

119Кёмюрню кюлюдей сибирип ташлайсан бары да къылыкъсызланы ер юзюнден Сен, шо саялыдыр сююп къалгъаным да буйрукъларынгны Сени.

120Титиреп гетер къаркъарам мени Сенден къоркъагъанлыкъдан, къанунларынгдан да къоркъаман мен Сени[+].

121Адилли, тюз затны этип юрюдюм мен – мени гьызарлайгъанланы къолуна берип къойма чы Сен мени.

122Къулунгну янын тутуп къой чу Сен, оьктемлер магъа зулмусун этмесин деп[+].

123Гьалсыз болуп бара гёзлерим мени Сени къутгъарылывунгну да, герти ваъдангны да къаравуллай туруп[+].

124Иш гёрюп къой чу Оьзюнгдеги зор сююв булан Сени къулунга, уьйретип къой чу мени де къанунларынга Сени.

125Къулунгмандыр мен Сени; эс тапдырып къой чу магъа, тюшюнюп къаларман мен де буйрукъларынга Сени.

126Етишди Раббибизге иш гёрме заман: бузуп-тозуп къойгъан Къанунунгну Сени.

127Алтындан, таза алтындан артыкъ сюемен мен буйрукъларынгны Сени[+].

128Адилли гёремен бары да къанунларынгны; гёрюп ярамайман гьар къайсы яман ёлну да мен.

129Гьайрандыр буйрукъларынг Сени, шо саялы да кютюп юрюймен шоланы мен.

130Англавсузланы ярыкъландырып, гьакъыллы этип къояр, маъналары ачылгъанда сёзлеринг Сени[+].

131Кюстюнюп йиберемен авзумну ачып, неге тюгюл де гьасирет къалып тураман буйрукъларынга Сени[+].

132Сени атынгны сюегенлеге этегенинг йимик, бир къарап, языкъсынып къал чы магъа.

133Къатты басагъан этип къой чу абатларымны Оьзюнгню ваъданга гёре; елеме къойма чы гьеч бир къылыкъсызлыкъны да мени.

134Сени къанунларынгны кютмек учун, азат этип къой чу адамланы зулмусундан мени.

135Нюрлю юзюнг булан ярыкъландырып къой чу Оьзюнгню къулунгну, уьйретип къой чу Сени къанунларынга мени де[+].

136Шарыллап агъар гёзьяшларым, неге тюгюл де сакъламай инсанлар Къанунунгну Сени.

137Адиллисендир, Раббим, Сен, адиллидир къанунларынг да Сени.

138Гертидир, гьакъ гертидир Оьзюнг васият этген буйрукъларынг Сени.

139Рагьатлыкъ бермес гюнчюлюк магъа, неге тюгюл де унутуп къалгъан душманларым сёзлерингни Сени.

140Артыкъ тазадыр Каламынг Сени, сююп къалгъан къулунг да шону[+].

141Гиччимен, эсгик гёрюнемен мен, амма унутмайман къанунларынгны Сени.

142Гьар даимгедир адиллигинг Сени, гьакъ гертидир Къанунунг да Сени[+].

143Етишип къалгъан къайгъы булан азаплар магъа, къанып къалып тураман буйрукъларынгдан да Сени.

144Даимгедир адиллилиги буйрукъларынгны Сени: англав берип къой чу магъа, яшап къаларман мен де.

145Чакъырыв этермен бютюн юрегим булан Сагъа: жавап бер чи магъа, Раббим; кютюп турарман Сени къанунларынгны мен де.

146Чакъырыв этермен Сагъа, къутгъарып къой чу мени, кютюп турарман буйрукъларынгны мен де.

147Танг билингенче де туруп, кёмек тилермен мен; умут да этермен Каламынга Сени[+].

148Каламынгны гьакъында ойлашмакъ учун, эртенги къаравулланыкинден де алдын ачыла гёзлерим мени.

149Эшитип къой чу Оьзюнгдеги зор сююв булан тавушумну мени, Раббим; Оьзюнгню адиллигинге гёре аман сакълап къой чу мени де.

150Ачувлу къаст булан ювукълашып гелдилер гьызарлап юрюйгенлер мени; арекдедир олар Къанунунгдан Сени.

151Ювукъдасандыр Сен, Раббим; гьакъ гертидир бары да буйрукъларынг да Сени[+].

152Тезден билегеним гьар даимге токъташдыргъанынгны буйрукъларынгны Сен.

153Гёз къарат чы къайгъыма мени, къутгъарып да къой чу мени, неге тюгюл де унутмайман Къанунунгну Сени.

154Баш къош чу ишиме мени, азат этип де къой чу мени; аман сакълап къой чу этген ваъданга гёре мени.

155Арекдедир къылыкъсызлардан къутгъарылыв, неге тюгюл де кютюп юрюмес Сени къанунларынгны олар.

156Кёпдюр рагьмулугъунг Сени, Раббим; аман сакълап къой чу Оьзюнгню адиллигинге гёре мени[+].

157Кёпдюр гьызарлайгъанлар да, душманларым да мени, амма арекге чи чыкъмасман буйрукъларынгдан Сени[+].

158Жиргенип йиберемен, гёрсем имансызланы, неге тюгюл де юрюмес олар Каламынга гёре Сени[+].

159Бир къарап къой чу къанунларынгны нечик сюегениме мен; аман сакълап къой чу Оьзюнгдеги зор сююв булан, Раббим, мени.

160Гьакъ гертидир кюрчюсюнденокъ да Каламынг Сени, гьар даимгедир гьар-бир адилли къанунларынг да Сени[+].

161Бир айыпсыз гьызарлап юрюр гьакимлер мени; амма къоркъуп турар юрегим Каламынгдан Сени[+].

162Зор уллу хазна тапгъандай сююнемен мен Каламынгдан Сени[+].

163Гёрюп ярамайман ялгъанны, жиргенемен шондан; амма сюемен Къанунунгну Сени.

164Гюнде етти керен макътавлар этемен адилли къанунларынг саялы Сени.

165Зор уллудур парахатлыгъы Сени Къанунунгну сюегенлени, сюрюнмеклик де ёкъдур олагъа.

166Умут этермен къутгъарылывунга Сени, Раббим, кютермен буйрукъларынгны да Сени[+].

167Кютюп юрюрмен буйрукъларынгны Сени, нече де бек сюермен мен де шоланы.

168Юрюп тураман къанунларынга, буйрукъларынга гёре Сени, неге тюгюл де гёрюп турасан бары да ёлларымны мени[+].

169Агь урувум етишсин дагъы Сагъа, Раббим; англавлу этип де къой чу этген ваъданга гёре мени.

170Эшитип къой чу дуамны мени; азат этип де къой чу этген ваъданга гёре мени.

171Макътавлар чыгъып турар авзумдан мени, неге тюгюл де уьйретерсен Оьзюнгню къанунларынга.

172Тилим йырлап турар Каламынгны гьакъында Сени, неге тюгюл де муъминдир бары да буйрукъларынг Сени.

173Магъа кёмекге узатылсын дагъы къолунг Сени, неге тюгюл де танглагъанман къанунларынгны Сени.

174Гьасирет къалып тураман Сенден гелеген къутгъарылывгъа, Раббим; къанып къалып тураман Къанунунгдан да Сени.

175Сагъа макътав этип турмакъ учун, яшап турайым дагъы мен; магъа кёмек болуп къалсын дагъы къанунларынг да Сени.

176Тас болгъан къойдай адашып къалгъанман мен; излеп табып къой чу мени, къулунгну Оьзюнгню, неге тюгюл де унутмагъанман буйрукъларынгны Сени[+].

#### 119


1Оьрленивню йыры.

Чакъырыв этдим Раббиме къайгъыгъа тюшгенде мен, жавап берди Ол да магъа.

2Раббим! Азат этип къой чу ялгъан сёйлейгенлени авзуларындан да, макюрчюню тилинден де мени[+].

3Не берер сагъа, не къошар сагъа макюрчю тил?

4Асгерни итти окълары, янып турагъан жыжымлар булан такъсырлар ол сени[+].

5Адаршай магъа, Мешегьде турагъаныма, Кедар[†] чатырларында яшайгъаныма да[*][+].

6Узакъ яшап турдум парахатлыкъны гёрюп ярамайгъанлар булан мен.

7Парахатлыкъны сюемен мен: амма шону гьакъында сёз башласам, давгъа онгарылып турар олар.

#### 120


1Оьрленивню йыры.

Тикленип тураман мен тавлагъа да багъып, къайдан геле экен деп кёмек магъа[+].

2Кёкню де, ерни де яратгъан Раббимден гелер кёмек магъа[+].

3Гьеч сюрюнме къоймас Ол аягъымны мени, къалгъып къалмас сени къоруп сакълап турагъан да[+].

4Къалгъымас, юхламас Исрайылны[†] къоруп сакълап турагъан.

5Раббибиздир къоруп сакълайгъан сени; Раббибиздир якълавунг сени, гьаман да янынгдадыр Ол сени[+].

6Гьеч заралы тиймес сагъа гюндюзлер гюнешни, гечелер де айны.

7Сакълап турар гьар-бир яманлыкъдан Раббибиз сени, сакълап турар жанынгны Раббибиз сени.

8Сакълап турар Раббибиз гьали энни де, гьар-бир ишингде де сени[+].

#### 121


1Оьрленивню йыры. Давутну йыры.

Сююнюп гетдим мен: «Раббибизни уьюне барайыкъ», – дегенде магъа[+].

2Муна, гелип токътагъанбыз къапуларынгны алдына сени, Ерусалим!

3Ерусалим! Оьзюнгде бары халкъ жыйылагъан шагьар гьисапда къурулгъансандыр сен.

4Исрайылгъа[†] берген буйрукъгъа гёре Раббибизге макътав этмек учун, шонда багъып чыгъып гетер халкъны къавумлары, Раббибизни халкъыны къавумлары[+].

5Шондадыр дуванланы тахлары, Давутну[†] уьюню тахлары токътагъаны[+].

6Ерусалимге парахатлыкъ тилеп, булай деп дуа этигиз чи: «Леззет алып турсун дагъы сени сюегенлер!

7Парахатлыкъ болуп турсун дагъы баруларынгда сени, аманлыкъ болуп турсун дагъы къалаларынгда сени!»

8Къардашларым, къурдашларым учун: «Парахатлыкъ болсун сагъа!» – деймен мен.

9Яхшылыкъ ёрайман Аллагьыбыз болгъан Раббибизни уьюню хатири учун мен сагъа.

#### 122


1Оьрленивню йыры.

Сагъадыр тигилип турагъаны гёзлеримни, гьей кёклерде Яшап турагъан![+]

2Къулну гёзлери есини къолуна, къаравашны гёзлери есини къатыныны къолуна тигилип турадыр. Оьзюндеги бизге бакъгъан якъдагъы рагьмуну къаравулай туруп, тап шо кюйде бизин гёзлерибиз де Раббибизге тигилип турадыр.

3Рагьму эт чи, Раббим, рагьму эт чи, неге тюгюл де кёп чыдап турдукъ сансымайгъанлыкъгъа бизин.

4Тазза тойгъанбыз хохабазланы хорлавларындан биз, оьктемлени сансымайгъанлыгъындан да.

#### 123


1Оьрленивню йыры. Давутну йыры.

Эгер де Раббибиз болмагъан эди буса бизин булан, – деп айтсын дагъы Исрайыл,[†] –[+]

2Эгер де Раббибиз болмагъан эди буса бизин булан, душманлар бизге чапгъын этгенде,

3Савлайын ютуп къояжакъ эдилер бизин олар, бизге къазапланмакълыгъыны гючлюлюгюнден[+].

4Батдырып къояжакъ эди сувлар, агъып гетежек эди ташгъын да уьстюбюзден таба бизин[+].

5Оьтюп гетежек эди вагьши толкъунлар уьстюбюзден таба бизин.

6Макътав болсун дагъы Раббибизге бизин душманланы тишлерине тюшме къоймагъан!

7Азат болуп къалдыкъ биз, тутагъанланы торундан азат болгъан къуш йимик; йыртылып къалды шо тор, къутулуп къалдыкъ биз де[+].

8Бизге кёмек кёкню де, ерни де яратгъан Раббибизни атындадыр[+].

#### 124


1Оьрленивню йыры.

Сион тавдай тербенмейген кююнде, гьар даим де болуп турар Раббибизге аркъатаягъан[+].

2Тавлар Ерусалимни къуршап алгъаны йимик, къуршап алгъандыр Раббибиз де Оьзюню халкъын гьали энни де, гьар даимге де.

3Муъминлени топурагъындагъы къылыкъсызланы гьакимлиги даимге тюгюлдюр, ёгъесе муъминлер, олагъа ошап къалып, оьзлер жинаятчылыкълар этип юрюр эди.

4Рагьмулу бол чу, Раббим, рагьмулулагъа да, юреги тюзлеге де.

5Къувалап къояр Раббибиз къынгыр ёллагъа тюшгенлени де, гюнагь ишлер этегенлени де.

Парахатлыкъ болсун дагъы Исрайылгъа.[†][+]

#### 125


1Оьрленивню йыры.

Сионну халкъын сюргюнден къайтарагъанда Раббибиз, тюш гёрегенде йимик эдик биз[+].

2Авзуларыбыз кюлей эди, тиллерибиз буса шат йырлар йырлай эди. «Зор уллу иш этип къойду олар учун Раббибиз!» – деп сёйлей эдилер халкъланы арасында шо заман[+].

3Зор уллу иш этип къойду бизин учун Раббибиз: къуванып турдукъ биз де.

4Негев дангылындагъы къуруп къалгъан оьзенлер янгыдан акъма башлайгъанда йимик, макътавлукъну къайтарып къой чу, Раббибиз.

5Шатлыкъда къайтарарлар ашлыгъын гёзьяш тёгюп чачгъанлар.

6Будай кюлтелерин де шатлыкъда алып къайтар йылай туруп урлукъ алып чыкъгъанлар[+].

#### 126


1Оьрленивню йыры. Сулайманны йыры.

Негьакъ загьмат тёгер уьй[†] къурагъанлар, эгер де Раббибиз Оьзю тургъузмай буса шону; негьакъ уяв турар сакълавчу, эгер де Раббибиз Оьзю сакъламай буса шагьарны[+].

2Негьакъ тез турасыз, геч ятасыз, къан тер тёгюп къазангъан ашыгъызны ашайсыз сиз; оьзлер юхлап тура буса да, гьайын этип турар Раббибиз Оьзюню сююмлюлерини[+].

3Муна яшлардыр Раббибизден гелеген наслу; Ондан гелеген савгъатдыр олар[+].

4Къуватлы асгерни къолундагъы окълар йимикдир жагьил чагъында тувгъан уланлар.

5Насиплидир садагъын шолардан толтургъан адам! Гьеч илыкъмас дагъы олар душманы булан очарда сёйлейгенде.

#### 127


1Оьрленивню йыры.

Насиплидир Раббибизден къоркъагъан гьар-бирев, Ону ёллары булан юрюйген![+]

2Оьзюнгню къолларынг булан тёкген загьмат ашатып турар сени; насиплисендир сен, талайлы болуп къалгъыр дагъы сен![+]

3Уьюнгдеги кёп емиш береген юзюм борла йимикдир къатынынг сени; зайтун бутакълар йимикдир тепсингни айланасын алып олтургъан яшларынг сени[+].

4Шабагьат болар Раббибизден къоркъагъан инсангъа оьзюне.

5Шабагьат этсин дагъы сагъа Сиондагъы Раббибиз, гёрюп турарсан сен де Ерусалимни кеп чегивюн оьмюрюнгню гьар гюнюнде[+].

6Гёрюп турарсан яшларын яшларынгны.

Парахатлыкъ болсун дагъы Исрайылгъа![†][+]

#### 128


1Оьрленивню йыры.

Кёп къысып турдулар жагьил заманымда мени, – деп айтсын чы шо гьакъда Исрайыл,[†] –[+]

2Кёп къысып турдулар жагьил заманымда мени, амма енгип чи болмадылар мени.

3Сабанны сюрдюлер сыртымда сабанчылар, узун харшларын салдылар оьзлени.

4Амма адиллидир Раббибиз: уьзюп къойду аркъанларын къылыкъсызланы Ол.

5Илыгъып, артгъа ташланып къалсынлар дагъы Сионну гёрюп ярамайгъанланы барысы да[+].

6Юлкъунгъанча къуруп къалагъан уьйню къалкъысындагъы отдай болуп къалсынлар дагъы олар[+].

7Оракъчы къолуна да алмайгъан, кюлте байлайгъан да жыймайгъан отдай болуп къалсынлар дагъы олар.

8Оьтюп барагъанлар да: «Раббибиз шабагьат этсин дагъы сизге! Шабагьат этебиз Раббибизни аты булан сизге!» – деп айтмас дагъы[+].

#### 129


1Оьрленивню йыры.

Теренлерден чакъырыв этермен Сагъа, Раббим[+].

2Раббим! Эшит чи тавушумну мени. Къулакъ ас чы ялбарывума да мени.

3Эгер де, Раббим, гюнагь ишлени санап турсанг Сен, ким токътап болар экен дагъы, Раббим?

4Амма Сенден къоркъмакъ учун, Сендедир гечмеклик[+].

5Умут этермен Раббиме, умут этер жаным мени; аркъатаярман Каламына Ону.

6Сакълавчулар эртенни, сакълавчулар эртенни къаравуллайгъанындан артыкъ къаравуллайдыр Раббимни жаным мени.

7Аркъатаясын дагъы Раббибизге Исрайыл,[†] неге тюгюл де Раббибиздедир зор сююв, Ондан геледир къутгъарылыв да[+].

8Олдур Исрайылны бары да гюнагь ишлеринден къутгъаражакъ да[*][+].

#### 130


1Оьрленивню йыры. Давутну йыры.

Раббим! Гьеч оьктем болмады юрегим мени, оьрден къарамады гёзлерим мени. Баш да сукъмадым мен де уллу, гючюм етишмейген затлагъа[+].

2Амма анасыны эмчегинден айырылып алынгъан баланы йимик ювашдырып, рагьатландырып турдум жанымны мен; анасыны эмчегинден айырылып алынгъан бала йимикдир жаным мени.

3Аркъатаяп турсун дагъы Исрайыл[†] Раббибизге гьали энни де, гьар даим де[+].

#### 131


1Оьрленивню йыры.

Эсге алып къой чу, Раббим, Давутну,[†] ону бары да къыйынлыкъларын да:[+]

2Ону Раббибизге этген антын, Якъубну[†] къудратлы Аллагьына этген булай ваъдасын:

3«Гирмесмен уьюме, ятмасман ятывумда;[+]

4Гёз де юммасман, кирпик де къакъмасман,

5Ер тапмай туруп Раббиме, уьй[†] тапмай туруп Якъубну къудратлы Аллагьына».

6Муна, эшитип турдукъ сыйлы сандыкъны гьакъында Ефратада, тапдыкъ шону Иаримни авлакъларында.

7Барайыкъ чы Ону уьюне багъып, сужда къылайыкъ чы Огъар аякъларына къапланып Ону[+].

8Токътап тур чу, Раббим, къалып къал чы ерингде Оьзюнгню, Сен де, Сени зорлугъунгну белгиси болгъан сыйлы сандыгъынг да[+].

9Муъминликни[†] гийгендей болуп къалар дин къуллукъчуларынг Сени, сююнюп къалар халкъынг да Сени[+].

10Къулунг болгъан Давутну хатири учун арт берип къойма чы Оьзюнг танглагъан пачанга.

11Гьакъ кюйде ант этди Давутгъа Раббибиз, гьеч тайышмас дагъы Ол шо антындан да: «Сени наслунгдан алып олтуртарман тахынгда сени[+].

12Эгер де уланларынг Мен оьзлеге уьйретежек буйрукъларымны да, разилешивюмню де кютюп турса, шо заман шоланы уланлары да олтуруп турар гьар даим де тахынгда сени»[+].

13Неге тюгюл де, танглап алды Раббибиз Сионну, сюйдю Оьзюню уью этмеге шону[+].

14«Къалып къалагъан еримдир гьар даимге де шо Мени, ерлешип къаларман Мен шонда, неге тюгюл де ушатып къойдум Мен шону.

15Аявсуздан рызкъы булан таъмин этип къоярман Сионну халкъын, экмек булан тойдуртуп къоярман пакъырларын да[+].

16Къутгъарылывну гийгендей этип къоярман дин къуллукъчуларын шону, сююнюп-къуванып къалар халкъым да Мени.

17Беклешдирип къоярман шонда гьакимлигин Давутну, гьеч сёнме де къоймасман чырагъын танглагъан пачамны Мени[+].

18Илыкъдырып къоярман душманларын Ону, шавла берип турар башындагъы тажы да Ону».

#### 132


1Оьрленивню йыры. Давутну йыры.

Не яхшыдыр, не тизивдюр дагъы татывлукъда яшап турмакъ къардашлагъа![+]

2Гьарунну[†] башына тёгюлюп, сакъалына, ону сакъалына агъылып турагъан, ону опуракъларыны къырыйларына агъылып турагъан сыйлы зайтун май[†] йимикдир шо[+].

3Сион тавларына тюшеген Гьермондагъы[*] чыкъ йимикдир. Неге тюгюл де, шондадыр гьар даим де бар болгъан Раббибиз насиплиликни – гьар даимги яшавну ваъда этгени[+].

#### 133


1Оьрленивню йыры.

Раббибизге макътав этигиз чи гьали энни, гече Раббибизни уьюнде де токътап Огъар къуллукъ этип турагъан Ону бары да къуллары[+].

2Гётеригиз чи къолларыгъызны сыйлы ерге багъып, макътав этигиз чи Раббибизге де[+].

3Кёкню де, ерни де яратгъан Раббибиз шабагьатласын дагъы сени Сиондан таба[+].

#### 134


1Алгьамдулиллагь!

Макътав этигиз чи Раббибизни атына, макътав этигиз чи, Раббибизни къуллары,

2Раббибизни уьюнде, бизин Аллагьны уьюню абзарында токътагъанлар[+].

3Макътав этигиз чи Раббибизге, неге тюгюл де рагьмулудур Раббибиз; йырлагъыз чы атын тутуп Ону, неге тюгюл де бек тизив затдыр шо.

4Неге тюгюл де, танглагъандыр Раббибиз Якъубну[†] Оьзюне, Исрайылны[†] да Оьзюне мюлк этип[+].

5Англадым мен Раббибизни зор экенин, Раббибизни бары да аллагьлардан оьр экенин де[+].

6Оьзю сюйгенни этедир Раббибиз кёклерде де, ер юзюнде де, денгизлерде[†] де, бары да терен сувлар да[+].

7Амалгъа гелтиредир булутланы ер юзюню бир къырыйындан таба, яратадыр яшмынланы янгур явагъанда, чыгъарып къоядыр елни Оьзюню сакълайгъан ерлеринден[+].

8Къырып къойду Ол Мисрини инсандан тутуп гьайвангъа ерли башлап тувгъанларын[+].

9Муъжизатлар булан гьайранлыкълар йиберип турду сагъа, Мисри, Мисрини пачасына да, бары да къулларына да ону[+].

10Къырып къойду кёп халкъланы, дагъытып къойду гючлю пачаланы да:[+]

11Аморну пачасын Сигьонну, Башанны пачасы Огъну, Гьананны бары да пачаларын да[+].

12Варисликге, Исрайылгъа, Оьзюню халкъына варисликге берип къойду оланы топурагъын[+].

13Раббим! Гьар даимгедир атынг Сени. Раббим! Наслудан наслугъадыр Сени гьакъынгдагъы эсделик де[+].

14Неге тюгюл де, Раббибиздир Оьз халкъын якълап туражакъ, Оьз къулларына языкъсынажакъ да[+].

15Гюмюш[†] булан алтындыр, инсанны къоллары булан этилген ишлердир ялгъан аллагьлары оланы[+].

16Авзулары бардыр шо аллагьланы, амма сёйлемейдир; гёзлери бардыр шоланы, амма гёрмейдир[+].

17Къулакълары бардыр шо аллагьланы, амма эшитмейдир; тыныш да ёкъдур авзуларында шоланы.

18Шо аллагьлагъа ошап къалсын дагъы шоланы этгенлер, шолагъа аркъатаяйгъан гьар ким де.

19Макътав этип тур чу Раббибизге, Исрайылны халкъы! Макътав этип туругъуз чу Раббибизге, Гьарунну[†] наслулары!

20Макътав этип туругъуз чу Раббибизге, Левийни наслулары! Макътав этип туругъуз чу Раббибизге, Раббибизден къоркъагъанлар![+]

21Макътавлар болсун дагъы Сиондан таба Ерусалимде турагъан Раббибизге.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 135

1Макътав этип туругъуз чу Раббибизге, неге тюгюл де рагьмулудур Ол, гьар даимгедир зор сюювю де Ону[+].

2Макътав этип туругъуз чу аллагьланы да Аллагьына – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

3Макътав этип туругъуз чу раббилени де Раббисине – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

4Уллу гьайранлыкъланы янгыз Оьзю этип турагъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

5Гьакъыллы кюйде кёклени яратгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

6Сувланы уьстюнде топуракъны токъташдырып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

7Кёкде ярыкъ берип турагъан уллу затланы яратгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

8Гюндюзлеге гьакимлик этмек учун гюнешни яратгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

9Гечелеге гьакимлик этмек учун ай булан юлдузланы яратгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

10Мисрини башлап тувгъан уланларын къырып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

11Мисриде Исрайылны[†] есирликден чыгъарып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

12Къудратлы, узатылгъан къолу булан чыгъарып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

13Къызыл денгизни[†] эки бёлюп къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

14Шондан таба Исрайылны чыгъарып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

15Мисрини пачасын асгери де булан бирче Къызыл денгизге тёгюп къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

16Оьз халкъын дангылдан таба чыгъырып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

17Уллу пачаланы къырып къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

18Гючлю пачаланы оьлтюрюп къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

19Аморну пачасы Сигьонну оьлтюрюп къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

20Башанны пачасы Огъну оьлтюрюп къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

21Оланы топуракъларын да варисликге берип къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

22Оьзюню къулу болгъан Исрайылгъа варисликге берип къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

23Хорлангъан заманыбызда бизин унутмай тургъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;

24Душманларбыздан азат этип къойгъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

25Гьар-бир къаркъараны рызкъы булан таъмин этип турагъан Раббибизге – гьар даимгедир зор сюювю Ону;[+]

26Макътав этип туругъуз чу кёклени Аллагьына – гьар даимгедир зор сюювю Ону.

#### 136

1Бабилни[†] оьзенлерини ягъаларында олтуруп йылап тура эдик, Сионну эсге алагъан заманларыбызда биз.

2Шондагъы тал тереклеге илип къойдукъ согъув алатларыбызны биз.

3«Сионну йырларындан йырлагъыз бизге», – деп де айта туруп, йырлар талап эте эдилер шонда бизин есир этгенлер, шатлыкъны талап эте эдилер бизге зулму этип турагъанлар да.

4Нечик йырлайыкъ дагъы биз Раббибизни йырын ят ерлерде?

5Эгер де сени унутуп къойсам, Ерусалим, къуруп къалсын дагъы онг къолум да.

6Тилим тамагъыма ябушуп къалсын дагъы, эгер де эсимде сакълап турмасам сени, Ерусалим, зор сююнчюм болуп къалмасанг мени[+].

7Эдомну[†] халкъы тюп болгъан Ерусалимге: «Дагъытып къоюгъуз чу, дагъытып къоюгъуз чу кюрчюсюн де къоймай шону!» – деп айтагъан гюнню эсине салып къой чу, Раббим, олагъа.

8Бабилни къызы[*], дагъылып къалажакъсан сен! Насиплидир сен бизге этген затынга гёре къайтарышын этген сагъа![+]

9Насиплидир нарысталарынгны да алып йиберип сени, ташгъа уруп оланы чагын чыгъарып къояжакълар[+].

#### 137


1Давутну йыры.

Макътав этип тураман Сагъа гьакъ юрекден,[†] йырлап тураман малайиклени алдында Сагъа[+].

2Сужда этип тураман сыйлы ибадатханангны[†] алдында Сени, макътав этип тураман атынга Сендеги зор сююв учун, Сендеги аминлик[†] учун; неге тюгюл де бары затдан да оьр этип къойдунг Каламынгны да, атынгны да Оьзюнгню[+].

3Атынгны да тутуп мен чакъырыв этген гюн эшитип къойдунг Сен мени, гюч де бердинг магъа.

4Макътав этип турар Сагъа, Раббим, ер юзюндеги бары да пачалар авзунгдан чыгъагъан сёзлерингни эшитгенде Сени.

5Макътап йырлап да турар ёлларын Раббибизни, неге тюгюл де зор уллудур макътавлугъу Раббибизни.

6Оьзю нечакъы оьрлерде буса да, юваш хасиятлыланы гьайын этедир, оьктемлени де арекденокъ да таныйдыр Раббибиз.

7Къоркъунчлукъланы арасында нечакъы да айланып турсам да, оьлме къоймай къоруп сакълап турасандыр мени. Нечакъы гючлю буса да душманларымны къазапланыву, къолунгну узатасандыр, къутгъарып къоядыр онг къолунг мени[+].

8Кютюп къоядыр магъа ваъда этген затын Раббибиз! Гьар даимгедир зор сюювюнг Сени, Раббим. Оьз къолларынг булан яратгъан затларынгны къоюп къойма дагъы Сен[+].

#### 138


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

Раббим! Ахтарып къарагъансандыр Сен мени, таныма да таныйсандыр мени.

2Олтургъанымны да, тургъанымны да билип турасандыр Сен. Арекденокъ да билип турасандыр ойларымны мени[+].

3Юрюй бусам да, ял ала бусам да, Сенсендир айланамны къуршап алгъан, бары да ёлларым да белгилидир Сагъа[+].

4Авзумдан сёз чыгъып битгенче де, Сагъа белгили болуп къаладыр шо, Раббим.

5Сенсендир артымдан да, алдымдан да сакълап турагъан мени, Сенсендир уьстюме къолунгну салагъан да.

6Тамашадыр мени учун шолай билиминг[†] Сени, мени англавумдан оьрдедир шо, гьеч тюшюнюп болмасман дагъы мен шогъар[+].

7Къайда гетип боларман Сени Ругьунгдан,[†] къайда къачып боларман Сен бар ерден де?

8Кёклеге чыгъып гетсем де, шондасандыр Сен, ахыратгъа[†] гирип гетсем де, шонда да барсандыр Сен[+].

9Тангны къанатлары булан гюнчыгъышгъа багъып учуп гетсем де, денгизни[†] артында гюн батагъан ерлерде яшажакъ болсам да,

10Шонда да мени алып юрюп турар къолунг Сени, мени тутуп сакълап турар онг къолунг Сени.

11«Къарангылыкъ яшырып къойсун мени, айланамдагъы ярыкъ да гечеге айланып къалсын», – деп айтарманмы дагъы мен?

12Къарангылыкъ да яшырып болмас дагъы Сенден, гюндюз йимик ярыкъдыр гече де, ярыкъ йимикдир къарангылыкъ да[+].

13Неге тюгюл де, Сенсендир ичимдеги бары затны яратгъан да, анамны къарнында мени болдургъан да[+].

14Макътав этип тураман Сагъа, неге тюгюл де шолай тамаша яратылгъанман мен. Ишлеринг де гьайрандыр Сени. Мен де бек яхшы англайман шону.

15Гьеч яшырылмагъан эди сюеклерим де Сенден, яшыртгъын мен яратылагъан заманда, анамны къарнында амалгъа гелегенде[*].

16Тувуп битгенче де гёрюп турдунг Сен мени. Магъа токъташдырылгъан гюнлени биринчиси башлангъанча да, китабынга язылып бар эди шоланы барысы да[+].

17Огь, не англашылмайдыр дагъы магъа хыялларынг Сени, Аллагьым, огь, не кёпдюр дагъы санаву да шоланы![+]

18Санап турарманмы дагъы шоланы, амма къайыр бюртюклерден де кёпдюр шолар. Уянагъанда да Сени булан боларман мен.

19Огь, эгер де Сен, Аллагьым, къырып къойгъан болгъан бусанг къылыкъсызланы! Ари тайыгъыз чы менден, къан ичивчюлер![+]

20Сагъа къаршы къылыкъсыз кюйде сёйлеп айланадыр олар; Сагъа къаршы ялгъан сёйлеп айланадыр душманларынг Сени.

21Мен тюгюл, ким гёрюп ярамасын дагъы Сени гёрюп ярамайгъанланы, Раббим, ким жиргенсин дагъы Сагъа къаршы чыгъагъанлардан[+]?

22Оьжетли кюйде гёрюп ярамайман мен оланы, душманлардыр олар магъа.

23Ахтарып къара чы, Аллагьым, билип къой чу юрегимдегин мени; сынап къара чы, билип къой чу хыялларымны да мени[+].

24Къарап къой чу: терс ёлгъа тюшюп сама къалмагъанмы экенмен мен, даимги ёлгъа салып къой чу мени де.

#### 139


1Хорну ёлбашчысына. Давутну йыры.

2Яман адамдан азат этип къой чу, Раббим, мени; зулмучудан да сакъла чы мени[+].

3Яман хыяллар булан айланадыр юрегинден олар, ябушма белсенип турадыр гьар гюн олар.

4Йыланныки йимикдир тиллери оланы, къара йыланны агъусу бардыр авзуларында да оланы[+].

5Сакълап къой чу, Раббим, къылыкъсызны къолундан мени, якълап къой чу мени ер этме къарайгъан зулмучулардан да[+].

6Магъа деп оьктемлер тузакълар, илмеклер яшырып токътагъанлар, ёл[†] бойда торларын ташлап, къапгъунларын салып токътагъанлар[+].

7Раббиме: «Аллагьымсандыр Сен мени; эшитип къой чу, Раббим, ялбарыв тавушларымны мени», – деп айтдым мен.

8Раббибиз Аллагь, къутгъарылывумну къудраты мени! Сенсендир ябушувну гюнюнде якълап къойгъан мени.

9Къылыкъсызны мурадын яшавгъа чыкъма къойма дагъы, Раббим; хохайланып йибермесин деп, онгай берме дагъы ойлашгъан затларына оланы.

10Оьзлени башына гелсин дагъы айланамдагъыланы авзундагъы яманлыкълары.

11Къызып турагъан жыжымлар явуп къалсын дагъы башларына оланы; яллайгъан отгъа, дагъы туруп болмасдай терен къакъалагъа ташланып къалсын дагъы олар[+].

12Дюньяда оьзюне ер тапмасын дагъы яман тили булангъы адам! Оьлюмге гелтирип къойсун дагъы зулмучуну яманлыгъы оьзюн.

13Пакъырланы янын тутажагъын, ярлылагъа да адиллигин гёрсетежегин билемен Раббим[+].

14Гертиден де, макътав этип турар муъминлер Сени атынга, Сени алдынгда яшап турар тюз юреклилер[†] де.

#### 140


1Давутну йыры.

Раббим! Атынгны тутуп чакъырыв этемен Сагъа; кёмек этме алгъаса чы магъа багъып. Атынгны тутуп чакъырыв этегенде Сагъа, къулакъ асып къой чу ялбарыв тавушума мени.

2Этген дуам арив ийисли тютюндей болуп къалсын дагъы алдынгда Сени, ахшамгъы къурбанлыкъдай[†] болуп къалсын дагъы Сагъа багъып гётерген къолларым да[+].

3Къаравул салып къой чу, Раббим, авзума мени, кирит уруп къой чу авзума мени[+].

4Гюнагь ишлер этегенлер булан мен де терс иш этип къоймасын учун, яманлыкъгъа багъып авма къойма дагъы юрегимни мени. Ортакъчы да этип къойма дагъы оланы кеп чегивлерине де мени.

5Муъмин такъсырлап къойсун дагъы мени: рагьмудур шо. Айыплап къойсун дагъы ол мени: зайтун майдыр[†] башым учун шо, гьеч къаршылыкъ этмесмен дагъы мен де шогъар. Амма яманлагъа къаршы бакъдырылгъандыр ялбарывларым мени[+].

6Ярлардан дёгереп гетер ёлбашчылары оланы; сёзлерим герти болгъанны англап къалар шо заман олар.

7Топуракъны ярагъандай уватып турар бизин, ахыратны[†] авзуна тёгюлюп гетер сюеклерибиз де бизин.

8Сагъадыр, Раббибиз Аллагь, къарап турагъаным мени. Сагъадыр аркъатаяйгъаным мени, якълавсуз къоюп къойма дагъы Сен де мени![+]

9Магъа деп салынгъан тузакълардан да, яманланы къапгъунларындан да сакълап къой дагъы мени[+].

10Оьзлер салгъан торлагъа тюшюп къалсынлар дагъы къылыкъсызлар, чыгъып гетермен мен буса[+].

#### 141


1Давутну уьйретивю. Ону анакъдагъы заманындагъы дуасы.

Оьз тавушум булан чакъырыв этдим мен Раббибизге, оьз тавушум булан дуа этдим Раббибизге мен[+].

2Тёгюп къойдум Ону алдында ялбарывларымны мени; чечип къойдум Огъар дертимни де мени[+].

3Мен ругьдан[†] тюшегенде, ёлумну билип турдунг Сен. Магъа деп яшыртгъын кюйде торларын ташлап тургъандыр юрюйген ёлларыма олар[+].

4Онггъа бурулуп къарасам, менде гьеч биревню аварасы ёкъну гёрюп къояман мен: ёкъдур гирип яшынма ер магъа, гьеч биревню гьайы ёкъдур мени жанымдан.

5Раббим, булай деп чакъырыв этдим мен Сагъа: «Сенсендир аркъатаявум мени, Сенсендир бу дюньяда сюеген бары затым мени!»[+]

6Къулакъ асып къой чу агь урувума мени, неге тюгюл де бек гьалсыз болуп тураман мен; мени гьызарлап юрюйгенлерден азат этип къой чу мени, неге тюгюл де гючлюдюр олар менден[+].

7Мен атынга макътав этип болсун учун, зиндандан чыгъарып къой чу мени. Сен магъа яхшы гёзден къарагъанда, муъминлер жыйылып къалар айланамда мени.

#### 142


1Давутну йыры.

Раббим! Эшитип къой чу дуамны мени, Сендеги аминлик[†] булан къулакъ асып къой чу ялбарывума мени; Сендеги гьакъ гертилик булан тынглап къой чу магъа.

2Дувангъа чыгъарып къойма дагъы Оьзюнгню къулунгну да, неге тюгюл де савланы арасындан бирев де муъмин тюгюлдюр Сени алдынгда[+].

3Гьызарлап юрюйдюр душманым мени; таптап ер булан бир этме гьазирдир ол мени; кёп тезден оьлгенлени йимик къарангылыкъгъа сугъуп къоядыр мени[+].

4Гючсюз болуп къалды ругьум[†] мени, абдырап къалды юрегим де мени.

5Эсге аламан бырынгъы заманланы, ойлашып къарайман бары да Сени ишлерингни гьакъында, ой этип къарайман Сени къолларынг этген ишлени гьакъында[+].

6Сагъа багъып узатаман къолларымны мени; къуругъан топуракъдай гьасиретдир жаным Сагъа[+].

7Тез жавап берип къой чу, Раббим мени; гьалсыз бола тура ругьум мени. Мен къабургъа салынагъанлагъа ошап къалмасын учун, яшырып къойма чы менден Оьзюнгню бетингни[+].

8Танг булан зор сюювюнгню эшитмекни берип къой чу Сен, неге тюгюл де Сагъадыр аркъатаяйгъаным мен. Магъа юрюме тюшеген ёлну гёрсетип къой чу Сен, неге тюгюл де Сагъа депдир жанымны оьрге гётерегеним мен[+].

9Душманларымдан къутгъарып къой чу, Раббим, мени; янгыз Сени янынгадыр якълав ахтарып гелегеним мени.

10Сен сюйгенни этме уьйретип къой чу мени, неге тюгюл де Сенсендир Аллагьым мени. Сени рагьмулу Ругьунг тюз ёлдан юрютюп турсун дагъы мени.

11Сени атынгны хатири учун сав этип къой чу, Раббим, мени. Сендеги адилликни хатири учун балагьдан къутултуп къой чу мени.

12Сендеги зор сююв булан да къырып къой чу душманларымны мени, дагъытып къой чу магъа зулму этегенлени де, неге тюгюл де къулунгмандыр мен Сени[+].

#### 143


1Давутну йыры.

Макътавлар болсун дагъы Раббиме, мени Ярыма. Олдур мени ябушувларда уьстюн гелтирген де, давгъа гьазир этип токътатып тургъан да[+].

2Магъа зор сююв гёрсетеген Аллагьдыр Ол, беклигимдир мени, якълавумдур мени, Азат этивчюмдюр мени, къалкъанымдыр мени, аркъатаявумдур мени. Олдур халкъланы магъа таби этип къоягъан да[+].

3Раббим! Сен оьзюн эс этер йимик, ким болуп къалгъан мисгин адам? Сен оьзюне тергев берер йимик, ким болуп къалгъан мисгин адам[+]?

4Елни енгил уьфюрювюне ошап къалгъандыр инсан, оьмюрю де ону тая турагъан гёлентки йимикдир[+].

5Раббим! Бёлюп йиберип кёклерингни де, тюшюп къал чы Сен; бир тийип къой чу тавлагъа, шо заман тютюн чыгъып гетер шолардан да[+].

6Яшмын яшнатып, чачып къой чу Оьзюнгню душманларынгны; окъларынгны атып, дагъытып къой чу оланы[+].

7Бийикликден таба къолунгну узатып йиберип, азат этип, къутгъарып къой чу мени уллу балагьлардан, ят адамланы къолларындан да[+].

8Тюз затны сёйлемейдир авзулары оланы, ялгъандыр гьар анты да оланы[+].

9Аллагьым, янгы йырны йырлап турарман Сагъа, он къыллы согъув алат булан йырлап турарман мен[+].

10Неге тюгюл де, Сенсендир пачалагъа уьстюнлюк береген, къулунг Давутну[†] оьлюм гелтиреген къылычдан азат этеген де[+].

11Оьзлени авзулары тюз затны сёйлемейген, гьар анты да ялгъан ят адамланы къолларындан азат этип, къутгъарып къой чу мени.

12Жагьил уланларыбыз бек оьсюп гетген тереклер йимик, къызларыбыз да къалалардагъы накъышлангъан багъаналар йимик болуп къалсын дагъы[+].

13Беженлерибиз толуп, ашлыкъдан мол болуп къалсын дагъы. Къойларыбыз минглер, он минглер булан къозлап турсун дагъы отлавлукъларыбызда бизин.

14Оьгюзлерибиз семиз болуп къалсын дагъы бизин. Барулар чёгюп гетмесин дагъы, есирликге тюшегенлер де болмасын дагъы, йылавлар болмасын дагъы орамларыбызда бизин.

15Насиплидир шу затлары бар халкъ. Насиплидир оьзлени Раббиси Аллагь болгъан халкъ[+].

#### 144


1Давутну макътав йыры.

Мени Аллагьым, мени Пачам, макътавлар этип турарман Сагъа, гьар даим де алгъыш этип турарман атынга да Сени.

2Гьар гюн алгъыш этип турарман Сагъа, гьар даим де макътавлар этип турарман атынга Сени.

3Зор уллудур, гьар-бир макътавлар тийишлидир Раббибизге, тюшюнме де къыйындыр зорлугъуна Ону[+].

4Наслудан наслугъа макътавлар этилип турар ишлеринге Сени, наслудан наслугъа билдирилип де турар къудратлы ишлерингни гьакъында Сени.

5Мен буса Сени зорлугъунгну оьр макътавлары гьакъында да, Сени тамаша ишлерингни гьакъында да ойлашып турарман.

6Сени къоркъунчлу ишлерингни зорлугъу гьакъында айтылып турар, мен де Сени зорлугъунгну гьакъында билдирип турарман[+].

7Эсге алып сёйлеп турар зор яхшылыгъынгны Сени, макътап йырлап турар адиллигингни де Сени.

8Чомартдыр, рагьмулудур, нече де чыдамлыдыр, зор сюювден толгъандыр Раббибиз бизин[+].

9Бары халкъгъа гёрсетип турадыр Раббибиз бизин, Оьзю яратгъан бары затда гёрюнюп де турадыр рагьмусу Ону.

10Оьзюнгню ишлеринг алгъыш этип турар Сагъа, Раббим; Оьзюнгню халкъынг да макътав этип турар Сагъа.

11Бары халкъ Сени къудратлы ишлерингни, Сени гьакимлигингни макътавлугъу, зорлугъу гьакъында билер.

12Шоллукъда Сени гьакимлигингни макътавлугъу гьакъында да, Сени къудратлы ишлерингни гьакъында да сёйлеп турар халкъынг Сени.

13Гьар даимлик гьакимликдир Сени гьакимлигинг, наслудан наслугъадыр Пача болуп туражагъынг да Сени[+].

14Йыгъылагъанлагъа кёмек этер Раббибиз, тюп болгъанланы да аякъгъа тургъузуп къояр Ол[+].

15Бары жанлы затны гёзлери Сагъа багъып умут булан тигилип турадыр, заманында берип къоясандыр Сен де рызкъысын оланы[+].

16Гьар-бир жанлы затны сюйгенин чомарт къолунг булан таъмин этип къоясандыр[+].

17Бары затда адиллидир Раббибиз, бары ишлеринде рагьмулудур Ол.

18Ювукъдур Раббибиз Оьзюню атын тутуп чакъырыв этегенлени барысына да, гьакъ юрекден[†] чакъырыв этегенлени барысына да[+].

19Оьзюнден къоркъагъанланы сюеген затын яшавгъа чыгъарар Ол, агь урувун эшитер оланы, къутгъарма да къутгъарар оланы[+].

20Къоруп сакълап турар Раббибиз Оьзюн сюегенлени барысын да, бары къылыкъсызланы буса къырып битдирип къояр.

21Макътавлар этип турар авзум Раббиме, гьар даимге макътавлар этип турсун дагъы бары яратылгъан зат да Ону сыйлы атына.

#### 145


1Алгьамдулиллагь!

Макътав эт чи, жаным мени, Раббиме[+].

2Оьзюм сав чакъы макътавлар этип турарман Раббиме; бютюн оьмюрюм макътап йырлап турарман Аллагьымны мен[+].

3Аркъатаямагъыз гьакимлеге де, бир инсангъа да, неге тюгюл де гьеч къутгъарылыв болмас олардан[+].

4Жаны чыкъгъандокъ, топуракъгъа къайтар ол, тап шо гюн ёкъ болуп къалар бары хыяллары да ону[+].

5Насиплидир оьзюне Якъубну[†] Аллагьы кёмек этеген, Раббибизге, оьзюню Аллагьына умут этеген инсан.

6Раббибиздир кёкню де, ерни де, денгизни[†] де, шоланы ичиндеги бары затны да яратгъан, гьар даим де аминлигин[†] сакълап турагъан да.

7Олдур зулмулангъанлагъа адиллик этеген, ач къалгъанлагъа рызкъысын береген де; Раббибиздир есирлени азат этеген[+].

8Раббибиздир сокъурланы гёреген этип къоягъан, Раббибиздир тюп болгъанланы аякъгъа тургъузуп къоягъан, Раббибиздир муъминлени сюеген де[+].

9Раббибиздир гелгинчилени сакълап, етимлер булан тул къатынлагъа кёмек этип, къылыкъсызланы буса ёлларын къынгыр этип къоягъан[+].

10Гьей Сион! Гьар даим де гьакимлик этип турар Раббибиз, сени Аллагьынг.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 146


1Алгьамдулиллагь!

Не тизивдюр дагъы бизин Аллагьыбызгъа макътав йырлар айтып турмакъ. Леззетлидир, тийишли де дюрдюр бизге Ону макътап йырлап турмагъа[+].

2Раббибиздир Ерусалимни янгыдан къурагъан, Исрайылдан[†] къувалангъанланы жыягъан да[+].

3Олдур юреги сынгъанланы сав этеген, оланы яраларына эм этеген де[+].

4Олдур юлдузланы санавун токъташдыргъан, шоланы гьарисине атлар тагъагъан да.

5Зор уллудур Раббибиз бизин, кёпдюр Ону къудраты да, оьлчевсюздюр Ону гьакъылы да.

6Раббибиз языкъланы оьр этип къоягъан, къылыкъсызланы буса ер этип къоягъан.

7Шюкюрлюк булан макътап йырлап туругъуз чу Раббибизни; къомуз согъа туруп йырлап туругъуз чу Аллагьыбызгъа.

8Олдур кёкню булутлар булан ябып къоягъан, топуракъгъа янгур явдурагъан, тавларда от оьсдюрюп къоягъан да[+].

9Олдур жан-жанываргъа рызкъысын, гьатта къычыргъанда къаргъа балалагъа емин де береген[+].

10Атны югюрюклюгюн тюгюл сюегени, инсанны аякъларыны чалтлыгъын да тюгюл ушатагъаны Ол[+].

11Оьзюнден къоркъагъанланы, Оьзюню зор сюювюне умут этегенлени ушатар Раббибиз[+].

#### 147

1Макътап тур чу, Ерусалим, Раббибизни. Алгъыш этип тур чу, Сион, Аллагьынга оьзюнгню.

2Неге тюгюл де, Олдур къапуларынгны тогъасларын бек этеген, халкъынга шабагьат этеген де сени ичингде.

3Олдур сени ичингде парахатлыкъ болдурагъан, сагъа тизив будай ашатып турагъан да[+].

4Олдур Оьзюню сёзюн ер юзюне тюшюреген; тез яйылып къалар буйругъу да Ону.

5Олдур мамукъдай ап-акъ къарны явдуруп къоягъан, кюлдей къырав салдырып къоягъан да[+].

6Таш йимик буз явдуруп къояр Ол. Ким чыдап болар экен дагъы Ону сувукълугъуна?

7Бир сёз айтып къояр Ол – ирип къалар шолар бары да; елни уьфюртюп къояр – агъылып йиберер сувлар да.

8Олдур Оьзюню Каламын Якъубгъа[†] билдирген, буйрукълары булан къанунларын Исрайылгъа[†] етишдирген де.

9Буланы бирин де этмегендир Ол башгъа халкълагъа; Ону къанунларын да билмейдир олар.

Алгьамдулиллагь![+]

#### 148


1Алгьамдулиллагь!

Кёклерден таба макътавлар этип туругъуз чу Раббибизге, бийикликлерден таба макътавлар этип туругъуз чу Огъар[+].

2Макътавлар этип туругъуз чу, Ону бары да малайиклери, макътавлар этип туругъуз чу, Ону кёклердеги бары да асгерлери[+].

3Макътавлар этип туругъуз чу, гюнеш булан ай, макътавлар этип туругъуз чу, йыртыллайгъан бары да юлдузлар.

4Макътавлар этип туругъуз чу, кёклени де кёклери, кёклерден де бийикдеги сувлар да[*][+].

5Макътавлар этип турсун дагъы Раббибизни атына шолар, неге тюгюл де Оьзюню буйругъу булан яратып къойгъандыр Ол шоланы[+].

6Гьар даимге салып къойду Ол шоланы; къанунлар да берди Ол, гьеч бирев де бузмас дагъы шоланы[+].

7Макътавлар этип туругъуз чу Раббибизге ер юзюнден таба, сувдагъы аждагьалар булан денгизлени-дерияланы[†] теренликлери де,[+]

8Ялын булан буз да, къар булан алаша булут да, Ону буйругъун кютеген къатты ел де,[+]

9Тавлар булан тёбелер де, емиш береген тереклер булан бары да къарагъайлар да,

10Къыр жанлар булан гьар-бир гьайван-мал да, сюйкелеген жанлар булан къанатлы къушлар да,

11Ер юзюндеги пачалар булан бары да халкълар да, бийлер булан ер юзюндеги гьакимлер де,

12Уланлар булан къызлар да, къартлар булан яшлар да –

13Макътавлар этип турсун дагъы Раббибизни атына олар бары да, неге тюгюл де янгыз Ону аты оьрдюр бары да атлардан; Ону зорлугъу да ер юзюню, кёклени дазуларындан да чыгъып гетедир[+].

14Олдур Оьзюню халкъына гюч де, гьакимлик де берген, Оьзюню амин[†] къулларыны, демек Исрайылны[†] Оьзюне ювукъ болгъан халкъыны макътавлугъун оьр этген.

Алгьамдулиллагь!

#### 149


1Алгьамдулиллагь!

Йырлагъыз чы Раббибизге янгы йырны. Оьзюню халкъы жыйылгъан ерде макътап йырлагъыз чы Раббибизни[+].

2Къуванып къалсын дагъы Исрайыл[†] Оьзюню Яратгъанындан; сююнюп къалсын дагъы Сионну халкъы да оьзюню Пачасындан.

3Бийий туруп макътавлар этип турсун дагъы Ону атына; теп къагъып, къомуз согъуп йырлап турусун дагъы Огъар.

4Неге тюгюл де, ушатып къояр Раббибиз Оьзюню халкъын, къутгъарып, нюрлендирип къояр мисгинлени де Ол.

5Сююнюп къалсын, макътавлу да болуп къалсын дагъы Ону халкъы; ятывларында буса да къуванып къалсын дагъы олар[+].

6Аллагьыбызгъа макътав сёзлер чыгъып турсун дагъы оланы авзуларындан; эки де яны гесеген къылыч да болсун дагъы оланы къолунда.

7Шо заман халкълардан оьч алар, адамланы такъсырлар,

8Пачаланы шынжырлар булан байлар, оланы вазирлерине темир бугъавлар салар,

9Аллагьны язывун кютер – булардыр Ону халкъгъа тийишли болгъан сыйы.

Алгьамдулиллагь!

#### 150


1Алгьамдулиллагь!

Оьзюню Сыйлы ибадатханасында[†] макътавлар этип туругъуз чу Аллагьыбызгъа; Оьзюню къудраты гёрюнген кёкде макътавлар этип туругъуз чу Огъар[+].

2Оьзюндеги къудрат булан этген ишлер учун макътавлар этип туругъуз чу Аллагьыбызгъа; бары затдан оьр чыгъагъан зорлугъу учун макътавлар этип туругъуз чу Огъар.

3Зурнайны тавушу булан макътавлар этип туругъуз чу Огъар; кёп къыллы согъув алатланы согъуп макътавлар этип туругъуз чу Огъар[+].

4Теп къагъып, бийий туруп макътавлар этип туругъуз чу Огъар; къомуз чертип, зурнай согъуп макътавлар этип туругъуз чу Огъар[+].

5Бек тавуш чыгъарагъан накъыралагъа къагъа туруп макътавлар этип туругъуз чу Огъар; янгыртып къоягъан накъыралагъа къагъа туруп макътавлар этип туругъуз чу Огъар.

6Бары да тыныш алагъан зат макътавлар этип турсун дагъы Раббибизге!

Алгьамдулиллагь!

### Айтывлар

#### Айтывлар

Айтывлар


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### Баш сёз


Баш сёз


Аявлу охувчу!

Сиз къолугъузгъа тутгъан бир жылтны ичинде ерлешдирилген Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге биринчилей таржума этилген. Шо китаплар Библия деген Сыйлы Китапны ичине гире. Библия – китапланы да китабыдыр, неге тюгюл де бютюнлей шо китап ва шону айры-айры гесеклери сыйлы деп гьисаплана.

Библия 60-дан да артыкъ китапдан амалгъа гелген. Шо китапланы кёп асруланы боюнда тюрлю-тюрлю адамлар язгъан. Библия дюньяны яратылывундан тутуп янгы девюрню биринчи асрусундагъы агьвалатлагъа ерли хабар бере.

Библия эки уллу гесекге бёлюне: Эсги Разилешив ва Янгы Разилешив. Янгы Разилешивде Иса Месигьни яшавуну, этген ишлерини, Ону якъчыларыны, оланы биринчи жыйыныны, шо жыйынны аякъгъа турувуну ва оьсюв ёлуну гьакъында хабар юрюле. Янгы Разилешивню къумукъ тилге этилген таржумасы 2007-нчи йылда басмадан чыкъды.

Эсги Разилешивге Таврат китап, тарихи китаплар, пайхаммарланы китаплары ва Забур китап гире. Тавратны ичине гиреген Яратылыв китабы Сыйлы Язывланы янгыз ачагъан китабы тюгюл, шо Сыйлы Язывланы кюрчю китапларындан бириси болуп токътай. Шонда дюньяны ва инсанны яратылыву, гюнагь ишлени ва азап чегивлени башланыву, Аллагьны инсангъа бакъгъан якъдагъы янашыву гьакъда айтыла.

Айтывлар китабында инсанлар учун кёп терен гьакъыллы калималар ва кёп пайдалы таклифлер бар. Шо китапдагъы кёп санавдагъы терен гьакъыллы сёзлени Давут пайхаммарны уланы Сулейман айтгъан деп гьисаплана. Сулейман бизин девюрден алда X-нчу асруда Исрайылны пачасы болгъан. Сулейман бек терен гьакъыллы адам деп танылгъан ва шо китап ону аты булан байлавлу болуп юрюлюп тургъан.

Яратылыв ва Айтывлар китаплары къумукъ тилге бырынгъы ягьуди тилдеги къолъязывланы (Масорет текстни) кюрчюсюнде таржума этилген.

Библияны Таржумасыны институту таржумачылагъа, редакторлагъа, Яратылыв ва Айтывлар китапларын къумукъ тилге таржума этивде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да разилигин билдире.

Бу китаплар къумукъ халкъ учун пайдалы болар деп умут этебиз.

Библияны Таржумасыны институту

#### 1


АЙТЫВЛАР

1Давутну уланы, Исрайылны пачасы Сулейманны айтывлары[+]
2инсанлар гьакъылны да,
насигьатны да англасын деп,
тюз айтылгъан сёзлени маънасына тюшюнсюн деп,
3тюз ойлашывну, гьалаллыкъны, адилликни,
гертиликни къайдаларын билсин деп,[+]
4англавсузлар сынав топласын деп,
жагьиллени де билими, оьтгюрлюгю болсун деп язылгъан[+].
5Гьакъыллылар, эшитип, билимлерин артдырар,
англавлу адамлар да, эшитип, ёл гёрсетив табар,
6тапшурмаланы, айтывланы,
гьакъыллыланы айтгъанларын да,
сырларын да англар.
7Раббибизден къоркъмакъ – будур гьикматлыкъны башы! Агьмакълар гьакъылны да,
насигьатны да гёрюп ярамас[+].
8Балам, атангны насигьатына тынгла,
анангны да тапшурувун гери урма;[+]
9шолар башынга тизив таж йимик,
бойнунга да минчакълар йимик болур[+].
10Балам, эгер де гюнагьлылар сени оьзлеге багъып тартса,
вёре, олагъа ий болуп къалма[+].
11Олар булай сёйлер: «Бизин булан юрю,
оьлтюрмек учун,
айыпсызланы алдын къыркъайыкъ,
оланы яшыртгъын къаравуллап токътап турайыкъ;[+]
12къабур оьлюлени ютагъанда йимик,
ахырат оьлтюрмейли ютагъанда йимик,
оланы савлайын ютуп къояйыкъ[+].
13Гьар тюрлю байлыкълагъа ес болайыкъ,
уьйлерибизни талагъан малдан толтурайыкъ.
14Даим бизин булан бирче чёп ташларсан,
бизге тюшген пай сагъа да тюшер!»
15Балам, олар булан бир ёл булан юрюме,
оланы сокъмагъына тюшмекликден де сакъ бол,[+]
16неге тюгюл де олар яманлыкъгъа багъып чабар, къан тёгювге багъып алгъасар[+].
17Бир ерден башгъа ерге учуп айланагъан къушлагъа,
олар гёре де туруп, тор ташламакъдан зат чыкъмас.
18Гюнагьлылар, яшыртгъын къаравуллай туруп,
оьзлер оьзлени торуна тюшюп къалар.
19Гишини байлыгъына сутурланагъан гьар-бир адамны ахыры шулай болур: шо байлыкъ ону оьзюн дагъытар[+].
20Гьакъыл орамда къычырып айланар, майданларда авазын гючлендирер;[+]
21кёп халкъ жыйылгъан ерде чакъырыв этер, шагьарны къапу алдында булай сёйлер:
22«Къачан болгъунча гьайгевлер гьайгевлюгюнден къуванып турар,
уятсызлар уятсызлыгъы булан йыбанып турар,
агьмакълар билимни гёрюп ярамайгъан кююнде турар[+]?
23Мени айтагъанларыма бир токътап тынглагъыз, сизге багъып ругьумну тёгермен, сизге билимлеримден берермен.
24Мен сизин нечакъы чакъырсам да,
бир якъгъа бурулуп къалдыгъыз,
къолумну узатсам да, биригиз де эслеме сюймедигиз.
25Сиз бары да таклифлеримни гери урдугъуз,
айтагъанларыма да гьеч къулакъ асмадыгъыз[+].
26Къайырмас, мен де сизин къайгъыгъызны уьстюнден кюлермен, азап къопгъанда мысгъылларман[+].
27Сизге азап боран йимик гелип къалар,
балагь да алатолпан йимик,
хапарсыздан гелип къалар;
зулму да, юк де сизин басып янчар.
28Шо заман мени чакъырса да,
жавап бермен, излеп айланса да, мени тапмас[+].
29Билимни гёрюп ярамагъаны саялы,
Раббибизден къоркъмагъаны саялы,
30мени таклифимни къабул этмегени саялы,
бары да айтагъан затларымны гёрюп ярамагъаны саялы,
31олар оьзлени ишлерини натижаларын гёрер, намарт хыялларындан тазза къанып къалар.
32Неге тюгюл де, хырчалыкъ агьмакъланы оьлтюрер, гьайсызлыкъ да гьайгевлени дагъытар.
33Магъа тынглайгъан адам буса, бир балагьдан да къоркъмай, парахат яшап къалар».

#### 2

1Балам, мен сагъа айтагъан бары да затны къабул эт, буйрукъларымны эсде сакъла[+].
2Гьакъылгъа тынгла, огъар тюшюнме къара.
3Гьакъылны изле, тюшюнювню ахтар.
4Гьакъылны, гюмюшню, яшырылгъан хазнаны излейгендей, изле[+].
5Шолай этсенг, Раббибизден къоркъмакъ не экенни англарсан, Аллагьны гьакъында да гьакъ герти кюйде билерсен[+].
6Раббибиз гьакъыл берер, Ону авзундан билимлер,
англав чыгъар[+].
7О адилли ва таза адамлагъа къалкъан болуп токътар[+].
8О гьалал адамланы къоруп сакълар, дин агьлюлерин буса аяп сакълар[+].
9Раббибиз сагъа Оьзюню гьакъылын берер, сен де яхшы, герти ишлени англарсан[+].
10Гьакъыл сени юрегинге гирер, сени гёнгюлюнг де билим булан насипли болар.
11Оьтгюрлюк де, тюшюнюв де сени къоруп сакълар.
12Гьакъыл да, тюшюнюв де сени яманлар юрюйген терс ёллардан къутултар. Олар ямандыр, олар айтагъан бары зат да ямандыр.
13Олар яхшылыкъны гери уруп,
къарангылыкъда яшап турар,
14олар тюз тюгюл ишлени этегенинден насиплидир, яманлыкъны ёлларындан леззет алар[+].
15Олар ялгъан сёйлер, вагьши кюйде иш гёрер,
амма гьакъылынг да, тюшюнювюнг де сени къоруп сакълар[+].
16Гьакъыл да, тюшюнюв де сени гишини татли сёзлер сёйлеме болагъан къатынындан къутултар[+].
17Шо къатын ёлдаш болуп тургъан эрин къоюп, Аллагьны алдында ону булан этген дыгъарын бузар.
18Эгер де сен осаллыкъ этип, ону уьюне гирсенг, бузулувгъа багъып биринчи абат алгъан боларсан, эгер де сен ону артына тюшсенг, о сени къабургъа гийирип токътар[+].
19Эгер де адам ону къырыйына бара буса,
о дагъы бир заманда да гери къайтмас,
ону яшавлукъ ёлу да къыркъылар.
20Шо саялы да сен рагьмулу адамлардан уьлгю ал, оланы ёлу булан юрю.
21Гьалал яшайгъан инсанлар оьзлени ерин табар, рагьму этегенлер еринде къалар[+].
22Амма яман адамлар ерин тас этер, олар шо еринден къуваланар[+].

#### 3

1Балам, мен уьйретеген затланы унутма, сагъа этеген буйрукъларымны эсингде сакъла[+].
2Мен уьйретеген затлар сагъа узакъ ва насипли яшав гелтирер[+].
3Сени булан даим рагьму да, гьакъ гертилик де болсун; тагъымчакълардай оланы бойнунга илип айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз[+].
4Шо заман Аллагьны алдында да, инсанланы алдында да сююв де, абур да къазанарсан.
5Оьзюнгню англавунга аркъа таяма, юрегингни салып Раббибизге инан[+].
6Бары ишлерингде Раббибизге инан, шо заман О сени тюз ёлгъа салар[+].
7Оьзюнгню гьакъылынга аркъа таяма; Раббибизден къоркъ, яманлыкъдан да ари тур[+].
8Шо сени къаркъаранга балгьамдай, салкъын сувдай болар.
9Оьзюнгню байлыгъынгдан-барлыгъынгдан инг тизив затланы Раббибизге пай этип чыгъар[+].
10Шо заман сени бары да тарыкъ-герегинг болур – четенлеринг будайдан, кажинлеринг чагъырдан толар[+].
11Балам, Раббибиз хаталарынгны гёрсетип берсе, гери урма, шондан оьзюнге пайда чыгъарма къара[+].
12Раббибиз Оьзю сюегенлени тюзлер. О аявлу авлетлерин такъсырлайгъан ата йимикдир[+].
13Гьакъыл да тапгъан, англавгъа да етишген адам насиплидир!
14Гюмюшден эсе гьакъыл тапса яхшыдыр, неге тюгюл де о алтындан да сыйлыдыр[+].
15Гьакъыл асил ташлардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес[+].
16Гьакъыл узакъ оьмюр де, байлыкъ да, абур да гелтирер[+].
17Гьакъылгъа ес болгъанлар парахат да, насипли де яшар.
18Оьзюн къабул этегенлеге гьакъыл яшавну тереги йимикдир. Гьакъылын сакълайгъан адам гертиден де насиплидир[+].
19Раббибиз Ерни Оьзюню гьакъылы булан яратгъандыр,
кёклени Оьзюню англавундан пайдаланып яратгъандыр[+].
20Раббибизни гьакъылыны яхшылыгъындан, булутлар жыйылып, кёкден янгур явар[+].
21Балам, гьар ерде гьакъылынгны да, оьтгюрлюгюнгню де сакълап юрю, вёре, оланы тас этип къойма.
22Гьакъыл да, англав да сагъа яшав берер, яшавунгну гёзел этер.
23Шо заман ёлунг булан гьеч бир къоркъунчсуз юрюрсен, сени аягъынг да гьеч сюрюнмес[+].
24Юхлама ятгъанда гьеч къоркъмассан, юхлагъанда юхунг да татли болар[+].
25Бирден гелип къалгъан къоркъувдан да, яманлар гьазирлеген оьлюмден де къоркъмассан,[+]
26неге тюгюл де Раббибиз сени булан болар, О сени аягъынгны тузакъгъа тюшме къоймас.
27Къолунгдан геле туруп, уьзюрю адамгъа яхшылыкъ этмей къойма[+].
28Оьзюнгде бар тура туруп къурдашынга: «Бар, дагъы да гелерсен, тангала берермен», – деп айтма[+].
29Сагъа инанагъан ювугъунга къаршы хыял этме.
30Сагъа яманлыкъ этмеген адам булан бир себепсиз эришме.
31Зулму этеген адамгъа гюнчюлюк этме, ону ёлун да танглама[+].
32Неге тюгюл де, Раббибиз яманлардан жиргенер, гьалал яшайгъанлагъа буса О инанар.
33Намуссузну уьюне Раббибиз налат берер, гьалал яшайгъанны уьюне буса Ону берекети тиер[+].
34Эгер де О хорлайгъанланы уьстюнден кюлей буса, саламат адамлагъа рагьмусун берер[+].
35Гьакъыллылар макътавлукъгъа ес болар, агьмакълар буса биябурлукъда къалар.

#### 4

1Балаларым, атагъызны насигьатына тынглагъыз, къулакъ асыгъыз, гьакъыл топлагъыз[+].
2Неге тюгюл де, мен сизин яхшылыкъгъа уьйретдим чи дагъы. Мени буйругъумну тергевсюз къоймагъыз.
3Неге тюгюл де, мен де атамны уланы эдим, анамны да мен гёрюп тоюп болмасдай сююмлюсю эдим.
4Атам мени булай уьйрете эди: «Мени бары да сёзлеримни эсингде сакълап къой, мени буйрукъларымны кютсенг – яшап къаларсан[+].
5Гьакъыл жый, билим жый, мен айтгъан затланы да унутма,
гери урма.
6Гьакъылны ташлап къойма, о да сени къоруп сакълар; ону сюй, о да сени аяп сакълар».
7Инг де аслусу – гьакъылдыр: гьакъыл жый, бары барлыгъынг булан да англав жый.
8Гьакъылны къыйматын бил, о сени оьр этер; эгер де оьзю булан ювукъ болсанг, о да сени макътавлу этер[+].
9Сени башынга бир арив байлам салар, сагъа бек тизив таж гийдирер[+].
10Тынгла, балам, мени сёзлеримни де къабул эт, шо заман сени де оьмюрюнг узакъ болар[+].
11Мен сагъа гьакъылны ёлун гёрсетемен,
сени тюз ёллардан юрютемен.
12Шо ёл булан юрюйгенде абатынгны инамлы аларсан, чабагъанда да сюрюнмессен[+].
13Даим де мени насигьатларымны эсингде сакълап тур,
оланы унутма, оланы ая, неге тюгюл де олар сени яшавунгдур[+].
14Яманланы сокъмагъына тюшме,
ачувлуланы ёллары булан да юрюме[+].
15Шо ёлланы къой, шолардан юрюме,
башгъа якъгъа багъып бурул,
иннемей къырыйындан оьтюп къал.
16Неге тюгюл де, олар бир яманлыкъ этмей туруп, гёз юммас; биревню йыкъмай туруп оланы юхусу гелмес[+].
17Неге тюгюл де, олар яманлыкъны экмек йимик ашар,
зулмуну чагъыр йимик ичер.
18Гьалалланы сокъмагъы тангда баргъан сайын артагъан шавлагъа ошар[+].
19Яманланы ёлу буса къарангылыкъгъа ошар;
олар не затгъа сюрюнежегин де билмес[+].
20Балам! Мени сёзлериме тергев бер,
айтагъанларыма да къулакъ ас.
21Сени гёз алдынгдан таймасын дагъы шолар;
шоланы юрегингде сакълап тур:
22неге тюгюл де олар оьзлени тапгъанлагъа яшав берер,
бютюн къаркъарасына да савлукъ гелтирер[+].
23Бары да байлыкълардан да артыкъ юрегингни ая,
неге тюгюл де яшав ондан баш аладыр.
24Ялгъанны гери ур,
макюрчюлюкню де оьзюнгден ари тебер[+].
25Гёзлеринг тувра къарасын, къаравунг да алгъа бакъсын.
26Сокъмагъынгны тюз сал – сени бары ёлларынг къоркъунчсуз болар[+].
27Не онггъа, не солгъа тайышма, яманлыкъдан ари тай[+].

#### 5

1-2Балам! Итти гьакъыллы болмакъ учун да, билимли болмакъ учун да мени гьакъыллы уьйретивлериме тынгла,
сёзлериме тергевлю бол[+].
3Неге тюгюл де, гишини къатыныны авзу бал йимикдир, ону сёзю де зайтун майдан да йымышакъ болар[+].
4Амма ахырда о ювшандан да аччы, къыл къыягъан хынжалдан да итти болар.
5Ону аякълары оьлюмге багъып элтер, ахыратгъа багъып да о чалт абат алар[+].
6О оьзюню яшавдагъы сокъмагъын англама да англамас, ону бир токъташгъан ёлу болмас, шону о оьзю де англап битмес.
7Гьасили, балаларым, тынглагъыз магъа, мени сёзлеримни де гери урмагъыз.
8Шо къатындан ариде туругъуз, ону эшиклерине де ювукълашмагъыз.
9Ёгъесе, сен оьзгелеге оьзюнгню оьзденлигингни берип къоярсан. Ахырда да оьзюнгню яшавунгну къурбан этип къоярсан, о да яман адамланы къолуна тюшюп къалар.
10Сагъа таныш тюгюл адамлар бары да сени байлыгъынгны алып къояр, бары къазангъанынг оланы къолуна тюшюп къалар.
11Сен де яшавунгну ахырында агь урарсан, къаркъаранг да гючсюз-гьалсыз болуп къалар.
12Шо заман сен булай дерсен: «Неге мен такъсырлавгъа къаршы чыгъып турдум хари, неге мени тюзлегенни сюймедим хари!
13Неге мен муаллимлериме тынгламадым хари, неге насигьатчыларыма тергев бермедим хари!
14Бираз да къалмай балагьгъа тарып къалажакъман, биябурлугъум да бары халкъгъа аян болуп къалажакъ».
15Оьзюнгню булагъынгдан агъызагъан, оьзюнгню къуюнгдагъы сувдан ич.
16Сени булакъларынгны сувлары орамлардан, майданлардан агъызмасын.
17Олар ятланыки де, сеники де болмасын, янгыз сеники болсун.
18Сени булагъынг берекетли болсун дагъы; оьзюнгню яшдагъы къатынынг булан кеп чегип тур[+].
19О марал йимик аривдюр, жайран йимик гёзелдир. Ону кёкюреклери, сени бир керен ирия этген сюювю,
сени рази къалдырсын дагъы.
20Гишини къатынына гёзюнгню сатма, ону къучакълама да сагъа негер тарыкъдыр?
21Неге тюгюл де, инсанны бары да ёллары Раббибизге ачыкъ чы, О чу ону бары да сокъмакъларын оьлчеп тура[+].
22Яман адамны гюнагьлары ону оьзюне тузакъ йимик болуп турар, ону аркъанлар йимик чырмап алып къояр.
23Тарбиясы етишмейгенликден о оьлюп къалар, артыкъ даражадагъы агьмакълыгъы ону адашдырып къояр.

#### 6

1Балам! Гишини борчу саялы жаваплыкъны оьзюнгню бойнунга алып къойма. Эгер де гиши борчун къайтарып
болмай буса, сен де шо борчну къайтарма сёз берген бусанг, гишини борчу саялы жаваплыкъны да оьзюнгню бойнунга алгъан бусанг,[+]
2сен тутулгъангъа гьисаплы боларсан, сёзлеринг сени тузакъгъа салгъан болар.
3Сен башгъаны табилигине тюшген боларсан. Шо саялы да не этип бола бусанг да эт, тобукъдан тур, ялбар.
4Гёзлерингни юмма, кирпик де къакъма.
5Шо тузакъдан къутулма къара, гьавчудан къачып барагъан къубагийикдей къач, тузакъгъа тюшген къуш къутулма къарайгъандай къутулма къара[+].
6Эринчек! Къомурсгъаны гьаракатына къарап, гьакъылгъа уьйрен[+].
7Ону не гьакими, не жаллаты, не пачасы ёкъдур.
8Амма о язданокъ ашлыкъ жыйма башлар, язда азыгъын жыяр[+].
9Къачан болгъунча сен, эринчек, юхлап турарсан? Къачан сен юхунгдан уянарсан[+]?
10Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,
11шо заман сени янынга, саякъ гелегенде йимик,
ярлылыкъ гелип къалар, талавурчу гелегенде йимик, тарчыкълыкъ гелип къалар[+].
12Яман, намуссуз адам ялгъан айтып юрюр[+].
13О гёзлерин ойнатар, аякъларын къагъар, ишаралар этер[+].
14Ону юрегинде яман хыяллар болар, о даим питне салма белсенип айланар.
15Амма о такъсырланар, огъар бирден балагь гелер, аз заманны ичинде о болмагъандай болуп къалар, бирев де огъар кёмек этмес.
16Раббибиз алты затны гёрюп ярамайдыр, пислик де Ону учун еттинчисидир:[+]
17оьктем къаравну, ялгъан тилни, айыпсызны къанын тёгеген къолланы,[+]
18намарт хыяллы юрекни, зулму этме алгъасайгъан аякъланы,[+]
19къардашланы арасына питне салагъан ялгъан шагьатны[+].
20Балам! Атангны буйрукъларын унутуп къойма, анангны насигьатларын гери урма[+].
21Шоланы даим де юрегингде сакълап тур, тагъымчакъ йимик бойнунга тагъып айлан[+].
22Юрюйгенде шолар сагъа ёлбашчылыкъ этер,
юхлама ятгъанда сени къоруп сакълар,
уянгъанда сени булан лакъыр этер.
23Неге тюгюл де, буйрукъ чыракъ йимикдир,
насигьат ярыкъ йимикдир,
уьйретивлер яшавда ёл гёрсетер[+].
24Шолар сени тарыкъсыз къатынгишиден,
гишини къатыныны яревке тилинден сакълар[+].
25Ону аривлюгюн юрегинге алып къойма, гёзлерини къуймурлугъуна алданып къалма[+].
26Неге тюгюл де, саякъ къатынгъа аш гесек берип къутулар бусанг, гишини къатыны саялы жанынгны къурбан этерсен.
27Гьеч бирев сама къойнуна ялынны салып сакълап болармы? Ону опурагъы яллап къалмасмы?
28Гьеч бирев сама кесевлени уьстюнден юрюп болармы?
Ону аякълары бишип къалмасмы?
29Гишини къатынына гёз салгъан,
огъар ювукълукъ этген адам булан да тап шо кюйде болар,
о такъсырсыз къалмас.
30Ашамакъ учун, ачындан урлагъан уручудан да гечилмес.
31Амма тутулгъанда чы етти къабат къайтарышын этер, уьюндеги бары байлыгъын берер[+].
32Саякъ къатын булан къыдырагъан адамны башында гьакъылы болмас; о оьз-оьзюне къую къазар[+].
33Ону токъалавлар, хорлавлар, биябурлукъ къаравуллар.
34Неге тюгюл де, гюнчюлюк ону эрин къазапландырар,
о да гюн етгенде оьч алма гьеч къызгъанмас,[+]
35Бир тёлев гьакъны да къабул этмес,
нечакъы артдыра турсанг да,
бир савгъатгъа да рази болмас.

#### 7

1Балам! Мени сёзлеримни эсингде сакъла, насигьатларымны да унутма[+].
2Мени насигьатларыма тынгласанг, яшап къаларсан, насигьатларым сени яшавунгда аслу ерни тутсун[+].
3Оланы оьрмекче йимик тагъып айлан, ташгъа къазылгъан язывлардай оланы юрегинге яз[+].
4Гьакъылны къызардашынгдай гёр, билимге де аявлунга йимик янаш.
5Шо заман сен гишини татли тили булангъы къатынындан, эри бар къатындан сакъланма боларсан[+].
6Бир керен уьюмню терезесинден къарап тура эдим.
7Бир кёп гьакъылсыз жагьиллеге гёзюм илинип гетди.
Шоланы бириси томакъ эди[+].
8-9Шосу гюн артылып, къашкъаралып гелегенде саякъ къатынны уьюню къырыйында айлана эди. Къарангы болгъандокъ, о шо къатынны уьюне багъып бурулду[+].
10Уьйден уланны къаршылама къатын чыкъды.
Шо къатын пасат юрюйген къатынлар гийинген кюйде гийинген эди. О жагьил адам булан гюнагь иш этме сюйген эди[+].
11Шо къатын къавгъачы эди, оьзюн бирев де енгме болмай эди, даим орам-орамда саякъ айлана туруп, бир де уьюнде олтуруп турмай эди.
12Бир орамда, бир-бирде майданларда о гьар кимни къаравуллап токътап бола эди[+].
13Шо къатын уланны тутуп йиберип, оьпдю де ва бир де уялмагъан кюйде:
14«Негетимни кюте туруп, мен бугюн къурбан этдим, мени тюрлю ашларым да бар.
15Шо саялы да, сени тапмакъ учун, алдынга чыкъгъанман, муна тапма да тапдым.
16Мен тёшек-орнумну тап-таза шаршавлар, Мисриден гелтирилген тюрлю къумачлар яйып онгаргъанман.
17Ятывумну атир, юз йыллыкъ отну,
киннамонну[*] ийислеринден толтургъанман[+].
18Гир, эртен болгъунча кеп чегип турайыкъ, бир-бирибизден къанып къалайыкъ.
19Неге тюгюл де, уьйде эрим ёкъ,
о йыракъгъа сапар чыкъгъан.
20О кёп акъча алып чыкъгъан,
айны толгъан заманы болгъунча тюгюл уьйге къайтмажакъ».
21Татли тили булан къатын уланны башын чырмады, гьавасландырды[+].
22-23Шоссагьат улан ону артына тюшдю. О оьзюн сойма алып барагъан бугъадай, гьавчу онгаргъан тузакъгъа тюше турагъан, тюшген сонг буса бавуруна окъ батажакъ къубагийикдей, жанын къурбан этежегин билме де билмейли торгъа багъып учуп барагъан къушдай эди.
24Гьали буса магъа тынглагъыз, балаларым, мени сёзлериме къулакъ асыгъыз.
25Пасат юрюйген къатынгъа башыгъызны чырмама къоймагъыз, ону артына тюшюп къалмагъыз.
26О чу хыйлыланы языкъ этер, кёплени дагъытар.
27Ону уью – ахыратгъа багъып элтеген ёлдур, ажжалгъа багъып элтеген сокъмакъдыр[+].

#### 8

1Тынгла! Гьикматлыкъ да, англав да сагъа чакъырыв эте[+].
2Олар тёбе башларда, орамларда, ёллар бир-бирине
къошулагъан ерлерде токътагъан.
3Олар шагьаргъа гиреген ерде де токътап, къапу алда чакъыра.
4Гьикматлыкъ булай деп сёйлей: «Мен бары да адамлагъа чакъырыв этемен!
5Англавсузлар, англавлу болугъуз, агьмакълар гьакъыл топлагъыз[+].
6Мен уьйретеген зат бары да агьамиятлыдыр, мен сизге тюз затны гьакъында сёйлеймен.
7Мени бары да сёзлерим гьакъ гертидир, мен ялгъанны гёрюп ярамайман.
8Мени бары да сёзлерим адиллидир, о сёзлерде бир намартлыкъ да, ялгъан да ёкъдур.
9Олар барысы да англавлулагъа ачыкъдыр, билими барлар оланы англар.
10Мени уьйретивюмню къабул этигиз – о гюмюшден багьалыдыр, алтындан да къолайдыр[+].
11Гьикматлыкъ жавгьардан да сыйлыдыр, сени лап жанынг сюйген затлар да огъар тенг гелмес[+].
12Мен Гьикматлыкъман. Мени булан даим гьакъыл да, билим де, оьтгюрлюк де болар.
13Эгер де адам Раббибизден къоркъа буса, о яманлыкъны гёрюп ярамас. Мен, Гьикматлыкъ, оьктемлигинден, хохабазлыгъындан шишип айланагъанланы гёрюп ярамайман. Мен яман ёлланы, ялгъан сёйлейгенлени гёрюп ярамайман[+].
14Тек мен адамлагъа токъташма,
тюз гьукму чыгъарма имканлыкъ берермен.
Мен олагъа гюч де, англав да берермен.
15Мени кёмеклигим булан пачалар башчылыкъ этер, гьакимлер мени кёмеклигим булан къанунлар яратар.
16Гьакимлер де, вазирлер де, дуванчылар да, гьакимлик эте туруп, менден пайдаланар.
17Мен мени сюегенлени сюемен, излеген мени табар[+].
18Мен байлыкъ, уьстюнлюк, абур, макътав гелтирермен[+].
19Мени емишлерим алтындан да артыкъдыр,
тап-таза гюмюшден де къолайдыр[+].
20Мен инсанланы тюз ёл булан, адилликни сокъмагъы булан алып юрюрмен.
21Мени сюегенлеге мен байлыкъ берермен,
мен оланы уьйлерин уллу байлыкълардан
толтурарман.
22Мени, Гьакъылны, Раббибиз инг башлап яратгъан[+].
23Мен дюнья яралгъанча да алда яратылгъанман.
24Мен инг аввалгъы дериядан алда арагъа чыкъгъанман, сувдан эсе алда яралгъанман.
25Мен тавлар, тёбелер тургъузулгъанча арагъа чыкъгъанман[+].
26Мен Раббибиз дюньяны авлакъларын, башлапгъы чангланы яратгъанча арагъа чыкъгъанман.
27Аллагь, кёклени яратгъанда,
дюньяны дёгереклерин де гьызып, дериягъа дазулар салгъанда мен онда эдим[+].
28О кёклени булутлардан, дерияны сувдан толтургъанда мен онда эдим[+].
29Сувлары Оьзю гёрсетгенинден эсе бийикге гётерилмесин деп, Раббибиз денгизлерде дазуланы белгилегенде, дюньяны кюрчюсюн салгъанда мен онда эдим[+].
30Мен бажарывлу кёмекчидей Ону къырыйында эдим.
Гьар гюн де мен Раббибизни алдында къуванып турдум.
31Мен О яратгъан аламдан къувана эдим, О яратгъан инсанланы гёрюп, мен насипли бола эдим.
32Гьали, магъа тынглагъыз, балаларым.
Мени ёлларымдан юрюсегиз, сиз насипли боларсыз[+].
33Мени насигьатларыма тынглап, гьакъыллы болугъуз, магъа тынгламай къоймагъыз.
34Магъа тынглайгъан, мени эшиклеримни къырыйында гьар гюн айыкъ турагъан, мени эшик алдымда къаравуллап токътагъан, гертиден де, насипли болар.
35Мени тапгъанлар барысы да яшав да табар, Раббибизни сююмлюлери болуп токътар[+].
36Магъа къаршы гюнагь иш этеген оьзюне зарал гелтирер, гьакъылны гёрюп ярамайгъан гьар-ким де ажжалны сюер».

#### 9

1Гьакъыл оьзюне уьй къуруп, ону етти багъанада орнатар.
2Согъум союп, чагъыр тёгюп, тепси къурар.
3Оьзюню къуллукъчуларын шагьарны бийик ерлеринден халкъгъа булай билдирсин деп йиберер:[+]
4«Англавлу болма сюегенлер мунда гелсин!» О томакъланы да чакъырып, булай дер:
5«Гелигиз, мени ашымдан ашагъыз, мен гьазирлеген чагъырдан да ичигиз[+].
6Авамлыкъны гери урсагъыз, яшап къаларсыз, англавлу боларсыз».
7Эгер де сиз эдепсизни терс ишин гёрсетип сёйлесегиз,
о сизге бетхатир этмес, намуссузну оьпкелесегиз,
оьзюгюз абурсуз боларсыз.
8Эдепсизни оьпкелесенг, о сени гёрюп ярамайгъан болар. Гьакъыллыны тюзлесенг, о сагъа абур этер[+].
9Гьакъыллыгъа насигьат берсенг, о дагъы да гьакъыллы болар; гьалал адамны уьйретсенг, дагъы да англавлу болар[+].
10Раббибизден къоркъмакъ – гьикматлыкъны башыдыр. Ону билмек – англавну башыдыр[+].
11Гьакъыллы болсанг, оьмюрюнг узакъ болар[+].
12Сен гьакъыллы бусанг, гьакъылынг оьзюнге кёмек этер,
еликген йимик айлана бусанг,
оьзюнгню башынга балагь болар.
13Дели къатын къавгъачы, агьмакъ, бажарывсуз болар[+].
14Эшигини алдында шанжал да салып, шагьарны бийик ерлеринде олтуруп болар.
15Къырыйындан оьтюп, оьзлени ёлу булан юрюп барагъанланы булай деп чакъырар:
16«Томакълар, мунда гелигиз», англавсузгъа да о:
17«Урлангъан сув татли, яшырылгъан экмек татывлу болар», – дер[+].
18Англавсуз буса оьзюн оьлюлени ягъына чакъырагъанын да билмей къалар. О авамлыкъны къонакълары ахыратда экенни де билмес.

#### 10


Сулейманны айтывлары

1Сулейманны айтывлары. Гьакъыллы авлет атасына къуванчдыр, авлия авлет буса анасына дертдир[+].
2Гьарам байлыкълар хайыр гелтирмес, гертилик буса оьлюмден къутгъарар[+].
3Гьалал адамны Раббибиз ач болма къоймас,
амма намуссузланы сутурлугъун гери урар[+].
4Эринчек ярлы болар, гьаракатчы буса бай болар[+].
5Яйда жыягъан англавлудур, оракъны заманында юхлагъан биябурдур.
6Гьалал адам берекетли болар, намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр.
7Гьалал адам оьзюнден сонг яхшы эсделик къояр, намуссузланы буса аты тез унутулар[+].
8Гьакъыллыны юрегинде насигьатлар болар, авлияны авзу буса балагь гелтирер.
9Тюз ёл тутгъан парахат болар, терс ёлгъа тюшген буса такъсырланар[+].
10Гёзлерин ойнатагъан гьёкюнч гелтирер, агьмакъны тили буса балагь гелтирер[+].
11Гьалал адамны сёзлери яшав береген булакъдыр,
намуссузланы сёзлеринде буса зулму яшырылгъандыр[+].
12Оьчлюк эришивлюклер тувдурар, амма сююв бары да гюнагьланы басылтар[+].
13Англавлуну сёзюнде гьакъыл болар, амма томакълар такъсырланар[+].
14Гьакъыллылар билимни аяп сакълар, амма авлияны сёзлери балагь гелтирер[+].
15Барлыкъ байланы беклик йимик сакълар, ёкълукъ буса пакъырланы дагъытар[+].
16Гьалал адамны ишлери яшав гелтирер, намуссузнуки буса гюнагь гелтирер[+].
17Насигьатгъа тынглагъан яшавну ёлундадыр, айып этивлени гери ургъан буса адашар[+].
18Оьчлюкню яшырып айланагъан ялгъан сёйлер, айтды-къуйтдуну юрютеген де авлиядыр.
19Кёп сёйлейгенде гюнагьдан къутулмакълыкъ ёкъдур, сёйлемей тургъан адам буса англавлудур[+].
20Гьалал адамны сёзю сайлап алынгъан гюмюш йимикдир, намуссузну юреги буса тарыкъсыз затдыр.
21Гьалал адамны сёзлери кёплени къоруп сакълар,
томакълар буса оьзлени англавсузлугъундан оьлюп
гетер.
22Раббибизни рагьмусу сагъа байлыкъ гелтирер,
ону булан сен къайгъы не зат экенни билмей къаларсан.
23Авлиягъа жинаятчы иш йыбанч йимикдир,
англавлу адамгъа буса гьакъыл хас болар[+].
24Намуссузну къоркъагъан заты гелип башына къобар, гьалал адамланы муратлары буса яшавгъа чыгъар[+].
25Шайтан ел чыкъгъандокъ, намуссуз болмагъандай болуп къалар, гьалал адам буса бегинден токътап турар[+].
26Эринчек булан иш тутмакъ уртлангъан ханц, гёзлеге урунагъан тютюн йимикдир[+].
27Раббибизден къоркъмакъ оьмюр къошар,
намуссузланы оьмюрю буса къысгъа болар[+].
28Гьалал адамланы къуванчлыкъ къаравуллар,
намуссузланы хыяллары буса болмагъандай болуп къалар[+].
29Раббибизни ёлу таза адамлагъа бекликдир,
намуссузлукъ этегенлеге буса къоркъунчлукъдур.
30Гьалал адам гьеч бир де бюдюремес,
намуссузлар буса ер юзюнде яшап къалмас[+].
31Гьалал адамны авзундан гьакъыл чыгъар,
зараллы тил буса гесилип ташланар[+].
32Гьалал адамны авзундан багъыйлы сёз чыгъар,
намуссузланы авзундан буса къайдагъы пасат сёз чыгъар.

#### 11

1Раббибиз тюз гёрсетмейген мизанланы гёрюп ярамас, амма тюз тартагъан мизан ташланы ушатар[+].
2Биябурлукъ оьктемликни гьызын тутуп юрюр, амма саламатлыкъны табанын басып гьакъыл юрюр[+].
3Гьалаллыкъ тюз юреклилеге ёлбашчылыкъ этер,
макюрчюлюк буса къара юреклилени дагъытар[+].
4Балагь гелген гюн байлыкъдан кёмек болмас,
гертилик буса оьлюмден къутгъарар[+].
5Гьалал адамны гертилиги ону ёлун тегишлер, намуссуз буса оьзюню намуссузлугъундан ер болар[+].
6Гьалал адамланы гьалаллыкъ къутгъарар,
адилсизлер буса оьзлени адилсизлигини тузагъына тюшюп къалар[+].
7Намуссузну оьлюмю булан ону умуту да болмагъандай болуп къалар, адилсизлени гёзлегени де ёкъ болуп къалар[+].
8Гьалал адам балагьдан къутгъарылар, ону орнуна буса онда намуссуз тюшер[+].
9Бетгёрдю адам сёзю булан ювугъун дагъытар, амма гьалал адамлар иттилиги булан къутгъарылар.
10Гьалал адамланы яхшылыгъы элин-халкъын да шат этер, намуссузлар оьлгенде де уллу шатлыкълар болар[+].
11Гьалал адамланы яхшылыгъындан эл оьр болар, намуссузланы сёзлеринден буса дагъылар[+].
12Томакъ адам ювугъуну намусуна тийип сёйлер, англавлу адам буса пысып турар.
13Тилчилер гишини сырын ачыкъ этер, инамлы адам буса айтды-къуйтдуну юрютмес[+].
14Насигьатсыз къалгъан халкъ дагъылар, янгыз насигьатчылары кёп буса – къутгъарылар[+].
15Биревню борчун бойнуна алгъан адамгъа балагь гелер, эгер де борчну бойнунга алмасанг, башынгны сакъларсан.
16Сав юрюйген къатын макътавгъа лайыкълы болар, иш сюегенлер буса байлыкъгъа ес болар.
17Яхшы адам оьзюне пайда гелтирер, хатирсиз адам буса башына балагь гелтирер.
18Намуссуз адам акъчаны ялгъан булан къазанар, адилли буса гьакъ герти савгъатгъа ес болар[+].
19Гьалаллыкъ яшавгъа багъып элтер,
яманлыкъгъа талпынагъан адам буса оьзюню оьлюмюню артындан чабып айланар[+].
20Раббибиз къара юреклилени гёрюп ярамас, амма О гьалал адамланы ушатар[+].
21Пасат адам такъсырсыз къалмажагъына шеклик ёкъдур,
амма гьалалланы бютюн тухуму къутгъарылар[+].
22Донгузну бурнуна тагъылгъан алтын юзюк де бирдир,
англавсуз къатынны гёзеллиги де.
23Гьалал адамланы умутлары хайыр болуп чыгъар,
намуссузланы хыялларын Раббибизни къазапланыву къаравуллар.
24Аявсуздан уьлешегенникине дагъы да къошулар, артыкъ къызгъанчы буса гюнден-гюн ярлы болар[+].
25Чомарт адам даим токълукъда болар, оьзгеге ичме сув берген бир де сувсамас[+].
26Ашын яшырып сакълагъангъа халкъны налаты берилер, оьзгелени ашатмакъ учун будайын сатагъанлагъа Аллагьны рагьмусу тиер[+].
27Яхшылыкъгъа талпынагъанлар абур къазанар, яманлыкъны излейгенлер шону оьзюн табып токътар[+].
28Байлыгъына аркъа таягъанлар ер болар, гьалал адамлар бюрленип гелеген терекге ошар[+].
29Агьлюсюне балагьлар гелтирегенлер бир затсыз къалар, агьмакъ да гьакъыллыгъа къул болуп токътар.
30Гьалаллыкъны емишинден яшав береген терек оьсюп турар, гьакъыллы буса инсанланы иштагьландырар[+].
31Гьалал адамгъа бу дюньяда тийишлиси бериле болгъан сонг, намуссузгъа да, гюнагьлыгъа да хасокъда берилер[+].

#### 12

1Насигьат сюеген адам билимни де сюер, насигьатны гёрюп ярамайгъан адам буса агьмакъдыр[+].
2Рагьмулу адамгъа Раббибиз яхшылыкъ этер, къара юрекли адамны буса О айыпгъа тутар.
3Адилсизлик булан инсан оьзюн беклешдирмес, гьалал адамны буса урлугъу уьшюмес[+].
4Таза къылыкълы къатын уьягьлюсюне таждыр, уятсыз къатын буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврув йимикдир[+].
5Гьалал адамланы къасты гертиликдир, намуссузланы хыялы буса намартлыкъдыр[+].
6Намуссузланы сёзю къан тёгювге гьасиретликдир,
гьалал адамны тили буса ону къутгъарар[+].
7Намуссузлар йыгъылса, болмагъандай болуп къалар,
гьалал адамланы уьйлери буса эсен-аман къалар.
8Гьакъыллы сёз инсанны макътавлу этер, пасат хыяллар буса биябур этер.
9Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча,
оьзюню къыйыны булан яшап тургъан яхшыдыр[*].
10Гьалал адам оьзюню гьайван-малына да языкъсынар, намуссузланы рагьмусу да хатирсиз болар[+].
11Топуракъны ишлетген токъ болар,
агьмакъ буса къайдагъы бош затны гьайында болар[+].
12Намуссуз яманлыкъны торуна тюшме гьасирет болар, амма гьалал адамланы тамуру бек болар.
13Намуссуз ялгъан сёзлерине тутулар, амма гьалал адам балагьдан къутулар[+].
14Инсан сёзлерини яхшы емишин ашар, тёкген къыйыны да огъар савгъат болуп къайтар[+].
15Агьмакъ оьзюню ёлун тюз деп гьисаплар,
амма гьакъыллы адам насигьатгъа тынглар[+].
16Агьмакъ тез ачувланар, гьакъыллы адам буса оьзгени терслигин гечер[+].
17Билгенин айтагъан гертини айтар, алдатагъан адамны шагьаты ялгъандыр[+].
18Бош сёз сёйлейгенлер хынжал йимик яра салма болар, гьакъыллыланы сёзю буса юрекге балгьам йимикдир[+].
19Ялгъан сёзлер тез унутулар,
герти сёзлер даимликге къалар[+].
20Хыянатчыланы юреклери макюрчюлюкден, парахатлыкъны якъчыларыныки буса шатлыкъдан толар.
21Гьалал адамны башына балагь гелмес, намуссузланы башлары буса къайгъыдан чыкъмас[+].
22Раббибиз ялгъан сёзню гёрюп ярамас, гьакъ гертини сёйлейгенлени буса О ушатар[+].
23Англавлу адам билимин гёрсетип айланмас, агьмакълар буса авлияларын чачып айланар[+].
24Кёп загьмат тёгеген адам сонг оьзгелени де башын тутар, эринчек буса къул йимик ишлер.
25Юрекдеги дерт адамны янчар, яхшы сёз буса гёнгюн ачар.
26Гьалал адам ювугъуна ёл гёрсетер, намуссузланы ёлу буса оланы адашдырар.
27Эринчекге бир зат да тюшмес, загьмат тёгеген адам буса байлыкъ къазанар.
28Гертини ёлунда яшав болар, ялгъанны сокъмагъы буса оьлюмге элтер.

#### 13

1Гьакъыллы яш атасыны насигьатларына тынглар, гьаясыз буса оьпкелевлеге де тынгламас[+].
2Яхшы адам оьзюню сёзлеринден къанып турар, макюрчюлер буса яманлыкъ булан яшап турар[+].
3Авзун жыйып билеген адам балагьдан къутулар,
тарыкъсыз авзун ачып айланагъанлагъа буса балагь гелер[+].
4Эринчекни сюегени кёп болар,
амма бир затгъа да ес болмас, загьмат тёгеген адам буса токълукъда яшап турар[+].
5Гьалал адам ялгъан сёзню гёрюп ярамас, намуссуз буса оьз-оьзюн биябур да этер, илыкъдырма да илыкъдырар.
6Гьалаллыкъ таза адамны къутултар, намуссузлукъ буса гюнагьлыны болмагъандай этер[+].
7Оьзюню бир заты да ёкъ буса да, биревлер бай болуп гёрюнме къарар, амма бир башгъалар, таман чакъы байлыгъы бар буса да, ярлы болуп гёрюнюп айланар[+].
8Инсан байлыкъ булан яшавун къоруп сакълар,
ярлы буса къоркъувну да билмес.
9Гьалал адам ярыкъ янагъан чыракъ йимикдир,
намуссузланы чырагъы буса сёнюп къалар[+].
10Хохабазлыкъ балагь гелтирер,
гьакъыллы адам буса насигьатгъа тынглар[+].
11Гьарам мал болмагъандай болуп къалар,
гьалал мал буса артып турар.
12Яшавгъа чыкъмай турагъан умут юрекге дерт болар, амма умутларынг яшавгъа чыкъса, къаркъаранг къуванчдан толар[+].
13Насигьатгъа тынгламагъан оьзюне зарал гелтирер, буйрукъгъа къулакъ асгъан буса савгъатын табар.
14Гьакъыллыны уьйретивлери оьлюмден къутгъарагъан яшав берер[+].
15Англавлу адамны халкъны арасында абуру болар, оьзлеге инанма ярамайгъанланы яшаву буса къыйын болар.
16Оьтгюр адам гьакъылы булан иш гёрер, агьмакъ буса авлияларын чачып айланар.
17Яман хабар алып гелген адам балагь гелтирер, яхшы хабар алып гелген адам буса парахатлыкъ гелтирер[+].
18Насигьатны гери ургъан ажиз де, биябур да болар, насигьатгъа тынглагъанны буса абуру болар[+].
19Муратлар яшавгъа чыкъса, юрекге балгьам салгъандай болар, агьмакъ буса яманлыкъны ёлундан къайтма сюймес.
20Гьакъыллылар булан къатнайгъанлар гьакъыллы болар, агьмакълар булан къурдаш болгъанлар буса пасат болар.
21Гюнагьлыланы артын таптап балагьлар юрюр, гьалал адамлагъа буса яхшылыкъ этилер.
22Яхшы адам балаларына да,
балаларыны балаларына да байлыкъ къоюп гетер, гюнагьлыланы байлыгъы буса гьалал адамланы къолуна тюшер[+].
23Ярлыланы мол тюшюмю болуп, элде адиллик болмаса, олар гьеч бир затсыз къалып къалар.
24Чубугъун аягъан авлетин аямас, авлетин сюеген буса ону такъсырлар[+].
25Гьалал адам къурсагъы тойгъанча ашар, намуссузну къурсагъы буса ач къалар[+].

#### 14

1Гьакъыллы къатын оьзюню уьюн бир ёрукъгъа салар, авлиясы буса ону оьз къоллары булан бузар.
2Тюз ёлгъа тюшген Раббибизден къоркъар, терс ёлгъа тюшген буса Ону сан этмей айланар[+].
3Сёзю саялы агьмакъ кёп таякъ ашар, гьакъыллыны сёзю буса балагьлардан къоруп сакълар[+].
4Екмеге оьгюзлер болмаса,
беженлер толмас,
къуватлы оьгюзлер болса, мол тюшюм къайтарылар.
5Герти шагьат ялгъан айтмас, ялгъан шагьат буса кёп алдатар[+].
6Пасат юрюйген адам гьакъылны излеп айланса да тапмас, англавлу буса ону рагьат табар[+].
7Агьмакъдан ариде тур – ондан гьакъыллы сёз эшитмессен.
8Англавлулар гьакъыллы болар – олар ишлерин ойлашып этер, агьмакълар буса англавсуз болар – олар ялгъан булан яшап туруп болар деп ойлашар.
9Агьмакълар товба этегенлени уьстюнден кюлер, гьалал адамланы буса Раббибиз ушатар.
10Инсанны къайгъысын янгыз ону юреги билер, ону къуванчларына да ятлар ортакъчы болмас.
11Намуссузну уью пуч болар, гьалал адамны яшавлукъ этеген ери чечекленип къалар[+].
12Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма олар ахырда да ажжалгъа багъып гелтирер[+].
13Кюлейгенде юрекни авуртуп гетеген кюю, къуванчны арты булан къайгъыны гелеген кюю де болар[+].
14Пасат юрюгенлер бары да этген ишлерине жавабын берер, рагьмулу адам да этген рагьмулу ишлери саялы тийишлисин алар.
15Агьмакъ гьар не сёзге де инанып къалар, артын ойлайгъан адам буса гьар абатын ойлашып алар.
16Гьакъыллы адам яманлыкъдан къоркъар, ари таяр, агьмакъ буса давлап айланар, бир затдан да къоркъмас.
17Къарсалайгъан адам авлиялыкъ этме болар, амма биле туруп яманлыкъ этеген адам оьжетли болар.
18Билимсизлер агьмакълыкъгъа етип токътар, артын ойлайгъанлар буса билимге ес болуп токътар.
19Яманлар яхшыланы алдында баш иер,
намуссузлар да гьалал адамланы къапу алдында бозарып къалар[+].
20Пакъыр адамны гьатта ювукълары да сюймес, бай адамны буса кёп къурдашы болар[+].
21Ювугъун сансымайгъан адам гюнагь иш этеген болар, пакъырлагъа рагьму этеген гиши насипли болар[+].
22Яманлыкъ этме деп ойлашгъан адам адашып къалар, яхшылыкъ этеген адам булан инамлыкъ да, гертилик де болар.
23Гьар не ишден де гелим болар, бош сёзден буса янгыз зарал гелер[+].
24Гьакъыллылар – байлыкъгъа, агьмакълар буса агьмакълыкъгъа ес болар.
25Герти шагьат оьзгелеге кёмек этер, ялгъанчысы буса алдатып айланар.
26Раббибизден къоркъмакъ – мекенли аркъа таявдур, сагъа да, сени авлетлеринге де сыйынмагъа ердир.
27Раббибизден къоркъмакъ ажжалны торларындан къутгъарагъан яшавну бир булагъыдыр[+].
28Халкъы кёп буса пача гючлю болар, халкъы аз буса огъар балагь гелер.
29Сабур адамны англаву кёп болар, къарсалайгъан адам буса авлиялыкъ этип токътар[+].
30Юрекни ювашлыгъы къаркъарагъа савлукъдур, гюнчюлюк буса тап сюеклерине оьтюп гетеген аврувдур[+].
31Пакъырлагъа зулму этеген адам оланы Яратгъангъа капирлик этер,
амма Ону сыйлайгъан адам тарчыкълыкъдагъылагъа рагьму этер[+].
32Намуссузну яманлыгъы гелип оьзюне тиер,
гьалал адамны буса гюнагьсызлыгъы якълар.
33Англавлуну юрегинде гьакъыл болар,
агьмакъ буса гьакъыл не зат экенни билмес[*].
34Гьалаллыкъ халкъны оьр этер, гюнагь буса ону ер этер.
35Пача англавлу къулларына яхшылыкъ этер, оьзюн биябур этегенлеге буса къазапланар.

#### 15

1Йылы сёз йыланны кебин де чечер, аччы сёз къазапланыв тувдурар[+].
2Гьакъыллыланы авзундан янгыз билим чыгъар, агьмакъланы авзу буса авлиялыкъны къусар.
3Раббибиз бары да затны гёрюп турар, О яхшыланы да, яманланы да гёрюп турар[+].
4Яхшы сёзлер яшавну булагъы йимикдир, ялгъан сёзлер буса инсанны ругьдан тюшюрер[+].
5Агьмакъ атасыны насигьатларына тынгламас, амма гьакъыллы адам уьйретивлеге тергевлю болар.
6Гьалал адамны уью мал-матагьдан толуп болар, намуссузну къазанчы да балагь гелтирер.
7Гьакъыллыланы авзундан билим чыгъар, авлияланы гьакъында буса шолай айтып болмассан.
8Раббибиз намуссузланы садагъаларындан да жиргенер,
гьалал адамланы буса О дуаларын кёп сююп къабул этер[+].
9Раббибиз намуссузну тутгъан ёлундан жиргенер, герти ёлну тутгъанланы буса О сюер.
10Тийишсиз кюйде яшамагъа башлагъан адам такъсырланып къалар, насигьатланы гёрюп ярамайгъан адам болмагъандай болуп къалар[+].
11Раббибизге бары да зат белгилидир, гьатта ахыратдагъы зат да; шо саялы да инсанланы юреклери де, ойлары да Огъар белгисиз тюгюлдюр[+].
12Пасат юрюйген адам оьзюню юзюн ачып берегенлени сюймес; олай адам гьакъыллыланы насигьатларына да тынглама сюймес.
13Шат юрек адамны юзюн де ачыкъ этер, юрекде дерт бар буса, адамны ругьдан тюшюрер[+].
14Англавлуну юреги билим излер, агьмакълар буса янгыз авлиялыкъны ахтарар[+].
15Касипни гьар гюню де къайгъылыдыр, насиплиники буса арты битмейген байрамдыр.
16Байлыкъ да жыйып, къоркъа-пыса туруп яшагъанча, Раббибизден де къоркъуп, аз затлар булан тамамланып къалса яхшыдыр[+].
17Оьчлюкден толгъан этли шорпадан сюювден толгъан этсиз шорпа къолайдыр[+].
18Къарсалайгъан адам питне салар, сабур адам буса оьчлюкге ахыр салар[+].
19Эринчекни ёлуна тегенек битер, гьалал адамлар буса шагьра ёл булан юрюр[+].
20Гьакъыллы авлет атасын сююндюрер, авлиясы буса анасын гери урар[+].
21Томакъ авлиялыгъындан сююнер, англавлу адам буса тюз ёл булан юрюр[+].
22Таклиф берегенлер болмаса,
адамны къолундан тюзевлю иш чыкъмас,
кёп таклиф берегенлер болса, ону иши тюзелер[+].
23Жавабын къайтарып болмакъ къуванчдыр, оьз еринде къоллангъан сёз де тизивдюр[+].
24Гьакъыллыны тутгъан ёлу алгъа багъып алып да юрюр, ахыратдан къоруп да сакълар[+].
25Раббибиз хохабазланы уьюн дагъытар, тул къалгъан къатынны дазуларын буса беклешдирер[+].
26Раббибиз намарт хыяллардан жиргенер, таза адамланы сёзлерин буса къабул этер[+].
27Сутур адам оьзюню уьюн дагъытар, урушбатны гёрюп ярамайгъан адам буса яшап къалар[+].
28Гьалал адамлар жавабын ойлашып берер, намуссузланы авзундан буса яманлыкъ чыгъар[+].
29Раббибиз намуссузлардан арекдедир, гьалал адамланы дуаларын буса къабул этер[+].
30Ачыкъ юзлю къарав юрекни къувандырар, яхшы хабар да сюеклеге гюч берер[+].
31Оьзлени тюз ёлгъа салагъанланы сёзюне тынглайгъанлар гьакъыллыдыр.
32Насигьатланы гери урагъанлар оьзлер оьзлеге зарал гелтирер, оьпке-айыплагъа тынглагъанлар буса англавлу болар[+].
33Раббибизден къоркъмакъ гьакъылгъа уьйретер, макътавлукъну башы да ювашлыкъдыр[+].

#### 16

1Адам сёйлер, къадар кюлер[+].
2Гьар ким оьзю тутгъан ёл таза деп гьисап этер,
амма Раббибиз буса инсанланы сынап къарар[+].
3«Аллагь!» – деген ач къалмас[+].
4Раббибиз бары да затны белгили бир мурат булан яратгъандыр, гьатта яманланы да жазаламакъ учун яратгъандыр[+].
5Раббибиз гьар уллу юреклиден жиргенер, шолай адам такъсыргъа тарылажакъгъа шеклик ёкъдур[+].
6Яхшылыкъ да, герти де гюнагьдан чаяр, Раббибизден къоркъув да яманлыкъдан ари сакълар.
7Раббибиз инсанны тутгъан ёлуна рази къалса, ону гьатта душманлары булан да ярашдырар[+].
8Гьарам мал болмай, аз буса да гьалал мал болса яхшыдыр[+].
9Инсан оьзюню ёлун танглар, амма алынагъан абатларыбызгъа Раббибиз инамлыкъ берер[+].
10Пачаны авзундан чарлангъан сёзлер чыгъар, оьзюню гьукмусун чыгъарагъанда о хата йибермес[+].
11Тюз мизанлар Раббибиздендир, мизан ташлар да Ондан геледир[+].
12Намуссуз ишлер пачалар учун жиргенчдир, неге тюгюл де тахгъа герти ёл булан минме бажарыладыр[+].
13Гертини сёйлейгенлер пачаны кепине гелер, о гьакъны сёйлейгенни де ушатар[+].
14Пачаны къазапланыву Азрайыл малайик йимикдир, амма гьакъыллы адам ону рагьмуландырып болар[+].
15Пача иржайып къарагъан адамны яшаву яхшы болар, ону рагьмусу да язбашгъы янгур йимикдир[+].
16Алтын тапмакъдан гьакъыл тапмакъ яхшыдыр,
сайламлы гюмюш тапмакъдан да англав тапмакъ къолайдыр[+].
17Намуслу яманлыкъдан ари турар, сакъ айлангъан да оьзюн къоруп сакълар.
18Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып, дагъытылывну башы да хохабазлыкъдыр[+].
19Оьктемлер булан талангъан затны бёлюп яшагъанча, пакъырлар булан тарчыкълыкъда яшагъан къолайдыр.
20Англавлу кюйде иш гёрген талайлыкъ табар,
Раббибизге аркъа таягъан да насиплидир[+].
21Гьакъыллы башы булангъы адам англавлу адам гьисапда танылар,
татли сёз де артыкъ даражада мюкюр этер.
22Англавлукъ яшав булагъыдыр, авлияланы илмусу буса авлиялыкъдыр[+].
23Гьакъыллыны юреги ону гьакъыллы сёйлеме де борчлу этер, билимин де артдырар.
24Татли сёз бал йимикдир, юрекге де балгьамдыр, сюеклеге де дармандыр[+].
25Бир-бир ёллар тюз йимик де гёрюнер, амма ахырда олар ажжалгъа багъып гелтирер[+].
26Ачлыкъ загьмат тёкме борчлу этер, неге тюгюл де ач къурсакъ рагьатлыкъ бермес.
27Нажжас не тюрлю яманлыкъгъа да устадыр, ону авзундан да от-ялын чыгъар[+].
28Макюрчю питне салар, тилчи де досланы айырар[+].
29Яман хыяллы адам ювугъуну къылыгъын да бузар,
терс ёлгъа да салар[+].
30Гёзлерин къысып турагъан макюрчюлюк ойлашар, эринлерин хабып турагъан да яманлыкъ этер.
31Акъ гирген тюклер макътавлукъну тажыдыр, огъар янгыз гьалал адам етер[+].
32Чыдамлы адам къоччакъдан къолайдыр, оьзюн елеп болагъан да шагьарны елевчюсюнден яхшыдыр[+].
33Бир масъаланы чечмек учун, инсанлар чёп ташлар, амма гьукмуну Раббибиз чыгъарар[+].

#### 17

1Гьарам ашдан толгъан тепсиден гьалал къуру экмек гесек къолайдыр[+].
2Гьакъыллы къул есини пакарсыз авлетине ёлбашчылыкъ этер, оьзге авлетлери йимик,
варислик пайын да алар[+].
3Алтын да, гюмюш де отда тазаланар,
инсанланы юреклерин буса Раббибиз тазалар[+].
4Яманлар намуссузланы сёзлерине тынглар, ялгъанчылар гьиллачылагъа къулакъ асар.
5Пакъырны хорлайгъан ону Яратгъанны мысгъыллар,
биревню къайгъысыны уьстюнден кюлейген такъсырланмай къалмас[+].
6Баланы баласы балдан татли болур,
авлетлени макътавлугъу да оланы аталарыдыр[+].
7Авлиягъа сёйлегенден пайда чыкъмас,
асил къылыкълы да ялгъан сёзлеге тынгламас[+].
8Есини къолундагъы савгъат сыйлы таш йимикдир:
къайсылай айландырсанг да пайда чыгъар[+].
9Дослукъгъа талпынагъан адам хатиржанлыкъны унутар, ачув тутагъаны буса досун тас этер.
10Англавлугъа бир буварса да таманлыкъ этер,
авлиягъа юз къамучу урса да пайда чыкъмас.
11Питнечи янгыз яманлыкъ этер,
амма огъар къаршы вагьши малайик бакъдырылар.
12Агьмакълыгъы булангъы агьмакъгъа ёлукъгъанча, балаларын тас этген ана аювгъа ёлукъгъан къолайдыр[+].
13Яхшылыкъгъа яманлыкъ этгенни уьюнден яманлыкъ таймас[+].
14Эришивлюкню башы йырылгъан сувну йимикдир, къызып гетгинче эришивлюкню къойгъан яхшыдыр[+].
15Раббибиз намуссузну якълайгъанлардан да, гьалал адамны айыплайгъанлардан да жиргенер[+].
16Авлиягъа байлыкъ негер тарыкъдыр?
Англавунг болмаса, гьакъылны нечик сатып аларсан?
17Досну сюювю гьамангъадыр, агъа-инилер де къайгъы гелгенде бир-бирине табулар[+].
18Янгыз сай гьакъыллы биревню жаваплыгъын оьз бойнуна алар.
19Эришивлюклени сюеген гюнагьны да сюер, оьзюн макътайгъанлар да балагь чакъырар[+].
20Къара юрекли адам яхшылыкъ тапмас, макюрчю тилли де балагьгъа тарыр.
21Яман авлет артыкъ бармакъгъа ошар: гессенг – авуртар, гесмесенг – талчыкъдырар[+].
22Юрекдеги къувзакълыкъ инг тизив дармандыр, къайгъы буса адамны къурутуп къояр[+].
23Тюз дуван этилмесин деп,
намуссуз урушбат берер[+].
24Гьакъыллы адам билимин артдырма къаст этер,
гьайгевню гёзлери буса дёрт де якъда болар.
25Авлия авлет атагъа талчыкъдыр, анагъа да дертдир[+].
26Адиллини айыпгъа тартмакъ да, гертини сёйлейген асил къылыкълыгъа къапас урмакъ да яхшы тюгюлдюр.
27Англавлу аз сёйлер, артын ойлайгъан да оьзюн сабур тутар[+].
28Пысып турагъан авлия да гьакъыллыгъа ошар, авзун къысып турагъан да артын ойлайгъан болуп гёрюнер[+].

#### 18

1Башалманлар сюйгенин этип юрюр, гьакъыллы насигьатлагъа да хонтурланар.
2Авлия билим алма сюймес,
амма гьакъыллы болуп гёрюнме чи сюер.
3Яманлыкъ булан жиргенчлик де,
намуссузлукъ булан хорлукъ да гелер.
4Инсанны сёзлери терен къую йимикдир,
гьакъылны булагъы да саркъып агъагъан сув йимикдир[+].
5Гьалал адамны дуванда ер этмек учун,
намуссузгъа бетхатирлик этмек яхшы болмас[+].
6Сёз артындан сёз чыгъар, кёп сёйлесе гёз чыгъар[+].
7Авлия сёйлеген ажжал табар;
айтылмагъан сёзню еси бусанг, айтылгъан сёзню къулу боларсан[+].
8Тилчини тили къурсакъгъа барагъан татывлу ашлар йимикдир[+].
9Эринчек де бирдир, бузувчу да бирдир.
10Раббибиз оьзюню ичинде гьалал адамлар парахат яшынып туруп болагъан къатты беклик йимикдир[+].
11Бай оьзюню барлыгъын къатты беклик деп гьисаплар[+].
12Оьктемликни артындан хорлукъ юрюр къыдырып; сабур тюбю сари алтын[+].
13Алгъасап жавап берген авлиядыр, огъар илыкъма тюшер.
14Ругь якъдан гючлю адам аврувун енгер, ругьдан тюшгенни иши не болар экен[+]?
15Англавлу билим топлай турар, гьакъыллыгъа эки къулакъ да аз болар.
16Савгъат адамгъа эркинлик де берер, гьакимлеге багъып ёл да ачар[+].
17Эришивлюкде, бириси ян сёйлеме башлагъанча, башлапгъысы тюз болуп гёрюнер.
18Чёп салыв эришивлюклени токътатар, гючлю душманланы да бир-биринден айырар.
19Къазаплангъан дост къатты беклик йимикдир, эришивлюк де къапуланы тогъасларына ошайдыр.
20Айтылмагъан сёзню есисендир,
айтылгъан сёзню къулусандыр[+].
21Авуз билгенни сёйлер,
авуздан чыкъгъан башгъа гелип тиер.
22Къатындан тюзелген насип табар,
Раббибизни де рагьмусун алар[+].
23Ярлы ялбарып тилер,
бай буса гьонкъа жавап къайтарар.
24Аш къурдашлар балагьгъа гелтирер,
герти къурдашлар буса агъа-инилерден де ювукъ болар[+].

#### 19

1Ялгъанчы болуп байлыкъда яшагъанча, гьалал кюйде ярлылыкъда яшагъан къолайдыр[+].
2Билими ёкъ адамгъа яхшылыкъ болмас, алгъасайгъан адам да гюнагь иш этип токътар[+].
3Гьакъылсыз юрюген ажжалсыз оьлер, бары къыйынын Раббибизден гёрер[+].
4Барлыкъ ярашдырар, ёкълукъ талашдырар[+].
5Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да гьеч къутулмас[+].
6Кёплер байлагъа ялынып айланар, савгъатлар береген булан да ким де къурдашлыкъ тутар[+].
7Ярлыны къардашлары да сюймес, къурдашлары буса хасокъда: олардан кёмек ахтарса да пайда чыкъмас[+].
8Оьзюне яхшылыкъ ёрайгъан адам англавлу болма къаст этер, гьакъылны къыйматын билеген де талай табар[+].
9Ялгъан шагьат такъсырсыз къалмас, ялгъанчы да ажжал табар[+].
10Авлиягъа бай болмагъа ошамас, къулгъа да бийлеге ес болмагъа къыйышмас[+].
11Гьакъыл адамны къазапланывдан сакълар,
ямангъа яхшы болмакъ да эргишини ишидир[+].
12Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, рагьмусу буса йылы янгур йимикдир[+].
13Авлия авлет атасына балагьдыр, къатын айтар – эр къайтар[+].
14Мюлк де, мал да ата-анадан къалагъан варисликдир,
англавлу къатын буса Раббибизни савгъатыдыр[+].
15Эринчек отбаш алда кёп олтурар, азман да ач къалар[+].
16Насигьатгъа тынглагъан яшап къалар,
пакарсыз юрюген буса пасат болар[+].
17Пакъыргъа берген де бир,
Раббибизге берген де бир,
О да сагъа тийишли къайтарышын этер[+].
18Геч болуп къалгъынча,
авлетингни такъсырла,
ёгъесе ону оьлюмге тарытарсан[+].
19Гьонкъа адам такъсыргъа тарылсын,
огъар ёл къойсанг,
дагъы да яман болар.
20Гьакъыллы болмакъ учун,
насигьатгъа да тынгла,
таклифлени де къабул эт.
21Инсан кёп затгъа умут этер,
амма Раббибиз буюргъан болар[+].
22Инсанларда инамлыкъ къыйматлыдыр,
ялгъанчыдан да ярлы яхшыдыр.
23Раббибизден къоркъгъан яшав да табар,
парахат да юхлар, ону башына балагь да гелмес[+].
24Эринчек ашама деп тутгъан къашыгъын да авзуна элтме сюймес[+].
25Нажжасны такъсырласанг, авам да эс табар, англавлу буса айтып къойса да англар[+].
26Атасын пуч этеген де,
анасын къувалайгъан да уятсыз ва намуссуз авлетдир[+].
27Билим ала турмасанг, билегенлерингни де унутарсан.
28Макюрчю шагьат бар ерде адилли дуван этилмес, жинаятчылыкъ да намуссузланы азыгъыдыр[+].
29Макюрчю – такъсырдан, авлия да таякъдан къутулмас[+].

#### 20

1Чагъыр мысгъыллатар, боза къутуртар, шолагъа сатылгъан гьакъылсыздыр[+].
2Пачаны къазапланыву арсланны къычырыгъы йимикдир, ону ачувландыргъан оьзюне балагь гелтирер[+].
3Къалмагъалгъа баш сукъмагъан абурун сакълар, авлия буса гьалек болар.
4Эринчек гюзде сабан сюрмес, язда буса бир зат да тапмас[+].
5Инсанны юрегиндеги хыяллары терен къую йимикдир, амма англавлу адам ондан сув алып ичмеге болар[+].
6Кёплер инсанны рагьмулугъу саялы макътай, амма инамлы адамны ким табар?
7Гьалал адам таза юрюр, ондан къалгъан авлетлер де талайлыдыр.
8Дуван гесме олтургъан пача оьзюню къараву булан бары да яманлыкъны къувар.
9«Мени юрегим де таза, мен гюнагьдан да тазаман», – деп ким айтма болар[+]?
10Ялгъан мизанны да, ялгъан оьлчевню де Аллагь гёрюп ярамас[+].
11Яшны этегенине къарап, ону юрюшюню тюзлюгюн де, тазалыгъын да билме болар.
12Раббибиз къулакъны эшитме, гёзню буса гёрме яратгъандыр[+].
13Ишлегенге – азыкъ,
ишлемеген – языкъ[+].
14Хайыр алагъанны канты кёп болар, амма алгъанын сонг макътап йиберер.
15Бу дюньяда алтын да бардыр, жавгьар да, амма гьакъыллы сёзлер барындан да сыйлыдыр.
16Биревню борчун бойнунга алсанг,
гёлексиз къаларсан,
гишини къатыны булан ювукълукъ этсенг де,
тап шо кюйде болар[+].
17Ялгъан булан алынгъан азыкъ татывлу тиер,
амма сонг тамагъынга тыгъылар[+].
18Таклифге тынглайгъан уьстюнлюк къазанар,
дав этеген де насигьатгъа тынглар[+].
19Тилчи булан айлансанг,
сырынгны ачар, даллайчы булан да иш гёрме[+].
20Ата-анасына налат бергенни тун къарангыда чырагъы сёнюп къалар[+].
21Алгъасавлукъда чыгъарылып алынгъан варисликни сонг хайыры болмас[+].
22«Яманлыкъ саялы мен оьч аларман», – деп айтма, Раббибизге инан, О да сени сакълап турар[+].
23Тюз тартмайгъан ташланы Аллагь гёрюп ярамас, тюз тартмайгъан мизанлар да яманлыкъдыр[+].
24Раббибиздир бизин ёлгъа салагъан. Биз оьзюбюз къайдан билейик ёлубузну[+]?
25Алгъасавлукъда этилген ант да, ойлашылмай берилген сёз де инсан учун тузакъдыр.
26Гьакъыллы пача намуссузланы къувукъну чачагъандай якъ-якъгъа чачар.
27Инсанны ругьу ону бютюнлей ярыкъ этеген Раббибизни чырагъыдыр[+].
28Рагьму да, гьакълыкъ да пачаны къоруп сакълар,
рагьмусу булан да о тахын сакълар.
29Яшавну башы ялындыр, арты кюлдюр[+].
30Яралар да, яралардан къалгъан дамгъалар да яманлыкъдан сакълар, тийген таякълар да инсанны табиатын алышдырар.

#### 21

1Агъымындагъы сувлар йимик, пачаны хыяллары да Раббибизни къолундадыр:
О къайсылай сюйсе, шолай багъып акъдырар.
2Инсангъа оьзю тутгъан ёлу тюз болуп гёрюнер, амма Раббибиз юреклени сынап къарар[+].
3Къурбандан алда Раббибиз гьалал адамны да, адиллини де ишин къабул этер[+].
4Оьктем къарав да, оьктем юрек де намуссузлагъа хас болгъан гюнагьлардыр[+].
5Къаст булан къала болар, алгъасагъан сув да денгизге етишмес[+].
6Гьарам мал жыймакъ ажжал излейгенлени аз заманлыкъ ишидир[+].
7Адилсиз кюйде иш гёрген намуссузланы яманлыкълары оьзлеге къайтып тиер.
8Пасат адамны ёлу къынгыр болар, гьалал адамны иши буса тюз болар.
9Яман къатын алгъынча, къысыр къалгъыр къангъынча[+].
10Намуссуз яманлыкъ ёрар, о ювугъуна да яхшылыкъ этмес.
11Нажжасны такъсырласанг, сынавсуз адам эс табар; гьакъыллыгъа насигьат берсенг, ону билими артар[+].
12Раббибиз намуссузну уьюнден гёзюн айырмас, ону уьюне балагь гелтирер.
13Пакъырны агьына тынгламагъан оьзю де бир агь урар, амма кёмексиз къалар[+].
14Яшыртгъын берилген савгъат – ачувну, тюпден таба берилген рушбат да къазапланывну енгер[+].
15Адилли дуван гесмек гьалал адамгъа къуванчдыр, яманлыкъ этегенге къоркъунчдур.
16Гьакъылын тас этген ахыратда эс табар[+].
17Йыбав-кеп сюйген ярлы болар,
чагъыр булан яв сюйген де бай болмас.
18Намуссузлар гьалал адамлагъа этген яманлыгъы саялы, ялгъанчылар да таза адамлагъа этген бары да заты саялы тёлев берме тарыкъдыр[+].
19Ачувланып, эришип турагъан къатын булан яшагъанча, дангыл топуракъларда яшагъан къолайдыр[+].
20Гьакъыллыны уьюнде артгъа салгъаны болар,
авлия буса барын да пуч этер.
21Гьалал турагъан да, яхшылыкъ этеген де гьалаллыкъда да, макътавлукъда да яшап къалар.
22Гьакъыллы адам шагьарларда-бекликлерде турагъан къудратлы асгерлерден оьр чыгъар,
оланы беклигин де дагъытар.
23Авзун сакълагъан оьзюн де балагьлардан къоруп сакълар[+].
24Къазапланывун енгме сюймейген адам эдепсиз хохабаздыр, имансыздыр[+].
25Эринчекни сутурлукъ оьлтюрер, неге тюгюл де ону къолу иш сюймес[+].
26О гьаман да сутурланар, гьалал адам буса къызгъанмай уьлешер[+].
27Раббибиз намуссузланы этген къурбанларын гёрюп ярамас, айрокъда бир яман хыял булан этгенлерин[+].
28Ялгъан шагьат ажжал табар,
билемен деп сёйлейген адам буса гьаман да сёйлеп турар[+].
29Намуссузну сыпаты эдепсиз болар,
гьалал адам буса тюз ёл булан юрюр.
30Раббибизден болуп тюгюл эсе,
гьакъыл да, англав,
насигьат да ёкъдур[+].
31Ябушувда уьстюнлюкню береген аргъумакъ тюгюл, Раббибиздир[+].

#### 22

1Яхшы ат къазанмакъ бары байлыкъдан яхшыдыр, адамланы гьюрметин къазанмакъ да алтын-гюмюшден де сыйлыдыр.
2Байны да, ярлыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюн де Раббибиз яратгъандыр[+].
3Гьакъыллы балагьны гёрюп, яшынып токътар, сынавсузлар буса тувра уьстюне багъып юрюп, къапас ашар[+].
4Раббибизден къоркъувну да, байлыкъны да, абурну да, яшавну да саламатлыкъ гелтирер[+].
5Макюрчюню ёлунда тегенек де, тузакъ да къаршылашар, оьзюн аяйгъан адам шо ёл булан юрюмес[+].
6Яшлыгъы тюзелген гиши даимге тюзелер[+].
7Бай ярлыгъа башчылыкъ этер, борчгъа алгъан да борчгъа бергенни къулу болуп къалар.
8Адилсизликни яйып айланагъан балагьгъа тарып къалар, ону къазапланыву да болмагъандай болуп къалар[+].
9Пакъыргъа аш берген насипли болуп къалар[+].
10Нажжасны оьзюнгден арек этсенг, татывсузлукъ да таяр, къалмагъал да, эришивлюк де битер[+].
11Таза юрекли де, таза сёзлю де пачагъа ювукъ болар[+].
12Раббибиз гьакъ гертини къоруп сакълар, хыянатчыны сёзлерин буса гери урар.
13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданны къап ортасында мени паралап къояжакъ!» – деп турар[+].
14Саякъ юрюшлю къатынны сёзю тюбю ёкъ къакъа йимикдир, Раббибизни къазапландыргъан адам шонда тюшюп гетер[+].
15Яш авлиялыкъ этер,
амма сен такъсырласанг,
о эс тапмай къоймас[+].
16Ярлыны къыйыны булан бай болагъан да, байгъа савгъат береген де ярлы болуп къалар[+].
17Гьакъыллыланы сёзлерине къулакъ ас, тынгла; мени насигьатларыма да тергев бер:[+]
18шо сёзлени эсде сакъласанг, юрегинге балгьамдай болар, оьзю шо сёзлер де даим сени авзунгда болар;
19янгыз Раббибизге аркъа таясын деп,
мен сагъа насигьат этемен, сен де шону эсингде сакълап къой.


Отуз айтыв

20-21Сен гьакъ герти сёйлеп де билсин, сени йибергенлеге де гьакъ герти сёзлени етишдирип болсун деп, мен сагъа тюпдеги шу отуз айтывну яздым. Сен шоларда таклифлер де, англав да табарсан.
22Ярлыланы талама, неге тюгюл де олар ярлыдыр, касипни де къапу алда хатирин къалдырма,[+]
23неге тюгюл де Раббибиз оланы якълар,
оланы къыйнагъанланы оьзлени де къыйнар[+].
24Ачувланагъан адам булан къурдаш болма,
къарсалайгъан адам булан да айланма.
25Шолай этмесенг, оланы ёлуна оьзюнг де тюшерсен, оьз-оьзюнге тузакъ да саларсан.
26Биревню борчун бойнунга алма алгъасама.
27Борчну къайтарып болмасанг чы, сени ятып турагъан тёшек-орнунгну да чыгъарып алып гетер[+].
28Ата-бабаларынг токъташдыргъан дазуларынгны ари теберме[+].
29Сен оьзюню ишин жигерли юрютегенни гёргенмисен?
О къара халкъгъа тюгюл, пачалагъа къуллукъ этер.

#### 23

1Гьаким булан бир тепсиден ашама олтургъанда ким булан олтургъанынгны унутма.
2Ачынгдан оьле тура бусанг да,
бир заманда да артыкъ ашама.
3Ону татывлу ашларына дамагьланып, алданып къалма.
Шону о сени сынап къарамакъ учун этмеге бола.
4Байлыкъ жыймакъны къайгъысын этип турма;
шо ойларынгны къой[+].
5Байлыкъгъа къарагъанда бир болду – о ёкъ болгъанда бир болду, неге тюгюл де, къанатлар чыгъып, о къаракъушдай кёклеге учуп гетер[+].
6Гюллеп юрюйген адамны ашындан ашама, ону татывлу ашларына да дамагьланма.
7Неге тюгюл де, юрегинде нечик ойлары бар буса, о оьзю де шолайдыр. Сагъа о: «Аша, ич», – дер, амма ону юреги сагъа тюз болмас.
8Шонда ашагъанынгны да къусуп чыгъарарсан, яхшы сёзлеринг де негьакъ айтылгъан болар.
9Авлиягъа сёйлеп авара болма, неге тюгюл де о гьакъыллы сёзлени гёрюп ярамас.
10Тезден токъташдырылгъан дазуланы бузма, етимлени авлакъларына да сугъулма[+].
11Неге тюгюл де, оланы Якълавчусу гючлюдюр, О етимлени ягъын тутар[+].
12Юрегингни уьйретивге бакъдыр, гьакъыллы сёзлеге де тынгла.
13Авлетинге чубукъ урсанг, ону оьлюмден къутгъарарсан:[+]
14сен ону чубукъ уруп такъсырласанг, ону ругьун ахыратны азапларындан къутгъарарсан.
15Балам! Эгер де сен гьакъыллы болсанг, мени юрегим де къуванар.
16Сен герти затны сёйлесенг, мени ичимдеги бар затым къуванар.
17Сени юрегинг гюнагьлыланы гюллемесин, амма гьар гюн де Раббибизден къоркъуп турсун[+].
18Шо заман сени гележегинг де болар, умутунг да тас болмас[+].
19Тынгла, балам, гьакъыллы да бол, юрегингни де тюз ёлгъа сал.
20Чагъыр ичегенлер булан да, танавларындан гелгенче эт ашайгъанлар булан да иш тутма[+].
21Неге тюгюл де, ичкичи де, гьампа да ярлы болуп токътар, эринчеклик де сени ямав опуракъ гийип айланагъан этер.
22Атанга тынгла: сен ону белинден тувгъансандыр; анангны да гери урма, гьатта о къарт болгъанда да[+].
23Гьакъ гертини сатып ал, гьакъылны да, билимни де, англавну да сатып къойма.
24Гьалал адамны атасы шат болар, оьзюнден гьакъыллы яш тувгъан да сююнюп къалар.
25Атанг сююнсюн дагъы, сени тапгъан ана да шат болуп къалып къалсын дагъы.
26Балам! Юрегингни магъа бакъдыр, гёзлерингни де магъа къарат:
27неге тюгюл де саякъ къатын тюбю ёкъ къакъа йимикдир, гишини къатыны да тар къую йимикдир,[+]
28о пусгъунда токътагъан тонавчудай инсанланы арасында жинаятчыланы санавун артдырып турар[+].
29Кимлердир улуйгъанлар? Кимлердир агь урагъанлар? Кимлердир эришип турагъанлар? Кимлердир себепсиз яраланагъанлар? Кимлердир гёзлери къызарып айланагъанлар?
30Тизив чагъырланы ахтара туруп, чагъыр иче туруп олтуруп къалагъанланыкидир.
31Чагъырны къызыллыгъына, аякъда ону лансыллайгъанына, енгил ичилегенине къарама,[+]
32сонг сариек йылан йимик бир тигер.
33Гёзлерингни гишини къатынларына бакъдырарсан, юрегинге де къайдагъы ойлар гелер.
34Сен денгизни къап ортасында юхлап къалгъан адам йимик неде гемени келлесине минип юхлап къалгъан адам йимик болуп къаларсан.
35«Магъа ура эди, магъа буса авуртмай эди; мени тебере эди, мен буса гьис этмей эдим. Уянгъан сонг, алдагъы юрюшюмню узатарман», – деп де айтарсан.

#### 24

1Яман адамланы гюллеме, олар булан да айланма[+].
2Неге тюгюл де, оланы юреклеринде нас хыяллары болар,
оланы авзулары да яманны сёйлер[+].
3Гьакъылдан таба къуруладыр уьй, англавдан таба да беклешедир о.
4Бажарывлукъдан таба оланы ичлери тизив мал-матагьдан да, байлыкъдан да толар[+].
5Гьакъыллы адам гючлю болар, англавлу адам да оьзюню гючюн беклешдирер[+].
6Шо саялы да давну ойлашып юрют, таклиф берегенлер кёп болса, уьстюнлюк де гелер[+].
7Авлиягъа гьакъылгъа етме къыйындыр, къапу алда о авзун да ачмас.
8Яманлыкъ этме айланагъан адам яман хыялларын яшырып болмас.
9Авлияны хыяллары да гюнагьдыр, нажжасдан да адамлар жиргенер[+].
10Эгер де къайгъылы гюн ругьдан тюшсенг, сени гючюнг аз болар[+].
11Бир айыпсыз оьлтюрюлегенлени къутгъар, олагъа тезликде кёмекге етме алгъаса[+].
12Шолай этмесенг: «Муна, мен шону билмей эдим», – деп айтажакъсан чы. Амма бизин сынайгъан Аллагь гертини биледир, О сени юрегингдегингни гёредир[+].
13-14Гьакъыл бал йимик татывлудур. Эгер де сен шону тапсанг, сени гележегинг болар, умутунг да тас болмас[+][+].
15Намуссуз, гьалал адамны уьюне къара юрек тутма, о турагъан ерлени де дагъытма[+].
16Неге тюгюл де, гьалал адам не балагьдан да къутулар, намуссузлар буса ажжалгъа тарып къалар[+].
17Душманынг йыгъылгъанда сен кюлеме, о сюрюнгенде де сени юрегинг къуванмасын[+].
18Ёгъесе, Раббибиз гёрюп, шогъар яхшы къарамас, Ону душманынга бакъгъан якъдагъы къазапланыву да таяр[+].
19Яманлагъа ачувланма, намуссузланы да гюллеме[+].
20Неге тюгюл де, яманны гележеги болмас, намуссузланы да чырагъы сёнюп къалар[+].
21Балам, Раббибизден де, пачадан да къоркъуп бил, питнечилер булан да аралыгъынг болмасын[+].
22Неге тюгюл де, бирден олардан ажжал табарсан, оьзюнг де билмей къаларсан олардан экевюнден де гележек балагьны.


Гьакъыллыланы айтывлары

23Муна гьакъыллыланы дагъы да башгъа сёзлери: дуван гесегенде гьаваслыгъы болмакъ яхшы тюгюл[+].
24Айыплыгъа: «Сен тюзсен», – деп айтгъангъа халкъланы налаты болар, ону къавумлар гёрюп ярамас[+].
25Такъсырлайгъанлар буса талайлы болар, олагъа рагьму да этилер.
26Герти жавап къайтарагъан авзундан оьбегенде йимикдир.
27Уьюнгден тышдагъы ишлерингни эт, авлагъынгдагъы ишлерингни де битдир, сонг буса уьюнгню бир кюйге гелтир.
28Ювугъунга ялгъан шагьат болма. Негер тарыкъдыр сагъа авзунг булан ялгъан сёйлеме[+]?
29Вёре: «Огъар гёре мен де боламан, мен де къайтарышын этермен», – деп айтма[+].
30Бир керен эринчекни авлагъыны къырыйындан, томакъны юзюмлюгюню къырыйындан оьтюп бара эдим,
31Бары затны тегенек басгъан, чёп битген, ону таш чыры да авгъан эди.
32Къарап, ойлашдым, гёрюп, дарс алдым:
33«Бираз дагъы да юхласанг, бираз дагъы да къалгъысанг, бираз дагъы да къолларынгны да салып олтуруп турсанг,
34саякъ айланагъан адам йимик, сагъа ярлылыкъ да, савутлангъан адам йимик, тарчыкълыкъ да иннемей гелгенин билмей къаларсан»[+].

#### 25


Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывлары

1Булар да Ягьудеяны пачасы Хезекияны адамлары жыйгъан Сулейманны айтывларыдыр[+].
2Сырны яшыргъан Аллагьыбызгъа макътавлар болсун, сырны англагъан пачагъа да макътавлар болсун[+].
3Кёкню бийиклигин, ерни теренлигин йимик, шолай пачаланы юреклерин де англама къыйындыр.
4Гюмюшге къошулгъан затны тайдырса, устаны къолундан савут чыгъар:
5намуссузну пачадан ари тайдырса, ону тахы тюзлюк булан беклешип къалар[+].
6Пачаны алдында оьзюнгню оьр тутма, вазирлер токътайгъан ерде де токътама,[+]
7-8неге тюгюл де вазирни алдында тёбен болгъандан эсе, сагъа: «Гел, тёрге чыкъ», – деп айтгъан яхшыдыр. Гёзлеринг булан гёргенингни дувангъа чыгъарма алгъасама, ёгъесе оьзю булан эришген адам сени биябур этме болар.
9Ятланы эришивлюгюне башынгны сукъма, гишини сырын ачма.
10Эгер де ачсанг, оьзюнг биябур болуп къаларсан, шо заман сени башынг хорлукъдан чыкъмас.
11Оьз еринде айтылгъан сёз накъышлангъан гюмюш савутлардагъы алтын алмалар йимикдир[+].
12Къулакъ асагъангъа гьакъыллыны ёл гёрсетгени алтын сыргъа, таза алтындан этилген тагъымчакъ йимикдир[+].
13Инамлы элчи оьзюн йиберген адам учун яллав гюн оракъны заманындагъы салкъын сув йимикдир, о бийин сююндюрюп билер[+].
14Ялгъан савгъатлар булан умут этдиреген адам янгурсуз булутлар, еллер йимикдир[+].
15Ювашлыкъ гьакимни мюкюр этер, татли тил де сюек сындырар.
16Бал тапсанг, тойгъанча аша, тек кюсгенче, къусгъанча ашама[+].
17Къурдашынгны уьюнге артыкъ кёп юрюме, ёгъесе сенден ялкъып къалар.
18Ювугъуна ялгъан шагьатлыкъ этеген адам чёкюч, шёшге, итти окъ йимикдир[+].
19Къайгъылы гюн инамсыз адамгъа умут этме;
о авруйгъан тиш, акъсайгъан аякъ йимикдир.
20Юрегинде дерти булангъы адамгъа йырлайгъан адам сувукъ гюн биревню уьстюнден опурагъын чечеген адам, ярагъа тёгюлеген ханц йимикдир.
21Эгер душманынг ач буса, огъар аш бер;
эгер де о сувсап буса, сув ичир[+].
22Неге тюгюл де, шолай этип,
сен ону товба этмеге борчлу этерсен,
Раббибиз де сагъа тийишлисин берер[+].
23Шимал ел янгур гелтирер, тилчини тили буса яманлыкъ гелтирер.
24Эришип турагъан къатын булан эркин уьйлерде тургъанча, къалкъыда бир мююшде тургъан къолайдыр[+].
25Йыракъ эллерден гелген яхшы хабар сувсагъан адамгъа салкъын сув йимикдир[+].
26Намуссузну алдында къоркъуп къартыллайгъан гьалал адам нас болгъан булакъ, похлангъан къую йимикдир.
27Артыкъ кёп бал ашамакъ йимик, макътавгъа къаныгъып къалмакъ да яхшы тюгюл.
28Оьзюн елеп болмайгъан адам дагъылып, баруларсыз къалгъан шагьар йимикдир.

#### 26

1Яйдагъы къардай, оракъны вакътисиндеги янгурдай авлиягъа да намус ошавлу болмас[+].
2Жымчыкъ пырыллагъан йимик, къарлыгъач учуп гетген йимик, тийишсиз къаргъыш да етмес[+].
3Атгъа – къамучудур, эшекге – югендир,
авлиягъа буса – чубукъдур[+].
4Оьзюнг де авлиягъа ошап къалмас учун, авлиягъа ону авлиялыгъына гёре жавап берме.
5Амма авлия оьзюн гьакъыллыман деп гьисапламасын учун, ону авлиялыгъына гёре жавап бер[+].
6Авлиягъа иш тапшургъан оьз-оьзюне чаптакъ салгъан болар, онгайсызлыкълар тувдурар.
7Маймакъны аякълары да бирдир, авлияны авзундан чыгъагъан айтыв да бирдир.
8Сарпандан асил ташны атагъан да бирдир, авлиягъа гьюрмет этеген де бирдир[+].
9Тегенекни тутагъан эсирген адам да бирдир, айтыв айтагъан авлия да бирдир.
10Гючлю адам бары да затны башалман этер: авлиягъа да, гьар оьтеген-барагъангъа да савгъат берер.
11Ит къусгъан затына къайтып-къайтып гелегени йимик, авлия да оьзюню авлиялыгъын такрарлап турар[+].
12Оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплайгъан адамдан чы авлия да къолайдыр[+].
13Эринчек: «Орамда арслан бар! Майданларда арслан бар!» – деп айтып турар[+].
14Эшик петнелерине илинип турагъаны йимик, эринчек де тёшегинде авлана турар.
15Эринчек къолун бошгъапгъа багъып узатар, амма авзуна багъып гелтиргенче къавшалар[+].
16Эринчек ойлашып сёйлейген етти адамдан да оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар.
17Итни къулакъларын тутгъан да бирдир,
оьтюп барагъан еринде биревлени эришивлюгюне баш сукъгъан да бирдир.
18Гьакъылдан тайышгъан адам, отну, окъланы, ажжалны атагъанда йимик,
19къурдашына макюрчю кюйде зарал гелтирип, сонг буса:
«Мен чи масхара эте эдим», – деп айтагъан адам йимикдир.
20Агъач битген ерде от да сёнер, тилчи ёкъ ерде питне де битер[+].
21Кёмюрден – исив, агъачдан – ялын, эришеген адамдан буса питне чыгъар.
22Татывлу ашлар юрекге тиегенде йимик, тилчини сёзлери де юрегинге тиер[+].
23Гюмюш сув берилген чыны савут да бирдир, къара юреклини татли тили де бирдир[+].
24Душман сёзю булан ялынар, амма ону юрегинде макюрчюлюк болар.
25Эгер де о илиякълы сёйлей буса да, инанып къалма, неге тюгюл де ону юрегинде етти наслыкъ болар.
26Эгер де ону оьчлюгю янгызлыкъда гёрюнмей турса да, халкъны алдында яманлыгъы ачыкъгъа чыгъып къалар.
27Гишиге къую къазгъан оьзю тюшер беттёбен;
тавгъа таш дёгеретип чыгъарагъан оьзю шону тюбюне тюшюп къалар[+].
28Ялгъан сёйлейгенлер оьзлер хатирин къалдырагъанланы гёрюп ярамас, ялынып сёйлейгенлер де балагь гьазирлеп турадыр.

#### 27

1Тангаланг булан макътанма, неге тюгюл де о гюн не болагъанын билме къыйындыр[+].
2Оьз-оьзюнгню макътама, сени оьзгелер макътасын.
3Таш авурдур, къайыр да енгил тюгюлдюр, амма авлияны оьчлюгю экисинден де авурдур[+].
4Оьчлюк хатирсиздир, къазапланывну да енгме къыйындыр, амма гюнчюлюкге къаршы туруп болагъан ким бар[+]?
5Пысып турагъан къурдашдан бетине туврасын айтагъан адам яхшыдыр[+].
6Сююп билеген адам гьакъ юрекден бетлер, гёрюп ярамайгъаны гёземелликге оьбер[+].
7Артыкъ тойгъан адам бал хырцланы сансымас, ач къалгъангъа буса бары аччы зат да татли тиер[+].
8Оьзюню уясын къойгъан къуш да бирдир, оьзюню ерин къойгъан адам да.
9Атир ийисли май да, тютюн де юрекге къуванч гелтирер, шо кюйде къурдашны гьакъ юрекден этилген насигьаты да татли тиер.
10Оьзюнгню къурдашынгны да, атангны къурдашын да къойма; къайгъылы гюнюнгде къардашынга да барма; йыракъдагъы къардашдан ювукъдагъы хоншу яхшыдыр[+].
11Гьакъыллы бол, балам, юрегимни де къувандыр; магъа яман сёйлейгенлеге мени де бермеге жавабым болар[+].
12Гьакъыллы къоркъунчну гёрюп, яшынып токътар,
авлия буса тувра уьстюне багъып юрюп, такъсырланып токътар[+].
13Гишини борчун бойнуна алгъан опурагъын юкге салар, гишини къатыны саялы да шолай юк болар[+].
14Танг булан туруп къурдашын макътайгъанны огъар налат бере деп гьисаплар.
15Чарслы гюн токътамай явагъан янгур да бир, эришип турагъан къатын да[+].
16Ону яшырып сакъламакъ да бир, елни де, онг къолунда атир ийисни де яшырып сакъламакъ да.
17Темирни темир чарлар, адамны буса – адамлар.
18Инжирге къуллукъ этген емишин ашар, есини гьайын этген де абур къазанар[+].
19Сувгъа къарагъанда адамны бети гюзгюде йимик гёрюнер. Тап шо кюйде адамны юреги де ону ичинде барын гёрсетер.
20Ахырат да, ажжал да тоюп битмейгенде йимик, адамны гёзлери де тоюп битмес[+].
21Алтын да, гюмюш де отда тазаланагъаны йимик,
адам да оьзюне башгъалар этген макътавлардан таба тергелер[+].
22Авлияны будай булан бирче келчекге салып тюйсе де, ону авлиялыгъын тайдырма болмас.
23Гьайван-малынга яхшы къара, туварынгны-сиривюнгню гьайын эт.
24Неге тюгюл де, байлыкъ даим де болуп турмас, гьакимлик де наслудан наслугъа берилип турмас[+].
25От къурур – янгысы чыгъар, тавлардагъы отлар да орулар.
26Малларынг – сагъа опуракъгъа, эчкилеринг де сатып авлакъ алмакъ учун болуп къалсын.
27Сагъа да, сени уьюнгдегилеге де ашгъа,
къуллукъчуларынга да къатыкъгъа эчкини сютю таманлыкъ этсин.

#### 28

1Артындан чабагъан бирев де ёкъ буса да, намуссуз къачар, гьалал адам буса арсландай игит болар[+].
2Уьлкеде пакарсызлыкъ бар заман гьакимлер кёп болар, англавлу, билимли адам баш болса, о узакъгъа барар[+].
3Касиплеге зулму этеген пакъыр да бирдир, ашлыкъланы сув алдырып явагъан янгур да бирдир[+].
4Къанунну гери уруп юрюйгенлер намуссузланы макътар, къанунгъа гёре юрюйгенлер олагъа къаршы иш гёрер.
5Яман адамлар адиллик не зат экенни англамас, Раббибизни ахтарагъанлар буса бары затны англар.
6Терс ёлгъа тюшюп бай болмакъдан гьалаллыкъда яшап ярлы болгъан къолайдыр[+].
7Англавлу адам къанунну ёлун тутар, бузукълар булан юрюйгенлер буса атасын биябур этип токътар.
8Хайыргъа акъча берип бай болгъан адамны жыйгъаны пакъырлагъа рагьмулу болгъанлагъа тюшер[+].
9Аллагь къанунгъа тынгламагъа сюймейгенлени дуасын да гёрюп ярамас[+].
10Гьалал адамланы алдатып терс ёллагъа салагъан адам оьзю тузакъгъа тюшер, таза адамлар буса рагьмулукъгъа ес болар[+].
11Бай адам оьз-оьзюн гьакъыллыман деп гьисаплар,
гьакъылы булангъы ярлы буса ону юзюн ачар[+].
12Гьалал адамлар сююнегенде айлананы къуванчлыкъ къуршар, амма намуссузлар гётерилегенде адамлар яшынар[+].
13Жинаятчы ишлерин яшырагъанланы иши тюзелмес;
мюкюр де болуп, шолай ишлени къойгъан гишини айыбы буса чайылар[+].
14Раббибизден даим къоркъуп яшайгъан адам насиплидир, Аллагьгъа тынгламайгъан адам буса балагьгъа тарыр.
15Яр салып акъырагъан арслан да, ач къалгъан аюв да бирдир, азиз халкъны башын тутгъан намуссуз пача да бирдир[+].
16Англавсуз гьаким кёп зулму этер, сутурлукъну гёрюп ярамайгъаны буса узакъ башчылыкъ этер.
17Биревню къаны тёгюлгенге айыплы болгъан адам, оьзюн бирев тутуп къоймасын деп, оьлгенче къачып айланар[+].
18Таза юрюйген адам сав-саламат къалар, терс ёллардан юрюйгени буса йыгъылар[+].
19Топуракъгъа къуллукъ этген токъ болар,
кеп чегегенлеге ошама къарайгъанланы буса ярлылыкъ басар[+].
20Герти адам яхшылыкълар булан бай болар, бай болма алгъасайгъан буса такъсырсыз къалмас[+].
21Биле-биле туруп адилсизлик этмек яхшы болмас; шолай адам аш гесекге де тюзсюзлюк этер[+].
22Гюллейген адам бай болма алгъасар, пакъырлыкъгъа тарып къалажагъы гьакъда буса ойлашмас[+].
23Яревке сёзлер айтгъанча, айыбын гёрсетип сёйлесенг, артда баракалла къазанарсан[+].
24Атасыныкин де, анасыныкин де урлап:
«Мунда гюнагь зат ёкъ», – деп айтагъан гиши талавурчуланы ёлдашыдыр[+].
25Хохабаз адам эришивлюк тувдурар,
Раббибизге умут этегени буса леззет алар[+].
26Янгыз оьзюне умут этеген авлиядыр,
гьакъылын тутуп юрюйген буса балагьдан къутгъарылып къалар.
27Пакъыргъа береген адам ярлы болмас,
огъар гёз бакъдырмайгъаны буса налатланып къалар[+].
28Намуссузлар оьр болгъанда адамлар яшынар,
олар тюп болгъанда буса гьалал адамланы санаву артар[+].

#### 29

1Оьзюн айыплайгъанда къазапланагъан адам бирден дагъылып къалар, о сав да къалмас[+].
2Гьалал адамланы санаву артгъан сайын халкъ шат болар, намуссуз гьакимлик этегенде буса, халкъ агь урар[+].
3Гьакъылны сюеген адам атасын къувандырар,
саякъ къатынлар булан аралыкъ тутгъан адам мюлкюн пуч этер[+].
4Пача гьакъ дуван булан уьлкесин беклешдирер, савгъатлагъа гёзюн сатса, ону тозуп къояр.
5Къурдашына яревкелик этеген огъар тузакъ салар[+].
6Гюнагь намуссузну тузагъыдыр; гьалал адам буса къуванып, сююнюп къалар[+].
7Гьалал адам етдиринкли кюйде пакъырланы къыйынына тюшюнер, намуссуз буса билме де сюймес[+].
8Имансызлар шагьаргъа булгъавур салар, гьакъыллы адамлар буса питнени басдырар[+].
9Гьакъыллы авлия булан дувангъа чыкъса, къавгъа да, кюлкю де таймас.
10Адам оьлтюрегенлер таза яшайгъанны гёрюп ярамас, гьалал адамланы да дагъытма къарар[+].
11Авлия бары да къазапланывун чачып айланар, гьакъыллы буса ону енгип сакълар[+].
12Эгер де гьаким ялгъан сёзлеге тынглай буса, ону бары да къуллукъчулары да намуссуз болар.
13Пакъырны да, рушбатчыны да бир-бирине ошатагъан недир? Оланы экевюне де яшав берген Раббибиздир[+].
14Эгер де пача пакъырлагъа тюз дуванын эте буса, ону тахы даимге беклешер[+].
15Чубукъ урмакъ да, айыбын гёрсетмек де гьакъылгъа етишдирер, амма гьайсыз къалгъан авлет ана учун илыкъдыр[+].
16Намуссузлар кёп болгъан чакъы пакарсызлыкъ да кёп болар, амма гьалал адамлар оланы дагъылывуна шагьат болар[+].
17Авлетингни такъсырласанг,
о сагъа рагьатлыкъ да берер,
къуванчлыкъ да гелтирер[+].
18Пайхаммарланы сёзлери болмаса,
халкъ башалман къалар; къанунгъа гёре юрюйген буса насиплидир[+].
19Къулну айтып уьйретип болмас,
неге тюгюл де о англай буса да, тынгламас.
20Артын-алдын ойламай сёйлейгенлени гёргенмисен сен?
Шолай адамлардан эсе, авлиялагъа кёп умут бардыр[+].
21Къулну яшдан эркелетип тарбияласанг,
артда о уланынг болма сюер.
22Къазапланагъан адам эришивлюклер тувдурар,
къарсалайгъан адам да кёп яманлыкълар этер[+].
23Хохабазлыкъ инсанны ер этер, саламатлыкъ буса абурлу этер[+].
24Уручу булан ёлдаш болгъан оьз-оьзюне душмандыр, о уручугъа этилеген налатланы эшитсе де, гьеч гишиге билдирмес[*][+].
25Адамлардан къоркъагъан тузакъгъа тюшер, Раббибизге аркъа таяйгъан буса аманлыкъда къалар[+].
26Кёплер яхшы гьакимни ахтарып айланар, амма инсанны къысматы Раббибизден асылы болар[+].
27Гьалал адам ялгъанчыдан жиргенер, намуссуз да тюз юрюйген адамдан жиргенер.

#### 30


Агъурну насигьатлары

1Агъурну, Якъаны уланыны сёзлери. Шо адамны Итилге, Итилге де, Укъалгъа да айтгъан илгьамлы насигьатлары.
2Гертиден де, мен бары да инсанлардан авамман, мени инсанлагъа хас болгъан англавум да ёкъ.
3Мен гьакъылгъа етишмедим, сыйлы билимлерим де ёкъ.
4Кимдир кёклеге гётерилген, ерлеге тюшген? Кимдир елни увучуна да къысып токътатгъан? Кимдир сувну опуракъгъа чырмагъан? Кимдир ердеги бары да дазуланы токъташдыргъан? Кимдир ону аты? Ону уланыны аты да кимдир? Билемисен[+]?
5Аллагьны гьар-бир каламы да тазадыр, О Оьзюне аркъа таяйгъанлар учун къалкъан йимикдир[+].
6Ону каламына къошум этип къойма, ёгъесе О сени герти юзюнгню ачар, сен де ялгъанчы болуп токътарсан[+].
7Эки затым бар мени Сенден тилейген, мен сав тура туруп, шо тилевлеримни гери уруп къойма:
8-9токълукъдан мен Аллагьымны гери урмасын учун, «Рабби деген кимдир?» – деп айтмасын учун ва ёкълукъдан, уругъа тюшюп, Сени атынгны ер этмес учун, менден пайдасыз юрюшню, ялгъанны ари эт, магъа артыкъ ярлылыкъны, артыкъ байлыкъны берме, мени таманлыкъ этер чакъы азыкъ булан таъмин этип къой[+][+].
10Есини алдында къулну яманлама, ёгъесе сагъа ону къаргъышы етер.
11Атасын да налатлап, анасыны да разилигин алмай айланагъан бир тайпалар болар[+].
12Насына да батып, тап-тазабыз деп айланагъан бир тайпалар болар[+].
13Оьктемлигинден шишип-гёбюп, биревню де сан этмей айланагъан бир тайпалар болар[+].
14Ер юзюндеги бары да пакъырланы да, адамланы арасындагъы ажизлени де таламакъ учун тишлерин хынжаллардай, ченелерин бичакълардай этип айланагъан бир тайпалар болар[+].
15Сюлюкню: «Бер, бер!» – деген эки къызы болар. Уьч зат бар, шолар булан дёртюнчюсю де, бир заманда да: «Таман!» – деп айтмайгъан:
16ахырат, яш тапмайгъан къатын, сувдан къанмайгъан топуракъ, от да айтмас бир заманда да: «Таман!» – деп.
17Атасына мысгъыл кюйде, анасына да сан да этмей къарайгъан гёзлени чёллердеги къаргъалар, къаракъушну балалары чокъур[+].
18Уьч зат бар мени гьайран этеген, дёртюнчюсюн де мен англап битмеймен:[+]
19кёкдеги къаракъушну ёлун, ярдагъы йыланны ёлун, денгизни ортасындагъы гемени ёлун, эргишини къызгъа бакъгъан ёлун.
20Пасат юрюшлю къатынны ёлу буса булайдыр: ашап, авзун да сибирип: «Мен башгъа яман зат этмедим чи», – деп айтар.
21Уьч затдан ер тербенип гетер, дёртюнчюсюн де о гётерип болмас:
22пача болгъан къулну, тойгъунчагъа аш ашайгъан авлияны;[+]
23эрге баргъан биябур къатынны, бийкени ерин тутуп олтургъан къаравашны.
24Ер юзюнде дёрт гиччи зат бардыр, амма олар гьакъыллылардан да гьакъыллыдыр:
25къомурсгъалар гючлю халкъ тюгюлдюр, амма язданокъ ашын гьазирлеп къояр;[+]
26тав чычкъанлар осал халкъдыр, амма уяларын яр башларда салар;
27ченгерткилени пачасы болмас, амма низамлы кюйде иш гёрер;
28гесертки аякълары булан илинип айланар, амма пача къалаларда да болар.
29Уьч зат исбайы юрюр, дёртюнчюсю де арив абат алар:
30бир затдан да гьеч тартынмайгъан, къыр жанланы инг де гючлюсю болгъан арслан;
31аргъумакъ, эчки, асгерини башындагъы пача.
32Эгер де сен оьктемлигингден авлиялыкъ этген бусанг, яманлыкъ этме ойлашгъан бусанг, къолунг булан авзунгну къысып къой[+].
33Неге тюгюл де, сютню аталагъанда май болагъаны йимик, танавуна къакъгъанда къан гелегени йимик, шолай къазапланывну хотгъагъанда да эришивлюк тувар.

#### 31


Лемуил пачаны сёзлери

1Лемуил пачаны сёзлери. Огъар анасы берген насигьатлар.
2Гьы, балам? Гьы, къарнымдан чыкъгъан балам?
Гьы, Аллагьдан тилеп алгъан балам?
3Гючюнгню-къудратынгны къатынлагъа харжлама, тутгъан ёлларынгны пачаланы да дагъытагъан къатынлагъа аян этме[+].
4-5Ичип-эсирип, къанунланы да унутуп, языкъланы тюз дувандан магьрюм этмесин учун, пачалагъа тюгюл, Лемуил, пачалагъа тюгюл чагъыр ичме тюшеген, бийлеге де тюгюл боза ичме тюшеген[+].
6Бозаны янчылгъанлагъа, чагъырны да яв юреги ярылгъанлагъа беригиз[+].
7Олар ичсинлер, оьзлени пакъырлыгъын унутсунлар, дертин де дагъы эсге алмасынлар.
8Авзунгну оьзлени якълап сёйлеп болмайгъанлар учун да, етимлени якъламакъ учун да ач[+].
9Авзунгну адилликни якъламакъ учун, ярлыланы да, касиплени де ихтиярларын якъламакъ учун ач[+].


Яхшы къатынны гьакъындагъы макътавлу йыр

10Кимдир яхшы къатынны табып болажакъ? Шолай къатын жавгьардан да сыйлыдыр[+].
11Шолай къатындан эрини юреги парахат болар, о да хайырсыз къалмас.
12Яшавуну гьар гюнюнде де шолай къатын огъар яманлыкъ тюгюл, яхшылыкъ этип турар.
13Гьасиретли кюйде къолундан иш чыгъарар, тикмеге, сокъмагъа сюер.
14Шолай къатын йыракълардан мал гелтиреген геме йимикдир.
15Ерге ярыкъ да тюшюп битгенче, о ятывундан турар, уьюндегилеге ашын гьазирлер, къаравашларына рызкъысын, тапшурувларын берер[+].
16Ахтарып топуракъ табар, ону сатып алар, оьзюню къоллары булан юзюмлюк болдурар.
17О гючлюдюр, ону не ишни кютмеге де гючю етер.
18О оьзюню иши яхшы юрюйгенни гьис этер, ону чырагъы гече де сёнмес.
19Ону къолу урчукъгъа багъып барар, бармакълары да ийрекни йибермес.
20О къолуну аясын пакъырлар учун ачар, къолун да касиплеге узатар[+].
21Уьюндегилеге сувукъ болар деп къоркъмас, неге тюгюл де олар барысы да экишер къат опуракълар гиер.
22О оьзюне хали-халчалар согъар, асил къумачлардан опуракъ тигип гиер.
23Очарда абурлу тамазалар булан олтургъанда, ону эрин бары халкъ таныр.
24О шаршавлар тигип сатар, Финикиядагъы савдюгерчилеге белбавлар етишдирер.
25Къудрат да, исбайылыкъ да ону опурагъыдыр, тангаласындан да о гьеч къоркъмас.
26Ону авзундан гьакъыллы сёзлер чыгъар, тилини учунда да яхшы насигьатлар болар.
27О уьюндеги гьалгъа тергевлю болар, ону ашайгъан ашы да гьарам болмас.
28-29Яшлары тургъандокъ, огъар абур этме башлар, эри де: «Яхшы къатынлар кёп болгъандыр, сен барындан да оздунг», – деп макътав этер.
30Сюйкюмлюк алдатар, аривлюк буса тарыкъсыз затдыр, амма Раббибизден къоркъагъан къатын макътавгъа лайыкълыдыр.
31Огъар тийишлисин беригиз, очарларда ону ишлерин макътагъыз![+]

## Янгы Разилешив

### Янгы Разилешив

Янгы Разилешив


Баш сёз

Маттай

Марк

Лукъа

Югьан

Элчилер

Румдагъылагъа

1 Коринфдегилеге

2 Коринфдегилеге

Галатиядагъылагъа

Эфесдегилеге

Филиппадагъылагъа

Колосдагъылагъа

1 Салоникдегилеге

2 Салоникдегилеге

1 Тимофейге

2 Тимофейге

Титге

Филимонгъа

Ягьудилеге

Якъуб

1 Петер

2 Петер

1 Югьан

2 Югьан

3 Югьан

Ягьуда

Вагьий


Россияны Илмулар Академиясы


Тарих-филология илмуланы бёлюгю


БИБЛИЯНЫ ТАРЖУМАСЫНЫ ИНСТИТУТУ МОСКВА


СЫЙЛЫ КИТАП ЯНГЫ РАЗИЛЕШИВНЮ КЪУМУКЪЧА ТАРЖУМАСЫ


СЫЙЛЫ КИТАП ЯНГЫ РАЗИЛЕШИВНЮ КЪУМУКЪЧА ТАРЖУМАСЫ

Библияны Таржумасыны институту Москва 2007


СЫЙЛЫ КИТАП ЯНГЫ РАЗИЛЕШИВНЮ КЪУМУКЪЧА ТАРЖУМАСЫ

Сизин ойларыгъызны ва ёравларыгъызны шу адресге гёре йиберигиз:

www.ibt.org.ru

ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 5-93943-100-3

Horace Knowles; The British & Foreign Bible Society, 1954, 1967, 1972

( United Bible Societies, 1994 )

All rights reserved.

© Библияны Таржумасыны институту, Москва, 2007

### Баш сёз


БАШ СЁЗ


Гьюрметли охувчу!

Сиз къолугъузгъа тутгъан китап – Янгы Разилешивню къумукъ тилге этилген биринчи толу таржумасы. Янгы Разилешив – оьзюне Сыйлы Язывлар яда Библия деп айтылагъан китапны гесеги. Библиягъа бир китапхана деп айтмагъа ярай. Ону ичине кёп санавдагъы адамлар бир нече тиллерде ювукъ гьисапда минг ярым йылны узагъында язгъан онлар булангъы китаплар гире.

Библияны биринчи гесеги – Эсги Разилешив. Ону аслу маънасы – Аллагь, бары да бырынгъы халкълардан айырып исрайыллыланы танглап, олар булан разилешив бегетгенин гёрсетмек. Танглагъан халкъына Аллагьны рагьмусу болсун учун, исрайыллылар Аллагьдан оьзлеге берилген къанунланы кютмеге герек болгъан. Шоланы жыйымына Таврат, яда Мусаны Къануну деп ат тагъылгъан, неге тюгюл де оланы исрайыл халкъына Муса пайхаммар гелтирген.

Амма шо Разилешив де, Къанун да инсанланы янгыз янгы ва даимлик Разилешивге гьазирлей болгъан – шо янгы Разилешивню Аллагь инсанлар булан гьалиден эки минг йыл алда бу дюньягъа гелген Иса Месигьден таба бегетген. Янгы Разилешивге гиреген 27 китапда Исаны инсанлар булан бегетилген Янгы Разилешивюню гьакъында хабар юрюле.

Янгы Разилешивню башлапгъы дёрт китабына «Инжиллер» деп айтыла. Шо сёз грекчеден гёчюргенде, «сююнч хабар» демек бола. Инжиллерде Иса Месигьни тувмакълыгъы, Ону бу дюньядагъы яшаву, хачдагъы оьлюмю ва тирилмеклиги гьакъында хабарлана.

Янгы Разилешивню сонг гелеген «Элчилени ишлери» деген китабында Исагъа иман салгъанланы жыйыны башлап нечик амалгъа гелгени ва оьмюр сюргени, Исагъа бакъгъан якъдагъы иман сав дюньягъа нечик чалтлыкъда яйылып гетгени гьакъында хабар бериле.

Янгы Разилешивню китапларыны кёбюсю (21) – Исаны элчилери язгъан кагъызлар. Оланы аслу маънасы – иманлылагъа насигьат берив, Исагъа иман салгъанланы жыйынына шо заманларданокъ да гирмеге башлагъан адашывланы, ялгъан уьйретивлени юзюн ачмакъ.

Янгы Разилешивню ва савлай Библияны ахырынчы китабы – Югьанны вагьийи. Шо китапда ону язгъан элчи Югьангъа ахыр заман булан байлавлу Аллагьдан йиберилген вагьий бериле. Аллагь Югьангъа ахыр заман болма тарыкъ затны ачыкъ эте – бу дюньяда гьакимлик сюрюп турагъан яманлыкъдан Аллагь уьст чыгъажакъ.

Янгы Разилешив бизин девюрню 1-нчи асрусунда шо заманларда инг де бек яйылгъан грек тилинде язылгъан. Эки минг йылны ичинде Янгы Разилешив дюньядагъы юзлер булангъы тиллеге таржума этилген.

Къумукъ тилде тюрлю-тюрлю йылларда Янгы Разилешивню айры-айры китаплары чыкъгъан. 1888-нчи йылда Маттайны Инжили, 1897-нчи йылда буса Маркны Инжили чыкъгъан. 1897-нчи йылда Маттайны Инжили тюзелтилип онгарылып янгыдан чыкъгъан. 1996-нчы йылда Библияны Таржумасыны институту Маркны Инжилини янгы таржумасын, 2001-нчи йылда буса Лукъаны Инжилин чыгъаргъан.

Къолугъуздагъы бу китап – Янгы Разилешивню гьалиги къумукъ адабият тилге этилген толу таржумасыны биринчи къайдасы. Таржумачылар грекче текстдеги сёзлени гезигин, жумлаланы къурулушун сакъламагъа къарамагъан, ону маънасын бермеге къаст этген. Къумукъ тил де, грек тил де бир-бирине къардаш тиллер тюгюл, шо саялы да оланы грамматика къурулушлары да башгъа. Сынав гёрсетеген кюйде, тувра, сёз-сёзюне дегенлей этилген таржума къулакъгъа онча арив чалынмай, олай таржумадагъы бары зат англашылып да битмей. Бу таржума бырынгъы къолъязывланы илму гёзден къаралып чыкъгъанларындан этилген, шо саялы да муну бир-бир ерлери орус тилдеги мердешли таржума булан рас гелмей къалмагъа да бола.

Янгы Разилешивню бир-бир ерлерин тюрлю-тюрлю кюйде англамагъа ва таржума этмеге бола. Шолай гезиклени инг де аслуларында баянлыкълар берилген – оларда таржуманы болмагъа болагъан башгъа журалары берилген. Баянлыкъларда охувчугъа четим тиймеге болагъан бир-бир сёзлеге ва сёз тагъымлагъа англатывлар бериле.

Таржуманы гьар китабыны алдында гиччирек баш сёзлер бериле. Шоларда китапланы авторлары, оларда гётерилеген аслу масъалалар булан байлавлу болуп къысгъача маълуматлар бериле. Ондан къайры да, китапны гьар бёлюгю, бир маъна булан байлавлу гесеклеге пайланып, башлар да салынып бериле. Китапланы алдындагъы баш сёзлер де, оланы ичиндеги бёлюклердеги гесеклеге салынгъан башлар да башлапгъы грекче къолъязывларда болмагъан. Оланы таржумачылар охувчулагъа гьар китапны, ону гьар гесегин яхшы англамагъа кёмек болсун учун, оьзлени ягъындан къошгъан. Таржумада Сыйлы Язывланы Эсги Разилешив деген бёлюгюнден алынгъан гесеклер башгъа языв къайда булан берилген. Ахырда да, таржуманы ахырында Янгы Разилешивде ёлугъагъан терминлени, аслу ерни тутагъан адамланы ва ерлени атларыны сёзлюгю, Янгы Разилешивдеги агьвалатлар юрюлеген пачалыкъланы ва шагьарланы карталары берилген.

Библияны Таржумасыны институту Янгы Разилешивню къумукъ тилге гёчюрювде ортакъчылыкъ этген таржумачылагъа, редакторлагъа ва шолай да оьзге бары да къол ялгъагъанлагъа разилигин билдире.

Бу китап къумукъ халкъгъа пайдалы болур деп умут этебиз.

Библияны Таржумасыны институту

### Маттай

#### Маттай

Маттай


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Баш сёз


Маттайны Инжили


Маттай

Янгы Разилешивдеги биринчи Инжилни язгъан Маттай Рум пачалыгъыны пайдасы учун ясакъ жыягъан адам болгъан. Бир керен, гьаман да йимик оьзюню ясакъ жыягъан еринде олтуруп турагъанда, о Исагъа ёлугъуп къала. Шо ёлугъув Маттайны яшавун бюс бютюнлей алышдырып къоя: шо замандан тутуп о даим Иса булан бола, Ону булан Паластинни шагьарларындан, юртларындан айлана. Маттай Инжилинде язагъан кёбюсю агьвалатланы оьзю шагьаты болуп токътай.

Иса бу дюнья учун ваъда этилген Къутгъарывчу экенни гёрсетмек учун, Маттай китабында Эсги Разилешивден кёп аятлар гелтире. Къутгъарывчуну гелмеклиги гьакъда буса Эсги Разилешивде алданокъ айтылгъан. Маттай Исаны Аллагь бу дюньяда парахатлыкъны гьакимлигин токъташдырма йиберген Месигь гьисапда гёрсете. Кёклердеги Атасы йиберип гелген Иса, Оьзюню гьакимлигин сезип, Аллагь йимик сёйлемеге бола ва сёйлеме де сёйлей. Маттай Исаны беш уллу ваъзасын, неде сёйлевюн, гелтире: 1) Тавдагъы ваъзасын (5 6 нчы бёлюклер); 2) Исаны Оьзюню якъчыларына берген тапшурувун (10 нчу бёлюк); Кёклердеги Гьакимликни гьакъындагъы масалларын (13 нчю бёлюк); якъчыларына тарыкълы болагъан таклифлерин (18 нчи бёлюк); фарисейлени юзюн ачгъанын ва гележекде дюньяны не зат къаравуллагъаны гьакъда алданокъ айтгъанын (23 25 нчи бёлюклер).

#### 1


Исаны тайпа тухуму

1[•]Ибрагьимни[†] наслусундан тувгъан Давутну наслусундан[†] болгъан Исаны тайпа тухуму[+].

2Ибрагьим Исгьакъны[†] атасы, Исгьакъ Якъубну[†] атасы, Якъуб Ягьуданы да, ону агъа инилерини да атасы болгъан[+]. 3Ягьуда Тамардан тувгъан Пересни де, Зарагьны да атасы, Перес Гьесронну атасы, Гьесрон Рамны атасы болгъан[+]. 4Рам Аминадавну атасы, Аминадав Нагьшонну атасы, Нагьшон Салимонну атасы болгъан. 5Салимон Рагьавдан тувгъан Боазны атасы, Боаз Рутдан тувгъан Обедни атасы, Обед Ешайны атасы болгъан. 6Ешай Давут[†] пачаны атасы, Давут Урияны къатынындан болгъан Сулайманны[†] атасы болгъан[+]. 7Сулайман Регьабиямны атасы, Регьабиям Абияны атасы, Абия Асатны атасы болгъан. 8Асат Егьошафатны атасы, Егьошафат Ёрамны атасы, Ёрам Узияны атасы болгъан. 9Узия Ётамны атасы, Ётам Агьазны атасы, Агьаз Гьезекияны атасы болгъан. 10Гьезекия Манашаны атасы, Манаша Амосну атасы, Амос Ёшияны атасы болгъан. 11Ёшия Еконияны да, ону агъа инилерини де атасы болгъан. Олар ягьуди халкъы Бабилге[†] сюргюн этилип йиберилгенде тувгъан[+].

12Екония Бабилге сюргюн этилген сонг тувгъан Шалтыйылны атасы, Шалтыйыл Зерубабилни атасы болгъан. 13Зерубабил Абигьудну атасы, Абигьуд Элгьакимни атасы, Элгьаким Азурну атасы болгъан. 14Азур Садокну атасы, Садок Агьимни атасы, Агьим Элигьудну атасы болгъан. 15Элигьуд Элиазарны атасы, Элиазар Маттанны атасы, Маттан Якъубну атасы болгъан. 16Якъуб Мариямны эри Юсупну атасы болгъан. Мариямдан да Месигь[†][*] деп айтылагъан Иса тувгъан[+].

17Ибрагьимден Давутгъа ерли он дёрт наслу бар болгъан. Давутдан да Бабилге сюргюн этилгинче он дёрт наслу бар болгъан. Бабилге сюргюн этилгенден сонг Месигьге ерли де он дёрт наслу бар болгъан.


Иса Месигьни тувмакълыгъы

18[•]Иса Месигьни тувмакълыгъы булай болгъан: анасы Мариям Юсупгъа гелешинип турагъан заманда, болажакъ эри булан къошулгъанча, о Аллагьны Ругьуну гючю булан яшгъа токътагъаны аян бола[+]. 19Мариямны гелешмиши Юсуп бир муъмин адам болгъан. О халкъгъа хабар салып, къатынын биябур этме сюймей, ондан яшыртгъын айрылып къалмагъа токъташа[+]. 20Юсуп шолай этме хыяллы болгъанда, огъар тюшюнде Раббибиз йиберген малайик гёрюнюп, булай дей:

– Гьей Давутну Наслусу Юсуп! Мариямны къатын этип алмагъа къоркъма, неге тюгюл ондан туважакъ яш Аллагьны Ругьундандыр. 21О Улан табажакъ, Огъар да сен Иса деп ат къоярсан. Неге тюгюл де, О Оьз халкъын гюнагьдан къутгъаражакъ[+].

22Булар барысы да Раббибизни пайхаммардан таба айтгъан булай сёзлери яшавгъа чыкъсын учун болгъан гьакъ зат:[+]

23Бу къыз айлы болажакъ ва бир улан табажакъ.
Огъар Иммануйыл деп айтылажакъ.

Бу буса «Аллагь бизин булан» демекдир.

24Юсуп юхусундан уяна. Раббибиз йиберген малайик оьзюне буюргъан кюйде этип, Мариямны къатын этип ала. 25Амма къатыны улан тапгъынча, эри огъар ювукълашмай тура. Юсуп яшына Иса деп ат къоя.

#### 2


Гюнтувуш алимлер Исагъа сужда этелер

1Иса Гьирод[†] пачаны девюрюнде Ягьудеяны Байтлагьам шагьарында тува. Шо заманда гюнтувушдан Ерусалимге алимлер[*] геле[+]. 2Олар булай дей:

– Ягьудилени тувгъан пачасы къайдадыр? Биз гюнтувушда Ону юлдузу тувгъанны гёрюп, Огъар сужда этме гелгенбиз[+].

3Шону эшитгенде, Гьирод пача да, ону булан бирге Ерусалимни халкъыны кёп яны да адап къала. 4Бары да баш дин къуллукъчуланы[†][*] да, дин алимлени де жыйып, Гьирод олагъа Месигь[†] къайда тувмагъа болур деп сорай. 5Олар да булай дей:

– Ягьудеяны Байтлагьам шагьарында, неге тюгюл пайхаммар булай язгъан:

6Гьей сен Ягьудея топурагъындагъы Байтлагьам, Ягьудеяны баш
шагьарларыны арасында сен инг гиччиси саналмайсан.
Неге тюгюл де, исрайыл халкъымны гьайын этеген башчы
сенден чыгъажакъ[+].

7Шо заман Гьирод, алимлени де яшыртгъын чакъырып, олардан юлдуз не вакъти гёрюнгенин биле. 8Алимлени Байтлагьамгъа йибере туруп, о булай дей:

– Барып, яшны гьакъында тындырыкълы кюйде билип къарагъыз. Ону гёргенде, магъа билдиригиз, мен де барып Огъар сужда этейим.

9Пачаны сёзюне тынглап, алимлер ёлгъа тюшелер. Алимлер гюнтувушда гёрген бу юлдуз оланы алды булан юрюп тура, ахырда да яш бар ерни уьстюне гелип токътай. 10Юлдузну гёргенде, олар бек сююнелер! 11Уьйге гирип, анасы Мариям да булан яшны гёрелер. Олар ерге къапланып, Огъар сужда этелер. Сандыкъларын ачып, Огъар савгъат этип алтын да, эки тюрлю арив ийисли зат да берелер[+]. 12Олар тюшюнде Гьиродну янына къайтып бармасын деп буварыв ала, сонг башгъа ёл булан оьз уьлкесине къайталар[+].


Мисриге къачыв

13Алимлер ёлгъа тюшгенден сонг, Раббибиз йиберген малайик, Юсупгъа тюшюнде гёрюнюп, булай дей:

– Тур, яшны да, анасын да алып, Мисриге къач. Мен сагъа айтгъынча, онда тур. Яшны оьлтюрмек учун, Гьирод Ону излемеге сюе.

14Юсуп туруп, яшны да, анасын да алып, гече булан Мисриге гете. 15Гьирод оьлгюнче, Юсуп онда тура. «Мен Уланымны Мисриден чакъырып гелтирдим», – деп пайхаммардан таба Раббибиз айтгъан сёзлер шолай яшавгъа чыгъа[+].

16Алимлер оьзюн алдатгъанын гёрюп, Гьирод бек къазаплана. Байтлагьамда да, ону айланасында да тувгъан эки йылгъа ерли чагъындагъы, алимлерден оьзю билген вакътиде тувгъан бары да уланъяшланы оьлтюрсюнлер деп, онда адамлар йибере. 17-18Шо заман Еремия пайхаммардан таба айтылгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:

Рама деген шагьарда бир сес – йылав да, уллу яс да – эшитиле;
Рагьил оьзюню яшлары учун яс эте, сабурлукъ этме болмай,
неге тюгюл олар дагъы ёкъ[+].


Мисриден къайтыв

19Гьирод оьлген сонг, Раббибиз йиберген малайик Мисриде Юсупгъа тюшюнде гёрюне. 20О булай дей:

– Тур, яшны да, анасын да алып, Исрайыл топурагъына къайт, неге тюгюл яшны оьлтюрме сюегенлер оьзлер оьлгенлер. 21Юсуп, туруп, яшны да, анасын да алып, Исрайыл топурагъына геле.

22Ягьудеяда атасы Гьиродну ерине уланы Аргьелай пача болгъанны эшитгенде буса, Юсуп онда бармагъа къоркъа. Тюшюнде буварыв алып, о Галилеягъа чыгъып гете. 23Онда гелип, о Назарет деген шагьарда ерлеше. «Огъар назаретли деп айтылажакъ» деген пайхаммарны сёзлери яшавгъа чыгъа[+].

#### 3


Ягьия пайхаммарны Аллагьгъа къуллукъ этивю

1[•]Шо гюнлерде Ягьия пайхаммар арагъа чыгъып, Ягьудеяны дангылында булай сёйлемеге башлай:[+]

2– Товба этигиз! Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура![+] 3Ягьияны гьакъында Ешая пайхаммар айтгъан сёз муна шудур:

Дангылда биревню гючлю сеси эшитиле:
Раббибизге ёл гьазирлегиз!
Огъар ёлланы тюз этигиз!

4Ягьияны тюе юнден этилген опурагъы, белинде къайыш белбаву болгъан. Ону ашы къыр бал ва ченгертки болгъан[+]. 5Ону янына Ерусалимден, бютюн Ягьудеядан ва Ёрдан оьзенни айлана якъларындан адамлар гелелер. 6Адамлар гюнагьларына мюкюр болалар. Ягьия да оланы, Ёрдан оьзенде сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура[+].

7Ягьия, сувгъа чомуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурсун деп янына гелеген бир хыйлы фарисейлени ва саддукейлени[*] гёргенде, олагъа булай дей:

– Гьей йыланны наслулары! Аллагьны болажакъ жазасындан къутуларсыз деп сизге ким буварды[+]? 8Сиз гертиден де товба этгенигизни гёрсетеген кюйде яшагъыз. 9Оьзюгюзге янгыз: «Атабыз Ибрагьимдир»,[†] – деп айтмакълыкъ таманлыкъ эте деп ойлашмагъыз. Неге тюгюл де, сизге айтаман: Аллагь Ибрагьимге бу ташлардан авлетлер яратмагъа да бола[+]. 10Аллагь балтаны тереклеге тюзлеп тура. Яхшы емиш бермейген гьар бир терек гесилип, отгъа ташланыр[+].

11Товба этгенигизни белгиси гьисапда мен сизин, сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшураман, амма менден де къудратлысы гележек. Мен Ону багъынчагъына да гелмеймен. О сизин Аллагьны Ругьуна ва отгъа чомажакъ[+]. 12Иннырын тазаламакъ, будайын жыйып, беженине тёкмек учун, Ону къолунда кюреги бар, къувугъун буса сёнмежек отда яндыражакъ[+].


Ягьия, Исаны сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура

13[•]Шо заман Ягьия Оьзюн сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурсун деп, Галилеядан Ёрдан оьзенге ону янына Иса да геле. 14Ягьия:

– Сен мени сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмагъа герек эдинг, Сен буса мени яныма Оьзюнг гелгенсен! – деп сёйлеп, Ону токътатмагъа сюе.

15Иса огъар булай жавап бере:

– Гьали къой, шолай болсун. Аллагь бизден сюеген затны шолай этербиз.

Шо заман Ягьия Огъар рази бола. 16Иса сувдан чыгъып гелегенде, кёклер ачылып, Аллагьны Ругьу гёгюрчюндей бир гёрюнюшде уьстюне багъып тюшюп гелегенин гёре ва[+] 17кёкден:

– Бу Мени сююмлю Уланымдыр. О Мени къуванчымдыр! – деген бир сес чалына[+].

#### 4


Иса сынала

1[•]Шондан сонг Аллагьны Ругьу, Исаны иблисге сынатып къарамакъ учун, дангылгъа элте. 2Къыркъ гюн ва къыркъ гече бир зат да ашамай тургъандан сонг, Иса бек ач бола[+]. 3Ону сынайгъан иблис, ювукълашып, булай дей:

– Эгер Сен Аллагьны Уланы бусанг, бу ташлар ашлагъа айлансын деп буюр[+].

4Иса огъар булай дей:

– Сыйлы Язывларда: «Инсан янгыз бир аш булан яшамас, Аллагьны авзундан чыгъагъан гьар сёз булан яшар», – деп язылгъан[+].

5Сонг иблис, Ону сыйлы шагьар болгъан Ерусалимге алып гелип, ибадатхананы[†] инг бийик къалкъысына миндире. 6Иблис Огъар булай дей:

– Эгер Сен Аллагьны Уланы бусанг, тюпге багъып атыл, неге тюгюл: «Сени сакъласын деп, О малайиклерине буйрукъ этежек» ва «Олар да, аягъынг ташгъа сюрюнмесин деп, сени къолуна гётерип юрюжеклер», – деп язылгъан чы[+].

7– «Раббибиз Аллагьны сынама», – деп де язылгъан, – дей Иса огъар[+].

8Сонг иблис Ону бир бек бийик тавну башына алып бара, Огъар дюньяны бары да пачалыкъларын ва олардагъы бары байлыкъланы гёрсете. 9О Исагъа:

– Эгер алдымда ятып, магъа сужда этсенг, буланы барын да Сагъа бережекмен, – дей.

10Шо заман Иса огъар булай дей:

– Ари тай Менден, иблис! «Раббибиз Аллагьгъа да сужда эт ва бир Огъар Оьзюне къуллукъ эт», – деп язылгъан Сыйлы Язывларда[+].

11Шо вакъти иблис Ону къоюп гете. Малайиклер шоссагьат гелип, Исагъа къуллукъ этме гиришелер[+].


Иса Галилеяда

12[•]Ягьияны тутуп туснакъгъа салгъанын эшитгенде, Иса къайтып Галилеягъа геле[+]. 13Амма Назаретде токътамай, Зебулунну ва Нафталини ювугъунда Галилея кёлню ягъасындагъы Капернагьум деген юртгъа гёчюп токътай[+]. 14Аллагь Ешая пайхаммардан таба айтгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:[+]

15Ёрдан оьзенни ари янында, кёлге барагъан ёлдагъы Зебулун
топурагъы, Нафтали топурагъы!
Ят халкълар[†] яшайгъан Галилея!
16Къарангылыкъда яшагъан халкъ бир уллу шавла гёрген.
Оьлюмню гёленткисини тюбюнде яшагъанлагъа да ярыкъ
гёрюнген.

17Шо замандан тутуп Иса:

– Товба этигиз! Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура! – деп билдирмеге башлай.


Исаны башлапгъы якъчылары

18[•]Бир керен Галилея кёлню ягъасындан оьтюп барагъанда, Иса эки агъа инини – Петер деп де айтылагъан Симонну ва ону иниси Андрейни кёлге тор ташлай туруп гёре. Олар балыкъчылар болгъанлар[+]. 19Иса олагъа:

– Гелигиз! Мени артыма тюшюгюз! Мен сизин балыкъ тутагъанлар тюгюл, инсан тутагъанлар этермен, – дей[+]. 20Олар торларын да къоюп, шоссагьат Ону артына тюшелер[+].

21Ондан бираз ари бара туруп, Иса дагъы да эки агъа инини – Зеведейни уланы Якъубну[†] ва ону иниси Югьанны гёре. Олар атасы Зеведей де булан къайыкъда торлар ямай тура болгъан. Иса оланы да чакъыра. 22Агъа инилер де, къайыкъны ва атасын къоюп, шоссагьат Ону артына тюшелер.


Иса халкъгъа къуллукъ эте

23[•]Иса, синагогларда[†] Аллагьны каламын англата туруп, Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы бу Сююнч Хабарны[†] билдире туруп, адамланы гьар тюрлю аврувларын ва сыркъавларын сав эте туруп, бютюн Галилеядан айлана[+]. 24Ону гьакъындагъы хабар бютюн Суриягъа яйыла. Исаны янына бары да зайыпланы, гьар тюрлю аврувлардан ва сыркъавлардан азап чегип турагъанланы, жинлилени, аврув тутагъанланы, санлары тербенмейген болгъанланы гелтирелер. Иса да оланы сав эте[+]. 25Галилеядан, Оншагьардан, Ерусалимден, Ягьудеядан, Ёрдан оьзенни ари янындан да кёп халкъ Ону артына тюше[+].

#### 5


Герти насип

1Халкъны гёргенде, Иса тавгъа чыгъып олтура. Ону янына якъчылары геле. 2Оланы уьйрете туруп, Иса булай дей:

3[•]– Насиплилердир ругь якъдан харлы болгъанлар! Аллагьны гьакимлиги олар учундур.

4Насиплилердир яслы болгъанлар! Аллагь оланы гёнгюн алажакъдыр[+].

5Насиплилердир саламат адамлар! Дюнья оланыки болажакъдыр[+].

6Насиплилердир муъминликге ачыгъып сувсайгъанлар! Аллагь оланы тойдуражакъдыр[+].

7Насиплилердир рагьмулулар! Аллагь олагъа рагьму этежекдир[+].

8Насиплилердир юреги тазалар! Олар Аллагьны гёрежекдир[+].

9Насиплилердир ярашывлукъ учун чалышагъанлар! Олагъа Аллагьны авлетлери деп айтылажакъдыр[+].

10Насиплилердир Аллагь сюйгенни этгени учун гьызарланагъанлар! Аллагьны гьакимлиги олар учундур.

11Мени якъчыларым деп сизин хорлап, гьызарлап, сизге гьар тюрлю яла ябагъан заманда сиз насиплилерсиздир![+] 12Сююнюгюз ва къуваныгъыз! Неге тюгюл де, кёклерде сизин уллу савгъат къаравуллагъандыр. Сизден алда болгъан пайхаммарланы да шолай гьызарлагъандыр[+].


Туз булан шавла

13[•]– Сиз дюньяны тузусуздур. Амма туз тузлу татывун тас этсе, огъар тузлу татывну не булан бермеге болур? О бир затгъа да ярамайгъан болур. Ону инсанланы аякъ тюбюне ташлар!

14Сиз дюньяны шавласысыздыр. Тавну уьстюнде къурулгъан шагьар гёрюнмей къалмагъа болмас[+]. 15Бирев де янагъан чыракъгъа къаплап савутну салмас. Терсине, уьйдегилеге барына да ярыкъ берсин учун, чыракълыкъгъа салыр[+]. 16Сизин шавлагъыз инсанлагъа ярыкъ берсин дагъы. Шолайлыкъда, олар сизин яхшы ишлеригизни гёрер ва сизин кёклердеги Атагъызгъа алгъышлар этер[+].


Мусаны Къануну гьакъында

17– Мен Мусаны[†] Къанунун[†][*] яда пайхаммарланы язгъанларын бузмагъа гелген деп ойлашмагъыз. Мен бузмагъа тюгюл, олар айтгъанны яшавгъа чыгъармагъа гелгенмен![+] 18Гертисин сёйлеймен сизге: кёк де, ер де тайып, ёкъ болмай туруп, бары да зат тамамланмай туруп, Къанундан гиччи бир гьарп яда бир гьыз таймажакъ[+]. 19Къанундагъы буйрукъланы инг гиччилерини бирин буса да ким бузуп, башгъаланы да шогъар уьйретсе, Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилерден о лап гиччиси деп саналажакъ. Къанундагъы буйрукъланы ким кютюп, башгъаланы да шогъар уьйретсе, Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилерден о уллусу деп гьисапланажакъ[+]. 20Сизге айтаман: эгер сиз Аллагь сюегенни фарисейлерден[†] ва дин алимлерден эсе яхшы кютмесегиз, сиз Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмежексиз[+].


Ачувну гьакъында

21– Сизин ата бабаларыгъызгъа: «Адам оьлтюрме! Ким оьлтюрсе, шо этген иши саялы дуванны алдында жавап бережек», – деп айтгъанны сиз билесиз[+]. 22Сизге айтаман: оьзюню къардашына къаршы къазапланагъан гьар ким дуванны алдында жавап бережек. Ким оьзюню къардашын мысгъылласа, о оьр мажлисни[†] алдында жавап бережек. Ким биревге гьайгев деп айтса, огъар жагьаннемни оту тийишлидир[+]. 23Эгер Аллагьгъа этеген къурбанынгны къурбанлыкъны салагъан ерни[†] алдына гелтирген заманда, къардашынгны сагъа хатири къалгъаны эсинге гелсе, 24къурбанынгны онда къоюп къой. Бир башлап барып къардашынг булан яраш, сонг къайтып гелип къурбанынгны эт.

25Эгер де сени бирев дуванханагъа элте буса, ону булан ёлда ярашма къара. Ёгъесе, о сени дуванчыны янына гелтирер, дуванчы сени туснакъчыны къолуна берер, туснакъчы да сени туснакъгъа салар[+]. 26Гертисин сёйлеймен сагъа: лап ахырынчы нохуратынга ерли борчунгну бермесенг, сен туснакъдан чыкъмассан.


Эр къатынны гьакъында

27– Сиз: «Зина этме!» – деп айтылгъанны эшитгенсиз[+]. 28Мен буса айтаман сизге: къатынгишиге гёз салгъан гиши де юрегинден ону булан зина этген болур[+]. 29Эгер онг гёзюнг сени гюнагьгъа тарта буса, ону чыгъарып ташла! Неге тюгюл де, сени бютюн къаркъаранг жагьаннемге тюшгенден эсе, санларынгдан бириси ёкъ болмакълыгъы оьзюнг учун яхшыдыр. 30Эгер онг къолунг сени гюнагьгъа тарта буса, ону гесип ташла! Неге тюгюл де, сени бютюн къаркъаранг жагьаннемге тюшгенден эсе, санларынгдан бириси ёкъ болмакълыгъы оьзюнг учун яхшыдыр[+].

31[•]«Ким къатынындан айрыла буса, ону булангъы гебини бузулгъанны гьакъында шагьатнама берсин», – деп айтылгъан[+]. 32Мен буса айтаман сизге: зинадан башгъа бир себепге гёре де къатынындан айрылагъан адам ону зина этмеге борчлу этедир. Ким эрден айрылгъан къатынны алса, шо оьзю де зина этеген боладыр[+].


Антны гьакъында

33– Сиз: «Антынгны бузма! Раббибизни алдында этген антларынгны кют!» – деп айтылгъанны да эшитгенсиздир[+]. 34Мен буса айтаман сизге: негьакъ ант этмегиз. Не кёклер булан ант этмегиз, неге тюгюл о Аллагьны тахыдыр[+]. 35Не ер булан ант этмегиз, неге тюгюл о Ону аякъ басагъан еридир. Не Ерусалим булан ант этмегиз, неге тюгюл о уллу Пачаны шагьарыдыр[+]. 36Башыгъыз булан да ант этмегиз, неге тюгюл сиз бир тюгюгюзню де я акъ, яда къара этип болмайсыздыр. 37Сени сёзюнг дюр буса, «дюр», тюгюл буса, «тюгюл» болсун; мундан артыгъы иблисдендир[+].


Оьч алывну гьакъында

38[•]– Сиз: «Гёз учун – гёз, тиш учун – тиш», – деп айтылгъанны да эшитгенсиздир[+]. 39Мен буса айтаман сизге: сагъа яманлыкъ этген гишиге къаршылыкъ этме. Ким сени онг яягъынга ура буса, огъар урма сол яягъыгны да бакъдыр[+]. 40Ким сени булан дувангъа тюшюп, гёлегингни чыгъарып алмагъа сюе буса, огъар уьст гийимингни де бер. 41Ким сени оьзю булан бир минг абат ёл юрюмеге борчлу эте буса, ону булан эки минг абат ёл юрю. 42Эгер сенден бирев бир зат тилесе, бер. Сенден борчгъа алма сюегенден де юзюнгню бурма[+].


Душманланы сююв

43– Сиз: «Ювукъларынгны сюй! Душманларынгны буса сюйме!» – деп айтылгъанны эшитгенсиздир[+]. 44Мен буса айтаман сизге: душманларыгъызны сююгюз, сизин гьызарлагъанлар учун дуа этигиз[+]. 45Шолайлыкъда, сиз кёклердеги Атагъызны авлетлери болурсуз. Неге тюгюл де, О гюнешге яман адамланы да, яхшы адамланы да уьстюнде тув деп буйрукъ этедир, муъмин болгъанлар учун да, гюнагьлылар учун да янгур явдурадыр[+]. 46Эгер сиз янгыз оьзюгюзню сюегенлени сююп къойсагъыз, сизге Аллагь не учун савгъат бермеге болур? Ясакъчылар[†] да шолай этмейми дагъы? 47Сиз янгыз къардашларыгъызгъа илиякълы бола бусагъыз, онда башгъа тамаша къалдырардай не зат бар дагъы? Имансызлар да шолай этмейми дагъы? 48Кёклердеги Атагъыз нечик камил буса, сиз де шолай камил болугъуз[+].

#### 6


Садагъаны гьакъында

1Иса булай давам эте:

– Вёрегиз, муъмин ишлеригизни адамлагъа гёрсетип айланмагъыз, ёгъесе кёклердеги Атагъыз сизге тийишлисин бермес[+]. 2Садагъа этеген заманда, халкъны алдында макътав къазанмакъ учун, экиюзлю адамлар синагогларда[†] да, орамларда да этеген кюйде, гьогьой этип айланма тарыкъ тюгюл. Гертисин сёйлеймен сизге: олар тийишлисин алгъандыр[+]. 3Сен пакъырлагъа садагъа береген заманда сол къолунг онг къолунг не этегенни билмесин. 4Береген садагъанг яшыртгъынлыкъда къалсын, яшыртгъынлыкъны гёреген Атанг да сагъа тийишлисин бережек.


Дуаны гьакъында

5[•]– Дуа этеген заманда экиюзлюлер йимик болма. Адамлагъа гёрюнмек учун, олар синагогларда да, орамланы буччакъларында да токътап дуа этмеге сюелер. Гертисин сёйлеймен сизге: олар тийишлисин алгъандыр[+]. 6Сен буса дуа этеген заманда, уьюнге гирип, эшигингни де бегитип, гёзге гёрюнмейген Атанга дуа эт. Гёзге гёрюнмейгенни де гёреген Атанг да сагъа тийишлисин бережек[+].

7Дуа этегенде, имансызлар йимик бош сёзлер сёйлеп турма. Кёп сёйлесе, олар Аллагь оьзлени эшитежек деп ойлайлар[+]. 8Олагъа ошамагъыз. Сиз Оьзюнден тилегинчокъ да Атагъыз сизге не тарыкъны биледир. 9Сиз булай дуа этигиз:

Гьей кёклердеги Атабыз!
Инсанлар Сени сыйлы атынгны гьюрметлесин дагъы.
10Сени гьакимлигинг токъташсын дагъы.
Кёкде йимик, ерде де Сени айтгъанынг болсун дагъы[+].
11Бугюн бизге гюнлюк азыгъыбызны бер[+].
12Бизин гюнагьларыбыздан геч!
Бизге яманлыкъ этгенлерден барындан да биз де гечебиз.
13Бизин артыкъ сынавлагъа салма, иблисден де бизин сакъла[+].

14Башгъаланы гюнагьларындан гечсегиз, кёклердеги Атагъыз да сизин гюнагьларыгъыздан гечер[+]. 15Эгер башгъаланы гюнагьларындан гечмесегиз, Атагъыз да сизин гюнагьларыгъыздан гечмес[+].


Оразаны гьакъында

16– Ораза тутагъан заманда экиюзлюлер йимик мунглу болмагъыз. Ораза тутагъанын башгъалагъа гёрсетмек учун, олар бетлерин мунгайталар. Гертисин сёйлеймен сизге: олар тийишлисин алгъандыр. 17Сен буса ораза тутгъанда, башынга май сюртюп, бетингни жув. 18Шолайлыкъда, ораза тутагъанынгны башгъалагъа гёрсетмейген боларсан. Яшыртгъынлыкъдагъы Атанг ораза тутгъанынгны гёрежек. Яшыртгъынлыкъда этилеген бары да затны гёреген Атанг да сагъа тийишлисин бережек.


Аллагь ва байлыкълар

19[•]– Дюньяда оьзюгюзге байлыкълар жыймагъыз. Мунда оланы гюе де тийип, тот да ашап бузар яда уьюгюзге уручулар гирип урлар[+]. 20Оьзюгюзге кёклерде байлыкъ жыйыгъыз. Онда оланы не гюе тийип, не тот ашап бузмас, неде уручулар урламас[+]. 21Неге тюгюл де, байлыгъынг къайда буса, юрегинг де шонда болур.

22Гёз къаркъара учун бир чыракъ йимикдир. Эгер гёзлеринг сав буса, къаркъаранг да бютюнлей ярыкъдан толур. 23Эгер гёзлеринг бузукъ болса, къаркъаранг да къарангылыкъдан толур. Демек, сени ичингдеги ярыкъ къарангылыкъ буса, шо къарангылыкъ нечик уллудур дагъы!

24Бирев де бир вакътини ичинде эки гьакимге къуллукъ этме болмас: о бирин сюежек, башгъасын буса сюймежек; я бирине амин болажакъ, башгъасына буса намартлыкъ этежек. Сиз де эки затгъа – Аллагьгъа да, байлыкъгъа да бирче къуллукъ этме болмассыз[+].

25Шогъар гёре сизге айтаман: яшамакъ учун не ашажагъыгъызны, не ичежегигизни, чархыгъыз учун не гиежегигизни де гьайын этмегиз. Яшав ашдан, чарх да опуракъдан артыкъдыр[+]. 26Кёкдеги къушлагъа бир къарагъыз чы: олар не чачмайлар, не ормайлар, неде жыйып беженлеге тёкмейлер. Сизин кёклердеги Атагъыз оланы ашатып сакълай. Сиз къушлардан хыйлы да артыкъ тюгюлмюсюз дагъы[+]? 27Башыгъызгъа къайгъы этмек булан къайсыгъыз оьмюрюгюзню бираз сама да узатып болажакъсыз?

28Опуракъны да не учун къайгъысын этесиз? Авлакъ чечеклени нечик оьсегенине бир къарагъыз чы: не загьмат тёкмейлер, неде йип ийирмейлер, 29амма сизге айтаман: Сулайман[†] оьзюню инг макъталгъан заманында да оланы бири йимик де гийинмеген[+]. 30Эгер бугюн авлакъда оьсюп, тангала ялламагъа ташланып къалагъан отну сама Аллагь шолай гийиндиреген болгъан сонг, гьей имандан языкълар, сизин дагъы да артыкъ гийиндирмежекми[+]?

31Шолайлыкъда: «Биз не ашайыкъ?», яда: «Не ичейик?», яда: «Не гиейик?» – деп дагъы къайгъы этмегиз ва сёйлемегиз. 32Бу дюньяны бары да имансыз халкълары шоланы гьайын этип айланалар. Кёклердеги Атагъыз буса сизге шолар бары да тарыкъ экенни биле. 33Инг башлап Аллагьны гьакимлигине таби болмагъа ва О сюегенни этмеге къаст этигиз. Къалгъан затланы барысын да сизге О Оьзю бережек[+]. 34Шогъар гёре тангалагъы гюнню гьайын этмегиз! Тангалагъы гюн оьзюню къайгъысын оьзю этежек: гьар гюнге оьзюню аварасы таманлыкъ эте.

#### 7


Башгъаланы айыпламакъны гьакъында

1[•]Иса булай давам эте:

– Башгъаланы айыпламагъыз, Аллагь сизин де айыпламас[+]. 2Башгъаны сиз нечик айыпласагъыз, Аллагь сизин де шолай айыплар. Не оьлчев булан оьлчесегиз, сизге де шо оьлчев булан оьлченер[+]. 3Къардашынгны гёзюндеги чёпню сен неге гёресен, оьзюнгню гёзюнгдеги аркъалыкъны гёрмейсен? 4Яда къардашынга: «Къардашым, къайда, сени гёзюнгдеги чёпню тайдырайым», – деп нечик айтма боласан, оьзюнгню гёзюнгде аркъалыкъ бар тура? 5Гьей экиюзлю! Башлап оьзюнгню гёзюнгдеги аркъалыкъны тайдыр, къардашынгны гёзюндеги чёпню нечик тайдырма герекни шо заман гёрерсен.

6Сыйлы затланы итлеге бермегиз, олар уьстюгюзге чабып, сизин паралар. Жавгьарланы донгузланы алдына ташламагъыз, олар шоланы аякъ тюбюне салып таптар[+].


«Тилегиз, излегиз, къагъыгъыз»

7[•]– Тилегиз – сизге берер, излегиз – табарсыз, эшикни къагъыгъыз – сизге ачар. 8Неге тюгюл де, гьар тилеген – алар, излеген – табар, эшикни къакъгъангъа да – ачылар[+].

9Арагъыздан къайсы ата уланы аш тилегенде, таш берер? 10Яда балыкъ тилегенде, балыкъны орнуна йылан берер? 11Шолайлыкъда, эгер сиз оьзюгюз яман бусагъыз да, авлетлеригизге яхшы савгъатлар берип бола бусагъыз, кёклердеги Атагъыз буса дагъокъ да Оьзюнден тилейгенлеге яхшы савгъатлар берер![+]

12Шогъар гёре, адамлар сизин учун не этгенни сюе бусагъыз, олар учун сиз де шолай этигиз. Бютюн Къанун[†] да, пайхаммарланы сёзлери де шогъар асаслана![+]


Тар къапулар

13[•]– Тар къапудан гиригиз, неге тюгюл жагьаннемге элтеген къапу генгдир ва ёл эркиндир. Ондан гирегенлер кёпдюр. 14Яшавгъа элтеген къапу тардыр ва ёл тыгъысдыр. Ону табагъанлар аздыр[+].


Терек емишинден танылар

15[•]– Ялгъан пайхаммарлардан[†] сакъ болугъуз! Олар сизин яныгъызгъа къойгъа ошап гелирлер, гьакъыкъатда буса олар йыртгъыч бёрюлердир[+]. 16Оланы сиз емишине, демек ишлерине, къарап таныжакъсыз. Гоган уьлкюлерден юзюм яда тегенек уьлкюлерден инжир жыямы[+]? 17Яхшы терек яхшы емиш берер, яман терекни де емиши яман болур[+]. 18Яхшы терек яман емиш бермес, яман терек де яхшы емиш бермес. 19Яхшы емиш бермейген гьар терек, гесилип, отгъа салынар[+]. 20Шолайлыкъда, оланы емишине къарап таныжакъсыз.

21Магъа: «Я Раббим! Я Раббим!» – дейген гьар ким Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмежек. Онда янгыз кёклердеги Атамны сюегенин этегенлер болажакълар. 22Шо заман кёплер Магъа: «Я Раббим! Я Раббим! Биз Сени атынгдан сёйледик. Сени атынг булан жинлени къуваладыкъ. Сени атынг булан бир кёп муъжизатлар гёрсетдик!» – деп айтажакълар[+]. 23Шо заман Мен де олагъа: «Мен сизин бир заманда да танымай эдим. Менден ари тайыгъыз, сиз барыгъыз да яманлыкъ этегенлерсиз!» – деп тувра айтажакъман[+].

24[•]Шолайлыкъда, Мени бу сёзлериме тынглап, буланы кютеген гьар ким ташны уьстюнде уьй къургъан гьакъыллы адамгъа ошап къалажакъ. 25Янгурлар явду, оьзенлер ташыды, еллер эшди, олар барысы да шо уьйге бакъды. Амма о авмады, неге тюгюл о ташны уьстюнде къурулгъандыр. 26Мени бу сёзлериме тынглап, буланы кютмейген адам буса оьзюню уьюн къайырны уьстюнде къургъан гьайгев адамгъа ошап къалажакъ. 27Янгурлар явду, оьзенлер ташыды, еллер эшди, олар барысы да шо уьйге бакъды. Уьй буса, авуп, бюс бютюнлей бузулду[+].

28Иса бу сёзлени сёйлеп битгенде, барысы да О англатагъан затлагъа гьайранлыкъ этелер. 29О дин алимлер йимик тюгюл, Аллагь берген гьакимлиги булангъы бир адам йимик уьйретген[+].

#### 8


Яман гён аврувлуну сав этив

1[•]Иса тавдан тюшгенде, Ону арты булан кёп халкъ бара. 2Яман гён аврувлу бир адам, Огъар ювукълашып, тизден туруп:

– Я Раббим! Эгер сюйсенг, Сен мени сав этип болажакъ эдинг, – деп ялбара[+].

3Иса, къолун узатып, авруйгъан адамгъа тийип:

– Сюемен, сав бол, – дей. Шоссагьатына ону авруву тайып къала. 4Сонг Иса огъар:

– Вёре, биревге де айтмассан, барып дин къуллукъчугъа[†] гёрюн. Аврувдан тазалангъанынг саялы, Муса[†] буюргъан кюйде къурбан эт. Къурбан этгенинг сени къолай болгъанынга шагьатлыкъ этежек, – дей[+].


Юз асгерни башчысыны къулун сав этив

5[•]Иса Капернагьумгъа гиргенде, юз асгерни башчысы гелип, Огъар:

6– Я Раббим! Мени бир къулум авруп ятгъан, тербенип болмай, кёп азап чегип тура, – дей.

7Иса огъар:

– Мен гелип ону сав этермен, – дей.

8Амма юз асгерни башчысы огъар булай дей:

– Я Раббим! Сен мени уьюме гирмеклигинге мен лайыкълы тюгюлмен. Тек Сен бир сёз сёйлесенг, мени къулум сав болуп къалажакъ эди[+]. 9Мен де оьзюмню гьакимимни табилигиндеги бир адамман, мени табилигимде де асгерлер бар. Бирине: «Гет!» – деймен – гете, башгъасына: «Гел!» – деймен – геле, къулума да: «Муну эт!» – деймен – эте.

10Бу сёзлени эшитгенде, Иса огъар тамашалыкъ этип, Оьзюню арты булан гелеген халкъгъа булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: гьатта Исрайылда да Мен бу къадар уллу имангъа къаршы болмадым[+]. 11Сизге айтаман: гюнтувушдан да, гюнбатышдан да бир хыйлылар гележеклер. Аллагь гьакимлик этеген ерге гелип, тепсини айланасында Ибрагьим[†] де, Исгьакъ[†] да, Якъуб[†] да булан бирче олтуражакълар[+]. 12Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге герекли болгъанлар буса тыш янгъа, къарангылыкъгъа ташланажакъ. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ[+].

13Сонг Иса юз асгерни башчысына:

– Уьюнге къайт, сагъа иманынга гёре болсун, – дей. Шоссагьат ону къулу да сав болуп къала[+].


Иса кёплени сав эте

14[•]Петерни уьюне гелгенде, Иса ону къайнанасы иссиликден авруп ятгъанны гёре[+]. 15Иса къатынны къолуна тийгендокъ, ону иссилиги тайып къала. Сонг къатын да туруп, Огъар тепси къура[+].

16Ахшам болгъанда, Исаны янына бир хыйлы жинли гишилени гелтирелер. О сёз булан жинлени къувалай ва бары да авруйгъанланы сав эте. 17«О зайыплыкъларыбызны тайдырды, аврувларыбызны алды», – деп Ешая пайхаммар айтгъан сёзлер яшавгъа шолай чыгъа.


«Мени артыма тюш!»

18[•]Айланасына кёп халкъ жыйылгъанын гёрюп, Иса якъчыларына кёлню бириси ягъына юзюп чыкъмакъны буюра[+]. 19Шо заман бир дин алим гелип, Огъар:

– Устазым! Сен къайда барсанг да, мен Сени артынг булан гележекмен, – дей.

20Иса огъар:

– Тюлкюлени инлери, кёкде учагъан къушланы уялары сама бар. Мени, Инсанны Уланыны,[†] буса башымны сыйындырмагъа ерим де ёкъ, – дей.

21Якъчыларындан бир башгъасы Огъар:

– Я Раббим! Бир алдын уьйге барып, атамны гёмюп гелмеге изну бер, – дей.

22Иса да огъар:

– Гел! Мени артыма тюш! Оьлюлени оьзлер оьлюлер гёмсюнлер, – дей.


Иса алатолпанны токътата

23[•]Иса къайыкъгъа мине. Арты булан якъчылары да минелер. 24Бирден кёл бек гьалекленип гете, гьатта къайыкъны толкъунлар батдырып къойма аз къала. Иса буса юхлап тура. 25Якъчылары гелип, Ону уятып:

– Я Раббибиз! Бизин къутгъар, бата турабыз! – дейлер.

26Иса олагъа:

– Гьей имандан языкълар, мунча неге къоркъасыз? – дей. Сонг туруп, елни ва кёлню гьалекленгенин токътата. Бир шыплыкъ болуп къала[+]. 27Якъчылары буса:

– Еллер де, кёл де Оьзюне таби болагъан Бу Кимдир? – деп гьайранлыкъ этелер.


Жинлилени сав этив

28[•]Иса Галилея кёлню бириси ягъасында ерлешген гадаренлилени топурагъына гелген заманда Ону къабурлардан чыкъгъан эки жинли адам къаршылай. Олар о даражада бек къутургъан болгъан чы, гьатта шо ёлдан бирев де юрюп болмай болгъан. 29Олар:

– Гьей Аллагьны Уланы, бизден не сюесен? Мунда бизге белгиленген болжалдан алда азап берме гелгенмисен? – деп къычыралар[+].

30Олардан бираз ариде отлайгъан бир уллу донгуз сирив болгъан. 31Жинлер Исагъа:

– Бизин къувалай бусанг, шо сиривдеги донгузланы ичлерине гирме сама изну бер! – деп тилейлер.

32Иса олагъа:

– Барыгъыз! – дей.

Жинлер де, адамлардан чыгъып, донгузланы ичлерине гирелер. Шонда савлай донгуз сирив, чабып йиберип, учурумдан таба кёлге тюшюп, сувгъа батып къала. 33Донгуз сакълагъанлар буса, шагьаргъа къачып, донгузлагъа ва жинли адамлагъа болгъан бары да затны хабарлайлар. 34Шо заман Исаны къаршыламагъа бютюн шагьар чыгъа. Ону гёрюп, Огъар оьзлени ерлеринден ариде турсун деп тилей[+].

#### 9


Иса тербенип болмайгъан аврувну сав эте

1[•]Къайыкъгъа да минип, Иса бириси якъгъа чыгъа ва Оьзюню шагьарына геле[+]. 2Шонда Ону янына тербенип болмай авруйгъан бир адамны ятывдагъы кююнде гелтирелер. Аврувну гелтиргенлени иманы барын гёрюп, Иса тербенмейген шо адамгъа:

– Балам, къаст этип йибер! Сени гюнагьларынгдан гечилди! – дей[+].

3Шо заман дин алимлерден бир нечеси:

– Бу Адам капир затланы сёйлей, – деп ойлашалар[+].

4Оланы ойларын билип, Иса олагъа булай дей:

– Неге юрегигизге яман затланы аласыз? 5Къайсы рагьатдыр айтмагъа: «Сени гюнагьларынгдан гечилди», – демекми, ёгъесе: «Туруп, юрюп йибер», – демекми? 6Мени, Инсанны Уланыны,[†] бу дюньяда гюнагьлардан гечмеге къудратым барны сиз гьали гёрерсиз.

Сонг тербенип болмай авруйгъан адамгъа:

– Туруп, ятывунгну да алып, уьюнге бар, – дей. 7О да туруп, уьюне гете. 8Шону гёргенде, халкъ къоркъа. Инсанлагъа шолай къудрат берген Аллагьгъа макътав эте.


Иса Маттайны сайлай

9[•]Иса ондан оьтюп барагъанда, ясакъ жыягъан ерде олтургъан Маттай деген бир адамны гёрюп, огъар:

– Гел, Мени артыма тюш! – дей. Маттай да туруп, Ону артына тюше.

10Иса Маттайны уьюнде олтуруп ашап турагъанда, онда бир кёп ясакъчылар[†] да, гюнагьлылар да гелип, Иса ва Ону якъчылары булан бирче олтуралар. 11Шону гёргенде, фарисейлер[†] ону якъчыларына:

– Сизин устазыгъыз неге ясакъчылар да, гюнагьлылар да булан бирче олтуруп ашай? – деп сорай[+].

12Шону эшитгенде, Иса олагъа булай дей:

– Эмчи савлагъа тюгюл, аврувлагъа тарыкълы бола. 13Барыгъыз, «Къурбанны тюгюл, Мен рагьмуну сюемен» деген сёзлени маънасын уьйренип гелигиз. Мен муъминлени тюгюл, гюнагьлыланы чакъырмакъ учун гелгенмен[+].


Оразаны гьакъында

14[•]Шо заман Ягьияны якъчылары Ону янына гелип:

– Биз де, фарисейлер де не учун ораза тутабыз, Сени якъчыларынг буса ораза тутмайлар? – деп сорайлар[+].

15Иса олагъа булай жавап бере:

– Тойда болгъан адамлар оьзлени янында гиев бар тура, ораза да тутуп, пашман болуп боламы? Амма оланы янындан гиевню алып гетеген гюн гелер, шо заман олар да ораза тутарлар[+].

16Гьеч бирев де эсги опуракъгъа янгы къумачдан ямав салмас, неге тюгюл янгы къумачдан салынгъан ямав гирип, гиччи болур, эсгисин тартышдырып йыртар, йыртыгъы да дагъы да уллу болур. 17Гьеч бирев де эсги тулукълагъа янгы чагъырны тёкмес. Тёксе, тулукълар йыртылар, чагъыр ерге тёгюлер ва тулукълар ярахсыз болур. Янгы чагъырны янгы тулукълагъа тёгер. Шолай этсе, экиси де сакъланыр.


Гьакимни къызы ва авруйгъан къатын

18[•]Иса олагъа бу сёзлени сёйлейгенде, янына бир гьаким адам гелип, Огъар:

– Буссагьат къызым оьлюп къалды. Гелип, огъар къолунгну бир тийдирсенг, о сав болуп къалажакъ эди! – деп, тизден туруп тилей. 19Иса, туруп, якъчылары да булан ону артына тюшюп гете.

20Он эки йылдан берли къаны гетип авруйгъан бир къатын, артдан таба гелип, Исаны опурагъыны этегине тие[+].

21– Ону опурагъына бир сама тийсем, сав болуп къалажакъ эдим, – дей о оьз оьзюне[+].

22Иса, бурулуп къарап, ону гёрюп:

– Къаст этип йибер, къызым! Иманынг сени сав этди, – дей. Шо сагьатдан тутуп къатын сав болуп къала[+].

23Иса гьаким адамны уьюне гелген заманда, зурнай согъагъанланы ва къавгъалайгъан халкъны гёрюп, 24олагъа:

– Мундан чыгъыгъыз! Къыз оьлмеген, юхлап тура! – дей. Олар Исаны мысгъыллап кюлейлер[+]. 25Халкъ къыргъа чыкъгъанда, Иса, уьйню ичине гирип, къызны къолун тута, къыз да шоссагьат аякъгъа тура[+]. 26Шону гьакъындагъы хабар бютюн бу уьлкеге яйыла.


Эки сокъурну сав болуву

27Иса ондан къайтып гелегенде, Ону арты булан эки сокъур адам юрюй. Олар:

– Гьей Давутну Наслусу[†] Иса, бизге бир рагьму эт! – деп къычыралар[+]. 28Иса уьйге гиргенде, Ону янына эки де сокъур геле. Иса олагъа:

– Мен сизин гёреген этер деп инанамысыз? – деп сорай.

Сокъурлар да Огъар:

– Инанабыз, я Раббибиз, – дейлер.

29Шо заман Иса, оланы гёзлерине тийип:

– Сизге де иманыгъызгъа гёре болсун, – дей[+]. 30Олар да гёреген болуп къалалар. Иса олагъа:

– Вёрегиз, шуну бирев де билмесин, – деп бек бувара[+]. 31Олар буса чыкъгъандокъ, Ону гьакъындагъы хабарны айланадагъы бары да ерлерде билдирелер[+].


Тилсизни сав болуву

32Олар гетегенде, Исаны янына жинли бир тилсиз адамны гелтирелер. 33Жин къувалангъанда, тилсиз сёйлемеге башлай. Халкъ, бек гьайран болуп:

– Исрайылда булай иш бир заманда да болмагъан! – деп сёйлей.

34Фарисейлер буса:

– Жинлени О жинлени башчысыны гючю булан къувалай, – дейлер[+].

35Иса бары да шагьарлагъа ва юртлагъа барып айлана. Олардагъы синагогларда[†] адамлагъа Аллагьны каламын англата ва Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] билдире. О адамланы гьар тюрлю аврувларын ва гьар тюрлю зайыплыкъларын сав эте. 36Жыйылгъан кёп халкъны гёргенде, Исаны олагъа языгъы чыгъа, неге тюгюл олар, къойчусуз къалгъан къойлар йимик, инжинген ва кёмексиз къалгъан болгъан[+]. 37О заман Иса якъчыларына:

– Тюшюм кёп, амма ишчилер аз. 38Шолай болгъанда Оьзюню тюшюмюн жыймагъа ишчилер йиберсин деп тюшюмню Есине тилегиз! – дей[+].

#### 10


Он эки элчисине тапшурув

1[•]Он эки де якъчысын янына чакъырып, олагъа элчилер[†][*] деп ат бере. Иса олагъа жинлени къуваламагъа ва гьар аврувну да, гьар зайыплыкъны да сав этмеге къудрат бере. 2Он эки де элчини атлары булардыр: биринчиси Петер деп де айтылагъан Симон булан ону иниси Андрей, Зеведейни уланы Якъуб[†] булан ону иниси Югьан, 3Филип булан Бартолмай, Тома булан ясакъчы Маттай, Алфайны уланы Якъуб булан Тадай, 4Элинсюер[*] деп айтылагъан Симон ва артда Исагъа хыянатлыкъ этген Ягьуда Искариет.

5Иса бу он эки де якъчысын булай буварып ёлгъа сала:

– Ят халкълагъа элтеген ёллардан юрюмегиз ва самариялыланы шагьарына гирмегиз. 6Инг башлап адашгъан къойлагъа ошагъан исрайыл халкъыны янына барыгъыз[+]. 7Барагъанда гьар ерде: «Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура!» – деп билдиригиз[+]. 8Авруйгъанланы сав этигиз, оьлгенлени тирилтигиз, яман гён аврувланы тазалагъыз, жинлени къувалагъыз. Тегин тюшгенни тегин беригиз[+]. 9Оьзюгюз булан не алтын, не гюмюш, не багъыр акъча алмагъыз. 10Ёлгъа не хуржун, не эки гийим опуракъ, не аякъгийим, не таякъ алмагъыз. Олар ишлейген адамгъа оьз къыйыны учун гьакъгъа тийишлидир[+].

11Къайсы шагьаргъа яда юртгъа гирсегиз де, ким лайыкълы экенни ахтарып, шо шагьардан яда юртдан чыкъгъынча, шону уьюнде къалыгъыз. 12Уьюне гирегенде буса, уьйдегилеге: «Уьюгюзге яхшылыкъ», – деп гиригиз. 13Эгер лайыкълы буса, о уьйдегилеге шо яхшылыкъ болажакъ, эгер лайыкълы болмаса, яхшылыкъ сизге къайтажакъ. 14Сизин къабул этмеген ва сёзлеригизге тынгламагъан уьйден яда шагьардан чыкъгъанда, аякъларыгъыздагъы чангны силкип тайдырыгъыз[+]. 15Гертисин сёйлеймен сизге: къыяматгюн Содом[†] булан Гьоморада[†] яшагъан адамланы гьалы о шагьардагъы адамланыкинден къолай болажакъ[+].

16[•]Муна, Мен сизин бёрюлени арасына къойланы йимик йиберемен. Гьасили, йыланлар йимик гьакъыллы, гёгюрчюнлер йимик гьилласыз болугъуз[+]. 17Адамлардан сакъ болугъуз: олар сизин тутуп дуванханалагъа бережеклер ва оьзлени синагогларына[†] элтип, къамучу булан тюежеклер. 18Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, сизин гьакимлени ва пачаланы янына алып баражакълар. Сиз оланы ва ят халкъланы алдында Мени гьакъымда шагьатлыкъ этежексиз[+]. 19Сизин дувангъа алып баргъанда, нечик ва не сёйлежегигизни гьайын этмегиз. Не сёйлежегигиз сизге шоссагьат билдирилежек. 20Неге тюгюл де, оьзюгюз сёйлемежексиз, сизден таба Атагъызны Ругьу сёйлежек[+].

21Агъасы инисин, атасы авлетин оьлюмге тарытажакъ. Авлетлери, ата аналарына къаршы чыгъып, оланы оьлтюртежеклер[+]. 22Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, олар барысы да сизин гёрюп ярамайгъан болажакъ. Ахырына ерли чыдагъан къутгъарылажакъ[+]. 23Сизин бир шагьарда гьызарласа, башгъасына къачыгъыз. Гертисин сёйлеймен сизге: сиз Исрайылны шагьарларын айланып битгинче, Мен, Инсанны Уланы,[†] гележекмен[+].

24Муталим муаллиминден оьр болмас, къул да оьзюню есинден оьр болмас[+]. 25Муталимге оьз муаллими йимик, къулгъа да оьз еси йимик болмакълыкъ таманлыкъ эте. Эгер уьй есине Зензебил[*] деп айта буса, уьюндегилеге не деп де айтмажакъмы[+]?

26Буса да олардан къоркъмагъыз! Бир яшыртгъын зат да билинмей къалмажакъ, бир сыр да ачылмай къалмажакъ[+]. 27Къарангылыкъда сизге сёйлейгенимни сиз гюнню ярыгъында сёйлегиз. Къулагъыгъызгъа шыбышлагъанда эшитгенлеригизни къалкъыгъа чыгъып къычырып айтыгъыз. 28Чархын оьлтюрегенлерден, амма жанын оьлтюрюп болмайгъанлардан къоркъмагъыз. Янгыз жанын да, чархын да жагьаннемге салып ёкъ этмеге болагъан къудраты булангъы Аллагьдан къоркъугъуз![+] 29Эки жымчыкъ бир багъыр акъчагъа сатылмаймы? Кёклердеги Атагъыздан изну болмай туруп, жымчыкъланы бириси де ерге тюшмес. 30Сизин буса башыгъыздагъы бары да тюклеригиз саналгъан. 31Къоркъмагъыз! Бары да жымчыкълардан сиз хыйлы артыкъсыз[+].

32Инсанланы алдында Магъа ачыкъдан ачыкъ мюкюрлюк этген гьар кимге кёклердеги Атамны алдында Мен де шолай мюкюрлюк этежекмен[+]. 33Инсанланы алдында Мени инкар этген гьар кимни кёклердеги Атамны алдында Мен де инкар этежекмен[+].


Парахатлыкъ тюгюл – къылыч

34[•]– Мен бу дюньягъа парахатлыкъ алып гелген деп ойлашмагъыз. Мен парахатлыкъ тюгюл, къылыч алып гелгенмен[+].

35Уланын – атасындан, къызын – анасындан,
гелинин къайнанасындан айырмагъа гелгенмен.
36Уьюндегилери адамны душманлары болажакъ.

37Атасын яда анасын Менден артыкъ сюеген адам Магъа лайыкълы тюгюлдюр. Уланын яда къызын Менден артыкъ сюеген адам да Магъа лайыкълы тюгюлдюр. 38Оьзюню хачын[*] да гётерип, Мени артыма тюшмейген адам Магъа лайыкълы тюгюлдюр[+]. 39Ким оьзюню жанын къутгъармагъа айланса, о ону тас этер. Ким Мени учун оьзюню жанын тас этсе, о ону къутгъарар[+].

40Сизин къабул этеген Мени де къабул этер. Мени къабул этеген буса Мени йиберген Атамны да къабул этер[+]. 41Пайхаммарны пайхаммар деп къабул этеген гиши шо пайхаммар йимик тийишлисин алажакъ. Муъмин адамны муъмин деп къабул этеген гиши шо муъмин адам йимик тийишлисин алажакъ[+]. 42Мени якъчым экени саялы, бу гиччилерден бирин янгыз сувукъ сув берип ичирген гьар ким, Гертисин сёйлеймен сизге, тийишлисин алажакъ[+].

#### 11


Иса ва Ягьия пайхаммар

1[•]Он эки де якъчысына насигьат берип битгенден сонг, башгъа шагьарларда Сююнч Хабарны[†] билдирмек учун, Иса ондан гете.

2-3Туснакъдагъы Ягьия, Месигьни[†] ишлерини гьакъында эшитип, якъчыларын Огъар:

– Гелмеге герекли Сенмисен яда биз башгъасын гёзлейикми? – деп сорамагъа йибере[+].

4Иса да олагъа булай жавап бере:

– Барып, эшитген ва гёрген затларыгъызны Ягьиягъа айтыгъыз: 5Сокъурлар гёз ачалар, акъсакълар юрюйлер, яман гён аврувлулар сав болалар, сангыравлар эшителер, оьлюлер тирилелер ва пакъырлагъа Сююнч Хабар билдириле. 6Насиплидир Магъа шеклик этмейген[+].

7Олар гетгенде, Иса халкъгъа Ягьияны гьакъында айтмагъа башлай:

– Дангылгъа не гёрмеге деп баргъан эдигиз? Ел чайкъайгъан бир къамушну гёрмегеми[+]? 8Дагъы кимни гёрмеге баргъан эдигиз дагъы? Тизив опуракълар гийген адамны гёрмегеми? Тизив опуракълар гиегенлер пачаланы къалаларында болалар. 9Кимни гёрмеге деп баргъан эдигиз? Пайхаммарны гёрмегеми? Дюр! Сизге айтаман: сиз гёрген адам пайхаммардан да уллудур[+]. 10Ягьия пайхаммарны гьакъында Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Муна, Мен Сени алдынга Оьзюмню чавушумну йиберемен.
О Сени алдынгда ёлунгну гьазирлежек[+].

11Гертисин сёйлеймен сизге: инсанланы арасында Ягьиядан оьр болуп дагъы бирев де ёкъдур, амма Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилени инг гиччиси де ондан уллудур[+]. 12Ягьия арагъа чыкъгъан гюнлерден тутуп гьалиге ерли Аллагьны гьакимлигине къаршы ябушув юрюле. Гючлюлер буса ону гюч булан елемеге къаст этелер[*][+]. 13Неге тюгюл де, бары да пайхаммарлар[†] да, бютюн Мусаны[†] Къануну[†] да Ягьия арагъа чыкъгъанча не болмагъа тарыгъы гьакъында алданокъ билдире эди. 14Эгер де сиз шо алданокъ билдирилген затланы къабул этмеге рази бусагъыз, гелмеге герекли болгъан Илияс[†] да Ягьия оьзюдюр[+]. 15Къулакълары барлар эшитсинлер![+]

16-17Бу наслуну адамларын Мен ким булан тенглешдирейим? Олар майданларда олтуруп, ёлдашларына: «Биз сизге зурнай сокъдукъ, сиз буса бийимедигиз. Биз сизге мунглу йырлар йырладыкъ, сиз буса тююнюп йыламадыгъыз», – дейген яшлагъа ошайлар. 18Ягьия гелгенде, ораза тутду ва чагъыр ичмеди, амма адамлар: «О жинли адам», – деп айтдылар[+]. 19Мен, Инсанны Уланы,[†] гелгенде, ашама да ашадым, ичме де ичдим. Адамлар буса: «Къарагъыз, ашама да, чагъыр ичме де сюеген адам, ясакъчыланы да, гюнагьлыланы да къурдашы!» – деп айтдылар. Амма Аллагьны гьакъылыны гертилиги Ону ёлуна тюшгенлени ишлеринде гёрюнедир[+].


Товба этмеген шагьарлар

20[•]Сонг Иса Оьзю бир хыйлы аламатлар гёрсетген шагьарланы халкълары товба этмегени саялы, олагъа айып этмеге башлай.

21– Адаршай сагъа, гьей Гьоразин! Адаршай сагъа, гьей Байтсайда! Эгер сизде болгъан аламатлар Сурда ва Сайданда болгъан эди буса, олар тезокъ товба этер эди. Шону гёрсетмек учун, кирлер де гийип, кюлню ичинде олтурар эди[+]. 22Амма сизге айтаман: къыяматгюн Сурда ва Сайданда яшайгъан адамланы гьалы сизинкинден къолай болажакъ[+]. 23Сен де, Капернагьум, кёклеге ерли гётерилежекмен деп эсинге гелеми? Сен жагьаннемге ерли тёбен тюшюрюлежексен. Неге тюгюл де, сенде болгъан аламатлар Содомда[†] болгъан эди буса, о бугюнге ерли сакъланар эди. 24Шо саялы сагъа айтаман: къыяматгюн Содомда яшагъан адамланы гьалы сеникинден къолай болажакъ!


Иса береген яллыкъ

25[•]Шо заман Иса булай дей:

– Гьей кёкню де, ерни де Раббиси болгъан Атам! Бу затланы гьакъыллылардан ва англавлулардан яшырып, яшлагъа ачгъанынг саялы, Сагъа шюкюр этемен[+]. 26Дюр, Атам! Сени сюегенинг де тап шолай эди.

27Атам Магъа бары да затны инанып тапшурду. Атадан башгъа гьеч бирев Уланын танымас. Атаны да Уланындан ва Уланы Ону оьзюне аян этмеге сюеген гишиден къайры бирев де танымас[+].

28Гьей бары да къавшалгъанлар ва юклери авур болгъанлар! Мени яныма гелигиз, Мен сизге яллыкъ берермен![+] 29Мен егилген боюнсаны, Менден алып, оьзюгюз егилигиз. Мен сизин юрютейим. Неге тюгюл де, Мен юваш хасиятлыман, ачыкъ гёнгюллюмен, сиз де жанларыгъызгъа яллыкъ табарсыз. 30Мен сизге къоягъан боюнсам енгил чи, сизин уьстюгюзге салагъан югюм де авур тюгюл чю[+].

#### 12


Месигь ва сонгугюн

1[•]Шо заман сонгугюн[†][*] Иса ашлыкъ чачылгъан авлакъдан оьтюп бара болгъан. Ону якъчылары, ач болуп, будай башланы юлкъуп ашамагъа башлайлар[+]. 2Фарисейлер[†] шону гёрюп, Огъар:

– Гёремисен, Сени якъчыларынг сонгугюн гьарам затны этелер, – дейлер[+].

3Иса олагъа булай жавап бере:

– Оьзю де, ону булангъылар да ач болгъан заманда Давут[†] этген затны гьакъында сиз охумагъанмысыз[+]? 4Аллагьны уьюне гиргенде, о не оьзюне, не оьзю булан бирче болгъанлагъа ашама гьарам этилген, янгыз дин къуллукъчулар[†] учун гьалал этилген экмеклени ашагъан[+]. 5Яда дин къуллукъчулар, сонгугюнлер ибадатханада[†] оьзлени къуллугъун этсе, олар гюнагьлы болмайгъаны гьакъда Къанунда[†] язылгъанны сиз охумагъанмысыз[+]? 6Сизге айтаман: гьали мундагъысы ибадатханадан да уллудур![+] 7Эгер сиз «Мен къурбанны тюгюл, рагьмуну сюемен» деген сёзлени маънасын биле эдигиз буса, гюнагьсыз адамланы гюнагьламас эдигиз. 8Неге тюгюл де, Мен, Инсанны Уланы,[†] сонгугюнню де уьстюндеги гьакиммендир.


Къолу къуругъан адамны сав болуву

9[•]Ондан гетип, Иса синагоггъа[†] геле. 10Онда къолу къуругъан бир адам болгъан. Исаны айыпламакъ учун, фарисейлер Огъар:

– Сонгугюнлер аврувланы сав этмеге яраймы? – деп сорай[+].

11Иса олагъа булай дей:

– Эгер биригизни биргине бир къоюгъуз бар буса, о да сонгугюн къуюгъа тюшюп къалса, къайсыгъыз ону тутуп чыгъармай къояр эдигиз? 12Къойдан эсе инсан нечакъы артыкъдыр! Шолай болгъанда, сонгугюнлер де яхшылыкъ этмеге ярар[+].

13Сонг Иса о адамгъа:

– Къолунгну узат, – дей.

О да узата. Бириси къолу йимик, о да сав болуп къала[+]. 14Фарисейлер буса, къыргъа чыгъып, Исаны оьлтюрмек учун, Огъар къаршы бир питне къуралар.


Аллагь сайлагъан къуллукъчу

15Амма шону билип, Иса ондан гете. Ону арты булан кёп халкъ да гете. Иса авруйгъанланы барын да сав эте. 16Иса олагъа Оьзюню гьакъында башгъалагъа билдирмесин деп бувара[+]. 17Ешая пайхаммардан таба айтылгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:

18Будур Мени сайлангъан, Мен Оьзюн сюеген къулум. О Мени
жанымны къуванчыдыр. Ругьумну Огъар бережекмен.
О бары да халкълагъа Аллагьны адиллиги етише турагъаны
гьакъда билдирежек.
19О не эришмежек, не къычырмажакъ, бирев де орамларда Ону
сесин эшитмежек.
20Адиллик уьстюн болмай туруп, О иелген къамушну да
сындырмажакъ, сёне турагъан мелтени де сёндюрмежек.
21Халкълар оьзлени умутларын Ону аты булан байлавлу
этежеклер.


Иса ва Зензебил

22[•]Сонг Исаны янына сокъур ва тилсиз жинли адамны алып гелелер. Иса ону сав эте. Шо адам гёрмеге ва сёйлемеге башлай. 23Бары да адамлар бек гьайран болуп:

– Бу Давутну Наслусу[†] сама тюгюлмю? – деп сорайлар[+].

24Фарисейлер муну эшитгенде:

– Жинлени О жинлени башчысы болгъан Зензебилни гючю булан къувалай, – деп сёйлейлер[+].

25Иса буса, фарисейлер не ойлашагъанны билип, олагъа булай дей:

– Ичинде душманлыкъ болуп ярплашгъан гьар къайсы пачалыкъ да бузулмай къалмас. Ичинде душманлыкъ болуп ярплашгъан бир шагьар яда уьй бирикмес. 26Эгер иблис иблисни къувалай эди буса, о оьзюне оьзю къаршы чыгъагъан болур эди. Шолай болгъанда, ону пачалыгъы бузулмай нечик сакъланыр? 27Эгер Мен жинлени Зензебилни гючю булан къувалай бусам, сизин якъчыларыгъыз оланы кимни гючю булан къувалай дагъы? Шогъар гёре сизге дуванны якъчыларыгъыз эте турсун[+]. 28Эгер де Мен жинлени Аллагьны Ругьу булан къувалай бусам, шо Аллагьны гьакимлигини бир белгисидир. 29Бир адам, оьзюнден гючлю башгъа биревню уьюне гирип, ону малын нечик урламагъа болур? Бир алдын къуватлы гишини къолун бутун байласа, янгыз шо заман ону уьюн урламагъа болур.

30Мени булан тюгюллер Магъа къаршылардыр, Мени булан жыймайгъанлар яягъанлардыр[+]. 31Шону учун сизге айтаман: инсанланы бары да гюнагьлары да, капирлик де гечилежек. Амма Аллагьны Ругьуна къаршы этилген капирлиги гечилмес[+]. 32Инсанны Уланына къаршы капир сёз сёйлеген гишиден гечилежек. Аллагьны Ругьуна капир сёйлегенден не бу дюньяда, не гележекде гечилмес.

33Сиз яхшы терекге ва ону емишине яхшы деп яда яман терекге ва ону емишине яман деп айтмагъа тарыкъсыз. Неге тюгюл де, терек емишине къарап танылыр[+]. 34Гьей йыланны балалары! Оьзюгюз яман да бола туруп, яхшы затланы нечик сёйлемеге боласыз! Неге тюгюл де, юрекде бар зат тилинден таба чыгъар[+]. 35Яхшы адам юрегини яхшы хазнасындан яхшы затлар чыгъарыр. Яман адам буса юрегини яман хазнасындан яман затлар чыгъарыр[+]. 36Сизге айтаман чы: гьар ойлашмай айтгъан сёзю учун инсанлар къыяматгюн жавап бережеклер[+]. 37Неге тюгюл де, Аллагь сен айыплы экенингни яда айыпсыз экенингни оьзюнгню сёзлеринг булан токъташдыражакъ[+].


Юнус пайхаммарны аламаты

38[•]Шо заман дин алимлерден ва фарисейлерден бирлери:

– Устаз! Сенден бир аламат гёрме сюер эдик, – дейлер[+].

39Иса олагъа булай жавап бере:

– Бу гьалиги яман, имансыз наслу аламат гёрмеге сюе! Огъар Юнус[†] пайхаммарны аламатындан башгъа аламат гёрсетилмес[+]. 40Юнус уьч гече, уьч гюн хортманы къарнында къалгъаны йимик, Мен де, Инсанны Уланы, уьч гече, уьч гюн ерни къарнында къалажакъман. 41Къыяматгюн ниневиялы адамлар, гьалиги наслу булан туруп йиберип, о наслуну айыплажакълар. Неге тюгюл де, Юнусну сёйлевюнден сонг олар товба этгенлер. Гьали буса Юнусдан да уллусу мундадыр[+]. 42Шебаны пача къатыны, къыяматгюн туруп йиберип, бу наслуну айыплажакъ, неге тюгюл о, Сулайманны[†] гьакъыллы сёзлерине тынгламакъ учун, дюньяны бир къырыйындан гелген. Гьали буса Сулаймандан да уллусу мундадыр![+]

43[•]Адамны ичинден чыкъгъан сонг, жин къургъакъ дангылларда айлана, оьзюне сыйынма ер ахтара, амма тапмай. 44Сонг о: «Мен чыкъгъан уьюме къайтып бараман», – дей. Къайтып гелгенде буса, уьйню бош, сибирилип, жыйылып таба. 45Сонг о барып оьзюнден де яман дагъы да етти жинни алып гелип, адамны ичине гирип яшай. Натижада, адамны гьалы алдын болгъандан да бузукъ бола. Бу яман наслуну адамларына да лап шолай болажакъ![+]


Исаны анасы ва инилери

46[•]Иса халкъгъа шолай сёйлеп турагъанда, Ону булан сёйлемеге сююп, анасы ва инилери гелип, къырда токътайлар[+]. 47Бирев гелип, Исагъа:

– Сени булан сёйлеме сююп, ананг да, инилеринг де гелип, къырда токътап туралар, – дей.

48Иса шону айтгъан адамгъа:

– Мени анам кимдир, Мени инилерим кимлердир? – дей.

49Къолу булан якъчыларын гёрсетип:

– Мени анам ва инилерим муна булардыр. 50Ким кёклердеги Атамны сюйгенин эте буса, шо Мени иним де, къызардашым да, анам да дюрдюр, – дей[+].

#### 13


Чачывчуну гьакъында

1[•]Шо гюн Иса, уьйден чыгъып, кёлню ягъасына барып олтура. 2Ону янына кёп халкъ жыйыла, шо саялы Огъар къайыкъгъа минип олтурмагъа тюше. Къалгъан халкъ кёлню ягъасында токътай.

3Иса олагъа, масаллар булан хыйлы затланы уьйрете туруп, булай дей:

– Муна, чачывчу чачмагъа чыгъа. 4О чачагъанда, урлукъланы бирлери ёл ягъагъа тюше. Къушлар гелип оланы чёплеп ашайлар. 5Бирлери, топурагъы аз ташкъатыш ерге тюшюп, узакъ къалмай чыгъа, неге тюгюл онда топуракъны къатлаву сай. 6Гюн чыкъгъанда оьсюмлюклер сёнюп къала. Тамуру терен болмагъангъа гёре, олар къуруп къала. 7Бирлери тегенекликге тюше. Тегенеклер оьсюп, урлукъланы оьсме къоймай, янча. 8Башгъа урлукълар берекетли топуракъгъа тюше. Оланы да бирлери юз, оьзгелери алтмыш, башгъалары буса отуз керен артыкъ тюшюм бере. 9Къулакълары барлар эшитсинлер![+]

10[•]Якъчылары ювукълашып, Исагъа:

– Неге олагъа масаллар булан сёйлейсен? – деп сорайлар.

11Иса булай жавап бере:

– Аллагь нечик гьакимлик этегенни сырларын сизге билмеге гюч берилген, олагъа буса берилмеген[+]. 12Кимники бар буса, огъар дагъы да берилип, онуки артдырылажакъ. Кимники ёкъ буса, барлары да алынажакъ[+]. 13Мен олагъа масаллар булан сёйлейгенимни себеби – олар тынглап туражакълар, амма англамажакълар, къарап туражакълар, амма гёрмежеклер. 14Ешая пайхаммарны айтгъан булай сёзлери олардан таба яшавгъа чыгъа:

Сиз тынглап туражакъсыз, амма англамажакъсыз;
къарап туражакъсыз, амма гёрмежексиз.
15Неге тюгюл де, бу халкъны юреги ташгъа дёнген, оланы
къулакълары гьаран эшите, олар гёзлерин де юмгъанлар.
Ёгъесе, гёзлери булан гёрер эди, къулакълары булан эшитер эди,
юреги булан англар эди, Магъа багъар эди, Мен де
оланы сав этер эдим[+].

16Сизин гёзлеригиз насиплидир – олар гёрелер, къулакъларыгъыз да насиплидир – олар эшителер[+]. 17Гертисин сёйлеймен сизге: кёп пайхаммарлар[†] ва муъмин адамлар сиз гёреген затланы гёрмеге сюйгенлер, тек гёрмегенлер, сиз эшитеген затланы эшитмеге сюйгенлер, тек эшитмегенлер[+].

18[•]Энни сиз чачывчуну гьакъындагъы масалны маънасына тынглагъыз. 19Бирев, Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы каламны эшитип, ону англамаса, иблис гелип йиберип, ону юрегине чачылгъан урлукъланы урлап къачар. Шо адам ёл ягъагъа чачылгъан урлукълагъа ошар. 20Ташкъатыш ерлеге чачылгъаны буса, каламны эшитип, ону сююнч булан шо гьазиринде къабул этеген адамдыр. 21Ону тамуру ёкъдур, шо саялы о бираз замангъа инанар. Амма калам учун къыйынлыкъгъа яда гьызарлавгъа тарыса, о шоссагьат иманындан таяр[+]. 22Тегенекли ерге чачылгъанлары буса каламны эшитеген адамдыр, амма бу дюньяны къайгъысы ва байлыкъгъа дамагькарлыкъ сёзню сёндюрер, о да асувсуз болар[+]. 23Берекетли топуракъгъа чачылгъаны каламны эшитеген ва англайгъан адамдыр. О яхшы тюшюм гелтирер, бириси юз, оьзгеси алтмыш, башгъасы буса отуз керен артыкъ тюшюм гелтирер[+].


Чёп отланы гьакъында

24Иса олагъа башгъа бир масал айта:

– Аллагьны гьакимлиги оьзюню авлагъына яхшы урлукъ чачагъан бир адамгъа ошайдыр. 25Гече адамлар юхлама ятгъанда, ону душманы гелип, о чачгъан будайны арасына чёп отлар чачып гете. 26Будай оьсюп башкъусгъанда, оланы арасында чёп отлар да оьсюп гёрюне. 27Уьй есини къуллары гелип, огъар: «Бийибиз, сен авлагъынга яхшы урлукъ сама чачгъанмы эдинг? Мунда мунчакъы чёп отлар къайдан гелген?» – деп сорай. 28О да къуллагъа: «Бу ишни душманым этгендир», – дей. Къуллары да огъар: «Сюе бусанг, биз барып, шо отланы юлкъуп тайдырайыкъ», – дейлер. 29О да: «Тарыкъ тюгюл, чёпню юлкъабыз деп, огъар къошуп будайны да юлкъуп къоярсыз. 30Оргъунча, экисин де бирче оьсюп турмагъа къоюгъуз. Оракъны заманы етишгенде, оракъчылагъа: Бир башлап чёпню жыйып алып, кюлтелер этип байлагъыз, сонг оланы яллатарсыз, будайны буса жыйып мени беженлериме тёгерсиз», – деп айтарман[+].


Гиччинев урлукъну ва маяны гьакъындагъы масаллар

31[•]Иса олагъа бирдагъы бир масал айта:

– Аллагьны гьакимлиги оьзюню авлагъына гиччинев урлукъ чачгъан адамгъа ошайдыр. 32Шо урлукъ бары да урлукълардан инг де гиччиси, оьсген заманда буса, бары да оьсюмлюклерден бек оьсюп, терек йимик бола. Къушлар, учуп гелип, ону бутакъларыны уьстюнде уялар тигелер[+].

33Иса олагъа башгъа бир масал айта:

– Аллагьны гьакимлиги бир къатынгиши уьч оьлчев унну ичине къошгъан бир увуч маягъа ошайдыр. Шо бары да хамурну гёпюрте[+].

34Иса буланы барын да халкъгъа масаллар булан айта. Масалсыз олагъа гьеч бир зат да айтмай. 35Пайхаммардан таба айтылгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:

Мен олагъа масаллар булан сёйлежекмен.
Мен олагъа дюнья яралгъандан берли яшырылып къалып
тургъан затланы билдирежекмен[+].


Чёп отланы гьакъындагъы масалны баяны

36Сонг халкъны йиберип, Иса уьйге къайта. Якъчылары Огъар ювукъ барып:

– Авлакъдагъы чёп отланы гьакъындагъы масалны бизге англат, – дей.

37Иса олагъа булай жавап бере:

– Яхшы урлукъну чачгъан Инсанны Уланыдыр.[†] 38Авлакъ демек дюньядыр. Яхшы урлукъ демек Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилердир. Чёп отлар демек иблисни адамларыдыр[+]. 39Оланы чачгъан душман иблисдир. Оракъ заман дюньяны ахырыдыр. Оракъчылар буса малайиклердир[+]. 40Чёп отланы жыйып, от салып яллатагъанда йимик, бу дюньяны ахырында да шолай болажакъ. 41Инсанны Уланы малайиклерин йибережек, олар да адамланы гюнагь ишлер этдирегенлени де, яманлыкъ этегенлени де барын да дюньядан жыяжакълар,[+] 42оланы яллайгъан отгъа ташлажакълар. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ[+]. 43О заман муъминлер Атасыны гьакимлигини тюбюнде гюнеш йимик шавлаланып къалажакълар. Къулакълары барлар эшитсинлер![+]


Яшырылгъан хазнаны ва багьалы жавгьарланы гьакъында

44– Аллагьны гьакимлиги авлакъда яшырылгъан бир хазнагъа ошайдыр. Бирев ону табып, къайтарып басдырып къоя. О шондан бек сююнюп, барып бар чакъы затын да сатып, шо авлакъны оьзюне сатып ала.

45Дагъы да Аллагьны гьакимлиги яхшы жавгьарлар излейген бир савдюгерчиге ошайдыр. 46О бек багьалы бир жавгьарны таба. Оьзюню бары да затын сатып, шону сатып ала.


Балыкъ тутагъан торну гьакъында

47– Дагъы да Аллагьны гьакимлиги кёлге ташланып ондан гьар тюрлю балыкълар тутгъан бир торгъа ошайдыр[+]. 48Тор балыкъдан толгъан заманда ону ягъагъа чыгъаралар. Сонг балыкъчылар олтуруп, яхшыларын сайлап, земгиллеге салалар, яманларын буса ари ташлайлар[+]. 49Дюньяны ахырында да шолай болажакъ. Малайиклер гелип, муъминлени арасындан яманланы айырып алып тайдыражакълар[+]. 50Малайиклер оланы яллайгъан отгъа ташлажакълар. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ[+].

51Иса олагъа:

– Буланы барын да сиз англадыгъызмы? – деп сорай.

– Англадыкъ, – деп жавап бере олар.

52О да якъчыларына:

– Шолайлыкъда, Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшген гьар дин алим оьзюню гьамарындан янгы ва эсги затланы чыгъарагъан уьй есине ошайдыр, – дей.


Пайхаммарны оьз ватанында абуру болмас

53[•]Бу масалланы айтып битген сонг, Иса ондан гете. 54Оьзюню шагьарына гелип, синагогда[†] адамлагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай. Бек гьайранлыкъ этип, олар булай сорайлар:

– Бу Адамгъа булай гьакъыл, муъжизатлар гёрсетмеге булай къудрат къайдан гелген[+]? 55Бу агъач устаны уланы тюгюлмю? Ону анасыны аты Мариям тюгюлмю? Инилери Якъуб,[†] Юсуп, Симон ва Ягьуда тюгюлмю[+]? 56Ону бары да къызардашлары мунда, бизин арабызда, яшамаймы? Бу затлар бары да Огъар къайдан гелген?

57Олар да Исагъа абур этмеген. Шо заман Иса олагъа:

– Пайхаммарны бары да ерлерде абуру болар, янгыз оьз ватанында да, оьз уьюнде де ону абуру болмас, – дей[+].

58Шагьардагъыланы иманы ёкъ саялы, Иса онда кёп аламатлар гёрсетип болмай.

#### 14


Ягьияны оьлюмю

1[•]Шо заман Исаны гьакъындагъы хабарлар Гьирод[†] гьакимге етише. 2О къуллукъчуларына:

– Оланы этеген Ягьиядыр. О оьлюп тирилген, шо саялы да Ону шо аламатланы этмеге къудраты бар, – дей[+].

3-4Ягьия Гьиродгъа: «Сагъа агъанг Филипни алдынгъы къатыны Гьиродияда булан уьйленмеге ярамай», – деп бир нече керенлер айтгъан болгъан. Гьиродияда себеп болуп, Гьирод, Ягьияны тутуп бугъавлап, туснакъгъа салмагъа буйрукъ берген[+][+]. 5Гьирод Ягьияны оьлтюрмеге де сюйген. Амма халкъдан къоркъгъан, неге тюгюл де халкъ ону пайхаммар деп гьисап эте болгъан[+].

6Гьиродну тувгъан гюнюн белгилейген заманда Гьиродияданы къызы ортагъа чыгъып бийиген. Шо Гьиродну бек хошуна гелген. 7Шогъар гёре о къыз не зат тилесе де бережекге ант этген. 8О да анасы айтгъангъа тынглап: «Магъа буссагьат тепсиге салып, Ягьия пайхаммарны башын гелтир», – деген. 9Пача пашман болгъан. Амма къонакъланы алдында ант этгени саялы, о шо тилевню кютмеге буюргъан. 10Жаллатны йиберип, туснакъдагъы Ягьияны башын гесдирген. 11Ону башын тепсиге салып гелтирип, къызгъа берген. Къыз да ону элтип анасына берген. 12Ягьияны якъчылары гелип, сюегин алып, ону гёмгенлер. Сонг барып о гьакъда Исагъа хабар бергенлер[+].


Беш минг адамны тойдурув

13[•]Шону эшитгенде, Иса къайыкъгъа да минип, янгыз къалмакъ учун, ондан бир чет ерге гете. Бу хабарны эшитген халкъ буса, шагьарлардан чыгъып, Ону артындан яяв гете. 14Къайыкъдан ягъагъа чыкъгъанда, Иса бир кёп адамланы гёре. Адамлагъа языгъы чыгъып, Иса оланы авруйгъанларын сав эте.

15Ахшам болгъанда, якъчылары Ону янына гелип:

– Бу чет ер де дюр, геч де болгъан. Халкъны къайтар, айланадагъы юртлагъа барып, оьзлеге ашамагъа зат алсынлар, – дейлер.

16Амма Иса олагъа:

– Олагъа гетмеге тарыкъ тюгюл, олагъа ашама затны сиз беригиз, – дей[+].

17– Бизин мунда янгыз беш экмегибиз де, эки балыгъыбыз да тюгюл ёкъ, – деп жавап берелер якъчылары.

18Иса булай дей:

– Оланы мунда Магъа алып гелтиригиз. 19Иса халкъгъа отну уьстюнде олтурмагъа буюра. О беш экмекни де, эки балыкъны да алып, кёкге багъып къарап, шюкюр дуа эте. Сонг, сындырып, экмеклени якъчыларына бере, олар да халкъгъа пайлайлар. 20Барысы да ашап тоялар. Къалгъан гесеклени жыйып, он эки земгилни толтуралар. 21Ашайгъанлар буса, къатынлардан да, яшлардан да къайры, беш мингге ювукъ адам болгъан[+].


Иса сувну уьстю булан юрюй

22[•]Иса шоссагьат, халкъны йибергинче, якъчыларына, къайыкъгъа минип, Оьзюнден алда кёлню бириси ягъына чыгъып турмагъа буюра. 23Халкъны йибергенден сонг, дуа этмек учун, Иса тавгъа чыгъа. Ахшам болгъанда да онда янгыз къала[+]. 24Къайыкъ ягъадан арекде бола. Ону толкъунлар чайкъай, неге тюгюл огъар къаршы гючлю ел эше.

25Танг къатгъынча Иса, кёлню уьстю булан юрюп, якъчыларыны янына бара. 26Кёлню уьстю булан юрюп гелегенин гёргенде, якъчылары адап къалалар. Къоркъмакълыкъдан:

– Бу бир сюлдюрдюр, – деп къычырып йиберелер[+].

27О буса шоссагьат олагъа булай дей:

– Гьалекленмегиз! Менмен! Къоркъмагъыз!

28Шо заман Огъар Петер:

– Я Раббим! Эгер Сен бусанг, сувну уьстю булан юрюп, Сени янынга гелмеге магъа да буйрукъ эт, – дей.

29– Гел, – дей Иса.

Петер, къайыкъдан чыгъып, Исаны янына бармакъ учун, сувну уьстю булан юрюй. 30Тек гючлю елни гёргенде, къоркъа. Батмагъа башлагъанда:

– Я Раббим! Мени къутгъар! – деп къычырып йибере.

31Иса, шоссагьат къолун узатып, Петерни тутуп, огъар:

– Гьей имандан языкъ! Неге шеклик этдинг? – деп сорай[+].

32Олар къайыкъгъа минген заманда ел сел бола. 33Къайыкъдагъы якъчылары буса:

– Сен гертиден де Аллагьны Уланысан, – деп, ювугъуна барып, Исагъа сужда этелер[+].


Генисарет деген ерде аврувланы сав этив

34Кёлню бириси ягъасына чыкъгъан сонг, олар Генисаретге баралар[+]. 35О ерни адамлары Исаны таныгъанда, бютюн айлана якълагъа хабар яялар. Ону янына бары да аврувланы гелтирелер. 36Аврувлар да, янгыз Оьзюню опурагъыны этегине сама бир тиймеге къойсун деп, Исагъа ялбаралар. Тийгенлени барысы да сав болалар.

#### 15


Ата бабаларыбызны адатлары

1[•]Шо заман Ерусалимден бир бир фарисейлер[†] ва дин алимлер Исаны янына гелип:

2– Сени якъчыларынг ата бабаларыбызны адатларын неге бузалар? Аш ашайгъанда къолларын жувмайлар, – дейлер[+].

3Иса олагъа булай жавап бере:

– Сиз де оьзюгюзню адатларыгъыз саялы Аллагьны буйругъун неге бузасыз[+]? 4Аллагь: «Атанга да, ананга да гьюрмет эт» ва: «Атасына яда анасына яман сёйлейген адам оьлюмге тарылма герек», – деп буюргъан[+]. 5Сиз буса атасына яда анасына: «Менден кёмек къаравулламагъыз. Мен сизге берме болагъан чакъы затымны Аллагьгъа къурбан этип бергенмен», – деп айтма ярай дейсиз. 6Атасына яда анасына гьюрмет этмесе де ярай деп айтасыз. Шолайлыкъда, адатыгъыз саялы Аллагьны буйругъун оьзюгюз бузасыз. 7Гьей экиюзлюлер! Ешая пайхаммар сизин гьакъыгъыздан алданокъ не яхшы айтгъан дагъы:[+]

8Бу халкъ Магъа авзу булан гьюрмет эте,
амма оланы юреклери Менден йыракъда.
9Олар этеген ибадат негьакъ:
олар Мени насигьатларыма тюгюл, инсанлар ойлашып
чыгъаргъан насигьатлагъа уьйрете[+].

10Янына халкъны чакъырып, Иса булай дей:

– Тынглагъыз, англама да къарагъыз: 11инсанны мурдар этеген авзуна гиреген зат тюгюл, ону мурдар этеген авзундан чыгъагъан сёзлеридир[+].

12Шо заман, якъчылары гелип, Огъар:

– Сени сёзлерингни эшитгенде, фарисейлени хатири къалгъанны билемисен? – деп сорайлар.

13– Кёклердеги Атам орнатмагъан гьар бир оьсюмлюк тамуру булан чыгъарылып алынажакъ[+]. 14Оланы къоюгъуз! Олар сокъурланы башын тутгъан сокъурлар. Эгер сокъурну башын сокъур тутса, экевю де чунгургъа тюшюп гетер, – деп жавап бере Иса[+].

15– Бизге бу масалны маънасын англат, – дей Петер Огъар.

16Иса булай дей:

– Гертилей де, сиз шону гьали де англамаймысыз? 17Инсанны авзундан таба гиреген бары да зат, къарнына барып, сонг ондан таба къыргъа чыгъагъанны да англамаймысыз? 18Инсанны мурдар этеген ону авзундан, юрегинден чыгъагъан сёзлеридир[+]. 19Неге тюгюл де, инсанны юрегинден чыгъагъан яман хыяллар оьлтюрювге, зинагъа, пасатлыкъгъа, уругъа, ялгъан шагьатлыкъгъа, капир сёзлени айтывгъа гелтире[+]. 20Инсанны мурдар этеген затлар шолардыр. Жувулмагъан къоллар булан ашамакъ инсанны мурдар этмес.


Гьананлы къатынны иманы

21[•]Иса ондан Сур булан Сайдан якълагъа чыгъып гете. 22Шо ерлерде яшап турагъан гьананлы[*] бир къатын, Ону янына гелип:

– Я Раббим, гьей Сен Давутну Наслусу![†] Магъа бир рагьму эт. Къызым жинли болуп, бек азап чегип тура, – деп ялбарып тилей[+].

23Иса огъар гьеч бир сёз де жавап бермей. Якъчылары, ону янына гелип:

– Шо къатынгъа гет деп айт. Къычыра туруп, артыбыздан айрылмай чы, – деп тилейлер.

24– Мен янгыз адашгъан къойлагъа ошагъан исрайыл халкъны янына йиберилгенмен, – деп жавап бере О[+].

25Къатын буса, ювугъуна гелип:

– Я Раббим! Магъа бир кёмек эт! – деп, Ону алдында къапланып ята.

26– Яшланы ашын алып, итлеге бермек тюз тюгюл, – деп жавап бере Иса[+].

27– Я Раббим! Итлер де есилерини тепсисинден тюшген аш увакъланы ашай чы, – дей къатын.

28Шо заман Иса огъар:

– Гьей къатын! Сени иманынг уллу. Сагъа сен сюеген кюйде болсун дагъы, – деп жавап бере. Шоссагьатына ону къызы сав болуп къала.


Дёрт минг адамны тойдурув

29[•]Ондан чыгъып, Иса Галилея кёлню ягъасына геле. Тавгъа чыгъып, онда олтура. 30Ону янына бир кёп халкъ геле. Халкъ акъсакъланы, сокъурланы, тилсизлени, сакъатланы, хыйлы оьзгелени де алып геле. Оланы Исаны алдында ятдырып салалар. Иса да оланы сав эте. 31Тилсизлени сёйлейгенин, сакъатланы сав болгъанын, акъсакъланы юрюйгенин, сокъурланы гёрегенин гёрген заманда, халкъ гьайранлыкъ этип къала ва Исрайылны Аллагьына алгъыш эте.

32Иса, якъчыларын янына чакъырып, олагъа булай дей:

– Адамлагъа языкъсынаман. Мени янымда турагъаны муна уьч гюн бола, олагъа ашама зат ёкъ. Ёлда гьалсыз болмасын деп, ач кюйде йибермеге де сюймеймен[+].

33Якъчылары Огъар:

– Бу къадар халкъны тойдурмагъа чакъы ашны бирев де ёкъ ерден къайдан табайыкъ? – деп сорайлар[+].

34– Сизин нече экмегигиз бар? – деп сорай Иса олагъа.

– Етти экмегибиз де, бираз балыгъыбыз да бар, – деп жавап берелер олар.

35Шо заман Иса халкъгъа ерде олтурсун деп буюра. 36Етти экмекни де, балыкъны да алып, бир башлап шюкюр дуа эте, сонг сындырып якъчыларына бере, олар да халкъгъа пайлайлар. 37Барысы да ашап тоялар. Артыкъ къалгъан гесеклени жыйып, етти земгилни толтуралар. 38Ашайгъанлар буса, къатынлардан да, яшлардан да къайры, дёрт минг адам болгъан[+]. 39Халкъны ёлгъа салгъандан сонг, къайыкъгъа да минип, Иса Магъдала якълагъа чыгъып гете.

#### 16


Исадан аламат гёрсетмекни тилейлер

1[•]Исаны янына фарисейлер[†] ва саддукейлер[†] гелелер. Исаны сынап къарамакъ учун, О оьзлеге кёкден бир аламат гёрсетсин деп тилейлер[+]. 2Иса олагъа:

– Ахшам болгъанда сиз: «Кёк къызаргъан – чакъ исси болажакъ», – дейсиз. 3Тангда буса: «Кёк къызаргъан – чакъ бузулажакъ», – дейсиз. Кёкню гьалын айырып билесиз, бизин заманны аламатларын билме болмаймысыз? 4Бу гьалиги яман, имансыз наслу аламат гёрмеге сюе! Огъар Юнус[†] пайхаммарны аламатындан башгъа аламат гёрсетилмес, – дей. Сонг Иса, оланы къоюп, ондан гете[+].


Фарисейлени ва саддукейлени маясы

5[•]Исаны якъчылары кёлню бириси ягъына чыгъалар, экмеклени буса алмагъа унутуп къалалар. 6Иса олагъа:

– Вёрегиз, фарисейлени де, саддукейлени де маясындан сакъ туругъуз! – дей[+].

7Олар оьз арасында:

– Гьали биз экмеклени алмай къойгъаныбыз саялы, булай айтадыр, – деп сёйлейлер.

8Якъчылары не айтагъанны билип, Иса олагъа булай дей:

– Гьей имандан языкълар! Экмеклени гелтирмегенигизни гьакъында неге сёйлейсиз[+]? 9Гертилей де, сиз шону гьали де англамаймысыз? Беш минг адамгъа беш экмекни ашатып тойдургъаныгъызны, артыкъ къалгъанындан дагъы да нече земгилни жыйгъаныгъызны унутгъанмысыз[+]? 10Дёрт минг адамгъа ашатып тойдургъан етти экмекни, нече земгилни къойгъаныгъызны унутгъанмысыз[+]? 11Мен сизге экмекни гьакъында тюгюл, фарисейлени де, саддукейлени де маясындан сакъ туругъуз деп айтагъанны неге англамайсыз?

12Шо заман олар, экмек маясындан тюгюл, фарисейлер ва саддукейлер уьйретеген затлардан сакъ турма герекни айтагъанны англайлар.


Петер Иса Месигь къутгъарывчу экенге шагьатлыкъ эте

13[•]Филиппа Къайсарияны къырыйларына гелген заманда, Иса якъчыларына:

– Халкъ Инсанны Уланын[†] ким деп гьисап эте? – деп сорай.

14– Бирлери Ягьия пайхаммар, башгъалары Илияс,[†] биревюлери буса Еремия яда пайхаммарланы бириси деп гьисап эте, – деп жавап берелер олар[+].

15– Сиз оьзюгюз Мени ким деп гьисап этесиз? – деп сорай Иса олагъа.

16Симон деп айтылагъан Петер:

– Сен гьакъ Аллагьны Уланысан, Месигьсен,[†] – деп жавап бере[+].

17О заман Иса булай дей:

– Насипли адамсан сен, Юнусну уланы Симон. Неге тюгюл де, бу затны сагъа инсанлар тюгюл, Мени кёклердеги Атам ачыкъ этди[+]. 18Шо саялы Мен де сагъа айтаман: сен Петерсен, ярсан[*]. Магъа иман салгъанланы жыйынын да Мен бу «Ярны» уьстюнде къуражакъман. Жагьаннемни гючлери ондан уьстюн чыкъмас[+]. 19Аллагьны гьакимлигини ачгъычларын Мен сагъа бережекмен. Дюньяда сен гери ургъан зат кёклерде де гери урулажакъ, дюньяда сен изну берген затгъа кёклерде де изну берилежек.

20Сонг Иса якъчыларына Оьзю Месигь экенни биревге де айтмасын деп бувара[+].


Иса Оьзю азап чегежегин ва оьлежегин алданокъ айта

21[•]Шо замандан тутуп Иса якъчыларына Оьзю Ерусалимге барма, тамазаланы[*], баш дин къуллукъчуланы[†] ва дин алимлени къолундан кёп азап чекмеге, оьлтюрюлмеге, сонг уьчюнчю гюн къайтып тирилмеге гереги гьакъында сёйлемеге башлай[+].

22Петер, Ону бир якъгъа чакъырып:

– Аллагь гёрсетмесин, я Раббим! Сени башынга бу балагьлар къопмасын! – деп, Огъар къаршы чыгъып сёйлемеге башлай.

23О заман Иса, Петерге бурулуп:

– Менден ари тай, иблис! Сен Мени ёлумну къыркъып токътагъансан. Сени Аллагь сюеген затлар тюгюл, инсан сюеген затлар ойлашдыра! – дей[+].

24Сонг Иса якъчыларына булай дей:

– Ким Мени булан гелмеге сюе буса, оьзюню хыялларын гери урсун, хачын да гётерип, Мени артыма тюшсюн[+]. 25Ким жанын къутгъармагъа сюе буса, о шону тас этер. Амма ким жанын Мени учун тас этсе, о шону къутгъарар[+]. 26Инсан, бютюн дюньяны къазанып, жанын тас этсе, шондан огъар не пайда бар? Инсан жанын не берип къайтарып бола[+]? 27Мен, Инсанны Уланы, Атасыны макътавуну шавласында Ону малайиклери де булан гелип, шо заман гьар кимге ишлерине гёре бережекмен[+]. 28Гертисин сёйлеймен сизге: мунда токътагъанланы арасында Инсанны Уланы нечик гьакимлик этежегин гёрмей туруп оьлмежеклер бар[+].

#### 17


Исаны тюрленивю

1[•]Алты гюнден сонг, Иса Петерни, Якъубну[†] ва ону иниси Югьанны да Оьзю булан алып, оланы бир бийик тавгъа чыгъара[+]. 2Оланы гёз алдында бирден Исаны гёрюнюшю тюрленип йибере: юзю гюнеш йимик шавлалана, опуракълары гёз къамашдырагъан кюйде акъ бола[+]. 3Бирден олагъа Иса булан сёйлеп турагъан Муса[†] ва Илияс[†] гёрюнелер. 4Шонда Петер Исагъа булай дей:

– Я Раббим! Бизин мунда болмакълыгъыбыз не яхшыдыр! Сен сюе бусанг, мен мунда уьч чатыр къурайым: бирин – Сагъа, бирин – Мусагъа, бирин де – Илиясгъа.

5О бу сёзлени сёйлеп турагъанда, кёкден нюрлю бир булут гелип, оланы уьстюнде салкъынлыкъ болдура. Булутдан таба:

– Бу Мени Сююмлю Уланымдыр, Бу Мени къуванчымдыр! Бугъар тынглагъыз, – деген бир сес чалына[+].

6Сесни эшитгенде, якъчылары бек къоркъалар ва ерге бёттёбен багъып яталар. 7Иса гелип, олагъа тийип:

– Туругъуз, къоркъмагъыз! – дей.

8Башларын гётерип, олар онда Исадан башгъа дагъы биревню де гёрмейлер. 9Тавдан энишлеп гелегенде, Иса олагъа:

– Мен, Инсанны Уланы,[†] оьлюмден тирилгинче, гёрген затыгъызны биревге де сёйлемегиз, – деп буюра[+].

10Якъчылары Огъар:

– «Башлап Илияс гелме герек», – деп дин алимлер неге айталар дагъы? – деп сорайлар.

11Иса олагъа:

– Герти, башлап Илияс гелмеге, бары да затны онгармагъа герек. 12Сизге айтаман: Илияс гелди, амма ону танымадылар, огъар сюйген сюйгенин этдилер. Шолай Мен де, Инсанны Уланы, оланы къолундан азап чегежекмен, – деп жавап бере. 13Шо заман якъчылары Иса оьзлеге Ягьияны гьакъында айтагъанны англайлар[+].


Жинли яшны сав болуву

14[•]Олар халкъны янына къайтып гелгенде, бир адам гелип, Исаны алдында тизлеринден чёгюп, Огъар булай дей:

15– Я Раббим! Мени уланыма бир рагьму эт! Ону аврув тутагъаны бар, о бек азап чеге: о чакъ чакъда отгъа йыгъыла, сувгъа тюше. 16Мен ону якъчыларынгны янына да алып гелген эдим, амма олар сав этип болмадылар.

17Иса булай жавап бере:

– Гьей имансыз ва бузукъ адамлар! Къачан болгъунча Мен сизин булан туражакъман? Къачан болгъунча сизге чыдап туражакъман? Ону мунда, Мени яныма, гелтиригиз! 18Иса жинге чыкъ деп буюра, жин де яшдан чыгъып тая. Сонг яш шоссагьат сав болуп къала[+].

19Шо заман якъчылары Исаны янында янгыз къалгъанда:

– Неге биз ону чыгъарып болмагъан эдик дагъы? – деп сорайлар.

20Иса олагъа булай дей:

– Иманыгъыз аз болгъаны саялы. Гертисин сёйлеймен сизге: эгер сизин бир гиччинев урлукъ чакъы иманыгъыз бар буса, сиз бу тавгъа: «Мундан онда йылыш», – деп айтсагъыз, о сизге таби болур эди. Сиз этип болмайгъан бир зат да болмас эди. [[+] 21][*]

22[•]Олар бары да бирче Галилеягъа къайтып гелген заманда, Иса якъчыларына:

– Мени, Инсанны Уланын, инсанланы къолуна бережек. 23Мени оьлтюрежеклер, уьчюнчю гюн Мен къайтып тирилежекмен, – дей. Олар бек пашман болалар[+].


Ибадатхана учун ясакъ

24Олар Капернагьумгъа гелген заманда, Петерни янына ибадатхана[†] учун ясакъ жыягъанлар гелип:

– Сизин устазыгъыз ясакъ бермейми? – деп сорайлар[+].

25– Бере, – деп жавап бере Петер.

Уьйге гиргенде, Иса ондан алдынлыкъ этип:

– Сени нечик эсинге геле, Симон: дюньяны пачалары ясакъны кимлерден ала – оьзюню уьягьлюсюндегилерденми, ёгъесе башгъаларданмы? – деп сорай.

26– Башгъалардан, – деп жавап бере Петер Огъар.

Иса огъар булай дей:

– Олай буса, оьзюню уьягьлюсюндегилер ясакъдан эркиндир. 27Амма оланы хатирин къалдырмайыкъ. Кёлге барып, къармакъ ташла. Башлап тутулгъан балыкъны алып, авзун ачып къара: ондан бир акъча табарсан. Шону алып, Мени учун да, оьзюнг учун да олагъа бер[+].

#### 18


«Ким уллудур?»

1[•]Шо заман якъчылары, Исаны янына гелип:

– Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшгенлерден инг уллусу кимдир? – деп сорайлар.

2Иса, янына бир гиччи яшны чакъырып, оланы арасында эретургъуза. 3Сонг булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: эгер сиз, алышынып, яшлар йимик болмасагъыз, Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмессиз[+]. 4Демек, ким оьзюн бу яшдай гиччи тутса, шо Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилени арасында уллусудур. 5Бу яшны Мени атымны гьюрметинден ким къабул эте буса, шо Мени де къабул этер[+]. 6Амма Магъа иман салагъан бу гиччи яшлардан бирин ким гюнагь ёлгъа салса, бирев ону бойнуна тирменташ да тагъып, денгизге батылтса, оьзю учун яхшы болур!

7Адаршай инсанланы гюнагь ёл булан сынайгъан дюньяны гьалына! Бу дюньяда инсанлар гюнагь ёлгъа тюшмей къалмажакъ. Амма гюнагь ёл булан сынайгъан адамланы гьалына адаршай![+] 8Эгер сени къолунг яда аягъынг гюнагьгъа тарта буса, ону гесип ташла! Эки де къолунг да, эки де аягъынг да болуп, сёнмейген отгъа тюшмекден эсе, бир къолсуз яда бир аякъсыз болуп, даимлик яшавгъа гирмек оьзюнг учун яхшыдыр[+]. 9Эгер сени гёзюнг гюнагьгъа тарта буса, ону чыгъарып ташла! Эки де гёзюнг де болуп, жагьаннемни отуна тюшгенден эсе, бир гёзюнг булан даимлик яшавгъа гирмек оьзюнг учун яхшыдыр[+]. 10[•]Вёрегиз, бу гиччилерден бирине де сансымай къарамакъдан сакъ болугъуз! Сизге айтаман: оланы кёклердеги малайиклери Мени кёклердеги Атамны юзюн даим гёрюп туралар. [ 11][*]

12Сизин нечик эсигизге геле? Эгер биревню юз къою бар буса, оланы да бири, адашып гетип, тас болгъан буса, о адам, сиривдеги токъсан тогъузун тавларда да къоюп, тас болгъанын излемеге бармасмы? 13Тапгъанда буса, гертисин сёйлеймен сизге, тас болмагъан токъсан тогъузуна сююнегенден эсе, шо тас болуп табулгъанындан бек сююнежек. 14Шону йимик, кёклердеги сизин Атагъыз да бу гиччилерден гьеч бирин де Оьзюню алдындан тас болгъанын сюймей[+].


Гюнагь иш этген иман къардашынг

15[•]– Эгер иман къардашынг сагъа къаршы бир гюнагь иш этсе, тюз тюгюл затын ону тувра бетине айып этип айт. Эгер о сагъа тынгласа, оьзюнге иман къардаш къайтаргъан болурсан[+]. 16Эгер тынгламаса, «сёйлейген гьар сёз эки яда уьч адамны шагьатлыгъы булан токъташдырылсын» учун, оьзюнг булан дагъы да бир яда эки гиши алып бар[+]. 17Эгер иман къардашынг олагъа да тынгламаса, Магъа иман салгъанланы жыйынындагъылагъа айт. Олагъа да тынгламаса, сен огъар бир имансыз адамгъа яда ясакъчыгъа йимик къара[+].

18Гертисин сёйлеймен сизге: дюньяда сен гери ургъан зат кёклерде гери урулажакъ ва дюньяда сен изну берген затгъа кёклерде изну берилежек. 19Дагъы да сизге айтаман: эгер сизин арагъыздан экигиз тилемеге сюйген гьар затыгъызны гьакъында дюньяда разилешсегиз, не зат тилесегиз де, кёклердеги Атам ону кютежек[+]. 20Неге тюгюл де, Мени атымны тутуп, не ерде буса да бир ерде эки яда уьч адам бирче жыйылса, Мен де онда, оланы арасында, болажакъман.


Гечмейген къулну гьакъында

21Шо заман Петер гелип, Огъар:

– Я Раббим! Магъа къаршы гюнагь ишлер этеген иман къардашымдан мен нече керен гечме герекмен? Етти керенми? – деп сорай[+].

22Иса огъар булай дей:

– Етти керен демеймен, етмиш керен етти деп айтаман. 23Шо саялы Аллагьны гьакимлиги къулларындан борчларын къайтарып алмагъа сюйген бир пачагъа ошайдыр. 24Къайтармагъа башлагъанда, пачаны янына огъар элли миллион алтын акъча борчу болгъан биревню гелтирелер. 25Оьзюню борчун тёлемеге гючю болмагъаны саялы, пача къулну да, ону къатынын да, яшларын да, бар чакъы бары да мал матагьын да сатып тёлесин деп буйрукъ эте[+]. 26Шо заман къул, ону алдында къапланып ятып: «Сабурлукъ эт! Мен сагъа барын да тёлежекмен», – деп ялбара. 27Пача, къулуна рагьму этип, ону йибере, борчундан да гече.

28Бу къул буса ондан чыкъгъанда, къул ёлдашларындан оьзюне юз гюмюш акъча борчлу болгъан башгъа бирисине къаршы болуп: «Борчунгну тёле!» – деп хырданындан тутуп, ону бува.

29О заман ёлдашы, ону алдында тизлеринден туруп: «Биразгъа чыда, барын да тёлежекмен!» – деп ялбарып тилей. 30Амма о чыдамагъа сюймей. Борчун тёлегинче, барып ону туснакъгъа салдыра[+]. 31Болгъан бу ишлени гёргенде, ону ёлдашлары бек къыйналалар, болгъан бары да затны пачагъа айталар.

32Шо заман пача, ону янына чакъырып, огъар: «Гьей нажжас къул! Сен менден тилегенинг саялы, мен бары да шо борчунгну гечген эдим. 33Мен сенден гечгеним йимик, сен де ёлдашынга рагьмулу болма тюшмейми эдинг?» – дей. 34Пача къазапланып, бары да борчун тёлегинче, жазаламакъ учун, ону жаллатланы къолуна бере.

35Эгер гьар биригиз иман къардашыгъызны сизге къаршы этген гюнагь ишлеринден гьакъ юрекден гечмесегиз, кёклердеги Атам да сизге шолай этежек[+].

#### 19


Айрылывну гьакъында

1[•]Бу сёзлени сёйлеп битгенден сонг, Иса, Галилеядан чыгъып, Ягьудеяны Ёрдан оьзенни ари ягъындагъы вилаятларына гете. 2Ону артындан кёп адам да гете. Иса онда о адамланы сав эте.

3Фарисейлер,[†] Исаны янына гелип, Ону сынап къарамакъ учун, Огъар:

– Эргишиге къатынындан гьар не себепден де айрылмагъа Мусаны[†] Къануну[†] ихтияр береми? – деп сорайлар.

4-5Иса олагъа булай жавап бере:

– Яратгъаныбыз инг башлап «адамланы эргиши ва къатынгиши этип яратгъан. Шогъар гёре, адам ата анасыны уьюнден чыгъып, къатыны булан бирлешежек, экевю де туташ бир къаркъара болуп къалажакъ», – деп Сыйлы Язывларда язылгъанны охумагъанмысыз[+][+]? 6Олар экев тюгюл, туташ бир къаркъарадыр, биревдюр. Шолайлыкъда, Аллагь бирлешдиргенни инсан айырмасын![+]

7– Муса, айрылыв шагьатнама берип, къатындан айрылмагъа неге изну берген дагъы? – деп сорай фарисейлер Исагъа[+].

8Иса олагъа булай жавап бере:

– Юреклеригизни хырча болмакълыгъына гёре, Муса сизге къатынларыгъыздан айрылмагъа изну берген, амма башлап шолай болмагъан. 9Мен буса сизге айтаман: ким зинадан башгъа себеп булан къатынындан айрылып, башгъасы булан уьйленсе, о оьзю зина этген гиши болар[+].

10– Эгер къатынны алдында эрни борчу шолай буса, уьйленмей къалмакъ яхшы! – дейлер якъчылары.

11Иса олагъа булай дей:

– Ким де бу сёзню къабул этип болмас, янгыз Аллагь оьзлеге имканлыкъ бергенлер къабул этерлер[+]. 12Эргишилер къатын алып болмайгъанлыкъгъа тюрлю тюрлю себеплер бар. Бирлери шолай болуп тува, башгъаларын, адамлар оьзлер бичип, шолай этелер. Амма янгыз Аллагьгъа къуллукъ этмек учун, къатын алмайгъанлар да бар. Муну къабул этме болагъанлар къабул этсинлер!


Иса яшлар учун дуа эте

13[•]Шо заман, уьстюне къолларын тийдирип дуа этсин деп, Исаны янына яшланы гелтирелер. Якъчылары буса оланы гирме къоймай, алып гелгенлеге урушма башлайлар. 14Амма Иса:

– Къоюгъуз, яшлар Мени яныма гелсинлер, олагъа пуршав этмегиз! Неге тюгюл де, Аллагьны гьакимлиги тап яшлар йимиклер учундур, – дей[+]. 15Оланы уьстюне къолларын салып, олагъа Аллагьны рагьмусун тилеп дуа эте. Сонг Иса ондан гете.


Иса ва бай жагьил улан

16[•]Шонда бир жагьил улан, Исаны янына гелип:

– Устаз, даимлик яшав алмакъ учун, мен не яхшылыкъ этме герекмен? – деп сорай Огъар[+].

17– Неге Магъа яхшылыкъны гьакъында сорайсан? Бир Аллагьдан башгъа дагъы бирев де яхшы тюгюлдюр. Эгер даимлик яшавгъа гирмеге сюе бусанг, Аллагьны буйрукъларын кют, – дей Иса огъар[+].

18– Къайсы буйрукъларын? – деп сорай о.

Иса да огъар бу буйрукъланы айта:

– Адам оьлтюрме, зина этме, урлама, ялгъан шагьатлыкъ этме, 19атанга ва ананга гьюрмет эт, ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй[+].

20Жагьил улан Исагъа булай дей:

– Буланы барын да мен юрютюп гелгенмен, магъа дагъы да не зат етишмей[+]?

21Иса огъар:

– Эгер камил болма сюе бусанг, барып бары да мюлкюнгню сатып, пакъырлагъа уьлеш. Шо заман кёклерде сени хазналарынг болур. Сонг гел, Мени артыма тюш! – дей[+].

22Бу сёзлени эшитгенде, жагьил улан пашман болуп гете, неге тюгюл о бек бай болгъан. 23Иса да якъчыларына булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге нечик къыйындыр![+] 24Дагъы да айтаман: бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмекден эсе, тюеге инени гёзюнден оьтмеге рагьатдыр.

25Якъчылары муну эшитгенде, тамаша болуп:

– Олай буса, ким къутгъарылмагъа болур дагъы? – деп сорайлар.

26Иса олагъа тикленип къарап:

– Инсанлар учун бу имкансыз зат, амма Аллагь учун бары да зат имканлы, – дей[+].

27Шо заман Петер Огъар:

– Муна, биз бары да затларыбызны да къоюп, Сени артынг булан юрюп турабыз. Бизге не болажакъ дагъы? – деп сорай[+].

28Иса да олагъа булай жавап бере:

– Гертисин сёйлеймен сизге: бары да зат янгыртылгъанда, Мен, Инсанны Уланы,[†] Оьзюмню макътавлу тахымда олтургъан заманда, сиз де, артым булан юрюгенлер де, Исрайылны он эки къавумуна, демек савлай ягьуди халкъына дуван этмек учун, он эки тахгъа минип олтуражакъсыз[+]. 29Мени атымны гьюрметлеп, уьйлерин, агъаларын, инилерин, къызардашларын, аталарын, аналарын, яшларын, топуракъларын къойгъан гьар ким юз керен артыкъ этип алажакъ ва даимлик яшав алажакъ[+]. 30Амма биринчилени бир кёплери ахырынчы, ахырынчылар буса биринчи болажакълар[+].

#### 20


Юзюм бавдагъы къуллукъчуланы гьакъында

1Иса олагъа булай бир масал айта:

– Аллагьны гьакимлиги юзюмлюгюнде ишлетмек учун ишчилер тутмагъа эртен тез къыргъа чыкъгъан бир адамгъа ошайдыр. 2Гюнюне бир гюмюш акъча бережекге ишчилер булан разилешип, о адам оланы юзюмлюгюне йибере.

3Эртен сагьат тогъузларда къыргъа чыкъгъанда, о базар майдангъа гелип бош токътагъан дагъы да бир нече адамны гёре. 4О адам булагъа да: «Сиз де мени юзюм бавума ишлемеге барыгъыз, мен сизге тийишли гьагъыгъызны берирмен», – дей. 5Булар да гетелер. Сагьат он экиде де, уьчде де о дагъы да шолай эте. 6Сагьат бешлер вакътиде о дагъы да шо ерге бара. Онда гелип бош токътагъан адамланы гёрюп: «Сав гюн мунда бош токътап не этесиз?» – деп сорай. 7«Неге тюгюл де, бизин бирев де ялгъа тутмагъан», – деп жавап берелер олар. О адам булагъа да: «Буса сиз де мени юзюм бавума ишлемеге барыгъыз», – дей.

8Ахшам болгъанда, юзюмлюкню еси баш къуллукъчусуна: «Ишчилени чакъырып, артда гелгенлеринден башлап биринчилей гелгенлерине ерли тийишли гьагъын бер», – дей[+]. 9Сагьат бешлерде ишге гелгенлер бирер гюмюш акъча алалар. 10Башлап гелгенлери буса оьзлер артыкъ гьакъ аларбыз деп ойлашалар, амма олар да бирер гюмюш акъча алалар. 11-12Алгъан сонг, олар юзюмлюкню есине: «Бу артда гелгенлер бир сагьат ишлеген, бизин, гюнню лап яллав заманында ишни кёп янын кютгенлени, сен олар булан тенг этип къойдунг», – деп къаршы сёйлемеге башлайлар. 13Юзюмлюкню еси де оланы бирине булай жавап бере: «Ювугъум! Мен сени алдатмайман чы. Сен мени булан бир гюмюш акъчагъа разилешмегенми эдинг? 14Оьзюнгню гьагъынгны да алып гет. Мен буса бу артда гелгенине сагъа бергеним чакъыны бермеге сюемен. 15Оьз акъчам булан сюйгенимни этмеге ихтиярым ёкъму дагъы? Яда сен мени чомартлыгъымны гюллеймисен?» 16Муна шолай, биринчилер ахырынчы, ахырынчылар буса биринчи болажакълар[+].


Иса уьчюнчюлей Оьзюню оьлюмю ва тириливю гьакъында айта

17[•]Иса Ерусалимге барагъанда, он эки де якъчысын янына чакъырып, олагъа:

18– Муна биз Ерусалимге бара турабыз. Мен баш дин къуллукъчуланы[†] ва дин алимлени къолуна берилежекмен. Олар да Мени оьлтюрмеге дуван этип, 19ят халкъланы къолуна бережеклер. Олар Мени хорлажакълар, къамучу булан тюежеклер ва хачгъа илежеклер. Мен буса уьчюнчю гюн къайтып тирилежекмен, – дей[+].


Якъубну ва Югьанны тилевю

20[•]Сонг Зеведейни къатыны, уланлары булан бирче Исаны янына гелип, Ону алдында къапланып ятып, Ондан бир зат тилемеге сюе[+]. 21Иса огъар:

– Сен не сюесен? – деп сорай.

– Сен пача болгъанда, мени эки де уланым бири онг янынгда, бириси буса сол янынгда олтурмагъа изну бер, – дей къатын[+].

22Иса булай дей:

– Сиз не тилейгенигизни билмейсиз. Башыма тюшежек азаплардан Мен оьтежек йимик, сиз де оьтюп болурмусуз?

– Болурбуз, – деп жавап берелер олар[+].

23– Мени йимик сиз де азаплардан оьтежексиз. Амма Мени онг янымда яда сол янымда олтурмагъа изну бермеклик Мени ихтиярымда тюгюл. О ерлер янгыз Мени Атам белгилегенлер учундур, – дей Иса.

24Къалгъан он якъчысы шону эшитгенде, Якъубгъа[†] ва Югьангъа къазапланмагъа башлайлар. 25Иса буса, оланы барын да янына чакъырып, булай дей:

– Сиз билесиз: бу дюньяны башчылары халкъларына буйрукъ этелер, уллу гьакимлери де олагъа гьакимлигин гёрсетелер. 26Амма сизин арагъызда олай болмасын! Арагъызда уллу болма сюегенигиз къалгъанларыгъызгъа къуллукъчу болуп къалсын![+] 27Арагъызда биринчи болма сюегенигиз барыгъызгъа да къул болуп къалсын! 28Инсанны Уланы[†] да Оьзюне къуллукъ этдирмек учун тюгюл, башгъалагъа къуллукъ этмек, бир хыйлыланы къутгъармакъ ва Оьз яшавун къурбан этмек учун гелди[+].


Эки сокъурну сав болуву

29[•]Олар Еригьондан чыгъагъан заманда, Исаны арты булан кёп халкъ геле[+]. 30Шонда ёл ягъада олтургъан эки сокъур, Иса оьтюп барагъанны эшитип:

– Я Раббибиз! Гьей Давутну Наслусу![†] Сен бизге бир рагьму эт! – деп къычыралар[+]. 31Халкъ урушуп, оланы тындырмагъа къарай. Амма олар:

– Я Раббибиз! Сен бизге бир рагьму эт! Гьей Давутну Наслусу! – деп бирден бир бек къычыралар.

32Иса токътап, оланы чакъырып:

– Мен сизге не этгенни сюесиз? – деп сорай.

33– Я Раббибиз! Биз гёрмеге сюебиз, – дейлер сокъурлар Огъар. 34Рагьму этип, Иса оланы гёзлерине тие. Шоссагьат сокъурлар гёреген болуп къалалар, олар да Исаны арты булан гетелер[+].

#### 21


Исаны Ерусалимге геливю

1[•]Ерусалимге ювукълашып, Зайтун тавну къырыйындагъы Байтагия деген юртгъа гелген заманда, эки якъчысын алгъа йибере туруп,[+] 2Иса олагъа булай дей:

– Тувра къаршыгъыздагъы юртгъа барыгъыз. Онда байлангъан бир тиши эшекни, ону булан бир къодукъну табажакъсыз. Оланы чечип, Мени яныма гелтиригиз. 3Эгер сизге гьеч ким бир зат сёйлесе: «Булар Раббибизге тарыкъ», – деп айтарсыз. Шо адам шоссагьат оланы берер. 4Шолайлыкъда, пайхаммардан таба айтылгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:[+]

5Сион къызына[*] айтыгъыз:
янынга Пачанг геле тура.
О саламат кюйде эшекге минген.
Тиши эшекден тувгъан къодукъгъа минген.

6Якъчылары барып, оьзлеге Иса буюргъан кюйде этелер. 7Эшекни де, къодукъну да гелтирелер. Олагъа уьст опуракъларын юклейлер. Иса шоланы уьстюне де минип олтура. 8Кёп халкъ, уьст опуракъларын чечип, ёлгъа яя, оьзгелери буса, тереклерден бутакълар гесип алып, ёлгъа яялар[+]. 9Исаны алды ва арты булан барагъан халкъ:

– Давутну Наслусуна[†] гьосанна![*] Раббибизни аты булан гелегенге Аллагьны яхшылыгъы болсун! Кёклердеги Аллагьгъа гьосанна! – деп къычыра[+].

10Иса Ерусалимге гирген заманда, бютюн шагьар чайкъалышып:

– Бу кимдир? – деп сорай.

11Халкъ булай жавап бере:

– Бу Галилеяны Назарет деген шагьарындан чыкъгъан Иса пайхаммар[+].


Иса ибадатханада

12[•]Иса, ибадатханагъа[†] гирип, ондагъы сатывчуланы ва алывчуланы къуваламагъа башлай. О акъча алышдырагъанланы такъчаларын ва гёгюрчюн сатагъанланы шанжалларын авдара[+]. 13Олагъа:

– Сыйлы Язывларда: «Мени уьюм дуа этеген уьйдюр», – деп язылгъан, сиз буса ону талавурчуланы уясына айландыргъансыз! – дей.

14Ибадатханада Исаны янына сокъурлар ва акъсакълар гелелер. Иса оланы сав эте. 15О этген гьайран ишлени ва ибадатханада: «Давутну Наслусуна гьосанна!» – деп къычырагъан яшланы гёргенде, баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер къазапланалар[+]. 16Олар Исагъа:

– Булар не сёйлейгенни эшитемисен? – деп сорайлар.

Иса да олагъа:

– Эшитемен. Сиз бир заманда да Сыйлы Язывларда: «Сабийлени де, эмчек ичеген нарысталаны да авзу булан Сен Оьзюнге алгъыш гьазир этдинг», – деп язылгъанны охумагъанмысыз? – дей[+]. 17Иса, оланы къоюп, Ерусалимден къыргъа, Байтаниягъа гетип, онда гече къала[+].


Къуругъан инжир терек

18[•]Эртенине шагьаргъа къайтып барагъанда, Иса ач болуп, ашамагъа сюе[+]. 19Ёл ягъада бир инжир терекни гёрюп, ону ягъына бара. Терекде япыракълардан къайры бир зат да тапмай. Сонг терекге:

– Энниден сонг сени дагъы емишинг болмасын! – дей.

Инжир терек шоссагьат къуруп къала[+]. 20Шону гёрюп, якъчылары тамаша болалар.

– Инжир терек шоссагьат нечик къуруп къалды? – деп сорайлар олар.

21Иса буса олагъа булай жавап бере:

– Гертисин сёйлеймен сизге: эгер иманыгъыз болуп, шекликге тюшмесегиз, янгыз бу инжир терекге болгъанны тюгюл, бу тавгъа: «Гётерилип, денгизге атыл!» – деп айтсагъыз, шо да болажакъ[+]. 22Иман да булан дуа эте туруп не зат тилесегиз де, алажакъсыз[+].


Исаны ихтияры гьакъында

23[•]Иса, ибадатханагъа гелип, Аллагьны каламын англатып турагъан заманда, баш дин къуллукъчулар ва тамазалар[†] Ону янына гелип:

– Бу ишлени Сен кимден ихтияр булан этесен? Сагъа олай ихтиярны ким берген? – деп сорайлар[+].

24Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен де сизге бир зат сорайым, шогъар жавап берсегиз, бу ишлени кимден ихтияр булан этегенимни Мен де сизге айтарман. 25Ягьияны, адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмагъа ихтияры къайдан эди – Аллагьдан эдими яда инсанлардан эдими?

Олар бир бири булан эришмеге башлай:

– Эгер: «Аллагьдан эди», – десек, шо заман О: «Неге дагъы сиз огъар инанмадыгъыз?» – деп соражакъ[+]. 26Эгер: «Инсанлардан эди», – десек, халкъдан къоркъабыз, неге тюгюл барысы да Ягьияны пайхаммар деп гьисап эте, – деп сёйлешелер[+].

27– Биз билмейбиз, – деп жавап берелер олар Исагъа.

– Бу ишлени кимден ихтияр булан этегенимни сизге Мен де айтмасман, – дей Иса олагъа.


Эки уланны гьакъында

28Иса булай дей:

– Сизин нечик эсигизге геле? Бир адамны эки уланы бола. О барып биринчисине: «Уланым, бугюн барып юзюм бавда ишле», – дей. 29О да: «Сюймеймен», – деп жавап да берип, артда гьёкюнюп, бара. 30Экинчисини янына барып да, о шолай дей. О да: «Барайым, атам», – деп жавап да берип, бармай къала. 31Оланы экевюнден де атасы айтгъанны къайсы этген? – деп сорай.

– Биринчиси, – деп жавап берелер.

Иса олагъа булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: ясакъчылар[†] да, къагьба къатынлар да Аллагьны гьакимлигини тюбюне сизден эсе алда тюшюп туралар. 32Неге десегиз, Ягьия сизин яныгъызгъа Аллагьны тюз ёлун гёрсетмеге гелген. Сиз буса огъар инанмагъансыз, ясакъчылар да, къагьба къатынлар да огъар инангъанлар. Сиз бу затланы барын да гёргенде де, гьёкюнмегенсиз ва огъар инанмагъансыз[+].


Рагьмусуз юзюмчюлени гьакъындагъы масал

33[•]– Бирдагъы бир масалгъа тынглагъыз. Бир уьй еси бола. О юзюм бав орната, чал эшип, ону айланасын бегите. Юзюм сыкъмакъ учун, тёле къаза ва бийик къаравул къош къура. Бавну юзюмчюлеге ижарагъа да берип, оьзю сапар чыгъып гете[+]. 34Юзюм бишеген вакъти ювукълашгъанда, юзюмден оьзюню пайын алмакъ учун, о къулларын юзюмчюлени янына йибере. 35Юзюмчюлер, ону къулларын тутуп, бирин тюе, бирин оьлтюре, бирин де таш урушгъа тута[+]. 36Юзюм бавну еси янгыдан алдындан да кёп къуллар йибере. Юзюмчюлер олагъа да шолай этелер.

37Ахырда да о: «Уланыма сама абур этерлер», – деп ойлашып, оланы янына уланын йибере[+]. 38Юзюмчюлер буса уланны гёргенде, бир бирине: «Бу гелегени – варис. Гелигиз, ону да оьлтюрейик, шо заман ону мюлкю бизинки болуп къалыр!» – деп сёйлейлер[+]. 39Юзюмчюлер, ону тутуп, юзюм бавдан къыргъа чыгъарып, оьлтюрелер[+].

40Энни юзюм бавну еси гелген заманда, бу юзюмчюлеге не этежек?

41Олар Исагъа:

– Бу яман адамланы яман кюйде оьлтюрежек. Оьз заманында оьзюне гелимин берсин учун, юзюм бавну башгъа юзюмчюлеге ижарагъа бережек, – деп жавап берелер[+].

42Иса олагъа булай дей:

– Сиз Сыйлы Язывларда язылгъанны бир де охумагъанмысыз дагъы?

Усталар ташлап къойгъан таш
кюрчюню аслу ташы болуп токътады.
Раббибиз этген шо ишни гёрмеге де гьайран чы![+]

43Шогъар гёре сизге айтаман: Оьзюню гьакимлигини тюбюне тюшмеге берген ихтиярны, Аллагь сизден алып, яхшы гелим берегенлеге бережек. 44Бу ташгъа сюрюнюп йыгъылгъан гьар ким пара пара болажакъ, о кимни уьстюне тюшсе, ону янчажакъ.

45Исаны масалын эшитгенде, баш дин къуллукъчулар ва фарисейлер[†] О оьзлени гьакъында айтагъанны англайлар. 46Олар Исаны тутмагъа сюелер, амма халкъдан къоркъалар. Неге тюгюл де, халкъ Ону пайхаммар деп гьисап эте болгъан[+].

#### 22


Пачаны уланыны тою гьакъында

1[•]Иса олагъа бирдагъы бир масал айта:[+]

2– Аллагьны гьакимлиги уланына къатын алагъанда той этген бир пачагъа ошайдыр[+]. 3Тойгъа чакъырылгъанлагъа гел деп айтсын учун, пача къулларын йибере. Амма чакъырылгъанлар гелмеге сюймейлер.

4Пача, чакъырылгъанлагъа янгыдан башгъа къулларын йиберип, олагъа: «Мен тойгъа бары да затны гьазирлегенмен, семиз гьайванлар маллар союлгъан, бары да зат гьазир этилген, тойгъа гелигиз», – деп айтмагъа тапшура. 5Амма чакъырылгъанлар, ону сёзлерин тергевсюз къоюп, бирлери авлагъына, бирлери сатыв алыв ишлерине гетелер. 6Башгъалары буса, ону къулларын тутуп, токъалап, оьлтюрелер[+]. 7Пача бек къазаплана. Асгерлерин йиберип, оланы оьлтюрте, шагьарын буса яллата[+].

8Сонг о къулларына булай дей: «Той учун бары да зат гьазир, амма чакъырылгъан къонакълар шогъар лайыкълы тюгюл эдилер[+]. 9Энни ёл бойлагъа барыгъыз, къаршылашгъанланы барысын да тойгъа чакъырыгъыз». 10Къуллар орамлагъа чыгъып – яман болсун, яхшы болсун – къаршы болгъанланы барысын да жыйып гелтирелер. Той мажлиси де къонакълардан тола.

11Пача гелген къонакълагъа къарамакъ учун гиргенде, о тойгъа гёре гийинмеген бир адамны гёре. 12Огъар: «Ювугъум! Той опуракълар гиймей, сен мунда нечик гелдинг?» – деп сорай. О буса сёйлемей токътай. 13Шо заман пача къулларына: «Муну тутуп, къолларын бутларын да байлап, йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ тыш яндагъы къарангылыкъгъа ташлагъыз», – деп буйрукъ эте[+]. 14Неге тюгюл де, чакъырылгъанлар кёпдюр, сайлангъанлар буса аздыр.


Пачаныкин – пачагъа

15[•]Шо заман фарисейлер[†] чыгъып гетелер. Исаны терс сёзюн тапмакъны гьакъында ойлашалар[+]. 16Олар Исаны янына Гьиродну[†] якъчылары да булан оьзлени якъчыларын йиберелер. Олар Исагъа булай дей:

– Устаз! Сен туврасын айтагъан адам экенни, Аллагьны ёлунда тюз ва ачыкъ кюйде нечик яшама герекни уьйретегенингни билебиз. Биревден де къоркъмайгъанынгны, биревге де бет хатир этмейгенингни гёребиз[+]. 17Энни бизге айт: Сени нечик эсинге геле, Румну пачасына ясакъ бермеге герекми яда тюгюлмю[+]?

18Амма Иса, оланы яман хыялын билип:

– Сиз Мени не учун сынап къарама сюесиз, гьей экиюзлюлер[+]? 19Ясакъгъа тёленеген акъчаны Магъа гёрсетигиз! – дей.

Олар Исагъа бир гюмюш акъча гелтирелер. 20Иса олагъа:

– Бу сурат кимникидир? Мунда кимни аты язылгъан? – деп сорай.

21– Румну пачасыныки, – дейлер олар.

Шо заман Иса олагъа:

– Шолай буса, Румну пачасыныкин пачагъа, Аллагьныкин Аллагьгъа беригиз, – дей[+].

22Олар муну эшитгенде, тамаша болуп, Ону къоюп гетелер.


Оьлюмден тирилмекни гьакъында

23[•]Оьлюмден сонг тирилмек ёкъ деп сёйлейген саддукейлени бирлери, шо гюн Исаны янына гелип, Огъар булай сорайлар:[+]

24– Устаз! Муса:[†] «Бир адам авлети болмайлы оьлсе, иниси, ону къатынын алып, оьлген агъасыны наслусун узатсын», – деп язгъан[+]. 25Арабызда етти агъа ини болгъан буса, биринчиси къатын алып, авлети болмайлы оьле, къатыны инисине къала. 26Экинчиси, уьчюнчюсю, гьатта еттинчиси де, шо къатынны алып, авлети болмайлы оьлелер. 27Барысындан да сонг къатын да оьле. 28Энни оьлюлер тирилегенде, о къатын етти де агъа иниден къайсыны къатыны болажакъ? Неге тюгюл де, оланы барысы да ону эри болгъан эди чи.

29Иса олагъа булай жавап бере:

– Сиз не Сыйлы Язывланы, не Аллагьны къудратын билмейгенигиз саялы янгылышасыз. 30Тирилген сонг, оьлюлер я къатын алмажакълар, я эрге бармажакълар, кёклердеги малайиклер йимик болуп къалажакълар. 31-32Оьлюлени тирилмеклиги гьакъында Аллагь сизге: «Мен Ибрагьимни[†] Аллагьыман, Исгьакъны[†] Аллагьыман ва Якъубну[†] Аллагьыман», – деп язгъан сёзлерин охумагъанмысыз? Аллагь оьлюлени Аллагьы тюгюл, савланы Аллагьы[+].

33Буланы эшитген халкъ о уьйретеген затлагъа гьайран болуп къала.


Инг уллу буйрукъ

34[•]Иса саддукейлени пысдыргъанны эшитгенде, Ону айланасына фарисейлер жыйылалар. 35Олардан бири, Къанундан[†] яхшы англаву бары, Исаны терс сёзюн тапмакъ учун:

36– Гьей Устаз, Мусаны Къанунундагъы инг агьамиятлы буйрукъ къайсыдыр? – деп сорай.

37Иса огъар булай жавап бере:

– «Раббинг Аллагьны бютюн юрегинг булан, бютюн жанынг булан ва бютюн гьакъылынг булан сюй»[+]. 38Бу биринчи ва инг агьамиятлы буйрукъдур. 39Бугъар ошайгъан экинчиси будур: «Ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй»[+]. 40Бютюн Мусаны Къануну ва пайхаммарланы бютюн уьйретивю бу эки де буйрукъгъа асаслана[+].


«Месигь кимни Уланыдыр?»

41[•]Айланасына жыйылгъан фарисейлеге Иса:

42– Месигьни[†] гьакъында сиз не ойлашасыз? О кимни Уланыдыр? – деп сорай.

Фарисейлер Огъар:

– Давутну Наслусу,[†] – деп жавап берелер[+].

43Иса олагъа булай дей:

– Олай буса, Аллагьны Ругьуну таъсиринден Давут[†] Огъар Рабби деп неге айтгъан? О булай сёйлеген чи:

44Аллагь Мени Раббиме айтды:
«Мен Сени душманларынгны аякъ тюбюнге салгъынча,
гелип Мени онг ягъымда олтуруп тур»[+].

45Эгер Давут Исагъа Рабби деп айта болгъан сонг, О Давутну уланы нечик бола дагъы?

46Бирев де Огъар дагъы жавап берип болмай. Шо гюнден сонг гьеч бирев де Огъар бир зат да сорамагъа болушлукъ этмей[+].

#### 23


Фарисейлени юзюн ачыв

1[•]Сонг Иса халкъгъа ва якъчыларына булай сёйлемеге башлай:

2– Дин алимлер де, фарисейлер[†] де Мусаны[†] орнуна къалгъанлар. 3Шо саялы олар сизге буюрагъан бары да затны юрютюгюз ва сакълагъыз. Амма олар этеген ишлени этмегиз, неге тюгюл оланы сёйлейгени бирдир, этегени буса башгъадыр[+]. 4Олар инсанлагъа къатты дин талаплар салып, оланы уьстюне авур, кютмеге къыйынлы намусланы салалар. Оьзлер буса оланы кютмек учун бармагъын сама тербетмеге де сюймейлер.

5Оьзлени ишлерин олар янгыз адамлар гёрсюн деп, гёземелик учун этелер: Мусаны Къанунундан[†] алынып язылгъан гьайкеллерин[*] баргъан сайын генг, опуракъларыны чачакъларын да узун этелер[+]. 6Шатлыкъ мажлислерде, синагогларда[†] тёрге чыгъып олтурмагъа сюелер[+]. 7Базар майданларда оьзлеге гьюрмет этгенни, адамлар оьзлеге: «Муаллимим!» – деп айтгъанны да сюелер. 8Сиз буса оьзюгюзге: «Муаллимим!» – деп айтдырмагъыз. Неге тюгюл де, сизин герти Муаллимигиз бирдир – Раббибиздир, сиз барыгъыз да къардашларсыздыр[+]. 9Бу дюньяда биревге де сиз: «Атам!» – деп айтмагъыз. Сизин Атагъыз бирдир – кёклердеги Атагъыздыр[+]. 10Сизге: «Устазым!» – деп де айтмасынлар. Устазыгъыз бирдир – Месигьдир.[†] 11Арагъыздан инг уллугъуз къалгъанларыгъызгъа къул болуп къалсын[+]. 12Неге тюгюл де, оьз оьзюн оьр тутагъан гьар ким тёбен болажакъ, тёбен тутса, оьр болажакъ[+].

13Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Инсанланы Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге къоймай токътатасыз, оьзюгюз де тюшмейсиз, тюшме сюегенлени де къоймайсыз. [[+] 14][*]

15Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Бир адамны имангъа гелтирмек учун, сиз денгизни де, къуруну да къыдырып айланасыз. Эгер гелтирсегиз, ону оьзюгюзден эки керен яман жагьаннем агьлю этесиз.

16Адаршай сизин гьалыгъызгъа! «Ким ибадатхананы[†] атын тутуп ант этсе, ант саналмас, ким ибадатханадагъы алтынны атын тутуп ант этсе, оьз антын кютме герекли болур», – деп сёйлейген гьей сокъур башчылар![+] 17Гьей сиз агьмакълар булан сокъурлар! Къайсы агьамиятлыдыр: алтынмы яда алтынны да сыйлы этген ибадатханамы[+]? 18Шолай: «Ким къурбанлыкъны салагъан ерни[†] атын тутуп ант этсе, ант саналмас, ким къурбан этеген ерни уьстюндеги къурбанны атын тутуп ант этсе, оьз антын кютме герекли болур», – дейсиз. 19Гьей сиз сокъурлар! Къайсы агьамиятлыдыр: къурбанмы яда къурбанны да сыйлы этген къурбанлыкъны салагъан ерми[+]? 20Къурбанлыкъны салагъан ерни атын тутуп ант этеген адам шо къурбанлыкъны салагъан ерни де, ону уьстюндеги бары да затны атын тутуп ант этеген болур. 21Ибадатхананы атын тутуп ант этеген де шо ибадатхананы ва ону ичинде яшайгъан Аллагьны атын тутуп ант этеген болур[+]. 22Кёкню атын тутуп ант этеген адам Аллагьны тахыны атын ва ону уьстюнде Олтурагъанны атын тутуп ант этеген болур.

23Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Гьатта нананы, оччамны, тавмичарини де ондан бир пайын секет чыгъарып бересиз. Къанунну лап агьамиятлы янлары болгъан адилликни, садагъаны ва иманны буса сансымайсыз! Бу агьамиятлы затланы юрютмеге герексиз, бирисилерин де унутуп къойма герек тюгюлсюз![+] 24Сюйрюжибин ичигизге гетип къалмасын деп, сюзюп ичеген, тюени буса савлай ютагъан, гьей сокъур башчылар!

25Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Сукараларыгъызны ва бошгъапларыгъызны тыш янларын тазалайсыз, ичигиз буса сутурлукъдан ва талавурчулукъдан толуп тура! 26Гьей сокъур фарисей! Инг башлап сукарангны ичин тазала, сонг тыш яны да таза болур!

27Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Сиз акъ чабылгъан къабур анакълар йимиксиз: тышдан къарагъанда, олар арив гёрюне, ичи буса оьлю сюеклерден ва гьар тюрлю чирикликден толуп бола![+] 28Сиз де шолай: тышдан къарагъанда, адамлагъа муъмин гишилер йимик гёрюнесиз, ичигиз буса экиюзлюлюкден ва гюнагьдан толуп тура.

29Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Сиз пайхаммарлагъа зияратлар ишлейсиз ва муъминлени сынташларын безендиресиз. 30«Эгер биз ата бабаларыбызны заманында яшагъан болгъан эдик буса, пайхаммарланы оьлтюрювде ортакъчылар болмас эдик», – дейсиз сиз[+]. 31Шоллукъда, сиз пайхаммарланы оьлтюргенлени наслусу экенигизге оьзюгюз мюкюрлюк этесиз. 32Олай буса, ата бабаларыгъыз башлагъан ишни ахырына да чыгъарыгъыз! 33Гьей йыланлар, йыланны наслусу! Сиз къыяматгюнден ва жагьаннемни азабындан нечик къутулар экенсиз[+]? 34Шо саялы Мен сизге пайхаммарлар,[†] гьакъыллы адамлар ва муаллимлер йиберип тураман. Сиз оланы бирлерин оьлтюрежексиз, хачгъа илежексиз, бирлерин буса синагогларыгъызда къамучу булан тюежексиз, шагьардан шагьаргъа къувалажакъсыз[+]. 35Муъмин болгъан Гьабилни къанындан башлап ибадатхана булан къурбанлыкъны салагъан ерни арасында сиз оьлтюрген Баракияны уланы Закарияны[*] къанына ерли гьар муъмин адамны ер юзюнде тёгюлген бютюн къаны сизин уьстюгюзде къалажакъ![+] 36Гертисин сёйлеймен сизге: бу затлар барысы да бу наслуну уьстюне тюшежек!


Раббибиз Ерусалимге болгъан ишге къайгъыра

37[•]– Гьей Ерусалим! Пайхаммарланы оьлтюреген ва оьзюнге багъып йиберилгенлени таш урушгъа тутагъан Ерусалим! Къуш оьзюню балаларын къанатларыны тюбюне жыягъанда йимик, Мен де сени авлетлерингни нече керен жыймагъа сюйген эдим, амма сиз жыйылма сюймедигиз![+] 38Гьали, Ерусалим, Аллагь сени къоюп гетежек. 39Сагъа айтаман: «Раббибизни атындан гелегенге Аллагьны яхшылыгъы болсун!» – деп сен айтажакъ заман болгъунча, Мени дагъы гёрмежексен[+].

#### 24


Ерусалимни дагъылыву гьакъында

1[•]Иса ибадатханадан[†] чыгъып гетип барагъанда, Ону янына якъчылары гелелер. Олар Исаны ибадатхананы биналарына тергевюн бакъдырмагъа сюелер. 2Иса олагъа булай дей:

– Буланы барын да сиз гёремисиз? Гертисин сёйлеймен сизге: мунда ташны уьстюнде таш да къалмажакъ, бары да зат дагъытылажакъ![+]

3Зайтун тавда янгыз олтуруп турагъанда, Исаны янына якъчылары гелелер. Олар:

– Шо къачан болажагъын айт чы бизге. Сени гелмеклигингни де, ахыр заманны да гёрсетеген не аламат болажакъ? – деп сорайлар.

4Иса олагъа булай жавап бере:

– Вёрегиз, сакъ болугъуз, сизин алдатмасынлар![+] 5Бир кёплер: «Мен Месигьмен»,[†] – деп, Мени атым булан гелип, хыйлыланы алдатажакълар. 6Сиз гележекде давланы ва оланы гьакъындагъы хабарланы эшитежексиз. Вёрегиз, къоркъмагъыз! Олар болмагъа герекли затлар. Амма шо заманда да ахыр заман гелип битмежек. 7Бир миллет башгъа миллетге, бир пачалыкъ башгъа пачалыкъгъа къаршы гётерилежек. Хыйлы ерлерде ачлыкъ ва ер тербенивлер болажакъ[+]. 8Шолар барысы да, къатынгиши яш табагъанда азап чегегенде йимик, азапгъа тарывугъузну биринчи белгилери болуп токътажакъ.

9О заман сизге азап бережеклер, оьлтюрежеклер. Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, бары да халкълар сизин гёрюп ярамайгъан болажакълар[+]. 10Шо заман кёплер иманындан чыгъажакълар, бир бирине хыянатлыкъ этежеклер, бир бирин гёрюп ярамайгъан болажакълар[+]. 11Шо заман бир хыйлы ялгъан пайхаммарлар[†] арагъа чыгъып, хыйлыланы алдатажакълар[+]. 12Яманлыкъны кёп болмакълыгъыны себебинден бир кёплени сюювю сёнежек. 13Амма ахыргъа ерли чыдагъан къутгъарылажакъ[+]. 14Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы бу Сююнч Хабар[†] бютюн дюньяда бары да халкълагъа билдирилежек. Сонг ахыр заман етежек[+].


Болажакъ азаплар

15[•]– Даниял пайхаммардан таба айтылгъан кюйде, «мурдар этеген затны» Сыйлы Ерде токътагъанын гёрген заманда (охуйгъан англасын!), 16ягьудеядагъылар тавлагъа къачсынлар. 17Къалкъыдагъылар, уьйдеги затын алабыз деп, ерге тюшмесинлер[+]. 18Авлакъдагъылар, уьст опуракъларын алабыз деп, уьюне къайтмасынлар. 19Шо гюнлерде айлы болгъан ва эмчек ичиреген къатынланы гьалына адаршай![+] 20Къачывугъуз къышгъа яда сонгугюнге[†] къаршылашмасын деп, дуа этигиз. 21Шо гюнлерде олай уллу бир балагь болажакъ чы! Шолай балагь Аллагь дюньяны яратгъан замандан гьалиге ерли бир де болмагъан, гьеч болма да болмажакъ![+] 22Эгер шо гюнлер къысгъартылажакъ болмагъан эди буса, бары да жанлы зат ёкъ болажакъ эди. Амма Оьзюню сайлангъанлары себеп болуп, Раббибиз шо гюнлени къысгъартгъан[+].

23Шо заманда сизге бирев: «Къарагъыз! Муна Месигь!» – яда, «Она О», – деп айтса, инанмагъыз[+]. 24Ялгъан месигьлер, ялгъан пайхаммарлар арагъа чыгъажакълар. Эгер имканлыкъ болса, аламатлар ва муъжизатлар гёрсетип, сайлангъанланы да алдатажакълар[+]. 25Муна, Мен сизге алданокъ айтып бувардым[+].

26Гьасили, эгер сизге: «Къарагъыз! Месигь дангылда», – деп айтса, онда бармагъыз. Яда: «О уьйню ичинде», – десе де, инанмагъыз. 27Яшмын гюнтувушда чыгъып, гюнбатышда да гёрюнегени йимик, Мени, Инсанны Уланыны,[†] геливю де шолай болажакъ[+]. 28Къайда оьлю сюек болса, шонда къаракъуш да болур[*][+].


Инсанны Уланыны геливю

29[•]– Шо гюнлени балагьындан сонг «бирден гюнеш къаралажакъ, айны ярыгъы сёнежек, юлдузлар кёкден тюшежек, кёклени къудратлары чайкъалажакъ»[+]. 30Шо заман кёкде Инсанны Уланыны белгиси гёрюнежек. Ер юзюндеги бютюн халкълар тююнюп йылап яс этежеклер. Кёкдеги булутланы уьстюнде къудрат ва сыйлы нюр булан Инсанны Уланыны гелегенин гёрежеклер[+]. 31О гючлю сесли сюрю булан малайиклерин йибережек. Олар дёрт де якъдан, кёклени бир къырыйындан бир къырыйына ерли, Ону сайлангъанларын бир ерге жыяжакълар[+].

32[•]Инжир терек сизге бир дарс болуп къалсын: ону бутакълары йымышап япыракълар чыгъарагъан заманда, яй ювукълашгъанны билерсиз. 33Шолай сиз де бары да бу затланы гёргенде, Инсанны Уланы ювукъда экенни, етип геле турагъанны билигиз. 34Гертисин сёйлеймен сизге: бу затлар барысы да, гьали бар наслу яшай туруп, яшавгъа чыгъажакъ[+]. 35Кёк де, ер де ёкъ болуп таяжакъ, амма Мени сёзлерим бир заманда да ёкъ болмажакъ[+].

36[•]О гюнню ва о сагьатны бирев де, гьатта кёклердеги малайиклер де, Оьзю Уланы да билмей, янгыз Атам биле. 37Нугьну[†] заманында нечик болгъан буса, Инсанны Уланыны геливю де шолай болажакъ[+]. 38Нугь гемеге минген гюнге ерли, сув алывну алдындагъы гюнлерде йимик, инсанлар ашап, ичип, къатын алып, эрге барып тургъанлар. 39Сув алып, барын да ёкъ этгинче, олар бир затгъа да шекленмегенлер. Инсанны Уланы гелгенде де, шолай болажакъ[+].

40Шо заман авлакъда болагъан экевден бири алынажакъ, бириси буса къалажакъ. 41Бирче тирмен тартагъан эки къатын болажакъ: бири алынажакъ, бириси буса къалажакъ. 42Гьасили, айыкъ туругъуз! Раббигизни къайсы гюн гележегин билмейсиз[+].

43Билип къоюгъуз, эгер уьй есине уручуну къачан гележеги белгили эди буса, о уручуну уьюне гирмеге къоймас эди[+]. 44Шо саялы сиз де гьазир болуп туругъуз. Инсанны Уланы сиз къаравулламайгъан бир заманда гелип къалажакъ[+].


Инамлы ва англавлу къул

45[•]– Оьзге къулларына заманында аш сув берип къарасын деп, оланы уьстюнде еси къоюп гетген инамлы ва англавлу къул йимик болугъуз. 46Еси уьюне къайтгъанда, шолай ишлей туруп табулгъан къул насиплидир[+]. 47Гертисин сёйлеймен сизге: еси ону оьзюню бютюн малыны мюлкюню уьстюне салажакъ. 48Эгер о, яман хыяллы бир къул болуп чыгъып, оьз оьзюне: «Есим тез гелмежек», – деп,[+] 49башгъа къулланы тюймеге, ичкичилер булан ашама ичме башласа, 50о къулну еси гёзлемейген бир гюн, билмейген бир сагьатда гелип къалажакъ. 51Ону къатты кюйде жазалажакъ, экиюзлюлер булан бир къысматгъа тарытажакъ. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ[+].

#### 25


Он къызны гьакъындагъы масал

1Иса булай дей:

– Шо заман Аллагьны гьакимлиги дагъы да негер ошай? Он къыз, чыракъларын да алып, гиевню къаршылама чыгъа[+]. 2Олардан бешевю гьакъыллы, бешевю де авлия. 3Авлиялары чыракълар алгъанда, оьзлер булан олагъа тёкмеге май алмайлар. 4Гьакъыллылары буса чыракълар булан бирге савутлагъа май да алалар. 5Гиев гелип битмейгенде, къызланы юху басып, юхлап къалалар[+]. 6Гечортада: «Гиев геле тура, ону къаршылама чыгъыгъыз!» – деп къавгъа гётерилип гете. 7Шо заман шо он къыз туруп, чыракълары яхшы ялласын деп, мелтелерин онгаралар. 8Авлиялары гьакъыллыларына: «Бизге майыгъыздан беригиз хари, чыракъларыбыз сёнюп бара», – деп тилейлер. 9Гьакъыллылары буса: «Сизге берсек, май бизге де, сизге де етишмежек. Барып сатывчулардан алыгъыз», – деп жавап берелер. 10Олар май сатып алмагъа гетгенде, гиев гелип къала. Гиевню къаршылама гьазир болгъан къызлар, ону булан той йыбавгъа барып, гирип эшиклени бегите[+]. 11Сонг о бириси къызлар да гелип: «Есибиз! Есибиз! Бизге эшикни ач!» – деп тилейлер[+]. 12О буса олагъа: «Гертисин сёйлеймен сизге: мен сизин танымайман», – деп жавап бере[+].

13Гьасили, айыкъ туругъуз, неге тюгюл сиз Инсанны Уланы[†] гелеген я гюнню, я сагьатны билмейсиз[+].


Уьй къуллукъчуну гъакъындагъы масал

14[•]– Аллагьны гьакимлиги ят уьлкеге барма ёл чыкъгъанда, къулларын чакъырып, олагъа малын мюлкюн аманат этген бир гиши йимик болмагъа бола. 15Шо гиши, къулларыны гьарисини бажарывлугъуна гёре, бирине беш минг, башгъасына эки минг, оьзгесине де минг алтын акъча да берип, оьзю ёлгъа чыгъа. 16Беш минг алтын акъча алгъаны, барып оланы пайдаландырып, дагъы да беш минг алтын акъча къазана. 17Эки минг алтын акъча алгъаны да, лап шолай этип, дагъы да эки минг алтын акъча къазана. 18Минг алтын акъча алгъаны буса, барып, еси оьзюне берген акъчасын къазып ерге басдырып яшыра.

19Узакъ замандан сонг, бу къулланы еси къайтып гелип, булардан гьисап талап эте[+]. 20Беш минг алтын акъча алгъаны гелип, дагъы да беш минг алтын акъча гелтирип: «Есим! Сен магъа беш минг алтын акъча берген эдинг. Муна, бу беш минг алтын акъчаны да мен шо акъчалар булан къазандым», – дей. 21Еси де огъар: «Яхшы, мени яхшы, инамлы къулум! Сен аз ишде магъа гьалал болдунг, мен де сагъа дагъы да уллу ишлер тапшурарман. Гел, есингни шатлыгъына ортакъчы бол», – дей[+]. 22Эки минг алтын акъча алгъаны да гелип: «Есим! Магъа сен эки минг алтын акъча берген эдинг. Оланы пайдаландырып, мен дагъы да эки минг алтын акъча къазандым», – дей. 23Еси де огъар: «Яхшы, мени яхшы, инамлы къулум! Сен аз ишде магъа гьалал болдунг, мен де сагъа дагъы да уллу иш тапшуруп болурман. Гел, есингни шатлыгъына ортакъчы бол», – дей.

24Сонг минг алтын акъча алгъаны да гелип: «Есим! Сен бир бек къатты адам экенингни мен биле эдим. Чачмагъан ерингден орасан, салмагъан ерингден аласан. 25Мен сенден къоркъуп, барып минг алтын акъчангны ерге басдырып яшырдым. Муна, гьали сеники сагъа болсун», – деп, къайтарып бере. 26Ону еси буса: «Гьей яман, эринчек къул! Чачмагъан еримден орагъанымны, салмагъан еримден алагъанымны сен биле болгъансан[+]. 27Шогъар гёре, акъчамны хайыр алмакъ учун, бай адамлагъа бермеге герек эдинг. Мен гелгенде, шо хайыры булан къайтарып алар эдим. 28Энни акъчаны мундан алып, он минг алтын акъчасы барына беригиз! 29Кимники бар буса, огъар берилежек, онукине дагъы да къошулажакъ, ёкънуки буса бар заты да алынажакъ[+]. 30Ярахсыз бу къулну буса къарангылыкъгъа чыгъарып ташлагъыз. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ», – дей[+].


Къыяматгюн

31– Мен, Инсанны Уланы, бары да малайиклер ва сыйлы нюрюм булан гелген заманда, Оьзюмню макътавлу тахымда олтуражакъман[+]. 32Мени алдыма бары да халкълар жыйылажакъ. Къойчу къойланы эчкилерден айырагъанда йимик, Мен оланы бир биринден айыражакъман[+]. 33Къойланы Оьзюмню онг ягъыма, эчкилени буса сол ягъыма чыгъаражакъман.

34Шо заман Мен, Пача, онг ягъымдагъылагъа булай айтажакъман: «Гьей, Атам сизге рагьмусун гёрсетди! Дюнья яралгъандан берли сизин учун кёклерде гьазирлеген пачалыкъгъа ес болугъуз[+]. 35Мен ач болгъанда – Магъа ашама бердигиз, сувсагъанда – сув ичирдигиз, ят болдум – Мени сыйындырдыгъыз[+]. 36Ялангъач болдум – Мени гийиндирдигиз, аврудум – Мени гёрме гелдигиз, туснакъда болдум – яныма гелдигиз»[+].

37О заман муъминлер Магъа булай жавап бережеклер: «Я Раббибиз! Къачан Сени биз ач гёрюп, ашатдыкъ яда сувсап гёрюп, сув ичирдик? 38Биз Сени ят болуп гёрюп, къачан сыйындырдыкъ яда ялангъач гёрюп, къачан гийиндирдик? 39Сен авруп яда туснакъда болуп, биз янынга къачан гелдик?» 40Мен олагъа: «Гертисин сёйлеймен сизге: буланы сиз Мени инг амалсыз якъчыларымдан бирине этгенигиз саялы Магъа этген боласыз», – деп жавап бережекмен[+].

41Сонг Мен сол ягъымдагъылагъа булай дежекмен: «Гьей налатлангъанлар! Мени янымдан гетигиз! Иблис ва ону малайиклери учун гьазирленген жагьаннемни отуна тюшюгюз![+] 42Мен ач болгъанда – сиз Магъа ашама бермедигиз, сувсагъанда – сув ичирмедигиз. 43Ят болуп гелгенде – сыйындырмадыгъыз, ялангъач болгъанда – гийиндирмедигиз, авругъанда – къарамадыгъыз, туснакъгъа тюшгенде де – гёрмеге гелмедигиз».

44Шо заман олар да Магъа: «Я Раббибиз! Сени ач болуп, сувсап, ёлавчу яда ялангъач болуп, авруп, яда туснакъда болуп биз Сени къачан гёргенбиз, къачан гьайынгны этмей къойгъанбыз?» – деп соражакълар. 45Мен буса олагъа: «Гертисин сёйлеймен сизге: буланы сиз Мени инг амалсыз якъчыларымдан бирине этмеген сонг, Магъа да этмеген боласыз», – деп жавап бережекмен[+]. 46Олар даимлик жазагъа тарыжакълар, муъминлер буса даимлик яшавгъа чыгъып къалажакълар.

#### 26


Ягьудилени Исагъа къаршы этген питнеси

1[•]Сёйлеп битгенден сонг, Иса якъчыларына булай дей:

2– Сиз эки гюнден сонг ягьуди Пасха[†] байрам болажагъын ва Мен, Инсанны Уланы,[†] хачгъа илинмек учун къолгъа берилежегимни билесиз[+].

3Шо заман Кайафа деген дин къуллукъчуланы башчысыны[†] абзарында баш дин къуллукъчулар[†] ва халкъны тамазалары[†] жыйылалар. 4Олар Исаны гьилла булан тутуп оьлтюрмеге сёйлешелер.

5– Халкъны арасында къазапланывлар болмасын учун, шо иш байрам гюнлерде этилмесин, – деп сёйлейлер олар.


Исагъа къыйматлы май сюртюле

6[•]Иса Байтанияда яман гён аврувдан авруйгъан Симонну уьюнде турагъан заманда,[+] 7Ону янына ичинде арив ийисли бек къыйматлы майы да булангъы чыны кажин булан бир къатын геле. О тепсиде олтуруп турагъан Исаны башына май тёге. 8Шону гёргенде, Ону якъчылары къазапланып:

– Бу негьакъ харж негер тарыкъдыр? 9Бу майны кёп акъчагъа сатып, пакъырлагъа садагъа этип бермеге ярай эди! – дей.

10Иса, якъчыларыны разисизлигин гёрюп, олагъа булай дей:

– Бу къатынгъа неге къайнашасыз? О Мени учун яхшы иш этди! 11Пакъырлар даим яныгъызда болажакъ, Мен буса даим яныгъызда болмажакъман[+]. 12Бу къатын, бу къыйматлы майны чархыма тёгюп, Мени гёммек учун гьазирледи[+]. 13Гертисин сёйлеймен сизге: бу Сююнч Хабар[†] бютюн дюньяны не еринде билдирилсе де, бу къатын этген иш сёйленежек ва оьзю де эсге алынажакъ[+].


Ягьуданы хыянатлыгъы

14[•]Шо заман Исаны он эки якъчысыны бири болгъан Ягьуда Искариет, баш дин къуллукъчуланы[†] янына барып:[+]

15– Исаны къолугъузгъа берсем, магъа не бережексиз? – деп сорай.

Олар Ягьудагъа санап отуз гюмюш акъча берелер[+]. 16Шо вакътиден тутуп, о Исагъа хыянатлыкъ этмек учун онгайлы мюгьлет ахтарып айлана.


Ягьуди Пасхагъа гьазирленив

17[•]Маясыз Экмекни байрамыны[†] биринчи гюнюнде якъчылары Исаны янына гелип:

– Сени учун ягьуди Пасха ашны ашайгъан ерни къайда гьазирлегенни сюесен? – деп сорайлар.

18О да булай дей:

– Шагьаргъа паланкесни янына барып, огъар: «Устаз булай деди: Заманым ювукълашып тура, ягьуди Пасха байрамны якъчыларым да булан сени уьюнгде этемен», – деп айтыгъыз. 19Якъчылары, Иса айтгъан кюйде этип, ягьуди Пасха ашны гьазирлейлер.

20Ахшам болгъанда, Иса он эки якъчысы да булан тепсиде олтура. 21Олар ашап турагъанда, Иса:

– Гертисин сёйлеймен сизге: сизин биригиз Магъа хыянатлыкъ этежек, – дей[+].

22Олар бек пашман бола. Гьариси:

– Я Раббим! Мен сама тюгюлменми? – деп сорамагъа башлайлар.

23– Экмегин Мени булан бирче бир сукарагъа мандыражакъ адам Магъа хыянатлыкъ этежек. 24Сыйлы Язывларда Оьзюню гьакъында язылгъаны йимик, Мен, Инсанны Уланы, оьлме герекмен. Амма Инсанны Уланына хыянатлыкъ этген адамны гьалына адаршай! О адам анадан тувмай къалгъан буса яхшы эди! – дей Иса[+].

25Огъар хыянатлыкъ этежек Ягьуда бу арада:

– Устазым, шо мен тюгюлмендир чи? – деп сорай.

– Сен оьзюнг айтып бердинг чи! – деп жавап бере Иса огъар.

26[•]Олар ашайгъанда, Иса экмек алып, шюкюр дуа да этип, сындырып якъчыларына пайлай. Сонг:

– Алып ашагъыз. Бу Мени къаркъарамдыр, – дей[+]. 27Аякъны алып, шюкюр дуа эте. Олагъа берип, булай дей:

– Барыгъыз да мундан ичигиз. 28Бу аякъ хыйлыланы гюнагьларын гечдирмек учун тёгюлежек къанымдыр. О къан Аллагьны ва Ону халкъыны арасындагъы разилешивню белгисидир[+]. 29Сизге айтаман: Аллагь толу кюйде гьакимлик этеген заман гелгинче, Мен юзюмден этилген чагъырны дагъы ичмежекмен. О заман янгы чагъыр ичежекмен. 30Аллагьгъа макътав йыр йырлагъандан сонг, олар Зайтун тавгъа гетелер[+].


Иса Оьзюн Петер инкар этежегин алданокъ айта

31[•]Шо заман Иса олагъа булай дей:

– Бу гече сиз барыгъыз да Мени къоюп гетежексиз. Сыйлы Язывларда: «Къойчуну оьлтюрежек, сиривдеги къойлары чачылышажакъ», – деп язылгъан чы[+]. 32Мен оьлюп тирилген сонг, сизден алда Галилеягъа барып туражакъман[+].

33Петер Огъар:

– Эгер Сени бары да инкар этсе де, бир заманда да мен инкар этмесмен! – дей.

34– Гертисин сёйлеймен сизге: бу гече хораз къычыргъанча, сен Мени уьч керен инкар этежексен, – дей Иса огъар.

35Амма Петер Огъар:

– Магъа Сени булан бирге оьлюп гетмеге тюшсе де, мен Сени инкар этмесмен, – дей. Къалгъан якъчылары да шолай дейлер[+].


Иса Гетсаманияда

36[•]Сонг Иса олар булан бирге Гетсамания деп айтылагъан бир ерге геле. О якъчыларына:

– Мен онда барып дуа этгинче, сиз мунда олтуруп туругъуз, – дей.

37Иса Петерни ва Зеведейни эки де уланын Оьзю булан алып гете. О бек къайгъырмагъа ва гьалекленмеге башлай[+]. 38Шо заман Иса олагъа:

– Юрегимни терен къайгъы басгъан, мунда Мени булан къалып, юхламай туругъуз! – дей[+].

39Бираз ари тайып, О ерге де къапланып, булай дуа эте:

– Атам! Эгер имканлы буса, Мени бу къысматдан къутгъар! Амма Мен сюеген кюйде тюгюл, Сен сюеген кюйде болсун[+].

40Иса къайтып якъчыларыны янына гелгенде, оланы юхлай туруп таба. Петерге:

– Мени булан бирче бир сагьат сама юхламай туруп болмадыгъызмы? 41Юхламагъыз. Болажакъ сынавлардан оьтмек учун, дуа этигиз. Юрек хыял этсе де, къаркъараны буса гючю ёкъдур! – дей[+].

42Иса янгыдан, бирдагъы керен ари тайып, булай дуа эте:

– Атам! Бу къысматдан Магъа оьтюп гетме имканлы тюгюл буса, Сен айтгъан кюйде болсун дагъы![+]

43Къайтып гелгенде, якъчыларын дагъы да юхлай туруп таба. Олар юхусундан гёзлерин ачып болмайлар. 44Оланы къоюп, дагъы да ари тая. Шо сёзлени де айтып, уьчюнчю керен де дуа эте. 45Сонг Иса, якъчыларыны янына гелип, олагъа булай дей:

– Сиз гьали де ятып юхлап рагьатланамысыз? Муна, болжал ювукълашды. Мен, Инсанны Уланы, гюнагьлыланы къолуна бериле тураман[+]. 46Туругъуз, гетейик! Муна, гьали Магъа хыянатлыкъ этеген адам да ювукълашып геле.


Исаны тутулуву

47[•]Иса сёйлеп турагъанда, он эки якъчысыны бириси болгъан Ягьуда геле. Ону булан бирче баш дин къуллукъчулар ва халкъны тамазалары йиберген бир хыйлы адамлар гелелер. Олар къылычлары ва таякълары булан савутлангъан[+]. 48Исагъа хыянатлыкъ этеген Ягьуда олар булан:

– Мен Оьзюн оьбежек Адам Исадыр. Ону тутарсыз, – деп алданокъ сёйлешген болгъан. 49Шоссагьат о Исагъа ювукълашып:

– Салам, Устаз, – деп, Ону оьбе.

50– Ювугъум, этмеге деп гелген затынгны эт! – дей Иса огъар.

Шо заман Исаны туталар. 51Шонда Иса булан болгъанлардан бири, къылычын сувуруп, уруп дин къуллукъчуланы башчысыны къулуну къулагъын гесип тюшюре[+]. 52Иса огъар:

– Къылычынгны къайтарып къынына сукъ! Къолуна къылыч алгъанлар къылычдан оьлюп де гетежеклер[+]. 53Яда Мен Атамдан кёмек тилеп болмас деп, тилесем, шоссагьат О Магъа он эки мингден де артыкъ малайиклер йиберип гелмес деп ойлашамысан? 54Булай болмагъа герек деп билдиреген Сыйлы Язывлардагъы затлар о заман нечик яшавгъа чыгъажакъ дагъы? – дей.

55Сонг Иса халкъгъа:

– Мени тутмакъ учун, сиз, бир жинаятчыны тутагъанда йимик, къылычлар да, таякълар да булан чыкъгъансыз! Сизге Аллагьны каламын англата туруп, Мен чи гьар гюн ибадатханада[†] олтуруп бола эдим. О заман Мени тутмадыгъыз[+]. 56Амма бу затлар барысы да пайхаммарланы язывларында айтылгъан кюйде яшавгъа чыкъмагъа тарыкъ, – дей. Шо заман бары да якъчылары Ону къоюп къачалар[+].


Иса ягьудилени оьр мажлисини алдында

57[•]Исаны тутгъанлар Ону дин къуллукъчуланы башчысы Кайафаны янына элтелер. Онда дин алимлер булан тамазалар да жыйылгъан болгъанлар. 58Петер буса дин къуллукъчуланы башчысыны абзарына ерли, арекден туруп, Исаны арты булан юрюй. Ичине гирген сонг, муну ахыры не болажагъын гёрмек учун, къаравулланы арасына гирип олтура.

59Баш дин къуллукъчулар ва бютюн ягьудилени оьр мажлиси[†] буса, Исаны оьлтюрмек учун, Огъар къаршы ялгъан шагьатлар ахтарып айланалар. 60Кёплер ялгъан шагьатлыкъ этсе де, Ону айыбын тапмайлар. Ахырда да эки ялгъан шагьат гелип, булай дей:[+]

61– Бу Адам: «Мен Аллагьны ибадатханасын дагъытып, уьч гюнден къайтарып къуруп боламан», – дей эди[+].

62Дин къуллукъчуланы башчысы туруп, Исагъа:

– Неге бир жавап да бермейсен? Буланы Сагъа айтагъанларына къаршы айтмагъа затынг ёкъму? – дей[+]. 63Амма Иса сёйлемей. Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы Огъар:

– Герти Аллагьны атын тутуп ант эт. Айт бизге: Аллагьны Уланы, Месигь[†] Сенмисен? – деп сорай[+].

64Иса огъар булай жавап бере:

– Оьзюнг айтып бердинг чи. Ондан къайры да айтайым сизге: энниден сонг Инсанны Уланын бары да затгъа гючю етеген Аллагьны онг ягъында олтуруп, кёкню булутларыны уьстюнде гелегенин гёрежексиз[+].

65Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы, уьст опуракъларын йыртып йиберип:

– Бу Аллагьгъа къаршы капир затланы сёйлей! Бизге дагъы шагьатлар негер тарыкъдыр? Муна гьали эшитдигиз чи сиз Муну Аллагьгъа къаршы капир затланы сёйлейгенин![+] 66Сиз нечик ойлашасыз? – деп къычыра.

– Гюнагьлы. Оьлтюрюлме герек, – деп жавап берелер олар[+].

67Шо заман олар Исаны бетине тюкюрелер, юмурукъгъа туталар, башгъалары да Ону яякъларын къыздыралар. Огъар:

68– Гьей Месигь, пайхаммар бусанг, Сагъа ургъан ким экенни бизге айтып бер, къарайыкъ, – дейлер.


Петер инкар эте

69[•]Петер буса къырда абзарда олтуруп тура болгъан. Бир къуллукъчу къыз ону янына гелип:

– Сен де галилеялы Иса булан бирче эдинг, – дей.

70Амма Петер:

– Сен не айтагъанынгны билмеймен, – деп, барыны да алдында о айтгъан затны инкар эте. 71Къапудан къыргъа чыгъагъанда, ону башгъа бир къуллукъчу къыз гёрюп, ондагъылагъа:

– Назаретли Иса булан бу адам да бар эди, – дей.

72– О Адамны мен танымайман! – деп, ант да этип, Петер бирдагъы керен инкар эте. 73Бираздан сонг онда токътагъанлар гелип Петерге:

– Гертилей де, сен де оланы бирисен чи, неге тюгюл сёйлейген кююнг билдирип къоя, – дей.

74Петер буса:

– О Адамны мен танымайман! – деп, ант этмеге башлай. Шоссагьат хораз къычырып йибере. 75Петер: «Хораз къычыргъынча, сен Мени уьч керен инкар этежексен», – деп Иса айтгъан сёзлени эсине гелтире. Къыргъа чыгъып, гьынкъ этип йыламагъа башлай[+].

#### 27

1[•]Эртен болгъанда, бары да баш дин къуллукъчулар[†] ва халкъны тамазалары[†] жыйылып, Исаны нечик оьлтюрмеге болагъанны арагъа салып ойлашалар. 2Байлап, элтип Ону Пилат деген гьакимге тапшуралар[+].


Ягьуданы гьёкюнчю ва оьлюмю

3[•]Шо заман Огъар хыянатлыкъ этген Ягьуда, Исагъа оьлюм дуван этилгенин билгенде, гьёкюнюп, оьзю алгъан отуз гюмюш акъчаны къайтарып баш дин къуллукъчулагъа[†] ва тамазалагъа бере. 4Ягьуда:

– Мен гюнагьсыз гишиге хыянатлыкъ этип, гюнагь иш этгенмен, – дей.

Олар да огъар:

– О бизге не аварадыр? О сени ишинг, – дей. 5Ягьуда гюмюшлени ибадатхананы[†] ичине ташлап чыгъа, сонг барып асылып оьле[+].

6Баш дин къуллукъчулар, гюмюшлени алып:

– Оьлтюрювге себеп болгъан бу акъчаны ибадатхананы хазнасына салма ярамас, – дей[+].

7Оьз арасында сёйлешип, шо акъчагъа оьлген ятланы гёммеге къабурлар этмек учун, бир савут саба этеген адамдан сатып топуракъ алалар. 8Шону учун бу топуракъгъа бугюнлеге ерли де «Къан Топурагъы» деп айтыла. 9-10О заман Еремия пайхаммардан таба: «Олар Исрайылны халкъы Огъар токъташдыргъан багьаны, отуз гюмюш акъчаны, алгъанлар ва, магъа Раббибиз айтгъаны йимик, оланы савут саба этеген адамны топурагъы учун бергенлер», – деп айтылгъан сёзлер яшавгъа чыкъгъан[+].


Иса Пилатны алдында

11[•]Иса Пилат гьакимни алдында токътай. Пилат Огъар:

– Сен ягьудилени пачасымысан? – деп сорай.

– Оьзюнг айтып бердинг чи! – деп жавап бере Иса огъар[+].

12Баш дин къуллукъчулар ва тамазалар айыплайгъан заманда, Иса бир жавап да бермей. 13Шонда Пилат Огъар:

– Сагъа къаршы нечакъы шагьат барны эшитемисен? – деп сорай[+].

14Иса ону бир сёзюне де жавап бермей. Гьаким буса бек тамашалыкъ этип къала.


Оьлюм дуван

15[•]Гьакимни тутулуп туснакъ этилгенлени бирисин ягьуди Пасха[†] байрамда халкъны тилевюне гёре азат этеген адаты болгъан. 16Шо гюнлерде Барабба деген тутулгъан бир белгили жинаятчы адам болгъан. 17Халкъ жыйылгъан заманда, Пилат:

– Кимни чыгъаргъанымны сюесиз: Бараббанымы яда Месигь[†] деп айтылагъан Исанымы? – деп сорай. 18Неге тюгюл де, Пилат ягьудилени башчылары Исаны гюллемекликден тутдургъанын биле болгъан[+].

19Пилат дуванханада олтуруп турагъанда, къатыны огъар:

– О Муъмин Адамгъа бир зат да этме! Неге тюгюл де, бу гече тюшюмде О Адам саялы мен бек азап чекдим, – деп хабар йибере.

20Амма баш дин къуллукъчулар ва тамазалар, адамлар Бараббаны чыгъармакъны, Исаны буса оьлтюрмекни тилесин деп, оланы мюкюр этелер[+]. 21Шо заман Пилат халкъгъа: Экевюню де къайсын чыгъаргъанымны сюесиз? – деп сорай.

– Бараббаны, – деп жавап берелер олар.

22– Олай буса, Месигь деп айтылагъан Исагъа мен не этейим дагъы? – деп сорай Пилат.

Барысы да бирче огъар:

– Хачгъа ил! – дейлер.

23– Бу не яманлыкъ этген? – деп сорай о.

– Ону хачгъа ил! – деп дагъы да бек къычыралар олар[+].

24Пилат гьеч затны этип болмайгъанын ва къазапланыв гючленегенни гёргенде, сув гелтиртип:

– Бу Адамны къаны учун мени гюнагьым ёкъ. Муну оьлюмюне сиз оьзюгюз жаваплысыз! – деп, халкъны алдында къолларын жува[+].

25Бютюн халкъ:

– Ону оьлюмю учун тёгюлген къан оьзюбюзню ва яшларыбызны уьстюнде къалсын! – деп жавап бере[+].

26Шо заман о Бараббаны чыгъара. Исаны буса, къамучу булан тюйдюрген сонг, хачгъа илмек учун, асгерлени къолуна бере[+].


Асгерлер Исаны хорлай

27[•]Сонг гьакимни асгерлери, Исаны бекликге элтип, оьзлени асгер бёлюгюн жыялар. 28Исаны чечиндирип, олар ону уьстюне бир авур къызыл аба гийдирелер. 29Тегенекден таж да эшип, Ону башына салалар, онг къолуна бир таякъ да тутдуралар. Ону алдында тизден чёгюп:

– Яшасын ягьудилени пачасы! – деп, Ону мысгъылламагъа башлайлар. 30Огъар тюкюрелер, башына таякъ булан уралар[+]. 31Ону мысгъыллап ялкъгъан сонг, авур къызыл абаны уьстюнден чечип алалар. Къайтара оьзюню опуракъларын гийдирип, хачгъа илмеге алып гетелер.


Исаны хачгъа илелер

32[•]Къыргъа чыгъагъанда, олар киринейли Симон деген биревге къаршы болалар. Исаны илежек хачны гётерип юрюмеге ону борчлу этелер. 33Голгота, демек «Такъаны ери» деп айтылагъан ерге гелгенде, 34ичмек учун Исагъа оьт къошулуп ярашдырылгъан чагъыр берелер. Иса, ону уртлап къарап, ичме сюймей[+].

35Асгерлер Исаны хачгъа илген сонг, чёп салып, Ону опуракъларын пайлап алалар[+]. 36Онда олтуруп, Огъар къаравул этелер. 37Ону уьстюне: «Ягьудилени пачасы Иса», – деп язып, айыбын гёрсетеген такъта салалар. 38Ону булан бирге, бирин онг ягъында, биревюн де сол ягъында, эки талавурчуну да хачгъа илелер.

39Ондан оьтегенлер, башларын чайкъай туруп, Огъар:[+]

40– Гьы, Сен чи, ибадатхананы дагъытып, уьч гюнден ону къайтарып къурагъан Адам эдинг! Энни Оьзюнгню къутгъар! Аллагьны Уланы бусанг, илинген хачынгдан тюш гьали! – деп мысгъыллап сёйлейлер[+].

41Баш дин къуллукъчулар, дин алимлер ва тамазалар булан бирге, Ону мысгъыллай туруп, булай сёйлейлер:

42– Бу башгъаланы къутгъара эди, Оьзюн буса къутгъарып болмай! Бу Исрайылны пачасы чы! Гьали хачдан тюшсюн, шо заман биз де Огъар иман саларбыз![+] 43О Аллагьгъа аркъа таяй эди. Эгер Аллагь Муну сюе буса, энни къутгъарсын дагъы. О: «Мен Аллагьны Уланыман», – дей эди чи. 44Иса булан бирче хачгъа илинген талавурчулар да Огъар мысгъыл сёзлер айталар.


Исаны оьлюмю

45[•]Тюшде сагьат он экиден уьчге ерли бютюн уьлкени къарангылыкъ къуршай. Шо къарангылыкъ сагьат уьчге ерли таймай тура. 46Сагьат уьчлер вакътиде Иса гючлю тавуш булан:

– Эли, Эли, лама сабакътаны? Демек, «Аллагьым, Аллагьым! Мени не саялы ташлап къойдунг?» – деп къычыра[+].

47Онда болгъанлардан бирлери муну эшитгенде:

– О Илиясны[†] чакъыра, – дей.

48Оланы бири шоссагьат чабып барып чюпюрек гелтире. Ону ачыгъан чагъыргъа чомуп, таякъны башына да илип, Исагъа авзун бавукъ этмеге узата[+]. 49Бирлери буса:

– Къой! Къарайыкъ, Ону къутгъармагъа Илияс гелерми экен? – дей.

50Иса, гючлю аваз булан дагъы да къычырып, жан бере. 51Шо мюгьлетде ибадатханадагъы перде, уьстден тюпге ерли ярылып, эки бёлюне, ер тербене, ярлар ярыла[+]. 52Къабурлар ачыла, Аллагьны хыйлы оьлген адамлары тириле[+]. 53Олар, къабурларындан чыгъып, Иса тирилгенден сонг, сыйлы шагьаргъа[*] гирип, бир хыйлы адамлагъа гёрюнелер.

54Юз асгерни башчысы ва ону булан бирче Исагъа къаравул этегенлер ер тербенгенин ва болуп турагъан бары да бу гьарасатны гёрюп, бек къоркъуп:

– Гертилей де, О Аллагьны Уланы болгъан, – дейлер.

55Онда Исагъа къуллукъ эте туруп Галилеядан Ону булан гелген бир кёп къатынгишилер де болалар. Олар бу гьарасатгъа арекден къарап туралар. 56Оланы арасында Маждаллы Мариям, Якъуб[†] булан Юсупну анасы Мариям ва Зеведейни уланларыны анасы бола[+].


Исаны гёмюв

57[•]Ахшам болгъанда, Исаны якъчысы болуп тургъан ариматеялы Юсуп деген бир бай гиши геле. 58Пилатны янына барып, о Исаны сюегин бермекни тилей. Шонда Пилат огъар сюекни бермеге буйрукъ эте. 59Сюекни алып, Юсуп Ону таза кетен гебинге чырмай. 60Ону ярны ойдуруп оьзю этдирген янгы къабургъа сала. Къабурну алдына бир уллу таш да къаплап гете. 61Онда Маждаллы Мариям булан бириси Мариям да къабурну къаршысында олтуруп бола.


Къабурну къаравуллары

62Артындагъы гюн, сонгугюн,[†] баш дин къуллукъчулар ва фарисейлер,[†] Пилатны янына жыйылып, булай дей:

63– Гьакимибиз! Шо ялгъанчы сав заманында: «Уьч гюнден сонг Мен тирилежекмен», – деп айтгъаны эсибизге тюшюп гетди[+]. 64Шо саялы уьчюнчю гюнге ерли къабурну сакъламагъа буйрукъ бер. Ёгъесе, якъчылары, гече гелип, Ону урлап гетежеклер. Сонг халкъгъа: «Оьлюмден тирилди», – деп хабар салажакълар. Шо заман бу ахырынчы ялгъан башлапгъысындан да яман болажакъ.

65Пилат олагъа:

– Муна сизге къаравуллар. Барып, тийишли гёрген кююгюзде оьзюгюз къаравул этигиз, – дей. 66Олар барып къабурну янына къаравуллар салып, ташны уьстюне мюгьюр де басалар[+].

#### 28


Исаны тириливю

1[•]Сонгугюн[†] оьтюп, къаттыгюнню танг вакътисинде, Маждаллы Мариям булан бириси Мариям къабургъа къарамагъа баралар[+]. 2Бирден бир уллу ер тербенив болуп гете. Раббибиз йиберген малайик, кёкден тюшюп, къабурну алдындагъы ташны да авдарып, ону уьстюнде олтуруп токътай[+]. 3Малайикни гёрюнюшю яшмын йимик, гийими буса къар йимик акъ бола[+]. 4Къаравуллар, ондан бек къоркъуп, къартылламагъа башлайлар ва оьлю гьаллы болалар[+].

5Малайик къатынлагъа булай дей:

– Къоркъмагъыз! Сиз хачгъа илинген Исаны излейгенигизни билемен. 6О мунда тюгюл. Оьзю де айтгъаны йимик, О тирилди. Ювукъ гелигиз. Къарагъыз: О мунда ятгъан эди. 7Тез барып, Ону якъчыларына: «Иса оьлюмден тирилген, сизден алда Галилеягъа барып туражакъ, Ону онда гёрежексиз», – деп айтыгъыз. Муна, гьали мен сизге айтдым[+].

8Къатынлар, къоркъув ва уллу сююнч булан алгъасап къабурдан гетип, Исаны якъчыларына хабар бермеге чабалар. 9Бирден олагъа Иса къаршылашып къала! О якъчыларына:

– Салам сизге! – дей. Олар да ювугъуна барып, Исаны алдында ерге къапланып, Ону аякъларын къучакълайлар ва Огъар сужда этелер[+]. 10Шо заман Иса олагъа:

– Къоркъмагъыз! Барып иман къардашларыма билдиригиз, Галилеягъа гелсинлер, олар Мени онда гёрежеклер, – дей[+].


Къаравулланы билдиривю

11Къатынлар гетгенде, къаравулланы бирлери шагьаргъа барып, бары да болгъан затны баш дин къуллукъчулагъа[†] билдирелер. 12Олар да тамазалар[†] булан бирче жыйылып, бир бири булан сёйлешген сонг, асгерлеге кёп акъча да берип, 13булай дейлер:

– Сиз: «Биз юхлайгъанда, гече якъчылары гелип, Ону сюегин урлап гетгенлер», – деп айтып къоярсыз. 14Эгер муну гьакъындагъы хабар гьакимге етишсе, биз ону инандырарбыз, сизге де гьеч зат болмажакъ. 15Акъчаны да алып, олар оьзлеге айтгъан кюйде этелер. Бу хабар бугюнге ерли ягьудилени арасында шо кюйде такрарланып тура.


Иса якъчыларына этген буйрукъ

16[•]Он бир де якъчысы буса Галилеягъа, Иса айтгъан тавгъа, гете. 17Исаны гёрген заманда, Огъар сужда этелер, бирлери буса шеклик этелер[+]. 18Иса да, олагъа ювукъ барып, булай дей:

– Кёкде ва дюньяда бютюн гьакимлик Магъа берилген[+]. 19Шолайлыкъда, барыгъыз, бары да халкъланы Мени якъчыларым этигиз. Атаны, Уланны ва Аллагьны Ругьуну да аты булан оланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшуругъуз[+]. 20Оланы Мен сизге буюргъан бары да затны юрютмеге уьйретигиз. Мен де ахыр замангъа ерли даим сизин булан болажакъман[+].

### Марк

#### Марк

Марк


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Баш сёз


Маркны Инжили


Марк

Бу Инжилни Югьан Марк язгъан. «Элчилени ишлери» деген китапдан белгили болгъан кюйде, о бир вакътини ичинде элчи Павел булан ишлеген. Оьзюню Инжилин о элчи Павел де булан бирче Румда болгъан вакътисинде язгъан ва аслу гьалда ят халкълар ва Исагъа янгы иман салгъанлар учун язгъан. Исаны артына да тюшюп, Петер Ону булан бирче Аллагьны ёлунда чалышгъан. Марк Инжилин оьзю Петерден эшитген маълуматлагъа асасланып къура. Марк аслу тергевюн Иса Месигь этип гетген ишлеге бакъдыра, Аллагьны Уланы гьисапда Ону гьар къайсы аврувну, азап чегивню, оьлюмню уьстюнде де гьакимлиги барын гёрсетме къасткъыла.

Маркны шагьатлыгъына гёре, Иса гьакимлигин бир заманда да Оьзюню пайдасына къолламагъа къарамагъан – бары да къудратын О инсанны гюнагьны, яманлыкъны есирлигинден азат этмеге бакъдыргъан. Автор аслу гьалда Исаны яшавуну ахырынчы жумалары, гюнлери гьакъда, Ону азап чегивю, оьлюмю ва тириливю гьакъда хабарлай. Бу Инжил Иса оьлюмден уьст гелгенине ачыкъ кюйде шагьатлыкъ эте.

#### 1


Ягьия пайхаммарны геливю

1[•]Аллагьны Уланы Иса Месигьни[†][*] гьакъындагъы Сююнч Хабарыны[†] аввалы[+]. 2-3Ешая пайхаммарны китабында булай язылгъан:

Муна, Мен Сени алдынга Оьзюмню чавушумну йиберемен.
О Сени алдынгда ёлунгну гьазирлежек
Дангылда биревню гючлю сеси эшитиле: «Раббибизге ёл
гьазирлегиз! Огъар ёлланы тюз этигиз!»[+]

4Шолай Ягьия пайхаммар арагъа чыгъып, дангылда булай сёйлемеге башлай:

– Товба этигиз, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртугъуз, шо заман Аллагь сизин гюнагьларыгъызны гечежек[+].

5Бютюн Ягьудея топурагъындан ва Ерусалимден адамлар ону янына гелип, гюнагьларына мюкюр болалар. Ягьия да оланы, Ёрдан оьзенде сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура[+]. 6Ягьияны тюе юнден этилген опурагъы, белинде къайыш белбаву болгъан. Ону ашы къыр бал ва ченгертки болгъан[+]. 7О инсанлагъа булай сёйлей:

– Менден сонг менден къудратлысы гележек. Мен Ону багъынчагъына да гелмеймен. 8Мен сизин, сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшураман, О буса сизин Аллагьны Ругьуна чомажакъ.


Ягьия, Исаны сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура

9[•]Шо гюнлерде Ягьия, Галилеяны Назарет шагьарындан гелген Исаны Ёрдан оьзенде сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура[+]. 10Иса сувдан чыгъып гелегенде, шоссагьат кёк ачылып, Аллагьны Ругьу гёгюрчюндей Ону янына гелегени гёрюне[+]. 11Кёкден:

– Сен Мени сююмлю Уланымсан. Сенде Мени къуванчым! – деген бир сес чалына[+].


Исаны дангылда сынав

12Шоссагьат Аллагьны Ругьу Исаны дангылгъа бармагъа борчлу эте. 13Онда Иса къыркъ гюнню узагъында иблисни ягъындан сыналып тура. Иса къыр гьайванланы арасында тура ва малайиклер Огъар къуллукъ этелер[+].

14[•]Ягьияны тутуп туснакъгъа салгъан сонг, Иса, Аллагьны Сююнч Хабарын билдире туруп, Галилеягъа геле[+].

15– Заман етишди. Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура! Товба этигиз ва Сююнч Хабарны къабул этигиз, – дей О[+].


Исаны башлапгъы якъчылары

16Бир керен Галилея кёлню ягъасындан оьтюп барагъанда, Иса Симонну ва ону иниси Андрейни кёлге тор ташлай туруп гёре. Олар балыкъчылар болгъанлар. Иса олагъа:[+]

17– Гелигиз! Мени артыма тюшюгюз! Мен сизин балыкъ тутагъанлар тюгюл, инсан тутагъанлар этермен, – дей[+].

18Олар торларын да къоюп, шоссагьат Ону арты булан гетелер[+]. 19Бираз ари бара туруп, Иса Зеведейни уланы Якъубну[†] ва ону иниси Югьанны гёре. Олар къайыкъда олтуруп, торлар ярашдыра болгъан. 20Иса шоссагьат оланы чакъыра. Олар къуллукъчулары булан бирче атасы Зеведейни къайыкъда да къоюп, Ону арты булан гетелер.


Иса жинли адамланы ва аврувланы сав эте

21[•]Олар Капернагьумгъа гелелер. Сонгугюн[†][*] Иса, шоссагьат синагоггъа[†] барып, адамлагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай[+]. 22О англатагъан затлагъа барысы да гьайранлыкъ этелер. О дин алимлер йимик тюгюл, Аллагь берген гьакимлиги булангъы бир адам йимик уьйрете[+]. 23Шо вакъти синагоггъа жинли бир адам гирип геле. 24О:

– Сен бизден не сюесен, гьей назаретли Иса? Бизин дагъытма гелгенмисен? Мен Сени Ким экенингни таныйман – Аллагьны Сыйлысысан, – деп къычыра[+].

25Шонда Иса жинге:

– Тын! Ондан чыкъ! – деп буюра.

26Сонг жин о адамны чайкъай, гючлю тавуш этип къычыра ва ондан чыгъып тая[+]. 27Барысы да шогъар гьайран болуп, бир бирине:

– Бу недир? Бу бир янгы уьйретивмю? О жинлеге гючю булан буйрукъ эте, олар да Огъар таби болалар, – деп бир бирине сёйлемеге башлайлар[+]. 28Шоссагьат Исаны гьакъындагъы хабар бютюн Галилеяны айлана якъларына яйыла.

29Синагогдан чыгъып, Иса Якъуб ва Югьан булан бирче Симонну ва Андрейни уьюне бара. 30Симонну къайнанасы гючлю иссиликден авруп ята болгъан ва гьазиринде шону гьакъында Исагъа айталар[+]. 31О да къатынгъа ювукъ барып, къолундан тутуп тургъуза, ону иссилиги тайып къала. Сонг къатын да туруп, олагъа тепси къура[+].

32Гюн артагъан заманда, Ону янына бары да авруйгъанланы ва жинли адамланы гелтирмеге башлайлар. 33Бютюн шагьарны халкъы къапу алгъа жыйыла. 34Иса гьар тюрлю аврувлардан азап чегип турагъан хыйлы аврувланы сав эте, хыйлы жинлени къувалай. Иса жинлеге Оьзю Ким экенни билегенин сёйлемесин деп къатты кюйде бувара[+].

35[•]Эртен кёп тез туруп, Иса къыргъа чыгъа ва янгыз ерге барып, онда дуа эте[+]. 36Симон ва ону булан бирге болгъанлар Исаны арты булан алгъасайлар. 37Ону табып:

– Барысы да Сени излейлер, – дейлер.

38Иса олагъа:

– Башгъа ерлеге, ювукъдагъы юртлагъа барайыкъ. Онда да Мен Сююнч Хабарны билдирме герекмен. Мен шону учун гелгенмен, – дей. 39Синагогларда Аллагьны каламын англата ва жинлени къувалай туруп, О бютюн Галилеяны айлана.


Гён аврувлу адам сав бола

40[•]Яман гён аврувлу бир адам Огъар ювукълашып, тизден туруп:

– Эгер сюйсенг, Сен мени сав этип болажакъ эдинг, – деп ялбара[+].

41Иса языкъсына ва къолун узатып, авруйгъан адамгъа тийип:

– Сюемен, сав бол, – дей. 42Шоссагьатына сав болуп, ону авруву тайып къала[+].

43Иса шоссагьат аврувну йиберегенде, огъар къатты кюйде булай бувара:[+]

44– Вёре, биревге де айтмассан, барып дин къуллукъчугъа[†][*] гёрюн. Аврувдан тазалангъанынг саялы, Муса[†] буюргъан кюйде къурбан эт. Къурбан этгенинг сени къолай болгъанынга шагьатлыкъ этежек[+].

45Амма бу адам чыгъып гетип, оьзюне болгъан ишни гьакъында айта туруп, токътавсуз хабар билдирмеге башлай. Бу себепден Иса ачыкъдан шагьаргъа дагъы гирип болмай, адам ёкъ чет ерлерде токътайгъан бола. Шо заманда да Ону янына бары да ерлерден адамлар гелелер[+].

#### 2


«Балам, гюнагьларынг гечилди»

1[•]Бир нече гюнден сонг Иса Капернагьумгъа къайтып геле ва Ону уьйге къайтгъаны шагьаргъа белгили бола[+]. 2Онча да кёп халкъ жыйыла чы, гьатта эшик алда сама бош ер болмай. Иса олагъа Сююнч Хабарны[†] билдире. 3Дёрт адам ону янына тербенип болмай авруйгъан бир адамны гётерип гелтире. 4Амма жыйылгъан халкъны кёбюнден олар Исагъа ювукъ барып болмайлар. Шо заман олар уьйню Иса токътагъан ерини уьстюнден къалкъыны тешип, тешик этелер ва шондан таба аврувну тёшеги булан бирче тюпге тюшюрелер[+]. 5Аврувну гелтиргенлени иманы барын гёрюп, Иса тербенмейген шо адамгъа:

– Балам, сени гюнагьларынгдан гечилди, – дей[+].

6Онда дин алимлерден бир нечеси олтуруп:

7– Неге Бу Адам капирлик эте? Бир Аллагьдан башгъа гюнагьларындан гечмеге ким бола? – деп ойлашалар[+].

8Иса шоссагьат дин алимлени ойларын ругьу булан билип, олагъа булай дей:

– Сиз неге олай ойлашасыз? 9Къайсы рагьатдыр, тербенмей авруйгъан адамгъа: «Сени гюнагьларынгдан гечилди», – демекми, ёгъесе: «Туруп, ятывунгну да алып, юрюп йибер», – демекми? 10Мени, Инсанны Уланыны,[†] бу дюньяда гюнагьлардан гечмеге къудратым барны сиз гьали гёрежексиз. Сонг аврувгъа булай дей:

11– Туруп, ятывунгну да алып, уьюнге бар.

12О туруп, шоссагьат ятывун да алып, барысыны да гёз алдында къыргъа чыгъа. Барысы да гьайран болуп къалалар ва биз булай затны бир заманда да гёрмегенбиз деп, Аллагьгъа макътав этелер.


Иса Левийни чакъыра

13[•]Иса дагъы да кёлню ягъасына бара. Бютюн халкъ да Ону янына жыйыла. Иса олагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай. 14Оьтюп барагъанда, Иса ясакъ жыягъан ерде олтургъан Алфайны уланы Левийни гёре ва огъар:

– Гел, Мени артыма тюш! – дей. О да туруп, Ону булан гете.

15Бир керен Иса Левийни уьюнде олтуруп ашап турагъанда, Иса ва Ону якъчылары булан онда бир хыйлы ясакъчылар[†] ва гюнагьлылар болгъан. Исаны артына тюшген бу кюйде кёп тюрлю халкъ болгъан. 16Иса ясакъчылар ва гюнагьлылар булан ашайгъанын гёрюп, дин алимлер ва фарисейлер[†][*] Ону якъчыларына:

– О чу ясакъчылар ва гюнагьлылар булан бирче олтуруп ашап ичип тура – дейлер[+].

17Шону эшитип, Иса олагъа:

– Эмчи савлагъа тюгюл, аврувлагъа тарыкълы бола. Мен муъминлени тюгюл, гюнагьлыланы товба этмеге чакъырмакъ учун гелгенмен, – дей[+].


Оразаны гьакъында

18[•]Шо гюнлерде Ягьияны якъчылары ва фарисейлени якъчылары ораза тута болгъан. Бир нече адам гелип Исагъа:

– Ягьияны ва фарисейлени якъчылары ораза туталар, Сени якъчыларынг неге тутмайлар? – деп сорайлар[+].

19Иса олагъа булай жавап бере:

– Гиевнёгерлер тойда гиев булан бирче олтургъанда, ораза тутармы? Оьзлер булан бирче гиев бар чакъы олар ораза тутуп болмаслар[+]. 20Амма оланы янындан гиевню алып гетеген гюн гелер, шо заман олар да ораза тутарлар[+].

21Эсги опуракъгъа бирев де янгы къумачдан ямав салмас. Шолай этсе, салынгъан ямав гирип, гиччи болур, опуракъны тартышдырып йыртар, йыртыгъы да дагъы да уллу болур. 22Гьеч бирев де эсги тулукълагъа янгы чагъырны тёкмес. Тёксе, янгы чагъыр тулукъланы йыртар ва чагъыр да тёгюлер, тулукълар да ярахсыз болур. Янгы чагъырны янгы тулукълагъа тёгер.


Сонгугюнню гьакъында

23Бир керен сонгугюн[†] Иса ашлыкъ чачылгъан авлакъдан оьтюп бара болгъан. Ёл бойда Ону якъчылары будай башланы юлкъмагъа башлайлар[+]. 24Фарисейлер Огъар:

– Гёремисен, сонгугюн гьарам затны олар неге этелер? – деп сорайлар[+].

25Иса олагъа булай жавап бере:

– Оьзю де, ону булангъылар да ач, гьажатлы болгъан заманда, Давут[†] этген затны гьакъында сиз охумагъанмысыз[+]? 26Дин къуллукъчуланы башчысы[†] Авиятарны заманында, Давут Аллагьны уьюне гирип, Аллагь учун гелтирилген ва Мусаны[†] къанунуна[†] гёре дин къуллукъчулардан[†] башгъа биревге де ашамагъа буюрмайгъан экмеклени оьзю де ашап, оьзю булан болгъанлагъа да бергенни гьакъында охумагъанмысыз[+]?

27– Инсан сонгугюн учун тюгюл, сонгугюн инсан учун яратылгъан[+]. 28Шогъар гёре Мен, Инсанны Уланы, сонгугюнню де уьстюндеги гьакимимендир, – дей Иса олагъа.

#### 3


«Сонгугюн яхшылыкъ этме герекми яда яманлыкъ этме герекми?»

1[•]Иса башгъа бир сонгугюн[†] синагоггъа[†] геле. Онда къолу къуругъан бир адам болгъан[+]. 2Бир биревлер Исаны айыпламакъ учун, сонгугюн О биревню сама сав этмесми экен деп къаравуллап токътагъан болгъан[+]. 3Иса къолу къуругъан адамгъа:

– Туруп, ортагъа чыкъ! – дей.

4Олагъа буса:

– Сонгугюн яхшылыкъ этме герекми яда яманлыкъ этме герекми? Жанын къутгъарма герекми яда оьлтюрме герекми? – деп сорай.

Амма олар гьеч сёйлемей токътайлар[+]. 5Иса айланасындагъылагъа къазапланып къарай. Оланы юреклерини енгилмейгенлиги Ону пашман эте. Сонг о адамгъа:

– Къолунгну узат! – дей.

О къолун узата, о да алда йимик сав болуп къала[+]. 6Фарисейлер[†] къыргъа чыгъып, шоссагьат Гьиродну[†] якъчылары булан Исаны оьлтюрмек учун, Огъар къаршы бир питне къурмагъа башлайлар.


Кёлню ягъасында

7Иса буса якъчылары да булан кёлге багъып бара. Галилеядан ва Ягьудеядан гелген кёп халкъ да Ону арты булан гете[+]. 8Ерусалимде, Идумеяда, Ёрдан оьзенни ари ягъында, Сурну ва Сайданны айлана якъларында яшайгъан кёп халкъ, Иса этеген ишлени эшитип, жыйылып Ону янына геле. 9Жыйылгъан шо халкъ Оьзюню уьстюне ябурулуп, таптап къоймасын учун, Иса якъчыларына бир къайыкъ гьазирлеп къойсун деп тапшура. 10Иса кёплени сав этгени саялы, Огъар къолу булан бир узатылып тиймек учун, аврувлар Ону уьстюне ябурулалар[+]. 11Жинлер Исаны гёрген заманда, Ону алдында ерге къапланып ятып:

– Сен Аллагьны Уланысан! – деп къычыра[+].

12Амма Иса Оьзюню гьакъында башгъалагъа билдирмесин деп, олагъа къатты кюйде бувара[+].


Иса он эки элчисин танглай

13[•]Иса тавгъа оьрлене ва Оьзю танглагъанланы янына чакъыра. Олар да Ону янына гелелер. 14Олар Иса Оьзю танглагъан ва элчилер[†][*] деп ат берген он эки адам болгъан. Олар даим Иса булан бирче болмагъа герек болгъан. Иса оланы Сююнч Хабар[†] билдирмек учун, 15аврувланы сав этмеге ва жинлени къуваламагъа гючю болсун учун сайлай.

16О сайлагъан он эки де адам булардыр: Симон (Иса огъар Петер деп ат берген),[+] 17Зеведейни Якъуб[†] деген уланы ва Якъубну иниси Югьан (Иса олагъа Бени Регеш, демек «Кёк кёкюревню уланлары» деп ат берген),[+] 18Андрей, Филип, Бартолмай, Маттай, Тома, Алфайны уланы Якъуб, Тадай, Элинсюер[*] деп айтылагъан Симон[+] 19ва артда Исагъа хыянатлыкъ этген Ягьуда Искариет[+].


Аллагьны Ругьун мысгъыллав

20[•]Сонг Иса уьюне къайта ва онда онча да кёп халкъ жыйыла чы, Исаны ва Ону якъчыларыны гьатта ашамагъа да имканлыгъы болмай[+]. 21Исаны къардашлары шону эшитген заманда, Ону алмагъа геле, неге тюгюл: «О гьакъылдан тайышгъан», – дей болгъанлар[+].

22Ерусалимден гелген дин алимлери: «Ону ичине Зензебил[*] гирген» ва «Жинлени буса О жинлени башчысыны гючю булан къувалай», – деп сёйлейлер[+].

23Шо заман Иса, оланы Оьзюню янына чакъырып, олагъа масаллар булан сёйлемеге башлай:

– Иблис иблисни нечик къувалап бола? 24Эгер бир пачалыкъ экиге бёлюнсе, шолай пачалыкъ тозулар. 25Яда бир агьлю экиге бёлюнсе, шолай агьлю яшап болмас. 26Эгер иблис оьз оьзюне къаршы чыгъып, ону гючю бёлюнген буса, о сав къалмас, огъар ахыр къобар. 27Гючлю бир адамны уьюне гирип, бир алдын ону байламаса, бирев де ону уьюн урламагъа болмас. Шондан сонг ону уьюн урламагъа бажарылар.

28Гертисин сёйлеймен сизге: адамлар этген не гюнагь иш де, не капирлик де гечилежек. 29Амма Аллагьны Ругьуна капир сёйлегенден бир заманда да гечилмес. О даимлик гюнагьы булан такъсырлы[+].

30Иса бу сёзлени адамлар: «Огъар жин гирген», – деп сёйлейгени саялы айта.


Исаны анасы ва инилери

31[•]Сонг Исаны анасы ва инилери гелелер. Оьзлер къырда къалып, Ону чакъырмагъа йиберелер[+]. 32Ону айланасында кёп халкъ олтургъан болгъан. Огъар:

– Къырда Сени ананг ва инилеринг гелип, Сени сорайлар, – дейлер.

33Иса олагъа:

– Мени анам ва инилерим кимлердир? – деп жавап бере. 34Оьзюню айланасында олтургъанлагъа гёз къаратып:

– Мени анам ва инилерим муна булардыр. 35Аллагь сюегенни этеген гьар ким Мени иним, къызардашым, анамдыр, – дей[+].

#### 4


Чачывчуну масалы

1[•]Иса дагъы да кёлню ягъасында халкъгъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай. Ону айланасына оьтесиз кёп халкъ жыйыла. Шо саялы О къайыкъгъа да минип, бираз ари юзе, халкъ буса кёлню ягъасында къала. 2Иса олагъа масаллар булан кёп затланы уьйрете. О уьйрете туруп, булай дей:

3– Тынглагъыз! Чачывчу чачмагъа чыгъа. 4О чачагъанда, урлукъланы бирлери ёл ягъагъа тюшюп къала. Къушлар гелип оланы чёплеп ашайлар. 5Бирлери, топурагъы аз ташкъатыш ерге тюшюп, узакъ къалмай чыгъа, неге тюгюл онда топуракъны къатлаву сай. 6Гюн чыкъгъанда, оьсюмлюклер сёнюп къала. Тамуру терен болмагъангъа гёре, олар къуруп къала. 7Бирлери тегенекликге тюше. Тегенеклер оьсюп, урлукъланы оьсме къоймай, янча ва олар тюшюм бермей. 8Башгъа урлукълар берекетли топуракъгъа тюше, оьсюп оьрге гётерилмеге башлай. Оланы да бирлери юз, оьзгелери алтмыш, башгъалары буса отуз керен артыкъ тюшюм бере.

9Сонг Иса:

– Къулакълары барлар эшитсинлер! – дей[+].

10[•]Халкъ тозулгъанда, Исаны он эки элчиси[†] ва оьзге якъчылары Огъар масалланы гьакъында сорай. 11О да олагъа булай дей:

– Аллагь нечик гьакимлик этегенни сырларын сизге билмеге гюч берилген. Амма башгъалагъа бары да зат масаллар булан сёйлене[+]. 12Мен олагъа масаллар булан сёйлейгенимни себеби:

Олар тынглап туражакълар – амма англамажакълар, къарап
туражакълар – амма гёрмежеклер.
Ёгъесе, олар товба этер эди ва оланы гюнагьлары гечилмеге
болур эди[+].

13Иса сонг олагъа булай дей:

– Сиз бу масалны англамадыгъызмы? Олай буса башгъа масалланы нечик англамагъа болурсуз? 14Чачывчуну чачагъаны Аллагьны каламыдыр[+]. 15Бир биревлер ёл ягъагъа чачылгъан урлукълагъа ошайлар. Олар каламны эшите, амма шоссагьат иблис гелип, оланы юреклерине чачылгъан каламны чыгъарып ала. 16Башгъалары буса ташкъатыш ерлеге чачылгъан урлукълагъа ошайлар. Олар Аллагьны каламын эшитгенде, ону бек сююп, шоссагьатына къабул этелер. 17Амма олар оьзлени юреклеринде каламны тамурлашма къоймайгъаны саялы, о ончакъы узакъ турмай. Бир тюрлю аваралар чыкъгъанда яда калам учун гьызарлав башлангъанда буса, олар шоссагьат иманындан чыгъып къалалар[+]. 18Бирлери тегенекли ерге чачылгъан урлукълагъа ошай. Олар каламны эшителер, 19амма бу дюньяны къайгъысы, байлыкъгъа дамагькарлыкъ ва башгъа хыяллар оларда ону сёндюре, о да тюшюм гелтирмей[+]. 20Башгъалары берекетли топуракъгъа чачылгъан урлукълагъа ошай. Олар каламны эшитип къабул этегенлердир. Олар яхшы тюшюм гелтирелер, бириси юз, оьзгеси алтмыш, башгъасы буса отуз керен артыкъ тюшюм гелтирелер[+].


Ярыкъны гьакъында

21[•]Иса олагъа булай дей:

– Чыракъны уьйге уьстюне бёттёбен савут къаплап яда тахны тюбюне салмакъ учун гелтиреми? Чыракъны гёрюнеген ерге орнатмакъ учун тюгюлмю дагъы гелтирегени[+]? 22Бир яшыртгъын зат да билинмей къалмажакъ, бир сыр да ачылмай къалмажакъ[+]. 23Эшитме къулакълары барлар эшитсинлер![+]

24Иса булай давам эте:

– Эшитген затыгъызны уьстюнден ойлашыгъыз. Башгъаланы нечик оьлчев булан оьлчесегиз, сизге де шолай оьлченер, дагъы да къошулар[+]. 25Кимники бар буса, огъар дагъы да берилежек. Кимники ёкъ буса, барлары да алынажакъ[+].


Урлукъну гьакъындагъы масал

26– Аллагьны гьакимлиги нечик затдыр? Айтайыкъ, бир адам топуракъгъа урлукъ чача. 27Гечелер о юхлай, гюндюзлер тура. Шо вакътини ичинде урлукъ чыгъа, оьсе. О буса шо нечик болагъанны билмей. 28Топуракъ оьзлюгюнден гелим бере: башлап отну, сонг башын, ондан сонг баш толтуруп бюртюкню чыгъара. 29Бюртюк бишгенде буса, шо гьазиринде о оракъ ора. Неге тюгюл де, оракъны заманы етишген[+].


Гиччинев урлукъну гьакъында

30[•]– Аллагьны гьакимлигин дагъы да не булан тенглешдирме болабыз? Яда ону не масал булан англатмагъа бажарыла? 31О гиччинев урлукъ йимик. Шо урлукъ бары да урлукълардан инг де гиччиси,[+] 32оьсген заманда буса, бары да оьсюмлюклерден бек оьсюп, терек йимик болуп къала. Ону уллу бутакъларыны салкъынында къушлар уялар тигип сыйынма болалар.

33Адамлар англап болагъан чакъы Иса оланы дагъы да булай кёп масаллар булан уьйретип тура. 34Масалсыз олагъа гьеч бир зат да айтмай. Оьзюню якъчыларына буса янгыз къалгъанда, бары да затны англатып бере.


Алатолпанны токътатыв

35[•]Шо гюн ахшам болгъанда, Иса якъчыларына:

– Кёлню бириси ягъына барайыкъ, – дей[+].

36Олар да халкъны къоюп, Исаны янына къайыкъгъа минип, ёлгъа тюшелер. Олар булан бирче башгъа къайыкълар да бола. 37Гючлю алатолпан гётерилип гете. Толкъунлар уруп, къайыкъны сувдан толтурмагъа башлай[+]. 38Иса къайыкъны арт янында, ястыкъгъа баш да этип, юхлап тура. Якъчылары Ону уятып:

– Устаз! Бизин батып бара турагъаныбызда Сени гьеч аваранг ёкъму? – деп сорайлар.

39О да уянып, елге токътамагъа буюра ва кёлге:

– Токъта! Сабур бол! – дей. Ел тына ва бир шыплыкъ болуп къала[+]. 40Иса якъчыларына:

– Неге булай къоркъасыз? Сизин бир де иманыгъыз ёкъму? – дей. 41Олар оьтесиз бек къоркъалар ва:

– Еллер де, кёл де Оьзюне таби болагъан Бу Кимдир? – деп бир бирине сёйлейлер.

#### 5


Жинли бир адамны сав болуву

1[•]Олар Галилея кёлню бириси ягъына, герасалыланы топурагъына гелелер. 2Иса къайыкъдан чыкъгъанда, бир жинли адам къабурлардан чыгъып, шоссагьат Ону къаршылай. 3Биревню де къабурларда яшайгъан бу адамны къолларын шынжырлар булан байлап, бутларын бугъавлап токътатма гючю етмей болгъан. 4Бир нече керенлер шынжырлар ва бугъавлар булан бегитсе де, о шынжырланы уьзюп, бугъавланы бузуп къутула болгъан. Биревню де ону енгип токътатма гючю етмей болгъан. 5Даим гечеси гюню булан тавларда ва къабурларда акъыра ва ташлагъа уруна туруп тура болгъан.

6Исаны гелегенин арекденокъ гёрюп, о чабып барып, Ону алдында тобукъларындан тура. 7Гючлю тавуш булан къычырып:

– Гьей Иса, Аллагьу Тааланы Уланы! Менден не сюесен? Аллагьны аты булан тилеймен Сагъа: магъа азап берме! – дей[+]. 8Неге тюгюл де, Иса: «Гьей жин! Бу адамны ичинден чыгъып тай!» – деп айтгъан болгъан.

9Сонг Иса огъар:

– Сени атынг кимдир? – деп сорай.

– Легион[*], – деп жавап бере о, неге тюгюл ону ичине кёп жинлер гирген болгъан.

10Жинлер Исагъа оьзлени бу ерлерден къуваламасын деп кёп ялбаралар. 11Онда тав бетде отлайгъан бир уллу донгуз сирив болгъан. 12Жинлер Исагъа:

– Бизин шу донгузланы ичине гирме къой, шоларда ерлешейик, – деп тилейлер.

13Иса да олагъа шоссагьат изну бере. Жинлер де, адамлардан чыгъып, донгузланы ичлерине гирелер. Эки мингге ювукъ донгузу булангъы сирив чабып йиберип, учурумдан таба кёлге тюшюп, сувгъа бата.

14Донгуз сакълагъанлар къачып гетип, шагьарда ва юртларда бу хабарны яя. Адамлар да болгъан бу ишлеге къарамагъа чыгъалар. 15Олар Исаны янына гелгенде, ичинден жинлер чыкъгъан адам гийинип олтургъанын, ону башында гьакъылы барын гёргенде, къоркъалар. 16Бу ишни гёргенлер жинли адам ва донгузлар булан не болгъанын гелгенлеге англаталар. 17Шо заман бары да адамлар Исагъа оьзлени ерлеринден гетсин деп тилемеге башлайлар[+].

18Иса гетмеге деп къайыкъгъа минген заманда, ичинден жинлер чыкъгъан адам Ону булан бирче бармагъа оьзюне де изну берсин деп тилей. 19Амма Иса огъар изну бермей ва:

– Уьюнге барып, Раббинг сагъа этген бары да затны ювукъларынга айт, Раббинг сагъа Оьзюню рагьмусун нечик гёрсетгенни англат, – дей[+].

20О адам гетип, оьзю учун Иса нелер этгенин Оншагьар деген ерде айтмагъа башлай. Барысы да тамаша болуп къалалар[+].


Къызны тириливю ва авруйгъан къатынны сав болуву

21[•]Иса къайыкъ булан дагъы да къайтып бириси якъгъа чыкъгъанда, Ону янына кёп халкъ жыйыла. О кёлню ягъасында къала. 22Онда синагогну[†] башчысы болгъан Яир деген бир адам геле. Исаны гёргенде, о ерге къапланып, Ону аякъларына баш ура[+].

23– Къызым авруп оьле тура. Гелип, огъар къолунгну бир тийдирсенг, о сав болуп, яшап къалажакъ эди! – деп ялбармагъа башлай. 24Иса ону артына тюшюп гете.

Исаны арты булан, Огъар ябурулуп кёп халкъ да юрюй. 25Онда он эки йылны узагъында къаны гетип авруйгъан бир къатын болгъан[+]. 26О кёп азап чегип тура болгъан. Огъар кёп эмчилер кёмек этме къарагъан. Олар учун о барын ёгъун чыгъаргъан. Амма ону гьалы къолайлашмагъан, дагъы да бузукълашгъан. 27Исаны гьакъындан эшитгенде, халкъны арасындан артдан таба Ону ювугъуна барып, бу къатын узатылып Ону опурагъына тие. 28Неге тюгюл де: «Ону опурагъына бир сама тийсем, сав болуп къалажакъ эдим», – деп ойлаша[+]. 29Шоссагьатына ону къаны гетегени токътай ва къатын къаркъарасы аврувдан тазалангъанын гьис эте.

30Шоссагьат Иса, Оьзюню эмли къудраты таъсир этгенни билип, бурулуп халкъгъа къарай ва:

– Мени опурагъыма ким тийди? – деп сорай[+].

31Якъчылары Огъар:

– Халкъ Сагъа багъып ябурулуп гелегенни гёресен чи, Оьзюнг: «Магъа ким тийди?» – деп сорайсан, – дейлер.

32Амма Оьзюне тийген ким экенни билме сююп, О айланасына къарай. 33Шо заман оьзюне не болгъанны англап, бу къатын къоркъуп къартыллай туруп, Исаны аякъларына баш ура ва Огъар болгъан затны герти кюйде айта. 34Иса огъар:

– Къызым, иманынг сени сав этди. Эсен аман бар, аврувунгдан дагъы инжиме, – дей[+].

35Иса шо сёзлени сёйлеп турагъанда, синагогну башчысы Яирни уьюнден адамлар гелип:

– Сени къызынг оьлдю. Устазны негьакъ авара этмеге негер тарыкъдыр? – дейлер.

36Амма Иса оланы сёзлерин эшитгенде, Яирге:

– Къоркъма, янгыз иман салып къой, – дей.

37Иса Петерден, Якъубдан[†] ва Якъубну иниси Югьандан башгъа биревге де Оьзю булан гелмеге изну бермей[+]. 38Олар синагогну башчысыны уьюне гелелер ва Иса къавгъаны, къычырып йылап яс этеген адамланы гёре. 39О ичине гире ва олагъа:

– Бу пашманлыкъ, яс негер тарыкъдыр? Къыз оьлмеген, о юхлап тура, – дей[+].

40Олар буса Ону уьстюнден кюлеп къоялар. О бары да адамланы къыргъа чыгъартдыргъан сонг, къызны атасын, анасын ва Оьзю булан болгъан уьч де якъчысын да алып, къыз ятгъан ерге гире. 41Къызны къолундан тутуп, огъар:

– Талита къум! – дей. Бу сёз: «Къызым, сагъа айтаман, тур!» – демекдир[+].

42Он эки яшындагъы къыз, шоссагьат туруп, юрюмеге башлай. Муну гёргенлер бу ишге бек гьайранлыкъ этип къалалар. 43Иса олагъа:

– Бу ишни бирев де билмесин! – деп къатты кюйде бувара ва къызгъа ашамагъа бир зат беригиз деп буюра[+].

#### 6


Назаретлилер Исаны къабул этмейлер

1[•]Иса, ондан чыгъып, оьз шагьарына геле. Якъчылары да Ону булан гелелер[+]. 2Сонгугюн[†] болгъанда, Иса синагогда[†] адамлагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай. Кёплер Огъар тынглагъан сонг, тамаша болуп къалалар. Олар булай дей:

– Бу Адам бу затланы къайдан уьйренген? Бугъар берилген бу гьакъыл недир? Муну къоллары булан этилеген бу аламатлар нени англата[+]? 3Мариямны уланы, Якъубну,[†] Юсупну, Ягьуданы ва Симонну агъасы агъач уста Бу сама тюгюлмю? Къызардашлары мунда, бизин арабызда, яшамаймы? – деп сорайлар.

Олар да Исагъа абур этмей[+]. 4Иса да олагъа:

– Пайхаммарны бары да ерлерде абуру бардыр, янгыз оьз ватанында, оьзюню адамларыны арасында ва оьз уьюнде ону абуру ёкъдур, – дей[+].

5Шо саялы онда Иса гьеч бир муъжизат гёрсетип болмай. Янгыз бир нече авруйгъан адамланы уьстюне къолун узатып, оланы сав эте. 6Оланы имансызлыгъына къарап, Иса тамашалыкъ эте. Сонг адамлагъа Аллагьны каламын англатмагъа айланадагъы юртлагъа гете.


Иса элчилерин Сююнч Хабарны билдирмеге йибере

7[•]Он эки де элчисин[†] Оьзюню янына чакъырып, Иса оланы экев экев этип йибермеге башлай, олагъа жинлени къувалама къудрат бере[+]. 8Ёлгъа оьзлер булан бир таякъдан башгъа дагъы бир зат да – не экмек, не дорба, не кисесине акъча алмасынлар деп тапшура. 9Олагъа чарыкълар гийсинлер ва уьстюне де гийгенинден башгъа дагъы гёлек алмасынлар деп буюра. 10Олагъа булай дей:

– Къайсы ерде бир уьйге гирсегиз, о ерден гетгинче, шо уьйде къалыгъыз. 11Баргъан еригизде сизин къабул этмесе ва сёзлеригизге тынгламаса, ондан чыгъагъанда, аякъларыгъыздагъы чангны да силкип тайдырыгъыз. Бу олар учун буварыв болажакъ[+].

12Олар ёлгъа чыгъалар ва инсанланы товба этмеге чакъыралар[+]. 13Олар хыйлы жинлени къувалайлар ва бир кёп аврувланы зайтун май сюртюп сав этелер[+].


Ягьия пайхаммарны оьлюмю

14[•]Гьирод[†] гьаким Исаны гьакъында эшите, неге тюгюл Ону аты яхшы белгили болгъан. Халкъ: «Бу Адам оьлюмден тирилген Ягьия пайхаммардыр. Шо саялы бу муъжизатланы О гёрсете», – дей[+]. 15Башгъалары да: «О Илияс[†] пайхаммардыр», – дей. Бирлери де: «О бырынгъы пайхаммарлар[†] йимик бир пайхаммардыр», – дей[+].

16Муну эшитгенде, Гьирод: «О мен башын гесдирген Ягьиядыр, о оьлюмден тирилген», – дей. 17-18Ягьия Гьиродгъа: «Сагъа агъанг Филипни алдынгъы къатыны Гьиродияда булан уьйленмеге ярамай», – деп бир нече керенлер айтгъан болгъан. Гьиродияда себеп болуп, Гьирод, Ягьияны тутуп бугъавлап, туснакъгъа салмагъа буйрукъ берген[+].

19Гьиродияда Ягьиядан ачув алма сююп, ону оьлтюртмеге сюе, тек шону этип болмай. 20Неге тюгюл де, Ягьия бир сыйлы ва муъмин адам экенин билип, Гьирод ондан къоркъа ва ону къоруп сакълай. Гьирод Ягьияны сёзлерине бек сююп тынгласа да, олар ону даим рагьатсызландыра болгъан.

21Оьзю тувгъан гюнюн белгилеп, Гьирод оьзюню айтылгъан адамлары, асгербашчылары, ва Галилеяны абурлу адамлары учун къонакълыкъ къургъанда, онгайлы гюн гелип къала[+]. 22Гьиродияданы къызы шонда гирип гелип, бийиме башлагъанда, о Гьиродну ва ону булан олтургъанланы кепине геле. Пача бу къызгъа:

– Сен менден не тилесенг де, мен сагъа бережекмен. 23Менден не зат тилесенг де, гьатта пачалыгъымны яртысын тилесенг де, бережекмен, – деп ант эте.

24Къыз да чыгъып, анасына:

– Не тилейим? – деп сорай.

– Ягьия пайхаммарны башын гес деп тиле, – дей анасы.

25Къыз шоссагьат алгъасап, пачаны янына барып, огъар:

– Тепсиге де салып, магъа буссагьат Ягьия пайхаммарны башын бергенингни сюемен, – дей.

26Пача бек пашман бола. Амма къонакъланы да алдында ант этгени саялы, къызны тилевюн гери урма сюймей. 27Пача гьазиринде жаллатны чакъырып, огъар Ягьияны башын гесип гелтирмекни буюра. Жаллат, туснакъгъа барып, Ягьияны башын гесе. 28Ону башын, тепсиге салып гелтирип, къызгъа бере. Къыз да ону элтип анасына бере. 29Ягьияны якъчылары муну эшитгенде, гелип, ону сюегин алалар ва къабургъа салалар[+].


Беш минг адамны тоймакълыгъы

30[•]Элчилер, Исаны янына жыйылып, Огъар оьзлер не этгенни ва не уьйретгенни айталар[+]. 31Иса да олагъа:

– Гьали бир чет ерге барайыкъ, шонда бираз рагьатланыгъыз, – дей.

Неге тюгюл де, гелеген гетегенлер онча да кёп бола чы, оланы гьатта ашамагъа сама заманы болмай[+]. 32Олар къайыкъгъа да минип, халкъдан ари бир чет ерге баралар.

33Барагъанын гёрген бир кёп гишилер оланы таныйлар. Бары да юртлардан жыйылгъан халкъ чабып олардан алдын шонда барып токътай. 34Къайыкъдан ягъагъа чыкъгъанда, Иса бир кёп адамланы гёре. Ону адамлагъа языгъы чыгъа, неге десе олар къойчусуз къалгъан къойлар йимик болгъан. Сонг олагъа кёп затланы англатмагъа башлай[+]. 35Заман геч болуп барагъанына гёре, якъчылары Исаны янына гелип:

– Бу чет ер де дюр, геч де болгъан. 36Халкъны къайтар, айланадагъы махилеге ва юртлагъа барып, оьзлеге ашамагъа зат алсынлар, – дейлер.

37– Олагъа ашама зат сиз беригиз, – деп жавап бере Иса.

– Биз барып аш сатып алып, оланы тойдурайыкъмы? Шону алмакъ учун чу, эки юз гюмюш акъча сама герек, – дейлер олар[+].

38– Сизин нече экмегигиз бар? Барып къарап гелигиз, – дей Иса.

Олар билип:

– Беш экмегибиз де, эки балыгъыбыз да бар, – дейлер.

39Иса олагъа бютюн халкъны гюп гюп этип яшыл отну уьстюнде олтуртмагъа буйрукъ эте. 40Халкъ да юз юз, элли элли адамдан гюплер болуп олтура. 41Иса беш экмекни де, эки балыкъны да алып, кёкге багъып къарап, шюкюр дуа эте. Сонг, сындырып, экмеклени якъчыларына бере, олар да халкъгъа пайлайлар. Иса эки балыкъны да шолай барысына да пайлай. 42Барысы да ашап тоя. 43Къалгъан гесеклени жыйып, он эки земгилни экмекден де, балыкъдан да толтуралар. 44Ашайгъанлар буса беш мингге ювукъ адам болгъан.


Иса сувну уьстю булан юрюй

45[•]Иса шоссагьат, халкъны йибергинче, якъчыларына, къайыкъгъа минип, Оьзюнден алда о бириси якъгъа, Байтсайдагъа, чыгъып турмагъа буюра[+]. 46Халкъны ёлгъа салгъандан сонг, дуа этмек учун, Иса тавгъа чыгъа[+].

47Ахшам болгъанда, къайыкъ кёлню ортасында, Иса буса ягъада къуру ерде янгыз бола. 48Къаршы гючлю ел эшегени саялы, О якъчыларына кюсмен чалмагъа къыйын экенни гёре. Танг къатгъынча Иса кёлню уьстю булан юрюп, оланы янына бара. Оланы янындан оьтюп гетмеге де сюе, 49амма Ону кёлню уьстю булан юрюп гелегенин гёрюп, олар шо бир гёзге гёрюнеген затдыр деп ойлашалар ва барысы да бирче къоркъуп къычырып йиберелер[+]. 50Олар бары да Исаны гёрюп, бек къоркъалар. О буса шоссагьат олагъа булай дей:

– Гьалекленмегиз! Менмен! Къоркъмагъыз!

51Сонг Иса оланы янына къайыкъгъа мине. Ел сел бола. Олар бек тамашалыкъ этип къалалар, 52неге тюгюл олар экмеклер булангъы аламатны агьамиятлыгъын гьали де англап битмеген болгъан. Буланы барын да олар юреклерини енгилмейгенлигинден англап болмагъан[+].


Галилеяда аврувланы сав этив

53Кёлню бириси ягъасына чыкъгъан сонг, олар Генисаретге баралар. Онда къайыкъны ягъагъа байлайлар[+]. 54Олар къайыкъдан чыгъып гелегенде, адамлар шоссагьат Исаны таный. 55Олар айланадагъы бары да ерлеге бара. Иса къайда барса да, аврувлуланы тёшекде ятгъан гьалында Ону янына гелтирмеге башлайлар[+]. 56Шагьар болсун, юрт яда махи болсун – О къайда барса да, бары да ерлерде аврувланы майданлагъа гелтирелер. Аврувлар да, янгыз Оьзюню опурагъыны этегине сама бир тиймеге къойсун деп, Исагъа ялбаралар. Тийгенлени барысы да сав болалар[+].

#### 7


Ата бабаланы адатлары

1[•]Ерусалимден гелген бир бир фарисейлер[†] ва дин алимлер Исаны янына жыйылалар. 2Олар Исаны бир бир якъчылары мурдар кюйде, демек жувулмагъан къоллары булан ашайгъанны гёрелер. 3Фарисейлер, бары да оьзге ягьудилер йимик, оьзлени ата бабаларыны адатына гёре, къолларын тындырыкълы кюйде жувмай туруп ашамай болгъанлар[+]. 4Базардан гелгенде де, жувунмай туруп, ашамай болгъанлар. Олар дагъы да хыйлы адатланы юрюте болгъанлар. Масала, сукараланы, кажинлени ва багъыр къазанланы жувуп тазалай болгъанлар[+].

5Шо саялы фарисейлер ва дин алимлер Исагъа:

– Сени якъчыларынг ата бабаларыбызны адатларын неге бузалар, мурдар къоллары булан неге аш ашайлар? – деп сорайлар[+].

6Иса олагъа булай жавап бере:

– Ешая пайхаммар сизин гьакъыгъыздан алданокъ не яхшы айтгъан дагъы. Ону китабында булай язылгъан:

Бу халкъ Магъа авзу булан гьюрмет эте,
амма оланы юреклери Менден йыракъда[+].
7Олар этеген ибадат негьакъ:
олар Мени насигьатларыма тюгюл, инсанлар ойлашып
чыгъаргъан насигьатлагъа уьйрете[+].

8Сиз Аллагьны буйругъун къоюп, инсанланы адатларын юрютесиз. 9Аллагьны буйругъун гери уруп, оьзюгюзню адатларыгъызны юрютмеге нечакъы да устасыз! 10Муса:[†] «Атанга да, ананга да гьюрмет эт» ва: «Атасына яда анасына яман сёйлейген адам оьлюмге тарылма герек», – деп айтгъан[+]. 11Сиз буса атасына яда анасына: «Менден кёмек къаравулламагъыз. Мен сизге берме болагъан чакъы затымны Аллагьгъа къурбан этип бергенмен», – деп айтма ярай дейсиз. 12О адамгъа оьзюню атасы ва анасы учун бир зат да этмей къоймагъа ихтияр бересиз. 13Шолайлыкъда, наслудан наслугъа бериле гелеген адатыгъыз саялы Аллагьны буйругъун оьзюгюз бузасыз. Огъар ошагъан дагъы да хыйлы затланы этесиз.


«Инсанны не зат мурдар эте?»

14Янына халкъны чакъырып, Иса булай дей:

– Барыгъыз да Магъа тынглап, англамагъа къарагъыз! 15Инсанны мурдар этеген авзуна гиреген зат тюгюл, ону мурдар этеген авзундан чыгъагъан сёзлеридир. [[+] 16][*]

17Халкъны янындан тайып, уьйге гиргенде, якъчылары Исагъа бу тапшурманы гьакъында сорайлар. 18Иса:

– Гертилей де, сиз шону гьали де англамаймысыз? Инсанны ичине тышдан гелип гиреген бир зат да ону мурдарлама болмайгъанны сиз гёрмеймисиз дагъы? 19Неге десе, о ону юрегине бармай, къарнына гире ва ондан таба чыгъып тая, – дей. Шолайлыкъда, Иса бары да ашайгъан затлар таза экенин айта[+].

20Сонг Иса булай давам эте:

– Инсандан чыгъагъан зат инсанны мурдар эте[+]. 21Неге тюгюл де, яман хыяллар, зиналыкъ, пасатлыкъ, оьлтюрювлер,[+] 22уручулукъ, сутурлукъ, къылыкъсызлыкъ, гьиллачылыкъ, уятсызлыкъ, гюнчюлюк, бугьтанчылыкъ, хохабазлыкъ, авлиялыкъ – инсанны юрегинден, ичинден чыгъагъан затлар. 23Бары да бу яман ишлер ичинден чыгъа ва инсанны мурдар эте.


Финикиялы къатынны иманы

24[•]Ондан чыгъып, Иса Сур ва Сайдан деген топуракълагъа бара. Мунда О бир уьйде токътай ва онда Оьзюн гиши таныгъанны сюймей, амма яшынмагъа бажарылмай. 25Оьзюню гиччи бир къызъяшыны ичине жин гирген бир къатын, Исаны гелгенин эшитип, шоссагьат гелип Ону аякъларына баш ура. 26О Сурия Финикиясында тувгъан бир ят къатын болгъан. О къызындан жинни къуваласын деп, Исагъа ялбарып тилей[+]. 27Иса огъар:

– Бир алдын яшланы ашдан тоймагъа къой. Яшланы ашын алып, итлеге бермек тюз тюгюл, – дей[+].

28– Я Раббим! Итлер де тепсини тюбюнде яшлардан къалгъан аш увакъланы ашай чы, – деп жавап бере къатын.

29– Сёйлеген бу сёзюнг учун парахатынга уьюнге барма боласан, сени къызынгдан жин чыкъды, – дей Иса огъар.

30Къатын уьюне гелгенде, къызны жинден къутулуп, тёшекде ятып турагъанын гёре.


Къыйынлача сёйлейген сангыравну сав этив

31Сур топурагъындан чыгъып, Иса Сайданны ичинден Оншагьар деген ерни ортасындан таба дагъы да Галилея кёлню ягъасына геле[+]. 32Ону янына сангырав ва къыйынлача сёйлейген бир адамны гелтирелер ва огъар къолун тийдирсин деп тилейлер. 33Ону адамлардан ари тайышдырып, Иса бармакъларын бу адамны къулакъларына сугъа ва тюкюрюп ону тилине тие[+]. 34Сонг кёкге багъып къарап, кюстюнюп, огъар: «Эффата!» Демек, «Ачыл!» – дей.

35Шоссагьат ону къулакълары эшитеген болуп къала ва къыйынлача сёйлейгени тайып, тап таза сёйлемеге башлай. 36Иса олагъа шуну гьакъында биревге де айтмасын деп бувара. Амма бек буваргъан чакъы, бу хабарны дагъы да бек яялар[+]. 37Адамлар бу ишге оьтесиз бек тамаша болалар ва:

– О бары да затны яхшы эте. Гьатта сангыравланы эшитеген эте, сёйлеп болмайгъанланы буса сёйлете! – дейлер.

#### 8


Дёрт минг адамны тойдурув

1[•]Шо гюнлерде дагъы да бир кёп халкъ жыйыла ва олагъа ашама зат болмай. Иса, якъчыларын янына чакъырып, олагъа булай дей:

2– Адамлагъа языкъсынаман. Мени янымда турагъаны муна уьч гюн бола, олагъа ашама зат ёкъ[+]. 3Оланы ашамагъан кююнде уьйлерине йиберсем, олар ёлда гьалсыз болурлар. Оланы бирлери буса йыракъдан гелген.

4– Бу къадар халкъны тойдурмагъа чакъы ашны бирев де ёкъ ерден къайдан табайыкъ? – деп сорав булан жавап берелер якъчылары Огъар[+].

5– Сизин нече экмегигиз бар? – деп сорай Иса олагъа.

– Етти, – деп жавап берелер олар.

6Шо заман Иса халкъгъа ерде олтурсун деп буюра. Сонг етти де экмекни алып, бир башлап шюкюр дуа эте. Сонг сындырып якъчыларына бере, олар да халкъгъа пайлайлар. 7Оланы бир нече гиччи балыкълары да бола. Иса, шюкюр дуа этип, оланы да уьлешсин деп буюра. 8Барысы да ашап тоя. Артыкъ къалгъан гесеклени жыйып, етти земгилни толтуралар. 9Ашайгъанлар дёрт мингге ювукъ адам болгъан. Халкъны ёлгъа салгъандан сонг, 10якъчылары да булан къайыкъгъа да минип, Иса Далманута якълагъа чыгъып гете.


Фарисейлер аламат гёрсетмекни талап эте

11[•]Фарисейлер[†] гелип, Иса булан эришмеге башлайлар. Ону сынап къарамакъ учун, О оьзлеге кёкден бир аламат гёрсетсин деп тилейлер[+]. 12Иса теренден кюстюнюп:

– Неге бу гьалиги наслу Менден аламат гёрсетмекни талап эте? Гертисин сёйлеймен сизге: бу наслугъа аламат гёрсетилмес, – дей. 13Оланы да къоюп, Иса къайтып къайыкъгъа мине ва кёлню бириси ягъына багъып гете.


Фарисейлени ва Гьиродну маясы

14[•]Якъчылары экмек алмагъа унутуп къалалар ва къайыкъда олар булан бир экмек тюгюл болмай. 15Иса олагъа:

– Вёрегиз! Фарисейлени маясындан ва Гьиродну[†] маясындан сакъ туругъуз, – деп бувара[+].

16Олар оьз арасында:

– Гьали бизин экмеклерибиз ёкъ саялы булай айтадыр, – деп сёйлейлер.

17Олар не сёйлейгенни билип, Иса:

– Экмеклеригиз ёгъу гьакъда неге сёйлейсиз? Гьали де гьакъылыгъыз етишип, англап битмеймисиз? Юреклеригиз гьали де шону англамаймы[+]? 18Гёзлеригиз бар буса да, гёрмеймисиз? Къулакъларыгъыз бар буса да, эшитмеймисиз? 19Мен беш минг адамгъа беш экмекни пайлагъанда, къалгъан гесеклерден толтуруп, нече земгилни жыйгъаныгъыз эсигиздеми? – дей.

– Он эки, – деп жавап берелер олар[+].

20– Етти экмекни дёрт минг адамгъа пайлагъанда, къалгъан затдан нече земгилни толтуруп жыйдыгъыз? – деп сорай Иса.

– Етти, – деп жавап берелер олар[+].

21Шо заман Иса олагъа:

– Неге сиз гьали де англамайсыз? – дей.


Байтсайдада сокъурну сав этив

22Иса якъчылары булан Байтсайдагъа геле. Онда къолун тийдирсин деп тилеп, Ону янына бир сокъур адамны гелтирелер[+]. 23Иса сокъурну къолундан тутуп, ону юртдан чыгъара. Сонг ону гёзлерине тюкюрюгюн тийдирип, ону уьстюне къолларын сала ва:

– Гьеч зат гёремисен? – деп сорай[+].

24Бу адам къарап:

– Мен адамланы гёремен, олар тереклер йимик, тек олар юрюйлер, – дей.

25Сонг Иса къолларын дагъы да ону гёзлерине сала. Бу адам гёзлерин ачып къарай. Ону гёзлери ачыла ва дагъы да къайтып яхшы гёреген бола. 26Иса ону:

– Уьюнге бар, амма юртгъа гирме, – деп йибере.


Петерни мюкюрлюгю

27[•]Мундан таба Иса якъчылары да булан бирге Филиппа Къайсарияны юртларына багъып бара. Ёлда О якъчыларына:

– Адамлар Мени ким деп гьисап эте? – деп сорай.

28– Бирлери Ягьия пайхаммар, башгъалары Илияс,[†] биревюлери буса пайхаммарланы бириси деп гьисап эте, – деп жавап берелер якъчылары Огъар[+].

29– Сиз Мен кимдир деп ойлашасыз? – деп сорай Иса олагъа.

– Сен Месигьсен![†] – деп жавап бере Петер[+]. 30Оьзюню гьакъында гьеч биревге де сёйлемесин деп, Иса олагъа къатты кюйде бувара[+].


Иса Оьзюне болажакъ азапланы гьакъында айта

31[•]Иса олагъа Оьзю, Инсанны Уланы,[†] кёп азап чекмеге герекли болажагъын, тамазалар[†][*], баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер Оьзюн инкар этежегин, оьлтюрюлежегин ва уьч гюнден сонг къайтып тирилежегин айтмагъа башлай[+]. 32Шону гьакъында Иса олагъа ачыкъдан айта. Петер буса, Исаны бир якъгъа чакъырып, Огъар къаршы чыгъып сёйлемеге башлай[+]. 33Амма Иса бурулуп якъчыларына багъып къарай ва Петерге:

– Менден ари тай, иблис! Сени Аллагь сюеген затлар тюгюл, инсан сюеген затлар ойлашдыра! – деп къатты кюйде жавап бере[+].

34Сонг Иса, халкъны ва якъчыларын янына чакъырып, булай дей:

– Ким Мени булан гелмеге сюе буса, оьзюню хыялларын гери урсун, хачын да гётерип, Мени артыма тюшсюн[+]. 35Ким оьзюню жанын къутгъармагъа сюе буса, о шону тас этер. Амма ким Мени ва Сююнч Хабар[†] учун оьзюню жанын тас этсе, о шону къутгъарар[+]. 36Инсан бютюн дюньяны къазанып, жанын тас этсе, ондан огъар не пайда болур[+]? 37Инсан жанын сакъламакъ учун, бары да затын бермесми[+]? 38Шогъар гёре бу гюнагьлы ва имансыз наслуну алдында яшайгъан ким буса да бирев Менден ва Мени сёзлеримден илыкъса, Инсанны Уланы да Атасыны макътавлугъунда сыйлы малайиклер булан гелген заманда, о адамдан оьзюнден илыгъар[+].

#### 9

1Иса булай узата:

– Гертисин сёйлеймен сизге: мунда токътагъанланы арасында Аллагь нечик гьакимлик этежегин гёрмей туруп оьлмежеклер бар[+].


Исаны тюрленивю

2[•]Алты гюнден сонг, Иса Петерни, Якъубну[†] ва Югьанны Оьзю булан алып, оланы бир бийик тавгъа чыгъара. Онда оланы гёз алдында бирден Исаны гёрюнюшю тюрленип йибере[+]. 3Ону опуракълары йыртыллайгъан, гёз къамашдырагъан кюйде ап акъ бола; ер юзюнде гьеч бир опуракъ жувувчу да дагъы артыкъ акъ этип болмасдай шолай акъ бола. 4Олагъа Илияс[†] ва Муса[†] гёрюнелер. Илияс ва Муса Иса булан лакъыр этмеге башлайлар. 5Петер Исагъа:

– Устаз! Бизин мунда болмакълыгъыбыз не яхшыдыр! Бирин Сени учун, бирин Муса учун, бирин де Илияс учун уьч чатыр къурайыкъ, – дей.

6Олар о даражада бек къоркъгъан чы, гьатта о не айтгъанын да билмей. 7Бу арада бир булут гелип, оланы уьстюнде салкъынлыкъ болдура. Булутдан таба:

– Бу Мени сююмлю Уланым. Огъар тынглагъыз! – деген сес чалына[+]. 8Бирден башларын гётерип, олар онда Исадан башгъа дагъы биревню де гёрмейлер.

9Тавдан энишлеп гелегенде, Иса якъчыларына Оьзюн, Инсанны Уланын,[†] оьлюмден тирилгинче, мунда гёрген затыгъызны биревге де айтмасын деп буюра[+].

10Олар да бу сёзню ичинде сакълайлар, амма:

– «Оьлюмден тирилмек» демек не демекдир? – деп бир бирине сорайлар.

11– Башлап Илияс гелме герек деп дин алимлер неге айталар дагъы? – деп сорайлар олар.

12Иса олагъа булай жавап бере:

– Бары да затны янгыдан тюзлемек учун, гертиден де, башлап Илияс гелмеге герек. Амма Инсанны Уланы кёп азап чегежек ва хорланажакъ деп Сыйлы Язывларда неге язылгъан? 13Буса да Мен сизге айтайым: Илияс гелди ва лап ону гьакъында язылгъаны йимик, огъар сюйген сюйгенин этдилер[+].


Жинли уланны сав этив

14[•]Иса якъчыларыны янына гелгенде, оланы къуршап токътагъан кёп халкъны ва олар булан эришеген дин алимлени гёре. 15Шоссагьат Исаны гёрюп, бютюн халкъ тамашалыкъ эте ва чабып гелип, Огъар салам бере. 16Иса якъчыларына:

– Булар булан сиз нени гьакъында эришесиз? – деп сорай.

17Халкъны арасындан чыгъып, бириси Огъар булай жавап бере:

– Устаз, мен Сени янынга ичинде жини булангъы уланымны алып гелгенмен. О жин уланымны тилсиз этип къоя[+]. 18Шо жин себеп болуп, ону не ерде аврув тутса да, о ерге йыгъыла, ону авзундан гёбюк геле, тишлерин къыжырата ва санлары къурушуп къала. Ону ичинден шо жинни чыгъарсын деп, мен якъчыларынга тилеген эдим, амма олар шону чыгъарып болмадылар. 19Иса олагъа:

– Гьей имансыз адамлар! Къачан болгъунча Мен сизин булан туражакъман? Къачан болгъунча сизге чыдап туражакъман? Ону мунда, Мени яныма гелтиригиз! – дей.

20Яшны Исаны янына гелтирелер. Жин Исаны гёргендокъ, яшны аврув тута: о ерге йыгъыла, талашмагъа, авзундан гёбюк гелмеге башлай[+].

21Шо заман Иса ону атасына:

– Бугъар булай болагъаны кёп боламы? – деп сорай.

О булай жавап бере:

– Гиччи чагъындан берли. 22Оьлтюрмек учун, муну жин бир кёп керенлер отгъа, сувгъа салды. Эгер Сен гьеч бир зат этип бола бусанг, бизге языкъсын, бир кёмек эт хари![+]

23– Эгер сен бола бусанг дегенинг недир? Иман салагъан адамны бары да затны этмеге имканлыгъы бола, – дей Иса огъар[+].

24Яшны атасы шоссагьат:

– Иман саламан! Мени имансызлыгъымны енгмеге бир кёмек эт! – деп къычырып йибере.

25Оьзлени янына кёп халкъ чабып гелегенни гёргенде, Иса жинге:

– Гьей тилсизликни ва сангыравлукъну жини! Мен сагъа буйрукъ этемен: мундан чыкъ, дагъы къайтып огъар гирме! – дей.

26Жин бек акъырып ва яшны гючлю кюйде аврув тутдуруп, ондан чыгъып тая. Яш оьлгендей болуп, сойралып къала ва кёплер:

– О оьлдю! – дейлер[+]. 27Амма Иса ону къолун тута ва гётерип тургъуза. Яш тура[+].

28Иса уьйге гиргенде, якъчылары Ону булан янгыз къалып, Огъар:

– Неге биз ону чыгъарып болмагъан эдик дагъы? – деп сорайлар.

29– Бу тайпа жинлени янгыз дуа этип чыгъармагъа бола[*], – деп жавап бере Иса.


Иса Оьзюню оьлюмю ва тириливю гьакъында янгыдан айта

30[•]Ондан чыгъып, олар Галилеядан таба баралар. Иса шо гьакъда бирев де билгенни сюймей. 31Неге тюгюл де, О якъчыларына Аллагьны каламын англатмагъа сюе болгъан. Иса олагъа:

– Мени, Инсанны Уланын, инсанланы къолуна бережек. Мени оьлтюрежеклер, уьчюнчю гюн Мен къайтып тирилежекмен, – деп сёйлей[+].

32Амма олар бу сёзлени маънасын англамайлар. Огъар къайтарып сорамагъа да къоркъалар[+].


«Ким уллудур?»

33[•]Олар Капернагьумгъа къайталар. Иса уьйге гиргенде, олагъа:

– Ёл бойда оьз арагъызда нени гьакъында эрише эдигиз? – деп сорай[+].

34Олар иннемей токътайлар, неге тюгюл ёл бойда олар оьзлени арасында лап уллусу кимдир деп эришген болгъанлар. 35Иса олтуруп, он эки де якъчысын янына чакъыра. Иса олагъа:

– Ким биринчи болмагъа сюе буса, о барыны да ахырынчысы, барына да къуллукъчу болсун, – дей[+].

36Гиччи бир яшны алып, орталыкъгъа сала, сонг ону къучакълап, олагъа:[+]

37– Бир гиччи яшны Мени атымны гьюрметинден ким къабул эте буса, шо Мени де къабул этер. Мени ким къабул эте буса, о бир Мени тюгюл, Мени йибергенни де къабул этер, – дей[+].

38– Устаз! Биз Сени атынг булан жинлени къувалайгъан бир адамны гёрдюк, бизинки болмагъаны саялы, биз ону токътатмагъа къарадыкъ, – дей Югьан Огъар[+].

39Иса булай жавап бере:

– Ону токътатмагъыз, неге тюгюл Мени атым булан муъжизат гёрсетип, шоссагьат Мени гьакъымдан яман сёйлемеге бирев де болмас. 40Бизге къаршы тюгюллер бизин якъчыларыбыздыр![+] 41Гертисин сёйлеймен сизге: Месигьге[†] амин болгъаныгъыз учун, ким сизге бир шинжа сув ичирсе, шо адам тийишлисин алажакъ[+].


Гюнагьны гьакъында

42– Магъа иман салагъан бу гиччилерден бирин ким гюнагьгъа тартса, бойнуна тирменташ да тагъып, ону денгизге батдырмакъ оьзю учун яхшы болур[+]. 43Эгер къолунг сени гюнагьгъа тарта буса, ону гес! Эки къолунг да булан жагьаннемни сёнмейген отуна тюшмекден эсе, даимлик яшавгъа бир къолунг булан гирмек сагъа яхшыдыр. [[+] 44][*] 45Эгер аягъынг сени гюнагьгъа тарта буса, ону гес! Эки де аягъынг да булан жагьаннемге тюшмекден эсе, даимлик яшавгъа бир аягъынг булан гирмек сагъа яхшыдыр. [ 46][*] 47Эгер сени гёзюнг сени гюнагьгъа тарта буса, ону тюртюп чыгъарып къой! Эки де гёзюнг де булан жагьаннемге тюшмекден эсе, бир гёзюнг булан Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмек сагъа яхшыдыр. 48Жагьаннемде даим оланы къаркъарасын хуртлар талап турар ва оту сёнмес. 49Къурбангъа союлгъан гьайван туз булан тазаланагъаны йимик[*], гьар ким де от булан тазаланажакъ.

50Туз яхшы зат. Амма туз тузлу татывун тас этсе, огъар тузлу татывну не булан бермеге болур? Ичигизде тузугъуз болсун, бир биригиз булан татывлукъда яшап къалыгъыз[+].

#### 10


Уьйленмекни ва айрылмакъны гьакъында

1[•]Ондан чыгъып, Иса Ягьудея якъгъа, Ёрдан оьзенни бириси ягъына бара. Ону янына янгыдан кёп адам жыйыла ва О, Оьзюню адатына гёре, олагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай.

2Исаны янына гелген бир нече фарисейлер,[†] Ону сынап къарамакъ учун:

– Эргишиге къатынындан айрылмагъа Мусаны[†] Къануну[†] ихтияр береми? – деп сорайлар.

3– Муса сизге не буюргъан? – деп сорав булан жавап бере Иса олагъа.

4– Муса айрылыв шагьатнама язмагъа ва къатындан айрылмагъа изну берген, – дейлер олар[+].

5Иса олагъа булай жавап бере:

– Юреклеригизни хырча болмакълыгъына гёре, Муса сизге къатынларыгъыздан айрылмагъа изну берген. 6Амма Аллагь дюньяны яратагъанда, адамланы «эргиши ва къатынгиши этип яратгъан[+]. 7Шогъар гёре адам ата анасыны уьюнден чыгъып, къатыны булан бирлешежек,[+] 8экевю де туташ бир къаркъара болуп къалажакъ». Олар экев тюгюл, туташ бир къаркъарадыр, биревдюр. 9Шолайлыкъда, Аллагь бирлешдиргенни инсан айырмасын![+]

10Уьйде якъчылары Огъар дагъы да шо гьакъда сорайлар. 11Иса олагъа булай дей:

– Къатынындан айырылып, башгъасын алагъан адам биринчи къатынына бакъгъан якъда зина этеген бола. 12Эгер къатынгиши эринден айрылып, башгъагъа эрге барса, о да зина этеген бола[+].


Иса Аллагьдан яшлар учун рагьму тилей

13[•]Къолу булан тийсин деп, Исаны янына гиччи яшланы гелтирелер. Якъчылары буса оланы гирме къоймай, алып гелгенлеге урушма башлайлар. 14Шону гёргенде, Иса ачувлана ва олагъа:

– Къоюгъуз, яшлар Мени яныма гелсинлер, олагъа пуршав этмегиз! Неге тюгюл, Аллагьны гьакимлиги тап яшлар йимиклер учундур. 15Гертисин сёйлеймен сизге: бир гиччи яш йимик, ким Аллагьны гьакимлигин къабул этмесе, о бир заманда да шо гьакимликни тюбюне тюшмес, – дей[+].

16Иса, яшланы къучакълап, уьстюне къолларын салып, олагъа Аллагьны рагьмусун тилеп дуа эте[+].


Байлыкъ ва къутгъарылыв

17[•]Иса ёлгъа чыгъа турагъанда, Ону янына чабып бир адам геле ва тизлеринден туруп, Огъар:

– Яхшы Устаз, даимлик яшав алмакъ учун, мен не этме герекмен? – деп сорай[+].

18Иса огъар булай дей:

– Магъа яхшы деп сен неге айтасан? Бир Аллагьдан башгъа дагъы бирев де яхшы тюгюлдюр[+]. 19Сен Ону буйрукъларын билемисен? Адам оьлтюрме, зина этме, урлама, ялгъан шагьатлыкъ этме, гишини алдатма, атанга ва ананга гьюрмет эт, – дей[+].

20Бу адам Огъар:

– Устаз! Мен буланы барысын да яш заманымдан берли юрютемен, – деп жавап бере[+].

21Иса огъар сююв булан къарай ва:

– Сагъа юрютме тарыкъ дагъы да бир зат къалгъан. Барып бар чакъы затынгны сатып, пакъырлагъа уьлеш. Шо заман кёклерде сени хазналарынг болур. Сонг гел, Мени артыма тюш! – дей[+].

22Бу сёзлени эшитгенде, о адамны бети алышынып гете ва пашман болуп, ари тая, неге тюгюл о бек бай гиши болгъан.

23Эки ягъына къарап, Иса якъчыларына:

– Бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге нечик къыйындыр! – дей[+].

24Якъчылары Ону сёзлерине тамаша болалар. Амма Иса олагъа дагъы да булай дей:

– Балаларым! Бай адамгъа Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге нечакъы да къыйын болар! 25Бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмекден эсе, тюеге инени гёзюнден оьтмеге рагьатдыр!

26Олар оьтесиз бек тамаша бола ва бир бирине:

– Олай буса, ким къутгъарылмагъа болур дагъы? – деп сорайлар

27Иса, олагъа къарап:

– Инсанлар учун бу имкансыз зат, амма Аллагь учун буса тюгюл. Аллагь учун бары да зат имканлы, – дей[+].

28– Къара гьали! Муна, биз бары да затларыбызны да къоюп, Сени артынг булан юрюп турабыз, – деп сёйлемеге башлай Петер Огъар[+].

29– Гертисин сёйлеймен сизге: Мени атымны гьюрмети ва Сююнч Хабар[†] учун уьюн эшигин, агъаларын, инилерин, къызардашларын, аталарын, аналарын, яшларын, топуракъларын къоягъан гьар бир адам,[+] 30гьали бу дюньяда болагъан азаплагъа да къарамайлы, юз керен артыкъ уьйлер, агъалар, инилер, къызардашлар, аналар, яшлар, топуракълар алажакъ, гележек дюньяда даимлик яшав алажакъ[+]. 31Амма биринчилени бир кёплери ахырынчы, ахырынчылар буса биринчи болажакълар, – деп жавап бере Иса[+].


Зеведейни уланларыны тилевю

32[•]Иса ёлдашлары да булан Ерусалимге бармагъа ёлгъа чыгъа. Иса оланы алды булан юрюй. Ону арты булан барагъан ёлдашларын гьалеклик ва къоркъув къуршай. Он эки де якъчысын янына чакъырып, Иса Оьзюне не болажагъын сёйлемеге башлай:

33– Муна биз Ерусалимге бара турабыз. Мен баш дин къуллукъчуланы[†] ва дин алимлени къолуна берилежекмен. Олар да Мени оьлтюрмеге дуван этип, ят халкъланы къолуна бережеклер. 34Ят халкълар[†] Мени хорлажакълар, бетиме тюкюрежеклер, къамучу булан тюежеклер ва оьлтюрежеклер. Уьч гюнден сонг буса Мен къайтып тирилежекмен[+].

35[•]Зеведейни уланлары Якъуб[†] ва Югьан, Исаны ювугъуна барып:

– Устаз! Сен биз сюеген затны этсин деп, Сагъа тилемеге сюебиз, – дейлер[+].

36– Мен сизин учун не этгенни сюесиз? – деп сорай Иса олагъа.

37– Сен макътавлу болгъанда, бирибизге Сени онг янынгда, бирибизге сол янынгда олтурмагъа изну бер, – дейлер олар[+].

38– Сиз не тилейгенигизни билмейсиз. Башыма тюшежек азаплардан Мен оьтежек йимик, сиз де оьтюп болурмусуз? – деп сорай Иса олагъа[+].

39-40– Болурбуз, – деп жавап берелер олар.

– Мени йимик сиз де азаплардан оьтежексиз. Амма Мени онг янымда яда сол янымда олтурмагъа изну бермеклик Мени ихтиярымда тюгюл. О ерлер янгыз Аллагь белгилегенлер учундур, – дей Иса олагъа[+].

41Къалгъан он якъчысы шону эшитгенде, Якъубгъа ва Югьангъа къазапланмагъа башлайлар. 42Иса буса, оланы барын да янына чакъырып, булай дей:

– Сиз билесиз: бу дюньяны башчылары халкъларына буйрукъ этелер, уллу гьакимлери де олагъа гьакимлигин гёрсетелер. 43Амма сизин арагъызда олай болмасын. Арагъызда уллу болма сюегенигиз къалгъанларыгъызгъа къуллукъчу болуп къалсын![+] 44Арагъызда биринчи болма сюегенигиз барыгъызгъа да къул болуп къалсын! 45Инсанны Уланы[†] да Оьзюне къуллукъ этдирмек учун тюгюл, башгъалагъа къуллукъ этмек, бир хыйлыланы къутгъармакъ ва Оьз яшавун къурбан этмек учун гелди[+].


Иса сокъур Бартимайны сав эте

46[•]Олар Еригьонгъа гелелер. Иса якъчылары ва кёп халкъ да булан Еригьондан чыгъагъан заманда, Тимайны уланы Бартимай деген бир сокъур ёл ягъада олтуруп, садагъа тилей болгъан[+]. 47Назаретли Иса онда экенин эшитип, о:

– Гьей Давутну Наслусу[†] Иса! Магъа бир рагьму эт! – деп къычыра[+]. 48Сокъур иннемей турсун деп, бир хыйлылар огъар къайнашалар. О буса:

– Давутну[†] Уланы! Магъа бир рагьму эт! – деп бирден бир бек къычыра.

49Иса токътап:

– Ону чакъырыгъыз, – дей.

Олар сокъурну чакъырып, огъар:

– Тез бол, тур! О сени чакъыра, – дейлер.

50Бартимай уьстюндеги абасын чечип ата ва туруп Исаны янына геле. 51Иса огъар:

– Мен сагъа не этгенни сюесен? – деп сорай.

– Устаз! Мен гёрмеге сюемен, – дей сокъур.

52– Бар, иманынг сени къутгъарды, – дей Иса огъар. О шоссагьат гёреген болуп къала ва ёл булан Исаны артындан бара[+].

#### 11

1[•]Ерусалимни къырыйындагъы Зайтун тавну бетинде ерлешген Байтагия булан Байтаниягъа ювукълашгъан заманда, якъчыларындан экевюн алгъа йибере туруп,[+] 2Иса олагъа булай дей:

– Тувра къаршыгъыздагъы юртгъа барыгъыз. Юртгъа гиргенде, оьзюне бирев де минмеген байлангъан бир къодукъну табажакъсыз. Ону чечип, мунда гелтиригиз. 3Эгер гьеч гиши сизге: «Муну сиз неге этесиз?» – деп айтса: «Бу Раббибизге тарыкъ, О ону шоссагьат къайтаражакъ», – деп айтарсыз.

4Олар гетелер ва орамда къапугъа байлангъан бир къодукъну табалар. Ону байлангъан еринден чечелер. 5Шо ерде токътап турагъанланы бирлери олагъа:

– Не этесиз? Къодукъну неге чечесиз? – деп сорайлар.

6Олар оьзлеге Иса буюргъан кюйде айталар, олар да къодукъну чечип алмагъа къоялар. 7Къодукъну Исаны янына гелтирип, огъар уьст опуракъларын юклейлер ва Иса ону уьстюне минип олтура. 8Исагъа гьюрмет этип, бир хыйлы адамлар, уьст опуракъларын чечип, ёлгъа яялар, башгъалары, тереклерден бутакълар гесип алып, ёлгъа яялар[+]. 9Адамлар Исаны алдындан ва артындан юрюй туруп:

– Гьосанна![*] Раббибизни аты булан Гелегенге Аллагьны яхшылыгъы болсун! 10Атабыз Давутну[†] болажакъ гьакимлигине Аллагьны яхшылыгъы болсун! Кёклердеги Аллагьгъа гьосанна! – деп къычыралар[+].

11Ерусалимге гелгенде, Иса, ибадатханагъа[†] гирип, айланасындагъы бары да затгъа къарай. Гече геч болгъанда, он эки де якъчысы де булан Байтаниягъа гете.


Емишсиз инжир терек

12[•]Артындагъы гюн олар Байтаниядан гетип барагъанда, ач болуп, Иса ашамагъа сюе[+]. 13Йыракъда бир инжир терекни гёрюп, ону ягъына бара. Терекде япыракълардан къайры бир зат да тапмай, неге тюгюл де инжир бишеген заман етишмеген болгъан[+]. 14Шо заман Иса терекге:

– Энниден сонг бир заманда да бирев де сени емишингни ашамасын! – дей. Якъчылары да шону эшителер.


Иса ибадатханадагъы савдюгерчилени къувалай

15[•]Ондан олар Ерусалимге гелелер. Иса, ибадатханагъа гирип, ондагъы сатывчуланы ва алывчуланы къуваламагъа башлай. О акъча алышдырагъанланы такъчаларын ва гёгюрчюн сатагъанланы шанжалларын авдара[+]. 16Юк ташыйгъан гьеч биревге ибадатханадан оьтюп юрюмеге изну бермей. 17Сонг Иса олагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлап:

– Сыйлы Язывларда: «Мени уьюм бары да халкълар учун дуа этеген уьйдюр», – деп язылгъан. Сиз буса ону талавурчуланы уясына айландыргъансыз! – дей.

18Баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер шону эшитгенде, Исаны оьлтюрмек учун, бир ёл излемеге башлайлар. Олар Исадан къоркъа болгъанлар. Неге тюгюл де, бютюн халкъ О уьйретеген затлагъа гьайран болуп тынглай болгъан[+].

19Ахшам болгъанда, Иса якъчылары да булан шагьардан гете[+].


Иманны гючю

20[•]Артындагъы гюн эртен инжир терекни янындан оьтюп барагъанда, терекни тамурларындан баш бутакъларына ерли къуругъанын гёрелер. 21Петер, тюнегюн болгъан затны эсге алып, Исагъа:

– Устаз, къара гьали! Сен налатлагъан инжир терек къуруп къалгъан, – дей.

22Иса булай дей:

– Аллагьгъа иман салыгъыз. 23Гертисин сёйлеймен сизге! Эгер бирев бу тавгъа: «Гётерилип, денгизге атыл!» – деп айтса, шо огъар таби болур эди. Ким юрегине шеклик гелтирмей, оьзю айтгъаны болажагъына иман салса, лап айтгъан кюйде болажакъ[+]. 24Шогъар гёре сизге айтаман: дуа этегенде, не зат тилесегиз де, шо сизге болажакъгъа инаныгъыз, сиз де шону алажакъсыз[+]. 25Дуа этмеге тургъан заманда, сизге къаршы ким буса да бирев гюнагь этген буса, ондан гечигиз. Кёклердеги Атагъыз да сизин гюнагьларыгъыздан гечер. [[+] 26][*]


Исаны ихтияры гьакъында

27[•]Олар дагъы да къайтып Ерусалимге гелелер. Иса ибадатханагъа гирип айланагъанда, Ону янына баш дин къуллукъчулар, дин алимлер ва тамазалар[†] гелелер. 28Огъар:

– Бу ишлени Сен кимден ихтияр булан этесен? Буланы этмеге ихтиярны Сагъа ким берген? – деп сорайлар[+].

29Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен де сизге бир зат сорайым. Шогъар жавап берсегиз, бу ишлени кимден ихтияр булан этегенимни Мен де сизге айтарман. 30Ягьияны, адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмагъа ихтияры Аллагьданмы эди яда адамларданмы эди? Магъа жавап беригиз![+]

31Олар бир бири булан эришмеге башлай:

– Эгер: «Аллагьдан эди», – десек, шо заман О: «Неге дагъы сиз огъар инанмадыгъыз?» – деп соражакъ[+]. 32Эгер «Инсанлардан эди», – десек ... (Олар халкъдан къоркъалар. Неге тюгюл де, бютюн халкъ Ягьияны герти пайхаммар деп гьисап эте болгъан.)[+] 33Шо саялы олар Исагъа:

– Биз билмейбиз, – деп жавап берелер.

– Бу ишлени кимден ихтияр булан этегенимни сизге Мен де айтмасман, – дей Иса олагъа.

#### 12


Рагьмусуз юзюмчюлени гьакъындагъы масал

1[•]Иса олагъа масаллар булан сёйлемеге башлай:

– Бир адам юзюм бав орната, айланасын бегите, юзюм сыкъмакъ учун бир къую къаза ва бийик къаравул къош къура. Сонг бавну юзюмчюлеге ижарагъа берип, оьзю башгъа якълагъа чыгъып гете[+]. 2Юзюм бишгенде, юзюм бавдан гелген тюшюмню оьзюне тиеген пайын алмакъ учун, юзюмчюлени янына оьзюню бир къулун йибере. 3Юзюмчюлер буса къулну тутуп тююп, бир зат да бермей, бош къайтаралар. 4Юзюм бавну еси оланы янына башгъа бир къулун йибере. Олар ташлар булан уруп, башын да ярып, ону да биябур этип йиберелер. 5Сонг бирдагъы бирин йибере. Олар ону оьлтюрелер. О дагъы да хыйлы къулларын йибере. Олар да бирлерин токъалайлар, бирлерин оьлтюрелер[+]. 6Ону кёп сюеген биргине бир уланы бола. Ахырда: «Уланыма сама абур этерлер бугъай», – деп, ону да юзюмчюлени янына йибере[+]. 7Амма юзюмчюлер бир бири булан: «Бу гелегени – варис. Гелигиз, ону да оьлтюрейик, шо заман ону мюлкю бизинки болуп къалыр», – деп сёйлешелер[+]. 8Олар тутуп ону да оьлтюрелер ва юзюм бавдан къыргъа чыгъарып ташлайлар[+].

9Энни юзюм бавну еси не этежек? Гелип юзюмчюлени оьлтюрежек, бавну да башгъаларына бережек[+]. 10Иса олагъа:

– Сиз Сыйлы Язывларда язылгъанны бир де охумагъанмысыз дагъы?

Усталар ташлап къойгъан таш
кюрчюню аслу ташы болуп токътады.
11Раббибиз этген шо ишни гёрмеге де гьайран чы![+]

12Иса оьзлер булан сёйлейгенлер бу масал оьзлеге къаршы бакъдырылгъанын англап, Ону тутмагъа сюелер, тек халкъдан къоркъмакълыкъдан Ону къоюп, гери таялар[+].


Пачаныкин – пачагъа

13[•]Исаны терс айтылгъан сёзюн багьана этип тутмакъ учун, Ону янына фарисейлени ва Гьиродну[†] якъчыларын йиберелер[+]. 14Олар да гелип Исагъа:

– Устаз! Сен туврасын айтагъан адам экенни, Аллагьны ёлунда тюз ва ачыкъ кюйде нечик яшама герекни уьйретегенингни билебиз. Биревден де къоркъмайгъанынгны, биревге де бет хатир этмейгенингни гёребиз. Румну пачасына ясакъ бермеге герекми яда тюгюлмю? – дейлер[+].

15Иса, гелгенлени экиюзлюлюгюн билип, олагъа:

– Сиз Мени неге сынап къарама сюесиз? Магъа бир гюмюш акъча гелтиригиз чи, къарайым, – дей[+]. 16Олар алып гелтирелер. Иса олагъа:

– Бу сурат кимникидир? Мунда кимни аты язылгъан? – деп сорай.

– Румну пачасыныки, – деп жавап берелер олар.

17– Шолай буса, Румну пачасыныкин пачагъа, Аллагьныкин Аллагьгъа беригиз, – дей Иса.

Олар Ону жавабына тамаша болуп къалалар[+].


Оьлюлени тирилмеклиги гьакъында

18[•]Оьлюмден сонг тирилмек ёкъ деп сёйлейген саддукейлер[†][*], Исаны янына гелип, Огъар булай сорайлар:[+]

19– Устаз, Муса[†] бизин учун: «Эгер биревню агъасы яда инисини оьлюп, олардан авлети де болмай къатыны къалса, оьлген агъасыны наслусун узатмакъ учун, къалгъаны шо къатынны алып, авлетлер тувдурмагъа герек», – деп язгъан[+]. 20Етти агъа ини болгъан. Оланы биринчиси къатын алып, авлети болмагъан кюйде оьлюп къала. 21Шо къатынны экинчи иниси ала ва авлети болмайлы, о да оьле. Уьчюнчю иниси булан да лап шолай бола. 22Етти де агъа инини биринден де авлет къалмай. Барындан да артда къатын да оьле. 23Энни оьлюлер тирилегенде, о къатын етти де агъа иниден къайсыны къатыны болажакъ? Неге тюгюл де, оланы барысы да ону эри болгъан эди чи.

24Иса олагъа булай жавап бере:

– Сиз не Сыйлы Язывланы, не Аллагьны къудратын билмейгенигиз саялы янгылышасыз. 25Тирилген сонг, оьлюлер я къатын алмажакълар, я эрге бармажакълар, кёклердеги малайиклер йимик болуп къалажакълар. 26Оьлюмден тирилмекге гелгенде буса, Мусаны китабында яллайгъан тегенек бёлекден туруп Аллагь Мусагъа: «Мен Ибрагьимни[†] Аллагьыман, Исгьакъны[†] Аллагьыман ва Якъубну[†] Аллагьыман», – деп язгъан сёзлерин охумагъанмысыз[+]? 27Аллагь оьлюлени Аллагьы тюгюл, савланы Аллагьы. Сиз бек адашасыз.


Инг аслу буйрукъ

28[•]Дин алимлерден бири гелип, оланы эришивюне тынглай ва Исаны олагъа яхшы жавап берегенин гёргенде:

– Буйрукъланы инг биринчиси къайсыдыр? – деп сорай.

29Иса огъар булай жавап бере:

– Инг биринчи буйрукъ шудур: «Тынгла, гьей Исрайыл! Аллагьыбыз болгъан Раббибиз бирдир. 30Раббинг Аллагьны бютюн юрегинг булан, бютюн жанынг булан, бютюн гьакъылынг булан ва бютюн гючюнг булан сюй»[+]. 31Экинчи буйрукъ муна шолай: «Ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй». Булардан уллу болуп дагъы буйрукъ ёкъдур[+].

32Дин алим Огъар булай дей:

– Бек яхшы, Устаз! Аллагь бир ва Ондан къайры дагъы Аллагь ёкъ деп айтып, Сен тюз айтасан[+]. 33Ону бютюн юрек булан, бютюн гьакъыл булан, бютюн гюч булан сюймек, ювугъунгну оьзюнгню йимик сюймек отгъа салынып яндырылагъан бары да къурбан гьайванлардан да, бары да союлагъан къурбанлардан да артыкъдыр[+].

34Ону гьакъыллы кюйде жавап берегенин эшитип, Иса огъар:

– Сен Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмекден йыракъда тюгюлсен, – дей.

Мундан сонг гьеч бирев де Огъар бир зат да сорамагъа болушлукъ этмей[+].


«Месигь кимни Уланыдыр?»

35[•]Ибадатханада[†] халкъгъа Аллагьны каламын англата туруп, Иса булай дей:

– Месигь[†] Давутну Наслусу[†] деп дин алимлер нечик айтып болалар[+]? 36Аллагьны Ругьуну таъсиринден Давут[†] булай сёйлеген чи:

Аллагь Мени Раббиме айтды:
«Мен Сени душманларынгны аякъ тюбюнге салгъынча,
гелип Мени онг ягъымда олтуруп тур»[+].

37Давут Исагъа Рабби деп айта болгъан сонг, О Давутну Наслусу нечик бола дагъы[+]?

38[•]Уьйрете туруп, Иса булай дей:

– Дин алимлерден сакъ болугъуз. Олар узун опуракълар гийип юрюмеге сюелер, базар майданларда оьзлени гьюрметлегенни сюелер, 39синагогларда,[†] гьюрметли ерлерде, шатлыкъ мажлислерде тёрге чыгъып олтурмагъа сюелер[+]. 40Олар тул къатынланы мал матагьын юталар, гёземелик учун узун узун дуалар этелер! Олар Аллагьдан инг авур жазаны алажакълар!


Тул къатынны садагъасы

41[•]Садагъа сандыкъны къаршысында олтуруп, Иса адамланы онда акъча салагъанына къарай. Бир кёп бай гишилер кёп акъча салалар[+]. 42Бир ярлы тул къатын гелип, гьарангъа бир нохурат болар чакъы эки увакъ акъча сала. 43Якъчыларын янына чакъырып, Иса булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: бу ярлы тул къатын садагъа сандыкъгъа барындан да артыкъ акъча салды. 44Неге тюгюл де, оланы барысы да акъчасыны кёплюгюнден салды, бу къатын буса оьзюню касиплигинден яшавлукъ учун къойгъан бары да затын салды[+].

#### 13


Ахыр заманны аламатлары

1[•]Иса ибадатханадан[†] чыгъагъанда, якъчыларындан бири Огъар:

– Устаз! Къара чы, не тизив ташлардыр, не тизив биналардыр! – дей.

2– Сен бу уллу биналагъа гьайранлыкъ этемисен? Мунда ташны уьстюнде таш да къалмажакъ, бары да зат дагъылажакъ! – деп жавап бере Иса[+].

3Иса Зайтун тавда, ибадатхананы къаршысында олтуруп турагъанда, Петер, Якъуб,[†] Югьан ва Андрей Огъар айрыча:

4– Айт чы бизге, бу ишлер къачан болажакъ? Бу ишлер узакъ къалмай болажагъын биз нечик билербиз? Ону нечик аламаты болажакъ? – деп сорайлар.

5Иса олагъа англатмагъа башлай:

– Вёрегиз, сакъ болугъуз, сизин алдатмасынлар![+] 6Бир кёплер: «Мен Месигьмен»,[†] – деп, Мени атым булан гелип, хыйлыланы алдатажакълар. 7Сиз гележекде давланы да, оланы гьакъындагъы хабарланы да эшитгенде, къоркъмагъыз! Олар болмагъа герекли затлар. Амма шо заманда да ахыр заман гелип битмегендир. 8Бир миллет башгъа миллетге, бир пачалыкъ башгъа пачалыкъгъа къаршы гётерилежек. Хыйлы ерлерде ачлыкъ ва ер тербенивлер болажакъ. Шолар барысы да, къатынгиши яш табагъанда азап чегегенде йимик, азапгъа тарывугъузну биринчи белгилери болуп токътажакъ[+].

9Амма сиз гьазир болуп туругъуз! Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, сизин тутуп дуванханалагъа бережеклер, синагогларда[†] тюежеклер, гьакимлени, пачаланы алдында токътатажакълар. Шо заман Мени гьакъымда шагьатлыкъ этежексиз[+]. 10Амма ахыр къопгъунча, башлап бары да халкълар Сююнч Хабарны[†] эшитмеге герек[+]. 11Сизин тутуп дуванханагъа алып баргъанда, не айтайыкъ деп алданокъ инжинмегиз, шо заман Аллагь сизин эсигизге не салса, шону сёйлегиз, неге тюгюл сёйлейген сиз болмажакъсыз, Аллагьны Ругьу болажакъ[+].

12Агъасы инисин, иниси агъасын, атасы авлетлерин оьлюмге бережек, авлетлери ата анасына къаршы чыгъажакълар, оланы оьлтюртежеклер[+]. 13Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, бары да халкълар сизин гёрюп ярамайгъан болажакълар. Амма ахыргъа ерли чыдагъан къутгъарылажакъ[+].

14[•]«Мурдар этеген затны» тийишсиз ерде токътагъанын гёрген заманда (охуйгъан англасын!), ягьудеядагъылар тавлагъа къачсынлар. 15Къалкъыдагъылар, уьйдеги затын алабыз деп, тюпге тюшюп, ерге гирмесинлер[+]. 16Авлакъдагъылар, уьст опуракъларын алабыз деп, уьюне къайтмасынлар. 17Шо гюнлерде айлы болгъан ва эмчек ичиреген къатынланы гьалына адаршай![+] 18Бу ишлер къышда болмасын деп дуа этигиз. 19Шо гюнлерде олай уллу бир балагь болажакъ чы! Шолай балагь Аллагь дюньяны яратгъан замандан гьалиге ерли бир де болмагъан, гьеч болма да болмажакъ![+] 20Эгер Раббибиз шо гюнлени къысгъартмагъан эди буса, бары да жанлы зат ёкъ болажакъ эди. Амма Оьзюню сайлангъанлары себеп болуп, О шо гюнлени къысгъартгъан[+].

21Шо заманда сизге бирев: «Къарагъыз! Муна Месигь!» – яда: «Она О», – деп айтса, инанмагъыз[+]. 22Ялгъан месигьлер, ялгъан пайхаммарлар[†] арагъа чыгъажакълар. Эгер имканлыкъ болса, аламатлар ва муъжизатлар гёрсетип, сайлангъанланы да алдатажакълар[+]. 23Амма сиз сакъ болугъуз! Мен сизге алданокъ бары да затны айтып бувардым[+].


Инсанны Уланыны экинчи керен геливю

24[•]– Шо гюнлени балагьындан сонг,

бирден гюнеш къаралажакъ, айны ярыгъы сёнежек,
25юлдузлар кёкден тюшежек, кёклени къудратлары чайкъалажакъ[+].

26Шо заман Инсанны Уланын[†] уллу къудрат ва сыйлы нюр булан булутларда гелегенин гёрежеклер[+]. 27Ондан сонг О алдын алдын малайиклерин йиберип, ер юзюню бир къырыйындан кёкню къырыйына ерли дюньяны дёрт де ягъындан Оьзюню сайлангъанларын бир ерге жыйдыражакъ[+].

28[•]Инжир терекден мисал алып къоюгъуз: ону бутакъларына сув тюшюп, япыракълар чыгъарагъан заманда, яй ювукълашгъанны билигиз. 29Шолай сиз де бу затланы болагъанын гёргенде, Инсанны Уланы ювукъда экенни, етип геле турагъанны билигиз. 30Гертисин сёйлеймен сизге: бу затлар барысы да, гьали бар наслу яшай туруп, яшавгъа чыгъажакъ[+]. 31Кёк де, ер де ёкъ болуп таяжакъ, амма Мени сёзлерим бир заманда да ёкъ болмажакъ[+].

32[•]О гюнню де, о сагьатны да бирев де, гьатта кёклердеги малайиклер де, Оьзю Уланы да билмей, янгыз Атам биле. 33Вёрегиз, юхлап турмагъыз! Шону сагьаты къачан гележегин билмейсиз[+]. 34О ёлгъа чыгъагъан бир адамны гьалына ошай: о адам уьюнден гетегенде, къулларыны гьарисине оьз ишин тапшуруп, уьйге къарамакъны, къапучугъа буса даим айыкъ турмакъны буюра[+]. 35Гьасили, айыкъ туругъуз! Неге тюгюл де, уьйню еси не вакъти гележегин – ахшаммы, гечортадамы, хоразлар къычырагъан тавукъчакъдамы яда гюн чыкъгъанда эртенми – билмейсиз[+]. 36О хапарсыздан гелип, сизин юхлай туруп тапмасын![+] 37Сизге айтагъанымны бары да адамлагъа айтаман: айыкъ туругъуз!

#### 14


Исагъа къаршы питне

1[•]Ягьуди Пасха[†] ва Маясыз Экмекни байрамы[†] болма эки гюн къала. Баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер Исаны гьилла булан тутуп оьлтюрмеге ёл излей[+]. 2Олар:

– Байрам гюнлерде этмеге тарыкъ тюгюл, дагъы ёгъесе халкъ баш гётережек, – дейлер.

3[•]Иса Байтанияда яман гён аврувдан авруйгъан Симонну уьюнде къонакълыкъда болгъан. О янтайып турагъанда, ичинде бек багьалы нард деген атир ийисли таза май къуюлгъан чыны кажинни де тутуп, онда бир къатынгиши гирип геле. Кажинни сындырып, о майны Исаны башына тёге[+]. 4Къонакъланы бирлери огъар ачувлана ва бир бирине:

– Булай багьалы майны не учун шолай зая эте? 5Шону чу уьч юз гюмюш акъчадан да артыкъгъа сатып, пакъырлагъа садагъа этип бермеге ярай эди! – деп сёйлейлер ва къатынгъа бек айып этмеге башлайлар.

6Амма Иса булай дей:

– Къатынны парахат къоюгъуз! Огъар неге къайнашасыз? Мени учун о бир яхшы иш этди! 7Пакъырлар даим сизин яныгъызда болажакъ, не заман сюйсегиз де, олагъа яхшылыкъ этмеге болажакъсыз. Мен буса даим яныгъызда болмажакъман[+]. 8Къатын къолундан гелеген затын этди. Гёммеге гьазирлемек учун, о Мени чархыма май тёкдю[+]. 9Гертисин сёйлеймен сизге: бу Сююнч Хабар[†] бютюн дюньяны не еринде билдирилсе де, бу къатын этген иш сёйленежек ва оьзю эсге алынажакъ[+].


Ягьуданы хыянатлыгъы

10[•]Шо вакъти Исаны он эки де якъчысыны бири болгъан Ягьуда Искариет, Ону баш дин къуллукъчуланы[†] къолуна бермек учун, оланы янына гете[+]. 11Олар шону эшитип, сююнелер ва огъар акъча бермеге сёз берелер. Ягьуда Исагъа хыянатлыкъ этмек учун онгайлы мюгьлет ахтарып айлана.


Пасха байрам аш

12[•]Ягьуди Пасхагъа къурбан къозусу союлагъан Маясыз Экмекни байрамыны биринчи гюнюнде якъчылары Исагъа:

– Пасха ашны Сен къайда ашама сюесен? Биз барып гьазирлейик, – дейлер[+].

13Иса якъчыларындан экевюн йибере туруп, олагъа булай дей:

– Шагьаргъа барыгъыз. Сизге онда кажин булан сув алып барагъан бир адам къаршылашар. Ону арты булан барарсыз. 14О гирген уьйню есине: «Устаз, Пасха байрам аш ашамакъ учун якъчыларым да булан уьюнгде жыйылма болагъан ер къайдадыр деп сорай эди», – деп айтарсыз. 15О сизге оьрде ясалгъан, бары да зат гьазирленген бир уллу отав уьйню гёрсетежек. Бизин учун ахшам ашны шонда онгарыгъыз.

16Якъчылары ёлгъа тюшелер ва шагьаргъа гелгенде, бары да затны Иса айтгъан кюйде болуп табалар. Онда олар ягьуди Пасха ашны гьазирлейлер.

17Ахшам он эки якъчысы да булан Иса шонда геле. 18Олар тепсиде олтуруп ашап турагъанда, Иса:

– Гертисин сёйлеймен сизге: Мени булан бирге тепсиде олтуруп ашап турагъанлардан биригиз Магъа хыянатлыкъ этежексиз, – дей[+].

19Олар бек пашман болалар ва бирерлеп:

– Шо мен тюгюлмендир чи? – деп сорамагъа башлайлар.

20Иса олагъа булай жавап бере:

– Он экевден шо бирев экмегин Мени булан бир сукарагъа мандырагъаныгъыз болажакъ! 21Сыйлы Язывларда Оьзюню гьакъында язылгъаны йимик, Мен, Инсанны Уланы,[†] оьлме герекмен. Амма Инсанны Уланына хыянатлыкъ этген адамны гьалына адаршай! О адам анадан тувмай къалгъан буса яхшы эди![+]

22[•]Олар ашайгъанда, Иса экмек алып, шюкюр дуа да этип, сындырып якъчыларына пайлай. Сонг:

– Алыгъыз, бу Мени къаркъарамдыр! – дей[+].

23Сонг О бир аякъны ала, шюкюр дуа да этип, олагъа бере ва барысы да ондан ичелер. 24Иса булай дей:

– Бу аякъ хыйлыланы гюнагьларын гечдирмек учун тёгюлежек къанымдыр. О къан Аллагьны ва Ону халкъыны арасындагъы разилешивню белгисидир[+]. 25Гертисин сёйлеймен сизге: Аллагь толу кюйде гьакимлик этеген заман гелгинче, Мен юзюмден этилген чагъырны дагъы ичмежекмен. О заман янгы чагъыр ичежекмен. 26Аллагьгъа макътав йыр йырлагъандан сонг, олар Зайтун тавгъа гетелер[+].


Петер Исаны инкар этмежекге сёз бере

27[•]Шонда Иса якъчыларына булай дей:

– Сиз барыгъыз да Мени къоюп гетежексиз. Сыйлы Язывларда: «Къойчуну оьлтюрежек, сиривдеги къойлары чачылышажакъ», – деп язылгъан чы[+]. 28Мен оьлюп тирилген сонг, сизден алда Галилеягъа барып туражакъман[+].

29– Эгер Сени бары да инкар этсе де, мен инкар этмесмен! – дей Петер Огъар.

30Шо заман Иса огъар:

– Гертисин сёйлеймен сизге: бугюн, гьатта бу гече хораз эки керен къычыргъынча, сен Мени уьч керен инкар этежексен, – дей.

31Амма Петер:

– Магъа Сени булан бирге оьлюп гетмеге тюшсе де, мен Сени инкар этмесмен! – деп дагъы да къаныгъывлу кюйде такрарлай. Оьзгелери де шолай дейлер.


Иса Гетсамания бавунда

32[•]Мундан сонг олар Гетсамания деген бир ерге гелелер. Иса якъчыларына:

– Мен дуа этип битгинче, сиз мунда олтуруп туругъуз, – дей.

33О Петерни, Якъубну[†] ва Югьанны Оьзю булан ала, къайгъырмагъа ва гьалекленмеге башлай[+]. 34Олагъа:

– Юрегимни терен къайгъы басгъан, мунда Мени булан къалып, юхламай туругъуз! – дей[+].

35Бираз ари тайып, ерге къапланып, шо мюгьлет болма тарыкълы зат, имканлы буса, Оьзюне етмесин деп, дуа этмеге башлай[+]. 36Иса:

– Атам! Сени къудратынг етмейген зат ёкъ. Мени бу къысматдан къутгъар! Амма Мен сюеген кюйде тюгюл, Сен сюеген кюйде болсун, – дей[+].

37Иса къайтып якъчыларыны янына гелгенде, оланы юхлай туруп таба. Петерге булай дей:

– Сен юхлаймысан? Бир сагьат сама юхламай туруп болмадынгмы? 38Юхламагъыз. Болажакъ сынавлардан оьтмек учун дуа этигиз. Юрек хыял этсе де, къаркъараны буса гючю ёкъдур![+]

39О дагъы да ари тайып, алдагъы дуасындагъы сёзлени айта туруп дуа эте. 40Къайтып гелгенде, якъчыларын дагъы да юхлай туруп таба. Олар юхусундан гёзлерин ачып болмайлар. Огъар не жавап берегенин билмейлер.

41Уьчюнчю гезик де оланы янына гелип, Иса:

– Сиз гьали де ятып юхлап рагьатланамысыз? Таманыгъыз! Заман етишген. Мен, Инсанны Уланы, гюнагьлыланы къолуна бериле тураман[+]. 42Туругъуз, гетейик! Муна, гьали Магъа хыянатлыкъ этеген адам да ювукълашып геле, – дей.


Исаны тутулуву

43[•]Иса бу сёзлени сёйлеп турагъанда, шоссагьат он эки якъчысыны бириси болгъан Ягьуда геле. Ону булан бирге баш дин къуллукъчулар, дин алимлер ва тамазалар[†] йиберген къылычлары ва таякълары булангъы кёп халкъ да бола[+]. 44Исагъа хыянатлыкъ этеген Ягьуда олар булан:

– Мен Оьзюн оьбежек Адам Исадыр. Ону тутарсыз, тек Ону сакълыкъ булан элтерсиз, – деп алданокъ сёйлешген болгъан.

45Шоссагьат о Исагъа ювукълашып:

– Устаз, – деп, Ону оьбе.

46Шо заман Исаны туталар. 47Ону янында токътагъан якъчыларындан бири, къылычын да сувуруп, уруп дин къуллукъчуланы башчысыны[†] къулуну къулагъын гесип тюшюре[+]. 48Шо заман Иса олагъа булай дей:

– Сиз Мени уьстюме, бир жинаятчыны тутагъанда йимик, къылычлар да, таякълар да булан гелгенсиз. 49Мен гьар гюн сизин булан ибадатханада[†] болуп, сизге Аллагьны каламын англатып турдум, сиз де Мени тутмадыгъыз. Амма Сыйлы Язывларда язылгъан сёзлер яшавгъа чыкъмагъа герек![+]

50Шо заман бары да якъчылары Исаны къоюп къачалар[+]. 51Исаны артындан гелегенлени арасында ялангъач къаркъарасына кетен шаршав чырмалгъан бир жагьил улан болгъан. Олар ону да туталар. 52Амма о улан, оланы къолунда шаршавун да къоюп, сыпкъырылып, ялангъач кююнде къачып гете.


Ягьудилени оьр мажлисини алдында

53[•]Исаны дин къуллукъчуланы башчысыны янына гелтирелер. Онда бары да баш дин къуллукъчулар, тамазалар ва дин алимлер де жыйылалар. 54Петер буса дин къуллукъчуланы башчысыны абзарына ерли, арекден туруп, Исаны арты булан юрюй. Онда отну алдында да олтуруп, къаравулчулар булан бирге исси болуп тура. 55Баш дин къуллукъчулар ва бютюн ягьудилени оьр мажлиси[†] буса Исаны оьлтюрмек учун Огъар къаршы ялгъан шагьатлар ахтарып айланалар. Амма Ону айыбын тапмайлар. 56Кёплер Огъар къаршы ялгъан шагьатлыкъ этсе де, оланы шагьатлыкълары бир бирине къыйышмай[+].

57Огъар къаршы булай ялгъан шагьатлыкъ этегенлери де бола:

58– Биз Ону къол булан ишленген бу ибадатхананы Мен дагъытажакъман, уьч гюнден къол булан ишленмеген башгъасын тигежекмен деп сёйлейгенин эшитдик[+].

59Амма оланы ялгъан шагьатлыкълары мунда да бир бирине къыйышмай. 60Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы ортагъа чыгъып, Исагъа:

– Неге бир жавап да бермейсен? Буланы Сагъа айтагъанларына къаршы айтмагъа затынг ёкъму? – деп сорай[+].

61Иса сёйлемей токътай ва гьеч жавап бермей. Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы Огъар:

– Аллагьу Тааланы Уланы ва Месигь[†] Сенмисен? – деп дагъы да сорай[+].

62– Менмен. Инсанны Уланын да бары да затгъа гючю етеген Аллагьны онг ягъында олтуруп, кёкню булутларыны уьстюнде гелегенин гёрежексиз, – деп жавап бере Иса[+].

63Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы, уьст опуракъларын йыртып йиберип:

– Бизге дагъы шагьатлар негер тарыкъдыр[+]? 64Муну Аллагьгъа къаршы капир затланы сёйлейгенин эшитдигиз! Сиз нечик ойлашасыз? – дей.

Оланы барысы да О айыплы ва оьлтюрюлме герек деп гьисап эте[+]. 65Бирлери Ону бетине тюкюрмеге, гёзлерин байлап, токъаламагъа башлайлар.

– Къайда, пайхаммарлыгъынгны гёрсет, – дей. Къаравулчулар да Ону аралап тюймеге башлайлар[+].


Петер Исаны инкар эте

66[•]Петер тюпде, абзарда турагъанда, ону янына дин къуллукъчуланы башчысыны къаравашларындан бириси геле. 67Отда исинип турагъан Петерни гёргенде, огъар яхшы тикленип къарап:

– Шо назаретли Иса булан сен де бар эдинг чи, – дей.

68– Сен нени гьакъында сёйлейгенингни билмеймен ва англамайман, – деп инкар этип, Петер къабакъ тюпге багъып чыгъып гете. Шо заман хораз къычыра.

69Къараваш, Петерни дагъы да гёрюп, янында токътагъанлагъа:

– Бу да олардан биревю, – деп сёйлемеге башлай.

70Петер дагъы да инкар эте. Арадан бираз заман оьтген сонг, онда токътагъанлар Петерге дагъы да:

– Сен оланы биревю экенинг герти. Сен де галилеялысан чы, – дейлер.

71– Сиз айтагъан Адамны мен танымайман, – деп, ант этмеге башлай о.

72Шо заман хораз экинчи керен де къычыра. «Хораз эки керен къычыргъынча, сен Мени уьч керен инкар этежексен», – деп Иса айтгъан сёзлени Петер шо заман эсине гелтире ва гьынкъ этип йыламагъа башлай[+].

#### 15


Исадан сорав алына

1[•]Эртен тез вакъти баш дин къуллукъчулар,[†] тамазалар,[†] дин алимлер ва ягьудилени оьр мажлисини[†] оьзге бары да ортакъчылары генгеш этгенден сонг, Исаны байлап алып барып, Пилатгъа берелер[+]. 2Пилат Огъар:

– Сен ягьудилени пачасымысан? – деп сорай.

– Оьзюнг айтып бердинг чи! – деп жавап бере Иса огъар[+].

3Баш дин къуллукъчулар Ону кёп ишлерде айыпламагъа башлайлар. 4Пилат дагъы да Огъар:

– Сен гьеч жавап бермежекмисен? Гёремисен, Сени нечакъы ишлерде айыплайлар! – деп сорай[+]. 5Амма Иса огъар дагъы бир жавап да бермей. Шо Пилатны бек тамаша эте.


«Исамы, Бараббамы?»

6[•]Гьакимни тутулуп туснакъ этилгенлени бирисин ягьуди Пасха[†] байрамда халкъны тилевюне гёре азат этеген адаты болгъан. 7Шо вакътилерде хозгъавулну заманында адам оьлтюрген башгётеривчюлер булан бирче туснакъда турагъан Барабба деген бирев болгъан. 8Халкъ гелип:

– Бизге адатлы гьалда этеген затынгны эт, – деп Пилатгъа тилемеге башлай.

9– Сюйсегиз, мен сизин учун ягьудилени пачасын чыгъараймы? – дей Пилат олагъа.

10Неге тюгюл де, Пилат баш дин къуллукъчулар Исаны гюллемекликден тутдургъанын биле[+]. 11Баш дин къуллукъчулар буса Исаны тюгюл, Бараббаны чыгъарсын деп тилемеге халкъны бакъдыралар[+]. 12Амма Пилат олагъа:

– Олай буса, ягьудилени пачасы деп айтылагъан адамгъа мен не этейим дагъы? – деп дагъы да сорай.

13Олар да жавап бере туруп, къычырып:

– Ону хачгъа ил! – дейлер.

14– Бу не яманлыкъ этген? – деп сорай о.

– Ону хачгъа ил! – деп дагъы да бек къычыралар олар[+].

15Шо заман Пилат халкъны рази этмек учун, Бараббаны чыгъара, Исаны буса къамучу булан тюйдюрген сонг, хачгъа илмек учун йибере[+].


Исаны хорлайлар

16[•]Асгерлер Исаны бекликни ичине, преторий деген ерге гийирелер ва Ону айланасына оьзлени асгер бёлюгюн жыялар. 17Огъар бир авур къызыл аба, башына да тегенеклерден эшилип этилген бир таж гийдирелер.

18– Яшасын ягьудилени пачасы! – деп къычырып, мысгъылламагъа башлайлар.

19Ону башына таякълар булан уралар, бетине тюкюрелер, Огъар сужда этеген болуп гёрюнюп, Ону алдында тизлеринден югюнелер[+]. 20Ону мысгъыллап ялкъгъан сонг, авур къызыл абаны уьстюнден чечип алалар. Къайтара оьзюню опуракъларын гийдирип, хачгъа илмеге алып гетелер.


Исаны хачгъа илелер

21[•]Искендер булан Руфну атасы, киринейли Симон деген бирев авлакъдан къайтывунда шо ерден оьтюп бара болгъан. Исаны илежек хачны гётерип юрюмеге ону борчлу этелер[+]. 22Исаны Голгота, демек «Такъаны ери» деп айтылагъан ерге гелтирелер. 23Огъар ичмеге эсден тайдырагъан затлар къошулгъан чагъыр берелер. Амма Иса ону ичмей. 24Сонг асгерлер Ону хачгъа илелер ва ким не алажакъ деп чёп салып, Ону опуракъларын пайлап алалар[+].

25Ону хачгъа илгенде, эртен сагьат тогъуз вакъти болгъан. 26Ону айыбын гёрсетеген такътагъа «Ягьудилени пачасы» деп языла. 27Ону булан бирге, бирин онг ягъында, биревюн де сол ягъында, эки талавурчуну да хачгъа илелер. [ 28][*] 29-30Ондан оьтегенлер, башларын чайкъай туруп, Огъар:

– Гьы, Сен чи, ибадатхананы[†] дагъытып, уьч гюнден ону къайтарып къурагъан Адам эдинг! Энни Оьзюнгню къутгъар! Илинген хачынгдан тюш гьали! – деп мысгъыллап сёйлейлер[+].

31Шолай баш дин къуллукъчулар ва дин алимлер, Ону мысгъыллай туруп:

– Башгъаланы къутгъара эди, Оьзюн буса къутгъарып болмай![+] 32Къой, гёрейик, Исрайылны пачасы, Месигь[†] хачдан тюшсюн гьали, шону гёрсек, биз де иман саларбыз, – деп бир бирине сёйлейлер. Ону булан бирче илингенлер де Огъар сёгюшелер[+].


Исаны оьлюмю

33[•]Тюшде сагьат он экиден уьчге ерли бютюн уьлкени къарангылыкъ къуршай. 34Тюшде сагьат уьч вакътиде Иса гючлю тавуш булан:

– Эли, Эли, лама сабакътаны? Демек, «Аллагьым, Аллагьым! Мени не саялы ташлап къойдунг?» – деп къычыра[+].

35Онда болгъанлардан бирлери муну эшитгенде:

– Къарагъыз чы! О Илиясны[†] чакъыра! – дей.

36Бирев чабып барып, чюпюрекни ачыгъан чагъыргъа чомуп, ону таякъны башына да илип, Исагъа авзун бавукъ этмеге узата. Сонг:

– Къой, къарайыкъ, Илияс гелип, Ону хачдан тюшюрерми экен? – дей[+].

37Иса буса бек къычырып аваз этип, жан бере.

38Шо мюгьлетде ибадатханадагъы перде, уьстден тюпге ерли ярылып, эки бёлюне[+]. 39Ону къаршысында токътагъан юз асгерни башчысы, Иса жан береген кююн гёргенде:

– Гертилей де, Бу Адам Аллагьны Уланы болгъан, – дей.

40Мунда йыракъдан туруп къарагъан къатынгишилер де бола. Оланы арасында Маждаллы Мариям, Юсупну ва гиччи Якъубну[†] анасы Мариям ва Саломия да бола[+]. 41Иса Галилеяда турагъанда, олар Ону арты булан гелгенлер ва Огъар кёмек этгенлер. Онда Иса булан бирче Ерусалимге гелген дагъы да кёп къатынгишилер де бола.


Исаны гёмюв

42[•]О гюн гьазирлик гюню, демек сонгугюнню[†] алдындагъы гюн болгъан ва геч заман болгъан. 43Ягьудилени оьр мажлисини гёрмекли ортакъчыларындан бири болгъан ва Аллагьны гьакимлик этеген заманын къаравуллайгъан ариматеялы Юсуп геле ва Пилатны янына гирмеге тавакаллыкъ этип, Исаны сюегин бермекни тилей. 44Пилат Исаны шолай тез оьлгенине тамашалыкъ эте ва юз асгерни башчысын чакъырып:

– Оьлгени хыйлы боламы? – деп сорай.

45Юз асгерни башчысыны хабарын эшитгенде, Пилат Юсупгъа сюекни алма изну бере. 46О сатып кетен гебин ала, Исаны хачгъа илинген еринден тюшюре, Ону кетен гебинге чырмай ва ярны оюп этилген бир къабургъа салып, ону алдын таш булан яба. 47Маждаллы Мариям ва Ёсейни анасы Мариям къарап Исаны къайда салгъанын гёрелер.

#### 16


Исаны тирилмеклиги

1[•]Сонгугюн[†] оьтгенден сонг, Маждаллы Мариям, Якъубну[†] анасы Мариям ва Саломия барып Исаны сюегине сюртмек учун атирлер сатып алалар[+]. 2Къаттыгюн эртен кёп тез вакъти гюн чыкъгъандокъ, олар къабургъа гелелер. 3Олар:

– Къабурну алдындагъы ташны бизге ким тайдырып берир, – деп бир бирине сёйлейлер[+]. 4Къараса, олар ташны къабурну алдындан йылышгъанын гёрелер. Таш буса бек уллу таш болгъан. 5Къабургъа гиргенде, олар акъ опуракълар да гийип, онг якъда олтургъан бир жагьил уланны гёрелер, ондан бек къоркъалар.

6О улан олагъа:

– Къоркъмагъыз! Сиз хачгъа илинген назаретли Исаны излейсиздир. О тирилди. О мунда тюгюл. Муна О салынгъан ер. 7Гьали барып Петерге де, Исаны оьзге якъчыларына да айтыгъыз: Иса сизден алда Галилеягъа барып туражакъ. Сизге айтгъаны йимик, Ону онда гёрежексиз, – дей[+].

8Къатынлар къабурдан чыгъып къачалар, къоркъуп, бек гьайран болалар. Къоркъмакълыкъдан биревге бир зат да айтып болмай къалалар.


Тирилген Иса булан ёлугъув

9[•]Жуманы биринчи гюнюнде эртен тез тирилген Иса башлап Маждаллы Мариямгъа гёрюне. Бу къатындан Иса етти жинни къувалап чыгъаргъан болгъан[+]. 10Мариям да барып шо гьакъда Иса булан бирче болгъанлагъа айта. Олар буса яс тутуп терен къайгъыда болгъан. 11Амма олар Иса тирилгенни ва огъар гёрюнгенни эшитгенде, инанмайлар[+].

12Мундан сонг Иса юртгъа барма деп ёлгъа чыкъгъан якъчыларыны экевюне башгъа бир келпетде гёрюне. 13Олар да къайтып гелип, шо гьакъда къалгъанлагъа айталар, амма олагъа да инанмайлар.

14Ахырда да О ашап турагъан он бир якъчысына гёрюне. Иса Оьзюню тирилгенин гёргенлеге инанмагъаны учун, имансызлыгъы ва юреклерини енгилмейгени учун, олагъа айып эте.


Иса якъчыларын бютюн дюньягъа йибере

15Иса олагъа булай дей:

– Бютюн дюньягъа барып айланыгъыз, Сююнч Хабарны[†] бары да адамлагъа билдиригиз[+]. 16Сююнч Хабаргъа иман салып, сувгъа чомдурулуп, Аллагьгъа тапшурулгъанлар къутгъарылажакълар. Иман салмайгъанлагъа буса дуван этилежек[+]. 17Иман салагъанлар булай аламатлар гёрсетмеге болажакълар: Мени атым булан жинлени къувалажакълар, янгы тиллерде сёйлежеклер[+]. 18Олар къоллары булан йыланланы тутуп болажакълар, гьатта оьлтюреген загьруну ичсе де, олагъа зарал болмажакъ, къолун тийдирип, аврувланы сав этежеклер[+].

19Раббибиз Иса олар булан сёйлегенден сонг, кёкге гётериле ва Аллагьны онг янында олтура[+]. 20Якъчылары буса барып Раббибизни сёзюн бары да ерлерде билдирелер. Раббибиз олагъа кёмек эте, гьайран аламатлар гёрсетмек булан оланы сёзлерин гертилей[+].

### Лукъа

#### Лукъа

Лукъа


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### Баш сёз


Лукъаны Инжили


Лукъа

Уьчюнчю Инжилни Лукъа язгъан. Касбусуна гёре Лукъа эмчи болгъан. Ят халкъланы арасындан чыгъып, Исагъа иман салгъанланы сыдраларына къошулуп, о Аллагьны ёлунда къайратлы кюйде чалышма башлай. Элчи Павелни Исаны гьакъындагъы Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан сапарларында Лукъа кёп гезиклер ону булан бирче болгъан. Оьзюню Инжилин о Теофилге багъышлагъан. Лукъа огъар гьакъыкъатда Иса Ким болгъанын, инсанлагъа О не этип гетгенин гёрсетмеге сюйген. Оьзюн шо къаст бюс бютюнлей елеген Лукъа ишине бек тындырыкълы кюйде гиришген. О Исаны бу дюньядагъы яшавуна, этип гетген ишлерине шагьат болгъанлардан сорамагъа, Ону гьакъында язылып къалгъан маълуматланы жыймагъа къасткъылгъан.

Лукъа Инжилинде оьзюне белгили болгъан маълуматланы барын да гёрсетип берген. Китабыны лап башында о Ягьия пайхаммарны ва Иса Месигьни тувмакълыгъы булан байлавлу агьвалатланы гьакъында тындырыкълы кюйде хабарлай. Мисал учун, Исаны яшлыгъы гьакъда янгыз о яза. Лукъа Исаны яшавун шо девюрдеги тарихи агьвалатлар булан байлавлу этип гёрсете. Бары да шо агьвалатланы гьакъындагъы хабар янгыз Оьзю Исаны айланасындагъылагъа тюгюл, сав дюньягъа бакъдырылгъан болгъан.

#### 1


Гиришив

1Арабызда болуп гетген агьвалатланы гьакъында бир хыйлылар хабарлар тизме башлагъанлар. 2Башындан тутуп шо агьвалатланы оьзлер гёргенлер ва Аллагьны каламына къуллукъ этегенлер бизге шо гьакъда англатды. 3Мен де, гьей гьюрметли Теофил, башындан тутуп тындырыкълы кюйде ахтаргъандан сонг, шоланы барын да бир ягъадан сагъа язмагъа токъташдым,[+] 4сагъа уьйретилген шо илмуну гьакълыгъын сен билсин деп айтып.


Ягьия пайхаммар туважагъы билдириле

5Ягьудеяны гьакими Гьиродну[†] заманында дин къуллукъчу[†][*] Абияны бёлюгюнден Закария деген бир дин къуллукъчу ва Гьарунну[†] тухумундан Элизабет деген ону къатыны болгъан[+]. 6Олар экевю де, Аллагьны алдында муъмин болуп, Раббибизни бары да буйрукъларындан ва насигьатларындан тайышмай иш гёргенлер[+]. 7Оланы авлети болмагъан. Элизабетден яш болмай болгъан. Ондан къайры да, экевюне де хыйлы йыллар да бола болгъан[+].

8Бир керен ибадатханада[†] къуллукъ этмеге ону бёлюгюне гезик гелген заманда, 9дин къуллукъчуланы адатына гёре чёп салгъанда, арив ийисли затлар яндырмакъ[*] учун, Раббибизни ибадатханасына гирмеге Закариягъа чёп чыгъа[+]. 10Арив ийисли затлар яндырылып битгинче, ибадатханадан тышда токътап кёп халкъ дуа этип тура болгъан[+].

11Шо заман Закариягъа Раббибизни бир малайиги гелип гёрюне. О арив ийисли затлар яндырылагъан ерни онг янында токътай[+]. 12Малайикни гёргенде, Закария адай ва бек къоркъа. 13Малайик буса огъар булай дей:

– Къоркъма, Закария! Сени дуанг къабул этилди. Къатынынг Элизабет сагъа бир улан табажакъ, огъар да Ягьия деп ат къояжакъсан[+]. 14О сагъа уллу сююнч ва шатлыкъ гелтирежек ва ону тувмакълыгъына кёплер сююнежеклер. 15Ягьия Раббибизни алдында уллу адам болажакъ, чагъыр ва оьзге ички ичмежек, анасындан тувгъандан тутуп онда Аллагьны Ругьуну гючю болажакъ[+]. 16Исрайылны халкъындан кёплерин оьзлени Аллагьы болгъан Раббибизге иман салдыражакъ. 17О аталарын авлетлери булан ярашдыражакъ, енгилмейгенлени муъминликни ёлуна къайтаражакъ. Раббибизни геливюне халкъны гьазирлемек учун, о Илияс[†] пайхаммарныки йимик ругь ва къудрат булан Ону алды булан гележек[+].

18Закария малайикге:

– Мен ону неден билермен? Мен чи бир къарт адамман, къатыныма да хыйлы йыллар бола, – деп сорай[+].

19– Мен Аллагьны алдында турагъан Жабрайылман, сени булан сёйлемек ва бу сююнчню сагъа билдирмек учун йиберилип гелгенмен. 20Заманы етишгенде, гьакълыгъы билинежек мени сёзлериме инанмагъанынг саялы, сени тилинг тутулуп, бу затлар болгъунча, сёйлеп болмай туражакъсан, – деп жавап бере огъар малайик.

21Къырда Закарияны чыкъмакълыгъын къаравуллап токътагъан халкъ ону ибадатханадан чыкъмай олай узакъ къалып турагъанына тамашалыкъ эте. 22Чыкъгъан заманда, Закария олагъа сёйлеп болмай. Олар да ибадатханада Закариягъа бир гёрюнюш гёрюнгенни англай. Закария олагъа ишаралар булан англата, тили тутулгъан кююнде къала.

23Ибадат гюнлери битгенден сонг, о уьюне къайта. 24Бир нечакъы замандан сонг, къатыны Элизабет яшгъа токътай ва беш ай уьюнден чыкъмай туруп, сонг:

25– Мени учун муну этген Раббибиздир. Гьали адамланы арасында мени биябур гьалдан къутгъарды, – дей[+].


Исаны туважагъы билдириле

26Элизабет айлы болуп алтынчы айда Жабрайыл малайик Аллагьны ягъындан Галилеяны Назарет деп айтылагъан шагьарына[+] 27Давутну[†] ожагъындан болгъан Юсуп деген адамгъа гелешинген бир къызны янына йибериле. Къызны аты Мариям болгъан. 28Малайик ону янына гирип:

– Салам сагъа, гьей оьзюне Аллагь рагьмулу болгъан къыз. Раббибиз сени буландыр, – дей.

29Къыз буса, ону гёрюп, сёзлеринден тартына ва бу сёзлер нени англатмагъа бола деп ойлаша. 30Малайик огъар булай дей:

– Къоркъма, Мариям! Аллагь сагъа рагьмулу болду. 31Айлы болуп, бир улан табажакъсан ва Огъар да Иса деп ат къояжакъсан[+]. 32О Аллагьны алдында уллу болажакъ, Огъар Аллагьу Тааланы Уланы деп айтылажакъ ва Раббибиз Аллагь Огъар уллу атасы Давутну тахын бережек[+]. 33О даим Якъубну[†] халкъыны уьстюнде пача болуп туражакъ ва Ону гьакимлигини ахыры болмажакъ[+].

34Мариям буса малайикге:

– Бу нечик болажакъ, мен чи гьали де эрге де бармагъанман? – деп сорай.

35Огъар малайик булай жавап бере:

– Аллагьны Ругьу сени уьстюнге гележек ва Аллагьу Тааланы къудраты сени къуршап алажакъ. Шогъар гёре сенден туважакъ сыйлы Авлетге Аллагьны Уланы деп айтылажакъ[+]. 36Муна сени къардаш къатынынг Элизабет, о оьзю къарт буса да, уланъяшгъа токътады. Бары да халкъ ондан яш болмай дей эди. О айлы болгъанлы буса гьали алты ай бола. 37Аллагь этип болмайгъан гьеч бир зат ёкъдур[+].

38О заман Мариям:

– Мен Раббимни къулуман. Къой, магъа да сен айтгъан кюйде болсун, – дей. Малайик де ону янындан гете.


Мариям Элизабетни янына бара

39Шо гюнлерде Мариям алгъасавлукъда тав бойда ерлешген Ягьудеядагъы бир шагьаргъа бара. 40Закарияны уьюне гирип, о Элизабет булан саламлаша. 41Элизабет Мариямны саламын эшитгенде, ону къарнында яш тербенип йибере. Элизабет Аллагьны Ругьундан тола. 42Гётеринки тавуш булан Элизабет булай дей:

– Къатынланы арасындан Аллагь инг сыйлагъаны сенсен. Сени къарнынгдагъы балангны да сыйлагъандыр. 43Раббимни анасы яныма гелмеклик йимик насип болмагъа мен киммен? 44Неге десенг, сени саламынгны сеси мени къулагъыма чалынгъандокъ, къарнымдагъы балам сююнмекден тербенип гетди. 45Раббибиз оьзюне айтгъан сёзлер герти болажагъына иман салгъан къатын насиплидир!

46Мариям булай дей:

– Жаным Раббибизге макътав эте,[+]
47Къутгъарывчум болгъан Аллагь учун юрегим сююне,[+]
48О Оьзюню инг гиччи бир къулу болгъан магъа тергев берди.
Энниден сонг бары да наслулар магъа насипли деп
айтажакълар[+].
49Къудратны Еси мени учун зор уллу иш этди. Ону Аты
Сыйлыдыр![+]
50Аллагьны рагьмусу Оьзюнден къоркъагъан
бары да наслулагъа болажакъ[+].
51О Оьзюню къолу булан къудратын гёрсетди, оьктемлени юреклериндеги яман къастларын тозду.
52Гючлюлени тахларындан тюшюрдю, гючсюзлени буса гётерди[+].
53Ачланы ниъматлардан толтурду, байланы буса бош къайтарды[+].
54Аллагь Оьзюню къуллукъчусу болгъан
Исрайылгъа кёмекге табулду[+].
55Бизин аталарыбызгъа сёз бергени йимик, О Ибрагьимге[†] ва ону наслуларына даим рагьму этмеге унутмады.

56Элизабет булан уьч айгъа ювукъ тургъандан сонг, Мариям уьюне къайта.


Ягьия пайхаммарны тувмакълыгъы

57Элизабетни яш тапма чагъы етишип, о улан таба. 58Хоншулары ва къардашлары, Раббибиз Элизабетге Оьзюню уллу рагьмусун гёрсетгенни эшитип, ону булан бирге сююне.

59Сегизинчи гюн яшны сюннет этме гелелер ва огъар, атасына йимик, Закария деп ат къоймагъа сюелер[+]. 60Амма анасы:

– Тарыкъ тюгюл! Ону аты Ягьия болажакъ, – дей.

61– Сени тухумунгда шолай аты булан бирев де ёкъ, – дейлер олар.

62Яшгъа не ат къойма сюегенин атасына ишаралар булан сорамагъа башлайлар. 63Закария бир такъта гесек гелтирмекни тилей ва: «Ону аты Ягьиядыр», – деп яза. Барысы да тамаша болуп къалалар. 64Шо мюгьлетде Закария сёйлеп болагъан бола. О Аллагьгъа макътав этмеге башлай. 65Оланы бары да хоншуларына къоркъув тюше. Бары да бу агьвалатланы гьакъындагъы хабар Ягьудеяны бютюн тав ерлерине яйыла. 66Шону эшитгенлени барысы да, бугъар тамаша болуп: «Ажайып бар, бу яш не болажакъ?» – дейлер. Гертилей де, Раббибизни къудраты ону булан бола.


Закария Аллагьны атындан сёйлей

67Ягьияны атасы Закария Аллагьны Ругьундан тола ва шону таъсиринден адамлагъа булай сёйлей:

68– Оьз халкъына кёмекге гелген ва огъар эркинлик гелтиреген Исрайылны Аллагьы Раббибизге макътав болсун![+]
69-70Аллагь бырынгъы заманлардан берли Оьзюне тапшурулгъан пайхаммарлардан[†] таба билдиргенине гёре,
О бизге Оьзюню къулу Давутну наслусундан[†] къудратлы бир Къутгъарывчуну йиберди[+].
71О бизин душманларыбыздан ва бизин сюймейгенлени
барысындан да къутгъаражакъ[+].
72Шолайлыкъда, аталарыбызгъа рагьму эте ва Оьзюню айтгъан сыйлы сёзюн унутмай[+].
73-75Бютюн оьмюрюбюз Аллагьны алдында Оьзюне тапшурулуп ва муъмин болагъан кюйде биз къоркъувсуз Оьзюне ибадат этмек учун, душманларыбыздан къутгъараман деп, О
бизин уллу атабыз Ибрагьимге ант этди[+].
76Сен де, балам, Аллагьу Тааланы пайхаммары деген атны
алажакъсан, неге тюгюл Огъар ёллар салмакъ учун,
Ону алды булан йиберилежексен,[+]
77халкъны гюнагьлары гечилгенин ва къутгъарылажагъын огъар билдирежексен[+].
78Аллагьыбызны юреги рагьмудан толуп, кёклерден
къутгъарывну Гюнешин[*] йибережек.
О къарангылыкъда ва оьлюм тунлугъунда турагъанлагъа
барысына да ярыкъ бережек[+].
79Бизге парахатлыкъны ёлун гёрсетежек[+].

80Яш буса торая туруп, ругьун къуватландыра ва Исрайылны халкъына гёрюнежек гюнге ерли дангылларда къала[+].

#### 2


Исаны тувмакълыгъы

1[•]Шо заман Август пача бютюн Рум дюньясындагъы халкъны санавун гьисапгъа алсын деп буйрукъ эте[+]. 2Кивириний Сурияны гьакими болгъанлы, бу биринчилей оьтгерилеген гьисап алыв болгъан. 3Гьисапгъа алынмакъ учун, гьар ким оьзю тувгъан ерине гете. 4-5Юсуп Давутну[†] агьлюсюнден болгъан. Гьисапгъа алынмакъ учун, о Галилеядагъы Назарет шагьардан Ягьудеяда ерлешген Байтлагьам деген Давут тувгъан шагьаргъа багъып ёлгъа тюше. Юсуп булан шо вакътилерде айлы болгъан гелешмиши Мариям да бара[+]. 6Олар онда турагъан вакътиде Мариямны яш тапмагъа чагъы етише. 7О оьзюню биринчи уланын таба, яшны къуннакълай. Ондагъы петерде оьзлер учун ер болмагъаны саялы, Ону отлукъгъа салып къоя.


Къойчулар ва малайиклер

8Шо ерлерден бираз ариде гече авлакъда къалып оьзлени сиривлерин багъагъан бир къойчулар болгъан. 9Бирден оланы алдына Раббибизни малайиги гелип токътай. Раббибизни сыйлы нюрю оланы юзлерин ярыкъландырып къоя. Къойчулар бек къоркъалар[+]. 10Амма малайик олагъа булай дей:

– Къоркъмагъыз! Мен сизге кюллю халкъны сююндюрежек бир уллу сююнч гелтиргенмен. 11Бугюн Давут тувгъан шагьарда сизге Къутгъарывчу тувду. О – Месигь[†][*] Раббидир[+]. 12Муна сизге бир белги: сиз отлукъда ятгъан, бир къуннакълангъан Яшны табажакъсыз[+].

13Бирден бу малайик булан бирге кёкден гелген кёп башгъа малайиклер гёрюне. Олар Раббибизни алгъышлап:[+]

14– Кёклердеги Аллагьгъа макътав ва ер юзюнде Аллагь сюеген инсанланы арасында парахатлыкъ болсун! – дейлер[+].

15Малайиклер кёкге чыкъгъан заманда, къойчулар бир бирине:

– Гелигиз, Байтлагьамгъа барайыкъ, онда не болгъанны, Раббибиз бизге билдирген хабар не экенни билейик, – деп сёйлейлер.

16Алгъасап гелип, къойчулар онда Мариямны, Юсупну ва отлукъгъа салынгъан Яшны табалар. 17Яшны гёрген сонг, Ону гьакъында оьзлеге малайик айтгъан хабарны адамлагъа айталар. 18Къойчулар айтгъанны эшитгенлер барысы да шогъар тамашалыкъ эте. 19Мариям буса къойчуланы сёзлерин эсинде сакълай ва шоланы гьакъында ойлаша тура[+]. 20Къойчулар, оьзлер эшитген ва гёрген бары да затлар учун Аллагьгъа алгъыш ва макътав эте туруп, гери къайталар: бары да зат олагъа малайик айтгъан кюйде болуп табула.


Исаны ибадатханагъа гелтирелер

21Арадан сегиз гюн оьтюп, яшны сюннетлемеге заман болгъанда, ананы къарнында амалгъа гелгинчеге де малайик айтгъанда йимик, Огъар Иса деп ат къоялар[+].

22Мусаны[†] Къанунуна[†] гёре, тазаланыв адатны заманы етишгенде, Яшны Раббибизге тапшурмакъ учун, Мариям ва Юсуп Ону Ерусалимге элтелер[+]. 23Неге тюгюл де, Раббибизни Къанунунда башлап тувгъан гьар уланъяш Раббибизге тапшурулма герек деп язылгъан[+]. 24Къанунгъа гёре, олар къурбан этмек учун уьй ва къыр гёгюрчюнню эки баласын алып гелме герек болгъан[+].

25О заман Ерусалимде Симон деген бир адам яшай болгъан. О муъмин ва динагьлю, Исрайылны къутгъарылмакълыгъын гёзлейген, оьзюнде Аллагьны Ругьу булангъы гиши болгъан. 26Месигьни гёрмейли, оьзю оьлмежек деп Симонгъа Аллагьны Ругьуну ягъындан алданокъ билдирилген болгъан. 27Аллагьны Ругьуну таъсиринден о ибадатханагъа[†] геле. Къанунда язылгъан адатны этмек учун, ата анасы сабий Исаны ибадатхананы ичине алып гиргенде, 28Симон, Ону къучагъына алып, Аллагьгъа макътав эте ва булай дей:

29– Я Раббим, Сен сёз бергенинг йимик, Сен къулунгну гьали парахатлыкъда бу дюньядан гетмеге де къоярсан,
30неге тюгюл бары да халкъланы гёз алдында[+]
31ят халкъланы ярыкъландырагъан нюрюнгню
32ва исрайыл халкъынгны гьюрметин артдырагъан
Къутгъарывчуну яратгъанынгны гёзлерим гёрдю.

33Яшны ата анасы Исаны гьакъында Симон айтагъан сёзлеге гьайран болуп тынглайлар. 34Симон олагъа Аллагьны яхшылыгъын тилеп дуа эте. Сонг Исаны анасы Мариямгъа булай дей:

– Бу ятгъан Яш Исрайылда бир хыйлыланы ер болмакълыгъыны ва оьр болмакълыгъыны себеби болажакъ. 35Бу Раббибизни бир аламаты болажакъ, амма кёплер Огъар къаршы чыгъажакълар ва оьзлени юреклериндеги яшыртгъын сырланы ачыкъгъа чыгъаражакълар. Сени юрегинге де бир къылыч чанчылгъандай болажакъ[+].

36Шонда Ашерни наслу бутагъындан болгъан Фануйылны Аллагьны атындан сёйлейген Анна деген къызы болгъан. О эрге барып, ону булан етти йыл яшагъан сонг, тул къалгъан. 37Сексен дёрт яшындагъы бу тул къатын, гечеси гюню булан ибадатханадан чыкъмай, ораза тутуп, дуа этип, ибадат этип тура[+]. 38О да шо заман гелип, Раббибизге макътав эте ва Ерусалимни къутгъарылмакълыгъын гёзлейгенлени барысына да Ону гьакъында сёйлемеге башлай.


Назаретге къайтыв

39Раббибизни Къануну буюрагъан бары да затланы тамам этгенден сонг, Юсуп булан Мариям Галилеягъа, оьз шагьары Назаретге къайталар[+]. 40Яш торая туруп, ругь якъдан гючлене ва гьакъылы арта. Аллагьны рагьмусу да Огъар бакъдырыла.


Иса ибадатханада

41Исаны ата анасы гьар йыл ягьуди Пасха[†] байрамда Ерусалимге бара болгъан[+]. 42Яшгъа он эки йыл битгенде, олар гьаманда йимик байрамгъа Ерусалимге баралар. 43Байрамдан сонг олар уьйлерине къайта, оьрюм чагъындагъы Иса буса Ерусалимде къалып къала. Яшны ата анасы шону билмей къалалар[+]. 44О башгъа къайтагъан адамлар булан бирге геледир деп ойлашалар. Бир гюнлюк ёл юрюген сонг буса, къардашларындан ва танышларындан Ону ахтармагъа башлайлар. 45Тапмагъанда, Ерусалимге къайтып, яшны онда излейлер. 46Янгыз уьч гюнден сонг олар Ону ибадатханада табалар. Иса, муаллимлени арасында олтуруп, олагъа тынглап, суаллар бере болгъан. 47Исагъа тынглагъанлар барысы да Ону гьакъылына ва жавапларына тамашалыкъ этгенлер. 48Исаны гёргенде, ата анасы гьайран болуп къала ва анасы Огъар:

– Балам! Сен бизге этгенинг недир? Атанг да, мен де Сени излей туруп, нечик талчыкъгъанны гёресен чи, – дей.

49Яш буса олагъа:

– Мени негер излеп айландыгъыз? Яда сиз Мен Атамны уьюнде болма герекни билмедигизми? – деп сорай. 50Амма олар Иса айтгъан сёзлени англамайлар[+].

51Иса ата анасы булан гете ва Назаретге геле, оланы изнусундан чыкъмай тура. Ону анасы буса бары да бу затланы эсде сакълай ва оланы гьакъында ойлаша тура[+]. 52Иса буса гьакъыл ва оьмюр якъдан оьсе. Йыллар гетген сайын Огъар Аллагьны ва инсанланы сюювю арта[+].

#### 3


Ягьияны Аллагьгъа къуллукъ этивю

1[•]Тиберия Румну пачасы болгъанлы он беш йыл битгенде, Понтий Пилат Ягьудеяны гьакими, Гьирод[†] Галилеяны гьакими, ону иниси Филип Итуреяны ва Трагьонит вилаятланы гьакими, Лисаний Абиленаны гьакими,[+] 2Гьанна булан Кайафа баш дин къуллукъчулар[†] болуп турагъан заманда, дангылда Закарияны уланы Ягьиягъа Аллагьны каламы эшитиле[+]. 3Ёрдан оьзенни боюндагъы бары да ерлерден айланып, о булай сёйлей:

– Товба этигиз, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртугъуз, шо заман Аллагь сизин гюнагьларыгъызны гечежек.

4Шону гьакъында Ешая пайхаммарны китабында булай язылгъан:

Дангылда биревню гючлю сеси эшитиле: Раббибизге ёл
гьазирлегиз! Огъар ёлланы тюз этигиз!
5Гьар ойтан толсун, гьар тав ва тёбе алаша болсун, айланмалар
тюзленсин, ойтанлы ёллар тегишленсин.
6Шо заман бары да инсанлар Аллагь къутгъарагъанын гёрер.

7Сувгъа чомуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурсун деп янына гелеген халкъгъа Ягьия булай дей:

– Гьей йыланны наслулары! Аллагьны болажакъ жазасындан къутуларсыз деп сизге ким буварды[+]? 8Сиз гертиден де товба этгенигизни гёрсетеген кюйде яшагъыз. Оьзюгюзге янгыз: «Атабыз Ибрагьимдир»,[†] – деп айтмакълыкъ таманлыкъ эте деп айтмагъыз. Неге тюгюл де, сизге айтаман: Аллагь Ибрагьимге бу ташлардан авлетлер яратмагъа да бола[+]. 9Аллагь балтаны тереклеге тюзлеп тура. Яхшы емиш бермейген гьар бир терек гесилип, отгъа ташланар[+].

10Халкъ огъар:

– Биз не этмеге герекбиз? – деп сорай[+].

11– Эки гёлеги барлар бирин гёлексизге берсинлер, ашама ашы барлар да шолай этсинлер, – дей Ягьия олагъа[+].

12Сувгъа чомуп, Ягьия оьзлени Аллагьгъа тапшурсун деп, ону янына ясакъ жыйывчулар гелелер. Олар Ягьиягъа:

– Устаз, биз не этейик? – деп сорайлар.

13– Сиз тийишлисинден артыкъ ясакъ талап этмегиз, – деп жавап бере Ягьия олагъа.

14Бир бир асгерлер де огъар:

– Биз не этейик? – деп сорайлар.

– Биревню де гюч булан яда къоркъутуп затын алмагъыз, алагъан алапагъызгъа рази болуп яшагъыз, – дей Ягьия олагъа[+].

15Халкъ Месигьни[†] къаравуллап токътап тура. Барысы да Ягьияны гьакъында: «Бу Месигь сама тюгюлмю экен?» – деп ойлашып турагъанда,[+] 16о олагъа булай жавап бере:

– Мен сизин, сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшураман. Амма менден де къудратлысы гележек. Мен Ону багъынчагъына да гелмеймен. О сизин Аллагьны Ругьуна ва отгъа чомажакъ. 17Иннырын тазаламакъ, будайын жыйып, беженине тёкмек учун, Ону къолунда кюреги бар, къувугъун буса сёнмежек отда яндыражакъ[+]. 18Шолай сёзлер булан о халкъгъа дагъы да хыйлы яхшы насигьатлар бере.

19Ягьия пайхаммар Гьирод гьаким оьзюню агъасыны къатыны Гьиродиядагъа уьйленгенин ва оьзге бары да писликлени аян эте. 20Оьзю этген бары да писликлеге бирдагъыны къошуп, Гьирод Ягьияны туснакъгъа салмагъа буйрукъну берген[+].


Сувгъа чомуп, Ягьия Исаны Аллагьгъа тапшура

21[•]Бютюн халкъ йимик, Иса да, сувгъа чомдуртуп, Оьзюн Аллагьгъа тапшурта. Иса дуа этеген заманда, кёк ачыла[+]. 22Аллагьны Ругьу гёгюрчюндей Ону янына геле ва кёкден:

– Сен Мени сююмлю Уланымсан, Сенде Мени къуванчым! – деген бир сес чалына[+].


Исаны тайпа тухуму

23[•]Иса Аллагьгъа этеген къуллугъун башлагъан заманда, О отуз яшында бола. Адамлар токъташдырагъанына гёре, Иса – Юсупну уланы. Юсуп буса Гьелини уланы. Ону къалгъан тайпа тухуму:[+] 24Маттат, Левий, Малик, Яннай, Юсуп, 25Маттатия, Амос, Нагьум, Гьесли, Наггай, 26Маттат, Маттатия, Шимий, Ёсек, Ёда, 27Ёгьан, Реса, Зерубабил, Шалтыйыл, Нери, 28Малик, Адди, Косам, Элмадам, Эр, 29Ешия, Элиезер, Ёрим, Маттат, Левий, 30Симон, Ягьуда, Юсуп, Ёнам, Елгьаким, 31Малия, Минна, Маттата, Натан, Давут,[†][+] 32Есей, Обед, Боаз, Салимон, Нагьшон,[+] 33Аминадав, Админ, Арам, Гьесрон, Перес, Ягьуда,[+] 34Якъуб,[†] Исгьакъ,[†] Ибрагьим, Терагь, Нагьор, 35Саруж, Рев, Пелег, Эбер, Шелагь, 36Кайнан, Арпахшад, Сим, Нугь,[†] Ламегь, 37Матусалагь, Энош, Иеред, Магьалалел, Кайнан, 38Энос, Сет, Адам – Аллагь[+].

#### 4


Иса дангылда сынала

1[•]Аллагьны Ругьундан толгъан Иса, Ёрдан оьзенден къайтып гелген сонг, Аллагьны Ругьу Ону дангылгъа элте. 2Онда Иса къыркъ гюнню узагъында иблисни ягъындан сыналып тура ва шо гюнлерде бир зат да ашамай. Ахырда да О ач бола[+].

3Иблис Исагъа:

– Эгер Сен Аллагьны Уланы бусанг, бу таш ашгъа айлансын деп буюр, – дей.

4– Сыйлы Язывларда: «Инсан янгыз бир аш булан яшамас», – деп язылгъан, – дей Иса огъар[+].

5Сонг Исаны бир бийикликге чыгъарып, иблис бир мюгьлетни ичинде Огъар дюньяны бары да пачалыкъларын гёрсете. 6Иблис Огъар:

– Бары да бу пачалыкъланы бютюн къудратын ва байлыгъын Сагъа беремен, неге тюгюл шо магъа берилген, мен де, кимге сюйсем, шогъар беремен[+]. 7Сен магъа сужда этсенг, булар барысы да Сеники болажакъ, – дей.

8– Сыйлы Язывларда: «Раббинг Аллагьгъа сужда эт ва бир Огъар къуллукъ эт», – деп язылгъан, – дей Иса[+].

9Сонг иблис Исаны Ерусалимге алып бара ва ибадатхананы[†] инг бийик къалкъысына миндирип, Огъар:

– Эгер Сен Аллагьны Уланы бусанг, мундан тюпге багъып атыл, 10неге тюгюл: «О Оьзюню малайиклерине Сени сакъласын деп буйрукъ этежек[+]. 11Олар да, аягъынг ташгъа сюрюнмесин деп, Сени къолуна гётерип юрюжеклер», – деп язылгъан чы, – дей.

12– Сыйлы Язывларда: «Раббинг Аллагьны сынама», – деп де язылгъан, – дей Иса огъар[+].

13Иблис бары да сынавларын битдирген сонг, онгайлы бир заман гелгинче, Ону къоюп гете.


Иса Назаретдеги синагогда

14[•]Иса Галилеягъа къайтгъанда, Аллагьны Ругьуну гючю Ону булан бола. Исаны гьакъындагъы хабар айлана якълагъа яйыла. 15О синагогларда[†] адамлагъа Аллагьны каламын англата ва олар барысы да Ону макътай[+].

16Иса Оьзю оьсген Назаретге геле. Оьзюню адатына гёре, сонгугюн[†][*] О синагоггъа бара ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун, ортагъа чыгъа[+]. 17Исагъа Ешая пайхаммарны китабын берелер. Китапны ачып, О булай сёзлер язылгъан ерин таба:

18– Раббибизни Ругьу Мени уьстюмде, О Мени танглагъан.
О Мени пакъырлагъа Сююнч Хабарны,[†] есирлеге азатлыкъ,
сокъурлагъа гёз ачыв гьакъда билдирмеге йиберген.
О Мени азап чегегенлени азат этмеге,[+]
19инсанлагъа Раббибизни рагьмусуну заманы етишгенни
билдирмеге йиберген.

20Китапны ябып ва синагогну къуллукъчусуна къайтарып берип, Иса олтура. Синагогдагъыланы барысыны да гёзлери Огъар тикленип тура. 21Иса олагъа:

– Мен сизге охугъан бу сёзлер эшитеген бары да халкъны алдында бугюн яшавгъа чыгъып тура, – деп сёйлеме башлай.

22Барысы да шону арив гёрелер. Ону авзундан чыкъгъан бек тизив сёзлеге гьайранлыкъ этелер ва:

– Бу Юсупну уланы тюгюлмю дагъы? – деп сорайлар.

23Иса олагъа:

– Озокъда, сиз Магъа «Гьей эмчи! Сен бир башлап Оьзюнге эм эт» деген айтывну айтма боласыз. Капернагьумда болгъан деп биз эшитген затланы мунда, Сени ватанынгда да, эт деп сёйлемеге боласыз, – дей[+].

24Сонг булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: оьз ватанында абурлу болгъан гьеч бир пайхаммар да ёкъдур[+]. 25Сизге дагъы да айтаман: Илиясны[†] заманында уьч йыл ярымны узагъында янгур явмай къургъакълыкъ болуп, бютюн уьлкеге уллу ачлыкъ къопгъан. Шо заман Исрайылда кёп тул къатынлар да болгъан[+]. 26Илияс оланы гьеч бирини янына йиберилмеген; янгыз Сайданны ювугъундагъы Сарапат[†] шагьардагъы бир тул къатынны янына йиберилген[+]. 27Элиса пайхаммарны заманында да Исрайылда яман гён аврувлу кёп адамлар болгъан. Олардан гьеч бириси де тазаланмагъан. Янгыз Сурияда яшайгъан Наман тазалангъан[+].

28Бу сёзлени эшитгенде, синагогдагъылар барысы да бек къазапланалар, 29олар хозгъалыша ва Исаны шагьардан къувалай. Ону дёгеретип ташламакъ учун, оьзлени шагьары Назарет къурулгъан тавну башына сюйреп элтелер. 30Амма Иса оланы арасындан оьтюп чыгъып гете[+].


Иса Капернагьумдагъы синагогда

31[•]Иса Галилеяны Капернагьум шагьарына геле ва сонгугюн халкъгъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай[+]. 32О англатагъан затлагъа барысы да гьайранлыкъ этелер. Неге тюгюл де, Иса Аллагь берген гьакимлиги булангъы бир адам йимик уьйрете болгъан[+].

33Синагогда жинли бир адам болгъан. О гючлю сес булан:

34– Сен бизден не сюесен, гьей назаретли Иса? Бизин дагъытма гелгенмисен? Мен Сени Ким экенингни таныйман. Аллагьны Сыйлысысан, – деп къычыра[+].

35– Тын, ону ичинден чыгъып тай! – деп буюра Иса жинге.

Жин, о адамны синагогну ортасында йыгъып, огъар гьеч бир зарал да этмейли, ону ичинден чыгъып тая[+]. 36Барысы да гьайран болуп:

– Бу не демекдир? О жинлеге гючю булан буйрукъ эте, олар да чыгъып тая, – деп бир бири булан сёйлейлер. 37Ону гьакъындагъы хабар айлана якълагъа яйыла.


Иса кёп адамланы сав эте

38[•]Синагогдан чыгъып, Иса Симонну уьюне бара. Симонну къайнанасы гючлю иссиликден авруп ята болгъан. Исагъа огъар къарасын деп тилейлер[+]. 39Аврувну башлыгъында токътап, О къатынны иссилигин тайдыра, о да сав болуп къала. Къатын, шоссагьат аякъгъа туруп, олагъа тепси къура.

40Гюн артагъан заманда, адамлар Ону янына гьар тюрлю аврувлары булангъыланы гелтирелер. Иса да, оланы гьарисини уьстюне къолларын салып, сав эте. 41Бир кёплеринден жинлер:

– Сен Аллагьны Уланысан! – деп къычыра туруп чыгъып таялар. Жинлер Оьзю Месигь[†] экенни билегени саялы, Иса олагъа сёйлемесин деп къатты кюйде бувара[+].


Иса Ягьудеяда Сююнч Хабарны билдире

42[•]Эртен болгъанда, шагьардан чыгъып, Иса бир янгыз ерге бара. Халкъ Исаны ахтарып айлана ва янына гелип, оьзлени къоюп гетмесин деп, Ону сакъламагъа сюе[+]. 43Амма Иса олагъа:

– Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы Сююнч Хабарны башгъа шагьарларда да билдирмеге герекмен. Мен шону учун йиберилгенмен, – дей.

44О Ягьудеяны синагогларында Аллагьны каламын англата туруп айлана.

#### 5


Исаны башлапгъы якъчылары

1[•]Бир керен Иса, Галилея кёлню[*] ягъасында токътап, айланадагъы ябурулуп жыйылгъан халкъгъа Аллагьны каламын англата болгъан[+]. 2О кёлню ягъасында токътагъан эки къайыкъны гёре. Балыкъчылар, къайыкълардан чыгъып, торларын жува болгъан. 3Иса къайыкълардан бирине, Симонну къайыгъына мине. О Симонгъа Оьзюн ягъадан бираз ари элтсин деп тилей. Къайыкъда олтургъан кююнде Иса халкъгъа Аллагьны каламын англата.

4Англатып битген сонг, Симонгъа:

– Терен ерге багъып юз ва балыкъ тутмакъ учун торларынгны ташла, – дей[+].

5– Устаз, биз сав гечени узагъында доландыкъ, гьеч бир зат да тутмадыкъ. Амма Сен айтгъан сонг, торланы ташлажакъман, – деп жавап бере Симон Огъар.

6Шолай этген сонг, олар оьтесиз кёп балыкъ туталар, балыкъны кёбюнден гьатта торлары йыртылмагъа башлай. 7Гелип оьзлеге кёмек этгенни сююп, олар башгъа бир къайыкъдагъы ёлдашларына ишара этелер. Олар да гелелер, эки де къайыкъны балыкъдан толтуралар. Авурлукъдан къайыкълар сувгъа батмагъа башлай.

8Шону гёрюп, Петер деп де айтылагъан Симон:

– Я Раббим, менден ари тай, неге тюгюл мен бир гюнагьлы адамман, – дей ва Исаны тизлерине къаплана.

9Тутулгъан шолай кёп балыкъны гёрген Симон ва ону булангъы бары да адамлар, 10ону ёлдашлары болгъан Зеведейни уланлары Якъуб[†] ва Югьан бек къоркъалар. Иса Симонгъа:

– Къоркъма! Бугюнден сонг балыкъны орнуна сен инсанлар тутажакъсан, – дей[+].

11Къайыкъланы ягъагъа чыгъарып, бары да затны еринде де къоюп, олар Исаны арты булан гетелер.


Яман гён аврувлу адамны сав болуву

12[•]Бир керен Иса бир юртгъа бара. Ону янына яман гён аврувлу бир адам геле. Исаны гёргенде, ятып ерге де къапланып, Огъар:

– Я Раббим! Эгер сюйсенг, Сен мени сав этип болажакъ эдинг, – деп ялбара[+].

13Иса, къолун узатып:

– Сюемен, сав бол, – деп, авруйгъан адамгъа тие.

Шоссагьатына ону авруву тайып къала. 14Иса огъар:

– Шону, вёре, биревге де айтмассан. Барып дин къуллукъчугъа[†] гёрюн, аврувдан тазалангъанынг саялы, Муса[†] буюргъан кюйде къурбан эт. Къурбан этгенинг сени къолай болгъанынга шагьатлыкъ этежек, – дей[+].

15Буса да Исаны гьакъындагъы хабар бек яйыла. Огъар тынгламакъ ва оьзлени аврувларындан сав болмакъ учун, Ону янына оьтесиз кёп халкъ жыйылып гелмеге башлай. 16Оьзю Иса буса, янгыз ерлеге гетип, дуа этип тура[+].


Капернагьумда тербенмейген бир аврувну сав болуву

17[•]Бир керен Иса Аллагьны каламын англатып турагъанда, Огъар тынглайгъанланы арасында Галилеяны, Ягьудеяны бары да юртларындан ва Ерусалимден гелген фарисейлер[†][*] ва дин алимлер болгъан. Аллагьдан гелген гюч булан Иса аврувланы сав этип тура[+]. 18Бир нече гиши тербенип болмай авруйгъан бир адамны ятывдагъы кююнде гелтирип, ону уьйню ичине гийирмеге ва Исаны алдына салмагъа къарайлар. 19Адамланы кёплюгюнден аврувну уьйню ичине гийирмеге кюй тапмай, уьйню къалкъысын тешип, ондан таба ону ятыву да булан уьйню ортасына, Исаны алдына, тюшюрелер. 20Аврувну гелтиргенлени иманы барын гёрюп, Иса аврувгъа:

– Балам, сени гюнагьларынгдан гечилди, – дей[+].

21Дин алимлер ва фарисейлер:

– Капир затланы сёйлейген Бу Адам Кимдир? Бир Аллагьдан башгъа гюнагьларындан гечмеге ким бола? – деп ойлашмагъа башлайлар[+].

22Оланы ойларын билип, Иса булай дей:

– Сиз неге олай ойлашасыз? 23Къайсы рагьатдыр: «Сени гюнагьларынгдан гечилди», – демекми, ёгъесе: «Туруп, юрюп йибер», – демекми? 24Мени, Инсанны Уланыны,[†] бу дюньяда гюнагьлардан гечмеге къудратым барны сиз гьали гёрежексиз, – деп жавап бере. Авруйгъан адамгъа буса:

– Сагъа айтаман: туруп, ятывунгну да алып, уьюнге бар, – дей.

25О шоссагьат бары да халкъны гёз алдында тура, ятывун да алып, Аллагьгъа шюкюр де эте туруп, уьюне гете. 26Барысы да гьайран болуп къалалар ва Аллагьгъа макътав этелер. Къоркъгъан гьалында:

– Бугюн биз бек гьайран ишлер гёрдюк, – дейлер.


Левийни Исаны якъчыларына къошулуву

27[•]Шондан сонг Иса ондан гете. О ясакъ жыягъан ерде олтургъан Левий деген ясакъчыны гёре ва огъар:

– Гел, Мени артыма тюш! – дей.

28Левий де туруп, бары да затын да къоюп, Ону булан гете. 29Левий оьзюню уьюнде Иса учун бир уллу къонакълыкъ эте. Къонакъланы арасында бир хыйлы ясакъчылар[†] ва оьзге адамлар да бола[+]. 30Фарисейлер ва дин алимлер буса Исаны якъчыларына:

– Сиз неге ясакъчылар ва гюнагьлылар булан бирче олтуруп ашап ичип турасыз? – деп сорай[+].

31– Эмчи савлагъа тюгюл, аврувлагъа тарыкълы бола. 32Мен муъминлени тюгюл, гюнагьлыланы товба этмеге чакъырмакъ учун гелгенмен, – деп жавап бере Иса олагъа[+].


Оразаны гьакъында

33[•]Олар шо заман Исагъа:

– Ягьияны якъчылары чакъда чакъда ораза туталар ва дуа этелер. Фарисейлени якъчылары да шолай этелер, Сеникилер буса ашап ичип туралар, – дейлер[+].

34Иса олагъа булай жавап бере:

– Тойда гиевню янында олтургъан гиевнёгерлени ашама къоймай сакълама бажарылармы[+]? 35Амма оланы янындан гиевню алып гетеген гюн гелер, шо гюнлерде олар да ораза тутарлар[+].

36Иса олагъа булай бир масал айта:

– Гьеч бирев, янгы опуракъдан гесек алып, эсги опуракъгъа ямав салмас. Салса, янгы опуракъ бузулар. Янгы опуракъдан алынгъан ямав эсгисине ярашмас. 37Гьеч бирев де эсги тулукълагъа янгы чагъырны тёкмес. Тёксе, янгы чагъыр тулукъланы йыртар, чагъыр да ерге тёгюлер ва тулукълар да ярахсыз болур. 38Янгы чагъыр янгы тулукълагъа тёгюлме герек! 39Гьеч бирев эсги чагъырны ичгенден сонг, янгысын ичмеге сюймес, неге тюгюл: «Эсгиси яхшы бола», – дейлер.

#### 6


Сонгугюнню масъаласы

1[•]Бир керен сонгугюн[†] Иса ашлыкъ чачылгъан авлакъдан оьтюп бара болгъан. Ону якъчылары, будай башланы юлкъуп, къоллары булан увуп ашамагъа башлайлар[+]. 2Фарисейлени бирлери олагъа:

– Сонгугюн гьарам затны сиз неге этесиз? – дейлер[+].

3Иса олагъа булай жавап бере:

– Оьзю де, ону булангъылар да ач болгъан заманда, Давут[†] этген затны гьакъында сиз охумагъанмысыз[+]? 4О Аллагьны уьюне гирген ва янгыз дин къуллукъчулардан[†] къайры дагъы биревге де ашама яратылмайгъан къурбан экмеклени алып ашагъан ва оьзю булан бирче болгъанлагъа да берген, – деп жавап бере[+]. 5Сонг:

– Мен, Инсанны Уланы,[†] сонгугюнню де уьстюндеги гьакимимендир, – дей.


Къолу къуругъан адам

6Башгъа бир сонгугюн Иса синагоггъа[†] геле ва онда Аллагьны каламын англата. Онда онг къолу къуругъан бир адам болгъан[+]. 7Дин алимлер булан фарисейлер,[†] Исаны айыпламакъ учун, сонгугюн О биревню сама сав этмесми экен деп къаравуллап токътагъан болгъан[+]. 8Тек оланы хыялларын билип, Иса къолу къуругъан адамгъа:

– Туруп, ортагъа чыкъ! – дей.

О адам да, туруп, чыгъа. 9Шо заман Иса дин алимлер булан фарисейлеге:

– Мен сизге сорайман: сонгугюн не этме ярай? Яхшылыкъмы яда яманлыкъмы? Жанын къутгъарма герекми яда оьлтюрме герекми? – дей[+]. 10Оланы барысына да къарап, Иса о адамгъа: – Къолунгну узат, – дей.

О да шолай эте ва ону къолу сав болуп къала[+]. 11Дин алимлер булан фарисейлер буса ачувундан бирден бир къазаплана ва Исагъа не этме герек деп оьз арасында сёйлешелер.


Иса он эки элчисин танглай

12[•]Бир керен шо гюнлерде, дуа этмек учун, Иса тавгъа чыгъа ва сав гечени Аллагьгъа дуа эте туруп оьтгере. 13Эртен болгъанда, Оьзюню якъчыларын янына чакъырып ва оланы арасындан он экисин танглап, олагъа элчилер[†][*] деп ат бере. Танглангъанлары булардыр: 14Иса оьзюне Петер деп ат берген Симон ва ону иниси Андрей, Якъуб,[†] Югьан, Филип, Бартолмай,[+] 15Маттай, Тома, Алфайны уланы Якъуб, Элинсюер[*] деп айтылагъан Симон,[+] 16Якъубну уланы Ягьуда ва артда Исагъа хыянатлыкъ этген Ягьуда Искариет[+].


Яхшылыкъ ва налат

17[•]Олар булан бирге тюпге тюшюп, Иса бир тюз ерде токътай. Онда Ону кёп якъчылары ва бютюн Ягьудеядан, Ерусалимден, денгиз ягъадагъы Сайдандан ва Сурдан гелген кёп халкъ жыйылгъан болгъан. 18Халкъ Огъар тынгламакъ, оьзлени аврувларындан сав болмакъ учун гелген болгъан. Жинли адамлар да сав болгъанлар. 19Бютюн халкъ Исагъа къолу булан бир тиймеге къаст эте, неге тюгюл Ону ичинден чыгъагъан гюч оланы барысын да сав эте болгъан[+].

20Оьзюню якъчыларына гёз къаратып, Иса булай дей:

– Гьей пакъырлар, сиз насиплилерсиз. Аллагьны гьакимлиги сизин учундур. 21Гьали ач къалгъанлар, сиз насиплилерсиз. Сизин Аллагь тойдуражакъ. Гьали йылайгъанлар, сиз насиплилерсиз. Сиз кюлежексиз[+]. 22Инсанны Уланы учун сизин адамлар гёрме сюймейгенде, сизин къувалайгъанда, сизин сёгюп, атыгъызны яманлайгъанда, сиз насиплилерсиз[+]. 23Шо гюн къуваныгъыз ва сююнмеклигигизден оьрге атылыгъыз. Неге тюгюл де, кёклерде сизин уллу савгъат къаравуллагъан. Пайхаммарлар[†] булан бу адамланы ата бабалары да шолай этген[+].

24Сизге буса, гьей байлар, адаршай. Сиз сюйген чакъы кеп чекгенсиз[+]. 25Сизге, гьей гьалиги токълар, адаршай. Сиз ач болажакъсыз. Сизге, гьей гьали кюлейгенлер, адаршай. Сиз яс этип йылажакъсыз[+]. 26Бары да адамлар сизин макътайгъан болгъан заманда, сизге адаршай: бу адамланы ата бабалары ялгъан пайхаммарланы да шолай макътагъанлар.


«Душманларыгъызны сююгюз»

27[•]– Амма сизге, Магъа тынглайгъанлагъа, айтаман: душманларыгъызны сююгюз, сизин сюймейгенлеге яхшылыкъ этигиз. 28Сизге налат берегенлеге Аллагьны яхшылыгъын ёрагъыз ва сизин хорлайгъанлар учун дуа этигиз[+]. 29Ким сени бир яягъынга ура буса, огъар урма бириси яягъыгны да бакъдыр. Ким сени уьст опурагъынгны ала буса, гёлегингни де чыгъарып алмагъа пуршав этме[+]. 30Сенден гьар тилейгенге бер ва сеникин алгъанлардан къайтарып талап этме[+]. 31Адамлар сизин учун не этгенни сюе бусагъыз, олар учун сиз де шолай этигиз[+].

32Эгер сиз янгыз оьзюгюзню сюегенлени сююп къойсагъыз, ону учун неге макътав къаравуллайсыз? Неге тюгюл де, гюнагьлылар да оьзлени сюегенлени сюелер. 33Эгер сиз янгыз оьзюгюзге кёмек этегенлеге кёмек этип къоя бусагъыз, ону учун неге макътав къаравуллайсыз? Неге тюгюл де, гюнагьлылар да шолай этелер. 34Эгер янгыз къайтарып алмагъа умут булан борчгъа бере бусагъыз, ону учун неге макътав къаравуллайсыз? Неге тюгюл де, берген чакъысын къайтарып алмакъ учун, гюнагьлылар да гюнагьлылагъа борчгъа берелер.

35Сиз буса шолай этмегиз. Сиз оьзюгюзню душманларыгъызны сююгюз, олагъа кёмек этигиз ва къайтарар деп умутламай, борчгъа беригиз. Сизге шо заман Аллагь разилигин гёрсетежек ва сиз Аллагьу Тааланы авлетлери болажакъсыз, неге тюгюл О яхшылыкъны билмейгенлеге де, яманлагъа да бир йимик яхшыдыр[+]. 36Атагъыз нечик рагьмулу буса, сиз де шолай рагьмулу болугъуз[+].


«Башгъаны айыпламагъыз»

37[•]– Башгъаланы кем гёрмегиз, Аллагь сизин де кем гёрмес, биревню де айыпламагъыз, Аллагь сизин де айыпламас, гечигиз, сизден де гечилер[+]. 38Беригиз, сизге де берерлер; басылып сыкълашгъан, тёбеси чыгъып толгъан кюйде сизин этегигизге гелип тёгерлер. Сиз къайсы оьлчев булан оьлчесегиз, шолай оьлчев булан сизге де оьлченер[+].

39Иса олагъа булай бир масал айта:

– Сокъур сокъурну башын тутуп юрюп болурму? Экевю де чунгургъа тюшюп гетмесми[+]? 40Муталим муаллиминден оьр болмас. Янгыз охувун тамамлагъан сонг, гьар муталим оьз муаллими йимик болур[+].

41Къардашынгны гёзюндеги чёпню сен неге гёресен, оьзюнгню гёзюнгдеги аркъалыкъны гёрмейсен? 42Яда къардашынга: «Къардашым, къайда, сени гёзюнгдеги чёпню тайдырайым», – деп нечик айтма боласан, оьзюнгню гёзюнгдеги аркъалыкъны буса гёрмейсен? Гьей экиюзлю! Башлап оьзюнгню гёзюнгдеги аркъалыкъны тайдыр, къардашынгны гёзюндеги чёпню нечик тайдырма герекни шо заман гёрерсен.


Терек ва емиши

43[•]– Яхшы терек яман емиш бермес, яман терек де яхшы емиш бермес. 44Терек емишине къарап танылыр. Гоган уьлкюлерден инжир чёпленмес, тегенек уьлкюлерден де юзюм жыйылмас. 45Яхшы адам юрегини яхшы хазнасындан яхшы затлар чыгъарыр. Яман адам буса юрегини яман хазнасындан яман затлар чыгъарыр. Неге тюгюл де, юрекде бар зат тилинден таба чыгъар[+].


Эки башгъа кюрчю

46[•]– Неге сиз Магъа: «Раббим, Раббим!» – деп айтасыз, оьзюгюз буса Мени айтгъанымны этмейсиз[+]? 47Мени яныма гелеген, Мени сёзлериме тынглайгъан ва оланы кютеген адамны ким булан тенглешдирме ярайгъанны Мен сизге гёрсетермен. 48Ону уьй къурагъанда терен къазып кюрчюсюн ташны уьстюне салагъан адам булан тенглешдирмеге ярар. Оьзенлер ташып, ташгъын гелип, сув урунгъан заманда, шолай ишленген уьйню тербетмеге болмай, неге тюгюл о яхшы ишленген[+]. 49Мени сёзлериме тынглап, оланы кютмейген адамны топуракъны уьстюнде кюрчюсюз уьй къургъан адам булан тенглешдирмеге ярай: оьзен ташып, сув гелип урунгъан заманда, шолай уьй шоссагьат чёгюп къала, олай уьйню бузулуву къоркъунч гелтире.

#### 7


Юз асгерни башчысыны иманы

1[•]Оьзюне тынглагъан халкъгъа бары да айтагъанын айтып битгенде, Иса Капернагьумгъа гире. 2Онда бир юз асгерни башчысы болгъан. Ону кёп сюеген бир къулу бек авруп оьле тура болгъан. 3Юз асгерни башчысы, Иса гелгенни эшитип, оьзюню къулун сав этсин деп, Огъар тилемеге ягьудилени тамазаларын[†][*] йибере. 4Олар Исаны янына гелип, Огъар бек ялбарып тилеп:

– О Сен оьзюне шолай кёмек этмеге лайыкълы адам,[+] 5о бизин халкъыбызны сюе ва бизге синагогну[†] да о къуруп берген, – дейлер.

6Иса олар булан гете ва юз асгерни башчысыны уьюне ювукълаша. Шо юз асгерни башчысы оьзюню янына ювукъларындан Исагъа шулай айтсын деп йибере:

– Я Раббим, авара болма! Сен мени уьюмню ичине гирмеклигинге мен лайыкълы тюгюлмен. 7Шо саялы Сени янынга гелмеге оьзюмню де лайыкълы гёрмедим, тек Сен бир сёз сёйлесенг, мени къулум сав болуп къалажакъ эди[+]. 8Мен де оьзюмню гьакимимни табилигиндеги бир адамман, мени табилигимде де асгерлер бар. Бирине: «Гет!» – деймен – гете, башгъасына: «Гел!» – деймен – геле, къулума да: «Муну эт!» – деймен – эте.

9Иса бу сёзлени эшитгенде, огъар тамашалыкъ этип, Оьзюню арты булан гелеген халкъгъа булай дей:

– Сизге айтаман, гьатта Исрайылда да Мен бу къадар уллу имангъа къаршы болмадым.

10Йиберилген адамлар уьйге къайтып гелгенде, авруйгъан къулну сав болуп табалар.


Наинде бир тул къатынны уланыны тириливю

11Шондан сонг, узакъ къалмай, Иса Наин деген бир шагьаргъа гете. Иса булан бирге Ону якъчылары ва кёп халкъ да бола. 12Иса шагьарны къапуларына ювукълашгъан заманда, онда бир тул къатынны биргине бир уланыны сюегин алып чыгъып геле болгъан. Шагьардан бу къатын булан кёп халкъ геле болгъан. 13Къатынны гёрюп, Раббини огъар языгъы чыгъа. Къатынгъа О:

– Йылама, – дей[+].

14Ювукълашып, табутгъа тие ва гётерип алып барагъанлар токътайлар.

– Гьей улан, сагъа айтаман, тур! – дей Иса[+].

15Оьлю туруп олтура ва сёйлемеге башлай. Иса ону анасына тапшура[+]. 16Барысын да къоркъув къуршай ва:

– Бизин арабызда бир уллу пайхаммар белгили болду. Аллагь Оьзюню халкъына кёмекге гелди, – дей туруп, Аллагьгъа макътавлар этелер[+]. 17Ону гьакъындагъы шолай хабар бютюн Ягьудеягъа ва айлана якълагъа яйылып гете.


Иса ва Ягьия пайхаммар

18[•]Ягьия пайхаммарны якъчылары огъар бары да бу хабарны билдире. 19Ягьия, оьзюню якъчыларындан экевюн янына чакъырып, оланы Рабби Исаны янына:

– Гелмеге герекли Сенмисен яда биз башгъасын гёзлейикми? – деп айтмагъа йибере[+].

20Исаны янына гелип, олар:

– «Гелмеге герекли Сенмисен яда биз башгъасын гёзлейикми?» – деп сорамагъа Сени янынга бизин Ягьия йиберген, – дейлер.

21Шо заман О кёплени аврувлардан, сыркъавлардан ва жинлерден сав этип ва бир кёп сокъурланы гёзюн ачдырып турагъан заман болгъан. 22Иса олагъа булай дей:

– Барып, эшитген ва гёрген затларыгъызны Ягьиягъа айтыгъыз: сокъурлар гёз ача, акъсакълар юрюй, яман гён аврувлулар сав бола, сангыравлар эшите, оьлюлер тириле ва пакъырлагъа Сююнч Хабар[†] билдириле. 23Насиплидир Магъа шеклик этмейген[+].

24Ягьия йиберип гелгенлер гете. Сонг Иса халкъгъа Ягьияны гьакъында айтмагъа башлай:

– Дангылгъа не гёрмеге деп баргъан эдигиз? Ел чайкъайгъан бир къамушну гёрмегеми[+]? 25Дагъы кимни гёрмеге баргъан эдигиз дагъы? Тизив опуракълар гийген адамны гёрмегеми? Тизив опуракълар гиегенлер, кюрлюкде яшайгъанлар пачаланы къалаларында болалар. 26Кимни гёрмеге деп баргъан эдигиз? Пайхаммарны гёрмегеми? Дюр! Сизге айтаман: сиз гёрген адам пайхаммардан да уллудур[+]. 27Ягьия пайхаммарны гьакъында Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Муна, Мен Сени алдынга Оьзюмню чавушумну йиберемен.
О Сени алдынгда ёлунгну гьазирлежек[+].

28Сизге айтаман: инсанланы арасында Ягьиядан оьр болуп дагъы бирев де ёкъдур, амма Аллагьны гьакимлигини тюбюндегилени инг гиччиси де ондан уллудур[+].

29Исагъа тынглагъан бары да халкъ, гьатта ясакъчылар[†] да, Аллагьны ёлу адилли экенине мюкюрлюк этген. Неге тюгюл де, сувгъа чомуп, Ягьия оьзлени Аллагьгъа тапшурсун деп, олар ону янына гелелер[+]. 30Фарисейлер[†] ва дин алимлер буса Ягьия, сувгъа чомуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурмагъанына гёре, Ону ёлун гери уралар.

31О заман Иса булай дей:

– Бу наслуну адамларын Мен ким булан тенглешдирейим? Олар кимге ошайлар? 32Олар майданда олтуруп: «Биз сизге зурнай сокъдукъ, сиз буса бийимедигиз, биз сизге мунглу йырлар йырладыкъ, сиз буса тююнюп йыламадыгъыз», – деп бир бирине къычырагъан яшлагъа ошайлар. 33Ягьия гелгенде, ораза тутду ва чагъыр ичмеди, амма сиз: «О жинли адам», – дейсиз[+]. 34Мен, Инсанны Уланы,[†] гелгенде, ашадым ва ичдим. Сиз буса: «Къарагъыз, ашама ва чагъыр ичме сюеген адам, ясакъчыланы ва гюнагьлыланы къурдашы!» – дейсиз[+]. 35Амма Аллагьны гьакъылыны гертилиги Ону ёлуна тюшгенлени ишлеринде гёрюнедир.


Иса ва бир гюнагьлы къатын

36[•]Фарисейлерден бириси Исаны тюш ашгъа чакъыра. Фарисейни уьюне гирип, Иса ону тепсисинде олтура. 37Шонда о шагьарда яшайгъан гюнагьлы бир къатын, Иса фарисейни уьюнде олтургъанны билип, ичинде бек арив ийисли майы булангъы чыны кажинни гелтире. 38Исаны аякълары бар якъда токътап йылай туруп, бу къатын Ону аякъларына гёзьяшларын акъдырмагъа башлай. Сонг оьзюню чачлары булан гёзьяшларын сибирип, Ону аякъларын оьбе ва шо арив ийисли майны сюрте.

39Исаны уьюне чакъыргъан фарисей шону гёргенде: «Бу Адам герти пайхаммар болгъан эди буса, Оьзюне тиеген къатын ким ва нечик къатын экенни билер эди. Бу чу бир гюнагьлы къатын», – деп ойлаша[+]. 40Иса булай дей:

– Симон, мени сагъа бир эки айтагъаным бар.

– Айт чы, Устаз, – дей о.

41– Бир бай адамны эки борчлусуну бири огъар беш юз гюмюш акъча, биревюсю элли гюмюш акъча борчлу болгъан[+]. 42Оланы тёлемеге бир заты да болмагъаны саялы, о экевюнден де гечген. Энни айт чы сен, шо адамланы къайсы бай адамны кёп сюежек? – дей Иса[+].

43Оьзюне кёпню гечгени деп ойлайман, – деп жавап бере Симон.

– Сен тюз ойлайсан, – дей Иса.

44Къатынгъа багъып къарап, Иса Симонгъа булай айта:

– Гёремисен бу къатынны? Мен сени уьюнге гелдим, сен Магъа аякъларымны жувмагъа сув сама бермединг. Бу къатын буса Мени аякъларымны гёзьяшлары булан жувуп, чачлары булан сибирди. 45Сен мени оьпмединг, о буса Мен гелгенден берли токътавсуз Мени аякъларымны оьбюп тура. 46Сен Мени башыма зайтун май сюртмединг, о буса Мени аякъларыма арив ийисли май сюртдю[+]. 47Мен сагъа айтайым неге экенни: о кёп сюе, неге тюгюл де кёп гюнагьлары гечилген. Кимни гюнагьлары аз гечиле буса, о аз сюе. 48Иса къатынгъа:

– Сени гюнагьларынг гечилди, – дей[+].

49Ону булан бирче тепсиде олтургъанлар: «Гюнагьланы да гечеген Бу кимдир?» – деп ойлашмагъа башлайлар. 50Амма Иса къатынгъа:

– Иманынг сени къутгъарды, сен буса гьали парахатынга уьюнге гет, – дей[+].

#### 8


Исаны узатагъан къатынлар

1Шондан сонг узакъ къалмай Иса, шагьарлагъа ва юртлагъа барып, Аллагьны гьакимлигини гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] халкъгъа билдирип юрюй[+]. 2Ону булан бирче он эки де элчи,[†] жинлерден ва аврувлардан сав болуп тазалангъан бир нече къатын, оьзюню ичинден етти жин къуваланып тайгъан Маждаллы Мариям,[+] 3Гьиродну[†] уьй къуллукъларыны башын тутгъан Гьузну къатыны Ёгьанна, Сусанна ва кёп оьзгелери бола. Олар оьзлени харжы булан Исагъа ва Ону элчилерине кёмек этелер[+].


Чачывчуну масалы

4[•]Кёп халкъ жыйылып, бары да шагьарлардан Исаны янына адамлар гелген заманда, О олагъа масал айтмагъа башлай:

5– Чачывчу урлукъ чачмагъа чыкъгъан болгъан. Чачагъанда, урлукъланы бирлери ёл ягъагъа тюшюп, аякъ тюпде тапталып къала. Къушлар гелип оланы чёплеп ашайлар. 6Бирлери ташкъатыш ерге тюшюп, чыкъгъан сонг, къуруп къала, неге тюгюл онда дымлыкъ ёкъ. 7Бирлери тегенекликге тюше. Тегенеклер оьсюп, оланы оьсме къоймай, янча. 8Башгъа урлукълар берекетли топуракъгъа тюше ва оьсюп, юз керен артыкъ тюшюм бере.

Буланы айтып, Иса:

– Къулакълары барлар эшитсинлер! – дей[+].


Масалны баяны

9[•]Исаны якъчылары Огъар:

– Бу масалны маънасы недир? – деп сорайлар.

10Иса булай жавап бере:

– Аллагь нечик гьакимлик этегенни сырларын билмеге сизге гюч берилген. Мен башгъалагъа масаллар булан сёйлейгенимни себеби: олар тынглап туражакълар, амма англамажакълар; къарап туражакълар, амма гёрмежеклер[+].

11Бу масалны маънасы будур: урлукъ Аллагьны каламыдыр[+]. 12Ёлну ягъасына тюшгенлери – каламны эшитегенлер. Сонг, оланы янына иблис гелип, олар иман салмасын ва къутгъарылмасын деп, оланы юреклеринден каламны алып гете. 13Ташкъатыш ерлеге чачылгъаны буса – сёзню эшитип, ону сююнч булан къабул этегенлер. Амма оланы тамурлары болмайгъаны саялы, бир аз заман иман салалар, сынавгъа тюшгенде буса, иманындан тайып къалалар[+]. 14Тегенекли ерге чачылгъанлары – каламны эшитегенлер, амма яшавну аваралары, байлыкъ ва кеп чегив булан бувулуп къала ва оланы тюшюмю болмай[+]. 15Берекетли топуракъгъа чачылгъанлары буса – каламны эшитип, ону яхшы ва таза юрекде сакълайгъанлар ва чыдамлыкъда тюшюм берегенлер[+].


Бары да зат аянгъа чыгъажакъ

16– Бирев де чыракъ ягъып, ону уьстюне я савут къапламас, яда тахны тюбюне салмас, уьйге гирегенлер ярыкъны гёрсюн учун, гёрюнеген бийик ерге салыр[+]. 17Неге тюгюл де, ачыкъ болмай къалагъан бир сыр да ёкъдур, билинип аянгъа чыкъмай къалагъан бир яшырылгъан зат да ёкъдур[+]. 18Шолайлыкъда, сизин тынглайгъан кююгюзге тергев этигиз: кимники бар буса, огъар дагъы да берилежек. Кимники ёкъ буса, ону оьзю бар деп хыял этеген заты да алынажакъ[+].


Исаны анасы ва инилери

19[•]Бир керен Исаны янына Ону анасы ва инилери геле. Амма халкъны кёплюгюнден олар Ону ювугъуна барып болмайлар[+]. 20Огъар:

– Сени ананг ва инилеринг, Сени гёрме сююп, къырда токътагъанлар, – деп билдирелер.

21– Мени анам ва инилерим, Аллагьны каламына тынглап, ону кютегенлердир, – деп жавап бере Иса олагъа[+].


Иса алатолпанны токътата

22[•]Бир керен Иса, Оьзюню бир нече якъчылары да булан бир къайыкъгъа да минип, олагъа:

– Кёлню бириси ягъына барайыкъ, – дей[+].

23Олар юзюп барагъанда, Иса юхлап къала. Кёлде гючлю ел гётерилип гете. Толкъунлар къайыкъгъа урунуп, олар бир къоркъунчлу гьалгъа тюшелер. 24Ювугъуна барып, олар Исаны уятып:

– Устаз! Устаз! Биз батыла турабыз, – дейлер.

Уянып, О елни ва сувну гьалекленивюн токътата. Олар да токътап, бир шыплыкъ болуп къала[+]. 25Иса олагъа:

– Сизин иманыгъыз къайдадыр? – дей.

Олар буса къоркъуп ва гьайран болуп, бир бирине:

– Еллеге де, сувлагъа да буйрукъ этеген ва олар да Оьзюне таби болагъан Бу Кимдир? – дейлер.


Жинли бир адамны сав болуву

26[•]Олар Галилея кёлню къаршысында ерлешген герасалыланы топурагъына гелелер. 27Иса ягъагъа чыкъгъанда, Огъар юртдан бир адам къаршылаша. Бу адам жинли болуп турагъаны, уьстюне опуракъ гиймейгени ва уьйде тюгюл, къабурларда яшайгъаны хыйлы заман бола болгъан. 28Исаны гёргенде, О акъырып, Ону аякъларына баш ура ва:

– Гьей Иса, Аллагьу Тааланы Уланы! Менден не сюесен? Ялбараман Сагъа, магъа азап берме, – деп къычыра[+].

29Неге тюгюл де, Иса жинге шо адамдан чыгъып тайсын деп буюргъан болгъан, о буса узакъ заманны боюнда огъар азап берип тургъан. О адамны енгмек учун, ону аркъанлар ва шынжырлар булан байлагъанлар. О адам буса байлавларын да уьзюп, жинлер къувалап, гиши турмайгъан ерге чыгъып гете болгъан. 30Иса огъар:

– Сени атынг кимдир? – деп сорай.

– Легион[*], – деп жавап бере о, неге тюгюл ону ичине кёп жинлер гирген болгъан.

31Жинлер, оьзлеге оьлюлер болагъан ерге тюшюп гетмекни буюрмасын деп, Исагъа ялбаралар. 32Онда тав бетде отлайгъан бир уллу донгуз сирив болгъан. Жинлер де Исагъа оьзлеге донгузланы ичлерине гирмеге изну берсин деп тилейлер. Иса да изну бере. 33Жинлер де, адамлардан чыгъып, донгузланы ичлерине гирелер. Сирив чабып йиберип, учурумдан таба кёлге тюшюп, сувгъа бата.

34Донгуз сакълайгъанлар, болгъан ишни гёрюп, къачып гете, шагьарда ва юртларда бу хабарны яя. 35Халкъ болгъан ишни гёрмеге чыгъа ва Исаны янына геле. Ичинден жинлер чыкъгъан адамны Исаны аякъларыны алдында гийинген кюйде ва гьакъылы да къайтып гелип, олтуруп турагъанын гёрюп, бек къоркъа[+]. 36Бу ишни гёргенлер буса жинли адам нечик сав болгъанны гелгенлеге англаталар. 37Герасаны айланасындагъы бютюн халкъ Исагъа ондан гетмекни тилей, неге десе олар бек къоркъа. О да къайыкъгъа да минип гете[+].

38Ичинден жинлер чыкъгъан адам оьзюн Ону булан бармагъа къойсун деп тилей. Амма Иса ону къайтарып йибере ва:

39– Уьюнге къайт ва Аллагь сагъа не этгенни айт, – дей. О да гетип, Иса оьзюне этген затны бютюн шагьаргъа билдире[+].


Тирилген къыз ва сав болгъан къатын

40[•]Иса гери къайтгъанда, Ону кёп халкъ къаршылай. Ону барысы да гёзлеп тура болгъан. 41Шонда синагогну[†] башчысы болгъан Яир деген бир адам гелип, Исаны аякъларына баш ура ва Огъар оьзюню уьюне гелсин деп тилей[+]. 42Неге тюгюл де, ону он эки йыллыкъ бир къызы бек авруп оьле тура болгъан.

Иса онда бара. Халкъ Огъар ябурула ва айланасын къуршап ала. 43Он эки йылдан берли къаны гетип авруйгъан, бары да байлыгъын эмчилеге берген, амма оланы гьеч бириси де оьзюн сав этип болмагъан бир къатын,[+] 44артындан таба барып, Исаны опурагъыны этегине тие ва шоссагьат ону къаны гетегени токътай[+]. 45Иса:

– Магъа ким тийди? – деп сорай.

Гьариси оьзю тиймегенни айта. Шо заман Петер:

– Устаз, сени айланангда кёп халкъ бар ва бары да якълардан ябурулуп геле, – дей.

46Амма Иса:

– Магъа ким буса да бирев тийди, неге тюгюл Мен оьзюмден чыгъып барагъан бир къудратны гьис этдим, – дей[+].

47Шо къатын, болгъан зат билинмей къалмажагъын англагъанда, къартыллай туруп гелип, Ону аякъларына баш ура. Бютюн халкъны алдында Огъар не себепден тийгенин ва шоссагьат сав болгъанын айта. 48Иса да огъар:

– Къызым, иманынг сени сав этди, эсен аман бар, – дей[+].

49Иса шо сёзлени сёйлеп турагъанда, синагогну башчысы Яирни уьюнден бир адам гелип:

– Сени къызынг оьлдю. Устазны негьакъ авара этме, – дей.

50Шо сёзлени эшитгенде, Иса синагогну башчысына:

– Къоркъма, иман салып къой, о да тирилежек, – дей.

51Уьйге гелгенде буса, О Петерден, Югьандан, Якъубдан[†] ва къызны ата анасындан башгъа биревню де уьйге гирме къоймай[+]. 52Барысы да къызгъа тююнюп яс этип йылайлар. Амма О:

– Йыламагъыз, о оьлмеген, юхлап тура, – дей[+].

53Къызны оьлгенин билип, олар Иса айтагъанны мысгъыллап кюлеме къарайлар. 54О буса къызны къолун тута ва:

– Гьей къызым, тур! – дей[+].

55Къызны ругьу гери къайта ва шоссагьат о аякъгъа тура. Иса да огъар ашама зат берсин деп буюра. 56Къызны ата анасы гьайран болуп къала. Иса буса болгъан бу ишни гьакъында биревге де сёйлемегиз деп тапшура[+].

#### 9


Иса он эки элчисин Сююнч Хабарны билдирме йибере

1[•]Он эки де элчисин[†] чакъырып, Иса олагъа бары да жинлени къуваламакъ ва аврувланы сав этмек учун гьакимлик ва къудрат бере[+]. 2Оланы Аллагьны гьакимлиги гьакъда билдирмеге ва аврувланы сав этмеге йибере. 3Иса олагъа булай дей:

– Ёлгъа бир зат да алмагъыз: не таякъ, не дорба, не экмек, неде акъча, эки гийим опурагъыгъыз болмасын. 4Эгер де сиз биревню уьюне гирсегиз, гетмеге заман болгъунча, онда къалыгъыз. 5Сизин къабул этмеген ерде буса, о шагьардан чыгъагъан заманда, аякъларыгъыздагъы чангны да силкип тайдырыгъыз. Бу олар учун буварыв болажакъ[+].

6Исаны якъчылары ёлгъа чыгъалар ва юртлагъа барып, Сююнч Хабарны[†] яя туруп, гьар ерде аврувланы сав этелер[+].


Гьиродну гьалекленивю

7[•]Гьирод[†] гьаким, бу ишлени барын да эшитип, гьайран бола, неге тюгюл бирлери: «Ягьия пайхаммар оьлюмден тирилген»,[+] 8башгъалары: «Илияс[†] пайхаммар гелген», биревюлери буса: «Бырынгъы пайхаммарланы бири тирилген», – дейлер[+].

9– Мен Ягьияны башын гесдим. Оьзюню гьакъында мен бу затланы эшитеген Бу ким болажакъ дагъы? – дей Гьирод. Сонг о Исаны гёрмеге сюе[+].


Беш минг адамны тойдурув

10[•]Къайтгъан сонг, элчилер Исагъа оьзлер этген ишлени гьакъында айталар. О да оланы Оьзю булан алып, Байтсайда деп айтылагъан шагьарны ювугъундагъы бир чет ерге гете[+]. 11Амма халкъ билип, Ону артындан бара. Иса адамланы арив къабул эте, олагъа Аллагьны гьакимлиги гьакъда англата ва сав болмагъа сюйгенлени сав эте.

12Гюн артылып, ахшам болмагъа башлай. Он эки де элчиси Исагъа ювукъ гелип:

– Халкъны къайтар, олар айланадагъы юртларда ва махилерде оьзлеге турмагъа ер ва ашама аш тапсынлар, неге тюгюл биз мунда бир адам да ёкъ чет ердебиз, – дейлер.

13– Олагъа ашама затны сиз беригиз, – дей Иса олагъа.

– Бизин мунда янгыз беш экмегибиз де, эки балыгъыбыз да тюгюл ёкъ. Бары да бу адамлар учун ашама затны биз барып сатып алгъанны сюемисен? – деп сорайлар олар[+].

14Олар онда беш мингге ювукъ адам болгъан. Иса якъчыларына:

– Оланы элли элли этип, гюп гюп этип олтуртугъуз, – дей.

15Шолай этип, олар барысын да олтурталар. 16Иса беш экмекни де, эки балыкъны да алып, кёкге багъып къарап, шюкюр дуа эте. Сонг сындырып, экмеклени якъчыларына бере, олар да халкъгъа пайлайлар. 17Барысы да ашап тоя. Къалгъан гесеклени жыйып, он эки земгилни толтуралар.


Петер Иса Месигь экенге шагьатлыкъ эте

18[•]Бир керен Иса янгыз ерде дуа этегенде, Ону янына якъчылары геле. Иса олагъа:

– Халкъ Мени ким деп гьисап эте? – деп сорай.

19– Бирлери Ягьия пайхаммар, башгъалары Илияс, биревюлери буса бырынгъы пайхаммарлардан[†] бири тирилген деп гьисап эте, – деп жавап берелер олар[+].

20– Сиз Мен кимдир деп ойлашасыз? – деп сорай Иса олагъа.

– Аллагь йиберген Месигь![†] – деп жавап бере Петер[+].

21[•]Иса шо гьакъда биревге де айтмасын деп, олагъа къатты кюйде бувара ва 22булай дей:

– Магъа, Инсанны Уланына,[†] кёп азап чекмеге, тамазаланы, баш дин къуллукъчуланы[†] ва дин алимлени янындан гери урулмагъа, оьлтюрюлмеге ва уьчюнчю гюн тирилмеге герек болажакъ[+].

23Сонг Иса барысына да булай дей:

– Ким Мени булан гелмеге сюе буса, оьзюню хыялларын гери урсун ва гьар гюн хачын да гётерип, Мени артыма тюшсюн[+]. 24Ким оьзюню жанын къутгъармагъа сюе буса, о шону тас этер. Амма ким жанын Мени учун тас этсе, о шону къутгъарар. 25Эгер инсан бютюн дюньяны къазанып, оьзюн пасат этсе яда оьзюне зарал этсе, ондан не пайда болур[+]? 26Ким Менден ва Мени сёзлеримден илыкъса, Инсанны Уланы да Оьзюню, Атасыны ва Аллагьны малайиклерини сыйлы нюрю булан гелген заманда, о адамдан оьзюнден илыгъар[+]. 27Гертисин сёйлеймен сизге: мунда токътагъанланы арасында Аллагь нечик гьакимлик этежегин гёрмей туруп оьлмежеклер бар[+].


Исаны тюрленивю

28[•]Бу сёзлени сёйлеп сегиз гюнден сонг, Петерни, Югьанны ва Якъубну[†] да алып, Иса дуа этмек учун тавгъа чыгъа[+]. 29Дуа этип турагъан заманда, Исаны гёрюнюшю алышынып гете ва уьстюндеги опурагъы гёз къамашдырагъан кюйде ап акъ болуп къала. 30Ону булан оьзлерден нюр тёгюлюп гелеген экев лакъыр эте. Олар Муса[†] ва Илияс болгъан. 31Олар Иса булан Ону бу дюньядан гетмеклиги гьакъында сёйлегенлер. Шо иш Ерусалимде кютюлме тарыкъ болгъан.

32Петер ва ону булан болгъанлар терен юхугъа баталар. Уянгъанда буса, Исаны, Ону булан токътагъан экевню ва Исаны сыйлы нюрюн гёрелер. 33Олар Исаны янындан гетме айланагъан заманда, Петер Огъар:

– Устаз, бизин мунда болмакълыгъыбыз не яхшыдыр! Бирин Сени учун, бирин Муса учун, бирин де Илияс учун уьч чатыр къурайыкъ, – дей.

Шо заман не сёйлейгенин о оьзю де билмей. 34О бу сёзлени сёйлеп турагъанда, бир булут гелип, оланы уьстюнде салкъынлыкъ болдура. Оьзлер булутгъа гиргенде, Исаны якъчылары бек къоркъалар. 35Амма булутдан таба:

– Бу Мени Сайлангъан Уланымдыр, Огъар тынглагъыз, – деген бир сес чалына[+].

36Бу сес токътагъанда, олар онда Исадан башгъа дагъы биревню де гёрмейлер. Олар тынып токътайлар ва шо гюнлерде гёргенлерин биревге де айтмайлар.


Жинли яшны сав болуву

37[•]Артындагъы гюн олар тавдан тюшюп гелегенде, Исаны кёп халкъ къаршылай. 38Бирден халкъны арасындан бирев къычыра:

– Устаз! Сагъа ялбараман, мени уланыма къара, о мени биргине бир уланым! 39Бир жин уланымны тута, о да хапарсыздан къычырып йибере, ону аврув тута, авзундан гёбюк геле. Уланымны инжитген сонг да, ондан гьарангъа айрыла. 40Шону къуваласын деп, Сени якъчыларынга тиледим, тек олар болмадылар.

41– Гьей имансыз ва бузукъ адамлар! Къачан болгъунча Мен сизин булан туражакъман? Къачан болгъунча сизге чыдап туражакъман? Гелтир мунда сени уланынгны! – дей Иса.

42Яш гелегенде, жин ону ерге йыгъып тёбелемеге башлай, амма Иса жинге чыкъ деп буюра ва, уланны сав этип, ону атасына къайтарып бере[+]. 43[•]Барысы да Аллагьны къудратына гьайранлыкъ этип къала. Олар Оьзю этген бары да затлагъа тамашалыкъ этип турагъанда, Иса якъчыларына:

44– Мен сизге айтагъангъа тынглап, ону эсигизде сакълагъыз: Мени, Инсанны Уланын, инсанланы къолуна бережек, – дей[+].

45Амма олар бу сёзлени англамайлар ва шолар олар учун сырлы кюйде къала. Шону олар Исагъа сорамагъа да къоркъалар[+].


«Ким уллудур?»

46[•]Исаны якъчыларыны арасында оьзлени къайсы уллудур деген бир эришивлюк тува. 47Иса, оланы юреклериндеги ойну билип, бир гиччи яшны алып, Оьзю булан янаша сала 48ва олагъа:

– Бир гиччи яшны Мени атымны гьюрметинден ким къабул эте буса, шо Мени де къабул этер. Мени ким къабул эте буса, шо Мени йибергенни де къабул этер, неге тюгюл сизден ким барындан да гиччи буса, шо барындан да уллу болажакъ, – дей[+].


«Сизге къаршы тюгюллер сизин яныгъыздыр»

49Бу заман Югьан:

– Устаз! Биз Сени атынг булан жинлени къувалайгъан бир адамны гёрдюк, бизинки болмагъаны саялы, биз ону токътатмагъа къарадыкъ, – дей[+].

50– Ону токътатмагъыз, неге тюгюл сизге къаршы тюгюллер сизин яныгъыздыр, – дей Иса огъар[+].


Самариялылар Исаны сюймей

51Оьзю дюньядан алынажакъ гюнлер ювукълашгъанда, Иса Ерусалимге бармагъа токъташа[+]. 52Оьзюнден алда О адамланы йибере. Ону къаршыламакъ учун, о адамлар бары да затны гьазирлемеге самариялыланы бир юртуна баралар[+]. 53Онда Исаны къабул этмейлер, неге тюгюл о юртдагъылар Ону Ерусалимге бармагъа чыкъгъанын гёре. 54Шону гёрюп, Ону якъчылары Якъуб ва Югьан:

– Я Рабби! Сюе бусанг, Илияс этгенде йимик, кёкден от ялын тюшюп, оланы къырсын деп айтайыкъмы? – дейлер[+]. 55Иса, бурулуп къарап, олагъа шону этмесин деп къатты кюйде бувара. 56Сонг олар бир башгъа юртгъа гетелер.


Исаны якъчыларыны алдына салынагъан талаплар

57[•]Олар ёлун узаталар. Ёлда бирев Исагъа:

– Сен къайда барсанг да, мен Сени артынг булан гележекмен, – дей.

58– Тюлкюлени инлери, кёкде учагъан къушланы уялары сама бар. Мени, Инсанны Уланыны, буса башымны сыйындырмагъа ерим де ёкъ, – дей Иса огъар.

59Башгъа биревюне Иса:

– Гел, Мени артыма тюш, – дей.

– Я Раббим! Бир алдын уьйге барып, атамны гёмюп гелмеге изну бер, – дей о.

60– Оьлюлени оьзлер оьлюлер гёмсюнлер, сен буса бар, Аллагьны гьакимлиги гьакъда билдир, – дей Иса огъар.

61Башгъа бирдагъысы:

– Я Раббим, мен Сени якъчыларынга къошулажакъман, тек бир алдын магъа мени уьйдегилерим булан савболлашма изну бер, – дей Исагъа[+].

62– Сабан бутакъны тутгъан гьар ким артына гёз къарата буса, огъар Аллагьны гьакимлигини тюбюнде болмагъа къыйышмас, – дей Иса огъар.

#### 10


Иса Оьзюню етмиш эки якъчысын йибере

1[•]Сонг Раббибиз Иса, якъчыларыны арасындан дагъы да етмиш экисин[*] сайлап, Оьзю барма герекли гьар шагьаргъа ва юртгъа Оьзюню алдындан жут жут этип, оланы йибере. 2Иса олагъа булай дей:

– Тюшюм кёп, амма ишчилер аз. Шолай болгъанда, Оьзюню тюшюмюн жыймагъа ишчилер йиберсин деп, тюшюмню Есине тилегиз![+] 3Барыгъыз! Мен сизин бёрюлени арасына къозуланы йимик йиберемен[+]. 4Оьзюгюз булан не дорба, не хуржун, неде аякъгийим алмагъыз. Ёлда биревге де салам бермегиз[+].

5Биревню уьюне гирсегиз, башлап: «Бу уьйде парахатлыкъ болсун», – деп айтыгъыз. 6Эгер онда парахатлыкъ сюеген адам бар буса, сиз ёрагъан парахатлыкъ огъар болажакъ, ёкъ буса, сизге къайтажакъ. 7Шо уьйде къалыгъыз, олар берген бар затны ашагъыз, ичигиз, неге тюгюл ишлейген адамгъа оьз къыйыны учун гьакъ тийишлидир. Уьйден уьйге гёчмегиз[+].

8Къайсы шагьаргъа гелсегиз ва сизин къабул этсе, сизге берген затны ашап къоюгъуз[+]. 9Ондагъы аврувланы сав этигиз, олагъа: «Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура», – дегиз[+]. 10Баргъан шагьарларыгъыздан къайсында сизин къабул этмесе, орамгъа чыгъып: 11«Сизин шагьарыгъыздан аякъларыбызгъа къонгъан чангны да силкип, сизге къоюп гетебиз, тек, билип къоюгъуз, Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълаша тура», – дегиз[+]. 12Мен сизге айтаман: къыяматгюн Содомда[†] яшагъан адамланы гьалы о шагьардагъы адамланыкинден къолай болажакъ![+]


Имансызлагъа буварыв

13[•]– Адаршай сагъа, Гьоразин! Адаршай сагъа, Байтсайда! Эгер сизде болгъан аламатлар Сурда ва Сайданда болгъан эди буса, олар тезокъ товба этер эди. Шону гёрсетмек учун, кирлер де гийип, кюлню ичинде олтурар эди[*][+]. 14Къыяматгюн Сурда ва Сайданда яшайгъан адамланы гьалы сизинкинден къолай болажакъ. 15Сен де, Капернагьум, кёклеге ерли гётерилежекмен деп эсинге гелеми? Сен жагьаннемге ерли тёбен тюшюрюлежексен.

16Сизге тынглайгъан Магъа тынглар, сизин инкар этеген Мени де инкар этер. Мени инкар этегенлер буса Мени йиберген Атамны да инкар этер[+].


Жинлени таби болуву

17Исаны етмиш эки де якъчысы шат болуп къайта ва:

– Я Рабби! Сени атынгны айтгъанда, бизге жинлер де таби болду, – дейлер олар[+].

18Иса да олагъа булай дей:

– Мен яшмын йимик болуп кёкден тюшеген иблисни гёрдюм[+]. 19Шолайлыкъда, сизге оьзюгюзге гьеч бир заралсыз йыланланы, акъырапланы ва душманны бютюн гючюн аякъ тюпге салып таптап янчмакъ учун ихтияр беремен[+]. 20Тек жинлер сизге таби бола деп сююнмегиз, амма сизин атларыгъыз кёклерде язылгъанына сююнюгюз[+].


Исаны сююнчю

21[•]Шо сагьатда Иса, Аллагьны Ругьундан сююнюп, булай дей:

– Гьей кёкню де, ерни де Раббиси болгъан Атам! Бу затланы гьакъыллылардан ва англавлулардан яшырып, яшлагъа ачгъанынг саялы, Сагъа шюкюрлюк этемен. Дюр, Атам! Сени сюегенинг де тап шолай эди[+].

22Атам Магъа бары да затны инанып тапшурду. Атадан башгъа гьеч бирев Уланын танымас. Атаны да Уланындан ва Уланы Ону оьзюне аян этмеге сюеген гишиден къайры бирев де танымас[+].

23Сонг Оьзюню якъчыларына багъып бурулуп, олагъа:

– Сиз гёрегенни гёрген гёзлер насиплидир[+]. 24Сизге айтаман: кёп пайхаммарлар[†] ва пачалар сиз гёреген затланы гёрмеге сюйгенлер, тек гёрмегенлер, сиз эшитеген затланы эшитмеге сюйгенлер, тек эшитмегенлер, – дей[+].


Рагьмулу самариялыны гьакъында

25Шонда Къанундан[†] яхшы англагъан бир дин алими туруп, Ону сынама сююп:

– Устаз, даимлик яшав алмакъ учун, мен не этме герекмен? – деп сорай[+].

26– Мусаны[†] Къанунунда шо гьакъда не язылгъан? Нечик англайсан? – деп сорав булан жавап бере Иса.

27– «Раббинг Аллагьны бютюн юрегинг булан, бютюн жанынг булан, бютюн гючюнг булан ва бютюн гьакъылынг булан сюй» ва «ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй», – дей о[+].

28– Тюз жавап бердинг, шолай эт, даимлик яшав алажакъсан, – дей Иса[+].

29Тек о дагъы да мекенлешдирме сююп, Исагъа:

– Мени ювугъум кимдир? – деп сорай.

30Иса огъар булай дей:

– Бир адам Ерусалимден Еригьонгъа барагъанда, къачакъланы къолуна тюшюп къала. Олар ону тонап, токъалап, оьлю санлы кюйде къоюп гетелер.

31Шо ёл булан гелеген бир дин къуллукъчу,[†] ону гёрюп, ёлну бириси янына чыгъып оьтюп гете. 32Шолай левийлерден[†][*] болгъан бирев де о ерге бара, ону гёрюп, янындан оьтюп гете[+].

33Самариялы бирев буса шо ёлдан барагъанда, шо адамгъа къаршы бола ва огъар языгъы чыгъа[+]. 34Ювугъуна барып, зайтун май ва чагъыр тёгюп, ону яраларын байлай. Оьзюню эшегине де миндирип, ону бир петерге гелтирип, ону гьайын эте. 35Артындагъы гюн оьзю гетегенде буса, эки гюмюш акъча чыгъарып, къонакъ уьйню есине бере ва огъар: «Муну гьайын этерсен ва эгер артыкъ харжласанг, мен сагъа къайтывда берермен», – дей.

36Сен ойлашагъан кюйде, къачакъланы къолуна тюшген адамны ювугъу шо уьч де гишиден къайсыдыр?

37– Огъар рагьму этген адамдыр, – дей о.

– Буса бар, сен де шолай этерсен, – дей Иса.


Иса Мартаны ва Мариямны уьюнде

38Олар ёлун узатып барагъанда, Иса бир юртгъа геле. Мунда Марта деген бир къатын, Исаны уьюне чакъырып, Ону къабул эте[+]. 39Ону Мариям деген бир къызардашы да болгъан. О Раббибиз Исаны аякъларыны алдында олтуруп, Ону сёзюне тынглай[+]. 40Марта буса уллу къонакълыкъ этмек учун, гьаракат этип айлана. Исагъа ювукълашып, о булай дей:

– Мени Раббим! Къызардашым бары да ишни магъа саллап къойгъанына Сен тергев этмеймисен? Огъар айт дагъы, магъа кёмек этсин!

41– Марта, Марта! Сен кёп затны гьайын этип талашып айланасан,[+] 42янгыз бир зат тарыкъ. Мариям буса оьзюнден чыгъарылып алынмажакъ яхшы пайын сайлагъан, – деп жавап бере Иса огъар[+].

#### 11


Дуаны гьакъында

1[•]Бир керен Иса бир ерде дуа этип тура болгъан. Битген заманда, Оьзюню якъчыларындан бири Огъар:

– Я Раббим, Ягьия оьзюню якъчыларын уьйретгени йимик, Сен де бизин дуа этмеге уьйрет, – дей[+].

2Иса да булай дей:

– Сиз булай дуа этигиз:

Гьей бизин Атабыз!
Инсанлар Сени сыйлы атынгны гьюрметлесин дагъы.
Сени гьакимлигинг токъташсын дагъы.
3Бугюн бизге гюнлюк азыгъыбызны бер[+].
4Бизин гюнагьларыбыздан геч!
Бизге яманлыкъ этгенлерден барындан да биз де гечебиз.
Бизин артыкъ сынавлагъа салма[+].

5Сонг Иса олагъа булай дей:

– Айтайыкъ, сизин биригизни бир ювугъугъуз бар. Гечортада гелип, огъар булай дейсиз: «Ювугъум! Магъа борчгъа уьч экмек бер. 6Магъа йыракъ ёлдан бир ювугъум гелген, ону алдына салмагъа мени бир затым да ёкъ».

7О буса уьйню ичинден туруп, сизге: «Мени авара этме. Эшиклер бегитилген, мени булан ятып тёшекде яшларым да бар. Туруп сагъа бир зат да берип болмайман», – деп жавап бере. 8Сизге айтаман: о адам ятгъан еринден туруп, сагъа герек затынгны ювукълукъну гьюрметин этип де бермесе, эгер сен къаныгъып къарышсанг, огъар туруп, сагъа тарыкъ затны бермеге тюшер.

9Шо саялы Мен айтаман сизге: тилегиз – сизге бережек, излегиз – табажакъсыз, эшикни къагъыгъыз – сизге ачажакъ. 10Неге тюгюл де, гьар тилеген – алар, излеген – табар, эшикни къакъгъангъа да – ачылар[+].

11Арагъыздан къайсы ата, уланы аш тилегенде, таш берер яда балыкъ тилегенде, балыкъны орнуна йылан берер? 12Яда йымырткъа тилеген заманда, огъар акъырап берер? 13Шолайлыкъда, эгер сиз оьзюгюз яман бусагъыз да, авлетлеригизге яхшы савгъатлар берип бола бусагъыз, кёклердеги Атагъыз буса Оьзюнден тилейгенлеге Ругьун дагъокъ да берер[+].


Иса ва Зензебил

14[•]Бир керен Иса сёйлеп болмайгъан бир адамдан тилсизликни жинин къувалай. Жин чыкъгъан заманда, тилсиз сёйлемеге башлай ва халкъ бек гьайран болуп къала. 15Олардан бирлери:

– Жинлени О жинлени башчысы болгъан Зензебилни[*] гючю булан къувалай, – дейлер[+].

16Башгъалары Исаны сынап къарамакъ учун, О оьзлеге кёкден бир аламат гёрсетсин деп тилейлер[+]. 17Амма шо адамлар не ойлашагъанны билип, Иса олагъа булай дей:

– Оьз ичинде бёлюнген гьар пачалыкъ тозулар ва оьз ичинде бёлюнген уьй йыгъылар. 18Иблис де оьз ичинде бёлюнсе, ону пачалыгъы бузулмай нечик токътар? Муна сиз жинлени Мен Зензебилни гючю булан къувалай деп айтасыз. 19Эгер Мен жинлени Зензебилни гючю булан къувалай бусам, сизин якъчыларыгъыз оланы кимни гючю булан къувалай дагъы? Шо саялы сизге дуванны оьзюгюзню якъчыларыгъыз эте турсун[+]. 20Эгер де Мен жинлени Аллагьны къудраты булан къувалай бусам, шо Аллагьны гьакимлигини бир белгисидир.

21Гючлю бир адам оьзюню уьюн савут булан сакълай буса, ону мюлкюне къоркъунч ёкъдур. 22Шо адамдан да гючлю бириси огъар чапгъын этип, ондан уьстюн гелсе, шо заман ону аркъа таягъан бары да савутун алыр ва мюлкюн де сюйген кюйде пайлар.

23Мени булан тюгюллер Магъа къаршылардыр, Мени булан жыймайгъанлар яягъанлардыр[+].

24Адамны ичинден чыкъгъан сонг, жин къургъакъ дангылларда айлана, оьзюне сыйынма ер ахтара, амма тапмай. Сонг о: «Мен чыкъгъан уьюме къайтып бараман», – дей. 25Къайтып гелгенде буса, о уьйню сибирилип, жыйылып таба. 26Сонг барып оьзюнден де яман дагъы да етти жинни алып гелип, жин адамны ичине гирип яшай. Натижада, адамны гьалы алдагъысындан да бузукъ бола[+].


Герти насип

27Иса бу сёзлени айтып турагъанда, халкъны арасындан бир къатын чыгъып, Огъар:

– Насиплидир Сени къурсагъында гётерип юрюген ва Сени эмдирген! – деп къычыра[+].

28– Дагъы да насиплидир, Аллагьны каламын эшитип, ону кютегенлер, – деп жавап бере Иса[+].


Юнусну аламаты

29[•]Исаны айланасына дагъы да кёп адамлар жыйыла. Иса олагъа сёйлемеге башлай:

– Не ямандыр бу гьалиги наслу. О аламатлар ахтара, амма огъар Юнус[†] пайхаммарны аламатындан башгъа аламат гёрсетилмес. 30Ниневияны халкъына Юнус нечик аламат болгъан буса, Мен де, Инсанны Уланы,[†] бу наслу учун шолай аламат болажакъман.

31Шебаны пача къатыны къыяматгюн туруп йиберип, бу наслуну айыплажакъ, неге тюгюл Сулайманны[†] гьакъыллы сёзлерине тынгламакъ учун, о дюньяны бир къырыйындан гелген. Гьали буса Сулаймандан да уллусу мундадыр![+] 32Къыяматгюн ниневиялы адамлар, гьалиги наслу булан туруп йиберип, о наслуну айыплажакълар. Неге тюгюл де, Юнусну сёйлевюнден сонг олар товба этгенлер. Гьали буса Юнусдан да уллусу мундадыр.


Къаркъараны чырагъы

33[•]– Яллайгъан чыракъны бирев де яшыртгъын ерге я савутну тюбюне салмас. Гирегенлер ярыгъын гёрсюн учун, ону бийик ерге салыр[+]. 34Гёз къаркъара учун бир чыракъ йимикдир. Эгер гёзлеринг сав буса, къаркъаранг бютюнлей ярыкъдан толур. Эгер гёзлеринг бузукъ болса, къаркъарангны къарангылыкъ къуршар. 35Шолайлыкъда, къара, ичингдеги ярыкъ къарангылыкъгъа айланып къалмасын! 36Эгер бютюн къаркъаранг ярыкъдан толгъан буса ва сенде бир де къарангы ер ёкъ буса, чыракъ оьзюню шавласы булан ярыкъ берегени йимик, бютюн къаркъаранг да ярыкъ болуп къалажакъ.


«Адаршай сизге, фарисейлер»

37[•]Иса сёйлеп битгенде, бир фарисей Ону тюш ашгъа чакъыра. Иса барып уьйню ичине гирип олтура. 38Ашны алдында Иса къолларын жувмагъанын гёрюп, фарисей бек тамаша бола[+]. 39Раббибиз огъар булай дей:

– Гьали сиз, фарисейлер,[†] сукараланы ва бошгъапланы тыш ягъын таза сакълайсыз, ичигиз буса сутурлукъдан ва яманлыкъдан толуп тура. 40Авлиялар! Тышын Ким яратгъан буса, ичин де О яратмагъанмы? 41Сиз оьзюгюзню бар затыгъыздан пакъырлагъа садагъа беригиз, шо заман сизин бары да затыгъыз таза болур.

42Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей фарисейлер! Нананы, гийиготну ва гьар тюрлю яшылчаланы ондан бир пайын секет чыгъарып бересиз, адилликни ва Аллагьны сюювюню гьакъында буса ойлашмайсыз. Бу агьамиятлы затланы юрютмеге герексиз, бирисилерин де унутуп къойма герек тюгюлсюз![+]

43Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей фарисейлер! Синагогларда[†] тёрге чыгъып олтурмагъа сюесиз, базар майданларда адамлар гьюрметлегенни сюесиз[+].

44Адаршай сизин гьалыгъызгъа! Сиз уьстюнден адамлар билмей таптап турагъан белгисиз бир къабурлар йимиксиз[+].

45Шо заман дин алимлерден бириси Огъар къаршы чыгъып:

– Устаз, булай сёйлеп, Сен бизин де хатирибизни къалдырасан, – дей.

46Иса огъар:

– Адаршай сизин де гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер! Сиз инсанлагъа къатты дин талаплар салып, оланы уьстюне авур, кютмеге къыйынлы намусланы саласыз. Оьзюгюз буса оланы кютмек учун бармагъыгъызны сама тербетмеге де сюймейсиз.

47Адаршай сизин гьалыгъызгъа. Сиз пайхаммарлар[†] учун зияратлар ишлейсиз. Оланы буса сизин ата бабаларыгъыз оьлтюрген. 48Шолайлыкъда, сиз ата бабаларыгъыз этгенине рази болуп къаласыз, неге тюгюл пайхаммарланы олар оьлтюргенлер, сиз буса о пайхаммарлагъа зияратлар ишлейсиз[+]. 49Шону учун Аллагь булай терен ойлу сёзлени айтгъан: «Мен ягьудилени ва дин алимлени янына пайхаммарлар ва элчилер[†] йибережекмен, оланы бирлерин оьлтюрежеклер, башгъаларын буса гьызарлажакълар»[+].

50Шогъар гёре дюнья яралгъандан берли бары да пайхаммарланы тёгюлген къаны учун Аллагь бу наслудан жавап талап этежек[+]. 51Гьабилни къанындан башлап, ибадатхананы[†] къурбанлыкъны салагъан ерини[†] де, Сыйлы Ерини де арасында оьлтюрюлген Закарияны[*] къанына ерли тёгюлген бары да къан учун жавап талап этежек. Сизге айтаман: бары да зат учун бу наслудан жавап талап этилежек.

52Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер! Сиз Аллагьны илмусуну ачгъычларын алгъансыз, амма ону ичине не оьзюгюз гирмейсиз, неде гирме сюегенлени гирме къоймайсыз.

53Шо заман Иса гете. Амма дин алимлер ва фарисейлер, Огъар ачувланып, бир хыйлы суаллар бермеге сюелер. 54Исаны авзундан терс сёз къаравуллап, Ону айыпламагъа къаст этелер[+].

#### 12


Экиюзлюлюкню гьакъында

1Бу арада минглер булан адамлар жыйылып, бир бирине ябурулмагъа башлай. Иса башлап якъчыларына сёйлей:

– Фарисейлени маясындан, демек экиюзлюлюгюнден сакъ туругъуз[+]. 2Бир яшыртгъын зат да билинмей къалмажакъ, бир сыр да ачылмай къалмажакъ[+]. 3Къарангылыкъда сёйлегенигиз гюнню ярыгъында эшитилежек, уьйню ичинде шыбышлап айтгъаныгъызны къалкъыбашдан къалкъыгъа чыгъып къычырып айтажакълар.


«Бир Аллагьдан къоркъугъуз»

4[•]– Сизге айтаман, къурдашларым: къаркъараны оьлтюрюп, ондан сонг дагъы бир зат да этип болмайгъанлардан къоркъмагъыз[+]. 5Кимден къоркъма герекни Мен сизге гёрсетермен: гишини оьлтюрмеге ва оьлтюрген сонг жагьаннемге ташлама да гючю бар бир Аллагьдан къоркъугъуз. Сизге айтаман чы, Ондан къоркъугъуз![+] 6Беш жымчыкъны эки увакъ акъчагъа сатып бермейми? Аллагь буса оланы гьеч бирисин де унутмагъан. 7Сизин буса башыгъыздагъы бары да тюклеригиз саналгъан. Къоркъмагъыз! Бары да жымчыкълардан сиз хыйлы артыкъсыз[+].

8Сизге айтаман: инсанланы алдында Магъа ачыкъдан ачыкъ мюкюрлюк этген гьар кимге Аллагьны малайиклерини алдында Мен де, Инсанны Уланы,[†] шолай мюкюрлюк этежекмен[+]. 9Инсанланы алдында Мени инкар этген гьар кимни Аллагьны малайиклерини алдында Мен де инкар этежекмен[+]. 10Инсанны Уланына къаршы сёйлегенден гечилмеге бола. Амма Аллагьны Ругьуна къаршы капир сёйлегенден гечилмес[+].

11Сизин синагоглагъа[†] башчыланы ва гьакимлени алдына гелтирген заманда, нечик ва не жавап бережегигизни яда не сёйлежегигизни гьайын этмегиз. 12Шо сагьатда не сёйлеме герекни сизге Аллагьны Ругьу уьйретер[+].


Гьайгев байны гьакъындагъы масал

13[•]Халкъны арасындан бирев чыгъып, Исагъа:

– Устаз, мени агъама атамдан къалгъан варисликден пай берсин деп айтсана, – дей.

14Иса шо адамгъа:

– Гьей адам, сизге дуван этмеге яда сизин малыгъызны бёлмеге Магъа ким тапшургъан? – дей. 15Сонг барысына да:

– Къарагъыз, вёре, дамагькарлыкъдан сакъ болугъуз, неге тюгюл инсанны яшаву ону малыны кёплюгюнден асылы болмай, – дей[+].

16Иса олагъа булай бир масал айта:

– Бир бай гишини топурагъы яхшы тюшюм берген. 17«Гьали мен не этейим? Тюшюмюмню салмагъа ерим ёкъ чу», – деп ойлаша о. 18Сонг о: «Булай этейим: гьамарларымны бузуп, дагъы да уллуларын ишлейим, бары да ашлыгъымны ва бютюн байлыгъымны онда жыяйым». 19Оьзюме де айтайым: «Гьали сени кёп йыллагъа топлангъан хыйлы байлыгъынг бар, энни рагьатлан, аша, ич, кеп чек», – деп токъташа.

20Амма Аллагь огъар: «Гьей гьайгев! Бу гече гелип сени жанынг алынажакъ, сен жыйгъан зат кимге къалажакъ?» – дей[+].

21Аллагь учун тюгюл, оьзю учун байлыкъ топлайгъан гьар бир адамны ахыры шолай болажакъ[+].


Къоркъмай турмакъны гьакъында

22Иса якъчыларына булай дей:

– Шогъар гёре сизге айтаман: яшамакъ учун не ашажагъыгъызны, чархыгъыз учун не гиежегигизни де гьайын этмегиз[+]. 23Яшав ашдан, чарх да опуракъдан артыкъдыр. 24Къаргъалагъа бир къарагъыз чы: олар я чачмайлар, я ормайлар, оланы я гьамарлары, я беженлери ёкъ, тек оланы Аллагь ашатып сакълай. Сиз къушлардан хыйлы да артыкъсыз чы![+] 25Башгъа къайгъы этмек булан къайсыгъыз оьмюрюгюзню бираз сама да узатып болажакъсыз? 26Шолай бир гиччи затны да этип болмай бусагъыз, къалгъан затланы не учун гьайын этесиз?

27Авлакъ чечеклени нечик оьсегенине бир къарагъыз чы: не загьмат тёкмейлер, неде йип ийирмейлер. Амма сизге айтаман: Сулайман[†] оьзюню инг макъталгъан заманында да оланы бири йимик де гийинмеген[+]. 28Эгер бугюн авлакъда оьсюп, тангала ялламагъа ташланып къалагъан отну сама Аллагь шолай гийиндиреген болгъан сонг, гьей имандан языкълар, сизин дагъы да артыкъ гийиндирмежекми[+]? 29Сиз не ашажагъыгъызны ва не ичежегигизни ахтарып айланмагъыз ва шогъар авара болмагъыз. 30Бу дюньяны бары да имансыз халкълары шоланы гьайын этип айланалар. Сизин Атагъыз буса сизге шолар бары да тарыкъ экенни биле. 31Сиз Аллагьны гьакимлигине таби болмагъа да къаст этигиз. Къалгъан затланы барысын да сизге О Оьзю бережек[+].

32Къоркъма, гьей Мени гиччи сиривюм. Неге тюгюл де, сизин Атагъызны рагьмулу буйругъу шолай: сизге Оьзюню гьакимлигини тюбюнде яшамагъа имканлыкъ бережек[+]. 33Бар чакъы затыгъызны сатып, пакъырлагъа садагъа этип беригиз. Оьзюгюзге кёклерде тозулмайгъан киселер ва арты битмейген байлыкълар гьазирлегиз. Онда уручу ювукълашмас ва ону гюе ашап бузмас[+]. 34Неге тюгюл де, байлыгъыгъыз къайда буса, юрегигиз де шонда болажакъ.


Гьазир болуп турув

35[•]– Даим гьазир кюйде туругъуз: сизин беллеригиз байланып ва чыракъларыгъыз янып турсун. 36Оьзюню есини тойдан къайтмакълыгъын къаравуллайгъан къуллукъчулагъа ошагъыз: гелип эшикни къакъгъандокъ, шоссагьат ону ачыгъыз[+]. 37Еси гелген заманда, уяв табулажакъ къуллар насиплидир. Гертисин сёйлеймен сизге: чечинип, о уьстюне къуллукъчуланы опуракъларын гиежек, оланы тепсиде олтуртажакъ, гелип, оьзю олагъа къуллукъ этежек. 38Эгер гечортада ва дагъы да геч гелип, о оланы уяв тапса, шо къуллар насиплилердир. 39Билип къоюгъуз: эгер уьй есине уручуну къачан гележеги белгили эди буса, о уручуну уьюне гирмеге къоймас эди[+]. 40Шо саялы сиз де гьазир болуп туругъуз. Инсанны Уланы сиз къаравулламайгъан бир заманда гелип къалажакъ.

41– Я Раббим, бу масалны Сен янгыз бизге айтамысан яда бары да къалгъанлагъа да айтамысан? – деп сорай Петер Огъар.

42Рабби Иса булай дей:

– Оьзге къулларына заманында аш сув берип къарасын деп, оланы уьстюнде еси къоюп гетген инамлы ва англавлу къул йимик болугъуз. 43Еси уьюне къайтгъанда, шолай ишлей туруп табулгъан къул насиплидир[+]. 44Гертисин сёйлеймен сизге: еси ону оьзюню бютюн малыны мюлкюню уьстюне салажакъ. 45Эгер шо къул оьз оьзюне: «Есим тез гелмежек», – деп айтып, къулланы ва къаравашланы тюймеге, оьзю буса ашап ичип, эсирип айланса,[+] 46о къулну еси гёзлемейген бир гюн, билмейген бир сагьатда гелип къалажакъ. Ону къатты кюйде жазалажакъ, имансызлар булан бир къысматгъа тарытажакъ. Онда йылав яс болажакъ, тишлер къыжыражакъ.

47Есини мурадын билип, ону кютмеге къарамайгъан къул буса кёп тююлежек. 48Билмей туруп такъсырланма тюшеген иш этгени буса аз тююлежек. Кимге кёп берилген буса, ондан кёп де талап этилежек. Кимге кёп инанылгъан буса, ондан кёп де къаравулланажакъ[+].


Иса учунгъу эришивлюклер

49[•]– Мен дюньягъа от яндырмагъа гелгенмен, о къызышып янгъанны нече де сюемен. 50Мен кёп уллу азаплар чегежекмен. Шо яшавгъа чыкъгъынча, Мени юрегим зарланып туражакъ[+]. 51Мен бу дюньягъа парахатлыкъ бермеге гелгенмен деп ойлаймысыз? Тюгюл деймен сизге, айрылыв гелтирмеге гелгенмен[+]. 52Гьалиден сонг бир уьйде яшайгъан беш адам бир биринден айры болажакъ: уьчев экевге къаршы, экев уьчевге къаршы болажакъ. 53Атасы уланына къаршы, уланы атасына къаршы, анасы къызына къаршы, къызы анасына къаршы, къайнанасы гелинине къаршы, гелини къайнанасына къаршы болажакъ.


Заманны белгиси

54[•]Иса халкъгъа булай дей:

– Гюнбатышдан булут гётерилип гелегенин гёрген заманда, сиз шоссагьат: «Янгур болажакъ», – деп айтасыз ва шолай болма да бола. 55Къыбладан ел уьфюреген заманда: «Яллав болажакъ», – деп айтасыз, шолай болма да бола. 56Гьей экиюзлюлер! Ерге ва кёкге къарап, чакъ нечик болажагъын англап билесиз, гьалиги заманны англамагъа неге болмайсыз дагъы?

57Оьзюгюз учун не зат яхшы экенни неге оьзюгюз айырып болмайсыз? 58Оьзю булан эришген адам булан дуванханагъа барагъанда, ону булан ёлда ярашмагъа къаст эт. Ёгъесе, о сени дуванчыны янына гелтирер, дуванчы да сени туснакъчыны къолуна берер, туснакъчы да сени туснакъгъа салар[+]. 59Сагъа айтаман: лап ахырынчы нохуратынга ерли борчунгну бермесенг, сен туснакъдан чыкъмассан.

#### 13


Товбаны гьакъында

1Шо заман биревлер гелип, Исагъа бир нече галилеялыланы гьакъында айталар. Пилат оланы ибадатханада[†] къурбан соягъан заманында оьлтюрген болгъан[+]. 2Иса олагъа:

– Олагъа шолай болгъанлыгъы къалгъан бары да галилеялылардан эсе оланы гюнагьы артыкъ экени саялы деп ойлашамысыз[+]? 3Тюгюл, башгъаланыкинден оланы гюнагьы кёп тюгюл деп айтаман Мен сизге. Амма товба этмесегиз, барыгъыз да олар йимик дагъытылып къалажакъсыз! 4Яда уьстюне Силогьам къала авуп оьлген о он сегиз адам Ерусалимде яшайгъанланы барысындан да артыкъ гюнагьлы болгъан деп ойлашамысыз[+]? 5Тюгюл деп айтаман Мен сизге. Амма товба этмесегиз, барыгъыз да олар йимик дагъытылып къалажакъсыз! – дей.


Емиш бермейген терек

6Иса олагъа булай бир масал айта:

– Биревню юзюм бавунда орнатылгъан бир инжир тереги болгъан. О гелип, ондан емиш излей, тек тапмай[+]. 7Сонг барып юзюмчюге айта: «Бу инжир терекден емиш излеп гелегеним ва тапмайгъаным муна бу уьчюнчю йыл. Гесип ташла муну. Бу негьакъ ерни елеп не эте?»[+]

8Бавчу огъар: «Бийим! Муну бу йыл да къоюп къарайыкъ, мен ону айланасын къазып ва покълукъ тёгюп кюйлермен, 9къарайыкъ, гелеген йыл емиш бермесми экен. Эгер бермесе, гесерсен», – деп жавап бере.


Сонгугюн бир къатынны сав болуву

10Иса синагогланы[†] биринде сонгугюн[†] Аллагьны каламын англатып тура болгъан[+]. 11Онда он сегиз йылны узагъында ичинде зайыплыкъны жини булангъы бир къатын болгъан. Ону бели бюкленип къалгъан ва язылып болмай болгъан. 12Иса ону гёргенде, чакъырып, огъар:

– Гьей къатын, сен гьали аврувунгдан сав болажакъсан, – дей.

13Иса къатынны уьстюне къолларын сала. О шоссагьат язылып, Аллагьгъа макътавлар этмеге башлай[+]. 14Синагогну башчысы, Иса сонгугюн адамланы сав этгени саялы къазапланып:

– Ишлемеге герекли алты гюн бар. Шогъар гёре сав болмакъ учун сонгугюн тюгюл, шо гюнлерде гелигиз, – дей[+].

15Рабби Иса огъар:

– Гьей экиюзлюлер! Сизин биригиз де сонгугюн оьгюзюгюзню яда эшегигизни отлукъдан чечип, сув ичирме элтмеймисиз[+]? 16Бу къатынны буса муна он сегиз йылны узагъында иблис байлап сакълагъан. Муну, Ибрагьимни[†] наслусундан болгъан къатынны, сонгугюн[*] шо байлавун чечме герекмейми эди дагъы? – деп жавап бере.

17Иса бу сёзлени айтгъанда, Огъар къаршы чыкъгъанлар барысы да уяла. Бютюн халкъ Ону бары да макътавлу ишлеринден сююне[+].


Гиччинев урлукъ ва мая

18[•]Иса булай дей:

– Аллагьны гьакимлик этивюн не зат булан тенглешдирме бола? Ону Мен негер ошатаман? 19Айтайыкъ, муна бир гиччинев урлукъ. Бир адам ону алып, оьзюню бавуна орната, о буса оьсюп, бир уллу терек бола. Къушлар гелип, ону бутакъларында уялар тиге[+].

20Дагъы да Иса:

– Аллагьны гьакимлик этивюн дагъы да не зат булан тенглешдирме бола? 21Бир къатынгиши уьч оьлчев унну ичине къошгъан бир увуч маягъа ошайдыр. Шо бары да хамурну гёпюрте, – дей[+].


Тар къапу

22[•]О Ерусалимге барагъан ёлунда, шагьарлардан ва юртлардан оьтюп, адамлагъа Аллагьны каламын англатып юрюй. 23Бирев Огъар:

– Я Раббим, аз адамдан къайрылар къутгъарылмажакъмы? – деп сорай.

24Иса булай дей:

– Тар къапудан гирмеге къаст этигиз, неге тюгюл, сизге айтаман, кёплер гирмеге сюежеклер, тек болмажакълар. 25Уьй еси туруп къапуну япгъанда, сиз къырдан туруп къапуну къакъмагъа башлап: «Я есим, ач бизге!» – деп айтажакъсыз. О буса сизге: «Сизин танымайман, сиз къайдансыз?» – деп соражакъ[+]. 26О заман сиз: «Биз Сени булан бирче ашап ичип турдукъ ва Сен бизин орамларда уьйретдинг», – демеге башлажакъсыз. 27О да сизге: «Мен сизин танымайман, сиз къайдансыз? Менден ари гетигиз, сиз барыгъыз да яманлыкъ этегенлерсиз!» – деп айтажакъ[+].

28Ибрагьимни, Исгьакъны,[†] Якъубну[†] ва бары да пайхаммарланы Аллагь гьакимлик этеген ерде, оьзюгюз буса ондан къуваланып къырда къалгъаныгъызны гёрген заманда, онда йылав яс этежексиз ва тишлеригизни къыжыратажакъсыз[+]. 29Гюнтувушдан ва гюнбатышдан, темиркъазыкъдан ва къыбладан Аллагь гьакимлик этеген ерге гелип, тепсини айланасында олтуражакълар[+]. 30Гьали ахырынчы болгъанлар шо заман биринчилер болажакълар ва гьалиги биринчилер буса ахырынчылар болажакълар[+].


Ерусалимге яс этив

31[•]Шо заман бир нече фарисей гелип, Огъар:

– Сен мундан чыгъып гетме герексен. Гьирод[†] Сени оьлтюрме сюе, – дейлер[+].

32Иса олагъа булай дей:

– Барып шо тюлкюге айтыгъыз: Мен бугюн де, тангала да жинлени къувалажакъман ва адамланы сав этежекмен, уьчюнчю гюн буса ишлеримни битдирежекмен. 33Сонг да Мен бугюн, тангала ва бирисигюн ёлумну узатма герекмен, неге тюгюл пайхаммар Ерусалимден тышда оьлтюрюлмеге болмай.

34Гьей Ерусалим! Пайхаммарланы оьлтюреген ва оьзюнге багъып йиберилгенлени таш урушгъа тутагъан Ерусалим! Къуш оьзюню балаларын къанатларыны тюбюне жыягъанда йимик, Мен де сени авлетлерингни нече керен жыймагъа сюйген эдим, амма сиз жыйылма сюймедигиз![+] 35Гьали, Ерусалим, Аллагь сени къоюп гетежек. Сагъа айтаман: «Раббибизни атындан гелегенге Аллагьны яхшылыгъы болсун!» – деп сен айтажакъ заман болгъунча, Мени дагъы гёрмежексен[+].

#### 14


Иса бир фарисейни уьюнде

1Бир керен сонгугюн[†] Иса лап белгили фарисейлени бирини уьюне тюш аш ашамагъа бара. Онда болгъанлар Огъар тергев этелер[+]. 2Шонда Ону къаршысында сув тюшюп авруйгъан бир адам олтургъан болгъан. 3Иса дин алимлеге ва фарисейлеге:

– Сонгугюн адамланы сав этмеге ихтияр берилеми яда берилмейми? – деп сорай[+].

4Олар пысып туралар. О адамгъа къолун тийдирип, Иса ону сав этип, уьюне йибере. 5Иса олагъа булай дей:

– Эгер сонгугюн сизин биригизни уланыгъыз яда оьгюзюгюз йыгъылып, къуюгъа тюшюп къалса, ону гьазиринде чыгъармасмы эдигиз[+]? 6Олар Исаны бу суалына гьеч жавап къайтарып болмай къалалар.

7Чакъырылып гелген къонакълар тёрге чыгъып олтурагъанын гёрюп, Иса олагъа булай бир масал айта:[+]

8– Сени бирев тойгъа чакъырса, тёр якъгъа чыгъып олтурма, балики, чакъырылгъанланы арасында сенден де гьюрметли бириси болмагъа ярай[+]. 9Шо заман сени де, ону да чакъыргъан той еси ювугъунга гелип: «Туруп, бу ерни бу адамгъа бер», – деп айтар. Шо заман биябур болуп, лап артдагъы ерге чыгъып олтурмагъа борчлу болурсан.

10Чакъырылып баргъанда буса, сени чакъыргъан адам ювугъунга гелип: «Ювугъум! Тёрге чыгъып олтур», – деп айтсын учун, артдагъы ерде олтур. О заман оьзюнг булан олтургъанланы арасында сен абурлу болурсан. 11Неге тюгюл де, оьзю оьзюн оьр тутагъан гьар ким тёбен болажакъ, тёбен тутса, оьрленежек[+].


«Кимни къонакъ чакъырма тюше?»

12Оьзюн чакъыргъан фарисейге Иса дагъы да булай дей:

– Эгер къушлукъ аш яда тюш аш эте бусанг, не ювукъларынгны, не къардашларынгны, не бай хоншуларынгны чакъырма, неге тюгюл олар да сени чакъырар ва сагъа гьагъын къайтарар. 13Къонакълыкъ этегенде, пакъырланы, сакъатланы, акъсакъланы, сокъурланы чакъыр. 14Муна шо заман сагъа Аллагьны яхшылыгъы болур: олар сагъа ону гьагъын къайтарып болмас. Муъминлени тирилтеген заманда буса, сагъа ону гьагъы къайтарылажакъ[+].


Уллу къонакълыкъны гьакъында

15[•]Шону эшитип, къонакълардан бириси Исагъа:

– Насиплидир Аллагь гьакимлик этеген янгы дюньяда Ону къонакълыгъында ортакъчылыкъ этежеклер! – дей[+].

16Иса огъар булай дей:

– Бир адам, уллу къонакълыкъ этмеге сююп, кёп къонакълар чакъыргъан болгъан. 17Тепсиде олтурмагъа вакъти гелгенде, чакъырылгъанлагъа: «Гелигиз, бары да зат гьазир болду», – деп айтмакъ учун, о къулун йибере.

18Барысы да, бир бири булан сёйлешгенде йимик, багъышлап къоймакъны тилемеге башлайлар. Биринчиси: «Мен бир ер сатып алгъанман, барып шогъар къарамагъа герекмен. Тилеймен сагъа, мени багъышлап къой», – деп айтып гете. 19Экинчиси: «Мен беш жут оьгюз сатып алгъанман, шоланы сынап къарамагъа бараман. Тилеймен сагъа, мени багъышлап къой», – дей. 20Уьчюнчюсю: «Мен янгы къатын алгъанман, шо саялы гелип болмайман», – дей[+].

21Къайтып гелип, къул шону оьзюню есине билдире. Шо заман ачувлангъан уьй еси: «Тез барып, шагьарны орамларындагъы ва тыгъырыкъларындагъы бары да пакъырланы, сакъатланы, акъсакъланы ва сокъурланы мунда жыйып гелтир», – деп буюра къулуна. 22«Бийим, сен буюргъан кюйде этгенмен, тепсиде дагъыдалагъа олтурма ерлер бар», – деп жавап бере къул. 23Шо заман еси къулуна: «Барып ёл бойлардан ва чыр тюплерден ахтарып къара, адамлар гелеген кюй болсун, уьюм халкъдан толсун. 24Муна айта тураман сагъа: шо алда чакъырылгъанлардан бириси де мени уьюмде тепсиде олтурмажакъ», – дей.


Исаны якъчылары

25[•]Иса булан бирге кёп адам гетип бара болгъан. Бурулуп къарап, Иса олагъа булай дей:

26– Эгер яныма гелегенлер оьзюню атасындан, анасындан, къатынындан ва яшларындан, агъа инилеринден ва къызардашларындан, гьатта оьзюню яшавундан эсе Мени артыкъ сюймей буса, о якъчым болуп болмас[+]. 27Оьзюню хачын[*] да гётерип, Мени артыма тюшмейген адам Мени якъчым болуп болмас[+].

28Сизин биригиз, бийик къала къурмагъа сюйгенде, ону тамамламакъ учун, тарыкълы харжы бармы ёкъму деп, бир алдын олтуруп гьисабын этмесми? 29Шолай болмаса, о кюрчюсюн салып, ишин битдирип болмай къалар. Шо заманда ону гёргенлер барысы да огъар кюлеп: 30«Бу адам къурмагъа чы башлады, амма битдирмеге гючю етишмеди», – деп сёйлемеге башламасмылар?

31Яда бир пача башгъа пачагъа къаршы дав этмеге бара буса, он минг асгер булан о оьзюню уьстюне гелеген йигирма минг асгерге гючю чатармы яда чатмасмы деп, бир алдын олтуруп гьисап этмесми? 32Гючю чатмай деп гьисап эте буса, огъар элчилер[†] йиберип, о ярашывлукъ этмекни тилер. 33Сиз де шолай: бары да бар ёгъугъузну инкар этмесегиз, Мени якъчым болуп болмассыз.


Татыву ёкъ туз

34– Туз – яхшы зат. Амма туз тузлу татывун тас этсе, огъар тузлу татывну не булан бермеге болур[+]? 35О шо заман бир затгъа да ярамайгъан болур, ону гьатта топуракъгъа кюйлевюч гьисапда къошмагъа да ярамас. Ону ташлап къоярлар. Къулакълары барлар эшитсинлер![+]

#### 15


Тас болгъан къойну масалы

1[•]Исагъа тынгламакъ учун, бир керен Ону янына бир кёп ясакъчылар[†] ва башгъа гюнагьлылар гелелер. 2Фарисейлер[†] ва дин алимлер буса:

– Бу Адам гюнагьлыланы къабул эте ва гьатта олар булан бирче олтуруп ашай, – деп кант эте[+].

3Шо заман Иса олагъа булай бир масал айта:

4– Айтайыкъ, сизин биригизни юз къоюгъуз бола, оланы да бири тас болуп къала. Къалгъан токъсан тогъузун авлакъда да къоюп, тас болгъаны табулгъанча, ону артындан излемеге бармасмы эдигиз? 5Тапгъанда буса, ондан сююнюп, ону инбашыгъызгъа гётермесми эдигиз? 6Уьйге къайтгъан заманда, ювукъларыгъызны ва хоншуларыгъызны да чакъырып: «Мени булан бирче сиз де сююнюгюз, мен тас болгъан къоюмну тапгъанман», – деп айтмасмы эдигиз[+]? 7Сизге муну айтагъаным – къоймагъа тарыкъ гюнагь ишлери ёкъ токъсан тогъуз муъминден эсе, товба этген бир гюнагьлы учун кёклерде сююнч артыкъ болажакъ[+].


Тас болгъан акъчаны масалы

8– Яда, айтайыкъ, бир къатынны он гюмюш акъчасы бола. Ону бир акъчасы тас болуп къала. Шо къатын, чыракъ да ягъып, уьюн сибирип, ону тапгъынча, тындырыкълы кюйде излемесми? 9Тапгъанда буса, къурдашларын ва хоншуларын да чакъырып: «Мени булан бирче сююнюгюз, мен тас болгъан акъчамны тапдым», – деп айтажакъ о. 10Инаныгъыз Магъа, товба этген бир гюнагьлы учун Аллагьны малайиклерини де шолай сююнчю болажакъ.


Тас болгъан уланны масалы

11– Бир адамны эки уланы бола. 12Оланы гиччиси атасына: «Атам, мюлкюнгню магъа тиеген пайын бёлюп бер», – дей. Атасы да мюлкню уланларыны арасында пайлай[+].

13Бир нече гюнден сонг гиччи уланы, бары да затын да сатып ва акъчасын да алып, йыракъ бир элге чыгъып гете. Онда пасат яшав сюрюп, бютюн барын ёгъун пуч эте. 14Бар чакъы затын пуч этип битгенден сонг, о уьлкеде уллу ачлыкъ бола. Гиччи уланы тарчыкъ гьалгъа тюшмеге башлай. 15Шондан сонг о барып шо уьлкеде яшайгъанланы бирини алдында ялчы бола, о да ону авлакъгъа донгузларын сакълама йибере. 16О улан донгузлагъа береген ем булан къарнын толтурмагъа да рази бола, тек огъар шону да бирев де бермей.

17Сонг о бир керен ойлашып, оьз оьзюне булай айтып сёйлей: атамны нечакъы ялчылары бар, оланы барысыны да тойгъунча ашама ашы бар, мен буса мунда ачымдан оьле тураман! 18Атамны янына барып, огъар: «Атам! Мен Аллагьны ва сени алдынгда гюнагь иш этгенмен,[+] 19мен дагъы сени уланынгман деп айтмагъа тийишли тюгюлмен. Мени оьзюнгню ялчыларынгдан бириси деп гьисап этип къой», – деп айтайым.

20О шоссагьат къайтып атасыны янына гете. Хыйлы арекденокъ да ону гелегенин гёрюп, атасы огъар языкъсына. Чабып барып, ону бойнундан къучакълап оьбе. 21Уланы огъар: «Атам! Мен Аллагьны ва сени алдынгда гюнагь иш этгенмен ва дагъы сени уланынгман деп айтмагъа тийишли тюгюлмен», – дей. 22Атасы буса оьзюню къулларына: «Тез болугъуз! Инг яхшы гийимлер де гелтирип, муну гийиндиригиз, бармагъына юзюк ва аякъларына аякъгийимлер беригиз. 23Семиз бир тана гелтирип союгъуз: ашап йыбанайыкъ. 24Неге тюгюл де, бу мени уланым. Бу оьлген эди, гьали тирилген, тас болгъан эди, гьали табулгъан», – дей. Олар ашап ичип, йыбанмагъа башлайлар[+].

25Ону уллу уланы шо заман авлакъда болгъан. Къайтывда, уьйге ювукъ болгъанда, о бир йырлав ва бийив тавушлар эшите. 26Къуллукъчулардан бирисин чакъырып, о: «Бу не зат болмагъа бола?» – деп сорай. 27Къуллукъчу огъар: «Сени ининг къайтып гелген. О сав саламат къайтгъаны саялы, атанг огъар семиз бир тана сойгъан», – деп жавап бере. 28О ачувлана ва уьйге гирмеге сюймей. Атасы буса чыгъып, ону чакъыра. 29О да атасына: «Муна, мен сени бир къулунг йимик болуп сагъа ишлейгеним нечесе йыллар бола. Мен бир де сени буйругъунгдан чыкъмагъанман. Амма сен буса, къурдашларым булан йыбансын деп, магъа бир улакъ сама да бермегенсен. 30Сени бу уланынг, пасат къатынлар булан кеп чегип юрюп, оьзюню бютюн барын ёгъун да пуч этип гелген заманда, сен огъар семиз бир тана сойгъансан!» – деп жавап бере[+]. 31Атасы огъар: «Балам! Сен даим мени булансан, мени бютюн байлыгъым да сеникидир. 32Бу ининг оьлюп тирилгени ва тас болуп табулгъаны саялы, сагъа сююнмеге ва йыбанмагъа герек эди чи», – дей.

#### 16


Герти байлыкъ

1Иса якъчыларына булай дей:

– Бир бай гишини уьй къуллукъчусу болгъан. Шо къуллукъчу ону малын пуч эте деп байгъа хабар геле. 2Къуллукъчуну чакъырып, еси огъар: «Сени гьакъынгдан мен эшитеген бу не хабардыр? Сен юрютеген ишни гьакъында гьисап бер, дагъы сен уьйню ишин юрютмеге болмайсан», – дей. 3О заман къуллукъчу: «Гьали мен не этмеге герекмен? Есим уьй къуллукъ юрютювден мени тайдыра: ер къазып болмайман, тиленмеге уяламан. 4Гьа, уьй къуллукъ юрютювден мен тайдырылгъан заманда, мени башгъалар оьзлени уьйлерине къабул этсин учун, не этме герекни билемен», – деп ойлаша.

5Оьзюню есине борчлуланы гьарисин гезик булан чакъырып, биринчисине: «Сен мени есиме нечакъы борчлусан?» – деп сорай. 6О: «Юз бёчке зайтун май», – деп жавап бере. Огъар: «Муна сени шагьатнаманг, тез ал, элли деп яз», – дей. 7Сонг бирисине сорай: «Сен нечакъы борчлусан?» О: «Минг дорба будай», – деп жавап бере. Огъар да: «Муна сени шагьатнаманг, сегиз юз деп яз», – дей. 8Гьакъыллы кюйде иш гёргени учун, еси гьарам къуллукъчусун макътай. Гертилей де, бу дюньяны адамлары оьзлер йимиклер булангъы ишлерде нюрню адамларындан эсе хыйлы да гьакъыллы[+].

9Мен сизге айтаман: бу пана дюньяда сизге берилген байлыкъдан пайдаланып, оьзюгюзге къурдашлар къазанып къоюгъуз. Неге тюгюл де, бу дюньяда къазангъан чакъы бары да малыгъыздан магьрюм къалгъан заманда, даимлик уьйде сиз сююп къабул этилежексиз. 10Аз затда гьалал болгъан кёпде де гьалалдыр, аз затда гьалал тюгюл буса, кёпде де гьалал тюгюлдюр[+]. 11Эгер сизге бу дюньяны байлыгъын инанып тапшурма ярамай буса, герти байлыкъны сизге ким инанып къояжакъ[+]? 12Эгер сизге башгъа гишини малын инанып къоймагъа ярамай буса, оьзюгюзнюкин сизге ким берир?

13Гьеч бир къуллукъчу бир вакътини ичинде эки гьакимге къуллукъ этме болмас: о бирин сюежек, башгъасын буса сюймежек; я бирине амин болажакъ, башгъасына буса намартлыкъ этежек. Сиз де эки затгъа – Аллагьгъа да, байлыкъгъа да бирче къуллукъ этме болмассыз[+].

14[•]Акъчагъа сутур фарисейлер,[†] бары да бу сёзлени эшитип, Исаны уьстюнден кюлеме башлайлар[+]. 15Иса олагъа булай дей:

– Сиз инсанланы алдында оьзюгюзню муъминлер этип гёрсетмеге сюесиз, амма Аллагь сизин юреклеригизни биле. Инсанланы алдында оьр даражалы саналагъан зат Аллагьны алдында жиргенч затдыр[+].

16Мусаны[†] Къануну[†] ва пайхаммарланы девюрю Ягьияны заманына ерли болгъан. О замандан берли Аллагьны гьакимлиги гьакъда Сююнч Хабар[†] билдириле ва гьар ким шо гьакимликни тюбюне тюшмеге бек къаст эте[+]. 17Амма Къанундан бир гьарп тайгъынча, кёк ва ер ёкъ болур[+].

18Оьзюню къатынындан айырылып, башгъа къатын алмакъ ва шолай да эринден айрылгъан къатын булан уьйленмек зина этивге тенг геле[+].


Бай адам ва Лазар

19– Бир бай адам болгъан. Пача гийимлер де гийип, о кепи гелгенни этип яшап тура. 20Лазар деген бирдагъы бир пакъыр адам болгъан. Къотурлагъа да батып, о байны къапусуну алдында ятып тура. 21О байны тепсисинден къайтгъан ашлар булан къарнын тойдурмагъа умут эте. Гьатта итлер гелип ону яраларын ялай. 22Пакъыр оьле, малайиклер ону Ибрагьимни[†] янына элтелер. Бай да оьле, ону да гёмелер[+].

23Бай гиши жагьаннемде азап чегип турагъан заманда, бирден гёзлерин ачып къарап, йыракъда Ибрагьимни ва ону янында олтургъан Лазарны гёре[+]. 24«Гьей Ибрагьим атам! Магъа бир языкъсын, Лазарны йибер, барып бармагъыны учун сувгъа чомуп, мени тилимни бавукъ этсин. Мен бу от ялынны ичинде бек азап чегип тураман!» – деп къычыра бай[+]. 25Ибрагьим де огъар: «Гьей балам! Эсинге гелтир чи, оьз яшавунгда сен кёп кёп ниъматланы алдынг, Лазар буса янгыз азап гёрюп турду. Гьали буса о мунда кеп чеге, сен азап чегесен. 26Ондан къайры да, бизин де, сизин де арабызда бек уллу бир къакъа бар. Мундан сизин якъгъа чыкъма сюегенлер де чыгъып болмажакълар, шолай ондан бизин якъгъа да чыгъып болмажакълар», – деп жавап бере.

27Шо заманда бай: «Олай буса, атам, тилеймен сагъа, ону мени атамны уьюне йибер, 28мени беш агъа иним бар, олар да азап береген бу ерге гелмесинлер деп, Лазар олагъа буварсын», – дей. 29Ибрагьим огъар: «Оларда Мусаны ва пайхаммарланы Сыйлы Язывлары бар. Къой, агъа инилеринг оланы Сыйлы Язывларына гёре юрюсюнлер», – деп жавап бере[+]. 30Бай да: «Тюгюл, Ибрагьим атам. Оьлюлерден бирев сама оланы янына гелсе, олар товба этерлер», – дей. 31О заман Ибрагьим огъар: «Эгер агъа инилеринг Мусагъа ва пайхаммарлагъа тынгламай буса, оланы бирев де, гьатта оьлюлерден бири тирилсе де, инандырып болмаслар», – деп жавап бере[+].

#### 17


Иман къардашдан гечив

1[•]Иса якъчыларына булай дей:

– Инсан оьзюн гюнагьгъа тартагъан затлардан къутулмагъа болмай, тек шо гюнагьгъа чакъырагъан адамны гьалына адаршай[+]. 2Магъа аявлулардан бирин гюнагь ёлгъа салгъан гишини бойнуна тирменташ да тагъып, денгизге ташламакъ ону учун яхшы болар эди[+]. 3Вёрегиз, сакъ болугъуз! Эгер иман къардашынг сагъа къаршы гюнагь иш этсе, огъар айып эт, эгер этеген гюнагь ишине гьёкюнсе, ондан геч[+]. 4Эгер гюнде етти керен о сагъа къаршы гюнагь иш этип ва гюнде етти керен о сагъа: «Айыплыман, геч», – деп айтса, ондан геч[+].


Къулланы борчлары

5Шо заман элчилер[†] Рабби Исагъа:

– Иманыбызны артдыр, – дейлер[+].

6Рабби Иса булай дей:

– Эгер сизин бир гиччинев урлукъ чакъы иманыгъыз бар эди буса, бу тут терекге: «Мундан чыгъып, денгизде орнатыл!» – деп айтсагъыз, о сизге таби болур эди[+].

7Айтайыкъ, сизин ер сюреген яда къойлар багъагъан бир къулугъуз бар. Къулугъуз авлакъдан къайтгъанда, огъар: «Тез гел, тепсиде олтур», – деп сиз къайсыгъыз айтарсыз? 8Терсине, огъар: «Магъа ахшамгъа аш гьазирле, мен ашайгъан ва ичеген заманны ичинде магъа къуллукъ этип тур, оьзюнг сонг ашарсан ва ичерсен», – деп айтмасмысыз? 9Оьзю кютме герекли буйрукъларыгъызны кютгени учун, къулунга сен баракалла бермессен чи? 10Сиз де шолай, сизге буюрулгъан бары да затны кютюп битген заманда: «Биз янгыз бир къулларбыз, биз оьзюбюзге этме тюшеген затны этип турдукъ», – деп айтыгъыз.


Яман гён аврувлуланы сав болуву

11Ерусалимге барагъан ёлунда Иса Самария булан Галилеяны арасындагъы дазу бойдан оьте. 12Бир керен бир юртгъа гиреген заманда, Огъар яман гён аврувлу он адам къаршы бола. Олар йыракъда да токътап:[+]

13– Иса, Устаз, бизге бир рагьму эт! – деп къычыра.

14О адамланы гёрюп, Иса олагъа:

– Барып дин къуллукъчуларыгъызгъа[†] гёрюнюгюз, – дей.

Олар барагъанда, ёлдокъ да аврувундан тазаланалар[+]. 15Олардан бири, оьзю сав болгъанын гёрюп, къычырып Аллагьгъа макътав эте туруп, гери къайта 16ва Исаны аякъларына баш уруп, Огъар алгъыш эте. Шо адам самариялы болгъан[+]. 17Шо вакъти Иса:

– Тазалангъанлар он адам тюгюлмю эди? Къалгъан тогъузу къайда? 18Оланы бу ят тухумдан болгъанындан башгъа бири де гери къайтып Аллагьгъа алгъыш этмедими? – деп сорай.

19Сонг огъар:

– Туруп бар. Сени иманынг къутгъарды, – дей[+].


«Аллагьны гьакимлиги къачан башланажакъ?»

20[•]Бир керен фарисейлер[†] Огъар Аллагьны гьакимлиги не заман гележек деп сорайлар. Иса олагъа:

– Аллагьны гьакимлиги гёрюп болардай зат тюгюл[+]. 21«О, муна, мунда!» яда «Она, онда!» – деп бирев де айтып болмас. Неге тюгюл де, Аллагь сизин арагъызда[*] гьакимлик этедир, – деп жавап бере.

22Сонг Иса якъчыларына булай дей:

– Олай бир гюнлер гележек чи, Инсанны Уланыны[†] гюнлеринден бирисин гёрмеге сюежексиз, тек гёрюп болмажакъсыз[+]. 23Сизге: «О мунда!» яда «О онда!» – деп айтажакълар. Еригизден тербенмегиз ва артындан чапмагъыз[+]. 24Яшмын кёкню бир ягъасындан чыгъып, бириси ягъасында нечик лансыллай буса, Инсанны Уланы да къайтып гележек гюнюнде шолай болажакъ. 25Амма шолай болгъунча, кёп азап чекмеге ва бу наслуну янындан инкар этилмеге борчлу болажакъ[+].

26Нугьну[†] гюнлеринде нечик болгъан буса, Инсанны Уланыны гюнлеринде де шолай болажакъ:[+] 27Нугь гемеге минген гюнге ерли инсанлар ашап, ичип, къатын алып, эрге барып тургъанлар, сонг сув алып, оланы барын да дагъытгъан[+].

28Лутну гюнлеринде де шолай болгъан: инсанлар ашап, ичип, сатып алып, чачып, уьй къуруп тургъанлар. 29Лут Содомдан[†] чыкъгъан гюн, кёкден от ялын тюшюп, барын да къыргъан[+]. 30Инсанны Уланы къайтып гележек гюн де муна шолай болажакъ.

31Шо гюн къалкъыдагъылар, уьйдеги затын алабыз деп, тюпге тюшмесинлер. Авлакъдагъылар, уьст опуракъларын алабыз деп, уьюне къайтмасынлар[+]. 32Лутну къатынын эсге алып къоюгъуз![+] 33Ким оьзюню жанын къутгъарма айланса, о ону тас этер, ким ону тас этсе, о ону къутгъарар[+]. 34Сизге айтаман: шо гече бир тёшекде экев болажакъ: бири алынажакъ, бириси буса къалажакъ. 35Бирче тирмен тартагъан эки къатын болажакъ: бири алынажакъ, бириси буса къалажакъ. [ 36][*]

37Шо заман Исаны якъчылары Огъар:

– Бу затлар бары да къайда болажакъ, я Рабби? – деп сорайлар.

– Къайда оьлю сюек болса, шонда къаракъуш да болур[*], – деп жавап бере Иса.

#### 18


Тул къатынны ва дуванчыны гьакъында

1Иса якъчыларына къаныгъып дуа этмекни ва гьеч ругьдан тюшмей турмакъны гьакъында бир масал айта:[+]

2– Бир шагьарда Аллагьдан къоркъмайгъан ва адамлардан уялмайгъан бир дуванчы болгъан. 3Бу шагьарда бир тул къатын да болгъан. Бу къатын, гьар заман дуванчыны янына гелип: «Душманымдан мени якъла», – дей болгъан. 4Кёп заманлар дуванчы ону тилевюн кютме сюймей тургъан. Сонг оьз оьзюне: «Мен Аллагьдан къоркъмасам да, адамлардан уялмасам да, 5бу къатын мени беззер этип тура. Дагъы да гелип мени инжитмесин учун, ону тилевюн кютейим чи», – деп ойлаша.

6Сонг Раббибиз Иса булай дей:

– Гьарамчы дуванчы не айтгъанны эшитдигизми? 7Сайлангъанларын, Оьзюне гече де, гюн де ялбарагъанланы Аллагь якъламай къояжакъмы? Аллагь олагъа шоссагьат кёмек этмеге алгъасамажакъмы[+]? 8Сизге айтаман: О шоссагьат кёмек этежек. Амма Мен, Инсанны Уланы,[†] гелген заманда, ер юзюнде иман табажакъманмы экен[+]?


Фарисейни ва ясакъчыны гьакъында

9Оьзлени муъмин болгъанына инанып, башгъаланы тёбен гёреген биревлеге Иса булай бир масал айта:[+]

10– Эки адам дуа этмек учун ибадатханагъа[†] геле, оланы бири – фарисей, биревюсю – ясакъчы[+]. 11Фарисей эретуруп, оьз оьзюне булай дуа эте: «Я Аллагь! Мен башгъа адамлар йимик талавурчу, гишини хатирин къалдырагъанлардан, зиначы яда шу ясакъчы йимик тюгюлюм учун Сагъа шюкюрлюк этемен[+]. 12Жумада эки керен ораза тутаман, алагъан бары да затымны ондан бир пайын беремен»[+]. 13Ясакъчы буса, арекде токътап, гёзлерин кёкге гётерип къарап да болмай, тёшюне уруп тююнюп: «Я Аллагь! Мен гюнагьлыгъа рагьмулу бол!» – дей[+].

14Сизге айтаман: фарисей тюгюл, Аллагьны ягъындан бу адам къабул этилип, уьюне гетген. Неге тюгюл де, оьзю оьзюн оьр гёрежек гьар ким тёбен болажакъ, тёбен гёрегени буса оьрленежек[+].


Иса ва яшлар

15[•]Иса къолун тийдирсин деп, Ону янына яшланы да гелтирелер. Якъчылары буса оланы гирме къоймай, алып гелгенлеге урушма башлайлар. 16Амма Иса, яшланы янына чакъырып:

– Къоюгъуз, яшлар Мени яныма гелсинлер, олагъа пуршав этмегиз! Неге тюгюл, Аллагьны гьакимлиги тап яшлар йимиклер учундур. 17Гертисин сёйлеймен сизге: ким яшлар йимик Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмесе, о бир заманда да шо гьакимликни тюбюне тюшмес, – дей[+].


Бай гьаким

18[•]Бир гьаким адам Исагъа:

– Яхшы Устаз, даимлик яшав алмакъ учун, мен не этме герекмен? – деп сорай[+].

19– Не учун сен Магъа яхшы деп айтасан? Бир Аллагьдан башгъа дагъы бирев де яхшы тюгюлдюр[+]. 20Сен Ону буйрукъларын билемисен? Зина этме, адам оьлтюрме, урлама, ялгъан шагьатлыкъ этме, атанга ва ананга гьюрмет эт, – дей Иса огъар[+].

21– Мен буланы барысын да яш заманымдан берли юрютемен, – дей о[+].

22Шону эшитген сонг, Иса огъар:

– Сагъа дагъы да бир зат етишмей: бар чакъы малынгны сатып, пакъырлагъа уьлеш. Шо заман кёклерде сени хазналарынг болур. Сонг гел, Мени артыма тюш! – дей[+].

23Бу сёзлени эшитгенде, о адам бек пашман бола, неге тюгюл о бек бай гиши болгъан. 24Ону пашман болгъанын гёрюп, Иса:

– Бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмеге нечик къыйындыр[+]. 25Бай гишиге Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмекден эсе, тюеге инени гёзюнден оьтмеге рагьатдыр, – дей.

26Бу сёзлени эшитгенлер:

– Олай буса, ким къутгъарылмагъа болур дагъы? – деп сорайлар.

27– Инсанлар учун имкансыз зат Аллагь учун имканлы, – дей Иса[+].

28Шо заманда Петер:

– Муна, биз бары да затыбызны да къоюп, Сени артынг булан юрюп турабыз, – дей[+].

29– Гертисин сёйлеймен сизге: Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмек учун, уьюн эшигин, агъа – инилерин, къызардашларын, ата анасын къатынларын, яда яшларын ким къойса,[+] 30бу дюньяда дагъы да артыгъын алажакъ ва гележек девюрде даимлик яшав алажакъ, – дей Иса олагъа.


Иса оьлюп тирилежегин янгыдан билдире

31[•]Он эки якъчысын янына чакъырып, Иса олагъа:

– Муна биз Ерусалимге бара турабыз. Онда Инсанны Уланы гьакъында пайхаммарлар[†] язгъан бары да зат яшавгъа чыгъажакъ. 32Мени, Инсанны Уланын, ят халкъланы къолуна бережеклер. Олар Мени хорлажакълар, Магъа сёгюшежеклер, бетиме тюкюрежеклер, 33къамучу булан тюежеклер ва оьлтюрежеклер. Мен буса уьчюнчю гюн къайтып тирилежекмен, – дей[+].

34Амма олар бу сёзлерден гьеч бир зат да англамайлар. Исаны бу сёзлерини маънасы олардан яшырыла ва олар шону билмейлер[+].


Иса бир сокъурну гёзлерин сав эте

35[•]Иса Еригьонгъа ювукъ болгъан заманда, бир сокъур ёл ягъада олтуруп садагъа тилей болгъан[+]. 36Оьзюню янындан кёп адам оьтюп барагъан тавушну эшитгенде:

– Бу недир? – деп сорай сокъур.

37Огъар назаретли Иса гетип бара деп айталар. 38Шо заман сокъур:

– Гьей Давутну Наслусу[†] Иса! Магъа бир рагьму эт! – деп къычыра[+]. 39Алда барагъанлар ону сёйлеме къоймай токътатмагъа къарайлар. Сокъур буса: – Давутну Наслусу! Магъа бир рагьму эт! – деп бирден бир бек къычыра.

40Иса, токътап, ону Оьзюню янына алып гелсин деп буюра. Сокъур ювукълашгъан заманда, Иса Огъар:

41– Мен сагъа не этгенни сюесен? – деп сорай.

– Я Раббим! Мен гёрмеге сюемен, – деп жавап бере сокъур.

42– Сен гёрежексен! Сени иманынг къутгъарды, – дей Иса огъар[+].

43Сокъур шоссагьат гёреген болуп къала ва Аллагьгъа алгъыш эте туруп, Исаны арты булан гете. Ону гёрген бютюн халкъ да Аллагьгъа макътавлар эте.

#### 19


Иса ва ясакъчы Закай

1Еригьон шагьаргъа гирип, Иса ону орамларындан юрюй[+]. 2Онда Закай деген бир адам бола. Закай ясакъчыланы башчысы ва бир бай гиши болгъан. 3О Исаны гёрмеге ва Ону ким экенин билмеге сюе. Амма Закайны бою гиччи болгъаны саялы ва халкъны да кёплюгюнден Ону гёрюп болмай. 4Исаны гёрмек учун, о чабып алгъа чыгъып, бир тут терекге мине. Иса шо терекни янындан оьтме герек болгъан.

5Иса шо ерге гелген заманда, къарап Закайны гёре ва огъар:

– Закай! Тез ерге тюш, бугюн Магъа сени уьюнгде болмагъа герек болажакъ, – дей.

6О чалт тюшюп, Исаны бек сююп къабул эте. 7Муну гёрюп, халкъ къазапланмагъа башлай ва:

– О бу гюнагьлы адамны уьюне неге гирди экен? – деп сёйлей[+].

8Закай, Раббини алдында токътап, Огъар:

– Я Раббим, бар байлыгъымны яртысын мен пакъырлагъа бережекмен ва кимден артыкъ алгъан бусам, дёрт керен артыкъ этип къайтарып бережекмен, – дей[+].

9– Бугюн бу уьйге къутгъарылыв гелди, неге тюгюл бу адам да Ибрагьимни[†] уланларындан биридир[+]. 10Мен, Инсанны Уланы,[†] адашгъанланы табып, оланы къутгъармакъ учун гелгенмен, – дей Иса огъар.


Аллагь бергени булан пайдаланыв

11[•]Иса Ерусалимге ете тура болгъанына гёре, бир бир адамлар буса узакъ къалмай Аллагь гьакимлик этегени белгили болажакъ деп гьисап эте болгъан[+]. 12Иса булай масал айта:

– Бай тухумдан бир адам пача болмакъ учун йыракъ бир элге ёлгъа онгарыла. О ондан оьзюню халкъына пача болуп къайтып гелмеге тарыкъ болгъан. 13Къулларындан он адамны чакъырып, олагъа он алтын акъча берип: «Мен гелгинче, булар булан пайдаланып, къазанып туругъуз», – дей. 14Ватандашлары буса ону гёрюп ярамай болгъан ва ону артындан элчилер[†] йиберип: «Бу адам бизин уьстюбюзде пача болгъанын сюймейбиз», – деп айтмакъны тапшуралар[+].

15Пача да болуп гери къайтгъандан сонг, о оьзлеге акъча берген къулларын янына чакъырта ва ким нечакъы къазангъанны билмеге сюе. 16Биринчиси гелип: «Есим, сени алтынынг булан дагъы да он алтын къазандым», – дей. 17Пача огъар: «Яхшы, яравлу къулум! Аз затда гьалал болгъанынг учун, он шагьарны уьстюнде гьакимлик къуллукъну алажакъсан», – дей[+]. 18Экинчиси гелип: «Есим, сени алтынынг булан дагъы да беш алтын къазандым», – дей. 19Бугъар да: «Сен де беш шагьарны уьстюнде гьакимликни алажакъсан», – дей пача.

20Шо заман уьчюнчюсю гелип: «Есим, муна сени алтынынг, мен муну явлукъгъа да чырмап сакълап турдум. 21Сен бек рагьмусуз адам экенинг саялы, мен сенден къоркъдум. Сен оьзюнг салмагъан затны аласан, оьзюнг чачмагъан затны жыясан», – дей. 22Пача огъар: «Гьей ярахсыз къул! Мен сени оьзюнгню сёзлеринг булан жазалажакъман. Мен рагьмусуз адам экенни, салмагъанымны алагъанымны ва чачмагъанымны жыягъанымны сен биле эдинг чи[+]. 23Хайыр алмакъ учун, акъчаны адамлагъа сама неге бермединг? Къайтгъанда шо хайыры да булан магъа берир эдинг», – дей. 24Сонг къуллукъчуларына: «Мундан алтынны алыгъыз ва он алтыны булангъысына беригиз», – дей. 25«Есибиз, ону булай да он алтыны бар чы!» – дей олар. 26«Сизге айтаман чы, кимники бар буса, огъар берилежек, онукине дагъы да къошулажакъ, ёкънуки буса бар заты да алынажакъ[+]. 27Мен оьзлени уьстюнде пача болгъанны сюймейген шо мени душманларымны буса мунда гелтиригиз ва мени гёзюмню алдында оьлтюрюгюз», – дей пача[+].


Исаны Ерусалимге геливю

28[•]Бу масалны да айтып, Иса алгъа, Ерусалимге багъып гете. 29Ерусалимни къырыйындагъы Зайтун тавну бетинде ерлешген Байтагия булан Байтаниягъа ювукълашгъан заманда, якъчыларындан экевюн алгъа йибере туруп,[+] 30Иса олагъа булай дей:

– Тувра къаршыгъыздагъы юртгъа барыгъыз. Юртгъа гиргенде, оьзюне бирев де минмеген байлангъан бир къодукъну табажакъсыз. Ону чечип мунда гелтиригиз. 31Эгер сизге: «Неге чечесиз?» – деп сораса: «Бу Раббибизге тарыкъ», – деп айтарсыз.

32Йиберилген Исаны якъчылары онда баргъанда, гьар затны О айтгъан кюйде табалар. 33Олар къодукъну чечеген заманда, ону есилери:

– Къодукъну неге чечесиз? – деп сорайлар.

34– Бу къодукъ Раббибизге тарыкъ, – деп жавап берелер олар. 35Къодукъну Исаны янына гелтирелер ва огъар уьст опуракъларын юклеп, ону уьстюне Исаны миндирелер. 36Иса барагъанда, адамлар уьст опуракъларын чечип, ёлгъа яялар[+].

37Иса Зайтун Тавну тюбюне ювукълашгъан заманда, кёп санавдагъы бары да Ону якъчылары, оьзлер гёрген бары да аламатлардан сююнюп, шат бола ва къычырып Аллагьгъа макътавлар этмеге башлайлар:

38– Раббибизни аты булан гелеген Пачагъа Аллагьны яхшылыгъы болсун! Кёклерде парахатлыкъ ва Аллагьгъа макътав болсун! – дейлер[+].

39Халкъны арасындан фарисейлерден[†] бирлери чыгъып, Огъар:

– Устаз, Сен якъчыларынгны токътат! – дейлер[+].

40– Инаныгъыз, эгер олар токътаса, ташлар оькюрежеклер, – деп жавап бере Иса олагъа.

41Ерусалимге ювукълашгъанда, шагьаргъа къарап, Иса йылай ва:[+]

42– Агь, бугюн сама сени халкъынг учун парахатлыкъны ёлун гёрген эдинг буса. Амма о гьали сени гёзлеринге гёрюнмей[+]. 43Сагъа олай бир гюнлер къобажакъ: душманларынг айланангда бекликлер къуражакълар. Айланангны къуршап алажакълар, бары да якълардан сени къысажакълар. 44Сени дагъытажакълар, халкъынгны къыражакълар, ташынгны уьстюнде ташынгны да къоймажакълар. Неге тюгюл де, Аллагь сени къутгъармакъ учун гелген заманны сен билмединг, – дей[+].


Иса ибадатханада

45[•]Сонг Иса, ибадатханагъа[†] гирип, ондагъы сатывчуланы къуваламагъа башлай. 46Олагъа:

– Сыйлы Язывларда: «Мени уьюм дуа этеген уьйдюр», – деп язылгъан. Сиз буса ону талавурчуланы уясына айландыргъансыз! – дей.

47Иса гьар гюн ибадатханада Аллагьны каламын англатып тура. Баш дин къуллукъчулар,[†] дин алимлер ва халкъны башчылары буса Ону оьлтюрмек учун кюй излеп айлана. 48Амма олар шону нечик этме герекни билмей, неге тюгюл бютюн халкъ Исаны янындан таймай, Огъар бек агьамият берип тынглай.

#### 20


Иса баш дин къуллукъчулагъа жавап бере

1[•]Бир керен Иса ибадатханада[†] халкъгъа Аллагьны каламын англатып ва Сююнч Хабарны[†] билдирип турагъанда, Огъар баш дин къуллукъчулар,[†] дин алимлер ва тамазалар[†] ювукълашып:

2– Сагъа бу ишлени этмеге ихтияр къайдан гелгенни ва Сагъа бу ихтиярны ким бергенни бизге айт, – дейлер[+].

3Иса олагъа:

– Мен де сизге бир зат сорайым ва сиз Магъа жавап беригиз: 4Ягьияны, адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмагъа ихтияры Аллагьданмы эди яда инсанларданмы эди? – деп сорай[+].

5Олар бир бири булан эришмеге башлай:

– Эгер: «Аллагьдан эди», – десек, шо заман О: «Неге дагъы сиз огъар инанмадыгъыз?» – деп соражакъ[+]. 6Эгер: «Инсанлардан эди», – десек, бютюн халкъ бизин ташгъа тутажакъ, неге тюгюл халкъ Ягьияны пайхаммар деп гьисап эте[+]. 7Олар Исагъа:

– Биз билмейбиз, – деп жавап берелер.

8– Бу ишлени кимден ихтияр булан этегенимни сизге Мен де айтмасман, – дей Иса олагъа.


Юзюм бавну къуллукъчуларыны гьакъында

9[•]Иса халкъгъа булай бир масал айта:

– Бир адам, юзюм бав орнатып, ону юзюмчюлеге ижарагъа бере ва узакъ замангъа оьзю ят ерге чыгъып гете[+]. 10Юзюм бишген заманда, юзюмню тюшюмюнден оьзюне тиеген пайны берсин деп, о юзюмчюлени янына бир къулун йибере. Юзюмчюлер буса, ону токъалап, бир зат да бермей, къайтарып йиберелер. 11О янгыдан бирдагъы къулун йибере. Олар ону да токъалап, сёгюшюп, бир зат да бермей къайтаралар. 12Уьчюнчюсюн де йибере. Олар ону да яралап, къувалап йиберелер[+].

13О заман юзюм бавну еси: «Мен гьали не этейим? Къой, кёп сюеген уланымны йиберип къарайым, балики, ону гёрюп, олар огъар сама абур этерлер», – деп ойлаша[+].

14Юзюмчюлер буса, ону гелегенин гёрюп: «Бу гелегени – варис. Гелигиз, ону да оьлтюрейик, шо заман ону мюлкю бизинки болуп къалыр», – деп бир бири булан сёйлешелер[+]. 15Ону юзюм бавдан арекге чыгъарып, оьлтюрелер.

Энни юзюм бавну еси олагъа не этежек[+]? 16Гелип, шо юзюмчюлени оьлтюрюп, юзюм бавну башгъаларына ижарагъа бережек.

Муну эшитгенлер буса:

– Шолай болурдан Аллагь сакъласын! – дейлер[+].

17Иса, олагъа тикленип къарап:

– Олай болгъан сонг Сыйлы Язывларда: «Усталар ташлап къойгъан таш кюрчюню аслу ташы болуп токътады», – деп язылгъан сёзлер не демекдир[+]?

18Бу ташгъа сюрюнюп йыгъылгъан гьар ким пара пара болажакъ, о кимни уьстюне тюшсе, ону янчажакъ, – дей.

19[•]Шо заман баш дин къуллукъчулар ва дин алимлер, бу масалны Иса оьзлени гьакъында айтгъанны англап, шоссагьат Ону тутмагъа сюелер, амма халкъдан къоркъалар.


«Пачаныкин – пачагъа»

20Исаны нечик буса да бир терс сёзюн тапмакъ учун, Ону артындан муъмин адамлар болуп гёрюнеген бир нече тилчилени тергев юрютмеге салалар. Ону Рум гьакимини къолуна бермеге къаст этелер[+]. 21Олар Исагъа:

– Устаз, биз билебиз, Сен гьакъ затны сёйлейсен ва уьйретесен. Биревню де бетин этмейсен, Аллагьны ёлуна гьакъ кюйде уьйретесен. 22Биз Румну пачасына ясакъ бермеге герекбизми яда тюгюлбюзмю? – деп сорайлар[+].

23Иса, оланы гьилласын англап:[+]

24– Магъа бир гюмюш акъча гёрсетигиз. Бу сурат кимникидир? Мунда кимни аты язылгъан? – деп сорай.

– Румну пачасыныки, – деп жавап берелер олар.

25– Шолай буса, Румну пачасыныкин пачагъа, Аллагьныкин Аллагьгъа беригиз, – дей Иса олагъа[+].

26Халкъны алдында Исаны терс сёзюн тапма болмай ва Ону жавабына тамашалыкъ этип, олар иннемей токътайлар.


Тириливню гьакъында

27[•]Оьлюмден сонг тирилмек ёкъ деп сёйлейген саддукейлени[*] бирлери, шо заман Исаны янына гелип, Огъар булай сорайлар:[+]

28– Устаз, Муса[†] Къанунда[†] бизин учун булай язгъан: эгер биревню къатыны булангъы агъасы оьлсе ва о авлетсиз къала буса, иниси авлетсиз оьлген агъасыны наслусун узатмакъ учун, ону къатынын алмагъа герек деп айтыла[+]. 29Етти агъа ини болгъан. Биринчиси къатын алып, авлетсиз оьле, 30экинчиси де шо къатынны ала ва о да авлетсиз оьле. 31Уьчюнчюсю де шо къатынны ала. Шолай еттиси де, оьзлерден сонг авлет къалмай, оьлелер. 32Ахырда къатын да оьле. 33Энни оьлюлер тирилегенде, о къатын етти де агъа иниден къайсыны къатыны болажакъ? Неге тюгюл, оланы барысы да ону эри болгъан эди чи.

34Иса олагъа булай жавап бере:

– Бу дюньяны адамлары къатын алар, эрге барар. 35Оьлюмден тирилмеге ва о дюньяда яшамагъа лайыкълы саналгъанлар буса не къатын алмажакълар, неде эрге бармажакълар[+]. 36Олар дагъы оьлюп болмажакъ, неге тюгюл олар малайиклер йимик болуп къалажакъ. Оьлюмден тирилгени саялы, олар Аллагьны авлетлеридир. 37Оьлюлени тирилегени гьакъда буса Муса оьзю яллайгъан тегенекни гьакъында сёйлейген заманда айтгъан ва Аллагьны гьакъында: «Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны[†] Аллагьы ва Якъубну[†] Аллагьы», – деген[+]. 38Шоллукъда Аллагь оьлюлени Аллагьы тюгюл, савланы Аллагьы, неге тюгюл Ону учун барысы да савдур.

39Дин алимлерден бирлери:

– Устаз, Сен яхшы айтдынг, – дей.

40Дагъы гьеч бирев де Огъар бир зат да сорамагъа болушлукъ этмей[+].


«Месигь кимни Уланыдыр?»

41[•]Иса олагъа булай дей:

– Месигь[†] Давутну Наслусу[†] деп нечик айтма болалар[+]? 42-43Оьзю Давут[†] Забур[†] китапда булай дей:

Аллагь Мени Раббиме айтды:
«Мен Сени душманларынгны аякъ тюбюнге салгъынча,
гелип Мени онг ягъымда олтуруп тур»[+].

44Давут Исагъа Рабби деп айта болгъан сонг, О Давутну Наслусу нечик бола дагъы?

45Бютюн халкъ бу сёзлеге тынглайгъан вакътиде, Иса якъчыларына:

46– Дин алимлерден сакъ болугъуз. Олар узун опуракълар гийип юрюмеге сюелер. Базар майданларда халкъ оьзлени гьюрметлегенни, синагогларда[†] алгъа чыгъып, шатлыкъ мажлислерде де тёрге чыгъып олтурмагъа сюелер[+]. 47Олар тул къатынланы мал матагьын талайлар ва гёземелик учун узакъ дуалар этелер. Оланы лап къатты жаза къаравуллап тура, – дей.

#### 21


Тул къатынны садагъасы

1[•]Иса къарап, садагъа сандыкъгъа акъча салагъан бай гишилени гёре[+]. 2Онда эки увакъ акъча салагъан бир ярлы тул къатынны да гёре. 3Сонг:

– Гертисин сёйлеймен сизге: бу ярлы тул къатын барындан да артыкъ акъча салды. 4Олар барысы да оьзлени байлыгъыны кёплюгюнден садагъа этдилер. Бу къатын буса оьзюню ярлылыгъындан яшавлукъ учун къойгъан бары да акъчасын берди, – дей[+].


Иса ибадатхананы бузулажагъын айта

5[•]Ибадатханада[†] болгъанлар ону гьакъында о багьалы ташлардан ишленгенни ва багьалы савгъатлар булан безенгенни гьакъында сёйлейгенде, Иса:

6– Олай бир гюнлер гележек, сиз гьали мунда къарап сукъланагъан затланы бирини де ташыны уьстюнде ташы да къалмажакъ, бары да зат дагъытылажакъ, – дей[+].


Аламатлар ва гьызарлавлар

7– Устаз, Сен айтагъан затлар къачан болажакъ? Шо заманны геливюн гёрсетеген не аламат болур? – деп сорайлар Исагъа.

8О булай дей:

– Вёрегиз, сакъ болугъуз, сизин алдатмасынлар! Бир кёплер Мени атым булан гележеклер. «Мен Месигьмен»[†] ва: «О вакъти ювукъда», – деп айтажакълар. Оланы арты булан бармагъыз[+]. 9Сиз гележекде давланы да, оланы гьакъындагъы хабарланы да эшитгенде, къоркъмагъыз! Олар болмагъа герекли затлар. Амма шо заманда да ахыр заман гелип битмегендир.

10Сонг Иса олагъа булай дей:

– Бир миллет башгъа миллетге, бир пачалыкъ башгъа пачалыкъгъа къаршы гётерилежек[+]. 11Гючлю ер тербенивлер, хыйлы ерлерде ачлыкъ ва къыргъынлар, кёкде бек къоркъунчлу агьвалатлар ва тамаша аламатлар болажакъ[+].

12Буланы барысы да болгъунча, Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, сизин тутажакълар, такъсырлажакълар, синагогларда[†] дуван этежеклер ва туснакълагъа тыгъажакълар, пачаланы ва гьакимлени алдына алып баражакълар[+]. 13Шо заман Мени гьакъымда шагьатлыкъ этежексиз. 14Оьзюгюзню якълап не жавап бережекбиз деп алданокъ ойлашмагъыз. 15Мен сизге тилде пасигьлик ва гьакъыл бережекмен, сизге къаршылыкъ гёрсетегенлени гьеч бириси де не ону инкар этмеге, неде огъар къаршы турмагъа болмажакъ[+]. 16Гьатта ата аналарыгъыз ва агъа инилеригиз, къардашларыгъыз ва къурдашларыгъыз да, сизге намартлыкъ этип, сизин бирлеригизни оьлтюртежеклер. 17Мени атымны макътап юрюгенигиз саялы, бары да халкълар сизин гёрюп ярамайгъан болажакълар. 18Амма сизин башыгъыздан бир тюк де тюшмежек[+]. 19Чыдамлыкъ этсегиз, сиз герти яшав алажакъсыз.


Иса Ерусалимни дагъылажагъын айта

20[•]– Ерусалимни асгерлер къуршагъанны гёрген заманда, билип къоюгъуз, о дагъылажакъ заман ювукълашгъандыр. 21Шо заман ягьудеядагъылар тавлагъа къачсынлар, Ерусалимни ичиндегилер ондан чыгъып тайсынлар, ондан тышдагъылар шагьаргъа къайтмасынлар, 22неге тюгюл шо гюнлер Сыйлы Язывларда язылгъан бары да затлар яшавгъа чыгъагъан жаза гюнлери болажакъ. 23Шо гюнлерде айлы болгъан ва эмчек ичиреген къатынланы гьалына адаршай! Бу уьлкеге уллу пелекет къобажакъ ва бу халкъны уьстюне Аллагьны къазапланыву тюшежек[+]. 24Оланы бирлери къылычдан къырылажакъ, оьзгелерин башгъа уьлкелеге есир этип элтежеклер. Оьзлени болжалы битгинче, ят халкълар[†] гелип Ерусалимни таптап туражакълар[+].


Инсанны Уланыны геливю

25[•]– Гюнешде, айда ва юлдузларда уллу аламатлар болажакъ. Ер юзюндеги халкълар, гьалекленеген денгизни къайнашагъан толкъунларыны алдында къоркъуп, титирежеклер. 26Дюньягъа къобажакъ пелекетлерден къоркъуп, инсанлар эслерин тас этежеклер. Неге тюгюл де, кёкдеги затлар чайкъалажакъ. 27О заман олар Инсанны Уланыны[†] булутда къудрат ва сыйлы нюр булан гелегенин гёрежеклер. 28Бу ишлер болмагъа башлагъанда, сиз белигизни языгъыз ва башларыгъызны оьрге гётеригиз. Неге тюгюл де, сизин къутгъарылывугъуз ювукълаша турадыр.


Исаны сёзлери даим яшажакъ

29[•]Сонг Иса олагъа булай бир масал айта:

– Инжирге ва бары да оьзге тереклеге бир къарагъыз: 30олар япыракъ ачагъан заманда, сиз ону гёрюп, яй лап ювукълашып турагъанны билесиз. 31Шолай, сиз бу затланы болагъанын гёрген заманда, Аллагь сизге гьакимлик этежек заман ювукълашгъанны билип къоюгъуз. 32Гертисин сёйлеймен сизге: бу затлар барысы да, гьали бар наслу яшай туруп яшавгъа чыгъажакъ[+]. 33Кёк де, ер де ёкъ болуп таяжакъ, амма Мени сёзлерим бир заманда да ёкъ болмажакъ[+].


«Айыкъ туругъуз»

34– Сакъ болугъуз! Кеп чегив ва ичкичилик булан, яшавну къайгъылары булан юреклеригиз авурлашмасын. Шо гюн сизге хапарсыздан гелип къалмасын. 35Ер юзюнде яшайгъанланы барысына да о гюн бир тузакъ йимик рас гелип къалажакъ. 36Айыкъ туругъуз! Болажакъ бары да балагьлардан къутулмагъа ва Инсанны Уланыны алдында токътамагъа гючюгюз етишсин учун, гьар заман дуа этип туругъуз[+].

37Гюндюзлер Иса ибадатханада Аллагьны каламын англатып, гечелени буса ондан чыгъып, Зайтун Тавда оьтгерип тура[+]. 38Исагъа тынгламакъ учун, бютюн халкъ эртенден тутуп Ону янына ибадатханагъа гелип тура.

#### 22


Ягьуда Исагъа хыянатлыкъ эте

1[•]Ягьуди Пасха[†] деп айтылагъан Маясыз Экмекни байрамы[†] ювукълашып геле болгъан[+]. 2Баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер Исаны оьлтюртме кюй излей, амма халкъдан да къоркъа.

3Шо заман Исаны он эки якъчысыны бири болгъан Ягьуда Искариетни юрегин иблис елей[+]. 4Баш дин къуллукъчуланы[†] ва ибадатхананы[†] сакълавчуларыны янына барып, о Исаны оланы къолуна нечик берме герекни гьакъында сёйлеше. 5Олар сююнюп, огъар акъча берме рази болалар. 6Ягьуда рази къала. Халкъ ёкъ ерде Исагъа хыянатлыкъ этмек учун онгайлы мюгьлет ахтарып айлана[+].


Пасхагъа гьазирлик

7[•]Маясыз Экмекни гюню етише. Шо гюн ягьуди Пасха къурбанын сойма герек бола[+]. 8Иса:

– Барып, бизге Пасха ашын гьазирлегиз, – деп, Петерни ва Югьанны йибере.

9– Биз къайда гьазирлегенни сюесен? – деп сорай Огъар олар.

10Иса олагъа булай дей:

– Сиз шагьаргъа гирген заманда, сизге кажин булан сув алып барагъан бир адам расланажакъ. Арты булан о гирежек уьйге барыгъыз 11ва уьйню есине: «Сагъа Устаз Оьзюню якъчылары да булан бирге Пасха аш ашажакъ къонакъ уьй къайдадыр?» – деп сорайгъанны айтыгъыз. 12О сизге оьрде ясалгъан, бары да зат гьазирленген бир уллу отав уьйню гёрсетежек. Бизин учун ахшам ашны шонда онгарыгъыз.

13Якъчылары ёлгъа тюшелер ва бары да затны Иса айтгъан кюйде болуп табалар. Онда олар ягьуди Пасха ашны гьазирлейлер.


Пасха ашы

14[•]Сагьаты гелген заманда, элчилери[†] де булан Иса тепсиде олтура. 15Сонг:

– Мен азап чекме башлагъынча, бу Пасха ашын сизин булан бирче олтуруп ашамагъа нече де кёп сюер эдим. 16Шо саялы сизге айтаман: Аллагь гьакимлик этеген заман, шо герти Пасханы гюню гелмей туруп, Мен ону ашамажакъман, – дей Иса олагъа[+].

17Аякъны алып, О шюкюр дуа эте ва:

– Муну алыгъыз ва оьз арагъызда бёлюгюз. 18Сизге айтаман: Аллагь толу кюйде гьакимлик этеген заман гелгинче, Мен юзюмден этилген чагъырны дагъы ичмежекмен, – дей.

19Иса экмек алып, шюкюр дуа да этип, сындырып якъчыларына пайлай. Сонг:

– Бу сизин учун берилеген Мени къаркъарамдыр. Муну Мени эсде сакъламакъ учун ашагъыз, – дей[+].

20Ахшам ашдан сонг да, бир аякъ алып, булай дей:

– Бу аякъ сизин учун тёгюлежек къанымдыр. О къан Аллагьны ва Ону халкъыны арасындагъы янгы разилешивню белгисидир[+]. 21Къарагъыз: муна, Магъа хыянатлыкъ этегенни къолу да Мени булан бир тепсидедир[+]. 22Сыйлы Язывларда Оьзюню гьакъында язылгъаны йимик, Мен, Инсанны Уланы,[†] оьлме герекмен. Амма Инсанны Уланына хыянатлыкъ этген адамны гьалына адаршай![+]

23– Бу ишни къайсыбыз этмеге болурбуз? – деп бир бирине сорамагъа башлайлар олар.


«Ким уллудур?»

24[•]Оьзлерден ким инг уллу саналмагъа герек деп де Исаны якъчыларыны арасында эришивлюк бола. 25Иса олагъа булай дей:

– Бу дюньяда пачалар оьз халкъларына буйрукъ эте ва олар оьзлеге «яхшылыкъ этегенлер» деп айтмакъны талап эте. 26Амма сизин арагъызда олай болмасын! Арагъызда инг уллу болгъаныгъыз инг гиччи йимик турсун, гьакимлик этегенигиз де къуллукъчу йимик болуп къалсын[+]. 27Ким уллудур дагъы? Тепсиде олтургъанымы яда айланып огъар къуллукъ этегеними? Тепсиде олтургъаны тюгюлмю? Муна, Мен сизин арагъызда бир къуллукъчу йимикмен[+]. 28Сиз Мени булан бирче бары да сынавлардан оьтдюгюз[+]. 29Атам Магъа берген гьакимлик ихтиярны Мен де сизге беремен[+]. 30Сиз Мен толу кюйде гьакимлик этеген заман тепсимде олтуруп ашажакъсыз ва ичежексиз. Исрайылны он эки уланындан болгъан къавумларына, демек савлай ягьуди халкъына дуван этмек учун, он эки тахгъа минип олтуражакъсыз[+].


Петер Исаны инкар этежегини гьакъында

31[•]– Петер, Петер! Будайны елпип къувугъундан айырагъанда йимик, сизин имандан айырмагъа иблисге ихтияр берилген[+]. 32Тек сен имандан айрылмасын деп, Мен сени учун дуа этгенмен. Сен де, бир заман Магъа къайтып иман салып, иман къардашларынга къуват берерсен, – дей[+].

33– Я Раббим, Сени булан туснакъгъа бармагъа да, оьлюмге бармагъа да гьазирмен, – деп жавап бере о Исагъа[+].

34– Сагъа айтаман, Петер, бугюн хораз къычыргъынча, сен Мени таныйгъанынгны уьч керен инкар этежексен, – дей Иса.

35Иса якъчыларына:

– Мен сизин дорбасыз, акъчасыз ва аякъгийимсиз йиберген заманда, сиз гьеч бир затдан тарчыкъ болдугъузму? – деп сорай.

– Гьеч бир затдан да тарчыкъ болмадыкъ, – деп жавап берелер[+].

36Шо заман Иса олагъа булай дей:

– Гьали акъчасы барлар акъчасын алсынлар, дорбасы барлар дорбасын алсынлар, къылычы ёкълар буса, палтарын сатып, къылыч алсынлар. 37Шо саялы сизге айтаман: «О жинаятчылардан саналды», – деп Сыйлы Язывларда язылгъан сёз Менден таба яшавгъа чыкъма герек. Неге тюгюл де, Мени гьакъымда язылгъан бары да сёзлер гьали яшавгъа чыгъажакъ.

38– Раббибиз! Муна мунда эки къылыч бар, – дей олар.

– Таман, – дей О.


Иса Зайтун Тавда дуа эте

39[•]Иса, уьйден чыгъып, гьар заман барагъан кюйде Зайтун Тавгъа бара. Ону арты булан якъчылары да бара. 40Иса олагъа:

– Болажакъ сынавлардан оьтмек учун, дуа этигиз, – дей[+].

41Оьзю буса таш атгъанда етишеген мезгилге олардан ари тайып ва тизлеринден токътап:

42– Гьей Атам! Тилеймен Сенден, бу къысматдан Мени къутгъар. Амма Мен сюеген кюйде тюгюл, Сен сюеген кюйде болсун, – дей туруп дуа эте[+].

43Кёкден бир малайик гелип, Огъар ругь якъдан гюч бере[+]. 44Азап чеге туруп, О дагъы да къасткъылып дуа эте. Ондан тёгюлеген тер ерни уьстюне тюшеген къан тамчылар йимик бола[*].

45Дуа этип битгенде, О якъчыларыны янына геле ва оланы дерт басмакъдан юхлай туруп таба. 46Олагъа:

– Сиз неге юхлайсыз? Туруп, болажакъ сынавлардан оьтмек учун, дуа этигиз, – дей.


Исаны тутулуву

47[•]Иса бу сёзлени айтып турагъанда, гелеген кёп халкъ гёрюне. Оланы алды булан буса Ону он эки якъчысындан Ягьуда деп айтылагъан бириси геле. Исаны оьпмек учун, Ягьуда Огъар ювукълаша[+]. 48Иса огъар:

– Ягьуда! Инсанны Уланын оьбюп къолгъа беремисен? – дей.

49Иш не ерде экенни англап, Иса булан бирче болгъан Ону якъчылары Огъар:

– Я Рабби! Къылычланы къоллайыкъмы? – деп сорайлар[+].

50Олардан бири дин къуллукъчуланы башчысыны[†] къулуна ура ва ону онг къулагъын гесип тюшюре. 51Шо заман Иса:

– Токътагъыз, таман! – дей. Сонг, къулагъына къолун тийдирип, ону сав эте.

52Жыйылып Оьзюне къаршы чыкъгъан баш дин къуллукъчулагъа, ибадатхананы сакълавчуларына ва тамазалагъа Иса булай дей:

– Мени тутмакъ учун, бир къачакъгъа йимик, сиз къылычлар ва таякълар булан неге чыкъдыгъыз? 53Мен гьар гюн сизин булан ибадатханада болуп турдум, сиз Магъа къол да узатмадыгъыз. Гьали буса сизин заманыгъыз, къарангылыкъны гьакимлиги гелген[+].


Петер инкар эте

54[•]Олар Исаны тутуп алып юрюйлер ва Ону дин къуллукъчуланы башчысыны уьюне гелтирелер. Петер буса арекден Ону арты булан юрюп тура. 55Адамлар абзарны ортасында от ягъып, отну айланасында олтургъанда, Петер де оланы арасына гирип олтура. 56Къуллукъчу къатынлардан бири ону отну ягъында олтургъанын гёре ва огъар тикленип къарап:

– Бу да Ону булан эди, – дей.

57Петер буса къатынгъа:

– Мен Ону танымайман, гьей къатын, – деп, Исаны таныйгъанын инкар эте.

58Бираздан сонг башгъасы ону гёрюп:

– Сен де олардансан, – дей.

Петер шо адамгъа да булай дей:

– Тюгюлмен, ювугъум.

59Бир сагьат вакъти оьте ва бирдагъы бирев къаныгъып:

– Гертиден де, бу да Ону булан эди, бу да галилеялы, – дей.

60Тек Петер о адамгъа да:

– Сен не айтагъанны мен англамайман, – дей.

О сёйлеп турагъанда, шоссагьат хораз къычыра. 61О заман Рабби бурулуп Петерге къарай. Петерни де Рабби Иса оьзюне: «Хораз къычыргъынча, сен Мени бугюн уьч керен инкар этежексен», – деп айтгъан сёзлери эсине тюше[+]. 62Петер къыргъа чыгъып, гьынкъ этип йыламагъа башлай.


Асгерлер Исаны хорлай

63[•]Исаны тутуп, Огъар къаравул этеген адамлар Ону хорлай ва токъалай. 64Ону гёзлерин байлап, бетине ура ва:

– Пайхаммар бусанг, Сагъа ким ургъанны бил? – дей. 65Ону дагъы да хыйлы яман затланы айтып хорлайлар.


Исадан сорав алына

66[•]Эртен болгъанда, халкъны тамазалары,[†] баш дин къуллукъчулар ва дин алимлер жыйылып, Исаны ягьудилени оьр мажлисине[†] гийирелер. 67Сонг:

– Сен Месигь[†] бусанг, айт бизге, – дейлер.

– Эгер сизге айтсам, инанмажакъсыз. 68Эгер сизге сорасам, Магъа жавап бермежексиз. 69Гьалиден сонг буса, Мен, Инсанны Уланы, Аллагьу Тааланы онг ягъында олтуражакъман, – деп жавап бере Иса[+].

70Олар бары да:

– Буса Сен Аллагьны Уланысан дагъы? – деп сорай.

– Сиз оьзюгюз де айтдыгъыз чы, – деп жавап бере Иса олагъа.

71– Бизге дагъы не шагьатлыкъ тарыкъдыр? Ону авзундан биз оьзюбюз эшитдик чи! – дейлер олар[+].

#### 23


Иса Пилат гьакимни алдында

1[•]Шо заман олар хозгъалып, Исаны Пилат гьакимни янына алып баралар[+]. 2Исаны айыплама башлап:

– Биз Бу Адам ягьуди халкъны тюз ёлдан чыгъара, Румну пачасына ясакъ бермекни гери ура ва Оьзюне Месигь[†] деп ва пачаны атын къоя туруп тапдыкъ, – дейлер[+].

3– Сен ягьудилени пачасымысан? – деп сорай Пилат Огъар.

– Оьзюнг айтып бердинг чи! – деп жавап бере Иса огъар[+].

4Пилат баш дин къуллукъчулагъа[†] ва халкъгъа:

– Мен Бу Адамны такъсыргъа тартар йимик бир айыбын да тапмайман, – дей[+].

5Амма олар бек къаныгъып:

– Бу Адам, бютюн Ягьудеяда Оьзюню уьйретивюн яйып, халкъны хозгъап тура. Галилеядан башлап гьали мунда да гелген, – дейлер.


Гьиродну дуваны

6Галилеяны гьакъында эшитип, Пилат:

– Иса галилеялымы дагъы? – деп сорай. 7Иса Гьиродну[†] вилаятындан экенни билгенде, Ону Гьиродну янына йибере. Шо гюнлерде Гьирод оьзю де Ерусалимде болгъан[+].

8Исаны гёрюп, Гьирод бек сююнюп гете. О кёпден Исаны гёрме сюйген, Ону гьакъындан кёп эшитген ва Ондан бир аламат гёрмеге къастлы болгъан[+]. 9Гьирод Огъар кёп соравлар бере, амма Иса огъар гьеч жавап бермей. 10Баш дин къуллукъчулар[†] ва дин алимлер буса, токътап, Ону бек айыплай. 11Гьирод буса асгерлери булан, Исаны хорлап ва иришхат этип, уьстюне яхшы аба да гийдирип, Ону къайтара Пилатны янына йибере. 12Шо гюнден башлап Пилат да, Гьирод да бир бири булан къурдашлар болуп къалалар. Ондан алда буса оланы арасында душманлыкъ болгъан.


Исагъа оьлюм дуван этиле

13[•]Пилат, баш дин къуллукъчуланы, халкъны ва ону башчыларын жыйып, 14олагъа булай дей:

– Халкъгъа хозгъавул сала деп, сиз Бу Адамны мени яныма гелтиргенсиз. Муна, мен алдыгъызда ондан сорав алдым. Ону сиз айыплайгъан затларда гьеч биринде сама мен бу Адамны бир айыбын да тапмадым. 15Гьирод да шолай бир зат да тапмай, къайтарып бизге йиберип гелди. Ону оьлтюрме тюшеген кюйде бир айыбы да табулмады. 16Шогъар гёре, мен ону такъсырлап, йиберип къояжакъман. [ 17][*]

18Бютюн халкъ бир тавушдан:

– Ону оьлтюр! Бизге Бараббаны туснакъдан чыгъар! – деп къычырмагъа башлай. ( 19Барабба башгётеривню заманында адам оьлтюргени ва шагьарны халкъын хозгъагъаны саялы туснакъгъа салынгъан бирев болгъан.)

20Исаны чыгъарып йиберип къойма сююп, Пилат олагъа дагъы да сёйлей. 21Амма олар:

– Ону хачгъа ил! Хачгъа ил! – деп къычыралар.

22Пилат уьчюнчю керен де олагъа:

– Бу Адам не яманлыкъ этген? Мен Ону оьлтюрме тюшеген кюйде бир айыбын да тапмадым, шогъар гёре, Ону такъсырлап, йиберип къояман, – дей.

23Амма олар, Ону хачгъа илме герек деп талап этип, гючлю тавуш булан къычырып туралар. Ахырда да оланы талаплары уьст чыгъа. 24Пилат да халкъ сюегенни этмеге токъташа. 25Халкъны хозгъагъаны ва гиши оьлтюргени учун туснакъгъа салынгъан олар тилейген адамны чыгъара. Исаны буса сюйгенин этмек учун оланы къолуна бере.


Исаны хачгъа илелер

26[•]Исаны оьлтюрмеге алып барагъанда, авлакъдан гелеген киринеялы Симон деген биревню тутуп, Исаны арты булан алып юрюсюн деп, огъар хачны гётертелер. 27Исаны арты булан оьтесиз кёп халкъ ва Огъар тююнюп йылап яс этеген къатынлар юрюй. 28Иса олагъа бурулуп къарап булай дей:

– Гьей Ерусалимни къатынлары, Магъа йыламагъыз. Оьзюгюзге ва яшларыгъызгъа йылагъыз. 29Сизге олай бир гюнлер гелир, о заман: «Насиплилердир яш болмайгъан къатынлар, яш тапмагъан ва яшын ичирмейген къатынлар», – деп айтажакълар[+]. 30О заман тавлагъа: «Уьстюбюзге авугъуз!», тёбелеге: «Бизин басдырыгъыз!» – деп айтажакълар[+]. 31Эгер яшылланып гелеген терекге шолай эте болгъан сонг, къуругъан терекни гьалы нечик болур? Эгер айыпсыз халкъгъа шолай эте буса, айыплы халкъны иши нечик болур?[*]

32Иса булан жинаятчылыкъ этген дагъы да эки адамны да оьлтюрмеге алып баралар. 33Такъа деп айтылагъан ерге гелген заманда, онда Ону булан бирге, бирин онг ягъында, биревюн де сол ягъында, эки жинаятчыны да хачгъа илелер.

34Иса булай дей:

– Атам! Булардан гечип къой. Неге тюгюл де, булар не этегенин билмейлер[*].

Асгерлер чёп салып, Ону опуракъларын пайлап алалар[+]. 35Халкъ токътап къарай. Олар булан бирге башчылар да, Ону мысгъыллай туруп:

– Башгъаланы къутгъара эди, эгер О Месигь буса, Оьзюн де къутгъарсын гьали, – дей[+].

36Асгерлер де Исаны хорлайлар. Ювукъ барып, Огъар ачыгъан чагъыр бермеге къарайлар.

37– Эгер Сен ягьудилени пачасы бусанг, Озюнгню къутгъар, – дей олар.

38Ону уьстюнде «Ягьудилени пачасы» деп язылгъан языв бола. 39Хачгъа илинген жинаятчылардан бириси, Огъар сёгюшюп:

– Эгер Сен Месигь бусанг, Оьзюнгню де, бизин де къутгъар! – дей.

40Биревюсю буса, огъар айып этип булай дей:

– Сен Аллагьдан къоркъмаймысан? Сен оьзюнг де шолай жазагъа тарыгъансан чы! 41Биз чи энни гьакъ кюйде, оьзюбюз этген ишлерибизге лайыкълы жаза алгъанбыз. О чу бир яман зат да этмеген[+].

42Сонг Исагъа:

– Иса, Сен пача болуп гелген заманда, мени де эсге аларсан, – дей.

43– Гертисин сёйлеймен сагъа: бугюн сен Мени булан бирче женнетде болажакъсан, – деп жавап бере Иса огъар.


Исаны оьлюмю

44[•]Тюшде сагьат он экиден уьчге ерли бютюн уьлкени къарангылыкъ къуршай. Шо гьал сагьат уьчлер болгъунча узатылып тура. 45Гюн тутула ва ибадатханадагъы[†] перде ортасындан эки ярыла[+]. 46Иса гючлю тавуш булан къычырып:

– Гьей Атам! Мен ругьумну Сени къолунга беремен, – дей.

Шону да айтып, Иса жан бере[+]. 47Юз асгерни башчысы буса, болгъан ишлени гёрюп, Аллагьгъа макътав эте ва:

– Гертилей де, Бу Адам муъмин адам болгъан, – дей.

48Бу тамашагъа къарамагъа жыйылгъан бютюн халкъ болгъан затланы гёргенде, къайгъырагъанлыкъдан тёшлерин тюе туруп, уьйлерине къайта[+]. 49Исаны таныйгъанланы барысы да ва Ону артындан Галилеядан гелген къатынлар, арекде токътап, бу ишлеге къарап туралар[+].


Исаны гёмюв

50-51[•]Онда Юсуп деген яхшы амаллы ва муъмин бир адам болгъан. Оьзю ягьудилени оьр мажлисини[†] ортакъчысы болса да, о ёлдашлары этеген дувангъа рази болмагъан. Юсуп Ягьудеяны Ариматея деген шагьарындан ва Аллагьны гьакимлик этеген заманын къаравуллайгъанлардан бири болгъан. 52Пилатны янына гелип, о Исаны сюегин берсин деп тилей. 53Ону илинген еринден тюшюрюп, кетен гебинге чырмай, яргъа къазылып этилген ва ичине бирев де гёмюлмеген къабургъа сала. 54Шо гюн сонгугюнге[†] гьазирлик гёреген гюн болгъан.

55Иса булан Галилеядан гелген къатынлар да, Юсупну артындан гелип, къабурну ва Ону сюеги нечик салынгъанны гёрелер. 56Уьйлерине къайтгъан сонг, олар атир сувлар ва арив ийисли майлар гьазирлейлер ва сонгугюн, Мусаны[†] Къанунуна[†] гёре, рагьатланалар[+].

#### 24


Исаны тириливю

1[•]Къаттыгюн танг вакътиде, оьзлер гьазирлеген атирлени де алып, къатынлар къабурну янына гелелер. 2Амма олар къабурну алдындагъы ташны авгъанын гёрелер. 3Ону ичине гирип къарагъанда, онда Рабби Исаны сюегин тапмайлар. 4Къатынлар бу ишге гьайран болуп турагъанда, бирден оланы алдында йыртыллайгъан опуракълар гийген эки гиши гелип токътай[+]. 5Къатынлар къоркъуп, бетлерин эниш бакъдыргъан заманда, олар:

– Неге сиз сав адамны оьлюлени арасындан излейсиз? 6Иса мунда тюгюл, О тирилди. О Галилеяда болгъан заманда, сизге не айтгъанны эсге алыгъыз. 7О: «Инсанны Уланы[†] гюнагьлы адамланы къолуна берилмеге, хачгъа илинмеге ва уьчюнчю гюн тирилмеге герек болажакъ», – деп айтмагъанмы эди? – дейлер[+]. 8Оланы эсине Исаны сёзлери геле[+].

9Къабурдан къайтгъандан сонг, олар бары да бу хабарны Исаны он бир де элчисине[†] ва башгъалагъа айталар. 10Элчилеге бу хабарны айтгъанлар Маждаллы Мариям, Ёгьанна, Якъубну[†] анасы Мариям, олар булан бирче онда болгъан оьзге къатынлар болгъан[+]. 11Амма бу сёзлер элчилеге маънасыз йимик гёрюне ва олар олагъа инанмайлар[+]. 12Буса да Петер, туруп, шоссагьат къабургъа багъып чаба. Къарап, ону ичинде янгыз кетен гебинни гёре ва болгъан ишге оьз оьзюне гьайранлыкъ эте туруп, уьюне къайтып геле.


Эммаусгъа барагъан ёлда

13[•]Шо гюн Исаны якъчыларыны экевю Ерусалимден он бир чакъырым арекде ерлешген Эммаус деген юртгъа бара. 14Олар бир бирине бары да бу агьвалатланы гьакъында хабарлай. 15Экевю де бир бири булан сёйлей ва эрише туруп барагъанда, Иса олагъа ювукъ геле ва олар булан янаша юрюй. 16Гёзлери сокъур болгъандай, олар Ону танымайлар[+]. 17Иса олагъа:

– Юрюп барагъанда, бир биригиз булан сиз нени гьакъында сёйлей эдигиз? – деп сорай.

Олар пашман юз булан токътайлар. 18Олардан Клеопа деген бириси:

– Бугюнлерде мунда болгъан затланы билмей къалгъан савлай Ерусалимдегилени арасында биргине бир сенмисен? – деп сорай[+].

19Не затланы? – деп сорай Иса.

Экевю де Огъар булай дейлер:

– Аллагьны ва бютюн халкъны алдында ишде ва сёзде гючлю пайхаммар болгъан назаретли Исагъа болгъан затланы. 20Огъар оьлюм жаза гесдирмек учун, баш дин къуллукъчуларыбыз[†] ва башчыларыбыз Ону тутуп гьакимни къолуна бердилер ва хачгъа илдирдилер[+]. 21Биз буса Исрайылны азат этежек адам Одур деп умут эте эдик. Шону булан да битип къалмай. Шо ишлер болгъанлы, муна бу уьчюнчю гюн. 22Бизинкилерден бир бир къатынлар бизин гьайран этдилер: олар эртен тангда къабургъа барып, 23онда Ону сюегин тапмагъанлар. Къайтып гелип, О сав деп айтгъан малайиклени оьзлер гёргенин айтгъанлар. 24Бизинкилерден бирлери къабургъа барып, къатынлар айтагъан кюйде болуп тапгъанлар, амма Исаны Оьзюн гёрмегенлер.

25Шо заман Иса олагъа:

– Сиз нечик англавсуз адамларсыз! Пайхаммарлар[†] айтгъан затлагъа нече де гечден инанасыз. 26Оьзюню даражасына етишмек учун, Месигь[†] бары да бу азапланы чекмеге герек тюгюлмю эди дагъы? – деп сорай[+].

27Иса олагъа Мусадан[†] башлап бары да пайхаммарлагъа ерли Сыйлы Язывларда Оьзюню гьакъында язылгъан затланы англата[+]. 28Эки де адам оьзлер барагъан юртгъа етишмеге ювукъ болалар ва Иса Оьзю дагъы да ари гетме сюегенде йимик гёрюне. 29Амма олар:

– Бизин булан къал, гюн де артылмагъа башлагъан ва ахшам бола тура, – деп Огъар тилемеге башлайлар.

Иса да, уьйге гирип, олар булан къала. 30Иса олар булан тепсиде олтургъанда, экмекни де алып, шюкюр дуа эте ва ону сындырып олагъа бере[+]. 31Шо заман оланы гёзлери ачылып, олар Исаны таныйлар. Амма О якъчыларына дагъы гёрюнмейген болуп къала. 32Олар бир бирине:

– О ёлда бизин булан сёйлегенде ва Сыйлы Язывланы бизге англатагъанда, бизин юреклерибиз сююнчден толуп къалмадымы? – дейлер.

33Шоссагьат туруп, олар Ерусалимге къайталар ва он бир де элчини ва олар булан бирче болгъанланы бир ерде табалар. 34Олар:

– Раббибиз гертиден де тирилген ва Петерге гёрюнген, – дейлер[+].

35Олар экевю де ёлда оьзлер булан болгъан затланы ва экмекни сындырагъанда, оьзлер Ону нечик таныгъанын айталар.


Тирилген Иса якъчыларына гёрюне

36[•]Якъчылары сёйлеп турагъанда, Иса бирден Оьзю оланы арасына гелип токътай ва:

– Уьюгюзге яхшылыкъ, – дей.

37Олар тартынып ва къоркъуп, биз гёреген бу бир ругьдур деп ойлашалар[+]. 38Иса олагъа:

– Неге булай къоркъдугъуз? Неге юреклеригизге булай шеклик ойлар геле? 39Мени къолларыма ва бутларыма къарагъыз. Бу – Мен Оьзюммен. Магъа тийип къарагъыз, ругьну Меники йимик эти ва сюеклери болмай, – дей[+].

40Шону да айтып, Иса олагъа къолларын ва бутларын гёрсете. 41Олар сююнмекден инанып битмей ва тамаша болуп турагъанда, О:

– Мунда сизин гьеч ашамагъа затыгъыз бармы? – деп сорай олагъа[+].

42Якъчылары Огъар бир гесек бишген балыкъ берелер. 43Иса да алып, оланы алдында шону ашай. 44Сонг Иса олагъа:

– Мени гьакъымда Мусаны Къанунунда,[†] пайхаммарланы китапларында ва Забур[†] китапларда язылгъан бары да затлар яшавгъа чыкъмаса къутулмай деп, сизин булан бирче болгъан заманда Мен сизге сёйлеген сёзлер муна булардыр, – дей.

45Иса оланы Сыйлы Язывланы маънасына тюшюндюре[+]. 46Олагъа булай дей:

– Онда Месигь азап чекме герек болажакъ ва уьчюнчю гюн оьлюмден тирилежек,[+] 47-48эгер де адамлар товба этсе, Аллагь олардан гечежек. О гьакъда адамлагъа айтылма тарыкъ деп язылгъан. Мени атымдан Ерусалимден башлап бары да халкълагъа сиз шо гьакъда билдирме тарыкъсыз[+].

49Мен де Атам сизге Оьзю ваъда этген затны йибережекмен. Сиз буса кёклерден сизге йиберилген шо къуват гелгинче, шо шагьарда къалып туругъуз[+].


Исаны кёкге чыгъыву

50[•]Иса оланы шагьардан чыгъарып, Байтаниягъа ерли етишдире ва къолларын гётерип, олагъа Аллагьны яхшылыгъын тилеп дуа эте[+]. 51Дуа этеген заманда, Иса, оланы къоюп, кёкге гётериле. 52Олар Исагъа сужда этелер ва уллу сююнч булан Ерусалимге къайталар[+] 53ва даим Аллагьгъа макътав эте туруп, ибадатханада[†] туралар[+].

### Югьан

#### Югьан

Югьан


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### Баш сёз


Югьанны Инжили


Югьан

Лап бырынгъы девюрлерден берли де дёртюнчю Инжилни Югьан язгъан деп токъташдырыла. Бу Инжил биринчи юз йылны ахырларында, демек Иса оьлюп тирилгенден сонг кёп заман гетип, Югьан Эфес шагьарда яшайгъанда язылгъан болмагъа герек.

Маттай йимик Югьан да Иса Паластинни шагьарларында ва юртларында иманны ёлундагъы къуллугъун кютюп айланагъанда, Ону булан бирче загьмат тёгегенлени сыдраларында болгъан.

Алда язылгъан Инжиллерде айтылмай къалгъан затланы толумлашдырмакъ ва арагъа чыкъгъан терс дин къаравлагъа къаршы ябушувда иманлылагъа къудратлы савут бермек – муна Югьан оьзюню алдына салгъан масъала. Китабыны гиришивюнде автор, Исаны гьакъында сёйлей туруп, О инсанланы арасында янгыз инг де уллусу болгъанын тюгюл, Аллагьны Уланы болгъанын да гёрсетме къасткъылгъан. Исаны сёйлевлеринден Югьан инг башлап О Оьзюню гьакъында нюр, гьакъ гертилик, герти Къойчу, яшав, сув ва яшав береген рызкъы гьисапда чебер айтгъанларын айыра. Иса гьар къайсы адамгъа да – Оьзюню якъчысы буса да яда бир башгъа адам буса да – бек тергевлю янашагъанын гёрсетмек Югьан учун айрокъда агьамиятлы болгъан. Инжилини мурады гьакъда айта туруп, оьзю Югьан булай дей: «Булар буса Иса Аллагьны Уланы ва Месигь экенине сиз инансын учун, Огъар иман салып, даимлик яшав алсын учун язылгъан» (20:31).

#### 1


«Инг башлап Калам деп айтылагъан О болгъан»

1Инг башлап Калам деп айтылагъан О болгъан. Калам Аллагь булан болгъан. Калам Оьзю де Аллагь болгъан[+]. 2Инг башлап О Аллагь булан болгъан. 3Гьар бир затны Аллагь Каламдан таба яратгъан, бар болгъан гьеч бир зат Осуз яратылмагъан[+]. 4Яшав Ондан баш ала болгъан. О яшав инсанлар учун Нюр болгъан[+]. 5Къарангылыкъда Нюр шавла бере. Къарангылыкъ Ону сёндюрмеге болмай.

6Аллагь йиберип, бир адам гелген. Ону аты Ягьия болгъан[+]. 7Бу адам шагьатлыкъ учун, Нюрге шагьатлыкъ этмек учун ва бары да инсанлар Ондан таба иман салсынлар деп гелген[+]. 8Ягьия оьзю нюр болмагъан, о янгыз нюр гьакъда шагьатлыкъ этмек учун гелген. 9Шо нюр дюньягъа гелеген бары да инсанлар учун ярыкъ бермеге гелеген гьакъ нюрдюр[+].

10Калам дюньяда болгъан. Дюнья Ондан таба яралгъан, амма дюнья Ону танымагъан. 11О оьз халкъыны янына гелген, амма халкъы буса Ону къабул этмеген[+]. 12О Оьзюн къабул этгенлерини барысына да буса Огъар иман салгъанлагъа Аллагьны уланлары болмагъа ихтияр берген[+]. 13Олар не къандан, не къаркъараны напсындан, не эргишини напсындан тувмагъан, янгыз Аллагьдан тувгъан[+].

14Калам инсан болуп арабызда яшагъан. О зор сюювден ва гьакъ гертиликден толгъан болгъан. Биз Ону уллу макътавлугъун – Атасы биргине бир Уланына берген макътавлугъун гёрдюк[+]. 15Ягьия пайхаммар Ону гьакъында шагьатлыкъ этген. О къычырып адамлагъа булай сёйлеген: «„Менден сонг Гелеген менден эсе оьр даражададыр, неге тюгюл О менден алда да болгъандыр“, – деп мен Оьзюню гьакъында айтгъан муна Будур»[+]. 16Ону зор чомартлыгъындан биз барыбыз да зор яхшылыкъны уьстюне зор яхшылыкъ алдыкъ. 17Мусадан[†] таба бизге Къанун[†] берилген, амма зор яхшылыкъ ва гьакъ гертилик буса бизге Иса Месигьден[†][*] таба гелген[+]. 18Аллагьны бирев де, бир заманда да гёрмеген. Ону бизге Атасыны янында болгъан ва Оьзю Аллагь болгъан биргине бир Уланы танытды[+].


Ягьия пайхаммарны шагьатлыгъы

19[•]Ягьия пайхаммарны шагьатлыгъы будур. Ягьудилер: «Сен кимсен?» – деп сорамакъ учун, Ерусалимден дин къуллукъчуланы[†][*] ва левийлени[*] йибергенлер. 20Ягьия яшырмай, ачыкъдан ачыкъ шагьатлыкъ этип, булай деген:

– Мен Месигь тюгюлмен[+].

21– Олай буса, сен кимсен? Илиясмысан?[†] – деп сорагъанлар огъар.

– Тюгюлмен, – деп жавап берген Ягьия.

– Пайхаммармысан? – деп сорагъанлар.

– Тюгюлмен, – деп жавап берген о[+].

22О заман огъар:

– Сен кимсен дагъы? Бизин мунда йибергенлеге сен ким деп айтып жавап берейик? Оьзюнгню гьакъынгдан не айтма боласан? – деп сорагъанлар.

23– Ешая пайхаммар айтгъаны йимик, Мен Раббибизге ёл тюз этигиз деп, дангылда чалынгъан бир сесмен, – деген о.

24Йиберилип гелген фарисейлер[†][*] 25огъар:

– Олай болгъанда, не Месигь, не Илияс, не пайхаммар тюгюл бусанг, неге адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурасан дагъы? – деп сорагъанлар.

26– Мен сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшураман. Сизин арагъызда Бирев бар, сиз Ону танымайсыз. 27О менден сонг гележек. Мен Ону багъынчагъына да гелмеймен, – деп жавап берген Ягьия.

28Бу затлар бары да Ёрдан оьзенни гюнтувуш ягъында, Байтания деген юртда, Ягьия адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурагъан ерде болгъан.


Аллагьны йиберген Къозусу

29Артындагъы гюн Ягьия оьзюню янына Исаны гелегенин гёрюп, булай дей:

– Дюньядагъы бары да адамланы гюнагьларын гечдирмек учун, Аллагь йиберген къурбан Къозу Будур![+] 30Менден сонг бир Адам гележек, Ону даражасы меникинден эсе артыкъ, неге тюгюл О менден алда да болгъан! 31Мен Ону танымай эдим, амма О Исрайылгъа танылсын учун, мен сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмагъа гелгенмен[+].

32Ягьия булай шагьатлыкъ этген:

– Мен Аллагьны Ругьун кёкден гёгюрчюндей бир гёрюнюшде тюшегенин ва Ону уьстюне къонгъанын гёрдюм[+]. 33Мен Ону танымай эдим. Амма мен адамланы сувгъа чомуп, Оьзюне тапшурсун деп йиберген Аллагь, булай айтды: «Аллагьны Ругьун кимни уьстюне учуп гелегенин гёрсенг, Аллагьны Ругьуна чомажакъ Одур»[+]. 34Мен шону гёрдюм ва: «Аллагьны Уланы Будур», – деп шагьатлыкъ этдим.


Исаны башлапгъы якъчылары

35Артындагъы гюн Ягьия эки якъчысы да булан токътагъан болгъан[+]. 36Исаны оьтюп барагъанын гёрюп, Ягьия:

– Муна Аллагьны Къозусу,[†] – дей[+].

37Ягьияны эки де якъчысы, бу сёзлерин эшитип, Исаны арты булан гетелер. 38Бурулуп къарап, оланы гелегенин гёрюп, Иса олагъа:

– Сизге не тарыкъ? – деп сорай.

Олар да Огъар:

– Устаз, Сен къайда яшайсан? – деп сорайлар[+].

39– Гелигиз, гёрерсиз, – дей Иса олагъа.

Тюшден сонг сагьат дёртлер вакъти болгъан. Олар барып, Исаны къайда яшайгъанын гёрелер. Ону булан ахшам болгъунча къалалар. 40Исаны гьакъында Ягьияны сёзлерин эшитип, Ону артындан гетген экевню бири Андрей болгъан. Андрей Петер деп де айтылагъан Симонну иниси болгъан[+]. 41Башлап агъасы Петерни табып, огъар:

– Биз Месигьни (бу «Аллагьны Танглагъаны» демекдир) тапдыкъ, – дей[+].

42Петерни Исаны янына гелтире. Иса да, огъар къарап:

– Сен Югьанны уланы Симонсан, сагъа Кифа деп ат къоюлажакъ, – дей. (Кифа да, Петер де – бир ат. Олар экиси де «яр» демекдир.)[+]


Иса Филипни ва Натанайылны чакъыра

43Эртенине Иса Галилеягъа бармагъа сюе. Филипни табып, огъар:

– Гел, Мени артыма тюш! – дей.

44Филип де Андрей булан Петер турагъан Байтсайда юртдан болгъан[+]. 45Филип, Натанайылны табып, огъар:

– Биз Мусаны Къанунунда ва пайхаммарланы китапларында Оьзюню гьакъында язылгъан Адамны тапдыкъ. О Юсупну Уланы назаретли Иса, – дей[+].

46– Назаретден гьеч шайлы зат чыгъармы? – деп сорай Натанайыл огъар.

– Гелип, оьзюнг къара, – дей Филип огъар.

47Натанайылны янына гелегенин гёргенде, Иса ону гьакъында:

– Муна ичинде гьилласы ёкъ герти исрайыллы, – дей[+].

48– Сен мени къайдан таныйсан? – деп сорай Натанайыл Огъар.

– Филип чакъыргъынча алда, сен инжир терекни тюбюнде турагъанда гёрдюм, – деп жавап бере Иса.

49– Устаз! Сен Аллагьны Уланысан, Сен Исрайылны пачасысан, – деп жавап бере Натанайыл Огъар[+].

50– Сени инжир терекни тюбюнде турагъанда гёрдюм дейгеним саялы инанамысан? Мундан да уллуларын гёрежексен, – дей Иса огъар.

51Сонг Иса булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: кёкню ачылгъанын, Аллагьны малайиклери Инсанны Уланыны[†] уьстюне тюшюп гелегенин ва гётерилип гетегенин гёрежексиз[+].

#### 2


Кана деген юртда болгъан той

1Уьч гюнден сонг Галилеяны Кана деген юртунда бир той бола. Шонда Исаны анасы да болгъан[+]. 2Иса булан Ону якъчылары да шо тойгъа чакъырылгъан болгъан. 3Тойда чагъыр битгенде, анасы Исагъа:

– Буланы чагъырлары битген, – дей.

4– Анам, Магъа да, сагъа да шо не аварадыр? Мени заманым гьали де гелмеген, – дей Иса огъар[+].

5Исаны анасы тойдагъы къуллукъчулагъа:

– Сизге О не буюрса, шону этерсиз, – дей.

6Онда гьарисине сексенден юз йигирма литрге ювукъ сув сыягъан алты таш кершен болгъан. Оьзлени адатына гёре, шо сувну ягьудилер жувунмакъ учун пайдаландыра болгъанлар[+]. 7Иса олагъа:

– Кершенлени сувдан толтуругъуз, – дей.

Олар авзуна ерли толтуралар. 8Сонг Иса къуллукъчулагъа:

– Гьали тёгюп, тойну юрютеген адамгъа элтигиз, – дей.

Олар да элтелер. 9Тойну юрютеген адам Иса чагъыргъа айландыргъан сувну татывлап къарай. Бу чагъыр къайдан гелгенни билмей, о гьакъда янгыз сувну тёкген къуллукъчулар биле. Шо саялы о оьзюню янына гиевню чакъырып, 10огъар булай дей:

– Адамлар яхшы чагъырны башлап бере. Кёп ичип, къонакълар эсиргенде буса, яманын бере. Сен буса яхшы чагъырны артгъа сакълагъан болгъан экенсен.

11Бу Иса этген аламатланы биринчиси болгъан. Шо аламат Галилеяны Кана деген юртунда этилген. Иса Оьзюню макътавлугъун муна шолай гёрсетген ва якъчылары Огъар иман салгъанлар.

12Мундан сонг Иса анасы, инилери, якъчылары да булан бирче Капернагьум шагьаргъа бара. Онда олар бир нече гюн къалалар[+].


Иса сатывчуланы ибадатханадан къувалай

13[•]Ягьуди Пасха[†] байрам ювукълаша. Иса Ерусалимге геле[+]. 14О ибадатханада[†] олтуруп оьгюзлер, къойлар, гёгюрчюнлер сатагъанлар булан акъча алышдырагъанланы таба. 15Аркъандан эшип бир къамучу да этип, ибадатханадан оланы барын да, шолай да къойланы ва оьгюзлени къуваламагъа башлай. О алышдырагъанланы акъчаларын алып чача, оланы такъчаларын авдара. 16Гёгюрчюн сатагъанлагъа:

– Буланы мундан алып тайдырыгъыз. Мени Атамны уьюн базаргъа айландырмагъыз! – дей[+].

17Шонда Исаны якъчылары Сыйлы Язывларда: «Сени уьюнге бакъгъан сююв мени ялындай яндыражакъ», – деп язылгъан сёзню эсге алалар[+].

18Ягьудилени башчылары Огъар:

– Шолай этмеге ихтиярынг барны Сен бизге не аламат булан гёрсетежексен? – деп сорайлар[+].

19– Бу ибадатхананы бузугъуз. Уьч гюнден Мен муну къайтарып тургъузарман, – деп жавап бере Иса олагъа[+].

20– Бу ибадатхана къыркъ алты йыл къурулгъан. Сен муну уьч гюнден тургъузажакъмысан? – дейлер олар Огъар.

21Иса буса ибадатхана демек булан Оьзюню къаркъарасы гьакъында айтгъан. 22Иса оьлюмден тирилгенде, якъчылары О сёйлеген бу сёзлени эсге алгъанлар ва Сыйлы Язывлагъа да, Иса айтгъан сёзлеге де инангъанлар[+].

23Иса Ерусалимде ягьуди Пасха байрамда гёрсетген аламатларына къарап, кёплер Огъар иман салалар[+]. 24Амма, инсанланы юреклерин билегени саялы, Иса олагъа инанып битмей. 25Инсанны гьакъында Огъар гьеч биревню де англатыв бергени тарыкъ болмагъан. Неге тюгюл де, инсанны ичинде не барны О Оьзю биле болгъан.

#### 3


Иса ва Никодим

1Ягьудилени башчыларыны арасында Никодим деген бир фарисей болгъан[+]. 2Бу адам, гече Исаны янына гелип, Огъар:

– Устаз, биз Сени Аллагь Оьзюню ёлун гёрсетмек учун йибергенин билебиз. Неге тюгюл де, Аллагь оьзюне кёмек этмеген гиши Сен гёрсетеген аламатланы гёрсетип болмас эди, – дей.

3– Гертисин сёйлеймен сагъа: янгыдан тувмагъан бирев де Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмес! – деп жавап бере Иса огъар.

4– Къарт болгъан адам янгыдан нечик тувуп бола? Анасыны къарнына къайтып гирип, янгыдан тувмагъа боламы? – деп сорай Никодим Огъар.

5Иса булай жавап бере:

– Гертисин сёйлеймен сагъа: адам сувдан ва Аллагьны Ругьундан тувмаса, о Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмес![+] 6Къаркъарадан тувгъан къаркъара бола, Ругьдан тувгъан буса ругь бола. 7Сагъа: «Янгыдан тувма герексиз», – дейгениме тамаша болма. 8Ел сюйген еринде эшер, сен ону сесин эшитесен. Къайдан гелегенин ва къайда гетегенин буса билмейсен. Ругьдан тувгъан гьар ким булан да шолай бола.

9– Булай нечик болма бола дагъы? – деп сорай Никодим Огъар.

10Иса булай жавап бере:

– Исрайылны муаллими де болуп, сен шулай затланы да англамаймысан? 11Гертисин сёйлеймен сагъа: биз билеген затыбызны сёйлейбиз, гёрген затыбызгъа шагьатлыкъ этебиз. Сиз буса бизин шагьатлыгъыбызны къабул этмейсиз. 12Мен сизге дюньядагъы затланы гьакъында сёйлейгениме инанмагъан сонг, кёклердеги затланы гьакъында сёйлесем, сиз нечик инанажакъсыз? 13Кёклерден тюшген Менден, Инсанны Уланындан,[†] башгъа дагъы бирев де кёкге чыкъмагъан[+]. 14-15Магъа иман салагъан гьар ким даимлик яшав алсын учун, Муса[†] дангылда ез йыланны къурух булан оьрге нечик гётерген[*] буса, Мен де, Инсанны Уланы, шолай гётерилме герекмен[+].

16Аллагь дюньяны олай сюе чи, Оьзюню биргине бир Уланын огъар берип къойду. Уланына иман салагъан гьар ким оьлмесин учун, даимлик яшав алсын учун, О шолай этди[+]. 17Аллагь Уланын дюньягъа айыплап дуван этсин деп тюгюл, Ондан таба дюнья къутгъарылсын деп йиберди[+]. 18Огъар иман салагъангъа айыплап дуван этилмес. Иман салмайгъангъа буса дуван этилип де битген, неге тюгюл о Аллагьны биргине бир Уланына иман салмагъан[+]. 19Олагъа айыплап дуван этилгени де бу саялыдыр: дюньягъа нюр гелген, амма инсанлар нюрден эсе къарангылыкъны артыкъ сюйгенлер, неге тюгюл олар яман ишлер этген болгъан[+]. 20Яман иш этеген гьар ким, шо яман ишлери белгили болуп къалмасын учун, нюрню сюймес ва огъар багъып бармас[+]. 21Гьакъ ёлда юрюйген адам буса, ишлери Аллагь сюеген кюйде этилгени ачыкъ болсун учун, нюрге багъып барар.


Иса ва Ягьия пайхаммар

22Мундан сонг Иса якъчылары да булан Ягьудея топурагъына геле. Олар булан онда туруп, сувгъа чомуп, адамланы Аллагьгъа тапшура[+]. 23Ягьия пайхаммар да Салим деген ерни ювугъундагъы Энонда, сувгъа чомуп, адамланы Аллагьгъа тапшура болгъан, неге тюгюл онда кёп сув болгъан. Шо саялы адамлар онда бара болгъан. 24Шо Ягьия зиндангъа салынгъынча заман болгъан[+].

25Бир керен Ягьияны якъчыларыны бир ягьуди булан дин тазаланыв адатны гьакъында эришивлюгю бола[+]. 26Ягьияны янына гелип, олар:

– Устаз, Ёрданны бириси ягъында сени булан болгъан ва Оьзюню гьакъында сен айтгъан Адам гьали, сувгъа чомуп, адамланы Аллагьгъа тапшуруп тура. Бары халкъ да Ону янына бара! – дейлер[+].

27Ягьия булай дей:

– Инсан янгыз оьзюне Аллагь тапшургъан затны этип болар[+]. 28«Мен Месигь[†] тюгюлмен, мен янгыз Ондан алда йиберилгенимен», – деп мен айтгъан сёзлеге сиз оьзюгюз шагьатлыкъ этме боласыз[+]. 29Гелин янгыз гиевнюки болар. Гиевню къурдашы буса, ону янында болуп, тавушуна тынглап, ону сююнчюнден оьзю де сююнер. Муна тап шо кюйде мен де шолай сююнюп тураман[+]. 30Ону агьамиятлыгъы артмагъа герек, меники буса кемимеге герек.

31Оьрден гелген барындан да оьрдедир. Дюньядан гелген дюньягъа байлавлудур ва дюнья гьакъда сёйлер. Кёклерден гелген буса барындан да оьрдюр. 32О Оьзю гёргенни ва эшитгенни сёйлей, амма Ону сёзлерин бирев де къабул этмей. 33Ону сёзлерин къабул этген шону булан Аллагьны сёзлери гьакъ экенин гертилер[+]. 34Аллагь йиберип гелген Аллагьны сёзлерин сёйлер, неге тюгюл Аллагь Ругьну Огъар аявсуздан берер. 35Атасы Уланын сюе, Огъар бары да затны тапшуруп берген[+]. 36Улангъа иман салагъан даимлик яшавну алар. Амма Улангъа таби болмайгъан бир заманда да шону алмас, ону Аллагьны жазасы къаравуллайдыр[+].

#### 4


Иса ва Самариялы къатын

1Фарисейлер,[†] Иса Ягьияныкинден эсе артыкъ якъчылар да жыйып, сувгъа чомуп, адамланы Аллагьгъа тапшуруп юрюй деген хабарны эшителер. ( 2Гьакъыкъатда чы Иса Оьзю тюгюл, Ону якъчылары, сувгъа чомуп, адамланы Аллагьгъа тапшура болгъанлар.)[+] 3Иса шо хабар фарисейлеге етишгенни эшитгенде, Ягьудеяны къоюп, дагъы да Галилеягъа бара[+]. 4Огъар шо ёлунда Самариядан оьтюп гетме тюше[+]. 5Гьасили, О Самарияны Сигьар деген шагьарына геле. Бу шагьар Якъуб[†] оьзюню уланы Юсупгъа берген топуракъны ювугъунда болгъан[+]. 6Онда Якъубну къуюсу болгъан. Ёлдан къавшалып, Иса къуюну янында ял алмагъа олтура. Бу тюш вакътилерде бола.

7Самариялы бир къатын мунда сув алмагъа деп геле. Иса огъар:

– Магъа бир ичмеге сув бер, – деп тилей.

8Исаны якъчылары буса ашарлыкъ алмакъ учун шагьаргъа гетген болгъанлар. 9Самариялы къатын Огъар:

– Сен, ягьуди де болуп, мен самариялы къатындан ичмеге сув нечик тилеп боласан? – деп сорай. (Неге тюгюл де, ягьудилер самариялылар булан къатнашмай болгъанлар.)

10– Эгер сен Аллагьны адамлагъа береген савгъатын ва: «Магъа бир ичмеге сув бер», – деп сагъа Ким тилегенни биле эдинг буса, сен оьзюнг де Огъар тилер эдинг, О да сагъа яшав береген сув берер эди, – деп жавап бере Иса огъар[+].

11– Бийим! Сени сув алмагъа гьеч бир затынг да ёкъ, къую да терен. Шолай болгъанда, яшав береген сув Сагъа къайдан гелген? 12Бу къуюну бизге уллу атабыз Якъуб берген. О оьзю, ону уланлары ва тувары малы мундан сув ичген. Якъубдан да Сен уллумусан дагъы? – дей къатын Огъар.

13– Бу сувдан бир ичген гиши дагъы да ичмеге сюежек. 14Мен бережек сувдан ким ичсе, бир де сувсамажакъ. Мен огъар бережек сув шо адам учун даимлик яшавгъа багъып агъагъан бир булакъгъа айланып къалажакъ, – деп жавап бере Иса огъар[+].

15– Бийим! Магъа шолай сувдан бер дагъы. Мен дагъы сувсамасман. Магъа сув алмагъа дагъы мунда гелмеге тарыкъ болмажакъ, – дей къатын Огъар.

16– Барып, эрингни де чакъырып, мунда къайтып гел, – дей Иса.

17– Мени эрим ёкъ, – деп жавап бере къатын Огъар.

– Эрим ёкъ деп, сен герти айтдынг! 18Сени беш эринг болгъан. Гьали сен оьзю булан яшайгъанынг да сени эринг тюгюл. Сен шону тюз айтдынг, – дей Иса огъар.

19– Бийим! Къарайман, Сен пайхаммарсан[+]. 20Бизин ата бабаларыбыз Аллагьгъа бу тавда ибадат этгенлер. Сиз, ягьудилер буса, ибадат этме герекли ер Ерусалимде дейсиз, – дей къатын Огъар[+].

21Иса огъар булай дей:

– Магъа инан, гьей къатын, олай бир заман гелир, Атабызгъа не бу тавда, не Ерусалимде ибадат этмежексиз. 22Сиз, самариялылар, кимге ибадат этегенигизни билмейсиз, биз, ягьудилер, буса кимге ибадат этегенибизни билебиз. Къутгъарылыв ягьудилерден геле[+]. 23Амма герти ибадат этегенлер Атабызгъа гьакъ юрекден ва гьакъ герти кюйде ибадат этеген заман гелир. Шо заман гелип де тура! Атабыз да Оьзюне шолай ибадат этегенлени ахтара![+] 24Аллагь Ругьдур, Огъар ибадат этегенлер де гьакъ юрекден ва гьакъ герти кюйде ибадат этме гереклер[+].

25– Месигь[†] (демек Аллагьны Танглагъаны) гележегин билемен. Гелгенде, О бизге бары да затны англатар, – дей къатын[+].

26– Сени булан сёйлейген Мен тап шо Оьзюмен, – дей Иса[+].

27Шо вакъти Ону якъчылары гелелер. Исаны бир къатын булан сёйлейгенине къарап, олар тамаша болалар. Амма гьеч бири де Огъар: «Сен мундан не сюесен?» яда: «Бу къатын булан неге сёйлей эдинг?» – деп сорамай. 28Сонг къатын, оьзюню сув алагъан акъчалыгъын да къоюп, шагьаргъа гете ва адамлагъа:

29– Мени булан юрюгюз, мен этип тургъан чакъы бары да затны магъа айтып берген бир Адамны гёрерсиз. О Месигь сама тюгюлмю экен? – дей. 30Адамлар, шагьардан чыгъып, Исаны янына гелелер.

31Шо вакъти якъчылары Огъар:

– Устаз, ашамагъа олтур! – деп тилейлер.

32– Мени сиз билмейген азыгъым бар, – дей Иса олагъа.

33– Бугъар бирев аш сама гелтирмедими экен? – деп бир бирине сёйлейлер якъчылары.

34Иса олагъа булай дей:

– Мени азыгъым Мени Йибергенни сюйгенин кютмекдир ва Ону ишин яшавгъа чыгъармакъдыр[+]. 35Сиз: «Ашлыкълар бишмеге гьали де дёрт ай бар», – демедигизми? Сизге айтаман: авлакълагъа гёзлеригизни ачып къарагъыз, ашлыкълар саргъайып тура, оланы ормагъа заманы да етишген![+] 36Орагъан адам загьмат гьагъын алыр ва даимлик яшав учун ашлыкъны жыягъандай, адамланы жыяр. Шолайлыкъда, чачагъан да, орагъан да бирче сююнюп къалажакълар[+]. 37«Бири чачар, башгъасы орар» деген айтыв бу гезик гьакъдыр. 38Мен сизин оьзюгюзню къыйыныгъыз тёгюлмеген ашлыкъны къайтармагъа йиберемен. Башгъалар загьмат тёкгенлер, сиз буса оланы загьматыны натижасындан пайдаланасыз.

39«Оьзюм этип тургъан чакъы бары да ишлени магъа айтып берди», – деп шагьатлыкъ этген къатынны сёзлерине гёре, бу шагьарда самариялыланы бир кёплери Исагъа иман салалар. 40Самариялылар Исаны янына гелген заманда, Огъар оьзлерде къалсын деп тилейлер. Иса да онда эки гюн къала. 41Иса самариялылар булан сёйлеген сонг, оланы дагъы да бир хыйлылары иман салалар. 42О къатынгъа буса олар:

– Бизин иман салмагъыбыз янгыз сени сёзлеринге гёре тюгюл. Биз оьзюбюз Ону сёзлерин эшитдик ва О гертиден де дюньяны Къутгъарывчусу экенни билдик, – дейлер[+].


Гьаким адамны уланыны сав болуву

43Эки гюнден сонг Иса ондан Галилеягъа бара. 44Иса Оьзю бир пайхаммарны да оьзюню элинде абуру болмагъан деп айтгъан[+]. 45Галилеягъа гелгенде буса, галилеялылар Ону яхшы къаршылайлар. Неге тюгюл де, Ерусалимде байрамны заманында олар да болалар ва О этген бары да аламатланы гёрелер[+].

46Гьали буса Иса Галилеяны Кана деген юртуна бирдагъы керен геле. Мунда О сувну чагъыргъа айландыргъан болгъан. Мунда бир пачаны къуллукъчусу болгъан. Ону уланы Капернагьумда авруп ята болгъан[+]. 47Исаны Ягьудеядан Галилеягъа гелгенин эшитип, бу адам Ону янына бара. Капернагьумгъа гелип, оьзюню авруп оьле турагъан уланын сав этсин деп, Огъар ялбара.

48Шо заман Иса огъар:

– Аламатлар ва муъжизатлар гёрмей туруп, сизин биригиз де иман салмажакъсыз, – дей[+].

49Пачаны къуллукъчусу Огъар:

– Бийим, мени уланым оьлюп къалгъынча гел! – деп тилей.

50Уьюнге къайт, сени уланынг яшажакъ, – дей Иса огъар.

Иса айтгъан сёзлеге инанып, бу адам гете. 51Ёлда къуллары къаршылап, огъар:

– Уланынг сав болду, – деп билдирелер.

52О къулларына уланы не заман къолайлашма башлагъанын сорай. Олар:

– Тюнегюн тюшде сагьат бирге таба ону иссилиги тюшдю, – дейлер.

53Атасы шо заман Иса оьзюне: «Уланынг яшажакъ», – деп айтгъан вакъти экенни англай. Оьзю де, ону бютюн агьлюсю де Исагъа иман салалар[+]. 54Бу Исаны Ягьудеядан Галилеягъа къайтгъандан сонг гёрсетген экинчи аламаты болгъан[+].

#### 5


Иса гьавузда бир аврувну сав эте

1Шондан сонг ягьудилени байрамы бола. Иса Ерусалимге бара. 2Ерусалимде Къойлар къапусу деген ерни янында айланасы булан беш гётерме ерлешген бир гьавуз бола. Шо гьавузгъа ягьудилени тилинде Байтгьасда деп айтыла болгъан. 3Шо гётермелени тюплеринде кёп аврувлулар – сокъурлар, акъсакълар, буту къолу къуруп тербенип болмайгъанлар – ята болгъанлар. [ 4][*] 5Мунда отуз сегиз йылдан берли авруйгъан бир адам болгъан. 6О адамны гёрюп, о кёп заман ятагъанны билгенде, Иса огъар:

– Сав болма сюемисен? – деп сорай.

7– Бийим, сув чалкъынагъан заманда гьавузгъа гийирмеге мени биревюм де ёкъ. Мен гелгенде буса, менден алдын башгъасы гирип табула, – деп жавап бере аврув Огъар.

8– Туруп, ятывунгну да алып, юрюп йибер, – дей Иса огъар[+].

9О адам, шоссагьат сав болуп, ятывун да алып гете. Бу иш сонгугюн[†][*] бола. 10Шогъар гёре ягьудилени башчылары аврувундан сав болгъан бу адамгъа:

– Бугюн сонгугюн, тёшегингни де къолунга алып юрюмеге ярамай! – дейлер[+].

11О адам буса олагъа булай жавап бере:

– Мени сав этген Адам магъа: «Тёшегингни де алып бар», – деп айтды.

12– Сагъа: «Тёшегингни де алып бар», – деп айтгъан Адам кимдир? – деп сорайлар огъар.

13Сав болгъан адам Ону ким экенин билмей болгъан. Иса да шо ерде жыйылгъан халкъны арасына гирип яшынып къала. 14Сонг о адамгъа ибадатханада[†] къаршылашып, Иса огъар:

– Муна, сен сав болдунг. Вёре, дагъы гюнагь иш этме, ёгъесе сагъа дагъы да яманы болур, – дей.

15Бу адам барып, оьзюн сав этген Иса болгъанын ягьудилени башчыларына билдире. 16Ягьудилени башчылары буса Исаны гьызарламагъа башлайлар, неге тюгюл бу ишлени барын да О сонгугюн этген болгъан[+]. 17Амма Иса олагъа:

– Мени Атам даим ишлей, Мен де ишлеймен, – деп жавап бере.

18Ягьудилени башчылары Ону оьлтюрмеге онгайлыкъны излеп айланалар. Неге тюгюл де, О янгыз сонгугюнню адатларын бузуп къоймай, Аллагьгъа Оьзюню Атасы деп де айта болгъан. Шолайлыкъда, Оьзюн Аллагьгъа тенг эте болгъан[+]. 19Иса олагъа булай жавап бере:

– Гертисин сёйлеймен сизге: Мен, Уланы, Оьзюмден бир зат да этмеге болмайман. Мен Атам этегенде гёрген затымны этемен. Атасы не эте буса, Уланы да шону эте. 20Атасы Уланын сюе. Оьзю этеген бары да затларын да Огъар гёрсете. Атасы Огъар булардан да уллуларын гёрсетежек. Шо заман сиз тамаша болажакъсыз[+]. 21Атасы, оьлюлени тирилтип, олагъа яшав берегенде йимик, Уланы да, сюйген адамын тирилтип, яшав бере[+]. 22-23Атасы гьеч биревге дуван гесмей. Барысы да Атасына гьюрмет этегенде йимик, Уланына да гьюрмет этсин учун, дуван гесмекни О Оьзюню Уланына тапшургъан. Огъар гьюрмет этмейген Ону йиберген Атасына да гьюрмет этмес[+][+].

24Гертисин сёйлеймен сизге: Мени сёзюмню къабул этип, Мени Йибергенге иман салгъангъа даимлик яшав болар ва о Аллагьны жазасын гёрмес, о оьлюмню ёлундан тайып, даимлик яшавну ёлуна тюшер[+]. 25Гертисин сёйлеймен сизге: оьлгенлер Мени, Аллагьны Уланыны, сесин эшитеген заман гелир ва гелип де тура. Мени эшитгенлер яшап къалажакълар[+]. 26Яшав Атамдан Оьзюнден амалгъа геле. Тап шо кюйде Атам яшав Менден Оьзюмден де амалгъа гелеген кюйню этди[+]. 27Атам Магъа дуван этмеге ихтияр берди, неге тюгюл Мен, Ону Уланы, Инсанны Уланы[†] да дюрмен. 28Бары да оьлгенлер Аллагьны Уланыны сесин эшитеген бир заман гелир. Бугъар тамаша болмагъыз[+]. 29Олар тирилежеклер. Яхшылыкъ этгенлер, тирилип, даимлик яшав алажакълар. Яманлыкъ этгенлер буса, тирилип, Аллагьны жазасын алажакълар. 30Мен Оьзюмден бир зат да этип болмайман. Эшитгеним йимик дуван этемен. Мени дуваным да адилли дувандыр. Неге тюгюл де, Мен Оьзюм сюйгенни тюгюл, янгыз Мени йиберген Атамны сюйгенин кютмеге къарайман[+].


Исаны гьакъында шагьатлыкъ этив

31– Эгер Мен Оьзюмню гьакъымдан Оьзюм шагьатлыкъ этип айтсам, Мени сёзлеримни гючю болмас[+]. 32Мени гьакъымдан айтагъан дагъы да башгъа бирев бар. Мени гьакъымдан Атам гьакъ затны айтагъанны билемен.

33Сиз Ягьияны янына адамлар йиберген эдигиз. О Мени гьакъымда гьакъ герти затны сёйледи[+]. 34Мен инсанны шагьатлыгъына аркъа таямайман. Буланы сиз къутгъарылсын деп айтаман. 35Ягьия янагъан ва ярыкъ береген бир чыракъ йимик эди. Сиз бир вакъти ону ярыгъын уллу сююнч булан къабул этдигиз[+].

36Амма Мени шагьатлыгъым Ягьияныкинден артыкъ. Кютмек учун Атам тапшургъан ишлер, Мен кютюп турагъан ишлер Мени Атам йибергенине шагьатлыкъ этедир![+] 37Мени йиберген Атам Мени учун Оьзю де шагьатлыкъ этедир! Амма сиз бир заманда да не Ону сесин эшитмегенсиз, не Ону келпетин гёрмегенсиз. 38Ону каламын юреклеригизде сакъламайсыз, неге тюгюл О йиберип гелген Гишиге инанмайсыз. 39Сиз Сыйлы Язывланы уьйренесиз, неге тюгюл Олардан таба даимлик яшавгъа ёл табарбыз деп ойлашасыз. Амма Олар да Мени гьакъымдан шагьатлыкъ эте![+] 40Амма сиз даимлик яшав алмакъ учун, Мени яныма гелмеге сюймейсиз.

41Мени инсанлар этеген макътавгъа къарагъан ерим ёкъ[+]. 42Амма Мен сизин яхшы таныйман: сизин ичигизде Аллагьгъа бакъгъан сююв ёкъ! 43Мен сизге Атамны атындан гелгенмен, сиз буса Мени къабул этмейсиз. Амма оьзюню атындан башгъа бириси гелсе, сиз ону къабул этежексиз[+]. 44Сиз бир биригизден макътавлар къабул этесиз, амма Бир болгъан Аллагьдан макътавлар къазанмакъ учун чалышмайсыз! Сиз нечик инанып боласыз дагъы[+]?

45Атамны алдында Мен сизин айыплар деп ойлашмагъыз. Сизин айыплажакъ сиз оьзюне умут байлагъан Мусадыр![†] 46Эгер сиз Мусагъа инана эдигиз буса, Магъа да инанажакъ эдигиз. Неге тюгюл де, о Мени гьакъымдан язгъан[+]. 47Амма о язгъанлагъа да инанмагъан сонг, Мени сёзлериме сиз нечик инанажакъсыз?

#### 6


Иса беш минг адамны тойдура

1[•]Шондан сонг Иса Галилея кёлню (огъар башгъача Тиберия кёл деп де айтыла болгъан) янына бара. 2Ону арты булан онда кёп халкъ да бара. Неге тюгюл де, олар аврувлуланы сав этип, Иса этеген аламатланы гёрелер. 3Тавгъа чыгъып, Иса онда якъчылары булан олтура. 4Ягьуди Пасха[†] байрам ювукълашып геле болгъан[+]. 5Гёз къаратып, Иса янына кёп адамлар гелегенин гёргенде, Филипге:

– Оланы тойдурмакъ учун, экмекни къайдан сатып алайыкъ? – деп сорай[+].

6Бу сёзню Иса ону сынап къарамакъ учун айта. Не этежегин чи О Оьзю биле. 7Филип Огъар:

– Оланы гьарисине гиччи гесек сама тюшсюн учун, эки юз гюмюш акъчагъа алгъан экмек де таманлыкъ этмес, – деп жавап бере.

8Якъчыларындан бири болгъан Андрей – Петерни иниси Огъар:[+]

9– Мунда бир яшны беш экмеги де, эки балыгъы да бар. Булай кёп халкъгъа ондан не болсун? – дей.

10– Адамланы ерде олтуртугъуз, – дей Иса.

Шо ерде кёп от болгъан. Адамлар да олтура. Къатынгишилени де, яшланы да гьисапгъа алмайлы, олар беш мингге ювукъ адам болгъан. 11О заман экмеклени алып, шюкюр дуа этгенден сонг, Иса олтургъанлагъа пайлай. Шо кюйде балыкъланы да пайлай, гьар кимге сюйген чакъыны бере[+]. 12Адамлар ашап тойгъандан сонг, Иса якъчыларына:

– Гьеч зат зая болмасын учун, къалгъан гесеклени жыйыгъыз, – дей.

13Адамлар ашагъан сонг, беш экмекден къалгъан гесеклени жыйгъанда, олардан он эки четен тола. 14Иса этген бу аламатны гёргенде, адамлар: «Бу Адам дюньягъа гелме герекли герти Пайхаммар!» – деп сёйлемеге башлайлар[+]. 15Адамлар артындан гелип, Оьзюн гюч булан пача этмеге сюегенин билгенде, Иса янгыз дагъы да къайтып тавгъа чыгъа.


Иса сувну уьстюнден юрюй

16[•]Ахшам болгъанда, Исаны якъчылары кёлге баралар. 17Бир къайыкъгъа да минип, кёлню бириси ягъына, Капернагьум деген юртгъа баралар. Къарангы бола. Иса буса оланы янына къайтып битмей болгъан. 18Гючлю ел чыгъа, кёл гьалеклене. 19Беш алты чакъырым арекге юзгенден сонг, олар Исаны кёлню уьстю булан къайыкъгъа ювукълашып юрюп гелегенин гёрелер. Шондан бек къоркъалар. 20О буса олагъа булай дей:

– Менмен! Къоркъмагъыз!

21Якъчылары Ону къайыкъгъа миндирмеге сюелер, къайыкъ да шоссагьат барагъан ягъасына етише. 22Артындагъы гюн кёлню бириси ягъасында токътагъан халкъ шо ерде Исаны якъчылары минген бир къайыкъдан башгъасы болмагъанны гёре. Иса якъчылары булан бирче шо къайыкъгъа минмегенни ва олар янгыз юзюп чыкъгъанны биле. 23Шонда Раббибиз шюкюр дуа этгенден сонг, халкъ экмек ашагъан ерни ювугъуна Тибериядан башгъа къайыкълар да геле. 24Халкъ онда Исаны ва Ону якъчыларыны ёгъун гёрген заманда, къайыкълагъа да минип, Капернагьумгъа Ону излемеге бара.


Яшав береген азыкъ

25Исаны кёлню бириси ягъында табып, Огъар:

– Устаз, Сен мунда не заман гелдинг? – деп сорайлар.

26– Гертисин сёйлеймен сизге: сиз Мени этген аламатларым учун тюгюл, экмек ашап тойгъаныгъыз учун излейсиз! 27Бу дюньяны азыгъын тюгюл, даимлик яшав береген азыкъны гьайын этигиз. Шо яшавну сизге Мен, Инсанны Уланы,[†] бережекмен, неге тюгюл Атабыз Аллагь Магъа разилигини белгисин салды, – деп жавап бере Иса олагъа.

28– Этеген ишлерибизден Аллагь рази къалсын учун, биз не этме герекбиз? – деп сорайлар.

29– Аллагь сюеген иш О йиберген Адамгъа сизин иман салмакълыгъыгъыздыр, – деп жавап бере Иса[+].

30Олар Исагъа булай дейлер:

– Гёрюп, Сагъа иман салсын учун, Сен бизге не аламат гёрсетмеге боласан? Не иш этежексен[+]? 31Бизин ата бабаларыбыз дангылда кёкден тюшген манна[†][*] деген азыкъны ашап тургъанлар. Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик, «Ашамакъ учун, О олагъа кёкден азыкъ берген»[+].

32Иса олагъа булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: кёкден сизге азыкъны Муса[†] бермеген, сизге кёкден герти азыкъны береген Мени Атамдыр. 33Кёкден гелген ва бу дюньягъа яшав гелтиреген Ким буса, О Аллагь берген азыкъдыр.

34– Я Рабби, энниден сонг да даим бизге шолай азыкъны берип тур! – дей олар Огъар[+].

35Иса да олагъа булай дей:

– Яшав гелтиреген азыкъ Менмен. Мени яныма гелген бир заманда да ач болмас. Магъа иман салгъан бир заманда да сувсамас[+]. 36Амма Мен сизге алда да айтдым: сиз Мени гёрдюгюз, амма иман салмадыгъыз! 37Оьзлени Атам Магъа тапшургъан адамлар бары да Мени яныма гележеклер. Мени яныма гелгенлени де Мен бир заманда да гери урмасман[+]. 38Неге тюгюл де, Мен кёклерден Оьзюм сюйгенни этмек учун тюгюл, Мени йиберген Атам сюйгенни этмек учун гелгенмен[+]. 39Мени Йибергенни сюегени шудур: Оьзю Магъа тапшургъанланы гьеч бириси де тас болмасын, Мен къыяматгюн оланы барысын да тирилтежекмен[+]. 40Атамны сюегени – Уланын гёрюп, Огъар иман салагъан гьар ким даимлик яшавну алмакъдыр. Шо заман къыяматгюн Мен оланы тирилтежекмен[+].

41«Мен кёкден гелген азыкъман», – дегени саялы, ягьудилер Огъар разисизлигин билдирмеге башлайлар.

42– Атасын ва анасын биз таныйгъан Юсупну уланы Иса тюгюлмю Бу? «Мен кёкден гелгенмен», – деп гьали О нечик айтма бола? – деп сорайлар[+].

43Иса олагъа булай жавап бере:

– Хонтурланмагъыз. 44Мени йиберген Атам къуршамай туруп, Мени яныма бирев де гелмеге болмас. Мени яныма гелгенни Мен къыяматгюн тирилтежекмен[+]. 45Пайхаммарланы китапларыны биринде язылгъан кюйде, «Оланы барын да Аллагь уьйретежек». Атама тынглап, Ондан уьйренген гьар ким Мени яныма гележек. 46Булай демек Атаны инсан гёрген демек тюгюл. Аллагь йиберип гелген Менден башгъа Ону бирев де гёрмеди. Атамны янгыз Мен гёрдюм[+]. 47Гертисин сёйлеймен сизге: Магъа иман салагъанны даимлик яшаву бола. 48Яшав береген азыкъ Менмен. 49Сизин ата бабаларыгъыз дангылда манна ашагъан, амма оьлгенлер. 50Кёкден гелген азыкъ буса олай тюгюл: ону ашагъанлар бир заманда да оьлмежеклер. 51Кёкден гелген яшав береген азыкъ Менмен. Ону ким ашаса да, даим яшап къалажакъ. Дюньядагъылар даимлик яшав алсын учун, Мен бережек азыкъ Мени къаркъарамдыр[+].

52Шо заман ягьудилер:

– Бу Адам бизге ашамагъа Оьзюню этин нечик бере? – деп, бир бири булан эришмеге башлай.

53Иса да олагъа булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: эгер сиз Инсанны Уланыны къаркъарасын ашап, къанын ичмесегиз, сизде яшав болмажакъ[+]. 54Мени къаркъарамны ашап, къанымны ичегенни даимлик яшаву болур. Къыяматгюн Мен ону тирилтермен. 55Мени къаркъарам – герти азыкъ, Мени къаным да – герти ичеген зат. 56Мени къаркъарамны ашап, къанымны ичеген Мени булан бирликде болур, Мен буса ону булан бирликде болурман[+]. 57Яшав береген Атам Мени йибергени йимик ва Мен Атам себепли болуп яшайгъаным йимик, къаркъарамны ашайгъанлар да Мен себепли болуп яшап къалажакълар. 58Кёкден гелген азыкъ муна шолайдыр. О сизин ата бабаларыгъыз ашагъаны йимик тюгюл. Ата бабаларыгъыз шо азыкъны ашагъан сонг да оьлген буса, бу азыкъны ашайгъанлар даим яшап къалажакълар.

59Иса бу сёзлени Капернагьумда синагогда[†] айта.


Якъчыларыны бир хыйлылары Иса булан бармай

60Ону якъчыларыны бир хыйлылары муну эшитгенде:

– Булай уьйретивню къабул этмеге къыйын. Ону ким къабул этмеге бола? – деп сёйлейлер.

61Бу сёзлеге якъчылары хонтурлангъанын англагъан Иса олагъа:

– Бу Мени сёзлерим сизин уьркдюреми? 62Шолай болгъанда, Мени, Инсанны Уланын, Оьзю алда болгъан ерине къайтып гётерилегенин гёрсегиз, нечик болур[+]? 63Яшав гелтиреген янгыз Ругьдур, мунда инсанны гючю ёкъдур. Мен сизге сёйлеген сёзлерде яшав гелтиреген Ругь бардыр[+]. 64Амма сизин арагъызда инанмайгъанлар да бар, – дей.

Ким инанмайгъанны ва Оьзюне ким хыянатлыкъ этежекни Иса башынданокъ билген[+]. 65Сонг Иса:

– Мен буланы сизге айтгъаным, Атам йибермей туруп, гьеч бирев де Мени яныма гелме болмайгъаны саялыдыр, – дей.

66Шо замандан сонг Исаны якъчыларыны бир кёплери Ону къоялар ва дагъы Ону булан бармайлар.

67Шо заман Иса он эки де якъчысына:

– Сиз де сама гетмеге сюймеймисиз? – деп сорай.

68– Я Рабби! Биз кимни янына барайыкъ? Даимлик яшав береген сёзлер Сеникидир. 69Сен Аллагьны Сыйлысы экенингни де биз гьали билебиз. Сагъа иман да салабыз, – деп жавап бере Петер Огъар[+].

70– Сизин, он эки де якъчымны, сайлагъан Мен тюгюлменми? Амма арагъыздан биригиз иблис болуп чыгъажакъ, – дей Иса олагъа[+].

71Муну О Симон Искариетни уланы Ягьуданы гьакъында айтгъан. Неге тюгюл де, он эки якъчысыны бири буса да, Ягьуда Исагъа хыянатлыкъ этежек[+].

#### 7


Иса ягьудилени Чатырлар байрамында

1Сонг Иса Галилеяда айланмагъа башлай. О Ягьудеяда айланмагъа сюймей, неге тюгюл ягьудилер Ону оьлтюрмеге хыял эте болгъан[+]. 2Ягьудилени Чатырлар байрамы[*] ювукълашып геле[+]. 3Инилери Огъар:

– Мундан гетип, Ягьудеягъа бар! Сен этеген ишлени якъчыларынг да гёрсюнлер[+]. 4Оьзю белгили болма сюеген адам этеген ишлерин яшыртгъынлыкъда сакъламас. Бу ишлени Сен эте болгъан сонг, Оьзюнгню дюньягъа да ачыкъ эт! – дей. 5Гьатта инилери де Огъар иман салып битмей болгъанлар.

6– Мени заманым гьали де етишип битмеген, сизге буса гьар не заман да къыйыша[+]. 7Сизин дюнья гёрюп ярамайгъан болмас. Мени буса дюнья гюнагь ишлер этегенине шагьатлыкъ этегеним саялы гёрюп ярамай[+]. 8Сиз байрамгъа оьзюгюз барыгъыз, Мен буса бу байрамгъа бармайман. Мени заманым гьали де етишип битмеген, – дей Иса олагъа.

9Булай да айтып, Иса Галилеяда къала. 10Инилери байрамгъа гетгенде, Иса да онда бара, тек ачыкъ ачыкъдан тюгюл, яшыртгъынлай бара. 11Ягьудилени башчылары Ону байрамда излеп айланалар. «Къайдадыр шо Адам?» – деп ахтарып сорап туралар олар. 12Халкъны арасында Ону гьакъында хыйлы эришивлюклер де юрюле. «О яхшы Адам», – дей бирлери. «Тюгюл, О халкъны алдата», – дей башгъалары. 13Амма ягьудилени башчыларындан къоркъуп, Ону гьакъында бирев де ачыкъдан сёйлемей[+].

14Байрам орталашып турагъанда, ибадатханагъа[†] барып, Иса онда халкъгъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай.

15– Бу Адам о затлар булан бир де машгъул болмагъан чы. Мунча затны къайдан биле? – деп тамашалыкъ эте ягьудилер.

16Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен уьйретеген затлар Менден тюгюл, Мени Йибергенден геле[+]. 17Эгер бирев Аллагь сюеген затны этмеге сюйсе, Мен уьйретеген затлар Аллагьдан гелгенми, ёгъесе олар Менден Оьзюмденми – шону билежек. 18Оьзюнден сёйлейген оьзюне макътавлукъ ахтарыр. Оьзюн Йибергенге макътав гелтирмеге сюеген гьакъ юрекден айланыр. Ону юрегинде ялгъан ёкъдур[+]. 19Сизге Къанунну[†] Муса[†] бермедими? Амма сизин гьеч биригиз де Къанунну кютмейсиз! Мени не учун оьлтюрмеге сюесиз[+]?

20– Сен жинлисен. Сени оьлтюрмеге сюеген кимдир? – деп сорай халкъ[+].

21Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен бир аламат иш гёрсетдим, сиз буса барыгъыз да тамаша болдугъуз. 22Муса сизге уланларыгъызны сюннет этмекни буюргъан. (Тек сюннет этмек Мусадан тюгюл, ата бабаларыбыздан.) Сиз буса яшланы бир бирде сонгугюнлер[†] де сюннет этесиз. 23Мусаны буйругъун бузмайбыз деп, сонгугюнлер де яшланы сюннетлейген болгъан сонг, сонгугюн Мен адамны къаркъарасын сав этген деп, сиз Магъа не учун къазапланасыз[+]? 24Тыш гёрюнюшюне къарап, дуван этмегиз, дуваныгъыз адилли болсун![+]

25Бу заман ерусалимлилерден бирлери:

– Башчылар оьлтюрмек учун ахтарып айланагъан Адам Бу сама тюгюлмю? 26Къарагъыз чы, адамлар булан О ачыкъдан сёйлей, Огъар буса бирев де бир зат да айтмай. Балики, Ону Месигь[†] экенин башчылар гертиден де билгендир? 27Амма биз Бу Адам къайдан экенин билебиз. Месигь гелгенде буса, О къайдан гелгенни бирев де билмей къалажакъ, – деп сёйлемеге башлайлар[+].

28Ибадатханада Аллагьны каламын англатагъанда, Иса къычырып булай дей:

– Сиз Мени таныймысыз дагъы? Мен къайдан экенимни де билемисиз? Буса да Мен Оьзюмден гелмегенмен. Мени йиберген Атама инанмагъа ярай. Сиз Ону танымайсыз, 29амма Мен буса Ону таныйман. Мен Ону ягъындан гелгенмен, Мени йиберген де О[+].

30Бу заман олар Ону тутмагъа къарайлар. Амма Огъар бирев де тийип болмай, неге тюгюл гьали де Ону белгиленген болжалы етишип битмеген болгъан[+]. 31Халкъны бир кёп яны, Огъар иман салып: «Месигь гелгенде, бизге Бу Адам гёрсетгенинден артыкъ аламатлар гёрсетежекми?» – деп сёйлейлер[+].

32Халкъ Исаны гьакъында сёйлейген затланы фарисейлер[†] эшителер. Исаны тутмакъ учун, баш дин къуллукъчулар[†] булан фарисейлер ибадатхананы къаравулларын йиберелер. 33Иса буса олагъа булай дей:

– Гьали де бираз заман Мен сизин булан туражакъман, сонг Мени Йибергенни янына гетежекмен[+]. 34Сиз Мени ахтаражакъсыз, амма тапмажакъсыз, неге тюгюл Мен бар ерге сиз гелмеге болмажакъсыз[+].

35Шо заман ягьудилер оьз арасында:

– Биз табып болмайгъан ерге О къайда бара экен? Балики, О грек шагьарларда яшайгъан ягьудилени янына барып, греклеге Аллагьны каламын англатма сюедир? 36«Сиз Мени ахтаражакъсыз, амма тапмажакъсыз, неге тюгюл Мен бар ерге сиз гелмеге болмажакъсыз», – дейген сёзлер нени англата? – деп сёйлейлер.

37Байрамны ахырынчы, инг аслу гюнюнде Иса, туруп, къычырып булай дей:

– Эгер ким сувсагъан буса, яныма гелип ичсин![+] 38Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде, «Магъа иман салагъан гьар кимни ичинден яшав береген сувну булакълары агъажакъ»[+].

39Бу сёзлени Иса Оьзюне иман салагъанлагъа гележек Аллагьны Ругьуну гьакъында айта. О заман адамлагъа Аллагьны Ругьу берилмеген болгъан, Иса да Аллагьны макътавлугъуна гётерилип битмеген болгъан[+].

40Халкъны ичинден бирлери бу сёзлени эшитгенде:

– Бу Адам – гертиден де пайхаммар, – дейлер[+].

41– Бу Адам – Месигь, – дейлер башгъалары.

– Болмас! Месигь Галилеядан гелме герекми дагъы? 42Сыйлы Язывларда Месигь Давутну наслусундан,[†] Давут[†] яшагъан Байтлагьам шагьарда туважакъ деп язылмагъанмы дагъы? – деп сорайлар бирлери[+].

43Шолайлыкъда, халкъны арасында Ону гьакъында эришивлюклер тувулуна[+]. 44Олардан бирлери Исаны тутмагъа да сюелер, амма Огъар бирев де къол узатып болмай.

45Шо заман ибадатхананы къаравуллары баш дин къуллукъчуланы[†] ва фарисейлени янына къайталар. Къаравуллагъа:

– Неге Ону тутуп алып гелмедигиз? – деп сорайлар.

46– Бу Адам йимик сёйлейген гиши бир заманда да болмагъандыр, – деп жавап берелер къаравуллар.

47– О сизин де сама алдатмадымы? 48Башчылардан яда фарисейлерден бирев сама да Огъар иман салдымы[+]? 49Къанундан англаву ёкъ саялы, бу къара халкъгъа налат болгъан, – дей фарисейлер олагъа.

50Амма фарисейлени арасындан алда Исаны янына гелген Никодим олагъа:[+]

51– Бизин Къанунубузгъа гёре, бир башлап адамгъа тынгламай туруп ва о не этгенни билмей туруп, дуван этеми дагъы? – дей[+].

52– Сен де Галилеядан сама тюгюлмюсен? Бир башлап Сыйлы Язывланы уьйрен, Галилеядан бир де пайхаммар чыкъмагъанны оьзюнг гёрюрсен, – деп жавап берелер огъар[+].

53Сонг оланы гьариси уьйлерине къайта.

#### 8


Зина этген къатын

1Иса буса Зайтун тавгъа бара. 2Эртен тез О ибадатханагъа[†] дагъы да геле ва бары да халкъ Ону янына жыйыла. Иса олтуруп олагъа Аллагьны каламын англатмагъа башлай. 3Дин алимлер ва фарисейлер,[†] Ону янына зина эте туруп тутулгъан бир къатынны гелтирип, ону бары да халкъны алдына чыгъаралар. 4Исагъа булай дей:

– Устаз, бу къатын зина эте туруп табулгъан. 5Муса[†] оьзюню Къанунунда[†] бизге булайланы таш урушгъа тутмагъа буюргъан. Бугъар Сен не дерсен[+]?

6Олар шону Исаны сынап къарамакъ учун ва берген жавабын Огъар Оьзюне къаршы къолламагъа онгайлыкъ тапмакъ учун сорайлар. Иса буса энкейип бармагъы булан ерде язывлар эте[+]. 7Огъар дагъы да къайтарып сорагъанда, О эретуруп йиберип:

– Кимни гюнагьы ёкъ буса, шо адам о къатынгъа башлап таш атсын! – дей[+].

8О дагъы да энкейип, бармагъы булан ерде язывлар этмеге башлай. 9Шону эшитгенде, къартлардан башлап барысы да бирини артындан бири чыгъып гетмеге башлай. Иса Оьзюню алдында орталыкъда токътагъан шо баягъы къатын булан янгыз къала. 10Иса туруп огъар:

– Гьей къатын, булар бары да къайда? Сени бирев де гюнагьламадымы? – деп сорай.

11– Гьеч бирев де, Бийим, – дей къатын.

– Мен де сени гюнагьламайман. Бар, дагъы гюнагь иш этмессен, – дей Иса огъар[*][+].


Иса дюньягъа нюр тёге

12Сонг Иса халкъ булан дагъы да сёйлей. О:

– Мен бу дюньягъа нюр тёгемен. Мени артым булан юрюген къарангылыкъда къалмас, яшав береген нюр даим ону булан болур, – дей[+].

13О заман фарисейлер Огъар:

– Сен Оьзюнг Оьзюнге шагьатлыкъ этесен. Сени шагьатлыгъынг гьакъ тюгюл, – дейлер[+].

14Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен Оьзюм учун шагьатлыкъ этсем де, Мени шагьатлыгъым гьакъдыр, неге десегиз, Мен къайдан гелгенимни де, къайда барагъанымны да билемен. Сиз буса Мени къайдан гелгенимни де, къайда барагъанымны да билмейсиз[+]. 15Сиз инсанны гёзюнден къарап дуван этесиз. Мен буса биревге де дуван этмеймен[+]. 16Эгер Мен дуван этсем де, Мени дуваным гьакъ, неге тюгюл бу дуванымда Мен янгыз тюгюлмен, Мени булан Мени йиберген Атам да бар[+]. 17Эгер эки адам бир затны токъташдыра буса, оланы шагьатлыгъы гьакъ гертидир деп язылгъан сизин Къанунугъузда да[+]. 18Мен Оьзюмню гьакъымда Оьзюм шагьатлыкъ этемен, Мени йиберген Атам да Мени гьакъымда шагьатлыкъ эте[+].

19О заман Огъар:

– Сени Атанг къайдадыр? – деп сорайлар.

– Сиз не Мени, не Атамны танымайсыз. Сиз Мени таный болгъан эдигиз буса, Атамны да таныр эдигиз, – деп жавап бере Иса[+].

20Бу сёзлени Иса ибадатханада Аллагьны каламын англатагъанда, хазна сандыкъны къырыйында сёйлей. Ону бирев де тутмай, неге тюгюл Ону заманы гелип битмеген болгъан[+]. 21Иса дагъы да олагъа булай дей:

– Мен сизин къоюп гетемен, сиз буса Мени ахтаражакъсыз, амма оьзюгюзню гюнагьларыгъыз булан оьлюп гетежексиз. Мен барагъан ерге сиз гелип болмажакъсыз[+].

22Шо заман ягьудилер:

– О Оьзю Оьзюн оьлтюреми экен? «Мен барагъан ерге сиз гелип болмажакъсыз», – деп нени гьакъында айта экен? – деп бир бирине сорайлар.

23Иса олагъа булай дей:

– Сиз тюпдеги дюньядансыз, Мен буса оьрденмен. Сиз бу дюньядансыз, Мен буса бу дюньядан тюгюлмен[+]. 24Шо саялы Мен сизге: «Оьзюгюзню гюнагьларыгъыз булан оьлюп гетежексиз!» – деп айтдым. Мен гертиден де Ким экениме инанмасагъыз, сиз барыгъыз да оьзюгюзню гюнагьларыгъыз булан оьлюп гетежексиз.

25– Шолай буса, Сен кимсен дагъы? – деп сорайлар Огъар.

Иса булай жавап бере:

– Башдан берли Мен Оьзюм киммен деп айтгъан бусам, Шоман. 26Сизин гьакъыгъызда айтмагъа ва сизин айыпламагъа кёп затларым бар. Мени Йибергенни сёзлери гьакъ гертидир, Мен де Ондан эшитгенлеримни дюньягъа билдиремен[+].

27Олар Атасыны гьакъында О оьзлеге не айтгъанны англамайлар. 28Шо саялы Иса олагъа булай дей:

– Мени, Инсанны Уланын,[†] сиз гётергенде, Мен гертиден де Ким экенимни, Мен Оьзюмден бир зат да этмейгенимни, бу сёзлени Атам уьйретгени йимик сёйлейгенимни билежексиз[+]. 29Мени Йиберген даим Мени булан. О Мени янгыз къоймай. Мен даим О ушатагъан ишлени этемен[+].

30Иса бу сёзлени айтагъанда, кёплер Огъар иман салалар[+].


«Гьакъ гертилик сизин азат этер»

31Иса Оьзюне иман салгъан ягьудилеге булай дей:

– Эгер Мени сёзюме тынглап юрюсегиз, сиз герти якъчыларым боларсыз. 32Сиз гьакъ гертиликни билерсиз ва гьакъ гертилик сизин азат этер[+].

33– Биз Ибрагьимни[†] наслусунданбыз, бир заманда да биревню де къуллары да болмагъанбыз! «Сиз азат болажакъсыз», – деп Сен нечик сёйлейсен? – дейлер олар[+].

34Иса олагъа булай жавап бере:

– Гертисин сёйлеймен сизге: гюнагь иш этеген гьар ким гюнагьны къулудур[+]. 35Амма есини ожагъында къул даимге къалмас, Уланы буса онда даимге къалажакъ[+]. 36Шогъар гёре Мен, Аллагьны Уланы, сизге азатлыкъ берсем, сиз гертиден де азат болажакъсыз. 37Сиз Ибрагьимни наслусундан экенигизни билемен, амма сиз Мени оьлтюрмеге сюесиз, неге тюгюл Мен уьйретеген затланы къабул этмейсиз[+]. 38Мен сизге Атам Магъа гёрсетген затланы гьакъында сёйлеймен. Сиз буса оьзюгюзню атагъыз айтагъан затланы этесиз.

39– Бизин атабыз – Ибрагьим, – дейлер ягъудилер.

– Эгер сиз Ибрагьимни авлетлери болгъан эдигиз буса, Ибрагьим этеген ишлени этер эдигиз[+]. 40Сиз буса гьали Мени, Аллагьдан эшитген гьакъ гертини сизге сёйлейген Адамны, оьлтюрмеге сюесиз. Ибрагьим шолай этмеди! 41Сиз оьзюгюзню атагъыз этген ишни этесиз, – дей Иса олагъа.

– Биз пич тувмагъанбыз! Бизин бир Атабыз бар, О да Аллагьдыр, – деп жавап берелер ягьудилер Огъар[+].

42– Эгер Аллагь сизин Атагъыз эди буса, сиз Мени сюер эдигиз. Мен Аллагьны янындан гелдим, гьали буса мундаман. Мен Оьзюмден гелмедим, Мени О йиберди. 43Мен айтагъанымны сиз неге англамайсыз? Неге тюгюл де, Мени сёзлеримни къабул этмеге болмайсыз. 44Сизин атагъыз иблисдир, сиз де о атагъызны хыялларын кютмеге сюесиз. О башдан берли де адам оьлтюрювчю болду ва бир заманда да гьакъ гертини яны болмады, неге тюгюл онда оьзюнде де гьакъ герти ёкъ. О ялгъан айтагъанда, оьзюню ана тилинде сёйлей, неге тюгюл о оьзю де ялгъанчы, ялгъанланы да атасы[+]. 45Мен янгыз гьакъ гертини сёйлейгеним саялы, сиз Магъа инанмайсыз. 46Сизин къайсыгъыз Мени гюнагьлы деп айыплама боласыз? Мен гьакъ гертини сёйлей бусам, сиз Магъа неге инанмайсыз? 47Аллагьныки болгъанлар Ону сёзлерине тынглар. Сиз Аллагьныки тюгюлсюз, шо саялы Мени сёзлериме тынгламайсыз, – дей Иса олагъа.


«Мен Ибрагьим тувгъунча да бар эдим»

48Ягьудилер Огъар булай дейлер:

– Сен бир жинли самариялысан. Биз Сагъа тюзюн айтабыз[+].

49– Мен жинли тюгюлмен. Мен Атама гьюрмет этемен, сиз буса Мени хорлайсыз[+]. 50Мен Оьзюм учун макътавлукъ ахтарып айланмайман. Амма Мени учун шо макътавлукъну ахтарагъан Башгъасы бар. О буса тюз дуван эте[+]. 51Гертисин сёйлеймен сизге: ким Мени айтгъанымны этип юрюсе, бир заманда да оьлюм гёрмежек, – дей Иса[+].

52– Сен жинли экенге биз гьали лап тюшюндюк. Ибрагьим оьлген, пайхаммарлар[†] да оьлгенлер. Сен буса: «Сени айтгъанынгны этип юрюгенлер оьлюм гёрмежек!» – дейсен. 53Буса Сен бизин оьлген атабыз Ибрагьимден де уллумусан? Пайхаммарлар чы оьлген. Сен Оьзюнгню киммен деп гьисап этесен? – деп сорайлар ягьудилер.

54– Эгер Мен Оьзюмню макътасам, Мени макътавум бир гьеч зат болур. Мени макътавлу этеген Атамдыр. Сиз О сизин Аллагьыгъыз дейсиз[+]. 55Сиз Ону бир заманда да танымагъансыз, Мен буса Ону таныйман. Эгер Мен Ону танымайман деп айтсам, Мен де сизин йимик ялгъанчы болур эдим. Мен Ону таныйман ва Ону айтгъанын этемен[+]. 56Сизин атагъыз Ибрагьим Мен гелген гюнню гёрюрмен деп сююнген. О шо гюнню гёрген ва ондан сююнген! – деп жавап бере Иса олагъа[+].

57– Сагъа элли йыл да болмай, Сен Ибрагьимни гёрдюнгмю дагъы? – дейлер ягьудилер.

58– Гертисин сёйлеймен сизге: Мен Ибрагьим тувгъунча да бар эдим, – дей Иса олагъа.

59Шо заман ягьудилер Огъар урмагъа къолларына ташлар алалар. Амма Иса яшына ва ибадатханадан гете[+].

#### 9


Тувмадан сокъур адамны сав этив

1Оьтюп барагъанда, Иса тувмадан сокъур бир адамны гёре. 2Якъчылары Огъар:

– Устаз, бу адам неге сокъур болуп тувгъан? Гюнагь ишни ким этген: оьзюмю яда ата анасымы? – деп сорайлар[+].

3Иса булай жавап бере:

– Не бу оьзю, не ата анасы гюнагь иш этмеген. Аллагь ондан таба Оьзюню къудратын гёрсетип болсун учун, ону сокъур болуп тувдургъан. 4Гюн битип къалгъынча, Мени Йибергенни ишлерин этмеге герекбиз. Гече болгъанда бирев де ишлемеге болмас[+]. 5Бу дюньяда Мен бар чакъы Мен дюньягъа Нюр тёгемен[+].

6Бу сёзлени айтгъан сонг, О ерге тюкюрюп, тюкюрюкге хумну булгъап, балчыкъ эте. Шо балчыкъны сокъурну гёзлерине сюрте[+]. 7Сокъургъа:

– Бар энни, Силогьам гьавузунда жувун, – дей (Силогьам демек «Йиберилип гелген» демекдир).

Сокъур да барып жувуна ва ону гёзлери гёреген болуп къала[+]. 8Хоншулары ва ону сокъур гьалда садагъа тилеп тургъанын гёрген адамлар:

– Бу олтуруп садагъа тилеп турагъан адам тюгюлмю? – деп сёйлейлер.

9– Дюр, бу шо адам, – дейлер бирлери.

– Тюгюл, тек огъар ошай, – дейлер башгъалары.

– Шо сокъур адам менмен, – дей сокъур.

10– Олай буса, нечик гёреген болдунг дагъы? – деп сорайлар огъар.

11О булай жавап бере:

– Иса деген Адам Оьзюню тюкюрюгюне хумну булгъап, балчыкъ этип, гёзлериме сюртдю. Сонг: «Бар энни, Силогьам гьавузунда жувун», – деп айтды. Мен де барып жувунуп, гёреген болуп къалдым.

12– О Адам къайдадыр? – деп сорайлар огъар.

– Билмеймен, – деп жавап бере о.

13Башда сокъур болгъан шо адамны фарисейлени янына алып гелтирелер. 14Иса балчыкъ сюртюп ону гёзлерин гёреген этген гюн сонгугюн[†] болгъан[+]. 15Фарисейлер[†] о нечик гёреген болгъанын сорама башлайлар. О да фарисейлеге:

– О мени гёзлериме балчыкъ сюртдю, сонг мен жувунуп, гёреген болуп къалдым, – дей.

16Фарисейлени бирлери:

– Бу Адам Аллагьдан йиберилип гелмеге кюй ёкъ. О сонгугюнню адатын юрютмей, – дейлер.

– Аллагь йиберип гелген адам тюгюл буса, булай аламатланы нечик этме бола дагъы? – дейлер башгъалары.

Шону уьстюнден оланы арасында эришивлюк де бола[+]. 17Шо заман сав болгъан сокъургъа: О Адам сени гёзлерингни ачды дейсен сен. Ону гьакъындан сен не айтма боласан? – деп дагъы да сорайлар.

– О Адам – Пайхаммар, – деп жавап бере о[+].

18Бу адам алда сокъур болуп, гьали гёреген болгъанына ягьудилени башчылары нечик де инанмайлар, шо саялы ону ата анасын чакъырып гелтиртелер. 19Сонг олагъа:

– Бу сизин уланыгъызмы? Сиз бу сокъур болуп тувгъан дейсиз. Гьали бу нечик гёреген болуп къалгъан дагъы? – деп сорайлар.

20– Бу бизин уланыбыз экенни ва сокъур болуп тувгъанын биз билебиз. 21Амма о нечик гёреген болгъанын, ону гёзлерин ким ачгъанны биз билмейбиз. Огъар оьзюне сорап къарагъыз. О гьакъылбалыкъ болгъан, оьзюню гьакъында оьзю сёйлесин, – деп жавап берелер ата анасы.

22Ягьудилени башчыларындан къоркъагъаны саялы, ону ата анасы шолай жавап бере. Неге тюгюл де, Иса Месигь[†] экенни ачыкъдан мюкюрлюк этген гьар гишини синагогдан[†] къуваламакъ деп, ягьудилер алданокъ къарар чыгъаргъан болгъан[+]. 23Ону ата анасы: «О гьакъылбалыкъ болгъан. Огъар оьзюне сорап къарагъыз», – деп айтгъаны да муна шо саялы.

24Алда сокъур болгъан шо адамны бирдагъы да чакъырып, огъар:

– Аллагьны атын тутуп ант эт! О Адам гюнагь ишлер этегенни биз билебиз, – дейлер.

25– О гюнагь ишлер этегенни яда этмейгенни мен билмеймен, тек мен бир затны билемен: башда мен сокъур эдим, гьали буса гёремен, – деп жавап бере о ягьудилеге.

26– О сагъа не этди? Гёзлерингни нечик ачды? – деп сорайлар огъар бирдагъы керен.

27– Мен сизге айтдым чы, сиз буса тынгламадыгъыз. Сиз шону гьакъында бирдагъы да неге эшитмеге сюесиз? Ёгъесе, сиз де Ону якъчылары болма сама сюймеймисиз? – деп жавап бере о.

28Шо заман ягьудилени башчылары, ону мысгъыллап:

– Ону якъчысы сенсен! Биз Мусаны[†] якъчыларыбыз! 29Биз Аллагь Муса булан сёйлегенин билебиз, О Адам къайдан гелгенин буса билмейбиз, – дейлер[+].

30Гёзлери ачылгъан адам олагъа:

– Ону къайдан гелгенин сиз билмейгенигиз тамаша. Мени гёзлеримни ачгъан О чу. 31Аллагь гюнагь ишлер этгенлеге тынгламайгъанны биз билебиз. Аллагь Оьзюнден къоркъуп ва Оьзю айтгъанны этип юрюйгенлеге тынглай[+]. 32Ким буса да бирев тувмадан сокъур бир адамны гёреген этген деп бир заманда да эшитилмеген. 33Эгер Бу Адам Аллагьдан йиберилип гелмеген эди буса, О гьеч бир зат да этип болмас эди, – деп жавап бере.

34Ягьудилер огъар:

– Тувмадан гюнагьгъа да батып, гьали сен бизин уьйретмеге къараймысан? – деп жавап берип, ону синагогдан къувалап чыгъаралар.

35Олар бу адамны синагогдан къувалагъанны эшитип ва ону излеп табып, Иса огъар:

– Сен Инсанны Уланына[†] иман саламысан? – деп сорай.

36– Бийим! Магъа О Ким экенин айт, мен де Огъар иман саларман, – дей о.

37– Сен Ону гёрдюнг, гьали сени булан сёйлеп турагъан да Одур, – дей Иса огъар[+].

38– Я Рабби, иман саламан, – деп, сужда эте о.

39– Мен бу дюньягъа гёрмейгенлер гёрсюн, гёрегенлер гёрмейген болсун деп дуван этмеге гелгенмен, – дей Иса.

40Ону янында болгъан фарисейлер бу сёзлени эшитгенде, Огъар:

– Бизин де Сен сокъурлар деп гьисап этемисен? – дейлер[+].

41Иса олагъа булай дей:

– Эгер сиз сокъурлар болгъан бусагъыз, Аллагьны алдында сизин айыбыгъыз болмас эди. Амма сиз: «Биз гёребиз», – дейсиз. Шолай болгъанда, сизин гюнагьларыгъыз сизин уьстюгюзде къала[+].

#### 10


Къойчу ва сирив

1Иса булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: къойлар турагъан гюренге, къапусундан таба гирмей, башгъа ерден таба гиреген гиши уручу ва талавурчудур. 2Къапудан гиреген гиши буса сиривню къойчусудур. 3Къаравулчу огъар къапуну ача, къойлар ону тавушун таный. О къойланы атларын айтып чакъырып, оланы гюренден къыргъа чыгъара. 4Бары да къойларын чыгъаргъанда, къойчу сиривню алды булан юрюй, къойлар буса ону арты булан бара, неге тюгюл олар ону тавушун таный. 5Амма олар ят гишини арты булан бир заманда да бармажакъ, ондан къачажакъ, неге тюгюл ону тавушу олагъа таныш тюгюл.

6Иса ягьудилеге бу масалны айта. Амма олар О не айтма сюегенни англамайлар[+]. 7Шо саялы Иса олагъа дагъы да булай дей:

– Гертисин сёйлеймен сизге: къой гюренни къапусу Менмен. 8Менден алда гелгенлер барысы да – уручулар ва талавурчулар, шо саялы къойлар олагъа тынгламагъан. 9Мен къапуман. Ким Менден таба оьтюп гирсе, о къутулар. О къапудан гирер, чыгъар ва оьзюне отлав табар[+]. 10Уручу янгыз урламакъ учун, оьлтюрмек ва ёкъ этмек учун геле. Мен буса инсанлар яшама, мол яшама болсун учун гелгенмен.

11Мен яхшы къойчуман. Яхшы къойчу оьзюню къойлары учун жанын да аямай[+]. 12Ялгъа тутулгъан адам герти къойчу тюгюл. Къойлар онуки тюгюл. Бёрюню гелегенин гёргенде, о къойланы къоюп къача. Бёрю де, къойланы тутуп, паралай[+]. 13Ону къойларда гьайы ёкъ, неге тюгюл о ялчы.

14Мен яхшы къойчуман. Оьзюмню къойларымны таныйман. Къойларым да Мени таный. 15Тап шо кюйде Атам Мени таный, Мен де Ону таныйман. Къойларым учун Мен жанымны да аямасман[+]. 16Мени бу сиривден къайры башгъа къойларым да бар. Мен оланы да гелтирме герекмен. Олар Мени тавушума тынглажакъ ва бир сирив, бир къойчу болажакъ![+] 17Жанымны янгыдан къайтарып алмакъ учун берегеним саялы, Атам Мени сюе[+]. 18Мени жанымны бирев де чыгъарып алмай. Мен ону Оьзюм сююп беремен. Мени жанымны бермеге ихтиярым бар ва ону янгыдан къайтарып алмагъа ихтиярым бар. Буланы этмеге Магъа Атам буйрукъ этди[+].

19Бу сёзлерден сонг ягьудилени арасында дагъы да эришивлюклер башлана[+]. 20Оланы кёплери:

– О жинли болгъан, гьакъылын тас этген. Огъар неге тынглайсыз? – дей[+]. 21Бу жинли гишини сёзлери тюгюл, жинли адам сокъур адамгъа гёз ачдырып болмас, – дей башгъалары[+].


Иса Ибадатхананы Янгыртывуну байрамында

22Шо вакътилерде Ерусалимде Ибадатхананы[†] Янгыртывуну байрамы башлана. Шо къыш вакъти бола. 23Иса ибадатхананы абзарында Сулайманны[†] гётермесинде юрюп айлана[+]. 24Мунда ягьудилер, Исаны айланасына жыйылып, Огъар:

– Къачан болгъунча Сен бизин чыдамлыгъыбызны сынап туражакъсан? Эгер Сен Месигь[†] бусанг, тувра айтып къой, – дейлер[+].

25Иса олагъа булай жавап бере:

– Мен сизге айтдым, сиз инанмадыгъыз. Атамны аты булан Мен этеген ишлер Мени гьакъымда шагьатлыкъ эте[+]. 26Амма сиз Магъа инанмайсыз, неге тюгюл сиз Мени сиривюмдеги къойлардан тюгюлсюз. 27Мени къойларым тавушума тынглай, Мен оланы таныйман, олар да Мени артыма тюше. 28Мен олагъа даимлик яшав беремен. Олар бир заманда да оьлмежек, бирев де оланы Мени къолумдан чыгъарып да алмас[+]. 29Оланы Магъа берген Атам бары да затдан уьстдедир. Оланы Атамны къолундан чыгъарып алмагъа гьеч биревню де гючю етмес. 30Мен де, Атам да бирбиз[+].

31Ону дагъы да таш урушгъа тутмакъ учун, ягьудилер ерден ташлар алалар[+]. 32Иса олагъа:

– Мен сизге Атам Магъа тапшургъан бир хыйлы яхшы ишлени этип гёрсетдим. Бу ишлерден къайсы саялы сиз Мени таш урушгъа тутмагъа сюесиз? – дей.

33– Биз Сени таш урушгъа тутмагъа сюегенибиз яхшы ишлеринг саялы тюгюл, Сен капирлик этегенинг саялы. Инсан да болуп Оьзюнгню Аллагь этип гёрсетегенинг саялы, – деп жавап бере ягьудилер Огъар[+].

34Иса олагъа булай дей:

– Сизин Къанунугъузда:[†] «Мен сизге аллагьлар деп айтдым», – деп язылмагъанмы дагъы[+]? 35Аллагь Оьзюню каламы етишгенлеге аллагьлар деп айтгъан. Сыйлы Язывлар гючюн тас этгенми дагъы? 36Аллагь Мени танглап бу дюньягъа йиберди. Шолай болгъан сонг: «Аллагьны Уланыман», – дейгеним саялы, «Капирлик этесен», – деп нечик айтма боласыз[+]? 37Эгер Мен Атамны ишлерин этмей бусам, Магъа инанмагъыз! 38Эгер Мен Атамны ишлерин эте бусам, Магъа инанмай бусагъыз да, Мен этеген ишлеге инаныгъыз. Шо заман сама Атам Мени булан бирликде, Мен буса Атам булан бирликде экенибизни англарсыз[+].

39Шо заман ягьудилер Исаны дагъы да тутмагъа айланалар, амма О олардан сыпкъырылып гете[+]. 40Иса дагъы да Ёрдан оьзенни ари ягъына, алда Ягьия, халкъны сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурагъан ерге чыгъып гете ва онда бир нечакъы заман къала[+]. 41Кёплер Ону янына гелелер. Адамлар: «Ягьия бир заманда да бир аламат да гёрсетмеди, амма Бу Адамны гьакъында о айтгъан бары да зат гьакъ», – дейлер[+]. 42Шонда болгъанланы бир хыйлылары Огъар иман салалар[+].

#### 11


Лазарны оьлюмю

1Лазар деген бирев авругъан болгъан. О Мариям ва Марта деген къызардашлары булан Байтания деген юртда яшай болгъан[+]. 2Мариям Рабби Исаны аякъларына арив ийисли майлар сюртюп, чачлары булан сыйпап къурутажакъ къатын болгъан. Ону Лазар деген эркъардашы авругъан болгъан[+]. 3Къызардашлар Исагъа:

– Я Рабби, Сени сюеген адамынг авруй, – деп хабар йибере. 4Муну эшитгенде, Иса:

– Бу оьлюр аврув тюгюл, Аллагьны макътавлугъу учун, ондан таба Аллагьны Уланы макътав къазансын учун йиберилген аврув, – дей.

5Иса Мартаны, ону къызардашын ва Лазарны сюе болгъан. 6Лазарны авруйгъанын эшитгенде, Иса Оьзю токътагъан еринде дагъы да эки гюн къала. 7Сонг О якъчыларына:

– Дагъы да Ягьудеягъа барайыкъ, – дей.

8– Устаз! Бираз алдын ягьудилер Сени таш урушгъа тутма сюйген эдилер, Сен буса дагъы да къайтып онда барма сюемисен? – дейлер якъчылары Огъар[+].

9– Гюнде он эки сагьат болмаймы? Гюндюз юрюйген адам сюрюнмей, неге тюгюл о бу дюньяны ярыгъын гёре[+]. 10Гече юрюген сюрюне, неге тюгюл ярыкъ болмай, – деп жавап бере Иса. 11Шолай да айтып, О:

– Бизин къурдашыбыз Лазар юхлай, Мен барып ону уятайым, – деп къоша[+].

12– Я Рабби, юхлап болгъан буса, о къолайгъа къайтар, – дейлер якъчылары.

13Иса Лазарны оьлюмю гьакъында айтгъан болгъан, олар буса ону гертиден де юхлайгъаны гьакъында сёйлей деп ойлашалар. 14Шо заман Иса тувра булай дей:

– Лазар оьлген. 15Мени онда болмагъаныма сизин учун сююнемен. Гьали сизге Магъа иман салмагъа имканлыкъ болажакъ. Юрюгюз, энни ону янына барайыкъ.

16Оьзюне Эгиз деп айтылагъан Тома Исаны якъчыларына:

– Юрюгюз, Ону булан бирче биз де оьлейик! – дей[+].


Мартаны ва Мариямны ясы

17Гелгенде, Иса Лазар къабурда ятагъаны дёрт гюн болагъанны биле. 18Байтания Ерусалимден уьч чакъырым мезгил ариде ерлешген болгъан. 19Эркъардашы оьлгени саялы, гёнгюн алмакъ учун, ягьудилени бир кёплери Мартаны ва Мариямны янына гелелер.

20Исаны гелегенин эшитгенде, Марта шоссагьат Ону къаршылама чыгъа, Мариям буса уьйде олтуруп къала. 21Шо заман Марта Исагъа:

– Я Рабби, эгер Сен мунда болгъан эдинг буса, эркъардашым оьлмес эди! 22Гьали де мен билемен, Аллагьдан Сен не зат тилесенг де, Аллагь Сагъа бережек, – дей.

23– Сени эркъардашынг къайтып тирилежек, – дей Иса огъар.

24– Билемен, къыяматгюн оьлюлер тирилегенде, тирилежек, – дей Марта Огъар[+].

25– Тирилив де, яшав да Менмен. Магъа иман салагъан оьлгенден сонг да яшажакъ[+]. 26Гьар бир яшайгъан адам ва Магъа иман салагъан адам бир заманда да оьлмежек. Бугъар сен инанамысан? – дей Иса огъар[+].

27Марта да Огъар булай дей:

– Дюр, Раббим, инанаман. Бу дюньягъа гелмеге герекли Аллагьны Уланы ва Месигь[†] Сенсен[+].

28Бу сёзлени айтгъандан сонг, Марта, къызардашы Мариямны чакъырып, огъар яшыртгъын:

– Устаз мунда. О сени чакъыра, – дей.

29Шону эшитгендокъ, Мариям алгъасап Исаны янына бара. 30Иса буса шо заман юртгъа гирип битмеген ва Оьзюн Марта къаршылагъан ерде болгъан. 31Мариям булан бирче уьйде болгъан ва ону гёнгюн алма гелген ягьудилер, Мариям чалт туруп чыгъып гетгенни гёрелер. О гьали эркъардашына яс этмеге къабургъа барадыр деп ойлашып, ону арты булан чыгъалар.

32Иса бар ерге гелип, Ону гёргенде, Мариям Ону аякъларына баш уруп, Огъар:

– Я Рабби, эгер Сен мунда болгъан эдинг буса, эркъардашым оьлмес эди, – дей.

33Ону йылайгъанын ва ону булан бирче гелген йылайгъан ягьудилени гёргенде, Иса Оьзю де бек пашман бола ва Ону юреги гьалек бола.

34– Ону къайда гёмдюгюз? – деп сорай Иса.

– Я Рабби, юрю, барайыкъ, биз гёрсетербиз, – дейлер Огъар.

35Иса йылап йибере[+]. 36Шо заман ягьудилер:

– Гёремисиз, Бу ону нечик сюе болгъан экен! – дейлер. 37Олардан бирлери:

– Сокъурну гёз ачдыргъан бу Адам о гиши оьлмесин учун бир зат да этип болмасмы эди экен? – дейлер[+].


Иса Лазарны тирилте

38Иса къайтып юреги бек гьалек гьалында къабурну янына геле. Шо къабур алдына таш салынгъан бир анакъ болгъан[+]. 39Иса:

– Ташны тайдырыгъыз! – дей.

Оьлгенни къызардашы Марта Огъар:

– Я Рабби, онда яман ийис бардыр, о оьлгенли чи дёрт гюн бола, – дей.

40– Иман сала бусанг, Аллагьны макътавлугъун гёрежексен деп Мен сагъа айтмадыммы? – дей Иса огъар.

41Оьлю ятгъан анакъны алдындан ташны тайдыралар. Гёзлерин кёкге къаратып, Иса булай дей:

– Гьей Атам! Мени эшитгенинг учун, Сагъа шюкюр этемен[+]. 42Сен Мени гьар заман эшитегенингни Мен билемен. Амма бу сёзлени мунда токътагъан халкъ учун, Мени Сен йибергенинге иман салсын учун айтдым![+] 43Шону айтгъандан сонг, О:

– Лазар, чыкъ! – деп къычыра[+].

44Оьлю де къолларына, бутларына кетен гебин чырмалгъан ва бетине явлукъ байлангъан гьалда къыргъа чыгъып геле. Иса олагъа:

– Ону гебинин чечигиз. Къой, гетсин, – дей[+].


Исаны оьлтюрме сюелер

45[•]Шо заман Мариямны янына гелген ва Иса этгенни гёрген бир кёп ягьудилер Огъар иман салалар[+]. 46Олардан бирлери буса, фарисейлени янына гетип, Иса этген затланы олагъа айталар. 47Шо заман баш дин къуллукъчулар[†] ва фарисейлер[†] ягьудилени мажлисин жыялар.

– Гьали биз не этейик? Бу Адам кёп аламатлар гёрсетип тура. 48Эгер Ону булай къойсакъ, бютюн халкъ Огъар иман салажакъ. Шо заман румлулар гелип, бизин ибадатханабызны[†] бузажакъ ва халкъыбызны дагъытажакъ, – деп сёйлейлер.

49Олардан Кайафа деген бириси, шо йыл дин къуллукъчуланы башчысы[†] болуп турагъаны, олагъа булай дей:

– Сиз бир зат да англамайсыз! 50Бютюн ягьуди халкъ оьлгюнче, халкъ учун бирев оьлсе, сизге яхшы болажагъын неге англап болмайсыз[+]?

51-52Кайафа муну оьзюнден айтмай. О дин къуллукъчуланы башчысы болгъан, шогъар гёре ягьуди халкъны къутгъармакъ учун (янгыз ягьуди халкъны да тюгюл, Аллагьны бютюн ер юзюне яйылгъан авлетлерин бирлешдирмек учун), Иса оьлежегин алданокъ айта[+][+].

53Шо гюнден башлап олар Исаны нечик оьлтюрейик деп ойлашма башлайлар[+]. 54Шо саялы Иса ягьудилени арасында ачыкъдан гёрюнмей. Ондан дангылны ювугъундагъы Эфраим деген бир юртгъа бара. Якъчылары булан онда тура.

55Ягьуди Пасха[†] байрам ювукълаша. Бу байрамдан алда, тазаланагъан адатны кютмек учун, Ерусалимге уьлкени гьар еринден кёп халкъ геле[+]. 56Шо заман олар Исаны ахтармагъа башлайлар. Ибадатханада да токътап:

– Сиз нечик ойлашасыз? Пасха байрамгъа О гелмесми экен? – деп бир бирине сорайлар.

57Баш дин къуллукъчулар ва фарисейлер буса оьзлер Исаны тутмагъа къарайлар. Ону къайда экенин билеген гьар ким оьзлеге билдирсин деп, бары халкъгъа буйрукъ этелер[+].

#### 12


Иса Байтанияда

1[•]Пасха[†] байрамдан алты гюн алда Иса Байтаниягъа, Оьзю оьлюмден тирилтген Лазар турагъан юртгъа геле[+]. 2Мунда Ону гьюрметине къонакълыкъ этиле. Марта Огъар тепсиде къуллукъ этип айлана. Ону булан бирче тепсиде олтургъанланы арасында Лазар да бола[+]. 3Шо заман Мариям, ярым литр чакъы къыйматлы таза майны гелтирип, Исаны аякъларына сюрте ва чачлары булан сыйпап къурута. Уьйню ичи бек арив ийисден тола[+].

4Исаны якъчыларындан бириси, сонг Огъар хыянатлыкъ этежек Ягьуда Искариет:

5– Бу майны уьч юз гюмюш акъчагъа да сатып, акъчасын пакъырлагъа неге бермейлер? – дей.

6Булай деп о пакъырланы гьайын этегени учун тюгюл, оьзю уручу экени саялы айта. Оланы акъчасы сакъланагъан ортакъ дорбасын бу алып юрюй ва гьар заман оьзюню гереги учун ондан акъча урлай болгъан[+]. 7Шо заман Иса булай дей:

– Ону парахат къоюгъуз! О къатын этеген зат Мени гёмюлежек гюнюм учун этилмеге герек зат эди. 8Пакъырлар даим яныгъызда болажакъ, Мен буса даим яныгъызда болмажакъман[+].

9Ягьудилени бир кёплери, Исаны Байтанияда экенин билип, янгыз О учун тюгюл, О оьлюмден тирилтген Лазарны гёрмек учун да онда гелелер[+]. 10Шо заман баш дин къуллукъчулар[†] Лазарны да оьлтюрмеге токъташалар. 11Неге тюгюл де, ягьудилени кёплери гелип, Лазар саялы олагъа арт берип, Исагъа иман салалар.


Исаны Ерусалимге геливю

12[•]Артындагъы гюн байрамгъа гелген кёп халкъ Исаны Ерусалимге гележегин эшитгенде, 13хурма терекни бутакъларын да алып, Ону къаршылама чыгъып:

– Гьосанна![*] Раббибизни аты булан гелегенге, Исрайылны пачасына, Аллагьны яхшылыгъы болсун! – деп къычыра[+].

14Иса, бир эшек табып, огъар мине. Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

15Къоркъма, гьей Сион къызы![*]
Муна сени Пачанг яш эшекге де минип геле тура[+].

16Якъчылары башлап шону англамайлар. Амма сонг, Иса Аллагьны макътавлугъуна гётерилгенде, бу сёзлер Ону учун язылгъанны ва халкъ бу затланы Огъар этгенни эсге алалар[+].

17Лазарны къабурдан чыгъарып, оьлюмден тирилтген заманда, Ону булан бирче болгъанлар онда болгъан ишлени хабарлай туралар. 18Муна шо саялы халкъ Ону къаршылама чыгъа, неге тюгюл шо аламатны О этгенни биле. 19Фарисейлер[†] буса:

– Гёремисиз, къолугъуздан бир зат да гелмей. Къарагъанда, сав дюнья Ону арты булан барагъанда йимик, – деп бир бирине сёйлейлер[+].


Иса Оьзюню оьлежеги гьакъда айта

20Байрамда Аллагьгъа ибадат этмек учун гелгенлени арасында бир бир греклер де болгъан. 21Олар Галилеяны Байтсайда деген шагьарындан болгъан Филипни янына гелип:

– Бийим, биз Исаны гёрмеге сюе эдик, – деп тилейлер[+].

22Филип барып шону Андрейге айта. Сонг Филип де, Андрей де, бирче барып, бу хабарны Исагъа айталар. 23Иса олагъа булай жавап бере:

– Аллагь Магъа, Инсанны Уланына,[†] макътавлукъ береген заман гелди![+] 24Гертисин сёйлеймен сизге: эгер будай бюртюк ерге тюшюп оьлмей къалса, о янгыз бир бюртюк кюйде къалыр. Эгер о ерге тюшюп оьлсе, ондан дагъы да хыйлы бюртюклер чыгъар[+]. 25Оьзюню жанын ким аявласа, о ону тас этер. Ким бу дюньяда жанын гёрюп ярамаса, о ону даимлик яшав учун сакълар[+]. 26Ким Магъа къуллукъ этме сюе буса, артыма тюшсюн! Мен къайда болсам, къуллукъчум да шонда болар. Ким Магъа къуллукъ этсе, Атам да огъар гьюрмет этер.

27Гьали Мени юрегим гьалек. Мен не дейим? «Атам! Мени бу мюгьлетден къутгъар!» – дейими? Мен чи бу дюньягъа шону учун – шо мюгьлет учун гелгенмен![+] 28Гьей Атам, гьар макътавлар болсун Сени атынга!

Шо вакъти кёклерден:

– Мени атым макътавлудур, Мен ону дагъы да артыкъ макътавлу этермен! – деген бир сес чалына[+].

29Онда токътап муну эшитген халкъ: «Кёк кёкюреди», – дей, башгъалары буса: «Ону булан малайик сёйледи», – дей[+].

30Иса олагъа булай дей:

– Кёклерден бу сес Мени учун тюгюл, сизин учун чалынды![+] 31Бу дюнья учун дуван этеген заман гелди. Дюньяны гьакими тахындан тюшюрюлежек![+] 32Мен ерден гётерилгенде, бютюн халкъны Оьзюме багъып тартажакъман![+]

33Оьзю нечик оьлюм булан оьлме герегин гёрсетмек учун, Иса шолай айта[+]. 34Халкъ Огъар:

– Мусаны[†] Къанунундан[†] уьйренгенибизге гёре, Месигь[†] даим бизин булан яшап къалажакъ. Инсанны Уланы гётерилежек деп Сен нечик айтма боласан? Кимдир О Инсанны Уланы? – деп сорай[+].

35Иса олагъа булай дей:

– Гьали де бир нечакъы заман нюр сизин булан болуп туражакъ. Сизин къарангылыкъ къуршамасын учун, сизин булан нюр бар чакъы заман юрюп туругъуз. Къарангылыкъда юрюйген адам къайда барагъанын билмей[+]. 36Сизге нюр ярыкъ береген чакъы, Огъар иман салыгъыз, сиз нюрню уланлары болажакъсыз!

Бу сёзлени де айтып, Иса гетип олардан яшына[+]. 37Амма Иса бу аламатланы барын да оланы алдында этегенине де къарамайлы, олар Огъар иман салмайлар. 38Ешая пайхаммардан таба айтылгъан булай сёзлер яшавгъа чыгъа:

Я Рабби, биз айтгъангъа ким инанды?
Раббини къудраты кимге ачыкъ болду[+]?

39Шогъар гёре олар иман салып болмайлар. Ешая башгъа бир ерде айтгъаны йимик:

40Гёзлери булан гёрмесин, башы булан англамасын деп, Аллагь бу
адамланы сокъур этген, юреклерин ташгъа дёндюрген.
Ёгъесе, Магъа багъар эди, Мен де оланы сав этер эдим[+].

41Исаны макътавлугъун гёргени саялы, Ешая шолай айтгъан ва Ону гьакъында сёйлеген.

42Ягьудилени башчыларыны арасында да Исагъа иман салгъанлары аз болмагъан. Амма олар оьзлени синагогдан[†] къувалап къоймасын деп, фарисейлерден къоркъуп, Исагъа салгъан иманы гьакъында ачыкъдан айтып болмагъан[+]. 43Олар инсан этеген макътавлукъну Аллагьдан гелеген макътавлукъдан эсе артыкъ сюйген[+].

44Иса къычырып булай дей:

– Магъа иман салагъан Магъа тюгюл, Мени Йибергенге иман саладыр[+]. 45Мени гёреген Мени Йибергенни гёредир[+]. 46Мен бу дюньягъа бир нюр йимик, Магъа иман салагъан гьар ким къарангылыкъда къалмасын деп гелгенмен[+]. 47Ким Мени бу сёзлеримни эшитип, олагъа гёре юрюмесе, Мен огъар дуван этмесмен. Неге тюгюл де, Мен бу дюньягъа айыплап дуван этмеге тюгюл, ону къутгъармагъа гелгенмен[+]. 48Мени инкар этип, сёзлеримни къабул этмейгенлеге дуван этежек бир зат бар. Мени сёзюм огъар къыяматгюн дуван этер![+] 49Мен Оьзюмден сёйлемеймен. Мен нечик, не сёйлеме герекни де Магъа Мени йиберген Атам буюрду. 50Ону буйрукълары даимлик яшавгъа элтегенни Мен билемен. Шогъар гёре Мен янгыз Магъа Атам буюргъан затланы сёйлеймен.

#### 13


Иса якъчыларыны аякъларын жува

1Бу иш ягьуди Пасха[†] байрамны лап алдында бола. Иса, бу дюньяны къоюп, Атасыны янына гетме Оьзюне заман етишгенни биле. О бу дюньяда Оьзюнюки болгъанланы сюйген ва гьали де сюювю нечик дазусуз экенни гёрсетген[+].

2Иса якъчылары булан ахшамгъы ашгъа олтура. Иблис Симонну уланы Ягьуда Искариетни юрегине Исагъа хыянатлыкъ этмек деген хыялны сала[+]. 3Атасы Оьзюню къолуна бары да къудратны бергенни, Оьзю Аллагьдан гелгенин ва къайтып Ону янына гетежегин билип,[+] 4Иса тепсиден тура, уьст опуракъларын чече ва чюй явлукъ алып, белине байлай. 5Сонг О легенге сув да тёгюп, якъчыларыны аякъларын жувуп, белине байлагъан чюй явлукъ булан оланы сибирмеге башлай[+]. 6Гезик Петерге етишгенде, о:

– Я Рабби, Сен мени аякъларымны жувма сюемисен? – дей.

7– Мен этеген затны сен гьали де англамайсан, сонггъа таба англажакъсан, – деп жавап бере Иса.

8– Мени аякъларымны Сен жувмакъ болма ярайгъан зат тюгюл! – дей Петер Огъар.

– Мен оланы жувмасам, сен Меники болмажакъсан! – деп жавап бере Иса[+].

9– Я Рабби, янгыз аякъларымны тюгюл, къолларымны, башымны да жув, – дей Петер.

10– Киринген гишини аякъларын жувса, таманлыкъ эте. Ону къаркъарасы таза. Сиз де тазасыз, амма барыгъыз да таза тюгюлсюз, – дей Иса огъар[+].

11Иса Оьзюне хыянатлыкъ этежек адамны билип: «Сизин барыгъыз да таза тюгюлсюз», – деп шогъар гёре айта[+].

12Оланы аякъларын жувуп битгенде, Иса опуракъларын гие. Къайтып тепсиде олтуруп, олагъа булай дей:

– Мен сизге этген затны сиз англаймысыз? 13Сиз Магъа: «Устаз ва Рабби», – дейсиз. Сиз тюз айтасыз – шолай дюр де дюр[+]. 14Эгер Мен Рабби ва Устаз болуп, аякъларыгъызны жувдум буса, сиз де бир биригизни аякъларыгъызны жувмагъа герексиз[+]. 15Мен сизге этеген затны оьзгелеге сиз де этсин деп, Мен сизге бир уьлгю гёрсетдим[+]. 16Гертисин сёйлеймен сизге: къул да оьзюню есинден оьр болмас, тапшурув кютмеге йиберилип гелген гиши де оьзюн йиберген гишиден оьр болмас[+]. 17Эгер шону да билип, сиз шолай этсегиз, насипли болуп къаларсыз[+].


Исагъа этилежек хыянатлыкъ

18[•]– Мен сизин барыгъызны да гьакъыгъыздан айтмайман: Мен кимлени сайлагъанымны билемен. Амма Сыйлы Язывларда: «Мени булан ашымны ашагъан Магъа къаршы къол гётерди», – деп язылгъан сёзлер яшавгъа чыкъма тарыкъ[+]. 19Мен гертиден де Ким экениме инансын деп, Мен сизге шо гьакъда гьали, шо иш этилгинче алданокъ айтаман[+]. 20Гертисин сёйлеймен сизге: Мени йибергенни къабул этеген Мени де къабул этер, Мени къабул этеген Мени йиберген Атамны да къабул этер[+].

21Иса буланы сёйлеген сонг, бек гьалек бола ва:

– Гертисин сёйлеймен сизге: сизин биригиз Магъа хыянатлыкъ этежек, – деп ачыкъдан айта[+].

22Якъчылары, О кимни гьакъындан айтагъанны англамай, бир бирине къарайлар. 23Якъчыларындан бириси, Иса айрокъда сюегени, тепсиде Иса булан янаша олтургъан болгъан[+]. 24Иса кимни гьакъындан айтагъанын сорасын деп, Петер огъар ишара эте. 25О да Исагъа багъып ювукълашып:

– Я Рабби, о кимдир? – деп сорай.

26– Экмек гесекни мандырып, Мен кимге берсем, шодур, – деп жавап бере Иса.

Экмек гесекни мандырып, О Симон Искариетни уланы Ягьудагъа узата. 27Шо экмек гесекни алгъандокъ, Ягьуданы ичине иблис гире. Шо заман Иса огъар:

– Этме ойлашгъанынгны тез эт, – дей.

28Амма Иса огъар шолай неге айтгъанны тепсиде олтургъанлардан бириси де англамай. 29Бир бирлери Ягьуда ортакъ акъчагъа жаваплы экенге Иса огъар: «Бизге байрамгъа тарыкъ чакъы бары да затны сатып ал», – дейдир яда: «Пакъырлагъа садагъа бер», – деп тапшурадыр деп ойлашалар[+]. 30Экмек гесекни де алып, Ягьуда шоссагьат къыргъа чыгъа. Гече вакъти бола.


«Бир биригизни сююгюз»

31О къыргъа чыкъгъан сонг, Иса булай дей:

– Энни Мени, Инсанны Уланыны,[†] макътавлугъум ачыкъ болду. Аллагь да Менден таба макътавлу болур[+]. 32Эгер Аллагь Менден таба макътавлу болгъан сонг, Аллагь Мени Оьзюмню де макътавлу этер ва шо макътавлукъну шоссагьат этер[+]. 33Балаларым! Сизин арагъызда турмагъа Магъа кёп къалмагъан. Сиз Мени ахтаражакъсыз, амма, алда Мен ягьудилеге айтгъаным йимик, «Мен барагъан ерге сиз гелип болмажакъсыз». Муна шолай деп Мен гьали сизге де айтаман[+]. 34Сизге Мен янгы буйрукъ беремен: бир биригизни сююгюз. Мен сизин нечик сюйдюм буса, сиз де бир биригизни шолай сююгюз[+]. 35Эгер сиз бир биригизни сюйсегиз, сиз Мени якъчыларым экенни гьар ким билежек.


Петер Исаны инкар этежеги гьакъында

36[•]– Я Рабби, Сен къайда барасан? – деп сорай Петер Огъар.

– Сен гьали Мени артым булан Мен барагъан ерге гелип болмажакъсан, амма сонггъа таба гележексен, – деп жавап бере Иса огъар.

37– Я Рабби, Сени артынг булан мен гьали неге гелип болмайман? Сени учун чу мен жанымны да берер эдим! – дей Петер[+].

38– Мени учун жанынгны берер эдим деймисен? Гертисин сёйлеймен сагъа: хораз къычыргъынча, сен Мени уьч керен инкар этежексен! – деп жавап бере Иса[+].

#### 14


«Мен Ёлман, Гьакъ гертиликмен ва Яшавман»

1Иса якъчыларына булай дей:

– Юреклеригиз сыныкъмасын! Сиз Аллагьгъа иман салыгъыз, Магъа да иман салыгъыз[+]. 2Атамны ожагъында кёп уьйлер бар. Эгер о шолай тюгюл эди буса, Мен сизге шолай айтмас эдим. Мен онда сизин учун ер онгармагъа бараман. 3Онда гелгенде, Мен сизин учун ер гьазирлермен, сонг къайтып гелермен. Сиз де Мен бар ерде болсун учун, сизин де Оьзюм булан алып барарман[+]. 4Мен барагъан ерни ёлун сиз билесиз.

5– Я Рабби! Биз Сени къайда барагъанынгны билмейбиз чи. Ёлну биз къайдан билейик? – дей Тома Огъар[+].

6– Мен Ёлман, Гьакъ гертиликмен ва Яшавман. Менден таба тюгюл эсе, Атамны янына бирев де бармас[+]. 7Эгер сиз Мени таныдыгъыз буса, Атамны да таныдыгъыз. Энниден сонг сиз Ону таныйсыз ва гёргенсиз! – дей Иса.

8– Я Рабби! Атангны бизге гёрсет, бизге дагъы бир зат да тарыкъ тюгюл, – дей Филип Огъар[+].

9Иса огъар булай дей:

– Филип, Мен сизин булан турагъаным нечакъы бола, сен буса Мени танымаймысан? Мени гёрген Атамны да гёргендир. Сен: «Атамны гёрсет», – деп нечик айтып боласан[+]? 10Мен Атам булан бирликде, Атам да Мени булан бирликде экенликге сен инанмаймысан? Мен сизге сёйлейген сёзлени Оьзюмден сёйлемеймен чи. Атам Мени булан бирликде Оьз ишлерин эте[+]. 11Мен Атам булан бирликде, Атам да Мени булан бирликде экенликге иман салыгъыз. Яда Мени ишлериме иман салыгъыз[+]. 12Гертисин сёйлеймен сизге: Магъа иман салагъан гьар ким Мен этеген ишлени этежек. Булардан да уллуларын этежек, неге тюгюл Мен Атамны янына бараман[+]. 13Менден не зат тилесегиз де, Мен сизин учун этежекмен, неге тюгюл шону булан Уланы Атасына макътавлукъ гелтире. 14Мени атым булан не зат тилесегиз де, Мен шону этежекмен[+].


Аллагьны Ругьун ваъда этив

15– Эгер сиз Мени сюе бусагъыз, буйрукъларымны кютюгюз[+]. 16Мен Атамдан тилермен, О сизге сизин булан даимликге къалажакъ башгъа Насигьатчыны йиберер[+]. 17О гьакъ гертиликге элтеген Аллагьны Ругьудур. Дюнья Ону къабул этмеге болмай, неге тюгюл Ону гёрмей ва танымай. Сиз буса Ону таныйсыз, неге тюгюл О сизин арагъызда тура ва сизин ичигизде яшап къалажакъ[+]. 18Мен сизин етим къоймажакъман, сизин яныгъызгъа къайтып гележекмен. 19Узакъ къалмай бу дюнья Мени дагъы гёрмежек, амма сиз Мени гёрежексиз. Мен яшайман, шо саялы сиз де яшажакъсыз[+]. 20Шо гюн Мен Атам булан бирликде, сиз Мени булан бирликде, Мен де сизин булан бирликде экенликни англажакъсыз. 21Ким Мени буйрукъларымны къабул гёрюп кюте буса, о Мени сюедир. Мени сюегенни Атам да сюер, Мен де сюермен, огъар Оьзюмню де гёрсетермен[+].

22Ягьуда (Искариет тюгюл) Огъар:

– Я Рабби! Неге Сен Оьзюнгню дюньягъа гёрсетмей, бизге гёрсетип къоймагъа сюесен? – деп сорай[+].

23Иса огъар булай жавап бере:

– Ким Мени сюе буса, о Мени сёзлеримни кютер. О адамны Атам да сюер. Биз о адамны янына гелип, ону булан бирче яшап къаларбыз[+]. 24Мени ким сюймей буса, о Мени сёзлеримни де кютмес. Амма Мен айтып, сиз эшитеген сёзлер Меники тюгюл, Мени йиберген Атамныки.

25Буланы барын да Мен сизге арагъызда турагъанда айтдым. 26Мен саялы деп Атам йибережек Насигьатчы – Аллагьны Ругьу, сизин бары да затгъа уьйретер, Мен айтгъан бары да затланы эсигизге салыр[+].

27Мен сизге парахатлыкъ къоюп гетемен. Парахатлыгъымны сизге беремен. Мен сизге дюнья берегени йимик парахатлыкъ бермеймен. Юреклеригизден гьалекликни тайдырыгъыз! Тартынмагъыз ва къоркъмагъыз![+] 28Сизге: «Сизин яныгъыздан гетемен» ва: «Къайтып сизин яныгъызгъа гележекмен», – дейгенимни эшитдигиз. Эгер Мени сюе эдигиз буса, Мен Атамны янына барагъаныма сююнежек эдигиз, неге тюгюл Атам Менден уллудур[+]. 29Шолай болгъан заманда, сиз Магъа иман салсын учун, буланы Мен сизге алданокъ айтып къояман![+] 30Сизин булан сёйлемеге Магъа гьали кёп заман къалмагъан. Бу дюньяны гьакимине гелмеге заман болгъан. Мени уьстюмде ону гьакимлиги ёкъдур[+]. 31Амма дюнья Мен Атамны сюегенимни билмеге герек. Шо саялы Мен О Магъа буюргъан бары да затны кютюп тураман. Туругъуз, мундан гетейик!

#### 15


Иса Оьзюн юзюм борла булан тенглешдире

1Иса булай дей:

– Мен герти юзюм борламан, Атам – юзюм бавчу. 2О Мени емиш бермейген бутакъларымны гесе. Дагъы да артыкъ емиш берсин деп, емиш берегенлерин де бутап тазалай[+]. 3Мен сизге айтгъан сёзлер булан сиз тазаланып битгенсиз[+]. 4Мен сизин булан бирликде болгъаным йимик, сиз де Мени булан бирликде болугъуз. Борладан айырса, юзюм бутакъ емиш бермейгени йимик, Менден айрылып, сиз де емиш бермеге болмассыз[+].

5Мен бир юзюм борламан, сиз бутакъларысыз. Мени булан бирликдеги адам, Мен оьзю булан бирликдеги адам йимик, кёп емиш берер. Амма Менсиз сиз бир зат да этип болмассыз[+]. 6Ким Мени булан бирликде болмаса, гесилип ташланып, къуругъан бутакъгъа ошап къалар. Къуругъан бутакъланы буса жыйып, отгъа салып яллатар[+]. 7Эгер Мени булан бирликде де болуп, сёзлериме гёре юрюсегиз, не зат сююп тилесегиз де, сизге берилер![+] 8Сиз кёп емиш бергенде, Атам макътавлу болар, сиз де Мени якъчыларым экенигизни гёрсетерсиз.

9Атам Мени сюйгени йимик, Мен де сизин сюйгенмен. Мени сюювюмде яшап къалыгъыз![+] 10Мен сизге буюргъан затланы кютсегиз, Мени сюювюмде яшап къалажакъсыз. Шолай Мен де: Атамны буйрукъларын кютдюм ва Ону сюювюнде яшап къаламан. 11Буланы барын да Мен сизге сююнчюм сизин булан къалсын деп, сизин сююнчюгюз де толу болсун деп айтдым[+]. 12Муна сизге Мени буйругъум: Мен сизин сюйгеним йимик, сиз де бир биригизни сююгюз![+] 13Бирев оьзюню достлары учун жанын бере буса, дюньяда дагъы ондан артыкъ уллу болуп гьеч сююв ёкъдур[+]. 14Эгер сиз Мени буйрукъларымны кютсегиз, Мени достларым боларсыз[+]. 15Мен сизге къулларым деп дагъы айтмажакъман, неге тюгюл къул оьзюню еси не этегенин билмей. Мен сизге достларым дежекмен, неге тюгюл Мен сизге Атамдан эшитген бары да затны айтдым[+]. 16Мени сиз сайламадыгъыз, сизин Мен сайладым. Барып емиш гелтиригиз деп, сизге иш де тапшурдум. Мен сюеген зат – шо емишлер узакъ сакъланагъан емишлер болмакъдыр. Шо заман Атам, Мени атымдан не зат тилесегиз де, сизге бары да затны бережек[+]. 17Муна сизге Мени буйругъум: бир биригизни сююгюз![+]


«Дюнья сизин гёрюп ярамай»

18– Эгер дюнья сизин гёрюп ярамай буса, билип къоюгъуз, о сизден алда Мени гёрюп ярамай эди[+]. 19Эгер сиз бу дюньядан болгъан эдигиз буса, дюнья сизин оьзюнюкилени йимик сюер эди. Амма сиз бу дюньядан тюгюлсюз. Мен сизин сайлап, бу дюньядагъыланы арасындан сизин айырдым. Шогъар гёре де дюнья сизин гёрюп ярамай[+]. 20«Къул оьзюню есинден оьр болмас», – деп Мен сизге айтгъан сёз эсигиздеми? Мени гьызарлагъанлар сизин де гьызарлажакълар. Мени сёзюме гёре юрюгенлер сизин сёзюгюзге гёре де юрюжеклер[+]. 21Бу затланы барын да сизге Мени якълагъаныгъыз саялы этежеклер, неге тюгюл олар Мени Йибергенни танымайлар. 22Эгер бу дюньягъа Мен гелмеген ва олагъа сёйлемеген эдим буса, Аллагьны алдында оланы айыбы болмас эди. Гьали буса олар оьзлер этген гюнагь ишлеге толу кюйде жаваплы[+]. 23Мени гёрюп ярамайгъан Атамны да гёрюп ярамайдыр[+]. 24Башгъа бирев де этмеген ишлени оланы арасында этмеген эдим буса, оланы такъсыры болмас эди. Гьали буса олар Мен этген ишлени гёрдюлер ва буса да Мени де, Атамны да сюймейлер[+]. 25Булар барысы да: «Олар Мени гьеч бир себепсиз сюймедилер», – деп оланы Къанунунда[†] язылгъан сёзлер яшавгъа чыкъсын учун болду[+].

26Мен сизге Атамдан Насигьатчыны – гьакъ гертиликге элтеген Аллагьны Ругьун йибережекмен. О да Мени гьакъымда шагьатлыкъ этежек[+]. 27Сиз де Мени гьакъымда шагьатлыкъ этме герексиз, неге тюгюл лап башынданокъ да сиз Мени булан бирчесиздир[+].

#### 16

1Иса булай давам эте:

– Буланы барын да Мен сизге сиз имандан чыкъмасын деп айтаман. 2Сизин синагоглардан[†] къувалажакълар. Олай бир заман гелир, сизин оьлтюргенлер оьзлер Аллагь сюеген ишни этгенбиз деп гьисап этежеклер[+]. 3Олар не Атамны, не Мени танымайгъаны саялы, шолай этежеклер[+]. 4Амма Мен сизге бары да затны айтдым. Оланы заманы гелгенде, эсге алып къоюгъуз: Мен сизге буланы айтгъан эдим. Башда Мен сизге оланы айтмагъан эдим, неге тюгюл Мен сизин булан эдим[+].


Аллагьны Ругьуну гьаракаты

5– Гьали буса Мени Йибергенни янына гетемен. Сизин биригиз де Магъа: «Сен къайда барасан?» – деп сорамайсыз[+]. 6Неге тюгюл де, Мени сёзлерим сизин юреклеригизни пашманлыкъдан толтургъан. 7Гертисин сёйлеймен сизге: Мен сизин пайдагъыз учун гетемен. Мен гетмей къалсам, сизин яныгъызгъа Насигьатчы гелмежек. Мен гетсем, Мен Ону сизге йибережекмен[+]. 8О гелгенде, бу дюньяны адамларын олар гюнагьлы экенине, Аллагьны алдында адиллик барына ва Аллагьны дуваны барына мюкюр этежек. 9Адамлар Магъа иман салмайгъаны саялы, О оланы гюнагьлы экенине мюкюр этежек[+]. 10Аллагьны алдында адиллик барына мюкюр этежек, неге тюгюл Мен Атамны янына гетемен, сиз де Мени дагъы гёрмежексиз. 11Аллагьны дуваны барына мюкюр этежек, неге тюгюл бу дюньяны есине дуван этилип битген[+].

12Сизге сёйлемеге дагъы да кёп сёзлерим бар эди, амма гьали сиз оланы англамажакъсыз. 13Сизге гьакъ гертиликге элтеген Аллагьны Ругьу гелгенде, О сизге гьакъ гертиликни билдирежек. О Оьзюнден сёйлемежек, Оьзю эшитгенин сёйлежек. О сизге гележекде болажакъ затланы да сёйлежек[+]. 14О Магъа макътавлукъ гелтирежек, неге тюгюл де О сизге Мен Оьзюне тапшуражакъ затымны ачыкъ этежек. 15Атамныки болгъан бары да зат Меники де дюрдюр. Шо саялы О тапшуражакъ затымны ачыкъ этежегин айтаман[+].


«Пашманлыгъыгъыз сююнчге айланажакъ»

16– Узакъ къалмай сиз Мени дагъы гёрмежексиз, сонг дагъы да бир нечакъы замандан Мени янгыдан гёрежексиз[+].

17Ону якъчыларындан бирлери:

– «Узакъ къалмай сиз Мени дагъы гёрмежексиз, сонг дагъы да бир нечакъы замандан Мени янгыдан гёрежексиз», – деп, сонг: «Неге тюгюл, Мен Атамны янына гетемен», – деп О нени гьакъындан сёйлей? – деп бир бирине сорайлар. 18Олар дагъы да:

– Къайсы «бир нечакъы заманны» гьакъындан сёйлей О? О не сёйлейгенни биз англамайбыз, – дейлер.

19Якъчыларыны сорама сюеген заты барны гёрюп, Иса олагъа булай дей:

– Мен: «Узакъ къалмай сиз Мени дагъы гёрмежексиз, сонг дагъы да бир нечакъы замандан Мени янгыдан гёрежексиз», – деп айтды деп бир биригизге сораймысыз? 20Гертисин сёйлеймен сизге: сиз яс этип йылажакъсыз, дюнья буса сююнежек. Сиз пашман болажакъсыз, амма сизин пашманлыгъыгъыз сююнчге айланажакъ[+]. 21Заманы етип, къатынгиши яш табагъанда азап чеге. Амма яш тувгъан сонг, дюньягъа янгы адам тувуп гелди деп сююнюп, о чекген азабын унута. 22Сиз де шолай гьали пашмансыз. Амма Мен дагъы да къайтып сизин гёрежекмен, сизин юреклеригиз сююнчден толажакъ. Сизин шо сююнчюгюзню сизден бирев де чыгъарып алып болмас[+]. 23Шо гюн сиз Магъа гьеч бир затны сорамажакъсыз. Гертисин сёйлеймен сизге: Мени атымны тутуп Атамдан не зат тилесегиз де, О сизге бережек[+]. 24Гьалиге ерли сиз Мени атымны тутуп бир зат да тилемегенсиз. Тилегиз, сизин сююнчюгюз толу болсун учун, сизге берилежек![+]


«Мен дюньядан уьст болдум»

25– Гьалиге ерли Мен сизге шону гьакъында масаллар булан сёйлеп турдум. Мен сизге масаллар булан сёйлемежек заман етише тура. Атамны гьакъында сизге ачыкъдан айтажакъман[+]. 26Шо гюн сиз Огъар Мени атымны тутуп тилемеге болажакъсыз. Сизин учун Мен Атамдан тилеймен деп айтмайман. 27Атам Оьзю де сизин сюе, неге тюгюл сиз Мени сюесиз ва Мен Аллагьны янындан гелгениме инанасыз[+]. 28Мен бу дюньягъа Атамны янындан гелгенмен. Дюньяны къоюп, къайтып Атамны янына да гетемен[+].

29Якъчылары Огъар булай дей:

– Муна гьали Сен масаллар булан тюгюл, ачыкъ ва англашылагъан кюйде сёйлейсен. 30Сагъа бары да зат белгили экенни ва Сагъа сорагъанча, суаллагъа жавап берегенингни гьали биз гёребиз. Шо саялы Сен Аллагьны янындан гелгенинге инанабыз[+].

31– Гьали инанамысыз? 32Сизин гьар биригиз гьар якъгъа чачылып гетежек заман геле тура. Гелме де гелген. Гьаригиз уьйлеригизге къайтажакъсыз, барыгъыз да Мени къоюп гетежексиз. Амма Мен янгыз тюгюлмен, Мени булан Атам бар[+]. 33Буланы сизге Мени булан биригип парахатлыгъыгъыз болсун деп айтаман. Бу дюньяда сиз азап чегежексиз. Къатып туругъуз! Бу дюньядан Мен уьстюн гелдим! – деп жавап бере Иса[+].

#### 17


Исаны дуасы

1Бу сёзлени сёйлеген сонг, кёкге багъып къарап, Иса булай дей:

– Гьей Атам, Мени заманым гелди. Уланынг Сени макътавлу этсин учун, Сен де Уланынгны макътавлу эт[+]. 2Сен Магъа бары да инсанланы уьстюнде гьакимлик бердинг. Сен Магъа тапшургъанлагъа Мен де даимлик яшав бережекмен[+]. 3Даимлик яшав демек, Сени – биргине бир гьакъ болгъан Аллагьны ва Мени, Сен йиберген Месигьни[†] олар танымакъ демекдир. 4Ер юзюнде Мен Сени макътавлугъунгну артдырдым ва Магъа Сен тапшургъан ишни кютдюм. 5Гьей Атам, дюнья яралгъанчадан берли Сени булан бирче вакътидеги болгъан макътавлугъум йимик, гьали Магъа Оьзюнг булан бирче шолай макътавлукъ гелтир[+].

6Бу дюньядан алып, Сен Магъа берген адамлагъа атынгны ачыкъ этдим. Олар Сеники эдилер, амма оланы Магъа Сен берген эдинг. Олар Сени каламынга гёре юрюдюлер. 7Гьали Сен Магъа берген бары да зат Сенден экенни гьали олар англадылар. 8Магъа берген сёзлерингни Мен олагъа бердим, олар да къабул этдилер. Мен Сени янынгдан гелгенимни гертиден де англадылар, Мени Сен йибергенге инандылар[+].

9Мен олар учун тилеймен. Бютюн дюнья учун тюгюл, Магъа Сен аманат этгенлеринг учун тилеймен, неге тюгюл олар Сеникилердир[+]. 10Меники болгъанлар бары да Сеникидир, Сеникилер де Меникилердир. Олардан таба Мен Оьзюмню макътавлугъумну гёрсетдим[+]. 11Мен дагъы дюньяда тюгюлмен. Мен Сени янынга гелемен, олар буса дюньяда къалалар. Гьей Сыйлы Атам, олар да бизин йимик бир болсун учун, Магъа берген къудратынг булан сакъла[+]. 12Мен олар булан болгъан заман оланы Магъа Сен берген къудратынг булан сакъладым. Мен оланы якъладым. Сыйлы Язывларда айтылгъан сёз яшавгъа чыкъсын учун, жагьаннем агьлю болгъанындан башгъа оланы бириси де Сени ёлунгдан таймады[+].

13Гьали буса Мен Сени янынга гелемен. Мени сююнчюмден олар толу даражада пай алып болсун учун, бу сёзлени Мен гьалиге дюньяда сёйлеймен[+]. 14Сени каламынгны Мен олагъа етишдирдим, амма бу дюнья оланы гёрюп ярамады. Неге тюгюл де, Мен бу дюньядан тюгюл йимик, олар да бу дюньядан тюгюллер[+]. 15Сен оланы бу дюньядан алсын деп тилемеймен, оланы иблисден сакъласын деп тилеймен[+]. 16Мен бу дюньядан тюгюлюм йимик, олар да бу дюньядан тюгюллер. 17Гьакъ гертилигинг булан оланы юреклерин тазала. Сени сёзюнг гьакъ гертиликдир[+]. 18Бу дюньягъа Сен Мени йиберген йимик, Мен де оланы дюньягъа йибердим[+]. 19Олар гьакъ кюйде Сеники болсун деп, Мен олар учун Оьзюмню Сагъа толу кюйде тапшурдум.

20Янгыз олар учун тилемеймен. Оланы Мени гьакъымдагъы шагьатлыгъындан таба Магъа иман салажакъ болгъанлар учун да тилеймен. 21Гьей Атам, Мени Сен йибергенге дюнья иман салсын учун, Сен Мени булан бирликде, Мен де Сени булан бирликде йимик, олар да бары да Бизин булан бирликде болсунлар. 22Сен де, Мен де бир болгъанда йимик, олар да бир болсун учун, Магъа Сен берген макътавлукъну олагъа бердим[+]. 23Олар толу бирликде болсун учун, Мен олар булан бирликдемен, Сен де Мени булан бирликдесен. Шолайлыкъда, дюнья Мени Сен йибергенни, Мени сюегенинг йимик, оланы да сюегенингни биле.

24Атам! Сен Магъа аманат этгенлеринг Мен болажакъ ерде, Мени булан бирге болгъанны, Сен Магъа берген макътавлукъну олар да гёргенни сюемен. Сен Магъа шо макътавлукъну бердинг, неге тюгюл Мени дюнья яралгъанчадан да алда сюе эдинг[+]. 25Гьей Адилли Атам! Бу дюнья Сени танымай, амма Мен Сени таныйман. Булар да Мени Сен йибергенни англадылар[+]. 26Магъа бакъгъан сюювюнг оларда да болсун учун, Мен де олар булан бирликде болсун учун, олагъа Сени ачыкъ этдим, дагъы да ачыкъ этежекмен[+].

#### 18


Исаны тутулуву

1[•]Бу сёзлени айтгъан сонг, Иса якъчылары да булан Кедрон къол деген ерни ари ягъына бара. Онда бир бав бола. Оьзю де, якъчылары да барып онда гирелер[+]. 2Шо ерни Огъар хыянатлыкъ этме айланагъан Ягьуда да таный болгъан, неге тюгюл Иса якъчылары булан онда чакъда чакъда бара болгъан[+]. 3Булайлыкъда, Ягьуда, Рум асгерлени бир бёлюгюн, ибадатханагъа[†] баш дин къуллукъчулар[†] ва фарисейлер[†] йиберген къаравулланы да алып, онда геле. Оланы къолларында панарлары, янагъан чюпюреклери булангъы таякълары ва савутлары бола[+]. 4Иса Оьзюню башына гележек балагьны биле буса да, чыгъып олагъа:

– Кимни ахтарасыз? – деп сорай[+].

5– Назаретли Исаны, – деп жавап берелер.

– Шо Менмен, – дей Иса олагъа.

Хыянатлыкъ этеген Ягьуда да олар булан бирче бола. 6Иса олагъа: «Шо Менмен», – деген заманда, олар гери тартылып, ерге йыгъылалар. 7Дагъы да олагъа:

– Кимни ахтарасыз? – деп сорай.

– Назаретли Исаны, – дейлер олар.

8– Шо Менмен деп сизге айтдым чы. Эгер Мен тарыкъ бусам, бу адамланы гетме къоюгъуз, – деп жавап бере Иса. 9«Сен Магъа аманат этгенлени бирисин де Мен тас этмегенмен», – деп Оьзю сёйлеген сёз яшавгъа чыкъсын деп, О шону айта[+].

10Петер, оьзюню янында бар къылычын сувуруп алып, дин къуллукъчуланы башчысыны[†] къулуна уруп, онг къулагъын гесип тюшюре. Шо къулну аты Малик болгъан[+]. 11Шо заман Иса Петерге:

– Къылычынгны къынына сукъ! Бу къысматны Магъа Атам берди. Мен ондан къутулуп боламанмы? – дей[+].


Петер Исаны биринчилей инкар эте

12[•]Шонда Рум асгерлер, минг асгерни башчысы ва ягьудилени къаравуллары Исаны тутуп байлайлар. 13Бир башлап Ону Гьаннаны янына элтелер. О шо йыл дин къуллукъчуланы башчысы болгъан Кайафаны къайнатасы болгъан[+]. 14Халкъ учун бир адам оьлсе пайдалы болур деп ягьудилени башчыларына айтгъан шо Кайафа болгъан[+].

15Петер деп де айтылагъан Симон ва Исаны башгъа бир якъчысы Ону арты булан баралар. О якъчысы дин къуллукъчуланы башчысыны танышы болгъан. О Иса булан бирче дин къуллукъчуланы башчысыны абзарына гире. 16[•]Петер буса къырда, къапуланы алдында токътай. Сонг дин къуллукъчуланы башчысын таныйгъан башгъа якъчысы чыгъып, къапу сакълагъан къараваш къызгъа бир сёз айтып, Петерни ичине гийире. 17Шо къараваш къыз бу ерде Петерге:

– Сен де Бу адамны якъчыларындан сама тюгюлмюсен? – деп сорай.

– Тюгюлмен, – дей о.

18Бу арада къаравуллар ва къуллукъчулар, сувукъ экени саялы от ягъып, айланасында эретуруп исинелер. Петер де, оланы янында токътап, исине.


Дин къуллукъчуланы башчысы сорав ала

19[•]Дин къуллукъчуланы башчысы Исадан Ону якъчыларыны, илмусуну гьакъында сорав алмагъа башлай. 20Иса огъар:

– Мен бары да халкъны алдында ачыкъ кюйде сёйледим. Мен бары да ягьудилер жыйылагъан синагогларда[†] гьар заман Аллагьны каламын англатдым, яшыртгъын бир зат да сёйлемедим[+]. 21Сен Магъа неге сорайсан? Мен не сёйлегенимни эшитгенлеге сорап къара. Мен не сёйлегенни олар билелер, – деп жавап бере.

22О бу сёзлени айтагъан заманда, ювукъда токътагъан къаравуллардан бириси:

– Дин къуллукъчуланы башчысына Сен неге шолай жавап бересен? – деп айтып, Исаны бетине ура[+].

23– Эгер Мен яман зат айтдым буса, яман экенин гёрсетип бер. Эгер Мен герти затны айта бусам, сен Магъа не учун урасан? – деп жавап бере Иса огъар.

24Шо заман Гьанна Ону къоллары да байлангъан кююнде дин къуллукъчуланы башчысы Кайафаны янына йибере.


Петер Исаны экинчи ва уьчюнчю керен инкар эте

25Петер буса онда токътап исинип тура. Онда огъар:

– Сен де Ону якъчыларындан сама тюгюлмюсен? – деп сорайлар.

О инкар этип:

– Тюгюлмен, – дей.

26Петер уруп къулагъын гесген къулну къардашларындан бириси (о да дин къуллукъчуланы башчысыны къулларындан болгъан):

– Ону булан бавда мен гёрген сен тюгюлмю эдинг? – деп сорай[+].

27Петер янгыдан инкар эте. Шо вакъти хораз къычыра[+].


Иса гьаким Пилатны алдында

28[•]Кайафаны янындан Исаны Рум гьакимини беклигине алып баралар. Шо эртен тез вакъти болгъан. Мурдарланма[*] сюймей, ягьудилер бекликге гирмейлер. Ёгъесе, олар Пасха[†] байрамында ортакъчылыкъ этип болмажакъ болгъан[+]. 29Гьаким Пилат, къыргъа оланы янына чыгъып:

– Мени яныма сиз гелтирген Бу Адамны не этген деп гюнагьлайсыз? – деп сорай[+].

30– Эгер Бу жинаятчы болмагъан эди буса, биз Муну сагъа гелтирмес эдик, – деп жавап берелер олар.

31– Ону сиз гери алып гетигиз, оьзюгюзню къанунугъуз[†] булан дуван этигиз, – дей Пилат олагъа.

– Сиз, румлулар, бизге биревге де оьлюм дуван этмеге ихтияр бермейсиз, – дейлер олар.

32Бу затлар Иса Оьзю нечик оьлежеги гьакъда алданокъ сёйлеген сёзлери шолай яшавгъа чыкъсын учун бола[+].

33Шо вакъти Пилат, бекликге къайтып гирип, Исаны чакъыра. Огъар:

– Сен ягьудилени пачасымысан? – деп сорай[+].

34– Сен муну оьзюнгден айтамысан яда Мени гьакъымдан сагъа башгъалар айтдымы? – деп сорав булан жавап бере Иса.

35– Мен ягьудименми дагъы? Сени магъа Оьзюнгню халкъынг ва баш дин къуллукъчулар гелтирип берди. Сен не этгенсен? – дей Пилат.

36– Мен бу дюньядагъы пачалар йимик тюгюлмен. Эгер олар йимик болгъан эдим буса, якъчыларым Мен ягьудилени къолуна тюшмесин деп ябушар эдилер. Тюгюл, Мен мундагъы пачалар йимик тюгюлмен, – дей Иса[+].

37– Демек, Сен пачасан дагъы? – деп сорай Пилат Огъар.

– Мен пача деп сен оьзюнг айта турасан чы. Мен бу дюньягъа гьакъ гертиликни гьакъында шагьатлыкъ этмек учун тувгъанман ва гелгенмен. Гьакъ гертиликни якълайгъан гьар ким Магъа тынглай, – деп жавап бере Иса[+].

38– Гьакъ гертилик недир? – деп сорай Пилат Огъар.

Шону айтгъан сонг, о ягьудилени янына дагъы да къыргъа чыгъып, олагъа:

– Мен Бу адамны гьеч бир айыбын да тапмайман[+]. 39Сизде Пасхада мен бир адамны туснакъдан азат этеген адат бар чы. Сюйсегиз, мен сизин учун ягьудилени пачасын чыгъараймы? – дей[+].

40– Ону тюгюл! Бараббаны чыгъарып бер! – деп къычырып йиберелер олар. Барабба буса пачалыкъгъа къаршы баш гётеривчю болгъан.

#### 19


Исагъа оьлюм дуван этиле

1[•]О заман Пилат, Исаны гелтиртип, Ону къамучу булан токъалата. 2Асгерлер де, тегенекден таж эшип, Ону башына салалар ва уьстюне авур къызыл аба гийдирелер. 3Исаны янына гелип:

– Яшасын ягьудилени пачасы! – деп айтып, Ону бетине уралар.

4Пилат, дагъы да къыргъа чыгъып:

– Муна, мен Муну сизин яныгъызгъа чыгъараман, мен Муну гьеч бир айыбын тапмагъанны сиз билип къоюгъуз, – дей[+].

5Шо заман башында тегенекден этилген таж ва уьстюнде авур къызыл аба булан Иса къыргъа чыгъа. Пилат олагъа:

– Муна О Адам! – дей.

6Баш дин къуллукъчулар[†] ва къаравуллар Ону гёрген заманда:

– Ону хачгъа ил, хачгъа ил! – деп къычыралар.

– Ону сиз алып хачгъа илигиз, неге тюгюл мен Ону бир гюнагьын да тапмайман, – дей Пилат.

7– Бизин Къанунубуз[†] бар, бизин шо Къанунубузгъа гёре, О оьлмеге герек, неге тюгюл О Оьзюн Аллагьны Уланыман деп гьисап эте, – деп жавап берелер ягьудилер[+].

8Бу сёзню эшитген заманда, Пилат бирден бек къоркъа. 9Янгыдан бекликге гирип, Пилат Исагъа:

– Сен къайдансан? – деп сорай.

Тек Иса огъар жавап бермей[+]. 10Пилат Огъар:

– Сен мени булан неге сёйлемейсен? Сени хачгъа илмеге ва Сени чыгъарып йиберип къоймагъа мени гючюм барны билмеймисен? – дей.

11Иса булай жавап бере:

– Эгер о гюч сагъа оьрден берилмеген эди буса, Мени уьстюмде сени бир гьакимлигинг де болмажакъ эди. Шону учун сени къолунга Мени бергенни гюнагьы дагъы да кёпдюр[+].

12Шо сёзлерден сонг Пилат Ону чыгъарып йиберип къоймагъа кюй излей. Ягьудилер буса:

– Эгер сен Ону йиберсенг, сен Румну пачасыны досту тюгюлсен! Оьзюн пачаман деп билдиреген гьар ким Румну пачасыны душманыдыр! – дейлер[+].

13Бу сёзлени эшитгенде, Исаны къыргъа чыгъарып, Пилат дуванчыны шанжалында олтура. Шо шанжал «Таш тёшев», ягьудиче «Габбата» деп айтылагъан ерде болгъан. 14Бу ишлер бары да жумагюн, Пасхагъа[†] гьазирлик гёреген гюн тюш вакътилерде бола. Пилат ягьудилеге:

– Муна сизге пачагъыз! – дей.

15– Ёкъ болсун О! Ёкъ болсун! Ону хачгъа ил! – деп къычыралар олар.

– Шолаймы? Сизин пачагъызны мен хачгъа илгенни сюемисиз? – дей Пилат олагъа.

– Бизин Румну пачасындан къайры башгъа пачабыз ёкъ, – деп жавап бере баш дин къуллукъчулар[+].

16Шо заман хачгъа илмек учун, Пилат Исаны оланы къолуна бере.


Исаны хачгъа илелер

Сонг Исаны тутуп алып юрюйлер. 17[•]Оьзюн илежек хачны да гётерип, О «Такъаны ери», ягьудиче «Голгота» деп айтылагъан ерге чыгъа. 18Шонда Исаны, Ону булан бирче дагъы да экевню хачгъа илелер. Оланы бири Исаны онг ягъында, биревюсю сол ягъында, Иса буса орталыгъында бола. 19Пилат такътагъа: «Назаретли Иса, ягьудилени пачасы», – деп яздырып, ону хачгъа къакъдыра. 20Ягьудилерден кёплер шо язывну охуйлар, неге тюгюл Исаны хачгъа илген ер шагьарны ювугъунда болгъан. О языв такътагъа ягьудиче, латинче ва грекче язылгъан болгъан[+]. 21Шогъар гёре ягьудилени баш дин къуллукъчулары Пилатгъа:

– «Ягьудилени пачасы», – деп тюгюл, «Бу Адам ягьудилени пачасыман», – дей эди деп яз, – дейлер.

22– Язгъанымны язгъанмандыр, – деп жавап бере Пилат.

23Исаны хачгъа илгенден сонг, къаравуллар Ону опуракъларын гелтирип, гьарисине бир пай этип, дёртге бёлелер. Олар абасын да гелтирелер. Аба тигивсюз, туташ бир къумачдан согъулуп этилген болгъан. 24Сонг олар бир бирине:

– Муну йыртып пайлап турмайыкъ, чёп салайыкъ, чёп чыкъгъанныки болур, – дейлер.

Бу затлар Сыйлы Язывларда булай язылгъан сёзлер яшавгъа чыкъсын учун бола:

Опуракъларымны оьз арасында пайладылар,
абамны буса чёп салып алдылар.

Муна къаравуллар да тап шолай этелер[+].

25Иса илинген хачны янында Ону анасы, анасыны къызардашы, Клопну къатыны Мариям ва Маждаллы Мариям токътайлар[+]. 26Анасын ва ону янында токътагъан Оьзюню кёп сюеген якъчысын гёрюп, Иса огъар:

– Гьей анам! Бу сени уланынгдыр! – дей[+]. 27Ондан сонг якъчысына:

– Бу сени анангдыр! – дей Иса.

Шо замандан сонг Исаны якъчысы Мариямны оьзюню янына, уьюне ала.


Исаны оьлюмю

28[•]Сонг Иса, бары да зат битгенни билип, Сыйлы Язывларда айтылагъан зат бары да яшавгъа чыкъсын учун:

– Сув ичме сюемен, – дей[+].

29Онда ачыгъан чагъырдан толгъан бир кажин болгъан. Къаравуллар огъар чюпюрекни чомуп, ону таякъны башына да илип, Исагъа авзун бавукъ этмеге узата. 30Иса шо чагъырны татывлап къарагъан сонг:

– Болагъаны болду! – дей. Башын тёшюне де салландырып, жанын бере.

31Шо жумагюн болгъаны саялы, ягьудилер оьлюлер хачгъа илинген кююнде сонгугюн[†] де къалгъанны сюймеген (шо сонгугюн оланы уллу байрамы болгъан). Шо саялы олар Пилатгъа, хачгъа илингенлени сыйракъларын сындырып, илинген хачлардан тюшюрсюн деп тилейлер[+]. 32Шо вакътиде къаравуллар гелип, Ону булан хачгъа илингенлени биринчисини де, сонг экинчисини де сыйракъларын сындыралар. 33Исаны уьстюне гелгенде, жан берип битгенин гёрюп, Ону сыйракъларын сындырмай къоялар. 34Буса да къаравуллардан бири итти сюнгюсюн чанчып, Исаны къабургъасын теше. Шоссагьат Ондан къан булан сув агъыла[+].

35Бу хабарны мен, шо ишни оьзю гёрген гиши, сиз де инансын деп айтаман. Мени шагьатлыгъым гьакъдыр, оьзюм гьакъ сёйлейгенимни де мен билемен[+]. 36Сыйлы Язывларда: «Ону бир сюеги де сынмас», – деп язылгъан сёзлер шолай яшавгъа чыгъа[+]. 37Сыйлы Язывланы башгъа бир еринде: «Оьзюне чанчгъан Адамгъа къаражакълар», – деп язылгъан.


Исаны гёмюв

38[•]Бу ишлерден сонг ариматеялы Юсуп Пилатгъа Ону сюегин алмагъа къойсун деп тилей (Исаны якъчысы экенни о ягьудилени башчыларындан яшырып тургъан). Пилат да огъар изну бере. О да барып, Исаны сюегин ала[+]. 39Алда Исаны янына бир керен гече гелген Никодим де геле ва эки тюрлю от къошулуп этилген арив ийисли элли литрге ювукъ май гелтире[+]. 40Олар Исаны сюегин алалар ва ягьудилер гёмеген адат булан арив ийисли май себилген кетен гебинге чырмайлар[+]. 41Иса хачгъа илинген ерде бир бав ва шо бавда ичине гьеч гиши салынмагъан бир янгы къабур болгъан[+]. 42Шо жумагюн, сонгугюнге гьазирлик гёреген гюн болгъаны, къабур да ювукъда болгъаны саялы, Исаны шонда салалар.

#### 20


Исаны тириливю

1[•]Къаттыгюн эртенокъ тез вакъти Маждаллы Мариям, къабурну янына гелип, ону алдындагъы ташны йылышдырылгъанын гёре[+]. 2Петерни ва Иса кёп сюеген башгъа бир якъчысыны янына чабып барып, О:

– Раббибиз Исаны къабурдан чыгъарып алып гетгенлер, Ону къайда салгъанын да билмейбиз, – дей[+].

3Петер ва Исаны биревю якъчысы, чыгъып, къабургъа багъып чабалар. 4Олар экевю де бирче чабалар, амма биревю якъчысы, Петерден эсе чалт чабып, къабургъа башлап етише. 5Энкейип къарап, о ондагъы кетен гебинни гёре, амма къабурну ичине буса гирмей. 6Ону арты булан Петер де геле. Къабургъа гирип, ерде кетен гебинни ва 7алда Исаны башына чырмалгъан явлукъну гёре. Явлукъ гебин булан тюгюл, чырмалып айры бир ерге салынып тура. 8Къабурну уьстюне биринчилей гелип етишген о биревю якъчысы да, шо заман ичине гирип къарай. О да гёрюп, мюкюр бола. 9Иса оьлюмден тирилме герекли болгъаны гьакъында язылгъан Сыйлы Язывланы олар шо заманда да англап битмей[+]. 10Исаны якъчылары уьйлерине къайталар.


Иса Маждаллы Мариямгъа гёрюне

11[•]Маждаллы Мариям буса къабурну уьстюнде токътап йылай. Йылайгъанда, къабургъа багъып энкейип къарай 12ва онда эки малайикни гёре. Олар акъ гийимлер гийген болгъан. Бири Исаны сюеги салынгъан ерни башлыгъында, биревюсю аякълыгъында олтуруп тура болгъан[+]. 13Олар Мариямгъа:

– Гьей къатын! Неге йылайсан? – деп сорай.

– Раббимни алып гетгенлер, Ону къайда элтип салгъанны билмеймен, – дей о.

14Шону да айтып, артгъа багъып бурулгъанда, о эретуруп токътагъан Исаны гёре. Амма О Иса экенин танымай[+]. 15Иса огъар:

– Гьей къатын! Сен неге йылайсан? Кимни излейсен? – деп сорай.

О да Исаны бир бавчу деп гьисап этип, Огъар:

– Бийим! Эгер Исаны сен алып чыгъаргъан бусанг, магъа айт Ону къайда элтгенингни, мен Ону алып гетермен, – дей[+].

16– Мариям! – дей Иса огъар.

Мариям да Огъар багъып ягьудиче:

– Раббуни! – дей. (Бу да «Устаз» демекдир.)

17Иса огъар булай дей:

– Магъа тийме, неге тюгюл Мен гьали де Атамны янына чыкъмагъанман. Мени къардашларымны янына барып, олагъа айт: Мен Атамны ва сизин Атагъызны, Аллагьымны ва сизин Аллагьыгъызны янына чыгъаман[+].

18Маждаллы Мариям барып Исаны якъчыларына:

– Мен Раббибиз Исаны гёрдюм! – деп, оьзюне сёйлегенлерин билдире.


Иса якъчыларына гёрюне

19[•]Шо къаттыгюн ахшам, Оьзюню якъчылары жыйылагъан уьйню эшиклери ягьудилени башчыларындан къоркъуп бегитилген заманда, Иса гелип, орталыкъда да токътап, олагъа:

– Уьюгюзге яхшылыкъ! – дей.

20Шону да айтып, Иса олагъа къолларын ва къабургъасын гёрсете. Раббисин гёрюп, якъчылары сююнелер. 21Иса да къайтып олагъа:

– Уьюгюзге яхшылыкъ! Атам Мени йибергенде йимик, Мен де сизин йиберемен, – дей[+].

22Шону да айтып, О олагъа багъып уьфюре ва булай дей:

– Аллагьны Ругьун къабул этигиз![+] 23Кимни гюнагьларын гечсегиз, гечилежек, кимникин гечмесегиз, гечилмежек[+].


Иса Томагъа гёрюне

24Исаны он эки де якъчысыны бириси, оьзюне Эгиз деп айтылагъан Тома О гелген заман онда болмагъан[+]. 25Башгъа якъчылары огъар:

– Биз Раббибизни гёрдюк, – дейлер.

– Эгер Ону къолларында мыхлардан къалгъан яраланы гёрмесем, мых яралагъа бармакъларым булан тийип къарамасам, Ону къабургъасына къолларымны къаплап къарамасам, инанмасман, – дей Тома олагъа.

26Сегиз гюнден сонг Исаны якъчылары дагъы да уьйде бирче болалар. Бу гезик Тома да олар булан бола. Эшиклер бегилген. Иса гелип, орталыкъда эретуруп:

– Уьюгюзге яхшылыкъ! – дей.

27Сонг Томагъа булай дей:

– Бармагъынгны мунда узат! Мени къолларыма къара. Къолунгну бери бер, къабургъама тийип де къара! Шекли болма, иман сал!

28– Мени Раббим, мени Аллагьым! – деп жавап бере Тома Огъар[+].

29– Мени гёргенинг саялы иман салдынгмы? Мени гёрмейли иман салагъанлар насиплилердир! – дей Иса огъар[+].

30Якъчыларыны алдында Иса дагъы да кёп аламатлар гёрсете. Оланы гьакъында бу китапда язылмагъан[+]. 31Булар буса Иса Аллагьны Уланы ва Месигь[†] экенине сиз инансын учун, Огъар иман салып, даимлик яшав алсын учун язылгъан[+].

#### 21


Галилея кёлню ягъасында

1Мундан сонг Иса Галилея кёлню ягъасында якъчыларына бирдагъы керен гёрюне. Шо булай бола:[+] 2Петер деп де айтылагъан Симон, оьзюне Эгиз деп айтылагъан Тома, Галилеяны Кана деген юртундан гелген Натанайыл, Зеведейни уланлары, Исаны якъчыларындан дагъы да экевю де бир ерде болалар[+]. 3Петер олагъа:

– Мен балыкъ тутма бараман, – дей.

– Биз де сени булан гелебиз, – дейлер огъар къалгъанлары.

Чыгъып олар къайыкъгъа минелер. Шо гече олар бир зат да тутмайлар. 4Эртен болгъанда буса, Иса кёлню ягъасында токътай. Тек якъчылары Ону Иса экенин танымайлар[+]. 5Иса олагъа:

– Ювукъларым! Гьеч зат тутдугъузму? – деп сорай.

– Тутмадыкъ, – деп жавап берелер олар[+].

6– Торугъузну къайыкъны онг ягъына атыгъыз, тутарсыз, – дей Иса олагъа.

Олар шолай этелер. Тутгъан балыкъны кёплюгюнден олар торну тартып чыгъарып алып болмайлар[+]. 7Шо вакъти Исаны кёп сюеген якъчысы Петерге:

– О чу Раббибиз! – дей.

Петер О Рабби Иса экенин эшитгенде, белине уьст опуракъларын да чырмап (о чечинген болгъан), кёлге атыла[+]. 8Башгъа якъчылары, балыкъдан толгъан торну да тартып, къайыкъ булан юзюп, кёлню ягъасына чыгъалар. Неге тюгюл де, олар ягъадан онча йыракъда тюгюл, юз метр чакъы мезгилде болгъан.

9Къуругъа чыкъгъан заманда, олар онда янагъан отну, уьстюнде салынгъан балыкъны ва къырыйында экмекни гёрелер. 10Иса олагъа:

– Гьали сиз тутгъан балыкълардан бир нечени дагъы да гелтиригиз, – дей.

11Гетип, Петер, уллу балыкълардан толгъан торну тартып, къуругъа чыгъара. Онда юз элли уьч балыкъ болгъан. Шолай кёп балыкъ бар буса да, тор йыртылмай. 12Иса олагъа:

– Гелигиз, ашамагъа олтуругъуз, – дей.

Якъчыларындан гьеч бири де Огъар:

– Сен кимсен? – деп сорамагъа болушлукъ этмейлер, неге тюгюл О Рабби экенни олар билелер.

13Иса гелип, экмек де, балыкъ да алып, олагъа бере. 14Оьлюп тирилгенден сонг, Иса якъчыларына гёрюнегени бу уьчюнчю керен болгъан[+].


Иса, Петер ва Югьан

15Олар ашап битгенде, Иса Петер деп де айтылагъан Симонгъа:

– Югьанны уланы Симон! Сен Мени булардан эсе кёп сюемисен? – деп сорай.

– Сюемен, Раббим! Сен билесен чи мен Сени сюегенни, – дей о.

– Мени къозуларымны сакъла, – дей Иса огъар. 16Экинчи керен дагъы да огъар: – Гьей Югьанны уланы Симон! Сен Мени сюемисен? – деп сорай.

Петер Огъар:

– Сюемен, Раббим! Сен билесен чи мен Сени сюегенни, – деп жавап бере.

– Сен Мени къойларымны гьайын эт, – дей Иса огъар[+]. 17Уьчюнчю керен де Иса огъар: – Гьей Югьанны уланы Симон! Сен Мени сюемисен? – деп сорай.

«Мени сюемисен?» – деп оьзюне уьчюнчю керен сорайгъанына бираз пашман болуп:

– Я Раббим! Сен бары да затны билесен чи. Мен Сени сюегенни билесен, – дей Петер.

Иса огъар булай дей:

– Мени къойларымны сакъла. 18Гертисин сёйлеймен сагъа: сен жагьил заманынгда, оьзюнг гийинип, сюйген еринге гетип боласан, къарт болгъанда буса, къолларынгны гётерерсен, сени башгъа бирев гийиндирер, сени барма сюймейген еринге элтер.

19Шону О Петер нечик оьлюм булан Аллагьны макътавлу этежегин англасын учун айта. Шону айтгъан сонг, огъар:

– Мени артыма тюш! – дей[+].

20Петер де, бурлугъуп къарап, оьзлени арты булан Исаны кёп сюеген якъчысы гелегенни гёре. Ахшамгъы ашны вакътисинде Исагъа ювукълашып, о: «Я Рабби, Сагъа хыянатлыкъ этежек ким болур?» – деп сорагъан якъчысы болгъан[+]. 21Ону гёрюп, Петер Исагъа:

– Я Рабби! Огъар не болур? – деп сорай.

22– Эгер Мен гелгинче, о сав къалгъанны сюе бусам, о сагъа не аварадыр? Сен Мени артыма тюш! – дей Иса огъар[+].

23Шолайлыкъда, Исаны якъчыларыны арасында Ону бу якъчысы оьлмежек деп хабар яйыла. Тек Иса огъар: «Оьлмежек», – деп айтмады, янгыз: «Эгер Мен гелгинче, о сав къалгъанны сюе бусам, о сагъа не аварадыр?» – деп айтды.

24Шо якъчысы бу затланы гьакъында шагьатлыкъ этген ва барын да язгъан. Ону шагьатлыгъы гьакъ экенни биз барыбыз да билебиз[+].

25Иса дагъы да кёп ишлер этген. Эгер оланы барысын да тындырыкълы язса, ону гьакъында язылгъан китапланы салмагъа савлай дюньяда да ер болмас эди[+].

### Элчилер

#### Элчилер

Элчилер


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### Баш сёз


Элчилени ишлери


Элчилер

«Элчилени ишлери» Лукъаны Инжилини давамыдай болуп токътай. Инжилин йимик, бу китапны да Лукъа Теофилге багъышлагъан. Исаны башлапгъы якъчыларыны яшаву гьакъда яза туруп, Лукъа оьзю аслу деп гьисап этген шу затны гёрсетме сюе: Аллагь бу дюньяда Месигьден таба этмеге башлагъан ишин энниден сонг да Исагъа иман салгъан Жыйынындан таба этип туражакъ. Шо саялы да Иса тирилип элли гюнден шулай тамаша агьвалат бола: он эки де элчиге ва бары да Исагъа инангъанлагъа Аллагь Оьзюню Ругьун савгъат этип бере. Шо заманда кёп адамлагъа Иса Месигь дюньяны Къутгъарывчусу экени белгили бола. Тап шо адамлар Ерусалимде Исаны якъчыларыны биринчи жыйынын да къура. Лукъа шо замандан тутуп Жыйын нечик яшагъанын ва загьмат тёкгенин суратлай. Иманлылар оьлюп тирилген Исаны гьакъындагъы Сююнч Хабар энни янгыз Ерусалимде тюгюл, дюньяны бары да ерлеринде де белгили болма тарыкъ деген ой булан яшайлар ва иш гёрелер.

Месигьни гьакъындагъы хабарны яйывда элчи Павел айрыча ерни тутуп токътай. «Элчилени ишлери» деген китапны кёп яны ону ят халкъланы арасындагъы къуллукъ этивюн суратлавгъа багъышлангъан. Лукъа Павелни сапарлары гьакъда хабарлай: о гьалиги Тюркия ва Греция ерлешген топуракълардан оьтген, гьатта Румгъа ерли де етишген. Бары да болгъан ерлеринде элчи бары да инсанланы къутгъармакъ учун Аллагь не этгени гьакъда хабарлагъан. Бу хабарны бары да затны енгме болагъан гючю дюньяда Исаны якъчыларыны кёп жыйынларын тувдура.

#### 1


Исаны кёкге чыгъыву

1Гьей Теофил, биринчи китабымда мен Иса этген ва уьйретген бары да затны,[+] 2танглангъан элчилерине[†][*] Аллагьны Ругьундан таба буйрукълар берип, О кёкге алынгъан гюнге ерли болгъан бары да затны язгъан эдим. 3Оьлюмню азабын чекгенден сонг, бир кёп инандырагъан далиллер булан Иса элчилерине Оьзю гертиден де тирилгенин гёрсетген. Тирилгенден сонг, Иса олагъа къыркъ гюнню ичинде гёрюне туруп, Аллагьны гьакимлиги гьакъда англатып тургъан[+]. 4Бир керен элчилер булан бирче олтуруп ашап турагъанда, Иса олагъа булай деген: «Ерусалимни къоюп гетмегиз. Атам ваъда этген затны гёзлеп туругъуз. О гьакъда сиз Менден эшитдигиз[+]. 5Ягьия пайхаммар сизин, сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшургъан. Амма бир нече гюнден сонг Аллагь сизин ваъда этген Оьзюню Ругьуна чомажакъ»[+].

6Бир ерге жыйылгъанда, элчилер Исагъа:

– Я Рабби! Исрайылгъа пачалыгъын Сен гьали къайтара бережекмисен? – деп сорайлар[+].

7Иса буса олагъа:

– Атам Оьзюню гьакимлиги булан токъташдыргъан вакътини ва гюнлени билмеге сизге изну берилмеген[+]. 8Аллагь сизге Оьзюню Ругьун берген заманда, шо Ругьну къудратын алажакъсыз. Ерусалимде, бютюн Ягьудеяда ва Самарияда, гьатта дюньяны инг йыракъ ерлеринде де Мени гьакъымда шагьатлыкъ этежексиз, – деп жавап бере[+].

9Бу сёзлени айтып битгендокъ, Иса оланы гёз алдында кёкге гётериле ва Ону бир булут алып гете[+]. 10Элчилер оьрге багъып Ону кёкге чыгъагъан кююне къарап турагъанда, оланы алдына бирден акъ опуракълар гийген эки адам гелип токътай[+]. 11Олар:

– Гьей галилеялылар! Мунда кёкге къарап негер токътагъансыз? Сизин яныгъыздан кёкге гётерилген бу Иса, сиз гёреген кюйде кёкге нечик гётерилди буса, шолай къайтып да гележек, – дейлер[+].


Ягьуданы орнуна элчини сайлав

12Сонг олар Ерусалимден бир чакъырымгъа ювукъ арекде ерлешген Зайтун тавдан къайтып Ерусалимге гелелер[+]. 13Олар бир уьйге гелип, оьрдеги къатгъа чыгъалар. Онда Петер, Югьан, Якъуб,[†] Андрей, Филип, Тома, Бартолмай, Маттай, Алфайны уланы Якъуб, Элинсюер[*] деп ат къоюлгъан Симон ва Якъубну уланы Ягьуда бола[+]. 14Бирче дуа этмек учун, булар барысы да шонда жыйыла болгъан. Олар булан мунда бир нече къатынгиши, шолай да Исаны анасы Мариям ва Ону инилери болгъан[+].

15Бир керен шолай жыйынгъа юз йигирмагъа ювукъ иман къардаш жыйылгъан. Шо заман Петер, оланы ортасына чыгъып, булай дей:

16– Иман къардашларым, Исаны тутгъанлагъа ёл гёрсетген Ягьуданы гьакъындагъы Сыйлы Язывларда Аллагьны Ругьу Давутдан[†] таба алданокъ билдирген зат яшавгъа чыкъмаса болмай эди[+]. 17Ягьуда бизин булан эди ва бизин ишлерибизде ортакъчылыкъ эте эди[+].

18Этген жинаятчылыгъы учун тюшген акъчасына Ягьуда сатып топуракъ алгъан, сонг баштигинден йыгъылып, къурсагъы ярылып, ичбавуру къыргъа чыгъып яйылып оьлген. 19Ерусалимде яшайгъанланы барысына да бу иш белгили болгъан. Шогъар гёре бу топуракъгъа оланы ерли тилинде «Гьакелдама», демек «Къан топурагъы» деп айтыла[+].

20Забур[†] китабында булай язылгъан:

Шо ерлер бош къалсын, онда бирев де яшамасын.

Дагъы да булай язылгъан:

Ону къуллугъун башгъа гиши тутсун[+].

21-22Шо саялы бизге Ягьуданы орнуна, Ягьия Исаны сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшургъан гюнден тутуп Раббибиз Иса кёкге чыкъгъан гюнге ерли гьар заман Ону булан айланып тургъан адамланы арасындан биревню айырмагъа герек. Шо адам Исаны тирилмеклигине шагьат болмагъа герек[+].

23Олар экевню арагъа чыгъара: Барсаба деп айтылагъан Юсупну (о Юстус деген аты булан да белгили болгъан) ва Матияны[+]. 24Сонг олар дуа этип:

– Я Рабби! Гьар кимни юрегинде не барны Сен билесен. Бу экевню Сен къайсын сайлагъанынгны бизге гёрсет[+]. 25Оьзю болма тийишли ерине гетген Ягьуданы элчилик къуллугъун ким тутар? – дейлер.

26Сонг олар чёп салалар, чёп Матиягъа чыгъа. Булайлыкъда, Матия он бир де элчини арасына къошула[+].

#### 2


Аллагьны Ругьун къабул этив

1Ашлыкъ тюшюмню байрамы[†][*] гелгенде, элчилер[†] ва Исаны якъчылары барысы да бир ерге дагъы да жыйылалар[+]. 2Бирден кёкден гючлю елни авазына ошайгъан тавуш гелип, булар олтургъан уьйню ичин къавгъадан толтуруп къоя. 3Олагъа от ялындан болгъан тиллеге ошайгъан бир затлар гёрюне. Гьарисини уьстюне шолай бир тил гелип къона[+]. 4Олар бары да Аллагьны Ругьундан толуп, башгъа башгъа тиллерде сёйлемеге башлай. Олагъа шолай гьюнерни Аллагьны Ругьу бере[+].

5Шо вакътилерде Ерусалимде дюньяны гьар еринден гелген динагьлю ягьудилер бар болгъан. 6Шо аваз эшитилгенде, халкъ жыйылып, бек тамашалыкъ эте, неге тюгюл Исаны якъчылары мундагъы гьар халкъны тилинде сёйлейгенин эшите. 7Барысы да гьайран болуп, бир бирине:

– Сёйлейген бары да бу адамлар галилеялылармы экен? 8Булай нечик бола, гьарибиз оланы оьзюбюзню ана тилибизде сёйлейгенин эшитебиз. 9Арабызда парфиялылар, мидиялылар, эламлылар бар. Месопотамияда, Ягьудеяда, Каппадокияда, Понтда ва Асияда яшайгъанлар, 10Фригияда ва Памфилияда, Мисриде ва Ливияны Кириней бёлюгюнде яшайгъанлар, Румдан гелген къонакълар (ягьудилер ва ягьуди динге айлангъанлар), 11критлилер ва араплар бар. Амма Аллагьны уллу ишлери гьакъында олар ана тиллерибизде сёйлейгенни гьарибиз эшитип турабыз, – дей[+].

12Барысы да тамашалыкъ этип:

– Муну нечик англама герек? – деп бир бирине сорай.

13Башгъалары буса:

– Олар чагъырны гьатдан артыкъ кёп ичип къойгъанлар, – деп мысгъыллай[+].


Петерни сёйлевю

14Он бир элчи де булан бирче гётерилип, тавушун да бек чыгъарып, Петер олагъа булай дей:

– Гьей ягьудеялы къардашлар ва бары да Ерусалимде яшайгъанлар! Мен сизге бу гьайран иш не демек экенни англатайым. Мени сёзлериме тергевлю кюйде тынглагъыз! 15Олар, сиз ойлайгъан кюйде, эсирмеген. Гьали янгы эртен сагьат тогъуз вакъти. 16Бу сиз гёреген иш Аллагь Ёел пайхаммардан таба айтып билдирген бир гьалдыр:

17Ахыр гюнлерде бары да инсанлагъа Ругьумну бережекмен.
Сизин уланларыгъыз да, къызларыгъыз да Мени атымдан
сёйлежеклер.
Яшларыгъызны гёзюне затлар гёрюнежек, къартларыгъыз да
гьайран тюшлер гёрежеклер.
18Къулларыма да – эргиши болсун, къатынгиши болсун – шо
гюнлерде Ругьумну бережекмен, олар да Мени атымдан
сёйлежеклер.
19Оьрде, кёклерде аламатлар яратажакъман. Тюпде, дюньяда да
аламатлар – къан, от ва тютюн булутлар – гёрсетежекмен[+].
20Раббибизни уллу ва макътавлу гюню гелгинче, гюн тутулуп,
къарангылыкъ болуп туражакъ. Ай къан йимик къызыл
тюсге гирежек[+].
21О заман Раббибизни атын тутгъан гьар ким къутгъарылажакъ[+].

22Гьей Исрайылны халкълары! Мени бу сёзлериме тергевлю тынглагъыз: назаретли Иса Аллагь берген гьакимлиги булангъы бир адам эди. Исаны шолайлыгъын Ондан таба сизге гёрсетилген аламатлар ва гьайранлыкълар булан Аллагь сизге ачыкъ кюйде исбат этди. Сиз оьзюгюз де шону яхшы билесиз, неге тюгюл шо иш сизин гёз алдыгъызда болду[+]. 23Иса сизге йиберилген эди, сиз буса Ону къанунсузланы[†] къолуна берип, хачгъа илип оьлтюрдюгюз. Бу иш шолай болажагъын Аллагь биле эди, неге тюгюл О Оьзю шолай белгилеген эди[+]. 24Исаны тирилтип, Аллагь Ону оьлюмню азапларындан къутгъарды, неге тюгюл О оьлюмню къолунда къалмагъа болмай эди[+]. 25Исаны гьакъында Давут[†] булай деген:

Раббибизни гьар заман гёз алдымда гёре эдим. О мени онг
ягъымда, мен шо саялы къоркъмайман[+].
26Шогъар гёре юрегим къувана ва тилим шат сёзлер сёйлей, гьатта
чархым да умут булан яшажакъ.
27Неге тюгюл де, Сен мени жанымны оьлюлени арасында
къоймассан ва Сагъа тапшурулгъан къулунгну къабурда
чиримеге къоймассан[+].
28Яшавну ёлларын магъа Сен уьйретдинг, Оьзюнгню барлыгъынг
булан магъа сююнч бережексен[+].

29Къардашлар! Уллу атабыз Давутну гьакъындан сизге ачыкъдан айтмагъа боламан: о оьлген ва гёмюлген, ону къабуру да бугюнге ерли бизин алдыбызда сакъланып тура[+]. 30Амма Давут пайхаммар болгъан, о оьзюню тахыны уьстюне наслусундан биревню олтуртажагъына Аллагь сёз бергенни биле болгъан[+]. 31Месигьни[†][*] тирилежегин алданокъ билип, Давут булай деген:

О оьлюлени арасында къалмагъан ва ону къаркъарасы къабурда
чиримеген[+].

32Аллагь Исаны тирилтген, биз барыбыз да шогъар шагьатбыз. 33Гьали Иса Аллагьны онг ягъына чыгъарылгъан. О Атасындан Ону Оьзюне ваъда этилген Ругьун алгъан. Сиз гёрегенигиз ва эшитегенигиз йимик, Иса бизге Аллагьны Ругьун берген[+]. 34-35Давут оьзю кёклеге чыкъмаса да булай деген:

Аллагь Раббиме булай айтды: Мен душманларынгны
аякъларынгны тюбюне салгъынча, Мени онг ягъымда
олтуруп тур[+].

36Шолайлыкъда, сен къатты кюйде билип къой, гьей исрайыл халкъы: Аллагь Исаны Рабби ва Месигь этген. Сиз буса Ону хачгъа илгенсиз.

37Бу сёзлени эшитгенде, жыйылгъанланы юреклери ярыла. Петерге ва оьзге элчилеге:

– Къардашлар, энни биз не этме герекбиз дагъы? – деп сорайлар[+].

38– Гюнагьларыгъыздан гечилмек учун, сизин гьаригиз товба этмеге ва Иса Месигьни аты булан, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртмагъа герексиз. Шолай этсегиз, Аллагь сизге Оьзюню Ругьун бережек[+]. 39Сизге, авлетлеригизге, шолай да йыракъдагъыланы гьарисине ва Рабби Аллагьыбыз Оьзюню янына чакъыражакъланы барына да бу сёзню берген, – дей Петер олагъа[+].

40Петер олагъа дагъы да бир кёп сёзлер булан бувара ва:

– Оьзюгюзню бу пасат наслудан къутгъармагъа къарагъыз! – деп тилей.

41Ону сёзюн къабул этгенлер барысы да, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурталар. Шо гюн уьч мингге ювукъ адам Исагъа иман салгъанланы арасына къошула. 42Олар элчилер уьйретеген Аллагьны каламына, бир бири булан къатнашывгъа, экмек бёлюв адатны кютювге, дуа этивге даим амин туралар. 43Оланы гьарисини къоркъуву бола, неге тюгюл элчилерден таба Аллагь хыйлы аламатлар ва муъжизатлар гёрсетген. 44Исаны якъчылары чакъда чакъда бирче жыйыла, оланы бары да заты ортакъ бола[+]. 45Малларын ва мюлклерин сатып, барына да тарчыкълыгъына гёре гьарисине пайлайлар. 46Исаны якъчылары гьар гюн ибадатханада[†] бирче жыйылалар. Уьйде гьакъ юрекден, сююнч булан экмек бёлюв адатны кютелер. 47Аллагьгъа алгъыш эте ва бютюн халкъны разилигин къазаналар. Къутгъарылма сюегенлени Раббибиз гьар гюн сайын Исагъа иман салагъанлагъа къоша.

#### 3


Петер сакъат садагъачыны сав эте

1Бир керен Петер булан Югьан дуаны вакътисинде, гюндюз сагьат уьчде ибадатханагъа[†] баралар. 2Онда тувмадан акъсакъ бир адам бола. Ибадатханагъа гелегенлеге тиленсин деп, ону гьар гюн ибадатхананы «Гёзел къапу» деп айтылагъан къапусуну янына гелтирип салып гете болгъанлар[+]. 3Петерни ва Югьанны ибадатханагъа гирегенин гёрюп, бу адам олардан да садагъа тилемеге башлай. 4Петер ва Югьан огъар тигилип къарай.

– Бизге бакъ, – дей Петер.

5Бу адам, Петерден ва Югьандан бир зат алмагъа умутлап, олагъа тикленип къарай. 6Петер огъар:

– Мени гюмюшюм де, алтыным да ёкъ, амма менде бар затны сагъа берермен. Назаретли Иса Месигьни[†] атыны къудраты булан сен тур, юрю! – дей[+].

7Сонг Петер ону онг къолун тутуп гётере. Бирден ону аякъларына ва тобукъларына гюч геле[+]. 8Атылып аякъгъа туруп, юрюмеге башлай. Сонг юрюй, чаба туруп, олар булан бирге ибадатханагъа гирип, Аллагьгъа макътав этмеге башлай[+]. 9Бютюн халкъ ону юрюме башлагъанын ва Аллагьгъа макътав этегенин гёре. 10Бу ибадатхананы «Гёзел къапусуну» янында садагъа тилемек учун олтурагъан адам экенин таныйлар. Бу адамгъа болгъанны гёргенде, адамлар, къоркъуп, ажайып болуп къалалар.


Сулайманны гётермесини къырыйында Петерни сёйлевю

11Бу адам Петерни ва Югьанны янындан таймай юрюй. Тамашалыкъ этген халкъ шо заман оланы янына – Сулайманны[†] Гётермеси деп айтылагъан ерге жыйыла[+]. 12Шону гёргенде, Петер халкъгъа булай дей:

– Гьей Исрайылны халкълары, негер тамашалыкъ этесиз? Бизге оьзюбюзню къудратыбыз яда муъминлигибиз булан ону юрюйген этгенде йимик неге къарайсыз? 13Ибрагьимни,[†] Исгьакъны[†] ва Якъубну[†] Аллагьы, ата бабаларыбызны Аллагьы Оьзюню Уланы Исаны макътавлу этди. Сиз буса Ону оьлюмге тарытдыгъыз, Пилат Ону азат этмеге токъташгъанда, Пилатны алдында сиз Ону инкар да этдигиз[+]. 14Аллагьгъа тапшурулгъан муъмин адамны инкар этип, адам оьлтюрген биревню азат этип сизге бермекни тиледигиз[+]. 15Сиз яшав берегенни оьлтюрдюгюз. Амма Ону Аллагь оьлюмден тирилтди, биз де шону шагьатыбыз. 16Сиз гёрюп турагъан, таныма да таныйгъан бу адамны Исаны къудраты сав этди. Иса ва О береген иман булан бу сакъат сизин гёз алдыгъызда сав болду.

17Гьали, гьей къардашлар, сизин башчыларыгъыз йимик, сиз де Исагъа этген къаршы ишлени билмей этгенни мен билемен[+]. 18Амма бары да пайхаммарлардан[†] таба Месигь азап чегежегин алданокъ билдирген Аллагь Оьзю айтгъанын яшавгъа чыгъарды. 19Гюнагьларыгъыз гечилсин учун, товба этип, Аллагьны ёлуна къайтыгъыз. Шо заман Раббибиз сизге парахат, сююнчлю вакътини бережек, 20О сизин учун алданокъ белгилеген Месигьни – Исаны сизге йибережек. 21Оьзюню бырынгъы сыйлы пайхаммарларындан таба Аллагь хыйлы алданокъ айтгъаны йимик, бары да зат этилгинче, Иса кёклерде къалып турмагъа герек[+]. 22Муса[†] булай айтгъан: «Бизин Рабби Аллагьыбыз халкъыгъызны арасындан сизге мени йимик бир пайхаммар йибережек. О сизге айтагъан бары да затлагъа таби болмагъа герексиз[+]. 23Олай бир заман гележек – о пайхаммаргъа тынгламайгъан гьар адам халкъны арасындан ёкъ болажакъ»[+].

24Самуйылдан башлап ондан сонг болгъанларына ерли бары да пайхаммарлар шолай гюнлер болажагъы гьакъында алданокъ хабар бергенлер[+]. 25Сиз пайхаммарланы наслусусуз ва Аллагьны ата бабаларыгъыз булангъы разилешивню варислерисиз. Аллагь Ибрагьимге булай деген: «Сени наслунгдан таба ер юзюндеги бары да инсанлагъа Аллагь рагьмулу болажакъ»[+]. 26Сизин терс ёллагъа тюшме къоймай, тюз ёллагъа салмакъ учун, Аллагь, Оьзюню къуллукъчусун чыгъарып, башлап сизин яныгъызгъа йиберди.

#### 4


Петер ва Югьан ягьудилени оьр мажлисинде

1Петер ва Югьан халкъгъа сёйлеп турагъанда, оланы янына дин къуллукъчулар[†][*], ибадатхананы[†] къаравулчуларыны башчысы ва саддукейлер[†][*] гелелер[+]. 2Петер ва Югьан инсанлар Иса йимик тирилежегин халкъгъа билдирелер. Шо саялы дин къуллукъчулар ва саддукейлер, ачувланып, 3оланы туталар, ахшам вакъти экени саялы, эртен болгъунча туснакъгъа салып сакълайлар[+]. 4Петерни ва Югьанны сёзюне тынглагъанланы кёплери иман сала. Шолай адамланы санаву беш мингге ювукъ бола.

5Артындагъы гюн халкъны башчылары, тамазалар[†][*] ва дин алимлер Ерусалимде жыйылалар. 6Шонда баш дин къуллукъчу Гьанна булан Кайафа, Югьан, Искендер, Гьаннаны башгъа къардашлары да бола[+]. 7Петерни ва Югьанны арагъа салып:

– Сиз бу адамны къайсы къудрат булан яда кимни аты булан сав этдигиз? – деп олардан сорав алалар[+].

8Шо заман Аллагьны Ругьундан толгъан Петер олагъа булай дей:

– Гьей Исрайылны башчылары ва тамазалары![+] 9Сиз бугюн сакъат адамгъа этилген яхшылыкъны ва о нечик сав этилгенни гьакъында бизден сорав ала болгъан сонг,[+] 10сизге барыгъызгъа да ва Исрайылны бютюн халкъына белгили болсун: сиз Оьзюн хачгъа илген, Аллагь оьлюмден тирилтген назаретли Иса Месигь[†] берген гьакимлик булан шо адам саппа сав болуп, сизин алдыгъызда эретуруп тура. 11Сыйлы Язывларда Исаны гьакъында язылгъан йимик:

Усталар ташлап къойгъан таш кюрчюню аслу ташы болуп
токътады[+].

12Башгъа гьеч бирев де къутгъармажакъ, бу кёкню тюбюнде инсанлагъа тапшурулгъан, бизин къутгъармагъа болажакъ дагъы гьеч бир ат ёкъдур[+].

13Петерни ва Югьанны тартынмайгъанын гёрюп, олар охуп уллу билимлер алмагъан адамлар экенин англагъан заманда, Исрайылны башчылары ва тамазалары гьайранлыкъ этип къалалар. Иса сав заманында Ону булан бирче болгъанын да билелер. 14Сав этген адамны Петер ва Югьан булан эретургъанын гёргенде, олагъа къаршы бир сёз де айтмагъа болмайлар[+]. 15Петерге ва Югьангъа ягьудилени оьр мажлисинден[†] чыгъып гетмекни де буюруп, олар оьз арасында сёйлешмеге башлайлар.

16– Бу адамлагъа биз не этме герекбиз? Олар бир уллу аламат иш гёрсетгени Ерусалимде яшайгъанланы барына да белгили. Ону биз инкар этме болмайбыз. 17Амма бу хабар халкъны арасында дагъы да бек яйылмасын учун, олар Исаны гьакъында дагъы бирев булан да сёйлемесин деп, олагъа буйрукъ этейик, – дейлер.

18Сонг оланы чакъырып, дагъы бир де Исаны гьакъында сёйлемесин деп буйрукъ этелер. 19Амма Петер ва Югьан олагъа:

– Бир оьзюгюз ойлашып къарагъыз чы, Аллагьны алдында, Аллагь айтагъанны къоюп, сиз айтагъангъа артыкъ тынгламакъ тюз болурму[+]? 20Биз гёргенлерибизни ва эшитгенлерибизни айтмай турма болмасбыз, – деп жавап берелер.

21Олагъа янгыдан къоркъувлар да берип, йиберип къоялар. Оланы такъсырламакъ учун, гьеч бир далил тапмайлар, неге тюгюл бютюн халкъ болгъан иш учун Аллагьгъа макътав эте[+]. 22Сав болгъан шо адамгъа къыркъ йылдан артыкъ бола болгъан.

23Азат этилгенден сонг, Петер ва Югьан оьзленикилени янына гелип, баш дин къуллукъчулар[†] ва тамазалар оьзлеге сёйлеген затланы олагъа айталар. 24Шону эшитгенде, Исаны якъчылары бары да бир гёнгюлден Аллагьгъа булай дуа эте:

– Гьей Есибиз Аллагь! Кёклени де, ерлени де, денгизлени де, олардагъы бары да затны да Сен яратгъансан[+]. 25Сени къулунг болгъан атабыз Давут[†] Ругьунгну таъсиринден авзу булан Сени сёзлерингни булай айтды:

Ят халкълар[†] неге баш гётерелер, халкълар неге бош хыяллагъа
къуллукъ этелер?
26Дюньяны пачалары неге баш гётерелер, бай бийлер бирлешип,
Раббибизге ва Ону Месигьине неге къаршы чыгъалар[+]?

27Гертилей де, Гьирод[†] ва Понтий Пилат, ят халкълар ва исрайыл халкъы булан бир болуп, Сени Танглагъанына, Сыйлы Къулунг Исагъа, къаршы чыкъдылар[+]. 28Олар Сени къудратынг ва айтгъанынг болмагъа герек деп алданокъ токъташдыргъан гьар затны гертилемек учун жыйылгъанлар. 29Гьали де, я Раббибиз, олар бизге къоркъув берегенни Сен гёресен. Сени сёзюнгню къоркъунмай сёйлесин учун, Оьзюнгню къулларынга гюч бер дагъы[+]. 30Сыйлы къулунг Исаны аты булан аврувланы сав этмек учун, муъжизатлар ва аламатлар гёрсетмек учун кёмек эт.

31Исаны якъчылары дуа этип битгенден сонг, олар жыйылып токътагъан ер чайкъала. Барысы да Аллагьны Ругьундан толуп, Аллагьны гьакъындагъы хабарны тартынмайлы, ачыкъдан ачыкъ сёйлемеге башлай[+].


Бары да заты ортакъ

32Бары да Исаны якъчыларыны юрегинде ва гёнгюлюнде бир зат бола. Оьз мюлкюнден бир затгъа да бирев де: «Бу меники», – деп айтмай. Оланы бары да заты ортакъ бола[+]. 33Элчилер[†] Раббибиз Исаны оьлюмден тирилмеклигине гючлю кюйде шагьатлыкъ этелер ва оланы барына да Аллагь уллу рагьму эте. 34Оланы арасында тарчыкълыкъгъа тюшген бирев де болмай. Неге тюгюл де, топуракъ ва уьй есилери, малын сатып, сатгъанда тюшген акъчаны гелтирип[+] 35элчилеге берелер. Бары да зат да гьар кимге тарыгъына гёре пайлана.

36Кипрде тувгъан левийлерден[†][*] чыкъгъан Юсуп деген бирев болгъан. Огъар элчилер Барнаба, демек «Ругьландырывчу» деп ат къойгъан болгъан[+]. 37О оьзюню мюлкю болгъан топурагъын сатып, акъчасын гелтирип элчилеге бере.

#### 5


Гьанания ва Сафира

1Гьанания деген бирев Сафира деген къатыны да булан мюлкюнден бир пайын сатгъан болгъан. 2Къатыны булан разилешип, акъчаны бир пайын о оьзлеге къоя. Къалгъан акъчаны гелтирип, о элчилеге[†] бере. 3Петер огъар:

– Гьей Гьанания! Неге сен юрегинге иблис айтгъанны этдирип, Аллагьны Ругьуна ялгъан айтып, топурагъынгны сатгъанда тюшген акъчаны бир пайын яшырдынг? 4Сатгъанча, о мюлк сеники тюгюлмю эди? Сатгъан сонг да шо акъча сеники тюгюлмю эди? Ялгъан айтмагъа сени не зат борчлу этди? Сен инсанлагъа тюгюл, Аллагьгъа ялгъан айтдынг, – дей.

5Бу сёзлени эшитгенде, Гьанания йыгъылып оьлюп къала. Шону эшитгенлени барын да уллу къоркъув къуршай. 6Сонг жагьиллер гелип, гебинлеп, ону гёммеге гьазирлейлер ва къыргъа алып чыгъып гёмелер.

7Уьч сагьатдан сонг ону къатыны геле, тек о не болгъанын билмей. 8Петер огъар:

– Айт чы магъа, топурагъыгъызны сиз шончакъыгъа сатгъанмы эдигиз? – деп сорай.

– Дюр, шончакъыгъа сатгъан эдик, – деп жавап бере о.

9– Шолай сёйлешмеге ва Раббибизни Ругьун сынамагъа нечик болдугъуз? Сен эшик алдагъы авазланы эшитемисен? Шо авазлар – сени эрингни гёмюп гелегенлени авазлары. Олар сени де шонда элтежеклер, – дей Петер огъар.

10Къатын, шоссагьатына Петерни аякъларына йыгъылып, жан бере. Ичине гирип гелген жагьиллер ону оьлгенин гёрелер. Къыргъа алып чыгъып, ону да эрини янына гёмелер. 11Бары да Исаны якъчыларын ва бу затланы эшитгенлени барысын да уллу къоркъув къуршай.


Муъжизатлар ва аламатлар

12Элчилер халкъны арасында кёп муъжизатлар ва аламатлар гёрсетелер. Исаны якъчылары барысы да бир йимик Сулайманны[†] Гётермесини янында жыйылалар[+]. 13Бирев де олагъа къошулмагъа болушлукъ этмей, тек халкъ олагъа бек гьюрмет эте. 14Раббибиз Исагъа иман салагъан халкъны – эренлени ва къатынланы – санаву баргъан сайын арта. 15Шоллукъда, Петер янындан оьтюп барагъанда, дагъы болмаса ону гёленткиси сама аврувланы уьстюне тийсин деп, оланы орамлагъа чыгъарып, тёшеклени ва орунланы уьстюне салалар[+]. 16Ерусалимни айланасындагъы юртлардан да кёп халкъ геле. Олар оьзлени аврувлардан ва жинлерден азап чегип турагъан адамларын гелтирелер. Шо адамлар барысы да сав болалар.


Элчилени гьызарлайлар

17Дин къуллукъчуланы башчысы[†] ва ону булан бирге бары да саддукей дин бёлюгюнден болгъанлар оланы бек гюллейлер[+]. 18Олар элчилени тутуп, оланы шагьар туснагъына салалар[+]. 19Амма гече булан гелип, Раббибиз йиберген малайик туснакъны къапуларын ача ва оланы къыргъа чыгъара[+]. 20Малайик булай дей:

– Барыгъыз, ибадатханада[†] токътап, сизин янгы яшавугъузну гьакъындагъы бары да затны бютюн халкъгъа айтыгъыз.

21Буйрукъгъа тынглап, элчилер эртен тез гелип ибадатханагъа гире ва халкъгъа насигьат этмеге башлайлар. Дин къуллукъчуланы башчысы ва ону булангъылар гелгенде, олар ягьудилени оьр мажлисинде[†] Исрайылны бары да тамазаларыны[†] генгешин чакъыра. Сонг олар элчилени алып гелмеге оланы артындан туснакъгъа къуллукъчуланы йибере. 22Амма туснакъгъа гелген къуллукъчулар онда элчилени тапмай. Къайтып гелип, шо гьакъда:

23– Биз туснакъны тындырыкълы кюйде бегитилип тапдыкъ. Къаравуллар да къапуланы алдында токътагъан эдилер, амма къапуланы ачгъанда, ичинде бирев де табулмады, – деп билдирелер.

24Бу сёзлени эшитгенде, къаравулланы башчысы ва баш дин къуллукъчулар[†] бу не зат экен деп адап къалалар. 25Сонг бирев гелип, олагъа:

– Сиз туснакъгъа салгъан адамлар ибадатханада халкъгъа насигьат этип туралар, – деп билдире.

26Сонг къаравулланы башчысы, къуллукъчулары булан барып, гьеч гюч этмей, оланы къайтарып гелтире. Халкъ оьзлени таш урушгъа тутуп къоймасын деп, олар гюч къолламагъа къоркъалар[+]. 27Элчилени гелтирип, оьр мажлисни алдында тургъузалар. Дин къуллукъчуланы башчысы олагъа:[+]

28– Шо адамны гьакъында дагъы сёйлемегиз деп биз сизге къатты кюйде буваргъан эдик. Амма сиз айтагъаныгъызны Ерусалимни гьар ерине яйып юрюйсюз ва О адамны оьлюмю учунгъу такъсырны бизин уьстюбюзге салмагъа сюесиз, – дей[+].

29Петер ва оьзге элчилер булай дей:

– Биз инсанлагъа тюгюл, Аллагьгъа таби болмагъа герекбиз![+] 30Сиз хачгъа илип оьлтюртген Исаны аталарыбызны Аллагьы тирилтди. 31Исрайылгъа товба этмеге ва гюнагьларындан гечме имканлыкъ болсун учун, Есибиз ва Къутгъарывчубуз этип, Аллагь, Ону Оьзюню онг ягъында олтуртуп, оьр даражалагъа чыгъарды. 32Биз де шо затланы барысына да шагьатларбыз – биз де, Аллагьны Ругьу да. Аллагь Ругьун Оьзюне таби болагъанлагъа берди[+].

33Бу сёзлени эшитгенде, олар бек къазапланып, элчилени оьлтюрмеге сюелер[+]. 34Оьр мажлисни ортакъчыларыны арасында бары да халкъ гьюрмет этеген дин алим, Гамалиел деген бир фарисей[*] бола. Шо заманда о туруп йиберип, элчилени бир аз замангъа къыргъа чыгъарсын деп буюра[+]. 35Сонг о:

– Гьей Исрайылны халкъы, бу адамлагъа не этме сюегенигизни гьакъында яхшы кюйде ойлашып къарагъыз. 36Мундан бираз алдынларда, оьзю уллу адамман деп, Тевда деген бирев чыкъгъан эди. Ону якълап, дёрт юзге ювукъ адам огъар къошулгъан. О адам оьзю оьлтюрюлген, ону якъчылары буса якъ якъгъа чачылгъан, болмагъандай болгъан. 37Ондан сонг, халкъны гьисабы алынагъан заманда, галилеялы Ягьуда деген бирев гелип арагъа чыгъып, хыйлы халкъны оьзюню янына тартды. О да оьлтюрюлдю, ону якъчылары буса чачылышып гетдилер[+]. 38Гьали мен сизге маслагьат этемен: бу адамлагъа тиймегиз, оланы йиберип къоюгъуз! Неге тюгюл де, буланы мурады ва этеген ишлери инсанлардан амалгъа геле буса, оьзлюгюнден де ёкъ болуп къалажакъ. 39Эгер Аллагьдан амалгъа геле буса, оланы енгмеге сизин гючюгюз чатмас. Аллагьгъа къаршы ябушагъанлар болуп чыгъып къалмагъай эдигиз, – дей.

40Олар Гамалиелни маслагьатына рази болуп, элчилени чакъырталар. Оланы къамучу булан тюйдюрюп ва Исаны гьакъында дагъы сёйлемесин деп буварып, чыгъарып йиберелер. 41Исаны аты учун хорланмакълыкъгъа лайыкълы болгъанына сююнюп, элчилер оьр мажлисден чыгъып гетелер[+]. 42Гьар гюн ибадатханада оьзюнде ва уьйден уьйге барып, олар Иса Месигь[†] экенни гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] билдирегенин токътатмайлар.

#### 6


Етти кёмекчи белгилене

1Исаны якъчыларыны санаву артып тура. Оланы арасындан гелгинчи ягьудилер ерли ягьудилени уьстюнден арз этмеге башлайлар. Неге тюгюл де, оланы тул къатынлары гьар гюн пайланып берилеген ашарлыкъдан магьрюм этиле болгъан[+]. 2Шо заман он эки де элчи,[†] бары да Исаны якъчыларын да чакъырып, булай дей:

– Бизге Аллагьны каламын билдирмекни къоюп, ашарлыкъны пайлавну гьайын этип айланмагъа яхшы тюгюл. 3Гьали, гьей иман къардашлар, оьз арагъыздан яхшылыкъгъа айтылгъан, Аллагьны Ругьундан толгъан ва гьакъыллы етти адамны айырыгъыз. Олагъа шо къуллукъну тапшурайыкъ[+]. 4Биз буса дуа этивню ва Аллагьны каламын билдиривню гьайын этейик.

5Бу таклифге барысы да рази болуп, олар Аллагьны Ругьундан толгъан ва имангъа къайтгъан Стефанны ва шолай да Филипни, Прогьорну, Никанорну, Тимонну, Парменни ва ягьуди динге айлангъан антиокиялы Николайны айыралар[+]. 6О адамланы элчилени алдына гелтирелер. Элчилер, оланы башларына къолларын салып, дуа этелер[+].

7Шолайлыкъда, Аллагьны гьакъындагъы хабар бек яйыла. Ерусалимде Исаны якъчыларыны санаву баргъан сайын артып тербей, дин къуллукъчуланы[†] кёплери де Исагъа иман салалар[+].


Стефанны туснакъ этиливю

8Аллагь оьзюне савгъат этип къудратын берген Стефан буса халкъны арасында уллу муъжизатлар ва аламатлар гёрсете. 9Азатланы синагогундан[†] деп айтылагъан киринейлилерден ва искендериялылардан, киликиялылардан ва асиялылардан бирлери, Стефангъа къаршы чыгъып, ону булан эришмеге башлайлар. 10Амма ону сёзюндеги гьакъылгъа ва Аллагьны Ругьу булан сёйлегенине оланы къаршы гючю болмай[+]. 11Шо заман олар, бир бир адамланы тюпден таба сатып алып:

– Ону Мусагъа[†] ва Аллагьгъа къаршы капир сёзлер айтгъанын биз эшитдик, – деп айтдыралар[+].

12Олар халкъны, тамазаланы ва дин алимлени арасына питне салалар. Стефанны тутуп, ягьудилени оьр мажлисине[†] элтелер. 13Гелтирген ялгъан шагьатлары:

– Бу адам бу ибадатхананы[†] да, Мусаны Къанунун[†] да токътавсуз яман сёзлер айтып сёге[+]. 14Назаретли Иса ибадатхананы дагъытажакъ ва Муса бизге къойгъан адатланы алышдыражакъ деп айтгъанын да биз эшитдик, – дейлер[+].

15Оьр мажлисде олтургъанланы барысы да Стефандан гёзлерин айырмай къарайлар. Олар Стефанны юзю малайикни юзюне ошап къалгъанын гёрелер.

#### 7


Стефанны ягьудилени оьр мажлисиндеги сёйлевю

1Шо заман дин къуллукъчуланы башчысы:[†]

– Бу сёзлер тюзмю? – деп сорай.

2Стефан булай жавап бере:

– Къардашлар, аталар, тынглагъыз! Атабыз Ибрагьим[†] Гьарангъа гёчгюнче, Месопотамияда турагъанда, огъар макътавлу Аллагь гёрюнген[+]. 3Аллагь огъар: «Уьлкенгни ва къардашларынгны къоюп, Мен сагъа гёрсетежек уьлкеге бар», – деп айтды[+]. 4Шо заман Ибрагьим, килданилени[*] уьлкесинден гетип, Гьаранда ерлешген. Атасы оьлгенден сонг, Аллагь Ибрагьимни гьали сиз яшап турагъан уьлкеге гелтирген[+]. 5Аллагь огъар варисликге бир къарыш сама да топуракъ бермеген. Ибрагьимни шо заман авлети болмаса да, гележекде шо топуракъланы оьзюне ва ону болажакъ наслуларына мюлк этип бережекге Аллагь ваъда этген[+]. 6Аллагь огъар: «Сени наслуларынг ят топуракъда яшажакълар, дёрт юз йылны узагъында оланы къул этежеклер ва олагъа зулму бережеклер[+]. 7Амма Мен оланы къул этген халкъны такъсырлажакъман. Олар шо ят топуракъдан чыгъып гетежеклер, сонг бу берген еримде де туруп, Магъа сужда этежеклер», – деп айтды[+]. 8Оьзю булан разилешгени саялы, Аллагь Ибрагьимге сюннет этивню тапшургъан. Ибрагьимден Исгьакъ[†] тувгъанда, сегизинчи гюн ону сюннет этген. Сонг Исгьакъдан Якъуб[†] тувгъан, Якъубдан да он эки уллу атабыз тувгъан[+].

9Уллу аталарыбыз буса, гюллемекликден Юсупну къул этип, Мисриге сатып йибергенлер. Амма Аллагь ону булан болгъан[+] 10ва ону бары да балагьлардан къутгъаргъан. Аллагь огъар гьакъыл берген ва Мисрини пачасыны ягъындан рагьму гёрсетген. Пача да ону Мисриге ва оьзюню къаласына гьаким этип салгъан[+].

11Бютюн Мисриге ва Гьанангъа ачлыкъ гелген ва уллу балагь къопгъан. Ата бабаларыбыз ашарлыкъ табып болмагъан. 12Мисриде ашлыкъ барны эшитгенде, Якъуб биринчи керен онда уланларын – бизин ата бабаларыбызны – йиберген[+]. 13Олар онда экинчи керен гелгенде, Юсуп агъа инилерине оьзюн танытгъан ва Мисрини пачасына Юсупну тайпа тухуму белгили болгъан[+]. 14Юсуп да, хабар йиберип, атасы Якъубну ва бютюн тайпа тухумун да (барысы да етмиш беш адамны) оьзюню янына чакъыртгъан[+]. 15Якъуб Мисриге гёчген. О ва ата бабаларыбыз онда оьлгенлер[+]. 16Сигьемге гелтирилип, шегьемли Гьаморну уланларындан Ибрагьим гюмюш акъча берип сатып алгъан къабургъа гёмюлгенлер[+].

17Аллагьны Ибрагьимге берген сёзю яшавгъа чыгъагъан вакътиси ювукълашгъан сайын, Мисридеги халкъыбызны санаву артып, кёп болгъан[+]. 18О заман Мисрини тахына Юсупну танымайгъан башгъа бир пача гелген[+]. 19О пача халкъыбызгъа къаршы гьиллалар юрютген, ата бабаларыбызгъа зулму этген. Янгы тувгъан яшларын ташлатып, оланы оьлтюртмеге борчлу этген[+].

20Шо заманларда Муса[†] деген бек гёзел яш тувгъан. Атасыны уьюнде ону уьч ай битгинче сакълагъан[+]. 21Ону ташлагъан сонг, Мисрини пачасыны къызы алып, оьзюне улан этип сакълап оьсдюрген[+]. 22Муса мисрилилени бютюн илмусун уьйренген, сёзде ва ишде гючлю болгъан.

23Оьзюне къыркъ йыл битгенде, о къардашларыны – Исрайылны халкъыны – янына бармагъа токъташгъан. 24Оланы бирине негьакъ зулму этилегенни гёргенде, арагъа Муса къошулгъан, мисрилини оьлтюрюп, зулму этилеген адам учун оьч алгъан[+]. 25О оьзюнден таба Аллагь къардашларына къутгъарылыв йибергенни олар англар деп ойлагъан, амма олар англамагъанлар.

26Артындагъы гюн оланы бирлери ябушагъанда, Муса гелип, оланы ярашдырма къарагъан ва: «Сиз чи къардашларсыз, бир биригизни хатирин неге къалдырасыз?» – деп сорагъан. 27Амма тюз тюгюл адам, Мусаны теберип: «Бизин уьстюбюзге гьаким ва дуванчы этип сени ким салгъан? 28Тюнегюн бир мисрилини оьлтюргенинг йимик, мени де сама оьлтюрмеге сюймеймисен?» – деп сорагъан[+]. 29Бу сёзлени эшитгенде, Муса Мисриден Мидиян уьлкесине къачгъан. Онда яшагъан ва эки уланны атасы болуп токътагъан[+].

30Арадан къыркъ йыл оьтгенден сонг, Синай тавну ювугъундагъы дангылда янагъан тегенек уьлкюню ялыныны ичинде огъар бир малайик гёрюнген[+]. 31Муса гёрген затларына гьайранлыкъ этип къалгъан. Къарамагъа деп бираз ювукъ баргъанда, Раббибизни: 32«Мен сени ата бабаларынгны Аллагьыман, Ибрагьимни, Исгьакъны ва Якъубну Аллагьыман», – деген сеси эшитилген. Къоркъмакълыкъдан къартыллай туруп, Муса уьлкюге багъып дагъы къарап болмагъан[+].

33Раббибиз огъар: «Аякъгийимлерингни чеч! Сен токътагъан ер – сыйлы топуракъ. 34Мен Мисриде Мени халкъыма зулму этилегенин гёрдюм ва ону агь чегегенин эшитдим. Ону къутгъармакъ учун гелгенмен. Энни бар, Мен сени къайтарып Мисриге йиберемен», – деген[+].

35О оьзюне адамлар: «Бизин уьстюбюзге гьаким ва дуванчы этип сени ким салгъан?» – деп айтгъан ва оьзюн инкар этген тап шо Мусадыр. О Аллагь оьзюн тегенек уьлкюдеги малайикден таба гьаким ва къутгъарывчу болсун деп йиберген тап шо Мусадыр[+]. 36Муса, Мисриде Къызыл денгизде ва дангылда къыркъ йылны узагъында муъжизатлар ва аламатлар гёрсете туруп, оланы Мисриден чыгъаргъан[+]. 37Исрайыл халкъына: «Аллагь сизге оьз къардашларыгъызны арасындан мени йимик бир пайхаммар чыгъаражакъ», – деген Мусадыр[+]. 38Дангылда жыйылгъанланы арасында яшагъан, Синай тавда малайик булан сёйлеген ва ата бабаларыбыз булан бирче болгъан, яшав береген сёзлени алып бизге берген Мусадыр[+].

39Ата бабаларыбыз огъар таби болмагъа сюймегенлер, ону инкар этгенлер ва юреклерин Мисриге бакъдыргъанлар[+]. 40Олар Гьарунгъа:[†] «Бизге бизин алып юрюйген аллагьлар ярат. Бизин Мисриден алып чыгъаргъан шо Мусагъа не болгъанны биз билмейбиз», – дегенлер[+]. 41Шо гюнлерде бир бузавгъа ошатып, олар сужда этмеге деп, бир таш келпет яратгъанлар. Огъар къурбанлар этип, оьз къоллары булан ясагъан затдан къувангъанлар[+]. 42Аллагь буса, олагъа арт берип, оланы кёклердеги юлдузлагъа сужда этип турмагъа къойгъан. Пайхаммарланы китабында язылгъан кюйде:

Гьей Исрайылны халкъы! Къыркъ йылны узагъында дангылда
сойгъан гьайванларыгъыз ва этген къурбанларыгъыз
Магъамы эди[+]?
43Сиз оьзюгюз булан Мологьну чатырын, аллагьыгъыз Рефанны
юлдузун ва сужда этмек учун оьзюгюз этген келпетлени
алып юрюдюгюз.
Шогъар гёре Мен сизин Бабилни[†] ари янына чыгъарып
йибережекмен[+].

44Дангылда ата бабаларыбызны Аллагьны гьакълыгъына шагьатлыкъ этеген чатыры[†] болгъан. Мусагъа оьзюне гёрсетилген уьлгю булан шо чатырны этмеге Аллагь уьйретген[+]. 45Сонг шо сыйлы чатырны оьзлени аталарындан алгъан бизин ата бабаларыбыз оьзлер булан алып юрюгенлер. Аллагь оьзюню уьстюнде яшайгъан халкъны къувалагъан топуракъны ата бабаларыбыз Нунну уланы Исаны башчылыгъы булан елегенлер. Давут[†] пача болуп турагъан замангъа ерли чатыр шолай тургъан. 46Давут Аллагьны разилигин алгъан. Аллагь ягьудилени арасында болсун учун, Давут Огъар бир макан тикмеге изну тилеген[+]. 47Шо маканны буса Сулайман[†] къуруп берген[+].

48Амма Аллагьу Таала инсанланы къоллары булан ишленген уьйлерде яшамай. Пайхаммар да язгъаны йимик:[+]

49Раббибиз булай дей: Кёклер Мени тахымдыр, аякъларым
басылагъан ер ер юзюдюр.
Сиз Магъа нечик уьй къуражакъсыз? Яда рагьатланмакъ учун ер
Магъа къайда болажакъ?
50Мени къолум булан тюгюлмю бары да зат яратылгъаны?

51Гьей хыр тутуп къалагъанлар, Аллагьгъа юрегин салмайгъанлар ва Ону сёзюне къулакъ асмайгъанлар! Сизин ата бабаларыгъыз йимик, сиз де даим Аллагьны Ругьуна къаршы чыгъасыз![+] 52Ата бабаларыгъыз пайхаммарланы къайсын гьызарламагъан? Олар Муъминни гележегин алданокъ билдиргенлени де оьлтюргенлер. Сиз де гьали Ону Оьзюне хыянатлыкъ этгенсиз ва оьлтюргенсиз[+]. 53Сизге малайиклерден таба Къанун[†] йиберилген эди, амма сиз огъар таби болмадыгъыз[+].


Стефан таш урушгъа тутула

54Бу сёзлени эшитгенде, оланы къазапланып, ачувундан тишлери къыжырай[+]. 55Аллагьны Ругьундан толгъан Стефан кёклеге багъып гёз къарата, онда Аллагьны макътавлу нюрюн ва Ону онг ягъында токътагъан Исаны гёре[+]. 56О:

– Муна мен ачылгъан кёклени ва Аллагьны онг ягъында токътагъан Инсанны Уланын[†] гёремен, – дей[+].

57Олар къулакъларын тыгъып, гючлю кюйде къычыра туруп, барысы да бирче ону уьстюне чаба. 58Ону шагьардан тышгъа чыгъарып, таш урушгъа тута. Шагьатлыкъ этгенлер буса, уьстюндеги опуракъларын чечип, Савул деген бир жагьил адамны алдына салалар[+]. 59Олар оьзюн таш урушгъа тутгъанда, Стефан:

– Я Рабби Иса, Сен мени ругьумну ал! – деп тилей[+]. 60Сонг, о тизлеринден чёгюп, гючлю сес булан: – Я Рабби, бу гюнагьы учун олагъа такъсыр этме, – дей. Шону да айтып, Стефан жан бере[+].

#### 8

1Савул да Стефанны оьлтюрюлмеклигине рази бола.

Шо гюн Ерусалимдеги Исаны якъчыларына къаршы бек уллу гьызарланыв башлана. Элчилерден[†] къайрылары барысы да Ягьудеяны ва Самарияны якъ ягъына чачылышып гетелер[+]. 2Бир бир динагьлю адамлар, Стефанны гёмюп, огъар бек къычырып йылап яс этелер. 3Савул буса Исаны якъчыларына къаршы ябушув башлай ва уьйден уьйге гирип, эренлени ва къатынланы сюйреп чыгъарып, туснакъгъа тыгъа[+].


Элчилер Самарияда Сююнч Хабарны билдирелер

4Исаны къувалангъан якъчылары, къайда барса да, бары да ерлерде Аллагьны каламын билдирелер[+]. 5Филип, Самариядагъы бир шагьаргъа гелип, ондагъылагъа Месигьни[†] гьакъында билдирмеге башлай[+]. 6Филипни сёйлейгенине ва гёрсетеген муъжизатларына къарап, халкъ огъар тергевлю кюйде тынглай. 7Шо жинлер жинли адамланы бир кёплеринден бек яман аваз этип, акъырып чыгъа, тербенип болмайгъан хыйлы аврувлулар ва акъсакълар сав болалар[+]. 8Бу шагьарда уллу сююнч бола.

9Самарияда тезден берли сигьручулукъ булан машгъул болуп, бу шагьарны халкъын тамашагъа къалдырагъан Симон деген бир адам болгъан. Оьзю этеген сигьрулар булан макътанып, о оьзюн уллу бир адам деп гьисап эте болгъан. 10Лап гиччиден лап уллугъа ерли бары да халкъ огъар тамаша болгъан. «Бу адамда Аллагьны уллу къудраты деп айтылагъан къудрат бар», – деп сёйлей. 11Адамлар огъар кёп замандан берли сигьрулары булан оьзлени тамаша этегени саялы тынглайлар. 12Аллагьны гьакимлиги ва Иса Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] билдирген Филипге инангъанда, бир кёп эренлер булан къатынлар, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурта. 13Симон оьзю де иман сала ва сувгъа чомдуртуп, оьзюн Аллагьгъа тапшурта. Филип этеген муъжизатланы гёрюп ва уллу гючге тамаша болуп, ону артындан айрылмай юрюй[+].

14Самарияны халкъы Аллагьны гьакъындагъы хабарны къабул этгенин эшитгенде, Ерусалимдеги элчилер оланы янына Петерни ва Югьанны йиберелер[+]. 15Мунда гелгенде, олар иман салгъанлагъа Аллагьны Ругьу берилсин деп дуа этелер[+]. 16Неге тюгюл де, иман салгъанланы, Раббибиз Исаны аты булан сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшуртгъан буса да, оланы бирине де Аллагьны Ругьу берилмеген болгъан[+]. 17Петер ва Югьан оланы уьстюне къолларын салалар ва олагъа Аллагьны Ругьу бериле[+].

18Адамланы уьстюне къолларын салмакъ булан олагъа Аллагьны Ругьу берилегенни гёргенде, Симон элчилеге гелтирип акъча бермеге къарай.

19– Уьстюне къолумну салып, адамгъа Аллагьны Ругьун бермеге болагъан шолай къудратны магъа да беригиз, – деп тилей о.

20Петер буса огъар булай дей:

– Аллагьны савгъатын акъчагъа сатып аларман деп ойлаша бусанг, акъчанг да сени булан бирче ёкъ болсун! 21Биз этеген къуллукъну этмеге сени гьеч гьакъынг ёкъ. Неге десе, Аллагьны алдында сени юрегинг тюз тюгюл. 22Бу пислигингни къой, Раббибизден тилесенг, балики, юрегингдеги шолай хыялларынг саялы О сенден гечер[+]. 23Мен гёремен: сен бек яман гюнчюлюкню ва гюнагьны есирисен.

24– Мени учун Раббибизге сиз де тилегиз: сиз айтгъан затланы бири де мени башыма гелмесин, – деп тилей Симон олагъа[+].

25Элчилер оьзлер гёрген затланы барын да адамлагъа хабарлайлар. Раббибизни гьакъындагъы хабарны билдире туруп, Ерусалимге къайталар ва ёл уьстде Самарияны бир хыйлы юртларында Сююнч Хабарны билдирелер[+].


Филип ва эфиоп

26Раббибиз йиберген малайик гелип, Филипге:

– Тур, Ерусалимден Газагъа багъып барагъан къыбла ёлгъа чыкъ, – дей. (Шо ёл бош ерден оьте болгъан.)[+]

27Филип туруп гете. Ёлда о бир адамгъа къаршылаша. Шо адам Эфиопияны пача къатыныны бары да хазналарын сакълайгъан эфиопиялы бир бичилген вазир болгъан. О Аллагьгъа сужда этмеге деп Ерусалимге гелип, 28шо ёл булан къайтып оьз уьлкесине гетип бара болгъан. Къайтыв ёлунда о арбасында да олтуруп, Ешая пайхаммарны китабын охуй. 29Шо заман Аллагьны Ругьу Филипге:

– Арбагъа ювукъ барып, ону булан янаша юрю, – дей[+].

30Филип арбагъа ювукълашгъанда, эфиоп Ешая пайхаммарны китабын охуйгъанын эшите.

– Сен не охуйгъанынгны англаймысан? – деп сорай о.

31– Англатмаса, мен нечик англайым? – деп, о Филипни арбагъа минип оьзюню янында олтурмагъа чакъыра[+].

32Сыйлы Язывлардан о бу сёзлени охуй болгъан:

Ону къойну йимик соймагъа элтгенлер ва къозу оьзюн
къыркъагъанланы алдында тилсиз болуп токътайгъанда
йимик, О Оьзюню авзун да ачмагъан.
33Ону ер этген ва О адилли дувандан магьрюм къалгъан.
Ону наслулары гьакъда ким айтма болур, неге тюгюл де Ону
дюньядагъы яшаву битген.

34Эфиоп Филипге:

– Айт магъа, пайхаммар мунда кимни гьакъында айта: оьзюню гьакъындамы яда башгъа биревню гьакъындамы? – деп сорай.

35Шо заман Филип айтмагъа башлай ва Сыйлы Язывланы шо еринден башлап огъар Исаны гьакъындагъы Сююнч Хабарны англата[+]. 36Оьзлени ёлун узата туруп, олар бир сув бар ерге гелелер. Къуллукъчу огъар:

– Къара чы, мунда сув да бар. Сувгъа чомдуртуп, магъа оьзюмню Аллагьгъа тапшуртмагъа дагъы башгъа не тарыкъ? – деп сорай. [ 37][*]

38Эфиоп арбаны токътатмагъа буюра. Филип ва эфиоп сувгъа гирелер. Филип, ону сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшура. 39Олар сувдан чыкъгъанда, Раббибизни Ругьу бирден Филипни о ерден алып гете. Эфиоп ону дагъы гёрмей. Оьзю буса сююне туруп барагъан ёлун узата[*][+]. 40Филип сонг Азотда гёрюне. Къайсариягъа гелгинче, юртдан юртгъа барып, Сююнч Хабарны билдире.

#### 9


Савулну имангъа къайтыву

1Савул буса алда йимик, Раббибизни якъчыларына къоркъув берип тура, оланы оьлтюрмеге сюе. О дин къуллукъчуланы башчысыны[†] янына барып,[+] 2Шам деген шагьардагъы синагоглагъа[†] кагъызлар язмакъны тилей. Бу кагъызлар Савулгъа Шамда, Исаны ёлунда юрюйгенлени тапса, эргиши яда къатынгиши буса да, оланы тутуп, байлап, Ерусалимге гелтирмеге ихтияр бере болгъан. 3Савул Шамгъа ювукълашып барагъанда, огъар бирден кёкден тюшюп гелеген бир шавла гёрюне[+]. 4Савул ерге йыгъыла ва:

– Савул, Савул! Мени не учун гьызарлайсан? – дейген сесни эшите.

5– Я Рабби, Сен кимсен? – деп сорай Савул.

– Сен гьызарлайгъан Исаман. 6Гьали буса тур, шагьаргъа бар, сен не этме герек болажагъы сагъа онда айтылажакъ, – дей Иса.

7Савулну ёлдашлары тили тутулгъандай болуп токътайлар. Олар тавушну эшитсе де, биревню де гёрмейлер. 8Савул ерден гётерилгенде, гёзлерин ачып къарай, амма бир зат да гёрмей. Ёлдашлары, ону къолундан тутуп, Шамгъа гелтирелер. 9Уьч гюнню узагъында ону гёзлери гёрмей, о бир зат да ашамай ва ичмей.

10Шамда Исаны Гьанания деген бир якъчысы болгъан. Раббибиз огъар бир гьайран гёрюнюшде:

– Гьанания! – дей.

– Мунаман, Раббим, – деп жавап бере о[+].

11– Тур, Тувра деген орамгъа бар. Ягьуданы уьюнде Савул деген Тарс шагьарлы биревню ахтар. О гьали онда дуа этип тура[+]. 12Савул гьайран гёрюнюшде, Гьанания деген бир адам янына гелип, янгыдан гёреген болсун деп, оьзюне къолларын салгъанын гёрдю, – дей Раббибиз огъар.

13– Раббим, мен бу адамны гьакъында кёп эшитгенмен. Ерусалимде Сени халкъынга о этген зулмуланы да эшитгенмен. 14Мунда буса о, Сагъа сужда этегенлени барын да тутмакъ учун, баш дин къуллукъчулардан[†] гьакимлик булан гелген, – дей Гьанания.

15Амма Раббибиз огъар:

– Бар! О адам, ят халкъланы, оланы пачаларыны, Исрайылны халкъыны алдында Мени атымны белгили этмек учун Мен сайлагъан къуллукъчудур[+]. 16Мен саялы нечакъы азап чекмеге тюшежегин огъар Оьзюм гёрсетежекмен, – дей[+].

17Гьанания гетип, шо уьйге гире. О Савулну уьстюне къолларын салып:

– Савул, къардашым, гелеген ёлунгда сагъа гёрюнген Раббибиз Иса, сен янгыдан гёреген болсун ва сен Аллагьны Ругьундан толсун деп, мени йиберди, – дей[+].

18Шоссагьат ону гёзлеринден бир пердев йимик зат тайгъандай болуп, о янгыдан гёреген болуп къала. О да туруп, сувгъа чомдуртуп, оьзюн Аллагьгъа тапшурта. 19Сонг Савул ашай ва шоссагьат огъар къайтып гюч геле.


Савул Шамда ва Ерусалимде Сююнч Хабарны билдире

Савул Исаны якъчылары булан бир нече гюн Шамда къала[+]. 20Шоссагьат синагоглагъа барып, Иса Аллагьны Уланы экенин билдирмеге башлай. 21О сёйлейгенни эшитгенлер барысы да, гьайранлыкъ этип:

– Ерусалимде Исагъа сужда этегенлени ёкъ этмеге айланагъан бу адам тюгюлмю эди? Мунда да о шолайланы тутуп, байлап, баш дин къуллукъчулагъа[†] бермек учун гелмегенми? – деп сёйлейлер[+].

22Савул буса Сююнч Хабарны[†] баргъан сайын гючлю билдире. Иса Месигь[†] экенине инандырып о гелтиреген далиллер Шамда яшайгъан ягьудилени эсер месер эте[+].

23Арадан хыйлы гюнлер гетип, ягьудилер Савулну оьлтюрмеге сёйлеше[+]. 24Амма Савулгъа оланы шо хыялы белгили бола. Олар буса ону оьлтюрмек учун, гечеси гюню булан шагьарны къапуларын сакълап туралар. 25Амма Савулну якъчылары гече булан геле, четенге де салып, ону шагьарны барусундагъы ярылывдан таба тюпге тюшюрелер[+].

26Ерусалимге гелип, Савул онда Исаны якъчыларыны арасына къошулмагъа къарай. Олар буса Савулдан къоркъалар, неге тюгюл о Исаны якъчысы экенине инанмайлар. 27Барнаба буса, ону алып, элчилени[†] янына гелтире. Барнаба олагъа Шамны ёлунда Савулгъа Раббибиз гёрюнгенни, Раббибиз ону булан сёйлегенни, Шамда Савул тартынмай Исаны гьакъында Сююнч Хабарны билдиргенни айта[+]. 28Ерусалимде эркин кюйде айлана туруп, Раббибизни гьакъында тартынмай сёйлей туруп, Савул олар булан къала. 29О грек тилде сёйлейген ягьудилер булан сёйлей ва эрише. Олар да ону оьлтюрмеге къарайлар[+]. 30Иман къардашлары буса шону билгенде, ону Къайсариягъа элтип, ондан таба Тарсгъа багъып ёлгъа салалар[+].

31Сонг бютюн Ягьудеядагъы, Галилеядагъы ва Самариядагъы Исаны якъчылары учун парахат заман геле. Олар Раббибизни къоркъувуну тюбюнде турагъаны ва Аллагьны Ругьу олагъа ругь якъдан гюч бере. Шолайлыкъда, оланы санаву даим артып тербей.


Энейни сав болуву

32Бары да ерлеге барып айлана туруп, Петер Лидда деген юртда яшайгъан Аллагьны халкъыны янына да бара. 33Онда о Эней деген бир адамны таба. Бу адамны санлары тербенмейген болуп тёшекде ятагъаны сегиз йыл бола болгъан. 34Петер огъар:

– Эней, Иса Месигь сени сав эте. Ятывунгдан туруп, ону жый, – дей.

О да шоссагьат тура[+]. 35Лидда булан Шаронда яшайгъанлар барысы да ону гёрюп, Раббибизни якъчылары болалар.


Табитаны тириливю

36Яффа деген шагьарда Табита (грекче «Дорка»[*]) деген бир къатынгиши яшай болгъан. О Исаны якъчысы болгъан. О кёп яхшы ишлер де эте, пакъырлагъа садагъа да бере болгъан[+]. 37Шо гюнлерде о авруп оьлюп къала. Ону жувуп, оьрдеги уьйге салалар. 38Лидда Яффадан ончакъы йыракъ болмагъан. Петер Лиддада экенни эшитип, Исаны якъчылары ону артындан эки адам йиберелер. Олар Петерге:

– Тезликде бизин булан гел, – деп тилей.

39Петер олар булан бара. Гелгенде, ону оьрдеги уьйге алып баралар. Бары да тул къатынлар, Петерни къуршап алып, Табита оьзлер булан турагъанда тикген гёлеклени ва опуракъланы огъар гёрсетип йылайлар. 40Уьйдегилени барын да къыргъа чыгъарып, Петер, тизден туруп, дуа этмеге башлай. Сонг оьлюге багъып бурулуп:

– Табита, тур! – дей.

О да гёзлерин ача ва Петерни гёргенде, туруп, олтура[+]. 41Къолун узатып, Петер ону эретургъуза. Сонг Аллагьны халкъын ва тул къатынланы ичине чакъырып, олагъа Табитаны сав экенин гёрсете[+]. 42Бу иш бютюн Яффагъа белгили бола. Бир кёплер Раббибизге иман салалар. 43Петер Яффада сакътиян ишлейген Симон деген бир адамны уьюнде дагъы да бир хыйлы гюнлер къала.

#### 10


Петер ва Корнилий

1Къайсарияда италиялы деп айтылагъан асгер бёлюгюнде юз асгерни башчысы болуп къуллукъ этеген Корнилий деген бирев болгъан. 2Савлай агьлюсю йимик, о да динагьлю ва Аллагьдан къоркъагъан гиши болгъан. О халкъгъа кёп садагъа бере болгъан ва Аллагьгъа кёп дуа эте болгъан[+]. 3Бир керен гюндюз сагьат уьчлеге ювукъ вакътиде, ону гёзюне Аллагь йиберген малайик гёрюнюп, огъар:

– Корнилий! – дей[+].

4Бек къоркъма да къоркъуп, огъар багъып гёзлерин гётерип, Корнилий:

– Не бар, я бийим? – деп сорай.

Малайик огъар булай дей:

– Аллагь сени дуаларынгны эшитди ва берген садагъаларынгны къабул этди[+]. 5Гьали Яффагъа адамлар йиберип, оьзюне Петер деп де айтылагъан Симон деген адамны мунда гелтир. 6О Симон деген сакътиян устаны уьюнде токътагъан. Ону уью буса денгиз ягъада[+].

7Оьзю булан сёйлеген малайик гетгенде, Корнилий къуллукъчуларындан экевюн ва инг ювукъ бир динагьлю асгерин чакъыра. 8Эки де къуллукъчусуна ва бир асгерине бары да затны айтып, оланы Яффагъа йибере.


Петерге гёрюнген гьайран гёрюнюш

9Артындагъы гюн олар шагьаргъа ювукълашып гелегенде, тюш вакътиде дуа этмек учун, Петер къалкъыгъа чыгъа[+]. 10О бек ач болуп, ашамагъа сюе. Аш гьазирленип турагъан вакътини ичинде Аллагь огъар гьайран гёрюнюш гёрсете. 11О кёклер ярылып эки ачылгъанны ва дёрт де мююшюнден тутулуп ерге тюшюп гелеген бир уллу кетен шаршавгъа ошайгъан затны гёре. 12Шону уьстюнде ерде яшайгъан гьар тюрлю дёрт аякълы гьайванлар, сюйкелип юрюйген жанлар ва кёкден учагъан къушлар бола. 13Сонг огъар:

– Петер, тур, буланы союп аша, – деген бир сес эшитиле.

14– Болмас, Раббим! Мен бир заманда да мурдар яда гьарам затланы ашамагъанман, – деп жавап бере Петер[+].

15Шо заман бирдагъы керен огъар:

– Аллагь таза этген затланы сен мурдар гьисап этме, – деген бир сес эшитиле[+].

16Шолай уьч керен такрарланып, шоссагьат бары да къайтып кёкге гётериле. 17Петер оьзю гёрген затлар нени англатагъанны гьакъында ойлашып турагъанда, Корнилий йиберип гелген адамлар, сорап Симонну уьюн табып, къапуну алдына гелип токътайлар. 18Олар:

– Оьзюне Петер деп де айтылагъан Симон мунда тюгюлмю? – деп къычырып сорайлар.

19Петер гёрген затларыны гьакъында ойлашып турагъанда, Аллагьны Ругьу огъар:

– Петер, сени ахтарагъан уьч адам бар[+]. 20Туруп тюпге тюшюп, бир де шеклик этмей, олар булан бар. Оланы Мен йибергенмен, – дей.

21Тюпге тюшюп, Петер:

– Сиз излейген адам менмен. Не къуллугъугъуз болуп гелгенсиз? – деп сорай.

22– Бизин бютюн ягьуди халкъ оьзюне абур этеген, муъмин, Аллагьдан къоркъагъан адам болгъан юз асгерни башчысы Корнилий йиберген. Оьзюню уьюне сени чакъырып, сени сёзлеринге тынгласын деп, огъар сыйлы малайик буюргъан, – деп жавап бере олар[+].

23Сонг Петер, уьч де адамны уьйге чакъырып, къонакъ эте. Артындагъы гюн олар булан бирче ёлгъа чыгъа. Яффадагъы иман къардашларыны бирлери де ону булан бирче гетелер. 24Артындагъы гюн олар Къайсариягъа гелелер. Корнилий буса, оьзюню къардашларын ва ювукъ къурдашларын чакъырып, оланы къаравуллап тура болгъан. 25Петер уьйге гиргенде, Корнилий ону алдында ер бавурлап ятып къаршылай ва огъар сужда эте[+]. 26Петер:

– Тур, мен де сени йимик бир инсанман, – деп, ону тургъуза[+].

27Корнилий булан сёйлей туруп, Петер уьйге гире ва онда жыйылгъан кёп адамланы гёре. 28Олагъа булай дей:

– Ят халкълар[†] булан къатнашмакъ, оланы янына бармакъ ягьудилер учун ярамайгъанны сиз яхшы билесиздир. Амма Аллагь биревню де гьарам санамагъа ярамайгъанны магъа гёрсетди[+]. 29Шо саялы чакъырып артымдан гелген сонг, мен мунда бир сёзсюз гелдим. Гьали мен сизге сорайман: мени сиз не учун чакъырдыгъыз?

30Корнилий булай жавап бере:

– Дёрт гюн алда, лап шулай заман, тюшде сагьат уьч вакътиде, мен уьюмде дуа этип тура эдим. Бирден мени алдымда уьстюне йыртыллайгъан опуракълар гийген бир адам гёрюндю. 31О: «Корнилий! Аллагь сени дуангны эшитди ва берген садагъаларынгны къабул этди. 32Гьали Яффагъа адамлар йибер, онда денгиз ягъада Симон деген сакътиян устаны уьюнде токътагъан оьзюне Петер деп де айтылагъан Симонну чакъырт», – деп айтды. 33Шоссагьат мен сени артынгдан адамлар йибердим, сен де гелип яхшы этдинг. Гьали биз барыбыз да Аллагьны алдында жыйылгъанбыз. Сен бизге айтсын деп, Раббибиз буюргъан гьар затгъа тынгламагъа сюебиз.

34Петер булай сёйлемеге башлай:

– Мен Аллагь, гертилей де, инсанланы айырмайгъанын англадым[+]. 35О гьар миллетни арасындан Оьзюнден къоркъагъанланы ва гьакъ ишлер этегенлени къабул эте[+]. 36Исрайылны халкъына О йиберген хабарны сиз билесиз. Аллагь бизин Оьзю булангъы ярашывлугъуну гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] Иса Месигьден[†] таба йиберген. Иса бары да халкъны Раббисидир. 37Ягьияны, адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмакъ учун этген чакъырывундан сонг, Галилеядан башлап, бютюн Ягьудеяда бираз алда болуп гетген агьвалатланы да сиз билесиз[+]. 38Аллагь назаретли Исагъа Оьзюню Ругьун ва къудрат берген. Шо заман Иса яхшы ишлер эте туруп, оьзлеге иблис зулму этип турагъанланы барын да сав эте туруп айланагъанда, Аллагь Ону булан болгъанын да сиз билесиз[+].

39Ягьудилени уьлкесинде ва Ерусалимде Иса этген бары да ишлеге биз де шагьатбыз. Амма ягьудилер Исаны хачгъа илип оьлтюргенлер. 40Буса да оьлюп уьчюнчю гюн, Аллагь Ону тирилтип, халкъгъа гёрюнмеге буюргъан. 41Бютюн халкъгъа тюгюл, янгыз Аллагьны янындан алданокъ сайлангъан шагьатлагъа, демек бизге – оьлюмден тирилген сонг Оьзю булан ашагъанлагъа ва ичгенлеге – ачыкъдан гёрсетген. 42Иса бизге савлар булан оьлюлени уьстюне дуван этмек учун Аллагьны янындан салынгъанны адамлагъа билдирмеге ва шагьатлыкъ этмеге буюргъан[+]. 43Исагъа иман салгъан гьар кимни гюнагьлары Ондан таба гечилежек деп, бары да пайхаммарлар[†] шагьатлыкъ этелер[+].

44Петер бу сёзлени сёйлеп турагъанда, ону сёзлерине тынглагъанланы барысы да Аллагьны Ругьундан тола. 45Аллагьны Ругьу ят халкълагъа да берилгенни гёрюп, Петер булан бирче гелген Исаны ягьудеялы якъчылары гьайран болуп къалалар. 46Неге тюгюл де, олар ят халкълар, гьар тюрлю тиллерде сёйлеп, Аллагьгъа алгъыш этегенин эшителер[+]. 47Шо заман Петер:

– Бу адамланы сувгъа чомдуртуп, Аллагьгъа тапшуртмагъа къоймай токътатмагъа яраймы? Олар да чы бизин йимик Аллагьны Ругьундан толгъанлар, – дей[+].

48Петер оланы, Иса Месигьни аты булан сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурсун деп буюра. Сонг олар Петерге оьзлер булан дагъы да бир нече гюнлер къалсын деп тилейлер[+].

#### 11


Петерни Ерусалимдеги жыйындагъы сёйлевю

1Элчилер[†] ва бютюн Ягьудеядагъы иман къардашлар Аллагьны гьакъындагъы хабарны ят халкълар[†] да къабул этгенин эшителер. 2Шо саялы Петер Ерусалимге гелгенде, Исаны ягьуди якъчылары ону айыпламагъа башлайлар[+].

3– Сен сюннет этилмегенлени уьйлерине гирип, олар булан ашадынг, – дейлер олар[+].

4Петер олагъа болгъан ишни барын да гезик булан англатмагъа башлай:

5– Мен Яффа шагьарда дуа этип тура эдим. Аллагь магъа гьайран гёрюнюш гёрсетди: дёрт де мююшю тутулгъан бир уллу кетен шаршавгъа ошайгъан зат кёкден тюшюп тувра мени уьстюме багъып геле эди[+]. 6Ону уьстюне къарагъанда, гьар тюрлю гьайванланы, къыр жанланы, йыланланы ва къушланы гёрдюм. 7Сонг мен: «Петер, тур, буланы союп аша», – деген сесни эшитдим. 8Мен: «Болмас, Раббим! Мен бир заманда да мурдар яда гьарам затланы ашамагъанман», – деп жавап бердим. 9Кёкден гелеген сес: «Аллагь таза этген затланы сен мурдар гьисап этме», – деп бирдагъы да билдирди[+]. 10Шолай уьч керен такрарланды, сонг шолар барысы да къайтып кёкге гётерилип гетди.

11Шоссагьат Къайсариядан мени яныма йиберилип гелген уьч адам мен турагъан уьйню алдына гелип токътады. 12Аллагьны Ругьу магъа олар булан бир де тартынмай барсын деп айтды. Бу алты да иман къардаш мени булан гелди ва биз Корнилийни уьюне гелип гирдик[+]. 13О да оьзюню уьюнде малайикни гёргенин ва онда токътап: «Яффагъа адамлар йибер ва Петер деп де айтылагъан Симонну гелтирт[+]. 14Сени ва бютюн агьлюнгню Аллагь къутгъаражакъ кююн сагъа билдирежек», – деп айтгъанын хабарлады. 15Мен сёйлемеге башлагъанда, Аллагь Оьзюню Ругьун башлап бизге бергенде йимик олагъа да берди[+]. 16Шо заман: «Ягьия пайхаммар, адамланы сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурду буса, Аллагь сизин Оьзюню Ругьуна чомажакъ», – деп Раббибиз айтгъан сёзлер эсиме гелди[+]. 17Биз Раббибиз Иса Месигьге[†] иман салгъанда, О бизге савгъатын – Оьзюню Ругьун – берди. Гьали Аллагь олагъа да шолай савгъатын берди. Шо саялы Аллагьгъа къаршы чыкъмагъа мен киммен дагъы[+]?

18Бу сёзлени эшитген сонг, олар рагьатланалар.

– Олай буса, товба этип, Аллагь ят халкълагъа да даимлик яшавну гёрме имканлыкъ берген экен, – деп, Аллагьгъа макътав этмеге башлайлар.


Исагъа иман салгъанланы Антиокиядагъы жыйыны

19Стефанны оьлюмюнден сонг башлангъан гьызарлавлар саялы, оьз ерлеринден гетген адамлар, янгыз бир ягьудилеге Сююнч Хабарны[†] билдире туруп, Финикиягъа, Кипрге ва Антиокиягъа етишелер[+]. 20Оланы арасында кипрлилер ва киринеялылар бола. Олар Антиокиягъа гелген заманда, Раббибиз Исаны гьакъындагъы Сююнч Хабарны греклеге де билдирмеге башлайлар. 21Олар булан Раббибизни къудраты да бола. Бир кёп адамлар, иман салып, Раббибизни якъчылары болалар.

22Шону гьакъындагъы хабар Ерусалимдеги Исагъа иман салгъанланы жыйынына[†] да етише. Олар Барнабаны Антиокиягъа йиберелер[+]. 23-24Барнаба Аллагьны Ругьундан ва имандан толгъан яхшы адам болгъан. Антиокиягъа гелгенде, бу адамлагъа Аллагьны рагьмусу берилгенни гёрюп, о сююне, оланы Раббибизге гьакъ юрекден амин болмагъа чакъыра. Бир кёплер Раббибизни якъчылары болалар[+].

25Сонг Барнаба Савулну излемеге Тарсгъа гете[+]. 26Ону табып, Антиокиягъа гелтире. Барнаба ва Савул сав йылны узагъында Антиокиядагъы Исаны якъчылары булан къалып, кёп адамлагъа Аллагьны каламын англаталар. Антиокиядагъы Исагъа иман салгъанлагъа инг биринчилей Исаны якъчылары деп айтмагъа башлайлар.

27Шо гюнлерде Ерусалимден Антиокиягъа бир нече пайхаммар геле[+]. 28Олардан Агъав деген бири арагъа чыгъып, Аллагьны Ругьундан таба бютюн дюньяда бек уллу ачлыкъ болажагъын алданокъ билдире. Шо ачлыкъ Клавдий пача болуп турагъан заманда болма да бола[+]. 29Исаны якъчыларыны гьариси Ягьудеяда яшайгъан иман къардашларына болагъан кёмегин этмеге токъташалар. 30Олар оьзлени садагъаларын Барнабадан ва Савулдан таба Ерусалимдеги Исагъа иман салгъанланы жыйыныны ёлбашчыларына берип йиберелер.

#### 12


Петерни тутулуву ва къутулуву

1Шо заманларда Гьирод[†] пача Исаны якъчыларыны бирлерин гьызарламагъа башлай. 2О Югьанны иниси Якъубну[†] къылыч булан оьлтюрте[+]. 3Бу иш ягьудилени хошуна гелегенин гёрюп, ондан сонг Гьирод пача Петерни де тутдурмагъа токъташа. Шо иш Маясыз Экмекни байрам гюнлеринде бола[+]. 4Петерни тутдуруп, туснакъгъа салдыра. Ону гьарисинде дёртер адамы булангъы дёрт бёлюк асгерге тапшура. Гьирод Петерни ягьуди Пасхадан[†] сонг халкъ дуваныны алдына чыгъармагъа хыял эте[+]. 5Петерни туснакъда сакълайлар. Исаны якъчылары буса ону учун къаст этип Аллагьгъа дуа этелер[+].

6Гьирод оьзюн халкъ дуваныны алдына чыгъармагъа сюйген гюнню алдындагъы гече Петер, бугъавлагъа да маталып, эки асгерни арасында ятып юхлай болгъан. Къаравуллар да къапуну алдында туснакъны къоруп сакълай болгъан. 7Бирден Раббибиз йиберген малайик гелип гёрюне ва туснакъны нюр шавлаландырып къоя. Къабургъасына тюртюп, малайик Петерни уята ва:

– Тез тур! – дей.

Ону къолларындан бугъавлар уьзюлюп тюшюп къала[+]. 8Малайик огъар:

– Опуракъларынгны ва аякъгийимингни гий, – дей.

Петер о айтгъанны эте. Сонг малайик огъар:

– Уьстюнге опурагъынгны да гийип, мени артыма тюш, – дей.

9Малайик чыгъып, Петер ону арты булан юрюй. Амма малайик этеген затлар тюлюнде тюгюл, гёзюне гёрюнеген затлардыр деп ойлаша. 10Биринчи ва экинчи къаравуллардан оьтюп, олар шагьаргъа чыгъагъан темир къапуну янына гелелер. Къапу олагъа оьзлюгюнден ачылып къала. Олар къыргъа чыгъалар. Бир орамдан оьтген сонг, малайик бирден ёкъ болуп къала[+]. 11Петер эс табып йиберип:

– Раббибиз малайигин йиберип, мени Гьиродну къолундан ва магъа этмеге герек деп ягьудилер къаравуллайгъан жазадан къутгъаргъанны мен гьали гьакъ кюйде билемен, – дей[+].

12Шону англагъанда, Петер оьзюне Марк деп айтылагъан Югьанны анасы Мариямны уьюне бара. Бир хыйлы адамлар онда жыйылып дуа эте болгъан[+]. 13Петер къакъгъанда, Рода деген къуллукъчу къыз, ким экенин билмеге деп, къапугъа багъып геле. 14Петерни тавушун таныгъанда, сююнмекликден къапуну ачмагъа унутуп, о чабып уьйге гире ва ондагъылагъа:

– Петер къапу алда токътап тура! – деп билдире.

15Олар къызгъа:

– Сен гьайгев болгъансандыр, – дейлер.

Къуллукъчу къыз оьзю герти айтагъанын ташдыра. Жыйылгъан адамлар буса:

– О Петерни малайиги, – дейлер[+].

16Петер къапуну къагъагъанын давам эте. Ачгъан заманда, олар ону гёрюп, гьайранлыкъ этип къалалар. 17Гьеч зат сёйлемесин деп, къолу булан олагъа ишара этип, Петер оьзюн Раббибиз туснакъдан нечик къутгъаргъанны англата. О:

– Шону гьакъында Якъубгъа ва оьзге иман къардашлагъа билдиригиз, – дей.

Сонг чыгъып башгъа ерге гете[+]. 18Эртен болгъанда, асгерлени арасына уллу къувун тюшюп гете. Олар бири де Петерге не болгъанны билмей. 19Гьирод ону тындырыкълы кюйде излеп тапмагъа буюра, тек шо гьеч натижа бермей. Тапмагъанда, къаравуллардан сорав алып, оланы оьлтюрмеге буйрукъ эте. Сонг Гьирод, Ягьудеядан Къайсариягъа барып, онда бир нечакъы заман къала.


Гьиродну оьлюмю

20Гьирод Сур ва Сайда деген шагьарланы халкъларына бек къазаплангъан болгъан. Олар бары да бирлешип, оьз арасындан бир нече адамны ону янына йиберелер. Пачаны ишлерини башын тутгъан къуллукъчусу Биластны оьзлени янына тартып, ярашывлукъ этмекни тилейлер, неге тюгюл олар пачаны уьлкесинден сурсат ала болгъан.

21Белгилеген гюн Гьирод, пача гийимлерин де гийип, тахына минип олтуруп, халкъгъа сёйлей. 22Халкъ да:

– Бу сёйлейген инсан тюгюл, бир аллагьдыр, – деп къычырмагъа башлай.

23Гьирод оьзюне Аллагьгъа йимик макътав этгенлик булан рази болгъаны саялы, Раббибиз йиберген малайик огъар гьазиринде аврув къопдура. О да хуртлагъа таланып оьле[+].

24Аллагьны гьакъындагъы хабар буса баргъан сайын бек яйылып тербей[+].

25Барнаба булан Савул буса, оьзлеге берилген тапшурувну кютюп, Ерусалимден къайталар. Оьзлер булан бирге Марк деп айтылагъан Югьанны да алып гелелер[+].

#### 13


Элчилер Кипрде Сююнч Хабарны билдирелер

1Исагъа иман салгъанланы Антиокиядагъы жыйынында бир нече пайхаммар ва муаллим бар болгъан. Олар шулардыр: Барнаба, Нигер деп айтылагъан Симон, киринейли Лукий, Гьирод[†] гьаким булан бирче оьсген Манагьем ва Савул[+]. 2Олар Раббибизге ибадат этип, ораза тутуп турагъанда, Аллагьны Ругьу:

– Барнабаны ва Савулну Мен буюргъан ишни этмек учун, Мени яныма йиберигиз, – дей[+].

3Ораза тутуп ва дуа этип битгенден сонг, пайхаммарлар[†] ва муаллимлер, Барнабаны ва Савулну башларына къолларын да салып, оланы йиберелер. 4Аллагьны Ругьу йиберген Барнаба ва Савул Селевкиягъа гелелер, ондан таба геме булан Кипрге гетелер. 5Саламинге етишгенде, олар ягьудилени синагогларында[†] Аллагьны каламын билдирелер. Олагъа кёмек эте туруп, Марк деп айтылагъан Югьан да болгъан[+].

6Бютюн атавдан оьтюп, олар Бафагъа геле. Онда сигьручу ва ялгъан пайхаммар болгъан Баръешу деген бир ягьуди къаршы бола[+]. 7Бу адам гьаким болуп турагъан Сергий Павелни янындагъылардан болгъан. Бек гьакъыллы гиши гьисапланагъан бу гьаким, Барнабаны ва Савулну оьзюню янына чакъыртып, Аллагьны каламына тынгламагъа сюе. 8Амма Баръешу (огъар дагъы да Элима деп де айтыла болгъан; шо ат «сигьручу» деп гёчюрюле) бу ишде олагъа бек къаршылыкъ этип айлана ва гьакимни имангъа айландырма къоймасны къастын эте.

9Амма Аллагьны Ругьундан толгъан Савул (огъар Павел деп де айтыла болгъан) Элимагъа яхшы тикленип, тувра къарап, булай дей:[+]

10– Гьей сен, юрегинг къайдагъы макюрден ва писликден толгъан адам, иблисни уланы ва гьакъ болгъан бары да затны душманы! Раббибизни тюз ёлларын къынгырлашдырагъан кюйлерингни сен къачан къояжакъсан? 11Раббибизни къолу сагъа къаршы гётерилген. Сен бир нечакъы заман гюнню ярыгъын гёрмейген болуп, сокъур болажакъсан.

Шоссагьат ону туман ва къарангылыкъ къуршап ала. О дёрт де янына харманып, оьзюню къолун тутуп юрюмеге гиши къаршы болмасмы экен деп айлана. 12Гьаким бу ишлени гёргенде, Раббибизден гелген уьйретивге бек гьайранлыкъ этип, иман сала.


Писидиядагъы Антиокияда

13Павел ва ону булан болгъанлар, Бафадан денгизге чыгъып, Памфилиядагъы Перга шагьаргъа гелелер. Югьан буса, олардан айрылып, Ерусалимге къайта[+]. 14Пергадан чыгъып, олар Писидия вилаятыны къырыйындагъы Антиокия шагьарына гелелер. Сонгугюн[†][*] синагоггъа гирип олтуралар. 15Мусаны[†] Къанунун[†] ва пайхаммарланы китапларын охугъандан сонг, синагогну башчылары Павелге ва Барнабагъа:

– Гьей къардашлар, ругьландырмакъ учун, халкъгъа насигьат этип айтмагъа сёзюгюз бар буса, айтыгъыз, – деп билдирмеге оланы артындан йиберелер[+].

16Шо заман Павел туруп, къолу булан ишара этип, булай дей:

– Гьей Исрайылны халкъы ва Аллагьдан къоркъагъан башгъалар, тынглагъыз! 17Исрайылны халкъыны Аллагьы бизин ата бабаларыбызны сайлагъан. Мисри топурагъында яшайгъан заманында, оланы кёп санавлу халкъгъа айландырып, Оьзюню уллу къудраты булан шо уьлкеден чыгъаргъан[+]. 18О къыркъ йылгъа ювукъ дангылда олар булан чыдамлыкъда тургъан[+]. 19Кайнан топурагъындагъы етти тюрлю миллетни къырып битдирип, оланы топуракъларын Исрайылны халкъына варисликге берген[+]. 20Булар барысы да дёрт юз элли йылны ичинде болгъан.

Сонг Самуйыл пайхаммарны заманына ерли Аллагь олагъа халкъыны арасындан башчылар берип тургъан. 21Сонг олар оьзлеге пача берсин деп тилегенлер. Аллагь да олагъа Бенияминни наслусундан Кишни уланы Савулну берген. О къыркъ йыл пача болгъан[+]. 22Аллагь Савулну гери ургъан сонг, олагъа пача этип Давутну[†] берген. Ону гьакъында Аллагь: «Юрегим ушатагъан бир адамны – Ешайны уланы Давутну – тапдым. О Мени бары да тапшурувларымны кютежек», – деген[+]. 23Оьзюню берген сёзюне гёре, Аллагь Давутну наслусундан[†] Исрайылгъа Къутгъарывчу Исаны гелтирген. 24Иса гелгинче, Ягьия бютюн Исрайылны халкъына, товба этип, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртугъуз деп чакъырыв этген[+]. 25Оьзюне тапшурулгъан ишни кюте туруп, Ягьия: «Сиз нечик ойлашасыз, мен киммен? Мен сиз къаравуллайгъаны тюгюлмен. О менден сонг гележек. Мен Ону багъынчагъына да гелмеймен», – деген[+].

26Гьей къардашлар, Ибрагьимни[†] наслусуну авлетлери ва Аллагьдан къоркъагъан башгъалар, бу къутгъарылывну гьакъындагъы хабарны Аллагь бизге йиберген. 27Ерусалимде яшайгъанлар ва оланы башчылары, Иса къутгъарывчу экенин англамайлы, Огъар оьлюм дуван этип, пайхаммарланы гьар сонгугюн охулагъан сёзлерин яшавгъа чыгъаргъанлар[+]. 28Оьлтюрмек учун бир айыбын тапмаса да, Пилатгъа Исаны оьлтюртсюн деп тилегенлер[+]. 29Исаны гьакъында язылгъан бары да зат яшавгъа чыкъгъанда, олар Ону хачгъа илинген еринден тюшюрюп, къабургъа салгъанлар[+]. 30Амма Аллагь Ону оьлюмден тирилтген[+]. 31Оьзю булан бирче Галилеядан Ерусалимге гелгенлеге Иса хыйлы гюнлени узагъында гёрюнюп тургъан. Гьали олар халкъны алдында Исаны гьакъында шагьатлыкъ этип туралар[+].

32-33Аллагь ата бабаларыбызгъа этген ваъдасын бизин учун – оланы яшлары учун – яшавгъа чыгъарды деген Сююнч Хабарны[†] сизге алып гелгенбиз. Исаны тирилтип, Аллагь этген ваъдасын шолай яшавгъа чыгъарды. Шо гьакъда Забурну[†] экинчи йырында да булай язылгъан:

Сен Мени Уланымсан, бугюн Мен Сени Атанг болдум[+].

34Къаркъарасы чирип дёнмесин деп, Исаны оьлюмден тирилтгени гьакъында Аллагь дагъы да булай айтгъан:

Мен Давутгъа этген сыйлы ваъданы сизге яшавгъа чыгъарып
гёрсетежекмен[+].

35Шону учун Сыйлы Язывланы башгъа бир еринде булай язылгъан:

Аллагь, Сагъа Тапшурулгъанны чирип дёнмеге къоймассан[+].

36Давут буса оьзюню заманында Аллагьны буйругъун кютген сонг, гечинген, аталарыны янына гёмюлген ва къаркъарасы чирип дёнген[+]. 37Аллагь оьлюмден тирилтген адам буса чирип дёнмеген.

38Шолайлыкъда, къардашларым, билип къоюгъуз: гюнагьларыгъызны гечилежеги сизге Исадан таба билдириле[+]. 39Исагъа иман салагъанлар Мусаны Къанунундан таба тазаланмагъа болмагъан бары да гюнагьлардан Ону Оьзюнден таба тазаланажакълар[+]. 40Сакъ болугъуз: пайхаммарлар айтгъан сёзлер сизин башыгъызгъа къобуп къалмасын. 41Олар буса булай дегенлер:

Тынглагъыз, гьей мысгъыллавчулар! Тамашалыкъ этип, лагь
болугъуз!
Мен сиз яшайгъан заманда, оьзюгюз инанмас йимик бир иш
этежекмен.
Шо ишни гьакъында сизге хабарласа да, сиз бир заманда да
инанмажакъсыз.

42Барнаба ва Павел синагогдан чыгъагъанда, адамлар олагъа гелеген сонгугюн де бу лакъырны узатмакъны тилейлер. 43Жыйын тозулгъан сонг, ягьудилер ва ягьуди динине айланып Аллагьдан къоркъагъанланы бир кёплери Павел булан Барнабаны артына тюшюп гетелер. Олар халкъ булан сёйлеп, Аллагьны рагьмусундан чыкъмай яшамагъа насигьат этелер[+].

44Артындагъы сонгугюн бютюн шагьар дегенлей Раббибизни каламына тынгламакъ учун жыйыла. 45Халкъны кёп жыйылгъанын гёргенде, ягьудилер гюнчюлюк этелер. Павелни сёйлейгенине къаршы чыгъып, огъар яман затланы сёйлейлер[+].

46Шо заман Павел ва Барнаба олагъа гьеч тартынмай булай дей:

– Инг башлап биз сизге Аллагьны каламын сёйлемеге герек эдик. Амма сиз шо хабарны инкар этеген ва даимлик яшавгъа оьзюгюзню лайыкълы гьисап этмейген болгъан сонг, биз ят халкъланы янына гетежекбиз[+]. 47Неге тюгюл де, Раббибиз бизге булай буюрду:

Сен бютюн ер юзюне къутгъарыв гелтирсин учун, Мен Сени ят
халкълар учун бир шавла этип яратдым[+].

48Шону эшитгенде, ондагъы ят халкълар[†] сююнюп, Раббибизни каламына гьюрмет этелер. Даимлик яшав учун сайлангъанлар барысы да иман салалар. 49Раббибизни каламы бютюн бу уьлкеге яйыла.

50Амма ягьудилер Аллагьдан къоркъагъан абурлу къатынланы ва шагьарны абурлу адамларын, Павел булан Барнабагъа къаршы кисдирип салып, оланы гьызарламагъа башлайлар ва оьзлени еринден къувалайлар[+]. 51Павел ва Барнаба, олагъа арт бергенин гёрсетмек учун, аякъларындагъы чангны оланы уьстюне силкип, Иконийге гетелер[+]. 52Исаны якъчылары буса сююнчден ва Аллагьны Ругьундан толалар[+].

#### 14


Иконийде

1Иконийде де олар гьаманда йимик ягьудилени синагогуна[†] бара. Ондагъылагъа олар инандырагъан кюйде сёйлейлер, ягьудилерден ва греклерден бир кёп адамлар иман салалар[+]. 2Амма иман салмагъан ягьудилер, бир бир ят халкъланы арасына къувун салып, оланы иман къардашлагъа къаршы бакъдырмагъа башлайлар. 3Павел ва Барнаба онда узакъ заман къалып, Раббибизни гьакъында тартынмай сёйлейлер. Раббибиз буса, олардан таба аламатлар ва муъжизатлар гёрсете. Шоллукъда, О Оьзюню рагьмусу гьакъда элчилер[†] сёйлейген сёзлени гертилей[+]. 4Шагьарны халкъы экиге бёлюне: бирлери ягьудилени, башгъалары буса элчилени яны бола[+].

5Ят халкълар[†] ва ягьудилер оьзлени арасындан абурлу адамлары да булан Павелни ва Барнабаны таш урушгъа тутмагъа сёйлешелер. 6Шону билип, Павел ва Барнаба Ликавонияны Листра ва Дербе шагьарларына ва оланы айлана якъларына чыгъып гетелер[+]. 7Онда олар Сююнч Хабарны[†] билдирип туралар.


Листрада ва Дербеде

8Листрада аякълары тербенмейген бир адам болгъан. О тувмадан сакъат, бир заманда да юрюмеген гиши болгъан[+]. 9Бу адам Павелни сёйлейгенине тынглай. Бу адамгъа тигилип къарап, Павел муну сав болмакъ учун иманы барны гёре[+]. 10Павел гючлю кюйде къычырып:

– Туруп, аякъларынгны уьстюнде токъта! – дей.

Бу адам, еринден эретуруп, юрюмеге башлай[+]. 11Павел этгенни гёргенде, адамлар ликавония тилинде:

– Бизин яныбызгъа инсанлар келпетлеринде аллагьлар гелген! – деп къычыра[+].

12Барнабагъа Зевс деп, аслу гьалда Павел сёйлегени саялы, огъар Гьермес деп туралар. 13Шагьарны ювугъунда ерлешген Зевсни ибадатханасыны[†] дин къуллукъчусу,[†] элчилени гьюрметине халкъ булан бирликде къурбан этмеге сююп, шагьарны къапуларыны алдына оьгюзлер ва чечек байламлар гелтирте.

14Барнаба ва Павел шону эшитгенде, уьстюндеги опуракъларын йыртып[*], халкъны уьстюне багъып чабалар[+].

15– Гьей адамлар, сиз этеген недир? Биз де сизин йимик бир инсанларбыз. Сиз шо тарыкъсыз затланы къоюп, кёклени, ерлени, денгизлени ва олардагъы бары да затны яратгъан гьакъ Аллагьгъа сужда этсин деп, сизге Сююнч Хабарны алып гелгенбиз[+]. 16Алда О гьар халкъгъа оьзю сюйген ёл булан бармагъа изну берген эди. 17Инсанлагъа яхшылыкъ этмек булан О Оьзюню барын билдире турду. Сизге О кёклерден янгурлар йиберди ва мол тюшюмлер берди. О сизге азыкъ бере ва юреклеригизни сююнчден толтура, – деп къычыралар[+].

18Булай сёйлеп, олар оьзлер учун къурбан этмекден халкъны гьарангъа токътата. 19Амма Антиокиядан ва Иконийден гелген ягьудилер халкъны мюкюр этелер. Олар да Павелни ташгъа туталар. Оьлгендир деп ойлашып, ону сюйреп, шагьардан тышгъа чыгъарып ташлайлар[+]. 20Павелни янына Исаны якъчылары жыйылгъанда, о туруп, шагьаргъа гире. Артындагъы гюн Павел ва Барнаба Дербеге гете.


Писидия вилаятыны къырыйындагъы Антиокиягъа къайтыв

21Бу шагьарда да олар Сююнч Хабарны билдирелер. Кёплер, Сююнч Хабаргъа инанып, Исаны якъчыларыны арасына къошулалар. Сонг Листрагъа, Иконийге ва Антиокиягъа къайталар. 22Олар бары да ерде Исаны якъчыларына ругь якъдан гюч берелер ва оланы имандан тайышмай турмагъа чакъыралар. Олар:

– Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмек учун, биз хыйлы къыйынлардан оьтмеге герекбиз, – дей[+]. 23Павел ва Барнаба Исагъа иман салгъанланы гьар жыйынында тамазаланы белгилейлер. Дуа этмек ва ораза тутмакъ булан оланы Оьзюне иман салгъан Раббибизге аманат этелер[+].

24Писидиядан оьтюп, элчилер Памфилиягъа гелелер. 25Пергада Аллагьны гьакъындагъы хабарны билдиргенден сонг, Атталиягъа гелелер. 26Атталиядан, денгизде геме булан юзюп, Антиокиягъа чыгъалар. Олар алда мундан Аллагьны рагьмусуна гёре тапшурулгъан ишни кютюп гетген болгъан[+]. 27Мунда гелген сонг, бары да Исаны якъчыларын жыйып, Аллагь оьзлерден таба этген чакъы бары да затны, шолай да Аллагь ят халкълагъа да иманны къапуларын ачгъанны айталар. 28Павел ва Барнаба Исаны якъчылары булан онда дагъы да узакъ заман къалалар.

#### 15


Ерусалимдеги жыйын

1Ягьудеядан гелген бир бир гишилер Антиокиядагъы иман къардашланы:

– Эгер Мусаны[†] адаты булан сюннет этдирмесегиз, сиз къутгъарылып болмажакъсыз, – деп уьйретмеге башлайлар[+].

2Павел ва Барнаба о адамлар айтагъан затлагъа рази болмай, олар булан къаныгъывлу кюйде эришип туралар. Сонг Павелге, Барнабагъа ва бир нече иман къардашлагъа бу масъаланы гьакъында сёйлешмек учун, Ерусалимге элчилени[†] ва тамазаланы янына бармакъ тапшурула[+].

3Исагъа иман салгъанланы жыйыны[†] йиберген адамлар Финикиядан ва Самариядан оьтегенде, ят халкълардан[†] бирлери Аллагьгъа къайтгъанын айталар. Бу хабар бары да иман къардашлар учун бир уллу сююнч болуп токътай. 4Ерусалимге гелгенде, оланы Исаны якъчылары, элчилер ва ёлбашчылар къабул этелер. Олагъа оьзлерден таба Аллагь этген бары да затны айталар. 5Фарисей дин бёлюгюнден болгъан Исаны якъчыларындан бирлери туруп:

– Гьали ят халкълардан олар сюннет этдирсин ва Мусаны Къанунун[†] юрютсюн деп талап этмеге герек, – дей.

6Шону арагъа салып ойлашмакъ учун, элчилер ва ёлбашчылар бирче жыйылалар. 7Узакъ заман эришип тургъандан сонг, Петер туруп олагъа булай дей:

– Къардашлар, ят халкълар менден таба Сююнч Хабарны[†] эшитип, иман салсын деп, арагъыздан Аллагь башлап мени сайлагъанны билесиз[+]. 8Инсанланы юреклеринде не барны билеген Аллагь, бизге йимик, ят халкълагъа да Оьзюню Ругьун берип, оланы къабул этгенин гёрсетди[+]. 9Ят халкъланы юреклерин иман булан тазалап, Аллагь бизин ва оланы арасында бир башгъалыкъ да къоймады[+]. 10Шолай болгъанда, не бизин ата бабаларыбыз, не биз оьзюбюз гётерип болмагъан бу авур юкню, Исаны якъчыларыны уьстюне салып, сиз Аллагьны не учун сынап къарайсыз дагъы[+]? 11Раббибиз Исаны рагьмусу булан биз де, олар да къутгъарылажагъыбызгъа инанабыз[+].

12Бары да жыйылгъанлар Барнаба ва Павел айтагъан затлагъа шып болуп тынглайлар. Олар ят халкъланы арасында оьзлерден таба Аллагь гёрсетген аламатланы ва муъжизатланы гьакъында хабарлай.

13Олар сёйлеп битгенде, Якъуб[†] булай дей:

– Къардашлар, бир магъа тынглагъыз[+]. 14Ят халкъланы арасындан бирлерин Оьзюнюки этип сайлап, Аллагь башлап оланы гьай этивюн гёрсетгенни Симон англатды. 15Пайхаммарланы сёзлери де шону гертилей. Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

16Шондан сонг Мен къайтып гелермен ва Давутну[†] чёкген уьюн
янгыдан къурарман.
Чёкген ерде ону тургъузажакъман ва янгыртажакъман.
17-18Шо заманда бютюн инсанлар, гьатта ят халкъланы Меники
болгъанларындан барысы да Раббибизни ахтарар.
Шолай деп шо гьакъда тезден билдирген Раббибиз айта.

19Шогъар гёре, мен гьисап этеген кюйде, Аллагьгъа къайтагъан ят халкълагъа биз четимлик этмеге герек тюгюлбюз. 20Биз олагъа ялгъан аллагьлагъа къурбан этилген азыкъны ашамасын, пасат юрюмесин, бичакъгъа тюшмей оьлген гьайванланы этин ашамасын ва къанны ашгъа къолламасын деп буварып, кагъыз язмагъа герекбиз[+]. 21Бырынгъы заманлардан берли де Мусаны Къануну гьар шагьарда билдирилип тургъан чы ва гьар сонгугюн[†] синагогларда[†] охулуп тургъан чы.

22Сонг элчилер ва ёлбашчылар Исаны бары да якъчылары булан бирге, Павел ва Барнаба булан Антиокиягъа йибермек учун, оьзлени арасындан бир нече адамны сайламагъа токъташалар. Олар Барсаба деп айтылагъан Ягьуданы ва Силаны сайлайлар. Шо эки де адам иман къардашланы арасында абурлулардан санала болгъан[+]. 23Олар булан булай язылгъан кагъызны да йиберелер:

«Сизин иман къардашларыгъыз болгъан элчилер ва ёлбашчылар Антиокиядагъы, Суриядагъы ва Киликиядагъы ят халкълардан болгъан иман къардашлагъа салам йиберелер. 24Бизин арабыздан чыкъгъан бир бир тайпалар, бизден бир тапшурув да болмай туруп, оьзлени сёйлевлери булан арагъызгъа пелекет салып, юреклеригизни гьалеклендиргенни биз эшитдик[+]. 25Шо саялы биз барыбыз да разилешип, бир нече адамны сайладыкъ ва бизин сююмлю Барнаба ва Павел булан бирликде оланы сизин яныгъызгъа йибермеге токъташдыкъ. 26Олар экевю де Раббибиз Иса Месигь[†] учун оьзлени яшавун да аямадылар. 27Биз Ягьуданы ва Силаны сизин яныгъызгъа йиберебиз. Олар биз язгъан затны сизге авзу булан да айтажакълар. 28Аллагьны Ругьу ва биз герекли болгъан шу затлардан къайры дагъы затны уьстюгюзге борч этип салмагъа тийишли гёрмедик[+]. 29Олар шулардыр: ялгъан аллагьлагъа къурбан этилген азыкъдан, къандан, бувулуп оьлтюрюлген гьайванланы этинден ашамай турмагъа ва пасатлыкъ юрюшден сакъланмагъа герексиз. Буланы бирин де этмей сакълансагъыз, яхшы иш этген болажакъсыз. Эсен къалыгъыз».

30Йиберилген адамлар Антиокиягъа гелелер. Исаны якъчыларын жыйып, олагъа кагъызны тапшуралар. 31Олар шону охуп, ругьландырагъан сёзлерден сююнелер. 32Оьзлер пайхаммарлар[†] болгъан Ягьуда ва Сила иман къардашларына узакъ заман сёйлейлер, олагъа ругь якъдан гюч берелер ва иманын беклешдирелер[+]. 33Бир нечакъы заман онда тургъан сонг, иман къардашлар оланы оьзлени йибергенлени янына эсен аман ёлгъа салалар. [ 34][*] 35Павел ва Барнаба Антиокияда къалалар. Хыйлы оьзгелер булан бирге олар онда Раббибизни гьакъында билдирип туралар[+].


Павелни ва Барнабаны эришивлюгю

36Бир нече гюнлерден сонг Павел Барнабагъа:

– Биз Раббибизни каламын билдирген бары да шагьарлардагъы иман къардашларыбызны янына къайтып барып, олар нечик яшайгъанына къарайыкъ, – дей.

37Барнаба Марк деп айтылагъан Югьанны да оьзлер булан алмагъа сюе[+]. 38Амма Павел ону алмакъны тийишли гёрмей. Неге тюгюл де, о Памфилияда Павелни ва Барнабаны къоюп гетип, оланы ишин давам этмеген[+]. 39Шону уьстюнден оланы арасында уллу разисизлик тувулуна. Олар бир биринден айрылалар. Барнаба, Маркны да алып, геме булан Кипрге гете. 40Павел буса оьзюне ёлдашгъа Силаны сайлай. Иман къардашлары ону Раббибизни рагьмусуна аманат эте, о да ёлгъа тюше[+]. 41Исаны якъчыларына ругь якъдан гюч бере туруп, о Суриядан ва Киликиядан оьтюп гете.

#### 16


Тимофей Павелге ва Силагъа къошула

1Павел Дербеге, сонг ондан Листрагъа геле. Мунда Исаны Тимофей деген бир якъчысы болгъан. Ону анасы Исагъа иман салгъан ягьуди къатын, атасы буса грек болгъан[+]. 2Листра булан Иконийдеги иман къардашлар бу адамны гьакъында яхшы пикруда болгъан. 3Павел ону оьзю булан бирге сапаргъа алып бармагъа сюе. Шо ерлерде яшайгъан ягьудилер ону атасы грек экенни билегени саялы, Павел Тимофейге сюннет этдире[+]. 4Шагьардан шагьаргъа барып айланагъанда, Исаны якъчылары Ерусалимдеги элчилер[†] ва ёлбашчылар токъташдыргъан къайдаланы юрютсюн деп олагъа етишдирелер[+]. 5Шолайлыкъда, Исагъа иман салгъанланы жыйынлары иман якъдан гюч ала ва гьар гюн сайын санав якъдан арта[+].


Павел Македониядагъы бир адамны гьайран гёрюнюшде гёре

6Аллагьны Ругьу оьзлеге Асияда Сююнч Хабарны[†] билдирмеге къоймагъаны саялы, олар Фригия ва Галатия уьлкелеринден оьтюп гетелер[+]. 7Мисияны дазусуна етишгенде, олар Битиниягъа бармагъа сюелер. Амма Исаны Ругьу олагъа изну бермей[+]. 8Шогъар гёре, Мисиядан оьтюп, Троадагъа гелелер[+].

9Гече Павелни алдында бир македониялы адам бир гьайран гёрюнюшде гелип токътай. О:

– Македониягъа гелип, бизге бир кёмек эт, – деп тилей.

10Бу гьайран гёрюнюшден сонг гьазирине биз Македониягъа бармагъа деп онгарылдыкъ. Аллагь бизин онда Сююнч Хабарны билдирмеге чакъыргъанына биз къатты кюйде инана эдик.


Лидияны Исагъа иман салыву

11Троададан геме булан чыгъып, тувра Самотракиягъа, артындагъы гюн Неаполгъа гелдик. 12Ондан Македонияны бир бёлюгюню шагьары болгъан Филиппагъа гелдик. Шо шагьарда Румдан чыкъгъан ватандашлар яшай эдилер. Мунда бир нече гюнлер турдукъ[+].

13Сонгугюн[†] шагьарны къапусундан чыгъып, бир оьзенни ягъасына гелдик. Биз бу ер ягьудилер дуа этеген ердир деп ойлашдыкъ. Сонг олтуруп, онда жыйылгъан къатынлар булан сёйлемеге башладыкъ. 14Бизге тынглайгъанланы арасында Тиатир шагьарлы Лидия деген бир къатын бар эди. О авур къызыл тюслю къумачлар сата эди. Аллагьдан къоркъагъан Лидияны Раббибиз Павел сёйлеген затлагъа инанмагъа юрегин ачды[+]. 15Лидия ва ону уьюндегилер барысы да, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшуртгъан сонг, о бизин уьюне чакъырды. О:

– Эгер сиз мен Раббибизге гьакъ герти кюйде иман салгъан деп гьисап эте бусагъыз, гелип уьюмде токътагъыз – деп, о бизин инандырды[+].


Павелни ва Силаны Филиппада тутулуву

16Бир керен биз дуа этеген ерге барагъанда, ичинде палчы ругьу булангъы бир къул къыз къаршы болду. Шо къыз гележекде болагъан затны палчы ругьдан таба айтып бере эди. Палчылыкъ касбу булан къул къыз есилерине кёп къазанч гелтире эди. 17Бу къыз, Павелни ва бизин артыбыз булан юрюй туруп:

– Бу адамлар – Аллагьу Тааланы къуллары. Сизге къутгъарылывну ёлларын гёрсетелер, – деп къычыра эди.

18О шону бир кёп гюнлени узагъында айтып турду. Шондан инжинип, Павел ону ичиндеги ругьгъа:

– Иса Месигьни[†] аты булан сагъа буюраман: ону ичинден чыгъып тай! – дей.

Ругь да шоссагьат ону ичинден чыгъып тая[+]. 19Къазанчгъа умутлары уьзюлген ону есилери шону гёргенде, Павелни ва Силаны тутуп, шагьарны майданына гьакимлени янына сюйрейлер. 20Павелни ва Силаны гьакимлени янына гелтиргенде, олар:

– Бу адамлар – ягьудилер. Булар шагьарыбызгъа пелекет салып туралар. 21Булар биз, румлулар, къабул этмеге яда юрютмеге ярамайгъан адатланы яялар, – дейлер.

22Халкъ Павелни ва Силаны уьстюне чапма гьазир бола. Гьакимлер, оланы чечиндирип, таякълар булан тюймеге буюралар[+]. 23Оланы тюйген сонг, туснакъгъа салалар. Туснакъчыгъа оланы бек сакъласын деп тапшуралар. 24Шолай буйрукъ алгъандан сонг, туснакъчы да, оланы туснакъны лап ич бёлмесине гийирип, аякъларын бугъавлап бегите[+].

25Гечортагъа таба Павел ва Сила дуа этелер ва Аллагьгъа макътав йырлар айталар. Башгъа туснакълар да олагъа тынглайлар[+]. 26Бирден гючлю кюйде ер тербенип йибере, туснакъны кюрчюлери чайкъала. Шоссагьат бары да къапулар ачыла, бары да туснакъланы бугъавлары чечилип тюше[+]. 27Юхусундан уянып, туснакъчы туснакъны къапулары ачылгъанны гёре. Туснакълар чыгъып къачып гетгендир деп эсине гелип, къылычын да сувуруп, оьз оьзюн оьлтюрмеге аз къала[+]. 28Амма Павел:

– Оьзюнге зарал этме. Биз барыбыз да мундабыз! – деп къычыра.

29Ярыкъ гелтиртип, туснакъчы ичине гире, къоркъмакълыкъдан къартыллай туруп, Павел булан Силаны алдына гелип, ер бавурлап ята[+]. 30Сонг оланы къыргъа чыгъарып, туснакъчы:

– Бийлерим! Къутгъарылмакъ учун мен не этме герекмен? – деп сорай[+].

31– Раббибиз Исагъа иман сал, сен де, уьюнгдегилеринг де къутгъарылажакъсыз, – дейлер олар[+].

32Сонг огъар ва уьюндегилени барысына да Раббибизни гьакъындагъы хабарны билдирелер. 33Гечени шо сагьатында туснакъчы, оланы гелтирип, яраларын жува. Сонг туснакъчы булан бирге уьюндегилер де бары да, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурталар[+]. 34Павелни ва Силаны уьюне гелтирип, олагъа тепси къура. Аллагьгъа иман салгъаны саялы, туснакъчы ва уьюндегилер сююнелер[+].

35Эртен болгъанда, гьакимлер къуллукъчуларын:

– Бу адамланы азат эт, – деген буйрукъ да булан туснакъгъа йибере.

36Туснакъчы да Павелге:

– Гьакимлер сизин азат этсин деп буйрукъ йиберип гелгенлер. Энни гетмеге боласыз, эсен аман ёлугъузгъа тюшюгюз, – дей.

37– Бизин, Рум ватандашларын, гьеч бир дувансыз бютюн халкъны алдында токъалап, туснакъгъа салдылар. Гьали буса яшыртгъын чыгъарып къувалап йибермеге сюелер. Шолай болмас! Оьзлер гелип бизин мундан чыгъарсынлар, – дей Павел[+].

38Къуллукъчулар бу сёзлени гьакимлеге етишдирелер. Павел ва Сила рум ватандашлары экенни эшитгенде, гьакимлер къоркъалар. 39Сонг гелип, оьзлерден багъышламакъны тилей. Оланы туснакъдан чыгъарып, шагьардан гетсин деп тилей[+]. 40Туснакъдан чыгъып, Павел ва Сила къайтып Лидияны уьюне баралар. Онда иман къардашлары булан гёрюшюп, оланы ругьландыралар, сонг ёлгъа тюшелер[+].

#### 17


Салоникде

1Амфиполдан ва Аполлониядан оьтюп, олар Салоникге гелелер. Онда ягьудилени синагогу[†] болгъан[+]. 2Павел, оьзюню адатына гёре, синагоггъа барып, уьч сонгугюн[†] ягьудилер булан Сыйлы Язывланы гьакъында лакъыр этип тура[+]. 3Месигь[†] азап чегип оьлгенден сонг тирилме герек болгъанны англата ва исбатлай туруп, о:

– Оьзюню гьакъындан мен сизге айтагъан Иса – Месигьдир, – дей[+].

4Ягьудилени бирлери, Аллагьдан къоркъагъан греклени бир кёбю ва гёрмекли къатынлардан бир хыйлылары, Исагъа иман салып, Павелни ва Силаны якъчылары болалар.

5Ягьудилер гюллеп, шагьарны майданында саякъ айланып турагъан бир табун халкъны жыя, шагьарда хозгъавул гётере. Олар Павелни ва Силаны халкъны алдына чыгъармакъ учун, оланы излей туруп, Ясонну уьюне гьужум этелер[+]. 6Оланы шонда тапмагъанда, шагьарны гьакимлерини алдына Ясонну ва иман къардашланы бир нечелерин сюйреп алып гелелер ва къычырып:

– Бютюн дюньягъа хозгъавул салгъан бу адамлар гьали мунда да гелгенлер. 7Ясон оланы уьюнде къабул этген. Олар барысы да, Румну пачасыны буйрукъларына къаршы чыгъып, Иса деген башгъа бир пача бар деп айталар, – деп айтмагъа башлайлар[+].

8Бу хабарны эшитген халкъ ва шагьарны башчылары гьалек болалар. 9Ясондан ва башгъаларындан аманат акъча алып, сонг оланы азат этелер.


Берияда

10Иман къардашлар буса гече болгъандокъ, Павелни ва Силаны Бериягъа йиберелер. Онда гелгендокъ, олар ягьудилени синагогуна баралар. 11Салоникдегилеринден эсе мундагъы адамланы пикрусу ачыкъ бола: олар Павелни сёзюне бек сююп тынглайлар ва Павел гьакъ гертини сёйлейгенине тюшюнмек учун, гьар гюн Сыйлы Язывланы уьйренелер. 12Ягьудилени кёплери, шолай да бир хыйлы абурлу грек къатынлар ва эренлер Исагъа иман салалар.

13Салоникдеги ягьудилер, Берияда Павел Аллагьны гьакъындагъы хабарны билдиргенин эшитип, онда да баралар. Халкъны арасына пелекет салып, олар хозгъавул этелер. 14Иман къардашлар шоссагьат Павелни денгиз ягъагъа ёлгъа салалар. Сила ва Тимофей буса Берияда къалалар. 15Павелни узатма баргъанлар ону Афинагъа етишдирелер. Сонг Силагъа ва Тимофейге тезлик булан оьзюню янына гелсин деп, Павелден буйрукъ алып, къайтып ёлуна тюшелер.


Павел Афинада

16Ёлдашларыны гелмеклигин къаравуллап токътагъан Павел Афинадан айлана. Шагьарны ялгъан аллагьланы келпетлеринден толгъаны ону бек къазапландыра[+]. 17О синагогда ягьудилер, Аллагьдан къоркъагъан башгъалар булан лакъыр эте, гьар гюн шагьарны майданында къаршылашагъан адамлар булан сёйлей. 18Бир керен Павел Исаны ва Ону оьлюмден тирилмеклигини гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] сёйлейгенде, огъар бир нече философ къаршылаша. Олар эпикурчу[*] ва стоячы[*] философлар болгъан. Олардан бирлери:

– Бу тартар не айтма сюе? – дейлер.

– Бу бизге ят болгъан аллагьланы гьакъында билдирегенге ошай, – дейлер башгъалары.

19Олар Павелни Ареопакъгъа[*] алып барып:

– Сен яягъан бу янгы илму не затдыр[+]? 20Сен айтагъан затлар бизге бир тамаша чалына. Шогъар гёре о не демек экенни билмеге сюебиз, – дейлер.

21Бютюн афиналылар ва онда яшайгъан оьзге ят уьлкелилер бары затдан артыкъ гьар тюрлю янгы пикруланы арагъа салып сёйлеп яда шо пикрулагъа тынглап заманны оьтгермеге сюе болгъанлар. 22Ареопакъда оланы алдында туруп, Павел булай дей:

– Гьей афиналылар, сиз бек динагьлю халкъ экенигизни бары затдан гёрюп тураман. 23Шагьардан айланып, сизин сыйлы ерлеригизге къарайгъан заманда, мен уьстюне «Белгисиз Аллагьгъа» деп язылгъан къурбанлыкъны салагъан ер[†] гёрдюм. Гьали мен сизге, Ким экенин де билмей туруп, сиз Оьзюне сужда этеген Аллагьны гьакъында билдиремен. 24Дюньяны ва ону ичи толгъан бары да затны яратгъан Аллагь – кёклени ва ерни Раббисидир. О инсанны къоллары булан ишленген ибадатханаларда[†] яшамай[+]. 25Огъар инсан оьзюню къоллары булан этеген затлар гьажатлы тюгюл. Терсине, О инсангъа яшавну, тынышны ва къалгъан затланы барын да бере[+]. 26Аллагь бютюн дюньяны бары да халкъларын бир адамдан яратды, олар яшажакъ заманланы ва ерлени белгиледи[+]. 27Бизин гьарибизден йыракъда тюгюл буса да, адамлар Оьзюн излесин учун, янына гелип Оьзюн тапсын учун, Аллагь шо затланы этди. 28Биз Ону яхшылыгъындан яшайбыз, гьаракат этебиз ва барбыз. Сизин бир бир шаирлеригиз айтгъаны йимик, «Адам урлукъну яратгъан Одур»[+].

29Биз О яратгъан адам урлукъдан болгъан сонг, Аллагьны келпети алтындан, гюмюшден яда ташдан инсанны гьакъылы ва гьюнери булан ойлашып яратылгъан бир суратгъа ошай деп гьисапламагъа герек тюгюлбюз. 30Гетген заманларда болгъан билмеслиги саялы Аллагь инсанланы гюнагьламай. Амма гьали гьар ерде оланы барысына да товба этсинлер деп буюра[+]. 31Аллагь Оьзю сайлагъан Исадан таба савлай дюньягъа адилли дуван этежек гюнню белгиледи. О шо Адамны оьлюмден тирилтмеклиги булан шону бютюн инсанлагъа исбатлады[+].

32Оьлюмден тирилмекни гьакъындагъы сёзлени эшитгенде, оланы бирлерини гёнгю кюлей, башгъалары буса:

– О гьакъда сагъа башгъа бир заман тынгларбыз, – деп къоялар.

33Сонг Павел оланы янындан гете. 34Амма бир нече адам Павелге къошула ва Исагъа иман сала. Шолайланы арасында Ареопакъны ортакъчысы Дионисус, Дамар деген бир къатын ва бир бир оьзгелер де болгъан.

#### 18


Коринфде

1Мундан сонг Павел, Афинадан гетип, Коринфге геле. 2Онда о Понтда тувгъан Акила деген бир ягьудиге къаршы бола. О къатыны Прискила да булан бираз алдынларда Италиядан гелген болгъан, неге тюгюл Клавдий бары да ягьудилеге Румдан гетсин деп буйрукъ этген болгъан. Павел оланы гёрмеге бара[+]. 3Акиланы да Павелники йимик чатырлар тигеген касбусу болгъан, шо саялы Павел ону булан бирче ишлемеге къала. 4Ягьудилени ва греклени инандырмакъ учун, Павел гьар сонгугюн[†] синагогда[†] лакъыр эте[+].

5Македониядан Сила ва Тимофей гелген сонг, Павел оьзюню бютюн заманын Аллагьны каламын англатывгъа багъышлай, ягьудилеге Иса Месигь[†] экенин исбат этмек учун къаст эте[+]. 6Ягьудилер огъар къаршы яман затланы сёйлемеге башлагъан заманда, Павел, опурагъыны уьстюндеги чангны силкип:

– Башыгъызгъа къобажакъ балагьлагъа жаваплы оьзюгюзсюз! Мени намусум таза. Энни мен ят халкъланы янына бараман, – деп, олагъа арт берип гете[+].

7Синагогдан чыгъып, Павел Аллагьдан къоркъагъан Титий Юстус деген биревню уьюне геле. Ону уью синагогну къырыйында болгъан. 8Синагогну башчысы Крисп бары да уьюндегилер булан бирге Раббибизге иман сала. Коринфлилени кёплери де, Павелни сёзлерин эшитип, Раббибизге иман сала ва сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурта[+].

9Бир гече Раббибиз Павелге бир гьайран гёрюнюшде:

– Къоркъма! Адамлар булан сёйлевюнгню давам этип тур. Иннемей турма! 10Неге тюгюл де, сени булан Мен барман. Яманлыкъ этмек учун, сагъа бирев де тийип болмас. Неге тюгюл де, бу шагьарда Мени кёп халкъым бар, – дей.

11Олагъа Аллагьны каламын уьйрете туруп, Павел онда бир йыл ярым къала. 12Агьаяда Галлион гьаким болуп турагъан заманда, ягьудилер бир болуп Павелни уьстюне чабалар. Ону дуванханагъа гелтирип:

13– Бу адам инсанланы Мусаны[†] Къанунуну[†] ёлуна къаршы чыгъагъан къайдада Аллагьгъа ибадат этмеге инандыра, – дейлер.

14Павел сёйлемеге де башлагъынча, Галлион ягьудилеге:

– Гьей ягьудилер, эгер бек яман иши яда авур жинаятчылыгъы саялы айыплай эдигиз буса, сизге тынгламагъа мени себебим болур эди. 15Амма мунда бир сёзлени, атланы ва сизин Къанунугъузну гьакъында эришивлюк юрюле буса, муну сиз оьзюгюз чечигиз. Мен булай затлагъа дуван этмеймен, – дей[+].

16Галлион оланы дуванханадан къувалатып чыгъара. 17Шо заман жыйылгъан халкъ, синагогну башчысы Сосфенни тутуп, дуванхананы алдында токъалайлар. Галлион буса олагъа бурулуп да къарамай.


Павелни Антиокиягъа къайтыву

18Павел Коринфде бир хыйлы гюнлер тура. Сонг О иман къардашларын къоюп, геме булан Суриягъа гете. Ону булан бирге Прискила ва Акила баралар. Конхереягъа гелгенде, Павел Аллагьгъа берген антына гёре, башын къыркъдыра[+]. 19Эфесге гелгенде, Прискиланы ва Акиланы онда къоюп, Павел оьзю синагоггъа бара ва онда ягьудилер булан лакъыр эте[+]. 20Ягьудилер огъар дагъы да бираз заман турсун деп тилейлер, амма Павел рази болмай. 21Гетип барагъан заманда о:

– Аллагь буюрса, сизин яныгъызгъа дагъы да гелермен, – дей.

Сонг Павел геме булан Эфесден гете[+]. 22Къайсариягъа гелгенде, о Ерусалимге барып, Исаны ондагъы якъчылары булан ёлугъа. Сонг Антиокиягъа гете. 23Антиокияда бир нечакъы заман тура, сонг буса гете. Исаны якъчыларына ругь якъдан гюч бере туруп, бютюн Галатиядан ва Фригиядан айланып чыгъа[+].


Аполлос Эфесде Сююнч Хабарны билдире

24Шо вакътилерде Эфесге Искендерияда тувгъан Аполлос деген бир ягьуди геле. О Сыйлы Язывланы яхшы билеген пасигь тилли бир гиши болгъан[+]. 25Аполлосну Раббибизни ёлу гьакъда англаву болгъан. Аллагьгъа тапшуртувну гьакъында о янгыз Ягьия адамланы сувгъа чомгъаны гьакъда биле болгъан буса да, Исаны гьакъында ругьланып сёйлей ва тюз кюйде уьйрете болгъан[+]. 26Синагогда о тартынмай сёйлей. Прискила ва Акила Аполлосгъа тынглагъанда, ону уьюне чакъырып, огъар Аллагьны ёлун дагъы да тюз кюйде англата[+].

27Аполлос Агьаягъа гетмеге сюйгенде, Исаны ондагъы якъчылары ону къабул этсинлер деп кагъыз язып, иман къардашлары ону ругьландыралар. Онда гелген заманда буса, Аллагьны рагьмусу булан Исагъа иман салгъанлагъа о кёп кёмек эте[+]. 28Иса Месигь экенин Сыйлы Язывлар булан исбат этип, Аполлос бютюн халкъны алдында ягьудилени далиллерин инандырагъан кюйде гери ура[+].

#### 19


Павел Эфесде

1Аполлос Коринфде турагъан заманда, Павел, оьр якълардагъы уьлкелени къыркъып чыгъып, Эфесге геле. Онда о Исаны бир нече якъчыларына ёлугъа[+]. 2Павел олагъа:

– Сиз Исагъа иман салагъан заманда, Аллагь сизге Оьзюню Ругьун бердими? – деп сорай.

– Биз Аллагьны гьеч бир Ругьу бар деп де эшитмегенбиз, – дейлер олар.

3– Олай буса сиз оьзюгюзню Аллагьгъа нечик тапшуртдугъуз дагъы? – деп сорай Павел.

– Ягьия сувгъа чомуп тапшурду, – деп жавап берелер олар[+].

4– Ягьия, товба этгенлени сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшургъан. Ягьия адамлагъа оьзюнден сонг гелегенине, демек Исагъа иман салмагъа тарыгъын айтып тургъан, – дей Павел[+].

5Муну эшитгенде, олар Раббибиз Исаны аты булан, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурталар[+]. 6Павел Исаны якъчыларыны уьстюне къолларын салгъанда, олар Аллагьны Ругьундан тола, гьар тюрлю тиллерде сёйлемеге ва Аллагьны атындан сёйлемеге башлайлар[+]. 7Олар барысы да он экиге ювукъ адам бола.

8Павел синагоггъа[†] бара. Онда уьч айны узагъында гьеч тартынмай сёйлеп тура. Ягьудилер булан эришип, оланы Аллагьны гьакимлигини гьакълыгъына инандырмагъа чалыша[+]. 9Олардан бирлери къайпанмайлар ва инанмайлар, халкъны алдында Раббибизни ёлун пислеп сёйлейлер. Сонг Павел, оьзю булан Исаны якъчыларын да алып, ягьудилени янындан гете. Тиран деген адамны мактабында гьар гюн лакъырлашыв юрютюп тура. 10Эки йыл шолай болуп тура. Шолайлыкъда, Асия вилаятында яшайгъан бары да ягьудилер ва греклер Раббибизни гьакъындагъы хабарны эшителер.

11Аллагь да Павелден таба гьайран аламатлар гёрсетип тура. 12Аврувлулар Павелни къолъявлукъларына ва алдырыкъларына тийгендокъ, аврувлары сав болуп, олардан жинлер чыгъып тая[+].

13Жинлени къувалайгъан бир бир ягьудилер, бир ерден бир ерге юрюп барып, жинли адамланы уьстюнде Раббибиз Исаны атын айтмагъа къарайлар. Олар:

– Павел оьзюню гьакъында айтагъан Исаны аты булан сизге бу адамдан чыгъыгъыз деп буйрукъ этемен, – деп сёйлейлер[+].

14Скева деген бир ягьуди баш дин къуллукъчуну[†] етти уланы да шолай эте. 15Амма жин бир керен олагъа:

– Мен Исаны билемен, Павелни де таныйман, сиз кимлерсиз? – деп сорай[+].

16Жинли адам атылып тура, етти де уланны уьстюне атылып, оланы токъалай. Уьстюндеги опуракъларын да къоюп, олар ялангъач, яралангъан гьалында къачып уьйден къыргъа чыгъалар.

17Эфесде яшайгъан бары да ягьудилеге ва греклеге бу иш эшитилгенде, олагъа уллу бир къоркъув тюше. Олар Раббибиз Исаны атына гьюрмет булан янашагъан бола. 18Исагъа иман салгъанларыны кёплери, гелип йиберип, болгъан гюнагь ишлерине ачыкъдан мюкюрлюк этелер[+]. 19Алда сигьручулукъ булан машгъул болгъанланы кёплери де, оьзлени китапларын гелтирип, бютюн халкъны гёз алдында оланы отгъа салып яллата. Шо китапланы барысыны да багьасын гьисап этгенде, элли минг гюмюш акъчагъа тенг гелегени белгили бола. 20Шолайлыкъда, Раббибизни гьакъындагъы хабар яйыла ва яхшы натижа гелтире[+].

21Бары да бу ишлер болгъандан сонг, Павел Македония булан Агьая вилаятларындан таба Ерусалимге бармагъа токъташа. О:

– Ерусалимде болгъандан сонг, мен Румгъа да бармагъа герекмен, – дей[+].

22Кёмекчилеринден экевню – Тимофейни ва Эрастны – Македониягъа йиберип, оьзю бираз замангъа Асияда къала[+].


Эфесдеги хозгъавул

23Шо вакътилерде Раббибизни ёлуна къаршылыкъ этегенлени уллу хозгъавулу бола. 24Деметрий деген бир гюмюш уста, гюмюшден Артемиданы ибадатханасыны[†] гиччи уьлгюлерин этип, ерли усталагъа шо саниятдан яхшы къазанмагъа имканлыкъ бере. 25Гюмюш усталаны ва башгъа саниятчыланы жыйып, о булай дей:

– Къурдашлар, оьзюбюзню касбубуздан биз яхшы къазанагъаныбызны сиз билесиз. 26Павел деген бу адам, янгыз Эфесде тюгюл, бютюн Асияда да дегенлей кёп адамланы оьзюне инандырып, тюз ёлдан чыгъарып турагъанны да сиз гёресиздир ва эшитесиздир. О айтагъангъа гёре, инсанны къоллары булан яратылгъан аллагьлар герти аллагьлар тюгюл. 27Къоркъунчлукъ янгыз бизин саниятыбыз абурун тас этегенликде тюгюл, уллу аллагь Артемиданы ибадатханасы абурдан тюшегенликде. Ахырда да бютюн Асия ва кюллю алам сыйлайгъан Артемиданы зорлугъу гьечге чыгъажакъ.

28Муну эшитген заманда, олар къазапланып:

– Эфеслилени Артемидасы уллудур! – деп къычырмагъа башлай.

29Узакъ къалмай бютюн шагьар хозгъалыша. Халкъ, Павелни ёлдашлары македониялы Гайны ва Аристархны тутуп, театргъа[*] багъып онгарыла[+]. 30Павел халкъны алдына чыкъмагъа сюе, амма Исаны якъчылары ону къоймайлар. 31Павелни къурдашлары болгъан бир бир асиялы башчылар да, огъар хабар йиберип, театргъа гелип гёрюнмесин деп тилейлер.

32Жыйылгъанланы бирлери бир затны айтып, башгъалары башгъа затны айтып къычыра. Жыйынны башын бавун тапма болмай. Кёплер буса не учун жыйылгъанын сама билмей. 33Шо заман ягьудилер, халкъны ичинден Искендер деген биревню арагъа чыгъарып, ондан бары да затны англатмакъны талап эте. Къолу булан ишара этип, Искендер халкъгъа ишни гьакъыкъатын англатып сёйлемеге сюе. 34Амма о ягьуди экенни билгенде, барысы да бир тавушдан эки сагьатгъа ювукъ:

– Эфеслилени Артемидасы уллудур! – деп къычырып тура.

35Шо заман шагьарны башчысы чыгъып, халкъны рагьатландырып, булай дей:

– Гьей эфеслилер! Эфес шагьар уллу Артемиданы ибадатханасыны ва кёкден тюшген ташны сакълавчусу экенни билмейген ким бар? 36Бугъар гьеч бирев де шеклик этмей. Гьасили, сабурлукъ салыгъыз, сизге алгъасап янгылыш иш гёрмеге тюшмей. 37Сиз буса бу адамланы мунда алып гелдигиз. Оланы бириси де я ибадатханаланы урламагъан, я бизин аллагьыбызгъа къаршы капир затланы сёйлемеген чи. 38Эгер Деметрийни ва ону булангъы оьзге саниятчыланы кимге буса да биревге къаршы арзы бар буса, дуванханалар ва дуванчылар бар. Бир бири булан дувангъа чыкъсынлар. 39Эгер сизин талап этмеге сюеген дагъы башгъа затыгъыз бар буса, шону халкъны шолай затлагъа къаралагъан тийишли жыйынына чечмеге беригиз. 40Гьали бугюн болгъан бу зат учун питне къургъан деп, бизин айыпламагъа болурлар. Булай къалмагъалны себебин исбат этмеге болагъан бизин гьеч бир далилибиз ёкъдур.

41Шону да айтып, о жыйынны тоза.

#### 20


Павелни Македониягъа ва Грециягъа барыву

1Бу низамсызлыкълар болуп битген сонг, Павел Исаны якъчыларын оьзюню янына чакъыра. Оланы ругьландырма да ругьландырып, савболлашып, Македониягъа ёлгъа тюше[+]. 2Македониядан оьте туруп, Исаны якъчыларын ругьландырагъан кёп затлар айта. Сонг о Грециягъа геле. 3Мунда Павел уьч ай тура. Геме булан Суриягъа бармагъа деп турагъан заманда, ягьудилер Павелге къаршы тилбирчилик этелер. Огъар къайтып Македониядан таба Суриягъа гетмеге тюше[+]. 4Ону булан вериялы Пирни уланы Сопатыр, салониклилерден Аристарх, Секунд, дербели Гай, Тимофей, асиялы Тигьик ва Трофим ёлгъа чыгъалар[+]. 5Алдын алдын гетип, олар бизин Троадада къаравуллап тура эдилер[+]. 6Маясыз Экмекни байрамындан[†] сонг биз де Филиппадан геме булан чыкъдыкъ. Беш гюнден сонг Троадада оланы янына етишдик. Онда бир жума къалдыкъ[+].


Эфтикни тириливю

7Жуманы биринчи гюнюнде биз экмек бёлюв адатны кютмеге деп жыйылдыкъ. Павел жыйылгъанлар булан лакъырлаша эди. Артындагъы гюн Павел геме булан ёлгъа чыкъмагъа герек эди, шо саялы о жыйылгъанлар булан гечорта болгъунча лакъыр этип турду[+]. 8Биз жыйылгъан оьрдеги уьйде кёп чыракълар янып тура эди. 9Эфтик деген бир жагьил улан терезеде олтургъан эди. Павелни узакъ сёйлевюню вакътисинде о бираз къалгъып тура эди. Сонг ону юху басып, о уьчюнчю къатдагъы терезеден йыгъылып гетди. Гётерип алып гелгенде, о оьлюп тура эди[+]. 10Павел тюпге тюшдю, огъар къапланып ятды ва ону къучакълап:

– Кайгъырмагъыз, бу сав! – деди[+].

11Сонг о дагъы да оьрге чыгъып, экмек бёлюп ашады. Танггъа таба олар булан сёйлеп битип, Павел ёлун узатды. 12Жагьил уланны сав кююнде уьюне гелтирдилер. Шогъар бары да сююндюлер.

13Биз алдын алдын геме булан Асгъа гетдик. Онда биз гемеге Павелни де алмагъа герек эдик. Яяв юрюп бармагъа сююп, бизге оьзю шолай буюргъан эди. 14Асда бизин булан ёлукъгъанда, ону гемеге алып, биз Мидиллиге гелдик. 15Артындагъы гюн ондан чыгъып, Гьиос атавну къаршысында токътадыкъ. Экинчи гюн Самос атавгъа етишдик. Сонг Милетге гелдик. 16Асия вилаятында токътамас учун, Павел Эфесге гирмей оьтюп гетмеге токъташды. Пентикост байрамына о Ерусалимде болмагъа алгъасай эди[+].

17Милетден адам йиберип, Павел Исагъа иман салгъанланы Эфесдеги жыйыныны арасындан ёлбашчыларын чакъыра. 18Олар гелгенде, Павел булай дей:

– Асиягъа гелген биринчи гюнюмден башлап сизин булан тургъан чакъы заманны ичинде мен нечик яшагъанны сиз билесиз[+]. 19Ягьудилени тилбирчилиги саялы мени башыма тюшген балагьлардан оьте туруп, уллу сабурлукъда, гёзьяш тёге туруп, Раббибизге къуллукъ этип турдум. 20Сизин учун пайдалы болгъан чакъы затны билдирмекден тартынмадым, халкъны алдында ва уьйден уьйге гирип, сизге Аллагьны каламын англатдым. 21Гюнагь ишлер этеген ёлдан тайсын, Аллагьгъа къайтсын ва Раббибиз Исагъа иман салсын деп, ягьудилеге ва ят халкълагъа бувардым.

22Гьали буса, Аллагьны Ругьу буюргъанны этип, мен Ерусалимге бараман. Онда мени не къаравуллайгъанны билмеймен. 23Мен бир затны билемен: къайсы шагьаргъа барсам да, Аллагьны Ругьу мени азап ва туснакъ къаравуллайгъанын айта[+]. 24Амма мен жанымны аямайман. Мени учун о гьеч бир зат да тюгюл. Раббибиз Иса магъа тапшургъан къуллугъумну – Аллагьны уллу рагьмусу гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] инсанлагъа етишдирмеге – тамамламагъа болгъай эдим[+].

25Мен гьали сизин арагъыздан – оьзюгюзге Аллагьны гьакимлигин билдирип тургъанлардан – гьеч дагъы биригиз де мени гёрмежегигизни билемен. 26Бугюн мен сизге билдире тураман: эгер сизин арагъыздан ким буса да биригиз ёкъ болсагъыз, шогъар мен айыплы тюгюлмен[+]. 27Неге тюгюл де, Аллагь сюегенни мен сизге гьеч бир де тартынмай билдирдим. 28Аллагьны Ругьу сизге шо Исаны якъчыларын инанып тапшургъан. Къойчулар сиривлерини гьайын нечик эте буса, сиз де Аллагь Оьзюню Уланыны оьлюмю булан жыйгъан Исаны якъчыларыны гьайын этигиз![+] 29Мен сизин арагъыздан гетгенден сонг, сиривню арасына йыртгъыч бёрюлер тюшежекни билемен. Олар чы сиривню къызгъанмажакълар[+]. 30Гьатта сизин арагъызда да, Исаны якъчыларын тюз ёлдан чыгъармакъ учун, къалп сёзлер сёйлейгенлер болажакълар[+]. 31Шо саялы сакъ болугъуз! Гечеси гюню булан уьч йылны узагъында гёзьяш тёгюп тилеп, гьар биригизге бир бошавсуз буваргъанымны эсде сакълап къоюгъуз[+].

32Гьали буса мен сизин Аллагьгъа ва Ону рагьмулу каламына аманат этемен. Бу калам сизин ругь якъдан гючлендирме ва Аллагьны халкъыны арасында варислик бермеге бола[+]. 33Мен гьеч биревню не гюмюшюне, не алтынына, неде опурагъына гёз салмадым[+]. 34Оьз гьажатларыма ва мени булангъыланы гьажатларына харжны мен бу къолларым булан къазангъанны сиз билесиз[+]. 35Сиз мени йимик загьмат тёкмеге, гючсюзлеге кёмек этмеге герекни сизге оьзюм болгъан кююмде уьлгюсюн гёрсетдим. Раббибиз Иса: «Алмакъдан эсе бермек артыкъ насип гелтирер», – деп айтгъан сёзлени унутмай эсде сакъламагъа герексиз[+].

36Бу сёзлени де айтып, бары да булан бирге тизден туруп, Павел дуа эте[+]. 37Барысы да кёп йылайлар, Павелни къучакълап оьбелер. 38«Мени сиз дагъы гёрмежексиз» деген сёзлеринден сонг олар айрокъда бек пашман болалар. Сонг олар ону гемеге етгинче узаталар.

#### 21


Ерусалимге ёл чыгъыв

1Олардан айрылгъан сонг, биз бир башлап геме булан тувра Косгъа, артындагъы гюн Родосгъа, ондан таба Патарагъа гетдик. 2Финикиягъа барагъан бир геме къаршы болду. Огъар минип, денгизге чыкъдыкъ. 3Кипр гёрюнген заманда, атавну къыбла ягъындан оьтюп, Суриягъа багъып гетдик ва Сурда токътадыкъ. Гемени уьстюндеги юк онда бошатылмагъа герек эди. 4Онда Исаны якъчыларын табып, биз оланы янында етти гюн къалдыкъ. Аллагьны Ругьуну таъсиринден олар Павелге Ерусалимге бармасын дей эдилер[+]. 5Турмагъа тюшеген заманыбыз битгенде, биз ондан гетдик ва ёлубузну узатдыкъ. Исаны якъчылары къатынлары, яшлары да булан бизин шагьардан чыкъгъынча узатды. Денгизни ягъасында биз тизден югюнюп дуалар этдик[+]. 6Бир бирибиз булан савболлашгъан сонг, биз гемеге миндик. Олар да уьйлерине къайтып гетдилер.

7Биз Сурдан денгиз ёлубузну узатып, Птоломайыдгъа гелдик. Ондагъы иман къардашларыбыз булан ёлугъуп, оланы янында да бир гюн къалдыкъ. 8Артындагъы гюн ёлгъа чыгъып, Къайсариягъа гелдик. Сююнч Хабарны[†] билдиреген, Ерусалимде сайлангъан етти адамны бири болгъан Филипни уьюне гелип, ону янында къалдыкъ[+]. 9Ону Аллагьны атындан сёйлеп болагъан эрге бармагъан дёрт къызы бар эди[+].

10Онда бир хыйлы гюнлер къалгъан сонг, Ягьудеядан Агъав деген бир пайхаммар гелди[+]. 11Бизин яныбызгъа гелип, о Павелни белбавун алды, ону булан оьзюню къолларын бутларын байлады. О булай айтды:

– Аллагьны Ругьу булай сёйлей: Ерусалимдеги ягьудилер, бу белбавну есин шулай байлап, ят халкъланы къолуна бережеклер[+].

12Бу сёзлени эшитгенде, биз ва ондагъылар Павелге Ерусалимге бармасын деп тилемеге башладыкъ[+]. 13Шо заман Павел:

– Сиз этеген недир? Неге йылайсыз, неге юрегимни сыныкъдырасыз? Мен Ерусалимге барып, байланмагъа чы нечик де, Раббибиз Исаны аты учун гьатта онда оьлмеге де гьазирмен, – деп жавап берди[+].

14Сёзюнден къайтарып болмажагъын англагъанда, огъар дагъы тилемей:

– Раббибиз буюргъан кюйде болсун дагъы, – деп къойдукъ.

15Сонг, гьазирлигибизни де гёрюп, биз Ерусалимге ёлгъа тюшдюк. 16Къайсариядан бир бир Исаны якъчылары да бизин булан бирге гелдилер. Олар бизин Исаны башлапгъы якъчыларындан бириси болгъан Минасон деген кипрли биревню уьюне гелтирдилер. Биз де онда къонакъ тюшюп токътадыкъ.


Якъубну Павелге этген таклифи

17Ерусалимге гелгенде, иман къардашларыбыз бизин кёп сююп къабул этдилер. 18Артындагъы гюн Павел булан бирче биз Якъубну[†] гёрмеге бардыкъ. Онда бары да ёлбашчылар да жыйылды[+]. 19Олар булан сорашгъан сонг, Павел ят халкъланы арасында оьзюнден таба Аллагь этген бары да ишлени тындырыкълы кюйде хабарлады.

20Шону эшитгенде, олар Аллагьгъа макътав этдилер. Олар Павелге булай айтды:

– Гёресен чи, къардашым, ягьудилени арасында минглер булан Исагъа иман салагъанлар бар. Олар барысы да Мусаны[†] Къанунуна[†] бек гьюрмет этегенлер[+]. 21Олар сени гьакъынгдан буса ят халкъланы арасында яшайгъан бары да ягьудилер Мусаны Къанунундан тайышсын, яшларына сюннет этмесинлер ва бизин адатларыбызны юрютмесинлер деп уьйрете деген хабарны эшитгенлер[+]. 22Энни биз не этме герекбиз? Озокъда, сени мунда гелгенингни олар эшитежеклер. 23Шогъар гёре сен бизин таклифибизге тынгла: бизин арабызда Аллагьгъа ант этген дёрт адам бар[+]. 24Дёрт де адамны алып бар. Олар булан бирче тазаланывну адатын кют, башларын юлютмек учун, олагъа харж бер. Шо заман сени гьакъынгдан эшитген заты герти тюгюл экенни ва оьзюнг Къанунгъа гёре юрюйгенингни гьар ким билежек[+]. 25Ят халкъланы арасындан Исагъа иман салгъанларыны гьакъында айтсакъ, ялгъан аллагьлагъа къурбан этилген азыкъны ашамасын, пасат юрюмесин, бичакъгъа тюшмей оьлген гьайванланы этин ашамасын ва къанны ашгъа къолламасын деген къарарыбызны гьакъында олагъа кагъыз йибергенбиз[+].

26Артындагъы гюн Павел, бу адамланы оьзю булан алып, олар булан бирче тазаланывну адатын кюте. Сонг ибадатханагъа[†] бара, тазаланывну гюнлери не заман тамамланажагъын, оланы гьар бири учун не заман къурбан этежегин билдире[+].


Павелни туснакъ этиливю

27Етти гюн бите турагъанда, Асиядан гелген ягьудилер, Павелни ибадатханада гёрюп, бютюн халкъны арасына хозгъавул сала. Ону тутуп:

28– Гьей Исрайылны халкъы, кёмек этигиз! Бу адам – къайда барса да, адамланы Къанунгъа къаршы, бизин халкъыбызгъа ва бу ибадатханагъа къаршы чыкъмагъа уьйретеген адам. Гьали де ибадатханагъа греклени гелтирип, бу сыйлы ерни мурдарлады, – деп къычыра[+].

29Алда ону шагьарда эфесли Трофим булан бирче гёрген болгъан. Павел ону ибадатханагъа алып гелген деп ойлаша[+]. 30Бютюн шагьар хозгъалышып йибере. Бары да якълардан гелип, халкъ жыйыла. Олар Павелни тутуп, ибадатханадан сюйреп къыргъа чыгъаралар. Арты булан шоссагьат къапуларын да бегителер. 31Олар Павелни оьлтюрюп къоймагъа да сюелер. Шо заман бютюн Ерусалим хозгъалгъан деген хабар асгербашына етише. 32О шоссагьат, асгерлерин ва асгербашларын алып, оланы уьстюне гелип етише. Асгербашын ва асгерлени гёргенде, хозгъалгъанлар Павелни токъалайгъанын токътаталар. 33Асгербашы ону тутуп туснакъ эте ва эки шынжыр булан бугъавласын деп буйрукъ бере. Сонг:

– Бу адам кимдир? Бу не этген? – деп сорай[+].

34Халкъны арасындан бирлери бир затны, башгъалары башгъа затны айтып къычыра. Къавгъаны кёбюнден ишни гьакъыкъатын билмеге болмай, асгербашы:

– Бу адамны бекликге етишдирсин, – деп буюра[+].

35Павел канзилеге етишгенде, бек басылмакъдан къара халкъ ону юрюмеге къоймай. Асгерлер ону гётерип юрюмеге борчлу бола. 36Халкъ:

– Огъар оьлюм! – деп къычыра.

37Асгерлер оьзюн бекликге алып гирегенде, Павел асгербашгъа:

– Сагъа бир зат сорамагъа яраймы? – дей.

– Сен грекче сёйлеймисен дагъы? 38Сен гьалиден бираз алдын хозгъавул этген ва дёрт минг къачакъны да алып дангылгъа чыкъгъан мисрили тюгюлмюсен? – деп сорай о.

39– Мен Киликиядагъы Тарс шагьардан гелген бир ягьудимен. Мен шо агьамиятлы шагьарны ватандашыман. Магъа халкъны алдына чыгъып сёйлемеге изну бер деп тилеймен, – деп жавап бере Павел[+].

40Асгербашы изну бергенде, Павел канзилени уьстюнде токътап, халкъгъа тынсын деп къолу булан ишара эте. Халкъ чув болуп тынып токътагъан заманда, о ягьудиче сёйлемеге башлай:

#### 22

1– Къардашлар! Аталар! Гьали оьзюмню якълап мен сёйлежек затлагъа къулакъ асып къарагъыз, – дей о.

2Павелни оьзлер булан ягьудиче сёйлейгенин эшитгенде, олар дагъы да бек чув болуп токътайлар. О булай узата:

3– Мен Киликиядагъы Тарсда тувгъан бир ягьудимен. Мен мунда, бу шагьарда, Гамалиелни алдында тарбиялангъанман. Ата бабаларыбызны Къанунуна[†] мени тындырыкълы кюйде о уьйретди. Сиз барыгъыз да бугюнлерде нечик бусагъыз, мен де шолай Аллагь учун къасткъылып чалышагъанланы бири эдим[+]. 4Раббибизни ёлун юрютегенлени мен оьлтюреген даражагъа ерли гьызарладым, эренлер булан къатынланы тутуп, туснакълагъа салдым[+]. 5Буланы гертилигине дин къуллукъчуланы башчысы[†] ва бары да оьр мажлис[†] шагьатлыкъ этмеге болалар. Мен олардан, Исагъа иман салгъанланы такъсырламакъ учун Ерусалимге гелтирмеге деп, Шамда яшайгъан ягьуди къардашларыбызгъа язылгъан кагъызланы алып бардым[+].

6Шамгъа ювукълашып барагъан ёлумда тюшге таба, бирден кёкден таба бир нюр гелип, айланамны шавлаландырып къойду[+]. 7Мен ерге йыгъылдым. Магъа: «Савул, Савул! Мени не учун гьызарлайсан?» – деген сесни эшитдим. 8Мен: «Сен Кимсен, я Рабби?» – деп сорадым. О да: «Мен сен гьызарлайгъан назаретли Исаман», – деп жавап берди. 9Мени булангъылар нюрню гёрдюлер, амма магъа сёйлейгенни сесин эшитмедилер. 10«Я Рабби, мен не этейим?» – деп сорадым. Раббибиз магъа: «Туруп, Шамгъа бар. Сен этмеге герекли затлар сагъа онда айтылажакъ», – деп жавап берди.

11Нюрню шавласындан мен бир затны да гёрюп болмайгъан болуп къалдым. Мени булангъылар, билегимни тутуп, Шамгъа гелтирдилер. 12Мени яныма ерли ягьудилени арасында абуру бар, динагьлю ва Мусаны[†] Къанунундан таймай юрюйген Гьанания деген бирев гелди[+]. 13О магъа: «Къардашым Савул, гёзлеринг ачылсын!» – деп айтды. Шоссагьат мен ону гёреген болуп къалдым. 14О магъа булай айтды: «Аталарыбызны Аллагьы Оьзю сюегенни билмек, Муъминни гёрюп, Ону авзундан бир сес эшитмек учун, сени сайлады. 15Сен гёрген, эшитген затларынг учун бютюн инсанланы алдында Ону шагьаты болажакъсан[+]. 16Гьали сен не къаравуллап токътагъансан? Тур, Ону атын тутуп, сувгъа чомдуртуп, оьзюнгню Аллагьгъа тапшурт, гюнагьларынгдан тазалан»[+].

17Ерусалимге къайтып, ибадатханада[†] дуа этип турагъанда, мен Раббибизни бир гьайран гёрюнюшде гёрдюм[+]. 18О магъа: «Алгъаса. Тезлик булан Ерусалимден гет, неге тюгюл мунда Мени гьакъымдагъы сени шагьатлыгъынгны къабул этмежеклер!» – деп айтды. 19Мен: «Я Рабби, мен синагоглагъа[†] барып, Сагъа иман салагъанланы токъалагъанны ва оланы туснакълагъа салгъанны бу адамлар билелер. 20Сени шагьатынг Стефанны къаны тёгюлеген заманда, мен онда токътап, ону оьлтюрмекни арив гёрдюм, ону оьлтюрегенлени опуракъларын сакълап турдум», – деп айтдым[+]. 21Раббибиз магъа: «Бар, Мен сени йыракъгъа – ят халкъланы янына – йиберемен», – деп айтды.


Павел румлу асгербашыны янында

22Бу сёзлени айтгъанча, халкъ Павелге тынглап тура. Шондан сонг буса:

– Муну ер юзюнден ёкъ этмеге герек! Муну сав къоймагъа ярамай! – деп къычырып, къавгъа салмагъа башлай.

23Адамлар къычыра, опуракъларын чечип ата, гьавагъа хум чача. 24Асгербашы Павелге къаршы олар неге булай къычырагъанны себебин англамакъ учун:

– Ону бекликге элтсинлер. Къамучу булан тююп, сорав алсынлар, – деп буюра.

25Ону къамучу булан тюймек учун байлайгъан заманда, Павел оьзюню янындагъы юз асгерни башчысына:

– Сизге Румну ватандашын гьеч бир дувансыз къамучуламагъа яраймы? – деп сорай[+].

26Шону эшитген юз асгерни башчысы, шоссагьат минг асгерни башчысыны янына барып:

– Сен этеген не затдыр? Бу адам чы – Румну ватандашы, – дей.

27Шонда асгербашы ону янына барып:

– Сен, гертилей де, Румну ватандашымысан? – деп сорай.

– Дюрмен, – дей Павел.

28– Магъа шо ватандашлыкъны алмакъ учун, кёп акъча харжламагъа тюшдю, – дей асгербашы.

– Мен буса ватандаш болуп тувгъанман, – дей Павел.

29Павелден сорав алмагъа гереклилер шоссагьат ону янындан таялар. Асгербашы буса Румну ватандашы болгъан Павелни тутуп байлагъаны саялы къоркъа.


Павел ягьудилени оьр мажлисини алдында

30Артындагъы гюн асгербашы, ягьудилер Павелни не учун айыплайгъанын билмеге сююп, ону бугъавларын чече. О баш дин къуллукъчулагъа[†] ва бютюн ягьудилени оьр мажлисине жыйылсын деп буюра. Павелни гелтиртип, оланы алдында эретургъуза.

#### 23

1Ягьудилени оьр мажлисини[†] ортакъчыларына тикленип къарап, Павел:

– Къардашларым! Бугюнге ерли мен Аллагьны алдында таза намусум булан яшап гелгенмен, – дей[+].

2Дин къуллукъчуланы башчысы[†] Гьанания Павелни янында токътагъанлагъа ону авзуна урмагъа буйрукъ эте[+]. 3Шо заман Павел огъар:

– Сагъа Аллагь урар, гьей экиюзлю! Сен мунда магъа Къанун[†] булан дуван этмек учун олтургъансан, оьзюнг буса Къанунгъа къаршы чыгъып, магъа урмагъа буюрасан, – дей[+].

4Ону янында токътагъанлар:

– Сен Аллагьныки болгъан дин къуллукъчуланы башчысын сёкмеге нечик боласан? – дей[+].

5– Къардашлар! О дин къуллукъчуланы башчысы экенни мен билмедим. Сыйлы Язывларда: «Халкъны гьакимине къаршы яман сёйлеме», – деп язылгъан чы, – дей Павел[+].

6Ондагъыланы бир пайы саддукейлер,[†] биревю пайы буса фарисейлер[†] болгъанны англагъанда, Павел ягьудилени оьр мажлисини ортакъчыларына къычырып:

– Къардашлар! Мен фарисейлени уланы фарисеймен. Магъа оьлген адамлар тирилегенине инанагъаным саялы дуван этелер, – дей[+].

7О булай айтгъанда, саддукейлер булан фарисейлени арасында эришивлюк башланып гете. Жыйын экиге бёлюне. 8Саддукейлер не оьлюмден тирилмек, не малайиклер, не ругьлар ёкъ затлар дейлер, фарисейлер буса буланы барын да къабул этелер[+]. 9Уллу къавгъа гётерилип гете. Фарисейлерден болгъан дин алимлер буса:

– Биз бу адамны гьеч бир яманлыгъын гёрмейбиз. Балики, гертиден де, ону булан ругь яда малайик сёйлегендир? – деп эришелер[+].

10Эришивлюкню ахыры токъалашгъа айлангъан заманда, асгербашы Павелни паралап къояр деп къоркъа. О асгерлеге гелип, Павелни жыйындагъылардан чыгъарып алып, ону бекликге элтмеге буйрукъ эте.

11Артындагъы гече, Раббибиз Павелни янында токътап:

– Къоркъма! Ерусалимде сен Мени гьакъымда нечик шагьатлыкъ этдинг бусанг, Румда да шолай шагьатлыкъ этмеге герек болажакъсан, – дей[+].


Павелни оьлтюрмеге сюелер

12Эртен ягьудилер жыйылып, Павелни оьлтюрмей туруп, ашамай ичмей турмагъа ант этелер. 13Шолай ант этгенлени санаву къыркъдан артыкъ бола. 14Баш дин къуллукъчуланы[†] ва тамазаланы янына барып, олар булай дейлер:

– Биз Павелни оьлтюрмей туруп, бир зат да ашамай ичмей турмагъа ант этгенбиз. 15Энни ягьудилени оьр мажлиси ва сиз, сайки, Павелни ишине янгыдан тындырыкълы кюйде къарамагъа герекбиз деп, ону сизин яныгъызгъа гелтирсин деп, асгербашына тилегиз. Биз буса, Павел мунда етишгинче, ону ёлда оьлтюрмеге гьазир болуп турарбыз.

16Павелни къызардашыны уланы бу тилбирчиликни гьакъында эшите. Бекликге гелип, о Павелге шону билдире. 17Шо заман Павел, юз асгерни башчыларындан бирин чакъырып:

– Бу уланны минг асгерни башчысыны янына элт, муну огъар айтмагъа сюеген бир сёзю бар, – дей.

18О да шо уланны асгербашыны янына алып гелип, огъар булай дей:

– Тутулгъан Павел, мени чакъырып: «Бу уланны минг асгерни башчысыны янына элт, муну огъар айтмагъа сюеген бир сёзю бар», – деп айтды.

19Асгербашы, о уланны къолун тутуп, ону булан бир янгъа тайып:

– Сен магъа не айтмагъа сюесен? – деп сорай.

20О булай жавап бере:

– Ягьудилер, тангала Павелни ишине, сайки, янгыдан тындырыкълы кюйде къарамакъ учун, ону ягьудилени оьр мажлисине алып гелтирсин деп, сагъа тилемеге сёйлешип айланалар. 21Амма сен олагъа инанма. Неге тюгюл де, къыркъдан да артыкъ адам къамавда къаравуллап тура. Павелни оьлтюрмей туруп, олар бир зат да ашамай ичмей турмагъа ант этгенлер. Гьали олар гьазирленип, сени буйругъунгну къаравуллап токътап туралар.

22Шо заман асгербашы:

– Магъа билдирген затынгны, вёре, биревге де айтмассан, – деп буварып, уланны йибере.


Павел Къайсариягъа йибериле

23Сонг о юз асгерни эки башчысын чакъырып, олагъа булай дей:

– Къайсариягъа гетмек учун, ахшам сагьат тогъузгъа эки юз асгер, етмиш атлы ва окълары булангъы эки юз асгер гьазирлегиз. 24Павелни миндирип, Феликс гьакимни янына эсен аман етишдирмек учун атлар онгарыгъыз[+]. 25Булай бир кагъыз да яза:

26«Клавдий Лисийден кёп гьюрметли Феликсге салам. 27Бу адамны ягьудилер тутуп оьлтюрмеге айлангъан эдилер. Амма о румлу ватандаш экенни билгенде, мен асгерлер булан гелип етишип, ону къутгъардым[+]. 28Олар ону не зат саялы айыплайгъаныны себебин билмеге сююп, мен ону ягьудилени оьр мажлисине гелтирдим[+]. 29Ону оьзлени Къанунуна байлавлу эришивлюклерде айыплайгъанын англадым, амма оьлтюрмек яда туснакъгъа салып сакъламакъ учун ону гьеч айыбы ёкъну билдим[+]. 30Мен эшитген кюйде, бу адамны оьлтюрмеге тилбирчилик этип айланалар. Шогъар гёре ону мен шоссагьат сени янынга йибердим. Бу адамны айыплайгъанлагъа барып сени алдынгда сёйлесин деп буюрдум»[+].

31Асгерлер, оьзлеге берилген буйрукъгъа гёре, шо гече Павелни Антипатридге етишдирелер. 32Артындагъы гюн атлылар Павелни де алып Къайсариягъа гетелер, къалгъан асгерлер буса бекликге къайталар. 33Атлылар Къайсариягъа гелгенде, гьакимге кагъызны берип, Павелни де огъар тапшуралар. 34Кагъызны охуп, гьаким Павел къайсы вилаятдан экенин сорай. О Киликиядан экенни билгенде:[+]

35– Сени айыплайгъанлар гелген заманда, мен сагъа тынгларман, – дей.

Сонг Павелни Гьиродну[†] беклигинде къаравуллар булан сакъласын деп буюра.

#### 24


Павелни айыплайлар

1Беш гюнден сонг дин къуллукъчуланы башчысы[†] Гьанания, бир нече тамазалар[†] ва дуванда оланы якълап сёйлемеге герек Тертул деген бирев булан Къайсариягъа геле. Булар гьакимге Павелни не саялы айыплайгъанын билдирелер[+]. 2-3Павелни чакъырып гелтиргенде, Тертул ону айыплап сёйлемеге башлай. О булай дей:

– Гьей гьюрметли Феликс! Толу даражада биз пайдаланып турагъан бу парахатлыкъны ва сени гьакъыллы иш гёрювюнгню натижасында ягьуди халкъны яшавун яхшылашдыргъан тюрленивлени биз гьар заман ва гьар ерде уллу разилик булан къабул этебиз. 4Сени кёп заманынгны алмас учун, сагъа хас болгъан рагьмулулукъ булан бизге бир аз заман тынгламакълыгъынгны тилейбиз. 5Бу адам бир питнечи ва дюньяны гьар еринде яшайгъан бары да ягьудилени арасына хозгъавул салагъан назарет дин агъымыны башчыларындан бириси экенни биз токъташдыргъанбыз[+]. 6-7Бу бизин ибадатханабызны[†] мурдарламагъа да айланды. Шогъар гёре биз ону тутдукъ[*][+]. 8Павелден сорав алсанг, биз ону не саялы айыплайгъаныбызны оьзюнг де билмеге болурсан.

9Ягьудилер де огъар этилеген айыплавлар герти деп токъташдыралар. 10Гьаким Павелге сёйлесин деп ишара эте. Жавап бере туруп, Павел булай дей:

– Кёп йылланы боюнда сен бу ягьуди уьлкеде дуван этип турагъанынгны мен билемен. Шо саялы бек сююп оьзюмню якъламагъа гиришемен. 11Мен Ерусалимге ибадат этмек учун гелгенли он эки гюнден артыкъ болмайгъанны токъташдырмагъа сагъа къыйын болмажакъ. 12Ибадатханада мени гьеч ким булан эрише туруп, я синагогда,[†] яда шагьарны башгъа бир еринде халкъны арасына хозгъавул сала туруп гёрмегендир. 13Магъа къаплайгъан айыпланы да булар гьеч исбат этмеге болмаслар. 14Булар дин агъым деп айтагъан Ёлгъа гёре мен, гертилей де, аталарыбызны Аллагьына ибадат этегенимни сенден яшырмайман. Мусаны[†] Къанунунда[†] ва пайхаммарланы китапларында язылгъан бары да затлагъа иман саламан. 15Муъминлер, шолай да муъмин болмагъанлар тирилер деп, ягьудилер йимик мен де Аллагьгъа умут этемен[+]. 16Шо саялы Аллагьны ва адамланы алдында намусум таза болсун учун, оьзюм де даим къаст этемен[+].

17Кёп йыллардан сонг жыйылгъан садагъаланы халкъыма бермек ва къурбанлар этмек учун, мен Ерусалимге гелдим[+]. 18Мен тазаланыв адатны кютдюм ва ибадатханада ягьудилер мени шо ишлер булан машгъул болуп турагъан заманда тапдылар. Мени айланамда халкъ ёкъ эди, низамсызлыкълар да болмады[+]. 19Эгер магъа къаршы айтмагъа гьеч заты бар буса, мени айыплап, шо заман ибадатханада болгъан асиялы ягьудилер де сени алдынгда мунда токътамагъа герек эдилер. 20Яда ягьудилени оьр мажлиси[†] менден сорав алагъан заманда, Мусаны Къанунуна къаршы мени не айыбымны тапгъанын гьали мунда барлар айтсынлар. 21Янгыз оланы арасында турагъанда, къычырып: «Оьлген адамлар тирилегенине инанагъаным саялы, магъа дуван этелер», – деп айтгъан биргине бир сёзюм, балики, мени айыбымдыр[+]?

22Раббибизни ёлу гьакъында яхшы англаву булангъы Феликс, оланы ишине къаравун бёлюп:

– Асгербашы Лисий гелгенден сонг, сизин ишигизге гёре дуван этермен, – дей.

23О юз асгерни башчысына Павелге къаравул салып сакъламакъны, огъар енгилликлер болдурмакъны, къурдашларына ону тарыкъ герегини гьайын этмеге къоймакъны буюра.

24Бир нече гюнден сонг Феликс Друсила деген ягьуди къатыны булан геле. Павелни чакъыртып, о Иса Месигьге[†] иман салмакъны гьакъында ону сёйлейгенине тынглай. 25Павел муъминликни, оьзюн енгип сакълап болмакъны ва къыяматгюн болагъан Аллагьны дуван этивюню гьакъында сёйлегенде, Феликс, къоркъуп йиберип:

– Бугюнге таман! Заманым болгъанда, мен сени дагъы да чакъыртарман, – дей[+].

26Шону булан бирге о Павел оьзюне урушбат берир деп де умут эте. Шогъар гёре Феликс, Павелни заман заман янына чакъыртып, ону булан лакъыр эте. 27Арадан эки йыл оьтген сонг, Феликсни орнуна Поркий Фест геле. Ягьудилеге ярамакъ учун, Феликс Павелни туснакъда сакълай.

#### 25


Павел пачаны дуванын талап эте

1Гьаким болуп уьч гюнден сонг Фест Къайсариядан Ерусалимге гете. 2Баш дин къуллукъчулар[†] ва ягьудилени абурлу адамлары, Павелге айыплар салмакъ учун, Фестни янына гелелер. 3Олар Фестге, оьзлеге бир рагьму этип, Павелни Ерусалимге йиберсин деп бек тилейлер. Оьзлер буса ёлда Павелни оьлтюрмек учун алданокъ сёйлешген болгъан[+]. 4Амма Фест:

– Къайсарияда Павелни къаравуллар сакълап тура, узакъ къалмай оьзюм де онда баражакъман. 5Олай буса сизин абурлу адамларыгъыздан гелип болагъанлары мени булан гелсин. Павелни этген терс иши бар буса, ону онда айыпласын, – деп жавап бере.

6Оланы янында сегиз яда он гюнден артыкъ турмай, Фест Къайсариягъа къайта. Артындагъы гюн барып дуванханада олтуруп, Павелни гелтирсинлер деп буйрукъ эте. 7Павелни гелтирелер. Ерусалимден гелген ягьудилер Павелни къуршап алалар. Огъар бир кёп авур айыпланы салалар, амма оланы исбат этип болмайлар. 8Сонг Павел оьзюн якълап булай дей:

– Мен я ягьудилени Къанунуна,[†] я ибадатханагъа,[†] яда Румну пачасына къаршы бир яман иш де этмегенмен.

9Амма Фест, ягьудилеге ярамагъа сююп, Павелге:

– Ерусалимге барып, сагъа этилеген бу айыплавлагъа гёре дуванны мен онда этгенни сюемисен? – деп сорай.

10Павел булай дей:

– Мен Румну пачасыны дуванын къаравуллап токътагъанман, дуван да магъа мунда этилмеге герек. Сен оьзюнг де яхшы билеген кюйде, мен ягьудилеге къаршы гьеч бир яман иш этмегенмен[+]. 11Эгер мен бир яман неде оьлюмге лайыкълы бир иш этген бусам, оьлюп гетмекден де баш къачырмайман. Эгер ягьудилер мени айыплайгъан яман ишлер мени уьстюмде ёкъ буса, бирев де мени оланы къолуна берип болмас. Мен Румну пачасыны дуванын талап этемен.

12Шо заман Фест, мажлис булан сёйлешип:

– Сен Румну пачасыны дуванын талап этесен, сен ону янына баражакъсан, – деп жавап бере[+].


Фест Агърипа пача булан сёйлей

13Бир нече гюнлерден сонг, Фестни гьюрметлемек учун, Агърипа пача Береника булан Къайсариягъа геле. 14Олар онда бир нече гюнлер къалалар. Фест, пачагъа Павелни ишин англата туруп, булай дей:

– Мунда туснакъда Феликс къоюп гетген бир адам бар. 15Мен Ерусалимге баргъан заманда, ягьудилени баш дин къуллукъчулары ва тамазалары,[†] айыплар салып, огъар дуван этмекни талап этдилер. 16Мен олагъа, айыпланагъан гьар кимни шо адамны айыплайгъанлар булан бет бетге тургъузмайлы ва огъар айыпдан якъланмакъ учун имканлыкъ бермейли, огъар дуван этмек румлуланы адаты тюгюл деп жавап бердим. 17Олар мунда гелгенде, гьеч артгъа салмайлы, артындагъы гюн, дуванны чакъырып, мен о адамны гелтирсин деп буюрдум. 18Айыплайгъанлар туруп бу адамны мен ёрайгъан бир терс ишин де гёрсетип болмадылар. 19Олар ону булан оьзлени дини гьакъында ва оьлген Иса деген биревню гьакъында эришивлюклер юрютдюлер. Павел буса О сав деп токъташдырды[+]. 20Бу жура масъалаланы нечик юрютмеге герегин билмейгениме гёре, мен огъар Ерусалимге барып, онда бу масъалагъа гёре дуван этилгенин сюймейми экен деп сорадым. 21Павел оьзюню ишине гёре Румну пачасы дуван этгенин талап этегени саялы, ону пачаны янына йибергинче, мунда сакъласын деп буйрукъ этгенмен.

22Агърипа Фестге:

– Шо адамгъа мен оьзюм тынгламагъа сюер эдим, – дей.

– Тангала сен огъар тынгларсан, – дей Фест.


Павел Агърипа пачаны алдында

23Артындагъы гюн Агърипа ва Береника, бек арив безенип, асгербашлары ва абурлу адамлар булан бирче дуванханагъа гелелер. Фестни буйругъу булан Павелни гелтирелер. 24Фест булай дей:

– Агърипа пача! Бизин булан мунда бар бары да адамлар! Сиз бу адамны гёресиз. Ерусалимдеги ва мундагъы ягьудилени барысы да, бу адамгъа байлавлу болуп мени яныма гелип, муну сав къоймагъа ярамай деп къычыра эди[+]. 25Амма мен оьлюм дуван этмеге чакъы о терс этген ишин тапмадым. О оьзюне Румну пачасы дуван этсин деп талап этгени саялы, ону йибермеге токъташдым[+]. 26Амма уллу пачагъа язмакъ учун, мени мекенли бир сёзюм де ёкъ. Шогъар гёре ону сизин алдыгъызгъа, айрокъда, Агърипа пача, сени алдынга гелтиргенмен. Бу ишге къаралгъан сонг, пачагъа язмагъа мекенли бир зат болур. 27Мен ойлайгъан кюйде, айыбын чыгъармай туруп, туснакъны Румну пачасыны ягъына йибермеге тийишли тюгюл.

#### 26

1Агърипа Павелге: Сагъа оьзюнгню якълап сёйлемеге изну бериле, – дей.

Къолун оьрге гётерип, Павел оьзюн якълап сёйлемеге башлай:[+]

2– Агърипа пача! Сени алдынгда ягьудилер мени уьстюме салагъан бары да айыплавлардан оьзюмню якълап сёйлемеге болагъаныма бугюн оьзюмню насипли гьисап этемен. 3Ягьудилени адатларын ва бары да эришивлю масъалаларын сен айрокъда яхшы билесен. Шо саялы магъа сабурлукъ этип тынгламагъынгны тилеймен.

4Яш йылларымдан башлап мен оьз халкъымны арасында, сонг буса Ерусалимде нечик яшагъанымны бары да ягьудилер яхшы билелер[+]. 5Олар мени тезден таныйлар. Эгер шагьатлыкъ этмеге сюйсе, мен фарисей болгъанны ва бизин дин бёлюгюбюз къатты кюйде талап этеген ёлда яшагъанымны токъташдырмагъа болурлар[+]. 6Бугюн буса Аллагь ата бабаларыбызгъа этген ваъда яшавгъа чыгъажагъын къаравуллайгъаным саялы, мен дуванны алдында токътагъанман. 7Исрайылны он эки уланындан болгъан наслусу, гечеси гюню булан Аллагьгъа къуллукъ эте туруп, шо этилген ваъданы яшавгъа чыгъагъанын къаравуллай. Муна шо саялы, гьей Агърипа пача, ягьудилер бугюн мени айыплайлар[+]. 8Аллагь оьлюлени тирилтмеге болагъанын сиз неге инанмагъа ярамайгъан зат деп гьисап этесиз[+]?

9Тюзю, назаретли Исаны атына къаршы ябушмакъ учун, кёп затны этмеге герек деп мен оьзюм де ойлаша эдим[+]. 10Ерусалимде мен шолай этме де этдим. Баш дин къуллукъчулардан[†] ихтияр алып, мен Аллагьны халкъыны бир кёплерин туснакълагъа салдым ва оланы оьлтюрегенде, олагъа къаршы тавуш бердим[+]. 11Оланы имандан тайдырмакъ учун, бары да синагогларда[†] олагъа кёп керенлер жаза бердирдим. Олагъа бакъгъан якъда мени оьчлюгюм о даражада гючлю эди чи, оланы гьызарламакъ учун, гьатта Ягьудеядан тышдагъы шагьарлагъа да бара эдим[+].

12Шо мурат булан бир керен мен баш дин къуллукъчуланы[†] ихтияры ва тапшуруву булан Шамгъа да бардым[+]. 13Ёл уьстюнде тюшге таба вакъти, гьей Агърипа пача, мен кёкден таба гелеген бир нюр гёрдюм. Ону гюнню шавласындан да гючлю ярыгъы мени ва мени булангъыланы шавлаландырып къойду. 14Биз барыбыз да ерге йыгъылдыкъ. Мен: «Савул, Савул, Мени не учун гьызарлайсан? Учу итти хынжалгъа багъып юрюмеге нечик къыйын буса, Магъа къаршы чыгъып юрюмеге де шолай къыйындыр», – деп ягьудиче сёйлейген бир сесни эшитдим. 15Мен де: «Сен Кимсен, я Рабби?» – деп сорадым. О булай айтды: «Мен сен гьызарлайгъан Исаман. 16Гьали гётерилип, эретур. Мен сагъа, янгыз сен гёрген затланы тюгюл, энниден сонг Мен сагъа гёрсетежек затланы да къуллукъчусу ва шагьаты болсун деп гёрюндюм. 17-18Ягьуди халкъдан ва ят халкълардан[†] сени къутгъаражакъман. Ят халкълар гёзлерин ачсын, къарангылыкъдан ярыкъгъа ва иблисни гьакимлигинден чыгъып, Аллагьгъа бакъсын учун, Мен сени гьали оланы янына йибережекмен. Магъа иман салмакъ булан олар да гюнагьларындан тазаланмагъа ва Аллагьны халкъыны арасында болмагъа болсун учун, сени оланы янына йибережекмен»[+].

19Шогъар гёре, гьей Агърипа пача, мен кёклерден гёрюнгенине къаршылыкъ этме болмадым. 20Башлап Шамда, сонг Ерусалимде ва бютюн Ягьудеяда яшайгъанлагъа ва ят халкълагъа, гюнагь ишлер этеген ёлдан тайып, Аллагьны ёлуна къайтып, гертиден де алышынгъанын гёрсетсин деп билдирип юрюдюм[+]. 21Шо себепден, ягьудилер мени ибадатханада[†] тутуп, оьлтюрмеге къаст этдилер[+]. 22-23Амма Аллагь магъа кёмек этди, бугюн болгъунча да магъа кёмек этип тура. Ону кёмеги булан мен мунда токътагъанман. Болажакъны гьакъында пайхаммарлар[†] ва Муса[†] Месигь[†] оьлмеге ва биринчилей болуп оьлюмден тирилмеге, О Оьзюню халкъына ва ят халкълагъа нюр яймагъа герек деп айтгъан. Шолай болма да болду. Мен шондан башгъа бир затгъа да бары да халкъны алдында шагьатлыкъ этмеймен[+].

24Павел оьзюн якълап булай сёйлеп турагъанда, Фест:

– Сен гьакъылынгны тас этгенсен, Павел! Кёп охумакълыкъ сени гьакъылдан тайышдыргъан, – деп къычыра.

25– Мен гьакъылдан тайышмагъанман, гьюрметли Фест. Мен янгыз герти ва гьакъыллы сёзлер сёйлеймен. 26Агърипа пача бу жура ишлени яхшы биле. Мен ону булан тартынмай сёйлемеге боламан. Гьеч бир зат огъар билинмей къалмагъанына мен инанаман, неге тюгюл бары да болгъан зат бары халкъны гёз алдында болду. 27Агърипа пача, сен пайхаммарланы сёзлерине инанамысан? Билемен, инанасан, – дей Павел.

28– Мени шулай тез Исаны якъчысына айландырып къоярман деп эсинге гелеми? – дей Агърипа.

29– Тез болсун, геч болсун – башгъалыгъы ёкъ. Янгыз сен тюгюл, магъа тынглайгъанлар барысы да, бу шынжырлар булан бугъавланып тюгюл, мени йимик болсун деп, мен Аллагьгъа ялбараман, – дей Павел[+].

30Агърипа, Фест, Береника ва олар булан онда олтургъанлар туралар. 31Ондан чыкъгъан заманда, олар оьз арасында:

– Бу адам оьлтюрмеге яда туснакъгъа салып сакъламагъа тюшеген кюйде бир зат да этмеген, – деп сёйлейлер[+].

32– Эгер бу адам Румну пачасыны дуванын талап этмей буса, муну буссагьат азат этип къоймагъа да яражакъ эди, – дей Агърипа Фестге[+].

#### 27


Павел Румгъа йибериле

1Денгиз булан биз Италиягъа гетмеге токъташгъанда, Павелни ва бир бир оьзге туснакъланы Августну асгерлеринден Юлий деген юз асгерни башчысына тапшурдулар[+]. 2Биз Адрамитосдан гелген гемеге минип ёлгъа тюшдюк. О Асия вилаятыны денгиз ягъалардагъы шагьарларына бара эди. Салоникден македониялы Аристарх да бизин булан эди[+].

3Артындагъы гюн Сайдангъа гелдик. Юлий Павелге яхшы къарады: огъар къурдашларыны янына бармагъа, олардан тарыкъ герегин алмагъа къойду. 4Ондан чыгъып, къаршы эшеген еллерден къутулмакъ учун, Кипрни икъ янындан таба оьтдюк. 5Киликия булан Памфилияны янындан юзюп оьтюп, Ликиядагъы Мира шагьарына гелдик. 6Мунда Искендериядан гелип Италиягъа барагъан бир гемени табып, асгербашы бизин шогъар миндирди[+].

7Бир нече гюнлер биз аста булан юздюк ва гьарангъа Книд деген шагьаргъа гелдик. Ел бизге къаршы уьфюре эди. Шо саялы дагъы ари ёлубузну узатып болмай токътадыкъ. Салмон деген бурунну бою булан Критни икъ янындан таба юздюк. 8Гьарангъа ону янындан оьтген сонг, Ласея шагьарны ювугъундагъы Гёзел Къолтукълар деп айтылагъан бир ерге гелдик.

9Биз кёп заманны тас этдик. Оразаны гюню[*] де оьтгенге гёре, ёлну дагъы узатмакъ къоркъунчлу бола эди. Павел булай буварды:

10– Гьей адамлар! Бу бизин сапарыбыз балагьгъа тарыжагъын билемен. Уьстюндеги югю булан гемебизни ва оьзюбюзню тас этмеклик бар. 11Амма асгербашы Павелни сёзлерине тынгламай, гемени юрютювчюсю ва еси айтагъанны этди. 12Денгиз къолтукъ къышламакъ учун онгайлы ер тюгюл экени саялы, гемедегилени кёплери ондан денгизге ёл чыкъмагъа токъташдылар. Имканлы болса, олар Фениксге барып, онда къышламагъа хыял этдилер. Феникс буса – Критни къыбла гюнбатыш ва темиркъазыкъ гюнбатыш еллеринден сакълангъан бир къолтугъу.


Гючлю алатолпан

13Къыбладан таба юваш ел эшмеге башлагъанда, гемедегилер оьзлер къаравуллайгъан зат болду бугъай деп ойлашдылар. Олар гемени лабарын гётерди ва Критни ягъа бою булан юзмеге башладылар. 14Узакъ къалмай Критден таба «Темиркъазыкъ гюнтувуш ел» деп айтылагъан оьтесиз бек гючлю бир ел чыгъып гетди[+]. 15Бизин юзмеклигибиз толу кюйде елден асылы болуп токътады. Гемечилер гемебизни тийишли кюйде юрютюп болмай эди. Елге къаршы туруп болмагъанда, толкъунлар гемени сюйген янына буруп алып гете эди. 16Кавда деген гиччи бир атавну икъ янындан таба оьтгенде, къайыгъыбызны гьарангъа гётерип байлап бегитдик. 17Ону гётергенден сонг, тюпден таба аркъанлар булан байлап, гемечилер гемени бегитди. Суртис деген сайлыкъгъа чыгъып къаларбыз деп къоркъуп, олар лабар ташлады, сонг гемени ел алып юрюдю. 18Артындагъы гюн алатолпан гётерилип тургъаны саялы, гемечилер гемени уьстюндеги юкню ташламагъа башлады. 19Уьчюнчю гюн буса къоллары булан гемени тарыкъ герегин де ташлады. 20Кёп гюнлени узагъында не гюнеш, не юлдузлар гёрюнмеди. Гючлю алатолпан буса токътамай эди. Биз бу балагьдан къутуларбыз деп гьеч умут этмей эдик.

21Адамлар хыйлы гюнлер ашсыз сувсуз къалды. Шо заман Павел туруп булай айтды:

– Гьей адамлар! Мен айтгъангъа тынглап, Критден гетмеге тарыкъ тюгюл эдигиз. Шо заман бу балагьлар ва зараллар болмажакъ эди. 22Гьали буса мен сизин ругьдан тюшмей турмагъа чакъыраман. Сизин биригиз де оьлмежексиз, янгыз геме бузулажакъ. 23Бу гече мен Оьзюнюкю болгъан ва Оьзюне къуллукъ этеген Аллагь йиберген малайик яныма гелип:[+] 24«Къоркъма, Павел! Сен Румну пачасыны алдында токътамагъа герексен. Сени булан бирче гемеде юзегенлени барысы да Аллагьны рагьмусу булан сав къалажакъ», – деп айтды[+]. 25Шо саялы, гьей адамлар, ругьдан тюшмей туругъуз. Бары да зат магъа айтылгъан кюйде болажагъына мен Аллагьгъа инанаман. 26Биз къайсы буса да бир атавгъа чыгъып токътамагъа герекбиз[+].

27Он дёртюнчю гюн биз Адриа денгизде[*] юздюк. Гечортагъа таба гемечилер ювукъда бир къуру ер барны гьис этдилер. 28Теренликни оьлчегенде, къыркъ метрге ювукъ бар эди. Бир нечакъы замандан сонг бирдагъы оьлчедилер: энни отуз метрге ювукъ бар эди. 29Таш ярлагъа барып урунарбыз деп къоркъуп, гемени артындан таба дёрт лабарны ташладылар ва тез тез эртен болсун деп дуа этдилер. 30Гемечилер гемеден къачмагъа сюйдюлер: олар гемени ал ягъындан лабар ташламагъа сюебиз деген зат булан сувгъа къайыкъны тюшюрмеге къарадылар. 31Шо заман Павел асгербашына ва асгерлеге:

– Эгер олар гемеде къалмаса, сиз къутулуп болмассыз, – деди.

32Шо заман асгерлер къайыкъны тутуп сакълагъан аркъанланы гесди, о да денгизге тюшюп гетди. 33Тангны алдында Павел, барыбызгъа да ашасын деп тилеп, булай айтды:

– Бу гьалда турагъаныбыз бугюн он дёртюнчю гюн. Шо гюнлени ичинде сиз бир зат да ашамагъансыз. 34Тилеймен сизге, бир зат сама ашагъыз. Сав къалмакъ учун, сиз ашамагъа герексиз. Сизин башыгъыздан бир тюк де тюшмежек[+].

35Шолай да айтып, Павел экмек гесек алып, барыны да алдында Аллагьгъа шюкюрлюк этип, сындырып ашамагъа башлады[+]. 36Барысы да ругьланып, ашамагъа гиришдилер. 37Гемеде барысы да эки юз етмиш алты адам бар эди. 38Адамлар ашап тойгъан сонг, гемени уьстюндеги будайны тёгюп, ону енгил этмеге башлады.

39Ярыкъ болгъанда, гемечилер таныш тюгюл топуракъны гёрдюлер. Тек къайырчакъ бир ерни эс этип, бажарылса, гемени шонда багъып чыгъарып токътатмагъа сюйдюлер. 40Лабарланы уьзюп, оланы денгизде къойдулар. Бир вакътини ичинде олар гемени эки янгъа бурагъан къалакъларын бегитеген аркъанларын чечдилер. Гиччи елкенни елге къаршы якъгъа бакъдырып, ягъагъа ювукълашма башладылар. 41Геме, къайыр жыйылгъан бир ерге тюшюп, къуруда олтурду. Гючлю толкъунлар уруп, гемени арт ягъын сындырмагъа башлады.

42Туснакъланы гьеч бириси де юзюп чыгъып къачмасын деп, асгерлер оланы оьлтюрюп къоймагъа сюйдюлер. 43Амма асгербашы, Павелни къутгъармагъа сююп, асгерлени шо къастын кютмеге къоймады. О юзюп билегенлеге, башлап сувгъа тюшюп, юзюп къуру ерге чыкъмагъа буюрду[+]. 44Къалгъанлагъа буса такъталаны уьстюнде яда гемени сынгъан гесеклерини уьстюнде оьзюню арты булан юзмеге буюрду. Шолайлыкъда, бары да къутулуп къуругъа чыкъды.

#### 28


Мальтада

1Къутулуп ягъагъа чыкъгъан сонг, биз бу атавну аты Мальта экенни билдик. 2Ерли халкъ бизин бек яхшы къаршылады. Бир токътавсуз янгур ява эди. Сувукъ экени саялы, олар от ягъа эдилер. Бизин де отда исинмеге чакъырдылар. 3Павел, агъачлар жыйып, отгъа салды. Шонда отдан къутулмакъ учун, агъачланы арасындан чыгъып, бир йылан ону билегине илинип къалгъанын барысы да гёрдю. 4Павелни билегине илинген йыланны гёрген заманда, ерли адамлар бир бирине:

– Бу, шексиз кюйде, адам оьлтюреген гишидир. Денгизден къутулса да, тийишли жазадан чы къутулмады, – деп сёйледилер.

5Амма Павел йыланны силкип отгъа ташлады, оьзюне буса бир зарал да болмады[+]. 6Олар ону билеги шишер яда о оьлюп йыгъылар деп къаравуллай эдилер. Олар Павелге кёп заман къарап турдулар, огъар буса бир зат да болмады. Сонг бир бирине:

– Бу бир аллагьдыр, – деп сёйлемеге башладылар[+].

7Шо ерни ювугъунда атавну гьакими болгъан Публий деген адамны мюлклери бар эди. Уьюне чакъырып, о бизин уьч гюнню узагъында къонакъ этип сыйлады. 8Публийни атасы иссиликден ва къанкъурсакъдан авруп ята эди. Павел, ону янына гирип, дуа этип, уьстюне къолларын салып, ону сав этди[+]. 9Шону гёргенде, атавдагъы башгъа аврувлулар да, ону янына гелип, сав болмагъа башладылар. 10Атавну халкъы бизге кёп гьюрмет этди. Денгизге чыгъагъан вакътибизде бизин бары да тарыкъ герек болагъан зат булан таъмин этди.


Румгъа гелив

11Уьч айдан сонг биз Искендериядан гелген, атавда къышны оьтгерген «Диоскур» деген бир геме булан денгизге чыкъдыкъ[+]. 12Сиракузгъа гелип, уьч гюн онда къалдыкъ. 13Ондан чыгъып, Региягъа гелдик. Бир гюнден сонг къыбла ел уьфюрмеге башлады. Экинчи гюн Путеолгъа гелдик. 14Онда иман къардашларыбыз булан ёлукъдукъ. Олар бизин етти гюн оьзлени янында къалма рази этдилер. Сонг Румгъа гелдик. 15Румдагъы иман къардашларыбыз, бизин гьакъыбыздан эшитип, ондан Аппий Майдангъа ва Уьч Къонакъ уьйге ерли бизин къаршыламагъа гелдилер. Оланы гёрген заманда, Павел Аллагьгъа шюкюрлюк этди ва ругьланды. 16Румгъа гелгенде, Павелге сакълайгъан къаравулу да булан бирге айры яшама изну берилди.


Павел Румда Сююнч Хабарны билдире

17Уьч гюнден сонг Павел ягьудилени арасындан абурлу адамланы бир ерге чакъыра. Олар жыйылгъан заманда, булай дей:

– Къардашлар! Мен халкъыбызгъа ва ата бабаларыбызны адатларына къаршы гьеч бир зат этмесем де, Ерусалимде тутулуп туснакъ этилип, румлуланы къолуна берилдим. 18Олар менден сорав алдылар. Оьлюм дуван этмеге чакъы бир гюнагьым да ёгъу саялы, мени азат этмеге сюйдюлер[+]. 19Амма ягьудилер шогъар къаршы чыкъдылар, мен де Румну пачасыны дуванын талап этмеге борчлу болдум. Амма мен халкъым гьеч айыплы деп айтмайман. 20Шо саялы сизин булан ёлукъмагъа ва сёйлемеге сююп, мен сизин мунда чакъыргъанман. Сиз Исрайылны азат этежек деп инангъан Месигьге[†] умут байлагъаным учун, мен муна бу шынжырлар булан бугъавлангъанман.

21Олар да огъар булай дей:

– Сени гьакъынгдан биз Ягьудеядан кагъызлар алмадыкъ. Иман къардашлардан гьеч бириси де мунда гелип бизге бир зат да билдирмеди яда сени уьстюнгден бирев де бир яман сёз де сёйлемеди. 22Амма сени къаравларынгны гьакъындан биз сенден оьзюнгден эшитмеге сюебиз, неге тюгюл гьар ерде бу дин бёлюкге къаршы эришивлюклер юрюлегени бизге белгили.

23Павелге бир гюн белгилеп, кёп адамлар о яшайгъан уьйге ону янына гелелер. Павел де эртенден ахшам болгъунча олагъа Аллагьны гьакимлиги гьакъда англата ва шагьатлыкъ эте. Мусаны[†] Къанунуна[†] ва пайхаммарланы китапларына асасланып, оланы Исагъа иман салдырмагъа къаст эте[+]. 24Ону сёзлерине бирлери инаналар, бирлери буса инанмайлар. 25Бир бири булан разилешип болмай, адамлар гетип барагъанда, Павел олагъа булай сёзлени сёйлей:

– Ешая пайхаммардан таба Аллагьны Ругьу сизин ата бабаларыгъызгъа булай гьакъ сёзлени айтгъан:[+]

26Бу халкъны янына барып айт: сиз тынглап туражакъсыз, амма
англамажакъсыз; къарап туражакъсыз, амма гёрмежексиз.
27Неге тюгюл де, бу халкъны юреги ташгъа дёнген, оланы
къулакълары гьаран эшите ва олар гёзлерин юмгъанлар.
Ёгъесе, гёзлери булан гёрер эди, къулакълары булан эшитер эди,
юреги булан англар эди, Магъа багъар эди ва Мен оланы
сав этер эдим[+].

28Шо саялы Аллагьны къутгъарыву гьакъындагъы хабар ят халкълагъа да йиберилген. Олар да шо хабарны эшитежеклер! Сиз шону билгенни сюемен. [[+] 29][*]

30Павел оьзюню харжы булан Румда дагъы да эки йыл яшай ва янына гелгенлени барысын да къабул эте. 31О адамлагъа Аллагьны гьакимлигин гьеч пуршавсуз ва тартынмайлы билдирип, Раббибиз Иса Месигьни гьакъында англатып тура[+].

### Румдагъылагъа

#### Румдагъылагъа

Румдагъылагъа


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Баш сёз


Румдагъылагъа язылгъан кагъыз


Румдагъылагъа

Павел ягьуди алим болса да, оьзюне Месигь гёрюнгенде, ону якъчысы болуп къала. Янгы Разилешивню къанунуна гирген кагъызланы кёбюсюн о язгъан. Шо кагъызларында о Иса Месигьге иман салывну аслу маънасы гьакъда айта, Исаны биринчи якъчыларыны алдында тувулунгъан соравлагъа жавап бере. Исаны Румдагъы якъчыларына язылгъан кагъызны маънасы да шолай. Кагъызны Павел ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан сапарында, Коринф деген шагьардагъы вакътисинде язгъан.

Павелни кагъызында Месигьге иман салывну кюрчюлери бютюн ва ёрукълу кюйде бериле. Мунда Павел Аллагьгъа къаршы баш гётерген ва Ону буйрукъларын гери ургъан адамланы гьалын суратлай. Адамлар этген ва этип де турагъан ишлери саялы Аллагь олагъа тезден арт бермеге болур эди. Амма О шолай этмей, гьатта оьзлер лайыкълы тюгюл буса да, олагъа бек къыйматлы савгъат бере: Месигь инсанлар этген гюнагьлагъа тийишли такъсырны Оьзюню бойнуна алгъан сонг, Кёклердеги Атабыз оланы барын да авлетлеридей къабул этме гьазир. Шо савгъатны иман салып къабул этген гьар кимни янгыз гюнагьлары гечилип къалмай, ону Аллагь толу кюйде къабул эте ва о Аллагь булангъы даимлик яшавгъа ес болуп токътай. Шо затны Исаны якъчысыны бютюн яшавуна тиеген бек агьамиятлы таъсири бар.

Ягьуди алим гьисапда, Павел тувмадан оьзю булан байлавлу болгъан ягьудилеге айрыча тергев бакъдыра. Павел оланы Исагъа иман салыв булан байлавлу ойларын тындырыкълы кюйде хасиятлай.

Бу кагъызын Павел рагьмулу таклифлер ва Исаны якъчылары нечик яшама тарыкъ деген масъалагъа байлавлу пикирлешивю булан тамамлай: Аллагь инсанланы сюе, шо саялы да олар ювукъларын сюймей болмай.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Иса Месигьни[†] къуллукъчусу, элчи[†] болма чакъырылгъан, Аллагьны Сююнч Хабарын[†] билдирмек учун танглангъан мен Павелден саламлар! 2Оьзюню пайхаммарларындан[†] таба Сыйлы Язывларда Аллагь алданокъ ваъда этген бу Сююнч Хабар[+] 3Ону Уланыны гьакъындадыр. Инсанлыкъ ягъын айтса, о Улан Давутну наслусундан[†] тувгъан[+]. 4Оьзюню Ругьу булан Аллагь бизин Раббибизни, Иса Месигьни, оьлюмден тирилтген заманда, О уллу къудрат булан Аллагьны Уланы деп билдирилген эди. 5Оьзюню атыны макътавлугъу учун бары да халкъланы Иса Месигьге иман салдырмагъа ва тынглатмагъа деп, мен Ондан элчиликни савгъатын алдым[+]. 6Шо халкъланы арасына сиз де, Иса Месигьники деп болма чакъырылгъанлар да, гиресиз.

7Мен, Павел, сизге, Румдагъылагъа барыгъызгъа да, оьзлени Аллагь сюеген ва Оьзюню халкъы болма деп чакъыргъанлагъа, язаман. Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун[+].


Павелни шюкюрлюк дуасы

8Инг башлап барыгъыз да учун Иса Месигьден таба Аллагьгъа шюкюр этемен, неге тюгюл гьали сизин иманыгъыз бютюн дюньягъа белгили болду[+]. 9-10Уланыны Сююнч Хабарын билдиривде Оьзюне мен гьакъ юрегим булан къуллукъ этеген Аллагьны шагьатлыгъы булан гьар этеген дуамда сизин эсге алып тураман. Аллагьны буйругъу булан сизин яныгъызгъа энни сама да бир гелмеге насип болсун деп, даим дуа этемен[+][+]. 11Неге тюгюл де, мен сизге гелтирежек ругь савгъатны сизин булан бёлмек учун, сизин гёрме гьасиретмен. 12Мен айтагъаным, эгер де сизин арагъызда болсам, биз оьзюбюзню иманыбыздан таба бир бирибизге – мен сизге, сиз буса магъа – аркъа таяв болма болажакъбыз.

13Къардашларым! Ят халкъланы арасында этген ишимни натижаларын гёрдюм. Сизин арагъызда да этген ишимни натижаларын гёрмек учун, бир хыйлы керенлер яныгъызгъа гелмеге сюйдюм. Сиз шону билгенигизни сюемен. Амма гьалиге ерли де шогъар не буса да бир зат пуршав этип турду[+]. 14Греклени ва башгъа халкъланы, билимлилени ва билимсизлени – бары да халкъланы алдында мени борчум бар[+]. 15Шогъар гёре Румда яшайгъан сизге де Сююнч Хабарны билдирмекни чыдамсыз кюйде къаравуллайман.

16Мен Сююнч Хабардан илыкъмайман чы! Неге тюгюл де, о иман салагъан гьар гишини, инг башлап ягьудилени, сонг буса ят халкъланы къутгъарылыву учунгъу Аллагьны къудратыдыр[+]. 17Неге тюгюл де, шо Сююнч Хабар Аллагь бизин иманыбызны башындан ону камиллик даражасына ерли нечик къабул этегенин гёрсете. Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик: «Имандан таба Аллагь къабул этгенлер яшап къалажакълар»[+].


Аллагьны жазасы

18Яман ишлери булан гьакъ гертиликни таптайгъан инсанланы гьар къайсы гюнагь ва яман ишлерине де кёклерден Аллагьны жазасы тюше[+]. 19Аллагьны гьакъындагъы гьакъ гертиликни тарыкъ чакъысы адамлагъа белгили. Шону олагъа Аллагь Оьзю ачыкъ этди[+]. 20Дюнья яралгъандан берли Аллагьны гёзге гёрюнмейген белгилерин, демек даимлик къудратын ва Аллагьлыгъын гьакъыл булан англамагъа бола. Шолар О яратгъан бары да затларда гёрюнюп тура. Шогъар гёре шо адамлар Аллагьны алдында айыплы къала[+]. 21Аллагьны гьакъында билегени болса да, олар Огъар тийишли болагъан кюйде гьюрмет ва шюкюр этмедилер. Шону орнуна олар тарыкъсыз бир бош пикрулагъа тюшдюлер ва оланы англавсуз юреклерин къарангылыкъ къуршады[+]. 22Оьзлени гьакъыллыбыз деп гьисап этип, олар гьайгевлер болуп чыкъдылар[+]. 23Гьар даим де бар болгъан Аллагьгъа сужда этегенни орнуна оьлюмге тарылагъан инсанны, къушланы, дёрт аякълы гьайванланы ва ерде сюйкелеген жанланы келпетлерине ошайгъан затлагъа сужда этдилер[+].

24Шо саялы Аллагь, оланы мурдар къастларыны ихтиярында къоюп, бир бирини къаркъараларын мурдарлайгъанына пуршав этмеди[+]. 25Олар Аллагьны гьакъындагъы гьакъ гертиликни ялгъангъа алышдырдылар, Яратгъаныбызны орнуна О яратгъан затлагъа къуллукъ этдилер. Аллагь буса даимлик макътавгъа лайыкълыдыр. Амин.

26Шо саялы Аллагь оланы оьзлени биябур напслары булан къоюп къойду. Оланы къатынлары эркеклер булан этеген ювукълукъларын къатынлар булангъы табиатгъа къаршы ювукълукълагъа алышдырдылар[+]. 27Эркеклер де, къатынлар булан этеген ювукълукъларын къоюп, бир бири булангъы табиатгъа къаршы ювукълукъларын юрютдюлер. Олар башгъа эркеклер булан пасат ишлер этмеге башладылар. Шо пасатлыгъы саялы олар оьзлени къаркъараларын лайыкълы болгъан такъсыргъа тарытып токътадылар[+].

28Олар Оьзюн къабул этме герекли деп гьисапламагъаны саялы, Аллагь оланы пасат гьакъылы булан башалман къоюп къойду, олагъа этме ярамайгъан затланы этме де къойду. 29Бу адамлар гьар тюрлю гюнагьлардан: пасатлыкъдан, гьилла макюрден, ачгёзлюкден, ачувдан, гюнчюлюкден, оьлтюрювчюлюкден, къалмагъалчылыкъдан, ялгъандан, писликден толгъан. 30Олар айтды къуйтдуну юрютелер, бугьтан этелер, Аллагьны сюймейлер, башгъаланы хатирин къалдыралар, макътаналар, башгъалагъа яманлыкъ этелер, ата анасына тынгламайлар. 31Олар англавсузлар, берген сёзюнде турмайлар, биревге де яхшылыкъ ва рагьму этмейлер[+]. 32Аллагьны Къанунуна[†] гёре шолай ишлер булан машгъул болагъанлар оьлюмге лайыкълы экенни билсе де, олар янгыз шолай этелер ва шо ёлда юрюйлер, башгъалар шолай этегенни де арив гёрелер[+].

#### 2


Аллагьны адилли дуваны

1Сен оьзгелени айыплайгъанда, оьзюнг айыплы боларсан. Сен оьзгелени айыплайгъанда, оьз оьзюнгню айыплайгъан боласан, неге тюгюл де оьзюнг де тап шо кюйде иш гёресен чи[+]. 2Биз булай ишлер булан машгъул болагъанлагъа къаршы Аллагьны адилли дуваны барны билебиз. 3Булай ишлер булан машгъул болагъанланы айыплап, оьзю де шолай ишлени юрютеген гьей адам! Сен оьзюнг Аллагьны дуванындан къутулуп болурман деп, гертилей де, эсинге гелеми? 4Балики де, сен Ону зор рагьмусун, сабурлугъун ва чыдамлыгъын гёрюп ярамайсандыр? Аллагьны рагьмусу сени товба этивге бакъдырагъанын сен англамаймысан дагъы[+]?

5Амма сен хырчасан, товба этмеге де сюймейсен. Аллагьны жазасы берилеген гюнюне сен оьзюнге жазаны хазналарын жыясан. Шо гюн Аллагьны адилли дуваны этилежек[+]. 6Шо гюн Аллагь гьар кимге оьзюню амалларына гёре бережек[+]. 7Даим этеген яхшы ишлери булан макътавлукъну, гьюрметни ва оьлмесликни ахтарагъанлагъа О даимлик яшав бережек. 8Амма янгыз оьз пайдасыны гьайындагъылагъа, гьакъ ёл булан юрюмейгенлеге ва яманлыкъны ёлун танглагъанлагъа буса Аллагь Оьзюню къазапланывун ва жазасын гёрсетежек. 9Яман ишлер этеген гьар адамгъа – биринчилей ягьудилеге, сонг ят халкълагъа, О къайгъы ва азап гелтирежек![+] 10Яхшы ишлер этеген гьар адамгъа буса – биринчилей ягьудилеге, сонг ят халкълагъа, Аллагь макътавлукъ, гьюрмет ва парахатлыкъ бережек![+] 11Аллагь дуван этегенде, гьеч биревню айырмай[+].

12Мусаны[†] Къануну[†] ёкъ тура гюнагь иш этегенлер къанунсуз оьлюп де гетежек. Къанунну да биле туруп гюнагь иш этегенлеге Къанунгъа гёре дуван этилежек[+]. 13Аллагь Къанунгъа тынглайгъанланы тюгюл, Къанунгъа тынглап, ону кютегенлени къабул этежек[+]. 14Битимине гёре юрюй туруп, Мусаны Къануну ёкъ ят халкълар[†] Къанун буюрагъан затны эте буса, Къануну болмаса да, олар оьзлер оьзлеге къанундур. 15Шону булан олар Къанунну талаплары оьзлени юреклеринде язылгъанны гёрсетелер. Оланы бир бирини ишлерин не айыплайгъан, неде арив гёреген намусу ва пикрулары шогъар шагьатлыкъ эте. 16Мен билдиреген Сююнч Хабаргъа[†] гёре, Аллагь инсанланы яшыртгъын ишлерине ва ойларына Иса Месигьден[†] таба дуван этеген къыяматгюн муна шолай болажакъ.


Ягьудилер ва Мусаны Къануну

17Балики, сен оьзюнгню ягьуди гьисап этесендир. Сен Къанунгъа аркъа таяп, Аллагь булан макътанасандыр[+]. 18Аллагь не сюегенни сен билесендир. Къанундан уьйренип, яхшыны ямандан айырып бажарасандыр. 19Сокъурланы башын тутуп юрюмеге ва къарангылыкъдагъылар учун ярыкъ болмагъа боламан деп инанасандыр[+]. 20Англавсузланы насигьатчысы ва билимсизлени муаллими болуп боламан деп гьисап этесендир. Неге тюгюл де, билимни ва гьакъ гертиликни гюзгюсю болгъан къанунунг бар саялы, шо къылыкълар сенде бар деп инанасандыр.

21Шолай болгъанда, башгъаланы уьйретеген сен бир башлап оьзюнгню оьзюнг неге уьйретмейсен дагъы? Уручулукъгъа къаршы чыгъасан. Оьзюнг буса урлаймысан[+]? 22Зина этегенлеге къаршы чыгъасан. Оьзюнг буса зина этемисен? Ялгъан аллагьланы гёрюп ярамайсан. Оьзюнг буса ибадатханаланы[†] ичиндеги затланы урлаймысан[+]? 23Къанунубуз бар деп макътанасан. Оьзюнг буса, Къанунну бузуп, Аллагьны биябур этемисен? 24Сыйлы Язывларда: «Сиз саялы ят халкъланы арасында Аллагьны атына капирлик этиле», – деп язылгъан.

25Къанунну кюте бусанг, сюннет пайда берир. Эгер сен Къанунну буза бусанг, сюннетни бир маънасы да болмас[+]. 26Эгер ят халкълардан бирев Къанунну талапларын кюте буса, о сюннет этилмеген буса да, сюннет этилген деп гьисап этилмесми[+]? 27Сюннет этилмеген, тек Къанунну кютеген адам сизин язылгъан Къанунугъуз бар саялы ва сюннет этилгенигиз саялы, тек Къанунну бузагъаныгъыз саялы, сизге дуван этежек[+].

28Неге тюгюл де, тышдан ягьуди болгъан герти ягьуди тюгюлдюр. Тап шо кюйде, тышдагъы, къаркъарадагъы сюннет де, герти сюннет тюгюлдюр[+]. 29Янгыз ичинден ягьуди болгъан адам, демек язылгъанына гёре этилгени тюгюл, Аллагьны Ругьуна гёре юреги сюннет этилгени герти ягьудидир. Шолай адам инсанлардан тюгюл, Аллагьдан макътав къазанар[+].

#### 3

1Ягьуди болмакъны не артыкълыгъы бар? Яда сюннет этилмекни не пайдасы бар[+]? 2Гьар бир якъдан алгъанда, оланы артыкълыгъы кёпдюр. Инг биринчиси, Аллагьны каламы ягьудилеге аманат этилгенликдедир[+]. 3Эгер де оланы бирлери Аллагьгъа амин болмагъан буса не болур? Оланы оьз аминсизлиги Аллагьны аминлигин дагъытып болурму дагъы[+]? 4Озокъда, болмас! Бары да адамлар ялгъанчы буса да, Аллагь гьар заман да айтгъан сёзлерине амин болур. Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Аллагь, эгер де дувангъа чыкъсанг, Сен бары да сёзлерингде тюз
болуп чыгъажакъсан ва оьр болуп токътажакъсан[+].

5Амма эгер де бизин бютюн адилсизлигибиз Аллагьны адиллигин дагъыдан дагъы ачыкъ эте буса, шо заман биз не айтарбыз? Аллагь бизин такъсырлай буса, балики де, О адилсиздир? (Мен инсанлардай пикир этемен.) 6Озокъда, тюгюл! Олай буса, Аллагь дюньягъа нечик дуван этип болур? 7Мени ялгъанымдан таба Аллагьны гьакъ гертилиги арта буса ва о да Ону макътавлугъун артдыра буса, магъа бир гюнагьлы адамгъа йимик не учун дуван этилмеге герек дагъы[+]? 8Балики, яхшылыкъ кёп болсун учун, биз яманлыкъ этме герекбиздир? Биз лап шолай уьйрете деп кёплер бизин айыплама да къарайлар. Шолай айтагъанлар гьакъ кюйде такъсырланмагъа тийишли[+].


«Муъмин болгъан гьеч бирев де ёкъ»

9Шолай болгъанда, биз, ягьудилер, тизив гьалдабызмы экен? Бир янгыз да тюгюлбюз. Сюйсе ягьудилер болсун, сюйсе ят халкълар[†] болсун – барысы да бир йимик гюнагьны таъсирини тюбюнде экенни биз айтгъан эдик[+]. 10Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде,

Муъмин болгъан гьеч бирев де ёкъ, бирев сама да ёкъ! 11Англаву
булангъы гьеч бирев де ёкъ; Аллагьны ахтарагъан бирев
сама да ёкъ.
12Бары да гьакъ герти ёлдан тайышгъан, биревню де бир затгъа да
гьеч пайдасы ёкъ. Яхшылыкъ этеген бирев де ёкъ. Бирев де,
бир адам да![+]
13Оланы тамагъы ачылгъан табут йимик, тили ялгъан сёйлей,
эринлеринде буса йыланны агъусу бар[+]. 14Оланы авузлары
налатдан ва аччы сёзден толгъан[+].
15Оьлтюрмекни олар чёпге де багьаламай. 16Олар къайда барса да,
дагъытылыв ва къайгъы гелтирелер. 17Парахат ёллар
олагъа белгили тюгюл[+].
18Олар Аллагьдан къоркъмайлар[+].

19Бири де оьзлер оьзлени якълап болмасын учун ва бютюн дюнья Аллагьны алдында жаваплы болсун учун, бу ерде Къанун[†] айтагъан бары да зат шо Къанунгъа таби болагъанлагъа тиегенни биз билебиз. 20Бирев де оьзюн Аллагь къабул этер йимик Къанунну ишлерин кютюп болмас. Къанун бизге янгыз гюнагь не зат экенни билдире[+].


Аллагь инсанланы не затдан таба къабул этер?

21Аллагь бизге инсанланы къабул этеген ёлун гёрсетди. Шо ёл буса Къанунну кютмекликден асылы тюгюлдюр. Къанун ва пайхаммарлар[†] шону гьакъында шагьатлыкъ этдилер[+]. 22Аллагь инсанланы Иса Месигьге[†] салгъан иманындан таба къабул этер. О Месигьге иман салгъанланы барын да къабул этер, неге тюгюл де инсанланы арасында бир башгъалыкъ да ёкъдур. 23Неге тюгюл де, бары да инсанлар гюнагь иш этген ва Аллагьны нюрюню макътавлугъундан магьрюм къалгъан[+]. 24Амма Аллагь бизин Оьзюню зор яхшылыгъындан, Иса Месигьден таба азат эте туруп, къабул эте[+]. 25Бизин гюнагьларыбыз саялы къурбан болсун деп, Аллагь Ону инсанланы янына йиберди. Огъар иман салгъанланы барыны да гюнагьлары гечилежек. Аллагь шону Оьзю адилли экенин гёрсетмек учун этди. Алда Аллагь этилген гюнагь ишлени узакъ чыдамлыкъда такъсырсыз къоюп тура эди[+]. 26Аллагь кёп заман сабурлукъ этип турду. Шону Оьзю гьали де адилли экенни исбат этмек учун ва адилли болмакъ булан Исагъа иман салагъан гьар адамны къабул этегенин гёрсетмек учун этди.

27Олай буса, бизин макътанмагъа не себебибиз бар дагъы? Шогъар гьеч себеп ёкъдур! Балики, Къанунну талапларын кютегенибиз булан макътанмагъа болабыздыр? Гьеч болмайбыз! Къанунну талапларын кютегенибиз булан тюгюл, янгыз иманыбыз булан макътанмагъа болабыз[+]. 28Инсан Къанунну юрютегенине къарамайлы, Аллагь ону имандан таба къабул эте деп токъташдырабыз биз[+]. 29Аллагь янгыз бир ягьудилени Аллагьымы дагъы? О ят халкъланы да Аллагьы тюгюлмю? Озокъда, О ят халкъланы да Аллагьыдыр[+]. 30Аллагь бирдир. О ягьудилени де имандан таба, ят халкъланы да имандан таба къабул этер[+]. 31Булайлыкъда, биз Къанунну иман булан инкар этебизми? Гьеч этмейбиз! Биз иманыбыз булан Къанунну беклешдиребиз[+].

#### 4


Ибрагьим гёрсетген уьлгю

1Бизин, ягьудилени, атасы болгъан Ибрагьимни[†] гьакъында не билебиз деп айтмагъа болабыз экен? 2Эгер де Аллагь этген ишлери саялы Ибрагьимни къабул этген болгъан буса, о шо ишлери булан оьктем болмагъа болар эди. Амма о Аллагьны алдында оьктем болмагъа болмагъан. 3Сыйлы Язывларда не деп айтыла? «Ибрагьим Аллагьгъа иман салды, шо саялы Аллагь ону къабул этди», – деп айтыла[+].

4Ишлейген адамгъа гьакъ савгъат болуп токътамай. Шо гьакъ огъар тийишлидир. 5Гюнагьланы гечеген Аллагьгъа иман салагъан гиши муъмин ишлери саялы тюгюл, иманы саялы къабул этилер[+]. 6Этеген ишлерине къарамайлы, Аллагь Оьзю къабул этеген адамны насиби гьакъында Давут[†] да булай айтды:[+]

7Насиплилердир айыплары тайдырылгъан ва гюнагьлары гечилген
адамлар!
8Насиплидир оьзюню гюнагьларын Аллагь гьисапгъа алмайгъан адам![+]

9Бу насип янгыз ягьудилер учунму яда ят халкълар[†] учун да дюрмю? Биз: «Ибрагьим Аллагьгъа иман салды, шо саялы Аллагь ону къабул этди», – деп айтгъан эдик[+]. 10Къачан къабул этилди? Сюннет этилген сонг этилдими, яда сюннет этилгинче этилдими? Сюннет этилгенден сонг тюгюл, сюннет этилгинче къабул этилди! 11Аллагь Ибрагьимге сюннет этив адатны берди. Шо адат Аллагь ону къабул этгенни белгилей эди. Имангъа гёре буса Аллагь Ибрагьимни сюннет этилгенче де къабул этген эди. Шо саялы да, оьзлер сюннет этилмесе де, Ибрагьим Аллагьгъа иман салагъанланы барысыны да ругь атасыдыр. Аллагь оланы иманы саялы къабул этер[+]. 12Ибрагьим де сюннет этилген ягьудилени атасыдыр. Амма барысыныки де тюгюл, янгыз сюннет этилгинче оьзю юрюген иманны ёлу булан юрюйген ягьудилени атасыдыр.

13Аллагь Ибрагьимге ва ону наслуларына дюньяны бермеге ваъда этди. Ваъда да Къанунну[†] кютюв булан тюгюл, имангъа гёре Аллагь къабул этегенлик булан байлавлу болгъан[+]. 14Эгер Къанунгъа гёре яшайгъанлар Ибрагьимни варислери бола буса, иман бир бош ва ваъда бир таъсирсиз затлар болур эди[+]. 15Неге тюгюл де, Къанунну бузув Аллагьны къазапландыра. Къанун ёкъ ерде буса Къанунну бузув да ёкъдур[+].

16-17Шолайлыкъда, Аллагьны ваъдасы инсанлагъа иманы саялы бериле. Шо ваъда Ибрагьимни бары да наслуларына уллу савгъатдыр. Шо ваъда янгыз Къанунгъа гёре юрюйгенлеге тюгюл, Ибрагьим йимик иманы булан яшайгъан гьар гишиге бериле. Аллагьны алдында Ибрагьим бизин барыбызны да атабыздыр. Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде: «Мен сени бир кёп халкъланы атасы этдим». Ибрагьим оьлюлени тирилтеген ва бар болмагъан бары да затны бар этеген Аллагьгъа иман салды[+][+].

18Гьеч бир умут ёкъ буса да, Ибрагьим Аллагьгъа умут этип, иман салды. Шо саялы о: «Сени наслуларынг гьисапсыз кёп болажакъ», – деп Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде, кёп халкъланы атасы болду[+]. 19Юз йылына ювукълашса да, къаркъарасыны гьеч къудраты къалмагъанын ва Сара[†] да яш тапмакъ учун бек къарт болгъанны англаса да, ону иманы осаллашмады[+]. 20Аллагьны ваъдасына о гьеч шеклик этмеди, иманыны яхшылыгъындан дагъы да гючленди ва Аллагьгъа макътав этди. 21Аллагьны Оьзюню ваъдасын кютмек учун къудраты баргъа о толу кюйде инанды. 22Шону учун Ибрагьимни иманы саялы «Аллагь ону къабул этди»[+]. 23«Аллагь ону къабул этди» деген сёзлер янгыз бир Ибрагьим булан байлавлу тюгюл. 24Шо сёзлер Раббибиз Исаны оьлюмден тирилтген Аллагьгъа иман салагъан бизин булан да байлавлу[+]. 25Иса бизин гюнагьларыбыз учун оьлюмге берилди ва Аллагь бизин къабул этсин учун тирилтилди[+].

#### 5


Аллагь булан ярашывлукъ

1Булайлыкъда, Аллагь бизин иманыбыздан таба къабул этди. Раббибиз Иса Месигьден[†] таба биз Ону булан ярашдыкъ[+]. 2Исагъа бакъгъан иманыбыздан таба биз Аллагьны рагьмусуна етишдик ва гьали шо рагьму булан яшап да турабыз. Биз Аллагьны макътавлугъуна ортакъчы болажакъ умутубуз булан оьктем болабыз[+]. 3-4Янгыз муну булан да тюгюл, азап чегивюбюзден де оьктем болабыз. Неге тюгюл де, азап чегив чыдамлыкъгъа, чыдамлыкъ къаттылыкъгъа, къаттылыкъ буса умутгъа багъып гелтирегенни билебиз[+]. 5Шо умут бизин алдатмай, неге тюгюл Аллагьны бизге берилген Ругьундан таба юреклерибизни сюювден толтура[+].

6Белгиленген болжалында Месигь гюнагьлы адамлар болгъан бизин учун гючсюз заманыбызда оьлюп гетди. 7Адилли бир адам учун оьлмеге ким сюер (тюзю, бек яхшы адам учун, балики, оьлмеге рази болагъан адам болмагъа да ярай). 8Месигь буса биз гюнагьгъа батып турагъанда, бизин учун оьлдю. Шону булан Аллагь Оьзюню бизге бакъгъан якъдагъы сюювюн гёрсетди[+].

9Гьали, Месигьни къаны тёгюлмеклигинден таба Аллагь бизин къабул этген сонг, Ондан таба Аллагьны жазасындан дагъокъ да къутулажакъбыз![+] 10Биз Аллагьны душманлары болуп турагъанда, Ону Уланыны оьлюмюнден таба Ону булан ярашып яшайгъан болдукъ. Гьали Аллагь Уланыны яшавундан таба бизин дагъокъ да къутгъаражакъ![+] 11Муну булан да битип къалмай, Раббибиз Иса Месигьден таба бизин Оьзю булан ярашдыргъан Аллагьдан къуванабыз!


Месигь ва Адам

12Дюньягъа гюнагь бир гишиден таба гелди, гюнагь булан бирче буса оьлюм де гелди. Оьлюм де бары да инсанлар учун ортакъ болду, неге тюгюл бары да инсанлар гюнагь этдилер[+]. 13Къанун[†] берилгинче алда да дюньяда гюнагь бар эди. Амма Къанун болмагъан ерде гюнагь гьисапгъа алынмай эди[+]. 14Адамдан Мусагъа[†] ерли заманны ичинде де оьлюм уьст гелип турду. Адам йимик гюнагь иш этмесе де, оьлюм гьатта бары да адамлардан уьст гелип турду. Адам оьзюнден сонг гележек Гишиге ошай эди[+].

15Амма Адамны гюнагьын Аллагьны савгъаты булан тенглешдирмеге бажарылмай. Бир гишини, демек Адамны гюнагьы саялы кёплер оьлюп гетди. Тек Аллагьны рагьмусу ва башгъа Гиши, демек Иса Месигь савгъат этген рагьму нече керенлер артыкъ болуп чыкъды![+] 16Аллагьны савгъаты бир адамны гюнагьыны натижасы йимик тюгюл. Шо гюнагьдан сонг бары да адамлар Аллагьны алдында гюнагьлы болуп токътады. Амма шо савгъат буса кёп гюнагьдан сонг Аллагь адамланы гюнагьларын гечгенин токъташдырды. 17Янгыз бир адамны гюнагьы саялы оьлюм уьст гелип турду. Аявсуздан Аллагьны рагьмусуна ва О савгъат этген муъминликге ес болгъанлар янгыз шо бир болгъан Иса Месигьден таба яшавда дагъы да артыкъ уьст гелип туражакълар![+]

18Шогъар гёре янгыз бир адамны гюнагь иши саялы бары да адамлар Аллагьны алдында гюнагьлы болагъаны йимик, шолай бир адамны муъмин иши саялы Аллагь бары да адамланы гюнагьларын гечежек ва олагъа яшав гелтирежек[+]. 19Бир адамны тынглавсузлугъу саялы кёп адамлар гюнагьлы болгъаны йимик, шолай бир адам тынглавлу болгъаны саялы Аллагь кёплени къабул этежек[+].

20Къанун берилген чакъы гюнагьланы санаву да артып турду. Амма гюнагь кёп болгъан чакъы Аллагьны рагьмусу да кёп керенлер артып турду[+]. 21Натижада, оьлюмге гелтиреген гюнагь уьст гелип турагъаны йимик, Аллагьны рагьмусу да уьст гелип тура. Шолайлыкъда, Раббибиз Иса Месигьден таба Аллагь бизин къабул эте ва биз даимлик яшав алабыз[+].

#### 6


Биз гюнагьны къуллары тюгюлбюз

1Шо не демек бола? Аллагьны рагьмусу артсын учун, гюнагь ишлерибизни давам этме герекбизми? 2Озокъда, тюгюлбюз! Биз гюнагь учун дагъы ёкъбуз. Гюнагьны ичинде биз дагъы нечик яшайыкъ[+]? 3Сувгъа чомдуртуп, оьзюбюзню Аллагьгъа тапшуртгъанда, Иса Месигьни[†] бир пайы болгъан биз Ону оьлюмюнде де ортакъчы экенибизни сиз билмеймисиз? 4Ону булан бирче биз сувгъа чомдуртуп, оьзюбюзню Аллагьгъа тапшуртувдан таба оьлюп, гёмюлдюк. Атабызны макътавлугъу булан Месигь оьлюмден тирилгени йимик, гьали биз де янгы яшавгъа гирмеге болабыз[+].

5Неге тюгюл де, эгер биз Ону булан оьлюмюнде бирликде болгъан сонг, Ону булан биз тириливюнде де бирликде болажакъбыз[+]. 6Дагъы биз гюнагьгъа къул болуп турмасын учун ва гюнагьлы табиатыбыз гючсюз болсун учун, алдагъы хасиятыбыз Месигь булан бирче хачгъа илингенни билебиз[+]. 7Оьлген адам гюнагьдан азат этилди чи дагъы[+].

8Биз Месигь булан бирче оьлген болгъан сонг, Ону булан бирче яшажагъыбызгъа да инанабыз[+]. 9Биз Месигь оьлюмден тирилгенни, дагъы оьлмежекни билебиз. Оьлюм Огъар дагъы гюч этмей[+]. 10О оьлген оьлюм бир керенге гюнагь учунгъу оьлюм эди, О яшайгъан яшав буса Аллагь учундур[+]. 11Сиз де шолай оьзюгюзню гюнагь учун оьлгенбиз деп, Аллагь учун Иса Месигь булан бирликде яшайбыз деп гьисап этип къоюгъуз.

12Шолайлыкъда, гюнагь оьзюню гьасиретине таби этдирмек учун, сизин оьлюп гетеген къаркъараларыгъызгъа гьакимлик этмесин[+]. 13Къаркъараларыгъызны бир саны да гюнагьны гьакимлигине таби болмасын, муъминсизликге къуллукъ этивде ону къуралы болмасын. Оьлюп тирилген адамлар йимик, оьзюгюзню Аллагьгъа, къаркъараларыгъызны санларын да муъминликни къуралы гьисапда Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъыз![+] 14Гюнагь сизге гюч этмежек, неге тюгюл сиз Къанунну[†] тюбюнде тюгюлсюз, Аллагьны рагьмусуну тюбюндесиз.


Биз муъминликни къулларыбыз

15Олай болгъанда, биз Къанунну тюбюнде тюгюл, Аллагьны рагьмусуну тюбюнде болгъаныбыз саялы гюнагь иш этебизми дагъы? Бирдокъда этмейбиз! 16Тынглавлу къуллар йимик, кимге таби болсагъыз, сиз шо таби болгъан адамны къуллары болагъаныгъызны билмеймисиз дагъы? Сиз я оьлюмге гелтиреген гюнагьны, яда Аллагьны къабул этивге гелтиреген тынглавлулукъну къуллары болурсуз[+]. 17Амма сиз гюнагьны къуллары болгъан бусагъыз да, Аллагьны яхшылыгъындан, гьакъ юрекден сизин уьйретген затгъа тынглавлу болдугъуз. 18Сиз гюнагьдан азат этилдигиз ва муъминликни къуллары болдугъуз[+]. 19Сизин, балики, англамагъа даражагъыз етмес деп, мен муну англашылагъан сёзлер булан сёйлеймендир. Санларыгъызны пасатлыкъгъа ва яманлыкъгъа къул этип бергенигиз йимик, шолай энни тазаланмакъ учун санларыгъызны муъминликге къул этип де беригиз.

20Сиз гюнагьны къуллары болуп турагъан заманыгъызда муъминликни гьайын этмей эдигиз. 21Гьали энни оьзюгюз илыгъагъан затлардан о заман не пайда алдыгъыз дагъы? О затланы ахыры оьлюмдюр. 22Гьали гюнагьдан азат этилип, сиз Аллагьны къуллары болдугъуз. Аллагьныки болгъаныгъыз, ахырда да даимлик яшавгъа етежегигиз сиз алгъан пайдадыр[+]. 23Неге тюгюл де, гюнагь учун берилеген гьакъ оьлюмдюр. Аллагьны савгъаты буса Раббибиз Иса Месигьден таба берилеген даимлик яшавдур[+].

#### 7


Биз Мусаны Къанунуну къуллары тюгюлбюз

1Гьей къардашларым, сиз Къанунну[†] биледир деп сёйлеймен: Къанун янгыз инсанны сав чакъы заманыны ичинде ону уьстюнде гьакимлик этегенни сиз билмеймисиз дагъы? 2Эри бар къатын, масала, эри оьлгюнче, къанун булан эрине байланып тура. Эри оьлгенде, о уьйленивню къанунундан эркин этиле[+]. 3Шо саялы эри сав чакъы заманны ичинде къатын башгъагъа эрге барса, зина этген деп гьисап этилер. Эри оьлгенде буса, къатын уьйленивню къанунундан эркин этиле ва башгъагъа эрге барса да, зина этген деп гьисапланмас[+].

4Шолай сиз де, къардашларым. Сиз Месигьни[†] къаркъарасыны бир саны болуп, Къанундан азат этилдигиз. Гьали сиз Аллагьгъа къуллукъ этивде пайда гелтирмек учун, бир Башгъасы булан, оьлюмден Тирилгени булан бир болдугъуз[+]. 5Биз гюнагьлы табиатыбыз айтгъанны этип яшайгъан заманда, Къанундан таба амалгъа гелеген гюнагьлы напслар бизин санларыбызны гьаракат этдирип турду. Шону натижасы да оьлюм болду. 6Амма гьали биз Къанунну гючюню есирлери тюгюлбюз. Неге тюгюл де, Месигь булан оьлюп, Къанундан эркин болдукъ. Гьали биз Къанунда язылгъан сёзлеге асаслангъан эсги ёл булан тюгюл, Аллагьны Ругьуну янгы ёлу булан Аллагьгъа къуллукъ этебиз[+].


Мусаны Къанунуну мурады

7Шолай болгъанда, Къанун яманлыкъмы дагъы? Озокъда, тюгюл! Амма Къанун болмагъан эди буса, мен гюнагь не зат экенни билме де билмес эдим. Эгер Къанун: «Сутурлукъ этме», – деп айтмагъан эди буса, мен сутурлукъ деген не зат экенни де англамас эдим[+]. 8Амма гюнагь бу буйрукъ берилгенни багьанасы булан мени ичимде гьар тюрлю напсланы уятды. Неге тюгюл де, Къанун болмаса, гюнагь оьлгендир[+]. 9Бир заманларда мен Къанун ёкъда да яшадым. Амма буйрукъ чыкъгъанда, гюнагь яшама башлады, 10мен буса оьлдюм. Натижада, магъа яшав берме герекли буйрукъ мени оьлюмюме себеп болуп чыкъды[+]. 11Неге тюгюл де, гюнагь, буйрукъдан оьзюню савутудай пайдаланып, мени алдатды ва ону кёмеклиги булан мени оьлтюрюп къойду.

12Къанун сыйлы. Буйрукъ да сыйлы, гьакъ ва яхшы[+]. 13Бу яхшы болгъан зат магъа оьлюм гелтирмеге боламы эди дагъы? Бирдокъда болмай эди! Магъа оьлюм гелтирмек учун, мен гертиден де гюнагь не экенни гёрсюн учун, гюнагь яхшылыкъдан пайдаланды. Шолай буйрукъну яхшылыгъындан гюнагь нечакъы гюнагьлы экени дагъы да ачыкъ болуп токътай.

14Биз Къанун ругь булан байлавлу экенни билебиз. Мен буса гюнагьгъа къул болуп сатылгъан къаркъара булан байлавлу адамман. 15Не этегенимни мен оьзюм де англамайман; мен этме сюеген затымны этмеймен, оьзюм гёрюп ярамайгъан затланы этемен[+]. 16Эгер оьзюм сюймейген затымны эте бусам, шоллукъда мен Къанун гьакъ экенине рази болуп къаламан[+]. 17Шогъар гёре шоланы этеген мен тюгюлмен, оланы магъа ичимде яшайгъан гюнагь этдире. 18Мен ичимде, демек гюнагьлы табиатымда, яхшы бир зат да ёгъун билемен. Яхшылыкъ этмеге сюегенлик бар, амма шону этмеге мени гючюм чатмай[+]. 19Этмеге сюеген яхшы затны этмеймен, этмеге сюймейген яман затны буса этемен[+]. 20Шолай болгъанда, этмеге сюймейген затымны эте бусам, шону этеген мен тюгюлмен, мени ичимде яшайгъан гюнагь.

21Шолай болгъанда, мен оьзюмде бир къанунну ачгъанман, демек, мен яхшылыкъ этме сюйсем, яманлыкъ чыгъып токътай. 22Ичимден мен Аллагьны Къанунундан къуванаман[+]. 23Амма мен къаркъарамда башгъа къанун барны да гёремен. Бу къанун мени гьакъылым къабул этеген Къанунгъа къаршы чыгъа. Мени къаркъарам таби болгъан къанун – гюнагьны къануну. О мени оьзюню есирине айландырып къоя[+]. 24Не насипсиз адамман дагъы мен! Оьлюм гелтиреген бу къаркъарадан мени ким къутгъарыр? 25Раббибиз Иса Месигьден таба Аллагьгъа даим шюкюр болсун!

Булайлыкъда, мен гьакъылым булан Аллагьны Къанунуна къуллукъ этемен, гюнагьлы табиатым булан буса гюнагьны къанунуна къуллукъ этемен.

#### 8


Аллагьны Ругьуну къудратына гёре яшамакълыкъ

1Шогъар гёре Иса Месигьге[†] иман салгъанлагъа гьеч бир айыплайгъан дуван этилмес. 2Неге тюгюл де, Иса Месигьден таба яшав гелтиреген Аллагьны Ругьуну къануну[†] мени гюнагь ва оьлюм къанунундан азат этди[+]. 3-4Бизин гюнагьлы табиатыбызны гючсюзлюгюнден къанун яшавгъа чыгъарып болмагъан затны Аллагь яшавгъа чыгъарды. Уланы гюнагь учун къурбан болсун деп, Аллагь Ону гюнагьлы инсангъа ошатып дюньягъа йиберди. Оьзюбюзде, гюнагьлы табиатгъа гёре тюгюл, Аллагьны Ругьуна гёре яшайгъанларда, къанунну муъмин талаплары яшавгъа чыкъсын учун, Аллагь инсандагъы гюнагьны гючюн шолай дагъытды[+][+].

5Гюнагьлы табиатына гёре яшайгъанлар гюнагь ишлени гьакъында ойлашалар. Аллагьны Ругьуна гёре яшайгъанлар буса Ругь сюеген затланы гьакъында ойлашалар[+]. 6Оьзюне гюнагьлы табиат ёлбашчылыкъ этеген гьакъыл оьлюм гелтире. Аллагьны Ругьу ёлбашчылыкъ этеген гьакъыл буса яшав ва парахатлыкъ гелтире. 7Гюнагьлы табиат ёлбашчылыкъ этеген гьакъыл Аллагьны душманыдыр. Шолай гьакъыл Аллагьны къанунуна таби болмас, болуп да бажармас[+]. 8Шогъар гёре гюнагьлы табиаты айтгъанны этип яшайгъанлар Аллагьны рази этип болмаслар.

9Эгер Аллагьны Ругьу сизин ичигизде яшай буса, сиз гюнагьлы табиатыгъызгъа гёре тюгюл, Аллагьны Ругьуна гёре яшайсыздыр. Амма кимде Месигьни Ругьу ёкъ буса, шо адам Месигьники тюгюлдюр[+]. 10Амма эгер де Месигь сизин булан бирликде болуп, къаркъарагъыз гюнагь саялы оьлюмге тарыла буса да, ругьугъуз яшайдыр, неге тюгюл Аллагь сизин къабул этди. 11Исаны оьлюмден тирилтген Аллагь ичигизде Оьзюню Ругьу булан яшай болгъан сонг, Месигьни оьлюмден тирилтген Аллагь ичигизде яшайгъан Ругьу булан сизин оьлюмлю къаркъараларыгъызгъа да яшав бережек[+].

12Шо саялы, гьей къардашларым, биз оьзюбюзню гюнагьлы табиатыбызгъа таби болуп, о айтгъанны этип юрюме борчлу тюгюлбюз. 13Эгер сиз гюнагьлы табиатыгъызгъа гёре яшасагъыз, оьлежексиз. Амма гюнагьлы табиатыгъызны ишлерин Аллагьны Ругьу булан оьлтюрсегиз, сиз яшап къалажакъсыз[+].

14Аллагьны Ругьу айтгъанны этип юрюйгенлер бары да Аллагьны авлетлеридир[+]. 15Аллагь берген Ругь сизин къайтып къоркъув булан яшайгъан къуллар этмеди, герти Аллагьны авлетлери болмагъа ихтияр берди. Аллагьны Ругьундан таба биз Аллагьгъа «Абба», демек «Атабыз» дейбиз[+]. 16Бизин ругьубуз булан бирге Аллагьны Ругьу биз Аллагьны авлетлери экенибизге шагьатлыкъ эте[+]. 17Биз Аллагьны авлетлери болгъан сонг, Ону варислери де дюрбюз – Месигь булан ортакъ варислерибиз. Эгер биз Месигьни азап чегивюне ортакъчы болдукъ бусакъ, Ону макътавлугъуна да ортакъчы болажакъбыз[+].


Гележекде бизге гёрсетилежек макътавлукъ

18Гележекде бизге ачылажакъ макътавлукъ булан тенглешдиргенде, бу яшавда биз чегеген азаплар бир зат да тюгюл[+]. 19Неге тюгюл де, Аллагь яратгъан бары да зат, О къачан Оьзюню авлетлерин ачыкъ кюйде гёрсетер деп, чыдамсыз кюйде къаравуллап тура. 20-21Яратылгъан зат мурадын оьзюню айыбындан тюгюл яшавгъа чыгъармайгъаны, Аллагь шолай буюргъан болгъаны саялы. Амма Аллагь яратгъан бары да зат оьлюмню къолунда къулчулукъдан азат болур ва Аллагьны авлетлерини эркинлигин де, макътавлугъун да пайлар деген умут бар эди[+].

22Бары да яратылгъан зат, яш табагъан вакътисиндеги къатындай, агь урагъанны ва инжинегенни биз билебиз чи. 23Янгыз о тюгюл, биз де, Аллагьны биринчи савгъаты гьисапда Ону Ругьун алгъанлар да, О бизин авлетлери йимик къабул этеген ва бизин къаркъараларыбыздан азат этеген вакътини чыдамсыз къаравуллай туруп, ичибизден къыйналабыз[+]. 24Биз шо умутубуз булан къутгъарылдыкъ. Амма гёрюнюп турагъан затгъа этилеген умут – умут тюгюл. Бар затгъа ким умут этер[+]? 25Амма биз гьали де гёрмей турагъан затлагъа умут эте бусакъ, оланы чыдамлы кюйде гёзлербиз.

26Аллагьны Ругьу да бизге гючсюзлюгюбюзде кёмек эте. Биз герекли болагъан кюйде дуа этип билмейбиз. Амма Аллагьны Ругьу сёз булан англатма болмайгъан кюйде бизин учун агь уруп тилей. 27Оьзю учун юреклерибиз ачыкъ болгъан Аллагь Оьзюню Ругьу не зат тилейгенни биле. Неге тюгюл де, Аллагьны Ругьу халкъы учун Оьзю сюеген кюйде тилей[+].

28Оьзюн сюегенлерине, мурадына гёре чакъырылгъанларына Аллагь бары да затны яхшылыкъ учун этегенни биз билебиз. 29Олар ёкъ заманда да Аллагь оланы таныды ва оланы Оьзюню Уланыны гьакъ герти ошагъаны болма алданокъ белгиледи. Шо саялы Уланы кёп иман къардашланы арасында Башлап тувгъаны болду[+]. 30Оьзю алданокъ белгилегенлени танглады. Танглагъанланы къабул этди. Къабул этгенлеге Оьзюню макътавлугъун ортакъ этди[+].


Раббибиз Иса Месигьдеги Аллагьны сюювю

31Бугъар не айтмагъа бола? Аллагь бизин яныбыз буса, бизге къаршы кимдир[+]? 32Аллагь чы Уланын да къызгъанмады, Ону бизин барыбыз да учун берди. Шолай савгъат берген Аллагь бизге къалгъан бары да затны да бермежекми дагъы[+]? 33Аллагь танглагъанлагъа ким къаршы чыкъмагъа болур? Гьеч бирев де! Аллагь оланы къабул этди чи![+] 34Олагъа ким болур айыпгъа тартагъан дуван этип? Оьлген, оьлсе де тирилген Иса Месигь, Аллагьны онг ягъында олтуруп, бизин якълап тура[+]. 35Месигьни сюювюнден бизин ким магьрюм этмеге болур? Къайгъы, къыйынлыкълар, гьызарлавлар, ачлыкъ, ялангъач къалмакълыкъ, къоркъунчлукъ яда къылыч болурму? 36Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде,

Сени учун бизин гьар гюн оьлтюрелер; бизин соймакъ учун
онгарылгъан къойлар гьисап этелер[+].

37Амма бизин сюеген Месигьни яхшылыгъындан бу бары затда биз толу уьстюнлюк алдыкъ[+]. 38-39Не оьлюм, не яшав, не малайиклер, не жинлер, не башгъа къудратлар, не гьалиги затлар, не гележек затлар, не уьстюбюздеги затлар, не тюбюбюздеги затлар – гьеч бир яратылгъан зат Раббибиз Иса Месигьдеги Аллагьны сюювюнден бизин магьрюм этмеге болмажагъына мен инанаман[+].

#### 9


Аллагь исрайыллыланы танглагъан

1Месигьни[†] аты булан мен гертини сёйлеймен, ялгъан айтмайман (сёйлейгенлеримни Аллагьны Ругьу булан мени намусум гертилей):[+] 2юрегимде бир уллу къайгъым ва таймайгъан дертим бар. 3Тувма къардашларым учун, оьзюм Месигьден узакълашып, налатланмагъа рази болур эдим[+]. 4Олар исрайыллылар – Аллагьны сайлангъан авлетлери. Аллагь макътавлугъун олагъа гёрсетди. Олар булан разилешив этип, Аллагь олагъа Мусаны[†] Къанунун,[†] ибадатханада[†] къуллукъ этивню ва ваъдаларын берди. 5Бизин ата бабаларыбыз – исрайыллылар. Месигьни наслусуну бу дюньядагъы амалгъа геливю олардан таба баш алса да, О бары да затдан оьр болгъан Аллагьыбыздыр. Аллагьгъа гьар даим де макътавлар болсун! Амин.

6Амма булай демек Аллагь ваъдасын яшавгъа чыгъармады демек тюгюлдюр. Неге тюгюл де, Исрайылдан болгъанланы барысы да гьакъ исрайыллылар тюгюл[+]. 7Ибрагьимни[†] наслусундан болгъанланы барысы да Ибрагьимни гьакъ авлетлери тюгюл. Амма Сыйлы Язывларда: «Исгьакъдан[†] тувгъанлар сени наслунг болажакъ», – деп язылгъан[+]. 8Башгъачалай айтгъанда, Ибрагьимни наслусундан болгъанлар барысы да Аллагьны авлетлери тюгюл, янгыз Аллагьны ваъдасына гёре тувгъанлар шолай авлетлерден санала[+]. 9Аллагь: «Белгилеген вакътиде мен гележекмен ва Сараны[†] бир уланы болажакъ», – деп ваъда этди[+].

10Амма муну булан да битип къалмай. Ребеканы эки де уланыны бир атасы бар эди. О бизин ата бабабыз Исгьакъ эди[+]. 11-12Амма яшлар тувгъанча да, олар не яхшылыкъ, не яманлыкъ этип битгенче де, Аллагь Ребекагъа: «Уллусу гиччисине къуллукъ этежек», – деп айтды. Бу зат Аллагьны танглаву эркин экенни, инсанны къазангъанындан тюгюл, янгыз Аллагьны чакъырывундан асылы болагъанны гёрсете[+]. 13Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик: «Якъубну[†] сюйдюм, Исавну буса гери урдум».

14Булай демек не демекдир? Аллагь адилсиз демекми? Тюгюл![+] 15Неге тюгюл де, О Мусагъа булай айтды:

Рагьму этме тюшегенге рагьму этермен ва языкъсынма
тюшегенге языкъсынарман[+].

16Шолай болгъанда, бары да зат инсанны сюеген затындан да, ону къастындан да тюгюл, Аллагьны рагьмусундан асылы бола. 17Сыйлы Язывларда Аллагь Мисрини пачасына булай айтды: «Сенден таба къудратымны гёрсетмек учун ва атым бютюн ер юзюне белгили болсун учун, Мен сени пача этдим»[+]. 18Демек, Аллагь Оьзю сюйгенине рагьму эте, сюйгенин хырча эте.

19Балики, сиз магъа: «Олай болгъанда, Аллагь инсанны не учун айыплай дагъы? Ону сюегенине ким къаршы чыгъып бола дагъы?» – деп айтмагъа болурсуз[+]. 20Амма, гьей инсан, Аллагь булан эришмеге сен кимсен? Ясалгъан бир савут оьзюн ясагъан гишиге: «Сен мени неге булай этип ясадынг?» – деп сорап болурму[+]? 21Не эте, устаны бир йимик саз балчыкъдан айрыча асил савут да, гьар гюн къолланагъан савут да этме ихтияры ёкъму[+]?

22Аллагь къазапланывун гёрсетмеге ва къудратын танытмагъа сюйдю. Амма О Оьзюн къазапландырагъан ва ёкъ этилме герекли адамлагъа бакъгъан якъда уллу бир сабурлукъ гёрсетди[+]. 23Аллагьны да Оьзю рагьму гёрсетме сюйгенлеге ва Оьзю макътавлукъну къабул этме гьазирлегенлеге бакъгъан якъда зор макътавлугъун гёрсетме ихтияры бар. 24Янгыз ягьудилени тюгюл, ят халкъланы арасындан да Аллагь бизин шогъар деп чакъыргъан[+]. 25Гьошея пайхаммарны китабында булай язылгъан:

Меники болмагъан халкъгъа Мен Меники деп ва сюймейгениме
сюйгеним деп айтажакъман[+].
26«Сиз Мени халкъым тюгюлсюз», – деп айтылагъан ерде олагъа:
«Гьакъ Аллагьны авлетлери», – деп айтылажакъ.

27Ешая пайхаммар Исрайылны гьакъында булай айтды:

Исрайыллыланы санаву денгизни къайыры чакъы кёп буса да, олардан кёп азлар къутгъарылажакълар.

28Раббибиз ер юзюндеги дуванын чалтлыкъда ва ахырына ерли этип битдирежек.

29Ешая пайхаммар шо гьакъда алданокъ айтгъан кюйде:

Эгер кёклердеги малайиклени асгерлерини Раббиси бизге бир
нече наслу къоймагъан эди буса, биз Содом[†] деген шагьар
йимик болур эдик, Гьомора[†] деген шагьаргъа ошар эдик.


Исрайыллыланы имансызлыгъы

30Гьалиге биз не айтмагъа болабыз? Муъминликни ахтармайгъан ят халкълар[†] иманындан таба муъминликге етишди[+]. 31Амма Къанундан таба муъминликни ахтарагъан исрайыллылар буса етишмеди[+]. 32Не учун етишмеди? Неге тюгюл де, олар муъминликни имандан таба тюгюл, Къанунну ишлеринден таба алмагъа сюйдюлер ва «сюрюндюреген ташгъа» сюрюнюп токътадылар. 33Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Муна, Мен Сионда бир таш къояман. О Ташгъа сюрюнерлер,
О саялы йыгъыларлар. Амма Огъар иман салгъан уялмас[+].

#### 10

1Къардашлар! Исрайыллылар къутгъарылгъанны мен гьакъ юрекден сюемен ва шону Аллагьдан да тилеймен. 2Олар Аллагьгъа бек къасткъылып къуллукъ этегенине мен шагьатлыкъ этемен, амма оланы шо къасты билимге кюрчюленмеген[+]. 3Олар Аллагьны къабул этив ёлун билмей эди. Олар оьзлер оьзлер Аллагьны къабул этив ёлуна етишме къарай эдилер ва Аллагьны ёлун гери ура эдилер[+]. 4Къанунну[†] ахырында Месигь[†] токътагъан. Гьали энни буса Аллагь Месигьге иман салгъанланы барысын да къабул эте[+].


Къутгъарылыв бары да адамлар учун

5Къанундан таба алынагъан муъминликни гьакъында Муса:[†] «Къанунда язылгъанланы кютюп юрюген гиши яшап къалажакъ», – деп язгъан[+]. 6-7Амма Сыйлы Язывларда имандан таба алынагъан муъминликни гьакъында не язылгъан: «Оьз оьзюнге: „Кёкге ким гётерилер?“ – деп сорама (бу „Месигьни ерге тюшюрюп гелтирмек учун“ деген затны англата). Оьз оьзюнге: „Тюпсюз къакъагъа ким тюшер?“ – деп де сорама (бу „Месигьни оьлгенлерден алып гетмек учун“ деген затны англата)»[+][+]. 8Сыйлы Язывларда не деп язылгъан дагъы? «Аллагьны каламы сени къырыйынгда. О сени авзунгда ва юрегингде», – деп язылгъан. Булай демек билдирегенибиз Месигьге иман салмакъны гьакъында хабар демекдир[+]. 9Эгер сен, Иса Раббибиз экенине авзунг булан ачыкъдан шагьатлыкъ этип, Аллагь Ону оьлюмден тирилтгенине юрегингден иман салсанг, къутгъарыларсан[+]. 10Юреги булан иман салгъанны – Аллагь къабул этер. Авзу булан ачыкъдан мюкюр болгъан – къутгъарылар.

11Сыйлы Язывларда: «Огъар иман салагъан адам уялмас», – деп язылгъан[+]. 12Шо бир кюйде ягьудилеге ва ят халкълагъа тие. Бары да халкъны Раббиси бир ва О Оьзюню атын тутгъанлагъа барысына да рагьму ягъындан чомарт[+]. 13«Раббини атын тутгъан гьар ким къутгъарылажакъ»[+].

14Раббибизге иман салмагъан гиши Ону атын нечик тутуп болажакъ? Оьзюню гьакъында бир зат да эшитмеген гишиге нечик иман салып болажакълар? Ону гьакъында билдиреген гиши болмаса, олар нечик эшитежеклер[+]? 15Билдирмеге деп йиберилмеген болгъан сонг, олар нечик билдирип болажакълар? Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик: «Сююнч Хабар[†] билдирегенлени аякълары не гёзелдир дагъы!»

16Амма бу Сююнч Хабарны исрайыллыланы барысы да къабул этмеди. Ешая пайхаммар да булай айтды: «Я Рабби! Бизин сёзлерибизге ким инанды?»[+] 17Шолай болгъанда, Сююнч Хабар эшитилегенде, иман геле. Сююнч Хабар буса Месигьни гьакъында билдирилегенде геле[+].

18Амма мен: «Олар эшитмедими дагъы?» – деп сорайман. Озокъда, эшитдилер! Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде:

Оланы сеси бютюн ер юзюне ва сёзлери де дюньяны бир
къырыйына етишди[+].

19Мен дагъы да: «Балики, исрайыллылар шону англамай къойгъандыр?» – деп сорайман. Биринчилей болуп, Муса Раббибизни сёзлери булан булай айтды:

Мен халкъ деп гьисапланмайгъан халкъдан таба сизде
гюнчюлюкню уятарман. Мен англавсуз халкъдан таба
сизде къазапланывну уятарман[+].

20Ешая пайхаммар буса, дагъы да артыкъ тартынмайлы, булай айтды:

Мени ахтармагъанлар Мени тапдылар ва Мени сорамагъанлагъа
Оьзюмню гёрсетдим.

21Исрайыллыланы гьакъында буса булай айтды:

Тынглавсуз ва къаршылыкъ билдиреген бир халкъгъа
къолларымны узатгъан гьалымда къалдым.

#### 11


Аллагь ягьудилени гери урмады

1Шо саялы мен: «Аллагь Оьз халкъын гери урдуму?» – деп сорайман. Озокъда, урмады! Мен оьзюм де Ибрагьимни[†] наслусундан, Бенияминни тухумундан болгъан бир исрайыллыман[+]. 2Аллагь инг башлапдан берли танглагъан Оьз халкъын гери урмады. Сыйлы Язывларда Илияс[†] пайхаммарны гьакъында не айтылгъанны, Исрайылны халкъына къаршы Илияс Аллагьгъа нечик арз этгенни сиз билмеймисиз[+]? 3«Я Рабби! Олар Сени пайхаммарларынгны[†] оьлтюрдюлер, Сени къурбанлыкъ салагъан ерлерингни дагъытдылар. Янгыз мен къалдым, олар мени де оьлтюрмеге къарайлар»[+]. 4Аллагь огъар не деп жавап берди? «Мен Баал деген ялгъан аллагьгъа сужда этмеген етти минг адамны айырдым!»[+] 5Шолай гьалиги заманда да Аллагьны рагьмусу булан танглангъан адамланы гиччи бир пайы къалып тура[+]. 6Эгер бу иш Аллагьны рагьмусу булан болгъан буса, инсанланы этген ишлерине гёре болмагъан. Ёгъесе, шо рагьму Аллагьдан гелген савгъат болмас эди.

7Бу не демекдир? Исрайыллылар излейген затын тапмады. Шогъар янгыз сайлангъанлар етди, къалгъанлар буса сокъур болма башлады[+]. 8Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде:

Аллагь оланы юхлатып къойду. Бугюнге ерли де оланы гёзлери
гёрмей, къулакълары эшитмей[+].

9Давут[†] да булай айтды:

Оланы ашав ичивлери оьзлер учун тузакъ, къапгъун, сюрюнеген
таш ва жаза болуп къалсын.
10Гёрмейген болсун учун, оланы гёзлерин къарангылыкъ япсын.
Оланы аркъалары даимге бюгюлюп къалсын[+].

11Дагъы да сорамагъа сюемен: олар даимге йыгъылгъан кююнде турмакъ учун сюрюнгенми экен дагъы? Бирдокъда тюгюл! Исрайыллыларда гюнчюлюк тувдурмакъ учун, оланы йыгъылмакълыгъы ят халкълагъа къутгъарылыв гелтирди. 12Амма оланы йыгъылмакълыгъы бары да къалгъан дюньягъа ругь байлыкъ гелтирген болгъан сонг, бары Исрайыл Аллагьгъа къайтгъанда, дюньягъа нечик уллу ругь байлыкълар гелтирежек!

13-14Гьали сизге сёйлеймен, гьей ят халкълар.[†] Мен ят халкълагъа йиберилген элчимен[†] ва сизге этеген къуллугъумдан оьктем боламан. Шоллукъда, балики де, мен оьзюмню халкъым болгъан ягьудилерде гюнчюлюк уятма болурман ва оланы бирлерин къутгъарылывгъа гелтирермен[+]. 15Олар Аллагьны янындан гери урулгъанлыкъ бютюн дюньяны Ону булан ярашдырды. Олар къабул этилгенде, не болур экен? Оьлгенлер учун яшав болур![+] 16Эгер экмекни башлапгъы гесеги сыйлы буса, бютюн экмек де сыйлыдыр. Эгер терекни тамурлары сыйлы буса, ону бутакълары да сыйлыдыр[+].

17Уьй зайтун терекни бир бир бутакълары гесилип, сен де, къыр зайтун терек, шо бутакъланы орнуна къыйылсанг, уьй зайтун терекни тамурундан яшав аласан[+]. 18Шолай болгъанда, терекни къыйылмагъан бутакъларыны алдында макътанмай тур. Нечик де макътана бусанг, тамургъа яшав сен бермейгенни, терсине, сагъа тамур яшав берегенни унутма. 19Балики, сен: «Мени къыймакъ учун, бутакълар гесилген эди», – деп айтмагъа болурсан. 20Герти. Олар, ягьудилер, имансызлыгъындан гесилди, сен буса иманынг саялы къалып турасан. Шо саялы оьктем болма, къоркъуп тур! 21Аллагь аслу бутакъланы къызгъанмагъан сонг, сени дагъокъ да къызгъанмас[+].

22Булай буса, Аллагь рагьмулу ва къатты экенни гёресен. Аралыкъ уьзгенлеге, Оьзюне арт бергенлеге къатты, эгер де Ону рагьмулулугъунда къалып турсанг, сагъа рагьмулу да дюр. Ёгъесе, сен де терекден гесилип ташланажакъсан. 23Эгер де ягьудилер инамсызлыгъында къайпанмайгъанлыгъын токътатса, олар тереклер йимик янгыдан къыйылажакъ. Аллагьны оланы янгыдан къыйма къудраты бар. 24Эгер сен, къыр зайтун терекден гесилген бутакъ, табиатгъа къыйышмайгъан кюйде уьй зайтун терекге къыйылгъан сонг, оьз бутакълары дагъокъ да тынч къыйылмасмы дагъы?

25Мен, къардашларым, сиз оьзюгюзню оьр гьисап этмесин деп, сизге бир сырны ачма сюемен. Исрайылны бир пайыны буссагьатгъы хырчалыгъы даимге тюгюл, ят халкъланы тарыкъ чакъысы Аллагьгъа къайтгъанча. 26Шолайлыкъда, бютюн Исрайыл къутгъарылажакъ. Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Къутгъарывчу Сиондан гележек ва Якъубну[†] наслуларыны
яманлыгъын тайдыражакъ!
27Оланы гюнагьларындан гечген заманда, шо Мени олар булан
этилген разилешивюм болуп токътажакъ.

28Сююнч Хабарны[†] къабул этмекни гери ура туруп, ягьудилер Аллагьны душманлары болуп токътай. Шо буса сизге, ят халкълагъа, пайдалы болуп токътай. Амма болса да чы ягьудилер Аллагьны танглангъан сююмлю халкъы кюйде къала, неге тюгюл де О оланы аталарына ваъда этди чи дагъы[+]. 29Неге тюгюл де, Аллагь Оьзю танглагъанланы ва олагъа береген савгъатланы гьакъындагъы гьукмусун бир заманда да алышдырмай. 30Бир заманларда сиз Аллагьгъа тынгламай эдигиз. Гьали буса ягьудилер Оьзюне тынгламагъаны саялы, Аллагь сизге рагьмусун гёрсетди[+]. 31Аллагь сизге рагьму этгени йимик, оьзлеге де рагьму этсин деп, гьали ягьудилер де Аллагьгъа тынгламайлар. 32Неге тюгюл де, Аллагь бары да инсанлагъа рагьму гёрсетмек учун, оланы барысын да тынглавсузлукъну есирлери этди.


Аллагьгъа макътавлар этив

33Аллагьны хазналары, гьакъылы ва билими нечик терендир! Ону дуванларын ким англатма болур? Ону ёлларын ким англап болур[+]? 34Сыйлы Язывларда айтгъаны йимик:

Раббибизни ойларын ким билип болур? Яда ким Огъар
маслагьатчы болуп болур[+]?
35Аллагь къайтарып берме борчлу болардай Огъар бир зат сама да
берген адам бармы[+]?

36Бары затны Аллагь яратгъан чы, бары зат Ондан таба ва О учун оьмюр сюре чи. Гьар даим де макътавлар Огъар болсун! Амин[+].

#### 12


Аллагьны рагьмусуна лайыкълы жавап къайтарыв

1Шогъар гёре, гьей къардашлар, Аллагьны рагьмусу учун сизге тилеймен: Оьзюне багъышлангъан ва Оьзю рази къалагъан жанлы къурбан йимик, къаркъараларыгъызны Аллагьгъа беригиз. Шо сизин гьакъ ибадатыгъыз болур[+]. 2Бу дюньяны яшавлукъ къайдаларына къыйышма къарамагъыз. Гьакъылыгъызны янгырта туруп, Аллагь сизин алышдырсын. Шо заман сиз Аллагь сизден не сюегенни ва Огъар не зат яхшы, тизив ва тарыкъ экенни билме болажакъсыз[+].

3Магъа берилген рагьмулу савгъатдан пайдаланып, сизин гьаригизге айтаман: оьзюгюзню гьакъыгъызда тийишлисинден артыкъ ойлашмагъыз; гьар кимге Аллагь берген имангъа гёре сав гьакъыллы кюйде ойлашыгъыз[+]. 4Бизин къаркъарабыз башгъа башгъа къуллукъланы кютеген бир хыйлы санлардан къурашгъаны йимик,[+] 5шолай кёп санавда болгъан биз де, Месигьде[†] бир къаркъара болуп биригип, бир бирибиз булан байлавлубуз[+]. 6Бизге берилген рагьмугъа гёре гьарибизни савгъатларыбыз да башгъа башгъа. Аллагьны атындан сёйлемеге савгъаты булангъылар – иманыны оьлчевюне гёре Аллагьны атындан сёйлесинлер[+]. 7Башгъалагъа къуллукъ этмеге савгъаты булангъылар – къуллукъ этсинлер. Уьйретмеге савгъаты булангъылар – уьйретсинлер[+]. 8Ругьландырмагъа савгъаты булангъылар – ругьландырсынлар. Садагъа берегенлер – чомарт кюйде берсинлер. Ёлбашчылыкъ этегенлер – къасткъылып ёлбашчылыкъ этсинлер. Рагьмулу ишлер этегенлер – оланы сююне туруп этсинлер[+].

9Сюювюгюз гьакъ юрекден гелеген сююв болсун. Яманлыкъны гёрюп ярамайгъан болугъуз, яхшылыкъгъа талпыныгъыз[+]. 10Бир биригизни, бир агьлюдеги адамлар йимик, къардашлыкъ сююв булан сююгюз. Оьзюгюзден эсе бир биригизге артыкъ гьюрмет этигиз[+]. 11Загьмат тёкме эринмегиз. Раббибизге къуллукъ этивде ругьугъуз сёнюп къалмасын. 12Умутугъуздан къуваныгъыз, къыйынлыкълагъа чыдамлы болугъуз, яллыкъ тапмагъан кююнде дуа этигиз[+]. 13Аллагьны тарчыкълыкъгъа тюшген халкъына кёмек этигиз. Къонакъланы сююп къабул этигиз[+].

14Сизге яманлыкъ этегенлеге Аллагьны яхшылыгъын ёрагъыз. Яхшылыгъын ёрагъыз, налатламагъыз[+]. 15Сююнегенлер булан бирче сююнюгюз, йылайгъанлар булан бирче йылагъыз[+]. 16Бир биригиз булан къыйышып яшагъыз. Оьктем болмагъыз, мутигьлер булан къатнашыгъыз. Оьзюгюзню оьр тутмагъыз[+].

17Яманлыкъгъа яманлыкъ булан къайтарыш этмегиз. Янгыз бары да адамлар рагьму деп гьисаплайгъан затны этме къарагъыз[+]. 18Сизден нечакъы асылы болагъан чакъы бары халкъ булан парахатлыкъда яшагъыз[+]. 19Сююмлю къурдашларым, оьзюгюз учун оьзюгюз оьч алмагъа айланмагъыз, тюз дуванын Аллагьгъа этмеге къоюгъуз. Сыйлы Язывларда Раббибиз булай айтгъан деп язылгъан чы: «Оьч алмакъ Меникидир, тюз дуванын Оьзюм этермен»[+]. 20Терсине, Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик: «Душманынг ач буса – ону тойдур, сувсап буса – сув бер. Шолай этмек булан сен ону уялмакълыгъындан ерге гирип гетер гьалына саларсан»[+]. 21Оьзюнгню яманлыкъгъа енгме къойма, яманлыкъны яхшылыкъ булан енг.

#### 13


Гьакимлеге таби болув

1Гьар адам оьзюню уьстюндеги гьакимликге таби болсун. Неге тюгюл де, Аллагь токъташдырмагъан гьакимлик ёкъ. Бары гьакимлик Аллагьны ягъындан токъташдырылгъан[+]. 2Шогъар гёре гьакимликге къаршылыкъ этеген гиши Аллагь токъташдыргъан затгъа къаршылыкъ этеген гишидир. Шолай этегенлер оьзлени жазагъа тарыталар. 3Гьакимлик яхшылыкъ этегенлер учун тюгюл, яманлыкъ этегенлер учун къоркъунчлу. Гьакимликден къоркъмай яшамагъа сюемисен – яхшылыкъ эт, шо заман гьакимлер сени макътар. 4Гьакимлер – сагъа яхшылыкъгъа айланагъан Аллагьны къуллукъчулары. Амма яманлыкъ этмеге айлана бусанг, къоркъмагъа герексен! Олар къылычларын негьакъ такъмас. Олар Аллагьны къуллукъчулары ва яманлыкъ этегенлени такъсырлар[+]. 5Шону учун янгыз такъсырдан къоркъуп тюгюл, оьз намусу саялы да гьакимликге таби болмагъа герек.

6Шогъар гёре сиз ясакъ да тёлейсиз. Неге тюгюл де, гьакимлер Аллагьны къуллукъчулары ва шо къуллукъ булан машгъул да болалар. 7Булайлыкъда, гьар кимге тийишлисин беригиз: гьар тюрлю ясакъланы бермеге гереклисине ясакъланы беригиз, къоркъмагъа гереклисинден къоркъугъуз, гьюрмет этме гереклисине гьюрмет этигиз[+].


«Ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй»

8Бир биригизни сюймекден башгъа гьеч биревге де бир борчугъуз да болмасын. Башгъаланы сюеген адам Мусаны[†] Къанунун[†] кютеген адамдыр[+]. 9Неге тюгюл де, «зина этме», «адам оьлтюрме», «уручулукъ этме», «гишини малына дамагькарлыкъ этме» деген йимик буйрукълар ва башгъалары «ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй» деген бир буйрукъгъа асаслана[+]. 10Сююв оьзгеге зарал гелтирмес. Шо саялы сююв демек Мусаны Къанунун кютюв демекдир[+].


«Нюрде яшап къалыгъыз»

11Биз не вакъти яшайгъаныбызны билип, шолай этигиз. Юхудан уянмагъа заман болгъанны билигиз. Неге тюгюл де, къутгъарылмакълыгъыбыз биз башлап Исагъа иман салгъан замандан эсе гьали ювукъда[+]. 12Гече оьте тура, гюн буса ювукълашып геле. Гелигиз, къарангылыкъны ишлерин къоюп, нюрню савутларын тагъайыкъ[+]. 13Гелигиз, гюндюзгю ярыкъда яшамагъа лайыкълы болагъан кюйде яшайыкъ. Артыкъ кеп чегивлер ва ичкичилик булан машгъул болмайыкъ, зина этмейик ва пасат юрюмейик, бир бирибиз булан эришмейик ва гюнчюлюк этмейик[+]. 14Терсине, Раббибиз Иса Месигь[†] сизин савутларыгъыз болуп къалсын. Гюнагьлы табиатыбызгъа ёл берип юрюйгенибизни де къояйыкъ[+].

#### 14


«Башгъаланы айыпламагъыз»

1Имандан языкъ болгъанланы къабул этигиз. Амма олар башгъа кюйде ойлаша буса, олар булан эришмегиз[+]. 2Биревню иманы огъар нени де ашамагъа ярата, имандан языкъ болгъан башгъасы буса янгыз бахча емишлер ашай[+]. 3Нени де ашайгъан гиши янгыз бахча емишлер ашайгъан гишиге оьктем кюйде янашмасын. Янгыз бахча емишлер ашайгъан гиши нени де ашайгъан гишини айыпламасын. Неге тюгюл де, шо гишини Аллагь къабул этген[+]. 4Башгъа биревню къулун айыпламагъа сизге ким ихтияр берген? Къулну айыпсызлыгъын яда айыбын токъташдырагъан – янгыз ону еси. Къул айыпсыз болуп чыгъажакъ, неге тюгюл де ону айыпсыз этмеге Аллагьны къудраты бар[+].

5Бирев бир гюнню башгъасындан артыкъ гёре, башгъасы буса бары да гюнлер бир йимик деп санай. Гьар ким оьзюню токъташгъан пикрусуна гёре иш гёрсюн[+]. 6Бир гюнню башгъасындан айырагъан гиши шону Раббибизни гьюрметинден айыра. Къайсы буса да бир ашны ашайгъан адам ону Раббибизни гьюрметинден ашай, неге тюгюл де о шо аш учун Аллагьгъа шюкюрлюк эте. Бир бир затланы ашамайгъан гиши де, Аллагьгъа шюкюр этип, Раббибизни гьюрметинден ашамай[+]. 7Бизин бирибиз де оьзюбюз учун яшамайбыз ва гьеч бирибиз де оьзюбюз учун да оьлмейбиз[+]. 8Яшай бусакъ, Раббибиз учун яшайбыз, оьле бусакъ да, Раббибиз учун оьлебиз. Шогъар гёре, яшай бусакъ да, оьле бусакъ да, биз Раббиникибиз[+]. 9Шо саялы Иса Месигь[†] оьлюлени ва шолай да савланы Раббиси болмакъ учун, оьлдю ва тирилди[+].

10Шолай болгъанда, сен иман къардашынгны не учун айыплайсан дагъы? Яда сен иман къардашынга неге оьктем кюйде янашасан дагъы? Биз барыбыз да Аллагьны алдында токътажакъбыз чы[+]. 11Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Оьзюмню барлыгъым булан ант этемен, – дей Раббибиз: гьар
ким Мени алдымда тиз чёгежек ва гьар тилде Аллагьгъа
макътавлар этилежек[+].

12Демек, гьар бирибиз Аллагьны алдында оьзюбюз учун гьисап бережекбиз[+].

13Буса бир бирибизни айыпламайыкъ. Иман къардашыбызгъа чаптакъ салагъандай яда ону гюнагь ёлуна тюшмеклигине себеп болагъандай бир зат да этмесни къастын этсек яхшы[+]. 14Оьзлюгюнден бир зат да мурдар тюгюл экенни мен Раббибиз Исадан таба билемен ва инанаман. Амма бирев бир затны мурдар деп гьисап эте буса, шо ону учун мурдардыр[+]. 15Эгер сен ашайгъан зат учун иман къардашынгны хатири къала буса, сен сюювге гёре иш гёрмейсен. Ашайгъан ашынг саялы иман къардашынгны дагъытма! Неге тюгюл де, ону учун Месигь оьлюп гетди[+]. 16Сиз яхшы деп гьисап этеген затгъа башгъалар яман деп айтмайгъан кюйню этигиз. 17Неге десе, Аллагьны гьакимлигини тюбюнде яшамакъ – ашамакъ ичмеклик булан байлавлу зат тюгюл, Аллагьны Ругьу савгъат этип береген муъмин яшавда, парахатлыкъда ва сююнчде[+]. 18Месигьге ким шо кюйде къуллукъ эте буса, ондан Аллагь рази къалар ва огъар инсанлар гьюрмет этер.

19Шолай болгъанда, биз оьз арабыздагъы парахатлыкъгъа ва бир биревню къурашдырагъан затгъа багъып талпынайыкъ[+]. 20Ашарлыкъ учун Аллагьны ишин бузмагъыз! Ашайгъан гьар бир зат тазадыр, амма башгъа гишини гюнагь ёлуна тюшмеклигине себеп болагъан затны ашайгъан гишиге яхшы болмас[+]. 21Эгер къардашынгны гюнагь ёлуна тюшмеклигине себеп бола буса, эт ашамасанг ва чагъыр ичмесенг, оьзге затланы этмесенг яхшы.

22Шо гьакъда токъташгъан пикруларынгны оьзюнг ва Аллагь булан сакълап къой. Оьзю сайлагъан ишинде оьзюн айыплы гёрмейген адам не насиплидир дагъы! 23Шекленеген адам, эгер ашамагъа ярамай деп гьисап этилеген затны ашаса, Аллагьны алдында айыплы болур, неге тюгюл де шо имангъа гёре этилеген иш тюгюл. Имангъа гёре этилмейген гьар зат буса – гюнагь.

#### 15


«Имандан языкъланы къабул этигиз»

1Биз, иман якъдан гючлюлер, имандан языкъланы башына тюшген намусланы кютмеге кёмек этме тарыкъбыз. Озюбюз оьзюбюзню рази этме тюгюл,[+] 2иман къардашларыбызны къурашдырмакъ учун, гьарибиз оланы пайдасына болагъан, оланы рази къалдырагъан затны этме тарыкъбыз[+]. 3Месигь[†] де янгыз бир Оьзюне пайда болагъан затны этмеген. Сыйлы Язывларда: «Аллагьны мысгъыллайгъанланы мысгъыллавлары Мени уьстюме тюшдю», – деп язылгъан[+]. 4Башда язылгъан затлар барысы да бизин уьйретмек учун, Сыйлы Язывлардан бизге берилген чыдамлыкъ ва ругь якъдагъы гюч булан биз умут байласын деп язылгъан[+]. 5Гьар бир чыдамлыкъны ва ругь якъдагъы гючню башы болгъан Аллагь сизин Иса Месигьден уьлгю алып, бир биригиз булан къыйышып яшайгъан этсин дагъы[+]. 6Шоллукъда, сиз барыгъыз да бир юрекден ва бир тавуш булан Раббибиз Иса Месигьни Атасы болгъан Аллагьгъа макътавлар этип болурсуз.

7Шону учун Месигь сизин нечик къабул этди буса, Аллагьны макътавлугъу учун сиз де бир биригизни шолай къабул этигиз. 8-9Аллагьны аминлигин гёрсетип, ягьудилени ата бабаларына этген Оьзюню ваъдасын яшавгъа чыгъаргъанын гертилемек учун, Месигь ягьудилени къуллукъчусу болду деймен мен сизге. Месигь шону оьзлеге бакъгъан якъдагъы рагьмусу саялы ят халкълар[†] Аллагьны макътап болсун учун этген. Сыйлы язывларда шо гьакъда булай айтылгъан:

Шо саялы Сени ят халкъланы арасында макътажакъман ва Сени
алгъышлап йырлажакъман[+].

10Дагъы да булай язылгъан:

Гьей ят халкълар, Аллагьны халкъы булан бирликде сююнюгюз![+]

11Дагъы да язылгъан:

Гьей бютюн ят халкълар, Раббибизге алгъыш этигиз! Гьей бютюн
халкълар, Огъар алгъыш этигиз![+]

12Ешаяны китабында булай язылгъан:

Ешайны наслусундан арагъа бириси чыгъып, ят халкълагъа
башчылыкъ этмек учун гётерилежек. Ят халкълар Ону
булан умут байлажакълар.

13Аллагьны Ругьуну къудраты булан умутугъуз токътавсуз артсын учун, умут береген Аллагь иманыгъыздан таба сизин яшавугъузну сююнчден ва парахатлыкъдан толтурсун дагъы.


Павелни ят халкълагъа къуллукъ этивю

14Гьей къардашларым, сизин яхшылыгъыгъыз кёп экенине, кёп затны билегенигизге ва башгъалагъа насигьат бермеге болагъаныгъызгъа мен инанаман. 15-16Сиз эсигизде сакълагъанны сююп, мен, къардашларым, бираз тартынмай яздым. Аллагьны рагьмусуна гёре мен ят халкълар учун Месигьни къуллукъчусу болуп токътадым. Мен ят халкълагъа Аллагьдан гелеген Сююнч Хабарны[†] билдиремен. Шону мен дин къуллукъчу[†] гьисапда ят халкъланы Аллагьгъа, Ону Ругьуна багъышлангъан ва Ону рази къалдырагъан къурбан йимик гелтирмек учун этемен[+].

17Шогъар гёре Иса Месигь булан бирликде мен Аллагь учун этген къуллугъум булан макътанмагъа боламан. 18-19Шону тартынмайлы айтып боламан, неге тюгюл де мен янгыз, ят халкъланы Аллагьгъа таби этмек учун, Месигь менден таба этген затны гьакъында сёйлеймен. О шону мени сёзлеримден, ишлеримден, муъжизатланы, аламатланы гючюнден ва Аллагьны Ругьуну къудратындан пайдаланып этди. Ерусалимден башлап лап Иллириягъа ерли гьар ерде мен Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны билдирип юрюдюм[+]. 20Мен башгъа биревню кюрчюсюню уьстюнде бина къурмайым деп айтып, Исаны аты гьали де белгили болуп битмеген ерлерде Сююнч Хабарны билдирмеге айландым[+]. 21Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Ону гьакъында оьзлеге билдирилмегенлер Ону гёрежеклер,
эшитмегенлер де Ону англажакълар.


Павел Румгъа бармагъа хыял эте

22Сизин яныгъызгъа гелмеге де магъа кёп керенлер муна шо пуршав этип турду[+]. 23Гьали буса, шо якъларда мен ишлемеген ер къалмагъангъа гёре ва кёп йылланы узагъында мен сизин яныгъызгъа гелме гьасирет экенге гёре,[+] 24Испаниягъа барагъанда, сизин яныгъызгъа гирме хыялым бар. Ёл уьстюнде сизин булан гёрюшме сюемен. Кёп сююп сизин булан бир нечакъы заман тургъандан сонг, сиз магъа сапарымда тарыкъ герек болагъан затны да берип, мени Испаниягъа ёлгъа салыр деп умут этемен.

25Гьали буса мен Аллагьны халкъына къуллукъ этмек учун, Ерусалимге бараман[+]. 26Македониядагъы ва Агьаядагъы иманлыланы жыйынлары, Ерусалимде яшайгъан Аллагьны халкъыны тарчыкъ гьалына болушлукъ этмек учун, садагъалар онгармагъа токъташдылар[+]. 27Шолай этмеге олар оьзлер токъташгъанлар, олар шолай этмеге борчлу да дюр. Неге тюгюл де, ят халкълар, ягьудилени ругь байлыкъларына ортакъчы болгъан сонг, оьзлени мал матагьындан олагъа берип кёмек этмеге де борчлулар[+]. 28Бу ишни битдиргенден сонг ва жыйылгъан кёмекни олагъа етишдирген сонг, мен Испаниягъа барагъан сапарымда ёл уьстде сизин яныгъызгъа да гирип гетежекмен. 29Яныгъызгъа гелгенде, мен сизге Месигьни толу берекетин де алып гележегимни билемен.

30Оьзюм учун Аллагьгъа тилейген къаныгъывлу дуамда магъа къошулугъуз деп, къардашларым, бизин Раббибиз Иса Месигьни атыны ва Аллагьны Ругьу береген сюювню хатиринден ялбарып тилеймен. 31Мен Ягьудеяда Исагъа иман салмагъанлардан къутулсун деп ва Ерусалимге этежек кёмегимни онда яшайгъан Аллагьны халкъы къабул этсин деп, дуа этигиз[+]. 32Шо заман, Аллагь буюрса, мен сизин яныгъызгъа сююнч булан гелип, сизин булан бирче рагьатланып болажакъман[+]. 33Парахатлыкъ береген Аллагь сизин барыгъыз да булан болсун! Амин[+].

#### 16


Ахыргъы саламлар ва насигьатлар

1Исагъа иман салгъанланы Конхереядагъы жыйыныны кёмекчиси болгъан иман къызардашыбыз Фебаны сизге таныш этемен[+]. 2Аллагьны халкъына тийишли болагъан кюйде, ону Раббибизни аты булан къабул этигиз. Сизден тарыкълы зат болса, огъар шо кёмекни де этигиз, неге тюгюл де о да хыйлылагъа ва магъа оьзюме де кёмек этген[+].

3Иса Месигьни[†] ёлунда ёлдашларым болгъан Прискилагъа ва Акилагъа да салам айтыгъыз[+]. 4Олар мени жанымны къутгъармакъ учун, оьзлени яшавун къызгъанмадылар. Янгыз мен тюгюл, иманлы ят халкъланы бары да жыйынлары да олагъа баракалла билдирелер. 5Оланы уьюнде жыйылагъан иман къардашларыбызгъа да салам айтыгъыз. Асияда биринчилей болуп Исагъа иман салгъан сююмлю Эпенетге де салам айтыгъыз[+]. 6Сизин учун кёп къыйын тёкген Мариямгъа да салам айтыгъыз. 7Мени булан бирче туснакъда тургъан тувма къардашларым Андроникге ва Юнийге де салам айтыгъыз. Олар элчилени[†] арасында белгили ва менден де алда Месигьге иман салгъан.

8Оьзюн Раббибиз булан байлагъан сююмлю къурдашым Амплиятгъа да салам айтыгъыз. 9Месигьни ёлунда ёлдашыбыз болгъан Урбангъа ва сююмлю Стагьисге де салам айтыгъыз. 10Месигьге аминлиги сыналгъан Апеллисге салам айтыгъыз. Аристобулну уьюндегилеге де салам айтыгъыз. 11Тувма къардашым Гьиродионгъа[†] салам айтыгъыз. Наркисни уьюндеги Раббибизге иман салгъанлагъа да салам айтыгъыз.

12Раббибиз учун загьмат тёкген Трифенагъа ва Трифосагъа салам айтыгъыз. Раббибиз учун кёп загьмат тёкген сююмлю Персидге де салам айтыгъыз. 13Раббибизни сайлангъан къулу Руфгъа ва мени учун да ана болгъан ону анасына да салам айтыгъыз[+]. 14Асинкритге, Флегонгъа, Гьермесге, Патробагъа, Гьермасгъа ва олар булангъы оьзге иман къардашлагъа да салам айтыгъыз. 15Филолокгъа, Юлиягъа, Олимпиягъа, Нерейге ва ону къызардашына ва олар булан болгъан Аллагьны бары да халкъына да салам айтыгъыз.

16Бир биригиз булан къардашлар йимик къысып къучакълашып саламлашыгъыз. Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынлары сизге саламлар йибере[+].

17Ялбарып тилеймен сизге, къардашларым, ярплашдырагъанлардан да, сиз ес болгъан уьйретивден сизин ари тайдырма къарайгъанлардан да сакъ болугъуз. Олардан ари туругъуз[+]. 18Шолай адамлар Раббибиз Иса Месигьге тюгюл, оьзлени къурсакъларына къуллукъ этелер. Яревкелиги ва арив сёзлери булан негер де инанып къалагъанланы алдаталар[+]. 19Сизин имангъа тынглавлу экенигизни барысы да биле. Шогъар гёре мен сизден сююнемен. Амма яхшылыкъ учун гьакъыллы болгъаныгъызны ва яманлыкъны таъсирине тюшмей тургъаныгъызны сюемен[+]. 20Парахатлыкъ береген Аллагь узакъ къалмай иблисни сизин аякъ тюбюгюзде янчажакъ! Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизин булан болсун![+]

21Ёлдашым Тимофей ва мени тувма къардашларым Сосыпатыр, Лукий, Ясон сизге саламлар йиберелер[+].

22Бу кагъызны Павелни сёзлеринден язагъан мен[*], Тертий де, сизге Раббибиз булан байлавлу болгъан оьзюмню саламларымны йиберемен.

23Мени ва Исагъа иман салгъанланы оьзюню уьюнде къонакъ этип сыйындыргъан Гай да сизге салам йибере. Шагьарны хазначысы болгъан Эраст ва иман къардашыбыз Кварт да сизге саламлар йиберелер. [[+] 24][*]


Аллагьгъа алгъыш этив

25Гьали буса Аллагьыбызгъа гьар бир макътавлар болсун! Мен сизге Иса Месигьни гьакъында билдиреген Сююнч Хабаргъа[†] гёре иманыгъызны беклешдиреген Одур. Шо Сююнч Хабар лап башынданокъ да яшырылгъан, тек гьали буса ачылгъан Аллагьны сырыдыр[+]. 26Гьали буса, оьзлер Аллагьгъа инанып болсун ва тынглавлу болсун учун, пайхаммарланы язгъанларындан ва Аллагьны буйругъундан таба шо сырны маънасы бары да инсанлагъа белгили болду[+]. 27Бир болгъан гьакъыллы Аллагьны Оьзюне Иса Месигьден таба гьар даим де макътавлар болсун[+].

### 1 Коринфдегилеге

#### 1 Коринфдегилеге

1 Коринфдегилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### Баш сёз


Коринфдегилеге язылгъан биринчи кагъыз


1 Коринфдегилеге

Бу кагъызын Павел Эфесде турагъан заманында язгъан. Шондан бираз алдын, ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан экинчи сапарыны вакътисинде, о Коринф деген грек шагьарда Исагъа иман салгъанланы жыйынын къургъан. Элчи Коринфден гетген сонг, янгы жыйынны алдында бир тюрлю четимликлер тувулунгъан. Павел Коринфдегилеге кагъыз язмаса бирдокъда ярамай деп гьисап эте. Кагъызында о жыйынны ортакъчылары Исагъа иман салгъанлагъа лайыкълы болмагъан юрюшлеге ёл берме тюшмейгенин айта.

Коринфдегилени кёплери Павелни элчи гьисапда къабул этмейгенлик масъаланы бирден бир четимлешдирген. Олар экмек бёлюв адатны герти маънасын англамагъанлар ва къайсы ёлбашчыгъа артыкъ гьюрмет этме тюшегенликни гьакъында эришгенлер. Исагъа иман салгъан коринфлилени бирлери ялгъан аллагьлагъа къурбан этилген этни ашамагъа ярайгъанын ярамайгъанын билмегенлер. Олар бир бири булан ватандашлыкъ дуванлагъа чыкъгъанлар, уьягьлюлени бузулувуна, пасатлыкъгъа ёл къойгъанлар, гьатта оланы арасында Месигьни тувмакълыгъын инкар этегенлери де болгъан. Жыйын ярплашмасын учун, Павел онда тувулунгъан эришивлю масъалаланы бирлерини уьстюнде тындырыкълы кюйде токътай. Бир вакътини ичинде о иманны кёп кюрчю масъалалары гьакъда да сёйлей. Исаны мисалгъа гелтире туруп, Павел Огъар иман салгъан коринфлилени масъалаларын чечмеге къарай. О гьисаплайгъан кюйде, Месигьни инсанлагъа бакъгъан якъдагъы сюювю жыйынны ортакъчыларыны арасындагъы аралыкъланы оьлчевю болуп токътамагъа тарыкъ.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Аллагьны буйругъу булан Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан мен Павелден ва иман къардашыбыз Сосфенден 2Исагъа иман салгъанланы Коринфдеги жыйынына салам! Мен Иса Месигьден таба юреклери тазалангъан, Аллагьныки болмакъ учун танглангъан ва гьар ерде бары халкъ булан бирче Раббибиз Иса Месигьни атын тутгъанлагъа язаман. О бизин Раббибиз ва оланы Раббиси[+].

3Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун!

4Аллагьны Иса Месигьден таба сизге берилген рагьмусу учун сизин гьакъыгъыздан токътавсуз Аллагьыма шюкюр этемен. 5Неге тюгюл де, сиз гьар сёйлевюгюзде, гьар тюрлю билгенигизде ва гьар затда Ондан таба бай болдугъуз[+]. 6Шо буса Иса Месигьни гьакъындагъы мен айтгъан затлар гьакъ герти экенин гёрсете. 7Гьали буса ругь савгъатлардан сизге гьеч бир етишмейгени ёкъ, сиз де Раббибиз Иса Месигь къачан гелер экен деп къаравуллап токътагъансыз[+]. 8Раббибиз Иса Месигь къайтып гележек гюн сизин гиши сёз табып болмасдай болмакълыгъыгъызны ахыргъа ерли беклешдирежек[+]. 9Сизин яшавугъузну Оьзюню Уланы болгъан Раббибиз Иса Месигь булан ортакъ этмеге чакъыргъан Аллагь аминдир![+]


Бирликге чакъырыв

10Барыгъыз да бир биригиз булан къыйышывлу яшасын учун ва арагъызда эришивлюк болмасын учун, Раббибиз Иса Месигьни аты булан ялбараман сизге, къардашлар. Мен сиз ойларыгъызда да, муратларыгъызда да бир болгъаныгъызны сюемен[+]. 11Гьей къардашларым, Гьилойну уьюндегилер магъа берген хабарлардан мен сизин арагъызда эришивлюклер барны билдим[+]. 12Мен айтма сюегеним, сизин бирлеригиз: «Мен Павелни яныман», яда «Мен Аполлосну яныман», яда «Мен Петерни яныман», яда «Мен Месигьни яныман», – деп айтып юрюйсюз[+].

13Месигь де шолай бёлюндюмю дагъы? Сизин учун хачгъа илинген Павелми эди дагъы? Сиз Павелни аты булан, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртдугъузму дагъы[+]? 14Криспден ва Гайдан башгъа сизин гьеч биригизни де мен сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурмадым. Шо зат саялы мен Аллагьгъа шюкюрлюк этемен[+]. 15Мени атым булан сизин шолай Аллагьгъа тапшургъан деп бирев де айтып болмас. 16Стефанасны ва ону уьюндегилерин де мен шолай Аллагьгъа тапшурдум, амма дагъы гьеч гишини тапшургъаным мени эсимде ёкъ[+]. 17Мени Месигь, башгъаланы сувгъа чомуп, Оьзюне тапшурма тюгюл чю, Сююнч Хабарны[†] билдирмеге йиберди. Месигьни хачы къудратдан магьрюм къалмасын учун, инсанны гьакъылыны тили гери уруп, шо Сююнч Хабарны билдиремен[+].


Аллагьны къудраты ва гьакъыллылыгъы Месигьдир

18Хачдагъы оьлюмню гьакъындагъы уьйретив оьлюмню ёлу булан юрюйгенлер учун авлиялыкъдыр, бизин, къутгъарылывну ёлу булан юрюйгенлер учун буса о Аллагьны къудратыдыр[+]. 19Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Алимлени билимлерин ёкъ этермен, гьакъыллыланы
гьакъыллылыгъын болмагъандай этермен.

20Къайдадыр гьакъыллы? Къайдадыр алим? Къайдадыр бу девюрню ойчусу? Аллагь бу дюньяны гьакъыллылыгъыны бары авлиялыгъын аян этмедими дагъы[+]? 21Аллагьны гьакъыллылыгъыны себебинден дюнья оьзюню гьакъыллылыгъы булан Аллагьгъа тюшюнмеген. Шо саялы да Аллагь биз билдиреген уьйретивню «авлиялыгъына» инанагъанланы къутгъармакъ учун сайлагъан. 22Ягьудилер муъжизатлар гёрсетмекни тилейлер, ят халкълар[†] буса гьакъыллылыкъ ахтаралар[+]. 23Биз хачгъа илинген Месигьни гьакъында уьйретебиз. Шо уьйретив ягьудилеге тогъас болуп токътай, ят халкълар буса ону авлиялыкъ деп гьисаплай[+]. 24Аллагьны янындан чакъырылгъан ягьудилер ва ят халкълар учун буса Аллагьны къудратын ва Аллагьны гьакъыллылыгъын гёрсетген Месигьдир![+] 25Аллагьны «авлиялыгъы» инсанланы гьакъыллыгъындан эсе оьрдедир, Аллагьны «гючсюзлюгю» буса инсанны гючлюлюгюнден эсе гючлюдюр.

26Къардашлар, Аллагь чакъыргъан заманда, сиз кимлер болгъаныгъызны эсге алып къоюгъуз: инсан оьлчевлерине гёре алгъанда, сизин арагъызда гьакъыллылар кёп тюгюл эди, гючлюлер кёп тюгюл эди, белгили тухумлардан чыкъгъанлар кёп тюгюл эди. 27Амма гьакъыллыланы биябур этмек учун, Аллагь дюньяда авлиялар деп гьисапланагъанланы сайлады; гючлюлени биябур этмек учун буса, дюньяда гючсюзлер деп гьисапланагъанланы сайлады. 28Аллагь дюнья учун умпагьатсыз деп гьисапланагъан белгисиз тухумлардагъыланы ва налатлангъанланы сайлады. Аллагь шону дюнья учун умпагьатлы деп гьисапланагъанланы умпагьатсыз деп гьисапланагъанлагъа айландырмакъ учун этди[+]. 29Шо саялы Аллагьны алдында бирев де макътанмагъа болмас![+] 30Аллагь чы сизин Иса Месигь булан бирикдирип къойду! Аллагь Исаны бизин гьакъыллылыгъыбыз этди. Исадан таба юреклерибиз тазаланды, муъмин болдукъ ва азат этилдик[+]. 31Шолай болгъан сонг, Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде: «Ким макътанмагъа сюе буса, Раббибиз этгени булан макътансын!»[+]

#### 2


Павел хачда оьлтюрюлген Месигьни хабарын билдире

1Къардашлар, Аллагьны сырын сизге ачагъан заман мен сизин яныгъызгъа оьзюмню гьакъылымны кёплюгюн яда арив сёйлеп болагъанымны гёрсетмек учун гелмеген эдим[+]. 2Мен сизин булан болгъан чакъы заман Иса Месигьден[†] ва янгыз Ону хачгъа илинип оьлмеклигинден башгъа бир затны да билме къарамадым[+]. 3Гелегенде де, мен гючсюзлюкде, къоркъув булан ва бек титирей туруп гелдим[+]. 4Мени уьйретивюм ва сёйлевюм инандырагъан ва гьакъыллы сёзлер булан тюгюл, Аллагьны Ругьуну къудратына асаслангъан далиллер булан айтылды[+]. 5Шо заман сизин иманыгъыз да инсанланы гьакъыллылыгъына тюгюл, Аллагьны къудратына асасланар[+].

6Гьакъыллы сёзлени буса биз ругь якъдан чыныкъгъанланы арасында сёйлейбиз. Амма бу гьакъыллылыкъ не бу дюньяны, неде бу дюньяны гьечге айлана барагъан гьакимлерини гьакъыллылыгъы тюгюл[+]. 7Шону орнуна биз Аллагьны сырлы гьакъыллылыгъын сёйлейбиз. Шо буса дюнья яратылмагъа башлангъынча да алдын яшырылып тургъан гьакъыллылыкъ. Шо гьакъыллылыкъ бизин макътавлугъубуз учундур[+]. 8Бу дюньяны гьакимлеринден гьеч бири де ону англамады. Эгер англагъан эди буса, макътавлу Раббибизни хачгъа илмес эдилер[+]. 9Амма Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Оьзюн сюегенлер учун Аллагь гьазирлеген затланы гьеч бир гёз
гёрмеген, гьеч бир къулакъ эшитмеген, гьеч бир инсанны
юрегине гелмеген.

10Аллагь оланы бизге Оьзюню Ругьу булан ачды. Аллагьны Ругьуна буса гьар зат белгили. О Аллагьны яшырылгъан сырларын да ахтара[+]. 11Инсанны ойларын ону ичиндеги ругьундан башгъа дагъы ким билмеге болур? Шону йимик, Аллагьны ойларын Ону Ругьундан башгъасы билме болмас[+]. 12Биз буса бу дюньяны ругьун алмадыкъ, Аллагь бизге савгъат этген бары да затгъа тюшюнмек учун, О бизге Ругьун Оьзю берди[+]. 13Аллагьны Ругьу булангъылагъа ругь булан байлавлу затланы англатабыз. Буланы биз инсанны гьакъылы уьйретген сёзлер булан тюгюл, Аллагьны Ругьу уьйретген сёзлер булан сёйлейбиз[+]. 14Оьзюнде Аллагьны Ругьу ёкъ адам Ругьдан гелеген затны къабул этмес. Огъар шо авлиялыкъ чы дагъы ва о шону англама болмас, неге тюгюл де шогъар къыймат янгыз Ругьну кёмеклиги булан берме болар[+]. 15Инсанда Аллагьны Ругьу бар буса, о гьар затгъа къыймат берип болур, ону оьзюне буса бирев де къыймат берип болмас.

16Неге тюгюл де, Раббибизни гьакъылына тюшюнюп ва Огъар
насигьат берип болагъан кимдир?

Бизде буса Месигьни гьакъылы бар[+].

#### 3


Жыйындагъы ярплашыв

1Гьей къардашлар, мен де сизин булан ругь якъдан чыныкъгъан адамлар булан сёйлейгенде йимик сёйлеп болмадым. Бу дюньяны адамлары булан, Месигьни[†] ёлуна янгы аякъ басгъан яшлар булан сёйлейгенде йимик сёйледим. 2Мен сизин сют ичирип сакъладым, неге тюгюл сизин уллулар ашайгъанны ашамагъа гючюгюз чатмай эди. Сиз гьали де уллулар ашайгъанны ашамагъа болмайсыз[+]. 3Сиз гьали де бу дюньядансыз. Арагъызда гюнчюлюк ва эришивлюклер болуп тургъан чакъы, оьзюгюзню бу дюньяны адамлары йимик тутмаймысыз дагъы[+]? 4Сизин бирлеригиз: «Мен Павелни яныман», яда башгъаларыгъыз: «Мен Аполлосну яныман», – деп сёйлейгенде, бу дюньядагъы оьзгелерден сизин негиз башгъадыр дагъы?

5Шолай болгъанда, Аполлос кимдир? Павел кимдир? Биз янгыз бир къуллукъчуларбыздыр. Бизин кёмегибиз булан сиз Иса Месигьге иман салдыгъыз. Аллагь бизин гьарибизге кютмек учун къуллукълар тапшурду[+]. 6Мен урлукъ чачдым, Аполлос сугъарды, амма Аллагь буса оьсдюрдю[+]. 7Ашлыкъ чачагъан ва ону сугъарагъан агьамиятлы тюгюл, янгыз оьсдюреген Аллагь агьамиятлы[+]. 8Урлукъ чачгъанны ва сугъаргъанны мурады бир. Гьариси тёкген загьматына гёре гьагъын да алыр[+]. 9Биз бирче Аллагь учун ишлейбиз. Сиз буса Аллагьны авлагъысыз, Аллагьны бинасысыз[+].

10Аллагьны зор яхшылыгъы булан магъа берилген тапшурувгъа гёре, мен, гьакъыллы къурувчу этеген кюйде, бир башлап кюрчюсюн салдым, башгъасы шону уьстюнде къура. Амма гьариси бина нечик къурулагъанына тергев этме герек бола[+]. 11Бирев де салынгъанындан къайры гьеч башгъа кюрчю салып болмас, о кюрчю буса Иса Месигьдир[+]. 12Шо кюрчюню уьстюнде бирев алтындан, гюмюшден, къыйматлы ташлардан, такътадан, биченден яда саламдан бина къурмагъа бола. 13Ишлейген гьар кимни иши ачыкъ болажакъ гюн етишер. Шо гюн бары да затны ачыкъ этежек, неге тюгюл о ялын булан гележек. Шо ялын буса гьар ким кютген ишни тергеп къарайгъан бир сынав болажакъ[+]. 14Кимни къургъан бинасы сынавдан оьтсе, шону къургъан адам алапа алажакъ. 15Къургъан бинасы яллап къалса, о зарал гёрежек ва алапасыз къалажакъ. О оьзю къутгъарылажакъ, амма ялынны ичинден оьтюп чыкъгъанда йимик болажакъ.

16Сиз Аллагьны ибадатханасы[†] экенигизни ва Аллагьны Ругьу сизин ичигизде яшайгъанны билмеймисиз[+]? 17Аллагьны ибадатханасын дагъытгъан гишини Аллагь дагъытажакъ. Аллагьны ибадатханасы сыйлыдыр. Шо ибадатхана да сизсиз[+].

18Оьзюгюз оьзюгюзню алдатмагъыз. Ким бу дюньяда оьзюн гьакъыллы деп санай буса, гертилей де, гьакъыллы болмакъ учун, о «авлия» болма герек. 19Неге тюгюл де, бу дюньяны гьакъыллылыгъы Аллагьны алдында авлиялыкъдыр. Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Гьакъыллыланы Аллагь оьзлени гьилласы булан тута[+].

20Дагъы да булай язылгъан:

Гьакъыллыланы ойлары бош зат экенни Раббибиз биле[+].

21Шогъар гёре бирев де инсанлар булан макътанмасын. Неге тюгюл де, бары да зат сизинкидир: 22Павел, Аполлос, Петер, дюнья, яшав, оьлюм, гьалиги ва гележек заман – бары да зат сизинки. 23Сиз де Месигьникисиз, Месигь де Аллагьныки[+].

#### 4


Аллагьны элчилерини къуллукъ этивю

1Булайлыкъда, инсанлар бизин Месигьни[†] къуллукъчулары ва Аллагьны сырлы гьакъ гертиликлери инанылгъан адамлар деп танысынлар. 2Шо заман инанылгъан адамланы гьарисинден буса оланы амин болмакълыгъы талап этиле. 3Сиз яда оьзге инсанлыкъ дуван магъа нечик дуван этежеги мени бары да затдан аз ойлашдыра. Мен гьатта оьзюм оьзюме де дуван этмеймен. 4Мени намусум таза. Шолай демек мени бир айыбым да ёкъ демек тюгюл. Амма магъа Дуванчы Оьзю Раббибиздир[+]. 5Шо саялы, Раббибиз гелип битгенче, бир затгъа да алданокъ дуван этмегиз. О Оьзю гелип йиберип, къарангылыкъда яшырылып турагъан затланы уьстюн ачажакъ ва юреклеригиздеги талпынывларыгъызны аянгъа чыгъаражакъ. Шо заман гьар инсан Аллагьдан оьзюне лайыкълы болгъан макътавну алажакъ[+].

6Гьей къардашлар, мен сизин пайдагъыз учун буланы магъа ва Аполлосгъа гёре къоллап айтдым, бизден мисал алып, сиз: «Язылгъан затдан ари чыкъма тарыкъ тюгюл», – деген затны англасын деп. Шо заман сиз биревден биревню артыкъ гёрмежексиз[+]. 7Сиз башгъалардан артыкъ деп ким айта? Аллагь бермеген сизин негиз бар экен? Шолай буса, башгъа бирев савгъат этип берген зат булан неге макътанасыз дагъы[+]?

8Гьали сизин оьзюгюзге тарыкъ болагъан бары да затыгъыз бар! Сиз бай болдугъуз! Бизсиз де сиз пачалар болдугъуз! Гертилей де, сизин пачалар болгъаныгъызны мен нечакъы да сюер эдим, балики, шо заман сизин булан бирче биз де пачалар болуп къалар эдик![+] 9Амма, мен ойлашагъан кюйде, Аллагь бизге, элчилеге,[†] оьзлеге майданда оьлме къарар чыгъарылгъан адамлар гьисапда, лап да ахырынчы ерни гёрсетген. Сав дюньягъа – малайиклеге де, инсанлагъа да – биз тамашагъа токътадыкъ[+]. 10Биз Месигь учун авлиябыз, сиз буса Месигь булан гьакъыллысыз! Биз гючсюзбюз, сиз буса гючлюсюз! Сиз абурлусуз, биз буса абурсузбуз[+]. 11Биз гьалиге ерли де ач, сувсап ва ялангъач къалгъанбыз. Бизин токъалайлар, бизин барып гирме ерибиз де ёкъ[+]. 12Оьзюбюзню къолларыбыз булан яманокъ загьмат тёгебиз. Бизин сёгелер, биз буса олагъа Аллагьны яхшылыгъын ёрап дуа этебиз. Бизин гьызарлайгъанда, сабурлукъ этип турабыз[+]. 13Бизин гьакъыбызда яман сёйлейлер, биз буса яхшылыкъ булан жавап беребиз. Бугюнге ерли биз бу дюньяны ташлангъан бир чёбюне айланып битгенбиз, аякъ тюпде тапталгъан бир чанг йимик болгъанбыз.

14Мен буланы сизин илыкъдырайым деп тюгюл, сизге оьзюмню сююмлю яшларыма йимик насигьат берейим деп язаман[+]. 15Месигьни ёлунда сизин минглер булан насигьатчыларыгъыз бар буса да, аталарыгъыз кёп тюгюл. Мен Иса Месигьни ёлунда Сююнч Хабарны[†] кёмеги булан сизин атагъыз болдум[+]. 16Мен сизге тилеймен: менден уьлгю алыгъыз![+] 17Шону учун Тимофейни сизин яныгъызгъа йиберемен. Раббибизни ёлунда о мени сююмлю ва инамлы уланым. Месигьни ёлунда мен оьтген яшавну о сизин эсигизге салажакъ. Бу буса мен гьар ерде, Исагъа иман салгъанланы гьар жыйынында уьйретеген затларыма къыйышывлу геле[+].

18Бирлери буса, мен сизин яныгъызгъа гелмес деп ойлашып, хохайланып токътагъанлар. 19Амма, Аллагь буюрса, узакъ къалмай мен сизин яныгъызгъа гележекмен. Мен сизин яныгъызгъа гелип, шо хохайланы сёзлери нечик экенни тюгюл, оланы гючю нечик экенни ачыкъ этежекмен[+]. 20Неге тюгюл де, Аллагьны гьакимлиги сёзлерден тюгюл, гючден асылы бола[+]. 21Сиз менден не сюесиз? Сизин яныгъызгъа таякъ булан гелгенимни сюемисиз яда сююв ва саламат ругь булан гелгенимни сюемисиз[+]?

#### 5


Жыйындагъы пасатлыкъгъа къаршы чыгъыв

1Сизин арагъызда, гертилей де, яман пасатлыкъ, гьатта имансызланы арасында да къаршы болмайгъан кюйдеги пасатлыкъ бар дей. Сизинкилерден бири гьатта оьгей анасы булан яшай![+] 2Яс этип йылайгъанны орнуна, сиз буса оьктем болуп хохаясыз! Шолай биябур ишни этеген адамны арагъыздан неге тайдырмадыгъыз? 3-4Мен сизин арагъызда тюгюл бусам да, ругьум булан сизин буланман. Сизин яныгъызда болгъан адам йимик, шо ишни этген адамгъа Раббибиз Исаны аты булан дуван этдим. Раббибиз Исаны къудраты булан сиз жыйылгъан заманда, мени ругьум да сизин арагъызда болуп,[+] 5шо адамны къаркъарасы ёкъ болсун учун, ону иблисге тапшуруп къоюгъуз. Шоллукъда, Раббибиз къайтып гележек гюн ону ругьу къутгъарылар[+].

6Сизин макътанагъаныгъыз яхшы тюгюл. Маяны бир гиччи гесеги де бютюн хамурну гёпюртегенин сиз билмеймисиз[+]? 7Янгы бир хамур болмакъ учун, эсги маядан айрылып тазаланыгъыз. Гертилей де, сиз маясыз экмекге ошап къалгъансыз. Бизин Пасха[†] къурбаныбыз болгъан Месигь[†] къурбан этилди[+]. 8Бугъар гёре, гелигиз, эсги мая булан, гюнагьны ва яманлыкъны маясы булан тюгюл, таза юреклиликни ва гьакъ гертиликни маясыз экмеги булан Пасха байрам этейик[+].

9Кагъызымда мен сизге пасат ёлда юрюйгенлер булан къатнашмагъыз деп язгъан эдим[+]. 10Олай демек бу дюньядагъы пасат юрюйгенлер булан яда сутурлар булан, яда уручулар булан, яда ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этегенлер булан демек тюгюл. Шолай буса, сиз бу дюньяны къоюп гетмеге борчлу болур эдигиз. 11Гьакъыкъатда мен сизге булай яздым: оьзю сизин иман къардашыгъызман деп де айтып, пасат юрюйген яда сутур, яда ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этеген, яда бугьтан юрютеген, яда ичеген, яда урлайгъан адамлар булан къатнашмагъыз. Шолай адам булан гьатта бир тепсиде де олтурмагъыз[+].

12Неге тюгюл де, Исагъа иман салгъанланы жыйыны[†] булан байлавлугъу ёкълагъа дуван этмек магъа кёп тарыкъмы дагъы? Тек сиз Исагъа иман салгъанланы жыйынындагъылагъа дуван этме тарыкъ тюгюлмюсюз дагъы[+]? 13Жыйын булан байлавлугъу ёкълагъа Аллагь дуван этежек. Сыйлы Язывларда булай язылгъан: «Пасат юрюшлюню арагъыздан къувалагъыз».

#### 6


«Бир биригиз булан дувангъа чыкъмагъыз»

1Иман къардашы булан эришивлюклери болгъан сонг, масъаланы Аллагьны халкъыны алдында чечмей, къайсыгъыз имансызлагъа дуван этдиресиз дагъы[+]? 2Дюньягъа Аллагьны халкъы дуван этежекни сиз билмеймисиз дагъы? Эгер сиз дюньягъа дуван этежек болгъан сонг, оьзюгюзню арагъыздагъы увакъ тюек эришивлюклени де оьзюгюз чечип болмаймысыз дагъы[+]? 3Биз малайиклеге де дуван этежегибизни сиз билмеймисиз дагъы? Гьар гюнлюк ишлеге дуван этме чи хасокъда болабыз! 4Шолай ишлеге байлавлу эришивлюклер тувулунгъан сонг, неге сиз оланы жыйын булан байлавлугъу ёкълагъа дуван этме бересиз дагъы? 5Бу не илыкъ ишдир! Арагъызда иман къардашларыгъызны бир бири булан байлавлу эришивлюклени ёрукъгъа салмагъа болагъан бир гьакъыллы адам да ёкъму[+]? 6Иман къардаш иман къардашы булан дувангъа чыгъа, олагъа буса имансызлар дуван эте!

7Сизин бир биригиз булан дувангъа чыкъмакълыгъыгъыз – толу йырылыв! Адилсиз хатири къалгъан кюйде турса къолай тюгюлмю экен? Магьрюм къалгъан кюйде турса къолай тюгюлмю экен[+]? 8Сиз буса хатирин де къалдырасыз, урлама да урлайсыз ... Кимни десегиз – оьзюгюзню иман къардашларыгъызны!

9Яда адилсизлер Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмежегин билмеймисиз? Оьз оьзюгюзню алдатмагъыз! Не пасатлыкъ юрютегенлер, не ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этегенлер, не зиначылар, не эргишиге ювукълукъ этеген эргишилер,[+] 10не уручулар, не сутурлар, не ичкичилер, не бугьтанчылар, не ялгъанчылар Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмежеклер[+]. 11Сизин бирлеригиз де шо журадан эди. Амма сиз гюнагьлардан чайылдыгъыз, юреклеригиз тазаланды, Аллагь Раббибиз Иса Месигьни[†] аты булан, Оьзюню Ругьундан таба сизин къабул этди[+].


«Пасатлыкъдан къачыгъыз!»

12«Магъа не зат этмеге де ярай», – дейлер, амма бары да зат бизин учун пайдалы тюгюл. Дюр, «магъа не зат этмеге де ярай», амма бир зат да бизин уьстюбюзде гьакимлик этме герек тюгюл[+]. 13Аш къурсакъ учун, къурсакъ да аш учундур. Аллагь буса экисин де ёкъ этежек. Амма къаркъара пасатлыкъ юрютмек учун тюгюл, Раббибиз учун берилген, Раббибиз де къаркъара учундур. 14Аллагь Оьзюню къудраты булан Раббибизни оьлюмден тирилтди, бизин де тирилтежек.

15Сизин къаркъараларыгъыз Месигьни къаркъарасыны санлары экенни билмеймисиз дагъы? Сен де Месигьни къаркъарасыны бир санын къагьбаны бир саны этмеге сюемисен? Аллагь сакъласын![+] 16Къагьба тиштайпагъа ювукълукъ этеген гиши ону булан бир къаркъара болагъанны да сиз билмеймисиз? Сыйлы Язывларда: «Экевю де бир къаркъара болажакъ», – деп язылгъан чы[+]. 17Раббибиз булан бирлешеген гиши Ону булан бир ругьда болур[+].

18Пасатлыкъдан къачыгъыз! Инсан не гюнагь иш этип къойса да, гюнагьы къаркъарагъа болмай. Тек пасатлыкъ этеген адам оьзюню къаркъарасына къаршы гюнагь иш этедир![+] 19Къаркъараларыгъыз оьзюнде Аллагь сизге берген Ругьу яшайгъан ибадатхана[†] йимик экени, сиз де оьзюгюз оьзюгюзге ес тюгюл экенигиз белгили тюгюлмю дагъы[+]? 20Сизин кёп багьа къыймат берип алды. Шогъар гёре Аллагьныки болгъан къаркъараларыгъыз булан Ону макътавлугъун артдырыгъыз[+].

#### 7


Уьйленмекни яда уьйленмей къалмакъны гьакъында

1Энни сиз язгъан затлагъа гелейим. Эргиши учун уьйленмей турмакъ яхшыдыр. 2Амма бу дюньяда кёп пасатлыкъ баргъа гёре, гьар эркекни оьзюню къатыны ва гьар къатынны да оьзюню эри болсун. 3Эри къатынына, къатыны да эрине бакъгъан якъда эр къатынлыкъ аралыкъларын кютсюн[+]. 4Къатын оьзюню къаркъарасына янгыз оьзю ес тюгюл, ону еси эри де дюр. Шо кюйде эр де оьзюню къаркъарасына янгыз оьзю ес тюгюл, ону еси къатын да дюр. 5Дуа булан машгъул болмакъ учун, заманлыкъгъа бирев бирев булан разилешип тюгюл эсе, бир биригизге ювукълукъ этивден магьрюм къалмагъыз. Сонг дагъы да ювукълукъ этигиз, неге тюгюл де оьзюгюзню енгип сакълап болмайгъаныгъыз саялы, сизин иблис алдатмасын[+]. 6Мен буланы буйрукъ гьисапда тюгюл, маслагьат гьисапда айтаман[+]. 7Мен бары да инсанлар мени йимик болгъанны сюер эдим. Амма уьйленивге бакъгъан якъда гьар адамгъа Аллагь берген савгъат бар: бирисине – бир савгъат, башгъасына – башгъа савгъат[+].

8Къатыны гечингенлеге ва тул къалгъанлагъа буса мени йимик янгыз турмакъ яхшыдыр деп айтмагъа сюемен. 9Эгер оьзлени енгип сакълап болмай буса, уьйленсинлер, неге тюгюл гьасиретлигинден оьлюп турмакъдан эсе уьйленмек яхшы[+].

10Уьйленгенлеге буса мен тюгюл, Раббибиз къатын эринден айрылмасын деп буюра[+]. 11Эгер о айрылса, дагъы эрге бармасын яда къайтып оьзюню эри булан ярашсын. Эр де шолай оьзюню къатынындан айрылмасын[+].

12Къалгъанларын буса Раббибиз тюгюл, мен айтаман: эгер иман къардашлардан бирини имансыз къатыны болуп, эри ону булан яшамагъа рази буса, о къатынындан айрылмасын. 13Эгер къатынны имансыз эри болуп, къатын ону булан яшамагъа рази буса, о да эринден айрылмасын. 14Неге тюгюл де, имансыз эр иманлы къатындан таба, имансыз къатын да иманлы эрден таба Аллагьны алдында тазаланар. Шолай болмаса, сизин авлетлеригиз таза болмас эдилер. Гьали буса олар Аллагьны алдында таза.

15Эгер имансыз эр яда къатын айрылмагъа сюе буса, къой, айрылсынлар. Иманлылар шолай гезиклерде эркин. Аллагь сизин парахатлыкъда яшамагъа чакъырды чы дагъы. 16Гьей къатын, балики де, эринг сенден таба Исагъа иман салар. Гьей эр, балики де, къатынынг сенден таба Исагъа иман салар[+].

17Амма сизин гьаригиз энниден сонг да оьзюне Раббибиз гёрсетген кюйде яшап къалсын. Аллагь оьзюн чакъыргъан кюйде къалсын. Мен булай ёл гёрсетивлени Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынларына беремен. 18Аллагь чакъыргъан заманында сюннет этилген адамгъа шону яшырмагъа тарыкъ тюгюл. Аллагь чакъыргъан заманда сюннет этилмеген адамгъа сюннет этилмеге тарыкълы тюгюл[+]. 19Сюннет этилмек де, сюннет этилмей къалмакъ да бир зат да тюгюл. Аслусу янгыз Аллагьны буйрукъларын кютмекдедир[+]. 20Гьар ким оьзюн Аллагь Оьзюне чакъыргъан заманда нечик болгъан буса, шо гьалында къалсын. 21Раббибизни Оьзюне чакъырылгъан заманынгда къул эдинг буса, шогъар бир де талчыкъма. Эгер азат болмагъа имканлыкъ бар буса, шо имканлыкъдан пайдаланма къара. 22Эсингде сакълап къой: Раббибиз Оьзюне чакъыргъан заманда къул болгъан адам Ону азат адамыдыр. Шолай Оьзюне чакъырылгъан заманда азат болгъан адам да Месигьни[†] къулудур[+]. 23Аллагь сизин къул гьалыгъыздан кёп багьа къыймат берип алды, шо саялы инсанлагъа къул болма къарамагъыз[+]. 24Къардашлар, Аллагь Оьзюне чакъырагъан заманда гьар ким не гьалында болгъан буса, шо гьалында къалып къалсын.

25Эр къатын тюгюллени айтсакъ, о гьакъда магъа Раббибизни буйругъу ёкъ. Тек мен оьзюмню пикрумну айтайым: мен ойлашагъан кюйде буса, магъа, Аллагьны яхшылыгъындан, инанма ярай[+]. 26Бизин авур заманлар инсан шо кююнде къалса яхшы деп гьисаплайман. 27Къатынгиши булан байлангъан бусанг – эркинликни излеме; байланмагъан бусанг – къатын излеме. 28Амма къатын алсанг да, шондан гюнагь болмас. Къыз эрге барса да, шо саялы гюнагь болмас. Тек унутмагъыз, уьйленегенлер учун яшавда кёп къыйынлыкълар къаршылашар, мен буса сизин шо къыйынлыкълардан къорумагъа къаст этемен.

29Къардашлар, заман битип бара деп айтма сюемен. Энниден сонг къатыны барлар къатыны ёкълар йимик болсунлар, 30яслылар яслы тюгюллер йимик болсунлар, сююнегенлер сююнмейгенлер йимик болсунлар, сатып мал алагъанлар малы ёкълар йимик болсунлар[+]. 31Бу дюньяны ишлери булан машгъул болгъанлар бюс бютюнлей шо ишлерине берилип къалмасынлар, неге тюгюл де бу дюнья гьали биз гёреген гьалында узакъ къалмажакъ[+].

32Мен буса сизин гьеч бир къайгъысыз болмакълыгъыгъызны сюемен. Уьйленмеген адам, Раббибизни разилигин алмакъ учун, Ону ишлерини къайгъысын этер[+]. 33Къатыны бар адам бу дюньяны ишлерини гьайын ва къатыныны разилигин нечик алайым деген гьайны этип айланар 34ва эки орталыкъда къалар. Эрсиз къатын яда эрге бармагъан къыз, Раббибизни разилигин алмакъ учун, къаркъарасы ва ругьу булан оьзюн Аллагьгъа багъышлар. Эри бар къатынгъа буса, эрини разилигин къазанмакъ учун, яшавну къайгъысын этип айланма тюшер. 35Буланы мен сизге тогъас салмакъ учун тюгюл, сизин пайдагъыз учун сёйлеймен. Ёкъ, сиз Раббибизге амин болуп болгъаныгъызны ва башгъа затгъа тергев бермей, тийишли кюйде яшагъаныгъызны сюемен.

36Эгер оьзюню гелешмиши етишгени ва эрге бармагъаны саялы адам огъар тийишли кюйде янашмайман деп гьисап эте буса, о сюйгенин этсин. О гюнагь иш этген болмажакъ. Шолайлар къатын алсынлар. 37Амма юрегинден мекенли кюйде токъташып, къаркъарасын енгип ва оьзюню гьислерин жыйып сакълап, гелешмишин къатын этип алмагъан гиши яхшы иш этген болур. 38Шолайлыкъда, гелешмиши булан уьйленеген гиши яхшы иш этеген, уьйленмейген гиши буса дагъы да яхшы иш этген болур[+].

39Эри сав чакъы къатын огъар байлавлу. Эгер де эри оьлюп къалса, ону сюйген адамына эрге барма ихтияры бар, тек Исагъа иман салгъан адамгъа[+]. 40Эгер де янгыз къалып къалса, мени гьисабымда, дагъы да насипли болуп къалажакъ. Менде де Аллагьны Ругьу бар деп ойлайман.

#### 8


Ялгъан аллагьлагъа къурбан этилеген этлени гьакъында

1Гьали ялгъан аллагьлагъа къурбан этилеген этлени гьакъында «барыбызны да билимибиз барны» биз билебиз. Билим инсанланы оьктемлигинден шишип айланма борчлу эте, сююв буса инсанланы къурашдыра[+]. 2Эгер де бирев билим алдым деп гьисап эте буса, о оьзюне билме тийишли кюйде билмейдир[+]. 3Амма Аллагь Оьзюн сюеген гишини таный[+].

4Ялгъан аллагьлагъа къурбан этеген этлени ашамакъгъа гелейик. Бу дюньяда ялгъан аллагьлар бир тарыкъсыз затлар экенни, Бир болгъан Аллагьдан башгъасы ёкъ экенни биз билебиз[+]. 5Кёкде болсун, ерде болсун, «аллагьлар» деп айтылагъанлар бар буса да (оьзлеге «аллагьлар» деп айтылагъанлар кёп ва «бийлер» деп айтылагъанлар кёп), 6амма бизге Ата болгъан бир Аллагь бар. Бары да зат Ондан баш ала, биз де Ону учун яшайбыз. Бизге бир Раббибиз Иса Месигь[†] де бар. Бары да зат Ондан таба яратылгъан, биз де Ондан таба яшайбыз[+].

7Амма шону бары да адамлар билмейлер. Биревлер гьали гьалилер болгъунча да ялгъан аллагьлагъа сужда къыла эдилер. Олар гьали де къурбан эт ашайгъанда да, шону ялгъан аллагьлагъа сужда къылыв деп ва оьзлени осал намусу похлана деп гьисаплай[+]. 8Ашайгъан затыбыз бизин Аллагьгъа ювукълашдырмай. Неге тюгюл де, ашагъан булан да бизге бир зат да къошулмай, ашамагъан булан да биз бир зат да тас этмейбиз[+].

9Амма сакъ болугъуз, сизин аш танглавдагъы бу эркинлигигиз имандан языкъланы гюнагьгъа тюшювюне себеп болуп къалмасын. 10Масала, имандан языкъ бир адам билимли деп гьисапланагъан сени ялгъан аллагьланы бир ибадатханасында[†] къурбан этген этни ашайгъанынгны гёрюп къала. Шо заман о да шолай къурбан этни ашама ярай деп ойлашмасмы дагъы[+]? 11Шо имандан языкъ адам, тап оьзю учун Месигь оьлген иман къардашыгъыз, сизин билимлеригизден дагъылажакъ[+]. 12Шолайлыкъда, сиз иман къардашларыгъызгъа къаршы гюнагь иш этмек булан, оланы осал намусун яралап, Месигьге къаршы гюнагь иш этген де болурсуз. 13Шолай болгъанда, эгер мен ашайгъан зат иман къардашымны гюнагь иш этмеклигине себеп бола буса, иман къардашымны гюнагьлы этмес учун, дагъы бир заманда да мен эт ашамасман[+].

#### 9


Павелни элчилик ихтиярлары

1Мен азат тюгюлменми дагъы? Мен элчи[†] тюгюлменми дагъы? Мен Раббибиз Исаны гёрмегенменми дагъы? Раббибиз булан бирликде сиз мени ишлеримни натижалары тюгюлмюсюз дагъы[+]? 2Башгъалар учун элчи тюгюл бусам да, дагъы болмагъанда сизин учун чу мен элчимен. Сиз оьзюгюз, Раббибиз булангъы сизин яшавугъуз Мени элчилигимни исбатлавудур.

3Мени айыплайгъанлагъа оьзюмню якълап айтагъаным шудур: 4ашамагъа ва ичмеге бизин ихтиярыбыз ёкъму[+]? 5Яда оьзге элчилер йимик, Раббибизни инилери ва Петер йимик, Исагъа иман салгъан къатынларыбызны ёлдаш этип алмагъа бизин гьакъыбыз ёкъму[+]? 6Яшавлукъ учун ишлеп къазанмагъа янгыз мен де, Барнаба да герекбизми[+]?

7Асгерлик борчун оьз харжы булан ким кютер? Юзюм бав орнатып, ону емишин ашамай къояжакъ ким болур? Кимдир къой сирив сакълайгъан, тек къой сют ичмейген[+]? 8Мен буланы янгыз инсанлар ойлашагъан кюйде сёйлейменми? Мусаны[†] Къануну[†] да шолай затланы сёйлемейми дагъы? 9Мусаны Къанунунда: «Оьгюзге оьзю инныр басагъан затны ашама пуршав этме», – деп язылгъан чы. Раббибиз оьгюзнюмю дагъы гьайын этегени[+]? 10Шону О сизге яхшы болсун деп тюгюлмю дагъы айтагъаны? Гелимден оьзюню пайын алма умут булан сабанчы сабан сюре, иннырчы да инныр баса[+]. 11Биз сизин пайдагъыз учун ругь урлугъун чачабыз. Сизин арагъыздан яшав учун пайдалы затланы жыймагъа бизин ихтиярыбыз ёкъму дагъы[+]? 12Башгъаланы сизден кёмек алмагъа ихтияры бар буса, бизин шогъар дагъы да кёп ихтиярыбыз бар. Амма биз шо ихтиярдан пайдаланмадыкъ. Месигьни[†] Сююнч Хабарын[†] билдиривге пуршавлукъ болмасын деп, бары да затгъа чыдап турабыз.

13Ибадатхананы[†] къуллукъчулары ибадатханадан таба ашайгъаны, къурбанлыкъны салагъан ерни[†] къуллукъчуларыны да къурбан этеген затланы бир пайына ихтияры бары сизге белгили тюгюлмю дагъы[+]? 14Шолай Сююнч Хабарны билдирегенлер де яшав учун тарыкъ затны шо ишлеринден алсын деп Раббибиз буюрду[+].

15Амма мен бу ихтиярлардан гьеч биринден де пайдаланмадым. Буланы мен магъа да шолай кёмек болсун деп де язмайман. Макътанма болагъан затымны биревге магьрюм этме имканлыкъ бергенче, мен оьлмекни тангларман[+]. 16Эгер мен Сююнч Хабарны билдире бусам, мени макътанмагъа гьакъым ёкъ, неге тюгюл бу мени кютме герекли бир борчумдур. Адаршай эди магъа, эгер мен билдирмей эдим буса![+] 17Эгер де шону мен оьзюм сайлагъан болгъан бусам, алапа алажакъ эдим. Эгер де сайламагъан бусам, шо магъа тапшурулгъан къуллукъ этивдюр[+]. 18Магъа нечик алапа тюшген экен? Сююнч Хабарны гьакъсыз билдирип болагъаным ва шо Сююнч Хабар береген ихтиярлар булан пайдаланмайгъаным[+].

19Мен азатман ва биревге де къул тюгюлмен. Амма кёп адамланы Исаны янына тартмакъ учун, мен оланы барына да къул болуп къалдым[+]. 20Ягьудилени Исаны янына тартмакъ учун, олар булан мен оьзлер йимик болуп къалдым. Мусаны Къанунуна таби болагъанланы Исаны янына тартмакъ учун, олар булан Къанунгъа таби болагъан адам йимик болуп къалдым. (Тюзю, мен оьзюмню Къанунгъа таби болагъанлардан санамайман.)[+] 21Къанунну билмейген адамланы тапмакъ учун, Къанунну билмейгенлер булан мен оьзюмню Къанунну билмейген адам йимик тутдум (Месигьге таби болуп туруп, Аллагьны Къанунун биле бусам да)[+]. 22Гючсюзлени Исаны янына тартмакъ учун, олар булан гючсюз болуп къалдым. Бирлерин сама Исагъа иман салдырайым деп, оланы барысына да ошап юрюдюм[+]. 23Бары да бу затланы мен Сююнч Хабар учун, ону яхшы затларында пайым болсун учун этемен.

24Чабыв ярышларда кёплер ортакъчылыкъ этегенни, янгыз бири уьстюнлюк алагъанны сиз билесиз чи. Уьстюнлюкню савгъатын алмакъ учун, сиз де чабыгъыз[+]. 25Чабыв ярышларда ортакъчылыкъ этегенлер барысы да къаныгъывлу кюйде гьазирленелер. Олар шону заманлыкъ савгъатны алмакъ учун этелер. Биз буса даимлик савгъатны алмакъ учун къаст этебиз[+]. 26Бугъар гёре, мен де чабагъанда, алдында бир мурады бар гиши йимик чабаман. Урагъанда да, юмуругъум бошуна гетмес йимик ураман. 27Мен къаркъарамны чыныкъдыраман ва ону биревлеге Сююнч Хабарны билдирип, оьзюм ярышлагъа къошулмай къалагъан кюй болмасын деп, оьзюмню ягьыма таби этемен.

#### 10


Исрайылны тарихинден алынгъан масаллар

1Бизин бары да ата бабаларыбыз Аллагьны булутуну къорувуну тюбюнде болгъанны ва къоркъунчсуз кюйде денгизни къыркъып чыкъгъанны билгенигизни сюемен мен, къардашлар[+]. 2Мусаны[†] якъчылары гьисапда олар бары да булутгъа ва денгизге «гёмюлген эди». 3Оланы барысы да бир ругь азыгъын ашагъан[+] 4ва барысы да бир ругь сувун ичген. Олар оьзлени арты булан гелген бир ругь ташдан ичгенлер. Шо таш буса Месигь[†] эди. 5Аллагь оланы кёплеринден рази тюгюл эди, шо саялы олар дангылда къырылды[+].

6Булар барысы да, ата бабаларыбыз йимик биз де яманлыкъны сюймесин деп, бизге бир дарс болсун деп этилди[+]. 7Оланы бирлери йимик ялгъан аллагьлагъа сужда къылмагъыз. Оланы гьакъында Сыйлы Язывларда булай язылгъан: «Халкъ ашамакъ ичмек учун олтурду ва кеп чекмек учун турду»[+]. 8Оланы бирлери йимик пасат юрюмейик. Олар пасат юрюдю де – бир гюнню ичинде йигирма уьч минги къырылып къалды[+]. 9Бизге Месигьни сынап къарама ярамай, оланы бирлери Ону сынап къарагъан. Олар йыланлар тигип оьлгенлер[+]. 10Оланы бирлери кант этгенде йимик кант этмегиз. Оланы Азирейил малайик оьлтюрдю[+].

11Бу бары да олар булан болгъан затлар уьлгю гьисапда болгъан ва бизге, ахыр заман ювукълашып гелегенде яшайгъанлагъа, буварыв йимик язылгъан болгъан[+]. 12Шогъар гёре аякъ уьстде къатты эретургъанбыз деп ойлаша бусагъыз, сакъ болугъуз, йыгъылып гетме боласыз![+] 13Сиз гьали де гьар инсанны да башына гелегенинден башгъа сынавгъа къаршылашмагъансыз. Амма Аллагь аминдир. Сизин гючюгюзден артыкъ сынавгъа тарымагъа О изну бермес. О шо сынавдан оьтме ёл гёрсетер ва ондан оьтме гюч берер[+].

14Шолайлыкъда, сююмлю къардашларым, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этивден ари туругъуз[+]. 15Мен сизге бир англавлу адамлагъа йимик сёйлеймен. Мен айтагъан сёзлени гьакъында оьзюгюз ойлашып къарагъыз. 16Раббибизни алдында экмек бёлюв адатны кюте туруп, Аллагьгъа шюкюр этеген аякъны ичгенде, биз Месигьни къанына пайчы болмайбызмы дагъы? Шо адатны кюте туруп, экмекни сындырып ашайгъанда, биз Месигьни къаркъарасына пайчы болмайбызмы дагъы[+]? 17Экмек бир, кёп болгъан биз де бир къаркъарабыз, неге тюгюл барыбыз да бир экмекни пайлап ашайбыз[+].

18Исрайылны халкъына бир къарагъыз чы: Аллагьгъа къурбан этеген этни ашайгъанлар Огъар сужда къылывуна пайчы болмаймы дагъы[+]? 19Гьасили, мен не айтма сюемен? Ялгъан аллагьлагъа къурбан этеген этни маънасы бармы яда оьзю ялгъан аллагьланы маънасы бармы[+]? 20Ёкъ, озокъда! Тек имансызлар къурбан этегенде, олар ону Аллагьгъа этмей, жинлеге эте. Мен буса сизин жинлер булан ишигиз болгъанны сюймеймен![+] 21Сиз бир вакътини ичинде Раббибизни аягъындан ва жинлени аягъындан ичип болмассыз чы! Шолай да бир вакътини ичинде Раббибизни тепсисинде ва жинлени тепсисинде олтуруп болмассыз чы![+] 22Яда сиз Аллагьда гюнчюлюк уятма сюемисиз? Биз Ондан гючлюбюзмю дагъы[+]?


Павел башгъаланы пайдасына айлана

23«Не зат этмеге де ярай», амма бары да зат бизин учун пайдалы тюгюлдюр. «Не зат этмеге де ярай», амма бары да зат бизин къурашдырмас[+]. 24Гьар ким оьзюнюкине тюгюл, оьзгеге пайдалы болуп чыгъагъан затны гьайын этсин[+].

25Базардан сатып алагъан этни, ахтигине чыгъа турмай, парахат кюйде ашагъыз[+]. 26Неге тюгюл де, «ер де, ону уьстюнде болагъан бары да зат да Раббибизникидир»[+].

27Эгер Исагъа иман салмагъан бирев сизин къонакълай чакъырса, сиз де бармагъа сюйсегиз, парахат кюйде алдыгъызгъа салгъан бары да затны ашагъыз[+]. 28Амма бирев сизге: «Бу ялгъан аллагьлагъа къурбан этилген эт», – десе, шону айтгъан гиши учун ва намус учун ашамагъыз. 29Намус дегенде, сеникин тюгюл, башгъа адамны намусу учун деп айтмагъа сюемен. Неге дагъы биревню намусу мени эркинлигимни кемитме герек? 30Эгер мен аш учун Аллагьгъа шюкюрлюк эте бусам, шо шюкюрлюк этеген ашым учун ким мени айыплама бола[+]?

31Шогъар гёре, ашай бусанг да, иче бусанг да яда башгъа бир ишни эте бусанг да, бары да этеген затынгны Аллагьны макътавлугъу учун эт[+]. 32Не ягьудилени, не ят халкъланы, неде Исагъа иман салгъанланы гюнагь иш этивюне себепчи болмагъыз[+]. 33Мен бары да халкъгъа ярама къарайман, оьзюмню пайдама тюгюл, кёплер къутгъарылсын деп, олагъа пайдагъа айланаман[+].

#### 11


Жыйынгъа жыйылгъан заман булан байлавлу насигьатлар

1Мен Месигьден[†] уьлгю алагъанда йимик, сиз де менден уьлгю алыгъыз[+]. 2Гьар затда мени эсде сакълайгъаныгъыз ва мен уьйретген затланы мен айтгъан кюйде кютегенигиз учун сизге макътав этемен. 3Сиз шу затны билип къалгъаныгъызны сюемен: Месигь – гьар эргишини башчысы, гьар эркек – къатыныны башчысы. Аллагь да – Месигьни башчысы[+]. 4Гьар бир эргиши, эгер де о башы ябылгъан кюйде дуа эте буса яда Аллагьны атындан сёйлей буса, оьзюню Башчысын – Исаны – биябур этеген бола. 5Башын ачгъан кюйде дуа этеген яда Аллагьны атындан сёйлейген къатынгиши де башын илыкъгъа салыр, шолай къатын чачлары юлюнген къатынгъа ошар[+]. 6Эгер къатынгиши башын япма сюймей буса, чачларын къыркъдырсын. Эгер къатынгиши чачларын къыркъдырмагъа яда юлютмеге уяла буса, башын япсын[+]. 7Эргиши башына бёрк гиймеге герек тюгюл. Неге тюгюл де, о Аллагьны келпети ва макътавлугъу, къатын буса эргишини макътавлугъу[+]. 8Неге тюгюл де, эргиши къатынгишиден тюгюл, къатынгиши эргишиден яратылгъан[+]. 9Эргиши къатынгиши учун тюгюл, къатынгиши эргиши учун яратылгъан[+]. 10Малайиклер билсин деп, муна шо саялы къатынгишилер, гьакимликни тюбюнде экенлигини белгиси гьисапда, явлукъ байлама тарыкъ.

11Амма Раббибизни алдында къатынгиши эргишиден асылы бола, эргиши буса къатынгишиден асылы бола[+]. 12Къатынгиши эргишиден яратылгъаны йимик, эргиши де къатынгишиден тувгъан. Бары да затны буса Аллагь яратгъан. 13Оьзюгюз ойлашып къарагъыз: къатынгишиге башы ачыкъ кююнде Аллагьгъа дуа этмеге къыйышамы? 14Узун чачлар оьсдюрмек эргиши учун илыкълыкъ экенни сизге табиат оьзю де уьйретмейми? 15Узун чачлар – къатынгиши учун буса безендиреген зат. Чачлар – огъар явлукъ йимик берилген зат[+]. 16Эгер бир биревлер бу гьакъда эришмеге сюйсе, не бизин, не Исагъа иман салгъанланы оьзге жыйынларыны башгъа адаты ёкъну да айтып къоймагъа сюемен.


Экмек бёлюв адат булан байлавлу насигьат

17Сизге бирдагъы насигьат бермеге сюемен. Жыйынларыгъыз учун мен сизин макътамагъа болмайман, оланы пайдасындан эсе заралы кёпдюр. 18Биринчиси, сиз жыйылгъан заманда, арагъызда эришивлюклер болагъанын эшитдим, шогъар мен бир якъдан инанаман[+]. 19Сизин арагъыздан иманда мекенли токъташгъанларыгъыз белгили болсун учун, арагъызда башгъачалай ойлашагъанлар да болмагъа герек[+]. 20Шону булан бирге сиз Раббибизни алдында экмек бёлюв адатны кютме жыйылагъанда, сиз шону башгъа бир затгъа айландырасыз. 21Сизин гьаригиз оьзюгюзню ашыгъызгъа гьайт этип гиришесиз. Муна шулай бири ач кюйде, бири эсирип гете. 22Не эте, сизин ашап ичип болар йимик оьзюгюзню уьюгюз ёкъму? Яда сиз Исагъа иман салгъанланы жыйынын[†] гёрюп ярамаймысыз? Сиз пакъырланы тёбен этме сюемисиз? Не айтайым дагъы сизге? Макътама герекменми сизин? Ёкъ, о зат саялы макътамажакъман[+].

23Мен сизге берген затны оьзю Раббибизден алдым. Оьзюне хыянатлыкъ этилген гече Раббибиз Иса экмекни де алып,[+] 24шюкюр этгенден сонг, ону бёлген ва: «Бу сизин учун къурбан этилеген Мени къаркъарамдыр. Муну Мени эсде сакъламакъ учун ашагъыз», – деген[+]. 25Ахшам ашдан сонг да О шолай этген ва къолуна аякъны алып: «Бу аякъ Аллагьны ва Ону халкъыны арасындагъы янгы разилешивню белгилейген Мени къанымдыр. Къачан ичсегиз де, Мени эсге алмакъ учун ичигиз», – деген[+]. 26Гьар гезик бу экмекни ашайгъанда ва гьар гезик бу чагъыр аякъны ичегенде, сиз Раббибиз къайтып гележек замангъа ерли Ону оьлмеклигине шагьатлыкъ этесиз.

27Шогъар гёре, Раббибизни экмегин ашайгъан ва чагъыр аягъын ичеген адам шону лайыкъсыз бир кюйде этсе, Ону Къаркъарасына ва къанына къаршы гюнагь иш этген болур[+]. 28Экмекни ашагъынча ва чагъыр аякъдан ичгинче, инсан бир алдын оьзюн тергеп къарамагъа герек. 29Неге тюгюл де, Раббибизни къаркъарасына агьамият бермейли ашайгъан ичеген адам Раббибизни такъсырлавун ашайдыр ичедир. 30Шо себепден сизин арагъызда кюйсюзлер ва авруйгъанлар кёп, оьлегенлер де аз тюгюл. 31Эгер биз оьз оьзюбюзге дуван эте эдик буса, Раббибиз бизге шолай дуван этмес эди. 32Амма Раббибиз бизге дуван эте туруп, О бизин тюз ёлгъа сала. Шо заман къыяматгюн башгъалар булан бирче бизге дуван этилмес[+].

33Шолайлыкъда, къардашларым, Раббибизни алдында экмек бёлюв адатны кютме жыйылагъанда, бир биригизден алдынлыкъ этмеге къарамагъыз. 34Ач болгъаныгъыз бар буса, жыйынларыгъызда Раббибизни такъсырына тюшмес учун, уьюнде ашап гелсин. Къалгъан затланы буса мен сизин яныгъызгъа гелгенде, ёрукъгъа саларман.

#### 12


Аллагьны Ругьуну савгъатлары

1Гьали, къардашларым, гелигиз, ругь савгъатланы гьакъында сёйлейик. Шону да сиз англамай къалгъаныгъызны сюймеймен[+]. 2Билемисиз, сиз имансыз заманыгъызда оьзюгюзню терс ёл булан элтмеге къойдугъуз ва тилсиз ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этдигиз[+]. 3Аллагьны Ругьуну таъсиринден бирев де: «Исагъа налат болсун», – деп айтмас ва бирев де, Аллагьны Ругьундан таба тюгюл эсе: «Иса Раббибиздир», – деп айтма болмас[+].

4Тюрлю тюрлю савгъатлар бар, тек оланы Аллагьны биргине бир Ругьу бере[+]. 5Къуллукъланы да тюрлю тюрлю тайпалары бар, тек оланы биргине бир Раббибиз тапшура[+]. 6Инсанларда да Аллагь тюрлю тюрлю кюйде иш гёре, тек бары да инсанларда бары да затны биргине бир Аллагь эте[+].

7Гьар инсангъа Аллагьны Ругьуну тюрлю тюрлю савгъатлары пайда учун бериле. 8Аллагьны Ругьу бирине гьакъыллы сёзлени, башгъасына буса билимли сёзлени бере. 9Бир башгъасына Аллагьны Ругьундан иман бере, бир башгъасына да аврувланы сав этмеге гюч бере[+]. 10Бирине муъжизатлар яратмагъа гюч, башгъасына Аллагьны атындан сёйлемеге савгъат, бирисине не зат Аллагьны Ругьундан амалгъа гелегенни, не зат буса гелмейгенни айырма бажарывлукъ, оьзгесине англашылмайгъан тиллерде сёйлемеге, бирдагъысына шо тиллени англатмагъа гьюнер бере[+]. 11Буланы барын да Аллагьны биргине бир Ругьу эте ва гьар кимге сюйген кюйде пайлап бере.


Исагъа иман салгъанланы жыйыны – Месигьни къаркъарасы

12Бизин гьар бирибизни кёп санлары булангъы бир къаркъарабыз бар, бары да шо санлар бир къаркъараны къурашдыра. Месигь[†] де шолайдыр[+]. 13Ягьуди яда ят бусакъ да, къуллар яда азат адамлар бусакъ да, бизин барыбызны да сувгъа чомуп, Аллагьгъа тапшурду. Шоллукъда, биз бир Ругьдан таба Месигьни къаркъарасы булан бирлешип къалдыкъ ва барыбыз да бир Ругьну къабул этдик[+].

14Къаркъара буса бир сандан тюгюл, кёп санлардан къурашгъан. 15Масала, бут: «Мен къол тюгюлмен, шо саялы да мен къаркъараныки де тюгюлмен», – деп айтса, шо да бут къаркъараны бир саны тюгюл деп саналмагъа себеп болмас. 16Яда къулакъ: «Мен гёз тюгюлмен, шо саялы да къаркъараныки де тюгюлмен», – деп айтса, шо да къулакъ къаркъараны бир саны тюгюл деп саналмагъа себеп болмас. 17Эгер де савлай къаркъара янгыз гёзден амалгъа гелген эди буса, о нечик эшитер эди? Эгер де савлай къаркъара къулакъ болуп къалгъан буса, о нечик ийис билер эди? 18Амма гьакъыкъатда Аллагь къаркъарада гьар санны оьзю тийишли гёреген кюйде ерлешдирген. 19Эгер бютюн къаркъарада биргине бир сан тюгюл болмагъан эди буса, шо заман къаркъара оьзю нечик болур эди? 20Гьакъыкъатда санлар кёп, оланы бирлешдиреген къаркъара буса бирдир.

21Гёз къолгъа: «Сен магъа тарыкъ тюгюлсен!» – деп яда баш аякълагъа: «Сиз магъа тарыкъ тюгюлсюз!» – деп айтып болмас. 22Терсине, къаркъараны гючсюз гёрюнеген санлары оьзгелеринден эсе хыйлы да артыкъ герекли болур. 23Къаркъараны биз агьамиятлы тюгюл деп санайгъан санларына дагъы да кёп агьамият беребиз. Арив гёрюнмейген санларыбызны буса яхшы кюйде яшырабыз. 24-25Арив гёрюнеген санларыбызны буса яшырмагъа тарыкъ тюгюл. Амма къаркъарада айрылыкъ болмай. Ону бары да санлары бир бири булан байланып, бири бирини гьайын этсин учун, Аллагь къаркъараны аз агьамияты булангъы санларын кёп тергев берилеген кюйде этип ясагъан. 26Бугъар гёре, эгер бир сан азап чеге буса, ону булан бирге оьзгелери де азап чеге. Бир сан гьюрметли болса, ондан къалгъан бары да санлар да сююне[+].

27Сиз барыгъыз да бирче Месигьни къаркъарасысыз. Сизин гьаригиз ону санысыз[+]. 28Исагъа иман салгъанланы жыйынында[†] Аллагь, биринчилей, элчилени[†] белгилеген, экинчилей – пайхаммарланы, уьчюнчюлей – устазланы. Сонг оьзлеге гьайран аламатлар гёрсетмеге гюч берилгенлер геле. Сонг – аврувланы сав этегенлер. Сонг – оьзгелеге кёмек этегенлер, ёлбашчылыкъ этегенлер, англашылмайгъан тиллерде сёйлемеге гьюнери булангъылар[+]. 29Биз барыбыз да элчилербизми? Биз барыбыз да пайхаммарларбызмы?[†] Барыбыз да устазларбызмы? Барыбыз да гьайран аламатлар гёрсетебизми? 30Барыбыз да аврувланы сав этебизми? Барыбыз да англашылмайгъан тиллерде сёйлейбизми? Барыбыз да шо тиллеге англатыв берип билебизми? 31Тек оьр савгъатлагъа багъып талпыныгъыз! Гьали мен сизге булардан да яхшы ёл гёрсетермен[+].

#### 13


Сююв бары да савгъатлардан да артыкъ

1Эгер мен инсанланы ва малайиклени тиллеринде сёйлеп, сюювюм ёкъ буса, зангырагъан ез къонгуравдан ва оькюреген къомуздан бир башгъалыгъым да ёкъдур. 2Эгер мени Аллагьны атындан сёйлемеге савгъатым бар буса ва бары да сырланы биле бусам, гьар жура билимим ва тавланы йылышдырып болагъан иманым бар буса, амма сюювюм ёкъ буса, мен бир зат да тюгюлмендир[+]. 3Эгер мен бютюн малым мюлкюмню садагъагъа уьлешип, къаркъарамны отгъа салып яллатмагъа берсем, амма сюювюм болмаса, ондан магъа бир асув да ёкъдур.

4Сююв чыдамлы, сююв рагьмулу. Сююв гюллемес, макътанмас, оьктем болмас. 5Сююв низамсызлыкъ тувдурмай, оьзюне хайыргъа айланмай, ачуву чыкъмай, о оьзюню хатирлерин санап айланмай. 6Сююв яманлыкъгъа сююнмес, гьакъ гертиликге сююнер. 7О бары затдан гече, бары затгъа инана, бары затгъа умут эте, бары затгъа чыдап тура.

8Сююв бир заманда да битмес, амма Аллагьны атындан сёйлемеге берилген савгъат битер, англашылмайгъан тиллерде сёйлемеге берилген гьюнер ёкъ болур, билимлер арадан тайып, тарыкъсыз болур. 9Бизин билимибиз камил тюгюл, Аллагьны атындан сёйлейгенибиз де камил тюгюл. 10Камиллик гелгенде, камил тюгюл зат арадан таяжакъ. 11Мен яш заманымда яш йимик сёйлей, яш йимик англай, яш йимик де ойлаша эдим. Оьсюп уллу болгъанда, яшлыгъымны къойдум[+]. 12Гьали биз бары да затны тунукъ гюзгюден йимик гёребиз, камиллик етишгенде буса, бетге бет гёрюшежекбиз. Гьали мени билимим ярты, о заман буса мен, Аллагь да мени гьакъымда билегенде йимик, толу кюйде билежекмен[+].

13Шолайлыкъда, уьч зат къала: иман, умут, сююв. Буланы да барындан да уллусу сююв.

#### 14


Жыйындагъы низамны гьакъында

1Сюювню ёлу булан юрюгюз. Аллагьны Ругьуну савгъатларын, айрокъда Аллагьны атындан сёйлемеге савгъатны алмагъа къасткъылыгъыз[+]. 2Англашылмайгъан тиллерде сёйлейген гиши адамлагъа тюгюл, Аллагьгъа сёйлер, неге тюгюл ону бирев де англамас. О Аллагьны Ругьуну къудраты булан сырлы затланы сёйлер. 3Аллагьны атындан сёйлейген гиши буса адамлагъа насигьат бермек ва оланы рагьатландырмакъ, къурашдырмакъ учун сёйлер. 4Англашылмайгъан тиллерде сёйлейген гиши оьзю оьзюн къурашдырар, Аллагьны атындан сёйлейген гиши буса Исагъа иман салгъанланы къурашдырар. 5Сиз барыгъыз да англашылмайгъан тиллерде сёйлегенигизни сюер эдим, амма Аллагьны атындан сёйлейгенигизни дагъы да артыкъ сюер эдим. Аллагьны атындан сёйлейген адам англашылмайгъан тиллерде сёйлейген адамдан артыкъ. Озокъда, англашылмайгъан тиллерде сёйлейген адамны сёзю англатылып, Исагъа иман салгъанланы къурашдырма кёмек этеген гезиклер болмагъандан сонг[+].

6Энни, къардашларым, мен сизин яныгъызгъа да гелип, англашылмайгъан тилде сёйлемеге башласам, амма Аллагьдан гелеген англавну, уьйретивню, Аллагьны атындан сёйленеген сёзлени, билимни бермесем, ондан сизге не пайда болур? 7Аваз чыгъарагъан жансыз затлар, масала, дюдюк яда къомуз да шолай. Эгер шолардан чыгъагъан аваз мекенли ачыкъ кюйде сес бермей буса, дюдюк согъуламы яда къомуз согъуламы, ону нечик билмеге болур? 8Эгер зурнай белгисиз бир тавуш чыгъара буса, ябушувгъа ким гьазирленер[+]? 9Шону йимик, сиз бир англашылмайгъан тилде сёйлей бусагъыз, сиз айтагъан затланы нечик англар? Сиз бошуна, гьавагъа сёйлеген болурсуз! 10Масала, дюньяда кёп тюрлю тиллер бар, амма оланы барысыны да шо тиллерде сёйлейгенлер учун маънасы бар. 11Шо тил не зат англатагъанны мен билмей бусам, шо тилде сёйлейген гиши учун мен ят уьлкелимен, шо тилде сёйлейген адам да мени учун ят уьлкели. 12Сиз Ругьну савгъатларына талпына болгъан сонг, Исагъа иман салгъанланы жыйынын[†] къурашдырмакъ учун, шолагъа аявсуздан ес болма къарагъыз.

13Шогъар гёре англашылмайгъан тиллерде сёйлейген адам оьзю сёйлейген затларын англатып болагъан да болсун деп дуа этмеге герек. 14Эгер мен англашылмайгъан тилде дуа эте бусам, ругьум да дуа эте, амма гьакъылым ортакъчылыкъ этмей. 15Шолай болгъанда, мен не этме герекмен? Бир ругьум булан дуа этежекмен, бир де гьакъылым булан дуа этежекмен. Бир ругьум булан йырлажакъман, бир де гьакъылым булан йырлажакъман[+]. 16Эгер янгыз ругьунг булан Аллагьгъа макътав эте бусанг, сен не сёйлейгенни билмейген бир адам сен этеген шюкюр дуангны артындан: «Амин, я Аллагь», – деп нечик айтсын? Сен айтагъан затны о англамай чы![+] 17Сен Аллагьгъа яхшы шюкюр эте болма ярайсан, амма башгъа адам учун ондан бир пайда да ёкъ.

18Англашылмайгъан тиллерде мен сизден барыгъыздан да кёп сёйлейгениме Аллагьгъа шюкюр этемен. 19Амма иманлыланы жыйынында англашылмайгъан бир тилде он минг сёз сёйлемекден эсе, башгъаланы да уьйретмек учун, гьакъылым булан беш сёз сёйлемеге сюер эдим.

20Къардашларым, гьакъылда яшлар йимик болуп къалмагъыз. Яманлыкъда яшлар йимик затны англап битмейген кюйде, амма гьакъылда гьакъылбалыкъ болгъан адамлар йимик болугъуз![+] 21Мусаны[†] Къанунунда[†] Раббибиз булай айтды чы:

Бу халкъгъа Мен башгъа тиллер ва ят халкъланы авзу булан
сёйлежекмен, амма шо заманда да олар Магъа
тынгламажакълар.

22Булайлыкъда, англашылмайгъан тиллерде сёйлемек Исагъа иман салгъанлар учун тюгюл, имансызлар учун бир белги. Аллагьны атындан сёйлемек буса имансызлар учун тюгюл, Исагъа иман салгъанлар учун бир белги[+]. 23Эгер Исагъа иман салгъанлар жыйылып, барысы да англашылмайгъан тиллерде сёйлемеге башласа ва шонда сизин яныгъызгъа шо тиллени англамайгъан яда имансыз адамлар гелсе, сиз гьакъылыгъызны тас этгенсиз деп айтмасмы[+]? 24Эгер сиз барыгъыз да Аллагьны атындан сёйлей бусагъыз ва сизин арагъызгъа не болуп турагъанны англамайгъан яда имансыз бир адам гелсе, сёйленеген бары да сёзлер ону гюнагьлы ва айыплы экенине тюшюндюрежек. 25Шолайлыкъда, ону юрек сырлары ачылажакъ, о баш уруп Аллагьгъа сужда этежек ва: «Гертилей де, Аллагь сизин арагъызда!» – деп айтажакъ.

26Шондан не натижа чыгъарма тюше, къардашларым? Сиз бирче жыйылгъанда, биригизники алгъыш йырыгъыз, башгъагъызныки насигьатыгъыз, биревнюки Аллагьдан гелеген англаву, биревнюки англашылмайгъан тиллердеги хабары, биревнюки шо хабарны англатыву болсун. Тек бары зат Исагъа иман салгъанланы жыйынын къурашдырмагъа тарыкъ[+]. 27Бирев англашылмайгъан тилде сёйлеме къарай буса, эки яда инг кёбю уьч адам гезик булан сёйлемеге, бириси буса сёйленеген затны англатмагъа герек. 28Эгер арагъызда шо тилни англатып болагъан гиши ёкъ буса, сиз жыйылгъан заманда, англашылмайгъан тилде сёйлеме сюйген адам сёйлемей турсун, янгыз оьз оьзю ва Аллагь булан сёйлесин.

29Аллагьны атындан сёйлейгенлерден де эки яда уьч адам сёйлесин, къалгъанлары буса сёйлеген затлагъа тергев этсин[+]. 30Эгер де олтургъанланы арасындан кимге буса да биревге бирден Аллагьдан англав гелип къалса, шо заман биринчиси токътап къалсын. 31Барын да не затгъа буса да бир затгъа уьйретмек ва барын да ругьландырмакъ учун, сиз барыгъыз да гезик булан Аллагьны атындан сёйлеме боларсыз. 32Аллагьны атындан сёйлеме савгъаты булангъы адамлар шо савгъатына ёлбашчылыкъ этип бола. 33Неге тюгюл де, Аллагь низамсызлыкъны тюгюл, парахатлыкъны Аллагьыдыр.

Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынларында болагъаны йимик, 34къатынлар сёйлемей турсунлар. Оланы сёйлемеге ихтияры ёкъ. Олар, Мусаны Къанунунда язылгъан кюйде, таби болма гереклер[+]. 35Эгер олар бир затны билмеге сюе буса, уьйлеринде эрлерине сорасынлар. Исагъа иман салгъанланы жыйынларында къатынлагъа сёйлемек айып.

36Аллагьны каламы башлап, коринфлилер, сизден чыкъгъан яда о янгыз сизге етишип къалгъан деп ойлашамысыз? 37Оьзюн пайхаммар яда оьзюнде Ругьну гючю бар деп гьисап этеген гьар адам къабул этип къойсун: мен сизге язагъан затларым Оьзю Раббибизни буйругъудур. 38Эгер де къабул этмей буса, оьзю де къабул этилмес.

39Булайлыкъда, къардашларым, Аллагьны атындан сёйлемеге талпыныгъыз, англашылмайгъан тиллерде сёйлемекни де гери урмагъыз[+]. 40Амма бары да затда низам болмагъа герек, бары да зат оьз еринде ва заманында болмагъа герек[+].

#### 15


Иса Месигьни тириливю

1Къардашларым, сизге мен билдирген, сиз оьзюн кюрчю гьисапда къабул этген Сююнч Хабарны[†] бирдагъы керен эсигизге салмагъа сюемен. 2Эгер мен сизге билдирген сёзлерден тайышмай турсагъыз, Сююнч Хабарны кёмеги булан къутгъарылмагъа болурсуз, ёгъесе сизин иманыгъыз негьакъдыр[+].

3Оьзюм алгъан затны инг агьамиятлысын башлап мен сизге бердим: Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде, Месигь[†] бизин гюнагьларыбыз учун оьлюп гетди[+]. 4О гёмюлдю, уьчюнчю гюн буса, Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде, тирилди[+]. 5Месигь Петерге, сонг Оьзюню он эки де якъчысына гёрюндю[+]. 6Мундан сонг бир вакътини ичинде О Оьзюню беш юзден де артыкъ якъчысына гёрюндю. Оланы кёплери бугюн де яшап туралар, бирлери буса гечингенлер. 7Сонг О Якъубгъа[†] ва бары да элчилерине[†] гёрюндю[+]. 8Лап ахырда чакъсыз тувгъан бир яш йимик болгъан магъа да гёрюндю[+].

9Мен элчилени инг гиччисимен ва элчи деген атгъа да лайыкълы тюгюлмен, неге тюгюл де мен Исагъа иман салгъанланы гьызарлап тургъан бир адам эдим[+]. 10Амма, Аллагьны яхшылыгъындан, мен сиз гёреген кюйдемен. О магъа этген яхшылыкъ негьакъ болмады. Мен элчилени барындан да кёп загьмат тёкдюм, гертисин айтсам чы, мен тюгюл, Аллагьны менде болгъан яхшылыгъы загьмат тёкдю[+]. 11Гьасили, мен этдимми, олар этдими – башгъа тюгюл, биз барыбыз да шолай билдиребиз, сиз де шо уьйретивюбюзге иман салдыгъыз.

12Шолай буса, биз билдиреген кюйде, Месигь оьлюмден тирилген сонг, сизин арагъыздан бирлеригиз оьлюлер тирилмей деп нечик айтып боласыз дагъы[+]? 13Эгер оьлюлер тирилмей буса, Месигь де тирилмеген. 14Эгер Месигь тирилмеген буса, биз этеген иш де бош, сизин иманыгъыз да бош зат. 15Шолай болгъанда, биз Аллагьны гьакъында ялгъан сёйлейген болуп чыгъабыз, неге тюгюл де О Месигьни оьлюмден тирилтген деген хабарны билдиребиз. Эгер оьлюлени тирилмеклиги болмай буса, Аллагь Месигьни де тирилтмеге болмас эди. 16Эгер оьлюлер тирилмей буса, Месигь де тирилмеген. 17Эгер Месигь тирилмеген буса, сизин иманыгъыз да бош, гюнагьларыгъыз да гьали де гечилмеген[+]. 18Булай болгъанда, Месигьге иман салып оьлгенлер де даимге ёкъ болгъан[+]. 19Эгер биз янгыз бу яшав учун Месигьге умут эте бусакъ, бары да адамлардан инг насипсизлери биз болуп чыгъар эдик.

20Амма Иса Месигь оьлюмден тирилди! Оьзю де оьлгенлени инг биринчиси болуп тирилди[+]. 21Оьлюм бу дюньягъа бир адамдан таба гелгени йимик, тирилив де бир башгъа адамдан таба гелген[+]. 22Адам булан ортакъчы болгъанлар бары да оьлегенде йимик, Месигь булан ортакъчы болгъанланы да бары да яшавгъа къайтарылажакъ. 23Амма гьариси оьз гезиги булан болажакъ: башлап Месигь, О гелгенден сонг, Онуки болгъанлар тирилежеклер[+]. 24Сонг ахыр заман болажакъ. Месигь бары да ругь гьакимлени, башчыланы ва гючю булангъыланы ёкъ этгенде, гьакимлигин Атабыз Аллагьгъа тапшуражакъ![+] 25Бары да душманларын аякъ тюбюне салып янчгъынча, О гьакимлик этмеге герек болажакъ[+]. 26Ёкъ этилежек ахырынчы душман оьлюмдюр. 27Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде, О «бары да затны аякъ тюбюне салажакъ». «Бары да затны» дейгенде, бары да затны Месигьге таби этген Аллагьдан башгъа бары да зат экени ачыкъ[+]. 28Бары да зат Огъар таби этилгенден сонг, Уланы да бары да затны Оьзюне таби этген Аллагьгъа таби болажакъ. Шондан сонг Аллагь бары да затгъа толу кюйде гьакимлик этежек[+].

29Эгер де шо шолай болмагъан буса, неге инсанлар оьлгенлер саялы, сувгъа чомдуртуп, оьзлени Аллагьгъа тапшурта дагъы? Эгер де оьлгенлер тирилмей буса, олар саялы оьзлени шолай Аллагьгъа тапшуртма негер тарыкъдыр дагъы? 30Биз не учун яшавубузну гьар сагьатда къоркъунчлукъгъа тарытабыз[+]? 31Мен гьар гюн оьлюмню алдында токътайман. Къардашларым, Раббибиз Иса Месигьни алдында сизин булан болагъан оьктемлигим булан ант этемен![+] 32Мени мурадым инсанланыки йимик болгъан буса, мен Эфесдеги къыр жанлар булан ябушуп не эте эдим дагъы? Магъа ондан не пайда бар? Эгер де оьлгенлер тирилмей буса, «ашайыкъ ичейик, тангала биз оьлебиз чи!»

33Вёрегиз, алданып къалмагъыз: «Яман ёлдашлар инсанны терс ёлгъа салар». 34Тийишли кюйде эсигизни табыгъыз ва гюнагь иш этмегиз. Мен муну сизин илыкъдырайым деп айтаман, неге тюгюл сизин бирлеригиз Аллагьны танымай[+].


Тирилегендеги къаркъараланы гьакъында

35Амма биревлер: «Оьлюлер нечик тирилежек? Оланы къаркъаралары нечик болажакъ?» – деп сорай болмагъа ярай. 36Шолай сорамакъ гьайгевлюкдюр! Гьар урлукъ чыкъмакъ учун, бир алдын оьлме герек![+] 37Сиз чачагъан заманда, оьсюмлюкню оьзюн тюгюл, янгыз ону урлугъун, будайны яда башгъа бир оьсюмлюкню урлугъун чачасыз чы. 38Аллагь шо урлукъгъа Оьзю сюйген кюйде къаркъара бере. О да гьар урлукъгъа оьзюню къаркъарасын бере.

39Бары да къаркъаралар бир йимик болмай. Инсанланы къаркъарасы гьайванланыки йимик тюгюл, гьайванланы къаркъарасы къушланыки йимик тюгюл, къушланыки де балыкъланыки йимик тюгюл. 40Кёкдеги къаркъаралар да бар, дюньядагъы къаркъаралар да бар. Кёкде болагъанларыны сан ягъы ва гёзеллиги башгъа, дюньяда болагъанларыныки де башгъа. 41Гюнешни шавласыны гёзеллиги башгъа, айныки башгъа, юлдузланыки де башгъа. Шавла якъдан юлдуз да юлдуздан башгъа.

42-43Оьлгенлени тириливю булан да тап шо кююнде бола: къаркъара чирийген гьалында гёмюле – янгыргъан гьалында тирилип къала; тёбен этилген гьалында гёмюле – макътавлу гьалында тирилип къала; гючсюз гьалында гёмюле – гючлю гьалында тирилип къала[+]. 44Табиатдагъы къаркъара болуп гёмюлер – ругь къаркъара болуп тирилер. Табиатдагъы къаркъара болгъан сонг, ругь къаркъара да бар. 45Сыйлы Язывларда булай язылгъан: «Биринчи инсан болгъан Адам яшайгъан жан болду». Ахырынчы Адам буса яшав береген бир Ругь болду[+]. 46Амма башлап арагъа чыкъгъан ругь инсан тюгюл. Башлап арагъа чыкъгъан къаркъаралы инсан, сонг чыкъгъаны буса – ругь инсан. 47Биринчи Адам ерден, демек топуракъдан, экинчи Адам буса кёклерден гелген[+]. 48Топуракъдан болгъан адам нечик буса, дюньядагъы болгъанлар да шолайдыр. Кёклерден болгъан Адам нечик буса, кёклердеги болгъанлар да шолай. 49Биз топуракъдан болгъангъа нечик ошай бусакъ, кёклерден болгъан Адамгъа да шолай ошажакъбыз[+].

50Сизге айтма сюегеним, къардашларым, ерде этден ва къандан болгъан къаркъаралар Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмес, шолай чирийген затлар чиримейгенлерини вариси болуп болмас. 51-52Сизге бир сырны ачайым: биз барыбыз да оьлмежекбиз. Амма бирден, гёз юмуп, гёз ачгъынча, мюгьлетде ахырынчылай сюр чалагъанда, алышынажакъбыз. Сюр чалынажакъ ва оьлюлер чиримеген гьалында тирилежек, биз де алышынажакъбыз[+][+]. 53Неге тюгюл де, бютюн чирийген къаркъаралар чиримейген гьалгъа, оьлюмге тарылагъан къаркъаралар оьлюмсюз гьалгъа гирежек[+]. 54Чирийген ва оьлюмге тарылагъан къаркъаралар чиримейген ва оьлюмсюз гьалгъа гиргенде буса: «Оьлюмню уьстюнлюк ютуп къойду», – деп Сыйлы Язывларда язылгъан сёзлер гьакъ болуп чыгъажакъ!

55Гьей оьлюм! Сени уьстюнлюгюнг къайда?
Гьей оьлюм! Сени жан ачытдырагъан огъунг къайда[+]?

56Жан ачытдырагъан гючню оьлюм гюнагьдан алгъан. Гючню буса гюнагь Къанундан[†] алгъан[+]. 57Тек Аллагьгъа шюкюрлюк болсун! О бизге Раббибиз Иса Месигьден таба уьстюнлюкню берди[+].

58Булайлыкъда, гьей сююмлю къардашларым, Раббибизни ёлунда къатты кюйде токътагъыз. Оьзюгюзню даим Раббибизге къуллукъ этивге толу кюйде багъышлагъыз, неге тюгюл сиз О учун тёкген къыйыныгъыз бошуна гетмежегин билесиз.

#### 16


Ерусалимдеги иман къардашлагъа кёмек учун акъча жыйыв

1Гьали Аллагьны халкъына кёмек учун акъча жыйывну гьакъында бир нече сёз айтайым. Исагъа иман салгъанланы Галатиядагъы жыйынларына мен буюргъан кюйде сиз де этерсиз[+]. 2Гьар биригиз жуманы биринчи гюнюнде оьзюню къазанчына гёре артгъа акъча салсын. Мен гелген заманда жыйып айланмасын учун, шону оьзюню янында сакълап турсун[+]. 3Мен гелеген замангъа бир нече адамны айырыгъыз. Ерусалимдегилер билсин деп, мен шо адамлар кимлер экенни англатагъан кагъызлар язарман ва оланы жыйылгъан садагъа булан Ерусалимге йиберермен[+]. 4Эгер магъа да шонда бармагъа тийишли болса, олар булан мен де барарман.


Павелни хыяллары

5Македониядан оьтгенде, мен сизин ягъыгъызгъа гележекмен, неге тюгюл де мен Македониядан оьтме къарайман[+]. 6Балики, яныгъызда бир нечакъы заман къалырман яда къышны чыгъарырман. Сонг барагъан ериме бармагъа сиз магъа кёмек этерсиз. 7Мен гьали сизин яныгъызгъа ёл уьстюнде гелип гетмейим деп токъташгъанман. Шо оьтесиз аз замангъа гелмек болур эди. Аллагь буюрса, сизин булан бираз къолай заман турмагъа умут этемен. 8Эфесде мен Пентикост байрамгъа ерли къалажакъман[+]. 9Неге тюгюл де, ишибизни этмек учун онда уллу имканлыкъ ачылгъан, амма магъа къаршы чыгъагъанлар да чы кёп.

10Эгер Тимофей сизин яныгъызгъа гелсе, сизин арагъызда огъар парахат ва къоркъунчсуз болсун учун, тергев этигиз. Мени йимик, о да Раббибизни ишин кюте[+]. 11Бирев де ону тёбен гёрмесин. Сонг о мени яныма гелип болсун учун, ону эсенликде аманлыкъда ёлгъа салыгъыз. Оьзге иман къардашларыбыз булан мен ону гелмеклигин къаравуллап тураман.

12Иман къардашыбыз Аполлосгъа оьзге иман къардашларыбыз булан бирге сизин яныгъызгъа барсын деп мен бек тиледим. О гьали бармагъа сюймей эди, амма оьзюне онгайлы болгъан заманда гележек[+].


Ахыргъы насигьатлар

13Сакъ болугъуз, иманыгъызда къатты кюйде туругъуз, тартынмагъыз ва гючлю болугъуз![+] 14Этеген бары да затыгъызны сююв булан этигиз[+].

15-16Стефанасны ва ону уьюндегилерин сиз таныйсыз. Олар Агьаяда башлап Исагъа иман салгъанны ва оьзлени Аллагьны халкъына къуллукъ этивге багъышлагъанны да сиз билесиз. Мен сиз оьзюгюз шолай адамлагъа ва Аллагьгъа къуллукъ этип загьмат тёгеген гьар биревге таби болгъаныгъызны сюемен[+][+]. 17Мен Стефанасны, Фортунатны ва Агьайикни гелмеклигине сююнемен. Олар магъа сизин орнугъузну тута. 18Олар мени де, сизин де ругьларыбызны гётерди. Булайлар, гертилей де, макътавгъа лайыкълы.

19Исагъа иман салгъанланы Асиядагъы жыйынлары сизге саламлар йиберелер. Акила булан Прискила ва оланы уьюнде жыйылагъан иман къардашларыбыз сизге Раббибизни гьюрметинден йылы саламлар йибере[+]. 20Мундагъы бары да иман къардашларыбыздан да сизге саламлар бар. Бир биригиз булан къардашлар йимик къысып къучакълашып саламлашыгъыз[+].

21Мен, Павел, бу саламларымны сизге оьз къолум булан яздым[+]. 22Раббибизни сюймейгенлеге налатлар болсун. «Мараната!»[*][+] 23Раббибиз Исаны рагьмусу сизин булан болсун. 24Мени сюювюм де Иса Месигь[†] булан бирликде сизин булан болсун.

### 2 Коринфдегилеге

#### 2 Коринфдегилеге

2 Коринфдегилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Баш сёз


Коринфдегилеге язылгъан экинчи кагъыз


2 Коринфдегилеге

Павелни Коринфдеги жыйынгъа язгъан биринчи кагъызы ондагъы бары да масъалаланы чечмеге болмагъан. Шо кагъызны пайдалы таъсири болса да, жыйынны ортакъчыларына дагъы да кёп затны англатмагъа тарыкъ болгъан. Шо саялы да Павелге Коринфдегилеге экинчи кагъызын язмагъа тюшген. Кагъыздан гёрюнюп турагъаны йимик, ондагъылар Павелни савгъатына, ону элчилик абуруна бакъгъан якъда токъташып битмеген болгъан. Коринфде элчилербиз деп де айтып юрюйген адамлар арагъа чыгъып, оьзлени арив сёйлеп билегенлиги булан жыйынны бир бир ортакъчыларын артына салмагъа бажаргъан. Жыйындагъылагъа буварыв эте туруп, Павел олагъа ялгъан элчилени макътанчыкъ сёйлевлери булан иштагьланмайлы, Исаны ва иманны гьакъында айтагъан бары да затны тергеп юрюмеге чакъырыв эте.

Коринфдегилер оьзюн англап битмегени саялы Павел нечик къыйнала болгъанын бу кагъыз ачыкъдан гёрсетип тура. Шо бир вакътини ичинде элчи жыйындагъыланы ортакъчылары биринчи кагъызында оьзлеге этилген бир бир таклифлеге тынглагъанына да сююне. Коринфдегилеге оьзюню яшавлукъ сынавун мисалгъа алып сёйлей туруп, Павел гьар къайсы авур ишлени де яхшылыкъгъа айландырып къоймагъа болагъан Аллагьны рагьмусун оланы эсине сала.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Аллагь буюруп, Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан мен Павелден ва иман къардашыбыз Тимофейден Исагъа иман салгъанланы Коринфдеги жыйынына ва Аллагьны Агьая вилаятдагъы бары да халкъына салам![+] 2Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун!


Аллагь этген маслагьат

3Раббибиз Иса Месигьни Аллагьына ва Атасына макътавлар болсун! Аллагь рагьмуну Атасыдыр ва маслагьатчыдыр[+]. 4Къайгъысы булангъылагъа биз маслагьат этип болсун деп, бары пашманлыкъларыбызда Аллагь бизге маслагьат эте. Аллагь бизге берген маслагьат этив булан биз олагъа да маслагьат этип болабыз. 5Бизге, гертилей де, Месигь чекген азапларда нечакъы ортакъчылыкъ этмеге тюше буса, Аллагь да Месигьден таба шончакъы бизге маслагьат этип тура[+]. 6Яшавда биз къыйынлыкълар гёре бусакъ, шо сизге маслагьат этилсин учун ва сиз къутгъарылсын учун. Эгер Аллагь бизге маслагьат эте буса, шо да сизге маслагьат этмек учун, неге тюгюл де бизге башдан гечирме тюшеген къыйынлыкъланы сизге де чыдамлы кюйде башдан гечирмеге шо кёмек этежек[+]. 7Бизин сизге бакъгъан якъдагъы умутубуз буса бек: сизин булан бирче ортакъ азап чегивлерибизден къайры, ортакъ маслагьатыбыз да барны биз билебиз.

8Къардашларым, Асияда бизин башыбыздан гетген къыйынлыкъланы сиз де билгенигизни сюебиз. Онда о даражада къыйын эди чи, биз гьатта сав къаларбыз деп де умут этмей эдик[+]. 9Бизге оьлюм дуван этилген йимик гёрюне эди. Амма шолай биз оьзюбюзге аркъа таяп болсун учун тюгюл, оьлюлени тирилтеген Аллагьгъа аркъа таяп болсун учун болду[+]. 10-11О эди бизин къоркъунчлу оьлюмден къутгъаргъан. Энниден сонг да къутгъаражакъ Одур! Аллагь бизин бирдагъы да къутгъаражакъ деп, Ону булан умутубузну байлайбыз, неге тюгюл де этеген дуаларыгъыз булан сиз де бизге кёмек этесиз. Шо заман бизин учун кёп санавда этилген дуалагъа жавап гьисапдагъы Аллагьны рагьмусу саялы кёплер Огъар шюкюр этежек[+][+].


Павелни хыялларындагъы алмашынывлар

12Биз не зат булан оьктем болабыз? Айрокъда сизге бакъгъан якъда бу дюньяда оьзюбюзню Аллагьдан гелеген ачыкълыкъ ва гьакъ юреклик булан тутагъанлыкъда намусубуз бизге юк болуп токътай. Биз инсан гьакъылына тюгюл, Аллагьны рагьмусуна аркъа таяйбыз[+]. 13-14Биз сизге охуп англап болмас йимик бир зат да язмайбыз. Энни аз маз англагъаныгъыз йимик, сиз бизин толу кюйде де англар деп умут этемен. Шо заман Раббибиз Исаны къайтып гележек гюнюнде биз сизин булан не даражада оьктем болажакъ бусакъ, сиз де шо даражада бизин булан оьктем болажакъсыз[+].

15Муна шо саялы шогъар инанагъан гьалымда, сиз эки къабат пайда алсын деп, мен башлап сизин яныгъызгъа гелме токъташдым[+]. 16Македониягъа барагъан ёлумда сизин яныгъызгъа гелме къастым бар эди. Сонг, къайтывда, сиз мени Ягьудеягъа сапаргъа гьазирлеп болсун учун, яныгъызгъа гелме сюе эдим[+]. 17Мен шолай иш гёреген заманда, шону сай гьакъыллылыгъымдан этдимми дагъы? Яда мен хыялларымны бу дюньягъа хас болагъан кюйде бир вакътини ичинде «дюр, дюр» ва «тюгюл, тюгюл» деп айтагъанда йимик ойлашып къарайман деп эсигизге гелеми? 18Амма Аллагь аминдир ва О – бир вакътини ичинде биз сизге «дюр» ва «тюгюл» деп бир заманда да айтмажагъыбызгъа шагьат[+]. 19Мен, Сила ва Тимофей сизин арагъызда билдирип тургъан Аллагьны Уланы Иса Месигьге бакъгъан якъда гьеч бир мекенсизлик ёкъ. Месигьде янгыз «дюр» деген зат бар[+]. 20Аллагь нече керен сёз берсе де, Оьзю Месигь – бары затгъа «дюр» деген жавап! Муна шо саялыгъа биз Месигьден таба Аллагьны макътавлугъу учун «Амин!» деп къычырабыз[+]. 21Бизин де, сизин де Месигь булан бирликде беклешдиреген О – Аллагь. Бизин танглагъан да О. 22Биз Оьзюнюки экенни гёрсетмек учун, Аллагь бизин мюгьюрю булан белгиледи, юкчю гьисапда юреклерибизге Ругьун салды[+].

23Мен Коринфге гьали болгъунча гелмегеним янгыз сизин къызгъанагъаным саялы. Шогъар шагьатлыкъгъа мен Аллагьны чакъыраман ва жаным булан ант этемен[+]. 24Биз сизин иманыгъызгъа башчылыкъ этип турмайбыз чы. Иманыгъызда сиз къатты кюйде токътагъаныгъызны биз билебиз. Янгыз къуванчыгъыз учун биз сизин булан бирче загьмат тёгебиз.

#### 2

1Шо саялы да мен сизин яныгъызгъа дагъы гелип, дерт гелтирип турмайым деп токъташдым. 2Неге тюгюл де, эгер де мен сизге дерт гелтирсем, шо заман мен оьзюн пашман этген адамдан къайры, мени ким сююндюрежек[+]? 3Къайтып гелгенде, мени сююндюрме тарыкълар мени пашман этмесин деп, мен де о гьакъда яздым. Неге тюгюл де, мен сююнежек болсам, сиз де барыгъыз да сююнежегигизге инанаман. 4О гьакъда мен сизге толу юрегимни салып, къайгъыдан, дертден толуп, гёзьяшларым агъыла туруп яздым. Сизин дертге салмакъ учун тюгюл, мени сизге бакъгъан якъдагъы сюювюмню зорлугъун сиз билсин деп яздым[+].


Гюнагьлыны гечив

5Эгер де ким буса да бирев мени кепимни бузду буса да, о меникин тюгюл, аз маз буса да (къопдуруп айтма чы сюймеймен!) сизин барыгъызны да кепин бузду. 6Огъар чы о оьзю сизин кёплеригизден гёрген такъсыр да таманлыкъ этежек эди[+]. 7Гьали буса, о адам къайгъыгъа батып юрюмесин учун, ондан гечип къоюгъуз ва ону гёнгюн алыгъыз. 8Ялбарып тилеймен сизге: огъар бакъгъан якъда сюювюгюзню гёрсетигиз. 9Сиз бары да затларда тынглавлу болурмусуз – мен сизге шону сынап къарамакъ учун яздым. 10-11Гьали сиз кимден гече бусагъыз, мен де шондан гечемен. Мен гечген затны чы (эгер де гертиден де магъа гечме зат бар буса), бизин Иблисге алдатма къоймасын учун, Месигьни[†] алдында сизин хатиригизден гечдим. Иблисни мурадын буса биз яхшы билебиз[+].


Сююнч Хабарны уьст геливю учун Аллагьгъа шюкюрлюк этив

12Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] билдирмек учун, мен Троадагъа гелген заманда, магъа Раббибизни иши учун ёл ачылды[+]. 13Амма шонда иман къардашым Титни тапмагъаным саялы, юрегим рагьатлыкъ тапмады. Шогъар гёре, мен олар булан савболлашып, Македониягъа бармагъа деп ёлгъа тюшдюм[+].

14Амма Аллагьыбызгъа шюкюрлюк болсун! О гьар заманда да бизин Месигь булан бирликде уьстюнлюкге багъып алып юрюй. Месигьни гьакъындагъы билимни Аллагь бизден таба бары да ерде арив ийисли зат йимик арагъа чыгъара[+]. 15Неге тюгюл де, къутгъарылывну ёлундагъыланы ва оьлюмню ёлундагъыланы арасында биз Аллагьыбызгъа Месигь къурбан этеген арив ийисли затгъа ошайбыз[+]. 16Оьлюмню ёлундагъылары учун биз оьлюмню ийисибиз, къутгъарылывну ёлундагъылары учун яшавну ийисибиз. Шолай болмагъа дагъы ким бажарып болур? 17Бир кёплер йимик, биз Аллагьны каламын оьзюбюзню пайдабыз учун билдирип айланмайбыз чы. Биз Аллагь йиберген адамлар гьисапда, Месигь булан бирликде Ону алдында гьакъ герти затны сёйлейбиз.

#### 3


Янгы разилешивню къуллукъчулары

1Биз дагъы да оьзюбюзню оьзюбюз яхшы янындан танытмагъа сама къарамайбызмы? Бизин де, башгъаланы йимик – сизге болсун яда сизден болсун – ким экенибизни танытагъан кагъызлагъа къарагъан ерибиз бармы дагъы[+]? 2Сиз бизин юреклерибизде язылгъан, бютюн инсанлар таныйгъан ва охуйгъан кагъызыбызсыз! 3Сиз Месигьни[†] кагъызы экенигиз бары халкъгъа гёрюнюп тура, о кагъыз бизин къуллукъ этивюбюзню яхшылыгъындан язылгъан. Шакъы булан да тюгюл, герти Аллагьыбызны Ругьу булан. Ташгъа къазылып язылгъан Къанунну[†] язывлары булан да тюгюл, адамланы юреклеринде язылгъан язывлар булан[+].

4Шону биз Аллагьны алдында Месигьден таба инамлыкъ булан токъташдырмагъа болабыз. 5Не буса да бир затны оьзюбюзнюки деп гьисаплап болагъаныбыз саялы да тюгюл, бизин не затгъа буса да бир затгъа бажарывлугъубуз бар саялы. Ёкъ, бизин бажарывлугъубуз Аллагьдандыр. 6О бизин язылгъан Къанунгъа тюгюл, Ругьгъа асаслангъан янгы разилешивню къуллукъчулары болма бажарывлу этди. Язылгъан Къанун оьлтюрер, Аллагьны Ругьу буса яшав берер[+].

7-8Сёзлери ташгъа къазылып язылгъан Къанун макътавлукъда берилген эди. Шо вакътиде исрайыллылар Мусаны[†] нюрленген бетине къарап болмай эди. Мусаны бетини нюрленгени буса заманлыкъ зат эди. Оьлюм гелтиреген Къанунгъа гёре къуллукъ этив шолай макътавлукъгъа кюрчюленген буса, Аллагьны Ругьуна гёре къуллукъ этив дагъы да артыкъ макътавлу болмай болармы дагъы[+]? 9Эгер де такъсырлавгъа элтеген Мусаны Къанунуна къуллукъ этив макътавлукъ булан шавлаланып къалгъан буса, Аллагьны ягъындан къабул этивге элтеген къуллукъ этивню макътавлары нече керенлер артыкъ болар экен дагъы? 10Шо заман макътав булан къуршалгъан зат гьалиги макътавлукъ булан тенглешдирилмеге бажарылмай. 11Заманлыкъ макътав шолай уллу болгъан сонг, даимлик макътав нечик уллу болма герек!

12Шолай умутубуз бар экенибиз саялы да, биз ачыкъдан ва тартынмай сёйлейбиз. 13Сёнюп барагъан шо шавлагъа исрайыллылар къарамасын деп, бетин перде булан яшыргъан Муса йимик де тюгюлбюз. 14Оланы гьакъылы да тунукълашгъан эди. Мусаны Къанунун охуйгъанда, шо перде гьалиге ерли де яшырылып тура. Шо пердени янгыз Месигьге бакъгъан якъдагъы имандан таба тайдырмагъа бола[+]. 15Бугюнге ерли де Мусаны Къануну охулагъанда, ягьудилени юреклери перде ябулгъанда йимик яшырылгъан. 16Амма инсан Раббибизге бакъгъанда, шо перде тая[+]. 17Шо Раббибиз Ругьдур, Раббибизни Ругьу бар ерде эркинлик де бар![+] 18Биз буса барыбыз да, бетлерибизни перде булан япмайлы, Раббибизни макътавлугъуну шавласын гюзгюде йимик гёребиз ва Оьзюне ошай туруп ва ярыкъ макътавлукъ булан бирден бир шавлалана туруп тюрленебиз. Шону Раббибизни Ругьу эте[+].

#### 4


Аллагьны чыны савутлардагъы хазнасы

1Муна шо саялы биз, Аллагь Оьзюню рагьмулулугъундан оьзлеге шолай къуллукъну инанып тапшургъанлар, ругьдан тюшмейбиз[+]. 2Биз илыкълыгъы себепли болуп яшырылгъан бары да ишлени гери урабыз. Ялгъан айтмайбыз ва Аллагьны каламын къалплашдырмайбыз. Терсине, Аллагьны алдында биз гьакъ гертиликни билдиребиз. Бизин инсанлардан яшырылгъан гьеч затыбыз ёкъ[+]. 3Эгер биз билдиреген Сююнч Хабар[†] яшырылгъан буса да, о оьлюмню ёлу булан барагъанлар учун яшырылгъан[+]. 4Бу дюньяны аллагьы болгъан иблис имансызланы гьакъылын тунукълашдыргъан. Шоллукъда, олар Аллагьны келпети болгъан макътавлу Месигьни[†] гьакъындагъы Сююнч Хабарны шавласын гёрмеге болмайлар[+]. 5Биз оьзюбюзню гьакъыбызда тюгюл чю, Иса Месигьни Раббибиз экенни гьакъында ва Иса учун сизин къуллукъчуларыгъыз экенибизни гьакъында билдиребиз[+]. 6Неге тюгюл де: «Къарангылыкъдан ярыкъ берилме башлансын», – деген Аллагь бизин юреклерибизде ярыкъ берме башлады. Иса Месигьден таба О юреклерибизни Оьзюню макътавлугъуна тюшюнювню ярыгъы булан шавлаландырып къойду[+].

7Амма биз, шо хазнагъа ес болгъанлар, янгыз чыны савутларбыз. Шо саялы да шо оьлчевсюз къудрат бизден тюгюл, Аллагьдан гелегени ачыкъ[+]. 8Бизге бары да якълардан гюч этелер, амма бизин янчып болмайлар. Биз бек бузукъ гьалдабыз, буса да умутсуз тюгюлбюз[+]. 9Бизин гьызарлайлар, амма Аллагь бизин ташламай. Биз сюрюнсек де, амма дагъылмайбыз[+]. 10Исаны яшаву къаркъарабызда ачыкъ кюйде гёрюнсюн учун, биз Ону оьлюмюн даим оьзюбюзню къаркъарабызда алып юрюйбюз[+]. 11Исаны яшаву да бизин оьлюмге тарылагъан къаркъараларыбызда оьзюн гёрсетсин учун, бизин, савланы, даим О учун оьлюмге тарыталар[+]. 12Бизде – оьлюм, сизде буса яшав гьаракат эте.

13Амма Сыйлы Язывларда оьзюню гьакъында: «Мен иман салдым ва шо саялы да сёйлеме башладым», – деп язылгъан бир йимик иманыбыз болгъан сонг, биз иман салабыз ва шо саялы да сёйлейбиз[+]. 14Аллагь Раббибиз Исаны тургъузгъанны ва бизин де тургъузажакъны билебиз. Шо заман Аллагь бизин сизин булан Оьзюню алдына салажакъ[+]. 15Неге тюгюл де, бизин бары да къыйналывубуз сизин учун, Аллагьны рагьмусу кёп адамлагъа етишсин учун. Шо заман олар Аллагьгъа шюкюрлюк этежек, шону натижасында Ону макътавлугъу артажакъ.

16Муна шо саялы биз ругьдан тюшмейбиз. Къаркъарабыз дёне буса да, ругьубуз гюн сайын янгыра[+]. 17Неге тюгюл де, бизин енгил, аз заманлыкъ къыйналывубуз бизге зор, даимлик, бизин къыйналывубуздан оьлчевсюз артыкъ макътавлукъну гелтире[+]. 18Биз гёрюнеген затлагъа тюгюл, гёрюнмейген затлагъа гёз къаратабыз, неге тюгюл де бары да гёрюнеген затлар – заманлыкъ затлар, гёрюнмейгенлери буса – даимлик затлар[+].

#### 5


Кёклердеги даимлик къаркъарабыз

1Биз шу затны билебиз: бизин дюньядагъы уьюбюз, демек къаркъарабыз бузулгъанда, кёклерде башгъа уьюбюз, демек даимлик къаркъарабыз болажакъ. Шо уьйню инсанлар къурмагъан, Аллагь къургъан. 2Гьалиге буса биз аччы кюйде агь урабыз: кёклердеги шо даимлик къаркъарагъа къачан гирер экенбиз деп къаравуллап турабыз[+]. 3Онда гирген сонг, биз дагъы ялангъач болмажакъбыз[+]. 4Бу дюньядагъы къаркъарабыздан магьрюм къалма сюегенибиз учун тюгюл, оьлюмге тарылгъан затны даимлик яшав ютсун деп, кёклердеги къаркъараны алма сюегенибиз учун. 5Аллагь бизин шону учун яратды. Оьзю берген ваъдасын кютежеклигине О бизге юкге Оьзюню Ругьун берди[+].

6Шо саялы биз даим хошлубуз, дюньядагъы къаркъарабызда яшап турагъан чакъы, Раббибизден йыракъда экенибизни билебиз. 7Дюньяда биз гёрегенибизге гёре тюгюл, иманыбызгъа гёре яшайбыз[+]. 8Шо саялы биз даим хошлубуз ва, къаркъараларыбыздан чыгъып, Раббибиз булан бирче даимлик уьюбюзде яшамакъны яхшы гёребиз. 9Биз Ону булан бусакъ да яда дюньядагъы къаркъарабызда яшап тура бусакъ да, бары да затдан артыкъ Огъар ярама сюебиз[+]. 10Неге тюгюл де, бизге барыбызгъа да Месигьни[†] алдында дуванда токътамагъа тюшежек. Шо заман гьариси бу дюньядагъы къаркъараны ичинде яшагъанда этген яхшы ва яман ишлери учун тийишлисин алажакъ[+].


Ярашывлукъну тапшуруву

11Биз Раббибизден къоркъагъаныбыз саялы, гьакъ гертиликге инансын деп, инсанланы да мюкюр этме къарайбыз. Биз ким экенибиз Аллагьгъа белгили, шо сизге де белгилидир деп умут этемен[+]. 12Биз сизин алдыгъызда макътанмагъа къарамайбыз. Юрегини ичиндеги тюгюл, тышдан гёрюнеген затлары булан макътанмагъа къарайгъан бир тайпалагъа жавап берип болсун деп, сизге бизин булан макътанмагъа имканлыкъ беребиз[+]. 13Эгер гьакъылдан тайышгъан бусакъ – Аллагь учундур, сав гьакъыллы бусакъ – сизин учундур[+]. 14Бизге Месигьни сюювю ёлбашчылыкъ эте. Неге тюгюл де, бары да инсанлар учун бир Инсан оьлдю, шо саялы бары да инсанлар оьлдюлер деп токъташдырдыкъ[+]. 15Яшайгъанлар оьзлер саялы тюгюл, оьлген ва оьлюмден тирилген Месигь саялы яшасын учун, Месигь бары да инсанлар учун оьлдю[+].

16Энни биз биревню де инсан оьлчевлерине гёре танымайбыз. Бир заманларда биз Месигьге де шо гёзден къарай эдик, гьали буса къарамайбыз. 17Шо саялы ким Месигьге иман салгъан буса, о янгы яратывдур. Эсги затлар битди, бары да зат янгыртылды![+] 18Булар барысы да Аллагьдан. Месигьден таба О бизин Оьзю булан ярашдырды ва шо ярашывлукъну тапшурувун бизге берди[+]. 19Мен айтагъаным, инсанланы гюнагьларын оьзлеге къаршы тутуп турмай, Аллагь Месигьден таба бары да инсанланы Оьзю булан ярашдырды. О бизге шо гьакъдагъы хабарны бары да ерде билдирме тапшурду[+]. 20Биз Месигьни вакиллерибиз ва бизден таба Аллагь инсанлагъа чакъырыв эте. Шогъар гёре биз сизге Месигьни атындан ялбарып тилейбиз: Аллагь булан ярашыгъыз[+]. 21Месигьден таба бизин къабул этмек учун, Аллагь гюнагь этмейген Месигьни бизин гюнагьларыбыз учун къурбан этди[+].

#### 6

1Биз, Аллагь булан бирликде чалышагъанлар, сизге тилейбиз: сизге савгъат гьисапда берилген Аллагьны зор яхшылыгъы негьакъ болуп къалмасын[+]. 2Аллагь Сыйлы Язывларда айтгъаны йимик:

Заманы гелгенде, Мен сени эшитдим ва къутгъарылывну
гюнюнде сагъа кёмек этдим.

Гьали заманы гелди, къутгъарылывну гюню етишди.


Павел башдан гечирген къыйынлыкълар

3Бирев де бизин къуллукъ этивюбюзге бетлев этип болмасын учун, биз биревге де тогъаслар салмайбыз. 4-5Терсине, биз оьзюбюзню бары да затда Аллагьны къуллукъчулары йимик гёрсетебиз. Къыйынлыкъланы, тарчыкълыкъны, балагьланы, токъалавланы, туснакъланы, башгётеривлени, загьматланы, юхусуз гечелени, ачлыкъны чыдамлы кюйде башдан гечиребиз[+]. 6-7Дагъы да таза юрек, англав, сабурлукъ, рагьму, Аллагьны Ругьу ва таза сююв, Аллагьны къудраты, гьакъ гертиликни сёзю булан гёрсетебиз. Биз онг къолубузгъа да, сол къолубузгъа да муъминликни савутун тутабыз[+]. 8Биз намусгъа ва намуссузлукъгъа, бугьтангъа ва рагьмулу макътавлукъгъа гьазирбиз. Бизин ялгъанчылар деп гьисаплайлар, биз буса гьакъ юреклилербиз[+]. 9Бизин белгисиз деп гьисаплайлар, биз буса белгилибиз. Бизин оьлегенлер деп гьисаплайлар, биз буса яшап турабыз! Бизин такъсырлайлар, амма оьлтюрюп болмайлар[+]. 10Бизин пашман этелер, биз буса гьар заман сююнебиз. Биз ярлыбыз, амма кёплени бай этебиз. Бизин бир затыбыз да ёкъ, амма бары да зат бизинки![+]

11Гьей коринфлилер! Биз сизге бары да затны гьакъында ачыкъдан айтдыкъ. Сизин алдыгъызда юреклерибизни ачдыкъ. 12Биз чи сизин шолай сюебиз, амма сиз бизге юреклеригизни ачмайсыз. 13Мен сизге авлетлериме йимик айтаман: бизге гёре болугъуз, бизге юреклеригизни ачыгъыз![+]


Гьакъ Аллагьны ибадатханасы

14Имансызлар булан бир арбагъа егилмегиз. Муъминликни яманлыкъ булан ортакъ ери болурму? Къарангылыкъны ярыкъ булан ортакъ ери болурму[+]? 15Месигьни[†] де, иблисни де арасында разилешив болуп болурму? Иманлыны имансыз булан ортакъ ери бармы[+]? 16Аллагьны ибадатханасыны[†] ялгъан аллагьлар булан ортакъ ери болурму? Биз гьакъ Аллагьны ибадатханасыбыз. Бизин гьакъыбызда Аллагь Сыйлы Язывларда айтгъаны йимик:

Мен олар булан болажакъман ва оланы арасында юрюжекмен.
Мен оланы Аллагьы болажакъман, олар да Мени халкъым
болажакъ[+].

17Сыйлы Язывланы башгъа еринде:

Шогъар гёре оланы арасындан чыгъып тайыгъыз ва олардан
айрылыгъыз, – дей Раббибиз.
Мурдар затлагъа бирине де тиймегиз, Мен де сизин къабул
этежекмен.
18Мен сизин Атагъыз болажакъман, сиз де Мени уланларым
ва къызларым болажакъсыз, – дей бары да затны Еси
болгъан Раббибиз[+].

#### 7

1Сююмлю къардашларым, Аллагь бизге шолай ваъдалар этген болгъан сонг, гелигиз, къаркъараларыбызны ва ругьубузну мурдар этеген бары да затдан тазалайыкъ, къоркъув булан оьзюбюзню Аллагьгъа тапшурайыкъ[+].


Павелни сююнчю

2Бизге юреклеригизни ачыгъыз! Биз биревню де хатирин къалдырмадыкъ, биревге де яманлыкъ этмедик, биревден де оьзюбюз учун пайда ахтармадыкъ[+]. 3Мен муну сизин айыпламакъ учун айтмайман, тюгюл, яшай бусакъ да, оьле бусакъ да, сиз бизин юреклерибиздесиз деп айтгъан эдим чи мен сизге[+]. 4Мен сизге бек инанаман ва сизин булан оьктем боламан! Магъа таман чакъы маслагьат этилген. Бары балагьларыбыз бар туруп да мен къуванчлыкъдан толуман[+].

5Македониягъа гелгенде, бизин гьеч рагьатлыгъыбыз болмады. Бизге бары да якъдан зулму этиле эди: айланада эришивлюклер, юрекде къоркъунчлар[+]. 6Амма Аллагь янчылгъанлагъа гьар заман маслагьат эте. Шо вакъти бизин яныбызгъа Титни гелмеклиги булан О бизге маслагьат этди[+]. 7Янгыз ону геливю булан тюгюл, сиз огъар маслагьат этгенлик булан да. О магъа сиз мени нечик сагъынагъаныгъызны, нечик бек къайгъыргъаныгъызны ва нечик къаст булан мени якълама белсенгенигизни хабарлады. Шо да мени бек сююндюрдю.

8Мени кагъызым сизин къайгъыртды буса да, мен сизге шолай кагъыз язгъаныма гьёкюнчлюк этмеймен. Гьатта мен сизге язгъаныма гьёкюнген эдим, неге тюгюл мени кагъызларым сизин ончакъы узакъ заман къайгъыртмагъан эди[+]. 9Амма гьали мен сююнемен. Сиз къайгъыргъаныгъыз саялы тюгюл, къайгъыргъанлыгъыгъыз товба этивге гелтиргенге сююнемен. Шо къайгъы Аллагьдан гелди, шо саялы биз сизге бир зарал да гелтирмегенбиз! 10Аллагьдан гелген къайгъырыв товба этивге гелтире, о да оьз гезигинде къутгъарылывгъа себеп бола ва гьёкюнчлюкге гьеч ер къоймай. Бу дюньяны къайгъырыву буса оьлюмге элте[+]. 11Аллагьдан гелген шо къайгъырыв не этгенге къарагъыз гьали! Нечакъы къасткъылыв, нечакъы геч деп тилевлер! Нечакъы къазапланыв, талчыкълар, ёлукъма гьасиретлик, айыплыны такъсыргъа тартма нечик къайнар гьасиретлик! Бу ишде айыплы тюгюл экенигизни сиз толу кюйде аян этдигиз. 12Мен сизге шо кагъызны язгъан бусам да, яман иш этген гиши учун яда оьзюне яманлыкъ этилген гиши учун язмагъан эдим. Сиз бизин гьайыбызны этегенигизни Аллагьны алдында англагъаныгъызны сюе эдим[+]. 13Шо бизге маслагьат болду!

Тек шо маслагьат булан да битип къалмай. Титни къуванчына биз кёп керенлер артыкъ сююндюк! Сиз барыгъыз да ону юрегине рагьатлыкъ салдыгъыз чы дагъы. 14Ону булангъы лакъырыбызда мен сизин макътадым ва шогъар бир де уялмайман. Биз сизин макътай туруп Титге айтгъан бары да затлар герти болуп чыкъды, шону булан бирге биз сизин гьакъыгъызда айтгъан бары да зат да. 15Гьали буса Тит оьзюне сиз тынглайгъан кююгюзню, нечик сиз оьзюн къоркъа, къартыллай туруп къабул этгенигизни эсге алагъанда, о гьакъ юрекден сизин яныгъызгъа багъып талпына. 16Сизге аркъа таяма болагъаныма мен де сююнемен!

#### 8


Исагъа иман салгъанланы чомартлыгъы

1Къардашларым, Исагъа иман салгъанланы Македониядагъы жыйынларына Аллагь нечик рагьму этгенни де сизге айтмагъа сюемен. 2Оьзлер къатты сынавлагъа тюшюп тура буса да, кёп тарчыкълыгъына да къарамайлы, оланы уллу къуванчы дазусуз чомартлыгъында ачыкъ болду[+]. 3Олар болагъан чакъы бары да затын ва болагъанындан да артыкъны бергенине мен оьзюм шагьатлыкъ этемен. Оьзлер кёп сююп берди[+]. 4Оьзлеге Аллагьны халкъына къуллукъ этме рагьму болсун деп, олар бизге ялбарып тилей эдилер[+]. 5Олар шолай иш этер деп биз бир де къаравулламай эдик. Олар инг башлап оьзлени Раббибизге, сонг буса, Аллагьны сюйгенине гёре, бизге багъышлады. 6Шогъар гёре биз Титге бу рагьмулу ишни башлагъаны йимик, сизин арагъызда да ахырына етишдирсин деп тиледик[+]. 7Сизде бары да зат артыкълыгъы булан бар: иманыгъыз, сёзге усталыгъыгъыз, билимигиз, къастыгъыз, бизге бакъгъан якъдагъы сюювюгюз. Шолай болгъан сонг, сиз бу рагьмулу ишде де чомарт чыгъажакъсыз[+].

8Мен сизге буйрукъ этмеймен, амма башгъалар этегенде йимик, адамлагъа бакъгъан сюювюгюзде сиз гьакъ юрекден чалышгъаныгъызны сюемен[+]. 9Раббибиз Иса Месигьни[†] рагьмусун сиз билесиз. О бай эди, амма Оьзюню ярлылыгъы саялы сиз бай болсун деп, О бизин учун ярлы болду[+].

10Бу ишде сизге этеген таклифим шудур: гетген йыл сиз янгыз берме сюегенликде биринчи болуп къалмадыгъыз, гьакъыкъатда бергенликде де биринчи болуп чыкъдыгъыз[+]. 11Гьали буса бу ишни хыялларыгъызда болгъан гьазирлик булан ва сизге имканлыкъларыгъыз береген даражада тамамлагъыз. 12Эгер де сизин шолай гьазирлигигиз бар буса, Аллагьны ягъындан шо сизде ёкъ затгъа асасланып тюгюл, бар затгъа асасланып къабул этиле[+].

13Мунда лакъыр, сизге авурлукъ да салып, мен биревлеге енгиллик этме сюегенлигимни гьакъында тюгюл, тенгликни гьакъында юрюле. 14Гьалиги заманда сизин барлыгъыгъыз оланы тарчыкълыгъыны алдын алар, оьз вакътисинде оланы барлыгъы да сизин тарчыкълыгъыгъызны алдын алар. Муна шо заман тенглик болур[+]. 15Сыйлы Язывларда айтылгъаны йимик:

Кёпню жыягъанны артыкъ заты болмагъан, азны жыягъанны да
етишмейген заты болмагъан[+].


Титге ва ону ёлдашларына берилген тапшурув

16Магъа йимик, Титге де сизин гьайыгъызны этмекни юрегине салгъаны учун, мен Аллагьгъа шюкюр этемен. 17Тит сизин яныгъызгъа бизин тилевюбюзню янгыз сююнч булан къабул этгени саялы тюгюл, гёнгюллю кюйде ва оьзю сююп бара. 18Ону булан бирге бирдагъы иман къардашыбызны да йиберебиз. Сююнч Хабарны[†] билдиривде ону ишине Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынлары яхшы къыймат берелер. 19Ондан къайры да, бизин булан бармагъа ва садагъа акъчаланы етишдирмеге ону Исагъа иман салгъанланы жыйынлары сайлагъан. Шо къуллукъ этив Раббибизге макътавлукъ гелтире ва бизин кёмек этмеге гьазирлигибизни гёрсете. 20Тюшген садагъа акъчаланы пайлайгъаныбыз саялы, бизин айыпламагъа гьеч багьана табып болмасны къастын этебиз. 21Янгыз Раббибизни алдында тюгюл, инсанланы алдында да адилли иш гёрсетилсин деп гьаракат этебиз.

22Сизин яныгъызгъа бирдагъы иман къардашыбызны йиберебиз. Биз ону къаст этегенине (о заманда да гьар тюрлю гьалларда) нече керенлер де мюкюр болгъан эдик. Гьали о дагъы да артыкъ къаст эте, неге тюгюл де о сизге бек инана. 23Титни айтсакъ, о сизин арагъызда мени иш ёлдашым ва къурдашым. Бизин оьзге иман къардашларыбыз да – Исагъа иман салгъанланы Месигьни макътавлугъун гелтиреген жыйынларыны вакиллери. 24Исагъа иман салгъанланы жыйынларына сизин булан оьктем болмагъа гьакъыбыз барны гёрсетмек учун, олагъа сюювюгюзню гёрсетигиз[+].

#### 9

1Аллагьны халкъына этилеген кёмекни гьакъында сизге язмагъа гьажатлыкъ ёкъдур[+]. 2Кёмек этме сиз гьазир экенни мен билемен ва македониялыланы янында сизин булан макътанма да макътанаман. Агьаядагъылар шолай кёмек этмеге гетген йылокъ гьазир болгъанны ва сизин гьаракатыгъыз оланы да иш гёрмеге борчлу этгенни айтдым. 3Биз сизин макътагъаныбыз бошуна гетмесин учун ва сиз гьакъыкъатда, мен айтгъан кюйде, кёмек этмеге гьазир болсун учун, яныгъызгъа иман къардашларыбызны йибердик[+]. 4Ёгъесе, эгер де македониялылардан ким буса да бирев бизин булан гелип, сизин гьазир тюгюл кюйде тапса, бизге илыкъма тюшер (сизин чи айтма да айтмайман), неге тюгюл де биз сизге инана эдик. 5Мен иман къардашларыбызгъа, эртерек сизин яныгъызгъа гелип, сиз онгаргъан савгъатны алданокъ онгарсын деп тилеме токъташдым. Шо заман о макюр ёл булан тюгюл, гертиден де гёнгюллю кюйде этилген болажакъ.


«Кёп чачгъан кёп де алар»

6Унутмагъыз: аз чачгъан аз алар, кёп чачгъан кёп де алар[+]. 7Гьар ким оьзюню юрегине гёре берсин, тек кантсыз ва гюч этивсюз. «Аллагь сююне туруп берегенни сюе чи»[+]. 8Оьзюню дазусуз даражадагъы яхшылыгъы булан Аллагь сизге гьар заман бары да тарыкълы затны бермеге бола ва гьар яхшы иш учун мол имканлыгъыгъыз болажакъ[+]. 9Сыйлы Язывларда айтгъаны йимик:

О ярлылагъа чомарт кюйде уьлеше, ону зувап ишлери гьар даим
де давам этилежек[+].

10Чачывчугъа чачма урлукъ береген, инсанлагъа ашама аш береген Аллагь сизин де байлыгъыгъызны кёп этер ва сизин зувап ишлеригизни тюшюмюн артдырар. 11Гьар бир онгайлыкъ тюшгенде, чомартлыгъыгъызны гёрсетмек учун, сиз де бары якъдан бай болажакъсыз ва кёплер бизден алгъан савгъатлары учун Аллагьгъа шюкюрлюк этежеклер[+].

12Сизин ишигиз Аллагьны тарчыкълыкъдагъы халкъына кёмек эте ва Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы шюкюрлюкню артдыра! 13Гьакъ юрекден этеген къуллугъугъуз Месигьни[†] гьакъындагъы Сююнч Хабаргъа[†] тынглайгъаныгъызны гёрсете. Олар булангъы ва бары да къалгъанлар булангъы сизин ортакъ чомартлыгъыгъыз учун Аллагь макътавгъа тарылажакъ[+]. 14Аллагьны сизге этген рагьмусу саялы олар сизин учун зор сююв булан дуа этежеклер. 15Сёз булан айтма бажарылмайгъан даражадагъы савгъаты учун Аллагьгъа шюкюрлер болсун!

#### 10


Павел оьзюню къуллукъ этивюн якълай

1Мен, сизин булан болгъанда, тартынагъан ва сизден арекде болгъанда, тартынмайгъан Павел, Месигьникидей[†] рагьму ва йымышакълыкъ булан сизге ялбараман[+]. 2Тилеймен сизден: мен гелгенде, сизин бирлеригизге бакъгъан якъда мени бек къатты болма борчлу этмегиз. Шо бирлеригиз биз бу дюньягъа хас болгъан кюйде иш гёре деп гьисаплайлар[+]. 3Биз бу дюньяда яшайбыз, амма бу дюньядагъы адамлар йимик дав этмейбиз. 4-5Биз бу дюньяны савуту булан тюгюл, Аллагьны къудратлы савуту булан дав этебиз. Шо савутну бекликлени де дагъытмагъа гючю бар. Биз Аллагьгъа тюшюнювге къаршы гётерилген гьакъылны гьиллачылыгъын ва уллу юреклиликни дагъытабыз. Месигьге таби этмек учун, биз гьар пикруну есир этип алабыз[+]. 6Исагъа бакъгъан якъдагъы сизин тынглавлулугъуз толу болгъанда, гьар бир тынглавсузлукъну такъсырламакъ учун, биз гьазир болуп турарбыз.

7Сиз гьар бир затны янгыз тыш янын гёз алгъа тутуп къарар чыгъарасыз. Эгер ким буса да бирев оьзю Месигьники экенине инана буса, биз де оьзюнден бир де кем болмагъан кюйде Месигьники экенибизни гьакъында ойлашып къарасын[+]. 8Эгер де магъа гьакимлигибиз булан бираз макътанып йибермеге тюшсе де, мен бирдокъда илыкъмайман. Неге тюгюл де, бизге шо гьакимликни Раббибиз берген – сизин бузмакъ учунгъу тюгюл, беклешдирмек учунгъу гьакимликни[+]. 9Кагъызларым булан мен сизин къоркъутмагъа къарай деп ойлашмасын мени гьакъымда. 10Бир биревлер: «Ону кагъызлары гючлю, бетге бет ёлукъгъанда, гючсюз гёрюне, сёйлейген сёзлерини таъсири де аз», – деп сёйлейлер[+]. 11Шолай айтагъанлар билип къойсунлар: кагъызларыбызда нечик бусакъ, яныгъызгъа гелгенде, амалларыбызда да шолай болажакъбыз.

12Неге тюгюл де, биз оьзлени гёрсетип айланагъанлагъа ошама яда оьзюбюзню олар булан тенглешдирме болмайбыз. Олар оьзлеге оьзлени оьлчевлери булан янаша туруп ва оьзлени оьзлер булан тенглешдире туруп, англавсуз болуп чыгъа. 13Биз буса тийишсиз даражада тюгюл, тийишли даражада макътанажакъбыз. Шо даража – Аллагьны бизге тапшургъан ишлерини дазулары. Шо дазуланы ичине сизин арагъызда этген ишлерибиз де гире. 14Биз сизин яныгъызгъа гелгенде, оьзюбюзге гёрсетилген дазулардан чыкъмайбыз. Биз буса сизин яныгъызгъа Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабар[†] булан биринчилей гелгенбиз! 15Биз дазуларыбыздан тышда башгъалар этген иш булан макътанмайбыз. Амма биз сизин иманыгъыз артар деп ва Аллагь бизге гёрсетген дазуларда арагъызда дагъы да уллу ишлени яшавгъа чыгъарып боларбыз деп умут этебиз.

16Шо заман биз Сююнч Хабарны билдирмек учун, башгъа вилаятларда иш гёрежекбиз. Шоллукъда, биз оьзгелер оьзлени дазуларыны ичинде этген ишлери булан макътанмажакъбыз. 17Сыйлы Язывларда: «Ким макътанма сюе буса, Раббибизни этгени булан макътансын!» – деп язылгъан[+]. 18Неге тюгюл де, оьз оьзюн макътайгъан адам тюгюл, оьзюн Раббибиз макътайгъан адам разилик алыр[+].

#### 11


Павел ва ялгъан элчилер

1Сиз мени бираз гьайгевлюгюме сабурлукъ этме гьазирсиз ва биразгъа чыдарсыз деп умут этемен[+]. 2Мен сизге гюнчюлюк этемен, бу гюнчюлюгюм де Аллагьдан. Эргиши тиймеген таза къыздай турсун деп, мен сизин Месигьге[†] ваъда этдим[+]. 3Амма гьиллачы йылан Гьаваны алдатгъанда йимик, Месигьге гьакъ юрегигизден ва таза кюйде багъышланмакълыгъыгъыздан гьакъылыгъыз тайышар деп къоркъаман[+]. 4Эгер де ким буса да бирев гелип, биз оьзюню гьакъында билдирмеген оьзге Исаны гьакъында, сиз къабул этмеген оьзге Ругьну гьакъында, сизге етишмеген оьзге хабарны гьакъында билдире буса, сиз шоланы къабул этме разисиз[+]. 5Мени шо «уллу элчилерден»[†] кем ерим бардыр деп ойлашмайман[+]. 6Балики, мен сёйлемеге уста тюгюл бусам да ярай, амма мени билимим бар. Шону да биз сизге бары да затда тасдыкъ этип гёрсетдик[+].

7Балики де, мени гюнагьым, сизин оьр этмек учун, оьзюмню тёбен салгъанымдадыр ва сизге Аллагьны Сююнч Хабарын[†] гьакъсыз билдиргенимдедир[+]? 8Мен Исагъа иман салгъанланы башгъа жыйынларын талай эдим, демек, сизге къуллукъ этмек учун, олардан акъчалар ала эдим. 9Сизин яныгъызда болуп, магъа гьеч зат тарыкълы болгъанда, мен сизин биригизге де ончакъы авур намус салмадым. Магъа тарыкълы гьар зат булан Македониядагъы иман къардашларыбыз кёмек этди. Мен бир затда да сизге намус салмагъа къарамадым ва энниден сонг да шолай этежекмен[+]. 10Шону булан болагъан оьктемлигимни де – менде яшайгъан Месигьни гьакъ гертилиги булан инандырып айтаман – сав Агьаяда бирев де чыгъарып алмажакъ![+] 11Неге? Неге тюгюл де, мен сизин сюймейменми дагъы? Мен сизин нечик сюегенни Аллагь Оьзю биле!

12Мен энниден сонг да гьали болгъунча этгенимни этип туражакъман. Тап бизин йимик Аллагьны ишин этебиз деп макътанма багьана излеп айланагъан адамлагъа мен шо багьананы тапма къоймасман. 13Шо адамлар – ялгъан элчилер, олар оьзлени амалларында ялгъанчылар. Олар Месигьни элчилери болуп гёрюнме къарай[+]. 14Шо онча тамаша иш де тюгюл! Неге тюгюл де, иблис оьзю нюрню малайиги болуп гёрюнмеге айлана[+]. 15Олай болгъанда, иблисни къуллукъчулары муъминликни къуллукъчулары болуп гёрюнмеге айланагъанына тамашалыкъ этмеге де тюшмей. Ахырда чы олар этген амалларына гёре тийишлисин алажакълар[+].


Павелни азап чегивю

16Мен бирдагъы да такрарлама сюемен: мени бир гьайгев деп гьисап этмегиз! Амма шолай эте болгъан сонг, шо мен гьайгевге бирдагъы керен де макътанмагъа изну беригиз[+]. 17Бу макътанывну, озокъда, Раббибиз сюймей. Бу макътанывгъа байлавлу болуп, мен гьайгев йимик сёйлежекмен. 18Бу дюньяны адамлары этегенде йимик, кёплер макътанма ярай деп гьисаплай болгъан сонг, мен де макътанып къарайым[+]. 19Шолай сиз, оьзюгюзню гьакъыллы деп гьисаплайгъанлар, гьайгевлеге де кёп сююп тынглайсыз чы![+] 20Сиз оьзюгюзню къуллагъа айландырагъанлагъа, оьзюгюз булан пайдаланагъанлагъа, сизин къувуп айланагъанлагъа, сизден оьзлени оьр салагъанлагъа ва яякъларыгъызны къыздырагъанлагъа чыдап турасыз[+]. 21Нечакъы илыкъсам да айтып къояйым: бу ерде биз, гёрюнюп турагъаны йимик, гючсюз болуп чыкъдыкъ!

Амма башгъалар тартынмайлы макътанагъан зат булан мен де тартынмайлы макътанмагъа боламан (шону да мен гьайгевлюгюмден сёйлеймен). 22Олар ягьудилерми? Мен де дюрмен! Олар исрайыллылармы? Мен де дюрмен! Олар Ибрагьимни[†] наслуларымы? Мен де дюрмен![+] 23Олар Месигьни къуллукъчуларымы? Мен Месигьге олардан эсе артыкъ къуллукъ этемен (шолай айтмакъ авлиялыкъ буса да)! Мен артыкъ къыйын тёкгенмен, мен туснакъларда артыкъ болгъанман, мени артыкъ яман токъалагъан, мен кёп керенлер оьлю гьалында болгъанман[+]. 24Ягьудилер магъа беш гезик отуз тогъузар керен къамучу булан урдулар. 25Уьч керен мени таякълар булан тюйдюлер. Бир керен таш урушгъа тутдулар. Мен уьч керен гемени дагъытылывуна тюшдюм. Бир керен сав гече ва сав гюн денгизде къалдым[+]. 26Мен даим юрюшде турдум. Сув балагьны, къачакъланы, оьз халкъымны, ят халкъланы ва ялгъан къардашларымны себебинден къоркъунчлукъгъа тарыдым. Мен шагьарда, дангылда ва денгизде къоркъунчлу гьаллагъа тюшдюм[+]. 27Мен гьалсыз болгъунча ишлеп ва загьмат тёгюп турдум. Нечесе керенлер юхусуз къалдым. Мен ач къалдым, сувсабымдан янып турдум, кёп керенлер рызкъысыз турдум. Исси гийинме имканлыгъым болмай, сувукълукъ не экенни билдим[+]. 28Булардан къайры да, Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынларыны гьар гюнлюк къайгъысы магъа яллыкъ бермей. 29Биревлер гючсюз бола, мен гючсюз болмайманмы дагъы? Биревлер гюнагь ёлуна тюше буса, мен де къазапланмай боламанмы дагъы[+]?

30Эгер магъа макътанмагъа тюшсе, гючсюзлюгюмню гёрсетеген затлар булан макътанажакъман. 31Раббибиз Исаны Атасы болгъан Аллагь мен ялгъан айтмайгъанны биле. Огъар гьар даим макътавлар болсун! 32Шамда Арета пачаны гьакими, мени шагьардан чыгъып гетме къоймай, тутуп туснакъ этсин деп, шагьарны къуршавгъа алмагъа буйрукъ берген эди[+]. 33Амма мени барудагъы терезеден таба четен булан тюпге тюшюрдюлер, мен де муна шолай къутулдум!

#### 12


Гьайран гёрюнюшлер ва вагьийлер

1Макътанма тюшюп къала, шондан бир пайда да ёкъ буса да. Раббибизден гелеген гьайран гёрюнюшлени ва вагьийлени гьакъында айтайым[+]. 2Исагъа иман салагъан бир адамны таныйман. Он дёрт йыл алда о уьчюнчю кёкге гётерилген эди. О къаркъарасындамы эди яда къаркъарасындан тышдамы эди, мен билмеймен, Аллагь буса биле. 3Шо адам къаркъарасындамы яда къаркъарасындан тышдамы, билмеймен, Аллагь биле, 4женнетде болгъанын билемен. Онда адамгъа билдирме ярамайгъан, авуз булан айтма бажарылмайгъан зор сёзлер эшитген. 5Муна шулай адам булан мен макътанарман. Оьзюм булан чы макътанмасман, янгыз гючсюзлюгюм булан макътанып йиберсем билмеймен. 6Гьатта мен макътанмагъа сюйсем де, гьайгев йимик сёйлемес эдим, неге тюгюл мен гьакъ затны айтарман. Тек биригиз де менден эшитгенигизден яда мени этегенимден бир де артыкъ ойлашмасын учун, мен шону этмесмен.

7Аллагь магъа шолай гьайран затланы гёрсетди чи! Мен де оьктем болуп айланмасын деп, магъа Аллагь къаркъарама чанчыла турагъан тегенекни – иблисни къулун берди. Мен оьктем болуп айланмасын деп, о мени инжитип турду[+]. 8Шону чыгъарып тайдырсын деп, мен Раббибизге уьч керен тиледим. 9Амма О магъа: «Сагъа янгыз Мени рагьмум герек. Сени гючсюзлюгюнгде Мени гючюм гёрюнсюн», – деп жавап берди. Шо саялы, Месигьни[†] къудраты менде болсун учун, оьзюмню гючсюзлюгюм булан шолай сююнюп макътанаман. 10Месигьни хатири учун мен гючсюзлюгюме, мысгъыллавлагъа, башыма тюшген балагьлагъа, гьызарлавлагъа ва къыйынлыкълагъа рази болуп къаламан, неге тюгюл мен гючсюз болгъанда, гючлю боламан[+].


Павелни Коринфде Исагъа иман салгъанланы гьакъындагъы къайгъысы

11Мен гьайгевлюк этдим, амма мени шолай этмеге сиз борчлу этдигиз. Мени сиз оьзюгюз макътамагъа герек эдигиз, неге тюгюл мен бир зат да тюгюл бусам да, мен шо «уллу элчилерден»[†] гьеч яман тюгюлмен чи[+]. 12Мен элчи экенни гёрсетеген муъжизатланы, аламатланы ва гьайран ишлени кёбюсю сизин арагъызда уллу чыдамлыкъ булан этиле эди[+]. 13Исагъа иман салгъанланы башгъа жыйынлары булан тенглешдиргенде, сизге не зат аз тюшдю дагъы? Янгыз сизге намус салмагъаныммы? Шо саялы менден гечип къоюгъуз![+]

14Мен сизин яныгъызгъа уьчюнчю керен гелмеге гьазирленемен. Сизге авур намус салмасман. Магъа малыгъыз мюлкюгюз тюгюл, сиз оьзюгюз тарыкъсыз. Ата анасы учун акъчаны авлетлери жыймай, авлетлери учун ата анасы жыя[+]. 15Шогъар гёре сизин хатиригиз учун мен сизге бары да затны, гьатта оьзюмню де бермеге гьазирмен. Эгер де мен сизин кёп сюе болгъан сонг, неге дагъы сиз мени аз сюесиз[+]? 16Мен уьстюгюзге намус салмагъанлыгъым булан сиз разисиз. Сайки, гьиллачылыгъым булан оьзюме пайда учун сизин алдатгъанман дагъы[+]. 17Балики, мен сизин яныгъызгъа йиберген адамлардан таба оьзюме пайда ахтарып айлангъанманмы экен? 18Мен Титге сизин яныгъызгъа бармакъны тилеп, ону булан бирче бирдагъы бир иман къардашыбызны йибердим. Балики, Тит оьзге пайда ахтарып айлангъанмы экен? Биз оьзюбюз де шолай этмейми эдик дагъы, шо гьыздан чыкъмай юрюмейми эдик дагъы[+]?

19Балики, алдыгъызда оьзюбюзню токътавсуз якълайбыз деп ойлашасыздыр. Амма Аллагьны алдында сизге Месигь булан бирликде сёйлейбиз. Сююмлю къардашларыбыз, биз этеген чакъы бары да затыбыз сизин беклешдирмек учундур[+]. 20Сизин яныгъызгъа гелген заманда, сиз мен сюеген кюйде болмай табулмагъай эдигиз, мен де сиз сюеген кюйде болмай табулмагъай эдим деп къоркъаман. Сизин арагъызда мен эришивлюклер, гюнчюлюк, оьчлюк, къаршы турувлар, бугьтанчылыкъ, айтды къуйтдулар, оьктемлик ва пакарсызлыкъ булан раслашмагъай эдим деп къоркъаман. 21Сизин яныгъызгъа гелген заманда, Аллагь мени илыкъдырмагъай эди деп къоркъаман. Гюнагь иш этгенлени кёплери оьзлени зиналыгъы, пасат юрюшю, напсына ёл къоягъанлыгъы учун товба этмегенин билгенде, магъа яс этмеге тюшежек[+].

#### 13


Ахыргъы буварывлар

1Бу мени сизин яныгъызгъа уьчюнчюлей геливюм. Сыйлы Язывларда: «Бары да масъалалар эки яда уьч шагьатны ортакъчылыгъы булан гертиленмеге герек», – деп язылгъан[+]. 2Экинчи керен гелгенде, мен сизге буваргъан эдим. Гюнагь иш этгенлеге барысына да ва бары да башгъалагъа шону гьали де, сизден йыракъда турагъанда, такрарлайман: бу гезик мен сизин къызгъанмажакъман. 3Сиз Месигь[†] менден таба сёйлейгенликге далиллер ахтарасыз чы. Сизин учун Месигь къудратсыз тюгюл, О Оьзюню уллу къудратын сизин арагъызда гёрсете! 4Месигьни, гертиден де, гючсюз вакътисинде хачгъа илди, амма О Аллагьны къудраты булан яшай. Биз де Месигь булан гючсюзбюз. Амма Ону булан бирликде яшайгъаныбызны себебинден арагъызда Аллагьны къудратын гёрсетежекбиз[+].

5Оьзюгюзге шулай сорав берип къарагъыз: гьали де сизин иманыгъыз гертими экен? Оьзюгюзню сынап къарагъыз. Иса Месигь сизин ичигизде яшайгъанны билмеймисиз? Озокъда, билесиз, эгер де сынавдан оьтген бусагъыз. 6Биз шо сынавдан оьтгенибизни сиз гёрежекге мен инанаман. 7Амма биз, сиз гьеч бир яманлыкъ этип къоймасын деп, Аллагьгъа дуа этебиз. Шону биз бирдокъда сынавдан уьстюнлю чыкъгъаныбызны гёрсетмек учун да этмейбиз. Гьатта биз «уьстюнсюз болуп» гёрюнюп къалсакъ да, янгыз сизин тюз кюйде иш гёреген болгъаныгъыз герек! 8Гьакъ гертиликге къаршы биз бир зат да этип болмайбыз. Биз этеген чакъы бары да зат гьакъ гертилик учундур. 9Биз гючсюз болуп, сиз буса гючлю болгъанда, сююнебиз. Сиз де камилликге етишсин деп, дуа этебиз[+]. 10Шо саялы да сизин яныгъызгъа гелгенде, къатты кюйде иш гёрме ва гьакимликни къоллама тюшмесин учун, мен йыракъдан язаман. Шо гьакимликни Раббибиз магъа бузув учун тюгюл, яратыв учун берди[+].


Ахыргъы саламлар

11Ахырда да, къардашларым, къуванып къалыгъыз, камилликге етишмеге къаст этигиз, бир биригизни гёнгюгюзню алыгъыз, бир гьасилге гелигиз, парахатлыкъда яшап къалыгъыз. Шо заман сююв ва парахатлыкъ гелтиреген Аллагь сизин булан болур![+] 12Бир биригиз булан къардашлар йимик къысып къучакълашып саламлашыгъыз. Аллагьны бары да халкъы сизге саламлар йибере[+].

13Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу, Аллагьны сюювю ва Аллагьны Ругьундагъы къатнашыв сизин барыгъыз да булан болсун.

### Галатиядагъылагъа

#### Галатиядагъылагъа

Галатиядагъылагъа


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Баш сёз


Галатиядагъылагъа язылгъан кагъыз


Галатиядагъылагъа

«Элчилени ишлери» деген китапдан белгили болгъаны йимик (16:6; 18:23), ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан сапарларында элчи Павел эки керен Галатияда болгъан. Исагъа иман салгъанланы башлапгъы жыйынлары онда ёрав гьисапда бизин девюрню 50 нчи йылларында арагъа чыкъгъан.

Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабар, оьзге ерлерде йимик, бютюн Орта денгизни бойларына, Галатиягъа яйылып гетгенде, Исагъа иман салгъанланы алдында Мусаны Къанунуну адатлар, яшав булан байлавлу буйрукъларын кютюв масъаласы арагъа чыгъа. Шо зат элчини Галатияда Исагъа иман салгъан жыйынларына хас кагъыз язмакълыгъына себеп болуп токътай. Кагъыздан гёрюнюп турагъаны йимик, онда Исагъа иман салгъан ягьудилер гелген. Олар ягьуди дининде гёрсетилген бары да адатланы, ёрукъланы кютмеге тарыкъ деп уьйретмеге башлайлар. Шоларсыз, олар токъташдырагъан кюйде, бирев де къутгъарылмагъа болмай. Оьзюню кагъызында Павел шолай токъташдырывлагъа бютюнлей къаршы чыгъа. Ону гьисабында, Аллагь инсанланы олар муъминликге оьзлени къасты ва Къанунда гёрсетилген адатланы тюппе тюз кютегенлиги булан етишмеге къарайгъаны саялы тюгюл, Иса Месигьге иман салгъаны саялы сюе. Шо зат Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны аслу маънасы болуп токътай. Павел Галатиядагъылар гьар заман шону эсинде сакълап тургъанын сюе: «Шо азатлыкъны бизге Месигь берди. Шогъар гёре къатып туругъуз. Сизин къайтарып къул этмеге биревге де ёл бермегиз!» (5:1).

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Инсанланы ихтияры булан тюгюл, бирев себепли болуп да тюгюл, Иса Месигьден[†] ва Ону оьлюмден тирилтген Атабыз Аллагь йиберип элчи[†] болгъан Павелден[+] 2ва мени булангъы бары да иман къардашларыбыздан Галатияда[*] Исагъа иман салгъанлагъа салам![+]

3Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун! 4Бу пана дюньядан бизин къутгъармакъ учун, бизин гюнагьларыбыз учун Атабызны ва Аллагьыбызны буйругъу булан О Оьзюн къурбан этди[+]. 5Аллагьгъа гьар даим де макътавлар болсун! Амин.


Янгыз бир гьакъ герти Сююнч Хабар

6Месигьни зор яхшылыгъы булан сизин чакъырагъан Аллагьгъа шолай чалт арт берип, башгъа бир тюрлю Сююнч Хабар[†] къабул этегенигизге мен бек тамашалыкъ этемен[+]. 7Башгъа бир тюрлю Сююнч Хабар буса дагъы ёкъдур! Месигьни гьакъындагъы хабаргъа терс маъна бермеге сююп, арагъызда питне салып юрюйгенлер бар[+]. 8Амма эгер де биз яда кёкден тюшюп гелген малайик сизге биз билдирген Сююнч Хабардан башгъасын билдире буса, шогъар Аллагьны налаты болсун[+]. 9Биз алда да айтгъан эдик, гьали буса мен янгыдан такрарлай тураман: эгер де бирев сизге оьзюгюз къабул этген Сююнч Хабарыгъыздан башгъасын билдире буса, шогъар Аллагьны налаты болсун.

10Магъа кимни разилиги герек – адамланы разилигими яда Аллагьны разилигими? Балики, мен адамлагъа ярамагъа айланадыр деп ойлашасыздыр сиз? Эгер мен шолай къаст этип тура бусам, Месигьни къуллукъчусу болмас эдим[+].


Аллагь Павелни сайлагъан

11Къардашларым, мен билдиреген Сююнч Хабарны инсан ойлашып чыгъармагъанны билгенигизни сюемен. 12Мен ону инсанлардан алмагъанман ва биревден де уьйренмегенмен, мени учун ону Иса Месигь ачгъан![+]

13Мен ягьуди динни юрютеген заманымда нечик яшагъанымны эшитгенсиздир. Мен Исагъа иман салгъанланы рагьмусуз кюйде гьызарладым, оланы дагъытмагъа къаст этдим[+]. 14Савлай халкъымны ичинде ягьуди динни уьйренивде мен кёп тенглилеримден оздум. Ата бабаларыбыз токъташдыргъан адатланы якълайгъанда, мен айрокъда артыкъ къайратлылыкъ гёрсетдим[+]. 15Аллагь буса Оьзюню зор яхшылыгъы булан, тувгъанча да мени танглап, Оьзюне къуллукъгъа чакъыргъан[+]. 16Ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун, О магъа Оьзюню Уланын гёрсетгенде, мен адамлардан бирев булан да маслагьатлаша турмадым. 17Менден алда танглангъан элчилер булан ёлукъмакъ учун, мен Ерусалимге бармадым. Шоссагьатына Арабстангъа гетдим, сонг Шам деген шагьаргъа къайтдым[+].

18Уьч йылдан сонг Ерусалимге бардым, онда Петер булан ёлукъдум ва ону янында он беш гюн турдум[+]. 19Элчилерден Раббибизни иниси Якъубдан[†] башгъа дагъы биревню де гёрмедим[+]. 20Мен язагъан затлар бириси де ялгъан тюгюлюне Оьзю Аллагь да шагьатдыр![+]

21Сонг мен Сурия ва Киликия вилаятларына бардым. 22Ягьудеяда Иса Месигьге иман салгъанланы арасында шо заман мени танымай эдилер. 23Олар мени гьакъымда янгыз: «Сайки, алъякъда оьзлени гьызарлап айлангъан адам бир заманларда оьзю дагъытмагъа къарагъан иманны гьали яйып айлана», – деп айтылагъан затны биле эдилер[+]. 24Мени учун олар Аллагьгъа шюкюр эте эдилер.

#### 2


Ерусалимде элчилер Павелни къабул этелер

1Он дёрт йылдан сонг Барнаба да булан бирге мен Ерусалимге бирдагъы керен бардым. Оьзюбюз булан биз Титни де алдыкъ[+]. 2Онда бармагъа гереклигимни магъа Аллагь ачыкъ этген эди. Мен ят халкъланы арасында билдирип юрюйген Сююнч Хабарны[†] ондагъыланы башчылары гьисапланагъанларына айрыча англатдым. Мен шону алдагъы ва гьалиги къыйыным зая гетмесин деп этдим[+]. 3Ёлдашым Тит грек экенине де къарамайлы, огъар сюннет этмекни бирев де талап да этмеди![+] 4Шону янгыз кимесе бир ялгъан иман къардашлар сюе эди. Олар арабызгъа Иса Месигьден[†] таба алгъан азатлыгъыбызны яшыртгъынлап тергемек учун ва бизин къулчулукъгъа къайтармакъ учун гирген эди[+]. 5Сююнч Хабардагъы гьакъ гертиликни сизге деп сакъламакъ учун, биз бир мюгьлетге де олагъа таби болмадыкъ.

6Гьатта Исаны Ерусалимдеги якъчыларыны арасында башчылары гьисапланагъанлар да (оланы оьр даражалары мени гьеч бир тартындырмады, Аллагьны алдында бары да инсанлар бир тенгдир) мен билдиреген Сююнч Хабардан артыкъ бир зат да талап этмедилер[+]. 7Терсине, олар, ягьудилени арасында Сююнч Хабарны билдирмек Петерге тапшурулгъаны йимик, ят халкъланы арасында шо ишни юрютмек магъа тапшурулгъанын англагъан эдилер[+]. 8Неге тюгюл де, Аллагь Петерни ягьудилер учун элчи[†] этгени йимик, О мени де ят халкълар[†] учун элчи этди. 9Исагъа иман салгъанланы арасында башчылары гьисапланагъан Якъуб,[†] Петер ва Югьан Аллагьны зор яхшылыгъындан таба магъа берилген тапшурувгъа мюкюр болдулар. Мени ва Барнабаны иман ёлундагъы иш ёлдашлар йимик къабул этип, бизге къол узатдылар. Сююнч Хабарны билдирмек учун, биз ят халкъланы янына, олар буса ягьудилени янына баражакъгъа разилешдик[+]. 10Олар бизге янгыз ярлылагъа кёмек этмеге унутмагъыз деп тиледи. Мен оьзюм де шону кёп сююп эте эдим[+].


Павел Петерге оьпкелей

11Амма Петер Антиокиягъа гелгенде, мен огъар рази тюгюлюмню ачыкъдан айтдым, неге тюгюл о тюз ёл булан юрюмей эди[+]. 12Алда о Исагъа иман салгъан ят халкълар булан бирче ашап ичип тура эди. Якъуб йиберген адамлар гелгенде буса, о олардан айрылып ари тайды, неге тюгюл ят халкълар сюннет этилмеге герек деп гьисап этеген тайпалардан къоркъа эди[+]. 13Экиюзлюлюгюнден огъар Исагъа иман салгъан башгъа ягьудилер де къошулду. Оланы шо экиюзлюлюгю гьатта Барнабаны да тюз ёлдан тайышдырды. 14Олар Сююнч Хабардагъы гьакъ гертиликге гёре иш юрютмейгенин гёргенде, мен барысы да бар ерде Петерге: «Сен ягьудисен, амма бир ят йимик яшайсан. Ягьудилени адатларын юрютмеге ят халкъланы сен не учун борчлу этесен?» – деп сорадым[+].

15Биз тувумубуздан ягьудилербиз, «гюнагьлы ят халкълар» тюгюлбюз. 16Инсанны буса Аллагь Мусаны[†] Къанунун[†] кютегени саялы тюгюл, Иса Месигьге иман салмакълыгъы саялы къабул этегенни билебиз. Шогъар гёре биз Иса Месигьге иман салдыкъ. Къанунну кютегени саялы Аллагь биревню де къабул этмес[+].

17Эгер биз де Месигьге иман салып, Аллагь къабул этгенни сюеген шолай гюнагьлылар бусакъ, шо Месигь себепли гюнагь яйыла демек боламы дагъы? Бир янгыз да болмай! 18Эгер мен бир заманларда оьзюм бузгъан затны янгыдан къура бусам, мен Къанунну ёлундан тайгъан адам экенимни бирдагъы керен исбат этеген боламан. 19Мен де Аллагь учун яшайым деп, Къанунгъа гёре, мен Къанун саялы оьлгенмен. Мен Месигь булан бирче хачгъа илингенмен,[+] 20яшайгъан мен тюгюлмен, менде Месигь яшай. Бу къаркъараны ичинде яшайгъан яшавум мени сюеген ва мени учун Оьзюн къурбан этген Аллагьны Уланына иман салмакъ булан гелген яшавдур[+]. 21Мен Аллагьны зор яхшылыгъын гери урмайман. Эгер Къанунну кютген саялы Аллагь къабул эте болгъан буса, Месигь негьакъ оьлгендир!

#### 3


Аллагь бизин не затдан таба къабул этер?

1Гьей англавсуз галатлар! Сизге ким гёз тийдирген? Иса Месигьни[†] хачгъа илингени гьакъда сизге ачыкъдан айтылгъан эди чи! 2Магъа булай бир суалгъа жавап беригиз гьали: сиз Аллагьны Ругьун Мусаны[†] Къанунуну[†] юрютегенигиз саялы алдыгъызмы яда эшитгенлеригизге инангъаныгъыз саялы алдыгъызмы[+]? 3Сиз шо даражада англавсузмусуз? Аллагьны Ругьу булан башлап, инсан амалларыгъыз булан тамамламагъа сюемисиз? 4Сизин башыгъыздан оьтген бары да затлар бошуна гетип къалма ярамас![+] 5Сизге Оьзюню Ругьун берген ва арагъызда аламатлар яратагъан Аллагь муну сиз Къанунну юрютегенигиз учун этеми яда сизге айтылгъан затгъа инангъаныгъыз учун этеми[+]?

6Ибрагьимни[†] эсге алып къоюгъуз. Ону гьакъында Сыйлы Язывларда булай язылгъан чы: «Ибрагьим Аллагьгъа иман салды, шо саялы Аллагь ону къабул этди»[+]. 7Сиз шу затны англап къоюгъуз: Аллагьгъа иман салагъанлар барысы да Ибрагьимни авлетлеридир! 8Аллагь ят халкъланы оьзлени иманына гёре къабул этежеги Сыйлы Язывларда алданокъ билдирилген. Шогъар гёре Аллагь Ибрагьимге: «Бары да халкълагъа Аллагь сенден таба берекет берер», – деп ваъда этген[+]. 9Шо саялы да Аллагь Оьзюне иман салгъан Ибрагьимге берекет бергени йимик, О Оьзюне иман салагъанланы барысына да берекет берер.

10Къанунну юрютмекге аркъа таяйгъанланы барысы да налатны тюбюндедир. Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда: «Къанунда язылгъан бары да затланы юрютмейгенлер барысы да налатлансынлар», – деп язылгъан[+]. 11Къанунну кютген деп, Аллагь биревню де къабул этмежеги ачыкъдыр. Неге тюгюл де, «имандан таба Аллагь къабул этгенлер яшап къалажакълар»[+]. 12Къанун буса имангъа асасланмагъан. Онда язылгъан кюйде, «янгыз Къанунну бары да буйрукъларын гьар заман кютегенлер шо буйрукълар булан яшап къалажакъ»[+]. 13Месигь муна шолай бизин Къанунну налатындан къутгъарды. Бизин учун О Оьзю налатланды. Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда: «Агъачгъа илинген налатлангъандыр», – деп язылгъан[+]. 14Шо саялы Аллагьны Ибрагьимге берген ваъдасы Иса Месигьден таба ят халкълар[†] учун яшавгъа чыгъа, биз де оьзюбюзге ваъда этилген Аллагьны Ругьун имандан таба алабыз[+].


Мусаны Къануну ва Аллагьны ваъдасы

15Къардашлар, мен сизге гьар гюнлюк яшавдан мисал гелтирейим. Гьатта инсанлар язып къоягъан разилешивню гери урмагъа ва огъар бир зат сама къошмагъа биревню де ихтияры ёкъ. 16Ибрагьимге ва ону авлетине берилген ваъдалар булан да лап шолай болду. Тергев этигиз чи, Сыйлы Язывларда «авлетлерине» деп айтылмагъан, «авлетине» деп айтылгъан. «Авлети» буса Месигьдир[+]. 17Арадан дёрт юз отуз йыл гетип чыкъгъан Къанун Аллагь бегетген разилешивню гючюн тайдырып ва онда ваъда этилген затны ёкъ этип болмай[+]. 18Эгер варислик этмек ихтиярны Къанун бере болгъан буса, шону, озокъда, ваъда булан алып болмас эди. Аллагь буса шо ихтиярны Ибрагьимге Оьзюню ваъдасы булан савгъат этип берген[+].

19Шолай болгъанда, Къанун не учун берилген дагъы? Къанун инсанланы гюнагьлары саялы да берилген. Ваъда оьзюнюки болгъан Ибрагьимни авлети гелгинче, Къанун иш гёрдю. Къанун арачы болгъан Мусаны кёмеклиги булан малайиклерден таба берилген[+]. 20Арачы эки якъны пайдаларын якълайгъанда тарыкълы бола. Аллагь буса бирдир[+].

21Къанун Аллагь берген ваъдалагъа къаршы чыгъамы дагъы? Чыкъмай! Эгер бизге берилген Къанунну яшав бермеге гючю бар эди буса, Аллагь къабул этегенлик, гертилей де, Къанундан асылы болур эди. 22Сыйлы Язывлар бютюн дюньяны гюнагьны къолунда есир этип токътагъан. Шоллукъда, Аллагь этген ваъда янгыз Иса Месигьге иман салгъанлагъа берилер[+].

23Иманны вакътиси етгинче, гёзленген иман арагъа чыкъгъанча, Къанун бизин кирит уруп сакълай эди. 24Месигь гелип, Аллагь бизин иманыбызгъа гёре къабул этгинче, Къанун бизин яшланы тарбиялавчусудай алып юрюп турду[+]. 25Амма иманны заманы гелди, бизге де тарбиялавчу дагъы тарыкъ тюгюл.

26Иса Месигьге иман салмакълыгъыгъыз булан сиз Аллагьны авлетлери болдугъуз[+]. 27Сиз сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртуп, Месигь булан бирлешип, барыгъыз да Ону булан бир болуп токътадыгъыз[+]. 28Не ягьуди, неде ят, не къул, неде азат, не эркек, неде къатын дагъы ёкъдур, неге тюгюл Иса Месигьге салгъан имандан таба сиз барыгъыз да бирсиз![+] 29Эгер сиз Месигьники бусагъыз, сиз Ибрагьимни наслусу гьисапда Аллагь ваъда этген затланы варислерисиз[+].

#### 4

1Мен айтагъаным, варис яш чагъында буса, ону къулнукинден бир башгъалыгъы да болмас, гьакъыкъатда буса бары да мюлклер онуки болар. 2Амма атасы токъташдыргъан белгили бир вакътиге ерли яш тарбиялавчулагъа ва вакиллеге таби бола.

3«Яш» вакътибизде биз барыбыз да шолай бу дюньягъа гьакимлик этип турагъан къайдалагъа къул болуп турдукъ. 4Белгиленген заман етгенде буса, Аллагь Уланын йиберди. О Улан къатынгишиден тувду ва Къанунгъа[†] таби болду[+]. 5Шолайлыкъда, биз барыбыз да Оьзюню авлетлери болсун учун, Аллагь Къанунгъа таби болгъанланы эркин этди[+]. 6Сиз Аллагьны авлетлерисиз! Шо саялы Аллагь Оьзюню авлетлерини юреклеринде Уланыны Ругьун ерлешдирди. Шо Ругь Аллагьгъа: «Абба! Атам!» – деп айта. 7Сен дагъы къул тюгюлсен, Аллагьны авлетисен. Авлети болгъан сонг, Аллагь сени варис де этди.

8Алда сиз Аллагьны танымай туруп, «аллагьланы» къуллары эдигиз. Олар гьакъыкъатда аллагьлар да тюгюл. 9Амма гьали сиз Аллагьны таныйсыз, тюзюн айтса, Аллагь сизин таный. Шолай болгъанда, сиз шо гючсюз ва бир пайдасыз къайдалагъа къайтмагъа сюемисиз дагъы? Сиз янгыдан шо къайдаланы къуллары болмагъа сюемисиз дагъы[+]? 10Сиз йылны бир бир гюнлерин, айларын, заманларын да сыйлы деп белгилейсиз![+] 11Мени сизин учун тёгюлген къыйыным негьакъ болдуму экен деп къоркъаман[+].

12Къардашларым, мен де сизин йимик болгъан сонг, сиз де мени йимик болугъуз деп, ялбарып тилеймен. Гьали болгъунчагъа да сиз магъа бир де яманлыкъ этмедигиз. 13Биринчи керен мен сизге Сююнч Хабарны[†] аврувум себепли болуп билдирип болдум[+]. 14Мени аврувум сизин учун да бир сынав болду, амма сиз мени гери урмадыгъыз ва кем гёрмедигиз. Сиз мени Аллагьны бир малайигин йимик, Иса Месигьни[†] йимик къабул этдигиз[+]. 15Сиз о заман олай насипли эдигиз чи! Мен билемен чи, эгер болгъан бусагъыз, сиз магъа сытып гёзлеригизни де бережек эдигиз! 16Гертисин айтгъанман деп, гьали мен сизин душманыгъыз болуп къалдыммы дагъы?

17Оьзлеге бакъгъан якъдагъы сюювюгюзню къазанмакъ муратда о адамлар сизге ялынып айлана. Амма оланы мурады бирдир: сиз де сонг оьзлеге ялынсын деп, олар бизин айырмагъа сюелер. 18Эгер де яхшы мурат булан болуп ва янгыз мен сизин булангъы заман тюгюл, даим этип тура буса, сююв къазанмакъ башгъа яман зат тюгюл. 19Балаларым, яш табагъанда къатынгиши нечик азап чеге буса, сизин учун мен де шолай азап чегип тураман. Сиз Месигьдей болуп къалгъанча, шолай болуп да туражакъ. 20Гьали мен сизин арагъызда да болуп, сизин булан бютюнлей башгъача кюйде сёйлемеге, огь, нече де сюер эдим дагъы; гьали буса мен не этегенни билмей, манг болуп тураман.


Гьажарны ва Сараны гьакъындагъы масал

21Сиз, Къанунгъа таби болуп турмагъа сюегенлер, магъа айтыгъыз чы: Къанунда не деп айтылагъанны сама билемисиз? 22Къанунда Ибрагьимни[†] эки уланы болгъан, бири къараваш къатындан, биревюсю буса азат къатындан тувгъан деп язылгъан[+]. 23Къараваш къатын тапгъаны бары да яшлар тувагъанда йимик тувгъан, азат къатынныки буса Аллагьны ваъдасы булан тувгъан[+].

24Бу хабарны тапшурма маънасы бар. Бу къатынгишилер эки башгъа разилешивню белгилей. Разилешивню бириси Синай тавда бегетилген ва шону натижасында тувгъан яшлар къуллардыр. Бу разилешивню белгиси Гьажар болуп токътай[+]. 25Гьажар Арабстандагъы Синай тавну белгилей, шо – гьалиги Ерусалим, неге тюгюл Ерусалим ва ону авлетлери къулчулукъда. 26Сара[†] буса кёкдеги азатлыкъдагъы Ерусалимни белгилей ва бизин барыбызны да анабыз йимик[+]. 27Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Сююн, бир заманда да яш тапмагъан, гьей къатын!
Сююн, яш тапмакъны азабын бир заманда да башдан гечирмеген,
гьей къатын!
Эри бар къатынныкинден эри ташлагъан къатынныки яшлары
кёп болажакъ!

28Сиз, къардашлар, Сараны уланы Исгьакъ[†] йимик, ваъданы авлетлерисиз[+]. 29Шо заман адатлы кюйде тувгъан авлет Аллагьны Ругьуну гючю булан тувгъан авлетни инжитген. Гьали де шолай бола[+]. 30Сыйлы Язывларда шону гьакъында не деп айтыла? «Къаравашны ва ону уланын къувалап чыгъар! Неге тюгюл де, къаравашны уланы азат къатынны уланы булан бирче бир заманда да варисликге ортакъчы болмас», – деп язылгъан онда[+]. 31Шоллукъда, къардашлар, биз къаравашны яшлары тюгюлбюз, азат къатынны яшларыбыз!

#### 5


Иса Месигьге иман салгъанланы азатлыгъы

1Шо азатлыкъны бизге Месигь[†] берди. Шогъар гёре къатып туругъуз. Сизин къайтарып къул этмеге биревге де ёл бермегиз![+]

2Мен, Павел, сизге айтагъаныма тынглагъыз. Эгер сиз сюннет этдирмеге рази бола бусагъыз, Месигьни сизин учун гьеч бир пайдасы болмас[+]. 3Бирдагъы керен айтаман сизге: сюннет этилмеге рази болгъан гьар ким бютюн Къанунну[†] да кютмеге герек болар[+]. 4Эгер Къанунну кютмек булан сизин Аллагь къабул эте деп къаст эте бусагъыз, сиз Месигьден айрылгъансыз, Аллагьны рагьмусундан да сиз арекдесиз[+]. 5Аллагь бизин къабул этежегине Аллагьны Ругьу инандыра, неге тюгюл де биз Месигьге иман салгъанбыз[+]. 6Биз Иса Месигь булан бир бусакъ, не сюннет этмекликни, неде сюннет этмей къоймакълыкъны гьеч башгъалыгъы ёкъдур. Бары да затдан аслусу – сююп этилеген ишлеринде гёрюнеген имандыр[+].

7Сиз Аллагьны ёлунда яхшы юрюп турдугъуз. Гьакъ гертиликге гёре юрюмеге сизге ким пуршав этди[+]? 8Тюз ёлдан чыкъмакълыгъыгъыз сизин чакъырагъан Аллагьдан тюгюл. 9Аз зат мая сав хамурну гелтире[+]. 10Сиз мен айтагъангъа рази болажагъыгъызгъа инанаман, неге тюгюл биз Раббибиз булан бирликде яшайбыз. Сизин адашдыргъан ким буса да тийишли жазасын алар[+].

11Къардашлар, эгер мен гьали де сюннет этивню якълай бусам, мени не учун гьызарлайлар дагъы? Эгер де мен сюннет этивню якълай бусам, хачгъа байлавлу юрютеген англатывларым магъа къыйынлыкълар гелтирмес эди[+]. 12Сизин адашдыргъанлар, уятларын гесип, оьзлени къырып битдиргенни сюер эдим!

13Къардашларым, Аллагь сизин азатлыкъда яшамагъа чакъыргъан. Вёрегиз, азатлыкъ гюнагьлы табиатыгъызны таъмин этмеге багьана болуп токътамасын, терсине, бир биригизге сююв булан къуллукъ этигиз![+] 14Къанунну бютюн маънасы «ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй» деген бир буйрукъгъа асаслана[+]. 15Эгер сиз эришивлюклени ва бир биригизге бакъгъан якъдагъы оьчлюгюгюзню узата бусагъыз, къарагъыз чы, бир биригизни къырып битдирип къоймагъай эдигиз!

16Шо саялы да мен сизге айтаман: Аллагьны Ругьу буюрагъан кюйде яшап къалыгъыз. Шо заман сиз гюнагьлы табиатыгъыз сюйген кюйде гюнагь ишлер этип юрюмессиз[+]. 17Бизин гюнагьлы табиатыбыз сюеген зат даим Аллагьны Ругьуна къаршы, Аллагьны Ругьун сюеген зат да гюнагьлы табиатыбызгъа къаршы чыгъа. Олар даим бир бирине къаршы чыгъа, натижада, сиз оьзюгюз сюеген затыгъызны этеген болмайсыз[+]. 18Амма сизге Аллагьны Ругьу ёл гёрсете буса, сиз Къанунну табилигинде тюгюлсюздюр[+].

19Гюнагьлы табиатны ишлери белгили. Олар булардыр: зиналыкъ, нас хыяллар, напсына ёл къоягъанлыкъ,[+] 20ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив, халмажчылыкъ, оьчлюк, душманлыкъ, къазапланыв, оьжетлилик, оьз оьзюн оьр тутагъанлыкъ, эришивлюклер, тартышывлар,[+] 21гюнчюлюк, ичкичилик, кеп чегивлер ва шолагъа ошагъанлары. Бирдагъы керен де бувараман сизге: шолай затлар булан машгъул болагъанлар Аллагьны гьакимлигини тюбюне тюшмежеклер[+].

22Амма бизин яшавубузда Аллагьны Ругьуну емиши будур: сююв, къуванчлыкъ, парахатлыкъ, сабурлукъ, рагьму, чомартлыкъ, аминлик,[+] 23саламатлыкъ, оьзюн енгип сакълап болагъанлыкъ. Бу затлагъа къаршы бир къанун да ёкъдур[+]. 24Иса Месигьники болгъанлар напсылары ва гьасиретликлери булан бирге оьзлени гюнагьлы табиатларын хачгъа илгенлер[+]. 25Эгер биз Аллагьны Ругьу булан бирликде яшай бусакъ, шо Ругь гёрсетеген ёлда юрюмеге герекбиз. 26Хохайланмайыкъ чы, бирев биревню ачувландырмайыкъ чы, бирев биревню гюллемейик чи[+].

#### 6


«Бир биригизге кёмек этигиз»

1Къардашлар, эгер бирев гюнагь иш эте туруп тутулса, ону сиз аривлюк булан тюз ёлгъа салыгъыз, неге тюгюл сиз Аллагьны Ругьуна берилген адамларсыз. Вёрегиз, сиз оьзюгюз де гюнагьгъа тюшюп къалардан сакъ болугъуз[+]. 2Бир биригизни намусларыгъызгъа табула туругъуз, шо заман сиз Месигьни[†] къанунун[†] кютген болажакъсыз[+]. 3Ким буса да бирев, бир шайыгъа да тиймей туруп, оьз оьзюн башгъалардан оьр гёре буса, о оьз оьзюн алдатадыр[+]. 4Гьар ким оьз оьзюн этеген ишлер булан тергеп къарасын, шо заман о оьзюн оьзгелер булан тенглешдирмейли, оьктем болмагъа болур. 5Неге тюгюл де, гьар ким оьзюню югюн гётермеге герек[+].

6Аллагьны каламын уьйренеген гиши уьйретеген гишисине де оьзюню бары да затларындан пай чыгъарар[+].

7Алданып къалмагъыз. Аллагьны алдатмагъа бажарылмас. Ким не чачса, шону орар[+]. 8Гюнагьлы табиатына къуллукъ этип юрюйген гиши оьлюм тюшюмюн къайтарар. Аллагьны Ругьуна гёре яшайгъан гиши буса Аллагьны Ругьу береген даимлик яшав тюшюмюн къайтарар[+]. 9Яхшылыкъ этмеге эринмегиз. Яхшылыкъ этивде биз эринмесек, заманы етишгенде, чачгъан ерибизден тюшюмюбюзню къайтарарбыз[+]. 10Имканлыкъ берилген чакъы заман инсанлагъа, айрокъда иман къардашларыбызгъа яхшылыкъ этейик[+].


Ахыр сёзлер

11Мен сизге оьз къолум булан язаман. Шу уллу гьарпланы гёремисиз[+]? 12Тышдан яхшы болуп гёрюнмеге сюегенлер сизин сюннет этдирмеге сюелер. Олар шолай этегенини себеби – Месигьни хачдагъы оьлюмю гьакъында айтагъаны учун гьызарлавлагъа тюшме сюймейлер. 13Сюннет этилгенлер оьзлер де Къанунну юрютмейлер чи. Макътанмагъа багьана болсун учун, олар сизге сюннет этмеге сюелер. 14Мен Раббибиз Иса Месигьни хачдагъы оьлюмюнден башгъа бир зат булан да макътанмагъа сюймеймен. Ону шо хачында бу дюньядагъы бары да зат мени учун оьлген, дюнья учун мен оьзюм де оьлгенмен[+]. 15Не сюннет этилмекни, неде сюннет этилмей къалмакъны бир маънасы да ёкъдур. Аслусу – сиз Аллагьны яратылгъан янгы заты болуп токътадыгъыз[+]. 16Бу къайдагъа гёре яшайгъан бары да адамлагъа – Аллагьны Исрайылына – парахатлыкъ ва рагьму болсун![+]

17Ахырда да, бирев де башыма намуслар салмасын! Неге тюгюл де, мен къаркъарамда Исаны яра белгилерин алып юрюймен.

18Къардашларым, Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу ругьугъуз булан болсун. Амин.

### Эфесдегилеге

#### Эфесдегилеге

Эфесдегилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Баш сёз


Эфесдегилеге язылгъан кагъыз


Эфесдегилеге

Эфеслилени аты тутулуп язылса да, Павелни бу кагъызы айланадагъы вилаятлардагъы бары да иман салгъанлар учун язылгъан. Кагъыз элчини Румдагъы туснакъда олтургъан вакътисинде язылгъан болмагъа ярай. Павел бу кагъызында инсанланы къутгъармакъ учунгъу Аллагьны хыялын яшавгъа чыгъарывда Месигьни айрыча агьамиятлыгъы гьакъда айта. Шогъар асаслана туруп, элчи Исагъа иман салгъанланы бирикген агьлюсюндеги яшавун сёйлей: Аллагь олагъа Исагъа иман салгъанланы бирикген жыйыныны ортакъчылары болмагъа чакъырыв этген, оланы иманыны кюрчюсю болуп да хачда оьлтюрюлюп, сонг тирилген Иса Месигь токътай. Павел жыйынны инсанны къаракъарасы булан тенглешдире: къаркъараны бир саны да оьзгелеринден айрыча яшамагъа болмайгъаны йимик, Исагъа иман салгъан инсан да янгыз оьзю учун яшап турмагъа тюшмей. Исагъа иман салгъанланы жыйынындагъыланы гьарисине оьзюню бир хас иши инанылып тапшурулгъан, шо саялы да бирисини къуллугъун башгъасыныкинден артыкъ гёрмеге ярамай. Исагъа иман салгъанлар янгыз бирликде бу дюньядагъы яманлыкъгъа къаршы токътамагъа болалар.

Кагъызын тамамлай туруп, Павел иман салгъанланы гьар гюнлюк яшавлукъ масъалаларына да тергевюн бакъдыра: мунда эрлени ва къатынланы, ата аналаны ва авлетлени, гьакимлени ва олагъа таби болгъанланы аралыкълары гьакъда лакъыр юрюле.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Бу кагъызны Аллагьны буйругъу булан Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан мен, Павел, язаман. Эфесде Иса Месигьге амин болгъан Аллагьны халкъына салам! 2Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун!


Месигь берген ругь савгъатлары

3Раббибиз Иса Месигьни Атасы болгъан Аллагьгъа гьар алгъышлар болсун! Месигь булан бирликде О бизге кёклердеги бары да ругь савгъатларын берди[+]. 4Оьзюню алдында биз таза юрекли, айыпсыз болсун учун ва сююв булан яшасын учун, дюнья яралгъынча алданокъ да Аллагь Месигьден таба бизин сайлады[+]. 5Иса Месигьден таба Аллагь бизге Оьзюню авлетлери болмакъны алданокъ белгиледи. Будур Ону мурады ва кёп сююп этген иши![+]

6Сююмлю Уланындан таба бизге асламдан берген макътавлу зор яхшылыгъы учун Аллагьгъа алгъыш этейик 7-8Ону къаны тёгюлмеклигинден таба биз гюнагьларыбыздан гечилдик ва азатлыкъгъа етишдик. Ону рагьмусу шонча да гьисапсыз чы, О бизге аявсуздан Оьзюню бютюн англавундан ва гьакъылындан тёгюп къойду[+].

9О Оьзюню сырлы мурадын бизге ачыкъ этди. Оьзю яхшы гёрюп, шо мурады башынданокъ Месигьден таба яшавгъа чыгъарылды[+]. 10Белгилеген заман етгенде, Аллагь шо мурадын тамамлажакъ, кёклердеги ва ердеги бары да затны бирлешдирип, Месигьге таби этежек[+]. 11Месигьден таба Аллагь бизин Оьзюню халкъы этип сайлады. Дюньядагъы бары да затны Оьзю сюйген кюйде ва Оьзюню гёнгюлюне гёре этеген Аллагь шону бизге алданокъ белгиледи. 12Шогъар гёре биз, биринчилей болуп Месигь булан умутубузну байлагъанлар, макътавлу Аллагьыбызгъа алгъышлар этейик.

13Сизге къутгъарылыв гелтиреген гьакъ гертиликни каламын – Сююнч Хабарны[†] – эшитген заманда, сиз де Месигьники болуп токътадыгъыз. Шогъар инангъан сонг, сиз Оьзюнюки экенни гёрсетип, Аллагь сизге ваъда этилген Ругьун берди[+]. 14Шо Ругь бизге, Оьзюнюки болгъанлагъа, Аллагь толу кюйдеги азатлыкъ бергинче, бизин варислигибизни юкчюсюдюр. Шогъар гёре де биз макътавлу Аллагьгъа алгъыш этейик!


Павел Аллагьгъа дуа ва шюкюрлюк эте

15Шо саялы мен де, Раббибиз Исагъа бакъгъан якъдагъы сизин иманыгъызны ва Аллагьны бары да халкъына бакъгъан якъдагъы сюювюгюзню эшитгенден берли,[+] 16бир токътамай Аллагьгъа шюкюрлюк этемен ва сизин учун дуа этемен. 17Раббибиз Иса Месигьни Аллагьы, макътавлу Атасы, Оьзюн сиз яхшы танысын деп, сизге гьакъыл ва англав береген Ругьун савгъат этсин деп мен дуа этемен. 18-20Аллагь сизин оьзюне багъып чакъыргъан умутну, Оьзюню халкъы булан сиз ортакъ этежек варисликни зорлугъун ва бизге, Исагъа иман салагъанлагъа, таъсир этеген Оьзюню къудратыны гьатсыз уллулугъун сизге гёрмеге англав берсин деп дуа этемен. Шо къудрат Аллагь Месигьни оьлюмден тирилтгенде ва Ону кёклерде Оьзюню онг ягъында олтуртгъанда гёрюндю[+][+]. 21Янгыз бу дюньябызда тюгюл, гележек дюньябызда да Аллагь Месигьни бары да пачалардан, гьакимликден, башчылыкъдан, гючлерден, гьар бир чинлерден оьрге чыгъарды[+]. 22Аллагь буланы барын да Месигьге таби этди, Ону бары да затгъа, Огъар иман салгъанланы барысына да Баш этип салды[+]. 23Месигьге иман салгъанлар барысы да Ону къаркъарасы болуп токътай. Месигь Оьзю булан шону ва бютюн бары затны да толу этип токътай[+].

#### 2


Оьлюмден яшавгъа багъып

1Бир заманларда, Мусаны[†] Къанунун[†] бузагъаныгъыз ва гюнагь этегенигиз себепли болуп, сиз оьлген эдигиз[+]. 2Шо заман сиз бу дюньяны ёллары булан юрюдюгюз ва гьавалардагъы жинлени ёлбашчысына таби болдугъуз. Аллагьгъа тынгламайгъанлагъа гьали о ёлбашчылыкъ да этип тура[+]. 3Бир заманларда биз барыбыз да шолай эдик. Биз гюнагьлы табиатыбызгъа тынглап, къаркъарабыз сюйгенни ва оюбузгъа гелгенни этип турдукъ. Шо табиатыбыз себепли болуп, бары да халкъны йимик, бизин де Аллагьны жазасы къаравуллай эди[+].

4Амма рагьмусу кёп болгъан Аллагь бизин о даражада кёп сюегенин гёрсетди чи,[+] 5гьатта бизге, Къанунну да бузуп оьлюп турагъанлагъа, Месигь[†] булан бирче яшав берди! Сиз Ону рагьмусу булан къутгъарылдыгъыз[+]. 6Иса Месигь булан бирче Аллагь бизин тирилтди ва кёклерде Ону къырыйында олтуртду[+]. 7Шону О Оьзюню зор яхшылыгъы булан Иса Месигьден таба бизге этген рагьмусуну тенги ёкъ толулугъу бары да заманлагъа хас болгъанлыкъны гёрсетмек учун этди. 8Неге тюгюл де, сиз этген ишлеригизден таба тюгюл, янгыз Аллагьны рагьмусу булан иманыгъыздан таба къутгъарылдыгъыз. О Аллагьны савгъатыдыр[+]. 9Къутгъарылывну къазанып болмай, шо саялы ону булан бирев де макътанып болмас[+]. 10Биз Аллагьны яратывубуздур. Оьзю алданокъ белгилеген ишлени кютмек учун, Аллагь бизин Иса Месигь булан бирликде гьалиги кююбюзде яратды[+].


Месигьден таба бир халкъ болув

11-12Сиз, тувмадан ят халкълар,[†] «сюннет этилмегенлер» деп айтылагъан ягьудилер, оьзлеге, инсанны къоллары булан этилеген гесивню гёз алгъа тутуп, «сюннет этилгенлер» деп айтылагъанлар, бир заманда Месигьсиз яшагъаныгъызны эсде сакълагъыз. Сиз Исрайылны халкъыны санавуна гирмей эдигиз. Аллагьны Оьзюню халкъына этген ваъдалары сизин учун тюгюл эди. Сиз бу дюньяда Аллагьсыз ва умутсуз яшай эдигиз[+][+]. 13Гьали буса – Иса Месигь булан бирликде – сиз бир вакътилерде арекдегилер, Ону къурбанлы оьлюмюню яхшылыгъындан ювукъдагъылар болдугъуз[+].

14-15Месигь чи бизин ярашывлугъубуз. О ягьудилени ва ят халкъланы бир халкъ этип бирикдирди, бизин айырагъан оьчлюкню барусун бузду. Къаркъарасын къурбан этмек булан О Къанунну, ону буйрукъларын ва къайдаларын ёкъ этди. Ону мурады ягьудилерден ва ят халкълардан янгы бир инсан яратмакъ ва шолайлыкъда ярашывлукъ гелтирмек эди[+][+]. 16Хачда оьлмеклиги булан Месигь оланы Аллагьны алдында бир къаркъара этип бирлешдирди ва душманлыкъны оьлтюрдю[+]. 17О гелип, йыракъда болгъан сизге ва ювугъундагъылагъа ярашывлукъну гьакъында Сююнч Хабар[†] билдирди. 18Ондан таба биз – ят халкълар ва ягьудилер – бир Ругь булан Атабызгъа ювукълашмагъа болабыз.

19Шогъар гёре сиз ят халкълар ва гелгинчилер тюгюлсюз, Аллагьны халкъы булан бир ватандашларсыз ва Ону агьлюсюндегилерсиз[+]. 20Сиз элчилени[†] ва пайхаммарланы кюрчюсюнде этилген Ону бинасысыз. Иса Месигь Оьзю буса кюрчюню баш ташы болуп токътай[+]. 21Шо бинаны Месигь къура, Раббибизни сыйлы ибадатханасы[†] болмакъ учун оьсе[+]. 22Сиз де къалгъанлар булан бирче уьй къурмакъ учун, Ондан таба оьзюгюзню яратасыз. Шо уьйде Аллагь Оьзюню Ругьундан таба яшай[+].

#### 3


Павелни ят халкъланы арасында къуллукъ этивю

1Бу себепден мен, Иса Месигьге[†] ва сизге къуллукъ этегеним саялы туснакъдагъы Павел, дуа этемен[+]. 2Сизге деп Аллагьдан магъа нечик мол савгъат инанылып берилгенин сиз, озокъда, эшитгенсиз[+]. 3Мен оьрде къысгъача язгъан кюйде, Аллагь магъа Оьзюню сырын ачды[+]. 4Бу кагъызымны охугъан заманда, магъа Месигьни сыры гертилей де ачыкъ болгъанны сиз англамагъа болажакъсыз. 5Гьали сыйлы элчилерине[†] ва пайхаммарларына[†] Аллагьны Ругьу ачыкъ этген сыр алдагъы наслулагъа белгили болмагъан. 6Шо сыр будур: Сююнч Хабарны[†] яхшылыгъындан ят халкълар[†] исрайыллылар булан бирге варислер, бир къаркъараны санлары ва Иса Месигьден таба этилген ваъданы ортакъчылары болуп токътайлар[+].

7Оьзюню зор яхшылыгъы ва гючю булан Аллагь магъа берген савгъатгъа гёре мен Сююнч Хабарны билдиреген къуллукъчу болуп токътадым[+]. 8Аллагьны бары да халкъыны арасында мен инг де гиччиси бусам да, Месигьни тюгесинмейген байлыгъын ят халкъланы арасында билдирмек йимик гьюрметли савгъат магъа тапшурулду[+]. 9Шо яшыртгъын сырны гьакъында бары да халкъгъа билдирмек магъа тапшурулду. Бары да затны яратгъан Аллагь дюньяны яратгъандан берли шо сырын яшырып турду[+]. 10Гьали буса кёклени гьакимлерине ва есилерине Аллагьны кёп тармакълы гьакъылы Исагъа иман салгъанланы жыйынындан[†] таба ачыкъ бола[+]. 11Оьзюню инг аввалгъы хыялына гёре, бу затланы Аллагь Раббибиз Иса Месигьден таба яшавгъа чыгъарды. 12Ону булан бирликде ва Огъар иман салмакъ булан биз эркин ва инамлы кюйде Аллагьгъа ювукълашма болабыз[+]. 13Шогъар гёре де тилеймен сизге: сизин учун мен чегеген азаплар сизин гёнгюлсюз этмесин, неге тюгюл олар сизин макътавлу этежек[+].


Иса Месигьни бизге бакъгъан сюювю

14-15Кёклердеги ва ерлердеги бары да зат Оьзюнден баш алагъан Атабызны алдында мен тизлеримни бюгемен. 16Оьзюню Ругьундан таба сиз ругь якъдан чыдамлы болсун учун, мен Аллагьгъа макътавлугъуну хазналарындан сизге де гюч берсин деп тилеймен[+]. 17Юреклеригизде имандан таба Месигь яшасын деп, сююв сизин тамуругъуз ва кюрчюгюз болсун деп мен дуа этемен[+]. 18Шо заман Аллагьны бары халкъы булан Месигьни сюювюню генглигин, узунлугъун, бийиклигин ва теренлигин англамакъ учун сизин таман чакъы гючюгюз болажакъ. 19Гьар бир англавдан да оьрде экенине де къарамайлы, сиз шо сюювге тюшюнюп, шо даражада камил болажакъсыз чы, гьатта Аллагьны толу камиллигине етежексиз[+].

20Огъар, гьали Оьзюню къудраты бизде иш гёреген ва биз тилейгенибизден яда гьатта хыял этегенибизден де артыкъны этеген Аллагьыбызгъа,[+] 21Иса Месигьден ва Огъар иман салгъанларындан таба гьар даим ва бары да наслуларда макътавлар болсун дагъы! Амин[+].

#### 4


Ругь бирлиги

1Мен, Раббибизге къуллукъ этегеним саялы туснакъгъа тюшген Павел, тилеймен сизге: Аллагь сизге этген чакъырывгъа лайыкълы яшав булан яшагъыз[+]. 2Гьар заман саламат, юваш хасиятлы, чыдамлы, бир биригизге сабурлу болугъуз, сююв булан янашыгъыз[+]. 3Сизин бирлешдиреген парахатлыкъдан таба Ругь бирликни сакълама къасткъылыгъыз[+]. 4Аллагь сизин оьзюне багъып чакъыргъан умут бир болгъаны йимик, Ону Ругьу бир, къаркъара бир,[+] 5Раббибиз бир, иман бир, сувгъа чомдуруп,[†] Аллагьгъа багъышлатыв бир[+] 6ва бютюн инсанланы Атасы болгъан Аллагь бир. О барыбыздан да оьрде, барыбызны да ичибизде ва барыбыздан да таба иш гёре[+].

7Бизин гьарибизге Месигьни[†] чомартлыгъына къыйышывлу болуп савгъат берилди[+]. 8Муна шо саялы Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

О оьрлюклеге гётерилди, есирлени Оьзю булан алып юрюдю ва
инсанлагъа савгъатлар берди[+].

9«Гётерилди» демек О дюньягъа тюшген болгъан демекни де англата[+]. 10Тёбен тюшген ва Оьзю булан бары да затланы толу этмек учун, кёклерден оьрге гётерилген Биревдюр[+]. 11О бирлерине элчилер,[†] бирлерине пайхаммарлар,[†] башгъаларына Сююнч Хабарны[†] билдиривчюлер, бирдагъыларына Оьзюню халкъыны гьайын этивчюлер, оьзгелерине устазлар болмакъны савгъат этди[+]. 12-13Аллагь оланы барын да Оьзюню халкъы Месигьни къаркъарасын беклешдиривге къуллукъ этсин учун берди. Олар бизге иманда, Аллагьны Уланын танымакъда барыбыз да бир йимик даражагъа етишгинче, барыбыз да токъташгъан адамлар болгъунча ва бютюн яшавубуз Месигьни толу камиллигине етгенче кёмек эте[+][+].

14Шо заман, гьар тюрлю уьйретивлени толкъунлары, еллери, инсанланы гьиллачылыгъы ва ялгъанлары алып, ари де, бери де ташлайгъан гиччи яшлар йимик болмасбыз[+]. 15Терсине, сююв булан гьакъ гертиликге гёре юрюй туруп, къаркъараны Башы болгъан Месигьге ювукълаша туруп, гьар бир якъдан оьсюп къалайыкъ[+]. 16О бютюн къаркъара бир ерде бирлешеген, ону бары да санлары гьариси оьзюню айры айры къуллукъларын кютеген кюйню этди. Гьар айры сан тийишли кюйде къуллукъларын кютегенде, бютюн къаркъара сююв булан оьсе ва беклеше.


Биз нечик яшамагъа тарыкъбыз?

17Шо саялы Раббибизни аты булан сизге бувараман: ят халкълар[†] йимик яшайгъан кююгюзню къоюгъуз. Оланы бары да ойлары бошдур[+]. 18Оланы англаву тунукълашгъан, олар Аллагьны яшавундан магьрюм этилген ва оьзлени авамлыгъы саялы олар хырча болгъан[+]. 19Олар уят деп айтагъан затын тас этип, напсына шо даражада берилип къалгъан чы, гьеч бир де уялмайлы, къанмайлы, къайдагъы пасатлыкълар булан машгъул болалар[+].

20Тек Месигьни гьакъында сиз о затны тюгюл билгенигиз. 21Эгер де, озокъда, сиз Ону гьакъында эшитген бусагъыз ва Ону гьакъында сизин уьйретген буса, неге тюгюл де гьакъ гертилик Онукидир. 22Алдагъы яшавугъузгъа хас болгъан затгъа, оьзюгюздеги ялгъан гьасиретликлер пуч этеген дёнген инсангъа арт беригиз деп уьйрете эди сизин[+]. 23Аллагьны Ругьу гьакъылыгъызны янгыртсын[+]. 24Сиз гьакъ герти муъминликде ва сыйлылыкъда Аллагьны келпетине ошашдырылып яралгъан инсангъа айланмагъа герексиз[+].

25Сизин гьаригиз, ялгъанны къоюп, оьзлеге гьакъ герти затны сёйлесин, неге тюгюл биз барыбыз да бир къаркъараны санларыбыз[+]. 26«Къазаплангъанда, гюнагь иш этмегиз», гюн батгъынча къазапланывугъузну тайдырмагъа къарагъыз[+]. 27Яшавугъузда иблисге ер бермегиз[+]. 28Бир урлагъан дагъы урламагъа тюшмей. Терсине, тарчыкълыкъдагъылагъа пай чыгъарып болмакъ учун, оьзюню къоллары булан загьмат тёкмеге тюше[+]. 29Сизин авзугъуздан бир де нас сёз чыкъмасын, янгыз тарыкълы затгъа насигьаты булангъы, тынглавчулагъа пайдалы сёзлер чыкъсын[+].

30Аллагьны Ругьун да пашман этмегиз. О сиз Аллагьныки экенлигигизни тасдыкъ этеген затдыр ва Гюню етишгенде, Аллагь сизин толу кюйде азат этегенликни белгисидир[+].

31Гьар тюрлю намартлыкъдан, ачувлулукъдан, къазапланывдан, акъырывдан, яла ябывдан ва оьзге яман ишлерден арек туругъуз[+]. 32Бир биригизге рагьмулу, языкъсынагъан болугъуз, Месигьден таба Аллагь сизин гечгенде йимик, бирев биревден гечигиз[+].

#### 5


«Нюрню адамлары йимик яшап къалыгъыз»

1Аллагьдан уьлгю алыгъыз, неге тюгюл де сиз Ону кёп сюйген авлетлерисиз[+]. 2Месигь,[†] бизин сююп, бизин учун Оьзюн Аллагьгъа атирли ва арив къурбан этип бергени йимик, сиз де сююв булан яшагъыз[+].

3Сизин арагъызда гьеч бир де пасатлыкъгъа яда оьзге тюрлю наслыкъгъа, яда къызгъанчлыкъгъа байлавлу лакъыр да болмагъа тюшмей. Аллагьны халкъына шолай затлар къыйышмас[+]. 4Сёйлевюгюзде гьеч бир пасатлыкълар, бош хабарлар ва гьонкъа масхаралар болмасын. Булар сизге къыйышмас. Ону орнуна Аллагьгъа шюкюр этигиз[+]. 5Билип къоюгъуз: пасат ва нас яшав юрютеген, къызгъанч адамлагъа (оланы ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этегенлерден бир башгъалыгъы да ёкъдур) Аллагьны ва Месигьни гьакимлигини тюбюнде яшамагъа ихтияр берилмежек[+].

6Вёре, ялгъан сёзлер булан сизин бирев де алдатып къоймасын. Шо затлар чы таби болмайгъанлагъа Аллагьны къазапланывун тувдура[+]. 7Шо саялы да олар булан ортакъчы болмагъыз[+]. 8Неге тюгюл де, бир вакътилерде сиз къарангылыкъда эдигиз, гьали буса Раббибиз булан бирликде болгъаныгъыз саялы, нюрге чыкъгъансыз. Нюрню адамлары йимик яшап къалыгъыз[+]. 9Гьар тюрлю яхшы ишлер, муъминлик ва гьакълыкъ нюрню емишлеридир. 10Раббибиз рази къалагъан затны англамагъа къарагъыз[+]. 11Къарангылыкъны пайдасыз ишлери булан, вёрегиз, ортакъчы болмагъыз, терсине, шо ишлени аян этигиз[+]. 12Шолай адамлар яшыртгъынлыкъда не булан машгъул болагъанны айтмакъ да айыпдыр. 13Бары да яшыртгъын затлар нюрде гёрюнюп къала[+]. 14Нюр бары да затны гёрюнеген этип къоя. Шо саялы булай айтылгъан:

Уян, гьей юхлайгъан адам, оьлюмден тирил! Месигь сени
нюрлендирежек[+].

15Оьзюгюзню яшав къайдагъызда сакъ болугъуз. Гьакъылсызлар йимик яшамагъыз, гьакъыллылар йимик яшагъыз[+]. 16Заманны аягъыз, неге тюгюл бу гюнлерде яманлыкъ оьтесиз кёпдюр. 17Англавсуз болмагъыз, Раббибиз не зат сюегенни англамагъа къаст этигиз[+]. 18Эсирип къалгъынча чагъыр ичмегиз, шо пасатлыкъгъа элте. Ону орнуна Аллагьны Ругьундан толмагъа къарагъыз[+]. 19Оьз арагъызда Аллагьгъа макътав, алгъыш этеген йырланы ва дин йырланы йырлагъыз. Юреклеригизде Раббибизни макътап йырлагъыз[+]. 20Даим ва гьар зат учун Раббибиз Иса Месигьни аты булан Атабыз Аллагьгъа шюкюр этигиз[+].

21[•]Месигьге гьюрмет этивню белгиси гьисапда бирев биревге таби болугъуз.


Эрлер ва къатынлар

22Гьей къатынлар, эрлеригизге Раббибизге йимик таби болугъуз[+]. 23Къаркъараны къутгъарагъан Месигь Оьзюне иман салгъанланы жыйыныны Башчысы болгъаны йимик, эр де къатыныны башчысыдыр[+]. 24Иманлылар Месигьге нечик таби бола буса, къатынлар да эрлерине гьар затда таби болмагъа гереклер.

25Гьей эрлер, Месигь Оьзюне иман салгъанланы жыйынын нечик сюе буса, сиз де къатынларыгъызны шолай сююгюз. Месигь Оьзюню жыйыны учун жанын берди[+]. 26Жыйынны Оьзюнюки болагъан кюйню этмек учун, ону сув булан ва калам булан гюнагьларындан тазаламакъ учун ва[+] 27олар шавла береген, тетиксиз, дамгъасыз, демек сыйлы, нарыстадай таза болсун учун, Месигь шолай этди[+]. 28Эрлери де оьзлени къатынларын лап шолай сюймеге, оьз къаркъараларын йимик сюймеге гереклер. Къатынын сюеген гиши оьзюн де сюедир. 29Оьзюню къаркъарасын сюймейген гиши ёкъдур, гьар ким къаркъарасын ашатып сакълай ва ону гьайын эте. Месигь де шолай Оьзюне иман салгъанланы жыйыныны гьайын эте, 30неге тюгюл биз Ону къаркъарасыны санларыбыз[+]. 31Сыйлы Язывларда: «Шону учун эргиши атасын ва анасын къоюп, къатыны булан бирлешежек. Экевю де туташ бир къаркъара болуп къалажакъ», – деп язылгъан[+]. 32Бу сыр уллудур, о Месигь ва Ону жыйыны булан байлавлудур. 33Сизге буса булай айтаман: гьар эргиши къатынын оьзюн сюеген йимик сюймеге, къатыны да эрине гьюрмет этмеге герек[+].

#### 6


Ата аналар ва авлетлер

1Гьей яшлар, сиз Раббиникисиз, шо саялы ата анагъызгъа тынглавлу болугъуз, о сизин борчугъуздур[+]. 2-3«Оьзюнгню атанга ва ананга гьюрмет эт. Шо заман сагъа яхшы болажакъ ва дюньяда да узакъ яшажакъсан» – муна ичинде ваъдасы булангъы Аллагьны биринчи буйругъу[+].

4Гьей аталар, сиз де авлетлеригизни къазапландырмагъыз, олагъа Раббибиз сюеген затны уьйретип тарбия беригиз[+].


Есилер ва къуллар

5Гьей къуллар, Месигьге[†] нечик таби болажакъ эдигиз буса, сизин бу дюньядагъы есилеригизге де гьакъ юрекден, гьюрмет булан ва къоркъув булан таби болугъуз[+]. 6Шону есилеригизни сизге бакъгъан якъда яхшы къарайгъанлыгъын къазанмакъ учун тюгюл, Аллагь сюеген затланы гьакъ юрекден кютеген Месигьни къуллары гьисапда этигиз[+]. 7Инсанлагъа тюгюл, Раббибизге нечик къуллукъ этежек эдигиз буса, шолай гьаракатчылыкъ булан загьмат тёгюгюз. 8Къул яда азат адам экенине де къарамайлы, Раббибиз гьар бир яхшы иш учун тийишлисин бережекни билигиз[+].

9Сиз де, гьей есилер, къулларыгъызгъа шолай яхшы къарагъыз, къоркъув беривлени де къоюгъуз. Кёклерде оланы ва сизин Есигиз бир экенни эсде сакълап туругъуз. О гьеч биревню биревден артыкъ гёрмес[+].


Аллагьны савутлары

10Ахырда да, оьзюгюзню Раббибизни зор къудраты булан беклешдиригиз. 11Иблисни гьиллаларына къаршы туруп болмакъ учун, Аллагьны савутларындан тагъыгъыз[+]. 12Биз инсанлагъа къаршы ябушмайбыз, ругь башчылагъа, гьакимлеге, бу къарангы дюньяда иш гёреген гючлеге ва кёкде яманлыкъ этеген жинлеге къаршы ябушабыз[+]. 13Шо къара гюнлер гелген заманда, бары да чапгъынланы гери урмакъ учун ва бары да сынавлардан оьтме болмакъ учун, къолларыгъызгъа Аллагьны савутларындан алыгъыз.

14Къатып токътагъыз, белигизге гьакъ гертиликни белбавун байлагъыз ва уьстюгюзге муъминликни гюбесин гийигиз[+]. 15Ярашывлукъну гьакъындагъы Сююнч Хабарны[†] билдирмеге гьазирликни аякъгийимин гийигиз[+]. 16Ондан къайры да, иблисни жыжымлы окъларын сёндюрюп болмакъ учун, къолугъузгъа иманны къалкъанын алыгъыз[+]. 17Башыгъызгъа къутгъарылывну башлыгъын гийигиз ва къолугъузгъа Ругьну къылычын, демек Аллагьны каламын алыгъыз[+].

18Дуа этегенде, тилейгенде, гьар гезик Аллагьны Ругьу булан дуа этигиз. Шо саялы да гьазир кюйде туругъуз ва Аллагьны бары да адамлары учун къаныгъывлу кюйде дуа этигиз[+]. 19Магъа тарыкълы сёзлер табулсун ва Сююнч Хабарны сырын мен тартынмайлы билдирмеге болсун деп, мени учун да дуа этигиз[+]. 20Гьали мен туснакъдаман, неге тюгюл де мен, Аллагьны вакили, Сююнч Хабарны билдире эдим. Шо Сююнч Хабарны мен тарыкълы кюйде, къоркъувсуз билдирсин деп дуа этигиз[+].


Ахыргъы саламлар

21[•]Бары да затны ва мени мундагъы кююм нечик экенни гьакъында бизин сююмлю иман къардашыбыз ва Раббибизни инамлы къуллукъчусу болгъан Тигьик сизге айтар[+]. 22Мен ону яныгъызгъа сиз бизин гьалыбызны билсин ва сизин ругьландырсын деп йиберемен[+].

23Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден иман къардашлагъа парахатлыкъ, сююв ва иман болсун дагъы. 24Раббибиз Иса Месигьни токътавсуз кюйде сюегенлени барысына да Аллагьны рагьмусу болсун.

### Филиппадагъылагъа

#### Филиппадагъылагъа

Филиппадагъылагъа


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Баш сёз


Филиппадагъылагъа язылгъан кагъыз


Филиппадагъылагъа

Македонияны Филиппа деген шагьарында Павел ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан экинчи сапарыны вакътисинде болгъан. Исагъа иман салгъанланы европа топурагъындагъы биринчи жыйынын о шо шагьарда къургъан. Павелни бу кагъызы Филиппадагъы жыйын учун язылгъан. Кагъызны элчи оьзю Сююнч Хабарны билдирегени саялы Румдагъы туснакъда олтургъан вакътисинде язгъан.

Дуван болажакъ гюнню къаравуллай туруп, Павел шо дуван, оьзюнден айыпны да тайдырып, оьзюню азат этивю булан тамамланар деп умут этип тургъан. Кагъызында Павел жыйындагъылагъа оьзюне харж якъдан этген кёмеги учун разилигин билдире туруп, узакъ къалмай Филиппадагъыланы ягъына гелип гетмеге умуту барын айта. Нечакъы уьстюне тюшген къыйынлыкълагъа да къарамайлы, олар Иса Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабаргъа гёре яшайгъанлыкъ элчини гьакъ юрекден сююндюре. Кагъызны экинчи бёлюгюню 6 11 нчи аятлары айрокъда таъсирли язылгъан. Мунда хорлангъан Месигьни ругьланывлу суратлаву бериле. Бу суратлав башлап Исагъа иман салгъанланы арасында Месигьни битимини гьакъындагъы уьйретивню оьсюв ёлуну биринчи шагьатлыкъларындан болуп токътай.

Кагъыз туснакъда язылса да, къуванчлыкъдан толгъан, неге тюгюл де Павелни Филиппадагъы иманлылар булан яхшы аралыкълары болгъан, олар да иманында къатты кюйде токътап, алдагъы кююнде оьзгелеге кёмек этмеге гьазир кюйде тургъан. Шо бир вакътини ичинде элчи Филиппадагъыланы, Месигьден гёзлерин айырмайлы, Ону сюювюн, къоччакълыгъын ва инсанлагъа этип гетген къуллугъун даим эсде сакълап турмагъа тарыкълыгъына тергевюн бакъдыра. Оьзюню къуванчыны баш себебин Павел бир сыйымлы ва агьамиятлы жумла булан айтып берип къоя: «Раббибиз булан бирликде гьар заман сююнюп къалыгъыз; бирдагъы керен де айтаман: сююнюп къалыгъыз!» (4:4).

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Иса Месигьни[†] къуллукъчулары болгъан биз Павелден ва Тимофейден Иса Месигьге иман салгъанланы жыйыныны башчылары ва кёмекчилери булан бирче Ону Филиппадагъы бары да халкъына салам![+] 2Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун!


Павелни шюкюрлюгю ва дуасы

3Гьар гезик сизин эсге алагъанда, мен даим Аллагьгъа шюкюр этемен[+]. 4Мен сизин учун дуа этегенде, шону сююнч булан этемен, 5неге тюгюл Исагъа иман салгъан гюнден тутуп, гьалиге ерли сиз мени булан бирликде Сююнч Хабарны[†] билдирмекде ортакъчылыкъ этесиз[+]. 6Сизин арагъызда шо яхшы ишни башлагъанлар Иса Месигь къайтып гележек гюнге шону ахырына чыгъаражакъгъа мен инанаман[+]. 7Сиз даим мени юрегимдесиз. Сизин барыгъызгъа да бакъгъан якъдагъы мени гьислерим шолай болма да тарыкъ. Сиз барыгъыз да гьали буссагьат да, мен туснакъдагъы вакътиде де, Сююнч Хабаргъа инандырмакъ учун, ону якълайгъанда да Аллагь Оьзюню зор яхшылыгъы булан магъа тапшургъан къуллукъ этивде ортакъчылыкъ эте эдигиз[+]. 8Сизин барыгъызны да мен Иса Месигьге хас болгъан сююв булан сюегениме ва гёрме гьасиретлигиме Аллагь шагьатдыр[+].

9-10Гертиден де агьамиятлы затны сайлап болсун учун, билимигиз ва англавугъуз булан сизин сюювюгюз даим де арта турсун деп мен дуа этемен. Шо заман, Месигь къайтып гележек гюн, сиз таза ва айыпсыз болажакъсыз[+]. 11Иса Месигьден таба Аллагь сизин къабул этгени саялы, яшавугъуз бек яхшы амаллардан толар. Шолайлыкъда, Аллагьгъа макътавлукъ ва алгъыш болар.


Павелни башына тюшген гьаллар

12Къардашларым, мени башыма тюшген гьаллар Сююнч Хабарны уьстюнлю кюйде билдирмеклигине себеп болгъанны сиз билгенни сюемен. 13Мен Месигьге къуллукъ этегеним саялы туснакъгъа тюшгеним гьали къаладагъы бары да къаравуллагъа ва бары да къалгъанлагъа белгили[+]. 14Мени гьалымны гёрюп, иман къардашларыбызны кёбюсюню Раббибизге бакъгъан якъдагъы иманы гючленди. Аллагьны каламын олар алдындан эсе гьали тартынмай ва къоркъмай билдирелер[+].

15Биревлер Месигьни гьакъында бир бирин гюллейгенини, бирев бирев булан оьчешегенини себебинден билдирегени де герти. Амма башгъалар яхшы къастларыны себебинден билдирелер[+]. 16Булар буса мени сюегенлигинден, Аллагь мени Сююнч Хабарны якълама салгъанны биле туруп билдирелер. 17Биринчи тайпасы Месигьни гьакъында янгыз оьз пайдасы булан байлавлу къастларыны себебинден, юрегини тюз тюгюллюгюнден билдире. Шону олар магъа мунда, туснакъда, янгыз кёп къыйынлыкълар гелтирмек учун этелер. 18Амма не этежекбиз? Оланы юреклери тюзмю яда тюгюлмю – билмеймен, аслусу олар Месигьни гьакъында айтагъаныдыр.

Мен де шогъар сююнемен ва дагъы да сююнежекмен. 19Неге тюгюл де, сизин дуаларыгъызны яхшылыгъындан ва Иса Месигьни Ругьуну кёмеги булан булар бары да мени къутгъарылывума имканлыкъ бережегин билемен[+]. 20Месигьни бир затда да гёнгюн чыгъармасман ва уялмакълыкъдан къызармасман деп, уллу умут булан къаравуллайман. Алда йимик, гьали де тартынмайгъан кююмде къалмагъа сюемен. Шо заман, яшажагъыма яда оьлежегиме къарамайлы, оьзюмню яшавум булан Месигьге макътавлукъ гелтирежекмен[+]. 21Яшамакълыкъ чы мени учун бюс бютюнлей Месигь булан байлавлудур, гьатта оьлмек де къолайдыр. 22Эгер мен яшай туражакъ бусам, шо мени учун пайдалы кюйде ишлемек демекдир. Тек шоланы къайсын сайламакъ яхшыдыр – шону билмеймен. 23Мен эки арада къалып тураман: мен бу дюньядан айрылмагъа ва Месигь булан бирче болмагъа сюемен; шо барындан да яхшысы эди[+]. 24Тек магъа сизин учун яшамагъа тарыкъ.

25Мен де шогъар инанма да инанаман. Мен сизин барыгъыз да булан дагъы да болуп, иманда ва о береген къуванчда сизге алгъа багъып юрюмеге кёмек этежекмен. 26Шоллукъда, мен сизин ягъыгъызгъа янгыдан гелгенде, сизге мен саялы Иса Месигьден оьктем болма дагъы да кёп себеп болажакъ.

27-28Аслусу – Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабаргъа лайыкълы болуп яшап къалыгъыз! Барыгъыз да бир болуп, Сююнч Хабарда айтылгъан иманны якълай туруп, бир душманыгъызгъа да оьзюгюзню къоркъутмагъа къоймайгъан кюйде яшап къалыгъыз. Шолай яшав олар учун оьлюмню белгиси, сизин учун буса къутгъарылывну белгиси болуп токътажакъ. О да Аллагьдан гелеген затдыр[+]. 29Сизге янгыз Месигьге иман салмакъ тюгюл, Ону учун азап чекмек де савгъат этилген[+]. 30Алда мен башдан гечирген ва гьали де къаршылашагъан къыйынлыкълагъа сиз гьали къаршылашып турасыз[+].

#### 2


Иса Месигьни саламатлыгъы

1Месигь[†] булан бирликде болмакъ сизин ругьландыра ва Ону сюювю сизин рагьатландыра. Аллагьны Ругьу булан бирлешгенсиз, бир биригизге бакъгъан якъда рагьмугъуз ва языкъсынывугъуз бар. 2Шо саялы мени шатлыгъымны дагъы да толу этигиз ва бир йимик сююв, бир йимик ойлар, бир йимик муратлар булан яшап къалыгъыз[+]. 3Оьз пайдагъыз булан байлавлу къастланы себебинден яда бош оьктемлигигизден гьеч бир зат да этмегиз. Саламат болугъуз ва оьзгелени оьзюгюзден оьр гёрюгюз[+]. 4Янгыз оьз пайдаларыгъызны тюгюл, башгъаланы пайдаларын да гьисапгъа алыгъыз[+]. 5Сизин ойлашагъан кююгюз Иса Месигь ойлашагъан кюйде болсун.

6Оьзю Аллагьдай болса да, Иса Оьзю Ону булан тенг болайым деп айланмагъан[+].

7О бары затындан магьрюм къалып, къулдай болуп токътагъан. Бары да инсанланы йимик, Ону да къатынгиши тапгъан[+].

8Сонг да Оьзюн олай тёбен салды чы, олай тынглавлу эди чи, оьлюмню – гьатта хачдагъы оьлюмню къабул этди[+].

9Шо саялы Аллагь Ону бек оьрге де чыгъарды. Аллагь Огъар бары да атлардан оьр болгъан атны берди[+].

10Аллагь шону Исаны атыны алдында кёкдегилер, ердегилер ва ерни тюбюндегилер – барысы да тизден чёксюн ва[+] 11Атабыз Аллагьны макътавлугъу учун гьар тил Иса Месигь Раббибиз экенни ачыкъдан сёйлесин деп этди! 12Шо саялы, сююмлю къурдашларым, мен арагъызда тургъан заманда сиз тынглавлу эдигиз, мен ёкъда буса дагъы да артыкъ кюйде тынглавлусуз. Шолай болгъанда, оьзюгюзню къутгъарылывугъузну ахырына чыкъмакъ учун, бар ёкъ гьюрмет ва къоркъув булан загьмат тёгювюгюзню узатыгъыз. 13Аллагь сизин ичигизде иш гёрюп тура, Оьзю сюеген затны этмек учун, сизге гьаваслыкъ ва гюч берип тура[+].

14Бары затны кантсыз ва эришивлюксюз этигиз. 15-16Шо заман бузулгъан ва пасат адамланы арасында сиз таза ва айыпсыз, Аллагьны тетиксиз авлетлери йимик къаларсыз. Сиз даимлик яшавгъа гелтирген хабаргъа гёре яшай туруп, шоланы арасында юлдузлар йимик шавла берерсиз. Бары да къыйынларым негьакъ болмагъаны саялы, Месигь къайтып гележек гюн мен сизин булан оьктем болажакъман[+][+]. 17Балики, мен Аллагьгъа сизин иманыгъыз этеген къурбанлыкъ къуллукъ этивню толумлашдырып, къаным тёгюлюп, оьлермен. Мен шо заманда да шат болажакъман ва сизин булан бирче шат болажакъман[+]. 18Мени булан бирге сиз де шат болугъуз ва къуваныгъыз!


Павелни иш ёлдашлары

19Раббибиз Иса буюрса, сизин гьакъыгъыздагъы бары да янгы хабарланы билип ругьланмакъ учун, ювукъ заманны ичинде ягъыгъызгъа Тимофейни йиберме умут этемен[+]. 20Тимофей йимик сизин гьайыгъызны этеген мени дагъы адамым ёкъ. 21Гьар ким Иса Месигь сюегенни тюгюл, оьзюню пайдасыны гьайын эте[+]. 22Сиз Тимофей нечик чыныкъгъан адам экенни билесиз. О мени булан бирге, ата ва улан йимик болуп, Сююнч Хабарны[†] билдирмекге къуллукъ этди[+]. 23Шогъар гёре, сонг мени ишим нечик болажагъын билгендокъ, ону сизин яныгъызгъа йибермеге умутум бар. 24Узакъ къалмай оьзюм де сизин яныгъызгъа гелип болажагъыма инанаман, Раббибиз буюрса.

25Гьали буса магъа кёмекге деп, сиз мени яныма йиберип гелген иман къардашым Эпафродитни де сизин яныгъызгъа къайтарып йибермеге герекли гёрдюм. О мени булан ишлей туруп, Сююнч Хабарны якълап турду[+]. 26Эпафродит сизин гёрмеге бек сюе. Оьзю авруй деп, сизге етишген хабарлар ону къайгъырта. 27Гертилей де, о бек авругъан эди ва гьатта оьлю гьалына да етишген эди. Амма огъар, янгыз огъар да тюгюл, магъа да Аллагьны рагьмусу болду ва къайгъыма къайгъы къошулмай къалды. 28Шо саялы да мен ону сизин яныгъызгъа йибермеге бек сюемен. Ону гёргенде, сизге къуванчыгъыз къайтып гележек ва мени башымдан бир къайгъы таяжакъ. 29Ону, Раббибизге иман салгъанда йимик, бек къуванчлы кюйде къаршылагъыз. Ону йимик адамлагъа гьюрмет этигиз[+]. 30Неге тюгюл де, о Месигьге къуллукъ этмек учун, оьлмей аз къалды, жанын аямай иш юрютдю ва магъа сиз оьз заманыгъызда этип болмагъан кёмекни этди.

#### 3


Гьакъ герти муъминлик

1Ахырда да, къардашларым, Раббибиз булан бирликде сююнюп къалыгъыз! Сизге шону гьакъында бирдагъы ва бирдагъы керен язмагъа магъа къыйын тюгюл, неге десе, о сизге къоркъунчдан къутулмагъа кёмек этежек[+].

2Шо итлерден сакъ болугъуз, яманлыкъ этеген адамлардан сакъ болугъуз, сюннетни талап этегенлерден сакъ болугъуз[+]. 3Герти сюннет этилгенлер бизбиз. Неге тюгюл де, Аллагьгъа Ону Ругьундан таба ибадат этебиз. Бизге этген ишлери саялы Иса Месигь[†] булан оьктем болабыз, тышдан гёрюнеген затлагъа да аркъа таямайбыз[+].

4Буса да мен тышдан гёрюнеген затлагъа аркъа таяп болур эдим. Эгер бирев шогъар оьзюню себеплери бар деп ойлаша буса, мени шолай себеплерим кёп[+]. 5Мен тувуп, сегизинчи гюн сюннет этилгенмен, исрайыл халкъындан, Бенияминни наслусундан чыкъгъанман. Мен ягьудилени де ягьудисимен, Къанунну[†] кютмекге гелгенде буса, мен фарисеймен[+]. 6Мен Исагъа иман салгъанланы бек къасткъылып гьызарладым. Къанунгъа асаслангъан муъминликге гёре чи мен сёз табып болмасдай эдим[+].

7Амма шо заман мен уьстюнлюк деп гьисап этген затланы гьали, Месигь себепли болуп, бош ва пайдасыз затлар деп гьисап этемен. 8-9Раббим Иса Месигьни танымакълыкъны агьамиятлылыгъы булан тенглешдиргенде, олар барысы да гьеч затлардыр! Месигьге тюшюнмек учун ва Ону булан бирликде болмакъ учун, мен бары да затны гери урдум ва бары да затны мен бир пайдасыз чёпден артыкъ гёрмеймен. Къанунгъа гёре юрюйген муъминлигим тюгюл, Аллагь мени Месигьге иман салгъаным саялы къабул этди. Аллагьны къабул этегени бизин иманыбыздан асылы бола[+]. 10-11Месигьни ва Ону оьлюмден тирилтген гючню танымагъа сюемен. Мен де оьлюмден тириливге етмесми экенмен деп, О чекген азаплагъа ортакъчы болмагъа ва Ону оьлюмюнде Огъар ошама сюемен[+].

12Мен гьали де шо мурадыма етишмегенмен, оьзюмню де камиллешгенмен деп гьисапламайман, амма алдыма салгъан муратгъа етишмек учун къаст этемен. Шо мурат учун Иса Месигь мени танглады[+]. 13Къардашларым, мен гьали де шогъар етишмегенмен. Артда къалгъан затланы барын да унутуп, алда токътагъанларына етишмеге къаст этемен. 14Мен окъдай болуп мурадыма багъып – савгъат алмакъ учун учаман. Шо савгъат буса Иса Месигьден таба Аллагь бизин Оьзюне багъып чакъыргъан даимлик яшавдур[+].

15Бизге барыбызгъа да – ругь якъдан чыныкъгъан адамлагъа – гьар затгъа шолай къарамагъа тюше. Эгер неде буса да бир затда сизин пикругъуз башгъача буса, Аллагь сизге ачыкъ этип гёрсетер[+]. 16Гелигиз, барыбыз да билеген затыбызгъа асасланып яшап къалайыкъ.

17Къардашлар, менден уьлгю алывугъузда бир болугъуз ва биз сизге гёрсетген уьлгюге гёре яшайгъанлагъа къарагъыз[+]. 18Мен сизге алда да айтдым, гёзьяшлар тёге туруп гьали де айта тураман: бир хыйлылар Месигьни хачыны душманлары йимик яшайлар. 19Оланы ахыры оьлюмдюр, оланы аллагьы къурсагъыдыр, оланы макътавлугъу биябурлукъдур. Оланы бютюн ойлары бу дюньягъа бакъдырылгъан[+]. 20Биз кёклени ватандашларыбыз. Бизин Къутгъарывчубуз Раббибиз Иса Месигь ондан таба гележегин къаравуллап турабыз[+]. 21Огъар бары да затгъа ёлбашчылыкъ этмек учун къудрат да берилген. Шо къудрат булан О бизин осал, оьлюмге тарыйгъан къаркъараларыбызны тюрлендирип къояжакъ ва оланы Оьзюню макътавлу къаркъарасына ошатажакъ[+].

#### 4

1Шо саялы, сююмлю къардашларым, Раббибизни ёлундан тайышмай туругъуз! Сиз мени къуванчымсыз, башымны тажысыз, мен сизин сюемен ва сизге къарамагъа сюемен.


Ахыргъы насигьатлар ва сёзлер

2Мен Эводиягъа ва Синтигьиягъа ялбарып тилеймен: Раббибиз булан бирликде болгъаныгъыз саялы, эришивлюклени битдирип, бир гьасилге гелигиз[+]. 3Мени иш ёлдашым, шо къатынлагъа кёмек эт деп сагъа да ялбарып тилеймен. Неге тюгюл де, мен, Клемент ва оьзлени атлары яшав китабына язылгъан оьзге иш ёлдашларым да йимик, олар да Сююнч Хабарны[†] билдирмек учун къыйын тёкдюлер[+].

4Раббибиз булан бирликде гьар заман сююнюп къалыгъыз; бирдагъы керен де айтаман: сююнюп къалыгъыз![+] 5Инсанлагъа сиз яхшы янашагъанны барысы да гёрсюнлер. Раббибиз узакъ къалмай къайтажакъ[+]. 6Гьеч бир затгъа да къайгъырмагъыз, тилеклеригизни дуаларыгъызда шюкюрлюк булан Аллагьгъа тапшуругъуз[+]. 7Шо заман бизин англавубуздан уьстюн гелеген Аллагьны парахатлыгъы сизин юреклеригизни ва гьакъылыгъызны Иса Месигь[†] булан бирликде сакълажакъ[+].

8Ахырда да, къардашларым, янгыз гьакъ, асил, адилли, таза затланы, сюювге лайыкълы ва гёзел, оьр болгъан ва макътавгъа лайыкълы затланы гьакъында пикир этигиз. 9Сиз менден уьйренген, алгъан, эшитген ва менде гёрген бары да затны давам этип туругъуз. Парахатлыкъ береген Аллагь шо заман сизин булан болар[+].

10Сиз янгыдан мени гьайымны этегенигизге бек сююнюп, мен Раббибизге алгъыш этдим. Сиз гьар заман мени гьайымны этдигиз, амма шону гёрсетмеге сизин имканлыгъыгъыз болмады. 11Мен ону айтагъаным гьеч бир затгъа тарчыкълыгъым болгъаны саялы тюгюл. Гьар гьалда бары да затгъа рази болуп къалмагъа мен уьйренгенмен[+]. 12Тарчыкълыкъда ва токълукъда яшап бажараман. Токъ болма, ач къалма, бары затым болуп ва тарчыкълыкъда къалып – гьар затдан бары затгъа уьйрендим[+]. 13Магъа гюч береген Месигьден таба мен бары да затны этмеге боламан[+].

14Къыйыным барда магъа кёмекге табулуп, сиз яхшы иш этдигиз[+]. 15Сиз оьзюгюз билесиз, филипиялылар: Сююнч Хабарны билдирмеге башлагъанда, мен Македонияны къоюп гетген заманда, сизден къайры Исагъа иман салгъанланы бир жыйыны да магъа харж якъдан кёмек этмей эди. 16Мен тарчыкъ гьалгъа тюшген заманда, сиз магъа Салоникге де бир нече керенлер кёмек йиберип гелдигиз[+]. 17Мен савгъатлар сююп айланагъаным тюгюл. Инг башлап мен сизге хайыр болгъанны сююп айланаман[+]. 18Эпафродитден таба сиз магъа тарыгъындан да артыкъ зат йиберип гелдигиз ва гьали мени бары да затым бар. Бу буса Аллагь рази къалагъан ва къабул этеген бир арив ийисли къурбан йимикдир[+]. 19Аллагьым да Иса Месигьден таба сизин бары да тарчыкъларыгъызны Оьзюню макътавлу байлыкъларындан толумлашдырар[+]. 20Атабыз Аллагьгъа гьар даим де макътавлар болсун! Амин.


Ахыргъы саламлар

21Иса Месигьге иман салгъанланы барысына да салам айтыгъыз. Мени янымдагъы иман къардашлар да сизге саламлар йиберелер[+]. 22Аллагьны бары да халкъы ва айрокъда Румну пачасыны къаласында ишлейгенлер сизге саламлар йиберелер[+].

23Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизин юреклеригизде болсун.

### Колосдагъылагъа

#### Колосдагъылагъа

Колосдагъылагъа


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Баш сёз


Колосдагъылагъа язылгъан кагъыз


Колосдагъылагъа

Бу кагъызын Павел Румдагъы туснакъда олтургъан вакътисинде язгъан. Кагъыз Исагъа иман салгъанланы Павел оьзю танымайгъанлары учун язылгъан. Амма о Колосдагъы жыйында имангъа къыйышывлу гелмейген къаравлар яйылып барагъанын эшитген: сайки, Иса Месигь Аллагьны Уланы тюгюл, бир малайикге ошагъан инсан деп уьйретегенлер арагъа чыкъгъан. Жыйында аш, бир тюрлю байрамлар ва шолай да ягьуди къанунланы кютювю булан байлавлу гёрсетивлеге кёп агьамият бермеге башлагъан.

Шолагъа жавап гьисапда Павел Иса Месигь Ким экени, О бизин учун не этип гетгени гьакъда яза: О Аллагьны Уланы, «Къаркъараны Башы, демек иман салгъанланы Башчысы Одур. Гьар бир затда алдын болмакъ учун, О оьлюлерден биринчилей болуп тиргизилген Башдыр», О бары да инсанланы айыпларын Оьзюню уьстюне алгъан. О хачгъа илинип оьлюп гетген ва бизин оьзюбюзню гюнагьларыбыз учунгъу такъсырдан азат этген. Шолай пикир эте туруп, Павел Аллагьдан гелеген къутгъарылывну бир тюрлю къанунланы кютюв булан байлавлу этип сёйлемеге къарайгъанлагъа къаршы чыгъа. Месигьге иман салгъан адам бош сёйлевлеге, ялгъан гьакъылгъа алданып къалмагъа тюшмей. Исагъа иман салгъан адам Раббибиз рази къалагъан кюйде янгыз Аллагьны рагьмусуну кёмеклиги булан яшап бола.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Аллагь буюруп, Иса Месигьни[†] элчиси[†] этилип танглангъан мен Павелден ва иман къардашыбыз Тимофейден[+] 2Аллагьны Колосдагъы халкъына, Месигь булан бирликдеги инамлы къардашлагъа салам! Атабыз Аллагь сизге рагьму ва парахатлыкъ берсин.


Павелни шюкюрлюгю ва дуасы

3Биз дуа этегенде, сизин учун гьар заман Раббибиз Иса Месигьни Атасы Аллагьгъа шюкюр этебиз[+]. 4Неге тюгюл де, Иса Месигьге сизин иман салагъаныгъызны ва Аллагьны бары да халкъына бакъгъан якъдагъы сюювюгюзню гьакъындагъы хабар бизге етишген. 5-6Неге тюгюл де, умут этеген затыгъыз сизин кёклерде къаравуллап тура. Сиз о гьакъда алда сизге етишген гьакъ гертиликни сёзюнде – Сююнч Хабарда[†] – эшитген эдигиз. Сиз Сююнч Хабарны эшитген ва Аллагьны зор яхшылыгъы гьакъында гертиден де англагъан гюнден берли, сизин арагъызда болгъанда йимик, бютюн дюньяда Сююнч Хабар яхшы натижа гелтирип ва яйылып тербей[+][+]. 7Сиз шо гьакъда сизин учун Месигьге инамлы кюйде къуллукъ этеген сююмлю иш ёлдашыбыз Эпафрасдан эшитдигиз[+]. 8Дагъы да о бизге Аллагьны Ругьу сизге берген сюювню гьакъында хабарлады.

9Сизин гьакъыгъыздан башлап эшитген гюнден берли биз сизин учун даим дуа этебиз. Оьзю сюегенин сизге билдирсин, ачыкъ англав ва ругь якъдан гьакъыллылыкъ берсин деп, Аллагьгъа тилейбиз[+]. 10Сиз Раббибизге лайыкълы болгъан яшав булан яшасын деп, гьар бир ишигизде О ушатагъан кюйде иш гёрсюн деп, гьар рагьмулу ишде сизин загьматыгъыз натижа берсин деп, сизин Аллагьгъа тюшюнювюгюз артсын деп, биз дуа этебиз[+]. 11-12Шону учун да сизде зор чыдамлыкъ ва къаттылыкъ болсун деп, Аллагь сизин Оьзюню макътавлу къудраты булан гючлендирсин дагъы. Сизге Оьзюню нюрде яшайгъан халкъыны варислигинден пайыгъызны алма имканлыкъны савгъат этип бергенге Атабызгъа шат кюйде шюкюрлюк этигиз[+]. 13О бизин къарангылыкъны гючюнден къутгъарып, Оьзюню сююмлю Уланыны гьакимлигини тюбюнде яшамагъа ихтияр берди[+]. 14Исадан таба биз азатлыкъны, гюнагьларыбызны гечивюн алдыкъ[+].

15Гёрюнмейген Аллагьны келпети ва бары яратывдан оьрдеги Одур[+]. 16Кёкдеги, ер юзюндеги, гёрюнеген, гёрюнмейген бары да затланы: пачаланы, гьакимлени, башчыланы, гьакимиятланы – Аллагь Ондан таба яратды. Гьар зат Ондан таба ва Ону учун яратылды[+]. 17О бары яратылгъан затдан алда болгъан. Ону къудраты булан бары да зат тизимли болду. 18Къаркъараны Башы, демек иман салгъанланы Башчысы Одур. Гьар бир затда алдын болмакъ учун, О оьлюлерден биринчилей болуп тиргизилген Башдыр[+]. 19Аллагьны бютюн толулугъу, Оьзю Аллагьны буйругъуна гёре, Месигьде яшап тура[+]. 20Месигьни хачда тёгюлген къаны себепли болуп, Аллагь кёклердеги ва ер юзюндеги бары да затны Ондан таба Оьзю булан ярашдырды[+].

21Оьзюгюзню ойларыгъыз ва яман ишлеригиз саялы бир вакътилерде сиз Аллагьдан арекде эдигиз ва Огъар душман да дюр эдигиз[+]. 22Амма Месигь Оьзюню инсан къаркъарасы тарыгъан оьлюмюнден таба сизин Аллагь булан ярашдырды. Шоллукъда, О сизин гьеч бир тетиксиз, айыпсыз ва юреклеригиз таза кюйде Аллагьны алдына гелтире,[+] 23эгер де, озокъда, сиз иманны къатты ва бек кюрчюсюнде дагъы да токътап турсагъыз. Сиз эшитген Сююнч Хабар берген умутдан тайышмай туругъуз. Шо Сююнч Хабар кёкню тюбюнде яшайгъан бары да халкъгъа билдирилген. Аллагьны тапшуруву булан мен Сююнч Хабар билдирмек учун къуллукъчу болдум[+].


Исагъа иман салгъанлар учун Павелни къуллукъ этивю

24Магъа сизин учун азап чекмеге тюшгенге мен сююнемен. Месигьни къаркъарасы, демек Огъар иман салгъанланы жыйыны саялы азап чеге туруп, мен Ону къаркъарасы учун етишмейген затны толумлашдыраман[+]. 25Аллагьны тапшуруву булан мен Исагъа иман салгъанланы къуллукъчусу болдум. Оьзюню каламын сизин пайдыгъыз учун толу кюйде етишдирмеге Аллагь магъа тапшурду[+]. 26Алда асруланы боюнда Аллагьны сыры бары да наслулагъа яшырылгъан эди. Гьали буса ону Аллагь Оьзюню халкъына ачыкъ этди[+]. 27Аллагь шо сырны бары байлыгъын ва макътавлугъун бары да халкъланы арасында ачыкъ этмеге сюйдю. Сыр буса Месигь сизин ичигизде яшайгъанлыкъдадыр ва Оьзюню макътавлугъуна сизин де ортакъчы этеген умутугъуз болуп токътайгъанлыкъдадыр[+].

28Бары да адамланы Аллагьны алдында Месигь булан бирликде камиллешген гьалда гёрсетмеге сюебиз. Шо саялы олагъа Месигьни гьакъында билдирип, гьарисин насигьат ва Аллагь берген гьакъыл булан уьйретебиз. 29Шону учун Месигь магъа береген ва оьзюмде иш гёреген бары да гючлер булан загьмат да тёгемен[+].

#### 2

1Сизин пайдыгъыз учун, Лаодикиядагъы иман къардашланы ва гьали де оьзюм гёрмеген кёп башгъаланы пайдысы учун мен нечик къаныгъывлу загьмат тёкгенни сиз билгенигизни сюемен. 2Мен шону оланы ругьландырмакъ ва сюювде бирлешдирмек учун этемен. Олар Аллагьны сырын билмеклиги гелтиреген толу гьакъ инамлыкъгъа етгенни сюемен. Аллагьны сыры да Месигьдир.[†][+] 3Гьакъылны ва билимни бары да хазналары Онда яшырылгъан[+].

4Мен сизге шону арив сёзлер булан сизин бирев де алдатып болмасын учун айтаман[+]. 5Оьзюм сизин булан тюгюл бусам да, сиз мени юрегимдесиз. Сиз тийишли кюйде яшайгъаныгъыз ва Месигьге бакъгъан якъдагъы сизин къатты иманыгъыз мени сююндюре[+].


Иса Месигь яшавубузну толу эте

6Сиз Иса Месигь Рабби экенни къабул этдигиз, шо саялы Ону булан биригип яшап къалыгъыз[+]. 7Месигьде тамурлашыгъыз, оьзюгюзню яшавугъузну Ону уьстюнде къуругъуз, сизин уьйретген кюйде оьзюгюзню иманыгъызда беклешигиз ва Аллагьгъа артыкъ кюйде шюкюрлюк этигиз[+].

8Месигьге асасланмагъан, амма инсан адатларына ва бу дюньягъа гьакимлик этип турагъан къайдалагъа асаслангъан гьар къайсы болуп да бир бош ва пайдасыз илму булан сизин бирев де есир этмесин учун, вёрегиз, сакъ болугъуз[+]. 9Аллагьны бютюн толулугъу Месигьде, Ону инсан къаркъарасында яшай[+]. 10Ону булан биригип, сиз де яшавну толулугъун тапдыгъыз. О буса бары да ругьланы гьакимлерини ва башчыларыны уьстюнде токътагъан[+].

11Сизге сюннет Месигьге иман салгъанда этилди. Шо сюннетни буса инсанлар тюгюл, Месигь этди. Булай демек – О сизин гюнагьлы табиатыгъызны гючюнден азат этди[+]. 12Сувгъа чомдуруп,[†] оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртгъанда, сиз Ону булан бирче гёмюлген йимик болдугъуз. Шо заман сиз дагъы да Месигьни оьлюмден тирилтген Аллагьны къудратына бакъгъан якъдагъы иманыгъыздан таба Ону булан бирче тирилдигиз[+].

13Алда гюнагьларыгъызны ва сюннетсиз гюнагьлы табиатыгъызны себебинден сиз оьлюлер эдигиз, амма Аллагь сизин Месигь булан бирче тирилтди. О бизин бары да гюнагьларыбызны гечди[+]. 14Месигь Къанунну[†] буйрукълары булан бизге тёлевге гёрсетилген бары да борчланы язывун ёкъ этди. О шо язывну хачгъа илинип ёкъ этди[+]. 15Аллагь ругьланы гьакимлерин ва гьакимиятларын савутсузландырды, хачны гючю булан олардан уьстюн гелди ва Оьзюню уьстюнлюгюню юрюшюнде оланы есирлер йимик юрютдю[+].

16Ашайгъан ичеген затыгъызгъа къарап, бир бир дин байрамланы, ай янгырып чыгъагъан заманны яда сонгугюнлени[†] белгилемейгенигизге къарап, сизин бирев де айыпламасын[+]. 17Бу чу янгыз гелмеге тарыкълы болгъан затны гёленткиси, гьакъыкъат буса Месигьдедир[+]. 18Оьз оьзюн тёбен салмагъа, малайиклеге сужда къылмагъа сюегенлени, оьзлер гёреген затланы гьакъда айтып юрюйгенлени сизин айыплама къоймагъыз. Шолай адам бу дюньядагъы гьакъылы ёлбашчылыкъ этип, бир себепсиз оьктемлигинден шишип айланар. 19Олар санлары бир бири булан бирлешген ва Аллагь сюеген кюйде оьсеген бютюн къаркъараны юрютеген Баш булан – Месигь булан – байлавлугъун тас этгенлер[+].

20-21Месигь булан бирче оьлюп, сиз бу дюньягъа гьакимлик этип турагъан къайдалардан эркин болдугъуз. Неге дагъы дюньяда яшайгъанда йимик, «Муну тутма!», «Ону ашама!», «Огъар тийме!» деген йимик къайдаланы юрютесиз[+][+]? 22Булар барысы да янгыз инсан къайдаларыдыр ва насигьатларыдыр. Шолай къайдалар ва насигьатлар оьзлерден пайдаланып битген сонг ёкъ этилме тарыкълы болгъан бары да затлар булан байлавлудур[+]. 23Оьзбашына иш гёреген динчилиги, оьз оьзюн тёбен салагъанлыгъы, къаркъарасына артыкъ зулму гелтиреген булай къайдалар, озокъда, нечик буса да бир гьакъыллылыкъны гёрюнюшюн ярата. Гьакъыкъатда буса, гюнагьлы напсындан уьстюн гелмек учун, онда гьеч бир гюч де ёкъдур.

#### 3

1Шолай болгъанда, Аллагь сизин Месигь[†] булан бирче тирилтсе, Аллагьны онг ягъында Месигь олтургъан кёклеге багъып талпыныгъыз[+]. 2Ойларыгъызны дюньядагъы затлагъа тюгюл, кёклеге бакъдырыгъыз. 3Месигь булан сиз оьлгенсиз. Гьали сизин яшав Месигь булан бирче Аллагьда яшырылып тура[+]. 4Месигь сизин герти яшавугъуздур. О къайтып гелгенде, сиз де Ону булан бирче макътавлукъгъа ортакъчы болажакъсыз[+].


Алдагъы ва гьалиги яшав

5Шо саялы оьзюгюзде бар дюньягъа хас болгъан бары да затны: пасатлыкъны, писликни, напс къастланы ва ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этивге ошайгъан къызгъанчлыкъны оьлтюрюгюз[+]. 6Шо бары да затлар саялы Аллагьны къазапланыву етишип геле тура. О тынгламайгъанланы такъсырлажакъ[+]. 7Бир заманларда сиз де шо затланы таъсирин сезип яшадыгъыз, шо ёлларда юрюдюгюз[+].

8Гьали буса къазапланывгъа, оьчлюкге, ачувгъа, бугьтангъа ва эдепсиз сёзлеге арт беригиз![+] 9Бир биригизге ялгъан айтмагъыз, неге тюгюл де сиз гьали бары да яман ишлери де булан бирче оьзюгюзден алдагъы битимигизни алып ташладыгъыз[+]. 10Аллагьыбызны англайгъан даражагъа етмек учун, баргъан сайын Яратгъаныбызгъа ошай туруп, сиз даим янгырып турагъан янгы битимни къабул этдигиз[+]. 11Янгы битими булангъы адамгъа не ягьудилени, не ягьуди тюгюллени, не сюннет этилгенни, не сюннет этилмегенни, не башгъа халкъны, не къыр адамны, не къулну, не азатны арасында башгъалыкъ ёкъдур. Месигь гьар затдыр ва гьар затдадыр[+].

12Сиз Аллагьны халкъысыз. О сизин кёп сююп сайлады. Шогъар гёре рагьмуну, языкъсынывну, саламатлыкъны, инсанлар булангъы аралыкъда илиякълылыкъны, сабурлукъну опуракълардай этип гийигиз[+]. 13Бир биригизге сабурлу болугъуз. Эгер де биревню биревге хатири къалгъан буса, гечигиз. Раббибиз сизден гечгенде йимик, сиз де гечигиз[+]. 14Шо «опуракъланы» уьстюнден бары да затны камиллешдирип бирлешдиреген сюювню де гийигиз[+].

15Месигь береген парахатлыкъ юреклеригизни тюз ёлгъа салсын. Сиз чи бир къаркъараны ортакъчылары болуп, парахатлыкъда яшама чакъырылгъансыз. Шюкюрлю де болугъуз![+] 16Месигьни каламы бютюн байлыгъы булан сизин ичигизде яшасын. Ону каламы булан гьакъыллы кюйде бир биригизни уьйретигиз ва насигьат беригиз. Юрегигизде шюкюрлюк булан Аллагьгъа макътав, алгъыш этеген йырланы ва дин йырланы йырлагъыз[+]. 17Не зат эте бусагъыз да, не зат сёйлей бусагъыз да, Раббибиз Исаны аты учун этигиз, Ондан таба Атабыз Аллагьгъа шюкюр этигиз[+].


Уьйдегилер булангъы янгы яшав

18[•]Гьей къатынлар, Исагъа иман салгъанлагъа лайыкълы болагъан кюйде, эрлеригизге таби болугъуз[+]. 19Гьей эрлер, къатынларыгъызны сююгюз. Олагъа артыкъ къатты болмагъыз[+].

20Гьей яшлар, ата анагъызгъа гьар затда тынглавлу болугъуз. Шолай этсегиз, Раббибиз де рази къалар[+]. 21Гьей аталар, авлетлеригизни къарсалатмагъыз, ёгъесе олар гёнгюлсюз болуп къалар.

22Гьей къуллар, сизин бу дюньядагъы есилеригизге гьар затда тынглавлу болугъуз. Яревкелер этегенде йимик, гёземеликге де тюгюл. Шону есилеригизни яхшы къаравун къазанмакъ учун тюгюл, гьакъ юрекден ва Раббибизден къоркъагъан гьалда этигиз[+]. 23Не зат эте бусагъыз да, шону инсанлар учун тюгюл, Раббибиз учун этегенде йимик, гьакъ юрекден этигиз. 24Раббибиз сизге савгъатгъа варислик бережекни билесиз чи. Неге тюгюл де, сиз гьакъ Есигизге – Раббибиз Месигьге къуллукъ этесиз[+]. 25Яманлыкъ этеген гиши Аллагьны ягъындан тийишли кюйде такъсырланар, неге тюгюл Аллагь биревню биревден артыкъ гёрмей[+].

#### 4

1Гьей есилер, къуллукъчуларыгъызгъа сиз де адилли ва тюз янашыгъыз, кёклерде сизин де Есигиз барны унутмагъыз.


Ахыргъы насигьатлар

2Эринмей талмай дуа этигиз. Дуа этегенде, айыкъ ва шюкюрлю болугъуз[+]. 3Бизин учун да дуа этигиз. Оьзюню сырын, демек Месигьни[†] гьакъындагъы хабарны билдирмек учун, Аллагь бизге де бир ёл ачсын деп дуа этигиз. Шо себепден мен гьали де туснакъдаман[+]. 4Мен тарыкълы кюйде, англашывлу сёйлеп болсун учун дуа этигиз.

5Исагъа иман салмайгъанлар булан оьзюгюзню гьакъыллы тутугъуз, гьар имканлыкъдан пайдаланыгъыз[+]. 6Оьзгеге тюз жавап берип билмек учун, сизин сёйлевюгюз гьар заман илиякълы, гьакъыллы болма тарыкъ[+].


Ахыргъы саламлар

7[•]Мени гьакъымдан бары да затны сизге Тигьик хабарлажакъ. О мени сююмлю иман къардашым, иш ёлдашым ва Раббибизни ёлунда мени йимик бир къуллукъчу[+]. 8Бизин гьалыбызны сиз билсин ва о сизге ругь якъдан гюч де берсин деп, мен ону сизин яныгъызгъа йибердим[+]. 9Ону булан сизге Онесим де гележек. О да арагъыздан чыкъгъан биригиз, бизин инамлы ва сююмлю иман къардашыбыз. Мундагъы гьалланы гьакъында олар сизге бары да затны айтажакълар[+].

10Мени булан бирче туснакъда олтургъан Аристарх да сизге салам йибере. Барнабаны зукъариси Марк да сизге салам йибере. Сиз Маркгъа байлавлу буйрукъланы алдыгъыз. Эгер о сизин яныгъызгъа гелсе, ону яхшы къаршылагъыз[+]. 11Сизге Иуст деп де айтылгъан Иса да салам йибере. Исагъа иман салгъан ягьудилени арасындан янгыз булар мени булан бирче Аллагьны гьакимлиги токъташсын учун загьмат тёге эди. Олар магъа уллу кёмеклешив эди[+].

12Арагъыздан чыкъгъан биригиз – Иса Месигьни къуллукъчусу болгъан Эпафрас да сизге саламлар йибере. Сиз Аллагь сюеген ёлда камил, токъташгъан тынглавлукъда болсун учун, о даим сизин учун къасткъылып дуа эте[+]. 13Сизге, сизин Лаодикиядагъы ва Ераполдагъы иман къардашларыгъызгъа яхшылыкъ болсун учун ону аямай загьмат тёгегенине мен шагьатман. 14Сююмлю эмчи Лукъа ва Демас сизге саламлар йиберелер[+].

15Лаодикиядагъы иман къардашларыбызгъа, Нимфагъа ва ону уьюнде жыйылагъан Исагъа иман салгъанлагъа менден де саламлар айтарсыз[+]. 16Бу кагъыз сизге охулгъан сонг, ону Лаодикиядагъы жыйында да охусун учун, ондагъы иманлылагъа йиберигиз. Исагъа Лаодикиядагъы иман салгъанлагъа язылгъан кагъызны сиз де охурсуз[+]. 17Архипге де: «Вёре, сагъа Раббибиз тапшургъан къуллукъну кютмей къойма», – деп айтыгъыз[+].

18Мен, Павел, бу энни гелеген саламланы оьз къолум булан язаман. Мен бугъавланып сакъланагъанымны унутмагъыз. Аллагьны рагьмусу сизин булан болсун[+].

### 1 Салоникдегилеге

#### 1 Салоникдегилеге

1 Салоникдегилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Баш сёз


Салоникдегилеге язылгъан биринчи кагъыз


1 Салоникдегилеге

Элчи Павелни бу кагъызы Коринф деген шагьарда язылгъан. Салоник деген шагьарда Павел ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдирмек учун чыкъгъан сапарыны вакътисинде болгъан. О шо шагьарда кёплени ягъындан якълав тапгъан. Амма хачгъа илинип оьлтюрюлген ва сонг тирилген Месигьни гьакъындагъы хабарны инкар этегенлени бирлери шагьарны халкъыны аслам пайын Павелге къаршы бакъдыра, шо саялы огъар тезликде Салоникден чыгъып гетмеге тюше.

Салоникдеги жыйынны яшавуну гьакъында бир бир затланы билсин деп, Павел онда Коринфден оьзюню иш ёлдашы Тимофейни йибере. Тимофей ондан яхшы хабарлар да булан къайта: оьзлени гьызарлайгъанына да къарамайлы, Исагъа иман салгъанлар иманында чыдамлы ва къатты кюйде токътап тура. Шолай олар бютюн Грецияда Исагъа иман салгъанлагъа уьлгю болуп токътай. Тек олагъа оьз къайгъылары да яллыкъ бермей: Павел оьзлени арасында болмагъан заманны ичинде жыйынны бир бир ортакъчылары гечинген, гечингенлени къардашларын буса оьлюлер гертиден де тирилерми экен деген сорав ойлашдырып тура. Оланы рагьатландыра туруп, кагъызында Павел булай жавап бере: Иса гелгенде, савланы бу шат агьвалатдан алда оьлгенлерден бир де артыкъ ери болмажакъ. О гелгендокъ, оьлюлер тирилежек, шо заман Исагъа иман салгъанланы барысы да Ону булан даимге къалып къалажакъ. Павел Сююнч Хабаргъа инаныв гьалиденокъ да гёрмекли натижалар гёрсетегенин жыйындагъыланы эсине сала: гележекдеги шолай замангъа инанагъан адам гьали де шо заман етишип битгенде йимик яшап тура.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Павелден, Силадан ва Тимофейден Исагъа иман салгъанланы Салоник шагьардагъы жыйынына салам! Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден[†] сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун![+]


Аллагьгъа шюкюрлюк этив

2Дуаларыбызда атларыгъызны тутуп, биз сизин учун Аллагьгъа даим шюкюр этебиз[+]. 3Гьар заман Атабыз Аллагьгъа дуа этегенде, сиз гьар затны иманыгъыз ва сюювюгюз булан этегенни эсде сакълайбыз. Раббибиз Иса Месигьге сабурлукъ булан умут этегенигизни билебиз. 4Аллагь сюеген иман къардашларыбыз, О сизин танглагъанны биз билебиз![+] 5Биз Исаны гьакъында билдиреген Сююнч Хабар[†] сизге янгыз сёз булан етишмеди, бары къудрат, Аллагьны Ругьу ва гьакъ инамлыкъ булан да етишди. Сизин булан турагъанда, биз нечик яшагъаныбызны сиз билесиз. О сизин пайдагъыз учун эди[+].

6Сиз де зор уллу азаплар чексегиз де, Аллагьны Ругьу берген сююнч булан Сююнч Хабарны къабул этип, бизге ва Раббибизге ошап къалдыгъыз[+]. 7Сиз Исагъа иман салгъанланы Македония булан Агьая вилаятлардагъы барысы да учун уьлгю болдугъуз. 8Неге тюгюл де, Раббибизни гьакъындагъы хабар сизден таба янгыз шо ерлерде билдирилип къалмады, сизин Аллагьгъа салгъан иманыгъыз гьакъдагъы хабар бары да ерлерде белгили болду. Гьали бизге сизин иманыгъызны гьакъында айтмагъа да гьажатлы тюгюл. 9Сизин яныгъызгъа бизин гелмеклигибиз нечик натижа бергенни, ялгъан аллагьланы къоюп, сиз гьакъ герти Аллагьны янына чыкъгъанны ва Огъар къуллукъ этегенни гьакъында бизге башгъалар хабар бере[+]. 10Дагъы да олар бизге Аллагь оьлюмден тирилтген ва бизин болажакъ жазадан къутгъаражакъ Уланы Исаны кёклерден гелмеклигин сиз къаравуллайгъанны гьакъында хабар бере[+].

#### 2


Павелни Салоникдеги къуллукъ этивю

1Къардашлар, сизин яныгъызгъа бизин гелмеклигибиз негьакъ болмагъанын сиз оьзюгюз билесиз чи. 2Филиппада бизге хыйлы азап чекмеге ва хорлукълар гёрмеге тюшгени сизин эсигизде. Амма уллу къаршы турувлагъа да къарамайлы, Аллагь бизге Оьзюню Сююнч Хабарын[†] тартынмайлы етишдирмеге гюч берди[+]. 3Бизин чакъырывубузда гьеч бир ялгъан, пис, алдатыв хыяллар ёкъ[+]. 4Терсине, биз Аллагьны разилигин алгъан ва О оьзлеге Сююнч Хабарны билдирмеге инангъан адамлар йимик сёйлейбиз. Биз инсанланы тюгюл, Аллагьны рази этмеге къаст этебиз, неге тюгюл де О бизин юреклерибиздеги затланы биле[+].

5Сиз билесиз: биз бир заманда да яревкелик этмедик ва бизин дамагькарлыкъ къастларыбыз ёкъ. Шогъар Аллагь шагьатдыр[+]. 6Биз я сизден, я биревден де макътавлар алмагъа айланмадыкъ[+]. 7Месигьни[†] элчилери[†] гьисапда бизин, балики, сизден кёп затланы талап этмеге гьакъыбыз болгъандыр. Терсине, анасы гиччи яшларыны гьайын этегенде йимик, сизин гьайыгъызны этип турдукъ. Терсине, сизге нечакъы да юваш янашдыкъ. Гиччи яшларыны гьайын этеген ана йимик эдик. 8Биз сизин о даражада кёп сюебиз чи, Аллагьны Сююнч Хабарын чы нечик де, гьатта оьзюбюзню яшавубузну да сизин булан кёп сююп ортакъ этмеге гьазирбиз. Сиз бизге муна шолай аявлусуз![+] 9Къардашлар, биз нечик ишлегенибиз ва нечик загьмат тёкгенибиз сизин эсигиздедир. Сизин арагъызда Аллагьны Сююнч Хабарын билдире туруп, сизге гьеч бир намус да салмайбыз деп, биз гечеси гюню булан ишлеп турдукъ[+].

10Биз сизин булан, Исагъа иман салгъанлар булан, оьзюбюзню гьалал, лайыкълы, гиши сёз табып болмасдай тутгъаныбызгъа Аллагь да булан оьзюгюз шагьатларсыз. 11Атасы авлетлерине нечик янаша буса, биз де сизге шолай янашгъанны сиз билесиз[+]. 12Сизин яшайгъан кююгюз Оьзюню гьакимлигине ва макътавлугъуна ортакъчы болмагъа чакъыргъан Аллагьны алдында лайыкълы болсун учун, биз сизге чакъырыв эте турдукъ, сизин борчлу эте турдукъ, сизге бувара турдукъ[+].

13Аллагьны бизден эшитген каламын къабул этген заманда, сиз ону инсан ойлашып чыгъаргъан бир зат йимик тюгюл, бар кююнде, сизге, иман салгъанлагъа, гючлю таъсир этеген Ону каламы гьисапда къабул этдигиз. Шону учун биз гьар заман Аллагьгъа шюкюр этебиз[+]. 14Сиз, иман къардашлар, Аллагьгъа ва Иса Месигьге иман салгъан Ягьудеядагъылагъа ошадыгъыз: олар ягьудилерден нечик азап чекди буса, уьлкегизни халкъындан сиз де шолай азап чекдигиз[+]. 15Алда пайхаммарланы оьлтюргени йимик, бир бир ягьудилер Раббибиз Исаны оьлтюрдюлер, гьали буса бизин къувалап чыгъардылар. Аллагь олагъа рази тюгюл ва олар бютюн инсанланы душманлары[+]. 16Ят халкълар[†] къутгъарылсын учун, биз олар булан сёйлемеге къарайбыз. Ягьудилер буса бизге пуршав этмеге айланалар. Шолайлыкъ булан олар оьзлени гюнагьларын артдыралар. Не буса да Аллагьны къазапланыву олагъа етишген[+].


Павел Салоникге бирдагъы гелмеге гьасирет

17Къардашлар, бир нечакъы замангъа бизге сизден айрылмагъа тюшдю, амма ругьубуз булан тюгюл, къаркъарабыз булан айрылдыкъ ва сизин гёрмек учун гьасирет къалдыкъ[+]. 18Дюр, биз сизин яныгъызгъа гелмеге бек сюе эдик. Мен, Павел, буса бир керен де тюгюл, эки керен де тюгюл. Тек бизин ёлубузну иблис къыркъып токътады[+]. 19Къайтып гележек Раббибиз Исаны алдында бизин умутубуз, сююнчюбюз, уьстюнлюгюбюзню тажы сиз болмагъан сонг, дагъы ким болажакъ[+]? 20Сизсиз чи бизин макътавлугъубуз ва сююнчюбюз!

#### 3

1Шо саялы, бары чыдамлыгъыбыз битип, биз Афинада янгыз къалмагъа токъташдыкъ[+]. 2-3Иман къардашыбыз ва Месигьни[†] Сююнч Хабарын[†] билдиреген Аллагьны къуллукъчусу болгъан ёлдашыбыз Тимофейни сизин яныгъызгъа йибердик. Гьызарлавлар саялы сизин биригиз де бюдюремесин учун, иманыгъызда сизин ругьландырсын ва беклешдирсин учун, ону йибердик. Неге тюгюл де, биз, Исагъа иман салгъанланы барыбыз да, гьызарлавлагъа тюшмеге деп алданокъ белгиленгенни сиз билесиз[+][+]. 4Биз сизин булан болгъан заманда, бизге де, сизге де гьызарлавлар болажагъы гьакъында сёйледик. Гёрегенигиз йимик, шолай болуп да чыкъды. 5Шо себепден мен дагъы къарап туруп болмадым ва сизин иманыгъызны гьакъында бир хабар билмек учун, Тимофейни йибердим. Иблис, сизин ёлугъуздан чыгъарып, ишлерибиз негьакъ гетген деп мен бек къоркъа эдим[+].


Яхшы хабарлар

6Амма Тимофей, сизин яныгъыздан къайтып, сизин иманыгъыз ва сюювюгюз гьакъында яхшы хабарлар алып гелди. О бизге сиз гьар заман бизин къуванчлы кюйде эсге алагъаныгъызны ва биз сизин гёрмеге сюегенде йимик, сиз де бизин дагъы да гёрмеге сюегенигизни гьакъында хабарлады[+]. 7Шоллукъда, языкъ гьалыбыз ва артыбыздан юрюлеген гьызарлавлар бар тура, къардашлар, биз иманыгъызны яхшылыгъындан ругьландыкъ. 8Бизин яшавгъа гьасиретлигибиз арта, неге тюгюл де сиз Раббибизни ёлунда къатты кюйде токътагъансыз. 9Сиз саялы ва Аллагьыбызны алдында бизге гелтирген сююнчюгюз саялы Аллагьгъа разилигибизни нечик билдирейик экен?! 10Сизин булан бирдагъы керен ёлукъмакъ ва иманыгъызда сизге етишмейген затны толумлашдырмакъ учун, биз гечеси гюню булан оьзюбюз болагъан кюйде къасткъылып дуа этип турабыз[+].

11Атабыз Аллагь Оьзю ва Раббибиз Иса сизге гелмек учун, бизге ёл ачсын![+] 12Бизин сизге бакъгъан сюювюбюз йимик, Раббибиз сизин бир биригизге де, бары да инсанлагъа да бакъгъан сююв булан толтурсун![+] 13Раббибиз Иса къайтып гелип, бары да Оьзюню халкъы булан болгъан заманда, Атабыз Аллагьны алдында сиз айыпсыз ва юреклеригиз таза болсун деп, сизге ругь якъдан гюч берсин[+].

#### 4


Аллагь рази къалагъан яшав

1Ахырда да, къардашлар, Аллагь рази къалсын учун, сиз бизден оьзюгюзге тарыкълы кюйде яшамагъа уьйрендигиз. Сиз шолай яшап да турасыз. Сиз дагъы да яхшы яшама къаст этсин деп, биз де Раббибиз Исаны хатири учун сизге тилейбиз, ялбарабыз[+]. 2Раббибиз Исаны атындан биз сизге нечик насигьатлар бергенибиз сизин эсигиздедир. 3Аллагь сиз таза юреклеригиз булан яшагъаныгъызны ва зиналыкъны гери ургъаныгъызны сюе[+]. 4Аллагьны алдында таза болмакъ ва намусгъа лайыкълы болмакъ учун, сиз къатыныгъыз булан нечик яшамагъа тарыгъын уьйренигиз[*]. 5Аллагьны танымайгъан имансызлар напсы айтгъанны этип юрюйлер. Сиз буса шолай юрюмегиз[+]. 6Аллагь биригиз де бу ишлерде яманлыкъ этмегенни ва иман къардашыгъызны алдатмагъаныгъызны сюе. Неге тюгюл де, биз сизге айтгъан ва буваргъан кюйде, Раббибиз шолай гюнагьлар саялы такъсырын бережек. 7Аллагь бизин пасатлыкъ учун тюгюл, таза юреклерибиз булан яшамакъ учун чакъыргъан[+]. 8Шо насигьатланы инкар этегенлер шолайлыкъда инсанны тюгюл, сизге Оьзюню Ругьун берген Аллагьны инкар эте.

9Иман къардашланы арасындагъы сюювню гьакъында сизге дагъы язып турмагъа гьажатлыкъ ёкъдур деп ойлайман. Бир биригизни сюеген кюйге сизин Аллагь уьйретген[+]. 10Сиз Македониядагъы бары да иман къардашларыгъызны сюегенигизни биз билебиз. Амма биз, иман къардашлар, оланы дагъы да бек сююгюз деп тилейбиз. 11Алда биз сизге айтгъаныбыз йимик, гьар ким, оьз ишигиз булан машгъул болуп ва оьз къолларыгъыз булан ишлей туруп, парахат яшамагъа къаст этигиз[+]. 12Шолайлыкъда, сизин яшавугъузгъа къарап оьзгелер гьюрмет этеген кюйде ва бир де тарчыкълыкъны гёрмеген кюйде яшап къаларсыз[+].


Раббибиз Исаны экинчи керен гелмеклиги

13Къардашлар, умуту ёкъ оьзге адамлар йимик, сиз пашман болмасын деп, оьлгенлени гьакъында билгенигизни сюебиз[+]. 14Иса оьлгенине ва О янгыдан тирилгенине биз инанабыз. Шо саялы Исагъа иманы булан оьлгенлени де Аллагь Ондан таба тирилтежегине де инанабыз[+]. 15Биз, Раббибиз гележек замангъа сав къалгъанлар, шо замангъа оьлгенлерден алгъа чыгъып болмажакъбыз. Шону Раббибиз Оьзю айтгъан ва сизге муна биз де айта турабыз[+]. 16Буйрукъ сёзю, баш малайиклени бирисини авазы ва Аллагьны сюрюню тавушу эшитилип, Оьзю Раббибиз кёкден тюшежек. Исагъа иманы булан оьлгенлер буса шо заман башлап тирилежеклер[+]. 17Сонг яшап турагъан биз, савлар да, ерден гётерилип, булутланы ичинде олагъа къошулуп, кёкде Раббибизни къаршылажакъбыз. Шо замандан тутуп даим Ону булан бирликде къалажакъбыз[+]. 18Бу сёзлер булан бир биригизни ругьун гётеригиз.

#### 5


Раббибиз къайтып гележек гюн

1Къардашлар, болжалланы ва заманланы гьакъында сизге язып турмагъа бизге гьажатлыкъ ёкъ[+]. 2Раббибиз къайтып гележек гюн, гече уручу гелегенде йимик, къаравулланмайгъан кюйде гелип къалажагъын сиз оьзюгюз де билесиз[+]. 3Инсанлар: «Парахатбыз ва аманбыз», – деп сёйлеп турагъанда, яш табагъан къатын хапарсыздан, заманы етип авруйгъанда йимик, олагъа да шолай хапарсыздан балагь гелип къалажакъ. Шо заман оланы бириси де ондан къачып къутулмажакъ[+].

4Амма сиз буса, иман къардашлар, къарангылыкъда турмайсыз. Шо гюн де сизге, уручу гелегенде йимик, хапарсыздан гелип къалмажакъ[+]. 5Сиз барыгъыз да ярыкъны ва гюндюзню уланларысыз. Бизин гече яда къарангылыкъ булан гьеч бир байлавлугъубуз ёкъ[+]. 6Шогъар гёре, кёплер йимик, юхлап турмайыкъ. Айыкъ кюйде ва гьазир болуп туругъуз[+]. 7Юхлайгъанлар гечелер юхлайлар, ичип эсирегенлер де гечелер ичелер. 8Биз гюндюзнюкилербиз, шо саялы, гелигиз, айыкъ кюйде турайыкъ, уьстюбюзге, гюбе гиегенде йимик, сюювню ва иманны гиейик, башыбызгъа да, темир башлыгъын гиегенде йимик, къутгъарылажагъыбызны умутун гиейик[+]. 9Неге тюгюл де, Аллагь бизин жазагъа тарытмакъ учун тюгюл, Раббибиз Иса Месигьден[†] таба къутгъармакъ учун сайлагъан[+]. 10Иса бизин учун оьлюп гетген; оьлюлени арасында болсакъ да яда савланы арасында болсакъ да, биз Оьзю булан яшап болсун учун оьлюп гетген[+]. 11Шо саялы бир биригизни ругьландырып, гёнгюгюзню алыгъыз. Озокъда, сиз гьали шолай этип де турасыз.


Ахыргъы насигьатлар

12Къардашлар, бизин сизге бир тилевюбюз бар: сизге башчылыкъ этип ва насигьатлар берип, сизин арагъызда загьмат тёгегенлеге гьюрмет этигиз[+]. 13Тёкген шо къыйыны учун олагъа бек уллу гьюрмет ва сююв булан янашыгъыз. Бир биригиз булан парахатлыкъда яшап къалыгъыз[+].

14Къардашлар, сизге ялбарып тилейбиз: ишлемеге сюймейгенлеге буварып эсине салыгъыз, къоркъагъанланы ругьландырыгъыз, гючсюзлеге кёмек этигиз, адамланы барысына да сабурлукъ булан янашыгъыз[+]. 15Биревню яманлыгъына бирев де яманлыкъ булан къайтарыш этмесин. Бир биригизге ва оьзгелеге гьар заман яхшылыкъ этме къаст этигиз[+].

16-18Эгер сиз Исаны ёлунда бусагъыз, гьар заман сююнюгюз, даим дуа этигиз, гьар не гьалда да Аллагьгъа шюкюр этигиз, неге тюгюл Аллагь сизге шолай болгъанны сюе[+][+][+].

19Аллагьны Ругьун тутуп токътатмагъыз[+]. 20Аллагьны атындан сёйлейгенлени сёзлерине сансымай къарамагъыз. 21Гьар затны тергеп къарагъыз. Яхшы затланы танглап, оланы сакълагъыз[+]. 22Гьар къайсы яман затлардан да ари туругъуз.

23Бизге парахатлыкъ береген Аллагь сизин юреклеригизни толу кюйде тазаласын. Раббибиз Иса къайтып гелгенде, бютюн ругьугъузну, жаныгъызны ва къаркъарагъызны Аллагь сёз табып болмасдай бютюн этсин[+]. 24Сизин чакъыргъан Аллагь шолай этме де этежек, неге тюгюл О Аминдир[+].

25Къардашлар, бизин учун дуа этигиз[+]. 26Бары да иман къардашларыбызгъа къысып къучакълап салам айтыгъыз[+]. 27Раббибизни аты булан тилеймен сизге, бу кагъызны бары да иман къардашлагъа охугъуз![+] 28Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизин булан болсун.

### 2 Салоникдегилеге

#### 2 Салоникдегилеге

2 Салоникдегилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]


#### Баш сёз


Салоникдегилеге язылгъан экинчи кагъыз


2 Салоникдегилеге

Салоник шагьарда Исагъа иман салгъанлагъа биринчи кагъызын язып, Павел, Коринф шагьарда тура да туруп, шондагъы жыйынгъа арадан бир нече ай гетип бирдагъы керен язгъан болмагъа герек. Павелни биринчи кагъызында бу дюньяны ахыр замандагъы гьалы булан байлавлу айтылгъан ойларын Салоникдеги жыйындагъыланы ортакъчылары тюз англап битмеген. Шо хабар да элчиге етише. Гючлю гьызарлавлагъа да тюшюп, Исагъа иман салгъанланы бирлери Месигь экинчи керен къайтып ювукъ заманны ичинде гележек деп гьисаплайлар. Шо гёнгюлю де булан олар ишлемей, оьзлени гьар гюнлюк борчларын кютмей туралар.

Жыйынны бир бир ортакъчыларыны терс къаравларыны алдын алмагъа ва Сыйлы Язывларда Месигьни экинчи керен къайтып гелмеклиги гьакъындагъы уьйретивню мекенли кюйде англатмагъа умут эте туруп, Павел шо агьвалатны алдында болмагъа тюшеген ишлени тындырыкълы кюйде суратлай: Исагъа иман салгъанлар азап чегивлерден къутулуп болмажакълар; оланы гьызарлажакълар, алдатажакълар; иманын яманлажакълар; олагъа хыянатлыкъ этилежек. Амма бары да оьзлени уьстюне тюшген сынавлагъа ва къыйынлыкълагъа да къарамайлы, Павел Салоникдегилеге иманында къатты кююнде токътап турмагъа чакъырыв эте: «Раббибиз Иса Месигь Оьзю ва бизин сюеген, Оьзюню зор яхшылыгъындан таба бизге герти умут береген, даим гёнгюбюзню алагъан Атабыз Аллагь сизин ругьландырсын, яхшы болагъан затланы гьар заман этмеге ва айтмагъа сизге гюч берсин» (2:16 17).

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Павелден, Силадан ва Тимофейден Атабыз Аллагьны ва Раббибиз Иса Месигьни[†] Салоник шагьардагъы иманлыларыны жыйынына салам![+] 2Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге парахатлыкъ ва рагьму болсун!


Аллагьны къыяматгюнгю дуваны

3Къардашлар, сизин учун биз гьар заман Аллагьгъа шюкюр этмеге герекбиз. Шо тийишли де дюр, неге тюгюл сизин иманыгъыз даим арта ва бир биригизге бакъгъан сюювюгюз токътавсуз гючлене[+]. 4Башыгъызгъа тюшген гьызарлавларда, азапларда сиз гёрсетип турагъан чыдамлыкъны ва иманны гьакъында Исагъа иман салгъанланы бары да жыйынларында биз оьктемлик булан хабарлайбыз[+].

5Сиз гьали Аллагьны гьакимлиги саялы азап чегип турасыз. Сиз Оьзюню гьакимлигини тюбюне тюшмеге деп лайыкълы гьисапланагъаныгъыз Аллагьны дуваны адилли экенин исбатлай[+]. 6Аллагь адиллидир. Сизге азап берегенлеге тийишли азабын О бережек[+]. 7-8Шолай къыйынлыкъланы башдан гечирген сизин булан бизге буса рагьатлыкъ бережек. Раббибиз Иса кёклерден от ялынны ичинде къудратлы малайиклер булан бирче гелген заманда, шолай болажакъ. Аллагьны танымагъанланы ва Раббибиз Исаны Сююнч Хабарын[†] къабул этмегенлени шо заман О барысын да жазалажакъ[+][+]. 9Олар Раббибизден, Ону зор къудратындан даимге айрылып, даим жазаланып туражакъ. 10Булар Раббибиз Оьзюню халкъыны арасында макътавлу болмакъ учун ва Оьзюне иман салгъан бары да халкъны арасында оьр болмакъ учун гележек шо гюн болажакъ. Сиз де оланы арасында болажакъсыз, неге тюгюл де Ону гьакъындагъы бизин шагьатлыгъыбызгъа инандыгъыз[+].

11Шо саялы да Аллагь Оьзю чакъыргъан яшавгъа сиз лайыкълы болсун деп, гьар заман дуа этебиз. О сизин гьар рагьмулу хыялыгъызны ва иманыгъыздан чыгъагъан гьар ишигизни Оьзюню къудраты булан тамамласын деп тилейбиз[+]. 12Шоллукъда, сиз Раббибиз Исаны атын макътавлу этежексиз ва сизин ишлеригизден таба О да Аллагьыбызны ва Оьзюню рагьмусу булан макътавлу болажакъ.

#### 2


Иса къайтып гележек гюнден алда болажакъ агьвалатлар

1-2Гьали буса Раббибиз Иса Месигьни[†] къайтып гелмеклигини ва биз Ону къаршылама нечик жыйылажагъыбызны гьакъында айтайыкъ. Биз тилейбиз сизге, къардашлар, адашып, адап къалмагъыз! Эгер де ким буса да бирев биз Аллагьны атындан таба сёйлей эди, Раббибиз къайтып гелеген гюн етишди деп неде уьйрете эди, неде кагъыз яза эди деп билдире буса, огъар инанмагъыз[+]. 3Вёрегиз, сизин бирев де къайдагъы затлар булан алдатып къоймасын. Аллагьгъа къаршы уллу башгётеривню заманы гелмей туруп ва жагьаннемге дуван этилген яманлыкъ этежек адам белгили болмай туруп, шо гюн гелмежек[+]. 4О адам аллагь деп айтылагъан ва оьзюне сужда этеген бары да затлагъа къаршы чыгъажакъ ва олардан оьзюн оьр салажакъ. О Аллагьны ибадатханасында[†] да ерлешип, оьзюн Аллагьман деп де билдирежек. 5Унутгъанмысыз, сизин яныгъызда болгъанда, мен сизге шону гьакъында айтгъан эдим чи? 6О адамны белгили болмакълыгъын не зат токътатып турагъанын гьали сиз билесиз: ону заманы гьали де гелмеген.

7Амма сырлы яманлыкъ гьаракат этип тура ва шону токътатып турагъан адам бир якъгъа тайгъанча, о шолай этип туражакъ[+]. 8Шо заман яманлыкъ этежек адам оьзю ачыкъ болажакъ. Амма Раббибиз Иса авзундан чыкъгъан бир тынышы булан ону оьлтюрежек. Оьзюню макътавлукъда гелмеклиги булан ону ёкъ этежек[+]. 9Яманлыкъ этежек адам иблисге хас болгъан ишлер булан гележек. О гьар тюрлю гюч булан ялгъан аламатлар ва муъжизатлар гёрсетежек[+]. 10Дагъытылывну ёлуна тюшген инсанланы о къайдагъы яман ялгъанлар булан алдатажакъ. Оьзюнден таба къутгъарылма болагъан гьакъ гертиликни сюймегени саялы, олар ёкъ этилежеклер[+]. 11Шо себепден ялгъангъа инансын деп, Аллагь оланы адашдырмагъа къояжакъ[+]. 12Натижада, гьакъ гертиликге инанмай, яманлыкъдан къанып къалгъанлагъа айыплап дуван этилежек.


Раббибиз сизин къутгъармакъ учун танглагъан

13Амма, Раббибиз сюеген къардашлар, сизин учун Аллагьгъа шюкюр этип турмагъа герекбиз. Неге тюгюл де, сиз Ругьундан таба Оьзюнюки болагъан кюйню этсин деп, гьакъ гертиликге инанып къутгъарылсын деп, Аллагь инг башлап танглагъанларыны арасындансыз[+]. 14Раббибиз Иса Месигьни макътавлугъуна сиз де ортакъчы болсун деп, биз сизге Сююнч Хабарны[†] етишдиргенде, Аллагь сизин шогъар чакъырды[+]. 15Шогъар гёре, къардашларым, сёз булан болуп да, кагъыз булан болуп да, биз сизге уьйретген ёлдан тайышмагъыз[+].

16Раббибиз Иса Месигь Оьзю ва бизин сюеген, Оьзюню зор яхшылыгъындан таба бизге герти умут береген, даим гёнгюбюзню алагъан Атабыз Аллагь,[+] 17сизин ругьландырсын, яхшы болагъан затланы гьар заман этмеге ва айтмагъа сизге гюч берсин[+].

#### 3


«Бизин учун дуа этигиз»

1Ахырда, къардашлар, Раббибизни гьакъындагъы хабар сизин арагъызда йимик яйылсын учун, огъар гьюрмет этилсин учун, бизин учун дуа этигиз[+]. 2Раббибиз бизин яман ва къылыкъсыз адамлардан къоруп сакъласын деп дуа этигиз, неге тюгюл Ону гьакъындагъы хабаргъа бары да инсанлар инанмайлар[+]. 3Амма Раббибиз аминдир. О сизге ругь якъдан гюч берер ва иблисден къоруп сакълар[+]. 4Сизин айтсакъ, биз буюргъан затланы этип тургъаныгъыз йимик, энни де этип туражагъыгъызгъа Раббибизни алдында инанабыз. 5Раббибиз сизин юреклеригизге Аллагьны сюювюн ва Раббибизни сабурлугъун салсын[+].


«Ишлемеген тишнемес»

6Къардашлар, Раббибиз Исаны аты булан сизге буюрабыз: бошуна заманын йибереген ва биз сизге гёрсетген ёлда юрюмейген иман къардашлар булан къатнашмагъыз[+]. 7Бизин уьлгюбюз булан нечик юрюмеге герекни сиз оьзюгюз де билесиз. Сизин яныгъызда турагъанда, биз заманыбызны бош оьтгермедик[+]. 8Гьеч биревню де гьавайын ашын ашамадыкъ ва биревге де намус салмайыкъ деп, гечесин гюнюн бир этип ишледик, загьмат тёкдюк[+]. 9Биз шолай этдик, неге тюгюл биз сизге уьлгю гёрсетмеге сюе эдик. Амма сизден толу кюйде кёмек къаравулламагъа гьакъыбыз бар эди[+]. 10Сизин яныгъыздагъы заман биз сизге: «Ишлемеген тишнемес», – деп буйрукъ этдик чи[+].

11Биз муну язагъаныбыз: арагъызда бош туруп, ишлемей, гишилени ишлерине баш сугъуп айланагъанларыгъыз барын биз эшитебиз[+]. 12Раббибиз Иса Месигьни[†] аты булан биз шолай тайпалагъа тийишли кюйде яшамагъа, оьзлеге аш сувгъа сама зат къазанмагъа башласын деп буюрабыз. 13Сиз буса, иман къардашлар, тийишли затны токътавсуз этип туругъуз[+].

14Бу кагъызыбызда биз береген насигьатлагъа гёре юрюмейгенге айрыча тергев берип къарагъыз. Шолай адам булан къатнашмагъыз, о оьзюню юрюшюнден оьзю илыгъагъан болсун. 15Шону булан бирге де ону душман гьисап этмегиз, огъар иман къардашыгъызгъа йимик буварыв этигиз[+].


Ахырынчы ёравлар

16Парахатлыкъ береген Раббибиз оьзю сизге гьар заман, гьар затда парахатлыкъ берсин! Раббибиз сизин барыгъыз да булан бирликде болсун![+]

17Мен, Павел, оьз къолум булан саламлар язаман. Шу кагъыз менден экенни белгиси гьисапда гьар кагъызымда мен шолай этемен[+]. 18Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизин барыгъыз да булан болсун.

### 1 Тимофейге

#### 1 Тимофейге

1 Тимофейге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### Баш сёз


Тимофейге язылгъан биринчи кагъыз


1 Тимофейге

Павелни Тимофейге язылгъан биринчи кагъызында (экинчисинде йимик) Исагъа иман салгъанланы жыйыныны къуллукъчуларыны хасиятлары ва оланы борчлары гьакъда сёйлене. Бу эки де кагъызны язылмакълыгъыны себеплери ва оланы муратлары оьзю Павелни сёзлеринден ачыкъ гёрюнюп тура: «... Аллагьны уьягьлюсюнде, демек гьакъ герти Аллагьны жыйынында, инсанлар оьзлени нечик юрютмеге герегин сен билип къалсын деп, сагъа бу насигьатланы язаман. Жыйын буса – гъакъ гертиликни кюрчюсю ва орта багъанасы» (3:15 16).

Биринчи кагъызын Павел Македониядагъы заманында язгъан болмагъа герек. Павел къурдашы ва иш ёлдашы Тимофейни, тилеп, арагъа чыкъгъан ялгъан уьйретивлеге къаршы иш гёрсюн учун, Эфес шагьарда къоя. Павел оьзю де Эфесге бармагъа хыял эте болгъан, тек шогъар бир бир агьвалатлар пуршав этип тургъан. Шо саялы о Тимофейге кагъыз яза, огъар къаныгъывлу кюйде, къатты иманы да булан башлагъан ишин давам этмеге чакъырыв эте.

Эфесде Тимофей жыйын булан байлавлу бир нече масъаланы чечмеге герек болгъан: бирлери Исагъа иман салгъанлагъа уьйленмекни гери ура болгъанлар, башгъалары ашгъа байлавлу бир бир гёрсетивлени борч гьисаплагъанлар. Оьзюню кагъызында Павел Исагъа иман салгъанланы жыйыныны кёп яшавлукъ масъалаларыны уьстюнде токътай. Ону ойлары ва чыгъаргъан гьасиллери Эфесдеги жыйынны Инжилдеги даимлик гьакъ герти уьйретивлеге, демек Иса Месигьге ва О инсанлагъа таклиф этеген къутгъарылывгъа къайтармагъа кёмек этмеге герек болгъан. Раббибиз бары да инсанлар къутгъарылгъанын ва Оьзюню гьакъ гертилигине тюшюнгенин сюе. Шо саялы да Исагъа иман салгъанлар шо гьакъ гертиликни яшыртгъынлыкъда сакълап турмагъа тюшмей, Аллагьны тюрлендиреген рагьмусу гьакъда иманы ачыкъдан шагьатлыкъ этеген кюйде яшамагъа тюше.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Бу кагъызны мен, Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан Павел, язаман. Мен Къутгъарывчубуз Аллагьны ва умутубуз болгъан Иса Месигьни буйругъу булан тангландым[+]. 2Иман ёлунда мени герти уланым болгъан Тимофейге салам! Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сагъа зор яхшылыкъ, рагьму ва парахатлыкъ болсун![+]


Ялгъан уьйретивлени гьакъында буварыв

3Мен Македониягъа баргъанда, сагъа Эфесде къалып, ялгъан уьйретивлени билдиреген адамланы токътат деп бувардым. 4Олагъа къайдагъы ёкъ затлагъа ва оьзлени тайпа тухумуну тамурларын ахтарывгъа тергев бере турмасын деп де айт. Имандан таба яшавгъа Аллагь чыгъарагъан хыяллагъа шо затланы гьеч бир пайдасы болмай, янгыз эришивлюклер тувдура[+]. 5Таза юрекден гелеген сююв, герти намус ва гьакъ юрекли иман – бу буйрукъну мурады[+]. 6Биревлер, шоланы барын да къоюп, маънасыз хабарлар булан машгъул болмагъа башлагъанлар[+]. 7Олар Мусаны[†] Къанунун[†] уьйретеген устазлар болмагъа сюелер, оьзлер буса не зат айтагъанын ва къаст этип токъташдырагъан затларын англамайлар.

8Тюз кюйде къолласа, Къанун яхшы зат экенни биз билебиз[+]. 9Биз дагъы да булай затны билебиз: Къанун муъминлер учун чыгъарылмагъан, ону бузагъанлар, биревню де гьакимлигин къабул этмейген, аллагьсызлар, гюнагь ишлер этегенлер, сыйсызлыкъ этегенлер, сыйлы затланы хорлайгъанлар, оьз атасын яда анасын оьлтюрегенлер, оьлтюрювчюлер,[+]

10пасатлыкъ юрютегенлер, эргишиге ювукълукъ этеген эргишилер, къул сатагъанлар, ялгъанчылар, ялгъан шагьатлыкъ этегенлер, гьакъ герти уьйретивге къаршы чыгъагъан ишлени этегенлер учун чыгъарылгъан.

11Шо уьйретив макътавлу Аллагьны магъа инанылгъан макътавлу хабарыны ичине гийирилген[+].


Аллагьны рагьмусу саялы шюкюрлюк этив

12Магъа къуват береген Раббибиз Иса Месигьге шюкюр этемен. Неге тюгюл де, О мени инамлы деп гьисап этип, магъа Оьзюне къуллукъ этме тапшурду[+].

13Алда мен капирлик этдим, гьызарлап юрюдюм, хатирлер къалдырдым. Амма Аллагь магъа рагьму этди, неге тюгюл де мен шо затланы англавсузлугъумдан ва иманым ёкълугъумдан эте эдим[+].

14Раббибизни зор яхшылыгъы артыкъ кюйде гёрсетилип, магъа Иса Месигьден гелеген иман ва сююв берилди[+].

15«Иса Месигь бу дюньягъа гюнагьлыланы къутгъармакъ учун гелген» деген сёзлер – къабул этмеге лайыкълы болгъан инамлы сёзлер. Шо гюнагьлыланы да инг биринчиси менмен[+].

16Менде – гюнагьлыланы инг биринчисинде – Иса Месигь Оьзюню дазусуз даражадагъы сабурлугъун гёрсетип болсун учун, магъа рагьму этилди. Шолайлыкъда, Исагъа иман салып, даимлик яшав алажакълар учун мен уьлгю болуп токътажакъман.

17Даимлик Пачабыз, оьлмежек, гёрюнмейген ва бир болгъан Аллагьгъа гьар даим гьюрмет ва макътавлар болсун! Амин.

18Балам Тимофей, сени гьакъынгдан алда сёйленген пайхаммарлыкъ сёзлеге гёре, мен сагъа бу насигьатланы тапшураман. Оланы кёмеклиги булан лайыкълы кюйдеги ябушув юрютюп тур[+].

19Иманынгда къатты кюйде тур, намусунгну таза сакъла. Бир биревлер намусун тас этдилер, оланы иманы да денгизде батылгъан гемедей ёкъ болду. 20Гьименей ва Искендер шолайлардан. Капирлигин къойдурмакъ учун, мен оланы иблисге тапшургъанман[+].

#### 2

1-2Мен биз парахат, рагьат, Аллагь сюеген ёлда юрюп ва Огъар гьюрмет этип яшап болгъаныбызны сюемен. Шо саялы да бары затдан алда сагъа бары да инсанлар, пачалар, бары да гьакимликни башын тутгъанлар учун Аллагьгъа даим дуа этмекни, тилемекни, ялбармакъны, Огъар шюкюрлюк этмекни тилеймен. 3Шолай дуалар яхшы бола, Къутгъарывчубуз болгъан Аллагь да оланы ушата[+]. 4О бары да инсанлар къутгъарылгъанны ва гьакъ гертиликни билгенни сюе[+]. 5Аллагь бирдир, Аллагь булан инсанланы арачылыгъын юрютеген де бирдир. Шо арачы буса Инсан болгъан Иса Месигьдир.[†][+] 6Бары да инсанланы гюнагьларындан къутгъармакъ учун, О Оьзюн къурбан этди. Шоллукъда, Аллагьны белгилеген заманында Иса Месигь – Ону дюньягъа бакъгъан якъдагъы сюювюню шагьатлыгъы[+]. 7Аллагь мени Оьзюню хабарчысы, элчиси,[†] ят халкълар[†] учун гьакъ иманны уьйретеген устаз этип белгиледи. Мен сизге гертисин сёйлеймен, ялгъан айтмайман[+]. 8Шогъар гёре, эришивлюклени де, къазапланывну да къоюп, инсанлар таза къолларын оьрге гётерип дуа этгенни сюемен.


Иманлы эргишилени ва къатынгишилени гьакъында

9Къатынгишилер саламат, илиякълы ва эдепли кюйде гийингенни сюемен. Оьзлени олар бурма чачлары, алтынлар, жавгьарлар, багьалы гийимлер булан безендирме герек тюгюл[+].

10Шоланы орнуна Аллагьгъа сужда этемен деп гьисаплайгъан гьар къатынгиши этмеге тюшеген яхшы ишлери булан безендирилсинлер.

11Къатынгишилер къавгъасыз ва толу табиликде уьйренсинлер[+].

12Къатынгишиге эргишилени уьйретмекни ва олагъа башчылыкъ этмекни мен гери ураман. Терсине, о иннемей тынглап турма тарыкъ[+].

13Биринчи болуп яратылгъан Адам, Гьава буса сонг яратылгъан[+].

14Башлап алдатылгъан да Адам тюгюл; ялгъангъа инангъан ва гюнагь иш этген къатынгиши[+].

15Буса да иманы, сюювю, юрегинде Аллагь булан ва сав гьакъыллы кюйде яшаса, яшлар табып, къатынгишилер де къутгъарылажакъ.

#### 3


Жыйынны ёлбашчысыны алдына салынагъан талаплар

1Муна инамлы сёзлер: эгер де бирев Исагъа иман салгъанланы жыйыныны[†] ёлбашчысы болмагъа сюе буса, ону хыялы нечакъы да яхшы[+]. 2-3Жыйынны ёлбашчысы болагъан гиши буса сёз табып болмасдай, янгыз бир къатыны булангъы, оьзюн енгип сакълап, айыкъ пикир этип болагъан, абуру булангъы, къонакъланы къабул этме сюеген адам болма тюше. О оьзгелени уьйретип бажармагъа герек. Ичкичи, къалмагъалчы болма тюшмей, юваш хасиятлы, парахатлыкъны сюеген адам болма тюше. О акъчагъа сутур болма тюшмей[+][+]. 4О агьлюсюне яхшы башчылыкъ этеген, авлетлери оьзюне гьюрмет этеген ва ону буйрукъларын кютеген адам болмагъа тюше. 5Оьзюню агьлюсюн юрютюп болмайгъан гиши Исагъа иман салгъанланы жыйынына нечик башчылыкъ этер? 6Ёлбашчыны Исагъа янгы иман салгъанлардан сайламагъа тюшмей. Шолай адам оьктем болуп къалмагъа болар ва шо заман о иблис йимик налатланыр. 7О биябур болмасын ва иблисни тузагъына тюшюп къалмасын учун, жыйын булан байлавлугъу ёкълар да ону яхшы адам гьисапда танымагъа тарыкълар[+].


Жыйынны кёмекчилерини алдына салынагъан талаплар

8Жыйынны кёмекчилери де шолай адамлар болмагъа тарыкълар. Олар абурлу болмагъа тюше, экиюзлю, ичкичи, акъчагъа сутур болма тюшмей[+]. 9Оланы таза намусу болма тарыкъ, олар иманны сырлы гьакъ гертиликлерине берилме де герек.

10Бир башлап шо адамланы тергеп къарамагъа тарыкъ, сонг, оланы гьеч бир айыбы табулмаса, олар кёмекчилени къуллугъун кютмеге боларлар.

11Кёмекчи къатынлар да шолай абурлу адамлар болмагъа тарыкълар. Олар айтды къуйтдуну юрютмейген, оьзлени енгип сакълап болагъан, бары да затда инамлы болмагъа тарыкълар[+].

12Кёмекчини бир къатыны болма тюше. Яшларына яхшы къарайгъан ва уьягьлюсюн яхшы юрютюп бажарагъан адам болмагъа тарыкъ.

13Яхшы къуллукъ этгенлер тийишли даражагъа ва Иса Месигьге[†] бакъгъан якъдагъы иманда мекенли токъташгъанлыкъгъа етише.

14-15Мени ювукъ арада сени янынга гелмеге умутум бар. Амма мен гечигип къалсам, Аллагьны уьягьлюсюнде, демек гьакъ герти Аллагьны жыйынында, инсанлар оьзлени нечик юрютмеге герегин сен билип къалсын деп, сагъа бу насигьатланы язаман. Жыйын буса – гьакъ гертиликни кюрчюсю ва орта багъанасы.

16Бизин Аллагьгъа байлавлу инанывларыбызны сыры уллу экенни бирев де инкар этмес:

О къаркъарада гёрюндю, Аллагьны Ругьу булан тасдыкъ болду,
малайиклер Ону гёрдю,
Ону гьакъында халкълагъа билдирилди, Огъар дюньяда халкълар
иман салдылар, макътавлугъу булан оьрге алынды[+].

#### 4


Оьзю Тимофейге этилген насигьатлар

1Аллагьны Ругьу ахыр заманда кёплер иманындан тайышажагъын, жинлер ойлашып чыгъаргъан затлагъа, оланы ялгъан уьйретивлерине инанажагъын ачыкъ кюйде айта[+]. 2Бу жура уьйретивлер намусун тас этген экиюзлю макюрчюлерден таба яйылажакъ. 3Шо макюрчюлер къатын алмакъны гери ура, бир тюрлю ашланы ашама ярамай деп уьйрете. Шо ашланы чы Аллагь гьакъ гертиликни билегенлер ва огъар инанагъанлар шюкюрлюк булан къабул этсин деп яратгъан[+]. 4Аллагь яратгъан чакъы бары да зат яхшы, шюкюрлюк булан къабул этилеген бары да зат да гери урулмагъа болмас[+]. 5Неге тюгюл де, Аллагьны каламы ва дуа гьар не затны да къабул этдирер[+].

6Эгер сен, Тимофей, иман къардашлагъа булай насигьатланы берсенг, иманны сёзлерин ва сен тюшюнген шо гьакъ герти уьйретивню эмген Исаны яхшы къуллукъчусу болурсан. 7Къайдагъы бош ёмакълагъа, маънасыз къатын хабарлагъа негьакъ заманынгны йиберме. Ругь якъдан чыныгъа туруп, яшавунгну Аллагь сюеген ёлда оьтгер[+]. 8Къаркъарасын чыныкъдырмакъны белгили бир пайдасы да бар, тек о айтардай олай кёп тюгюл. Ругь якъдан чыныгъыв буса бизге бу яшавда ва даимлик яшавда пайда гелтирер. 9Муна герти, къабул этмеге лайыкълы болгъан сёзлер[+].

10Шону учун, къаныгъывлу кюйде загьмат тёге туруп, къаст этебиз, неге тюгюл де биз гьакъ герти Аллагьгъа аркъа таяйбыз, О буса бары да инсанланы, айрокъда иман салгъанланы, Къутгъарывчусудур[+].

11Инсанлагъа шону бувар ва оланы шогъар уьйрет.

12Сен жагьил деп бирев де сагъа сансымай къарамасын. Сёзде, яшавда, сюювде, иманда ва тазалыкъда Исагъа иман салгъанлагъа уьлгю бол[+].

13Мен гелгинче, адамлагъа Сыйлы Язывланы охув, насигьат берив ва уьйретив булан бюс бютюнлей машгъул бол.

14Сенде бар ругь савгъатны тергевсюз къойма. Жыйынны ёлбашчылары, уьстюнге къолларын да салып, Аллагьны атындан сёйлегенде, сагъа шо ругь савгъат берилген эди[+].

15Бу затлагъа тергев бакъдырывунгну давам эт, булар булан къасткъылып машгъул бол. Шо заман бары да адамлар сени уьстюнлюгюнгню гёрер.

16Оьз оьзюнге ва оьзюнг уьйретеген затлагъа тергев эт. Бу затлагъа юрегингни салып иш гёр. Эгер сен шолай этсенг, оьзюнгню ва сагъа тынглайгъанланы къутгъарырсан.

#### 5

1Бир заманда да чагъы уллу эргишиге бетхатирсиз сёйлеме, атанга ялбарагъан да йимик, огъар да ялбар. Жагьиллеге агъанга, ининге йимик,[+] 2уллу къатынлагъа ананга йимик янаш. Къызъяшлагъа къызардашларынга йимик, таза юрек булан янаш.


Тул къатынланы гьакъында

3Гертилей де тарчыкъ гьалгъа тюшген тул къатынланы абурлап гьайын эт. 4Эгер тул къатынны яшлары яда яшларыны да яшлары бар буса, оьз агьлюсюню ва ата анасыны гьайын этмек булан олар оьзлени иманын гёрсетмеге гереклер. Аллагь да шолай сюе[+]. 5Оьзюню гьайын этме биревю де ёкъ янгыз къалгъан герти тул къатын буса янгыз Аллагьгъа умут эте, гечеси гюню булан дуа да эте туруп, Ондан кёмек тилей. 6Амма тул къалгъан къатын кепи сюйгенни этип яшай буса, ону оьлген деп гьисап этип къоймагъа ярай[+]. 7Адамлагъа шо насигьатланы бер, сонг олар айыплы болмасын. 8Оьзюню къардашларыны, айрокъда агьлюсюню гьайын этмейген гиши имандан чыкъгъандыр ва имансыздан да бетердир.

9Тул къалгъан къатынланы санавуна янгыз алтмыш йыл тамамлангъанланы ва янгыз бир керен эрде болгъанланы къош.

10Шо къатын яхшы ишлери булан белгили, яшларын тарбиялайгъан, къонакъны сююп къабул этеген, хыйлы керенлер Аллагьны халкъына гьалал кюйде къуллукъ этеген, къыйынлыкъгъа тюшгенлеге кёмеклешеген ва оьзюн гьар тюрлю яхшы ишлер этивге багъышлайгъан болмагъа тюше[+].

11Жагьил тул къатынланы бу санавгъа къошма, неге десе, оланы Месигьге[†] этеген къуллугъундан эсе, къаркъарасыны напсы гючленгенде дагъы да къайтып эрге бармагъа сюегени артыкъ болур.

12Алда берген сёзюн бузгъанда, олар оьзлер оьзлени айыпгъа салалар.

13Мундан къайры да, олар заманны бош оьтгеривге ва уьйден уьйге юрювге уьйренип къалалар. Олар янгыз заманны бош оьтгерип къоймай, дагъы да айтды къуйтдуну сёйлемеге, оьзгелени ишлерине баш сукъмагъа башлайлар ва сёйлемеге тюшмейген затланы сёйлейлер[+].

14Шо саялы мен жагьил тул къатынлагъа эрге бармакъ, яшлар тапмакъ, уьй къуллугъун кютмек ва душманлагъа гьеч бир бугьтан сёйлемеге багьана бермей турмакъ яхшыдыр деп маслагьат этемен[+].

15Оланы бирлери тюз ёлдан чыгъып, иблисни ёлуна тюшюп де битгенлер.

16Эгер иманлы къатынны къардашларыны арасында тул къалгъан къатынлар бар буса, олагъа кёмек этмекни Исагъа иман салгъанланы жыйыныны[†] уьстюне салмайлы, олагъа оьзю шо къатын кёмек этмеге герек. Шо заман жыйын янгыз къалгъан тул къатынланы гьайын этмеге болар.


Жыйынны ёлбашчыларыны гьакъында

17Исагъа иман салгъанланы жыйынына яхшы ёлбашчылыкъ этеген, айрокъда Аллагьны каламын билдиривде ва уьйретивде къаныгъывлукъ гёрсетеген ёлбашчылар эки къабат артыкъ макътавгъа лайыкълы[+].

18Сыйлы Язывларда: «Ашлыкъ басагъан оьгюзню авзун байлама», «Ишлейген адам оьзюне тийишли гьакъгъа лайыкълыдыр», – деп язылгъан[+].

19Ёлбашчылагъа къаршы этилген айыпны, янгыз ону эки яда уьч шагьат гертилесе, къабул эт[+]. 20Гюнагь иш этегенлеге жыйынны бары да адамларыны алдында ачыкъ кюйде айып эт; къалгъанлагъа да шо дарс болуп къалсын[+].

21Аллагьны, Иса Месигьни ва О танглагъан малайиклени алдында сагъа бары да затда шо насигьатлагъа гёре юрюме бувараман. Гьеч биревню биревден артыкъ гёрме ва гьеч биревге ян тартма. 22Кимни буса да биревню гюнагьларына ортакъчы болмас учун, биревню де уьстюне алгъасап къолларынгны салып[*] къойма. Бары да затда таза болмагъа къаст эт[+].

23Янгыз бир сув ичип тургъанынг таман, аз маз чагъырны да къолла. О ашкъазангъа пайдалы. Шо заман сен олай чакъда чакъда авруй турмажакъсан[+].

24Бир бир адамланы гюнагьлары гьали ва къыяматгюн болгъунча ачыкъдан гёрюнюп тура. Биревленики буса гечге таба белгили болажакъ. 25Тап шо кюйде яхшы ишлер де ачыкъдан гёрюнюп тура, ачыкъдан гёрюнмей турагъанлары буса гечге таба белгили болуп къала.

#### 6


Къулланы гьакъында

1Аллагьны аты ва Ону гьакъындагъы уьйретив хорланмасын учун, къуллар оьзлени есилерине гьюрмет булан янашмагъа гереклер[+]. 2Есилери Исагъа иман салгъан къуллар да, олар булан иман къардашлар болгъанбыз деп, олагъа гьюрметсизлик этмесинлер. Терсине, дагъы да яхшы къуллукъ этмеге борчлулар, неге тюгюл олар къуллукъ этегенлер – Исагъа иман салгъан сююмлю адамлар. Адамланы сен шолай уьйретмеге ва шогъар чакъырмагъа тарыкъсан[+].


Ялгъан уьйретивлер ва гьакъ герти байлыкълар

3Башгъа уьйретивню билдирип, Аллагь сюеген ёлну гёрсетеген Раббибиз Иса Месигьни[†] гьакъ герти уьйретивю булан рази тюгюл,[+] 4-5хохабазлыкъ этеген адам буса – бир затны да англамайгъан адам. Шо даим эрише турмагъа, асувсуз хабарланы сёйлеп юрюмеге сюеген бузукъ гьасиретлиги булангъы бир адам. Булар бары да ругьдан бузулгъан, гьакъ гертилик не экенни билмейген инсанланы арасында гюнчюлюк, эришивлюклер, ачувлу сёйлевлер, къайдагъы яман шекликлер, даимлик тюртюшювлер тувдура. Шолай адам Аллагь сюеген ёлда юрюмеклик бай болувгъа элтеген ёл деп ойлаша[+][+].

6Аллагь сюеген ёлда юрюмеклик булан рази болуп къалмакълыкъ буса – инсан учун бир уллу байлыкъ[+]. 7Биз бу дюньягъа оьзюбюз булан бир зат да алып гелмегенбиз, бу дюньядан да оьзюбюз булан бир зат да алып гетмеге болмасбыз[+]. 8Гиймеге опурагъыбыз ва ашамагъа ашыбыз бар буса, рази болуп къаларбыз[+]. 9Бай болмагъа къаст этегенлер сынавгъа ва тузакъгъа тюшер, маънасыз ва зараллы гьаваслыкълагъа берилип къалар. Шо гьаваслыкълар инсанланы языкълыкъгъа ва оьлюмге гелтирер[+].

10Неге тюгюл де, акъчагъа гьасиретлик – къайсы яманлыкъны да тамуру. Бир тайпалар оьзлени шогъар бакъгъан якъдагъы къастында имандан тайышды ва оьзлер оьзлеге къагьрулу къайгъы гелтирди[+].


Павелни Тимофейге берген ахырынчы насигьатлары

11Сен, Тимофей, Аллагьны къулусан, шо саялы булай затлардан къачмагъа тарыкъсан. Муъминликге, Аллагь сюеген ёлгъа, имангъа, сюювге, сабурлукъгъа, адамлар булангъы аралыкъда йымышакълыкъгъа етишмеге къаст эт[+].

12Даимлик яшавгъа етишмеге, иманны ёлунда тийишли кюйде юрюмеге къаст эт. Кёп шагьатлар бар ерде сен Исагъа мюкюр болгъан заманда, сен бу яшавгъа чакъырылгъан эдинг[+].

13Гьар затгъа яшав береген Аллагьны алдында ва Понтий Пилат бар ерде гьеч бир тартынывсуз шагьатлыкъ этген Иса Месигьни алдында мен сагъа ташдырып айтаман:[+]

14Раббибиз Иса Месигь къайтып гележек гюнге ерли сагъа берилген бары да буйрукъланы инамлы кюйде ва гьеч багьанасыз кют.

15Макътавлу, биргине бир Гьаким, пачаланы да Пачасы, раббилени де Раббиси болгъан Аллагь шо гюнню алданокъ белгиледи[+].

16Оьлмесликге янгыз О ес болгъан. Бирев де Ону гёрмеген ва гёрмеге де болмай. О бирев де ювукълашып болмайгъан нюрде яшап тура. Гьюрмет ва къудрат гьар даим де Онуки болсун! Амин.

17Бу дюньядагъы байлагъа бувар: оьктем болмасынлар ва инамлы тюгюл байлыгъына аркъа таямай, леззет алмакъ учун бизин бары да тарыкъ затлар булан аявсуздан таъмин этеген Аллагьгъа аркъа таясынлар[+].

18Оланы яхшылыкълар этмеге, яхшы ишлери булан бай болмагъа, чомарт болмагъа ва малындан пай чыгъарма гьазир болмагъа уьйрет[+].

19Шоллукъда, герти яшав алмакъ учун, олар гележегине кюрчю болажакъ хазналар топласынлар.

20Тимофей, бары да сагъа инанылып берилген затны сакълап тур. Аллагьсыз бош лакъырлардан ва инсанлар янгылыш болуп «илму» деп айтагъан затгъа байлавлу эришивлюклерден баш къачыр[+]. 21Шо «илмугъа» ес болгъанбыз деп айта туруп, бир тайпалар энни иманны ёлундан тайышды.

Аллагьны рагьмусу сизин булан болсун[+].

### 2 Тимофейге

#### 2 Тимофейге

2 Тимофейге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]


#### Баш сёз


Тимофейге язылгъан экинчи кагъыз


2 Тимофейге

Бу кагъыз Павелни язгъанларындан ахырынчысы болмагъа ярай. Ону элчи Румда язгъан болмагъа герек. Кагъызында о къайтып оьзюню инамлы иш ёлдашы Тимофейни атын тутуп сёйлей. Бу кагъызда Павелни инг де терен гьислери бериле. Иманы саялы гьызарланагъан Павел, туснакъда да олтуруп, дувангъа ва оьлюм гьукмугъа гьазирлик гёрюп тура. Тап шо вакътисинде о бютюн оьмюрюню узагъында оьзюню якълав болуп тургъан ва оьзюне кёмек этип тургъан Аллагьгъа макътав эте.

Павелни оьлюм къоркъутмай, о оьзюн Месигь де булан бирче даимлик яшав къаравуллагъанына къатты кюйде инана. Тек элчи Исагъа иман салгъанланы жыйынларыны гележеги булан байлавлу гьай этивден де парахат тюгюл, неге тюгюл де олар да оьзюню уьстюне тюшген гери урувланы, гьызарлавланы гёрмеге тюшежегин биле. Павел кёп адамлар гьакъ гертиликге арт бережегин, оьзлени уьстюндеги Аллагьны гьакимлигине мюкюр болмагъа сюймежеклигин алданокъ айтып бере. Шо саялы да Павел Тимофейге, ону булан бирче Исагъа иман салгъанланы барысына да, Месигь гьар бир гьакимиятдан ва гьакимликден оьрде токътагъан Пачабыз экенни де эсде сакълап, болажакъ гьызарлавлагъа да, къоркъутувлагъа да къарамайлы, инамлы кюйде токътап турмагъа чакъырыв эте: «Иса Месигь оьлюмню ёкъ этди ва Сююнч Хабар булан яшавну ва оьлюмсюзлюкню ёлун ачды» (1:10).

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Бу кагъызны мен, Аллагьны буйругъу булан Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан Павел, язаман. Исагъа иман салмакъ булан Аллагь ваъда этген даимлик яшавну билдирмеге йиберилгенмен мен[+]. 2Мени сююмлю уланым Тимофейге Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден гелеген зор яхшылыкъ, рагьму ва парахатлыкъ болсун![+]


Павел Тимофей учун Аллагьгъа шюкюрлюк эте

3Гечеси гюню булан сени учун дуа эте туруп, ата бабаларым этгенде йимик, таза намусум булан мен Аллагьгъа къуллукъ ва Огъар шюкюр этемен[+]. 4Мен сени гёзьяшларынгны эсге алагъан заманда, сени гёрмеге бек сюемен: шо гёрюшюв мени оьтесиз къувандыражакъ эди. 5Сени гьакъ юрекден имангъа берилгенингни эсге аламан: уллу ананг Лоида ва ананг Еника шолай иманлы эдилер; олардагъы иман сенде де баргъа инанаман[+]. 6Уьстюнге къолларымны салгъан заманда, сагъа берилген Аллагьны савгъатыны отун оьзюнгде сёнмей сакъламакъны къастын эт[+]. 7Аллагь бизге къоркъувну Ругьун бермеди, къудратны, сюювню ва оьзюбюзню елеп болувну Ругьун берди[+].

8Шогъар гёре Раббибизни гьакъында сёйлемеге ва Ону учун туснакъгъа тюшген менден илыкъма. Сююнч Хабарны[†] билдирегеним саялы мен чегеген азапланы ортакъчысы бол ва Аллагьны къудратына аркъа тая[+]. 9Аллагь бизин этген ишлерибизге гёре тюгюл, Оьз мурадына ва зор яхшылыгъына гёре къутгъарып, юреклерибизде Оьзю булан яшамагъа чакъырды. Шо зор яхшылыкъ дюнья яратылгъанчадан алда да Иса Месигьден бизге берилди[+]. 10Амма Къутгъарывчубуз Иса Месигьни гелмеклиги булан бизге шо зор яхшылыкъ белгили болду. Иса Месигь оьлюмню ёкъ этди ва Сююнч Хабар булан яшавну ва оьлюмсюзлюкню ёлун ачды[+]. 11Мени де Аллагь шо сююнчню хабарчысы, элчиси ва устазы этип белгиледи[+]. 12Шо себепден мен гьали азап чегемен. Амма мен шондан илыкъмайман, неге тюгюл мен оьзюм кимге иман салагъанымны билемен ва магъа аманат этилген затны О къайтып гележек гюнге ерли сакълажагъыма инанаман[+].

13Менден эшитген бу гьакъ герти уьйретивню оьзюнге уьлгю этип алып къой ва Иса Месигь булан бирликде иман ва сююв булан яшап къал. 14Ичибизде яшайгъан Аллагьны Ругьу булан сагъа аманат этилген яхшы затланы къоруп сакъла[+].

15Асиядагъыланы бары да, Фигелни ва Гьермогенни де къошуп, магъа арт бергенни сен билесен[+]. 16Онесифорну уьюндегилерине Раббибиз Оьзюню рагьмусун гёрсетсин дагъы. Неге тюгюл де, о кёп керенлер мени юрегиме рагьатлыкъ салды ва мени бугъавланып сакъланагъанымдан илыкъмады[+]. 17Румгъа гелген заманда, бек къаст этип излеп, о мени тапды. 18Месигь къайтып гелген гюнюнде Онесифоргъа Раббибиз рагьмусун гёрсетсин дагъы. Эфесде о магъа нечик кёмек этгенни сен яхшы билесен.

#### 2


Сююнч Хабар учун азап чегив

1Балам, Иса Месигь[†] береген зор яхшылыкъ булан гюч ал. 2Кёп шагьатлар бар ерде менден эшитгенлерингни башгъаланы уьйретип бажаражакъ инамлы адамлагъа тапшуруп къой.

3Иса Месигьни яхшы асгерчиси гьисапда азап чекмеге гьазир болуп тур[+]. 4Асгерлик къуллугъун кютеген гьеч бирев де оьзюн яшав масъалалар булан байлавлу этмес; ону учун аслу зат оьзюню гьакимини разилигин алмакъдыр. 5Ярышны къайдаларын бузагъан кочап да гьеч савгъат алмас[+]. 6Авлакъда ишлейген сабанчы да жыйылгъан тюшюмден оьзюню пайын биринчи болуп алмагъа герек[+]. 7Мен айтагъан затланы гьакъында ойлашып къара. Оланы барын да англамагъа сагъа Раббибиз кёмек этер.

8Давутну наслусундан[†] болуп, оьлюмден тирилген Иса Месигьни эсингде сакълап къой. Мен билдиреген Сююнч Хабарда[†] шо гьакъда айтыла[+]. 9Шо Сююнч Хабар саялы, бир жинаятчы йимик, мен бугъавланып азап чегемен. Амма Аллагьны каламын бугъавламагъа бажарылмас![+] 10Шо саялы, Аллагь сайлагъанлар учун Иса Месигь береген къутгъарылывну ва даимлик макътавлукъну олар да алып болсун учун, мен бары да затгъа чыдап тураман[+]. 11Муна инанмагъа тюшеген сёзлер:

Эгер биз Ону булан бирче оьлдюк буса, Ону булан бирче де яшарбыз[+].
12Гьали бизге чыдамагъа тюше буса, Ону булан бирче гьакимлик этербиз.
Биз Ону инкар этсек, О да бизин инкар этер[+].
13Гьатта биз Огъар амин болмасакъ да, О бизге амин болар, неге тюгюл де О Оьзюн инкар этип болмас[+].


Аллагьны лайыкълы къуллукъчусу

14Бу затланы Аллагь сайлагъанланы барыны да эсине сал. Эришивлюклер болмасын деп, иман къардашларыбызгъа Аллагьны аты булан бувар. Булай эришивлюклер гьеч бир пайда гелтирмес, тынглайгъанлагъа янгыз зарал гелтирер[+]. 15Оьзюнгню Аллагьгъа лайыкълы гьисапда гёрсетмеге къаст эт. Илыкъмагъа себеби болмайгъан ва гьакъ герти сёзню тюзлюгюне уьйретеген бир къуллукъчу йимик гьаракат эт. 16Аллагьсыз бош лакъырлардан ари тур, неге тюгюл шону булан машгъул болагъанлар Аллагьдан баргъан сайын арекге чыгъалар[+]. 17Шолай адамланы сёзю югъагъан аврув йимик яйыла. Оланы арасында гьали Гьименей де, Филет де бар[+]. 18Олар гьакъ герти ёлдан чыкъгъанлар ва гьатта оьлюлени тирилеген заманы етишип де битген деп де айталар. Шолайлыкъда, кёп адамланы имандан тайышдырмагъа къарайлар[+]. 19Амма Аллагьны къатты кюрчюсю чайкъалмас. Онда: «Раббибиз оьзюнюкилени таный» ва «Раббибизни атын тутгъан гьар ким яманлыкъдан арекде турсун», – деп оюлуп язылгъан[+].

20Гьар бир уллу ожакъда янгыз гюмюшден ва алтындан тюгюл, агъачдан ва балчыкъдан этилген савут саба да болагъанны сен билесендир. Оланы бирлери гьюрметли гюнлер къоллана, бирлери буса гьар гюн къоллана[+]. 21Тап шо кюйде наслыкъдан тазалангъан инсан, гьар бир яхшы ишде есине пайдалы ва таза болуп, гьюрметли гюн учунгъу савут саба йимик къолланма болур. 22Жагьилликни напсларындан къач. Таза юрекден Раббибизни атын тутгъанлар булан бирликде муъминликге, имангъа, сюювге ва парахатлыкъгъа элтеген ёлда юрюмеге къаст эт[+].

23Гьеч бир маънасыз ва агьмакъ тартышывлагъа къошулма, неге тюгюл шолар янгыз эришивлюклер тувдурагъанны сен билесен[+]. 24Раббибизни къуллукъчусу эришмеге тюшмей. О бары да халкъгъа яхшы янашмагъа, бажарывлу кюйде уьйретип билмеге ва чыдамлы болмагъа, 25оьзюне къаршы чыгъагъанны сабур кюйде тюзлемеге герек. Балики, Аллагь олагъа товба этдирер ва олар да гьакъ гертиликни билер[+]. 26Шо заман олар эс табарлар, оьзюню айтгъанын этдирип, есир этген иблисни тузагъындан къутулмагъа болурлар[+].

#### 3


Ахыр заманны гьакъында

1Билип къой: ахыр заман бек къыйын болажакъ[+]. 2Инсанлар оьзлени сюеген, даим къазанчны, даим оьзлени гьайын этеген, макътанчыкъ, хохабаз, гьонкъа, ата анасына тынглавсуз, яхшылыкъны хадирин билмейген, сыйсызлыкъ этеген болажакълар[+]. 3Олар сюювсюз, юрек тутагъан, яла ябывчу, оьзлени енгип сакълап болмайгъан, вагьши, рагьмуну душманлары,[+] 4хыянатчы, гьайсыз, артыкъ оьктем болажакълар. Олар Аллагьдан эсе кеп чегивню артыкъ сюежеклер. 5Олар тышдан дин юрютеген болуп гёрюнюп, ичинден ону гючюн инкар этежеклер. Бу жура адамлардан арекде тур.

6Оланы бирлери уьйлеге гирип, оьзлени гьар тюрлю гьасиретликлер елеген, гюнагьдан толгъан, сай гьакъыллы къатынгишилени елемеге сюелер. 7Шо къатынгишилер даим не зат буса да бир затны уьйренмеге къарайлар, тек гьакъ гертиликни англайгъан даражагъа етишмеге чи болмайлар. 8Яннес ва Ямбрес нечик Мусагъа[†] къаршы чыгъып турду буса, бу гьакъылдан тайышгъан, ялгъан иманы булангъы адамлар да шолай гьакъ гертиликге къаршы чыгъалар. 9Амма оланы ишлери тюзелмес. Мусагъа къаршы тургъан адамлагъа болгъанда йимик, бютюн халкъны алдында буланы да авлиялыгъы ачыкъгъа чыгъажакъ[+].


Оьзю Тимофейге этилген насигьатлар

10Мен уьйретеген затланы барын да, мен нечик яшайгъанны, мени муратларымны, иманымны, сабурлугъумну, сюювюмню, чыдамлыгъымны, 11Антиокияда, Иконийде ва Листрада мени артымдан тюшген гьызарлавланы ва мен тарыгъан къыйынлыкъланы сен билесен. Бир гьызарлавлагъа тюшген эдим дагъы! Амма Аллагь оланы барындан да мени къутгъарды[+]. 12Иса Месигьге[†] иман салып, Аллагьны ёлуна къыйышывлу кюйде яшамагъа сюегенлер бары да гьызарланар[+]. 13Амма яманлыкъ этегенлер ва ялгъанчылар, дагъы да яман болуп, оьзлер алданажакълар ва оьзгелени алдатажакълар[+].

14Сен буса уьйренген ва инангъан затларынга амин болгъан кююнгде къал, неге тюгюл сени ким уьйретгенни оьзюнг билесен чи. 15Сыйлы Язывланы сен яш чагъынгдан берли билесен. Олар сагъа Иса Месигьге салгъан имандан таба къутгъарылывгъа элтеген англавну бермеге бола[+]. 16Аллагь ругьландыргъангъа гёре, Сыйлы Язывланы барысы да уьйретив, юзюн ачыв, хаталаны тюзлев, гьалал яшама насигьат берив учун пайдаладыр[+]. 17Шолайлыкъда, Аллагьны къулу бажарывлу болур ва гьар бир яхшы иш учун гьазир болур[+].

#### 4

1Аллагьны, савлагъа ва оьлюлеге дуван этежек Иса Месигьни[†] алдында Ону геливю ва гьакимлигини токъташдырылыву булан сагъа буюраман:[+] 2сагъа онгайлыда да ва онгайлы тюгюлде де Аллагьны каламын билдирме гьазир кюйде тур! Уьйретегенде, бир заманда да чыдамлыгъынгны тас этмейли, адамланы хаталарын гёрсет, юзлерин ач, ругьландыр[+]. 3Бир заман гележек чи, инсанлар гьакъ герти уьйретивге тынгламагъа да сюймежеклер. Оьзлер чыдамсыз кюйде эшитме сюеген затлагъа гьасирет кюйде тынгламакъ учун, олар гьар тюрлю устазланы чакъыражакълар. 4Гьакъ гертиликни орнуна олар къайдагъы бош ёмакълагъа тынглажакълар. 5Амма сен гьар заман айыкъ тур, бары да къыйынлыкъланы башынгдан гечир, Сююнч Хабарны[†] билдиривчюсюню ишин ерине етдир, Аллагьгъа этеген къуллугъунгну камил кюйде кют[+].

6Мени яшавум къурбан салынагъан ердеги къурбан йимик, магъа да аз заман тюгюл къалмагъан[+]. 7Мен къоччакъ кюйде ябушдум, оьз ёлумну оьтдюм ва даим де Аллагьгъа гьалал къуллукъ этдим[+]. 8Гьали буса мени учун уьстюнлюкню тажы гьазир, неге тюгюл мен Аллагьны разилигин къазанып яшадым. Адилли дуванчы болгъан Раббибиз Оьзю белгилеген гюн шону магъа, янгыз магъа да тюгюл, Ону гелмеклигин сююп гёзлейгенлеге барына да бережек[+].

9Мени яныма тез гелмеге къаст эт. 10Бу дюньяны кёп сюегени саялы, Демас, мени къоюп, Салоникге гетип къалды чы. Крискент Галатиягъа, Тит буса Далматиягъа гетдилер[+]. 11Мени янымда янгыз Лукъа къалды. Гелегенде, оьзюнг булан Маркны да алып гелерсен. Этеген къуллугъумда магъа о кёп кёмек эте[+]. 12Тигьикни Эфесге йибердим[+]. 13Мени яныма гелегенде, Троадада Карпны янында унутуп къойгъан уьст опурагъымны ва китапланы, айрокъда къолъязывланы гелтирерсен[+].

14Темирчи Искендер магъа кёп зарал этди. Раббибиз огъар этген ишлерине гёре тийишлисин бережек[+]. 15Сен де ондан сакъ бол, неге тюгюл бизин сёзлерибизге о бек къаныгъывлу кюйде къаршы чыгъа эди.

16Биринчи керен магъа оьзюмню якъламагъа тюшгенде, гьеч бирев де мени янымны тутмады, барысы да магъа арт берди. Шо олагъа гюнагь саналмай къалсын дагъы! 17Амма мен Сююнч Хабарны толу кюйде билдирсин деп, ону бары да ят халкълар[†] эшитип болсун деп, Раббибиз янымда да болуп, магъа гюч берди. Мен де шо арсланкъапланны авзуна тюшмей, къутулмагъа болдум[+]. 18Раббибиз энниден сонг да мени яманлыкъдан къутгъаражакъ ва Оьзюню кёклердеги пачалыгъында сыйындыражакъ. Огъар гьар даим де макътавлар болсун! Амин.


Ахыргъы саламлар

19Прискилагъа, Акилагъа ва Онесифорну агьлюсюне де саламлар айтарсан[+]. 20Эраст Коринфде къалды. Трофимни буса авруйгъаны саялы мен Милетде къойдум[+]. 21Мунда къыш болгъунча гелмеге къара. Эвбул, Пуд, Лин, Клавдий ва бары да иман къардашларыбыз сагъа саламлар йиберелер.

22Раббибиз сени ругьунг булан бирче болсун! Аллагьны рагьмусу сизин булан болсун.

### Титге

#### Титге

Титге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]


#### Баш сёз


Титге язылгъан кагъыз


Титге

Кёбюсю дин алимлери токъташдырагъан кюйде, Павел бу кагъызын Румда, оьзю гечингенче бир аз алдынлар язгъан. Кагъызын Павел Критдеги иш ёлдашы Титге язгъан. Ону бу атавда элчи оьзюню ахырынчы сапарларыны бирисинде къоюп гетген болгъан. Тит Исагъа иман салгъанланы мунда къурулгъан жыйынларыны гьайын этмеге герек болгъан. Бу енгил иш болмагъан. Критлилени хасиятларын, юрюшлерин билеген Павел олагъа ачыкъдан къаршылыкъ билдирген. Иса Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабар онда чалтлыкъда къынгырлашып гетгени ва огъар байлавлу ялгъан англатывлар берилгени элчиге белгили болгъан. Жыйынларда пакарсызлыкъ гьукму сюрген. Бир бир имансызлар Аллагьны халкъыны арасында къалмагъал гётермек учун, не имканлыкъдан да пайдалангъан. Бу затлар Павелни Титге кагъыз язмагъа ва огъар Критде жыйынлар къурув булан байлавлу мекенли ёл гёрсетивлер бермеге борчлу этген. Шо бир вакътини ичинде Павел Титге ялгъан устазланы юзюн ачывда тарыкълы болагъан къаттылыкъны гёрсетмекни де таклиф эте. Кагъызда Аллагьны рагьмусуну къутгъарывчу къудраты гьакъда айрыча эсгериле.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Аллагьны къуллукъчусу ва Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан мен Павелден саламлар! Аллагь мени Оьзю сайлагъанланы имангъа ва гьакъ гертиликге гелтирмек учун йиберген. Шо гьакъ гертилик буса Аллагь сюеген ёлда юрюмек булан байлавлу ва[+] 2Ону сайлагъанларына даимлик яшавгъа умут бере. Даимлик яшавну буса бир де ялгъаны болмайгъан Аллагь бизге дюнья яралгъанчадан берли де ваъда этди. 3Белгилеген заманы етишгенде, О Оьзю Хабарын ачыкъ этди. Шо Хабарны билдирмек Къутгъарывчубуз Аллагьны буйругъу булан магъа тапшурулду[+]. 4Мени булан бир иманда болгъан уланым Титге Атабыз Аллагьдан ва Къутгъарывчубуз Иса Месигьден рагьму ва парахатлыкъ болсун![+]


Титни Критде къуллукъ этивю

5Башлангъан ишлерибизни ахырына етишдирсин ва мен сагъа буюргъан кюйде, бары да шагьарларда Исагъа иман салгъанланы жыйынлары учун ёлбашчыларын белгилесин деп, сени Критде къойгъан эдим[+]. 6Ёлбашчы этилип сайланажакъ гиши айыпсыз болма тарыкъ. Ону бир къатыны, иманлы, пасат юрюмейген, тынглавлу авлетлери болма тарыкъ[+]. 7Оьзюне Аллагьны къуллугъу тапшурулгъан ёлбашчы ишинде сёз табып болмасдай болма тарыкъ. О оьктем, къарсалавлу, ичкичи, къалмагъалчы, байлыкъгъа гьасирет гиши болма тюшмей[+]. 8О къонакъланы къабул этме сюеген, рагьмуну сюеген, айыкъ пикир этеген, адилли, Аллагьгъа берилген, оьзюн енгип сакълап болагъан гиши болма тюше. 9О бизин уьйретивюбюзге къыйышывлу гьакъ герти хабаргъа амин болма тюше. Шоллукъда, о башгъалагъа да гьакъыллы дарслар бермеге ва гьакъ гертиликге къаршы чыгъагъанланы инкар этмеге болар.

10Биревню де гьакимлигин къабул этмейген кёп адамлар бар. Олар бош хабарлар булан машгъул болалар ва оьзгелени алдатып юрюйлер. Сюннет этилмекни талап этегенлени арасында шолайлар айрокъда кёп[+]. 11Оланы авзун токътатмагъа герек, неге тюгюл олар илыкъ кюйде къазанмакъ учун, савлай агьлюлени терс ёлгъа салалар, оланы уьйретме тюшмейген затлагъа уьйретелер[+]. 12Критлилени бири – оланы арасында пайхаммар деп гьисапланагъаны – гьатта: «Критлилер – барысы да ялгъанчылар, гьонкъалар, эринчек гьампалар», – деп де айтгъан. 13-14Шо тюз де тюз. Шогъар гёре, олар гьакъ герти иманны ёлуна тюшсюн деп, ягьудилер ойлашып чыгъаргъан бош хабарлагъа ва гьакъ гертиликге арт бергенлени гёрсетивлерине тергев бермесин деп, сен олагъа къатты кюйде бувар[+][+].

15Юреги тазалар учун бары да зат таза, амма имансызлар ва бузулгъанлар учун бир де таза зат ёкъ, неге тюгюл оланы гьакъылы ва намусу бузукъ[+]. 16Олар Аллагьны таныйбыз деп къычыралар, амма оьзлени ишлери булан олар Ону инкар этелер. Олар жиргенч, айтгъангъа тынгламайгъан ва гьеч бир яхшы ишге ярахсыз гишилер[+].

#### 2


Гьакъ герти уьйретивню ёлу

1Тит, сени айтсакъ, сен гьар заманда да гьакъ герти уьйретивге къыйышывлу гелеген кюйде уьйрет. 2Эсли эргишилени оьзлени енгип сакълап, тийишли кюйде тутуп болагъан, айыкъ пикир этеген, иманда, сюювде ва сабурлукъда къатты турагъан болма уьйрет. 3-5Шолай да эсли къатынгишилеге юреклеринде Аллагь булан турсун, айтды къуйтду юрютмесин ва ичкичи болмасын деп насигьат бер. Олар оьзгелени тийишли яшав къайдалагъа уьйретсинлер. Жагьил къатынлагъа эрлерин ва яшларын сюеген, айыкъ пикир этеген, оьзлени сав тутуп билеген, уьй къуллукълу, рагьмулу, эрлерине тынглавлу болсун деп насигьат берсин. Шоллукъда, Аллагьны каламы хорланмас[+][+].

6Жагьил уланланы да айыкъ пикир этеген болмагъа борчлу эт[+]. 7-8Бары да ишлерингде яхшы амалларынг булан оьзюнг уьлгю гёрсет. Сени уьйретивюнг гьакъ юрекден ва мекенли болсун, сёйлевлеринг сав ва сёз табып болмасдай болсун. Шоллукъда, душманларынг бизин гьакъыбызда гьеч бир яман зат айтып болмасдай ва оьзлер де илыгъардай гьалгъа тюшер[+][+].

9Къулланы бары да затда оьзлени есилерине тынглавлу болмагъа уьйрет. Олар есилерине яравлу болсунлар ва къарыв къайтармасынлар[+]. 10Есилерини затын урламасынлар, оьзлени инанмагъа ярайгъан адамлар йимик гёрсетсинлер. Бизин Къутгъарывчубуз Аллагь уьйретеген затлар нечик яхшы затлар экенни барысы да гёрсюн учун, олар оьзлени шолай юрютсюнлер.

11Аллагьны бары да инсанлагъа къутгъарыв гелтиреген зор яхшылыгъы гёрсетилди[+]. 12-13Биз оьзюне умут этеген насипли гюнню – уллу Аллагьыбыз ва Къутгъарывчубуз Иса Месигь[†] къайтып гележек гюнню – гёзлейгенде, бу зор яхшылыкъ бизин аллагьсызлыкъдан ва дюньяны напсларындан арекде турмагъа, айыкъ пикир этип болагъан, адилли ва Аллагь сюеген кюйде яшамагъа уьйрете[+][+]. 14Бизин гьар тюрлю яманлыкълардан къутгъармакъ ва тазаламакъ учун, биз яхшылыкъ этмеге гьасирет Оьзюню халкъы болсун учун, Иса Оьзюн къурбан этди[+]. 15Муна шугъар уьйрет. Сени бары да гьакимлигингни къоллап, иман къардашланы ругьландыр, олагъа бувар. Бирев де сагъа сансымай къарамасын[+].

#### 3


Гьалал яшавну гьакъында

1Иман къардашланы эсине бу затланы сала тур: олар башчылагъа ва гьакимлеге таби болмагъа, олагъа тынглавлу болмагъа, гьар бир яхшы ишни кютмек учун гьар заман гьазир болуп турмагъа гереклер[+]. 2Олар бир бирине яман сёйлемесинлер, эришмесинлер, бары да адамлагъа саламат ва юваш янашсынлар[+].

3Бир заманларда биз де авлия, тынглавсуз болдукъ, алданып турдукъ, гьар тюрлю напсланы, кеп чегивлени къуллары болуп турдукъ. Бизин яшавубуз оьчлюкден ва гюнчюлюкден толгъан эди. Башгъаланы биз де гёрюп ярамай эдик, башгъалар бизин де гёрюп ярамай эди[+]. 4Амма Къутгъарывчубуз болгъан Аллагь инсанлагъа бакъгъан якъдагъы рагьмусун ва сюювюн ачыкъ кюйде гёрсетди. 5Бизин О этген яхшы ишлерибиз учун тюгюл, Оьзюню рагьмусу булан къутгъарды. Аллагь Оьзюню Ругьуну къудраты булан бизин тазалады. О бизин ругь якъдан янгыдан тувдурду, бизге янгы яшав берди[+]. 6Къутгъарывчубуз Иса Месигьден[†] таба бизин уьстюбюзге шо Ругьну асламдан тёгюп къойду[+]. 7Аллагь Оьзюню зор яхшылыгъы булан бизин къабул этди, биз оьзюбюз умут этеген даимлик яшавну варислери болдукъ[+]. 8Булар инамлы сёзлердир.

Аллагьгъа иман салгъанлар яхшы ишлер булан машгъул болсун учун, сен бу сёзлени ташдырып айтгъанынгны сюемен. Бу олагъа да, башгъалагъа да пайдалы[+]. 9Авлия тартышывлардан, тайпа тухумланы тамурларыны гьакъындагъы хабарлардан ва Мусаны[†] Къанунуну[†] гьакъындагъы эришивлерден, тартышывлардан арек бол. Олар гьеч пайда гелтирмес ва бирдокъда тарыкъ да тюгюл[+]. 10Бир керен, эки керен буваргъан сонг да ярплашдырыв гелтирме къарайгъан гишиге дагъы заманынгны зая этме[+]. 11Шолай адам тюз ёлун тас этген ва шолайлыкъда, гюнагь иш этип, оьз оьзюн айыплайгъан адамдыр.


Ахыргъы насигьатлар

12Янынга мен Артемни яда Тигьикни йибергендокъ, сен Никополгъа мени яныма тез гелерсен. Къышны мен онда оьтгермеге токъташгъанман[+]. 13Дувандагъы якълавчу Зенас ва Аполлос сапарын узатып болсун учун, бары да гючюнгню къолла. Оланы бары да тарыкъ гереги болагъан кюйню эт[+]. 14Оьзлени яшаву пайдасыз оьтмесин учун, бизинкилер, гьар гюнлюк тарыкъ герекни гьакъында ойлаша туруп, яхшы ишлер этмеге уьйренмеге тарыкъ[+].

15Гьали мени янымдагъылар барысы да сагъа салам йиберелер. Бизин сюеген иман къардашлагъа салам айт. Аллагьны рагьмусу сизин барыгъыз да булан болсун!

### Филимонгъа

#### Филимонгъа

Филимонгъа


Баш сёз

[1]


#### Баш сёз


Филимонгъа язылгъан кагъыз


Филимонгъа

Павелни бу кагъызы Румда язылгъан. Филимон Исагъа иман салгъанланы Колосдагъы жыйыныны ортакъчысы болгъан. Филимонну Онесим деген бир къулу, есин де ташлап, Румгъа къачгъан болгъан. Шо шагьарда болгъан бир агьвалат ону яшавун бюс бютюнлей алышдырып къоя: о элчи Павел булан ёлугъа. Павелден Онесим оьзюню Къутгъарывчусу болгъан Исаны гьакъында эшите ва Огъар иман сала. Къачгъаны саялы оьзюн къатты кюйде такъсырламагъа болажагъына да къарамайлы, шо агьвалат Онесимни есине къайтмаса ярамай деген гьасилге гелтире. Павел оьзюню кагъызын Филимонгъа къулуна бакъгъан якъда рагьмулу болсун ва языкъсынсын деп яза, неге тюгюл де Филимон йимик о да Исагъа иман салгъан. Павел къулчулукъгъа туврадан къаршы чыкъмаса да, о Онесимни де, Филимонну да арасында энни янгы аралыкълар бегигенни ачыкъ кюйде айтып бере: «Сонг сени булан даимге къалмакъ учун, балики, о сенден заманлыкъгъа айрылгъан болгъандыр. Гьали буса о сени янгыз къулунг болуп къалмай, сююмлю къардашынг да дюр. О мени учун да бек аявлу. Къул гьисапда ва Раббибизге иман салгъан къардаш гьисапда о сени учун да дагъы да аявлу болажагъына мен инанаман» (1:15 16).

#### 1

1Иса Месигьге[†] къуллукъ этегеним саялы туснакъдагъы мен Павелден ва иман къардашыбыз Тимофейден иман ёлундагъы сююмлю иш ёлдашыбыз Филимонгъа,[+] 2Исагъа иман салгъанланы сени уьюнгде жыйылагъанларына, иман къызардашыбыз Афиягъа ва иман ёлундагъы иш ёлдашыбыз Архипге салам![+]

3Атабыз Аллагьдан ва Раббибиз Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун.

4Сююмлю Филимон, мен дуа этегенде, сени учун даим Аллагьгъа шюкюр этемен[+]. 5Сени Раббибиз Исагъа ва Аллагьны бары да халкъына бакъгъан якъдагъы сюювюнгню ва олай да иманынгны гьакъында эшитемен. 6Месигь булан бирлигибизни себебинден бизде де яхшылыкъ бар. Барыбызгъа да ортакъ болгъан сени иманынг шо яхшылыкъгъа тюшюнювге гелтирсин деп, мен дуа этемен[+]. 7Сен Аллагьны халкъын рагьатландырып турдунг. Шо саялы, къардашым, сени олагъа бакъгъан якъдагъы сюювюнг мени къувандырып ва ругьландырып тура.

8Месигьни аты булан мен сагъа гьеч тартынмайлы борчунгну эсинге салып болур эдим[+]. 9Тек биз бирев биревню сюегенибиз саялы, мен, Павел, бир къарт чагъымдагъы ва гьали Иса Месигьге къуллукъ этегеним себепли болуп туснакъдагъы адам, сагъа тилемекни къолай гёремен. 10Мен туснакъдагъы заманда оьзюмню авлетимдей гёрген уланым Онесимге бир рагьму этмекни сагъа тилеймен[+]. 11Алда ону сагъа гьеч пайдасы болмагъандыр, амма гьали о сени ва мени учун пайдалы.

12Оьзюмню бир янымны айырып тайдыргъандай болса да, мен къайтарып ону сени янынга йиберемен. 13Сююнч Хабарны[†] билдирегенимни себебинден туснакъгъа тюшгеним саялы, сени орнунга о магъа кёмек этип турсун деп, мен ону мунда къоймагъа сюер эдим. 14Амма сени разилигинг болмай туруп, мен шолай этмеге сюймеймен. Сен шо яхшы ишни борчлу болуп тюгюл, оьзюнг сююп этгенингни сюер эдим.

15Сонг сени булан даимге къалмакъ учун, балики, о сенден заманлыкъгъа айрылгъан болгъандыр. 16Гьали буса о сени янгыз къулунг болуп къалмай, сююмлю къардашынг да дюр. О мени учун да бек аявлу. Къул гьисапда ва Раббибизге иман салгъан къардаш гьисапда о сени учун да дагъы да аявлу болажагъына мен инанаман[+].

17Шолай болгъанда, эгер сен мени оьзюнгню ёлдашынг деп гьисап эте бусанг, мени нечик къабул этежек эдинг бусанг, ону да шолай къабул эт. 18Эгер гьеч бир затда о сени хатирингни къалдыргъан буса яда сагъа борчлу буса, шо борч сагъа мени борчум деп гьисап этип къой. 19Мен, Павел, муну оьзюмню къолум булан язаман: мен тёлежекмен! Сен де магъа борчлу экенингни мен айтмай да къояман. Оьз оьзюнгню борчлусан![+] 20Шогъар гёре, къардашым, Раббибизни хатиринден бу яхшы ишни мени учун эт. Месигьге иман салгъан къардаш йимик, мени юрегимни рагьатландыр.

21Сагъа язагъаным – мен тилеген затны сен этежекге инанаман. Мен тилегенден де артыкъны этежегингни билемен. 22Бирдагъы бир зат: мени учун бир уьй гьазир эт. Неге тюгюл де, дуаларыгъыз къабул болуп, мен сизин яныгъызгъа къайтарман деп умут этемен.

23Мени йимик, Иса Месигьге къуллукъ этегени саялы туснакъ этилген Эпафрас[+] 24ва шолай да иман ёлундагъы мени иш ёлдашларым Марк, Аристарх, Демас ва Лукъа да сагъа саламлар йиберелер[+].

25Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизин ругьугъуз булан болсун.

### Ягьудилеге

#### Ягьудилеге

Ягьудилеге


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### Баш сёз


Ягьудилеге язылгъан кагъыз


Ягьудилеге

Бу кагъыз, оьзлер Исагъа иман салса да, Месигьге бакъгъан якъдагъы аминлигини ва алдагъы иманыны орталыгъында эки гёнгюллю болуп токътагъан ягьудилер учун язылгъан. Муна шо саялы да кагъызны автору ягьудилени иманыны ва Исагъа иман салгъанланы иманыны арасындагъы башгъалыкъланы уьстюнде тындырыкълы кюйде токътай. О Мусаны Къанунуна, исрайыл халкъыны тарихинде о тутгъан агьамиятлы ерге тийишли къыйматын бере. Шо бир вакътини ичинде кагъызда Эсги Разилешивню заманында болуп гетген бары да агьвалатлар Аллагьны инсанлар учун ойлашылгъан ва алданокъ онгарылгъан хабары гьисапда маъналы болуп токътагъаны айрыча эсгериле. Иса булан бирче бу дюньягъа нечик буса да бир янгылыкъ гелген. Исрайылны халкъы Аллагь учун этген къурбанлары бир инсанны да даимге айыпдан къутултмагъа болмагъан. Шо саялы да гьар заман къурбанлар этмеге тюше болгъан, шо къурбанлар да инсанлагъа йылдан йылгъа оланы гюнагьларын эсге салып тура болгъан. Амма Месигьге «… гьар гюн къурбан этмеге гьажатлы тюгюл. Оьзюн къурбан этген заманда, О барыбыз да учун бир керен ва гьар замангъа къурбан этди» (7:27). О бизин гьар даимге Аллагьны алдындагъы айыбыбыздан азат этди. Гёрюнюп турагъаны йимик, бу кагъызны алгъан Исагъа иман салгъанланы жыйыны Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны иманы булан къабул этген. Амма жыйындагъыланы Иса Месигь булан байлавлу болгъан умутун бир зат да осаллашдырмасын учун, кагъызны авторуна олагъа къайтып къайтып насигьат берип турмагъа тюше.

Бу кагъыз Исагъа иман салгъанланы жыйынындагъыланы бир бирин ругьландырмагъа, оьзлени жыйынындагъы ибадатда чакъда чакъда ортакъчылыкъ этмеге чакъыра. Олар гьар гюнлюк яшавунда да, оьзлени гьызарлайгъан, азап чегеген заманында да иманындан тайышмай токътап турмагъа тарыкълар. Олар оьзлени къаравларына ахыр гюнлерине ерли арт бермеген иманны игитлерини яшавуну кёп санавдагъы уьлгюлеринден ругьланып болалар.

#### 1


Аллагь Уланындан таба сёйледи

1Бырынгъы заманларда Аллагь бизин ата бабаларыбыз булан пайхаммарлардан[†] таба кёп керенлер ва гьар тюрлю къайдаларда сёйледи. 2Бу ахыр заманларда да О Уланындан таба бизин булан сёйледи. О бары да затын Уланына варисликге берди ва бир заманларда Ондан таба аламны да яратды[+]. 3Уланы Атасыны макътавлугъуну нюрю болуп токътай ва Оьзю Аллагьны барлыгъын гёрсете. Къудратлы сёзю булан О бары затны сакълап тура. Бизин гюнагьларыбыздан тазалап, О кёклерде Оьр болгъан Аллагьны онг ягъында олтурду[+]. 4Оьзюне къоюлгъан ат малайиклени атларындан оьрге чыкъгъанда йимик, Оьзю де олардан оьрге чыкъды[+].

5Аллагь бир малайикге де булай айтмады:

Сен Мени Уланымсан. Мен бугюн Сени Атанг болдум.

Яда:

Мен Ону Атасы болажакъман, О да Мени Уланым болажакъ[+].

6Оьзюню бютюн аламдан да алда тувгъан Уланын дюньягъа йиберип, Аллагь булай айтды:

Аллагьны бары да малайиклери Огъар сужда этсинлер[+].

7Малайиклени гьакъында да Аллагь булай айтды:

О Оьзюню малайиклерин елге ошайгъан, къуллукъчуларын да
отну ялынына ошайгъан этди[+].

8Амма Уланына булай айтды:

Сени тахынг гьар даим де болажакъ, гьей Аллагь! Сени пачалыгъынгда адилли кюйде ёлбашчылыкъ этилежек.

9Сен адилликни сюйдюнг, яманлыкъны гёрюп ярамадынг.
Шо саялы да Аллагь, Сени Аллагьынг, ёлдашларынгдан
эсе Сагъа артыкъ сююнч берди[+].

10Аллагь дагъы да булай айтды:

Я Рабби! Башлап Сен ерни кюрчюсюн салдынг. Кёклени де Сен
къолларынг булан яратдынг.
11Ер ва кёклер ёкъ болажакълар, амма Сен даим къалажакъсан.
Олар опуракъ йимик эсгиленип, тозулажакъ.
12Сен оланы опуракъ йимик, чырмап тайдырып, янгылары булан
алышдыражакъсан. Амма Сен алышынмажакъсан ва Сени
йылларынг тюгенмежек![+]

13Аллагь бир малайикге бир заманда да булай айтмады:

Душманларынгны Сени аякъ тюбюнге салгъынча, Мени онг
ягъымда олтуруп тур[+].

14Малайиклер къутгъарылажакъ адамлагъа къуллукъ этмек учун йиберилген ругьлар тюгюлмю[+]?

#### 2


Къутгъарылывну гьакъындагъы хабаргъа тергев бакъдырыв

1Тюз ёлну тас этмес учун, биз эшитгенлерибизге кёп тергев берип къарамагъа герекбиз. 2Малайиклерден таба билдирилген сёзлер герти болуп чыкъгъан сонг, шо сёзлени юрютмеген ва олагъа тынглавсузлукъ этген гьар адам адилли кюйде жазаланды. 3Биз шолай уллу къутгъарылывгъа агьамият бермей бусакъ, жазадан нечик къутулмагъа болурбуз? Шону чу Раббибиз билдирди ва шону Ондан эшитгенлер бизге гертиледилер. 4Шо хабарны Аллагь гьар тюрлю аламатлар, гьайранлыкълар, муъжизатлар булан ва Оьзюню Ругьуну савгъатлары булан гертиледи. Шо савгъатланы да О инсанлагъа Оьзю сюйген кюйде пайлады[+].


Инсанланы къутгъармакъ учун, Месигь олардай болуп къалды

5Биз айтагъан гележекдеги дюньягъа Аллагь малайиклени башчылар этип салмады[+]. 6Сыйлы Язывларда бирев булай айтгъан ер бар:

Я Рабби, оланы гьакъында ончакъы ойлашмагъа инсанлар
кимдир;
ончакъы гьайын этмек учун олар кимдир?
7Сен янгыз бир къысгъа болжалгъа оланы малайиклерден тёбен
салдынг,
сонг буса оланы макътавлукъну ва гьюрметни тажы булан
безендирдинг.
8Сен бары да затны оланы аякъ тюбюне салдынг!

Аллагь бары да затны инсанлагъа таби этди, олагъа таби болмагъан бир затны да къоймады. Биз буса инсанлагъа бары да зат таби болгъанны гьалиге гёрмейбиз[+]. 9Амма Иса Аллагьны рагьмусу булан Оьзю гьар ким саялы оьлюмню къабул этди. Биз аз замангъа малайиклерден тёбен салынгъан шо Исаны гёребиз. Гьали О макътавлукъну ва гьюрметни тажы булан безендирилген, неге тюгюл де азап чегип оьлюп гетди[+].

10Ону учун ва Ондан таба бары да зат бар. Кёп санавдагъы уланларын Оьзюню макътавлугъуна гелтирмек учун, Аллагь Исаны азаплардан таба камиллешдирме тарыкъ болгъаны тюз де дюр[+]. 11Инсанланы юреклерин тазалайгъан Иса ва юреклери тазалангъанлар – булар барысы да бир Атадандыр. Шо саялы Иса олагъа къардашларым деп айтмакъдан уялмай[+]. 12Иса булай дей:

Мен къардашларыма Сени атынгны айтажакъман ва Сени
халкъынг жыйылгъанда, Сагъа макътав этежекмен[+].

13Дагъы да О булай айта:

Мен Огъар аркъа таяйман

О да булай дей:

Муна Мен ва Магъа Аллагь берген авлетлер.

14-15Шо авлетлер сандан ва къандан болгъангъа гёре, шолагъа ошап, О инсан болуп къалды. Оьзюню оьлюмюнден таба оьлюмге гьакимлик этегенни, демек иблисни ёкъ этмек учун ва сав оьмюрю оьлюмню къоркъувунда къулчулукъда болгъанланы азат этмек учун, О шо кюйде гелди[+]. 16О малайиклеге тюгюл, Ибрагьимни[†] наслусундан болгъанлагъа кёмек эте чи! 17Шону учун Иса гьар бир якъдан Оьзюню къардашларына ошамагъа, халкъны гюнагьларындан гечмекде къурбан болмакъ учун, Аллагьгъа къуллукъ этивде рагьмулу ва инамлы баш дин къуллукъчу[†] болмагъа герек эди[+]. 18Сынавлардан оьтюп, Оьзю азап чекгенине гёре, гьали О сынавлагъа тюшегенлеге кёмек этмеге бола[+].

#### 3


Иса Мусадан эсе оьрдюр

1Шо саялы, кёклерден этилеген чакъырывну ортакъчысы болгъан иман къардашлар, биз билдиреген иманны Элчиси[†] ва Баш дин къуллукъчу[†] болгъан Исагъа пикругъузну бакъдырыгъыз. 2Муса[†] Аллагьны уьюндеги къуллукъ этивге нечик амин болгъан эди буса, Оьзюне къуллукъ тапшургъан Аллагьгъа Иса да шолай амин болгъан[+]. 3Уьйню къургъан гишиге уьйден эсе артыкъ гьюрмет этилегенде йимик, Исагъа да Мусадан эсе артыкъ гьюрмет этиле. 4Гьар уьйню бир къурувчусу бола, Аллагь буса бары да затны къурувчусудур. 5Аллагьны бютюн уьюнде Муса инамлы къуллукъчу эди. О кютеген къуллукъ гележекде Аллагь айтажакъ затланы гёрсетмеге герек эди[+]. 6Месигь,[†] Аллагьны Уланы гьисапда, Атасыны уьюнде инамлы къуллукъчу эди. Эгер де биз тартынмайгъан кююбюзде къалып, оьзю булан оьктем болагъан Месигьдеги умутубузда турсакъ, Ону уьюндегилери биз болурбуз.


Аллагьны халкъы учунгъу рагьатлыкъ

7-8Шо саялы да, Сыйлы Ругь айтагъан кюйде:

Бугюн, эгер де Ону тавушун эшите бусагъыз, исрайыллыланы
Аллагьгъа къаршы турув гюнлеринде йимик, оланы
дангылдагъы сынав гюнлеринде йимик, юреклеригизни
хырчаланма къоймагъыз.
9Онда сизин ата бабаларыгъыз Мени сынап ва тергеп къарадылар ва
къыркъ йылны боюнда олар Мен этген затны гёрюп турдулар.
10Шо саялы Мен бу наслугъа къазапландым. «Олар даим Мени
ёлумдан тайышалар, буйрукъларымны кютмейлер», –
деп айтдым.
11Шону учун Мен къазапланып: «Олар Мени рагьатлыгъымны
ерине бир заманда да гирмеслер», – деп ант этдим[+].

12Гьей къардашларым, сакъ болугъуз: сизин биригизни де юрегигиз имансыз ва яман болуп къалмасын, гьакъ Аллагьгъа арт берип къоймагъыз. 13Терсине, гюнагьгъа алданып, биригиз де хырча болуп къалмасын учун, заман Бугюн деп айтылагъан чакъы гюнден гюн бир биригизни ругьландырып туругъуз. 14Эгер башда болгъан иманыбызны ахыргъа ерли сакълап турсакъ, биз Месигь булан бирликде боларбыз.

15Шо гьакъда Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Бугюн, эгер де Ону тавушун эшите бусагъыз, Аллагьгъа къаршы
турув гюнлеринде йимик, юреклеригизни хырчаланма
къоймагъыз[+].

16Амма Аллагьны да эшитип, шо къаршы тургъанлар кимлер болгъан? Муса Мисриден чыгъаргъанланы барысы да тюгюлмю дагъы[+]? 17Къыркъ йылны узагъында Аллагьны шолай къазапландырып тургъанлар кимлер болгъан экен? Шолар гюнагь ишлер этгенлер ва дангылда оьлгенлер сама болмагъанмы экен[+]? 18Оьзюню рагьатлыгъыны ерине олар бир заманда да гирмеслер деп Аллагь кимге ант этген болгъан экен? Аллагьгъа тынгламагъан адамлар тюгюлмю[+]? 19Оьзлени имансызлыгъы саялы олар Ону рагьатлыгъыны ерине гирмеге болмадылар[+].

#### 4

1Амма гьали де геч тюгюл, рагьатлыгъыны ерини гьакъында Аллагьны ваъдасы гючде къала ва бизин гьеч бирибиз де шо рагьатлыгъыны еринден магьрюм болмасын учун, гелигиз, бек сакъ болайыкъ[+]. 2Шо баш гётергенлеге йимик, бизге де Сююнч Хабар[†] билдирилди. Амма олагъа шо хабар гьеч бир пайда да гелтирмеди, неге тюгюл олар ону иманы булан къабул этмедилер. 3Биз, шо хабаргъа инангъанлар, буса Ону рагьатлыгъыны ерине гиребиз. Инанмагъанланы гьакъында Аллагь Сыйлы Язывларда булай айтды:

Олар Мени рагьатлыгъымны ерине бир заманда да гирмесге
Мен къазапланывум булан ант этдим.

Дюньяны яратгъандан сонг Оьзюню иши тамамланса да, Аллагь шолай айтды[+]. 4Сыйлы Язывланы башгъа бир еринде еттинчи гюнню гьакъында булай язылгъан чы: «Аллагь, бары да ишлерин тамамлап, еттинчи гюн рагьатлыкъ тапды»[+]. 5Буса да: «Олар Мени рагьатлыгъымны ерине бир заманда да гирмеслер», – деп язылгъан Сыйлы Язывларда[+]. 6Шоллукъда, кимлер буса да биревлер онда гирежек. Тек алда оьзлеге Сююнч Хабар билдирилгенлер гирмедилер, неге тюгюл де олар Аллагьгъа тынгламадылар[+]. 7Аллагь шо саялы башгъа гюн белгилеген ва шо гюнге «Бугюн» деп айтгъан. Арадан шончакъы заман гетип, шо гюнню гьакъында, оьрде эсгерилгенде йимик, Давутну[†] Забур[†] китабында О булай айтды:

Эгер бугюн сиз Ону сесин эшитсегиз, юреклеригизни хырчаланма
къоймагъыз[+].

8Эгер Ешия оланы Аллагьны рагьатлыгъыны ерине элтди буса, шондан сонг Аллагь башгъа бир гюнню гьакъында айтып турмас эди[+]. 9Шо саялы Аллагь еттинчи гюн рагьатлыкъ тапды, Ону халкъы учун бир рагьатлыкъ къалыр. 10Аллагьны рагьатланагъан ерине гиреген гьар ким, Аллагь Оьзюню ишлеринден рагьатланагъанда йимик, оьзюню ишлеринден рагьатланажакъ. 11Шогъар гёре Ону рагьатлыгъыны ерине гирмек учун ва бизин бирибиз де тынглавсузлардан уьлгю алмасын учун, имканлы чакъы бары да затны этейик.

12Неге тюгюл де, Аллагьны каламы жанлы ва иш гёре, о эки де яны оьтеген къайсы къылычдан да итти. О бизге шонча да терен оьте чи, гьатта жанны ругьдан, бувунланы сюеклерден айырып къоя[+]. 13Яратылгъан бир затны да Аллагьдан яшырылагъаны болмас. Ону алдында бары да зат ачылгъан ва Ону гёзлери бары да затны гёре. Бары да зат учун биз Ону алдында жавап бережекбиз[+].


Иса бизин уллу Баш дин къуллукъчубуз

14Бизин кёклеге чыкъгъан уллу Баш дин къуллукъчубуз[†] – Аллагьны Уланы Исабыз бар. Шо саялы, гелигиз, оьзюбюз инанагъан затлардан тайышмай турайыкъ[+]. 15Баш дин къуллукъчубуз Иса бизин осал ерлерибизни англамагъа бола. Бизин йимик, О да бары да затларда сыналды, амма О гюнагь ишлени этмеди[+]. 16Шону учун биз Аллагьны рагьмулу тахыны алдына бир янгыз да тартынмайлы гелейик. Гьар гезик кёмекге уьзюрю болгъанда, биз онда рагьмуну алып ва Аллагьны зор яхшылыгъын табып болабыз[+].

#### 5

1Инсанланы арасындан сайланагъан гьар баш дин къуллукъчу[†] Аллагьгъа инсанлар учун къуллукъ эте. Инсанланы гюнагьлары учун о Аллагьгъа савгъатлар гелтире ва къурбанлар эте[+]. 2О авамлагъа ва адашагъанлагъа языкъсынма бола, неге тюгюл де ону оьзюнюки де осал ерлери болма бола[+]. 3Шо саялы да о оьзюню гюнагьлары учун ва халкъны гюнагьлары учун къурбанлар этмеге герек[+]. 4Оьз заманында Гьарунну[†] танглагъанда йимик, Аллагь биревню тангламагъан буса, о оьзю олай гьюрметли ерни елеп болмас[+].

5Шолай Месигь[†] де. Баш дин къуллукъчу да болуп, О Оьзю Оьзюн макътавлу этмеди, амма Ону Аллагь танглады. Аллагь Огъар булай айтды:

Сен Мени Уланымсан. Мен бугюн Сагъа Ата болдум[+]. 6Сыйлы
Язывланы башгъа бир еринде О да булай айтды:
Мелгьиседекни[†] даражасында болуп, Сен де даимликге дин
къуллукъчусан[+].

7Дюньядагъы яшавуну гюнлеринде Оьзюн оьлюмден къутгъарып болагъан Аллагьгъа йылав ва гёзьяшлар булан ялбарып дуалар этди ва Ону дуалары къабул этилди, неге тюгюл де Ону Аллагьгъа этеген гьюрмети зор уллу эди[+]. 8Аллагьны Уланы болса да, чегеген азапларындан таба Иса Огъар таби болмакъны сынавун топлады[+]. 9Камилликге етишген сонг да, О Оьзюне тынглавлу болгъан гьар ким учун даимлик къутгъарылывуну себеби болуп токътады[+]. 10Мелгьиседекни даражасындагъы баш дин къуллукъчу болмагъа Ону Аллагь танглады.


Иманны ёлундан тайышмакъгъа къаршы буварыв

11Бу гьакъда айтмагъа кёп сёзюбюз бар, амма сизге ону англатма тынч тюгюл, сиз тынглап билмейсиз чи дагъы[+]. 12Сизге оьзюгюзге устазлар болма заман болгъан, амма сизин Аллагьны каламыны биринчи дарсларына уьйретме тарыкъ. Сиз гьали де къатты ашамлыкъ ашамагъа тюгюл, сют ичмеге герексиз[+]. 13Сют ичип турагъан гьар кимни муъминликни гьакъындагъы уьйретивден англаву болмас, неге тюгюл о яшдыр. 14Къатты ашамлыкъ эсли адамлар учундур. Сынавуну яхшылыгъындан оланы гьакъылы яхшыны ямандан айырып бола[+].

#### 6

1Шо саялы, Месигьни[†] гьакъындагъы башлапгъы уьйретивлерден чыгъа туруп, камилликге багъып юрююк! Биз дагъы да къайтып инсанны оьлюмге гелтиреген гюнагь ишлеге товба этмекни, Аллагьгъа иман салмакъны гьакъындагъы,[+] 2сувгъа чомдуруп,[†] Аллагьгъа тапшурмакъны, адамланы уьстюне къолларын салмакъны, оьлюмден тирилмекни, даимлик дуванны гьакъындагъы уьйретивден башламасбыз[+]. 3Аллагь буюрса, биз де шолай этербиз.

4-6Эгер де гьакъ гертиликге тюшюнген адамлар, Аллагьны савгъатын алып ва Аллагьны Ругьуна къошулуп, Аллагьны каламыны рагьмусун ва гележек дюньяны къудратларын оьзлерде сезип, сонг буса Аллагьгъа арт берсе, оланы энни янгыдан товба этивге гелтирме бажарылмас. Неге тюгюл де, олар янгыдан Аллагьны Уланын хачгъа илип оьлтюре ва халкъны алдында Ону хорлай[+].

7Чакъда чакъда явагъан янгурну сувун ичеген ва оьзюн ишлетегенлер учун мол тюшюм береген топуракъ Аллагьны берекетин алыр. 8Амма бу топуракъда янгыз чёп отлар ва тегенеклер оьсе буса, шо бир затгъа да ярамас. Огъар налат бермеге тийишли ва о яллап ёкъ болар[+].

9Булай айта бусакъ да, сююмлю къурдашлар, сизин гьалыгъыз яхшы экенге ва сиз къутгъарылывну ёлунда юрюйгенигизге биз инанабыз. 10Аллагьны адилсизлиги болмас чы! О сизин тёкген къыйынларыгъызны ва сюювюгюзню унутмажакъ. Шо сююв булан сиз Аллагьны аты учун Ону халкъына къуллукъ этдигиз ва къуллукъ этип де турасыз[+]. 11Сизин умутугъуз яшавгъа чыкъсын деп, ахыргъа ерли де сиз шолай къастлы гьаракат гёрсетгенигизни сюебиз[+]. 12Биз сизин эринчек болгъаныгъызны сюймейбиз, иман ва сабурлукъ гёрсетип, оьзлеге ваъда этилген затланы вариси болгъанлардан уьлгю алгъаныгъызны сюебиз[+].


Аллагьны ваъдасы бизге умут бере

13Аллагь Ибрагьимге[†] ваъда этген заманда, О Оьзю булан ант этди, неге тюгюл О ант этмеге болар йимик дагъы артыкъ зат ёкъ эди[+]. 14«Мен гертилей де сагъа яхшылыкъ гёрсетежекмен ва кёп наслулар бережекмен», – деп айтды О[+]. 15Шоллукъда, сабурлукъ этип къаравуллап тургъан Ибрагьим оьзюне ваъда этилген затын алды.

16Инсанлар оьзлерден уллу бир зат булан ант этелер. Олар этген ант айтгъан затны исбат эте ва эришивлюклеге ахыр сала[+]. 17Оьзю ваъда этген затлары инсанлагъа ачыкъ болгъанын сююп, Аллагь шоланы ант булан тасдыкъ да этди[+]. 18Ваъдасы ва анты булан О шолай этди. Аллагьны ялгъаны болмай чы дагъы! Шо саялы да биз, Оьзюнде якълав тапгъанлар, бизге берилген умутгъа илинме деп, зор ругьланыв ала эдик[+]. 19-20Шо умут жаныбызгъа къатты ва мекенли лабардай бола. Шо умут Инг Сыйлы Ерни ичиндеги пердевню артына гирип гете. Шонда Иса биз саялы, бизге ёл гёрсетип, башлап гирди. О даимге Мелгьиседекни[†] даражасындагъы Баш дин къуллукъчу[†] болуп токътады[+][+].

#### 7


Мелгьиседек деген дин къуллукъчу

1Мелгьиседек[†] Салем деген шагьарны пачасы ва Аллагьу Тааланы дин къуллукъчусу[†] болгъан. О давда пачалардан уьстюн болуп къайтып гелген Ибрагьимге[†] ёлукъгъан ва огъар Аллагьны яхшылыгъын ёрап дуа этген. 2Ибрагьим де давда тюшген бары да затларыны он пайындан бир пайын огъар берген. Ону аты, биринчилей, «муъминликни пачасы» деп гёчюрюле. Экинчилей де, о дагъы да Салем деген шагьарны пачасы, шо буса «парахатлыкъны пачасы» деп гёчюрюле[+]. 3Мелгьиседекни я атасы, я анасы болмагъан, о къайдан чыкъгъаны да белгили тюгюл. Ону яшавуну я аввалы яда ахыры гьакъында да бир зат да белгили тюгюл. Аллагьны Уланы йимик, о дин къуллукъчу да даимге къала.

4Бир ойлашып къарагъыз чы, о нечик уллу адам болгъан! Гьатта уллу атабыз Ибрагьим де давда тюшген затларыны он пайындан бир пайын огъар берген! 5Къанун[†] талап этеген кюйде, Левийни къавумундан дин къуллукъчулар болгъанлары исрайыллылардан алапасыны ондан бир пайын жыймагъа тарыкъ. Оьзлер де, олар да, Ибрагьимни къавумундан буса да, къардашларындан шону жыймагъа тарыкъ[+]. 6Левийни къавумундан болмагъан Мелгьиседек буса Ибрагьимге давда тюшген затланы ондан бир пайын къабул этген. Шо заман Мелгьиседек Аллагьны ваъдасы этилген Ибрагьимге Аллагьны яхшылыгъын ёрап дуа этген[+]. 7Аллагьны яхшылыгъы ёралагъан адамдан эсе Аллагьны яхшылыгъын ёрайгъан адам, шексиз кюйде, оьрде бола. 8Алападан ондан бир пайны дюньяда яшап оьлюп гетеген дин къуллукъчулар да къабул эте. Мелгьиседекни гьакъында буса даим яшажакъ деп айтылгъан. 9Шартлы кюйде айтса, шо заман наслулары алападан ондан бир пайны жыяжакъ Левий оьзю Ибрагьимден таба ондан бир пайны тёледи. 10Мелгьиседек Ибрагьимге ёлукъгъанда, Левий тувуп битмеген болгъан. Шо заман Левий ата бабасы Ибрагьимни къаркъарасында амалгъа гелген болгъан.


Месигь де – Мелгьиседекни даражасындагъы Дин къуллукъчу

11Эгер камилликге левили дин къуллукъчулукъну кёмеги булан етишиле болгъан буса (халкъгъа Къанун булай дин къуллукъчулардан таба етген эди), Гьарунну[†] даражасындагъы тюгюл, Мелгьиседекни даражасындагъы бирдагъы бир дин къуллукъчуну арагъа чыкъмакълыгъына гьажатлылыкъ болурму эди? 12Неге тюгюл де, дин къуллукъчулукъда алышыныв болгъан заманда, ону булан бир вакътини ичинде Къанунда да алышыныв болмагъа герек. 13Оьзюню гьакъында бу сёзлер сёйленеген адам Исрайылны он эки къавумуну бир башгъасындан гелген. Бу къавумдан гьеч бирев де бир заманда да дин къуллукъчу болуп къуллукъ этмеген. 14Раббибиз Ягьуданы къавумундан болгъаны ачыкъ. Амма Муса[†] бу къавумдан дин къуллукъчулар чыкъгъан деп бир зат да айтмагъан[+].

15Мелгьиседек йимик янгы бир Дин къуллукъчу арагъа чыкъмакълыгъы булан гьали болгъунча айтылгъан сёзлер англашылагъан ва ачыкъ болуп къала. 16О белгили бир наслудан болмагъа герек деп Къанун айтагъан талапгъа гёре тюгюл, тюгенмес яшав къудратына гёре, Дин къуллукъчу болду. 17Сыйлы Язывларда Ону гьакъында булай язылгъан:

Мелгьиседекни даражасында болуп, Сен де даимликге Дин
къуллукъчусандыр[+].

18Мундан алдагъы буйрукъ гючсюз ва пайдасыз болуп, тайдырылды[+]. 19Неге тюгюл де, Къанун гьеч бир затны камилликге етишдирмеген. Амма гьали бизге къолай умут берилди. Шо умут бизин Аллагьгъа ювукълашдырды[+].

20Бу янгы дин къуллукъчу Аллагьны анты булан тасдыкъ этилди! Мундан алдагъы дин къуллукъчулар гьеч бир антсыз дин къуллукъчу болдулар. 21Амма Иса Аллагьны булай анты булан дин къуллукъчу болду:

Раббибиз ант этди, О Оьзюню пикрусун алышдырмас:
Сен даимликге Дин къуллукъчусандыр![+]

22Шо саялы да Иса инсанланы Аллагь булангъы разилешивюню юкчюсю болуп токътады. Шо разилешив алдагъысындан эсе яхшыдыр[+].

23Дин къуллукъчулар кёп болду. Олар оьлдю ва орнуна башгъалары гелди. 24Амма Иса даим яшай ва Ону дин къуллукъчулугъу да даимликгедир. 25Шо саялы Оьзюнден таба Аллагьгъа багъып гелегенлени О гьар даимге къутгъарып бола. Неге тюгюл де, даим яшай туруп, Иса олар учун Аллагьгъа тилев эте[+].

26Шолай Баш дин къуллукъчу бизге гертилей де тарыкъ. О сыйлы, гюнагьсыз ва тетиксиз. О гюнагьлылардан айрылгъан ва кёклерден де оьрге чыгъып токътагъан[+]. 27Бир башлап оьзлени гюнагьлары учун, сонг халкъны гюнагьлары учун къурбан этеген оьзге баш дин къуллукъчулар[†] йимик, Огъар гьар гюн къурбан этмеге гьажатлы тюгюл. Оьзюн къурбан этген заманда, О барыбыз да учун бир керен ва гьар замангъа къурбан этди[+]. 28Къанунгъа гёре, баш дин къуллукъчулар этилип осал ерлери де булангъы адамлар белгилене, Къанундан сонг берилген антгъа гёре буса, Баш дин къуллукъчу этилип даимлик камиллик даражагъа Аллагьны Уланы белгиленди[+].

#### 8


Янгы разилешивню арачысы болгъан Баш дин къуллукъчу

1Биз сизге сёйлейгенлерибизни аслу маънасы будур: кёклерде Оьр болгъан Аллагьны тахыны онг ягъында бизин Баш дин къуллукъчубуз[†] олтургъан[+]. 2О сыйлы ва герти болгъан чатырда къуллукъ эте. О чатырны инсанлар тюгюл, Раббибиз къурду[+].

3Гьар бир баш дин къуллукъчу савгъатлар гелтирмек ва къурбан этмек учун белгилене. Шогъар гёре Баш дин къуллукъчу болгъан Иса да къурбан этмеге герек эди[+]. 4Эгер Иса дюньяда яшап къалгъан эди буса, баш дин къуллукъчу да болмас эди, неге тюгюл Къанунгъа[†] гёре савгъатлар гелтиреген оьзге дин къуллукъчулар булай да бар. 5Дюньядагъы дин къуллукъчулар дюньядагъы сыйлы чатырда[†] къуллукъ этелер. Бу сыйлы чатыр кёклердегини уьлгюсю булан къурулгъан ва кёклердегини янгыз гёленткисидир. Шогъар гёре сыйлы чатыр къургъунча алда Аллагь Мусагъа:[†] «Бары да затны сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре этмеге къара», – деп буварды[+]. 6Амма гьали Исагъа дюньядагъы дин къуллукъчулар этегенинден хыйлы артыкъ къуллукъ этмек тапшурулгъан. Аллагьны ва Ону адамларыны О арачысы болгъан разилешивю алдагъысындан яхшы, неге тюгюл де о яхшы ваъдалагъа кюрчюленген[+].

7Эгер башлапгъы разилешив тетиксиз болгъан эди буса, янгы разилешив гьажатлы болмас эди[+]. 8Амма Аллагьны адамланы оьпкелеме заты бар. Муна Ону сёзлери:

Исрайылны халкъы булан ва Ягьуданы халкъы булан янгы бир
разилешив байламагъа заман гележек, – дей Раббибиз[+].
9Бу разилешив оланы ата бабаларын къолларындан да тутуп Мен
Мисриден чыгъарагъанда байлагъаным йимик болмажакъ.
Олар шо заман Мени разилешивюмню буздулар ва Мен олагъа
арт бердим, – дей Раббибиз.
10Шо саялы Мен Исрайылны халкъы булан гележекде булай
разилешив байлажакъман: къанунларымны Мен оланы
гьакъылларында ерлешдирежекмен ва юреклерине
язажакъман. Мен оланы Аллагьы болажакъман, олар да
Мени халкъым болажакъ[+].
11Шо заман: «Раббибизни таныгъыз», – деп айта туруп,
къурдашынгны, иман къардашынгны уьйретме гьеч бир
гьажатлыкъ болмажакъ.
Неге тюгюл де, гиччиси уллусу булан барысы да Мени
таныжакълар.
12Мен олар этген яманлыкъланы гечежекмен ва оланы гюнагьларын
дагъы бир заманда да эсге алмажакъман.

13Шо разилешивге «янгы» деп айтып, О биринчисин эсгик этди. Эсгик ва пайдасыз болагъан бары да зат буса узакъгъа бармай ёкъ бола.

#### 9


Дюньядагъы сыйлы чатырда къуллукъ этив

1Башлапгъы разилешивде дюньядагъы сыйлы чатырны[†] ва Аллагьгъа къуллукъ этмекни гьакъында гьар тюрлю буйрукълар бар эди[+]. 2Бир сыйлы чатыр къурулду. Ону биринчи бёлмесинде шамдан ва Аллагьгъа багъышлангъан экмеклери булангъы бир тепси бар эди. Бу бёлюкге «Сыйлы Ер» деп айтыла эди[+]. 3Экинчи бёлмеси биринчисинден перде булан айрылгъан эди ва огъар «Инг Сыйлы Ер» деп айтыла эди[+]. 4Мунда арив ийисли отланы тютетеген алтын ер ва уьстюне алтын тышлангъан сыйлы сандыкъ бар эди. Сыйлы сандыкъны ичинде манна[†][*] тёгюлген алтын савут, Гьарунну[†] бутакъ йиберген асасы ва уьстюне Аллагьны буйрукълары оюлуп язылгъан такъта ташлар бар эди[+]. 5Сандыкъны уьстюнде эки макътавлу малайикни[*] келпети бар эди. Олар къанатлары булан «гюнагьланы гечеген ерни» яба эдилер. Амма биз гьали ондагъы бары да затланы гьакъында тындырыкълы кюйде англата турмайбыз[+].

6Бары да зат шолай онгарылгъан сонг, гьар гюн чатырны биринчи бёлмесине ибадат этеген дин къуллукъчулар[†] гирип, оьзлени дин къуллугъун кютюп туралар. 7Чатырны экинчи бёлмесине буса янгыз баш дин къуллукъчудан башгъа гишини гирмеге ихтияры ёкъ. О да янгыз йылда бир керен – оьзюню ва халкъны билмейгенлигинден этген гюнагьлары учун къурбан этилеген къан булан[+]. 8Шолайлыкъда, Аллагьны Ругьу биринчи сыйлы чатыр бар чакъы заман Инг Сыйлы Ерге ёл ачылып битмегенни гёрсете[+]. 9Бу гьалиги заман учун да масалдыр, демек Аллагьгъа ибадат этеген гишини айыплы намусун савгъатлар ва къурбанлар тазаламагъа болмас[+]. 10Шо затлар ашайгъан, ичеген ва тюрлю тазаланыв адатлар булан байлавлу затлардыр. Шо буса янгыз янгы ёрукълар токъташгъанча гючю булангъы тыш къайдалардыр[+].


Кёклердеги сыйлы чатырда къуллукъ этив

11Гьали буса яшавгъа чыгъып битген бары да яхшылыкъланы Баш дин къуллукъчусу болуп Месигь[†] арагъа чыкъды. О уллу ва артыкъ камиллешген чатыргъа гирди. Ону инсанлар къурмагъан ва о бу дюньяныки тюгюл[+]. 12О мунда эркечлени ва бузавланы къаны булан гирмеди. Инг Сыйлы Ерге О бир керен ва гьар замангъа Оьз къаны булан гирди ва бизин учун даимлик къутгъарылыв гелтирди! 13Эркечлени ва оьгюзлени къаны къурбангъа союлгъан хонажинни гюйдюргендеги кюлю булан мурдар болгъан адамланы уьстюне себилгенде, шо адамлар тышдан тазалана[+]. 14Даимлик Ругьну къудраты булан Месигь тетиксиз къурбан йимик Оьзюн Аллагьгъа берди. Гьакъ Аллагьгъа къуллукъ этмек учун, Ону къаны бизин намусубузну оьлюмге элтеген ишлерибизден нечик артыкъ даражада тазалажакъ![+]

15Шогъар гёре, чакъырылгъанлар оьзлеге ваъда этилген даимлик варислигин алсын учун, Месигь бу янгы разилешивге арачы болуп токътады. Оьлюмю булан Месигь оланы алдагъы разилешивню заманында этген гюнагьларындан тазалады[+].

16Бирев васият[*] эте буса, васият этген адамны оьлюмю токъташдырылмай туруп, шо васият гючге гирмей. 17Васият этген адам сав чакъы васиятны гьеч бир гючю болмас. Янгыз васият этген адам оьлген сонг, васият гючге гирер. 18Мунда да шолай, башлап байлангъан разилешив къан тёгюлмей туруп гючге гирмеди. 19Къанунну[†] бары да буйрукъларын халкъгъа билдирген сонг, бузавланы, эркечлени сув булан къатышгъан къанын, къызыл юн ва ювушан байламлар алып, Муса[†] шо Къануну язылгъан китапгъа ва бютюн халкъгъа себелеген[+]. 20«Бу разилешивню байлайгъан къандыр. Аллагь сизден шону буйрукъларын кютмекни талап эте», – деп айтгъан о[+]. 21Шо къанны о сыйлы чатыргъа, шону ичиндеги ва Аллагьгъа ибадат этегенде пайдаландырылагъан бары да затлагъа себелеген[+]. 22Гертиден де, Къанунгъа гёре, бары да зат дегенлей къан булан тазалана[+].

23Кёкдегилени уьлгюсю булан дюньяда этилген бары да зат шолай къурбан этилген къан булан тазаланмагъа герек эди. Амма кёкдеги затлар дюньяныкинден эсе къолай къурбанлар булан тазаланмакъны талап эте[+]. 24Месигь бу дюньяда инсанны къолу булан ишленген чатыргъа гирмеди. Бу янгыз герти чатыргъа ошагъан бир гёрюнюш эди. Бизин учун Аллагьны алдында токътамакъ учун, О Оьзю кёклеге гирип гетди[+]. 25Баш дин къуллукъчу гьар йыл гьайванны къаны булан Инг Сыйлы Ерге гире. Амма Иса кёклеге бирдагъы ва бирдагъы керен къурбан этмек учун Оьзюн бермеге гирмеди. 26Ёгъесе, Месигь дюнья яралгъандан башлап кёп керенлер азап чегип турар эди. Амма Оьзюн къурбан этмек булан гюнагьны даимге ёкъ этмек учун, О ахыр заманда дюньягъа бир керен гелип, оьлюп гетди[+]. 27Гьар инсан бир керен оьлюп, ондан сонг къыяматгюн дуванны алдында токътамагъа герек деп токъташдырылгъан[+]. 28Месигь де шолай, кёп инсанланы гюнагьларын гечдирмек учун, бир керен Оьзюн къурбан этди. Экинчи керен О гюнагьны Оьзюню уьстюне алмакъ учун тюгюл, Оьзюн къаравуллайгъанланы къутгъармакъ учун гележек[+].

#### 10


Месигь камиллешген къурбандыр

1Мусаны[†] Къануну[†] инсанлар гележекде къаравуллайгъан яхшы затланы герти келпети тюгюл, янгыз бир гёленткиси эди. Шогъар гёре Аллагьгъа ибадат этмек учун гелегенлени ва гьар заман, йылдан йыл къурбан этегенлени Къанун бир заманда да камиллешдирип болмас[+]. 2Эгер Къанун шону этмеге бола эди буса, олагъа дагъы да ва дагъы да керенлер оьзлени къурбанларын къайтарып алып гелмеге тарыкъмы эди? Ибадат этегенлер гьар замангъа бир керен тазаланып къалыр эдилер ва этген гюнагьлары учун оьзлени дагъы айыплы гёрмес эдилер. 3Терсине, къурбанлар гюнагьланы янгыз йылдан йылгъа эсге сала[+]. 4Неге тюгюл де, оьгюзлени яда эркечлени къаны инсанны гюнагьдан тазалап болмай.

5Шогъар гёре Месигь[†] дюньягъа гелгенде, булай айтды:

Сен я къурбан, я савгъатлар сюймединг, амма Сен Мени учун
бир къаркъара гьазирлединг[+].
6Гюнагьлары учун этилеген я къурбанлар, я савгъатлар, я отгъа
салынып яндырылагъан къурбан гьайванлар Сени
къувандырмай[+].
7Шо заман Месигь булай айтды: «Сыйлы Язывланы китабында
Мени гьакъымдан язылгъан кюйде, муна, Мен Сен
сюегенни этмеге гелдим, гьей Аллагь!»

8Шолайлыкъда, О башлап: «Я гюнагьлары учун этилеген къурбанланы, я савгъатланы, я отгъа салынып яндырылагъан къурбан гьайванланы, я башгъа къурбанланы къабул этмеге сюймединг ва Сени олагъа гьажатлы еринг ёкъ», – деп айтды. Шолар барысы да Къанунгъа гёре талап этиле буса да, О шолай айтды. 9Сонг О: «Муна, Мен Сен сюегенни этмеге гелдим», – деп де къошду. Шолайлыкъда, О биринчи разилешивню гери урду ва экинчи разилешивню гючге гийирди. 10Аллагьны буйругъуна гёре, Иса Месигь бир керен ва даимге къурбан этилген къаркъарасы булан бизин юреклерибизни тазалады[+].

11Гьар дин къуллукъчу,[†] инсанны гюнагьлардан тазаламагъа болмайгъан шо къурбанларын эте туруп, гьар гюн сайын оьзюню борчларын кютюп тура[+]. 12Баш дин къуллукъчу болгъан Месигь буса, гюнагьлар учун биргине бир керен къурбан этип, Аллагьны онг ягъында даимге олтурду[+]. 13Шо замандан берли О душманлары аякъларыны тюбюне салынажакъ заманны гёзлей[+]. 14Бир керен къурбан этмек булан О юреклери тазалангъанланы гьар замангъа камил этди.

15Аллагьны Ругьу да бизге шо гьакъда шагьатлыкъ эте. Муна Ону башлап айтгъан сёзлери:

16«Гележекде Мен олар булан булай разилешив байлажакъман:
Оьзюмню къанунларымны Мен оланы юреклеринде
ерлешдирежекмен ва гьакъылларына язажакъман», –
дей Раббибиз.

17Сонг О булай къошду:

Оланы гюнагьларын ва яманлыкъларын Мен бир заманда да
эсге алмажакъман[+].

18Гюнагьлар гечилген сонг, гюнагь учун къурбан этмеге гьажатлыкъ ёкъдур.


Исадан таба биз Аллагьгъа ювукълашмагъа болабыз

19Булайлыкъда, гьей къардашларым, Исаны тёгюлген къаныны яхшылыгъындан биз гьали Инг Сыйлы Ерге тартынмайлы гирип гетмеге болабыз[+]. 20Иса бизге янгы жанлы ёл булан пердевден таба, демек Оьзюню Къаркъарасындан таба, онда багъып ёл ачды[+]. 21Бизин Аллагьны уьюню башында токътагъан уллу Баш дин къуллукъчубуз бар. 22Таза юрекли ва имандан толу кюйде, яман намусдан чайылгъан юреклерибиз ва таза сув булан чайылгъан къаркъараларыбыз булан Аллагьгъа ювукълашайыкъ чы[+]. 23Биз мюкюр болагъан умутгъа илинип турайыкъ чы, неге тюгюл де бизге ваъда этген Аллагь аминдир[+]. 24Бирев биревге тергевлю болайыкъ, гелигиз, бирев биревню сюювге ва яхшы ишлеге талпындырайыкъ. 25Гелигиз, жыйынларыбызны къоюп къоймайыкъ, биревленики шо хасияты бар чы дагъы. Нечакъы къыяматгюн ювукъ болгъан чакъы, шончакъы кёп бирев биревню къоччакълыкъ булан ругьландырсакъ яхшы чы[+].

26Эгер биз, гьакъ гертиликни де билип, шондан сонг да гюнагь ишлер эте бусакъ, гьеч бир къурбан да гюнагьланы гечдирмеге болмас[+]. 27Шолай болгъанда, къыяматгюнню дуванын ва жагьаннемни отун къоркъув булан къаравулламакъдан къайры бизге дагъы зат къалмай. Шо от Аллагьны бары да душманларын яллатар[+]. 28Мусаны Къанунунда язылгъан буйрукъланы бузгъан адам эки яда уьч гишини шагьатлыгъы булан рагьмусуз кюйде оьлтюрюлер[+]. 29Аллагьны Уланына аякълары булан тебеген, Ону рагьмулу Ругьун хорлайгъан, сыйлы къанны сансымайгъан адамгъа не даражада къагьрулу жаза тийишли болмагъа герек? Шо къан Аллагь булангъы разилешивню токъташдырды чы ва шо адамны оьзюн де тазалады чы[+]. 30«Оьч алмакъ Меникидир, жазасын да Мен бережекмен» ва «Раббибиз Оьз халкъына дуван этежек», – деп айтгъанны биз билебиз[+]. 31Гьакъ Аллагьны къолуна тюшмек къоркъунчлудур![+]

32Уьстюгюзде гьакъ гертиликни нюрю янып, сиз бек гючлю азаплар чекгендеги алдагъы заманланы эсге алып къоюгъуз. 33Бир бирде сизин бютюн халкъны алдында кюлкюге тута эдилер ва хорлай эдилер, бир бирде сиз оьзлеге шолай затлар этилегенлеге ёлдаш болуп токътай эдигиз. 34Сиз туснакъларда ятагъанлагъа языкъсындыгъыз, мал матагьыгъызны чыгъарып алагъанда, сиз сююнме де сююне эдигиз, неге тюгюл сизин шо мал матагьыгъыздан хыйлы да яхшы даимлик бир затыгъыз барны биле эдигиз[+].

35Къоччакълыгъыгъызны тас этмей туругъуз чу, о зор уллу савгъат гелтирер. 36Аллагьны буйругъун кютмек учун ва ваъда этилген затны алмакъ учун, сизге къаттылыкъ тарыкъ. 37Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Аз заман тюгюл къалмагъан чы. Гелмеге тарыкъ гелер,
О асталатмас.
38Имандан таба оьзлени Мен къабул этгенлер яшап къалажакълар.
Кимлер иманны ёлундан тайышса, Мен олагъа рази
къалмасман[+].

39Амма биз иманны ёлундан тайышып ёкъ этилегенлерден тюгюлбюз, биз жаныбызны къутгъарылывгъа элтеген иманны ёлунда юрюйбюз.

#### 11


Алдагъы девюрдеги иманлыланы гьакъындагъы мисаллар

1Иман буса умут булан гёзлейген, тек гьалиге гёрюп болмайгъан затларыбызгъа инамлыкъдыр[+]. 2Ата бабаларыбыз шолай иман булан яшап, Аллагьны разилигин къазангъанлар.

3Иманыны яхшылыгъындан биз алам Аллагьны буйругъу булан яратылгъанны, гёзге гёрюнеген чакъы бары да зат гёрюнмейген затлардан амалгъа гелгенни англайбыз[+].

4Иманыны яхшылыгъындан Гьабил Къабилден эсе Аллагьгъа артыкъ яхшы къурбан этди. Аллагь ону савгъатларын арив гёрюп къабул этди ва Гьабил иманыны яхшылыгъындан муъмин гьисапда чакъырылды. Оьзю гьали сав тюгюл буса да, иманны яхшылыгъындан о бизин булан сёйлеп тура[+].

5Иманыны яхшылыгъындан Энош оьлюм гёрмейли бу дюньядан алынды. Ону бир ерден де табып болмадылар, неге тюгюл ону кёклеге Аллагь алды. Онда алынып битгенче де, о оьзюнден Аллагь рази къалгъан деген шагьатнаманы алгъан эди[+]. 6Иман ёкъ буса, Аллагь рази къалмас. Неге тюгюл де, Аллагьны янына гелеген гьар ким Ону барлыгъына ва О да Оьзюн гьакъ юрекден ахтарагъанлагъа рагьмусун гёрсетежегине инанмагъа герек.

7Гьалиге гёрюнмейген, тек гележекде болажакъ затны гьакъында Аллагь Нугьгъа[†] буварыв этгенде, иманыны яхшылыгъындан буварывгъа тынглап, о уьюндегилерин къутгъармакъ учун, геме къурду. Натижада Нугь гюнагьлы дюньягъа дуван этди, оьзю буса иман булан берилеген муъминликни вариси болуп токътады[+].

8Иманыны яхшылыгъындан Ибрагьим,[†] оьзюне ваъда этилип варисликге берилежек ерге бармагъа чакъырылгъанда, шогъар таби болду. Оьзю къайда барагъанын билмесе де, о ёлгъа чыкъды[+]. 9Иманыны яхшылыгъындан о ваъда этилген ерде бир ят йимик орунлашды. Шо ваъдагъа гёре, оьзюдей варислер болгъан Исгьакъ[†] ва Якъуб[†] йимик чатырда яшады[+]. 10Неге тюгюл де, о Аллагь ойлашгъан ва къургъан къатты кюрчюлери булангъы шагьарны къаравуллай эди[+].

11Яш болмайгъан Сара[†] оьзю де, яш табып болагъан чагъында тюгюл буса да, иманыны яхшылыгъындан яшгъа токътама болду. О ваъда этген Аллагь сёзюнде туражакъ деп гьисап эте эди[+]. 12Шо саялы да, къартындан къавжап, оьлюм ёлуна чыгъып да битген бир адамдан кёкдеги юлдузлар чакъы, денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклер чакъы санавсуз наслу тувду[+].

13Бу адамлар оьзлеге Аллагь ваъда этген затланы алмайлы, тек иманын сакълап оьлюп гетдилер. Аллагь ваъда этген затланы олар яшавгъа чыгъып битгенче де, алдын къарап гёрдюлер ва олардан къувандылар. Олар бу дюньяда янгыз ёлавчулар ва къонакълар экенин къабул гёрдюлер[+]. 14Оьзлени шолайлардан санайгъанлар оьзлени герти ватанын ахтарагъанны гёрсетелер. 15Эгер олар янгыз оьзлер къоюп гетген ватанны гьакъында ойлашып тургъан буса, шонда къайтып гелмеге де болур эдилер. 16Амма олар дагъы да яхшы ватангъа, демек кёклердеги ватангъа етишмеге къаст этдилер. Шону учун Аллагь оланы Аллагьыман деп айтма илыкъмай. О олар учун шагьар гьазирледи чи![+]

17Аллагь сынайгъан заманда, Ибрагьим иманыны яхшылыгъындан гьатта Огъар Исгьакъны къурбан этмеге де гьазир эди. Исгьакъ Ибрагьимни оьзюнден таба Аллагьны ваъдасы яшавгъа чыкъма тарыкъ болгъан биргине бир уланы эди[+]. 18Гьатта Аллагь Ибрагьимге булай айтды: «Сени наслунг Исгьакъдан болажакъ». 19Ибрагьим Аллагь оьзюню уланын оьлюмден тирилтип де болажагъына инанды. Исгьакъ гертилей де оьлюмден тирилгенде йимик де болду[+].

20Иманыны яхшылыгъындан Исгьакъ Якъубну ва Исавну гележеги булан байлавлу болуп Аллагьны яхшылыгъын тилеп дуа этди[+].

21Оьлегенде, Якъуб да иманы булан Юсупну уланлары учун Аллагьны яхшылыгъын тилеп дуа этди ва таягъына таянып, Аллагьгъа сужда этди[+].

22Иманыны яхшылыгъындан Юсуп да яшавуну ахырында Исрайылны уланлары Мисриден чыгъажагъын сёйледи ва оьзюню сюегин де шондан алып чыгъарсынлар деп буюрду[+].

23Тувгъандан сонг уьч айны узагъында Мусаны[†] ата анасы иманыны яхшылыгъындан ону яшырып сакълады, неге тюгюл олар яш бир гьайран зат экенин гёрдюлер. Пачаны тувгъан уланъяшланы оьлтюрмек деген буйругъу оланы къоркъутмады[+].

24Уллу болгъан сонг, иманыны яхшылыгъындан Муса оьзюне Мисрини пачасыны къызыны уланы деп айтмакъны гери урду[+]. 25О къысгъа заманлыкъ гюнагьлы кеп чегивлерден эсе, Аллагьны халкъы булан бирликде азап чегип турмакъ яхшы деп гьисаплады[+]. 26Месигьни[†] уьстюне тюшген хорлавланы о Мисрини хазналарындан да артыкъ гёрдю. О гележекдеги савгъатгъа бет бакъдыргъан эди чи дагъы[+]. 27Пачаны къазапланывундан къоркъмай, иманыны яхшылыгъындан о Мисриден чыкъды. О Гёрюнмейгенни гёреген адам йимик къатты эди чи дагъы[+]. 28Азирейил малайик исрайыллыланы биринчи тувгъанларына тиймесин деп, иманыны яхшылыгъындан Муса исрайыллылагъа Пасха[†] къурбанын соймагъа ва къанын эшиклерине тийдирмеге буюрду[+].

29Иманыны яхшылыгъындан исрайыллылар Къызыл денгизден, къурудан гечип чыгъагъанда йимик, чыкъдылар. Мисрилилер де шолай этме къарагъанда буса, олар сувгъа батып оьлдюлер[+].

30Еригьонну баруларын исрайыллылар етти керен айланып битген сонг, иманыны яхшылыгъындан олар чёгюп гетди.

31Иманыны яхшылыгъындан тынчыланы сыйындыргъан къагьба Рагьав бойсынмагъанлар булан оьлмеди[+].

32Дагъы да не деп айтайым? Гедеонну, Баракъны, Самсонну, Ефтанны, Давутну,[†] Самуйылны ва пайхаммарланы гьакъында айтмагъа заманым къалмас[+]. 33Иманыны яхшылыгъындан олар пачалыкълардан уьст гелдилер, адилликни болдурдулар, ваъда этилген затланы алдылар, арсланкъапланланы авзуларын япдылар, 34Гючлю отланы сёндюрдюлер, къылычдан къутулдулар. Оланы гючсюзлюгю гючге айланды, олар урушларда гючлю болдулар ва тыш уьлкели асгерлени къуваладылар[+]. 35Къатынлар оьлюмден тирилген къардашларын къайтарып алдылар. Оьзгелени оьлюп къалгъанча къыйнай эдилер. Амма яхшы яшавда тирилмек учун, олар азатлыкъны гери урдулар[+]. 36Бирлерин мысгъылладылар, оьзгелерин къамучу булан тюйдюлер. Оьзгелери, шынжырлар булан да бугъавланып, туснакълагъа ташлангъан эдилер[+]. 37Бирлерин таш урушгъа тутдулар, башгъаларын бичип эки бёлдюлер, бирдагъыларын къылыч булан оьлтюрдюлер. Оьзгелери уьстюне къой ва эчки терилер де къаплап айландылар, тарчыкълыкъгъа тарыдылар, азап гёрдюлер ва хорландылар[+]. 38Шо адамлагъа бютюн дюнья лайыкълы болмаса да, олар дангылларда, тавларда, анакъларда ва къакъаларда айлана къалдылар![+]

39Иманыны яхшылыгъындан оланы барысы да Аллагьны разилигин къазанды, амма оьзлеге ваъда этилген затны алмадылар. 40Неге тюгюл де, Аллагь бизге деп не буса да бир яхшы муратны гёз алгъа тутду: олар камилликге янгыз бизин булан етишмеге герек[+].

#### 12


Аллагь бизге авлетлерине йимик янаша

1Айланабызны кёп къадарда шо шагьатлар къуршагъан. Шо саялы бизге пуршав этеген бары да затгъа арт берейик, бизин есир этип къоягъан гюнагьдан чыгъып къутулайыкъ ва белгиленген ёлгъа чыдамлы кюйде тюшейик[+]. 2Исагъа айрылмагъан кюйде гёз къаратайыкъ. Иманыбызны аввалы ва ахыры Одур. Гележекдеги къуванч учун О хачдагъы биябур оьлюмню къабул этди, гьали буса Аллагьны онг ягъында олтургъан[+]. 3Гюнагьлыланы ягъындан Оьзюне бакъгъан якъда шончакъы душманлыкъгъа Чыдагъанны гьакъында ойлашыгъыз чы. Шо сизге гючсюз болмай ва ругьдан тюшмей токътама кёмек этежек[+].

4Гюнагьгъа къаршы тура туруп, сизге гьали де къан тёкмеге тюшмеген[+]. 5-6Сиз авлетлери гьисапда сизин ругьландырмакъ учун язылгъан булай сёзлени унутдугъуз: «Балам, Раббибиз сени булай тюзлейгенине агьамият берип янаш, О сени такъсырлайгъанда, ругьдан тюшме. Раббибиз Оьзю сюегенлени тюзлей, авлети йимик гёрегенлени гьарисин такъсырлай»[+].

7Сиз азап чегивню чыдамлы кюйде бир такъсыр йимик оьтгеригиз. Аллагь сизин авлетлери йимик гёре. Авлетин такъсырламайгъан ата бармы экен[+]? 8Эгер де Аллагь сизин авлетлерин такъсырлайгъан кюйде такъсырламай буса, сиз авлетлери тюгюлсюз, пич тувгъан яшларсыз. 9Бу дюньяда бизин барыбызны да аталарыбыз бар эди. Олар бизин такъсырлады ва биз де оланы гьюрметледик. Шо саялы биз кёклердеги ругь Атабызгъа нечик кёп тынгламагъа герекбиз! Шо тынглавлулукъ буса бизге яшав бере! 10Аталарыбыз бизин оьзлер сюйген къайдалар булан бир нечакъы заман такъсырлады. Аллагь буса бизин пайдабызгъа ва Оьзюню сыйлылыгъына биз де ортакъчы болур йимик такъсырлай[+]. 11Гьар такъсыр гьалиги заманда сююнч тюгюл, бир къайгъы йимик гёрюне. Ондан сонг буса такъсырдан оьтгенлер парахат ва муъмин яшавгъа етишер.

12Шо саялы саллангъан къолларыгъызны ва къартыллайгъан тизлеригизни къатдырып тутугъуз. 13Акъсакъ аягъыгъыз майшалмай, терсине, сав болсун учун, тюз юрюгюз[+].

14Бары да халкъ булан парахатлыкъда яшама къасткъылыгъыз. Таза юрек булан яшама къасткъылыгъыз, неге тюгюл де шосуз бирев де Раббибизни гёрюп болмас[+]. 15Вёрегиз, Аллагьны рагьмусундан бирев де магьрюм къалмасны ва арагъызда бир загьрулу тамур йиберип, биревге де зиян гелтирмесни къастын этигиз[+]. 16Вёрегиз, оьзюню уллулукъгъа ихтиярын бир тюш аш саялы сатгъан Исав йимик, биригиз де пасат яда аллагьсыз болуп къалмагъыз[+]. 17Шондан сонг, сиз билеген кюйде, Исав атасыны разилигин алма сюйген, тек атасы ону гери ургъан. Исав огъар гёзьяш тёге туруп ялбарса да, этген затын алышдырма болмагъан[+].


Эки разилешив

18-19Сиз янып турагъан оту, къарангылыгъы, тунлугъу ва алатолпаны, быргъыны оькюрювю ва Аллагьны тавушу булангъы Синай тав йимик не буса да бир ачыкъ гёрюнюп турагъан затгъа багъып гелмедигиз. Ону тавушун эшитген адамлар Огъар оьзлер булан дагъы сёйлемесин деп ялбара эдилер[+][+]. 20Неге тюгюл: «Эгер тавгъа бир гьайван тийсе де, таш урушгъа тутулмагъа герек болажакъ», – деп айтылгъан буйрукъну къабул этмеге оланы гючю ёкъ эди[+]. 21Шо гёрюнюш шонча да къоркъунчлу эди чи, гьатта оьзю Муса:[†] «Мен къоркъаман, мен къартыллайман», – деп айтды[+].

22Тюгюл! Сиз Сион тавгъа, гьакъ Аллагьны шагьары болгъан Кёклени Ерусалимине ва минглер булан къуванчлыкъгъа жыйылгъан малайиклени янына гелдигиз[+]. 23Сиз оьзлени атлары кёклерде язылгъан Аллагьны башлап тувгъан авлетлерини жыйынына гелдигиз. Сиз бары да адамланы Дуванчысы болгъан Аллагьгъа ва камилликге етишген муъминлени ругьларына багъып да гелдигиз[+]. 24Сиз янгы разилешивню арачысы болгъан Исагъа багъып гелдигиз. Ону тёгюлген къаны Гьабилни къанындан эсе яхшы затны бережекге ваъда эте[+].


Аллагьгъа тынгламакъны гери урмакъ булан байлавлу буварыв

25Вёрегиз, Аллагь сёйлейгенде, Огъар тынгламакъны гери урмагъыз. Бу дюньяда оьзлеге Буваргъангъа тынгламакъны гери ургъанлар къутулмадылар. Эгер де бизге кёклерден Буварагъангъа арт берсек, дагъокъ да къутулмасбыз[+]. 26О заман Ону сеси ерлени титиретди, гьали буса О: «Мен дагъы да бир керен янгыз ерни тюгюл, кёклени де чайкъажакъман», – деп ваъда эте[+]. 27«Дагъы да бир керен» деген сёзлер чайкъалмагъа болагъан, яратылгъан, бары да заманлыкъ затлар ёкъ болажакъ ва чайкъалмагъа болмайгъан затлар даимге къалажакъ демекни англата[+].

28Бизге оьзюн чайкъап болмайгъан пачалыкъ берилди. Шогъар гёре Аллагьгъа шюкюрлюк этейик ва бизден рази къалардай Огъар къоркъув булан ва бек абур этип сужда этейик[+]. 29Неге тюгюл де, Аллагьыбыз бары да затны яллатмагъа болагъан отдур[+].

#### 13


Ахыргъы насигьатлар

1Бир биригизни иман къардашлар йимик сююгюз[+]. 2Къонакъланы сюеген болмагъа унутмагъыз. Шолай болмакъ булан биревлер, оьзлер де билмейли, малайиклени де къонакълай къабул этген болгъан[+]. 3Оьзлер булан бирче болгъанда йимик, туснакъдагъыланы эсигизде сакълагъыз. Оьзлер булан бирче азап чегегенде йимик, азап чегегенлени эсигизде сакълагъыз[+].

4Эр къатынлыкъ аралыкълагъа бары да адамлар сый этме гереклер ва эр къатынны арасы тазалыкъда сакъланма герек. Эрине яда къатынына гьалал болмагъанланы ва зина этегенлени Аллагь такъсырлажакъ[+]. 5Акъчагъа амыракъ болуп къалмагъыз ва бар затыгъыз булан рази болуп къалыгъыз, неге тюгюл Аллагь булай айтды:

Мен сизин бир заманда да къоймасман ва бир заманда да ташламасман[+]. 6Шоллукъда, биз инамлы кюйде булай айтабыз:

Раббим – мени Кёмекчим, мен бир затдан да къоркъмайман.
Магъа адам не этер?![+]

7Сизге Аллагьны каламын уьйретеген ёлбашчыларыгъызны унутмагъыз. Олар яшавунда нечик натижалагъа етишегенине къарагъыз ва оланы иманындан уьлгю алыгъыз[+]. 8Иса Месигь[†] алышынмас, О тюнегюн де, бугюн де, гьар даим де бир йимикдир[+].

9Къайдагъы ят уьйретивлер сизин тюз ёлдан тайышдырып къоймасын. Сизин юреклеригиз, къайсы ашны ашайыкъ, къайсын ашамайыкъ деген къайдалар булан тюгюл, Аллагьны рагьмусу булан беклешме тарыкъ, неге тюгюл де шо къайдалар булан ашагъан аш пайда гелтирмес[+]. 10Бизин къурбанлыкъны салагъан ерибиз[†] бар. Бу дюньядагъы сыйлы чатырда[†] ибадат этегенлени ондан алып ашама ихтияры ёкъдур.

11Гюнагь учун къурбангъа союлгъан гьайванланы къанын баш дин къуллукъчу[†] Инг Сыйлы Ерге алып гире. Бу гьайванланы чархлары буса халкъны къонушгъан еринден тышгъа чыгъарылып яллатыла[+]. 12Шону йимик, Иса да Оьз къаны булан инсанланы юреклерин тазаламакъ учун, шагьардан чыгъарылып къурбан этилди[+]. 13Ону къонушуну артына чыгъайыкъ чы ва Ону хорлугъуна ортакъчы болайыкъ чы[+]. 14Бизин мунда оьзюбюз даим яшап болар йимик шагьарыбыз ёкъ чу дагъы, амма биз гележекдеги шагьарны къаравуллайбыз.

15Гелигиз, Исадан таба Аллагьгъа шюкюрлюкню, демек авзуларыбызны савгъаты болгъан затны, даим къурбан этейик. Бизин авзуларыбыз Ону атына макътав эте[+]. 16Бирев биревге кёмек этме ва башгъалагъа пай чыгъарма унутуп къалмагъыз. Аллагь шолай къурбанланы сюе.

17Исагъа иман салгъанланы жыйыныны[†] ёлбашчыларына таби болугъуз ва тынглагъыз. Сизин гьайыгъызны эте туруп, олар чы кирпик де къакъмай, неге тюгюл де оьзлени къуллугъу гьакъда Аллагьгъа гьисап берме гереклер. Оьзлени ишлерин шат кюйде яшавгъа чыгъарсын учун ва пашман болмасын учун, олагъа таби болугъуз. Неге тюгюл де, олар пашман болса, сизге яхшылыкъ болмас.

18Бизин учун да дуа этигиз. Биз этеген чакъы бары да затыбызны таза намусубуз булан этебиз ва адилли болмагъа къаст этебиз[+]. 19Сизин яныгъызгъа мен тез къайтсын деп, дуа этмегигизни бек тилеймен.

20-21Оьзюню къаны булан даимлик разилешивню бегетген, къойланы да уллу Къойчусу болгъан Раббибиз Исаны оьлюмден тирилтген, парахатлыкъ береген Аллагь гьар бир яхшы ишде Оьзюню сюйгенин яшавгъа чыгъармакъ учун, сизин тюз ёлгъа салсын дагъы. Оьзюне гьар даим де макътавлар болгъур Раббибиз Иса Месигьден таба О бизде Оьзюню кепине гелеген затны яратсын дагъы. Амин[+]. 22Къардашлар, сизге бек тилеймен: бу къысгъаракъ кагъызымда мен береген насигьатлагъа тынглагъыз. 23Иман къардашыбыз Тимофей туснакъдан азат этилгенни билгенигизни сюемен. Ювукъда о мунда гелсе, ону булан бирче сизин гёрмеге гелермен[+]. 24Жыйыныгъызны бары да ёлбашчыларына ва Аллагьны бютюн халкъына салам айтыгъыз. Италиядагъы иман къардашларыбыз да сизге салам йиберелер. 25Аллагьны рагьмусу сизин булан бирликде болсун.

### Якъуб

#### Якъуб

Якъуб


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Баш сёз


Якъуб язгъан кагъыз


Якъуб

Якъубну кагъызы оьзлени иманыны аслу талапларын яшавгъа чыгъармагъа къарайгъанда, уллу четимликлеге къаршылашгъан иманлылар учун язылгъан. Якъуб Исагъа иман салгъан башлапгъы жыйынланы ортакъчыларыны яшав турушунда ёлугъагъан кемчиликлер булан байлавлу бир бир масъалаланы уьстюнде тындырыкълы кюйде токътай. Оланы бирлери оьзлени байлыгъы булан да макътана туруп, пакъырланы алдында оьзлени оьктем тутуп айлангъанлар. Башгъалары бугьтан, айтды къуйтдуну юрютюв булан кёп яманлыкъ этгенлер, оьзлени хохабаз тутуп юрюгенлер, оланы биревлеге къаршы алданокъ токъташдырылгъан терс ойлар елеген болгъан. Якъуб амалларсыз иман инсанны къутгъарылывгъа гелтирмеге болмайгъанын айта. О булай сорав сала: «Гьей къардашларым, эгер бирев, иманым бар деп де айтып, яхшы амаллар этмей буса, ондан не пайда?» (2:14). Бу ерде Якъуб Исагъа иман салгъанланы оьзлеге Месигь айтгъан ёл булан гьакъ юрекден юрюмеге къаст етишмейгенлери гьакъында айта. Аллагьгъа гертиден де иман салгъан адам, шексиз кюйде, О рази къалагъан затны этип юрюйгенине Якъуб оьзюню охувчуларын инандырып сёйлей.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Аллагьны ва Раббибиз Иса Месигьни[†] къуллукъчусу болгъан Якъубдан[†] бютюн ер юзюне яйылышгъан Исрайылны он эки уланындан болгъан къавумларына саламлар болсун![+]


Иман ва сынавлар

2Къардашларым, сиз гьар тюрлю сынавлагъа тюшгенде, шону уллу къуванчлыкъгъа гьисаплагъыз[+]. 3Сынавлагъа тарыйгъан иманыгъыз сизде къаттылыкъ болдурагъанны сиз билесиз чи[+]. 4Къаттылыкъ буса сизин муратгъа етишивге, токъташгъанлыкъгъа, камилликге ва бир де кемчилигигиз болмайгъанлыкъгъа гелтирме тарыкъ[+].

5Эгер арагъыздан биригизни гьакъылыгъыз етишмей буса, о Аллагьдан тилесин, О да берер. Неге тюгюл де, Аллагь гьар кимге чомарт кюйде ва гьеч бир оьпкелевсюз берер[+]. 6Янгыз бир де шеклик этмейли, иманы булан тилемеге герек. Шеклик этеген адам ел къувалап элтип чачылып гетеген денгиз толкъунларына ошай[+]. 7Шолай адам Раббибизден гьеч бир зат аларман деп ойлашмасын[+]. 8Эки янсынлы болуп ойлашагъан адам оьзюню ишлеринде де токъташмагъан бир адамдыр.

9-10Сыныгъывлу иман къардаш оьрлюгю булан, бай буса оьзюню сыныгъывлугъу булан макътансын, неге тюгюл де, авлакъ чечек дёнегенде йимик, бай да дёнюп къалар[+]. 11Гюн чыгъар, яллавлар болур, яллавлар чечекни дёндюрер, ону япыракълары тёгюлер ва гёзеллиги тайып къалар. Шолай бай да, талаша туруп, болмагъандай болуп къалар[+].

12Сынавгъа чыдагъан адам насиплидир. Сынавдан оьтгенден сонг, Аллагь Оьзюн сюегенлеге ваъда этген уьстюнлюкню тажыдай яшавну берер[+]. 13Сынавгъа тюшеген заманда: «Аллагь мени сынап къарай», – деп айтма. Неге тюгюл де, Аллагь яманлыкъ булан сыналмас, Оьзю де гьеч биревню яманлыкъ булан сынап къарамас. 14Терсине, гьар адамны яман хыяллары ону сынап къарар ва шо хыяллары ону оьзюне багъып тартар, гьавасландырар. 15Яман хыяллардан таба буса гюнагь тувар, заманы етип, гюнагь да оьлюм тувдурар[+].

16Сююмлю къардашларым, алданып къалмагъыз![+] 17Гьар бир яхшы ва камил савгъат сизге оьрден, кёкден гелеген ярыкъны яратгъан Аллагьдан гелир. Шо ярыкъдан амалгъа гелеген гёлентки йимик, О не юрюп турмас, не гьеч бир де алышынмас[+]. 18Бары да яратгъан затларыны арасында биз инг де биринчиси болгъанны сююп, О бизин гьакъ гертиликни сёзюнден таба Оьзюню авлетлери этмеге токъташды[+].


Аллагьны каламына тынглав ва ону кютюв

19Гьар адам тынглама алгъасасын, амма жавап къайтарма, къазапланма алгъасамасын[+]. 20Инсанны къазапланыву Аллагь сюеген кюйде муъмин болуп яшамагъа пуршав этер. 21Шогъар гёре, гьар тюрлю яманлыкъны ва наслыкъны ташлап, юреклеригизге чачылгъан Аллагьны каламын саламат кюйде къабул этигиз. Шо каламда ругьларыгъызны къутгъармагъа къудрат бардыр[+].

22Аллагьны каламын янгыз эшитип къоймакъ булан оьзюгюзню алдатып къоймагъыз, ону кютме де кютюгюз![+] 23Каламгъа тынглап, ону кютмейген гиши оьзюню сыпатына гюзгюден къарайгъан гишиге ошайдыр. 24О къарап, оьзюн гёрер, тайгъанда буса, бет келпети нечик экенни унутуп къалар. 25Аллагьны азатлыкъ гелтиреген камиллешген Къанунуна[†] тынглама да тынглап, унутуп къоягъан тюгюл, огъар тергевлю тынглайгъан, ону къоллай туруп, огъар гёре юрюйген адам оьзюню амалларында насипли болур[+].

26Эгер арагъыздан биригиз, оьзюн динли адамман деп де гьисаплап, тилин сакълап билмей буса, о оьзюн алдатадыр. Шолай адамны динлилиги бош затдыр[+]. 27Эгер де сен тарчыкълыкъдагъы етимлени ва тул къатынланы гьайын эте бусанг, эгер де оьзюнгню бу дюньяны насына батмагъан гьалда сакълай бусанг, шо заман сени динлилигинг Атабыз Аллагьны алдында тазадыр ва дамгъаланмагъандыр[+].

#### 2


«Биревню биревден артыкъ гёрмегиз»

1Гьей къардашларым! Макътавлу Раббибиз Иса Месигьге[†] иман салдыгъыз чы, шо саялы биревню биревден артыкъ гёрмегиз[+]. 2Эгер сизин жыйыныгъызгъа алтын оьрмекче такъгъан, тизив опуракълар гийген бир адам гелсе, шолай да йыртыкъ опуракълар гийген бир пакъыр да гелсе, 3сиз тизив опуракълы адамгъа айрыча тергев берип: «Мунда олтур, бу ер – яхшы ер», – деп, ярлы адамгъа буса: «Сен онда тур» яда: «Жабарда, аякъ тюбюмде олтур», – деп айтарсыз. 4Шоллукъда, сиз бирев биревню айырып къоймасмысыз дагъы, яман ойлары булангъы дуванчылар болуп къалмасмысыз дагъы?

5Тынглагъыз, гьей сююмлю къардашларым: Аллагь бу дюньядагъы пакъырланы иман ягъындан бай этмеге ва Оьзюн сюегенлеге ваъда этген гьакимлигини тюбюнде яшамагъа ихтияр бермеге деп тангламадымы дагъы[+]? 6Амма сиз буса пакъырланы ер этдигиз. Сизге зулму этеген ва сизин дуванханалагъа тартагъан байлар тюгюлмю дагъы? 7Сизге берилген гьюрметли атны капир этеген олар тюгюлмю дагъы?

8Эгер сиз гьакъыкъатда Сыйлы Язывларда «ювугъунгну оьзюнгню йимик сюй» деп язылгъан пача буйругъун кюте бусагъыз, яхшы иш этеген боларсыз[+]. 9Эгер сиз адамланы арасында ян тарта бусагъыз, гюнагь иш этеген ва Мусаны[†] Къанунун[†] бузагъан боларсыз[+]. 10Ким бютюн Къанунну юрютюп, не буса да бир гиччи затда ону бузса, о бютюн Къанунну бузулмакълыгъына гюнагьлы гьисапланар[+]. 11Неге тюгюл де: «Зина этме», – деп айтгъан Аллагь. «Адам оьлтюрме», – деп де айтгъан. Шо саялы сен зина этмей, адам оьлтюрсенг, Къанунну бузгъан боларсан[+]. 12Азатлыкъ гелтиреген Къанун булан дуван этилежек адамлар йимик сёйлегиз ва шо кюйде иш де гёрюгюз[+]. 13Неге тюгюл де, рагьмуну билмейгенге Аллагьны дуваны рагьмусуз болар. Рагьму буса дувандан оьр чыгъып токътар[+].


Иман ва амаллар

14Гьей къардашларым, эгер бирев, иманым бар деп де айтып, яхшы амаллар этмей буса, ондан не пайда? Шолай иман ону къутгъармагъа болмас. 15Эгер иман къардашларыбыздан яда иман къызардашларыбыздан бири ач ва ялангъач буса, 16арагъыздан биригиз де огъар: «Эсен аман тур, гийин, ашап той!» – деп айтып, амма огъар тарыкъ затны бермесе, ондан не пайда[+]? 17Шолай иман да, эгер де ону амалы ёкъ буса, о оьлгенге гьисаплыдыр.

18Амма, булай ёрав этип къарайыкъ, бирев: «Сени иманынг бар, меники буса амалларым бар», – дей. Магъа амалларсыз иманынгны гёрсет, мен де сагъа амаллардан таба иманымны гёрсетермен![+] 19Сен Аллагьны бирлигине иман саламысан? Яхшы этесен. Шогъар жинлер де иман салалар ва къоркъуп титирейлер[+].

20Иман амалларсыз тарыкъсыз зат дегенликге сен далиллер сюесен. 21Уллу атабыз Ибрагьим[†] къурбанлыкъны салагъан ерде[†] оьзюню уланы Исгьакъны[†] къурбан этмеге сюйдю. Аллагь ону шо иши саялы къабул этди[+]. 22Гёресен чи, ону иманы да, амаллары да бир бири булан байлавлу болду, иманы да амалларындан таба камилликге етишди[+]. 23Шоллукъда: «Ибрагьим Аллагьгъа иман салды, шо саялы Аллагь ону къабул этди», – деп Сыйлы Язывларда язылгъан сёзлер яшавгъа чыкъды ва огъар Аллагьны досту деп айтылды[+]. 24Гёресиз чи, инсан янгыз иманындан таба тюгюл, амалларындан таба да къабул этиле.

25Шолай Рагьав булан да болду. Оьзлеге тарыкъ затланы ахтара туруп гелгенлени уьюне гийирип, сонг башгъа ёл булан бакъдыргъан шо къатынны да Аллагь амаллары саялы къабул этмедими дагъы? 26Шо саялы, ругьу болмагъан къаркъара оьлегени йимик, амалларсыз иман да оьлер.

#### 3


Тилни енгип сакълап болмакълыкъ

1Къардашларым, арагъыздан янгыз азлар устазлар болсун. Бизге, устазлагъа, артыкъ къатты дуван этилежегин сиз билесиз[+]. 2Биз барыбыз да кёп янгылышабыз. Сёзюнде янгылышмайгъан адам камил адамдыр. О оьзюню бютюн къаркъарасын да тизгинлеп сакълап билер[+]. 3Бизге таби болсун деп, биз атланы авзуна авузлукълар салабыз ва оланы оьзюбюз сюйген кююбюзде юрютебиз[+]. 4Неде, мисал учун, гемелени алып къарайыкъ. Олар нечакъы уллу буса да ва оланы нечик гючлю еллер юрюте буса да, оланы бир гиччи къуралны кёмеги булан гемечи сюйген якъгъа багъып юрютер. 5Тил булан да тап шо кюйде. О къаркъараны бир гиччи саны буса да, этген уллу ишлери булан макътанып бола.

Бир гиччирек учгъун да кёп уллу агъачлыкъгъа от салмагъа болар! 6Тил де отдур! Бизин къаркъарабызны оьзге санларыны арасындан о оьзюнде бу яман дюньяны келпетлендирер ва бютюн къаркъараны бузар. О бизин яшавубузну яллатар, ону оьзюн де жагьаннемни оту яллатар[+].

7Гьар тюрлю къыр гьайванланы, къушланы, сюйкелип юрюйген жанланы ва денгизде болагъан бары да балыкъланы инсан енгип сакълап болур. 8Тилни буса гьеч бир инсан енгип сакълап болмас. О къайпанмайгъан, оьлюм гелтиреген агъусу булангъы яманлыкъдыр[+]. 9Биз тил булан Раббибизге ва Атабызгъа алгъыш этебиз. Тил булан Аллагьгъа ошатылып яратылгъан адамлагъа налат да беребиз[+]. 10Алгъыш ва налат бир авуздан чыгъа! Къардашларым, шолай болмагъа тюшмей. 11Булакъдан бир вакътини ичинде татли сув да, тузлу сув да чыгъамы дагъы? 12Къардашларым, инжир терекде зайтун яда юзюм борлада инжир оьсмеге боламы дагъы? Шолай тузлу булакъдан ичме ярайгъан сув чыкъмагъа да болмас.


Гьакъ герти гьакъыл

13Сизин арагъызда гьакъыллы ва англавлу адамлар бармы? Бар буса, шолай адам саламат кюйде этеген яхшы амаллары булан оьзюню гьакъыллылыгъын гёрсетсин[+]. 14Эгер юрегигизде бек яман гюнчюлюк ва оьз пайдагъыз булан байлавлу къастлар бар буса, макътанмагъыз ва гьакъ гертиликге къаршы ялгъан сёйлемегиз. 15Шолай «гьакъыл» кёклерден гелген гьакъыл тюгюлдюр. Терсине, дюньядан, инсанлыкъдан ва иблисден гелген бир гьакъылдыр[+]. 16Неге тюгюл де, бек яман гюнчюлюк ва оьз пайдагъыз булан байлавлу къастлар бар ерде низамсызлыкълар ва гьар тюрлю яман амаллар болур.

17Амма кёклерден гелген гьакъыл инг башлап тазадыр, сонг парахатлыкъны сюедир, юваш хасиятлыдыр, ёл къойма гьазирдир, рагьмудан ва яхшы амаллардан толгъандыр, бир якъгъа да ян тартмайдыр ва бетгёрдю тюгюлдюр. 18Ярашывлукъгъа етишмек учун ярашып ишлейгенлер муъмин яшавну натижаларын гёрер[+].

#### 4


«Аллагьгъа ювукълашыгъыз!»

1Сизин арагъызда эришивлюклер ва давлашывлар болдурагъан недир? Шолар къаркъарагъызда ябушуп турагъан гьаваслыкълардан тюгюлмю дагъы тувулунагъаны[+]? 2Сиз бир затны сюесиз, амма алып болмайсыз, шо саялы адам оьлтюресиз. Сиз гьасиретли кюйде бир зат алма сюесиз, амма алма чы болмайсыз. Она шолай сиз эришип ва ябушуп турасыз. Сюегенигизни алмагъа болмайсыз, неге тюгюл де Аллагьдан тилемейсиз. 3Тилейгенде де алып болмайсыз, неге тюгюл де оьзюгюзню кепигиз саялы, янгыз бары да алгъан затларыгъыздан пайдаланмакъ учун, яман къастлар булан тилейсиз[+].

4Гьей имансызлар! Бу дюнья булангъы достлукъ Аллагьгъа къаршы душманлыкъ экенни сиз билмеймисиз? Демек, ким дюнья булан дост болмагъа сюйсе, о Аллагьны душманы болур[+]. 5Яда: «О ичибизге салгъан Ругь биз янгыз Оьзюнюки болгъанына гьасирет къалып турар», – деп Сыйлы Язывларда негьакъ айтылгъан деп ойлашамысыз[+]? 6Амма Аллагь бизге дагъы да уллу рагьму гёрсете. Сыйлы Язывларда язылгъан кюйде:

Аллагь оьктемлеге къаршы турар,
оьктем тюгюллеге буса рагьму этер[+].

7Шогъар гёре Аллагьгъа таби болугъуз, иблисге буса къаршы туругъуз, о да сизден къачар[+]. 8Аллагьгъа ювукълашыгъыз, О да сизге ювукълашар. Гьей гюнагьлылар, къолларыгъызны жувугъуз! Гьей экиюзлюлер, юреклеригизни тазалагъыз![+] 9Къайгъырыгъыз, гьынкъгъа тюшюгюз, йылагъыз! Кюлкю – гьынкъгъа, сююнч де мунгайывгъа айланып къалсын. 10Аллагьны алдында оьзюгюзню тёбен тутугъуз, шо заман О да сизин оьрлендирер.

11Бир биригизни айыпламагъыз, гьей къардашларым. Иман къардашын айыплайгъан яда огъар дуван этеген гиши Мусаны[†] Къанунун[†] айыплайгъан ва огъар дуван этеген болур. Эгер Къанунгъа дуван этсе, Къанунну юрютювчюсю болмас, дуванчыдай болуп къалар[+]. 12Къанун чыгъарагъан да, Дуванчы да буса бирдир. Къутгъармагъа ва дагъытмагъа болагъан да янгыз Одур. Башгъа гишиге дуван этмеге къарайгъан сен кимсен[+]?


Бош макътанчыкълыкъ

13Къарагъыз! Арагъыздан бирлеригиз: «Тангала биз палан шагьаргъа барарбыз, онда бир йыл къаларбыз, алыш бериш этип, къазанч аларбыз», – деп айтарсыз. 14Сиз бир ойлашып къарагъыз, сиз чи яшавугъуз тангалагъа нечик болажагъын да билмейсиз. Яшавугъуз недир? О чу бираз замангъа чыгъып гёрюнюп, сонг ёкъ болуп, яйылып къалагъан бир булут йимик затдыр[+]. 15Шону орнуна сиз: «Эгер Раббибиз буюрса, сав къалсакъ, ону да этербиз яда муну да этербиз», – деп айтмагъа герексиз[+]. 16Гьали буса сиз оьзюгюзню оьктемлигигизден макътанып айланасыз. Гьар къайсы шолай макътанчыкълыкъ да яманлыкъдыр! 17Шогъар гёре ким буса да бирев, яхшылыкъ этмеге герекни де биле туруп, шону этмей буса, о гюнагь иш этеген болур[+].

#### 5


Зулму этеген байлагъа буварыв

1Гьали тынглагъыз сиз, гьей байлар! Башыгъызгъа гележек балагьлагъа яс этип йылагъыз![+] 2Бары да байлыгъыгъыз чирип дёндю, опуракъларыгъызны да гюелер талады[+]. 3Сизин алтыныгъызны ва гюмюшюгюзню тот басды. Шо тот сизге къаршы шагьатлыкъ этер ва этигизни от йимик ашар. Байлыгъыгъызны сиз бу ахыр гюнлерде жыйгъан эдигиз![+] 4Тынглагъыз! Авлакъларыгъызда ишлеген ишчилеге сиз тёлемей къойгъан акъча гьали оьзюгюзге къаршы шагьатлыкъ эте. Гьали олар къычырып гьуя салалар ва оланы гьуя тавушун кёклердеги малайиклени асгерлерини Раббиси эшите[+]. 5Сиз бу дюньяда тазза кюрлюкде яшап ва кеп чегип турдугъуз. Оьзюгюзню соймакъ учун сакълангъан бир гьайванлар йимик семиртдигиз. 6Сиз оьзюгюзге къаршылыкъ билдирмеген айыпсыз адамлагъа дуван этдирип, оланы оьлтюрдюгюз.


Азап чегивдеги чыдамлыкъ

7Гьей къардашларым, Раббибиз къайтып гелгинче, чыдамлыкъ гёрсетип туругъуз. Чачывчу да, гюзгю ва язбашгъы янгурлар явгъунча, оьз топурагъындан аявлу тюшюмюн къайтармай токътап турар[+]. 8Сиз де чыдамлыкъ гёрсетигиз, юреклеригизни чыныкъдырыгъыз, неге тюгюл де Раббибизни къайтып геливю ювукъдадыр[+]. 9Къардашларым, сизге оьзюгюзге дуван этилип къалмасын учун, бир биригизни айыпламагъыз. Къарагъыз, Дуванчы эшик алда токътап турадыр![+]

10Къардашларым, Раббибизни атындан сёйлеген пайхаммарлар[†] азап чегивюнде гёрсетген чыдамлыгъындан уьлгю алыгъыз[+]. 11Биз чыдамлыкъ этгенлеге макътав этебиз. Аюбну чыдамлыгъы гьакъында сиз эшитдигиз. Ахырда да о зор сюювден ва рагьмудан толгъан Раббибизден не алгъанны гёрдюгюз[+].

12Инг башлап, къардашларым, ант этмегиз! Не кёклер булан, не ер булан, не башгъа зат булан ант этмегиз. Аллагь сизин такъсырламасын учун, дюр буса «дюр» дегиз, тюгюл буса «тюгюл» дегиз[+].


Дуаны гючю

13Арагъызда къыйынлыкъгъа тюшгенигиз бар буса, дуа этсин, сююнчю булангъы бар буса, Раббибизни алгъышлап йырласын[+]. 14Арагъызда авруйгъаныгъыз бармы – Исагъа иман салгъанланы жыйыныны[†] ёлбашчыларын чакъырсын. Раббибизни аты булан огъар май сюртюп, ону учун дуа этсинлер[+]. 15Иман булан этилеген дуа аврувгъа савлукъ къайтарыр, неге тюгюл де ону Раббибиз сав этер. О адам гюнагь иш этген буса, ону гюнагьлары гечилер[+]. 16Бир биригизге гюнагьларыгъызгъа мюкюрлюк этигиз ва бир биригиз учун дуа этигиз. Шо заман Аллагь сизин сав этер. Муъмин адамны дуасы гючлю ва таъсирли болур[+]. 17Илияс[†] да бизин йимик бир адам эди. О янгур явмасын деп къаныгъып дуа этди ва ер юзюнде уьч йыл алты ай янгур явмай турду[+]. 18Сонг о бирдагъы да дуа этди ва янгур явдурду, топуракъ да оьз тюшюмлерин берди[+].

19Къардашларым, айтайыкъ, сизин биригиз гьакъ герти ёлдан чыгъып къала, башгъагъыз буса огъар шо ёлгъа къайтмагъа кёмек эте[+]. 20Гюнагьлыны терс ёлдан къайтарып, гьакъ герти ёлгъа салгъан адам ону оьлюмден къутгъарагъанын ва кёп гюнагьлары гечилегенин билип къойсун[+].

### 1 Петер

#### 1 Петер

1 Петер


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Баш сёз


Петер язгъан биринчи кагъыз


1 Петер

Петерни биринчи кагъызы Исагъа иман салгъанланы айланадагъы вилаятлардагъы бары да жыйынлары учун язылгъан. Бу кагъызны язылмакълыгъына Исагъа башлап иман салгъанланы къыйын гьалы себеп болуп токътагъан: оьзлени иманы саялы олагъа мысгъыллавланы, хорлавланы гёрмеге тюшген. «Токъташгъан гьалгъа гёре къыйышып яшап турайыкъмы яда гьакимликге къаршы турайыкъмы?» – деген сорав олагъа бир де яллыкъ бермеген. Петер иманы учун азап чегивлеге гьазир болуп турмагъа тюшегенин оланы эсине сала, неге тюгюл де Исагъа иман салгъан адамны яшаву кёбюсю гезиклерде ону айланасындагъыланыкине къыйышывлу гелип битмей. Кагъызда бу аслу токъташдырывлардан къайры да, Исагъа иман салгъанлагъа шолай гезиклерде нечик иш гёрмеге тюшегенлик булан байлавлу пайдалы таклифлер де бериле. Бары да иманлылар оьзюне тергев бакъдырагъан инг аслу умут Петерни бары да ёл гёрсетивлерини инамлы кюрчюсю болуп токътай. Элчи охувчуларына булай дей: «... Месигь чекген азапларда ортакъчылыкъ этегенигизге сююнюгюз! Шо заман, Ону макътаву аян болгъанда, сююнюп къуванып къалажакъсыз» (4:13).

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Оьз уьйлеринден йыракъда, Понтда, Галатияда, Каппадокияда, Асияда ва Битинияда ят ерлерде яйылышып яшайгъан сайлангъанлагъа Иса Месигьни[†] элчиси[†] болгъан мен Петерден салам![+] 2Атабыз Аллагьны алданокъ токъташдыргъанына гёре, сиз Иса Месигьге тынгламакъ ва гюнагьларыгъыздан Ону къанындан таба чайылмакъ учун, Аллагьны Ругьу булан юреклеригиз де тазаланып сайландыгъыз. Сизге Аллагьны рагьмусу ва парахатлыгъы артсын![+]


Жанлы умут

3-4Раббибиз Иса Месигьни Аллагьына ва Атасына гьар макътавлар болсун! Иса Месигьни оьлюмден тирилтип, Оьзюню зор уллу рагьмусу булан Аллагь бизин янгы яшавгъа багъып тиргизди. Шону булан оьлюмге, кемчиликге ва замангъа таби болмайгъан варисликге жанлы умут берди. Шо варислик сизге деп кёклерде сакъланып тура[+][+]. 5Сиз, иманыгъызны яхшылыгъындан Аллагьны къудраты булан сакъланып турагъанлар, къутгъарылывну табажакъсыз. Шо къутгъарылыв ахыр заман ачыкъ болажакъ[+].

6Сиз шо затлагъа сююнюп туругъуз. Амма гьали гьар тюрлю сынавлар булан сиз бир нечакъы заман, балики де, пашман болсагъыз да ярай[+]. 7Шо сынавлагъа сиз иманыгъыз гьакъ кюйде болсун учун тюшдюгюз. Алтын даимлик зат тюгюл буса да, ону отда сынап къарар. Иса Месигь къайтып гележек заман макътав, белгилилик ва абур алмакъ учун, алтындан кёп де сыйлы болгъан сизин иманыгъыз сыналма ва тасдыкъ этилме тарыкъ[+]. 8-9Сиз Исаны гёрмесегиз де, Ону сюесиз. Сиз Ону гёрмеге болмасагъыз да, Огъар иман саласыз. Сиз айтып болмас даражадагъы ва артыкъ макътавлу сююнч булан къуванасыз, неге тюгюл де иманыгъызны мурады болгъан къутгъарылывугъузгъа етише турасыз[+].

10Пайхаммарлар[†] бу къутгъарылывну гьакъында ахтарып сорап юрюдюлер. Олар сизге Аллагь бережек шо рагьмулу савгъатны гьакъында алданокъ билдирди[+]. 11Оьзлени ичинде Месигьни Ругьу яшайгъан пайхаммарлар шо Ругь кимни ва къайсы заманны гёрсетегенине тюшюнме къарай эдилер. Шону Ругь Месигьни азапларын ва Ону шо азаплардан сонггъу макътавлугъун алданокъ билдирегенде эте эди[+]. 12Этеген къуллугъу оьзлер учун тюгюл, сизин учун этегени ачыкъ болгъан эди олагъа. Гьали сизге о гьакъда кёклерден йиберилген Аллагьны Ругьуну гючю булан Сююнч Хабарны[†] гелтиргенлер айтды. Шоланы барын да малайиклер де англамагъа сюелер[+].


«Яманлыкъгъа бирдокъда ювукълашмагъыз»

13Шогъар гёре иш гёрме гьазир ва айыкъ кюйде туругъуз. Иса Месигь къайтып гелегенде, Аллагь сизге бережек рагьмугъа умут байлагъыз[+]. 14Аллагьны тынглавлу авлетлери йимик болуп къалыгъыз. Яшавугъузну алда, сиз Аллагьны танымайгъан заманда, сизин елеген къастлардан амалгъа гелме къоймагъыз[+]. 15Сизин чакъырагъан Аллагь йимик, сиз де бары да амалларыгъызда муъмин болугъуз[+]. 16Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда булай язылгъан: «Муъмин болугъуз, неге тюгюл де Мен де муъминмен»[+].

17Эгер гьар кимге этген ишлерине гёре гьакъ дуван этеген Аллагьгъа сиз Атабыз деп айта бусагъыз, бу дюньядагъы ят ерлердеги заманыгъызны Огъар гьюрмет этив булан оьтгеригиз[+]. 18-19Аталарыгъыздан къалгъан умпагьатсыз яшавлукъ къайдалардан сиз алтын яда гюмюш йимик пана затлар булан тюгюл, Исаны тетиксиз ва дамгъасыз бир къозуну къанына ошайгъан асил къаны булан къутгъарылгъаныгъызны билесиз[+]. 20О дюнья яралгъынча алда тангланды. Амма сизин учун бу ахыр заманларда арагъа чыкъды[+]. 21Сиз Месигьни оьлюмден тирилтген ва Ону макътавлу этген Аллагьгъа Ондан таба иман салдыгъыз. Шогъар гёре сизин иманыгъыз ва умутугъуз Аллагь булан байлавлу.

22Гьакъ гертиликге тынглап, гюнагьлардан тазаланып, сиз иман къардашларыгъызгъа бакъгъан якъдагъы бетгёрдючюлюксюз сюювге етишдигиз. Энниден сонг да бир биригизни гьакъ юрекден къайнар кюйде сююп туругъуз[+]. 23Сиз чирип къалагъан урлукъдан тюгюл, бир де чиримейген урлукъдан, демек Аллагьны яшав береген ва даимге къалагъан каламындан таба янгыдан тувдугъуз[+]. 24Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Бары да инсанлар бир отгъа ошайлар. Оланы макътавлугъу да
авлакъдагъы чечекге ошай. От сёне, чечек де сёне.
25Раббибизни каламы буса даимге къалажакъ.

Шо калам буса сизге билдирилген Сююнч Хабардыр[+].

#### 2


Аллагь танглагъан наслу

1Шолайлыкъда, гьар тюрлю яманлыкъны, гьиллачылыкъны, экиюзлюлюкню, гюнчюлюкню ва бугьтанчылыкъны къоюгъуз[+]. 2Ругь якъдан оьсмек учун, янгы тувгъан нарысталардай, таза ругь сютюн эммеге къарагъыз[+]. 3Неге тюгюл де, сиз Раббибизни рагьмусу не экенни билдигиз[+].

4Огъар – жанлы ташгъа – багъып гелигиз. Ону инсанлар гери урду, амма О Аллагьны танглагъаны ва асили[+]. 5Сиз де жанлы ташлагъа ошагъансыз. Сыйлы дин къуллукъчулар[†] болуп, сиз Иса Месигьден[†] таба Оьзю рази къалагъан ругь къурбанларын этсин учун, Аллагь сизден ругь ибадатханасын[†] къура[+]. 6Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

Муна, Мен Сионда танглангъан ва бек къыйматлы баш кюрчю
ташны кюрчюге саламан. Амма Огъар иман салгъан
гиши уялмас[+].

7Иман салагъан сизин учун бу таш къыйматлы. Иман салмагъанлар учун буса,

усталар ташлап къойгъан таш кюрчюню аслу ташы болуп
токътады[+].

8Сыйлы Язывланы башгъа еринде булай язылгъан:

О Ташгъа сюрюнерлер, О саялы йыгъыларлар.

Аллагьны каламына тынгламайгъаны саялы сюрюнерлер. Олагъа шолай буюрулгъан[+].

9Амма сиз танглангъан наслусуз, Пачаны дин къуллукъчуларысыз, сыйлы бир миллетсиз, Аллагьны халкъысыз. Сиз къарангылыкъдан Оьзюню гьайран нюрюню шавласына чакъырагъан Аллагьны макътавгъа лайыкълы ишлерин аян этмек учун сайлангъансыз[+]. 10Бир заманларда сиз халкъ да тюгюл эдигиз, гьали буса Аллагьны халкъысыз. Бир заманларда сизге рагьму гёрсетилмеген эди, гьали буса Аллагь сизге рагьмусун гёрсетди[+].


Аллагьны къулларыныки йимик яшав

11Сююмлю къардашларым, сизге тилеймен, жаныгъызгъа къаршы дав юрютеген къаркъарагъыз булан байлавлу яман къастланы къоюгъуз. Сиз бу дюньяда ёлавчуларсыз ва гелгинчилерсиз[+]. 12Имансызланы арасындагъы сизин юрюшюгюз сёз табып болмасдай болсун. Шо заман олар гьали сизге яманлар деп ат такъса да, яхшы ишлеригизни гёрюп, къыяматгюн Аллагьгъа макътав этер[+].

13-14Гьар жура инсан гьакимиятына, оьр гьакимлиги болгъан пачагъа, яман ишлер этегенлени такъсырламакъ учун ва яхшы ишлер этегенлеге макътавлар этмек учун, пача йибереген гьакимлеге Раббибизни хатиринден таби болугъуз[+][+]. 15Яхшылыкъ этмек булан гьайгев адамланы авам даллайларын токътатыгъыз – муна будур Аллагьны сюеген заты. 16Азат адамлар йимик яшап къалыгъыз. Амма яман ишлени яшырмакъ учун, азатлыкъны пайдаландырмагъа къоймагъыз. Аллагьны къулларына тийишли болгъан кюйде яшап къалыгъыз[+]. 17Бары да инсанлагъа абур этигиз, иман къардашларыгъызны сююгюз, Аллагьдан къоркъугъуз, пачагъа гьюрмет этигиз[+].

18Гьей къуллар, есилеригизге, янгыз яхшы ва юваш хасиятлыларына тюгюл, къагьрулу хасиятлыларына да гьюрмет булан таби болугъуз[+]. 19Адилсиз азапланы къайгъысын гьакъылы булан Аллагьны англайгъан адам йимик оьтгерегенге Аллагьны макътаву болур[+]. 20Эгер бир яман иш этгенигиз саялы сизин токъалайгъанда чыдай бусагъыз, о сизге не макътав гелтирер? Амма этген яхшы ишигиз саялы сизге гелген азапланы чыдамлыкъда гётере бусагъыз, Аллагь шогъар рази къалар.

21Аллагь да сизин шолай этмеге сайлады. Месигь де сизин учун азап чекди. Сиз де Оьзюню ёлу булан юрюсюн деп, сизге уьлгю гёрсетди[+]. 22Сыйлы Язывларда булай язылгъан:

О гьеч бир гюнагь иш этмеди ва Ону авзундан
гьеч бир ялгъан сёз чыкъмады.

23Оьзюн сёгегенде, О сёгюшюв булан жавап къайтармады. Оьзю азап чегегенде, биревге де къоркъув бермеди, адилли кюйде дуван этеген Аллагьгъа аркъа таяп токътады[+]. 24Биз гюнагь учун оьлюп, муъминлик учун яшасын деп, Месигь гюнагьларыбызны Оьзюню уьстюне алып, хачгъа илинди. Ону яралары булан сиз сав болдугъуз[+]. 25Сиз, адашгъан къойлар йимик, ёлугъузну тас этген эдигиз. Гьали буса сиз жанларыгъызны Къойчусуну ва Сакълавчусуну янына къайтып гелдигиз[+].

#### 3


Эр къатын аралыкъланы гьакъында

1Гьей эрли къатынлар, сиз де эрлеригизге таби болугъуз. Эрлеригизни бирлери Аллагьны каламына таби болмаса, шо заманда оьзюгюзню турушугъуз юрюшюгюз булан олагъа уьлгю гёрсетип, оланы сёзсюз иман салма мюкюр этигиз[+]. 2Неге тюгюл де, олар сиз нечик таза ва къоркъув булан юрюйгенигизни гёрежеклер. 3Сизин гёзеллигигиз гьайран эшилген чачларыгъыз, тагъынагъан алтынларыгъыз, гиеген арив опуракъларыгъыз йимик тыш затлар булан байлавлу тюгюл, 4амма сёнмейген гёзеллик, йымышакъ къылыкъ, саламатлыкъ йимик ич, юрекден гелеген затлар булан байлавлу гёзеллик болсун. Шолай гёзеллик Аллагьны ягъындан да къыйматлана[+]. 5Бырынгъы заманларда оьзлени умутун Аллагь булан байлавлу этген динагьлю къатынлар да эрлерине таби болмакъ булан лап шо къайдада безенгенлер. 6Масала, Ибрагьимге[†] Сара[†] да шолай тынглавлу болгъан ва: «Мени есим», – деп айтгъан. Яхшылыкъ этип ва гьеч бир къоркъунчдан тартынмай турсагъыз, сизге де Сараны авлетлери деп айтылар[+].

7Гьей эрлер, къатынларыгъыз булангъы яшавугъузда олагъа англавлу янашыгъыз. Олагъа гьюрметли болугъуз, неге тюгюл де, олар сизден кёп осал болса да, Аллагьны яшавлукъ савгъатына сизин булан тенг варислердир. Шолай этсегиз, сиз гьеч бир пуршавсуз дуа этип болурсуз[+].


Муъмин амаллар учунгъу азап чегивню гьакъында

8Ахырда да, барыгъыз да къыйышып яшап къалыгъыз, бир биригизни гёнгюгюзню алыгъыз, бир биригизни къардашлар йимик сююгюз, языкъсыныгъыз ва саламат болугъуз[+]. 9Яманлыкъ этегенге яманлыкъ булан, сёгюшегенге сёгюшмек булан жавап бермегиз. Терсине, сизге яманлыкъ этеген адамгъа яхшылыкъ болсун деп Аллагьгъа тилегиз. Сизин чи Аллагь сизге яхшылыкъ гёрсетмек учун сайлады[+]. 10Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик:

Ким насипли яшамагъа ва яхшы гюнлени гёрмеге сюе буса,
тилин яманлыкъдан ва авзун ялгъандан сакъласын.
11О яманлыкъдан ари турмагъа ва яхшылыкъ этмеге герек,
парахатлыкъ ахтармагъа ва шогъар етишмек учун къаст
этмеге герек.
12Неге тюгюл де, Раббибиз муъминлеге тергев бере ва оланы дуаларын
эшите, амма яманлыкъ этегенлеге О арт бере[+].

13Эгер сиз, яхшылыкъ этмеге сююп, бек къаст этсегиз, сизге ким зарал этмеге болур? 14Гьатта яхшы ишлеригиз саялы азап чекмеге тюше буса да, сиз насиплисиз. Олар къоркъагъан затлардан къоркъмагъыз, тартынма да тартынмагъыз[+]. 15Юреклеригизде Месигьге[†] Раббигизге йимик абур этигиз. Сизин Аллагьгъа байлавлу умутугъузну себебин ким сорамагъа сюе буса да, огъар жавап бермеге гьар заман гьазир туругъуз[+]. 16Шо жавапны сиз саламат кюйде ва гьюрмет булан беригиз. Сизин мысгъыллайгъанда, Месигь учунгъу яхшы турушугъуз юрюшюгюзню хорлайгъанлар уялсын учун, намусугъузну таза сакълагъыз[+]. 17Эгер Аллагь шолай буюргъан буса, яманлыкъ этип азап чекмекден эсе, яхшылыкъ этип азап чекмек яхшыдыр[+].

18Месигь де инсанланы гюнагьлары учун бир керен азап чегип оьлдю. Сизин Аллагьгъа ювукълашдырмакъ учун, муъмин болгъан Месигь муъмин тюгюллер саялы оьлюп гетди. Ону къаркъарасы оьлтюрюлдю, амма Ругьу буса яшавгъа къайтарылды[+]. 19Ону Ругьу барып туснакъда болгъан ругьлагъа сёйледи[+]. 20Шо ругьлар бир заманларда Аллагьгъа таби болмакъны гери урдулар. Шо заманларда Нугь[†] гемесин этип битгинче, Аллагь чыдамлы кюйде къаравуллап тура эди. Шо заман геме булан сувда азлар, янгыз сегиз адам, къутулдулар. 21Шо зат гьали сизин къутгъарагъан, сувгъа чомдуртуп, оьзюгюзню Аллагьгъа тапшуртувну белгисидир. Демек, къаркъарагъыздан насны жувуп тайдырыв тюгюл, таза намус булан Аллагьгъа берилген ваъдадыр. Шо сизин Иса Месигьни тирилтивю булан къутгъарагъан ваъдадыр[+]. 22Иса Месигь кёклеге чыгъып, Аллагьны онг ягъында олтурду. Бары да малайиклер, гьакимлер ва гючлер гьали Огъар таби болду[+].

#### 4


Аллагь учунгъу яшав

1Месигь[†] къаркъара якъдан азап чекгенине гёре, сиз де Месигьде болгъан йимик пикрулар булан оьз ругьларыгъызны беклешдирмеге къарагъыз. Неге тюгюл де, къаркъара якъдан азап чекген адам гюнагь ишлерин тамамлай[+]. 2Натижада, бу дюньядагъы къалгъан яшавугъузну напсыгъызгъа тынглап оьтгермегиз, Аллагь рази къалагъан кюйде оьтгеригиз[+]. 3Имансызлар этегенде йимик, сиз пасатлыкъ, напсгъа ёл къоягъанлыкъ, ичкичилик, кеп чегивлер, севрюклюк, ялгъан аллагьлагъа жиргенч къуллукъ этив булан оьмюрюгюзню таман чакъысын оьтгердигиз. 4Гьали буса имансызлар, шолай пасат яшавгъа оьзлер булан бирче сиз де неге чомулуп турмай деп тамашалыкъ этип, сизин сёгелер[+]. 5Олар савлагъа ва оьлюлеге дуван этмеге гьазир болгъан Аллагьны алдында гьисап бережеклер[+]. 6Бу себепден Сююнч Хабар[†] оьлюлеге де билдирилди. Къаркъара якъдан олагъа оьлюм дуван гесилген буса да, шондан сонг да олар, Аллагь йимик, ругь якъдан даим яшап къалажакълар.

7Узакъ къалмай бары да затгъа ахыр къобажакъ. Шо саялы да, дуа этме болмакъ учун, сав гьакъыллы кюйде ва айыкъ туругъуз[+]. 8Бары да затдан алда бир биригизни гьакъ юрекден къайнар кюйде сююп туругъуз. Неге десегиз, сююв кёп гюнагьлардан къутгъара[+]. 9Хонтурланмайлы, бир биригизге къонакълыкъ этигиз[+]. 10Аллагь берген савгъатны гьар биригиз башгъагъа къуллукъ этмек учун тийишли кюйде пайдаландырыгъыз[+]. 11Сёйлейген адам Аллагьны сёзлери булан сёйлейгенде йимик сёйлесин. Ким къуллукъ эте буса, оьзюне Аллагь береген толу гючю булан къуллукъ этсин. Шоланы барысы да булан Иса Месигьден таба Аллагьгъа макътавлукъ гелтирсин. Макътав ва къудрат гьар даим Иса Месигьникидир[+].


Месигь чекген азапларда ортакъчылыкъ этив

12Аявлу къурдашларым, сизге сынавгъа тюшген авур азаплагъа, бир тамаша затлар болуп турагъанда йимик, тамаша болмагъыз[+]. 13Терсине, Месигь чекген азапларда ортакъчылыкъ этегенигизге сююнюгюз! Шо заман, Ону макътаву аян болгъанда, сююнюп къуванып къалажакъсыз[+]. 14Эгер Месигьни атын гьюрметлегенигиз саялы сизин хорлай буса, сиз насиплисиздир! Неге тюгюл де, Аллагьны макътавлу Ругьу сизин булан къалыр[+]. 15Оьлтюрювчюге, уручугъа, жинаятчыгъа яда башгъаны мюлкюн алагъан адамгъа йимик сизин гьеч биригизге де азап чекмеге тюшмесин. 16Эгер Исагъа иман салгъан саялы азап чекмеге тюше буса, шондан бир янгыз да илыкъмагъыз, Ону атын гьюрметлейгенигиз саялы Аллагьгъа макътав этигиз[+].

17Дуванны Аллагьны адамларындан башламагъа заман етишди. Шо бизден башлана болгъан сонг, Аллагьны Сююнч Хабарына таби болмагъанланы ахыры нечик болур экен[+]? 18Сыйлы Язывларда да булай язылгъан:

Эгер муъминлер гьарангъа къутгъарыла болгъан сонг, аллагьсыз
ва гюнагьлы гишилени гьалы нечик болур экен[+]?

19Шолай болгъанда, Аллагьны буйругъу булан азап чегегенлер инамлы Яратгъаныбызгъа оьзлени аманат этсинлер ва рагьму этивюн узатып турсунлар[+].

#### 5


Жыйынны ёлбашчыларына насигьатлар

1Демек, мен арагъыздан Исагъа иман салгъанланы жыйыныны[†] ёлбашчыларына сёйлеймен. Мен де шолай ёлбашчыман, Месигьни[†] азапларыны шагьатыман ва Ону ачыкъ болажакъ макътавлугъуна ортакъчы болажакъман[+]. 2Къойчулар сиривлерини гьайын нечик эте буса, сиз де оьзюгюзге тапшурулгъан Аллагьны сиривюн, демек Исагъа иман салгъанланы гьайын этигиз! Шону сиз борч болуп тюгюл, гёнгюллю кюйде этигиз, неге тюгюл де Аллагь шолай къуллукъ этивню сюе. Загьматны акъчагъа сутурлугъугъуздан тюгюл, къуллукъ этивге къасткъылагъаныгъыздан тёгюгюз[+]. 3Сизге оьзлени гьайын этме инанылгъанлагъа гьакимлик эте туруп, олагъа уьлгю бола туруп[+]. 4Баш Къойчубуз Иса гелип гёрюнген заманда, сиз сёнмейген бир макътавлу таж алажакъсыз[+].


«Оьзюгюзню саламат тутугъуз»

5Сиз, гиччилер, уллулагъа таби болугъуз. Бир биригизге саламат янашыгъыз. Неге тюгюл де, Сыйлы Язывларда язылгъаны йимик,

Аллагь оьктемлеге къаршы турар, саламат болгъанлагъа буса
рагьмусун гёрсетер[+].

6Шо саялы Аллагьны къудратлы къолуну тюбюнде оьзюгюзню саламат тутугъуз. Заманы гелгенде, О сизин оьрлендирежек. 7Бары да къайгъыларыгъызны Аллагьгъа тапшуруп къоюгъуз, неге тюгюл де О сизин гьайыгъызны эте[+].

8Айыкъ ва сакъ туругъуз. Сизин душманыгъыз болгъан иблис къыдырып айлана, акъырагъан арслан йимик, кимни ашайым деп излеп тура[+]. 9Иблисге къаршы токътай туруп, иманыгъызда къатты кюйде туругъуз. Неге тюгюл де, сизин йимик, бютюн дюньядагъы иман къардашларыгъыз да азаплар чегегенни сиз билесиз[+]. 10Бары да рагьмуну Еси болгъан Аллагь Иса Месигьден таба сизин Оьзюню даимлик макътавлугъуна ортакъчы болмагъа чакъырды. Сиз бир къысгъа мюгьлет азап чекгенден сонг, О сизин камиллешдирип, гючлендирип, беклешдирип ва къаттылашдырып бережек[+]. 11Гьакимлик гьар даим де Онуки болсун![+]


Ахыргъы саламлар

12Сизин ругьландырмакъ учун, мен инамлы къардашым деп гьисап этеген Силуанны кёмеги булан сизге бу къысгъаракъ кагъызымны яздым. Бу кагъызым булан мен Аллагьны гьакъ рагьмусу гьакъында шагьатлыкъ этдим. Ону шо рагьмусундан тайышмай туругъуз![+]

13Бабилде[†][*] Исагъа иман салгъанлар сизге саламлар йиберелер. Сизин йимик, оланы да Аллагь сайлады. Авлетимдей гёреген Марк да сизге саламлар йибере[+]. 14Бир биригиз булан къардашлар йимик къысып къучакълашып саламлашыгъыз. Сизге, Месигьники болгъан барыгъызгъа да, парахатлыкъ болсун[+].

### 2 Петер

#### 2 Петер

2 Петер


Баш сёз

[1]

[2]

[3]


#### Баш сёз


Петер язгъан экинчи кагъыз


2 Петер

Экинчи кагъызын элчи Петер Исагъа иман салгъанланы айланадагъы вилаятлардагъы жыйынлары учун къайтып язгъан. О вилаятларда ялгъан элчилер арагъа чыгъып, оьзлени оьктем сёйлевлери булан иманлыланы эпсиз къылыкъсыз гьасиретликлерин таъмин этивге багъып гьавасландыра туруп, оланы гёзлерин къыздыргъанлар. Олар Исагъа иман салгъанлар учун берилген эркинликлерден оьзлени къаркъаралары учун гьатдан озуп артыкъ пайдалангъанлар. Олар Исаны атына яла яба болгъанлар ва Аллагьны ялгъанчы этип гёрсете болгъанлар. Оьзюне иман салгъанланы жыйыны булан къошулмакъ учун, Иса бир керен къайтып гележек деп этилген Аллагьны ваъдасын олар герти кюйде къабул этип битмеген. Оьзюню кагъызы булан Петер, Исагъа иман салгъанланы айланадагъы вилаятлардагъы жыйынларын шо ялгъан элчилерден къоруп сакълап, оланы иманлылагъа этеген таъсирине ахыр салмагъа сюе. О иманлылагъа шекли болмагъыз деп чакъырыв эте, неге тюгюл де шекли болмакълыкъ оланы иманын осаллашдыра. Энниден сонг да Аллагь рази къалагъан кюйде яшай туруп, олар оьзлени бары да умутларын Ону булан байлавлу этип юрюмеге гереклер.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Иса Месигьни[†] къуллукъчусу ва элчиси[†] болгъан мен Петерден сизге салам. Аллагьыбыз ва Къутгъарывчубуз болгъан Иса Месигьни муъминлигини яхшылыгъындан, бизин йимик, сиз де имангъа етишдигиз[+]. 2Аллагьны ва Раббибиз Исаны гьакъындагъы билимден таба сизге рагьму ва парахатлыкъ артсын[+].


Аллагь сайлагъан ва чакъыргъан адамлар йимик яшамакълыкъ

3Аллагь рази къалагъан кюйде яшамакъ учун, Ону гьакъындагъы билимден таба тарыкълы болагъан бары да зат Ону къудраты булан бизге берилди. О бизин Оьзюню яхшылыгъына ва макътавлугъуна ортакъчы болмагъа чакъырды. 4Шолардан таба О бизге кёп уллу ва къыйматлы ваъдаланы гелтирди. Шо ваъдалар, сиз бу дюньяны напслары булан байлавлу бузукълукълагъа похланмайлы, оланы кёмеклиги булан Аллагьгъа ошасын деп савгъат этилди[+].

5-7Шогъар гёре сиз имангъа яхшы къылыкъны, яхшы къылыкъгъа билимни, билимге оьзюн енгип сакълап болагъанлыкъны, оьзюн енгип сакълап болагъанлыкъгъа чыдамлыкъны, чыдамлылыкъгъа Аллагьгъа амин болмакълыкъны, Аллагьгъа амин болмакълыкъгъа къардашын сюймекликни, къардашын сюймекликге сюювню къошмакъ учун, бары да гючюгюзню салып къаст этигиз[+][+]. 8Эгер де сизде шо хасиятлар да болуп, оланы санавун да артдырып тура бусагъыз, шо хасиятлар Раббибиз Иса Месигьни гьакъындагъы сизин билимигизни не буса да бир пайдасыз ва гелимсиз къалмагъа къоймажакъ[+]. 9Оьзюнде шо хасиятлар ёкъ адамны гёзлерини гёрегенлиги шонча да осал чы, ол гьатта бир зат да гёрмей ва алдагъы гюнагьларындан тазалангъанын да унутуп битген[+].

10Шогъар гёре, къардашларым, Аллагьгъа къуллукъ этмеге чакъырылгъаныгъызны ва Аллагь сизин сайлагъанын гёрсетмек учун, дагъы да ва дагъы да бек къаст этигиз. Шолай этсегиз, сиз бир заманда да сюрюнмессиз[+]. 11Шолайлыкъда, Раббибиз ва Къутгъарывчубуз Иса Месигьни даимлик Гьакимлигини тюбюне тюшеген ёл сизин учун эркин кюйде ачылып сакъланажакъ[+].

12Шо себепден мен сизге шо гьакъда даим эсигизге салып тураман. Сиз шоланы биле бусагъыз да ва сизге етишген гьакъ гертиликде токъташгъан бусагъыз да, мен шону этемен[+]. 13Бу дюньяда яшагъан чакъы заманымны ичинде шоланы сизин эсигизге салмакъны оьзюмню борчум гьисап этемен. 14Раббибиз Иса Месигь магъа ачыкъ этген кюйде, узакъ къалмай мен бу дюньядан гетежегимни билемен[+]. 15Гьалиге буса, мен оьлгенден сонг да, гьар не заманда да сиз мен айтагъан шо затланы эсигизге алсын учун, бары болагъан затымны этип туражакъман.


Месигьни зор макътавлугъуну шагьатлары

16Биз сизге Раббибиз Иса Месигьни къудратыны ва къайтып гелмеклигини гьакъында айта туруп, къайдагъы гьиллалы масаллагъа асасланып турмадыкъ. Ону зорлугъун биз оьз гёзлерибиз булан гёрдюк[+]. 17Атабыз ва гьар бир макътавлагъа Ес болгъан Аллагь, Исагъа гьюрмет этип, Огъар макътав этип: «Бу Мени сююмлю Уланымдыр. О Мени къуванчымдыр!» – деп айтды[+]. 18Ону булан бирче сыйлы тавда турагъан заманда, кёкден шо сесни биз де эшитдик.

19Шогъар пайхаммарлар[†] айтгъан сёзлер бизин дагъы да бек инандырды. Шо сёзлеге сиз танг къатып, юреклеригизде тангчолпан тувгъанча, къарангылыкъда эртен болгъанча ярыкъ береген чыракъгъа йимик янашып, тюз этесиз[+]. 20-21Инг алдын сиз шу затны англап къойма тарыкъсыз: Сыйлы Язывлардагъы Аллагьны атындан пайхаммарлар сёйлейген бир затны да инсан оьзбашына англатып болмай, неге тюгюл де Аллагьны атындан сёйлев бир заманда да инсан айтма сюйген затдан амалгъа гелмеген. Тюгюл, пайхаммарлар Аллагьны Ругьуну таъсиринден Аллагьдан гелеген затланы айтып тургъанлар[+].

#### 2


Ялгъан устазлар

1Амма ягьудилени арасында ялгъан пайхаммарлар[†] бар йимик, сизин арагъызда да ялгъан устазлар болажакъ. Олар оьзлеге азатлыкъ береген Есибизни инкар этип, яшыртгъын кюйде кёп зараллы уьйретивлени билдирип, оьзлер оьзлеге дагъытылыв гелтирежеклер[+]. 2Бир хыйлылар оланы пасат ёлуна тюшежеклер ва олар саялы гьакъ герти ёлгъа бугьтан яла ябылажакъ. 3Шо устазлар оьз пайдалары учун ялгъан сёзлер булан сизин башыгъызны чырмажакълар. Олар дагъылмай къалмажакъ, неге тюгюл де олагъа Аллагь тезден дуван этип де битген[+].

4Аллагь гюнагь иш этген малайиклеге де рагьму этмеди. Оланы О жагьаннемге салгъан ва къыяматгюн болгъунчагъа даимлик къарангылыкъны бугъавларында къойгъан[+]. 5О бырынгъы дюньягъа да рагьму этмеди. Амма имансызланы дюньясына сув алыв йиберген заманда, гьакъ герти ёлну билдиреген Нугьну[†] ва ону булан бирге дагъы да етти адамны къутгъарды[+]. 6Сонг О Содом[†] ва Гьомора[†] шагьарланы дагъытып, кюлге дёндюрюп, имансызланы башына нечик балагьлар къопмагъа болагъанны уьлгюсюн гёрсетди[+]. 7Бузукъ адамланы пасат юрюшлеринден тазза инжинип турагъан муъмин адам болгъан Лутну буса къутгъарды[+]. 8Оланы арасында яшайгъан бу муъмин адам, олар юрютеген яманлыкъны барысын да эшитип ва гёрюп, оьзюню муъмин жанына гьар гюнлер булан азап берип турду[+]. 9Шо саялы да Раббибиз къыяматгюн муъминлени сынавлардан къутгъармагъа да, муъмин тюгюллени нечик аяп сакъламагъа тарыкъны да биле[+].

10Бу айрокъда оьзлени гюнагьлы напсы айтгъанны этип пасат юрюйгенлеге ва гьеч бир гьакимликни сан этмейгенлеге тие. Хохабаз ва эдепсиз шо ялгъан устазлар макътавлу болгъан малайиклени мысгъыллама да къоркъмайлар[+]. 11Шо устазлардан къуваты ва къудраты артыкъ буса да, малайиклер оланы Раббибизни алдында мысгъыллавлар булан айыпламайлар. 12Ялгъан устазлар оьзлер де англамайгъан затланы сёгюп сёйлеп юрюйлер. Олар тутулуп оьлтюрюлмек учун тувгъан, гьисине гёре яшайгъан англавсуз бир гьайванлар йимик. Олар да гьайванлардай шолай оьлтюрюлежек[+].

13Ялгъан устазланы башгъалагъа гелтирген заралы оьзлеге зарал болуп къайтажакъ. Олагъа гюндюзгю ярыкъдагъы йыбав татли тие. Олар намуссуз ва пасат адамлар. Сизин булан кеп чегегенде, олар оьзлени ялгъанларындан къуваналар. 14Олар даим зиналыкъны гьакъында ойлашып туралар ва бир заманда да гюнагьдан тоймажакълар. Олар токъташмагъан адамланы алдатып тузакъгъа багъып тарталар. Оланы юреклери сутурлукъгъа уьйренип битген. Олар налатланма тийишли авлетлердир! 15Олар тюз ёлдан тайышдылар ва адашдылар. Яманлыкъ булан къолда этилген къазанчны сюйген Босорну уланы Баламны ёлуна тюшдюлер[+]. 16Амма шо заман тилсиз эшек, инсан тилинде сёйлеп, Баламгъа этген яман иши саялы урушгъанлыкъ ону делилик этмеклигин токътатды[+].

17Бу адамлар сувсуз булакълагъа ва ел къувалап айланагъан булутлагъа ошап къалалар. Олар учун къарангылыкъны зулматы гьазирленип де битген[+]. 18Гюнагьлы табиатыны напсларына чакъырыв эте туруп, олар адашып юрюйгенлерден янгы арчылма башлагъанланы оьзлеге багъып тарталар[+]. 19Олар адамлагъа азатлыкъ гелтирежекбиз деп ваъда этелер, оьзлер буса бузукълукъланы къулларыдыр. Неге тюгюл де, инсан оьзюнден уьст гелгенни къулудур[+]. 20Раббибиз ва Къутгъарывчубуз Иса Месигьни[†] гьакъындагъы билимден таба бу дюньяны мурдарлыкъларындан къутулгъан адамлар шо мурдарлыкъларыны таъсирине янгыдан къайтып тюшсе ва олардан тюп болса, оланы гьалы алда болгъанындан да бузукъ болур[+]. 21Аллагьны тюз ёлун биле де туруп, оьзлеге аманат этилген сыйлы буйрукъдан гери тайышмакъдан эсе, шо тюз ёлну бирдокъда билмей къалмакълыкъ адамлар учун хыйлы да яхшы болур эди[+]. 22Шолай адамланы гьакъында айтывларда тюз айтылгъан: «Ит къусгъан ерине къайтып гелир» ва «Донгузну нечакъы кириндирсенг де, о ятып булгъанмагъа хавну табар»[*][+].

#### 3


Раббибизни къайтып гелмеклиги

1Сююмлю къардашларым! Бу мен сизге язагъан экинчи кагъызым. Мен эки де кагъызымда оьзюмню эсге салывларым булан сизде сав пикир этивню уятма къаст этемен[+]. 2Сыйлы пайхаммарлар[†] алданокъ сёйлеген сёзлени ва элчилеринден[†] таба Раббибизни ва Къутгъарывчубузну берилген буйругъун эсигизге салмагъа сюемен[+].

3Инг башлап сиз шу затны билмеге герексиз: ахыр заман оьзлени напслары булан юрюйген мысгъыллавчулар арагъа чыгъажакълар. 4Олар: «Раббибизни ваъда этилген къайтып геливю къайдадыр дагъы? Ата бабаларыбыз оьлюп де гетди, яшав буса дюнья яратылгъандан берли кюю булан юрюп тура», – деп айтажакълар. 5Булай ойлашагъанлар Аллагь тезден Оьзюню буйругъу булан кёклени яратгъанны да, топуракъны сувдан ва сув булан болдургъанны да унуталар[+]. 6Сонг сув алгъан гюнлеринде Аллагь шо замангъы дюньяны сув булан дагъыта эди[+]. 7Гьалиги кёклер ва ер буса, къыяматгюн от булан ёкъ этилмек учун, шо буйрукъ булан сакъланып тура. Шо заман Аллагь имансыз адамланы ёкъ этежек.

8Амма, аявлу къардашларым, сиз бир затны унутмагъыз: Раббибиз учун бир гюн минг йыл, минг йыл да бир гюн йимикдир[+]. 9Раббибиз къайтып гележекмен деген ваъдасын яшавгъа чыгъарма гечигип турмай. Буса да биревлер шону гечигив деп гьисаплайлар. О сизге бакъгъан якъда сабурлукъ эте, неге тюгюл де О биревню де ёкъ этилгенин сюймей. О бары да адамлар товба этгенин сюе[+]. 10Раббибизни къайтып гележек гюню, уручу гелегенде йимик, къаравулланмайгъан кюйде гелип къалажакъ. Шо гюн кёклер бир уллу къавгъа булан ёкъ этилежек, ондагъы маддалар от булан дагъытылажакъ, ер буса оьзюню уьстюндеги бары да зат булан бирге ачылажакъ[*][+].

11Бары да зат шолай дагъытылажакъ болгъан сонг, бир ойлашып къарагъыз, сизге нечик яшамагъа герек? Сизге таза юрекли ва Аллагьгъа амин болуп яшамагъа герек[+]. 12Аллагьны гюнюн гелмеклигин къаравуллап туругъуз ва ону гелмеклигин чалтлашдырыгъыз. Ону гелмеклиги булан кёклер от булан дагъытылажакъ ва кёкдеги маддалар гючлю отда янып ирижек[+]. 13Амма биз, Аллагьны ваъдасына гёре, муъминлик оьмюр сюреген янгы кёклени ва янгы ерни гёзлейбиз[+].

14Шогъар гёре, сююмлю къардашларым, бу ишлени барысын да къаравуллай болгъан сонг, сиз Аллагьны алдында тетиксиз ва дамгъасыз болмагъа ва Ону булан ярашып яшамагъа къаст этип туругъуз[+]. 15Раббибизни чыдамлыгъы сизге къутгъарылма имканлыкъ бере деп гьисаплап къоюгъуз. Шону гьакъында сююмлю иман къардашыбыз Павел оьзюне Аллагь берген англав булан сизге язды[+]. 16Шо затланы гьакъында о оьзюню бары да кагъызларында яза. Шо кагъызларда англамагъа къыйын бир бир затлар бар. Авам ва токъташмагъан адамлар, оьзге Сыйлы Язывланы маънасын иш этип къынгырлашдырагъаны йимик, шо затланы маънасын да къынгырлашдыралар ва шолайлыкъда оьзлени башына балагь гелтирелер[+].

17Мени сююмлюлерим, сиз шо гьакъда алданокъ биле болгъан сонг, бузукъланы хаталары сизин ёлдан чыгъармасын деп сакъ болугъуз, къатты токътагъан еригизден де тайып къалмагъыз. 18Раббибиз ва Къутгъарывчубуз болгъан Иса Месигьни[†] рагьмусу ва Ону гьакъындагъы англавугъуз артып къалсын. Гьали де, гьар даим де Огъар макътавлар болсун! Амин[+].

### 1 Югьан

#### 1 Югьан

1 Югьан


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### Баш сёз


Югьан язгъан биринчи кагъыз


1 Югьан

Югьанны бу кагъызы мекенли бир жыйынны аты тутулуп язылмагъан. Шо саялы да бу Исагъа о девюрде иман салгъанланы барысы да учун язылгъан кагъыз гьисапда охула. Биринчи юз йылны ахырларына таба бираз алдынлар Сююнч Хабар билдирилген ерлерде Иса Месигьни ва оьзю янгы иманны гьакъында бир тюрлю ялгъан уьйретивлер генг кюйде яйылмагъа башлай. Гьатта Исагъа иман салгъанланы жыйынларында да шо уьйретивлер гьеч бир кюрчюсюз инамлыкъ булан къабул этиле болгъан. Бир бир ялгъан устазлар, мисал учун, Аллагьны Уланы болгъан Иса Месигь бу дюньяда оьзге инсанлардай болгъанын гери ургъанлар. Шо саялы да элчи Югьан оьзюню кагъызында иманны аслу маънасы гьакъда, Исагъа гьакъ герти кюйде иман салгъанланы нечик белгилерине къарап билип болагъаны гьакъда тындырыкълы кюйде сёйлей: олар Аллагь Инсан болуп, Оьзюню жанын бизин учун къурбан да этип, бизге Оьзюню сюювюн гёрсетген деп билдирелер. Олар оьзлер шо сюювге тюшюнгенлер ва шону оьзгелеге де савгъат этип берелер. Югьан Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы шолай тюшюнюв гелтиреген яхшы гьасиллени эсге сала: «„Аллагь булан бирликде яшайман“, – деп айтагъан гиши оьзю де Иса яшагъан кюйде яшамагъа герек» (2:6).

#### 1


Яшав береген Калам

1Биз сизге башдан Болгъанны – яшав береген Каламны – гьакъында язабыз. Биз Ону эшитгенбиз, гёзлерибиз булан гёрюп къарагъанбыз ва къолларыбыз булан тийгенбиз[+]. 2О ачыкъ кюйде гёрсетилди. Биз Ону гёрдюк ва Ону гьакъында шагьатлыкъ этебиз. Биз сизге О даимлик яшав экенни билдиребиз. О Атабыз Аллагь булан болгъан, сонг бизге де гёрсетилген[+]. 3Сиз де бизге къошулуп къатнашыгъыз деп, гёрген ва эшитген затларыбызны сизге де билдиребиз. Бизин шо къатнашывубуз буса Атабыз ва Ону Уланы Иса Месигь[†] буландыр[+]. 4Муну да сизге бизин сююнчюбюз толу болсун учун язабыз[+].


Нюрде яшап къалыгъыз

5Исадан эшитген ва сизге билдиреген хабар муна будур: Аллагь нюрдюр, Онда гьеч бир къарангылыкъ ёкъдур[+]. 6Эгер биз Аллагь булан къатнашабыз деп айтып, оьзюбюз къарангылыкъда юрюй бусакъ, биз ялгъан айтабыз ва гьакъ гертиликге гёре яшамайбыз[+]. 7Эгер Аллагь нюрде болгъаны йимик, биз де нюрде яшай бусакъ, бир бирибиз булан къатнашывубуз болур ва Исаны – Ону Уланыны – къаны бизин бары да гюнагьларыбыздан тазалар[+].

8Эгер биз гюнагьлы тюгюлбюз деп айта бусакъ, оьз оьзюбюзню алдатабыз ва бизде гьакъ гертилик ёкъ[+]. 9Эгер биз гюнагь ишлерибизге мюкюрлюк этсек, инамлы ва адилли болгъан Аллагь гюнагь ишлерибизден гечер ва гьар бир яманлыкъдан тазалар[+]. 10Эгер биз гюнагь ишлер этмегенбиз деп айта бусакъ, Аллагьны ялгъанчы этип гёрсетеген болабыз ва юреклерибизде Ону каламына ер болмас[+].

#### 2

1Балаларым! Буланы сизге сиз гюнагь ишлер этмесин деп язаман. Амма биригиз гюнагь ишлер этсегиз де, Атабызны алдында бизин якълавчубуз бар. О адилли болгъан Иса Месигьдир.[†][+] 2О Оьзю бизин гюнагьларыбызны ва бютюн дюньяны гюнагьларын да гечдиреген къурбан[+]. 3Биз Ону таныйгъаныбызны булай билип болабыз: эгер де Ону буйрукъларын кюте бусакъ, биз Ону таныйбыз[+]. 4«Мен Ону таныйман», – деп де айтып, Ону буйрукъларын кютмейген гиши – ялгъанчы ва онда гьакъ гертилик ёкъ[+]. 5Ким Аллагьны каламын кюте буса, Аллагьны сюювю камиллигине етишген. Шолайлыкъда, Аллагь булан бирликде яшайгъаныбызны билмеге болурбуз[+]. 6«Аллагь булан бирликде яшайман», – деп айтагъан гиши оьзю де Иса яшагъан кюйде яшамагъа герек.

7Сююмлю къардашларым, мен сизге янгы бир буйрукъну тюгюл, башдан берли де сизге берилген эсги буйрукъну гьакъында язаман. О буйрукъ – сиз оьзюню гьакъында эшитген хабар[+]. 8Бирдагъы якъдан, мен язагъан зат янгы буйрукъ да дюр. Ону гьакълыгъы Исаны ва сизин яшавугъуз булан исбат этилген. Неге тюгюл де, къарангылыкъ тая, гьакъ нюр буса шавла бере[+].

9«Нюрде яшайман», – деп де айтып, оьзюню иман къардашын гёрюп ярамайгъан гиши гьали де къарангылыкъда яшайдыр[+]. 10Иман къардашын сюеген гиши нюрде яшай ва ону яшавунда гюнагь иш этер йимик ёлгъа тюшюреген бир зат да болмай[+]. 11Амма иман къардашын гёрюп ярамайгъан гиши къарангылыкъда яшай ва къарангылыкъда юрюй. О къайда барагъанын билмей, неге тюгюл къарангылыкъ ону гёзлерин сокъур этген.

12Сизге язаман, балаларым, неге тюгюл де Исаны
яхшылыгъындан сизин гюнагьларыгъыз гечилген[+].
13Сизге язаман, аталар, неге тюгюл сиз башдан берли
Болгъанны таныйсыз.
Сизге язаман, жагьиллер, неге тюгюл сиз иблисден уьст
гелгенсиз[+].
14Сизге язаман, яшлар, неге тюгюл сиз Атабызны таныйсыз.
Сизге язаман, аталар, неге тюгюл сиз башдан берли
Болгъанны таныйсыз.
Сизге язаман, жагьиллер, неге тюгюл сиз гючлюсюз ва Аллагьны каламы ичигизде яшай. Сиз иблисден уьст гелгенсиз.

15Я бу дюньяны, я бу дюньяда бар затланы сюймегиз. Бу дюньяны ким сюе буса, о Атабызны сюймей[+]. 16Неге тюгюл де, бу дюньяда бар болгъан гьар зат – къаркъараларыбыз гьасирет, гёзлерибиз гёрмеге гьасирет, бу яшавда инсанлар оьзлер булан оьктем болагъан затлар – булар барысы да Атабыздан тюгюл, бу дюньядан. 17Бу дюнья ва адамлар гьасирет болгъан затлар гете, амма Аллагь сюйгенни этеген буса даим яшажакъ[+].


Исаны ахыр замандагъы душманлары

18Балаларым, ахыр заман ювукълашгъан. Сиз де эшитгенигиз йимик, Месигьни душманы гележек ва гьали хыйлы олай душманлар арагъа чыгъып да тура. Ахыр заман ювукълашгъанны биз шондан да билебиз[+]. 19Месигьни шо душманлары бизин арабыздан чыкъгъанлар, амма олар бизден тюгюллер. Эгер олар бизден болгъан эди буса, бизин булан къалар эдилер. Амма олар арабыздан чыгъып гетген, шо да оланы бири де бизден тюгюл экенни исбат эте[+].

20Аллагь сизге Оьзюню Ругьуну белгисин салгъан, шолайлыкъда сиз гьакъ гертиликни билесиз[+]. 21Сиз гьакъ гертиликни билмей деп язмайман мен, сиз ону билегенигиз саялы ва гьакъ гертилик ялгъанны яратмайгъаны саялы язаман.

22Ялгъанчы кимдир? Иса Месигь экенин инкар этеген гиши – ялгъанчы. Шолай адам – Месигьни душманы. О Атабызны ва Ону Уланын инкар эте[+]. 23Уланын инкар этегенни Атасы да ёкъ. Уланын къабул этегенни Атасы да бар[+].

24Башдан берли эшитген затлагъа амин болугъуз. Шолай этсегиз, Уланы ва Атасы булан бирликде яшарсыз[+]. 25Иса бизге ваъда этгени даимлик яшавдур.

26Мен буланы сизге сизин алдатмагъа сюегенлер барны билдирмек учун язаман[+]. 27Амма Аллагь сизге Оьзюню Ругьуну белгисин салгъан. Аллагьны Ругьу сизин булан болур ва сизге гьеч биревню де уьйретивлери тарыкълы болмас. О сизин гьар затгъа уьйрете. Ону уьйретивю гьакъ, ялгъан тюгюл. Шо саялы О сизин уьйретеген кюйде этип, Аллагь булан бирликде яшап къалыгъыз[+].


Аллагьны авлетлери

28Балаларым, Иса булан бирликде яшап къалыгъыз. Иса къайтып гелгенде, биз Ону алдында инамлы кюйде токътажакъбыз, Ондан уялагъан гьалда болмажакъбыз[+]. 29Эгер де сиз Аллагь адилли экенин биле болгъан сонг, адилли кюйде иш гёреген гьар ким де Ону авлети экенин де билесиз[+].

#### 3

1Бир къарагъыз чы, бизге «Аллагьны авлетлери» деп айтылмагъа ихтияр берип, Атабыз бизин нечик кёп сюегенин гёрсетди! Гертилей де, биз Аллагьны авлетлерибиз! Бу дюньяны адамлары Ону танымайгъаны саялы, бизин де танымай[+]. 2Сююмлю къардашларым! Биз гьали Аллагьны авлетлерибиз, амма гележекде дагъы да ким болажагъыбыз гьали де белгили тюгюл. Иса янгыдан гёрюнген заманда буса, Огъар ошажагъыбызны билебиз. Неге тюгюл де, Ону бар болгъан кююнде гёрежекбиз![+] 3Ким Исагъа бакъгъан якъдагъы шо умутну уьзмесе, Ону йимик шолай тазаланып яшап къалажакъ[+].

4Гюнагь иш этеген гьар ким Аллагьны Къанунун[†] буза. Гюнагь этмек Къанунну бузмакъдыр. 5Иса инсанланы гюнагьларын оьзюню уьстюне алмакъ учун гелгенни ва Ону Оьзюню буса гюнагьы ёгъун сиз билесиз[+]. 6Иса булан бирликде яшайгъан гюнагь ишлер этмей. Гюнагь ишлер этивюн узатып турагъан буса Ону не гёрмеген, не танымагъан[+].

7Балаларым! Сизин бирев де адашдырып къоймасын. Иса муъмин болгъаны йимик, муъмин кюйде иш гёреген де – муъмин гиши[+]. 8Гюнагь ишлер этивюн узатып турагъан гиши иблисникидир. Иблис башдан берли де гюнагь ишлер эте гелген. Аллагьны Уланы иблисни ишлерин ёкъ этмек учун гелген[+]. 9Аллагьны авлети болгъан гиши гюнагь иш этивюн узатып турмай. Неге тюгюл де, Аллагь Оьзюню барлыгъы булан ону юрегинде яшай. Аллагьны авлети болгъаны саялы, о гюнагь иш этивюн узатып турмай[+]. 10Адилли кюйде иш гёрмейген гиши яда иман къардашын сюймейген гиши Аллагьныки тюгюл. Аллагьны авлетлерин иблисникинден муна шондан таба айырмагъа бола[+].


Бир биригизни сююгюз

11Башдан берли биз эшитген буйрукъ – бир бирибизни сюймек[+]. 12Иблисни айтгъанын этип, инисин оьлтюрген Къабилге ошамагъа герек тюгюлбюз. Къабил инисин не учун оьлтюрген? О амаллары яман экенге, инисини амаллары буса адилли болгъаны саялы ону оьлтюрген[+]. 13Къардашларым, эгер бу дюньяныки болгъанлар сизин гёрюп ярамай буса, огъар тамаша болмагъыз[+]. 14Оьлюмден яшавгъа гёчгенибизни билебиз, неге тюгюл иман къардашларыбызны сюебиз. Къардашын сюймейген оьлюмде къалыр[+]. 15Къардашын гёрюп ярамайгъан адам оьлтюрювчюдюр. Гьеч бир оьлтюрювчюню даимлик яшаву болмайгъанны сиз билесиз[+].

16Иса Месигь[†] бизин учун жанын бергенликден таба биз сююв деген не зат экенни англагъанбыз. Биз де иман къардашларыбыз учун жаныбызны бермеге гьазир болмагъа герекбиз[+]. 17Эгер дюньяда мадарлы яшайгъан бирев, иман къардашыны тарчыкълыкъда экенин гёрюп, огъар рагьму этмей буса, Аллагьны сюювю онда нечик яшасын[+]? 18Балаларым! Сёзюбюз булан ва тилибиз булан тюгюл, гьакъ герти кюйде амалларыбыз булан сюейик[+].

19-20Шолайлыкъда, биз гьакъ гертиликники экенибизни билербиз. Юреклерибиз бизин айыплай буса, Аллагьны алдында парахатлыкъны алмагъа боларбыз. Неге тюгюл де, Аллагь юреклерибизден уллу ва О бары да затны биле. 21Балаларым! Эгер юреклеригиз сизин айыпламай буса, Аллагьны янына тартынмай ювукълашмагъа боласыз[+]. 22Не зат тилесек де, Аллагьдан аларбыз, неге тюгюл биз Ону буйрукъларын кютебиз ва О сюеген ишлени этебиз[+]. 23Аллагьны буйругъу будур: Уланына – Иса Месигьге – иман салмакъ ва Иса бизге буюргъаны йимик, бир бирибизни сюймек[+]. 24Аллагьны буйрукъларын кютеген Аллагь булан бирликде яшай, Аллагь да ону булан бирликде яшай. Аллагь бизин булан бирликде яшайгъанын билебиз, неге тюгюл О бизге Оьзюню Ругьун берген[+].

#### 4


Гьакъ гертиликни Ругьу ва ялгъанны ругьу

1Сююмлю къардашларым! Гьар ругьгъа инанып къалмагъыз. Аллагьдан экенин яда тюгюлюн англамакъ учун, ругьланы сынап къарагъыз. Дюньяны гьар еринде гьали бир кёп ялгъан пайхаммарлар[†] яйылгъан[+]. 2Сиз Аллагьны Ругьун булай билмеге болурсуз: Иса Месигь[†] бу дюньягъа инсан къаркъарада гелгенине мюкюрлюк этеген гьар ругь Аллагьдандыр[+]. 3Шогъар мюкюрлюк этмейген гьеч бир ругь Аллагьдан тюгюл. Шо Месигьни душманыны ругьу. О ругь гележегин сиз эшитгенсиз ва о гелип гьали дюньяда[+].

4Балаларым! Сиз Аллагьныкисиз ва ялгъан пайхаммарлардан уьстюн гелгенсиз. Неге тюгюл де, ичигиздеги Аллагьны Ругьу бу дюньядагъындан гючлю. 5Ялгъан пайхаммарлар бу дюньяныки. Шогъар гёре олар сёйлейген сёзлер де бу дюньядан, бу дюньядагъылар да олагъа къулакъ аса[+]. 6Биз буса Аллагьныкибиз ва Ону таныйгъан бизге къулакъ асар. Аллагьныки тюгюллер бизге тынгламас. Гьакъ гертиликни Ругьун ялгъанны ругьундан биз муна шолайлыкъда айырмагъа болабыз[+].


Аллагьны сюювю

7Сююмлю къардашларым! Бир бирибизни сюейик. Неге тюгюл де, сююв Аллагьдан. Сюювю булангъы гьар ким – Аллагьны авлети ва Ону таный[+]. 8Сюювю ёкъ гиши Аллагьны танымагъан. Неге тюгюл де, Аллагь Оьзю – сююв. 9Биз Оьзюнден таба даимлик яшав алсын учун, Аллагь биргине бир Уланын дюньягъа йиберген. Шоллукъда, Аллагьны сюювю бизге белгили болгъан[+]. 10Сююв биз Аллагьны сюегенлигибизде тюгюл, гюнагьларыбызны гечдирмек учун, къурбан этип Уланын йибермек булан Оьзю бизин сюегенин гёрсетгенликде[+]. 11Сююмлю къардашларым! Аллагь бизин шолай бек сюйген сонг, биз де бир бирибизни сюйме герекбиз. 12Аллагьны бирев де бир заманда да гёрмеген. Эгер биз бир бирибизни сюе бусакъ, Аллагь бизин булан бирликде яшар ва Ону сюювю юрегибизде камил болур[+].

13Биз Аллагь булан бирликде яшайгъаныбызны ва Аллагь бизин булан бирликде яшайгъанны билебиз, неге тюгюл Аллагь бизге Оьзюню Ругьун берди[+]. 14Дюньяны Къутгъарывчусу этип Атабыз Уланын йибергенни биз гёрдюк ва шогъар шагьатлыкъ этебиз[+]. 15Иса Аллагьны Уланы экенине ким мюкюрлюк этсе, о Аллагь булан бирликде яшар, Аллагь да ону булан бирликде яшар[+]. 16Шо саялы биз Аллагьны бизге бакъгъан якъдагъы сюювюн билдик ва шогъар бир де шеклик этмейбиз.

Аллагь сюювдюр. Сююв булан бирликде яшайгъан Аллагь булан бирликде яшай, Аллагь да ону булан бирликде яшай. 17Къыяматгюн биз тартынмайгъан болсун учун, сююв юреклерибизде камиллешген даражасына етишген. Неге тюгюл де, Иса нечик болгъан буса, биз де бу дюньяда шолайбыз[+]. 18Сюювде къоркъув ёкъ. Камил болгъан сююв къоркъувну къувалай. Къоркъув жаза булан байлавлу. Къоркъагъан гишини юрегиндеги сююв камиллешген даражасына етишмей.

19Биз Аллагьны ва бир бирибизни сюебиз, неге тюгюл О бизин башлап сюйген. 20Ким: «Мен Аллагьны сюемен», – деп де айтып, иман къардашын гёрюп ярамай буса, о ялгъанчыдыр. Гёрюнюп турагъан иман къардашын сюймейген Оьзюн гёрюп болмайгъан Аллагьны нечик сююп бола[+]? 21«Аллагьны сюеген гиши иман къардашын да сюймеге герек» деген буйрукъну биз Ондан алгъанбыз[+].

#### 5


Аллагьны Уланына иман салыв

1Иса Месигь[†] экенине иман салагъан гьар ким Аллагьны авлетидир. Атабызны сюеген адам Ону Авлетин де сюе[+]. 2Аллагьны авлетлерин сюегенибизни биз булай билип болабыз: эгер де Аллагьны да сююп, Ону буйрукъларын кюте бусакъ, биз оланы сюебиз[+]. 3Аллагьны сюймек демек Аллагьны буйрукъларын кютмек демекдир. Ону буйрукъларын кютмеге къыйын тюгюл[+]. 4Неге тюгюл де, Аллагьны авлети болгъан гьар ким дюньядан уьст геле. О оьзю иманы булан бу дюньядан уьст гелип тура[+]. 5Бу дюньядан уьст гелмеге ким болур? Янгыз Иса Аллагьны Уланы экенине иман салагъан[+].

6О сув ва къан булан[*] гелген Иса Месигь. О янгыз сув булан тюгюл, сув ва къан булан гелди. Шону гьакъында шагьатлыкъ этеген Аллагьны Ругьудур. Неге тюгюл де, Аллагьны Ругьу гьакъ гертидир[+]. 7Шону гьакъында шагьатлыкъ этеген уьч зат бар: 8Аллагьны Ругьу, сув ва къан. Олар уьчюсю де бир гёнгюлден бир затгъа шагьатлыкъ эте[*]. 9Биз инсанланы шагьатлыгъын къабул этебиз, амма Аллагьны шагьатлыгъы ондан да артыкъ. Неге тюгюл де, о Аллагьны шагьатлыгъы. Аллагь Оьзю Уланыны гьакъында шагьатлыкъ этди[+]. 10Аллагьны Уланына иман салагъанны оьзюню юрегинде шо шагьатлыкъ бар. Аллагьгъа инанмайгъан гиши буса Ону ялгъанчы этип гёрсетеген бола, неге тюгюл о Аллагь Оьзюню Уланыны гьакъында этген шагьатлыкъгъа инанмайгъан гиши[+]. 11Аллагьны шагьатлыгъы О бизге даимлик яшав бергенликде. Шо яшав Ону Уланында[+]. 12Оьзю Аллагьны Уланы булан бирликде яшайгъанны шо яшаву да бар. Оьзю Аллагьны Уланы булан бирликде яшамайгъанны шо яшаву ёкъ.


Ахыр сёзлер

13Мен буланы сизге, Аллагьны Уланына иман салагъанлагъа, даимлик яшавугъуз барын билсин деп язаман[+]. 14Биз Аллагьны алдына тартынмайлы гелип болагъаныбызны себеби шудур: биз Ондан Оьзю рази къалагъан не затны тилесек де, О шону къабул этер. Биз Аллагьгъа инанабыз. Оьзю сюеген гьар не затгъа къыйышывлу болуп биз не зат тилесек де, О бизин эшитегенге инанабыз[+]. 15Гьар не тилесек де, Оьзю бизин эшитегенни билегенибизге гёре, тилеген затыбызны О бережегин де билебиз.

16Эгер бирев иман къардашыны оьлюмге гелтирмейген гюнагь иш этегенин гёрсе, ону учун дуа этме герек. Аллагь да огъар яшав бережек. Мен муну оьлюмге гелтирмейген гюнагь иш этегенлени гьакъында айтаман. Оьлюмге гелтиреген гюнагь иш де бар. Мен оьлюмге гелтиреген гюнагь иши саялы дуа этсин деп айтмайман[+]. 17Гьар къайсы яман иш де – гюнагь. Амма оьлюмге гелтирмейген гюнагьлар да бар.

18Аллагьны авлети гюнагь иш этивюн узатмайгъанны биз билебиз. Аллагьны Авлети болгъан Иса ону сакълай ва иблис огъар зарал этип болмай[+]. 19Биз Аллагьныки экенибизни ва бютюн дюнья иблисни къолунда экенин билебиз[+]. 20Уланы гелип гьакъ герти Аллагьны танысын учун, бизге англамагъа гюч бергенни де билебиз. Биз гьакъ герти Аллагь булан бирликде яшайбыз, неге тюгюл Ону Уланы Иса Месигь булан да бирликде яшайбыз. О гьакъ герти Аллагь ва даимлик яшав![+]

21Балаларым! Оьзюгюзню ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этивден ари сакълагъыз![+]

### 2 Югьан

#### 2 Югьан

2 Югьан


Баш сёз

[1]


#### Баш сёз


Югьан язгъан экинчи кагъыз


2 Югьан

Югьан бу къысгъаракъ кагъызында иманлыланы ялгъан уьйретивлеге бакъгъан якъда сакъ турмагъа чакъыра. Иманлыланы алдында токътагъан масъалалар элчи биринчи кагъызында оьзлени гьакъында язгъанларына ошашлы геле болгъан буса ярай. Шо саялы да мунда Исагъа иман салгъанлар учун аслу болуп Ким токътайгъанлыкъгъа, демек Аллагьны Инсан болгъан Уланы Месигьге дагъы да артыкъ тергев бакъдырылып сёйлене.

#### 1

1Аллагь сайлагъан ханымгъа ва ону яшларына[*] мен ёлбашчыдан салам! Мен сизин гьакъ герти кюйде сюемен. Янгыз мен тюгюл, гьакъ гертиликни билегенлер барысы да сизин сюелер,[+] 2неге тюгюл гьакъ гертилик бизин ичибизде яшай ва даим де бизин булан къалажакъ.

3Атабыз Аллагьдан ва Ону Уланы Иса Месигьден[†] гелеген зор яхшылыкъ, рагьму ва парахатлыкъ гьакъ гертиликде ва сюювде бизин булан къалажакъ[+].

4Сени бир бир авлетлеринг бизге Атабыз буюргъан кюйде гьакъ гертиликни ёлу булан юрюйгенин эшитгенде, мен бек сююндюм[+]. 5Энни де сагъа тилеймен, гьюрметли ханым, гелигиз, барыбыз да бир бирибизни сюейик! Бу мен сагъа язагъаным янгы бир буйрукъ тюгюл, башдан берли де бизге берилген буйрукъ[+]. 6Сюймек демек буса биз Аллагьны буйрукъларына гёре яшамагъа герекбиз демекдир. Башдан берли эшитгенигиз йимик, Ону буйругъу сюювню ёлунда юрюмеклигибиздир[+].

7Дюньяны гьар еринде Иса Месигь ер юзюне инсан къаркъарада гелгенин къабул этмейген бир кёп ялгъанчылар яйылгъан. Шолай адамлар – ялгъанчылар ва Месигьни душманлары. Месигьге амин болугъуз[+]

8Оьзюгюзге тергев беригиз! Тёкген къыйыныбыз пучуна гетмесни гьайын этигиз, амма тийишли гьагъыгъызны алмагъа къаст этигиз[+]. 9Месигь уьйретеген ёлдан тайып, Огъар амин болмайгъан гьар кимни Аллагьы ёкъдур. Шо ёлгъа амин болгъан кююнде къалгъан гьар кимни буса Атасы ва Уланы бар[+]. 10Эгер ким буса да бирев, сени янынга гелип, Иса уьйретеген ёлну гёрсетмей буса, ону уьюнге гирме де къойма, огъар салам да берме[+]. 11Неге тюгюл де, шолай адамгъа салам береген гиши ону яман ишлерини ортакъчысы да болур.

12Сизге язмагъа мени дагъы да кёп затларым бар эди, амма кагъызгъа язмагъа сюймеймен. Сююнчюбюз толу болсун учун, бир сизин яныгъызгъа гелмеге ва сизин булан бетге бет сёйлемеге умут этемен[+].

13Аллагь сайлагъан къызардашынгны яшлары да сагъа салам йиберелер.

### 3 Югьан

#### 3 Югьан

3 Югьан


Баш сёз

[1]


#### Баш сёз


Югьан язгъан уьчюнчю кагъыз


3 Югьан

Югьан оьзюню уьчюнчю къысгъаракъ кагъызында къурдашы Гайны ят халкълагъа Сююнч Хабарны билдире туруп сапаргъа чыкъгъанлагъа кёмек этмеге чакъыра. Бу тилевюн Югьан Исагъа гьакъ герти иман салгъан адам оьзюн жыйынны оьзге ортакъчыларындан оьр салмагъа тюшмей деген ой булан байлавлу этип сёйлей. Иманлылар бары да этеген ишлеринде, айрокъда Иса Месигьни гьакъындагъы Сююнч Хабарны билдиривде бир бирине кёмекге табулмагъа тарыкъ деген ой Югьанны кагъызыны аслу маънасы болуп токътай.

#### 1

1Мен ёлбашчыдан оьзюн гьакъ герти кюйде сюеген сююмлю Гайгъа салам![+]

2Сююмлю къурдашым! Сени юрегинг парахатлыкъда болгъаны йимик, гьар затда да сен уьстюнлюк, савлукъ булан болсун деп дуа этемен. 3Иман къардашларыбыздан бирлери гелип, сени гьакъ герти ёлдан тайышмай юрюйгенингни айтгъанда, мен бек сююндюм. 4Авлетлерим гьакъ герти ёлдан тайышмай юрюйгенин билмекден артыкъ болуп мени учун дагъы уллу сююнч болмас![+]

5Сююмлю къурдашым! Сагъа оьзлер таныш тюгюл буса да, сен иман къардашларыбызгъа къуллукъ этегенде, оьзюнгню Аллагьгъа аминлигингни гёрсетесен[+]. 6Сен оьзлени сюегенине олар Исагъа иман салгъанланы алдында шагьатлыкъ этдилер. Эгер сен оланы Аллагь рази къалагъан кюйде гележекде де бир ёлгъа салсанг, бек яхшы бир иш этген болурсан. 7Неге тюгюл де, олар Месигьге[†] къуллукъ этмек учун сапар чыкъгъанлар ва Исагъа иман салмагъанлардан олар гьеч бир кёмек алмайлар. 8Шо саялы да, гьакъ гертиликни билдиреген къуллукъчулар болмакъ учун, биз шолай адамланы якъламагъа тарыкъбыз[+].

9Мен Исагъа иман салгъанланы жыйынына[†] бир къысгъаракъ кагъыз язгъан эдим. Амма шо жыйынгъа башчылыкъ этмеге сюеген Диотреф биз айтагъанны къабул этмей. 10Шогъар гёре, эгер мен сизин яныгъызгъа гелсем, о этеген ишлени гьакъында айтарман. О мени гьакъымдан ялгъан сёзлер айтып, къайдагъы бугьтанланы яйып юрюй. Шону булан да рази болуп токътамай, о оьзю де иман къардашларын къабул этмей. Иман къардашланы къабул этмеге сюегенлеге де пуршавлукъ эте ва оланы жыйындан къувалай.

11Сююмлю къурдашым! Яманлардан уьлгю алма, яхшылардан ал. Яхшылыкъ этеген адам Аллагьныки, яманлыкъ этеген буса Аллагьны бир заманда да гёрмеген[+]. 12Деметрийни гьакъында бары да, къошулуп биз оьзюне гьакъ гертилик деп айтагъаны да, янгыз яхшы затны сёйлейлер. Тап шо кюйде биз де сёйлейбиз. Бизин шагьатлыгъыбыз буса, оьзюнг билеген кюйде, гьакъ герти[+].

13Сагъа язмагъа мени дагъы да кёп затларым бар эди, амма кагъызгъа язмагъа сюймеймен[+]. 14Ювукъ заманны ичинде сени гёрмеге ва сени булан бетге бет сёйлемеге умут этемен.

15Эсен къал! Бары да къурдашларынг сагъа салам йиберелер. Бизин къурдашларыбызны барысына да салам деп айт, гьарисини атын тутуп.

### Ягьуда

#### Ягьуда

Ягьуда


Баш сёз

[1]


#### Баш сёз


Ягьуда язгъан кагъыз


Ягьуда

Ягьуданы бу кагъызы не ерде ва кимлеге язылгъаны белгисиз болса да, мунда гётерилеген масъалаланы аслу маънасы бизге ачыкъ. Ягьуда Исагъа иман салгъанланы жыйынындагъыланы оьзлени гьайын этивге ва Аллагьны рагьмусуну гьакъындагъы ойлагъа батып, пасат, пакарсыз юрюшлерин яшырмагъа къарайгъанларындан сакъ турмагъа чакъыра. Оьктем сёйлевлери булан олар оьзлеге якъчылар тапмагъа бажаргъанлар. Шо саялы да Ягьуда жыйындагъыланы Аллагьгъа бакъгъан якъда амин турмагъа ва оьзлени бары да умутларын «… йыгъылывдан сакълап ва Оьзюню сыйлы нюрюню алдына нарыстадай шатлыкъгъа салып болагъан» (1:24 25) Аллагь булан байламагъа чакъыра.

#### 1


Башлапгъы саламлар

1Бу кагъызны мен, Иса Месигьни[†] къуллукъчусу ва Якъубну[†] иниси болгъан Ягьуда, язаман. Иса Месигь къоруп сакълагъан, Атабыз Аллагьны сююмлю чакъырылгъанларына салам![+] 2Сизге бакъгъан якъда рагьму, парахатлыкъ ва сююв артсын дагъы![+]


Ялгъан устазлар

3Сююмлю къардашларым, бизге ортакъ болгъан къутгъарылывну гьакъында язмагъа нечакъы да сюйген эдим. Амма Аллагьны халкъына бир керен ва даимге инанынылып тапшурулгъан иманыбыз учунгъу ябушувгъа сизин борчлу этмекни гьакъында сизге язмакъны тийишли гёрдюм[+]. 4Мен шо гьакъда язагъаным, бир тайпа адамлар сизин арагъызгъа яшыртгъын кюйде къошулгъанлар. Олар, шо аллагьсызлар, бизин Аллагьыбызны рагьмусу гьакъындагъы хабарны къынгырлашдыра, ону пасат юрюме ихтияр береген зат йимик англаталар. Шоллукъда, бизин биргине бир Есибиз ва Раббибиз болгъан Иса Месигьни гери уралар. Оланы налатлама гереклиги къадим заманлардан берли язылгъан[+].

5Сиз булай да биле бусагъыз да, мен шу затны эсигизге салмагъа сюемен: Раббибиз Оьзюню халкъын Мисри топурагъындан чыгъарып къутгъаргъан сонг, дангылда иман салмагъанланы ёкъ этди[+]. 6Оьзлени оьр даражасын сакъламагъан, кёклердеги уьйлерин ташлап гетген малайиклеге къыяматгюн дуван гесмек учун, Раббибиз оланы къарангылыкъда байлап сакълады[+]. 7Шо малайиклер йимик, бузукъ зиналыкъ ва гьар тюрлю пасатлыкъ юрютген Содом,[†] Гьомора[†] ва айланадагъы шагьарлар да жаза гьисапда даимлик отну алгъанланы уьлгюсю болуп токътайлар[+].

8Бу аллагьсызлар да шолай, оьзлени тюшлерине асасланып, къаркъараларын мурдар этелер, гьакимликни инкар этелер ва макътавлу малайиклени сёгелер[+]. 9Баш малайик Микайыл оьзю де Мусаны[†] сюеги гьакъында эришип сёйлейгенде, иблисге къаршы сёгюшмеди, янгыз: «Аллагь сени жазаласын», – деп айтып къойду[+]. 10Амма бу адамлар оьзлер англамайгъан затланы сёгюп сёйлейлер, англавсуз гьайванлар йимик, гьисине гёре яшап, оьзлени дагъыталар[+].

11Адаршай олагъа! Олар Къабилни ёлу булан юрюгенлер. Къазанчны бетин этип, олар Балам этген хаталаны къайтарып этгенлер. Олар Корагь[*] деген адамны башгётеривюнде ортакъчылыкъ этгенлер йимик ёкъ этилежеклер[+]. 12Сюювню белгилейген тепсигизде олар дамгъалардай болуп токътайлар. Бир янгыз да уялмай тепсиде олтуруп, олар янгыз оьзлени гьайында болалар. Олар ел алып барагъан янгурсуз булутлардыр. Олар гюзде тамурундан чыгъарылып алып ташлангъан емишсиз тереклердир, эки керен оьлгенлердир[+]. 13Олар оьз айыпларын гёбюк булан яшырагъан денгизни вагьши толкъунларыдыр. Олар оьзлеге къарангылыкъны зулматында даим зылцын берип турмакъ белгиленген адашгъан юлдузлардыр.

14Адамдан сонг еттинчи наслуда болгъан Энош оланы гьакъында Аллагьны атындан булай айтгъан: «Муна, Раббибиз минглер булангъы сыйлы малайиклери булан гележек[+]. 15О бары да халкъгъа дуван этежек, аллагьсызланы этген аллагьсыз ишлерин ва аллагьсыз гюнагьлылар Оьзюню гьакъында айтгъан затланы аянгъа чыгъарып бережек». 16Бу адамлар – арзачылар ва бугьтанчылар. Олар оьзлени напсларына тынглап юрюйлер, оьктем сёйлейлер, оьз пайдасы учун башгъалагъа ялынчлыкъ этелер[+].


Иса Месигьни гелмеклигин къаравуллай туруп

17Сиз буса, сююмлю къардашларым, Раббибиз Иса Месигьни элчилери[†] алданокъ айтгъан сёзлерин эсге алып къоюгъуз[+]. 18Олар сизге: «Ахыр заман оьзлени аллагьсыз напслары булан юрюйген мысгъыллавчулар арагъа чыгъажакъ», – деп айтгъан эдилер. 19Олар адамланы ярплашдыра. Олар бу дюньялыкъ гьислерине гёре яшайлар ва оларда Аллагьны Ругьу ёкъдур[+].

20Сиз буса, сююмлю къардашларым, инг сыйлы иманыгъыз булан оьзюгюзню беклешдиригиз ва Аллагьны Ругьу булан дуа этигиз[+]. 21Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу сизге гелтирежек даимлик яшавну гёзлеп, Аллагь сизин сюегенни даим эсде сакълап яшап туругъуз[+]. 22Шеклик этегенлеге рагьмулу болугъуз, 23башгъаларын буса отдан чыгъарып алып къутгъарыгъыз. Бир тайпа оьзгелерине рагьму этигиз, амма олардан сакъ болугъуз, гьатта оланы гюнагьларындан похлангъан гийимлеринден де жиргенигиз[+].

24-25Сизин йыгъылывдан сакълап ва Оьзюню сыйлы нюрюню алдына нарыстадай шатлыкъгъа салып болагъан Аллагьгъа макътавлар болсун дагъы! Раббибиз болгъан Иса Месигьден таба бизин къутгъаргъан Бир болгъан Аллагьгъа гьар заманда да, гьали де, гьар даим де макътавлар, зорлукъ, къудрат ва гьакимлик болсун дагъы! Амин[+].

### Вагьий

#### Вагьий

Вагьий


Баш сёз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### Баш сёз


Аллагьны Югьангъа йиберген вагьийи


Вагьий

Яшавуну артдагъы он йылдан да артыгъын Югьан Исаны якъчыларыны Эфесдеги жыйынына къуллукъ этивге багъышлагъан. Шо заман Румда Домициан деген пача гьакимлик эте болгъан. О оьзюне Аллагьгъа йимик гьюрмет этмекни талап этген ва Исагъа иман салгъанланы рагьмусуз кюйде гьызарлап юрюген. Гьызарлавлагъа элчи Югьан да тарыгъан: о Патмос деген атавгъа сюргюн этилген. Тап шонда огъар Аллагьдан айрыча хабар йиберилген. Шо хабарны язып, огъар «Вагьий» деп ат такъгъан. Бу китапда берилген хабар, биринчилей, Исаны Гиччи Азиядагъы якъчыларыны жыйынлары учун язылгъан болгъан. Оьзюню бютюн маънасы булан «Вагьий» гьызарлав ва азап чегив гюнлеринде иманлыланы къаттылыкъгъа чакъыргъан.

Китапда Исаны якъчыларыны жыйынларына гирген ялгъан устазлардан сакъ турмакъны гьакъында да айтылгъан. «Заманлыкъгъа гьызарлавгъа тарып турагъан Исаны якъчыларыны жыйыныны ахыры не болар экен?» – деген бек агьамиятлы сорав гьызарланагъанлагъа яллыкъ бермей тургъан. Китап шо соравгъа жавап бере: Аллагьгъа къаршы баш гётергенлерден Иса Месигь толу кюйде уьстюн чыгъып токътажакъ. О Пачаланы да Пачасыдыр ва гьакимлик этегенлени де Раббисидир.

Югьанны китабы Исагъа иман салгъанланы къайсы девюрдегилери учун да оьзюню агьамиятлыгъын тас этмей. Китап олагъа оьзлени душман гёрген ва гьызарлавлагъа тарыгъан девюрлерде маслагьатчысы ва якъчысы болуп токътай. Югьандан таба биз оьзюне ортакъчы болагъан хабарны кюрчюсю болуп Иса Месигь токътай. О бу дюньягъа бирдагъы керен гележек, энни Уьстюн Чыгъывчу болуп. Китап шолай ваъда булан тамамлана: «Дюр, Мен ювукъда гележекмен» (22:20).

#### 1


Исагъа иман салгъанланы Етти шагьардагъы жыйынларына салам

1Бу китап Иса Месигьни[†] хабарыдыр. Ювукъ заманда болмагъа герекли агьвалатланы Оьзюню къуллукъчуларына билдирсин деп, Аллагь Огъар бу вагьийни йиберди. О да муну йиберген малайигинден таба магъа – Оьзюню къуллукъчусу Югьангъа билдирди[+]. 2Аллагьны каламыны ва Иса Месигь айтгъанны шагьаты болгъан Югьан да оьзю гёрген ва эшитген затланы гьакъында гьали шагьат гьисапда айта тура[+]. 3Бу пайхаммарлыкъ сёзлени охуйгъан ва мунда язылгъан затланы кютеген насиплидир, неге тюгюл ахыр заман ювукълашып геле тура[+].

4-5Исагъа иман салгъанланы Асия вилаятындагъы етти шагьардагъы жыйынына мен Югьандан салам. Бар болгъан, гьали де Бар ва энниден сонг да Болажакъдан, Ону тахыны алдындагъы етти ругьдан, оьлюлени арасындан биринчи болуп тирилген ва дюньядагъы бары да пачаланы да уьстюнде болгъан герти шагьат Иса Месигьден сизге рагьму ва парахатлыкъ болсун. О бизин сюе ва Оьзюню тёгюлген къаны булан бизин гюнагьларыбыздан азат этди[+]. 6Иса Оьзюню Аллагьына ва Атасына къуллукъ этмек учун, бизден Оьзюню халкъын – дин къуллукъчуланы[†] яратды. Гьар даим де гьар макътавлар ва къудрат Онукидир! Амин[+].

7Къарагъыз! О булутлар булан бирче гележек. Барысы да, Огъар чанчгъанлар да, Ону оьз гёзлери булан гёрежеклер. Дюньяны бары да халкълары Огъар яс этип йылажакълар. Бу затлар гертилей де шолай болажакъ! Амин.

8Бар болгъан, гьали де Бар ва энниден сонг да Болажакъ, бары да затны Еси болгъан Раббибиз Аллагь:

– Алфа ва Омега[*] Менмен, – дей.


Патмос атавда Югьан Исаны бир гёрюнюшде гёре

9Мен сизин иман къардашыгъыз Югьанман. Исаны якъчыларыны бири гьисапда сизин булан бирче азап чегивде, сабурлукъда ва Исаны гьакимлигини тюбюнде ортакъчы болгъанман. Аллагьны каламыны ва Исаны гьакъында шагьатлыкъ этгеним учун, Патмос деген атавда сюргюнде турдум[+]. 10Раббибизни гюнюнде[*] Аллагьны Ругьуну гьайран къудратын сездим. Шо гьалымда артымдан таба сюрден чыгъагъанда йимик гючлю бир тавуш эшитдим[+]. 11Шо тавуш магъа:

– Гёреген затларынгны китапгъа яз ва шоланы Исагъа иман салгъанланы жыйынлары булангъы етти шагьаргъа: Эфесге, Измирге, Пергамгъа, Тиатирге, Сардыгъа, Филаделфиягъа ва Лаодикиягъа йибер, – деп айтды.

12Магъа сёйлеген тавушгъа багъып бурулуп къарап, мен етти алтын шамчыракъны гёрдюм[+]. 13Шо шамчыракъланы ортасында Инсанны Уланына[†] ошайгъан бирев бар эди. Ону уьстюнде ерге тиеген узун абасы, тёшюне ерли байлангъан алтын байлаву бар эди[+]. 14Ону башы ва тюклери акъ юн ва къар йимик акъ эди. Гёзлери де янагъан от йимик эди[+]. 15Аякълары мечде къыздырылгъан багъырдай, тавушу да чалт агъагъан сувну агъымыдай эди. 16Онг къолунда етти юлдуз бар эди, авзундан да эки де яны итти бир къылыч чыгъып геле эди. Бети шавлалы гюнеш йимик ярыкъ бере эди[+].

17Ону гёргенде, оьлген гишидей болуп, мен Ону аякъларына къапландым. Онг къолун мени уьстюме салып, О булай айтды:

– Къоркъма! Биринчи, Ахырынчы[+] 18ва Яшав болгъан Менмен. Мен оьлген эдим, муна къара, гьали Мен даимге савман! Ахыратны да, оьлюмню де ачгъычлары Менде[+]. 19Мунда сен гёрген затларынгны – болуп турагъан ва болажакъ затланы язып ал. 20Мени къолумда сен гёрген етти юлдузну ва етти де шамчыракъны сыры булай: етти юлдуз Исагъа иман салгъанланы жыйынларыны етти малайигидир, етти де шамчыракъ буса шо етти де жыйынлардыр.

#### 2


Башлапгъы сюювюн унутгъан жыйынгъа

1О булай айтды:

– Исагъа иман салгъанланы Эфес шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Онг къолунда етти юлдузну тутуп, етти алтын шамчыракъны арасында айланагъан булай дей:[+] 2Сени ишлеринг, къасткъылып чалышывунг ва сабурлугъунг Магъа белгили. Яман адамлагъа къаршы экенингни, оьзлер элчилербиз[†] деп алдатагъанланы тергеп, олар ялгъанчылар экенни токъташдырагъанынгны Мен билемен[+]. 3Мени атымны макътап юрюгенинг саялы къыйынлыкълагъа тарыгъанынгны, амма бошап токътамагъанынгны Мен билемен.

4Амма Мени сагъа къаршы бир затым бар: сен оьзюнгню башлапгъы сюювюнгню къойдунг. 5Къайсы бийикликден тюшгенингни эсге ал! Товба эт ва башда этегенингни этип тур. Эгер сен товба этмесенг, Мен гелип, сени шамчырагъынгны еринден тайдырарман. 6Николайны якъчыларыны ишлерин гёрюп ярамайгъанынг буса тюз. Оланы ишлерин Мен де гёрюп ярамайман.

7Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер! Уьстюн гелгенге Аллагьны бавундагъы яшав береген терегини емишинден ашамагъа изну бережекмен[+].


Азап чегивде къатты турагъан жыйынгъа

8– Исагъа иман салгъанланы Измир шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Оьлюп, къайтып янгыдан Тирилген, Биринчи ва Ахырынчы болгъан булай дей:[+] 9Сен чекген азапланы ва тарчыкълыгъынгны билемен. Буса да сен байсан! Оьзлер ягьудилербиз деп, сени яманлайгъанланы таныйман. Олар ягьудилер тюгюл, иблисни тайпасындан болгъанлар[+]. 10Чекмеге тюшежек азаплардан къоркъма. Сиз сыналсын деп, бирлеригизни иблис туснакъгъа салажакъ ва сиз он гюнню узагъында азап чегип туражакъсыз. Амма оьлгюнчеге къатты кюйде туругъуз, Мен сизге уьстюнлюкню тажыдай яшав бережекмен[+]. 11Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер! Уьстюн гелген гиши экинчи оьлюмден гьеч бир зарал гёрмежек[+].


Ялгъан уьйретивлерден уьст гелип болмагъан жыйынгъа

12– Исагъа иман салгъанланы Пергам шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Оьзюнде эки де яны гесеген къылычы булангъы булай дей:[+] 13Сен иблис тахын салгъан ерде яшайгъанынгны билемен. Шогъар да къарамайлы, сен Мени атыма амин турасан. Антипаны гюнлеринде де сен Магъа бакъгъан якъдагъы иманынгдан тайышмай турдунг. Антипа буса Мени инамлы шагьатым. О иблисни ожагъы болгъан сени шагьарынгда оьлтюрюлдю. 14Буса да Мени сагъа къаршы айтмагъа бир нече затым бар: сизин арагъызда Балам уьйретеген ёлну юрютеген адамлар бар. О оьз заманында Балакъгъа Исрайылны халкъын гюнагь ишлер этдирмеге уьйретген. Балам оланы ялгъан аллагьлагъа деп союлгъан къурбан этни ашамагъа ва зиналыкъны ёлунда юрюмеге уьйретген[+]. 15Шону булан бирге сизин арагъызда Николайны якъчылары уьйретеген ёлну юрютегенлер де бар[+]. 16Шону учун товба эт! Ёгъесе, узакъ къалмай сени янынга гелермен ва авзумдагъы къылычым булан олагъа къаршы ябушарман[+].

17Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер! Уьстюн гелгенге Мен сырлы манна[†][*] бережекмен. Огъар бир акъ таш да бережекмен. Ону уьстюне янгы ат язылар ва бу атны ташны алгъан гишиден башгъа дагъы бирев де билмес[+].


Адашывлагъа ёл къоягъан жыйынгъа

18– Исагъа иман салгъанланы Тиатир шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Гёзлери янагъан от йимик ва аякълары къыздырылгъан багъыр йимик болгъан Аллагьны Уланы булай дей:[+] 19Сени ишлерингден, сюювюнгден, иманынгдан, къуллукъ этивюнгден ва сабурлугъунгдан Мени хабарым бар. Башлап этгенлерингден эсе, сен гьали артыкъ этегенингни де билемен.

20Буса да Мени сагъа къаршы айтмагъа бир затым бар: сен Изабел деген аты булангъы, оьзю пайхаммарман деп айтагъан къатынгишиге чыдап турасан. Бу къатын, Мени къуллукъчуларымны зиналыкъны ёлунда юрюме, ялгъан аллагьлагъа деп союлгъан къурбан этни ашама уьйретип, оланы адашдырып тура[+]. 21Товба этсин деп, мен огъар заман бердим. О буса, зиналыгъын къоюп, товба этмеге сюймеди[+]. 22Шону учун Мен ону ятывгъа саларман. Ону булан бирге зина этегенлер де, огъар къошулуп шо ёлда юрюгени учун, товба этмей тургъан чакъы заман азап чегип турар. 23Ону яшларын оьлтюрюп ёкъ этермен. Мен инсанны гьакъылындагъын ва юреклериндегин билегенимни Исагъа иман салгъанланы барысы да билер. Мен сизин гьар биригиз этген ишигизге гёре тийишлисин берермен[+].

24Тиатирдегилени къалгъанларына – бу ёлну юрютмейгенлеге ва иблисни «терен сырлары» деп айтылагъан затны къабул этмегенлеге айтаман: Мен сизин уьстюгюзге дагъы башгъа авур намус салмажакъман. 25Амма Мен гелгинче, оьзюгюзде бар затны сакълап туругъуз[+].

26-28Буюргъан бары затларымны ахырына ерли кютюп, уьстюнлюкню алгъан адамгъа Мен халкъланы уьстюндеги гьакимликни бережекмен. Мен шолай гьакимликни Оьзюмню Атамдан алдым. Шо халкъланы О къолунда темир таягъы да булан сакълажакъ – оланы, чыны савутланы йимик, уватып хум хуватын чыгъаражакъ! Уьстюн гелгенге тангчолпанны да бережекмен[+].

29Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер![+]

#### 3


Уянма тарыкъ болгъан жыйынгъа

1О булай айтды:

– Исагъа иман салгъанланы Сарды шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Оьзюнде Аллагьны етти ругьу ва етти юлдузу булангъы булай дей: Мен сени ишлерингни билемен. Сен сав дейлер, амма сен оьлгенсен[+]. 2Уян! Сенде къалып турагъан ва оьле турагъан затланы беклешдир. Сени ишлеринг Аллагьым гёрмеге сюеген кюйде яхшы тюгюл деп эсиме гелмей. 3Не алгъанынгны ва не эшитгенингни эсге ал, тынглавлу бол ва товба эт. Амма уянмасанг, бир уручу йимик гелип къаларман ва къачан гелегенимни билмей къаларсан[+].

4Амма сени Сардыда опуракъларын дамгъаламагъан адамларынг да бар. Олар Мени булан бирге акъ гийимлер гийип юрюжеклер, неге тюгюл олар шолай болмагъа лайыкълыдыр[+]. 5Уьстюн гелген де шолай акъ гийимлер гиежек. Яшав китабындан Мен ону атын бир заманда да бузуп тайдырмасман. Атамны ва Ону малайиклерини алдында о гишини атына мюкюрлюк этермен[+].

6Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер![+]


Чыдамлыгъын тас этмеген жыйынгъа

7– Исагъа иман салгъанланы Филаделфия шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Сыйлы ва Гьакъ болгъан, Оьзюнде Давутну[†] ачгъычы булангъы булай дей: О ачгъанны бирев де бегитип болмас, О бегитгенни бирев де ачып болмас[+]. 8Мен сени ишлерингни билемен. Къара чы, бирев де бегитип болмажакъ эшиклени муна Мен сени алдынгда ачдым. Неге тюгюл де, сени гючюнг аз буса да, сёзюме тынгладынг ва атымны инкар этмединг. 9Мен иблисни бирлешивюнден болгъанланы, сизин яныгъызгъа да гелип, сизге баш урмагъа борчлу этермен. Олар оьзлени ягьудилербиз деп гьисаплай, амма гьакъыкъатда олар ягьудилер тюгюл, олар ялгъан сёйлейлер[+]. 10Сен чыдамлыкъда тур деген Мени буйругъумну кютдюнг. Шо саялы Мен де сени, ер юзюнде яшайгъанланы сынамакъ учун бютюн дюньяны уьстюне гележек сынав сагьатындан къоружакъман[+].

11Мен ювукъда гележекмен. Сенден уьстюнлюкню тажын бирев де чыгъарып алмасын учун, оьзюнгде бар затны сакълап тур[+]. 12Уьстюн гелгенни Аллагьны ибадатханасыны[†] орта багъанасы этермен. О ондан бир заманда да гетмес. Ону уьстюне Мен Аллагьымны атын, Аллагьымныки болгъан шагьарны – кёкден, Аллагьны янындан тюшюп гелген янгы Ерусалимни атын ва Мени янгы атымны язажакъман[+].

13Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер![+]


Оьз оьзюнден сююнюп турагъан жыйынгъа

14– Исагъа иман салгъанланы Лаодикия шагьардагъы жыйыныны малайигине яз:

Амин, гьакъ ва инамлы Шагьат, бары да затны яратгъан Аввал булай дей:[+] 15Мен сени ишлерингни билемен, сен не сувукъ, не къайнар тюгюлюнгню билемен. Я къайнар, яда сувукъ болгъанынгны нече де сюер эдим! 16Сен буса я къайнар, я сувукъ тюгюл, янгыз йылы экенинг саялы, Мен сени авзумдан къусуп чыгъарарман. 17«Мен байман, кёп зат къазангъанман, магъа дагъы бир зат да тарыкъ тюгюл», – дейсен сен. Амма сен барындан да талайсыз, амалсыз, пакъыр, сокъур ва ялангъач экенингни билмейсен[+]. 18Шо саялы сагъа маслагьат этемен: бай болмакъ учун, Менден отда тазалангъан алтын сатып ал; уят ерингни яшырмакъ учун, акъ опуракълар сатып ал; сюртюп гёзлерингни гёреген этмек учун, гёз дарманын сатып ал[+]. 19Сюегенлеримни Мен такъсырлап тарбиялайман. Шогъар гёре гьаракатчылыкъ гёрсет ва товба эт[+].

20Къара чы, Мен эшик алгъа гелип токътап, ону къагъаман. Тавушумну эшитип, ким ачса, Мен ону янына гирежекмен. Мен ону булан, о да Мени булан бирче аш ашажакъбыз[+]. 21Уьстюн гелгенге тахымда Мени булан бирче олтурмагъа ихтияр бережекмен. Уьстюн гелгенде, Мен де шолай Атам булан бирге тахында олтурдум[+].

22Къулагъы барлар Исагъа иман салгъанланы жыйынларына Аллагьны Ругьу сёйлейгенни эшитсинлер![+]

#### 4


Кёклердеги тах

1Сонг мен къарап, алдымда кёклеге чыгъагъан ачылгъан эшикни гёрдюм. Сюрню сесине ошайгъан, башда да магъа эшитилген гючлю бир тавуш эшитдим. Шо тавуш магъа:

– Мунда багъып чыкъ, сагъа гележекде не болажагъын гёрсетежекмен, – деп айтды[+]. 2Аллагьны Ругьу магъа Оьзюню гьайран къудратын сездирди. Кёклерде мени алдымда бир тахны ва онда олтургъан Биревню гёрдюм[+]. 3Тахда Олтургъанны гёрюнюшю яшыл ешим ва къызыл якъут къыйматлы ташлар йимик йыртыллай эди ва тахны айланасында зумрутдай энемжая бар эди. 4Бу тахны айланасында дагъы да йигирма дёрт тах бар эди, оларда да йигирма дёрт тамаза олтургъан эди. Оланы уьстюнде акъ гийимлери ва башларында алтын тажлары бар эди[+]. 5Баш тахдан таба кёк кёкюреп, яшмын яшнап, гючлю сеслер эшитиле эди. Тахны алдында янагъан етти ялын бар эди. Олар Аллагьны етти ругьу эди[+]. 6Дагъы да ону алдында не буса да бир таза шишагъа, денгизге ошагъан зат тёгюле эди.

Тахны лап ортасында ва айланасында дёрт жанлы зат токътагъан эди. Оланы ал ва арт якъларында кёп гёзлери бар эди[+]. 7Биринчи жанлы зат арсланкъаплангъа, экинчи жанлы зат танагъа, уьчюнчю жанлы затны юзю инсанны юзюне, дёртюнчю жанлы зат къаракъушгъа ошай эди. 8Дёрт де жанлы затны гьарисини алтышар къанаты ва кёп гёзлери бар эди. Оланы гёзлери бары да якъларында, гьатта къанатларыны тюбюнде де бар эди. Олар гечеси гюню булан гьеч бир токътавсуз булай сёйлеп тура эдилер:

– Бар болгъан, гьали де Бар ва энниден сонг да Болажакъ,
бары да затны Еси болгъан Раббибиз Аллагь
сыйлы, сыйлы, сыйлыдыр!

9Бу жанлы затлар тахда Олтургъангъа ва гьар даим Яшайгъангъа макътав, гьюрмет ва шюкюрлюк этип къачан сёйлесе де, 10йигирма дёрт де тамаза гьар гезик, тахда Олтургъанны алдында баш уруп, гьар даим Яшайгъангъа сужда эте. Олар, оьзлени тажларын Ону алдына салып, булай дейлер:

11– Я Раббибиз ва Аллагьыбыз!
Макътавлукъгъа, гьюрметге ва къудратгъа лайыкълы Сенсен.
Неге тюгюл де, бары да затны Сен яратдынг.
Сен сюйген кюйде бары да зат бар болду ва бары да зат
яратылды[+].

#### 5


Мюгьюрлю китап ва Къозу

1Сонг мен тахда Олтургъанны онг къолунда эки де ягъына язылып ва етти мюгьюр басылып бегетилген бир китапны гёрдюм[+].

2– Китапны ачмагъа ва ону мюгьюрлерин тайдырмагъа ким лайыкълыдыр? – деп къычырыкъ тавуш булан сорагъан гючлю бир малайикни гёрдюм. 3Амма не кёкде, не ерде, неде ерни тюбюнде китапны ачып, ичине къарап болгъан бирев де ёкъ эди. 4Мен кёп йыладым, неге тюгюл китапны ачып, ону ичинде не бар экенине къарамагъа лайыкълы болагъан бирев де табулмады. 5Шо заман тамазалардан[†] бири магъа:

– Йылама! Къара чы, муна уьстюн гелген, Ягьуданы къавумундан болгъан Арсланкъаплан, О Давутну наслусудур.[†] Етти мюгьюрлю бу китапны О ачып болажакъ, – деп айтды[+].

6Мен айланасын дёрт жанлы зат къуршагъан тахны ва тамазаланы арасында къурбан этилген йимик Къозуну гёрдюм. Къозуну етти мююзю ва етти гёзю бар эди. Олар бютюн дюньяны гьар ерине йиберилеген Аллагьны етти ругьу эди[+]. 7О гелип, тахда Олтургъанны онг къолундан китапны алды. 8О китапны алгъанда, дёрт де жанлы зат ва йигирма дёрт тамаза Къозуну алдында баш урдулар. Оланы гьарисини къолунда бирер къомузу ва ичи арив ийисли отдан толгъан бирер алтын савуту бар эди. Шо арив ийисли отлар Аллагьны халкъыны дуалары эди[+]. 9Олар янгы бир йыр булан булай айтдылар:

– Китапны алып, ону мюгьюрлерин тайдырмагъа лайыкълы Сенсендир.
Неге тюгюл де, Сен оьлтюрюлдюнг ва Оьз къанынг булан Ал
лагь учун гьар халкъны, гьар къавумну, гьар тилде
сёйлейгенлени ва гьар миллетни адамларын къутгъардынг[+].
10Аллагьыбызгъа къуллукъ этмек учун, Сен олардан Оьзюнгню халкъынгны – дин къуллукъчуларынгны[†] яратдынг. Олар дюньяда гьакимлик этип туражакълар[+].

11Сонг къарап, кёп санавда малайиклени тавушларын эшитдим. Малайиклер минглер булан бар эди, оланы санавун да токъташдырмагъа къыйын эди. Олар тахны, жанлы затланы ва тамазаланы къуршап алып, гючлю тавуш булан булай йырлайгъанын эшитдим:[+]

12– Къурбан этилген Къозу лайыкълыдыр.
Гьакимликге, байлыкъгъа, гьакъылгъа, къудратгъа, гьюрметге, макътавгъа ва алгъышгъа лайыкълы Одур![+]

13Сонг мен кёкдеги, ердеги, ерни тюбюндеги, денгиздеги – бары да ерлердеги бютюн жанлы махлукъну булай йырлайгъанын эшитдим:

– Тахда Олтургъангъа ва Къозугъа гьар даим де алгъыш ва гьюрмет, макътав ва къудрат болсун![+]

14Дёрт де жанлы зат:

– Амин, – деп айта эдилер. Тамазалар да баш уруп сужда этдилер[+].

#### 6


Етти мюгьюр

1Къозу етти мюгьюрден бирин тайдыргъанын гёрдюм. Сонг дёрт жанлы затны бириси кёк кёкюрегендей гючлю тавуш булан:

– Гел! – дегенин эшитдим[+]. 2Къарагъанда, алдымда акъ атны гёрдюм! Шо атгъа минген атлыны къолунда жаясы бар эди ва огъар таж берилген эди. Уьстюн гелмек учун, О уьстюнлюкню алывчу гьисапда чыкъды.

3Къозу экинчи мюгьюрню тайдыргъанда, экинчи жанлы затны:

– Гел! – деп айтгъанын эшитдим. 4Сонг башгъа бир ат, гюрен ат чыкъды. Шо атгъа минген атлыгъа уллу бир къылыч ва дюньяда инсанлар бир бирин оьлтюрюп, оланы парахатлыкъдан магьрюм этмек учун гюч берилген эди[+].

5Къозу уьчюнчю мюгьюрню тайдыргъанда, уьчюнчю жанлы затны:

– Гел! – деп айтгъанын эшитдим. Къарап, бир къара ат гёрдюм. Шо атгъа минген атлыны къолунда мизан терезелер бар эди. 6Сонг дёрт де жанлы затны арасындан гелеген тавушну эшитдим. Шо тавуш:

– Бир гюнлюк алапагъа – бир увуч будай, бир гюнлюк алапагъа да – уьч увуч арпа, тек зайтун майгъа да, чагъыргъа да зарал этмессен! – деп сёйледи[+].

7Къозу дёртюнчю мюгьюрню тайдыргъанда, дёртюнчю жанлы затны тавушун эшитдим. О:

– Гел! – деп айтды. 8Къарагъанда, бир жийрен ат гёрдюм. Шо атгъа минген атлыны аты Оьлюм эди, ону арты булан ахырат да геле эди. Олагъа ерни дёрт пай этгенде бир пайыны уьстюнде гьакимлик берилген эди: къылыч булан, ачлыкъ булан, оьлюм гелтиреген таун аврув булан, къыр жанлар булан оьлтюрмеге болсун деп[+].

9Къозу бешинчи мюгьюрню тайдырагъанда, къурбанлыкъны салагъан ерни[†] тюбюнде мен Аллагьны каламы учун ва оьзлени шагьатлыгъы учун оьлтюрюлгенлени ругьларын гёрдюм[+]. 10Олар:

– Гьей сыйлы ва гьакъ болгъан Есибиз Аллагь! Дюньяда яшайгъанлагъа дуван этип, олардан къаныбыз саялы оьч алмакъ учун, дагъы да нечакъы заман токътап туражакъсан? – деп гючлю кюйде къычырдылар[+]. 11Оланы гьарисине акъ абалар берилди. Олагъа Аллагьны къуллукъчуларындан ва иман къардашларындан оьзлер йимик оьлтюрюлмеге гереклилени санаву битгенче токъталсын деп айтылды[+].

12Сонг Къозу алтынчы мюгьюрню тайдырагъанны гёрдюм. Шо заман бирден гючлю кюйде ер тербенди, гюнеш, къылдан тохулгъан къап йимик, къаралып гетди, ай буса къандай къызарып къалды[+]. 13Гючлю ел чыкъгъанда, тереклердеги инжир тёгюлегенде йимик, кёкдеги юлдузлар ерге тёгюлдю. 14Кёк чырмалып, бир тююндей болду, бары тавлар ва атавлар буса ерлеринден тербенди[+].

15Дюньяны пачалары, оьр къуллукълу адамлар, асгербашлары, байлар ва гьакимлер – бары да адамлар, къуллар да, азатлар да, анакълагъа ва ярланы арасына гирип яшындылар. 16Олар тавлагъа ва ярлагъа:

– Бизин уьстюбюзге тюшюгюз! Тахда Олтургъандан ва Къозуну къазапланывундан бизин яшырыгъыз![+] 17Неге тюгюл де, Оланы къазапланывуну уллу гюню гелди, огъар ким чыдамагъа болажакъ? – деп сёйлей эдилер[+].

#### 7


Мюгьюрленген 144000 адам

1Мундан сонг ер юзюню дёрт де мююшюнде токътагъан дёрт малайикни гёрдюм. Не къуругъа, не денгизге, не гьеч бир терекге уьфюрмесин деп, булар дюньяны дёрт де елин тутуп сакълагъан эдилер. 2Гюнтувушдан таба гётерилип гелеген ва гьакъ Аллагьны мюгьюрюн къолуна тутгъан башгъа бир малайикни де гёрдюм. Бу малайик къуругъа ва денгизге зарал этмеге ихтияр берилген дёрт де малайикге бек къычырып булай айтды:

3– Аллагьыбызны къуллукъчуларыны барыны да мангалайларына биз мюгьюр басып битгинче, я къуругъа, я денгизге, я тереклеге зарал этмегиз[+]. 4Сонг мен мюгьюр басылып белгиленгенлени санавун эшитдим. 144000 адам мюгьюрленген эди. Олар Исрайылны бары да къавумларындан чыкъгъан адамлар эди:

5Ягьуданы къавумундан 12000 адам,

Рубимни къавумундан 12000,

Гадны къавумундан 12000,

6Ашерни къавумундан 12000,

Нафталини къавумундан 12000,

Манашаны къавумундан 12000,

7Симионну къавумундан 12000,

Левийни къавумундан 12000,

Иссакарны къавумундан 12000,

8Зебулунну къавумундан 12000,

Юсупну къавумундан 12000,

Бенияминни къавумундан да 12000 адам мюгьюр басылып белгиленди.


Акъ абалар гийген санавсуз халкъ

9Мундан сонг къарагъанда, санавсуз даражада кёп халкъны гёрдюм. Онда гьар миллетден, гьар къавумдан, гьар халкъдан, гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлерден адамлар бар эди. Олар тахны ва Къозуну алдында токътагъан эдилер. Оланы уьстюнде акъ абалары, къолларында да хурма терекни бутакълары бар эди[+]. 10Олар гючлю тавуш булан булай къычырдылар:

– Къутгъарылыв тахда олтургъан Аллагьыбыздадыр ва
Къозудадыр![+]

11Тахны, тамазаланы ва дёрт де жанлы затны айланасында бары да малайиклер токътагъан эдилер. Олар тахны алдында баш уруп, Аллагьгъа сужда этдилер[+]. 12Олар булай къычыра эдилер:

– Амин! Алгъыш, макътав, гьакъыл, шюкюрлюк,
гьюрмет, гюч ва къудрат
гьар даим де Аллагьыбыздадыр![+]

13Сонг тамазалардан[†] бири магъа:

– Акъ абалар гийген бу адамлар кимлердир? Булар къайдан гелген? – деп сорады.

14Мен булай айтдым:

– Бийим, оьзюнг билесен.

Шо заманда о булай айтды:

– Булар шо уллу балагьдан оьтюп гелгенлер. Оьзлени абаларын жувуп, олар Къозуну къаны булан агъартгъанлар[+]. 15Шогъар гёре олар Аллагьны тахыны алдында токътагъанлар ва Ону ибадатханасында[†] гечеси гюню булан Огъар къуллукъ этелер. Тахда Олтургъаны буса олар булан яшап къалажакъ ва оланы къоруп сакълап туражакъ. 16Олар дагъы ач болмажакълар, сувсаплыкъдан инжинмежеклер, гюн ва башгъа бир яллав оланы дагъы инжитмежек[+]. 17Тахны ортасында токътагъан Къозу, къойчу малларыны гьайын этегенде йимик, оланы гьайын этежек. О оланы алып юрюжек ва яшав береген сувну булакъларына элтежек. Аллагь да оланы гёзлериндеги гьар гёзьяшны сибирип тайдыражакъ[+].

#### 8


Еттинчи мюгьюрню тайдырылыву

1Къозу еттинчи мюгьюрню тайдыргъан заманда, кёклерде ярым сагьатгъа ювукъ шыплыкъ болуп турду[+]. 2Мен Аллагьны алдында токътагъан етти малайикни гёрдюм. Олагъа етти сюр берилди[+].

3Сонг бирдагъы бир малайик гелип, къурбанлыкъны салагъан ерни[†] янында токътады. Ону къолунда жыжымлары булангъы алтын савут бар эди. Огъар кёп от берилди. Шо от тютейгенде, арив ийис чыгъара эди. Буланы барын да о Аллагьны бары да халкъыны дуалары да булан бирге тахны алдындагъы алтын къурбанлыкъны салагъан ерни уьстюне салмагъа герек эди[+]. 4Яллайгъан ийисли затны тютюню Аллагьны халкъыны дуалары булан бирге малайикни къолундан Аллагьгъа багъып гётерилди[+]. 5Сонг малайик, савутну алып, къурбанлыкъны салагъан ерни уьстюндеги ялынны тёгюп, ону толтурду ва ер юзюне багъып ташлады. Шо заман дюньяда кёк кёкюреп, яшмын яшнап, ерлер тербенип гетди[+].


Етти сюр

6Къолларына сюрлени тутгъан етти де малайик оланы чалмагъа онгарылды. 7Биринчи малайик сюр чалды – ерге къан булан къатышгъан буз ва от ташланды. Ерни уьчден бир пайы, тереклени уьчден бир пайы ва гьар тюрлю яшыл отлар яллады[+].

8Экинчи малайик сюр чалды – яллайгъан тавгъа ошайгъан бир уллу зат денгизге тюшдю, денгизни уьчден бир пайы къангъа айланды[+]. 9Денгизде яшайгъан бары да жанланы уьчден бир пайы оьлдю, бары да гемелени уьчден бир пайы дагъылды.

10Уьчюнчю малайик сюр чалды – оьзенлени ва булакъланы уьчден бир пайыны уьстюне кёкден чыракъдай яллайгъан бир уллу юлдуз тюшдю[+]. 11О юлдузну аты Ювушандыр. Сувланы уьчден бир пайы оьтесиз бек аччы болду. Шо аччы сувну ичип, кёп адамлар оьлдю.

12Дёртюнчю малайик сюр чалды – гюнешни уьчден бир пайы, айны уьчден бир пайы ва юлдузланы уьчден бир пайы дагъылгъандай болду. Оланы уьчден бир пайы къаралды, гюндюзню ва гечени де уьчден бир пайы ярыкъсыз къалды[+].

13Мен къарап турагъанда, бирден кёкню ортасында учуп барагъан къаракъушну гёрдюм. О:

– Узакъ къалмай къалгъан уьч де малайик де сюр чалажакъ. Ер юзюнде яшайгъанланы гьалына адаршай! Адаршай! Адаршай болсун! – деп къычырды.

#### 9

1Бешинчи малайик сюр чалды ва мен кёкден ерге тюшген юлдузну гёрдюм. Бу юлдузгъа тюпсюз къуюну ачгъычы берилди[+]. 2О тюпсюз къуюну ачгъанда, ондан бир уллу очакъдан йимик кёп тютюн чыкъды. Бу тютюн гюнешни ва кёкню къаралтып йиберди. 3Тютюнню ичинден кёп санавда ченгертки чыгъып, ер юзюне яйылды. Олагъа да дюньядагъы акъырапланы гючю йимик бир гюч берилди[+]. 4Олагъа ердеги гьар тюрлю отгъа ва тереклеге зиян этмек гери урулду, амма олагъа мангалайында Аллагьны мюгьюрю ёкъ адамлагъа зиян этмеге ихтияр берилди[+]. 5Адамланы оьлтюрмек бу ченгерткилеге гери урулгъан эди, олагъа янгыз беш айны узагъында азап берип турмагъа ихтияр берилди. Акъырап хапгъанда, нечик азап чеге буса, адамлар шолай азап чегип турдулар. 6Шо гюнлерде инсанлар оьлюм ахтарып айланажакълар, амма тапмажакълар; олар оьлюмге гьасирет болажакълар, амма оьлюм олардан ари къачажакъ[+].

7Ченгерткилени гёрюнюшю урушгъа деп гьазирленген асгер атлагъа ошай эди. Оланы башларында алтын тажлагъа ошайгъан бир затлар бар эди, юзлери буса инсанны юзюне ошай эди. 8Чачлары къатынгишини чачларына, тишлери де арсланкъапланны тишлерине ошай эди. 9Оланы уьстлеринде темирдей къатты гюбелери бар эди, къанатларыны къавгъасы буса урушгъа деп тербенген ат арбаланы къавгъасы йимик эди. 10Акъырапланыкине ошайгъан къуйрукълары ва окълары бар эди. Инсанланы беш ай азап чекдирип туражакъ гючю оланы къуйрукъларында эди. 11Оланы уьстюнде пача болуп тюпсюз къуюну малайиги де бар эди. Бу малайикни аты – ягьудиче Абадон, грекче буса Аполион[*].

12Биринчи балагь гетди, къара чы, мундан сонг дагъы да эки балагь бар эди[+].

13Алтынчы малайик сюр чалды, мен де Аллагьны алдындагъы алтын къурбанлыкъны салагъан ерни[†] дёрт мююзюнден гелеген бир тавуш эшитдим[+]. 14Шо тавуш сюр тутгъан алтынчы малайикге:

– Уллу Фират оьзенни янында байланып сакъланагъан дёрт де малайикни йибер, – деп айтды[+]. 15Шо сагьат ва гюн, ай ва йыл учун гьазирленген дёрт малайик инсанланы уьчден бир пайын оьлтюрмек учун йиберилди. 16Оланы асгеринде эки юз миллион атлы бар эди. Шоланы санавун мен оьзюм эшитдим.

17Магъа гёрюнген кюйде атлар да, атлылар да булай эди: оланы уьстюнде от ялын йимик къызыл, авур гёк ва кюкюртдей сари тюслю гюбелери бар эди. Атланы башлары арсланкъапланланы башларына ошай эди. Оланы авузларындан от, тютюн ва кюкюрт чыгъа эди. 18Инсанланы уьчден бир пайы оланы авзундан чыгъагъан отдан, тютюнден ва кюкюртден – бу уьч де балагьдан оьлдю. 19Атланы гючю авузларында ва къуйрукъларында эди, неге тюгюл де оланы къуйрукълары башлары булангъы йыланлардай эдилер. Шо къуйрукълары булан олар инсанлагъа зарал гелтире эдилер.

20Бу балагьдан оьлмеген инсанлар товба этмедилер. Олар алда йимик, жинлеге, не гёрюп, не эшитип, не юрюп болмайгъан алтындан, гюмюшден, багъырдан, ташдан ва агъачдан этилген аллагьлагъа къуллукъ эте эдилер[+]. 21Олар адам оьлтюргени, этеген халмажчылыкълары, зиначылыкълары ва уручулукълары саялы товба этмеген эдилер[+].

#### 10


Китабы булангъы малайик

1Сонг мен кёкден тюшюп гелеген гючлю бир башгъа малайикни гёрдюм. О булутгъа чырмалгъан эди, башыны уьстюнде энемжая бар эди. Ону юзю гюнешге ошай эди, бутлары буса от багъаналар йимик эди[+]. 2Малайикни къолунда ачылгъан гиччи бир китабы бар эди. О онг аягъын денгизни, сол аягъын буса къуруну уьстюне басды. 3О гючлю тавуш булан къычырды; ону къычырыгъы арсланкъапланны къычырагъанына ошады. Къычырагъанда, етти кёк кёкюревдей аваз болду. 4Етти кёк кёкюревню эшитгенде, мен язмагъа онгарылдым, амма кёклерден бир тавуш магъа:

– Етти кёк кёкюревню сыр этип сакълап къой. Шону язма, – деп айтды[+].

5Денгизни де, къуруну да уьстюне аякъларын басып токътагъан шо мен гёрген малайик онг къолун кёкге багъып гётерди. 6Кёклени ва онда яшайгъанланы, ерни ва онда яшайгъанланы, денгизни ва онда яшайгъанланы Яратгъанны ва гьар даим Яшайгъанны аты булан ант этди. О булай айтды:

– Дагъы артгъа салынмажакъ! 7Амма еттинчи малайик сюр чалгъан гюнлерде Аллагьны сырлы хыялы толу кюйде тамамланажакъ. Шо гьакъда О Оьзюню къуллукъчулары болгъан пайхаммарлагъа билдирди[+].

8Сонг кёклерден гелген шо тавуш магъа бирдагъы керен де:

– Барып, денгизни ва къуруну уьстюнде токътагъан малайикни къолундан шо ачылгъан китапны ал, – деп айтды.

9Мен малайикни къырыйына барып, огъар шо ачылгъан китапны магъа берсин деп тиледим. Малайик магъа:

– Ма, муну алып аша. Бу сени къурсагъынгны аччы этежек, авзунгда буса бал ашагъандай татли болажакъ, – деп айтды[+]. 10Малайикни къолундан китапны алып, мен ону ашадым. Авзум бал ашагъандай татли болуп къалды, къурсагъым аччылыкъдан буруп буруп аврумагъа башлады. 11Шо заман магъа:

– Сагъа дагъы да кёп халкълагъа, миллетлеге, гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлеге ва пачалагъа байлавлу Аллагьны атындан сёйлемеге герекли болажакъ, – деп айтдылар.

#### 11


Эки шагьат

1Магъа шазынгъа ошайгъан бир таякъ бердилер ва булай айтылды:

– Барып, муну булан Аллагьны ибадатханасын,[†] къурбанлыкъны салагъан ерни[†] оьлче ва онда ибадат этегенлени сана[+]. 2Ибадатхананы тышдагъы абзарындагъыланы санамассан, неге тюгюл тышдагъы абзар ят халкълагъа берилген. Олар сыйлы шагьарны 42 ай таптап туражакълар[+]. 3Мен эки шагьатыма къудрат бережекмен ва олар кирлер де гийип, 1260 гюн Аллагьны атындан сёйлежеклер.

4Бютюн дюньяны Раббисини алдында токътагъан эки зайтун терек ва эки шамчыракъ шо шагьатлардыр. 5Эгер гьеч бирев олагъа зиян этмеге къараса, шо шагьатланы авузларындан от чыгъып, душманланы ёкъ этежек. Олагъа зиян этмеге сюйген гьар ким шолай оьлежек[+]. 6Аллагьны атындан сёйлейген вакътисинде янгур явмасын деп, оланы кёклени бегитеген къудраты бар эди. Оланы сувну къангъа айландырагъан ва нече керен сюйсе де, дюньягъа гьар тюрлю балагьланы гелтиреген къудраты да бар эди[+].

7Олар оьзлени шагьатлыгъын толу кюйде тамамлагъан заманда, тюпсюз къуюдан чыгъагъан къыр жан, оланы уьстюне чабып, уьстюн гележек ва оланы оьлтюрежек[+]. 8Оланы сюеклери уллу шагьарны – оланы Раббиси хачгъа илинген шагьарны орамында ташланып къалажакъ. Бу шагьаргъа шартлы къайдада Содом[†] яда Мисри деп айтыла. 9Гьар халкъдан, гьар къавумдан, гьар миллетден ва гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлерден болгъан адамлар, уьч гюн ярымны узагъында олагъа къарап туруп, сюеклерин гёммеге къоймажакъ[+]. 10Ер юзюнде яшайгъан инсанлар, оланы оьлмеклигинден сююнюп, шатланажакълар, байрам этежеклер, бир бирине савгъатлар йибережеклер, неге тюгюл бу эки де пайхаммар ер юзюнде яшайгъанлагъа кёп азап бергенлер.

11Амма уьч гюн ярымдан сонг Аллагьны яшав береген ругьу шагьатланы къаркъараларыны ичине гирди ва олар аякъгъа турдулар. Шону гёргенлени барысына да бир бек уллу къоркъув гелди[+]. 12Эки де шагьат кёкден:

– Мунда гётерилигиз, – деген гючлю тавушну эшитди. Сонг олар душманларыны гёзюню алдында, булутгъа да минип, кёкге чыкъдылар[+]. 13Шо вакъти гючлю кюйде ер тербенди ва шагьарны ондан бир пайы дагъылды. Етти минг адам оьлдю, къалгъанлагъа уллу къоркъув гелди ва олар кёклердеги Аллагьгъа макътавлар этдилер[+].

14Экинчи балагь шолай битди, къара чы, уьчюнчю балагь буса алгъасап геле эди[+].


Еттинчи малайикни сюр чалыву

15Еттинчи малайик сюр чалды – кёклерде булай къычырагъан гючлю авазлар чыкъды:

– Бютюн дюньягъа гьали Раббибиз ва Ону Месигьи[†]
гьакимлик этме башлажакъ. Энни О гьар даим
гьакимлик этип туражакъ![+]

16Аллагьны алдында оьзлени тахларында олтуруп турагъан йигирма дёрт тамаза, баш уруп Аллагьгъа сужда этип,[+] 17булай айтдылар:

– Гьей бары да затны Еси болгъан Раббибиз Аллагь,
даим Бар Болгъан, гьали де Бар!
Бютюн къудратны Оьзюнге алып, гьакимлик этме
башлагъанынг учун, Сагъа шюкюр этебиз[+].
18Имансызлар къазапландылар, гьали Сени къазапланывунгну гезиги етишди.
Оьлюлеге дуван этмеге, къуллукъчуларынг болгъан
пайхаммарлагъа, Сени халкъынга ва Сени атынгдан къоркъагъанлагъа – гиччи болсун, уллу болсун –
тийишли гьагъын бермеге заман гелди.
Дюньяны бузагъанланы буса ёкъ этмеге вакъти етишди[+].

19Сонг Аллагьны кёкдеги ибадатханасы ачылды ва ибадатханада Ону сыйлы сандыгъы гёрюндю. Яшмын яшнады, кёк кёкюреди, ерлер тербенди, гючлю буз явду[+].

#### 12


Къатын ва аждагьа

1Кёкде бир уллу тамаша аламат – гюнеш гийген бир къатынгиши гёрюндю. Ону аякъ тюбюнде ай, башында да он эки юлдуздан тажы бар эди[+]. 2Къатын айлы эди. Яш табагъан болжалы ювукълашып, о тулгъакъ тутуп къычыра эди.

3Сонг кёкде бирдагъы бир аламат – етти башы, он мююзю ва гьар башында бирер тажы булангъы бир уллу къызыл ялын тюслю аждагьа гёрюндю[+]. 4Ону къуйругъу кёкдеги юлдузланы уьчден бир пайын сибирип ерге тюшюрдю. Яш тувгъандокъ, ону ашамакъ учун, аждагьа яш табагъан къатынны къаршысында токътагъан эди. 5Къатын улан тапды. Шо улан, бары да халкълагъа къатты низам салып, гьакимлик этежек. Амма яшы Аллагьны янына, Ону тахына алынды[+]. 6Къатын буса дангылгъа, оьзю учун Аллагь гьазирлеген ерге къачып гетди. Онда 1260 гюнню узагъында ону гьайы этилип туражакъ[+].

7Кёклерде дав башланды. Бир якъда Микайыл ва ону малайиклери ябушдулар, бириси якъда буса аждагьа оьзюню малайиклери булан дав этди[+]. 8Амма аждагьаны таман чакъы гючю етишмеди ва о малайиклери де булан кёклерде оьзюню ерин тас этди. 9Бу аждагьа шайтан ва иблис деп айтылагъан бырынгъы уллу йыландыр. Бютюн дюньяны алдатып тургъан бу аждагьа оьзюню малайиклери булан бирге ерге ташланды[+].

10Шо заман мен кёклерден гючлю бир тавуш эшитдим. О булай айтды:

– Энни Аллагьыбызны къутгъарыву, къуваты булан
гьакимлик этивю ва Ону Месигьини[†] къудраты етишди.
Гечеси гюню булан Аллагьыбызгъа бизин иман
къардашларыбызны сёгюп тургъан айыплавчусу
кёклерден тюшюрюлдю[+].
11Олар Къозуну къаны булан ва оьзлени шагьатлыкъ сёзю булан ондан уьст гелдилер.
Олар оьз жанларын аямадылар ва оьлюмден де тартынмадылар[+].
12Шогъар гёре, гьей кёклер ва онда яшайгъанлар, сююнюп
къалыгъыз!
Ерни ва денгизни гьалына адаршай, неге тюгюл иблис гьали онда гетди.
О гьали къазапланывдан толгъан, неге тюгюл болжалы аз къалгъанны биле[+].

13Аждагьа оьзю дюньягъа ташлангъанын гёргенде, уланъяш тапгъан къатынны артындан чапды. 14Къатын дангылда оьзю учун гьазирленген ерге учуп гетмеге болсун деп, огъар бирзалим къаракъушну эки къанаты берилди. Онда уьч йыл ярымны узагъында ону гьайы этилип туражакъ. Онда къатын аждагьадан къорулуп сакъланажакъ[+]. 15Сонг къатынны агъыздырып алып гетмек учун, аждагьаны авзундан оьзен болуп сув агъылды. 16Амма ер къатынгъа кёмек этди. Ер авзун ачып, аждагьаны авзундан чыкъгъан оьзенни ютуп къойду. 17Шо заман аждагьа къатынгъа бек къазапланды. О къатынны къалгъан яшларына къаршы дав этмеге гетди. Олар Аллагьны буйрукъларын кютюп, Исагъа гьалал къуллукъ эте эдилер[+]. 18Аждагьа денгиз ягъада токътады.

#### 13


Денгизден чыкъгъан къыр жан

1Мунда мен денгизден чыгъып гелеген бир къыр жанны гёрдюм. Ону он мююзю, етти башы, мююзлерини уьстюнде он тажы бар эди, башларыны уьстюнде де капир атлар язылгъан эди[+]. 2Мен гёрген къыр жан къыр мишикге ошай эди, тек ону аякълары аювнуки, авзу да арсланкъапланныки йимик эди. Аждагьа бу къыр жангъа оьзюню гючюн, тахын ва уллу гьакимлигин берген эди[+]. 3Къыр жанны башында алъякъда тийген бир оьлюр яра бар эди. Гьали шо яра сав болгъан эди. Бютюн дюньяны адамлары, огъар тамашалыкъ этип, къыр жанны арты булан гетди. 4Бу къыр жангъа оьзюню гючюн бергени учун, олар аждагьагъа сужда этдилер. Олар бу къыр жангъа да сужда эте эдилер ва:

– Бу къыр жангъа ошайгъан дагъы ким бар? Муну булан ким ябушуп болур? – деп сорай эдилер.

5Огъар оьктем ва капир сёзлер сёйлемеге ва къыркъ эки айны узагъында яманлыкъ этип турмагъа ёл къоюлду[+]. 6Авзун ачып, о Аллагьгъа, Ону атына, О яшайгъан ерге, демек кёклерде яшайгъанланы барына да, капир затланы сёйлей эди. 7Огъар Аллагьны халкъы булан дав этип, ондан уьст гелмеге ихтияр да берилди. Огъар гьар къавумну, гьар халкъны, гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлени ва гьар миллетни уьстюнде гьакимлик берилди[+]. 8Ер юзюнде яшайгъан, дюнья яралгъанчадан берли къурбан этилген Къозуну яшав китабында аты язылмагъан гьар инсан къыр жангъа сужда этежек[+].

9Къулагъы барлар эшитсинлер![+] 10Кимге есир болмагъа тарыкъ буса, о есир болур, кимге къылычдан оьлмеге тарыкъ буса, о къылычдан оьлюр. Аллагьны халкъындан буса чыдамлыкъ ва иман талап этиле[+].


Ерден чыкъгъан къыр жан

11Сонг мен ерден чыгъып гелеген башгъа бир къыр жанны гёрдюм. Ону къозуланыки йимик эки мююзю бар эди, оьзю буса аждагьа йимик сёйлей эди. 12О биринчи къыр жанны бары толу гьакимлиги булан ону атындан иш гёре эди. Дюньяны ва онда яшайгъан бары да адамланы о шо замангъа оьлюр ярасы сав болгъан биринчи къыр жангъа сужда этмеге борчлу этди. 13О уллу муъжизатлар гёрсетди, гьатта бары да адамланы алдында кёкден ерге от тюшюрдю[+]. 14Оьзюне къыр жанны атындан этме берилген муъжизатлар булан о дюньядагъы адамланы башларын алдата эди. О дюньяда яшайгъанлагъа къылычдан оьлюр яра тийип сав болгъан биринчи къыр жанны келпетин этмеге буюрду[+]. 15Бу экинчи къыр жан биревю къыр жангъа этилген келпетине сёйлеп болардай яшав гюч берди. Шо келпет оьзюне сужда этмегенлени барын да оьлтюртмеге буюрду. 16Экинчи къыр жан бары да адамланы – гиччилени ва уллуланы, байланы ва ярлыланы, къулланы ва азатланы – онг къолуна яда мангалайына мюгьюр басып дамгъаламакъны талап этди. 17Шолай мюгьюрю ёкъ гишиге энниден сонг бир затны да не сатмагъа, не сатып алмагъа ярамай эди. Мюгьюрге къыр жанны аты яда ону атын белгилейген санав[*] язылгъан эди.

18Мунда гьакъыл герек. Гьакъылы бар гиши, гьисап этип, къыр жанны санавун чыгъаражакъ. О да инсанны санаву – алты юз алтмыш алты.

#### 14


Къозу ва 144000 гиши

1Къарагъанда, мен Къозуну гёрдюм. О Сион тавну уьстюнде токътагъан эди. Ону булан бирге 144000 гиши де бар эди. Оланы мангалайларына Къозуну ва Ону Атасыны атлары язылгъан эди[+]. 2Кёкден гелеген бир сес эшитдим. Шо сес бир вакътини ичинде бек агъагъан оьзенни, гючлю кёк кёкюревню ва согъулагъан къомузланы тавушуна ошай эди[+]. 3144000 де гиши тахны алдында, дёрт жанлы затны ва тамазаланы алдында янгы йырны йырлай эди. Дюньядан къутгъарылгъан о 144000 адамдан башгъа дагъы бирев де бу йырны йырлап болмай эди[+]. 4Олар къатынгишилер булан ювукълукъ этип, яшавун похламагъан, оьзлени таза сакълагъан адамлар эди. Олар Къозу къайда барса да, Ону арты булан барагъан адамлар эди. Олар инсанланы арасындан къутгъарылып, Аллагьгъа ва Къозугъа тюшюмню башлапгъы пайы йимик берилди[+]. 5Оланы авзундан гьеч бир ялгъан сёз чыкъмагъан эди ва олар нарысталардай таза адамлар эди.


Уьч малайикни хабарлары

6Сонг мен кёкню ортасында учагъан бирдагъы бир малайикни гёрдюм. О ер юзюнде яшайгъанлагъа – гьар миллетге, гьар къавумгъа, гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлеге ва гьар халкъгъа билдирмек учун, даимлик Сююнч Хабарны[†] алып геле эди. 7Гючлю тавуш булан малайик:

– Аллагьдан къоркъугъуз ва Огъар макътав этигиз! Неге тюгюл де, Ону дуваныны сагьаты гелди. Кёк булан ерни, денгизлер булан сув булакъланы Яратгъангъа сужда этигиз, – деп айтды.

8Ону арты булан экинчи малайик гелди. О:

– Тюп болду, тюп болду уллу шагьар Бабил![†] Неге тюгюл де, о оьзюню пасатлыгъына бакъгъан якъдагъы Аллагьны ачувуну чагъырын бары халкъгъа ичме борчлу этди, – деп айтды[+].

9Экинчисини арты булан уьчюнчю малайик гелди. О гючлю тавуш булан булай айтды:

– Ким къыр жангъа ва ону келпетине сужда этсе, ким мангалайына яда къолуна ону мюгьюрюн басмагъа къойса,[+] 10шо адам Аллагьны ачувуну пияласындан Ону къазапланывуну сув къошулмагъан чагъырындан ичежек. О сыйлы малайиклени ва Къозуну гёз алдында отну ва яллайгъан кюкюртню ичинде азап чегежек[+]. 11Олар бар ерде гьар даим азап отуну тютюню чыгъып туражакъ. Къыр жангъа ва огъар этилген келпетге сужда этегенлеге, ону аты язылгъан мюгьюрню басдыргъанлагъа не гюндюз, не гече рагьатлыкъ болмажакъ.

12Аллагьны халкъы – Аллагьны буйрукъларын кютюп, Исагъа амин болгъанлар – чыдамлыкъ этмеге гереклер[+].

13Сонг мен кёклерден булай сёзлени сёйлейген бир тавуш эшитдим:

– Яз: Раббибизге иманы булан оьлегенлер бу энниден сонг насиплилердир.

Аллагьны Ругьу булай дей:

– Дюр. Олар бары да къыйынлыкъларындан рагьатланажакълар. Этген яхшы ишлери оланы арты булан юрюп туражакъ[+].


Дюнья тюшюмюн къайтарагъан заман

14Мундан сонг бир акъ булут гёрдюм. Булутну уьстюнде Инсанны Уланына[†] ошайгъан бирев олтургъан эди. Ону башында алтын таж, къолунда да итти оракъ бар эди[+]. 15Сонг ибадатханадан[†] бирдагъы бир малайик чыгъып, булутну уьстюнде Олтургъангъа гючлю тавуш булан:

– Орагъынгны йибер ва ормагъа башла, неге тюгюл оракъны заманы гелди ва дюнья тюшюмюн къайтармагъа заман етишди, – деп къычырды[+]. 16Шо заман булутну уьстюнде Олтургъан орагъын дюньягъа ташлады ва дюнья тюшюмю къайтарылды.

17Сонг кёклердеги ибадатханадан къолунда итти орагъы булангъы бирдагъы бир малайик чыкъды. 18Сонг къурбанлыкъны салагъан ерден[†] башгъа бир малайик чыкъды. Огъар отну гьакимлиги берилген эди. О итти орагъы булангъы малайикге гючлю тавуш булан:

– Итти орагъынгны йибер ва дюнья юзюм бавундан юзюм салкъынланы жый, неге тюгюл олар бишген, – деп айтды. 19Малайик орагъын дюньягъа ташлады. Юзюмню жыйып, Аллагьны къазапланывуну юзюм сыгъагъан уллу ерине элтип ташлады[+]. 20Шагьарны ягъасындагъы юзюм сыгъагъан ерде юзюм тапталды. Ондан оьзендей болуп къан акъды. Шо къан оьзенни узунлугъу уьч юз чакъырымгъа ювукъ, теренлиги де атны тизгинине гелеген кюйде эди.

#### 15


Етти малайик ва етти балагь

1Кёклерде башгъа бир уллу ва гьайран аламатны – ахырынчы етти балагь булан етти малайикни гёрдюм. Ахырынчы дейгеним, неге тюгюл шуну булан Аллагьны къазапланыву бите эди[+]. 2Отгъа къошулгъан шишадан болгъан денгиз йимик бир зат гёрдюм. Денгизни уьстюнде къыр жандан, ону келпетинден ва ону атын белгилейген санавдан уьст болгъанлар токътагъан эдилер. Оланы къолларында Аллагь берген къомузлар бар эди[+]. 3Олар Аллагьны къуллукъчусу Мусаны[†] ва Къозуну йырын йырлай эдилер:

– Бары да затны Еси болгъан я Рабби Аллагь!
Сени ишлеринг уллудур ва гьайрандыр.
Гьей халкъланы Пачасы!
Сени ёлларынг адиллидир ва гьакъдыр[+].
4Я Рабби! Сенден къоркъмайгъан, Сени атынга макътав
этмейген ким болур?
Неге тюгюл де, янгыз бир Сен сыйлысан.
Бютюн халкълар Сагъа сужда этмеге гележеклер, неге тюгюл Сени адилли ишлеринг ачыкъ кюйде гёрюндю![+]

5Сонг мен къарап, кёклердеги шагьатлыкъ этеген чатырны[†] – кёклердеги ибадатхананы[†] ачылгъанын гёрдюм[+]. 6Ибадатханадан етти балагьы да булан етти малайик чыкъды. Олар таза, гёз къамашдырагъан кетен опуракълар гийген ва кёкюреклерине алтын байлавлар байлагъан эди[+]. 7Дёрт жанлы затны бири етти де малайикге гьар даим яшайгъан Аллагьны къазапланывундан толгъан етти алтын савут берди[+]. 8Ибадатхананы ичи Аллагьны макътавлугъуну ва къудратыны булутундан толду. Етти де балагь битмей туруп, ибадатхананы ичине бирев де гирип болмады[+].

#### 16


Аллагьны къазапланыву булангъы етти савут

1Ибадатханадан[†] гючлю бир тавуш эшитилди. Бу тавуш етти малайикге:

– Барыгъыз, Аллагьны къазапланыву булангъы етти савутну ичиндеги затны ерге тёгюгюз, – деп айтды[+].

2Биринчи малайик барып, оьзюню савутуну ичиндеги затны ерге тёкдю. Шондан сонг къыр жанны мюгьюрю басылып белгиленгенлеге ва ону келпетине сужда этегенлеге бек авуртагъан яман жужукалар чыкъды[+].

3Экинчи малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны денгизге тёкдю ва денгизни суву оьлюню къаны йимик бир къангъа айланып къалды. Денгизни ичиндеги бары да жанлы затлар оьлдю[+].

4Уьчюнчю малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны оьзенлеге ва сув булакълагъа тёкдю. Олар да шолай къангъа айланып къалды[+]. 5-6Сувлагъа гьакимлик этеген малайик айтгъан булай сёзлени эшитдим:

– Гьей Гьакъ ва Бар болгъан, Сыйлы, Сен адиллисен!
Неге тюгюл де, Сен гьакъ дуван гесе эдинг.
Олар Аллагьны халкъыны ва пайхаммарланы къанын тёкдю.
Олагъа лайыкълы болагъан кюйде Сен де олагъа
ичмеге къан бердинг[+][+].

7Къурбанлыкъны салагъан ерден[†] булай бир тавуш эшитдим:

– Дюр, бары да затны Еси болгъан Раббибиз Аллагь!
Сен адилли ва гьакъ кюйде дуван этесен[+].

8Дёртюнчю малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны гюнешни уьстюне тёкдю. Гюнешге оьзюню артыкъ яллаву булан инсанланы чиркитмеге ихтияр берилди. 9Уллу яллав оланы чиркитди ва олар балагьлагъа гьакимлик этеген Аллагьны атына налат бердилер. Олар товба этмедилер ва Ону атына макътав этмедилер[+].

10Бешинчи малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны къыр жанны тахыны уьстюне тёкдю ва къыр жанны пачалыгъы къарангылыкъгъа батып къалды. Инсанлар аврумакълыкъдан тиллерин хапдылар[+]. 11Оьзлер тарыгъан аврувлары ва яралары учун олар кёклердеги Аллагьгъа налат бердилер, амма этген ишлери саялы товба этмедилер.

12Алтынчы малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны уллу Фират оьзенни уьстюне тёкдю. Бу оьзендеги сув къуруду ва Гюнтувушдан гелеген пачалагъа ёл ачылды[+]. 13Сонг мен аждагьаны авзундан, къыр жанны авзундан ва ялгъан пайхаммарны авзундан бакъалагъа ошайгъан уьч жин чыгъып гелегенин гёрдюм[+]. 14Олар бир тюрлю аламатлар гёрсетип болагъан жинлер эди. Жинлер бары да затны Еси болгъан Аллагьны Уллу Гюнюнде ябушмагъа дюньяны бары да пачаларын жыймакъ учун гетген эдилер[+].

15Иса булай айтды:

– Къара чы, уручу йимик гелип къаларман! Ялангъач чыгъып биябур болмасын учун, айыкъ туруп, опуракъларын сакълайгъанлар насиплилердир[+].

16Олар ягьудиче Армагедон деп айтылагъан ерге бары да пачаланы жыйдылар.

17Еттинчи малайик оьзюню савутуну ичиндеги затны гьавагъа тёкдю. Ибадатханадагъы тахдан:

– Болма тарыкъ зат болду! – деген гючлю тавуш эшитилди. 18Шо заман яшмынлар яшнады, кёклер кёкюреди ва ерлер тербенди. Инсанлар яралгъанлы ер юзюнде булай гючлю ер тербенив бир заманда да болмагъандыр[+]. 19Уллу шагьар ярылып, уьч гесек болду ва дюньяны уьлкелерини шагьарлары чёкдю. Аллагь уллу Бабилни[†] де унутмады. Аллагьны къазапланывундан толгъан пияланы огъар да ичмеге тюшдю[+]. 20Бары да атавлар ёкъ болду, тавлар да дагъы къалмады[+]. 21Кёклерден таба инсанланы уьстюне гьариси къыркъ килолар гелеген кёп уллу буз явду. Бу балагь учун инсанлар Аллагьгъа налат бердилер, неге тюгюл зор уллу балагь гелген эди[+].

#### 17


Уллу къагьба къатын

1Къолуна етти савутну тутгъан етти малайикни бири мени яныма гелип:

– Мунда гел, кёп сувларда олтургъан уллу къагьба къатын нечик такъсырланажагъын гёрсетейим[+]. 2Бу дюньяны пачалары ону булан зина пасатлыкъ юрюте эди. Бу дюньяда яшайгъанлар да ону зина пасатлыгъыны чагъырындан эсиргенче иче эди, – деп айтды[+].

3Мундан сонг малайик Аллагьны Ругьуну таъсиринден мени дангылгъа алып барды. Онда мен етти башлы, он мююзлю ва уьстюне капир атлар язылгъан къызыл къыр жанны уьстюнде олтургъан бир къатынгишини гёрдюм[+]. 4Къатын къызыл ва авур къызыл парча опуракълар гийген, алтын, къыйматлы ташлар, инжилер тагъып безенген эди. Къолунда да жиргенч затлардан ва оьзю юрютген зинаны наслыгъындан толгъан бир алтын пияласы бар эди. 5Ону мангалайына «Уллу Бабил[†] – дюньяны къагьбаларыны ва бары да жиргенчликлерини анасы» деген бир сырлы маънасы булангъы ат язылгъан эди. 6Къатын Аллагьны халкъыны ва Исаны гьакъында шагьатлыкъ этгенлени къаны булан эсиргенин гёрюп, мен бек тамашалыкъ этдим[+]. 7Малайик магъа булай айтды:

– Сен негер тамаша боласан? Бу къатынны ва о минип олтургъан етти башлы ва он мююзлю къыр жанны сырын мен сагъа ачарман. 8Сен гёрген къыр жан бир заманларда болгъан, гьали буса ёкъ. Бираздан сонг о тюпсюз къуюдан чыгъажакъ ва даимге ёкъ болажакъ. Ер юзюнде яшайгъан ва дюнья яралгъандан берли оьзлени атлары яшав китабына язылмагъанлар, къыр жанны гёргенде, тамаша болажакълар. Неге тюгюл де, о бир заманларда болгъан, гьали буса ёкъ, амма бирдагъы керен гележек[+].

9Мунда англав ва гьакъыл тарыкъ. Етти баш – уьстюнде къатын олтургъан етти тёбе. Бир вакътини ичинде олар етти пача да дюр. 10Олардан бешевю гьали ёкъ, бири гьали де пачалыкъ этип тура, башгъа бири гьали де гелип битмеген. Гелгенде де, о аз заман тюгюл къалмажакъ. 11Бир заманларда болгъан, гьали буса ёкъ къыр жан сегизинчи пачадыр, еттини биридир. Бары да оьзгелери йимик, о да ёкъ болажакъ.

12Сен гёрген он мююз он пачадыр. Олар гьали де пача гьакимлигин алып битмегенлер, амма къыр жан булан бирге бир сагьатгъа пача гьакимлигин алажакълар[+]. 13Оланы мурады бир: олар оьзлени гьакимлигин ва гючюн къыр жангъа бережеклер. 14Олар Къозугъа къаршы ябушажакълар, амма Къозу олардан уьстюн гележек, неге тюгюл Къозу раббилени де Раббисидир, пачаланы да Пачасыдыр. Ону булан бирче болгъанлар чакъырылгъанлардыр, танглалгъанлардыр ва Огъар амин болгъанлардыр[+].

15Малайик магъа дагъы да булай айтды:

– Къагьба къатын олтургъан ерде сен гёрген сувлар халкъланы, къавумланы, гьар тюрлю тиллерде сёйлейгенлени ва миллетлени белгисидир. 16Сен гёрген къыр жан да, он мююз де бу къагьба къатынны гёрюп ярамайлар. Ону талап, ялангъач къояжакълар, этин ашап, отда яндыражакълар[+]. 17Аллагь о пачаланы юреклерине Оьзю сюйгенни этдирмек деген бир хыялны салды. Аллагьны сёзлери яшавгъа чыкъгъанча, олар оьзлени гьакимлигин къыр жангъа бермеге рази болажакъ. 18Сен гёреген къатын дюньяны бары да пачаларыны уьстюнде гьакимлик этип турагъан уллу шагьардыр.

#### 18


Уллу шагьар Бабилни тюп болуву

1Мундан сонг кёкден тюшюп гелеген башгъа бир малайикни гёрдюм. Огъар уллу гьакимлик берилген эди ва дюнья ону макътавлугъу булан шавлалангъан эди. 2О гючлю тавуш булан къычырып булай айтды:

– Тюп болду, тюп болду уллу шагьар Бабил![†]
О гьар тюрлю жинлер, гьар тюрлю шайтанлар жыйылагъан ерге, гьар тюрлю мурдар къушланы, гьар тюрлю мурдар ва жиргенч гьайванланы уясына айланып битди[+].
3Неге тюгюл де, бары да халкълар ону зиналыгъыны ва
Аллагьны къазапланывуну чагъырындан ичди.
Дюньяны пачалары ону булан зиналыкъгъа тюшдюлер,
савдюгерчилери де ону гьайбатлыгъы булан байлыкъ къазандылар[+].

4Кёкден бирдагъы башгъа тавуш эшитдим. О булай айтды:

– Гьей Мени халкъым! Ону гюнагьларына ортакъчы болмас учун, огъар гележек балагьлагъа тюшмес учун, ондан чыгъып тай!
5Ону уьстюне тюшген гюнагьлары кёкге етишди ва ону
яманлыкъларын Аллагь унутмады.
6Огъар оьзю бергенге гёре беригиз, ишлерине гёре эки къабат къайтарышын этигиз, чагъыр береген пияласына эки
керен артыкъ гючлю чагъырдан тёгюгюз[+].
7О оьзюне нечакъы гьайбатлыкъ ва макътавлукъ гелтирген буса, огъар шончакъы къайгъы ва азап гелтиригиз.
О: «Мен бир тул къатын тюгюлмен. Мен пача къатын йимик олтургъанман.
Мен бир заманда да пашманлыкъны гёрмесмен», – деп
макътанды.
8Шо саялы да ахыры бир гюн огъар гьар тюрлю балагьлар етежек:
оьлюм, авур агь урувлар ва уллу ачлыкъ.
О отгъа салынып яллатылар, неге тюгюл огъар дуван этген Раббибиз Аллагь къудратлыдыр[+].

9Шагьар булан зина этип, ону байлыгъындан кеп чегип тургъан дюньяны пачалары о яллайгъан отну тютюнюн гёрген заманда, огъар яс этип йылажакълар. 10Ону азап чегегенинден къоркъмакълыкъдан йыракъдан туруп, булай айтажакълар:

«Адаршай, адаршай уллу шагьаргъа! Гючлю шагьар Бабил!
Бир сагьатны ичинде такъсырланып битдинг!»

11Ер юзюню савдюгерчилери огъар яс этип йылайлар, неге тюгюл оланы малларын бирев де дагъы сатып алмай. 12Оланы алтынын, гюмюшюн, къыйматлы ташларын ва инжилерин, юкъкъа кетен, йибек, авур къызыл ва къызыл парча къумачларын, багьалы агъачларын, пилни сюегинден, багъырдан, темирден ва мармар ташдан этилген затларын, 13дарчинлерин, атирлерин, атирли балгьамларын ва майларын, чагъырларын, зайтун майын, унун ва будайын, туварларын ва къойларын, атларын ва арбаларын, къулларын, инсанланы жанларын дагъы бирев де сатып алмай. 14Олар: «Сени жанынг ушатагъан емишлеринг сени къолунгда дагъы ёкъ. Бары да байлыкъларынг ва макътавлугъунг къолунгдан чыкъды ва бир заманда да дагъы къайтып гелмежек», – деп айтажакълар. 15Бабил шагьар себепли болуп къазангъан савдюгерчилер, ону азап чегегенинден къоркъмакълыкъдан йыракъда токътажакълар. 16Олар булай йылап яс этежеклер:

«Адаршай, адаршай уллу шагьаргъа!
О юкъкъа кетенден, авур къызыл ва къызыл парча опуракъ гийген эди, алтын, къыйматлы ташлар ва инжилер булан безенген эди.
17Бары да бу байлыкъ бир сагьатны ичинде ёкъ этилди!»

Гьар гемени еси, ёлчулар, денгизчилер ва денгизден къазанып яшайгъан гьар адам арекден туруп къаражакъ. 18О яллайгъан отну тютюнюн гёрген заманда: «Бу уллу шагьаргъа тенг гелеген шагьар дагъы бир заманда да болгъанмы экен?» – деп къычыражакълар. 19Башларына кюл де себип, олар булай йылап, яс этип къычыражакълар:

«Адаршай, адаршай уллу шагьаргъа!
Денгизде гемелери болгъанлар барысы да сени булан бай болдулар!
Бир сагьатны ичинде сен гьеч болдунг!
20Гьей кёклер, Аллагьны халкъы, элчилер[†] ва пайхаммарлар![†] Ону башына къопгъан гьалдан сююнюгюз! Неге тюгюл де, сизге этген затлары саялы Аллагь ону такъсырлагъан».

21Сонг гючлю бир малайик, уллу тирменташ чакъы бир ташны алып, ону денгизге ташлап йиберип, булай айтды:

– Бабилни де шолай гюч булан ташлажакъ ва дагъы бирев де ону гёрюп болмажакъ.
22Йырлайгъанланы, къомуз согъагъанланы, балабан ва зурнай согъагъанланы сеслери сенде дагъы эшитилмежек, дагъы сенде саниятчылар болмажакъ, айланагъан
тирменташланы къавгъасы да сенде дагъы эшитилмежек.
23Сенде дагъы бир заманда да чыракъ ярыкъ гёрюнмежек, гиевню ва гелинни тавушларын дагъы бирев де эшитмежек.
Неге тюгюл де, сени савдюгерчилеринг дюньяны вазирлери эди;
неге тюгюл де бары да халкъланы сени халмажчылыгъынг
алдатды.
24Амма пайхаммарланы, Аллагьны халкъыны ва дюньядагъы бары да оьлтюрюлгенлени къаны мунда табулду[+].

#### 19


Кёклерде кёп халкъны къуваныву

1Мундан сонг мен кёклерде бир кёп халкъныки йимик гючлю тавушланы эшитдим. Олар булай къычыра эдилер:

– Макътав! Къутгъарылыв, макътав ва къудрат
Аллагьыбызникидир![+]
2Ону дуванлары гьакъдыр ва адиллидир.
Зинасы булан дюньяны пасат ёлгъа салгъан къагьба къатынны такъсырлады.
Аллагь Оьзюню къуллукъчуларыны къаны учун ондан оьч алды[+].

3Олар бирдагъы керен булай къычырдылар:

– Макътав! Ону азап отуну тютюню оьрге гётериле ва гьар
даим гётерилип туражакъ[+].

4Йигирма дёрт тамаза ва дёрт жанлы зат, баш уруп тахыны уьстюнде олтургъан Аллагьгъа сужда этип:

– Амин! Макътав! – деп къычырдылар[+].

5Тахдан булай тавуш эшитилди:

– Гьей Аллагьны бары да къуллукъчулары, Ондан
къоркъагъанлар – гиччилер ва уллулар!
Аллагьыбызгъа макътав этигиз![+]

6Мундан сонг мен гюп болгъан халкъны оькюрювюдей, неде шаршарны къавгъасыдай, неде гючлю кёк кёкюревлени авазыдай бир затны булай дегенин эшитдим:

– Макътав! Бары да затны Еси болгъан Раббибиз гьакимлик эте тура![+]
7Сююнейик, шат болайыкъ! Огъар макътавлукъ этейик!
Къозуну той сагьаты етишди. Ону гелешмиши гьазир болду[+].
8Гиймек учун огъар юкъкъа, ачыкъ тюслю ва таза кетен
опуракъ берилди.
Бу кетен Аллагьны халкъыны муъмин ишлерини белгисидир[+].

9Шо заман малайик магъа:

– Яз: Къозуну тоюна чакъырылгъанлар насиплилердир! – деп айтды.

– Бу Аллагьны гьакъ сёзлеридир, – деп де къошду.

10Шо заман огъар сужда этмеге деп, аякъларыны алдында баш урдум. О буса магъа:

– Шолай этме! Сен де, Исагъа гьалал къуллукъ этеген иман къардашларынг да йимик, мен де Аллагьны бир къуллукъчусуман. Аллагьгъа сужда эт! Аллагьны атындан сёйлемекни мурады Исаны гьакъында шагьатлыкъ этмекдир, – деп айтды[+].


Акъ атгъа минген атлы

11Мен ачылгъан кёклени ва акъ атны гёрдюм. Атгъа минген атлыгъа Амин ва Гьакъ деп айтыла эди. Неге тюгюл де, О адилли кюйде дуван эте ва дав юрюте эди. 12Ону гёзлери янагъан от йимик эди, башында да кёп тажлары бар эди. Ону уьстюне Оьзюнден башгъа бирев де билмейген ат язылгъан эди[+]. 13О къангъа батгъан аба гийген эди ва Огъар «Аллагьны Каламы» деген ат берилген эди[+]. 14Ону арты булан акъ атлагъа да минип, уьстюне юкъкъа, таза акъ кетен опуракълар да гийген кёклени асгерлери геле эди. 15Халкъланы къырмакъ учун, Ону авзундан чыкъгъан итти бир къылычы бар эди. О олагъа къатты низам салып гьакимлик этежек. Бары да затны Еси болгъан Аллагьны бек гючлю къазапланывуну юзюм сыгъагъан еринде чагъыр сыгъажакъ[+]. 16Ону абасына ва къабургъасына «Пачаланы Пачасы ва раббилени Раббиси» деп язылгъан эди[+].

17Гюнешде токътагъан малайикни де гёрдюм. О кёкде учагъан бары да къушлагъа гючлю тавуш булан:

– Гелигиз! Аллагь къургъан уллу тепсиге жыйылыгъыз. 18Пачаланы, асгербашларыны ва асгерлени, атланы ва атлыланы, бары да адамланы – къулланы ва азатланы, гиччилени ва уллуланы этин ашажакъсыз, – деп къычырды.

19Сонг мен къыр жанны ва асгерлери де булан дюньяны пачаларын гёрдюм. Олар атгъа Мингенге ва Ону асгерине къаршы дав этмек учун жыйылгъан эдилер[+]. 20Къыр жан ва ону булан бирге ялгъан пайхаммар есир этилип тутулду. Бу ялгъан пайхаммар къыр жанны атындан аламатлар гёрсетген эди. Къыр жанны мюгьюрю басылып, ону келпетине сужда этгенлени ялгъан пайхаммар шо аламатлар булан алдатып турду. Оланы экевю де кюкюрт яллайгъан кёлге савлайын ташландылар[+]. 21Къалгъанлары буса атгъа Мингенни авзундан чыгъагъан къылыч булан оьлтюрюлдю ва бары да къушлар оланы этин ашап тойдулар[+].

#### 20


Минг йыл

1Сонг мен кёкден тюшюп гелеген бир малайикни гёрдюм. Ону къолунда тюпсюз къуюну ачгъычы ва бир уллу шынжыры бар эди[+]. 2О жинлени башчысы, демек иблис болгъан аждагьаны – бырынгъы йыланны тутду ва минг йылгъа бугъавлады[+]. 3Малайик ону тюпсюз къуюгъа ташлады. Минг йыл битгинче, о халкъланы дагъы алдатып болмасын деп, бегитип, уьстюне мюгьюр басды. Шондан сонг о бир аз замангъа эркин этилежек[+].

4Мен тахланы гёрдюм. Оларда олтургъанлагъа дуван этме ихтияр берилген эди. Исаны гьакъында ва Аллагьны каламыны гьакъында шагьатлыкъ этгени учун башлары гесилгенлени ругьларын гёрдюм. Олар не къыр жангъа, не ону келпетине сужда этмей эдилер, мангалайына яда къолуна ону мюгьюрюн басма къоймай эдилер. Олар янгыдан тирилип, Месигь[†] булан бирликде минг йыл гьакимлик этдилер[+]. 5Бу биринчи тирилив эди. Оьлюлени къалгъанлары минг йыл оьтмей туруп тирилмеди. 6Биринчи тириливню вакътисинде яшав алгъанлар насиплидир ва сыйлыдыр. Экинчи оьлюмню оланы уьстюнде гьеч бир къудраты ёкъдур. Олар Аллагьны ва Месигьни дин къуллукъчулары[†] болажакъ ва Ону булан бирликде минг йыл гьакимлик этежеклер[+].


Иблисни ахыры

7Минг йыл оьтгенден сонг, иблис оьзюню зинданындан чыгъарылажакъ. 8Бары да халкъланы давгъа жыймакъ учун, о дюньяны дёрт де ягъындагъы, демек Яъжуж ва Маъжуж деген ерлердегилени дагъы да алдатмагъа гетежек. О денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклени санавудай чакъы халкъны жыяжакъ[+]. 9Олар ер юзюнде яйылажакълар ва Аллагьны халкъыны яшайгъан ерин – Ону сююмлю шагьарын къуршап алажакълар. Амма бу заманда кёкден от тюшюп, оланы барын да яллатажакъ[+]. 10Оланы алдатгъан иблис буса кюкюрт яллайгъан кёлге ташланажакъ. Шондан алда къыр жан ва ялгъан пайхаммар да шонда ташлангъан эдилер. Шонда олар гечеси гюню булан гьар даим азап чегип туражакълар[+].


Оьлюлеге дуван этилген

11Сонг уллу бир акъ тахны ва ону уьстюнде Олтургъанны гёрдюм. Ону бети гёрюнгенде, ер ва кёк къачып гетдилер. Гьали оланы тапма да болмай эди[+]. 12Мен тахны алдында токътагъан гиччи ва уллу оьлюлени гёрдюм. Китаплар ачылгъан эди ва бирдагъы бир китап – яшав китабы – ачылгъан эди. Оьлюлеге, китапларда язылгъан затлагъа асасланып, гьар кимге оьзю этген ишлеге гёре дуван этиле эди[+]. 13Денгиз оьзюню ичиндеги оьлюлени, оьлюм ва ахырат оьзлерде бар оьлюлени чыгъардылар. Гьар кимге этген ишлерине гёре дуван этиле эди[+]. 14Сонг оьлюм ва ахырат яллайгъан кёлге ташланды. Яллайгъан кёл экинчи оьлюмдюр. 15Яшав китабында оьзлени аты язылмагъанлар яллайгъан кёлге ташландылар[+].

#### 21


Янгы Ерусалим

1Мундан сонг мен бир янгы кёкню ва янгы ерни гёрдюм. Алдынгъы кёк ва алдынгъы ер тайып битдилер, денгиз де ёкъ эди[+]. 2Мен кёклерден – Аллагьны янындан сыйлы шагьар болгъан янгы Ерусалимни гелегенин гёрдюм. О гелешмиши учун безендирилип онгарылгъан бир гелин йимик эди[+]. 3Тахдан гючлю бир тавуш эшитдим:

– Къара чы! Аллагьны чатыры гьали инсанланы арасында. Олар Ону халкъы болажакъ, Оьзю Аллагь да олар булан болажакъ ва олагъа Аллагь болажакъ[+]. 4О оланы гёзлериндеги гьар гёзьяшны сибирип тайдыражакъ. Не оьлюм, не йылав, не яс, не аврув болмажакъ, неге тюгюл алдынгъы затлар тайып битди[+].

5Тахда Олтургъан:

– Къара чы! Мен бары да затны янгыртаман! Яз, бу герти ва гьакъ сёзлер, – деп айтды[+]. 6Сонг О магъа булай айтды:

– Болма тарыкъ зат болду! Алфа ва Омега, Башы ва Ахыры Менмен. Сувсаплыкъдан янагъанлагъа Мен яшав береген булагъындан гьавайын сув бережекмен[+]. 7Уьстюн гелгенлер буланы барысын да варис пай йимик алажакълар. Мен оланы Аллагьы болажакъман, олар да Мени авлетлерим болажакъ[+]. 8Амма къоркъачлар, имансызлар, нажжаслар, оьлтюрювчюлер, зиначылар, халмажчылыкъ булан машгъул болагъанлар бары да, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этегенлер ва бары да ялгъанчылар ичинде кюкюрт янагъан кёлге ташланажакълар. Оланы ери шондадыр. Бу экинчи оьлюмдюр[+].

9Сонг ичи етти балагьдан толгъан етти савуту булангъы малайиклени бири мени яныма гелди де:

– Гел! Мен сагъа Къозугъа гелген гелинни – Ону къатынын гёрсетежекмен, – деп айтды[+]. 10Аллагьны Ругьуну гьайран къудратын сезген мени малайик бир уллу ва бийик тавну уьстюне алып гелди. О магъа кёклерден – Аллагьны янындан сыйлы шагьар болгъан Ерусалимни тюшюп гелегенин гёрсетди[+]. 11О Аллагьны сыйлы нюрю булан къувлуй эди. Ону къувлуйгъаны къыйматлы ташны, ачыкъ ешим ташны къувлуйгъанына ошай эди[+]. 12Шагьарны уллу ва бийик барусу, он эки къапусу, оланы алдында да он эки малайик бар эди. Къапуланы уьстюне Исрайылны он эки къавумуну атлары язылгъан эди. 13Гюнтувушдан уьч къапу, темиркъазыкъдан уьч къапу, къыбладан уьч къапу, гюнбатышдан да уьч къапу бар эди. 14Шагьарны барусу он эки кюрчюню уьстюнде токътагъан эди. Оланы уьстюнде де Къозуну он эки де элчисини[†] атлары язылгъан эди[+].

15Мени булан сёйлейген малайикни къолунда, шагьарны, ону къапуларын ва барусун оьлчемек учун, алтындан бир шазыны бар эди[+]. 16Шагьар дёртмююшню гёлеминде эди. Ону узунлугъу да, генглиги де тенг эди. Малайик шагьарны шазын булан оьлчеди. Шагьарны узунлугъу 2400 чакъырым, ону генглиги ва бийиклиги узунлугъуна тенг эди. 17Малайик инсанлар оьлчейген оьлчев булан пайдалангъанда, шагьарны барусуну бийиклиги алтмыш алты метр бар эди. 18Бару ешим ташдан, шагьар оьзю буса шиша йимик ачыкъ таза алтындан ишленген эди. 19Шагьарны баруларыны кюрчюлери гьар тюрлю къыйматлы ташлар булан безендирилген эди: биринчи кюрчю ешим таш булан безендирилген эди, экинчиси – гёк якъут, уьчюнчюсю – агъат, дёртюнчюсю – зумрут,[+] 20бешинчиси – оникс, алтынчысы – къызыл якъут, еттинчиси – хризолит, сегизинчиси – гёк зумрут, тогъузунчусу – сари алмас, онунчусу – хризопраз, он биринчиси – гиацинт, он экинчиси аметист булан безендирилген эди. 21Он эки де къапу он эки инжи, демек гьар къапу айры инжиден этилген эди. Шагьарны орамы да шиша йимик ачыкъ таза алтындан эди.

22Шагьарда мен ибадатхананы[†] гёрмедим, неге тюгюл бары да затны Еси болгъан Раббибиз Аллагь ва Къозу шагьарны ибадатханасыдыр. 23Ярыкъ болмакъ учун, шагьарны не гюнге, неде айгъа гьажатлы ери ёкъ эди, неге тюгюл де ону Аллагьны сыйлы нюрю ярыкъландырды. Къозу да ону ярыкъ береген алаты эди[+]. 24Халкълар ону ярыгъында яшажакълар ва дюньядагъы пачалар оьзлени байлыкъларын ону ичине гелтирежеклер. 25Гюндюзлер шагьарны къапулары гьеч бегитилмежек, онда буса гечелер болмажакъ. 26Бары да халкълар оьзлени байлыкъларын ва инг сыйлы затларын онда гелтирежеклер. 27Мурдар болгъан гьеч бир зат, жиргенч яда ялгъан ишлер этген гьеч бирев онда гирмежек. Онда янгыз Къозуну яшав китабына атлары язылгъанлар гирежеклер[+].

#### 22


Яшав береген суву булангъы оьзен

1-2Сонг малайик магъа яшав береген суву булангъы оьзенни гёрсетди. О таза шишадай лансыллай эди. Шо оьзен Аллагьны ва Къозуну тахыны тюбюнден баш алып, аслу орамны ортасы булан агъа эди. Оьзенни эки де янын бойлап, даимлик яшав береген терек оьсе эди. О йылда он эки керен – гьар айда емиш бере эди. Терекни япыракълары буса халкъланы сав этмек учун пайдаландырыла эди[+]. 3Шагьарда гьеч бир налатлы зат болмажакъ. Аллагьны ва Къозуну тахы шагьарны ичинде болажакъ ва Ону къуллукъчулары Огъар къуллукъ этежек. 4Олар Ону юзюн гёрюп туражакълар ва Ону аты оланы мангалайларына язылажакъ[+]. 5Мунда дагъы гечелер болмажакъ. Чыракъланы яда гюнешни ярыгъы олагъа дагъы тарыкъ болмажакъ, неге тюгюл Раббибиз Аллагь олагъа нюр бережек. Олар гьар даим де гьакимлик этип туражакълар[+].

6Малайик магъа булай айтды:

– Бу сёзлер герти ва гьакъ сёзлердир. Пайхаммарлагъа Оьзюню Ругьун береген Раббибиз Аллагь ювукъ заманда болмагъа герекли затланы къуллукъчуларына гёрсетмек учун, малайигин йиберди[+].


Исаны къайтып геливю

7Иса:

– Къара чы, Мен тез гележекмен! Бу китапда язылгъан пайхаммарлыкъ сёзлени кютеген насиплидир! – деп айтды[+].

8Мен, Югьан, буланы барын да гёрдюм ва эшитдим. Буланы барын да гёргенден ва эшитгенден сонг, магъа буланы гёрсетген малайикге сужда этсин деп, ону аякъларыны алдында баш урдум[+]. 9Малайик буса магъа:

– Вёре, шолай этме! Мен де, сени йимик, пайхаммар къардашларынг ва бу китапда язылгъан сёзлени кютегенлени барысы да йимик, Аллагьны бир къуллукъчусуман. Аллагьгъа сужда эт! – деп айтды.

10Сонг о булай айтды:

– Бу китапны пайхаммарлыкъ сёзлерин мюгьюрлеме. Аз заман тюгюл къалмагъан[+]. 11Яманлыкъ этеген гиши шо яманлыгъын этип турсун. Мурдар болгъан мурдар кююнде къалсын. Муъмин ёлда яшайгъан муъмин кюйде яшап турсун. Юрегинде Аллагь булан яшайгъан адам шо кюйде яшап турсун[+].

12Иса: – Къара чы, Мен тез гележекмен! Мен оьзюм булан савгъатлар ва такъсырлавлар алып гележекмен ва гьар кимге этген ишине гёре тийишлисин бережекмен[+]. 13Алфа ва Омега, Биринчи ва Ахырынчы, Башы ва Ахыры Менмен[+].

14Яшав береген терегини емишинден ашамагъа ва шагьаргъа къапулардан таба гирмеге ихтияр алмакъ учун опуракъларын жувагъанлар насиплилердир[+]. 15Итлер, халмаж этегенлер, зиначылар, оьлтюрювчюлер, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этегенлер, ялгъанны сюегенлер ва ону чыгъарагъанлар къырда къалагъанлардыр[+].

16Мен, Иса, Магъа иман салгъанланы жыйынлары учун сизге бу затланы гьакъында шагьатлыкъ этсин деп, Оьзюмню малайигимни йибердим. Давутну[†] тамуру, Ону наслусу Менмен. Ярыкъ тангчолпан Менмен, – деп айтды[+].

17Аллагьны Ругьу ва гелин: «Гел!» – деп айталар. Гьар эшитеген де: «Гел!» – деп айтсын. Сувсапгъа янагъанлар гелсинлер. Бары да сюегенлер яшав береген сувун гьавайын алсынлар[+].

18Бу китапны пайхаммарлыкъ сёзлерин эшитгенлени барына да бувараман: бу сёзлеге гьеч зат къошгъан гишиге бу китапда англатгъан балагьланы Аллагь да къошар[+]. 19Эгер ким буса да бирев бу пайхаммарлыкъ китапдан гьеч бир затны тайдырса, Аллагь да бу китапда англатгъан яшав береген терегини емишин ашамакъдан ва сыйлы шагьаргъа гирмекден ону магьрюм къояр.

20Буланы барына да Шагьатлыкъ этеген:

– Дюр, Мен ювукъда гележекмен, – дей.

Амин! Гел, я Рабби Иса![+]

21Раббибиз Исаны рагьмусу сизин барыгъыз да булан болсун.

## Сёзлюк (Таврат)

### Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)


Таврат


А

Б

П

Ч

М

Ж

З

С

Б

В

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Я

Б

К

Т

Б

Г

Б

Я

Э

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абип

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

### Абип ай, нисан ай

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

### Адам

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

### Адум

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

### Амаликлилер

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

### Амин

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

### Аммунлулар

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

### Аморлулар

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

### Арив ийисли сылама

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

### Астарта

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

### Баал

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

### Бабил

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

### Байрамлар

Байрамлар

### Пасха

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

### Чатырланы байрамы

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

### Маясыз экмеклени байрамы

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

### Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

### Зурнайланы байрамы

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

### Сонгугюн

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

### Балаам

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

### Баш дин къуллукъчу

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

### Бийикликлер

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

### Буйрукъ

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

### Буньямин

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

### Бырынгъы ягьуди тил

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

### Ваъда

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

### Гера

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

### Гилат

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

### Гин

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Гумура

Гумура – къара Содом ва Гумура.

### Гьабил

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

### Гьава

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

### Гьажар

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

### Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

### Гьарун

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

### Гьорип

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

### Дарчин

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

### Девлер

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

### Епа

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Ерусалим

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

### Жагьаннем, ахырат

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

### Женнет, бав

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

### Забулун

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

### Ибадатхана

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

### Ибрагьим, Ибрайим

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

### Ийис тюшюрюв

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

### Исав

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

### Исгьакъ

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

### Исрайыл

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

### Исрайылны он эки къавуму

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

### Иссоп

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

### Канъан

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

### Канъанлылар

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

### Каруб

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

### Кендир

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

### Киннерет кёл

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

### Корагь

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

### Къабил

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

### Къан

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

### Къанун

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

### Къарыш

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

### Къурбан этеген ер

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

### Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

### Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

### Къурбанлыкълар

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

### Тёгюп этилеген къурбан

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

### Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

### Гёнгюллю къурбан

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

### Гюнагь саялы этилеген къурбан

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

### Биремен къурбан

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

### Ярашывлукъну къурбаны

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

### Экмек къурбан

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

### Левилилер

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

### Лут

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

### Май

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

### Май сюртюв

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

### Малайик

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

### Малкиседек

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

### Манна

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

### Мидьян, мидьянлылар

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

### Мологь

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

### Муап, муаплылар

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

### Муса

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

### Назорлу

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

### Наптали

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

### Нугь

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

### Омер

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

### Ондан бир пай

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

### Перде

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

### Рагьил

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

### Разилешив

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

### Ребека

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

### Репайымлылар

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

### Салим

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

### Синай

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

### Содом ва Гумура

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

### Сыйлы

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

### Сыйлы чатыр

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

### Сыйлы экмек

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

### Сыйлыланы да Сыйлы ери

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

### Таза, нас

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

### Талант

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

### Терапимлилер

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

### Тирсек

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

### Урдун

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

### Урим ва туммим

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

### Шагьарны къапусу

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

### Шагьатнаманы сандыгъы

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

### Эпот

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

### Эсги Разилешив

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

### Эсделикни йылы

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

### Югъагъан гён аврув

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

### Юсуп

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

### Ягьуда

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

### Ягьудилер

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

### Якъуб

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

### Ят халкълар

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

## Сёзлюк (Пачаланы китаплары)

### Сёзлюк (Пачаланы китаплары)

Сёзлюк (Пачаланы китаплары)


Пачаланы китаплары


А

Б

Г

Д

Ё

И

К

Л

М

П

Р

С

Т

У

Ч

Э

Я


СЁЗЛЮК

### Ай янгырывну байрамы

Ай янгырывну байрамы (Новолуние) – янгы айны башланыву булан байлавлу байрам. Бырынгъы ягьудилилер, оьзлени хоншулары да йимик, ай рузнамасы булан пайдалангъан. Янгы ай тувгъан мюгьлет айны башы деп гьисаплангъан.

### Арамлылар

Арамлылар (Арамеи) – семит къавумланы бир гюбю. Бизин девюрден алдагъы II минг йылны ахырында – I минг йылны башында арамлылар Месопотамияда ва Сирияда генг кюйде орунлашгъан.

### Астарта

Астарта – гьашыкълыкъны ва тюшюмню аллагьы (бир-бирде огъар Баалны къатыны гьисапда гьюрмет этилеген болма да ярай). Бырынгъы Ювукъ Гюнтувушдагъы Сайдан шогъар сужда этилеген инг де агьамиятлы марказ болгъан (тенглешдиригиз: 3-нчю Пачалар 11:5, 33; 4-нчю Пачалар 23:13).

### Ашера

Ашера – Сирияда ва Паластинде оьзюне сужда къылыв яйылгъан аллагь. Эсги Разилешив шагьатлыкъ этегени йимик, Ашерагъа гьюрмет этив Исрайылда да яйылгъан болгъан (3-нчю Пачалар 15:13; 18:19; 4-нчю Пачалар 21:7; 23:4, 6-7). Эсги Разилешивде Ашерагъа багъышлангъан тереклени (неде, болма ярай, агъач багъаналаны) гьакъында кёп айтыла; шолагъа да Ашера деп айтылгъан.

### Ашшур

Ашшур (Ассирия) – Месопотамияны темиркъазыгъындагъы пачалыкъ. Бизин девюрден алдагъы VIII асруну артдагъы отуз йылларында Ашшур Исрайылны, Ягьудини ва Паластинни оьзге пачалыкъларын елеген. Ашшурлулар Исрайылны халкъын ва Ягьудини халкъыны бир пайын есир этип алып гетген.

### Баал

Баал (Ваал) – телиянгурну аллагьы. Паластинни топурагъында Баалгъа сужда къылыв бырынгъы девюрлерден тутуп юрюлген. 3-нчю Пачаларда (16:31-32) Исрайылны пачасы Агьап Баалгъа айрыча гьюрмет этегенликни огъар сайданлы къатыныны таъсир этивюнден таба англатма бола. Эсги Разилешивню китапларында исрайыллылар «Раббибизни къойгъанлыгъы» ва «Баалгъа къуллукъ этегени» учун даим айыпгъа тутула.

### Бабил

Бабил (Вавилон) – Къыбла Месопотамияны аслу шагьары. Бизин девюрден алдагъы VII асруну ахырында Бабил оьзюню ичине бютюн Месопотамия, Сирия ва Паластин гиреген пачалыкъны тахшагьары бола. Ягьудили пачалар оьзлени харлысызлыгъын якълама къарагъанда, бабилли асгерлер Ерусалимни дагъыта (бизин девюрден алдагъы 586-нчы йылда). Бабил Сыйлы Язывларда дюньядагъы яманлыкъны белгиси гьисапда мердешленип геле.

### Багъыр денгиз

Багъыр денгиз (Медное море) – ичинде суву булангъы зор уллу дёгерек чапчакъ; шонда дин къуллукъчулар жувуна болгъан. Багъыр денгизни генги 5 метрге ювукъ болгъан; шо Ибадатхананы абзарында ерлешдирилген. Багъырдан этилген 12 бугъа денгизни тиревлери гьисапда къоллангъан.

### Бат

Бат – сувлу затны оьлчевю, 39 литрге ювукъ.

### Гелгинчи

Гелгинчи (Переселенец) – ят уьлкеден чыгъып, исрайыллыланы арасында яшайгъан адам. Мусаны Къанунуна гёре, гелгинчилер, оьзге исрайыллылар булан бир тенг кюйде, Раббибизге аминлигин сакълама, Къанунну гёрсетивлерин кютме, бары да халкъ булан бирче дин байрамланы ва сонгугюнлени оьтгерме герек болгъан. Къанун гелгинчилени къыйыкъсытывлардан ва ихтиярларындан магьрюм этивден якълагъан, неге тюгюл исрайыллылар оьзлер де Мисриде гелгинчилер болгъан.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу (Священник) – Раббибизге къуллукъ этеген адам. Тавратгъа гёре, янгыз Гьарунну наслуларыны Раббибизни дин къуллукъчулары болма ихтияры бар.

### Ёлугъув чатыр

Ёлугъув чатыр (Шатер Встречи) – Тавратгъа гёре, оьзюн ер-ерге алып юрюйген сыйлы чатыр. Раббибиз Муса булан ёлукъгъанда ва Аллагьгъа къуллукъ этивню вакътисинде шону ичинде бола. Чатырны къурулагъан кюю Чыгъышны китабында тындырыкълы кюйде суратлангъан.

### Ибадатхана

Ибадатхана (Храм) – Ерусалимде Раббибиз учун этилген Ибадатхана. Шону инг башлап Сулейман пача къургъан. Биринчи Ибадатхана бабиллилер чапгъын этгенче тургъан ва шону бизин девюрден алдагъы 587–586 йылларда Бабилни пачасы Набугьодоносор бузгъан. Сулейманны Ибадатханасыны тындырыкълы суратланыву 3-нчю Пачаларда 6:2–7:51 (янаша суратланыву 2-нчи Таварихлерде 3) бериле. Бизин девюрден алдагъы 536-нчы йылда Бабил есирлиги тамамлангъан сонг, Фарс пачалыкъны Кир пачасы ягьудидилеге бабиллилер бузгъан Ибадатхананы янгыдан къурма ихтияр бере.

### Каруб

Каруб (Херувим) – Раббибизге къуллукъ этеген, ажайып гючю булангъы жанлар. Ерусалимдеги Ибадатханада агъачдан этилип, алтын варакъ берилген эки каруб сыйлыланы да сыйлы еринде эретургъан болгъан (3-нчю Пачалар 6:23-28); карубланы суратлары тамлардагъы ва эшиклердеги накъышланы бир бёлюгю болуп токътагъан (3-нчю Пачалар 6:29-35). Къарагъанда, бырынгъы исрайыллылар карубланы аслу гьалда къанатлы жанланы (бугъаланы, арсланланы неде къаракъушланы) келпетинде гёз алдына гелтирген.

### Кёклердеги къудрат

Кёклердеги къудрат (Небесное воинство) – «Кёклени пачасы» гьисапдагъы Раббибизни асгери Эсги Разилешивде шолай суратлана. 3-нчю Пачаларда (22:19) айланасында «Кёклердеги къудраты» булангъы Аллагь тахда олтургъан кююне тергев беригиз. Аллагьны «Къудратланы Раббиси» деген даимги аты шондан амалгъа геле.

### Къавум

Къавум (Колено, племя) – Исрайылда тухум булан байлавлу инг де уллу оьлчев. Гьар тухум Якъубну бир уланыны атын юрюте. Савлай исрайыллы халкъ 12 къавумдан амалгъа гелген: Рубим, Симон, Леви, Ягьуда, Иссакар, Забулун, Юсуп, Буньямин, Дан, Непталим, Гат, Ашир. Кёбюсю ерлерде Юсупну къавуму ону эки уланындан – Манассадан ва Эпрайимден – таба гёрсетилген. Ваъда этилген Топуракъны елеген сонг, Левини тухумундан къайры, гьар исрайыллы къавумгъа оьз пайы гёрсетилген. Левини тухуму буса кютеген дин къуллугъу учун аш-сувну оьзге исрайыллылардан алма тарыкъ болгъан. Сулейман пача гечинген сонг, Исрайылны бирикген пачалыгъы экиге бёлюнген: Темиркъазыкъдагъы пачалыкъгъа – Исрайылгъа ва Къыбладагъы пачалыкъгъа – Ягьудиге. Къыбладагъы пачалыкъны (Ягьудини) ичине эки къавум гирген – Ягьуди ва Буньямин, Темиркъазыкъдагъы пачалыкъны ичине буса къалгъан он къавум гирген. Темиркъазыкъдагъы он да къавумну ашшурлулар есир этип алып гетген ва олар Ашшур пачалыкъны топуракъларында тас болгъан.

### Къурбан

Къурбан (Жертва) – Эсги Разилешивню сужда къылыв мердешинде къурбан этив булан байлавлу адат аслу ерни тута. Къурбанлыкъ ва буйрукъланы кютюв Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъну уьзюлме къоймагъан кюйде сакълай. Эсги Разилешивде къурбанланы кёп тюрлюлери эсгериле.

### Къурбанлыкъны салагъан ер

Къурбанлыкъны салагъан ер (Жертвенник) – къурбан этилеген гьайванлар, сурсатлар неде арив ийисли затлар салынып яллатылагъан ер. Къурбанлыкъны салагъан ерни мююшлерини учлары чыкъгъан болгъан, шолагъа мююзлер деп айтылгъан.

### Левилилер

Левилилер (Левиты) – Якъубну-Исрайылны уьчюнчю уланы Левини наслулары. Раббибиз левилилени Оьзюню Сыйлы еринде къуллукъ этмек учун айырып алгъан.

### Муъжизат

Муъжизат (Знамение) – Аллагьны къудратына шагьатлыкъ этеген табиатны аламатларына неде инсанланы ишлерине Сыйлы Язывларда шолай айтыла.

### Пасха

Пасха – Исрайылны халкъыны инг аслу байрамларындан бириси; ягьудилилени Мисриден чыкъгъанлыгъын эсге сала.

### Пилистимлилер

Пилистимлилер (Филистимляне) – бизин девюрден алдагъы XIII–XII асруларда оьзлеге «денгизни халкълары» деп айтылагъан халкъланы гёчеген девюрюнде Паластинни къыбла-гюнбатышында ерлешип токъташгъан халкъ. Шо халкъ багъыр асруну ахырында Бырынгъы Гюнтувушдагъы бир нече пачалыкъны дагъытгъан. Амосну (9:7 ) ва Иеремияны (9:7 ) китапларына гёре, пилистимлилени ватаны Каптор (демек, Крит неде Кипр) болгъан.

### Разилешив

Разилешив (Договор) – Эсги Разилешивдеги кюрчю маънасы булангъы англав, Аллагьны инсанлар булангъы разилешивю. Инсанлар оьзлеге Аллагьгъа амин болуп яшамакъны борч этип алгъан, Ол буса инсанланы Оьзюню якълавуна алгъан.

### Сандыкъ

Сандыкъ (Ковчег) – Исрайылны халкъыны инг де аслу сыйлы алатына Эсги Разилешивде шолай айтыла. Аллагь исрайыллылар булан этген разилешив сандыкъгъа язылып салынгъан болгъан.

### Сонгугюн

Сонгугюн (Суббота) – Аллагьгъа багъышлангъан, ял алагъан гюн. Сонгугюн инсанлар Къанунну уьйренив булан машгъул болма ва шолай да ял алма ва шатланма тарыкъ болгъан. Сонгугюн ишлемек гери урулгъан.

### Сыйлы ерлер

Сыйлы ерлер (Высоты) – ялгъан аллагьгъа сужда къылагъан ер. Пачаланы китапларында ва Эсги Разилешивню оьзге китапларында бу сёз тагъымны инкарлыкъ ренки бар, неге тюгюл ерли сыйлы ерлер биргине-бир герти Ибадатханагъа – Ерусалимдеги «Раббизни уьюне» – къаршы салына.

### Сыйлыланы да Сыйлы ери

Сыйлыланы да Сыйлы ери (Святое святых) – Сыйлы чатырны ва Ерусалимдеги Ибадатхананы инг де сыйлы, ичиндеги ери. Разилешивню сандыгъы тап шонда, эки карубну къанатларыны тюбюне салынгъан болгъан.

### Таш къангалар

Таш къангалар (Скрижали) – Раббибиз Оьзюню он буйругъун къазып язгъан эки таш такъта.

### Терапим

Терапим (Терафимы) – уьйлердеги ялгъан аллагьланы неде, болма ярай, оьлген ата-бабаланы айтардай уллу тюгюл таш суратлары. 1-нчи Пачаларда (19:13-16), китапгъа гёре, «терапим» деген сёз инсанны бийиклигиндеги таш суратны англата. Бир-бир китапларда терапимлер, пал салывну бир къайдасы гьисапда, чакъырылагъаны эсгериле (Иезекиил 21:21; Закарья 10:2 ). 4-нчю Пачалагъа (23:24) гёре, Ёшия пача терапимлени, ялгъан аллагьлар, халмажчылыкъ ва «Ягьудада булан Ерусалимде алда болгъан оьзге жиргенчликлер» булан бирче гери ургъан болгъан.

### Тирсек

Тирсек (Локоть) – Сыйлы Язывларда ёлугъагъан узунлукъ булан байлавлу аслу оьлчев, ёрукъ гьисапда 45 сантиметрге ювукъ.

### Урдун

Урдун (Иордан) – Паластинни аслу оьзени. Шо оьзен, Гьармун тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюле. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, тек ону агъымы чалт ва ёлу айланч.

### Урим ва Туммим

Урим ва Туммим (Урим и Туммим) – бу алатлар Сыйлы Язывланы бир еринде де суратланмай, тек дин къуллукъчу оьзюню бир-бир суалларына Аллагьдан жавап алагъан алат гьисапда бир нече керен эсгериле. Шолар нечик буса да бир чёп салмакъ учун къолланагъан, дин къуллукъчу оьзюню дин опурагъындан чыгъарагъан алатлар болгъан.

### Чатыр

Чатыр (Скиния) – исрайыллыланы дангылда макансыз айланагъан вакътисиндеги ер-ерге алып юрюйген Сыйлы чатыры. Къара: Ёлугъув чатыр.

### Эпот

Эпот (Эфод) – Бу сёз Эсги Разилешивню гьар тюрлю китапларында башгъа-башгъа маъналарда къоллана. Чыгъышны ва Левилилени китапларында эпот – баш дин къуллукъчуну айрыча гийимлеринден бириси; шону ондан къайры биревге де гийме яратылмай. Баш дин къуллукъчуну гийиминде эпотну къырыйында тёш дорба да бола, шону ичине пал салмакъ учун къолланагъан урим ва туммим салына (Раббибизден «гёрсетивлер алмакъ» учун). Пачаланы китапларында эпотну эки тайпасы ёлугъа: «кетен эпот» (гийимни бир тайпасы) ва шо сёз англатагъан сужда къылагъан бир алат. Шолай эпотну «гиймей», шону «гелтире» неде «оьрге чюе» (1-нчи Пачалар 14:3; 23:6, 9; 30:7). 1-нчи Пачаларда (2:28) «эпотну оьрге чюймек» – къурбан этив ва арив ийислер чыгъарыв булан бирче дин къуллукъчу этеген инг агьамиятлы ишлени бириси. Бир нече ерде эпот пал салмакъ учун къолланагъаны эсгериле – 1-нчи Пачалар 23:9-12; 30:7-8; дагъы да къара: 1-нчи Пачалар 14:36-37, 40-42. 1-нчи Пачаларда (21:9) Агьималик Давутгъа Жалутну къылычын эпотну артындан излеме таклиф эте (шолайлыкъда, эпот сыйлы ерде эретургъан болгъан деп ёрала). Пачаланы китапларында эсгерилеген «кетен эпот» – дин къуллукъчуланы гийими. Сыйлы ерде къуллукъ этеген Шамуйыл шону гие болгъан (1-нчи Пачалар 2:18). Давут Разилешивню сандыгъын Ерусалимге чыгъарагъанда, кетен эпотну гийген (2-нчи Пачалар 6:14).

### Яллатып этилеген къурбанлар

Яллатып этилеген къурбанлар (Всесожжение) – къурбан этивню бир къайдасы. Къурбан этивню бу къайдасына гёре, оьлтюрюлген гьайван бютюнлей Аллагьгъа тапшурула: гьайван къурбан этеген ерге салынып, савлай, бир гесеги де къалмагъан кюйде, яллатыла. Яллатып этилеген къурбанлар Эсги Разилешивде эсгерилеген къурбан этивлени инг де агьамиятлыларындан санала.

## Тайпа-тухум


Таврат


Тайпа-тухум

## Карталар (Таврат)


Таврат


Карталар (Таврат)

## Карталар (Пачаланы китаплары)


Пачаланы китаплары


Карталар (Пачаланы китаплары)

## Сёзлюк (Забур)

### Сёзлюк (Забур)

Сёзлюк (Забур)


Забур


А

Б

Г

Д

Е

Ё

З

И

К

М

О

Р

С

Т

У

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Амин

Амин – ягьуди сёз, «гертиден де, шолай»; «шолай болсун дагъы» деп таржума этиле.

### Ахырат

Ахырат – оьлюлер болагъан ер. Бырынгъы ягьудилени ёравларына гёре, оьлген сонг ахыратгъа бары да адамлар тюше (Забур 88:49). Эсги Разилешивде муъминлер учун дагъы башгъа къысмат гёз алгъа тутулмай.

### Бабил

Бабил – бизин девюрден алдынгъы VII-нчи асруну ахырларындан тутуп уллу пачалыкъны тахшагьары. Шо пачалыкъгъа Месопотамия, Шам ва Паластин гире болгъан. Ягьуди пачаланы оьзлени харлысызлыгъын сакъламакъ учунгъу гьаракатлары Ягьуди пачалыгъын дагъылывгъа, Ерусалимни бузулувгъа ва ягьудилени къувалавгъа гелтире. Эсги Разилешивню кёбюсю китапларында Бабилден оьч алыв гьакъында айтыла (Забур 136). Библияны мердешинде Бабил дюнья оьлчевюндеги яманлыкъны белгиси болуп токътай.

### Билим

Билим – «гьикматлыкъ», «гьакъыл» ва «муъминлик» деген сёзлени маънадашы, демек бу нечик буса да бир затлар булан байлавлу билим тюгюл, Аллагьгъа тюшюнюв.

### Гюмюш

Гюмюш – Эсги Разилешивде «гюмюш» «акъча» деген маънаны англата.

### Гюнагьлылар

Гюнагьлылар – Аллагьны буйрукъларын кютмеген ва шолай да бир тюрлю себеплерден адатлар булан байлавлу тазалыкъны сакъламагъан адамлар.

### Гьарун

Гьарун – Мусаны агъасы. Дин къуллукъчуланы борчларын юрютмеге ва исрайыл халкъы учун Аллагьгъа къурбан этмеге янгыз Гьарунну ва ону наслусундагъыланы ихтияры болгъан.

### Гьерубимлер (ягьудиче керубим, теклик санавда керу́в)

Гьерубимлер (ягьудиче керубим, теклик санавда керу́в) – Раббибизге къуллукъ этеген яратывлар. Забурда (17:11) Раббибизни гьакъында булай айтыла: «гьерубимге де минип йиберип, учуп гетди; елни къанатларыны уьстюндеги кюйде гетип къалды». «Гьерубимлени уьстюнде олтургъан» – Раббибизге тагъылгъан атланы бирисидир (Забур 79:2; 98:1). Бырынгъы исрайыллылар гьерубимлени аслу гьалда къанатлы яратывланы келпетинде гёрген болма герек.

### Давут

Давут – Ягьуданы тухумундан чыкъгъан Исрайылны инг белгили пачасы. Ягьуди пайхаммарлар дюньягъа гьакъ кюйде гьакимлик этежек Месигь Давутну наслусундан болажакъ деп алданокъ билдире болгъанлар.

### Денгиз

Денгиз – Эсги Разилешивде кёбюсю гьалда инг башлап болгъан денгизлени теренликлерин-низамсызлыкъны англата. Аллагь шону енгип ва аякълары булан басып токътагъан (къара, масала, Аюб 9:8).

### Ефрем

Ефрем – Юсупну экинчи уланы, исрайыллыланы шо атлы къавумуна баш салгъан адам. Темиркъазыкъ пачалыгъында аслу ерни тутуп гелген Ефремни къавумуну топурагъына да шолай айтыла болгъан. Шо саялы Эсги Разилешивде кёбюсю гезиклерде Ефрем деп бютюн Исрайыл пачалыгъына айтыла.

### Ёл

Ёл – Сыйлы Язывларда гьар инсангъа къылыкъ якъдан берилген сайлавгъа шолай айтыла: Аллагьны буйрукъларына гёре юрюмек ва тюз ёл булан юрюмек неде Аллагьгъа къаршы башгётермек, демек «ёлдан къайтмакъ, адашмакъ».

### Ёрдан

Ёрдан – Гьермон тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюлеген Паластинни аслу оьзени. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, амма ону агъымы чалт, айланмалы.

### Зайтун май

Зайтун май – кёбюсю адатланы юрютегенде къолланагъан май. Шону дин къуллукъчулар, пачалар, пайхаммарлар къуллугъун кютме башлайгъанда, олагъа сюрте болгъан. Май булангъы къошулчанны ибадатхананы сыйлы ерине сюртмек учун къоллай болгъан.

### Ибадатхана

Ибадатхана – Ерусалимде ерлешген болгъан ва бютюн дюньядагъы ягьудилени дин марказы болгъан. Ягьудилер оьзлени къурбанларын янгыз шонда эте болгъанлар. Ибадатхана башлап янгы девюрден алда 10-нчу асруда Сулайман пачаны заманында къурулгъан. Янгы девюрден алда 6-нчы асруда бабиллилер ону дагъытгъан. Сонг ибадатхана янгы девюрден алда 5-нчи асруда ягьудилер есир болуп тургъан Бабилден къайтгъандан сонг янгыртылгъан. Янгы девюрню 1-нчи асрусунда Гьирод пача ону башгъача этип къургъан. 70-нчи йылда Ерусалимдеги башгётеривню тозагъан заманда рум асгерлер ибадатхананы дагъытгъанлар ва шо замандан берли ибадатхана дагъы янгыртылмагъан.

### Ибрагьим

Ибрагьим – Аллагьу-Таала оьзю булан разилешив бегетген пайхаммар. Исрайылны халкъы ондан баш ала. Ибрагьим Аллагьгъа тынглавлу ва амин болгъан, Огъар толу кюйде инангъан.

### Исгьакъ

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы, исрайыл халкъыны ата-бабаларындан, Якъубну атасы.

### Исрайыл

Исрайыл – Якъубну экинчи аты, Аллагьны халкъына да шолай айтыла болгъан. Бизин девюрден алдынгъы Х-нчу асруну ахырларындан тутуп Къыбла пачалагъы (тахшагьары – Ерусалим) булан янаша болгъан Темиркъазыкъ пачалыгъына, (тахшагьары – Самария) шолай деп айтыла болгъан.

### Кедар

Кедар – Темиркъазыкъ Арапстанда гёчюп яшайгъан арап къавум. Сыйлы Язывларда Кедар – Исмайылны уланларындан бириси (Яратылыв 25:13).

### Кёклердеги асгер

Кёклердеги асгер – бу сёзлер Эсги Разилешивде «кёклердеги пача» болгъан Раббибизни къырыйындагъыланы англатма бола. Амма Сыйлы Язывланы кёбюсю китапларында «кёклердеги асгер» – юлдузлар (неде гюнеш, ай ва юлдузлар). Кёбюсю ягьудилени «кёклердеги асгерге» сужда къылыву гьакъда сёз юрюле. Сыйлы Язывлардагъы китаплар шолай сужда къылывну ят аллагьлагъы къуллукъ этив булан янаша сала туруп, къатты кюйде айыпгъа тута.

### Къурбанлыкъ

Къурбанлыкъ – Эсги Разилешивню дин адатларын кютювде къурбан этив аслу ерни тутуп геле. Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъ къурбан этивден ва буйрукъланы кютювден таба даим болдурула.

### Къурбанлыкъны салагъан ер

Къурбанлыкъны салагъан ер – гьайванланы къурбан этмек учун, ташдан, балчыкъдан яда темирден этилген гётеринки ер. Къурбанлыкъ шонда салынып, Аллагь учун яллатыла болгъан. Къурбан этмеге янгыз дин къуллукъчуланы ихтияры болгъан.

### Мелгьиседек

Мелгьиседек – Салим деген ерни пачасы, дин къуллукъчу. Ибрагьим пайхаммар давда оьзюне тюшген затлардан он пайындан бир пайын огъар берген. Шондан сонг Мелгьиседек Ибрагьимге Аллагьны рагьмусун тилеп дуа этген.

### Моав

Моав – Оьлю денгизни гюнтувуш янында ерлешген уьлке.

### Муса

Муса – пайхаммар, Исрайылны инг белгили дин ва сиясат ёлбашчысы. О оьзюню халкъын Мисридеги есирликден чыгъаргъан. Муса Аллагь оьзюне берген Къанунну халкъгъа етишдирген.

### Муъминлик

Муъминлик – Аллагьны буйрукъларын кютювню, Мусаны Къанунун камил кюйде кютювню англата.

### Офир

Офир – кёп йыракълардагъы уьлке. Шондан алтын, агъачланы сыйлы тайпаларын, багьалы ташлар ва аз ёлугъагъан жанланы гелтире болгъан. Сыйлы Язывлагъа гиреген китаплардан Офирни мекенли ерлешген ери англашылып битмей.

### Рагьав

Рагьав – денгиз аждагьа, Ливьятан булан бирче Раббибиз оьзюнден уьст чыкъгъан низамсызлыкъны бир белгиси (Аюб 26:12; Забур 88:11). Забурда (86:4) Рагьав – Мисрини аллегориялы аты.

### Ругь

Ругь – ягьуди тилдеги «руагь» деген кёп маъналы сёз «ругь», «ел», «уьфюрюв», «тыныш» деген маъналаны англатма бола.

### Синай

Синай – Синай ярыматавундагъы тав. Чыгъыш китабында эсгерилеген кюйде, Раббибиз исрайыл халкъы булан разилешивню шо тавда бегетген.

### Сион къызы

Сион къызы – Эсги Разилешивде кёп ёлугъагъан «Сигьонну къызы» деген англав Ерусалим демекдир.

### Танглангъан

Танглангъан – башына зайтун май сюртюлеген адатдан таба бир къуллукъгъа багъышланагъан инсан. Башына зайтун майны шолай сюртюлмеклигине пайхаммарлар, пачалар ва дин къуллукъчулар лайыкълы бола болгъанлар.

### Уьй

Уьй – Эсги Разилешивде бу сёз оьзюню аслу маънасындан къайры да («турагъан ер», «яшавлукъ этеген ер»), булай маъналаны да англатма бола: 1) тухум, уьягьлю, халкъ; 2) наслулар, тухумда бир-бирин алышдырып гелегенлер.

### Эдом (Сейир)

Эдом (Сейир) – Оьлю денгизни къыбла-гюнтувуш ягъындагъы, Моавну къыбласындагъы уьлке. Давут пачаны заманларындан берли Эдом ерусалим пачаланы гьакимлигини тюбюнде болгъан, амма ягьудили Ёрам пачаны заманында (бизин девюрден алдагъы 848-842-нчи йй.) башгётерип, харлысызлыкъгъа етишген.

### Эдомлулар

Эдомлулар – Эдомда яшайгъанлар, олар Исавну наслусундан деп гьисаплана болгъанлар.

### Эсги Разилешив

Эсги Разилешив – Аллагь Синай тавда Мусадан таба Исрайылны халкъы булан бегетген разилешивге шолай айтыла болгъан.

### Юзюмлюк

Юзюмлюк – Сыйлы Язывларда кёп керенлер аманлыкъны ва уьст геливню ва шолай да оьзю Аллагьны халкъыны белгиси болуп геле.

### Юрек

Юрек – бырынгъы ягьудилер гьакъылны ерлешеген ери деп гьисаплай болгъанлар, шо саялы Эсги Разилешивде «юрек» «гьакъыл» деген маънаны англата. Дагъы да Сыйлы Язывларда юрек инсанны ич, сырлы битимин, ону ругь, инг башлап Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы яшавуну марказын англата. Бир-бирде «намус» деген маънада къоллана.

### Якъуб

Якъуб – Исакъны уланы; огъар дагъы да Исрайыл деп де айтыла.

## Сёзлюк (Янгы Разилешив)

### Сёзлюк (Янгы Разилешив)

Сёзлюк (Янгы Разилешив)


Янгы Разилешив


А

Б

Г

Д

З

И

К

Л

М

Н

О

П

С

Т

Ф

Х

Э

Ю

Я


СЁЗЛЮК

### Аллагьны Къозусу

Аллагьны Къозусу – Иса Месигьге «Аллагьны Къозусу» деп де айтыла, неге тюгюл де Аллагь Ону гьар инсанны гюнагьлары саялы къурбан этген.

### Ашлыкъ Тюшюмню байрамы

Ашлыкъ Тюшюмню байрамы – ашлыкъ тюшюм къайтарылып битген сонг оьтгерилеген байрам. Ягьудилер бу байрамны Азатлыкъ (Пасха) байрамындан сонг эллинчи гюн оьтгере болгъан.

### Бабил

Бабил – Иса Месигь бу дюньягъа гелгинче алдын заманларда Бабил пачалыгъы исрайыл халкъыны рагьмусуз душманы болгъан. Янгы Разилешивде «Бабил» деген сёз тапшурмалы къайдада Иблисни гьакимлик этивюн белгилей.

### Баш дин къуллукъчулар

Баш дин къуллукъчулар – жамият масъалаланы чечивде ягьудилени инг де таъсири артыкъ болагъан дин къуллукъчулары. Кёбюсю баш дин къуллукъчулар оьр мажлисге гире болгъан. Исаны заманында олар бары да дегенлей бир нече белгили уьягьлюлерден чыкъгъан болгъан.

### Гьарун

Гьарун – Мусаны агъасы. Дин къуллукъчуланы борчларын юрютмеге ва исрайыл халкъы учун Аллагьгъа къурбан этмеге янгыз Гьарунну ва ону наслусундагъыланы ихтияры болгъан.

### Гьирод

Гьирод – арт-артындан гьакимлик этген дёрт пачаны аты. 1) Уллу Гьирод – бютюн Паластинге гьакимлик этген ягьуди пача. О гьакимлик этеген заманда Иса Месигь тувгъан. 2) Гьирод Антипа – Уллу Гьиродну уланы, Галилеяны пачасы. 3) Гьирод Агърипа I – Уллу Гьиродну уланыны уланы. О Паластинге гьакимлик этген, Исагъа иман салгъанланы вагьши кюйде гьызарлап юрюген.

### Гьомора

Гьомора – Оьлю денгизни ювугъундагъы тюзлюкде ерлешген эки шагьарны атлары Содом ва Гьомора болгъан. Аллагь, Содом ва Гьомора шагьарларда яшайгъан адамланы гюнагьлары саялы ялын ва кюкюрт явдуруп, бу эки де шагьарны дагъытгъан.

### Давут

Давут – Ягьуданы тухумундан чыкъгъан Исрайылны инг белгили пачасы. Ягьуди пайхаммарлар дюньягъа гьакъ кюйде гьакимлик этежек Месигь Давутну наслусундан болажакъ деп алданокъ билдире болгъан.

### Давутну Наслусу

Давутну Наслусу – Исрайылны пачасы болмагъа тарыкълы болгъан Месигьни гелмеклигин къаравуллап тургъан ягьудилер Огъар шолай деп де айта болгъанлар.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

### Дин къуллукъчуланы башчысы

Дин къуллукъчуланы башчысы – ягьудилени аслу дин къуллукъчусу. Къанунну талапларына гёре, бир-бир дин адатланы янгыз о кютюп бола болгъан. Мисал учун, ибадатхананы Инг Сыйлы Ерине гирмеге янгыз ону ихтияры болгъан. О оьр мажлисге башчылыкъ эте болгъан.

### Забур

Забур – ягьудиче «йырлар». Шу ортакъ атны тюбюнде Сыйлы Язывланы айрыча бир китабы болгъан ягьудилени 150 дин йыры жыйылгъан. Оларда Аллагь инсанланы оьлюмден къутгъаргъаны саялы, Огъар шюкюрлюк этиле, бирлеринде Аллагьны зорлугъу ва сюювю суратлана яда ялбарывлар бериле.

### Ибадатхана

Ибадатхана – Ерусалимде ерлешген ва бютюн дюньядагъы ягьудилени дин марказы болгъан. Ягьудилер оьзлени къурбанларын янгыз шонда этгенлер. Ибадатхана башлап янгы девюрден алда 10-нчу асруда Сулайман пачаны заманында къурулгъан. Янгы девюрден алда 6-нчы асруда бабиллилер ону дагъытгъан. Сонг ибадатхана янгы девюрден алда 5-нчи асруда ягьудилер есир болуп тургъан Бабилден къайтгъандан сонг янгыртылгъан. Янгы девюрню 1-нчи асрусунда Гьирод пача ону башгъача этип къургъан. 70-нчи йылда Ерусалимдеги башгётеривню тозагъан заманда Рум асгерлер ибадатхананы дагъытгъанлар ва шо замандан берли ибадатхана дагъы янгыртылмагъан.

### Ибрагьим

Ибрагьим – Аллагьу-Таала оьзю булан разилешив бегетген пайхаммар. Исрайыл халкъы ондан баш ала. Ибрагьим Аллагьгъа тынглавлу ва амин болгъан, Огъар толу кюйде инангъан.

### Илияс

Илияс – Эсги Разилешивдеги инг сыйлы пайхаммарланы бириси. Исрайыл пачалыгъына гьакимлик этеген Агъав ва ону къатыны ялгъан аллагьлагъа сужда къылагъаны саялы, Илияс олагъа Аллагьны каламын айтып тургъан. Ягьудилер Месигьни бу дюньягъа гелмеклигин Илияс гьазирлемеге герек деп инангъанлар.

### Инсанны Уланы

Инсанны Уланы – Иса Оьзюне шолай деп айтгъан. Бир якъдан, ягьудилени бир-бир Сыйлы Китапларында Месигьге шолай ат берилген. Шо атны къолламакъ булан Иса Оьзю Месигь ва Пача экенин гёрсетмеге сюйген. Бирдагъы якъдан, ягьудилени тилинде шо сёз тагъым янгыз «инсан» деген маънаны бере. Иса ону шо маънасында къоллагъан буса, шону булан О Оьзю бары да ягъындан, айрокъда башына тюшген азаплар ва оьлюм булан, оьзге инсанлардай болуп къалгъанын айтмагъа сюйген.

### Исагъа иман салгъанланы жыйыны

Исагъа иман салгъанланы жыйыны – бу сёз тагъым эки маънада къоллана: 1) Иса Месигьге иман салгъанланы чакъда-чакъда бирче бир ерге жыйылагъанлары. 2) Исагъа иман салгъанланы ер юзюнде яшайгъан барысы да.

### Исгьакъ

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы, исрайыл халкъыны ата-бабасы, Якъубну атасы.

### Къанун

Къанун – ягьуди динни аслу талапларыны жыйымы. Бугъар Таврат деп де айтыла. Къанунну юрютмек бары да ягьудилер учун борч. Къанун Иса тувгъунча хыйлы асрулар алда ягьудилер учун Аллагьдан Муса пайхаммаргъа берилген. Къанунда инсанны яшавуну аслу къайдалары ва ону турушунда гери урулагъан затлар, ондан къайры да кёп санавдагъы адатлар, ашны, ят уьлкелилер булангъы аралыкъланы ва оьзгелерини гьакъында язылгъан.

### Къурбанлыкъны салагъан ер

Къурбанлыкъны салагъан ер – гьайванланы къурбан этмек учун, ташдан, балчыкъдан яда темирден этилген гётеринки ер. Къурбанлыкъ шонда салынып, Аллагь учун яллатыла болгъан. Исаны заманында ягьудилени къурбанлыкъ салагъан ери ибадатханада ерлешдирилген. Къурбан этмеге янгыз дин къуллукъчуланы ихтияры болгъан.

### Левийлер

Левийлер – дин къуллукъчулар болмаса да, ибадатханада кюйлер согъуп, Аллагьгъа макътав этмеге, къурбан этмек учун гьайванлар онгармагъа кёмек этеген ва шолай оьзге ишлени юрютеген адамлар. Ондан къайры да, олар Къанунну уьйрене болгъан ва халкъны арасында муаллимлер йимик иш гёре болгъанлар. Шоланы ягьуди халкъны он эки тухумундан бири болгъан Левийни наслусуну этмеге ихтияры болгъан. «Левийлер» деген ат да шо тухумну башчысыны атындан амалгъа гелген.

### Манна

Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

### Маясыз экмекни байрамы

Маясыз экмекни байрамы – Пасхадан сонг шо гьазиринде етти гюнню ичинде белгиленген байрам. Шо байрамны вакътисинде экмеклени янгыз маясызын ашамагъа ихтияр бериле болгъан.

### Мелгьиседек

Мелгьиседек – Салим деген ерни пачасы, дин къуллукъчу. Ибрагьим пайхаммар давда оьзюне тюшген затлардан он пайындан бир пайын огъар берген. Шондан сонг Мелгьиседек Ибрагьимге Аллагьны рагьмусун тилеп дуа этген.

### Месигь

Месигь – грекче «Христос». Исагъа айтылагъан атлардан бириси. Бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан.

### Муса

Муса – пайхаммар, Исрайылны инг белгили дин ва сиясат ёлбашчысы. О оьзюню халкъын Мисридеги есирликден чыгъаргъан. Муса Аллагь оьзюне берген Къанунну халкъгъа етишдирген.

### Нугь

Нугь – пайхаммар. Аллагьу-Таала бу дюньяны сув алдырып дагъытгъанча, Ону буйругъу булан Нугь уллу геме къургъан, уьягьлюсю булан ону ичине гирип, оьлюмден къутгъарылгъан.

### Оьр мажлис

Оьр мажлис – ягьудилени башын тутгъан къурум. Ону дуван этмеге ихтияры да болгъан. Онда 70 адам болгъан. Исаны заманында, ягьудилер Рум империяны гьакимлигини тюбюнде турагъанда, Оьр мажлисни инг аслу гьукмулары янгыз оланы топурагъындагъы Рум гьакимлери тасдыкъ этгенден сонг гючге гирген.

### Пайхаммарлар

Пайхаммарлар – Аллагьны каламын эшитип, шону инсанлагъа билдирегенлер. Исаны заманына ерли ягьудилени кёп пайхаммарлары болгъан. Пайхаммарлар ягьудилени инг башлап Аллагьны аслу буйрукъларын кютмеге, бир-бирине зарал этмей турмагъа ва таза юрекли болмагъа уьйретген. Ягьудилени арасында пайхаммарланы китапларыны бек абуру болгъан.

### Пасха

Пасха – ягьудилени аслу байрамы. Шо байрамда олар оьзлени ата-бабалары Мисриде къул болуп тургъанлыкъдан къутгъарылгъанын эсге ала болгъанлар. Пасха байрам гьар йыл апрель айда оьтгериле болгъан. Байрам аш учун Пасханы гюнюнде къозу союлмагъа тарыкълы болгъан.

### Саддукейлер

Саддукейлер – Къанунгъа айрокъда бек къуллукъ этеген билимли ягьудилер. Саддукейлер Къанунда язылгъандан къайры башгъа затны къабул этмегенлер. Масала, олар оьлюлер къыяматгюн тирилегенликге инанмагъанлар, неге тюгюл Къанунда шо гьакъда айтылмагъан.

### Сара

Сара – Ибрагьим пайхаммарны къатыны, Исакъны анасы.

### Синагог

Синагог – Сыйлы Язывланы охумакъ учун ва дуалар этмек учун ягьудилер жыйылагъан бина. Синагогларда шолай жыйынлар гьар сонгугюн оьтгериле болгъан. Синагогларда Сыйлы Язывланы охумагъа ва оларда язылгъан затланы англатмагъа гьар ягьудини ихтияры болгъан. Ягьудилер яшайгъан гьар шагьарда шолай синагоглар болгъан. Шолар, адатлы гьалда, оланы яшавуну марказлары болгъан, синагогну башчысы буса инг абурлу адамлардан бириси болгъан.

### Содом

Содом – къара: Гьомора.

### Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Янгы гюн ягьудилерде гюн артылгъан сонг башлана болгъан. Шо саялы, жумагюн гюн артылып сонгугюн гюн артылгъанча, ишлемек гери урула болгъан.

### Сувгъа чомдуруп, Аллагьгъа тапшурув

Сувгъа чомдуруп, Аллагьгъа тапшурув – Исагъа иман салгъан сонг бир керен кютюлеген адат. Бу адат кютюлегенде, бир адам башгъасын, гёнгюллю кюйде бир аз замангъа сувгъа чомуп, ону Аллагьгъа тапшура. Бу адат Аллагьгъа тапшурулгъан адам бары да гюнагьлардан тазалангъанын ва о янгы яшав башлагъанын белгилей.

### Сулайман

Сулайман – Давутну уланы, Исрайылны Давутдан сонггъу пачасы. Сулайман гьакимлик этеген заманда Исрайыл пачалыгъы яхшы оьсюп гетген. Сулайман Ерусалимде инг биринчи ибадатхананы къурдургъан.

### Сыйлы чатыр, Шагьатлыкъ этеген чатыр

Сыйлы чатыр, Шагьатлыкъ этеген чатыр – ибадатханасы къурулгъанча, исрайыллылар Аллагьгъа сыйлы чатырда сужда къылгъанлар ва къурбанларын этгенлер.

### Сююнч Хабар

Сююнч Хабар – грекче «Инжил». Аллагьу-Тааланы исрайыллылагъа этген ваъдаларын кютюв. Шо ваъдалар Иса Месигьден таба яшавгъа чыкъгъан, Ондан таба бары да инсанлагъа къутгъарылывгъа багъып ёл ачылгъан – муна гьар инсангъа Аллагьдан гелген Сююнч Хабар.

### Тамазалар

Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир-бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан. Адатлы кюйде, гьар синагогда бир нече тамаза бола болгъан.

### Фарисейлер

Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Исаны заманында оланы уллу таъсири болгъан. Фарисейлер адамланы янгыз Къанунну тюгюл, ондан сонг чыкъгъан дин адатланы ва мердешлени де къатты кюйде юрютмеге борчлу эте болгъанлар.

### Хач

Хач – бир-бирине бегетилген эки агъач багъана. Хачны бир багъанасы ерге, экинчиси буса огъар гёнделен къагъыла. Буланы къошуму «Т» гьарпгъа ошай. Этген гюнагьлы ишлери, жинаятчылыкълары саялы бир-бир адамланы румлулар хачгъа иле болгъанлар. Адамланы жазаламакъ учун, оланы мыхлап, хачгъа илгенлер ва шо адамлар оьлгюнче илинген кююнде тургъанлар.

### Элчи

Элчи – грекче «апостолос». Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы биринчи элчилер болуп токътагъанлар.

### Юнус

Юнус – уьч гюн балыкъны ичинде тургъан пайхаммар.

### Якъуб

Якъуб – Исакъны уланы, огъар дагъы да Исрайыл деп де айтыла.

### Ясакъчылар

Ясакъчылар – Рум пачасы учун хазнагъа акъча жыягъан къуллукъчулар. Жыйгъан акъчасындан олар оьзлеге де азны къоймай болгъанлар, шо саялы ягьудилер оланы бек сюймей болгъанлар.

### Ят халкълар

Ят халкълар – Исаны заманында ягьудилерден къайры къалгъан бары да халкълар ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте болгъанлар, олар ят халкълар деп гьисаплана болгъанлар.

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Байрамлар

Пасха - Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

Чатырланы байрамы - Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

Маясыз экмеклени байрамы - Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам - Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

Сонгугюн - Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

Багъырдан этилген къурбан этеген ер - Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Тёгюп этилеген къурбан - Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан - Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

Гёнгюллю къурбан - Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

Гюнагь саялы этилеген къурбан - Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

Биремен къурбан - Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

Ярашывлукъну къурбаны - Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

Экмек къурбан - Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Ай янгырывну байрамы (Новолуние) – янгы айны башланыву булан байлавлу байрам. Бырынгъы ягьудилилер, оьзлени хоншулары да йимик, ай рузнамасы булан пайдалангъан. Янгы ай тувгъан мюгьлет айны башы деп гьисаплангъан.

Арамлылар (Арамеи) – семит къавумланы бир гюбю. Бизин девюрден алдагъы II минг йылны ахырында – I минг йылны башында арамлылар Месопотамияда ва Сирияда генг кюйде орунлашгъан.

Астарта – гьашыкълыкъны ва тюшюмню аллагьы (бир-бирде огъар Баалны къатыны гьисапда гьюрмет этилеген болма да ярай). Бырынгъы Ювукъ Гюнтувушдагъы Сайдан шогъар сужда этилеген инг де агьамиятлы марказ болгъан (тенглешдиригиз: 3-нчю Пачалар 11:5, 33; 4-нчю Пачалар 23:13).

Ашера – Сирияда ва Паластинде оьзюне сужда къылыв яйылгъан аллагь. Эсги Разилешив шагьатлыкъ этегени йимик, Ашерагъа гьюрмет этив Исрайылда да яйылгъан болгъан (3-нчю Пачалар 15:13; 18:19; 4-нчю Пачалар 21:7; 23:4, 6-7). Эсги Разилешивде Ашерагъа багъышлангъан тереклени (неде, болма ярай, агъач багъаналаны) гьакъында кёп айтыла; шолагъа да Ашера деп айтылгъан.

Ашшур (Ассирия) – Месопотамияны темиркъазыгъындагъы пачалыкъ. Бизин девюрден алдагъы VIII асруну артдагъы отуз йылларында Ашшур Исрайылны, Ягьудини ва Паластинни оьзге пачалыкъларын елеген. Ашшурлулар Исрайылны халкъын ва Ягьудини халкъыны бир пайын есир этип алып гетген.

Баал (Ваал) – телиянгурну аллагьы. Паластинни топурагъында Баалгъа сужда къылыв бырынгъы девюрлерден тутуп юрюлген. 3-нчю Пачаларда (16:31-32) Исрайылны пачасы Агьап Баалгъа айрыча гьюрмет этегенликни огъар сайданлы къатыныны таъсир этивюнден таба англатма бола. Эсги Разилешивню китапларында исрайыллылар «Раббибизни къойгъанлыгъы» ва «Баалгъа къуллукъ этегени» учун даим айыпгъа тутула.

Бабил (Вавилон) – Къыбла Месопотамияны аслу шагьары. Бизин девюрден алдагъы VII асруну ахырында Бабил оьзюню ичине бютюн Месопотамия, Сирия ва Паластин гиреген пачалыкъны тахшагьары бола. Ягьудили пачалар оьзлени харлысызлыгъын якълама къарагъанда, бабилли асгерлер Ерусалимни дагъыта (бизин девюрден алдагъы 586-нчы йылда). Бабил Сыйлы Язывларда дюньядагъы яманлыкъны белгиси гьисапда мердешленип геле.

Багъыр денгиз (Медное море) – ичинде суву булангъы зор уллу дёгерек чапчакъ; шонда дин къуллукъчулар жувуна болгъан. Багъыр денгизни генги 5 метрге ювукъ болгъан; шо Ибадатхананы абзарында ерлешдирилген. Багъырдан этилген 12 бугъа денгизни тиревлери гьисапда къоллангъан.

Бат – сувлу затны оьлчевю, 39 литрге ювукъ.

Гелгинчи (Переселенец) – ят уьлкеден чыгъып, исрайыллыланы арасында яшайгъан адам. Мусаны Къанунуна гёре, гелгинчилер, оьзге исрайыллылар булан бир тенг кюйде, Раббибизге аминлигин сакълама, Къанунну гёрсетивлерин кютме, бары да халкъ булан бирче дин байрамланы ва сонгугюнлени оьтгерме герек болгъан. Къанун гелгинчилени къыйыкъсытывлардан ва ихтиярларындан магьрюм этивден якълагъан, неге тюгюл исрайыллылар оьзлер де Мисриде гелгинчилер болгъан.

Дин къуллукъчу (Священник) – Раббибизге къуллукъ этеген адам. Тавратгъа гёре, янгыз Гьарунну наслуларыны Раббибизни дин къуллукъчулары болма ихтияры бар.

Ёлугъув чатыр (Шатер Встречи) – Тавратгъа гёре, оьзюн ер-ерге алып юрюйген сыйлы чатыр. Раббибиз Муса булан ёлукъгъанда ва Аллагьгъа къуллукъ этивню вакътисинде шону ичинде бола. Чатырны къурулагъан кюю Чыгъышны китабында тындырыкълы кюйде суратлангъан.

Ибадатхана (Храм) – Ерусалимде Раббибиз учун этилген Ибадатхана. Шону инг башлап Сулейман пача къургъан. Биринчи Ибадатхана бабиллилер чапгъын этгенче тургъан ва шону бизин девюрден алдагъы 587–586 йылларда Бабилни пачасы Набугьодоносор бузгъан. Сулейманны Ибадатханасыны тындырыкълы суратланыву 3-нчю Пачаларда 6:2–7:51 (янаша суратланыву 2-нчи Таварихлерде 3) бериле. Бизин девюрден алдагъы 536-нчы йылда Бабил есирлиги тамамлангъан сонг, Фарс пачалыкъны Кир пачасы ягьудидилеге бабиллилер бузгъан Ибадатхананы янгыдан къурма ихтияр бере.

Каруб (Херувим) – Раббибизге къуллукъ этеген, ажайып гючю булангъы жанлар. Ерусалимдеги Ибадатханада агъачдан этилип, алтын варакъ берилген эки каруб сыйлыланы да сыйлы еринде эретургъан болгъан (3-нчю Пачалар 6:23-28); карубланы суратлары тамлардагъы ва эшиклердеги накъышланы бир бёлюгю болуп токътагъан (3-нчю Пачалар 6:29-35). Къарагъанда, бырынгъы исрайыллылар карубланы аслу гьалда къанатлы жанланы (бугъаланы, арсланланы неде къаракъушланы) келпетинде гёз алдына гелтирген.

Къавум (Колено, племя) – Исрайылда тухум булан байлавлу инг де уллу оьлчев. Гьар тухум Якъубну бир уланыны атын юрюте. Савлай исрайыллы халкъ 12 къавумдан амалгъа гелген: Рубим, Симон, Леви, Ягьуда, Иссакар, Забулун, Юсуп, Буньямин, Дан, Непталим, Гат, Ашир. Кёбюсю ерлерде Юсупну къавуму ону эки уланындан – Манассадан ва Эпрайимден – таба гёрсетилген. Ваъда этилген Топуракъны елеген сонг, Левини тухумундан къайры, гьар исрайыллы къавумгъа оьз пайы гёрсетилген. Левини тухуму буса кютеген дин къуллугъу учун аш-сувну оьзге исрайыллылардан алма тарыкъ болгъан. Сулейман пача гечинген сонг, Исрайылны бирикген пачалыгъы экиге бёлюнген: Темиркъазыкъдагъы пачалыкъгъа – Исрайылгъа ва Къыбладагъы пачалыкъгъа – Ягьудиге. Къыбладагъы пачалыкъны (Ягьудини) ичине эки къавум гирген – Ягьуди ва Буньямин, Темиркъазыкъдагъы пачалыкъны ичине буса къалгъан он къавум гирген. Темиркъазыкъдагъы он да къавумну ашшурлулар есир этип алып гетген ва олар Ашшур пачалыкъны топуракъларында тас болгъан.

Къурбан (Жертва) – Эсги Разилешивню сужда къылыв мердешинде къурбан этив булан байлавлу адат аслу ерни тута. Къурбанлыкъ ва буйрукъланы кютюв Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъну уьзюлме къоймагъан кюйде сакълай. Эсги Разилешивде къурбанланы кёп тюрлюлери эсгериле.

Къурбанлыкъны салагъан ер (Жертвенник) – къурбан этилеген гьайванлар, сурсатлар неде арив ийисли затлар салынып яллатылагъан ер. Къурбанлыкъны салагъан ерни мююшлерини учлары чыкъгъан болгъан, шолагъа мююзлер деп айтылгъан.

Левилилер (Левиты) – Якъубну-Исрайылны уьчюнчю уланы Левини наслулары. Раббибиз левилилени Оьзюню Сыйлы еринде къуллукъ этмек учун айырып алгъан.

Муъжизат (Знамение) – Аллагьны къудратына шагьатлыкъ этеген табиатны аламатларына неде инсанланы ишлерине Сыйлы Язывларда шолай айтыла.

Пасха – Исрайылны халкъыны инг аслу байрамларындан бириси; ягьудилилени Мисриден чыкъгъанлыгъын эсге сала.

Пилистимлилер (Филистимляне) – бизин девюрден алдагъы XIII–XII асруларда оьзлеге «денгизни халкълары» деп айтылагъан халкъланы гёчеген девюрюнде Паластинни къыбла-гюнбатышында ерлешип токъташгъан халкъ. Шо халкъ багъыр асруну ахырында Бырынгъы Гюнтувушдагъы бир нече пачалыкъны дагъытгъан. Амосну (9:7 ) ва Иеремияны (9:7 ) китапларына гёре, пилистимлилени ватаны Каптор (демек, Крит неде Кипр) болгъан.

Разилешив (Договор) – Эсги Разилешивдеги кюрчю маънасы булангъы англав, Аллагьны инсанлар булангъы разилешивю. Инсанлар оьзлеге Аллагьгъа амин болуп яшамакъны борч этип алгъан, Ол буса инсанланы Оьзюню якълавуна алгъан.

Сандыкъ (Ковчег) – Исрайылны халкъыны инг де аслу сыйлы алатына Эсги Разилешивде шолай айтыла. Аллагь исрайыллылар булан этген разилешив сандыкъгъа язылып салынгъан болгъан.

Сонгугюн (Суббота) – Аллагьгъа багъышлангъан, ял алагъан гюн. Сонгугюн инсанлар Къанунну уьйренив булан машгъул болма ва шолай да ял алма ва шатланма тарыкъ болгъан. Сонгугюн ишлемек гери урулгъан.

Сыйлы ерлер (Высоты) – ялгъан аллагьгъа сужда къылагъан ер. Пачаланы китапларында ва Эсги Разилешивню оьзге китапларында бу сёз тагъымны инкарлыкъ ренки бар, неге тюгюл ерли сыйлы ерлер биргине-бир герти Ибадатханагъа – Ерусалимдеги «Раббизни уьюне» – къаршы салына.

Сыйлыланы да Сыйлы ери (Святое святых) – Сыйлы чатырны ва Ерусалимдеги Ибадатхананы инг де сыйлы, ичиндеги ери. Разилешивню сандыгъы тап шонда, эки карубну къанатларыны тюбюне салынгъан болгъан.

Терапим (Терафимы) – уьйлердеги ялгъан аллагьланы неде, болма ярай, оьлген ата-бабаланы айтардай уллу тюгюл таш суратлары. 1-нчи Пачаларда (19:13-16), китапгъа гёре, «терапим» деген сёз инсанны бийиклигиндеги таш суратны англата. Бир-бир китапларда терапимлер, пал салывну бир къайдасы гьисапда, чакъырылагъаны эсгериле (Иезекиил 21:21; Закарья 10:2 ). 4-нчю Пачалагъа (23:24) гёре, Ёшия пача терапимлени, ялгъан аллагьлар, халмажчылыкъ ва «Ягьудада булан Ерусалимде алда болгъан оьзге жиргенчликлер» булан бирче гери ургъан болгъан.

Тирсек (Локоть) – Сыйлы Язывларда ёлугъагъан узунлукъ булан байлавлу аслу оьлчев, ёрукъ гьисапда 45 сантиметрге ювукъ.

Урдун (Иордан) – Паластинни аслу оьзени. Шо оьзен, Гьармун тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюле. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, тек ону агъымы чалт ва ёлу айланч.

Чатыр (Скиния) – исрайыллыланы дангылда макансыз айланагъан вакътисиндеги ер-ерге алып юрюйген Сыйлы чатыры. Къара: Ёлугъув чатыр.

Эпот (Эфод) – Бу сёз Эсги Разилешивню гьар тюрлю китапларында башгъа-башгъа маъналарда къоллана. Чыгъышны ва Левилилени китапларында эпот – баш дин къуллукъчуну айрыча гийимлеринден бириси; шону ондан къайры биревге де гийме яратылмай. Баш дин къуллукъчуну гийиминде эпотну къырыйында тёш дорба да бола, шону ичине пал салмакъ учун къолланагъан урим ва туммим салына (Раббибизден «гёрсетивлер алмакъ» учун). Пачаланы китапларында эпотну эки тайпасы ёлугъа: «кетен эпот» (гийимни бир тайпасы) ва шо сёз англатагъан сужда къылагъан бир алат. Шолай эпотну «гиймей», шону «гелтире» неде «оьрге чюе» (1-нчи Пачалар 14:3; 23:6, 9; 30:7). 1-нчи Пачаларда (2:28) «эпотну оьрге чюймек» – къурбан этив ва арив ийислер чыгъарыв булан бирче дин къуллукъчу этеген инг агьамиятлы ишлени бириси. Бир нече ерде эпот пал салмакъ учун къолланагъаны эсгериле – 1-нчи Пачалар 23:9-12; 30:7-8; дагъы да къара: 1-нчи Пачалар 14:36-37, 40-42. 1-нчи Пачаларда (21:9) Агьималик Давутгъа Жалутну къылычын эпотну артындан излеме таклиф эте (шолайлыкъда, эпот сыйлы ерде эретургъан болгъан деп ёрала). Пачаланы китапларында эсгерилеген «кетен эпот» – дин къуллукъчуланы гийими. Сыйлы ерде къуллукъ этеген Шамуйыл шону гие болгъан (1-нчи Пачалар 2:18). Давут Разилешивню сандыгъын Ерусалимге чыгъарагъанда, кетен эпотну гийген (2-нчи Пачалар 6:14).

Яллатып этилеген къурбанлар (Всесожжение) – къурбан этивню бир къайдасы. Къурбан этивню бу къайдасына гёре, оьлтюрюлген гьайван бютюнлей Аллагьгъа тапшурула: гьайван къурбан этеген ерге салынып, савлай, бир гесеги де къалмагъан кюйде, яллатыла. Яллатып этилеген къурбанлар Эсги Разилешивде эсгерилеген къурбан этивлени инг де агьамиятлыларындан санала.

Тайпа-тухум

Амин – ягьуди сёз, «гертиден де, шолай»; «шолай болсун дагъы» деп таржума этиле.

Ахырат – оьлюлер болагъан ер. Бырынгъы ягьудилени ёравларына гёре, оьлген сонг ахыратгъа бары да адамлар тюше (Забур 88:49). Эсги Разилешивде муъминлер учун дагъы башгъа къысмат гёз алгъа тутулмай.

Бабил – бизин девюрден алдынгъы VII-нчи асруну ахырларындан тутуп уллу пачалыкъны тахшагьары. Шо пачалыкъгъа Месопотамия, Шам ва Паластин гире болгъан. Ягьуди пачаланы оьзлени харлысызлыгъын сакъламакъ учунгъу гьаракатлары Ягьуди пачалыгъын дагъылывгъа, Ерусалимни бузулувгъа ва ягьудилени къувалавгъа гелтире. Эсги Разилешивню кёбюсю китапларында Бабилден оьч алыв гьакъында айтыла (Забур 136). Библияны мердешинде Бабил дюнья оьлчевюндеги яманлыкъны белгиси болуп токътай.

Билим – «гьикматлыкъ», «гьакъыл» ва «муъминлик» деген сёзлени маънадашы, демек бу нечик буса да бир затлар булан байлавлу билим тюгюл, Аллагьгъа тюшюнюв.

Гюмюш – Эсги Разилешивде «гюмюш» «акъча» деген маънаны англата.

Гюнагьлылар – Аллагьны буйрукъларын кютмеген ва шолай да бир тюрлю себеплерден адатлар булан байлавлу тазалыкъны сакъламагъан адамлар.

Гьарун – Мусаны агъасы. Дин къуллукъчуланы борчларын юрютмеге ва исрайыл халкъы учун Аллагьгъа къурбан этмеге янгыз Гьарунну ва ону наслусундагъыланы ихтияры болгъан.

Давут – Ягьуданы тухумундан чыкъгъан Исрайылны инг белгили пачасы. Ягьуди пайхаммарлар дюньягъа гьакъ кюйде гьакимлик этежек Месигь Давутну наслусундан болажакъ деп алданокъ билдире болгъанлар.

Денгиз – Эсги Разилешивде кёбюсю гьалда инг башлап болгъан денгизлени теренликлерин-низамсызлыкъны англата. Аллагь шону енгип ва аякълары булан басып токътагъан (къара, масала, Аюб 9:8).

Ефрем – Юсупну экинчи уланы, исрайыллыланы шо атлы къавумуна баш салгъан адам. Темиркъазыкъ пачалыгъында аслу ерни тутуп гелген Ефремни къавумуну топурагъына да шолай айтыла болгъан. Шо саялы Эсги Разилешивде кёбюсю гезиклерде Ефрем деп бютюн Исрайыл пачалыгъына айтыла.

Ёл – Сыйлы Язывларда гьар инсангъа къылыкъ якъдан берилген сайлавгъа шолай айтыла: Аллагьны буйрукъларына гёре юрюмек ва тюз ёл булан юрюмек неде Аллагьгъа къаршы башгётермек, демек «ёлдан къайтмакъ, адашмакъ».

Ёрдан – Гьермон тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюлеген Паластинни аслу оьзени. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, амма ону агъымы чалт, айланмалы.

Зайтун май – кёбюсю адатланы юрютегенде къолланагъан май. Шону дин къуллукъчулар, пачалар, пайхаммарлар къуллугъун кютме башлайгъанда, олагъа сюрте болгъан. Май булангъы къошулчанны ибадатхананы сыйлы ерине сюртмек учун къоллай болгъан.

Ибадатхана – Ерусалимде ерлешген болгъан ва бютюн дюньядагъы ягьудилени дин марказы болгъан. Ягьудилер оьзлени къурбанларын янгыз шонда эте болгъанлар. Ибадатхана башлап янгы девюрден алда 10-нчу асруда Сулайман пачаны заманында къурулгъан. Янгы девюрден алда 6-нчы асруда бабиллилер ону дагъытгъан. Сонг ибадатхана янгы девюрден алда 5-нчи асруда ягьудилер есир болуп тургъан Бабилден къайтгъандан сонг янгыртылгъан. Янгы девюрню 1-нчи асрусунда Гьирод пача ону башгъача этип къургъан. 70-нчи йылда Ерусалимдеги башгётеривню тозагъан заманда рум асгерлер ибадатхананы дагъытгъанлар ва шо замандан берли ибадатхана дагъы янгыртылмагъан.

Ибрагьим – Аллагьу-Таала оьзю булан разилешив бегетген пайхаммар. Исрайылны халкъы ондан баш ала. Ибрагьим Аллагьгъа тынглавлу ва амин болгъан, Огъар толу кюйде инангъан.

Исрайыл – Якъубну экинчи аты, Аллагьны халкъына да шолай айтыла болгъан. Бизин девюрден алдынгъы Х-нчу асруну ахырларындан тутуп Къыбла пачалагъы (тахшагьары – Ерусалим) булан янаша болгъан Темиркъазыкъ пачалыгъына, (тахшагьары – Самария) шолай деп айтыла болгъан.

Кедар – Темиркъазыкъ Арапстанда гёчюп яшайгъан арап къавум. Сыйлы Язывларда Кедар – Исмайылны уланларындан бириси (Яратылыв 25:13).

Къурбанлыкъ – Эсги Разилешивню дин адатларын кютювде къурбан этив аслу ерни тутуп геле. Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъ къурбан этивден ва буйрукъланы кютювден таба даим болдурула.

Къурбанлыкъны салагъан ер – гьайванланы къурбан этмек учун, ташдан, балчыкъдан яда темирден этилген гётеринки ер. Къурбанлыкъ шонда салынып, Аллагь учун яллатыла болгъан. Къурбан этмеге янгыз дин къуллукъчуланы ихтияры болгъан.

Моав – Оьлю денгизни гюнтувуш янында ерлешген уьлке.

Муса – пайхаммар, Исрайылны инг белгили дин ва сиясат ёлбашчысы. О оьзюню халкъын Мисридеги есирликден чыгъаргъан. Муса Аллагь оьзюне берген Къанунну халкъгъа етишдирген.

Муъминлик – Аллагьны буйрукъларын кютювню, Мусаны Къанунун камил кюйде кютювню англата.

Рагьав – денгиз аждагьа, Ливьятан булан бирче Раббибиз оьзюнден уьст чыкъгъан низамсызлыкъны бир белгиси (Аюб 26:12; Забур 88:11). Забурда (86:4) Рагьав – Мисрини аллегориялы аты.

Ругь – ягьуди тилдеги «руагь» деген кёп маъналы сёз «ругь», «ел», «уьфюрюв», «тыныш» деген маъналаны англатма бола.

Синай – Синай ярыматавундагъы тав. Чыгъыш китабында эсгерилеген кюйде, Раббибиз исрайыл халкъы булан разилешивню шо тавда бегетген.

Сион къызы – Эсги Разилешивде кёп ёлугъагъан «Сигьонну къызы» деген англав Ерусалим демекдир.

Танглангъан – башына зайтун май сюртюлеген адатдан таба бир къуллукъгъа багъышланагъан инсан. Башына зайтун майны шолай сюртюлмеклигине пайхаммарлар, пачалар ва дин къуллукъчулар лайыкълы бола болгъанлар.

Уьй – Эсги Разилешивде бу сёз оьзюню аслу маънасындан къайры да («турагъан ер», «яшавлукъ этеген ер»), булай маъналаны да англатма бола: 1) тухум, уьягьлю, халкъ; 2) наслулар, тухумда бир-бирин алышдырып гелегенлер.

Эдом (Сейир) – Оьлю денгизни къыбла-гюнтувуш ягъындагъы, Моавну къыбласындагъы уьлке. Давут пачаны заманларындан берли Эдом ерусалим пачаланы гьакимлигини тюбюнде болгъан, амма ягьудили Ёрам пачаны заманында (бизин девюрден алдагъы 848-842-нчи йй.) башгётерип, харлысызлыкъгъа етишген.

Юзюмлюк – Сыйлы Язывларда кёп керенлер аманлыкъны ва уьст геливню ва шолай да оьзю Аллагьны халкъыны белгиси болуп геле.

Юрек – бырынгъы ягьудилер гьакъылны ерлешеген ери деп гьисаплай болгъанлар, шо саялы Эсги Разилешивде «юрек» «гьакъыл» деген маънаны англата. Дагъы да Сыйлы Язывларда юрек инсанны ич, сырлы битимин, ону ругь, инг башлап Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы яшавуну марказын англата. Бир-бирде «намус» деген маънада къоллана.

Якъуб – Исакъны уланы; огъар дагъы да Исрайыл деп де айтыла.

Аллагьны Къозусу – Иса Месигьге «Аллагьны Къозусу» деп де айтыла, неге тюгюл де Аллагь Ону гьар инсанны гюнагьлары саялы къурбан этген.

Ашлыкъ Тюшюмню байрамы – ашлыкъ тюшюм къайтарылып битген сонг оьтгерилеген байрам. Ягьудилер бу байрамны Азатлыкъ (Пасха) байрамындан сонг эллинчи гюн оьтгере болгъан.

Бабил – Иса Месигь бу дюньягъа гелгинче алдын заманларда Бабил пачалыгъы исрайыл халкъыны рагьмусуз душманы болгъан. Янгы Разилешивде «Бабил» деген сёз тапшурмалы къайдада Иблисни гьакимлик этивюн белгилей.

Баш дин къуллукъчулар – жамият масъалаланы чечивде ягьудилени инг де таъсири артыкъ болагъан дин къуллукъчулары. Кёбюсю баш дин къуллукъчулар оьр мажлисге гире болгъан. Исаны заманында олар бары да дегенлей бир нече белгили уьягьлюлерден чыкъгъан болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы. Дин къуллукъчуланы борчларын юрютмеге ва исрайыл халкъы учун Аллагьгъа къурбан этмеге янгыз Гьарунну ва ону наслусундагъыланы ихтияры болгъан.

Гьирод – арт-артындан гьакимлик этген дёрт пачаны аты. 1) Уллу Гьирод – бютюн Паластинге гьакимлик этген ягьуди пача. О гьакимлик этеген заманда Иса Месигь тувгъан. 2) Гьирод Антипа – Уллу Гьиродну уланы, Галилеяны пачасы. 3) Гьирод Агърипа I – Уллу Гьиродну уланыны уланы. О Паластинге гьакимлик этген, Исагъа иман салгъанланы вагьши кюйде гьызарлап юрюген.

Гьомора – Оьлю денгизни ювугъундагъы тюзлюкде ерлешген эки шагьарны атлары Содом ва Гьомора болгъан. Аллагь, Содом ва Гьомора шагьарларда яшайгъан адамланы гюнагьлары саялы ялын ва кюкюрт явдуруп, бу эки де шагьарны дагъытгъан.

Давут – Ягьуданы тухумундан чыкъгъан Исрайылны инг белгили пачасы. Ягьуди пайхаммарлар дюньягъа гьакъ кюйде гьакимлик этежек Месигь Давутну наслусундан болажакъ деп алданокъ билдире болгъан.

Давутну Наслусу – Исрайылны пачасы болмагъа тарыкълы болгъан Месигьни гелмеклигин къаравуллап тургъан ягьудилер Огъар шолай деп де айта болгъанлар.

Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

Дин къуллукъчуланы башчысы – ягьудилени аслу дин къуллукъчусу. Къанунну талапларына гёре, бир-бир дин адатланы янгыз о кютюп бола болгъан. Мисал учун, ибадатхананы Инг Сыйлы Ерине гирмеге янгыз ону ихтияры болгъан. О оьр мажлисге башчылыкъ эте болгъан.

Забур – ягьудиче «йырлар». Шу ортакъ атны тюбюнде Сыйлы Язывланы айрыча бир китабы болгъан ягьудилени 150 дин йыры жыйылгъан. Оларда Аллагь инсанланы оьлюмден къутгъаргъаны саялы, Огъар шюкюрлюк этиле, бирлеринде Аллагьны зорлугъу ва сюювю суратлана яда ялбарывлар бериле.

Ибадатхана – Ерусалимде ерлешген ва бютюн дюньядагъы ягьудилени дин марказы болгъан. Ягьудилер оьзлени къурбанларын янгыз шонда этгенлер. Ибадатхана башлап янгы девюрден алда 10-нчу асруда Сулайман пачаны заманында къурулгъан. Янгы девюрден алда 6-нчы асруда бабиллилер ону дагъытгъан. Сонг ибадатхана янгы девюрден алда 5-нчи асруда ягьудилер есир болуп тургъан Бабилден къайтгъандан сонг янгыртылгъан. Янгы девюрню 1-нчи асрусунда Гьирод пача ону башгъача этип къургъан. 70-нчи йылда Ерусалимдеги башгётеривню тозагъан заманда Рум асгерлер ибадатхананы дагъытгъанлар ва шо замандан берли ибадатхана дагъы янгыртылмагъан.

Ибрагьим – Аллагьу-Таала оьзю булан разилешив бегетген пайхаммар. Исрайыл халкъы ондан баш ала. Ибрагьим Аллагьгъа тынглавлу ва амин болгъан, Огъар толу кюйде инангъан.

Илияс – Эсги Разилешивдеги инг сыйлы пайхаммарланы бириси. Исрайыл пачалыгъына гьакимлик этеген Агъав ва ону къатыны ялгъан аллагьлагъа сужда къылагъаны саялы, Илияс олагъа Аллагьны каламын айтып тургъан. Ягьудилер Месигьни бу дюньягъа гелмеклигин Илияс гьазирлемеге герек деп инангъанлар.

Инсанны Уланы – Иса Оьзюне шолай деп айтгъан. Бир якъдан, ягьудилени бир-бир Сыйлы Китапларында Месигьге шолай ат берилген. Шо атны къолламакъ булан Иса Оьзю Месигь ва Пача экенин гёрсетмеге сюйген. Бирдагъы якъдан, ягьудилени тилинде шо сёз тагъым янгыз «инсан» деген маънаны бере. Иса ону шо маънасында къоллагъан буса, шону булан О Оьзю бары да ягъындан, айрокъда башына тюшген азаплар ва оьлюм булан, оьзге инсанлардай болуп къалгъанын айтмагъа сюйген.

Исагъа иман салгъанланы жыйыны – бу сёз тагъым эки маънада къоллана: 1) Иса Месигьге иман салгъанланы чакъда-чакъда бирче бир ерге жыйылагъанлары. 2) Исагъа иман салгъанланы ер юзюнде яшайгъан барысы да.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы, исрайыл халкъыны ата-бабасы, Якъубну атасы.

Къанун – ягьуди динни аслу талапларыны жыйымы. Бугъар Таврат деп де айтыла. Къанунну юрютмек бары да ягьудилер учун борч. Къанун Иса тувгъунча хыйлы асрулар алда ягьудилер учун Аллагьдан Муса пайхаммаргъа берилген. Къанунда инсанны яшавуну аслу къайдалары ва ону турушунда гери урулагъан затлар, ондан къайры да кёп санавдагъы адатлар, ашны, ят уьлкелилер булангъы аралыкъланы ва оьзгелерини гьакъында язылгъан.

Къурбанлыкъны салагъан ер – гьайванланы къурбан этмек учун, ташдан, балчыкъдан яда темирден этилген гётеринки ер. Къурбанлыкъ шонда салынып, Аллагь учун яллатыла болгъан. Исаны заманында ягьудилени къурбанлыкъ салагъан ери ибадатханада ерлешдирилген. Къурбан этмеге янгыз дин къуллукъчуланы ихтияры болгъан.

Левийлер – дин къуллукъчулар болмаса да, ибадатханада кюйлер согъуп, Аллагьгъа макътав этмеге, къурбан этмек учун гьайванлар онгармагъа кёмек этеген ва шолай оьзге ишлени юрютеген адамлар. Ондан къайры да, олар Къанунну уьйрене болгъан ва халкъны арасында муаллимлер йимик иш гёре болгъанлар. Шоланы ягьуди халкъны он эки тухумундан бири болгъан Левийни наслусуну этмеге ихтияры болгъан. «Левийлер» деген ат да шо тухумну башчысыны атындан амалгъа гелген.

Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

Маясыз экмекни байрамы – Пасхадан сонг шо гьазиринде етти гюнню ичинде белгиленген байрам. Шо байрамны вакътисинде экмеклени янгыз маясызын ашамагъа ихтияр бериле болгъан.

Мелгьиседек – Салим деген ерни пачасы, дин къуллукъчу. Ибрагьим пайхаммар давда оьзюне тюшген затлардан он пайындан бир пайын огъар берген. Шондан сонг Мелгьиседек Ибрагьимге Аллагьны рагьмусун тилеп дуа этген.

Месигь – грекче «Христос». Исагъа айтылагъан атлардан бириси. Бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан.

Муса – пайхаммар, Исрайылны инг белгили дин ва сиясат ёлбашчысы. О оьзюню халкъын Мисридеги есирликден чыгъаргъан. Муса Аллагь оьзюне берген Къанунну халкъгъа етишдирген.

Нугь – пайхаммар. Аллагьу-Таала бу дюньяны сув алдырып дагъытгъанча, Ону буйругъу булан Нугь уллу геме къургъан, уьягьлюсю булан ону ичине гирип, оьлюмден къутгъарылгъан.

Оьр мажлис – ягьудилени башын тутгъан къурум. Ону дуван этмеге ихтияры да болгъан. Онда 70 адам болгъан. Исаны заманында, ягьудилер Рум империяны гьакимлигини тюбюнде турагъанда, Оьр мажлисни инг аслу гьукмулары янгыз оланы топурагъындагъы Рум гьакимлери тасдыкъ этгенден сонг гючге гирген.

Пайхаммарлар – Аллагьны каламын эшитип, шону инсанлагъа билдирегенлер. Исаны заманына ерли ягьудилени кёп пайхаммарлары болгъан. Пайхаммарлар ягьудилени инг башлап Аллагьны аслу буйрукъларын кютмеге, бир-бирине зарал этмей турмагъа ва таза юрекли болмагъа уьйретген. Ягьудилени арасында пайхаммарланы китапларыны бек абуру болгъан.

Пасха – ягьудилени аслу байрамы. Шо байрамда олар оьзлени ата-бабалары Мисриде къул болуп тургъанлыкъдан къутгъарылгъанын эсге ала болгъанлар. Пасха байрам гьар йыл апрель айда оьтгериле болгъан. Байрам аш учун Пасханы гюнюнде къозу союлмагъа тарыкълы болгъан.

Саддукейлер – Къанунгъа айрокъда бек къуллукъ этеген билимли ягьудилер. Саддукейлер Къанунда язылгъандан къайры башгъа затны къабул этмегенлер. Масала, олар оьлюлер къыяматгюн тирилегенликге инанмагъанлар, неге тюгюл Къанунда шо гьакъда айтылмагъан.

Сара – Ибрагьим пайхаммарны къатыны, Исакъны анасы.

Синагог – Сыйлы Язывланы охумакъ учун ва дуалар этмек учун ягьудилер жыйылагъан бина. Синагогларда шолай жыйынлар гьар сонгугюн оьтгериле болгъан. Синагогларда Сыйлы Язывланы охумагъа ва оларда язылгъан затланы англатмагъа гьар ягьудини ихтияры болгъан. Ягьудилер яшайгъан гьар шагьарда шолай синагоглар болгъан. Шолар, адатлы гьалда, оланы яшавуну марказлары болгъан, синагогну башчысы буса инг абурлу адамлардан бириси болгъан.

Содом – къара: Гьомора.

Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Янгы гюн ягьудилерде гюн артылгъан сонг башлана болгъан. Шо саялы, жумагюн гюн артылып сонгугюн гюн артылгъанча, ишлемек гери урула болгъан.

Сувгъа чомдуруп, Аллагьгъа тапшурув – Исагъа иман салгъан сонг бир керен кютюлеген адат. Бу адат кютюлегенде, бир адам башгъасын, гёнгюллю кюйде бир аз замангъа сувгъа чомуп, ону Аллагьгъа тапшура. Бу адат Аллагьгъа тапшурулгъан адам бары да гюнагьлардан тазалангъанын ва о янгы яшав башлагъанын белгилей.

Сулайман – Давутну уланы, Исрайылны Давутдан сонггъу пачасы. Сулайман гьакимлик этеген заманда Исрайыл пачалыгъы яхшы оьсюп гетген. Сулайман Ерусалимде инг биринчи ибадатхананы къурдургъан.

Сыйлы чатыр, Шагьатлыкъ этеген чатыр – ибадатханасы къурулгъанча, исрайыллылар Аллагьгъа сыйлы чатырда сужда къылгъанлар ва къурбанларын этгенлер.

Сююнч Хабар – грекче «Инжил». Аллагьу-Тааланы исрайыллылагъа этген ваъдаларын кютюв. Шо ваъдалар Иса Месигьден таба яшавгъа чыкъгъан, Ондан таба бары да инсанлагъа къутгъарылывгъа багъып ёл ачылгъан – муна гьар инсангъа Аллагьдан гелген Сююнч Хабар.

Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир-бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан. Адатлы кюйде, гьар синагогда бир нече тамаза бола болгъан.

Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Исаны заманында оланы уллу таъсири болгъан. Фарисейлер адамланы янгыз Къанунну тюгюл, ондан сонг чыкъгъан дин адатланы ва мердешлени де къатты кюйде юрютмеге борчлу эте болгъанлар.

Элчи – грекче «апостолос». Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы биринчи элчилер болуп токътагъанлар.

Юнус – уьч гюн балыкъны ичинде тургъан пайхаммар.

Якъуб – Исакъны уланы, огъар дагъы да Исрайыл деп де айтыла.

Ясакъчылар – Рум пачасы учун хазнагъа акъча жыягъан къуллукъчулар. Жыйгъан акъчасындан олар оьзлеге де азны къоймай болгъанлар, шо саялы ягьудилер оланы бек сюймей болгъанлар.

Ят халкълар – Исаны заманында ягьудилерден къайры къалгъан бары да халкълар ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте болгъанлар, олар ят халкълар деп гьисаплана болгъанлар.

+ 1:1 Югь 1:1

+ 1:27 Мат 19:4, Мк 10:6

* 2:7 Ягьуди тилдеги «адам» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «топуракъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:7 1 Кор 15:45

+ 2:9 Яр 3:22, Вагь 2:7, Вагь 22:2

+ 2:11 1 Пач 15:7

+ 2:14 Яр 10:11-12

+ 2:21 Яр 15:12, 1 Пач 26:12

* 2:23 Ягьуди тилдеги «къатынгиши» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «эргиши» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:24 Мат 19:5, Мк 10:7, 1 Кор 6:16, Эф 5:31

+ 3:1 Мат 10:16

+ 3:3 Яр 2:17

+ 3:6 Рум 5:12, 1 Кор 15:21-22

+ 3:15 Рум 16:20

+ 3:16 Эф 5:21, Кол 3:18

* 3:20 Гьава – бу атны ягьуди тилдеги «яшав» деген маънасы болма имканлы.

+ 3:22 Яр 2:9, Вагь 2:7, Вагь 22:2

* 3:24 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

+ 4:7 Яр 3:16

+ 4:15 Лев 26:21, Заб 78:12

+ 5:2 Яр 1:27

+ 5:3 1 Кор 15:49

+ 5:24 4 Пач 2:11, Ягь 11:5

* 5:29 Нугь – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «маслагьат» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 5:29 Яр 3:17

+ 6:2 Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7

+ 6:3 Заб 77:39, Заб 89:10

+ 6:4 Сан 13:34

+ 6:5 Айт 6:18, Мат 12:34

+ 6:6 1 Пач 15:10-11

+ 6:9 Аюб 1:1

* 6:16 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 8:4 4 Пач 19:37,

+ 8:17 Яр 1:22

+ 8:20 Аюб 1:5

+ 8:21 Чыгъ 29:18, Лев 1:9, Яр 6:5

+ 9:1 Яр 1:22

+ 9:3 Яр 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 9:6 Сан 35:33, Яр 1:26-27

+ 9:21 Айт 20:1

+ 9:22 Айт 30:17

* 9:27 Япет – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «генглешдирмек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 10:7 Яр 2:11

+ 10:11 Яр 2:14

+ 10:21 Сан 24:24

* 10:25 Пелек – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «айырмакъ», «бёлмек» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 10:29 Яр 2:11

+ 11:2 Яр 10:10,

+ 11:8 Такр 32:8

* 11:9 Бабил – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «булгъамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 12:1 Элч 7:4

+ 12:3 Яр 18:18, Яр 22:18, Яр 26:4, Яр 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Яр 41:54

+ 12:13 Яр 20:2, Яр 20:12

+ 13:8 Заб 132:1

+ 13:10 Яр 2:10, Яр 19:24

+ 13:13 Яр 18:20

+ 13:16 3 Пач 3:8

+ 14:5 Такр 2:10-12

+ 14:7 Сан 13:27,

+ 14:8 Такр 29:23

+ 14:17 2 Пач 18:18

+ 14:18 Заб 75:3

+ 14:20 Яр 28:22, Лев 27:30, Ягь 7:1-2

+ 15:1 2 Пач 22:3, Заб 3:4

+ 15:5 Яр 22:17, Такр 1:10, Такр 10:22, Рум 4:18

+ 15:6 Рум 4:3, Гал 3:6, Якъ 2:23

+ 15:8 Лкъ 1:18

+ 15:10 Лев 1:17,

+ 15:12 Яр 2:21, 1 Пач 26:12, Аюб 33:15

+ 15:13 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:40, Элч 7:6

+ 15:14 Чыгъ 11:3, Элч 7:7

+ 15:16 Такр 9:4, 3 Пач 21:26

+ 15:18 Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12, 3 Пач 4:21,

+ 16:5 Яр 18:25, Яр 31:53, 1 Пач 24:13, 1 Пач 24:16,

+ 16:7 Чыгъ 15:22

* 16:11 Исмайыл – бу ат ягьуди тилде «Аллагь эшите» демекдир.

* 16:14 Бер-Лагьай-Рой – бу ат ягьуди тилде «гьакъ, мени гёреген Аллагь» демекдир.

* 17:5 Ибрайим – бу ат ягьуди тилде «гьюрметли ата» демекдир. Ибрагьим – бу ат ягьуди тилде «кёплени атасы» демекдир.

+ 17:5 Рум 4:17

+ 17:12 Лев 12:3

* 17:19 Исгьакъ – бу ат ягьуди тилде «ол кюлей» демекдир.

+ 18:10 Рум 9:19

+ 18:12 1 Пет 3:6

+ 18:14 Аюб 42:2, Мат 19:26, Лкъ 1:37, 4 Пач 4:16

+ 18:18 Яр 12:3

+ 18:20 Яр 13:13

+ 18:25 Яр 16:5, Аюб 34:10, Заб 91:16

+ 19:2 Аюб 31:32

+ 19:11 4 Пач 6:18

+ 19:24 Аюб 18:15, Заб 10:6, Лкъ 17:29

* 19:37 Муап – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «атадан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 19:38 Бен-Амми – бу ат ягьуди тилде «мени халкъымны уланы» демекдир.

+ 20:2 Яр 12:10-20

+ 20:7 Заб 104:15, Аюб 42:8, Якъ 5:16

+ 20:17 Якъ 5:16

+ 21:3 Яр 17:19

+ 21:4 Яр 17:12-13

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Югь 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Рум 9:7

+ 21:21 Сан 10:12, 3 Пач 11:18

* 21:31 Бер-Шеба – бу ат ягьуди тилде «антны къуюсу» яда «еттевню къуюсу» демекдир.

+ 21:31 Яр 26:33

+ 22:1 Заб 10:5, Элч 9:10

+ 22:17 Яр 15:5, 3 Пач 4:20, Ягь 6:13-14

+ 22:18 Яр 12:3, Яр 26:4, Элч 3:25

+ 22:23 Яр 24:24

* 23:15 Шекел – ювукъ гьисапда 11 грамгъа тенг гелеген авурлукъну оьлчевю.

+ 25:10 Яр 23:16-20

+ 25:18 1 Пач 15:7

+ 25:23 Сан 24:18, 2 Пач 8:14, Рум 9:12

* 25:25 Исав – бу ат ягьуди тилдеги «тюклю» демекдир.

* 25:26 Якъуб – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «табан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 25:30 Адум – бу ат ягьуди тилдеги «къызыл» демекдир.

+ 25:31 Такр 21:17

+ 25:34 Ягь 12:16

+ 26:1 Яр 12:10, Яр 20:2

+ 26:3 Яр 22:16-18,

+ 26:4 Чыгъ 32:13, Яр 12:3, Яр 22:18, Элч 3:25

+ 26:7 Яр 12:13, Яр 20:1-2

+ 26:15 Яр 21:30

* 26:20 Эсек – бу ат ягьуди тилде «оьчешив» яда «эришивлюк» демекдир.

* 26:21 Ситна – бу ат ягьуди тилде «душманлыкъ» демекдир.

* 26:22 Регьобот – бу ат ягьуди тилде «эркин» демекдир.

+ 26:29 Айт 16:7

* 26:33 Шиба – бу ат ягьуди тилде «антлар» яда «етти» демекдир.

+ 26:34 Яр 36:2-3

+ 27:3 Яр 25:27-28

+ 27:28 Такр 33:13

+ 27:36 Яр 25:33

+ 27:40 2 Пач 8:14, 4 Пач 8:20-22

+ 27:46 Яр 26:35

+ 28:2 Яр 22:23, Яр 24:29-30

+ 28:9 Яр 25:13, Яр 36:3

+ 28:14 Яр 12:3, Яр 13:16, Яр 22:18, Яр 26:4

+ 28:18 Яр 35:14, 1 Пач 7:12

* 28:19 Бет-Эл – бу ат ягьуди тилде «Аллагьны уью» демекдир.

+ 28:19 Яр 35:6, Яр 35:15, Яр 48:3

+ 28:20 Сан 21:2, 1 Пач 1:11, 2 Пач 15:8

+ 28:22 Яр 14:20, Лев 27:30

+ 29:30 Лев 18:18

+ 29:31 1 Пач 1:19-20

* 29:32 Раубим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол мени къайгъымны гёрдю» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 29:33 Симон – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «эшитди» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:34 Леви – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «исинежек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:35 Ягьуда – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:6 Дан – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол дуван этди» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:8 Наптали – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ябушув» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:11 Гат – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «насип» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:13 Ашир – бу ат ягьуди тилде «насипли» демекдир.

+ 30:15 Лев 18:18

* 30:18 Иссакар – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «савгъатлав» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:20 Забулун – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътав» яда «гьюрмет» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:24 Юсуп – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къошсун» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 31:13 Яр 28:20-22

+ 31:45 Яр 28:18, Яр 35:14,

* 31:47 Егар-Сагьадута – бу ат арам тилде «бу тёбе шагьатдыр» демекдир. Гилат – бу ат ягьуди тилдеги «бу тёбе шагьатдыр» демекдир.

* 31:49 Миспа – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къарайгъан ер» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 31:53 Яр 16:5

* 32:2 Магьанайим – бу ат ягьуди тилдеги «эки къонуш» демекдир.

+ 32:9 Яр 31:3

+ 32:12 Яр 28:14-15

* 32:28 Исрайыл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол Аллагь булан ябуша» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:28 Яр 35:10

* 32:30 Пенуэл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «Аллагьны бети» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:30 Чыгъ 24:10, Чыгъ 33:20, Югь 1:18

* 33:17 Суккут – бу ат ягьуди тилде «аранлар» демекдир.

+ 33:18 Яр 12:6

+ 33:19 Аюб 42:11

+ 34:7 2 Пач 13:12

+ 34:8 Такр 22:28

+ 34:12 1 Пач 18:25

+ 35:1 Яр 28:10-22

+ 35:7 Яр 28:19

+ 35:8 Яр 24:59

+ 35:10 Яр 32:28

+ 35:11 Яр 17:6

+ 35:14 Яр 28:18, Яр 31:45

+ 35:15 Яр 28:19

+ 35:17 1 Пач 4:20

* 35:18 Бен-Они – бу ат ягьуди тилде «мени азап чегивлеримни уланы» демекдир.

* 35:18 Буньямин – бу ат ягьуди тилде «онг къолну уланы» демекдир.

+ 35:22 Яр 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Яр 13:18, Яр 23:2

+ 35:29 Яр 25:8

+ 36:1 Яр 25:30

+ 36:3 Яр 26:34, Яр 28:9

+ 36:12 Чыгъ 17:8

+ 36:20 Яр 14:6, Такр 2:12

+ 36:34 Яр 36:15, Аюб 2:11,

+ 37:13 Яр 33:18

+ 37:14 1 Пач 17:18

+ 37:17 4 Пач 6:13

+ 37:27 Яр 25:12-16

+ 37:34 Аюб 1:20

+ 38:8 Такр 25:5-6

+ 38:24 Лев 21:9

+ 38:26 Лев 18:15

* 38:29 Парес – бу ат ягьуди тилде «къутулмакъ», «сыпкъырылмакъ» демекдир.

* 38:30 Зарагь – бу ат ягьуди тилде «къызыл» яда «ярыкъ» демекдир.

+ 39:1 Яр 37:36

+ 39:9 Чыгъ 20:14

+ 39:15 Чыгъ 20:16

+ 40:20 Мк 6:21

+ 41:30 4 Пач 8:1

+ 41:45 Яр 46:20,

* 41:51 Манасса – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «унутмакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 41:52 Апрайим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «тюшюмлю» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 41:54 Яр 12:10

+ 42:6 Айт 11:26

+ 42:9 Яр 37:5-11

+ 42:22 Яр 37:21-22

+ 43:32 Яр 46:34

+ 44:20 Яр 37:3

+ 46:1 Яр 26:33

+ 46:4 Яр 50:13

+ 46:8 Чыгъ 6:14-16

+ 46:9 Чыгъ 6:14, Сан 26:5-6,

+ 46:10 Сан 26:13

+ 46:11 Сан 3:17, Сан 26:57

+ 46:12 Яр 38, Сан 26:19

+ 46:13 Сан 26:23-24,

+ 46:14 Сан 26:26

+ 46:16 Сан 26:15

+ 46:17 Сан 26:44-46,

+ 46:20 Яр 41:45, Сан 26:28-37

+ 46:21 Сан 26:38-41,

+ 46:23 Сан 26:42

+ 46:24 Сан 26:48-49,

+ 46:27 Чыгъ 1:5

+ 46:34 Яр 43:32, Чыгъ 8:26

+ 47:9 Аюб 14:1, Заб 89:10

+ 47:11 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:37

+ 47:30 Яр 50:13

+ 47:31 3 Пач 1:47

+ 48:4 Яр 28:12-15, Яр 35:9-12

+ 48:7 Яр 35:19,

+ 48:19 Сан 1:33, Сан 1:35, Такр 33:17,

• 49:1 Такр 33:1-24

+ 49:4 Яр 35:22, Лев 18:7,

+ 49:5 Яр 34:25-29

+ 49:7 Сан 35:2,

+ 49:9 Вагь 5:5, Сан 23:24, Сан 24:9

+ 49:10 Сан 24:17

+ 49:16 Яр 30:6

+ 49:18 Заб 118:166

+ 49:24 Заб 22:1

+ 49:26 Такр 33:15, Такр 33:13-17

+ 49:31 Яр 23:16-19, Яр 35:29

* 50:11 Абел-Мисрайим – бу ат ягьуди тилде «мисрилилени ваягьы» деген маънаны англата.

+ 50:13 Яр 23:16

+ 50:23 Сан 32:39

+ 50:24 Чыгъ 3:16-17

+ 50:25 Чыгъ 13:19

+ 1:4 Яр 35:23-26

+ 1:5 Яр 46:27

+ 1:8 Элч 7:18

+ 1:11 Яр 15:13, Яр 47:11

+ 2:1 Чыгъ 6:20, Сан 26:59

* 2:10 Муса – бу ат ягьуди тилде «чыгъармакъ» деген сёзге ошашлы геле.

* 2:18 Бу адамны башгъа аты – Итро. Энниден сонг текстде шо ат къоллана (къара 3:1).

+ 2:18 Сан 10:29

* 2:22 Гершом – бу ат ягьуди тилдеги «гелгинчи шонда» деген сёзлеге ошашлы геле.

+ 2:24 Яр 15:14, Яр 46:4

+ 2:25 1 Пач 9:16

+ 3:1 3 Пач 19:8

+ 3:6 Элч 7:32

+ 3:8 Такр 26:15

+ 3:9 1 Пач 2:24-25

+ 3:14 Югь 8:58

+ 3:20 Чыгъ 12:31

+ 3:21 Яр 15:14

+ 4:11 Айт 20:12

+ 4:19 Чыгъ 2:15

* 4:24 Муса уланын сюннетлемеген саялы, Раббибиз огъар къазаплангъан болма тарыкъ.

+ 5:2 Аюб 21:15

+ 6:3 Яр 17:1

+ 6:8 Яр 15:18, Яр 26:3, Яр 35:12

+ 6:14 Яр 46:8-11

+ 6:15 Яр 46:10, Сан 26:12-13

+ 6:16 Сан 3:17,

+ 6:19 Сан 26:57-58

+ 6:20 Сан 26:59

+ 6:21 Сан 16:1-35

+ 6:22 Лев 10:4

+ 6:23 Сан 1:7, Сан 2:3, Сан 26:60-61

+ 6:24 Сан 26:11,

+ 6:25 Сан 25:7

+ 8:8 Чыгъ 9:28, Чыгъ 10:17

+ 8:26 Яр 43:32, Яр 46:34

+ 9:12 Заб 104:25

+ 9:16 Рум 9:17

+ 9:23 Вагь 11:19, Вагь 16:21

+ 9:28 Чыгъ 8:8, Чыгъ 10:17

+ 9:29 Чыгъ 19:5, Такр 10:14, Заб 23:1

+ 10:4 Вагь 9:3

+ 10:16 Лкъ 15:18

+ 10:17 Чыгъ 8:8, Чыгъ 9:28

• 12:1 Лев 23:5-8, Сан 28:16-25, Такр 16:1-8

+ 12:6 Сан 9:10-11

+ 12:12 Сан 33:4

* 12:13 Мен оьтюп гетежекмен – ягьуди тилдеги пасагь («къырыйындан оьтмек») деген ишликни айтылышы пасха байрамны атыны айтылышына ошашлы чалына.

* 12:22 Иссоп – къалын япыракълары булангъы уьлкюлю от.

+ 12:22 Лев 14:6, Сан 19:6, Сан 19:18, Заб 50:9

+ 12:26 Чыгъ 13:14, Такр 6:20,

+ 12:35 Чыгъ 11:2

+ 12:36 Яр 15:14

+ 12:37 Сан 11:21, Сан 33:5

+ 12:40 Яр 15:13, Элч 7:6, Гал 3:17

+ 12:46 Сан 9:12, Югь 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Сан 9:14, Сан 15:15-16, Такр 10:19

+ 13:2 Чыгъ 22:29, Чыгъ 34:19, Лев 27:26, Сан 3:13, Сан 8:16, Сан 18:15-17, Такр 15:19, Лкъ 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8

+ 13:9 Такр 6:8, Такр 11:18

+ 13:14 Чыгъ 12:26, Такр 6:20

+ 13:17 Сан 14:1-4

+ 13:19 Яр 50:25

+ 13:20 Сан 33:6

+ 13:21 Чыгъ 40:34, Сан 9:15, Сан 10:34, Такр 1:33

+ 14:2 Сан 33:7

+ 14:8 Сан 33:3

+ 14:14 Такр 1:30, Такр 3:22,

+ 14:21 4 Пач 2:8

+ 15:1 Заб 75:7

+ 15:2 Заб 117:13,

+ 15:3 Заб 23:8

+ 15:6 Заб 117:15

+ 15:8 Заб 77:13, 2 Пач 22:16

+ 15:11 Такр 3:24, Такр 33:26, 1 Пач 2:2, 2 Пач 7:22, 3 Пач 8:23, Заб 85:8, Заб 88:7-9,

+ 15:15 Сан 14:14, Сан 22:2-4,

+ 15:17 Заб 77:54

+ 15:18 Заб 9:37, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 15:20 Чыгъ 2:4-8, Сан 12, Сан 20:1, Сан 26:59, Такр 24:9, 1 Пач 18:6

+ 15:21 Заб 75:7

+ 15:22 Яр 16:7, Сан 33:8

* 15:23 Марра – бу ат «аччылыкъ» деген маънаны англата.

+ 15:26 Заб 102:3

+ 15:27 Сан 33:9

+ 16:1 Сан 33:1

+ 16:3 Сан 14:2, Сан 20:3, Сан 11:4-5

+ 16:7 Сан 16:11

+ 16:13 Сан 11:31, Сан 11:7-9

* 16:16 Омер – 2 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 16:16 Чыгъ 16:36

+ 16:18 2 Кор 8:15

+ 16:23 Чыгъ 20:8-11

* 16:31 Манна – бу сёз ягьуди тилде айтылышына гёре «Бу недир?» деген соравгъа ошашлы чалына (къара: 16:15).

+ 16:35 Сан 14:33, Такр 8:2,

* 16:36 Епа – 20 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 17:1 Сан 33:12, Сан 33:14

+ 17:2 Сан 20:3-5

+ 17:4 Сан 14:10

+ 17:6 Сан 20:7-11

* 17:7 Масса – бу ат «сынап къарав» деген маънаны англата. Мариба – бу ат «эришивлюк» деген маънаны англата.

+ 17:8 Яр 36:12, Сан 13:30, Сан 24:20, Такр 25:17-18, 1 Пач 15:2

+ 17:14 1 Пач 15:7-8

+ 18:1 Чыгъ 3:1

+ 18:18 Сан 11:14, Такр 1:12

+ 18:21 Такр 16:18,

+ 18:25 Такр 1:15

+ 18:26 Такр 1:17

+ 19:2 Сан 33:15

+ 19:4 Такр 32:11

+ 19:5 Такр 7:6, Такр 14:2, Такр 26:18, Заб 134:4, Чыгъ 9:29, Такр 10:14

+ 19:6 Такр 14:21, 1 Пет 2:5, 1 Пет 2:9, Вагь 1:6, Вагь 5:10, Вагь 20:6

+ 19:8 Чыгъ 24:3

+ 19:10 Сан 11:18

+ 19:13 Ягь 12:20

+ 19:21 1 Пач 6:19

+ 19:22 Лев 10:1-3

• 20:1 Такр 5:6-21

+ 20:2 Лев 26:13

+ 20:3 Такр 32:39, 4 Пач 17:35, Заб 80:10

+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 20:5 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 20:6 Такр 5:10, Такр 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Яр 2:2, Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 20:13 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 20:16 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 20:19 Такр 5:27, Ягь 12:19

+ 20:25 Такр 27:5-6,

+ 21:2 Лев 25:39-40, Такр 15:12,

+ 21:6 Такр 15:16-17

+ 21:10 1 Кор 7:3

+ 21:12 Яр 9:6, Лев 24:17, Сан 35:31

+ 21:13 Такр 19:4-5, Сан 35:11, Сан 35:22,

* 21:14 Бырынгъы заманларда къурбан этеген ер оьзлени гьызарлайгъанлардан къачып яшынагъан ер гьисаплангъан.

+ 21:14 3 Пач 2:28-34

+ 21:16 Такр 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Айт 20:20, Мат 15:4, Мк 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Такр 19:21, Мат 5:38

+ 21:28 Яр 9:5

+ 21:30 Сан 35:31

* 21:32 350 грамгъа ювукъ.

+ 21:34 Лев 24:18

+ 22:1 2 Пач 12:6

+ 22:4 Айт 6:31

+ 22:11 3 Пач 8:31, Ягь 6:16

+ 22:16 Такр 22:28-29

+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Такр 18:10-12

+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Такр 27:21

+ 22:21 Чыгъ 23:9, Лев 19:33, Такр 24:17

+ 22:22 Такр 27:19,

+ 22:24 Заб 108:9

+ 22:25 Лев 25:35-37, Такр 23:19,

+ 22:26 Такр 24:13

+ 22:28 3 Пач 21:10, Элч 23:5

+ 22:29 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 22:30 Лев 22:27

+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8

+ 23:1 Чыгъ 20:16

+ 23:3 Лев 19:15

+ 23:4 Такр 22:1

+ 23:6 Чыгъ 22:21-22, Айт 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11, Айт 17:15, Айт 24:24,

+ 23:8 Такр 16:19, 1 Пач 8:3

+ 23:9 Чыгъ 22:21

+ 23:11 Лев 25:2-7

+ 23:12 Чыгъ 20:9-10

+ 23:13 Заб 15:4,

+ 23:14 Сан 28:16-31, Такр 16:1-17

+ 23:15 Чыгъ 12:15, Чыгъ 34:20

* 23:16 Гечге таба шо байрамгъа Чатырланы байрамы деп айтылма башлагъан (къара: Лев 23:33-43).

+ 23:16 Чыгъ 34:22, Такр 16:9, Лев 23:33-43, Сан 29:12-39, Такр 16:13-15, Такр 31:10-11

+ 23:17 Чыгъ 34:23

+ 23:19 Чыгъ 34:26, Такр 26:2, Чыгъ 34:26, Лев 22:28, Такр 14:21, Такр 22:6

+ 23:20 Чыгъ 14:9, Мат 11:10, Мк 1:2, Лкъ 7:27

+ 23:22 Яр 12:3, Такр 30:7

+ 23:23 Чыгъ 33:2, Такр 7:1,

+ 23:24 Чыгъ 20:5, Сан 33:52

+ 23:25 Такр 7:15

+ 23:26 Такр 7:14

+ 23:27 Такр 2:25, Такр 28:7,

+ 23:28 Такр 7:20,

+ 23:29 Такр 7:22

+ 23:31 Яр 15:18, Сан 34:1-12, Такр 11:24, Заб 71:8

+ 23:33 Чыгъ 34:12, Такр 7:16, Заб 105:36

+ 24:1 Чыгъ 6:23, Сан 11:16

+ 24:3 Чыгъ 19:8

+ 24:8 Мк 14:24, Ягь 9:20

+ 24:10 Яр 32:30, Чыгъ 33:20, Югь 1:18,

+ 24:12 3 Пач 19:11, Чыгъ 31:18

+ 24:13 Сан 11:28, Сан 14:6, Сан 27:18

+ 24:17 Чыгъ 24:1, Такр 4:24, Ягь 12:29

+ 24:18 Чыгъ 34:28, 3 Пач 19:8

• 25:1 Чыгъ 35:4-9

* 25:7 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан (къара 28:6-14).

+ 25:8 Лев 26:11-12, 3 Пач 6:13,

• 25:10 Чыгъ 37:1-9

+ 25:10 Такр 10:1

* 25:17 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 25:18 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

+ 25:21 3 Пач 8:9

+ 25:22 Лев 16:2, Сан 7:89, Сан 17:4

• 25:23 Чыгъ 37:10-16

* 25:25 Аяны – 7,5 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 25:30 Лев 24:5-9

• 25:31 Чыгъ 37:17-24

* 25:39 Талант – 30 килогъа ювукъ авурлукъну бир къайдасы.

• 26:1 Чыгъ 36:8-19

+ 26:14 Чыгъ 25:5

• 26:15 Чыгъ 36:20-34

• 26:31 Чыгъ 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, Мат 27:51, Ягь 9:3

+ 26:33 3 Пач 6:16, Мк 15:38

• 27:1 Чыгъ 38:1-7

+ 27:2 3 Пач 1:50, 3 Пач 2:28

+ 27:3 3 Пач 7:40,

• 27:9 Чыгъ 38:9-20

• 27:20 Лев 24:1-4

* 27:21 Ёлугъув чатыры – Аллагь булан ёлугъув деген маънада. Мунда Сыйлы чатыргъа шолай айтылгъан.

+ 27:21 Чыгъ 33:7

• 28:6 Чыгъ 39:1-7

• 28:15 Чыгъ 39:8-21

+ 28:17 Вагь 21:19-20

* 28:30 Урим ва Туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шоланы къоллайгъан къайдасы белгили тюгюл.

+ 28:30 Лев 8:8, Сан 27:21, Такр 33:8, 1 Пач 28:6,

• 28:31 Чыгъ 39:22-31

+ 28:38 Сан 18:1

+ 28:39 Лев 16:4,

• 29:1 Лев 8

+ 29:2 Лев 2:4

+ 29:7 Чыгъ 30:30

+ 29:12 Чыгъ 27:2

+ 29:13 Лев 3:3-4

+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27

+ 29:18 Лев 1:9

+ 29:25 Чыгъ 29:18

* 29:27 Багъышлавну къурбаны – Гьарунгъа ва ону уланларына дин къуллукъчу даража берилегенде этилеген къурбан.

+ 29:29 Сан 20:26

+ 29:33 Лев 22:10

+ 29:36 Чыгъ 30:26

+ 29:37 Чыгъ 30:29, Лев 6:18

• 29:38 Сан 28:1-8

+ 29:41 Чыгъ 29:18

+ 29:45 Чыгъ 25:8

• 30:1 Чыгъ 37:25-28

+ 30:2 Чыгъ 27:2

+ 30:6 3 Пач 6:22

+ 30:9 Лев 10:1

+ 30:10 Лев 16:34

+ 30:12 Чыгъ 38:25, Сан 1:2-4, 2 Пач 24:15

* 30:13 Гера – бир грамны яртысына ювукъ.

+ 30:13 Лев 27:25, Сан 3:47, Сан 18:16,

+ 30:16 Сан 31:54

• 30:17 Чыгъ 40:30-32

+ 30:18 Чыгъ 38:8

+ 30:25 Чыгъ 37:29

+ 30:28 Лев 8:10-11

+ 30:29 Чыгъ 29:37, Лев 6:18

+ 30:30 Чыгъ 29:7, Лев 8:10

+ 30:35 Чыгъ 37:29

• 31:1 Чыгъ 35:30-35

+ 31:3 3 Пач 7:14

• 31:12 Чыгъ 20:8-11

+ 31:14 Чыгъ 35:2, Сан 15:32-36

+ 31:17 Яр 2:22, Чыгъ 20:8-11

+ 31:18 Чыгъ 24:12

• 32:1 Такр 9:11-19

+ 32:1 Чыгъ 24:18, Элч 7:40

+ 32:4 3 Пач 12:28

+ 32:6 1 Кор 10:7

+ 32:9 Такр 10:16

+ 32:10 Сан 14:12

+ 32:13 Яр 22:16-17, Яр 26:4

+ 32:14 Сан 14:20, 2 Пач 24:16,

+ 32:20 Такр 9:21

+ 32:25 Айт 29:18

+ 32:27 Такр 13:6-9

* 32:32 Мунда Раббибизни халкъыныки болгъанланы атлары язылгъан яшав береген китапны гьакъында сёз юрюле (къара: Забур 68:29).

+ 33:2 Чыгъ 23:23

+ 33:3 Чыгъ 3:8

+ 33:5 Сан 16:21

+ 33:7 Чыгъ 27:21

+ 33:16 Чыгъ 19:5, Сан 23:9

+ 33:19 Рум 9:15

+ 33:20 Яр 32:30, Югь 1:18

• 34:1 Такр 10:1-4

+ 34:2 3 Пач 19:11

+ 34:3 Чыгъ 19:12-13

+ 34:6 Сан 14:17-18, Заб 85:15, Заб 102:8, Заб 110:4, Заб 111:4, Заб 114:5, Заб 144:8,

+ 34:7 Чыгъ 20:5-6, Такр 5:9

+ 34:12 Чыгъ 23:33

* 34:13 Ашера деген тиши аллагьны белгиси.

+ 34:13 Чыгъ 23:24, Такр 7:5

+ 34:14 Чыгъ 20:5

+ 34:15 Сан 25:2

+ 34:16 Такр 7:3-4, 3 Пач 11:2-4, 3 Пач 16:31

+ 34:17 Чыгъ 20:4

+ 34:18 Чыгъ 12:14, Лев 23:6

+ 34:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 34:20 Чыгъ 23:15

+ 34:21 Чыгъ 20:8-11

+ 34:23 Чыгъ 23:17

+ 34:25 Чыгъ 23:18, Такр 16:4

+ 34:26 Чыгъ 23:19, Лев 22:28, Такр 14:21

+ 34:28 Чыгъ 24:18

+ 34:29 2 Кор 3:7-18

+ 34:34 2 Кор 3:16

+ 34:35 2 Кор 3:7-18

+ 35:2 Чыгъ 20:8-11, Чыгъ 31:14

• 35:4 Чыгъ 25:1-7

+ 35:7 Чыгъ 25:5

+ 35:23 Чыгъ 25:5

• 35:30 Чыгъ 31:1-6

• 36:8 Чыгъ 26

+ 36:19 Чыгъ 25:5

• 37:1 Чыгъ 25:10-20

+ 37:1 Такр 10:3

• 37:10 Чыгъ 25:23-29

• 37:17 Чыгъ 25:31-39

• 37:25 Чыгъ 30:1-5

+ 37:29 Чыгъ 30:22-25, Чыгъ 30:34-38

• 38:1 Чыгъ 27:1-8

+ 38:8 Чыгъ 30:18

• 38:9 Чыгъ 27:9-19

+ 38:21 Элч 7:44, Вагь 15:5

+ 38:25 Чыгъ 30:12

+ 38:26 Сан 1:46, Сан 2:32, Сан 26:51

• 39:1 Чыгъ 28:6-43

+ 39:34 Чыгъ 25:5

+ 40:20 3 Пач 8:9

+ 40:34 Чыгъ 13:21, Вагь 15:8

+ 40:36 Сан 9:17-22

+ 1:2 Лев 6:8-13

+ 1:9 Чыгъ 29:18

+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Сан 6:10

+ 1:17 Яр 15:10, Лев 1:9

+ 2:1 Лев 6:14-18, Сан 15:4-9

* 2:2 Белги гьисапдагъы пай йимик – къурбанлыкъ дин къуллукъчулагъа рызкъы гьисапда тийгенде, шо къурбанлыкъны бир гесегин къурбан этеген ерге салып яллатма тюше. Шо гесек къурбан этилгенликни гёрсете.

+ 2:2 Лев 1:9

+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13

+ 2:4 Чыгъ 29:2

+ 2:5 Лев 6:21

+ 2:9 Лев 1:9

+ 2:11 Лев 6:17

+ 2:12 Чыгъ 23:19

+ 2:13 Сан 18:19,

+ 2:14 Лев 23:14

+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9

+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34

+ 3:5 Лев 1:9

+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Сан 28:2,

+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Яр 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Сан 15:22-29

+ 4:7 Чыгъ 30:1-2

+ 4:11 Чыгъ 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Сан 19:3, Сан 19:5

+ 4:13 Сан 15:24-25

+ 4:17 Сан 19:4

+ 4:27 Сан 15:27

+ 4:31 Лев 1:9

+ 5:2 Лев 11

+ 5:3 Лев 12

+ 5:4 1 Пач 14:24, 1 Пач 14:29,

+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8

+ 5:11 Сан 5:15

+ 5:13 Лев 2:3

+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Сан 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Сан 5:7

+ 6:2 Чыгъ 23:4, Лев 19:11

+ 6:5 Сан 5:7

+ 6:9 Лев 1:2-17

+ 6:10 Чыгъ 28:39-43

+ 6:11 Лев 4:2

+ 6:14 Лев 2

+ 6:17 Лев 2:11

+ 6:18 Чыгъ 29:37, Лев 6:18

+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9

+ 6:22 Чыгъ 29:23-25

+ 6:25 Лев 4

+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12

+ 6:30 Лев 16:27

+ 7:1 Лев 5:14

+ 7:7 Лев 14:13

+ 7:9 Лев 2:4-5

+ 7:10 Лев 2:3

+ 7:11 Лев 3

+ 7:12 Лев 2:4, Сан 6:15

+ 7:15 Лев 22:29-30

+ 7:16 Лев 19:5-8

+ 7:20 Лев 22:3

+ 7:23 Лев 3:16-17

+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 7:31 Сан 6:20

• 8:1 Чыгъ 29:1-36

* 8:8 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан. Урим ва Туммим – Чыгъ 28:30 баянлыкъгъа къара.

+ 8:8 Чыгъ 28:30

+ 8:9 Чыгъ 28:36

+ 8:10 Чыгъ 30:26-29, Сан 7:1

+ 8:12 Чыгъ 30:30

+ 8:15 Чыгъ 27:2

+ 8:16 Лев 3:3-4

+ 8:17 Лев 4:11-12

+ 8:21 Лев 1:9

+ 8:23 Лев 14:14-17

+ 9:11 Лев 4:11-12, Сан 19:5

+ 9:23 Сан 6:22-27

+ 9:24 3 Пач 18:38,

* 10:1 Ят болгъан ялынны алып – Надап ва Абигьут, къурбан этеген ерден тюгюл, къайдан буса да Сыйлы ерден тышдан алынгъан жыжымланы пайдаландыргъан; олар этген жинаятчылыкъ шону булан байлавлу.

+ 10:1 Чыгъ 6:23, Чыгъ 30:9

+ 10:2 Сан 11:1, Сан 16:35, Сан 3:4, Сан 26:61

+ 10:3 Чыгъ 19:22

+ 10:4 Чыгъ 6:18, Чыгъ 6:22

+ 10:6 Лев 21:10

+ 10:7 Лев 21:10

+ 10:10 Лев 11:47

+ 10:13 Лев 2:3

+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15

+ 10:18 Лев 6:26

• 11:1 Такр 14:3-20

+ 11:2 Мк 7:19, Элч 10:12-15, Рум 14:14

* 11:5 Даман – къаркъарасы къоян чакъы бир гиччирек жан. Гёрюнюшю гемиривчю жангъа ошашлы.

+ 11:22 Мк 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Сан 19:10, Сан 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Сан 19:15

+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12

+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Такр 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1 Пет 1:16, Ягь 12:10

+ 11:47 Лев 10:10,

+ 12:2 Лев 15:19

+ 12:3 Яр 17:12

+ 12:4 Лкъ 2:22

+ 12:8 Лев 1:14, Лкъ 2:24

+ 13:3 Сан 12:10, 4 Пач 5:1, 4 Пач 15:5,

+ 13:6 Лев 11:25

+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6

+ 13:46 Сан 5:2, Сан 12:14, Лкъ 17:12

+ 14:2 Мат 8:4, Мк 1:44, Лкъ 5:14, Лкъ 17:14

+ 14:4 Лев 1:14, Сан 19:6, Чыгъ 12:22

+ 14:7 4 Пач 5:10, Лев 16:22

+ 14:8 Лев 11:25

+ 14:13 Лев 7:7

+ 14:14 Лев 8:23

+ 14:25 Лев 8:23

+ 14:47 Лев 11:25

+ 14:49 Лев 14:4

+ 14:56 Лев 10:10

+ 15:5 Лев 11:25

+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32

+ 15:14 Лев 1:14

+ 15:16 Такр 23:10

+ 15:19 Лев 12:2

+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Мат 9:20, Мк 5:25, Лкъ 8:43

+ 15:29 Лев 1:14

+ 15:31 Сан 5:3, Сан 19:13, Сан 19:20,

+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Чыгъ 26:31, Чыгъ 30:10, Мат 27:51, Ягь 6:19, Ягь 9:3, Чыгъ 25:22

+ 16:4 Чыгъ 28:39-43,

+ 16:13 Чыгъ 25:21-22

+ 16:18 Чыгъ 30:10

+ 16:22 Лев 14:7

+ 16:23 Лев 6:11

+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Чыгъ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Сан 19:5, Ягь 13:11

+ 16:29 Лев 23:27-32, Сан 29:7-11

+ 16:32 Чыгъ 29:30

+ 17:5 Такр 12:15-20

+ 17:6 Яр 8:21, Лев 1:9

+ 17:9 Такр 12:20

+ 17:10 Яр 9:4-6, Лев 3:17

+ 17:11 Ягь 9:22

+ 17:13 Такр 12:16, Такр 12:24

+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40

• 18:1 Лев 20:11-22

+ 18:5 Такр 4:1, Такр 32:47, Айт 4:4, Рум 8:13, Рум 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Такр 22:30

+ 18:9 Такр 27:22, 2 Пач 13:12

+ 18:15 Яр 38:26

+ 18:16 Мат 14:4, Мк 6:18

+ 18:17 Такр 27:23

+ 18:18 Яр 29:30, Яр 30:15

+ 18:19 Лев 15:24

+ 18:20 Чыгъ 20:14

* 18:21 Мологь – аммунлуланы ялгъан аллагьы.

+ 18:22 Яр 19:5, Рум 1:27

+ 18:23 Чыгъ 22:19

+ 18:25 Сан 35:34,

+ 19:2 Лев 11:44, 1 Пет 1:16

+ 19:3 Чыгъ 20:8-12

+ 19:4 Чыгъ 20:3-5, Такр 5:8

+ 19:5 Лев 7:16-18

+ 19:9 Лев 23:22, Такр 24:19,

+ 19:11 Чыгъ 20:15, Лев 6:2-3, Эф 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Чыгъ 20:7, Такр 5:11,

+ 19:13 Такр 24:14-15, Рум 13:8

+ 19:15 Чыгъ 23:2-3, Такр 1:17

+ 19:16 Чыгъ 23:1, Чыгъ 23:7, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11

+ 19:17 Мат 18:15, Лкъ 17:3

+ 19:18 Айт 20:22, 1 Пач 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мк 12:31, Лкъ 10:27, Якъ 2:8, Рум 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Такр 22:9

+ 19:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29, Такр 18:10

+ 19:27 Лев 21:5

+ 19:28 Лев 21:5, Такр 14:1

+ 19:29 Такр 23:17

+ 19:30 Лев 26:2

+ 19:31 Чыгъ 22:18, Такр 18:11, 1 Пач 28:7

+ 19:32 Айт 20:29

+ 19:33 Чыгъ 22:21

+ 19:34 Чыгъ 12:49, Лев 24:22, Сан 15:16, Такр 10:19

+ 19:36 Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10,

+ 20:2 Лев 18:21

+ 20:3 Лев 17:10,

+ 20:4 Такр 17:2-5

+ 20:6 Лев 19:31

+ 20:7 Лев 11:44

+ 20:9 Чыгъ 21:17

+ 20:10 Чыгъ 20:14, Лев 18:20, Такр 22:22, Югь 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Такр 22:30, Яр 35:22

+ 20:12 Яр 38:26

+ 20:13 Лев 18:22, Рум 1:27

+ 20:14 Лев 18:17, Такр 27:23

+ 20:15 Чыгъ 22:19

+ 20:17 Лев 18:9, 2 Пач 13:12

+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19

+ 20:19 Лев 18:12-13

+ 20:20 Лев 18:14

+ 20:21 Лев 18:16, Мат 14:4, Мк 6:18

+ 20:24 Чыгъ 3:17

+ 20:25 Лев 11:2-47, Такр 14:4-20

+ 20:26 Лев 11:44

+ 20:27 Лев 19:31, Чыгъ 22:18

+ 21:5 Лев 19:27

+ 21:6 Лев 3:11

+ 21:8 Лев 11:44

+ 21:9 Яр 38:24

+ 21:10 Лев 10:6,

+ 21:11 Сан 19:14

+ 21:12 Лев 10:7

+ 21:18 Такр 23:1

+ 22:3 Лев 7:20-21

+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Сан 19:11

+ 22:8 Чыгъ 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15

+ 22:10 Чыгъ 29:33

+ 22:11 Сан 18:11

+ 22:14 Лев 6:5

+ 22:20 Такр 15:21, Такр 17:1,

+ 22:27 Чыгъ 22:30

+ 22:28 Чыгъ 23:19, Такр 22:6

+ 22:29 Лев 7:12

+ 22:30 Лев 7:12-15

+ 22:33 Сан 15:41

+ 23:3 Чыгъ 20:8, Чыгъ 35:2

+ 23:5 Чыгъ 12:1-13

+ 23:8 Чыгъ 12:14-20, Чыгъ 13:3-7

* 23:10 Будайны биринчи кюлтеси – Паластинде башлап арпаны ора болгъан.

+ 23:10 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Сан 15:20, Такр 26:2

+ 23:15 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Такр 16:9

+ 23:22 Лев 19:9, Такр 24:19,

+ 23:24 Сан 29:1-6

+ 23:27 Лев 16:29-31, Сан 29:7-11

+ 23:34 Сан 29:12-39, Такр 16:13-15

+ 23:39 Чыгъ 23:16

+ 24:2 Чыгъ 25:31, Чыгъ 27:20-21

+ 24:6 Чыгъ 25:30

+ 24:9 1 Пач 21:6, Мат 12:4

+ 24:12 Сан 15:34

+ 24:14 Сан 15:35-36

+ 24:15 Чыгъ 20:7, Такр 5:11

+ 24:16 3 Пач 21:10

+ 24:17 Яр 9:6, Чыгъ 21:12, Сан 35:31

+ 24:18 Чыгъ 21:33, Чыгъ 21:34

+ 24:19 Чыгъ 21:23-25, Такр 19:21, Мат 5:38

+ 24:22 Чыгъ 12:49, Лев 19:34, Сан 15:16, Такр 10:19

• 25:1 Чыгъ 23:10-11

+ 25:3 Лев 26:34-35

+ 25:9 Лев 23:27

+ 25:15 Лев 27:17-24

+ 25:21 Такр 28:8

+ 25:25 Сан 27:11,

+ 25:28 Лев 27:19-21

+ 25:32 Сан 35:2,

+ 25:35 1 Югь 3:17

+ 25:36 Чыгъ 22:25-27, Такр 15:7-8

+ 25:39 4 Пач 4:1, Мат 18:25, Такр 24:14

+ 25:40 Чыгъ 21:2, Такр 15:12

+ 25:42 1 Кор 7:23

+ 25:43 Эф 6:9

+ 25:54 Чыгъ 21:2, Такр 15:12

• 26:1 Такр 11:13-15, Такр 28:1-14

+ 26:1 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 23:24

+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Такр 11:14, Такр 28:12, Заб 66:7, Заб 84:13

+ 26:8 Такр 32:30,

+ 26:12 Вагь 21:3

+ 26:13 Чыгъ 20:2, Такр 5:6

• 26:14 Такр 28:15-68

+ 26:16 Такр 28:22, 3 Пач 8:37,

+ 26:17 3 Пач 8:33, Айт 28:1

+ 26:21 Яр 4:15, Заб 78:12

+ 26:22 Такр 32:24

+ 26:29 Такр 28:53, 4 Пач 6:29,

+ 26:30 4 Пач 23:20,

+ 26:31 4 Пач 25:9

+ 26:32 Такр 29:24, 3 Пач 9:8,

+ 26:33 Такр 4:27, Такр 28:64,

+ 26:34 Чыгъ 23:10-11, Лев 25:2-7,

+ 26:40 3 Пач 8:47,

+ 27:2 Сан 30, 1 Пач 1:11, 1 Пач 1:28

+ 27:13 Лев 6:5

+ 27:17 Лев 25:15

+ 27:20 Лев 25:28

+ 27:21 Сан 18:14

* 27:25 Гера – Чыгъ 30:13 баянлыкъгъа къара.

+ 27:25 Чыгъ 30:13

+ 27:26 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 27:27 Лев 6:5

+ 27:29 Сан 21:2,

+ 27:30 Сан 18:21, Такр 14:22

+ 27:31 Лев 6:5

+ 1:1 Чыгъ 19:1, Чыгъ 25:22

+ 1:2 Чыгъ 30:12-14, Чыгъ 38:26, Сан 26:2, 2 Пач 24:1,

+ 1:5 Сан 7:30

+ 1:6 Сан 7:36

+ 1:7 Чыгъ 6:23,

+ 1:8 Сан 7:18

+ 1:9 Сан 7:24

+ 1:10 Сан 7:48

+ 1:11 Сан 7:60

+ 1:12 Сан 7:66

+ 1:13 Сан 7:72

+ 1:14 Сан 7:42

+ 1:15 Сан 7:78

+ 1:21 Сан 26:7

+ 1:23 Сан 26:14

+ 1:25 Сан 26:18

+ 1:27 Сан 26:22

+ 1:29 Сан 26:25

+ 1:31 Сан 1:27

+ 1:33 Сан 26:37

+ 1:35 Сан 26:34

+ 1:37 Сан 26:41

+ 1:39 Сан 26:43

+ 1:41 Сан 26:47

+ 1:43 Сан 26:50

+ 1:46 Чыгъ 38:26, Сан 26:51

+ 1:53 Сан 8:19, Сан 16:46, Сан 18:5,

+ 2:3 Сан 1:7

+ 2:9 Сан 10:14

+ 2:16 Сан 10:18-20

+ 2:17 Сан 10:17, Сан 10:21

+ 2:24 Сан 10:22-24

+ 2:31 Сан 10:25-27

+ 2:32 Чыгъ 38:26, Сан 1:46, Сан 26:51

+ 2:33 Сан 1:47-53

+ 3:2 Чыгъ 6:23

+ 3:4 Лев 10:2,

+ 3:6 Сан 18:2

+ 3:9 Сан 8:19, Сан 18:6

+ 3:10 Сан 16:40,

+ 3:13 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 3:17 Яр 46:11, Чыгъ 6:16-19, Чыгъ 10:2

+ 3:23 Сан 1:53

+ 3:25 Сан 4:24-26

+ 3:31 Сан 4:4, Сан 4:15

+ 3:32 Сан 4:16

+ 3:36 Сан 4:31-32

+ 3:39 Сан 26:62

+ 3:47 Чыгъ 13:13, Сан 18:15-16, Чыгъ 30:13

+ 4:3 Сан 8:24-25,

+ 4:6 Чыгъ 25:5

+ 4:15 2 Пач 6:6-7,

+ 4:16 Сан 3:32

+ 4:20 1 Пач 6:19

+ 4:24 Сан 3:25-26

+ 4:31 Сан 3:36-37

+ 5:2 Лев 13:3, Лев 15:2, Лев 13:46

+ 5:3 Лев 15:31

+ 5:6 Лев 6:2-3

+ 5:7 Лев 5:5, Лев 6:5

+ 5:13 Чыгъ 20:14, Лев 18:20

* 5:15 2 литрге ювукъ.

+ 5:15 Лев 5:11

+ 5:22 Заб 108:18

* 6:2 Назорлукъ – бу сёз «айрылыв», «багъышлав» деген маъналаны бере.

+ 6:6 Лев 21:11

* 6:7 Демек, назорлуну Аллагьгъа багъышлангъанлыгъын белгилейген узун чачлары.

+ 6:10 Лев 1:14, Лев 5:7

+ 6:14 Лев 3:6, Лев 4:32

+ 6:15 Лев 2:4

+ 6:19 Чыгъ 29:23-24

+ 6:20 Лев 7:31

+ 6:23 Лев 9:23, Такр 21:5,

+ 6:24 Заб 120:8, Заб 133:3

+ 6:25 Заб 4:7, Заб 30:17, Заб 66:2, Заб 79:4, Заб 79:8, Заб 79:20, Заб 118:135

+ 7:1 Чыгъ 40:17, Лев 8:10

+ 7:7 Сан 4:25

+ 7:8 Сан 4:31

+ 7:9 Сан 3:31

+ 7:12 Чыгъ 6:23, Сан 1:7

+ 7:14 Чыгъ 30:34-35

+ 7:15 Лев 1:2-3

+ 7:16 Лев 4:23-24

+ 7:17 Лев 3:1

+ 7:18 Сан 1:8

+ 7:24 Сан 1:9

+ 7:30 Сан 1:5

+ 7:36 Сан 1:6

+ 7:42 Сан 1:14

+ 7:48 Сан 1:10,

+ 7:54 Сан 1:10

+ 7:60 Сан 1:11

+ 7:66 Сан 1:12

+ 7:72 Сан 1:13

+ 7:78 Сан 1:15

+ 7:89 Чыгъ 25:22

+ 8:7 Сан 19:9, Сан 19:17

+ 8:8 Лев 2:1

+ 8:14 Сан 3:45

+ 8:16 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 8:19 Сан 3:9, Сан 1:53

+ 8:24 Сан 4:3,

+ 9:2 Чыгъ 12:1, Лев 23:5

+ 9:6 Лев 21:1, Сан 5:2

+ 9:11 Чыгъ 12:6,

+ 9:12 Чыгъ 12:46, Югь 19:36

+ 9:14 Чыгъ 12:48-49

+ 9:15 Чыгъ 13:21, Чыгъ 40:17

+ 9:17 Чыгъ 40:36

+ 10:5 Сан 2:3-9

+ 10:6 Сан 2:10-16

+ 10:9 Сан 31:6,

+ 10:10 Сан 29:1, Заб 80:4, Сан 28:11-15

+ 10:12 Яр 21:21

+ 10:14 Сан 2:9, Сан 1:7-9

+ 10:17 Сан 2:17

+ 10:18 Сан 2:10-16

+ 10:21 Сан 4:4-15, Сан 7:9

+ 10:22 Сан 2:18-24

+ 10:25 Сан 2:25-31

* 10:29 Рагъуйыл – Итрону башгъача аты.

+ 10:29 Чыгъ 2:18, Яр 12:7, Яр 32:12

* 10:29-32 Нечик де Муса Гьубапны рази эте, ол да исрайыллылар булан ёл чыгъа.

+ 10:34 Чыгъ 13:21

+ 10:35 Заб 67:2,

+ 11:1 Лев 10:2, Сан 16:35

+ 11:2 Якъ 5:16

* 11:3 Бу атны айтылышы «яллав» деген ягьуди сёзге ошашлы чалына.

+ 11:4 Чыгъ 12:38, 1 Кор 10:6

+ 11:6 Сан 21:5

+ 11:8 Чыгъ 16:13, Чыгъ 16:15-31

+ 11:14 Чыгъ 18:18, Такр 1:9

+ 11:16 Чыгъ 24:1, Такр 1:15

+ 11:17 4 Пач 2:9,

+ 11:18 Чыгъ 19:10

+ 11:21 Чыгъ 12:37

+ 11:23 Сан 23:19,

+ 11:31 Чыгъ 16:13

* 11:34 Бу ат «гючлю гьаваслыкъны къабурлары» деген маънаны англата.

+ 11:35 Сан 33:17

+ 12:6 Яр 46:2,

+ 12:7 Ягь 3:2, Ягь 3:5

+ 12:8 Чыгъ 33:11, Чыгъ 33:19

+ 12:10 Лев 13:3

+ 12:14 Лев 13:46, Сан 5:2

• 13:1 Такр 1:19-25

+ 13:1 Сан 10:12, Яр 21:21

+ 13:4 Сан 32:8, Такр 1:22

+ 13:7 Сан 13:31

+ 13:17 Сан 11:28, Сан 14:6

+ 13:23 Заб 77:12, Заб 77:43,

* 13:24 Ягьуди тилде бу ат «юзюм борла» деген маънаны англата.

+ 13:24 Сан 32:9, Такр 1:24-25

+ 13:30 Чыгъ 17:8

+ 13:31 Сан 13:7, Сан 14:6, Сан 26:65, Сан 32:12, Сан 34:19, Такр 1:36,

+ 13:34 Яр 6:4,

• 14:1 Такр 1:26-32

+ 14:2 Чыгъ 16:3, Сан 20:3

+ 14:5 Сан 16:4, Сан 16:22, Сан 16:45, Сан 20:6,

+ 14:6 Чыгъ 24:13, Сан 11:28, Сан 13:31, Мк 14:63, Элч 14:14

+ 14:9 Рум 8:31

+ 14:10 Чыгъ 17:4

+ 14:12 Чыгъ 32:10

+ 14:14 Чыгъ 15:14-15

+ 14:16 Такр 9:28

+ 14:17 Чыгъ 34:6, Чыгъ 20:5, Такр 5:9

• 14:20 Такр 1:34-40

+ 14:21 Заб 71:19,

+ 14:23 Такр 12:9-10, Заб 94:11

+ 14:24 Сан 13:30, Сан 14:6,

+ 14:29 Ягь 3:17, Сан 1:2-3

+ 14:30 Сан 26:64-65

+ 14:33 Такр 1:3, Такр 8:2

+ 14:38 Сан 26:65

• 14:39 Такр 1:40-46

+ 14:43 Сан 13:30

* 14:44 Бу иш Аллагь исрайыллылар булан бармагъанны, Ол ябушувда олагъа кёмек этмежекни англата.

+ 14:45 Сан 21:3,

+ 15:3 Чыгъ 29:18, Лев 1:2-3, Лев 22:21, Чыгъ 23:14

* 15:4 Гин – 3,3 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 15:8 Лев 3:1

+ 15:10 Лев 1:9

+ 15:15 Чыгъ 12:49, Лев 19:34, Лев 24:22, Такр 10:19

+ 15:22 Лев 4:2, Лев 4:27, Лев 5:15

+ 15:24 Лев 4:13

+ 15:27 Лев 4:27-28

+ 15:29 Сан 15:15

+ 15:30 Ягь 10:26

+ 15:32 Чыгъ 35:3

+ 15:34 Лев 24:12

+ 15:35 Чыгъ 31:14, Лев 24:14-16

+ 15:38 Такр 22:12, Мат 23:5

+ 15:40 Лев 11:44

+ 15:41 Лев 22:33

• 16:1 Заб 105:16-18

+ 16:1 Чыгъ 6:16, Чыгъ 6:18, Чыгъ 6:21

+ 16:3 Чыгъ 19:6

+ 16:4 Сан 14:5

+ 16:5 2 Тим 2:19

+ 16:7 Лев 10:1

+ 16:9 Сан 8:14

+ 16:11 Чыгъ 16:7-8

+ 16:13 Чыгъ 2:14

+ 16:15 1 Пач 12:3

+ 16:21 Чыгъ 33:5

+ 16:22 Сан 14:5, Сан 27:16, Аюб 12:10, Элч 17:28, Яр 18:23

+ 16:26 2 Тим 2:19

+ 16:29 3 Пач 22:28

+ 16:30 Заб 54:16

+ 16:33 Айт 1:12

+ 16:35 Лев 10:2, Сан 11:1

+ 16:40 Сан 3:10,

+ 16:45 Чыгъ 33:5, Сан 14:5

+ 16:46 Лев 16:12, Сан 1:53

+ 16:48 Сан 25:8, 2 Пач 24:25

+ 17:4 Чыгъ 25:22

+ 17:8 Ягь 9:4

+ 18:1 Чыгъ 28:38

+ 18:2 Сан 3:6-10

+ 18:5 Сан 1:53

+ 18:7 Чыгъ 26:31, Лев 16:2, Сан 1:51

+ 18:8 Лев 7:32, Сан 5:9, Чыгъ 29:28

+ 18:11 Лев 22:2, Лев 22:3, Лев 22:11-13

+ 18:12 Такр 18:4

+ 18:13 Чыгъ 23:19

+ 18:14 Лев 27:21, Лев 27:28

+ 18:15 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16, Сан 3:46-47

+ 18:16 Чыгъ 30:13

+ 18:17 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 18:18 Чыгъ 29:26-28

+ 18:19 Лев 2:13,

+ 18:20 Такр 10:9, Такр 12:12, Такр 14:27, Такр 18:1-2,

+ 18:21 Лев 27:30, Такр 14:22

+ 19:2 Такр 21:3, 1 Пач 6:7

+ 19:4 Лев 4:16-17

+ 19:5 Чыгъ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 9:11

+ 19:6 Чыгъ 12:22, Лев 14:4

+ 19:7 Лев 11:25

+ 19:9 Сан 8:7

+ 19:10 Лев 11:25

+ 19:12 Сан 31:19

+ 19:13 Лев 15:31

+ 19:15 Лев 11:32

+ 19:18 Чыгъ 12:22

+ 19:19 Лев 11:25

+ 19:20 Лев 15:31

+ 20:1 Чыгъ 15:20

+ 20:2 Чыгъ 17:1-7

+ 20:3 Чыгъ 16:3, Сан 14:2

+ 20:6 Сан 14:5

+ 20:10 Заб 105:33

+ 20:12 Сан 27:14, Такр 31:2

+ 20:14 Яр 25:24-26, Такр 2:4

+ 20:15 Яр 46:6-7, Чыгъ 1:11

+ 20:16 Чыгъ 2:23, Чыгъ 3:7, Чыгъ 14:19

+ 20:17 Сан 21:22, Такр 2:27

+ 20:19 Такр 2:28

+ 20:22 Сан 33:37

+ 20:24 Сан 20:12

+ 20:26 Чыгъ 28:2, Чыгъ 29:29

+ 20:28 Сан 33:38-39, Такр 10:6

+ 20:29 Такр 34:8

+ 21:1 Сан 33:40

+ 21:2 Лев 27:29, Такр 7:2, Яр 28:20

* 21:3 Гьорма – бу ат «дагъытыв» деген маънаны англата.

+ 21:5 Сан 11:4-6, Сан 11:20

+ 21:9 4 Пач 18:4, Югь 3:14

+ 21:10 Сан 33:43

+ 21:11 Сан 33:44

+ 21:12 Такр 2:13

+ 21:13 Сан 22:36,

* 21:14 Сыйлы Язывланы ичине гирмеген бу бырынгъы китап бизин замангъа сакъланып етишмеген.

+ 21:15 Такр 2:9, Такр 2:18, Такр 2:29,

* 21:16 Бер – бу ат «къую» деген маънаны англата.

• 21:21 Такр 2:24,

+ 21:22 Сан 20:17, Сан 20:19

+ 21:24 Такр 3:16,

* 21:29 Камуш – муаплыланы ялгъан аллагьы; огъар адамланы къурбан эте болгъан.

+ 21:29 3 Пач 11:7, 4 Пач 23:13,

+ 21:30 Сан 32:3,

+ 21:32 Сан 32:1, 2 Пач 24:5,

+ 21:34 Такр 3:1-2

+ 22:2 Чыгъ 15:15, Аюб 40:10

+ 22:5 Такр 23:4

+ 22:18 3 Пач 13:8, 3 Пач 22:14

+ 22:36 Сан 21:13, Сан 21:15

* 22:41 Бамут-Баал – бу ат «Баалны бийикликлери» деген маънаны англата.

+ 23:1 Аюб 42:8,

+ 23:8 Айт 26:2

+ 23:9 Такр 33:28, Чыгъ 33:16

+ 23:10 Яр 13:16

+ 23:19 1 Пач 15:29, 2 Тим 2:13, Тит 1:1-2,

+ 23:22 Сан 24:8

+ 23:23 Заб 43:1

+ 23:24 Яр 49:9, Яр 49:27

+ 24:2 Сан 11:25, 1 Пач 10:10, 1 Пач 16:13, 1 Пач 19:20,

* 24:6 Алоэ – Гьиндустанда ва Китайда оьсеген, оьзюнден арив ийисли сылама чыгъагъан терек. Алоэ арив ийис чыгъармакъ учун ва оьлюню бальгьамлашдырагъанда къоллана болгъан. Шо терекни бизге белгили алоэ булан бир аралыгъы да ёкъ.

+ 24:8 Сан 23:22

+ 24:9 Яр 49:9, Яр 12:3, Яр 27:29

+ 24:10 Такр 23:5

+ 24:17 Мат 2:2, Вагь 22:16, Яр 49:10,

+ 24:18 2 Пач 8:14

+ 24:20 Яр 36:12, Чыгъ 17:8

+ 24:21 Яр 15:19, 1 Пач 15:6, 1 Пач 27:10, 1 Пач 30:29,

+ 24:24 Яр 10:21, Яр 10:25

+ 25:1 Сан 33:49,

+ 25:2 Чыгъ 34:15

+ 25:3 Сан 31:16, Заб 105:28-29,

+ 25:4 Такр 4:3, Такр 21:22

+ 25:7 Чыгъ 6:25

+ 25:8 Заб 105:30, Сан 16:48, 2 Пач 24:25

+ 25:15 Сан 31:8

+ 25:17 Сан 31:2, Сан 31:7

+ 26:2 Чыгъ 30:12-14, Чыгъ 38:26, Сан 1:2, Сан 1:3, 2 Пач 24:1,

+ 26:5 Чыгъ 6:14,

+ 26:6 Яр 46:8-9

+ 26:7 Сан 1:21

+ 26:9 Сан 16:1-2

+ 26:10 Сан 16:31-35

+ 26:11 Чыгъ 6:24

+ 26:12 Яр 46:10, Чыгъ 6:15,

+ 26:14 Сан 1:23

+ 26:15 Яр 46:16

+ 26:18 Сан 1:25

+ 26:19 Яр 38, Яр 46:12,

+ 26:22 Сан 1:27

+ 26:23 Яр 46:13,

+ 26:25 Сан 1:29

+ 26:26 Яр 46:14

+ 26:27 Сан 1:31

+ 26:28 Яр 46:20

+ 26:33 Сан 27:1-7

+ 26:34 Сан 1:35

+ 26:37 Сан 1:33

+ 26:38 Яр 46:21,

+ 26:41 Сан 1:37

+ 26:42 Яр 46:23

+ 26:43 Сан 1:39

+ 26:44 Яр 46:17,

+ 26:47 Сан 1:41

+ 26:48 Яр 46:24,

+ 26:50 Сан 1:43

+ 26:51 Сан 1:46

+ 26:54 Сан 33:54

• 26:57 Чыгъ 6:16-25,

+ 26:60 Чыгъ 6:23-25

* 26:61 Къара: Лев 10:1-2.

+ 26:61 Лев 10:2

+ 26:62 Сан 3:39

+ 26:65 Сан 14:28-30

• 27:1 Сан 36:1-12

+ 27:1 Сан 26:33,

+ 27:3 Сан 16:1-35, Сан 16:49

+ 27:4 Аюб 42:15

+ 27:12 Такр 3:27, Такр 32:49

+ 27:13 Сан 20:24

* 27:14 Къара: 20:1-13.

+ 27:14 Сан 20:12-13

+ 27:16 Сан 16:22

+ 27:17 3 Пач 22:17, Мат 9:36, Мк 6:34

+ 27:18 Чыгъ 24:13

+ 27:19 Такр 3:28, Такр 31:14

• 28:1 Чыгъ 29:38-42

+ 28:2 Лев 3:11, Лев 21:6, Лев 1:9

+ 28:11 Сан 10:10

* 28:14 Исрайыллылар ай рузнамасы булан пайдалана болгъан. Шо рузнамагъа гёре гьар айны башы кёкдеги айны янгырыву булан рас геле. Шо саялы исрайыллылар гьар айны янгырывун байрам этип къаршылагъан.

• 28:16 Чыгъ 13:3-7, Лев 23:5-8, Такр 16:1-8

+ 28:16 Чыгъ 12:1-13

+ 28:17 Чыгъ 23:15

• 28:26 Такр 16:9-12

+ 29:1 Лев 23:23-25

+ 29:7 Лев 16:29-31, Лев 23:27-32

• 29:12 Лев 23:33-43, Такр 16:13-15

+ 29:39 Лев 7:16

+ 30:3 Лев 5:4, Такр 23:21, Заб 49:14,

+ 31:2 Сан 25:17

+ 31:6 Сан 10:9

+ 31:8 Сан 25:15,

+ 31:15 1 Пач 15:3

+ 31:16 Сан 25:1-5

+ 31:18 Такр 21:10-14

+ 31:19 Сан 19:12, Сан 19:22

+ 31:24 Лев 11:25, Сан 19:10

+ 31:27 1 Пач 30:24

+ 31:50 Чыгъ 30:12

+ 31:53 Такр 20:14

+ 31:54 Чыгъ 30:16

+ 32:1 Сан 21:32

+ 32:4 Сан 21:24, Сан 21:35

+ 32:8 Сан 13:3-4, Сан 13:21-33

+ 32:10 Такр 1:34-36

+ 32:11 Сан 14:29

+ 32:12 Сан 14:6

+ 32:13 Сан 14:33-35

+ 32:39 Яр 50:23,

+ 32:41 Такр 3:14-15, 3 Пач 4:13,

+ 33:3 Чыгъ 14:8

+ 33:4 Чыгъ 12:12, Чыгъ 12:29

+ 33:5 Чыгъ 12:37

+ 33:6 Чыгъ 13:20

+ 33:7 Чыгъ 14:2

+ 33:8 Чыгъ 15:22-23

+ 33:9 Чыгъ 15:27

+ 33:11 Чыгъ 16:1

+ 33:14 Чыгъ 17:1

+ 33:15 Чыгъ 19:2

+ 33:16 Сан 11:34

+ 33:17 Сан 11:35

+ 33:31 Такр 10:6

+ 33:33 Такр 10:7

+ 33:35 Такр 2:8

+ 33:36 Сан 20:1, Сан 27:14

+ 33:37 Сан 20:22

+ 33:38 Сан 20:28, Такр 10:6

+ 33:40 Сан 21:1

+ 33:43 Сан 21:10

+ 33:44 Сан 21:11

+ 33:47 Такр 32:49

+ 33:48 Сан 22:1

+ 33:49 Сан 25:1

+ 33:52 Чыгъ 23:24, Такр 7:5

+ 33:54 Сан 26:54

* 34:5 Демек, Аралыкъ денгизни.

+ 34:7 Сан 33:37-39

+ 34:8 4 Пач 14:25

+ 34:11 4 Пач 23:33,

+ 34:12 Яр 15:18, Чыгъ 23:31, Такр 11:24,

+ 34:19 Сан 14:6

+ 35:6 Такр 4:41-43,

• 35:9 Такр 4:41-43, Такр 19:1-13,

+ 35:11 Чыгъ 21:13

+ 35:22 Чыгъ 21:13

+ 35:25 Чыгъ 29:7

+ 35:30 Такр 17:6, Такр 19:15

+ 35:31 Яр 8:22, Чыгъ 21:12, Чыгъ 21:30

+ 35:33 Заб 105:38, Яр 9:6

+ 35:34 Лев 18:25

• 36:1 Сан 27:1-7,

+ 36:4 Лев 25:10

+ 36:7 3 Пач 21:1-16,

+ 1:2 Чыгъ 3:1, Чыгъ 17:6, Чыгъ 33:6, Сан 13:26, Сан 32:8

+ 1:3 Сан 14:33

+ 1:4 Сан 21:21-35

+ 1:6 Чыгъ 19:1, Сан 10:11-12

+ 1:7 Сан 13:30

+ 1:8 Яр 12:7, Яр 26:3, Яр 28:13

+ 1:9 Чыгъ 18:18, Сан 11:14

+ 1:10 Яр 15:5

+ 1:11 2 Пач 24:3

+ 1:15 Чыгъ 18:25, Сан 11:16

+ 1:16 Лев 19:15, Такр 16:18-19, Айт 31:9

+ 1:17 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 18:22, Чыгъ 18:26

• 1:19 Сан 13, Сан 14

+ 1:21 Такр 31:8,

+ 1:30 Чыгъ 14:14

+ 1:31 Чыгъ 19:4, Такр 32:11,

+ 1:33 Чыгъ 13:21

• 1:34 Сан 14:20-45

+ 1:36 Сан 14:6-9, Сан 14:24

+ 1:37 Сан 20:12, Сан 27:14

+ 1:38 Чыгъ 24:13, Сан 27:18-20

+ 1:46 Сан 20:1,

+ 2:1 Сан 14:25, Сан 21:4

+ 2:5 Яр 36:8

+ 2:7 Сан 14:33

+ 2:8 3 Пач 9:26

+ 2:10 Сан 13:23, Такр 1:28

* 2:11 Гьанакъны наслуларына… репайымлылар – бырынгъы заманлардагъы белгили девлер.

+ 2:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 21:16, Яр 14:5-6

+ 2:12 Яр 36:20-30

+ 2:13 Сан 21:12

+ 2:14 Сан 14:29-35, Сан 26:64-65

+ 2:20 Яр 14:5-6

+ 2:22 Яр 36:20-30

* 2:23 Каптор – Крит отав.

• 2:24 Сан 21:21-26

+ 2:25 Чыгъ 15:14-16, Чыгъ 23:27

+ 2:27 Сан 20:17-19

• 3:1 Сан 21:31-35

+ 3:2 Сан 21:33-34

+ 3:4 3 Пач 4:13

+ 3:6 Такр 7:2

+ 3:9 Такр 4:48, Заб 28:6,

+ 3:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 11:1, 2 Пач 12:26

+ 3:12 Сан 32:33,

+ 3:15 Сан 32:39-41,

+ 3:16 Сан 21:24,

+ 3:17 Сан 34:11,

+ 3:19 Сан 32:17-26,

+ 3:21 Такр 7:19,

+ 3:22 Чыгъ 14:14

+ 3:24 Чыгъ 15:11

+ 3:26 Сан 20:12, Такр 1:37

+ 3:27 Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 31:2, Такр 32:52, Такр 34:4

+ 3:28 Сан 27:18-19, Такр 1:38

+ 3:29 Сан 25:5

+ 4:1 Лев 18:5

+ 4:2 Такр 12:32, Айт 30:6, Вагь 22:18

+ 4:3 Сан 25:1-9

+ 4:6 Заб 118:98, Аюб 28:28, Заб 110:10

+ 4:7 2 Пач 7:23, Заб 118:151, Заб 144:18

+ 4:8 Рум 3:2, Рум 7:12

+ 4:9 Такр 6:7, Такр 11:19, Такр 32:46, Заб 77:4,

+ 4:10 Чыгъ 19:9, Чыгъ 19:16

+ 4:11 Чыгъ 20:21, Ягь 12:18

+ 4:13 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 24:12, Чыгъ 31:18

+ 4:16 Чыгъ 20:4-5, Рум 1:23

+ 4:19 Аюб 31:26-28, 4 Пач 17:16, 4 Пач 21:3,

+ 4:20 3 Пач 8:51,

+ 4:21 Такр 1:37, Такр 3:26

+ 4:24 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 9:3, Ягь 12:29

+ 4:26 Такр 32:1, Заб 49:4

+ 4:27 Лев 26:33, Такр 28:64

+ 4:28 Такр 28:36, Заб 113:13-14,

+ 4:32 Аюб 20:4

+ 4:33 Чыгъ 19:21

+ 4:35 1 Пач 2:2, Мк 12:32, 1 Кор 8:4

+ 4:36 Чыгъ 24:17

+ 4:39 Чыгъ 15:11, 3 Пач 8:23, 3 Пач 8:60

• 4:41 Сан 35:9-34, Такр 19:1-13,

+ 4:47 Сан 21:21-35

+ 4:48 Такр 3:9

+ 4:49 Такр 3:17

• 5:1 Чыгъ 20:1-17

+ 5:4 Чыгъ 33:11

+ 5:5 Чыгъ 20:18, Чыгъ 20:21, Чыгъ 24:2

+ 5:6 Лев 26:13

+ 5:7 4 Пач 17:35

+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 5:9 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 5:10 Такр 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 5:17 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 5:20 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Айт 19:9, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 5:22 Чыгъ 31:18

+ 5:25 Чыгъ 19:21

+ 5:27 Чыгъ 20:18-19

+ 5:28 Такр 18:17

+ 5:32 4 Пач 22:2

+ 5:33 Такр 10:13

+ 6:3 Яр 15:5, Яр 22:17

+ 6:4 Мк 12:29,

+ 6:5 Такр 11:13, Мат 22:37, Мк 12:30, Лкъ 10:27

+ 6:7 Такр 4:9, Заб 118:13

+ 6:8 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 11:18

+ 6:9 Такр 11:20

+ 6:13 4 Пач 17:36, Мат 4:10, Лкъ 4:8, Такр 10:20,

+ 6:15 Чыгъ 20:5

+ 6:16 Чыгъ 17:2, Мат 4:7, Лкъ 4:12

+ 6:19 Чыгъ 23:28-30

+ 6:20 Чыгъ 12:26

+ 6:21 Чыгъ 20:2

+ 6:22 Заб 134:8

+ 6:25 Такр 24:13

+ 7:1 Чыгъ 23:23

+ 7:2 Сан 21:2, Такр 3:6, Такр 20:16-17,

+ 7:3 2 Кор 6:14, Чыгъ 34:15-16, 3 Пач 11:2-4

+ 7:4 Такр 6:15

+ 7:5 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13

+ 7:6 1 Пет 2:9, Чыгъ 19:5-6

+ 7:9 Чыгъ 20:6, Такр 5:10

+ 7:10 Аюб 34:11,

+ 7:12 Яр 17:2, Яр 26:3

+ 7:14 Чыгъ 23:26

+ 7:15 Чыгъ 9:15, Чыгъ 15:26, Чыгъ 23:25

+ 7:16 Чыгъ 23:33

+ 7:19 Такр 3:21,

+ 7:20 Чыгъ 23:28,

+ 7:22 Чыгъ 23:29

+ 8:2 Чыгъ 16:35, Чыгъ 15:25

+ 8:3 Чыгъ 16:14-15, Чыгъ 16:31, Мат 4:4, Лкъ 4:4

+ 8:4 Такр 29:5,

+ 8:5 Айт 3:12, Ягь 12:7

+ 8:7 Такр 11:11

+ 8:14 Айт 30:9, Заб 77:11, Заб 105:21,

* 8:15 Ол сизге мармар ярдан сув берди – шу агьвалатланы гьакъында Чыгъ (17:16) ва Сан (20:7-11) деген китапларда хабарлана.

+ 8:15 Сан 21:6, Чыгъ 17:6, Сан 20:11

+ 8:16 Чыгъ 16:5, Чыгъ 16:31

+ 9:2 Сан 13:23, Такр 1:28

+ 9:3 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 4:24, Ягь 12:29, Чыгъ 23:29-31

+ 9:4 Яр 15:16

+ 9:5 Яр 50:24

+ 9:6 4 Пач 17:14,

+ 9:8 Чыгъ 32:4, Чыгъ 32:10

+ 9:9 Чыгъ 24:18, Мат 4:2

+ 9:10 Чыгъ 31:18

+ 9:12 Чыгъ 32:7-10

+ 9:14 Заб 9:6, Сан 14:12

+ 9:18 Чыгъ 34:28, Чыгъ 32:11-14

+ 9:21 Чыгъ 32:20

+ 9:22 Чыгъ 17:7, Сан 11:3, Сан 11:34

+ 9:23 Сан 13:3, Сан 14:1

+ 9:26 Чыгъ 32:11-13

+ 9:28 Сан 14:16

• 10:1 Чыгъ 34:1-4

+ 10:1 Чыгъ 25:10

+ 10:2 Чыгъ 25:16, Чыгъ 25:21

+ 10:3 Чыгъ 37:1-9

+ 10:4 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 34:28-29

+ 10:5 Чыгъ 40:20, 3 Пач 8:9

+ 10:6 Сан 33:30-31, Сан 20:28, Сан 33:38

+ 10:7 Сан 33:33

+ 10:8 Сан 8:14

+ 10:9 Сан 18:20

+ 10:10 Чыгъ 34:28

+ 10:11 Чыгъ 33:1

+ 10:12 1 Пач 12:24

+ 10:13 Такр 5:33

+ 10:14 Чыгъ 9:29,

+ 10:15 Рум 11:28

+ 10:16 Такр 30:6, Рум 2:29, Чыгъ 32:9

+ 10:17 Заб 49:1, Заб 135:2, 1 Тим 6:15, Вагь 17:14, Вагь 19:16, Элч 10:34, Рум 2:11, Гал 2:6, Эф 6:9, Кол 3:25, 1 Пет 1:17,

+ 10:18 Заб 67:5, Заб 145:9

+ 10:19 Чыгъ 22:21, Лев 19:34

+ 10:20 Такр 6:13, Такр 30:20

+ 10:22 Яр 46:27, Чыгъ 1:5, Яр 15:5, Яр 22:17

+ 11:4 Чыгъ 14:27-28

+ 11:5 Заб 77:14-40

+ 11:6 Сан 16:31-33

+ 11:9 Яр 50:24, Чыгъ 3:8

* 11:10 …бутларыгъызны кёмеклиги булан… – челеклер булан авлакълагъа сув ташывну англатагъан болма ярай.

+ 11:11 Такр 8:7

+ 11:12 3 Пач 9:3

+ 11:13 Такр 6:5,

+ 11:14 Лев 26:4,

+ 11:15 Заб 103:14

+ 11:17 3 Пач 8:35, 3 Пач 17:1,

+ 11:18 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 6:8

+ 11:19 Такр 4:9

+ 11:20 Такр 6:9

+ 11:24 Яр 15:18, Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12,

+ 11:25 Такр 7:24

+ 11:26 Такр 30:1, Такр 30:15

+ 11:27 Лев 26:1-13, Такр 28:2-14

+ 11:28 Лев 26:14-45, Такр 28:15-45

+ 11:29 Такр 27:12-13,

+ 11:30 Яр 12:6

+ 12:2 4 Пач 16:4

+ 12:3 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13, Такр 7:5, 3 Пач 14:23

+ 12:5 3 Пач 18:29

+ 12:7 Такр 27:7

+ 12:9 Заб 94:11

+ 12:11 3 Пач 8:29

+ 12:12 Сан 18:20, Такр 10:9

+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:19 Такр 14:27,

+ 12:23 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:30 4 Пач 17:15

+ 12:31 4 Пач 17:31,

+ 12:32 Такр 4:2, Вагь 22:18

+ 13:2 Мк 13:22, 2 Сал 2:9, Вагь 13:13, Вагь 16:14

+ 13:5 Такр 18:20

+ 13:8 Айт 1:10

+ 13:9 Чыгъ 32:27-28, Такр 17:7

+ 13:10 Такр 17:5

+ 13:13 1 Пач 2:12, 1 Пач 10:27, 1 Пач 25:17, 2 Пач 16:7, 2 Пач 20:1, 3 Пач 21:10, 3 Пач 21:13

+ 14:1 Мат 5:9, Югь 1:12, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1, Рум 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Чыгъ 19:5

• 14:3 Лев 11

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Чыгъ 19:6, Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Сан 18:21

+ 14:27 Такр 12:19, Сан 18:20, Такр 10:9

+ 14:28 Такр 26:12

+ 15:1 Такр 31:10,

+ 15:3 Такр 23:20

+ 15:6 Такр 28:12, 3 Пач 4:21,

+ 15:8 Лев 25:35-36, Заб 36:26, Мат 5:42, Якъ 2:15, 1 Югь 3:17

+ 15:11 Мат 26:11

+ 15:12 Чыгъ 21:2

+ 15:17 Чыгъ 21:5-6

+ 15:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 15:21 Лев 22:20

+ 15:23 Лев 17:13, Такр 12:23-24

• 16:1 Чыгъ 12:1-39, Чыгъ 13:3-10, Чыгъ 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Сан 28:16-31, Сан 29:12-39

+ 16:3 Чыгъ 12:11

+ 16:4 Чыгъ 34:25

+ 16:9 Чыгъ 34:22

+ 16:12 Такр 5:15

+ 16:13 Чыгъ 23:16

+ 16:18 Чыгъ 18:21, Сан 11:16, Такр 1:16-17

+ 16:19 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 23:8, 1 Пач 8:3, Айт 17:8,

+ 16:21 Чыгъ 34:13, Такр 7:5

+ 17:1 Лев 22:20

+ 17:5 Такр 13:10

+ 17:6 Сан 35:30, Такр 19:15

+ 17:7 Такр 13:9

+ 17:9 Такр 19:17

+ 17:14 1 Пач 8:5

+ 17:15 1 Пач 9:16

+ 17:16 2 Пач 8:4, 3 Пач 10:28,

+ 17:17 3 Пач 11:1-4, Айт 31:3, 3 Пач 10:14, 3 Пач 10:27,

+ 18:2 Сан 18:20, Такр 10:9,

+ 18:3 Лев 7:30-34

+ 18:4 Сан 18:12

+ 18:6 Сан 35:2,

+ 18:9 Лев 18:26-30, Такр 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 4 Пач 16:3, 4 Пач 17:17, 4 Пач 23:10,

+ 18:11 Чыгъ 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 18:15 Мк 9:8, Югь 1:21, Элч 3:22, Элч 7:37

+ 18:16 Чыгъ 20:19, Такр 5:27

+ 18:17 Такр 5:28

+ 18:18 Югь 4:25

+ 18:20 Такр 13:5,

• 19:1 Сан 35:9-34, Такр 4:41-43,

+ 19:5 Чыгъ 21:13

+ 19:10 Айт 6:17

+ 19:11 Такр 27:24

+ 19:13 Такр 21:9

+ 19:14 Такр 27:17, Аюб 24:2, Айт 22:28, Айт 23:10,

+ 19:15 Сан 35:30, Такр 17:6, Мат 18:16, 2 Кор 13:1, 1 Тим 5:19, Ягь 10:28

+ 19:16 Чыгъ 20:16

+ 19:17 Такр 17:9, Такр 25:1

+ 19:19 Айт 19:5

+ 19:21 Чыгъ 21:23-25, Лев 24:19-20, Мат 5:38

+ 20:7 Такр 24:5

+ 20:14 Сан 31:7, Сан 31:9,

+ 20:17 Такр 7:2,

+ 20:19 4 Пач 3:19

+ 21:3 Сан 19:2, 1 Пач 6:7

+ 21:5 Сан 6:22-27

+ 21:9 Такр 19:13

+ 21:12 1 Кор 11:6

+ 21:15 Яр 29:30, Яр 29:33

+ 21:17 4 Пач 2:9

+ 21:18 Чыгъ 20:12, Такр 5:16

+ 21:20 Айт 23:20-21

+ 21:22 Сан 25:4

+ 21:23 Югь 19:31, Гал 3:13

+ 22:1 Чыгъ 23:4

+ 22:6 Чыгъ 23:19, Лев 22:28

+ 22:9 Лев 19:19

+ 22:12 Сан 15:38

+ 22:22 Чыгъ 20:14, Лев 20:10, Югь 8:5

+ 22:29 Яр 34:8, Чыгъ 22:16-17, 2 Пач 13:1-22

+ 22:30 Лев 18:8, Такр 27:20

+ 23:1 Лев 21:18-20,

+ 23:4 Сан 22:5-6

+ 23:5 Сан 24:10, Айт 26:2

+ 23:7 Яр 25:24-26, Яр 36:8, Сан 20:14, Чыгъ 22:21, Чыгъ 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 3 Пач 14:24, 3 Пач 15:12, 3 Пач 22:46, 4 Пач 23:7,

+ 23:20 Чыгъ 22:25, Такр 15:3

+ 23:21 Сан 30:3,

+ 23:25 Мк 2:23,

+ 24:1 Мат 5:31, Мат 19:7, Мк 10:4

+ 24:5 Такр 20:7, Айт 5:18

+ 24:7 Чыгъ 21:16

+ 24:8 Лев 13:2

+ 24:9 Сан 12:10-15

+ 24:13 Чыгъ 22:26-27, Такр 6:25, Заб 111:9

+ 24:14 Лев 25:39

+ 24:15 Лев 19:13, Якъ 5:4

+ 24:16 4 Пач 14:6,

+ 24:17 Чыгъ 22:21

+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22,

+ 25:1 Такр 19:17

+ 25:3 2 Кор 11:24

+ 25:4 1 Кор 9:9, 1 Тим 5:18

+ 25:5 Мат 22:24, Мк 12:19, Лкъ 20:28

+ 25:6 Яр 38:8,

+ 25:14 Лев 19:36

+ 25:17 Чыгъ 17:8

+ 25:19 1 Пач 15:2-8

+ 26:2 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Лев 23:10

+ 26:5 Яр 46:27, Чыгъ 1:7

+ 26:6 Чыгъ 1:11, Чыгъ 1:14

+ 26:7 Чыгъ 2:23-25, Чыгъ 3:9

+ 26:8 Чыгъ 12:51

+ 26:9 Чыгъ 3:8

+ 26:12 Лев 27:30, Такр 14:28-29

* 26:14 Оьлгенлер – оьлген ата-бабалар булан байлавлу ибадат.

+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11,

+ 26:15 Заб 32:14, Чыгъ 3:8

+ 26:18 Чыгъ 19:5

+ 26:19 Такр 28:1, Чыгъ 19:6

+ 27:5 Чыгъ 20:25, 3 Пач 6:7

+ 27:7 Такр 12:7

+ 27:9 Такр 26:18

+ 27:12 Такр 11:29,

+ 27:15 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 34:17, Такр 5:8

+ 27:16 Чыгъ 20:12, Чыгъ 21:17, Лев 19:3

+ 27:17 Такр 19:14

+ 27:18 Лев 19:14

+ 27:19 Чыгъ 22:21-22

+ 27:20 Лев 18:8, Такр 22:30

+ 27:21 Чыгъ 22:19, Лев 18:23

+ 27:22 Лев 18:9, 2 Пач 13:12

+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14

+ 27:24 Такр 19:11

+ 27:25 Чыгъ 23:7, Такр 16:19

+ 27:26 Заб 118:21, Гал 3:10

• 28:1 Лев 26:1-13, Такр 11:13-15

+ 28:1 Такр 26:19

+ 28:6 Заб 120:7

+ 28:7 Чыгъ 23:27

+ 28:8 Лев 25:20-21

+ 28:9 Чыгъ 19:6

+ 28:12 Такр 11:14, Такр 15:6

• 28:15 Лев 26:14-45

+ 28:22 Лев 26:16, 3 Пач 8:37,

+ 28:26 1 Пач 17:44, 1 Пач 17:46, Заб 78:2,

+ 28:27 Чыгъ 9:10

+ 28:29 Аюб 5:14, Аюб 12:25,

+ 28:30 Такр 20:5-7,

+ 28:35 Аюб 2:7

+ 28:36 4 Пач 17:3-4, 4 Пач 24:15, 4 Пач 25:7, Такр 4:28

+ 28:37 3 Пач 9:7,

+ 28:52 4 Пач 17:5, 4 Пач 25:1

+ 28:53 Лев 26:29, 4 Пач 6:29,

+ 28:57 4 Пач 6:29,

+ 28:60 Чыгъ 9:1-12

+ 28:62 Яр 15:5, Такр 10:22

+ 28:64 Лев 26:33, Такр 4:27,

+ 28:67 Аюб 7:4

+ 28:68 Такр 17:16,

+ 29:1 Чыгъ 19:1-6

+ 29:4 Рум 11:8

+ 29:5 Такр 8:4,

+ 29:6 Чыгъ 15:25, Чыгъ 16:4, Чыгъ 17:6

+ 29:7 Сан 21:21-35

+ 29:8 Сан 32:33

+ 29:9 3 Пач 2:3

+ 29:13 Чыгъ 6:7

+ 29:18 Ягь 12:15

+ 29:20 Такр 9:14, Заб 9:6

+ 29:23 Яр 14:2, Яр 19:24,

+ 29:24 Лев 26:32, 3 Пач 9:8,

+ 29:25 4 Пач 17:15

+ 29:27 Лев 26:14-39, Такр 28:15-68,

+ 29:28 3 Пач 14:14

+ 29:29 Айт 25:2

+ 30:1 Такр 11:26, Лев 26:40

+ 30:2 1 Пач 7:3, 3 Пач 8:48,

+ 30:6 Такр 10:16,

+ 30:7 Яр 12:3, Чыгъ 23:22

+ 30:12 Рум 10:6

+ 30:15 Такр 11:26,

+ 30:20 Такр 10:20

+ 31:2 Такр 34:7, Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 3:27

+ 31:3 Такр 1:38

+ 31:4 Сан 21:21-35

+ 31:5 Такр 7:2

+ 31:6 3 Пач 6:13

+ 31:10 Такр 15:1, Чыгъ 23:16

+ 31:11 4 Пач 23:2,

+ 31:14 Такр 34:5, Сан 27:19

+ 31:15 Чыгъ 33:9, Сан 12:5

+ 31:16 Чыгъ 34:15,

+ 31:17 Сан 14:42,

+ 31:19 Такр 32:1-43

+ 31:20 Чыгъ 3:8

+ 31:26 4 Пач 22:8,

+ 31:29 4 Пач 22:17,

+ 32:2 Заб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, 2 Пач 22:31, Заб 17:31, Аюб 34:10, Рум 9:14

+ 32:6 Югь 8:41,

+ 32:7 Заб 76:6, Аюб 8:8

+ 32:8 Яр 11:8, Элч 17:26

+ 32:9 Чыгъ 19:5,

+ 32:10 Заб 16:8,

+ 32:11 Чыгъ 19:4,

+ 32:13 Аюб 29:6

* 32:15 Яшурун – ягьуди халкъны чебер къайдада айтылагъан аты.

+ 32:15 Заб 88:27, Заб 94:1

+ 32:16 Заб 77:58

+ 32:17 Заб 105:37, 1 Кор 10:20

+ 32:21 Рум 10:19

+ 32:23 Аюб 6:4, Заб 7:13, Заб 37:3,

+ 32:24 Лев 26:22,

+ 32:27 Заб 12:5,

+ 32:30 Лев 26:8,

+ 32:31 1 Пач 2:2

+ 32:32 Яр 18:20

+ 32:33 Заб 57:5-6

+ 32:35 Рум 12:19, Ягь 10:30

+ 32:36 Заб 134:14, Ягь 10:30, 3 Пач 14:10, 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8, 4 Пач 14:26

+ 32:39 Чыгъ 20:3, 1 Пач 2:6, 4 Пач 5:7, Аюб 5:18, Заб 102:3, Заб 146:3, Аюб 10:7,

+ 32:41 Заб 7:13, Такр 32:41,

+ 32:43 Рум 15:10, Яр 4:10-12, Заб 78:10, Вагь 6:10, Вагь 19:2

+ 32:46 Такр 4:9

+ 32:47 Лев 18:5

+ 32:49 Сан 27:12

+ 32:50 Сан 33:38

* 32:51 Мени сыйлылыгъымны гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ – шу агьвалатланы гьакъында Сан (20:1-13) деген китапда хабарлана.

+ 32:51 Сан 20:12, Сан 27:14

+ 32:52 Такр 3:27

• 33:1 Яр 49:1-28

+ 33:1 Заб 89:1

+ 33:2 Заб 49:2, Заб 79:2, Заб 93:1, Элч 7:53, Гал 3:19, Чыгъ 19:18

+ 33:4 Югь 1:17, Югь 7:19

+ 33:5 Такр 32:15,

+ 33:8 Чыгъ 17:7, Сан 20:13

+ 33:9 Чыгъ 32:26-29, Такр 17:9-11, Чыгъ 30:7-8

+ 33:13 Яр 27:28

+ 33:15 Яр 49:26,

+ 33:16 Чыгъ 3:2-4

+ 33:17 3 Пач 22:11, Яр 48:19

+ 33:19 Заб 4:6

+ 33:21 Сан 32:1-5, Сан 32:16-19

+ 33:26 Такр 32:15, Такр 33:5, Чыгъ 15:11

+ 33:27 Заб 54:20, Заб 89:3, Заб 92:2, Заб 89:1, Заб 90:9

+ 33:28 Сан 23:9

+ 33:29 2 Пач 7:23, Яр 15:1, Заб 32:20, 2 Пач 22:45

+ 34:3 Яр 14:2, Яр 19:22, Яр 13:12

+ 34:4 Яр 12:7, Яр 50:24, Такр 3:27

+ 34:6 Ягьуда 1:9

+ 34:7 Такр 31:2

+ 34:8 Сан 20:29

+ 34:9 Сан 27:18, Сан 27:23,

+ 34:10 Чыгъ 33:11

* 1:1Раматайым-Сопим – Ерусалимден 35 чакъырым темиркъазыкъ-гюнбатышгъа багъып ерлешген шагьар.

+ 1:3 Чыгъ 23:15, Такр 12:5-7

+ 1:4 Такр 12:17-18

+ 1:9 1 Пач 12:7, 1 Пач 15:20

* 1:11Ону башына бир заманда да деллек де тиймежек эди – назорлулукъну, демек инсанны Аллагьгъа тапшурувну талапларыны бириси шолай болгъан.

+ 1:11 Яр 28:20

* 1:19Рама – Раматайым-Сопим шагьарны башгъа аты; 1:1-нчи аятгъа берилген баянлыкъгъа да къара.

* 1:20Шамуйыл – ягьудиче бу атны «Аллагьдан тилеп алынгъан» деп англама бола.

+ 2:1 Лкъ 1:46-55, Заб 33:3

+ 2:2 Чыгъ 15:11, Такр 32:31

+ 2:4 Заб 36:15, Заб 75:4

+ 2:5 Заб 67:7, Заб 112:9,

+ 2:6 Такр 32:39

+ 2:7 Аюб 5:11, Заб 74:8

+ 2:8 Заб 106:41, Заб 112:7, Аюб 36:7, Заб 112:7-8, Аюб 38:6, Айт 8:29, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 2:9 Заб 90:11, Айт 2:8, Айт 4:19,

+ 2:10 1 Пач 7:10, Заб 17:14, Заб 95:13

+ 2:12 Такр 13:13

+ 2:16 Лев 3:16-17, Лев 7:25

* 2:18Эпот – мунда эпот – дин къуллукъчуланы уьст гийимини аты.

+ 2:22 Чыгъ 38:8

+ 2:26 Лкъ 2:52

+ 2:27 3 Пач 13:1, Чыгъ 4:14, Чыгъ 4:27

+ 2:28 Чыгъ 28:1, Сан 18:8-19

+ 2:30 Чыгъ 27:21, Айт 4:8,

+ 2:31 3 Пач 2:27

+ 2:34 1 Пач 4:11

+ 2:35 3 Пач 2:35

+ 3:1 Заб 73:9, Айт 29:18,

+ 3:11 4 Пач 21:12,

+ 3:18 2 Пач 10:12, 2 Пач 15:26

+ 3:19 1 Пач 9:6

* 4:1Пилистимлилер – денгизни халкъларыны (бизин девюрден XIII – XII-нчи асрулардан алъякъда) чапгъыныны заманларындан тутуп Паластинни къыбла-гюнбатышында яшагъан халкъ. Амос пайхаммарны китабына гёре (9:7), пилистимлилени ватаны Каптор, демек Крит болгъан.

+ 4:4 Чыгъ 25:22

+ 4:11 1 Пач 2:34

* 4:12Буньямин – Якъубну гиччиси уланы, Исрайылны шолай аты булангъы къавумуну ата-бабасы.

+ 4:15 3 Пач 14:4

+ 4:20 Яр 35:17

* 4:21Икабот – тувра «макътавсуз» деген маънаны бере.

+ 4:22 Заб 77:61

+ 6:3 Лев 5:15, Лев 5:16

+ 6:6 Чыгъ 8:15, Чыгъ 8:32, Чыгъ 12:31

+ 6:7 Сан 19:2, Такр 21:3

+ 6:19 Чыгъ 19:21, Сан 4:20

+ 7:1 2 Пач 6:3,

+ 7:3 Такр 30:1-10, 3 Пач 8:48,

* 7:5Миспа – Ерусалимден 12 чакъырым темиркъазыкъгъа багъып ерлешген агьамиятлы шагьар.

+ 7:6 2 Пач 14:14, 2 Пач 23:16,

+ 7:9 Заб 98:6

+ 7:10 1 Пач 2:10, Заб 17:15

* 7:12Эбен-Езер – ягьудиче «Кёмекни Ташы» деп англама бола.

+ 7:12 Яр 28:18, Яр 35:14,

* 7:16Гилгал – исрайыллыланы Еригьондан гюнтувушгъа багъып, Паластиндеги биринчи сыйлы ери болгъан топуракъ.

+ 8:3 Чыгъ 23:8, Такр 16:19

+ 8:5 Такр 17:14,

+ 8:11 Такр 17:16-20, 1 Пач 14:52

+ 8:14 3 Пач 21:1-16

+ 8:18 Айт 1:28,

+ 9:1 1 Пач 14:51,

+ 9:4 4 Пач 4:42

+ 9:6 1 Пач 3:19

+ 9:12 3 Пач 3:2

+ 9:16 Чыгъ 2:24-25, Чыгъ 3:9

* 9:24Ашбаз, савлай бутну да гелтирип – Шаулгъа къурбангъа союлгъан гьайванны оьзюн дин къуллукъчулар ашама герек гесеги таклиф этилген. Шоллукъда Шаулну оьзтёречелиги, ону Аллагь булан байлавлугъу барлыгъы токъташдырыла болгъан.

+ 10:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 16:13, 2 Пач 2:4, 3 Пач 1:34, 4 Пач 9:3

+ 10:2 Яр 35:19

+ 10:10 Сан 24:2

+ 10:12 1 Пач 19:24

+ 10:24 2 Пач 16:16, 3 Пач 1:25, 3 Пач 1:31, 3 Пач 1:39, 4 Пач 11:12,

+ 10:25 Такр 17:14-20

+ 10:27 Такр 13:13

+ 11:1 1 Пач 31:11-13

+ 11:6 Сан 24:2, 1 Пач 10:10

+ 11:8 1 Пач 15:4, 2 Пач 24:9

+ 11:14 1 Пач 10:8

+ 12:1 1 Пач 8:5, 1 Пач 10:24

+ 12:3 Такр 16:19, Сан 16:15

+ 12:8 Яр 46:6-7, Чыгъ 2:23, Чыгъ 12:36, Чыгъ 12:51

+ 12:11 1 Пач 7:10

+ 12:12 1 Пач 11:1, 1 Пач 8:19

+ 12:15 Лев 26:14-15, Такр 28:15

* 12:17Ол да кёклени кёкюретип, янгур явдуруп къояжакъ – язда, будай оракъны вакътисинде шо ерлерде янгурлар явмай.

+ 12:21 Такр 11:16, 1 Кор 8:4

+ 12:22 Заб 93:14, Рум 11:2

+ 12:23 3 Пач 8:36,

+ 12:24 Такр 10:12,

+ 13:6 Аюб 30:6

+ 13:8 1 Пач 10:8

+ 13:13 2 Пач 24:10,

+ 13:14 Заб 88:20-21, Элч 13:22

+ 14:3 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 22:1, 1 Пач 1:3

+ 14:11 1 Пач 13:6

+ 14:18 Сан 27:21

+ 14:29 Лев 5:4

+ 14:33 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24

+ 14:37 1 Пач 28:6

+ 14:45 2 Пач 14:11, 3 Пач 1:52, Лкъ 21:18, Элч 27:34

* 14:47Муап, аммунлулар, Эдом, Собаны – Исрайыл булан хоншудагъы уьлкелер ва халкълар. Муап – Оьлю денгизден гюнтувушгъа багъып ерлешген уьлке. Аммунлулар – Урдунну арт бойларында яшагъан халкъ. Аммунлуланы пачалыгъыны тахшагьары Раббат-бене-Аммун (гьалиги Амман) лап бырынгъы вакътилерде де зор гючлю шагьар болгъан. Эдом – Оьлю денгизден къыбла-гюнтувушгъа, Муапдан къыблагъа багъып ерлешген уьлке. Соба – гьалиги Шамны топурагъында ерлешген арамлы уьлкелени бириси.

+ 14:47 2 Пач 8:3, 2 Пач 10:6

* 14:48Амаликлилер – Паластинни къыбласында, Мисри булан дазугъа ювукъда гёчюп яшайгъан халкъ.

+ 14:48 1 Пач 15:3, 1 Пач 15:7

+ 14:49 1 Пач 31:2, 1 Пач 18:17-28, 1 Пач 19:11-17, 2 Пач 3:13-16, 2 Пач 6:16-23

+ 14:50 2 Пач 2:8

+ 14:51 1 Пач 9:1,

+ 14:52 1 Пач 8:11

+ 15:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 10:1

+ 15:2 Чыгъ 17:8-16, Такр 25:17-19

+ 15:4 1 Пач 11:8

+ 15:6 Сан 24:21,

+ 15:7 Яр 2:11, Яр 25:18

+ 15:8 Чыгъ 17:14, Сан 24:7

+ 15:10 Яр 6:6

+ 15:22 Заб 39:7-8, Заб 49:8-14, Айт 21:3, Ягь 10:6

+ 15:23 1 Пач 13:14

+ 15:27 3 Пач 11:30-31

+ 15:28 1 Пач 13:14, 1 Пач 28:17

+ 15:29 Сан 23:19, Тит 1:2

+ 15:35 1 Пач 19:24

+ 16:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 10:1

+ 16:5 Аюб 1:5

+ 16:6 1 Пач 17:13,

+ 16:7 3 Пач 8:39, Айт 21:2,

+ 16:9 2 Пач 13:3, 2 Пач 21:21,

+ 16:13 1 Пач 10:1, Сан 24:2

+ 16:17 4 Пач 3:15

* 17:5Беш минг шекелге ювукъ – 57 килогъа ювукъ.

* 17:7Алты юз шекел – 7 килогъа ювукъ.

+ 17:7 2 Пач 21:19,

+ 17:8 1 Пач 8:17

+ 17:13 1 Пач 16:6-10,

+ 17:18 Яр 37:14

+ 17:25 1 Пач 18:17-19

+ 17:44 Такр 28:26

+ 17:45 Заб 19:8

+ 17:46 3 Пач 18:36

+ 17:47 Заб 43:7,

+ 17:50 2 Пач 23:21

+ 17:54 2 Пач 5:6

+ 17:55 1 Пач 14:51, 2 Пач 2:8

+ 18:1 1 Пач 20:17, 2 Пач 1:26

+ 18:6 Чыгъ 15:20

+ 18:7 1 Пач 21:11, 1 Пач 29:5

+ 18:10 1 Пач 16:14

+ 18:14 2 Пач 7:9

+ 18:17 1 Пач 14:49, 1 Пач 17:25, 1 Пач 25:28

+ 18:18 1 Пач 9:21, 2 Пач 7:18

+ 18:19 2 Пач 21:8

+ 18:25 Яр 34:12, 2 Пач 3:14

+ 19:5 1 Пач 17:48-49

+ 19:9 1 Пач 16:14, 1 Пач 18:10

+ 19:11 Заб 58:1, 1 Пач 14:49, 1 Пач 18:20-28, 2 Пач 6:16-23

+ 19:12 Элч 9:25

* 19:13Терапим – агъачдан ясалып, оьзюне сужда этилеген уьй аллагьны келпети.

+ 19:18 1 Пач 7:17

+ 19:20 Сан 11:25, Сан 24:2

+ 19:23 Сан 24:2

+ 19:24 1 Пач 10:11-12

+ 20:1 1 Пач 7:17

+ 20:8 2 Пач 14:32

+ 20:15 2 Пач 9:1, 2 Пач 21:7

+ 20:17 Лев 19:18, 1 Пач 18:1, 2 Пач 1:26

+ 20:25 1 Пач 14:50-51

+ 20:26 Лев 7:21, Лев 11:24-28, Лев 15:1-4

+ 21:6 Лев 24:9, Мат 12:3, Мк 2:25, Лкъ 6:3

+ 21:7 1 Пач 22:9, Заб 51:2

* 21:9Эпотну артында – мунда эпот адат булан байлавлу нечик буса да бир затны аты.

+ 21:9 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 17:51

+ 21:10 1 Пач 27:2, 3 Пач 2:39

+ 21:11 1 Пач 18:7, 1 Пач 29:5

+ 21:13 Заб 33:1

+ 22:1 2 Пач 23:13, Заб 56:1, Заб 141:1

+ 22:5 2 Пач 24:11,

+ 22:8 1 Пач 18:3

+ 22:9 1 Пач 21:7, Заб 51:2

+ 22:10 1 Пач 21:6, 1 Пач 21:9

+ 22:18 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18

+ 22:20 1 Пач 23:6

+ 22:23 3 Пач 2:26

* 23:2Кеила – Паластинни къыбласында, Ягьуданы пайында ерлешген шагьар.

* 23:6Эпот – 2-18-нчи аятда йимик, мунда шолай гийимни гесегине тюгюл, бир тюрлю адат булан байлавлу алатгъа айтылгъан.

+ 23:6 1 Пач 22:20, Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18

+ 23:9 1 Пач 30:7

+ 23:13 1 Пач 22:2, 1 Пач 25:13, 1 Пач 27:2

+ 23:14 Заб 62:1

+ 23:17 1 Пач 24:21

+ 23:18 1 Пач 18:3, 1 Пач 20:8

+ 23:19 1 Пач 26:1, Заб 53:1-2

• 24:1 1 Пач 26

+ 24:6 2 Пач 24:10

+ 24:7 1 Пач 26:9, 2 Пач 1:14

+ 24:8 Заб 7:5

+ 24:12 Заб 58:4

+ 24:13 Яр 16:5

+ 24:21 1 Пач 23:17

+ 25:1 1 Пач 7:17, Яр 21:21, Сан 10:2

+ 25:3 Сан 13:31,

+ 25:17 Такр 13:13

+ 25:22 1 Пач 3:17

+ 25:24 2 Пач 14:9

* 25:25Гьайгев – Ягьуди тилде «Набал» деген атны «гьайгев» деген маънасы бар.

+ 25:26 2 Пач 18:32,

+ 25:28 1 Пач 18:17

+ 25:43 1 Пач 27:3, 1 Пач 30:5, 2 Пач 2:2, 2 Пач 3:2,

+ 25:44 2 Пач 3:14-15

• 26:1 1 Пач 24:1-22

+ 26:1 1 Пач 23:19, Заб 53:1-2

+ 26:2 Заб 62:1

+ 26:5 1 Пач 14:50, 1 Пач 17:55

+ 26:6 2 Пач 2:18

+ 26:9 1 Пач 24:7, Заб 7:5

+ 26:10 1 Пач 31:6

+ 26:12 Яр 2:21, Яр 15:12

+ 26:21 1 Пач 15:24

+ 26:23 2 Пач 22:21, Заб 17:21

+ 27:2 1 Пач 23:13, 1 Пач 21:10, 3 Пач 2:39

+ 27:3 1 Пач 25:43

+ 27:8 1 Пач 15:7

+ 27:10 1 Пач 30:29

+ 28:3 1 Пач 25:1, Чыгъ 22:18, Лев 19:31, Такр 18:10-12

+ 28:4 1 Пач 31:1

* 28:6Чёп салывдан – тувра: «уримден таба» деп англама бола. Бу затны кёмеклиги булан дин къуллукъчу Аллагьдан бир-бир соравлагъа жавап алгъан.

+ 28:6 1 Пач 14:37, 2 Пач 22:42, Заб 17:42

+ 28:14 1 Пач 2:19, 1 Пач 15:27

+ 28:15 1 Пач 18:12

+ 28:17 1 Пач 15:28

+ 28:18 1 Пач 15:29

+ 28:19 1 Пач 31:2, 1 Пач 31:4

+ 29:5 1 Пач 18:7, 1 Пач 21:11

+ 29:9 2 Пач 14:17, 2 Пач 14:20, 2 Пач 19:27, Гал 4:14

+ 30:1 1 Пач 27:6-7

+ 30:5 1 Пач 25:43

+ 30:7 1 Пач 22:20, 1 Пач 23:6, Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 23:9

+ 30:9 1 Пач 23:13

+ 30:14 2 Пач 8:18, 2 Пач 15:18, 2 Пач 20:7, 2 Пач 20:23, 3 Пач 1:38, 1 Пач 27:10,

+ 30:15 Такр 23:15-16

+ 30:24 Сан 31:27,

+ 30:29 1 Пач 27:10

+ 31:1 1 Пач 28:4

+ 31:2 1 Пач 14:49,

+ 31:4 2 Пач 1:10

+ 31:9 2 Пач 1:20

+ 31:11 1 Пач 11:1-11, 2 Пач 21:10

+ 31:12 2 Пач 21:12,

+ 1:1 1 Пач 31:4, 1 Пач 30:17-20

+ 1:6 1 Пач 31:1-4,

+ 1:11 2 Пач 13:31

+ 1:14 1 Пач 24:7

+ 1:20 1 Пач 31:9

+ 1:21 1 Пач 31:1

+ 1:26 1 Пач 18:1, 1 Пач 20:17

+ 2:2 1 Пач 25:43

+ 2:3 1 Пач 27:2-3

+ 2:4 1 Пач 16:13, 1 Пач 31:11-13

+ 2:8 1 Пач 14:50-51,

+ 2:11 2 Пач 5:5, 3 Пач 2:11,

* 2:16Гьелкъап Гъассурим – бу атны «къылычланы авлагъы» деген маънасы бар.

+ 2:18 1 Пач 26:6, 2 Пач 3:30, 2 Пач 3:39, 2 Пач 16:9-10, 2 Пач 19:22, 2 Пач 23:18,

+ 3:2 1 Пач 25:43

+ 3:3 2 Пач 13:37

+ 3:4 3 Пач 1:5

+ 3:7 2 Пач 21:8, 2 Пач 21:10

+ 3:9 1 Пач 15:28, 1 Пач 16:13, 1 Пач 28:17

+ 3:13 1 Пач 14:49

+ 3:14 1 Пач 18:25

+ 3:15 1 Пач 25:44

+ 3:27 2 Пач 20:10, 2 Пач 2:23

+ 3:29 Лев 14:2, Лев 15:2

+ 3:30 1 Пач 26:6, 2 Пач 2:18, 2 Пач 2:23

+ 3:39 2 Пач 2:18, 2 Пач 16:9-10, 2 Пач 19:22

+ 4:4 2 Пач 9:3, 2 Пач 9:6

+ 4:9 3 Пач 1:29

+ 4:10 2 Пач 1:1-16

+ 5:2 1 Пач 18:13, Заб 77:71

+ 5:4 3 Пач 2:11,

+ 5:5 2 Пач 2:11

* 5:9Милло – тёгюлюп этилген тёбечик болма ярай.

+ 5:9 3 Пач 9:15, 3 Пач 9:24, 3 Пач 11:27,

+ 5:11 3 Пач 5:1

+ 5:18 2 Пач 23:13

* 5:20Баал-Перасим – бу ат «Раббибиз йырып чыгъа» деген маънаны бере.

+ 5:24 4 Пач 7:6

+ 6:2 Чыгъ 25:22

+ 6:3 1 Пач 7:1

+ 6:6 Сан 4:15

+ 6:14 Заб 150:4

+ 6:16 1 Пач 14:49, 1 Пач 18:20-28, 1 Пач 19:11-17

+ 6:18 3 Пач 8:14

+ 6:21 1 Пач 15:28

+ 7:2 2 Пач 12:1, 3 Пач 1:8, Заб 50:2

+ 7:8 1 Пач 16:11-13, Заб 77:70

+ 7:9 1 Пач 18:14

+ 7:10 1 Пач 12:11

+ 7:12 3 Пач 2:10

+ 7:13 3 Пач 8:19

+ 7:14 Заб 88:27-28, 2 Кор 6:18, Ягь 1:5, Заб 88:31-33

+ 7:16 Заб 88:5, Заб 88:30, Заб 88:36-37, Заб 131:12, Югь 7:42

+ 7:22 Чыгъ 15:11

+ 7:23 Такр 4:7, Такр 26:19, Такр 33:29

+ 8:3 1 Пач 14:47, 3 Пач 11:24

+ 8:7 4 Пач 11:10,

+ 8:11 3 Пач 7:51

+ 8:13 4 Пач 14:7

+ 8:14 Яр 25:23, Яр 27:40, Сан 24:18

• 8:15 2 Пач 20:23-26,

+ 8:15 3 Пач 10:9

+ 8:16 2 Пач 2:13, 3 Пач 4:3

+ 8:17 2 Пач 15:24, 2 Пач 20:25,

+ 8:18 2 Пач 23:20, 3 Пач 2:35, 3 Пач 4:4

+ 9:1 1 Пач 18:3, 1 Пач 20:15

+ 9:2 2 Пач 16:1-4, 2 Пач 19:17

+ 9:3 2 Пач 4:4

+ 9:4 2 Пач 17:27

+ 9:6 2 Пач 16:4, 2 Пач 19:24,

+ 9:10 2 Пач 19:17

+ 10:1 1 Пач 11:1

+ 10:6 2 Пач 8:3,

+ 10:12 1 Пач 3:18

+ 10:16 3 Пач 11:23

+ 11:1 3 Пач 20:22, Такр 3:11

+ 11:3 2 Пач 23:34, 2 Пач 23:39,

+ 11:4 Лев 15:19

+ 11:14 3 Пач 21:8

+ 12:1 2 Пач 7:2, Заб 50:2

+ 12:6 Чыгъ 22:1

+ 12:7 1 Пач 16:13

+ 12:9 Сан 15:31

+ 12:11 2 Пач 16:21-22

+ 12:13 2 Пач 24:10, Заб 31:5, Заб 50:6

+ 12:16 2 Пач 13:31

+ 12:26 Такр 3:11

+ 13:3 1 Пач 16:9, 2 Пач 13:3

+ 13:12 Яр 34:7, Лев 18:9

+ 13:31 2 Пач 1:11, 2 Пач 12:16

+ 13:32 2 Пач 13:3

+ 13:37 2 Пач 3:3,

+ 14:4 4 Пач 6:26

+ 14:9 1 Пач 25:24

+ 14:11 Сан 35:19, Такр 19:12, 1 Пач 14:45, 3 Пач 1:52, Лкъ 21:18, Элч 27:34

+ 14:14 1 Пач 7:6, 2 Пач 23:16

+ 14:17 1 Пач 29:9, 2 Пач 19:27

+ 14:20 1 Пач 29:9, 2 Пач 19:27

+ 14:23 2 Пач 13:38

* 14:26Эки юз шекел – 2 килодан артыкъ.

+ 14:27 2 Пач 13:1

+ 14:32 1 Пач 20:8

+ 15:1 3 Пач 1:5

+ 15:2 2 Пач 18:4, 2 Пач 19:8

+ 15:8 Яр 28:20

+ 15:12 Заб 3:2

+ 15:13 2 Пач 12:11

+ 15:14 Заб 3:1

+ 15:16 2 Пач 16:21-22, 2 Пач 20:3

+ 15:18 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 15:23 3 Пач 15:13, 4 Пач 23:4

+ 15:24 2 Пач 8:17, 1 Пач 22:20, 2 Пач 8:17, 2 Пач 20:25

+ 15:26 1 Пач 3:18

+ 15:27 3 Пач 1:42

+ 15:30 Мк 1:11, Элч 1:12,

+ 15:31 2 Пач 16:23, 2 Пач 17:14

+ 15:33 2 Пач 19:35

+ 15:34 2 Пач 17:5-14

+ 15:36 2 Пач 17:17

+ 16:1 2 Пач 9:2-13

+ 16:2 2 Пач 17:29

+ 16:3 2 Пач 9, 2 Пач 19:27

+ 16:9 2 Пач 2:18

+ 16:10 2 Пач 3:39, 2 Пач 19:22

+ 16:16 2 Пач 15:34, 1 Пач 10:24

+ 16:21 2 Пач 15:16, 2 Пач 20:3

+ 16:22 2 Пач 12:11-12

+ 17:5 2 Пач 15:32

+ 17:8 Айт 17:12,

+ 17:14 2 Пач 15:31, 2 Пач 15:34

+ 17:17 2 Пач 15:36,

+ 17:23 2 Пач 15:12, Мат 27:5

+ 17:25 2 Пач 19:13, 2 Пач 20:9-10,

+ 17:27 2 Пач 12:26, 2 Пач 12:29, 2 Пач 9:4, 2 Пач 19:31-32, 3 Пач 2:7,

+ 17:29 2 Пач 16:2

+ 18:2 2 Пач 15:19-22

* 18:8Шо гюн къылычдан эсе агъачлыкъ артыкъ адамны къыра – къарагъанда, Давутну агъачлыкъда яшыртгъын ерлерде токътагъан асгерчилери Абсаламны адамларын бирерлетип къырып тургъангъа ошай.

+ 18:18 Яр 14:17, 2 Пач 14:27

* 18:21Кушлу – Мисриден къыблагъа багъып ерлешген Куш деген уьлкени ватандашы.

+ 18:27 3 Пач 1:42

+ 18:32 1 Пач 25:26,

+ 19:8 2 Пач 15:2, 2 Пач 18:4

+ 19:9 2 Пач 5:20

+ 19:11 2 Пач 15:29

+ 19:13 2 Пач 17:25, 2 Пач 8:16,

+ 19:16 2 Пач 16:5

+ 19:17 2 Пач 9:2-13, 2 Пач 16:1-4

+ 19:19 2 Пач 16:5-13

+ 19:21 Чыгъ 22:28, 2 Пач 16:9

+ 19:22 2 Пач 3:39, 2 Пач 16:10

+ 19:23 3 Пач 2:8, 3 Пач 2:36-46

+ 19:24 2 Пач 9

+ 19:27 2 Пач 16:3, 1 Пач 29:9, 2 Пач 14:17, 2 Пач 14:20

+ 19:28 2 Пач 9:7

+ 19:32 2 Пач 17:27-29

+ 19:35 2 Пач 15:33

+ 19:37 3 Пач 2:7

+ 20:1 Такр 13:13, 3 Пач 12:16,

+ 20:3 2 Пач 15:16, 2 Пач 16:21-22

+ 20:4 2 Пач 17:25, 2 Пач 19:13

+ 20:7 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 20:10 2 Пач 3:27

+ 20:14 4 Пач 15:29

• 20:23 2 Пач 8:15-18,

+ 20:23 1 Пач 30:14

+ 20:24 3 Пач 4:6, 3 Пач 5:14, 3 Пач 12:18

+ 20:25 2 Пач 15:24, 2 Пач 19:11

+ 21:6 1 Пач 10:26

+ 21:7 1 Пач 20:15

+ 21:8 2 Пач 3:7, 1 Пач 18:19

+ 21:12 1 Пач 31

* 21:16Уьч юз шекел – 3,5 килогъа ювукъ.

+ 21:16 Такр 2:11, Такр 2:20-21

+ 21:17 3 Пач 11:36, 3 Пач 15:4, 4 Пач 8:19, Заб 131:17

+ 21:18 Такр 2:11

+ 21:19 1 Пач 17:7

+ 21:21 1 Пач 16:9, 2 Пач 13:3,

• 22:1 Заб 17

+ 22:3 Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Яр 15:1

+ 22:4 Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 22:5 Заб 41:7, Заб 92:4,

+ 22:6 Заб 114:3-4

+ 22:7 Заб 119:1,

+ 22:8 Заб 76:18, Заб 96:4

+ 22:9 Заб 20:9,

+ 22:10 Заб 143:5,

+ 22:11 Заб 103:3

+ 22:12 Чыгъ 20:21, Заб 96:2

+ 22:14 1 Пач 2:10, Аюб 37:4, Заб 67:34

+ 22:15 1 Пач 7:10

+ 22:16 Чыгъ 15:8, Заб 105:9

+ 22:17 Заб 143:7

+ 22:18 Заб 141:6

+ 22:20 Заб 30:8, Заб 117:5

+ 22:21 1 Пач 26:23, Аюб 22:30

+ 22:24 Яр 6:9, Аюб 1:1

+ 22:28 Заб 100:5

+ 22:29 Аюб 29:3, Заб 118:105

+ 22:31 Такр 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Айт 30:5, Яр 15:1

+ 22:32 4 Пач 5:15,

+ 22:34 Такр 32:13,

+ 22:35 Заб 143:1

+ 22:40 Заб 43:6

+ 22:41 Чыгъ 23:27

+ 22:42 1 Пач 28:6, Аюб 27:9, Айт 15:29

+ 22:45 Такр 33:29

+ 22:48 Заб 46:3

+ 22:49 Заб 139:2

+ 22:50 Рум 15:9

+ 22:51 Заб 143:10, 2 Пач 7:16

+ 23:2 Элч 2:30, 2 Пет 1:21

+ 23:3 Такр 32:4, 2 Пач 22:3, Айт 16:12

+ 23:5 2 Пач 7:15-16, Заб 88:30

+ 23:13 1 Пач 22:1, 2 Пач 5:18

+ 23:16 1 Пач 7:6

+ 23:18 2 Пач 2:18

+ 23:20 2 Пач 8:18

+ 23:21 1 Пач 17:50

+ 23:24 2 Пач 2:18-23

+ 23:34 2 Пач 15:12, 2 Пач 11:3

+ 23:39 2 Пач 11:3-17

+ 24:1 Сан 1:2-4

+ 24:3 Такр 1:11

+ 24:5 Такр 2:36, Сан 21:32

+ 24:9 1 Пач 11:8

+ 24:10 1 Пач 24:6, 2 Пач 12:13, 1 Пач 13:13

+ 24:11 1 Пач 22:5

+ 24:14 Заб 118:156

+ 24:15 Чыгъ 30:12,

+ 24:16 4 Пач 19:35, Элч 12:23,

+ 24:21 Сан 16:47-48

+ 24:22 3 Пач 19:21

+ 24:25 Сан 16:48, Сан 25:8

+ 1:5 2 Пач 3:4, 2 Пач 15:1

+ 1:7 2 Пач 2:18, 2 Пач 8:16, 1 Пач 22:20, 1 Пач 23:6

+ 1:8 2 Пач 20:25, 2 Пач 8:18, 2 Пач 7:2, 2 Пач 23:8-39

+ 1:9 2 Пач 17:17

+ 1:10 2 Пач 12:24

+ 1:25 1 Пач 10:24

+ 1:29 2 Пач 4:9

+ 1:34 1 Пач 10:1, 2 Пач 15:10, 4 Пач 9:13

+ 1:38 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 1:42 2 Пач 15:27, 2 Пач 18:27

+ 1:44 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 1:47 Яр 47:30

+ 1:50 Чыгъ 27:2, 3 Пач 2:28

+ 1:52 1 Пач 14:45, 2 Пач 14:11, Лкъ 21:18, Элч 27:34

+ 2:3 Такр 29:9

+ 2:4 2 Пач 7:16, 3 Пач 9:5,

+ 2:5 2 Пач 18:5, 2 Пач 18:14, 2 Пач 3:27, 2 Пач 20:10

+ 2:7 2 Пач 19:37-38, 2 Пач 17:27-29

+ 2:8 2 Пач 16:5-13, 2 Пач 19:23

+ 2:10 Элч 2:29

+ 2:11 2 Пач 2:11, 2 Пач 5:4-5,

+ 2:17 3 Пач 1:1-4

+ 2:22 2 Пач 16:21-22

+ 2:24 2 Пач 7:11-13,

+ 2:25 2 Пач 8:18

+ 2:26 1 Пач 22:20, 2 Пач 15:24, 1 Пач 23:6

+ 2:27 1 Пач 2:27-36, 1 Пач 3:12-14

+ 2:28 2 Пач 17:25, 2 Пач 18:14-15, Чыгъ 27:2, 3 Пач 1:50

+ 2:31 Чыгъ 21:14, Сан 35:33

+ 2:32 2 Пач 3:27, 2 Пач 20:10

+ 2:35 3 Пач 4:4,

+ 2:36 2 Пач 16:5-13

+ 2:37 2 Пач 15:23

+ 2:39 1 Пач 21:10, 1 Пач 27:2

+ 2:44 2 Пач 16:5-13

+ 2:45 Айт 25:5

+ 3:1 3 Пач 7:8, 3 Пач 9:16, 3 Пач 7:1, 3 Пач 6:38, 3 Пач 9:15, 3 Пач 2:10

+ 3:3 3 Пач 22:43

+ 3:5 3 Пач 9:2

+ 3:8 Яр 13:16

+ 3:9 Айт 2:3-6, Якъ 1:5

+ 3:12 3 Пач 4:29-31, 3 Пач 5:12, 3 Пач 10:23,

+ 3:13 3 Пач 10:14-29,

+ 3:14 Заб 90:16

+ 3:15 Яр 40:20, Мк 6:21

+ 3:28 Айт 16:10

+ 4:3 2 Пач 8:16,

+ 4:4 3 Пач 2:35, 2 Пач 8:18, 2 Пач 20:25,

+ 4:6 2 Пач 20:24, 3 Пач 5:14, 3 Пач 12:18

+ 4:13 3 Пач 22:3, Сан 32:41, Такр 3:4

+ 4:19 Такр 3:8-10

+ 4:20 Яр 22:17

+ 4:21 Яр 15:18, Заб 71:8, Заб 67:29, Заб 71:10

* 4:22Кор – бюртюклю затланы оьлчевю, ёрукъ гьисапда 300 литр.

+ 4:26 3 Пач 10:26,

+ 4:30 3 Пач 3:12

+ 4:31 Заб 88:1

+ 4:32 Айт 1:1,

+ 4:34 3 Пач 10:1,

+ 5:1 2 Пач 5:11,

+ 5:5 2 Пач 7:13,

+ 5:12 3 Пач 3:12

+ 5:13 3 Пач 9:15,

+ 5:14 3 Пач 4:6

* 6:3Тирсек – 50 сантиметрге ювукъ.

+ 6:7 Такр 27:5

+ 6:12 2 Пач 7:13, 2 Пач 7:16

+ 6:13 Чыгъ 25:8, Такр 31:6

+ 6:16 3 Пач 6:33

+ 6:18 3 Пач 7:24

+ 6:22 Чыгъ 30:1, Чыгъ 30:3, Чыгъ 30:6

+ 6:23 Чыгъ 25:18-20

+ 6:36 3 Пач 7:12,

+ 7:1 3 Пач 9:10,

+ 7:2 3 Пач 10:17-21

+ 7:7 Заб 121:5

+ 7:8 3 Пач 3:1,

+ 7:12 3 Пач 6:36

+ 7:14 Чыгъ 31:3-5, Чыгъ 35:31

+ 7:15 4 Пач 25:16-17,

+ 7:23 4 Пач 16:17

+ 7:24 3 Пач 6:18

* 7:26Ая – 8 сантиметрге ювукъ.

* 7:26Эки минг бат – 44.000 литрге ювукъ.

+ 7:40 Чыгъ 27:3, Чыгъ 38:3

+ 7:47 4 Пач 25:16,

+ 7:48 Чыгъ 37:25-29, Чыгъ 25:30, Чыгъ 37:10-16

+ 7:49 Чыгъ 25:31-40

+ 7:50 Чыгъ 27:3

+ 7:51 2 Пач 8:11-12,

+ 8:1 2 Пач 5:7-9

+ 8:2 Лев 23:34

+ 8:6 Чыгъ 25:22, Чыгъ 26:33-34

+ 8:7 3 Пач 6:27, Чыгъ 25:13-15

+ 8:9 Чыгъ 16:33-34, Сан 17:10, Чыгъ 25:21, Чыгъ 40:20, Такр 10:5

+ 8:10 Чыгъ 40:34-35, Вагь 15:8

+ 8:12 Заб 17:12, Заб 96:2

+ 8:14 2 Пач 6:18

+ 8:16 2 Пач 7:6-8,

+ 8:17 2 Пач 7:2,

+ 8:19 2 Пач 7:12-13

+ 8:23 Чыгъ 15:11

+ 8:25 2 Пач 7:16, 3 Пач 2:4

+ 8:27 Элч 7:48, Элч 17:24

+ 8:29 Такр 12:11

+ 8:31 Чыгъ 22:11

+ 8:33 Лев 26:17

+ 8:35 Такр 11:17, 3 Пач 17:1,

+ 8:36 1 Пач 12:23

+ 8:37 Лев 26:16, Такр 28:22,

+ 8:39 Элч 1:24

+ 8:41 Заб 101:16

+ 8:46 Айт 20:9, Якъ 3:2, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23

+ 8:47 Лев 26:40,

+ 8:50 Заб 105:46

+ 8:51 Такр 4:20,

+ 8:53 Чыгъ 19:5, Такр 14:2

+ 8:54 2 Пач 6:18

+ 8:58 Заб 118:36

+ 8:60 Такр 4:35, Такр 4:39

+ 8:65 Лев 23:34

+ 9:2 3 Пач 3:5

+ 9:3 Такр 11:12

+ 9:4 Заб 77:72

+ 9:5 3 Пач 2:4

+ 9:7 Такр 4:26, Такр 28:37

+ 9:8 Лев 26:32, Такр 29:24,

+ 9:10 3 Пач 6:38, 3 Пач 7:1

* 9:13Къабул – Паластинни темиркъазыкъ ягъындагъы шагьар; шагьарны аты финикийче «онгсуз» деген маънаны англата.

+ 9:15 3 Пач 5:13, 3 Пач 7:1, 3 Пач 7:51, 2 Пач 5:9

+ 9:16 3 Пач 3:1, 3 Пач 7:8

+ 9:19 3 Пач 4:26, 3 Пач 10:26,

+ 9:22 Лев 25:9, 3 Пач 5:13

+ 9:24 3 Пач 3:1, 3 Пач 7:8, 2 Пач 5:9

+ 9:26 Такр 2:8, 3 Пач 22:48

+ 9:27 3 Пач 10:11

+ 9:28 Яр 10:29, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:10,

+ 10:1 Заб 71:10, Заб 71:15, 3 Пач 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лкъ 11:31

+ 10:9 2 Пач 8:15

* 10:10Юз йигирма талант – 4 тонгъа ювукъ.

+ 10:11 3 Пач 9:27-28

* 10:16Алты юзер бек – 3,5 килогъа ювукъ.

* 10:17Уьчер мин – 1,7 килогъа ювукъ.

+ 10:17 3 Пач 14:26, 3 Пач 7:2

+ 10:21 3 Пач 7:2

+ 10:23 3 Пач 3:12-13,

+ 10:24 3 Пач 4:34, 3 Пач 10:1,

+ 10:26 3 Пач 4:26, 3 Пач 9:19

+ 10:28 Такр 17:16,

+ 11:2 Чыгъ 34:16, Такр 7:3-4

+ 11:4 3 Пач 15:4,

+ 11:7 Сан 21:29, 4 Пач 23:13

+ 11:9 3 Пач 3:5, 3 Пач 9:2

+ 11:10 3 Пач 9:6

+ 11:11 3 Пач 11:31

+ 11:13 Такр 12:5, Такр 12:11

+ 11:15 2 Пач 8:13,

+ 11:18 Сан 10:12

+ 11:23 2 Пач 10:16

+ 11:24 2 Пач 8:3, 2 Пач 10:18

+ 11:27 2 Пач 5:9, 3 Пач 9:24

+ 11:29 3 Пач 12:15, 3 Пач 14:2, 3 Пач 15:29,

+ 11:30 1 Пач 15:27

+ 11:31 3 Пач 11:11

+ 11:33 Сан 21:29, 4 Пач 23:13

+ 11:36 2 Пач 21:17, 4 Пач 8:20

+ 11:38 2 Пач 7:16

+ 11:40 3 Пач 14:25,

+ 12:2 3 Пач 11:26, 3 Пач 11:40

+ 12:4 3 Пач 4:7, 3 Пач 4:22, 3 Пач 9:15

+ 12:13 Айт 15:1

+ 12:15 3 Пач 11:31

+ 12:16 2 Пач 20:1

+ 12:18 3 Пач 4:6, 3 Пач 5:14

+ 12:27 Такр 12:5-6

+ 12:28 4 Пач 10:29, 4 Пач 17:16, Чыгъ 32:4

+ 13:1 4 Пач 23:17

+ 13:2 4 Пач 23:15-16,

+ 13:6 Мк 3:5, Якъ 5:16

+ 13:8 Сан 22:18

+ 13:24 3 Пач 20:36

+ 13:34 3 Пач 14:10

+ 14:2 3 Пач 11:29-31

+ 14:3 1 Пач 9:7-8

+ 14:7 3 Пач 16:2

+ 14:8 3 Пач 11:31

+ 14:9 3 Пач 12:28,

+ 14:10 Такр 32:36, 3 Пач 15:29, 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8

+ 14:11 3 Пач 16:4, 3 Пач 21:24

+ 14:14 3 Пач 15:27-30

+ 14:15 Такр 29:28

+ 14:24 Такр 23:17

+ 14:25 3 Пач 11:40

+ 14:26 3 Пач 10:17

+ 15:3 3 Пач 11:4

+ 15:4 2 Пач 21:17, 3 Пач 11:36

+ 15:5 2 Пач 11:3-17

+ 15:12 Такр 23:17, 3 Пач 14:24

+ 15:13 4 Пач 23:4, 4 Пач 23:6, 4 Пач 23:12

+ 15:15 3 Пач 7:51

+ 15:18 3 Пач 14:26, 4 Пач 12:18

+ 15:24 3 Пач 22:2

+ 15:25 3 Пач 14:20

+ 15:29 3 Пач 14:10-11, 3 Пач 14:14, 3 Пач 21:21

+ 16:2 3 Пач 14:7

+ 16:3 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:12

+ 16:4 3 Пач 14:11, 3 Пач 21:24

+ 16:9 4 Пач 9:31

+ 16:12 3 Пач 16:3

+ 16:15 3 Пач 15:27

* 16:24Эки талант – 70 килогъа ювукъ.

+ 16:30 3 Пач 21:25

* 16:31Баал – канъанлыланы тюшюм берив булан байлавлу ялгъан аллагьы ва яшмынны ялгъан аллагьы.

+ 16:31 Вагь 2:20, Чыгъ 34:16,

+ 16:32 4 Пач 10:21

* 16:34Гьиил шону кюрчюлерин биринчи уланы Абирамны, къапуларын буса гиччи уланы Сегупну къурбан этип сала – Гьиил оьзюню уланларын къурбан этген болма герек. Шолай къурбан этивлер исрайыллыланы айланасындагъы ят халкъланы арасында гьамангъы иш болгъан ва Аллагьны халкъын ругь якъдан тюшгенин исбатлай болгъан.

* 17:1Ильяс – неде: «Гилатдан гёчюп гелген тишбили».

* 17:9Сарепат – гьалиги Ливан пачалыкъны топурагъында ерлешген финикийли шагьар. Шолай болгъанда пайхаммар Исрайылны топурагъындан чыгъып тайма герек болгъан.

+ 17:9 Лкъ 4:26

+ 17:21 4 Пач 4:34-35, Элч 20:10

+ 18:4 4 Пач 9:7

+ 18:12 4 Пач 2:16, Элч 8:39

* 18:21Бу бирикген сёз тагъымны маънасы шулай болма герек: «токъташмагъан гьалда турмакъ, бир олай, бир де булай иш гёрюп турмакъ» (акъсакъ адам да, шолай бир аягъындан башгъасына гёче туруп, къатты кюйде юрюп болмайлы къала).

+ 18:21 4 Пач 17:41,

+ 18:22 3 Пач 19:10, 3 Пач 19:14, 3 Пач 19:18

* 18:29Ахшамгъы къурбан этивню вакътиси болуп къалгъанча – демек ёрукъ гьисапда, тюшден сонг сагьат уьчлер болгъунча.

+ 18:29 4 Пач 4:31

+ 18:31 Яр 32:28, Яр 35:10, 4 Пач 17:34

* 18:32Эки сата – къарагъанда, 15 литрге ювукъ.

+ 18:36 1 Пач 17:46

+ 18:38 Лев 9:24,

+ 18:39 Заб 99:3

+ 18:40 4 Пач 10:25

+ 18:45 Якъ 5:18

+ 18:46 4 Пач 3:15,

+ 19:3 Яр 21:31

+ 19:4 Аюб 6:9,

+ 19:8 Чыгъ 24:18, Чыгъ 34:28, Такр 9:9, Чыгъ 3:1

+ 19:10 3 Пач 18:4, Рум 11:3

+ 19:11 Чыгъ 24:12, Чыгъ 34:2,

+ 19:12 Чыгъ 3:2, Аюб 4:16

+ 19:14 3 Пач 18:22

+ 19:15 4 Пач 8:13-15

+ 19:16 4 Пач 9:1-6, 4 Пач 2:9-15

+ 19:17 4 Пач 2:24,

+ 19:18 Рум 11:4

+ 19:20 Лкъ 9:61-62

+ 19:21 2 Пач 24:22

+ 20:1 3 Пач 15:18, 4 Пач 6:24, 4 Пач 8:7, 3 Пач 16:24

* 20:6Олар оьзлер – бырынгъы таржумаланы бирлеринде шолай; ягьуди текстде: «сен».

+ 20:7 4 Пач 5:7

+ 20:22 2 Пач 11:1,

+ 20:26 1 Пач 29:1

+ 20:34 3 Пач 15:20

+ 20:36 3 Пач 13:24

* 20:39Талант – 34 килогъа ювукъ.

+ 20:39 4 Пач 10:24

+ 20:40 Аюб 9:20, Аюб 15:6, Лкъ 9:22

+ 21:2 1 Пач 8:14

+ 21:3 Сан 36:7,

+ 21:4 3 Пач 20:43

+ 21:8 2 Пач 11:14

+ 21:10 Чыгъ 22:28, Лев 24:16

+ 21:17 3 Пач 17:1

+ 21:19 3 Пач 22:38, 4 Пач 9:24-26

+ 21:21 4 Пач 9:8, 4 Пач 10:7

+ 21:22 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:11

+ 21:23 4 Пач 9:10, 4 Пач 9:36

+ 21:24 3 Пач 14:10, 3 Пач 16:4

+ 21:25 3 Пач 16:31, Вагь 2:20

+ 21:26 Яр 15:16, 4 Пач 21:11

+ 21:29 4 Пач 9:25, 4 Пач 10:1-7

+ 22:2 3 Пач 15:24

+ 22:3 Такр 4:43,

+ 22:4 4 Пач 3:7

+ 22:6 3 Пач 18:19

+ 22:7 4 Пач 3:11

+ 22:11 Такр 33:17,

+ 22:14 Сан 22:18, Сан 24:13

+ 22:17 Сан 27:17,

+ 22:19 Вагь 4:2

+ 22:25 3 Пач 20:30

+ 22:28 Сан 16:29,

+ 22:30 4 Пач 5:22

+ 22:38 3 Пач 21:19

+ 22:41 3 Пач 15:24

+ 22:43 3 Пач 3:3, 3 Пач 15:14

+ 22:46 Такр 23:17, 3 Пач 15:12

+ 22:47 2 Пач 8:14, 4 Пач 8:20

+ 22:48 3 Пач 9:28, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:8, Такр 2:8

+ 1:1 3 Пач 22:37, 2 Пач 8:2, 4 Пач 3:5

+ 1:2 Элч 20:9, Мат 10:25, Мат 12:24, Мк 3:22, Лкъ 11:15, 4 Пач 8:8

+ 1:3 3 Пач 17:1, 3 Пач 21:17

+ 1:8 Мат 3:4, Мк 1:6

+ 1:10 Аюб 1:16, Лкъ 9:54

+ 2:1 Яр 5:24, 3 Пач 19:19-21,

+ 2:4 3 Пач 16:34

+ 2:8 Чыгъ 14:21, Чыгъ 14:29,

+ 2:9 Сан 11:17, Сан 11:25, Такр 21:17

+ 2:12 4 Пач 6:17, 4 Пач 13:14

+ 2:16 3 Пач 18:12, Элч 8:39

+ 2:23 Аюб 19:18

+ 2:25 3 Пач 18:20

+ 3:2 3 Пач 16:31, 4 Пач 10:26

+ 3:3 3 Пач 12:28-32

+ 3:5 4 Пач 1:1

+ 3:7 3 Пач 22:4

+ 3:9 3 Пач 22:47

* 3:11Ол Ильясны къуллукъчусу эди – тувра «Ол Ильясгъа жувунмакъ учун сув тёге болгъан» деп айтылгъан. Демек, Альяса Ильясны инг ювукъ къуллукъчусу болгъан.

+ 3:11 3 Пач 22:7

+ 3:13 3 Пач 18:19, 3 Пач 22:6

+ 3:15 1 Пач 10:5, 1 Пач 16:17, 3 Пач 18:46

+ 3:19 Такр 20:19

+ 3:20 Чыгъ 29:39-40

+ 4:1 Лев 25:39-41, Мат 18:25

+ 4:12 4 Пач 5:20-27, 4 Пач 8:4-5

+ 4:16 Яр 18:14

+ 4:23 Сан 28:11

+ 4:27 Мат 28:9, Яр 18:17,

+ 4:29 3 Пач 18:46, Чыгъ 7:19, Чыгъ 14:26, Лкъ 10:4

+ 4:31 3 Пач 18:29, Югь 11:11

+ 4:33 Якъ 5:16

+ 4:34 3 Пач 17:21, Элч 20:10

+ 4:37 Ягь 11:35

+ 4:38 4 Пач 2:1

+ 4:42 1 Пач 9:4, Мат 14:16-21, Мат 15:32-38, Мк 6:37-44, Мк 8:4-9, Лкъ 9:13-17, Югь 6:5-13

+ 5:1 Лкъ 4:27, Лев 13:3

* 5:5Он талант – 340 килогъа ювукъ.

* 5:5Алты минг шекел – 70 килогъа ювукъ.

+ 5:7 Такр 32:39, 3 Пач 20:7

+ 5:10 Лев 14:7

* 5:18Риммон – арамлыланы кёк кёкюрев аллагьы.

+ 5:20 4 Пач 4:12, 4 Пач 8:4-5

* 5:22Бир талант гюмюш – 34 килогъа ювукъ.

+ 5:27 Чыгъ 4:6, Сан 12:10

+ 6:13 Яр 37:17

+ 6:17 Заб 67:18,

+ 6:18 Яр 19:11

+ 6:22 Айт 25:21, Рум 12:20

* 6:24Бенадат – Бу II-нчи Бенадат, I-нчи Бенадатны уланы неде уланыны уланы (къара: 3 Пачалар 15:18). Ёрукъ гьисапда, Ол бизин девюрню 860-нчы йылындан 841-нчи йылына ерли гьакимлик этген.

+ 6:24 3 Пач 15:18, 3 Пач 20:1, 4 Пач 8:27

* 6:25Сексен шекел – 1 килогъа ювукъ.

* 6:25Дёрт пай этгенде бир пай кабын – 0,3 литрге ювукъ болма ярай.

* 6:25Беш шекелге – 55 грамгъа ювукъ.

+ 6:26 2 Пач 14:4

+ 6:29 Лев 26:29, Такр 28:57,

* 7:1Сата – 7 литрге ювукъ болма имканлы; 16-нчы ва 18-нчи аятларда да шолай.

* 7:1Тизив ун биргине-бир шекелге – 11 грамгъа ювукъ; 16-нчы ва 18-нчи аятларда да шолай.

+ 7:2 4 Пач 7:17

+ 7:6 2 Пач 5:24, 4 Пач 6:17

+ 7:7 Заб 47:6

+ 7:17 4 Пач 7:2

+ 8:1 4 Пач 4:35-37, Яр 41:27

+ 8:4 4 Пач 4:12, 4 Пач 5:20-27

+ 8:7 4 Пач 6:24

+ 8:8 3 Пач 19:15, 3 Пач 19:17, 1 Пач 9:7, 4 Пач 1:2

+ 8:12 4 Пач 10:32, 4 Пач 12:17, 4 Пач 13:22, Заб 136:9,

* 8:13Арамны пачасы болажакъ – Альяса бу ерде Аллагь Ильясгъа алданокъ билдирген хабарны айта (къара: 3 Пачалар 19:15-17).

+ 8:13 3 Пач 19:15, 3 Пач 19:17

+ 8:18 3 Пач 12:28-30, 3 Пач 16:31-33

+ 8:19 2 Пач 21:17, 3 Пач 11:36

+ 8:20 Яр 27:40, 3 Пач 22:47

+ 8:26 4 Пач 11:1

+ 8:28 4 Пач 8:15, 3 Пач 22:3

+ 9:1 4 Пач 8:28

+ 9:2 3 Пач 19:16

+ 9:3 1 Пач 10:1

+ 9:7 3 Пач 18:4

+ 9:8 Такр 32:36

+ 9:9 3 Пач 14:10, 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:11, 3 Пач 21:21-22

+ 9:10 3 Пач 21:23, 4 Пач 9:36

+ 9:13 Мат 21:8, Мк 11:8, 2 Пач 15:10, 3 Пач 1:34

+ 9:14 4 Пач 8:28-29

+ 9:21 3 Пач 21:1

+ 9:26 3 Пач 21:19

+ 9:28 4 Пач 23:30

* 9:31Оьзюню есин оьлтюрген Зимри – Мунда Езебел, оьзюню пачасы Иланы оьлтюрюп, ону савлай тухумун къырып, етти гюнден оьзю де оьлген Зимри деген асгербашчыны къысматын гёз алгъа тутуп сёйлей (къара: 3 Пачалар 16:9-20).

+ 9:31 3 Пач 16:9-13

+ 9:34 3 Пач 16:31

+ 9:36 3 Пач 21:23, 4 Пач 9:10

+ 10:1 3 Пач 16:24

+ 10:7 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8

+ 10:10 3 Пач 21:19, 3 Пач 21:21, 3 Пач 21:29

+ 10:17 3 Пач 21:19, 3 Пач 21:21, 3 Пач 21:29

+ 10:18 3 Пач 16:31-32

+ 10:19 3 Пач 18:19, 3 Пач 22:6

+ 10:21 3 Пач 16:32

+ 10:24 3 Пач 20:39

+ 10:25 3 Пач 18:40

+ 10:26 4 Пач 3:2

+ 10:27 4 Пач 23:14

+ 10:29 3 Пач 12:28

+ 10:30 4 Пач 15:12

+ 10:32 4 Пач 8:12

+ 10:33 Такр 2:36

+ 11:1 4 Пач 8:26, 4 Пач 9:27,

+ 11:10 2 Пач 8:7,

+ 11:12 Такр 17:18-19, 1 Пач 10:24

+ 11:14 4 Пач 23:3,

+ 11:18 4 Пач 10:27

+ 12:3 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43

+ 12:9 Мк 12:41, Лкъ 21:1

+ 12:15 4 Пач 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Сан 18:19

+ 12:17 4 Пач 8:12

+ 12:18 3 Пач 15:18

+ 13:1 4 Пач 11:2

+ 13:2 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 13:3 4 Пач 8:12

+ 13:4 Чыгъ 3:7, Чыгъ 3:9

+ 13:6 3 Пач 16:33

+ 13:11 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 13:12 4 Пач 14:8-15

+ 13:14 4 Пач 2:12, 4 Пач 6:17

+ 13:17 3 Пач 20:26

+ 13:22 4 Пач 8:12

+ 13:25 4 Пач 13:19

+ 14:1 4 Пач 12:21

+ 14:4 4 Пач 12:3

+ 14:5 4 Пач 12:20

+ 14:6 Такр 24:16

+ 14:7 2 Пач 8:13,

* 14:13Дёрт юз тирсек – 180 метрге ювукъ.

+ 14:14 3 Пач 7:51, 4 Пач 12:18

+ 14:15 4 Пач 13:12

* 14:21Азария – 15:13, 30,[32], 34-нчю ва оьзге аятларда огъар Уззия деп де айтыла.

+ 14:22 Такр 2:8, 3 Пач 9:26

+ 14:24 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 14:25 Сан 34:8, 3 Пач 8:65,

+ 14:26 Такр 32:36, 4 Пач 9:8, Чыгъ 3:7, 4 Пач 13:23

+ 15:1 4 Пач 14:21

+ 15:4 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43

+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46

+ 15:9 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:12 4 Пач 10:30

+ 15:14 3 Пач 14:17

+ 15:18 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

* 15:19Пул – 29-нчу аятда огъар дагъы да Тиглатпаласар деп айтыла. Ол 745-нчи йылдан тутуп 727-нчи йылгъа ерли гьакимлик этген.

* 15:19Бир минг талант – 34 тонгъа ювукъ.

* 15:20Элли шекел – 0,6 килогъа ювукъ.

+ 15:24 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:28 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:32 4 Пач 15:7

+ 15:35 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43,

+ 15:37 4 Пач 16:5,

+ 16:3 3 Пач 12:28-30, Лев 18:21, Такр 18:10

+ 16:4 Такр 12:2

+ 16:5 4 Пач 15:37,

+ 16:6 Такр 2:8, 4 Пач 14:22

+ 16:7 4 Пач 15:19, 4 Пач 15:29

+ 16:8 4 Пач 12:18

+ 16:14 Чыгъ 27:1,

+ 16:15 Чыгъ 29:39-41

+ 16:17 3 Пач 7:27-39, 3 Пач 7:23-26

+ 17:1 4 Пач 15:30

+ 17:3 Такр 28:36

+ 17:5 Такр 28:52, 4 Пач 18:9-12,

+ 17:7 Лев 25:38, Чыгъ 20:2

+ 17:8 Лев 18:3, Такр 18:9

+ 17:9 4 Пач 18:8

+ 17:10 Чыгъ 23:24

+ 17:12 Чыгъ 20:4-5

+ 17:14 Такр 9:6,

+ 17:15 Такр 29:25, Рум 1:21, Такр 12:30

+ 17:16 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:15, 3 Пач 16:33, Такр 4:19, 4 Пач 21:3, 4 Пач 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Такр 18:10

+ 17:20 4 Пач 13:3, 4 Пач 15:29

+ 17:21 3 Пач 11:11, 3 Пач 11:31, 3 Пач 12:20, 3 Пач 12:28-30

+ 17:28 3 Пач 12:29

+ 17:31 Такр 12:31

+ 17:32 3 Пач 12:29

+ 17:34 Яр 32:28, Яр 35:10

+ 17:35 Такр 5:9,

+ 17:36 Такр 6:13

+ 17:37 Чыгъ 20:5

+ 17:41 3 Пач 18:21

+ 18:4 Такр 16:21-22, Сан 21:8-9

+ 18:5 4 Пач 23:25

+ 18:8 4 Пач 17:9

+ 18:9 4 Пач 17:3-7,

+ 18:15 3 Пач 15:18, 4 Пач 12:18

+ 18:22 4 Пач 18:4,

+ 18:31 3 Пач 4:25

+ 18:32 Такр 8:7-10

+ 18:34 4 Пач 17:24,

+ 18:35 4 Пач 19:12,

+ 19:4 2 Пач 16:12

+ 19:12 Яр 11:31

+ 19:13 4 Пач 18:33-34

+ 19:15 Такр 6:4, 3 Пач 18:39, Заб 85:10,

+ 19:16 Заб 30:3, Заб 70:2,

+ 19:19 Заб 82:19

* 19:21Сионну оьзюне эргиши ювукълукъ этмеген къызы – Ерусалимни белгилейген келпет; «Ерусалимни къызы» да шолай.

+ 19:23 Заб 19:8

+ 19:26 Заб 128:6

+ 19:27 Заб 138:1-2

+ 19:32 2 Пач 20:15

+ 19:35 2 Пач 24:16,

+ 19:36 Яр 10:11,

+ 19:37 Яр 8:4,

+ 20:3 4 Пач 18:3

+ 20:5 Заб 38:13, Заб 55:9

+ 20:6 4 Пач 19:34

+ 20:17 4 Пач 24:13,

+ 20:18 4 Пач 24:12, 4 Пач 25:7,

+ 21:3 4 Пач 18:4, 3 Пач 16:32-33, Такр 16:21, Такр 4:19, 4 Пач 17:16, 4 Пач 23:5,

+ 21:4 Такр 12:11, 3 Пач 18:29,

+ 21:5 3 Пач 6:36, 3 Пач 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Такр 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 3 Пач 9:3,

+ 21:11 Яр 15:16, 3 Пач 21:26

+ 21:12 1 Пач 3:11,

+ 21:13 3 Пач 21:21, 4 Пач 17:6

+ 21:16 4 Пач 24:4

+ 21:18 4 Пач 21:26, Югь 19:41,

+ 21:21 4 Пач 21:2-7

+ 21:26 4 Пач 21:18

+ 22:2 Такр 5:32

+ 22:4 4 Пач 12:9-15

+ 22:7 4 Пач 12:15

+ 22:8 Чыгъ 24:7, Такр 31:24-26

+ 22:13 Такр 29:27

+ 22:14 Лкъ 2:36, Элч 21:9, 1 Кор 11:5,

+ 22:17 Такр 31:29

+ 22:19 Лев 26:31,

+ 22:20 4 Пач 23:24,

+ 23:2 Такр 31:11

+ 23:3 4 Пач 11:14,

+ 23:4 4 Пач 21:3, 3 Пач 15:13

+ 23:5 4 Пач 17:16, 4 Пач 21:3

+ 23:6 Такр 16:21

+ 23:7 Такр 23:17, 3 Пач 14:24

+ 23:10 Лев 18:21, Такр 18:10

+ 23:12 4 Пач 21:4-5

+ 23:13 Сан 21:29, 3 Пач 11:5-7

+ 23:14 Чыгъ 23:24, 4 Пач 10:27

+ 23:15 3 Пач 12:28

+ 23:16 Лев 26:30, 3 Пач 13:2

+ 23:17 3 Пач 13:30-31

+ 23:20 Чыгъ 22:20, Лев 26:30, 3 Пач 13:2

+ 23:21 Чыгъ 12:3-11, Такр 16:2-8

+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Такр 18:10-12

+ 23:25 4 Пач 18:5

+ 23:26 4 Пач 21:11,

+ 23:27 4 Пач 21:4

+ 23:30 4 Пач 9:28, 1 Пач 10:1

+ 23:31 4 Пач 24:18

* 23:33Бир талант – 35 килогъа ювукъ.

+ 23:33 Сан 34:11,

+ 23:34 4 Пач 24:17,

+ 24:2 4 Пач 20:17, 4 Пач 21:12-14, 4 Пач 23:27

+ 24:3 4 Пач 21:2-7, 4 Пач 21:16, 4 Пач 21:23-26

+ 24:12 4 Пач 20:18,

+ 24:13 4 Пач 20:17,

+ 24:15 Такр 28:36,

+ 24:17 4 Пач 23:34,

+ 24:18 4 Пач 23:31

+ 25:1 Такр 28:52

+ 25:6 Сан 34:11, 4 Пач 23:33,

+ 25:7 Такр 28:36, 4 Пач 20:18

+ 25:9 Лев 26:31,

+ 25:13 3 Пач 7:15-37,

+ 25:14 3 Пач 7:45, 3 Пач 7:50

+ 25:16 3 Пач 7:47

* 25:17Сегиз тирсек – 9 метрге ювукъ.

* 25:17Уьч тирсек – 1,5 метрге ювукъ.

+ 25:17 3 Пач 7:15-22

+ 25:22 4 Пач 22:12,

+ 25:27 4 Пач 24:12, 4 Пач 24:15,

+ 1:1 Яр 22:21, Якъ 5:11, Яр 6:9, Заб 17:22-24

+ 1:5 1 Пач 16:5, Яр 8:20

+ 1:6 Аюб 2:1, Аюб 38:7

+ 1:7 1 Пет 5:8

+ 1:10 Заб 127:2

+ 1:11 Аюб 19:21

+ 1:15 3 Пач 10:1

+ 1:16 4 Пач 1:10

* fr 1:17 Гьалдейлилер – Сыйлы Язывларда Бабилни халкъына шулай айтыла.

+ 1:17 1 Пач 11:11, 4 Пач 24:2

+ 1:20 Яр 37:29, Яр 37:34

+ 1:21 Яр 3:19, 1 Тим 6:7, Заб 112:2

+ 2:1 Аюб 1:6

+ 2:7 Чыгъ 9:9, Такр 28:35

+ 2:10 Заб 38:2

* fr 2:11 Теман – Арабстанны темиркъазыкъ ягъындагъы уьлке. Шуагь – Арабстанны гюнтувуш ягъындагъы уьлке. Наама – Арабстанны къыбласындагъы уьлке.

+ 2:11 Айт 17:17, Яр 36:15, Яр 25:2

+ 2:12 Яр 37:29,

* fr 3:8 Ливьятан – денгиз аждагьа, Аллагьгъа къаршы гючлени белгиси; дагъы да къара: Аюб 40:20 – 41:26.

+ 3:11 Аюб 10:18-19

+ 3:16 Заб 57:8,

+ 3:21 Вагь 9:6

+ 3:23 Аюб 19:8

+ 3:25 Айт 10:24,

+ 4:6 Аюб 1:1

+ 4:7 Заб 33:10-11, Заб 36:25, Айт 10:3

+ 4:8 Айт 22:8, Гал 6:7-8

+ 4:9 Чыгъ 15:8, Заб 17:16, Аюб 15:30,

+ 4:13 Яр 15:12, Аюб 33:15

+ 4:14 Заб 118:120

+ 4:16 3 Пач 19:12

+ 4:17 Аюб 9:2, Аюб 25:4, Заб 142:2,

+ 4:18 Аюб 15:15

* fr 4:19 сазбалчыкъдан этилген уьйлер – мунда адамны къаркъарасы гьакъында сёз юрюле.

+ 4:21 Аюб 36:12

+ 5:1 Аюб 15:15, Заб 88:6,

+ 5:2 Айт 29:11

+ 5:9 Аюб 9:10, Аюб 37:5

+ 5:10 Заб 64:10, Заб 146:8

+ 5:11 1 Пач 2:7

+ 5:13 Аюб 18:7, 1 Кор 3:19

+ 5:14 Такр 28:29, Аюб 12:25,

+ 5:15 Заб 34:10

+ 5:16 Заб 62:12, Заб 106:42

+ 5:17 Заб 93:12, Айт 3:11

+ 5:18 Такр 32:39,

+ 5:19 Заб 33:20, Айт 6:16, Айт 30:18

+ 5:20 3 Пач 17:6, Заб 32:19, Заб 36:19

+ 5:21 Заб 30:21

+ 5:25 Заб 71:16

+ 5:26 Яр 15:15, Яр 25:8

+ 6:3 Айт 27:3

+ 6:4 Такр 32:23, Заб 37:3,

+ 6:9 3 Пач 19:4,

+ 6:15 Заб 40:10,

+ 6:19 Яр 25:15, 3 Пач 10:1

+ 6:26 Аюб 15:2

+ 7:1 Аюб 14:6, Аюб 14:14

+ 7:2 Лев 19:13

+ 7:4 Такр 28:67

+ 7:6 Аюб 9:25, Аюб 17:11

+ 7:8 Аюб 20:9

+ 7:10 Заб 36:10, Заб 102:16

+ 7:16 Аюб 9:21, Аюб 10:1, Аюб 10:20, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Заб 143:4

+ 7:17 Заб 8:5, Заб 143:3

+ 7:18 Заб 10:5

+ 7:19 Аюб 14:6, Заб 38:14

+ 7:20 Аюб 16:12,

+ 8:1 Аюб 2:11

+ 8:3 Аюб 34:12

+ 8:6 Айт 3:33

+ 8:8 Такр 32:7

+ 8:9 Заб 101:12,

+ 8:12 Заб 128:6

+ 8:13 Заб 9:18, Аюб 27:8, Айт 10:28, Айт 11:7

+ 8:15 Аюб 27:18

+ 8:18 Аюб 7:10

+ 8:21 Заб 125:2

+ 8:22 Заб 108:29

+ 9:2 Аюб 4:17, Аюб 15:14, Аюб 25:4

+ 9:3 Аюб 10:2

+ 9:8 Аюб 26:7, Заб 103:2,

+ 9:9 Аюб 38:31-32,

+ 9:10 Аюб 5:9

* fr 9:13 Рагьав – денгиз аждагьа.

+ 9:13 Аюб 26:12, Заб 88:11,

+ 9:15 1 Кор 4:4

+ 9:20 Аюб 15:6

+ 9:21 Аюб 1:1, Аюб 1:8, Аюб 7:16, Аюб 10:1

+ 9:24 Аюб 12:17

+ 9:25 Аюб 7:6

+ 9:32 Аюб 33:13, Аюб 39:32, Рум 9:20

+ 10:1 Аюб 7:16, Аюб 9:21

+ 10:2 Аюб 9:3

+ 10:4 1 Пач 16:7

+ 10:7 Аюб 2:3, Такр 32:39,

+ 10:8 Заб 118:71

+ 10:9 Аюб 4:19, Аюб 33:6,

+ 10:10 Заб 138:13

+ 10:17 Аюб 19:12

+ 10:18 Аюб 3:11-12,

+ 10:20 Аюб 14:1, Аюб 7:16

+ 10:21 Заб 87:7, Заб 87:13, Заб 38:14

+ 11:1 Аюб 2:11

+ 11:4 Аюб 10:7

+ 11:8 Заб 138:8

+ 11:10 Аюб 9:12, Аюб 12:14

+ 11:13 Заб 142:6

+ 11:14 Аюб 22:23

+ 11:17 Аюб 22:28, Айт 4:18,

+ 11:19 Айт 3:24

+ 12:4 Заб 90:14, Аюб 16:10, Аюб 17:2, Аюб 30:1

+ 12:6 Аюб 21:7

+ 12:10 Сан 16:22, Элч 17:28

+ 12:11 Аюб 34:3

+ 12:12 Аюб 32:7

+ 12:14 Аюб 11:10

+ 12:17 Аюб 9:24

+ 12:21 Заб 106:40,

+ 12:22 1 Кор 4:5

+ 12:24 Заб 106:40

+ 12:25 Такр 28:29, Аюб 5:14, Заб 106:27

+ 13:3 Аюб 23:4

+ 13:5 Айт 17:28

+ 13:9 Гал 6:7

* fr 13:14 Бу аятны таржумасы ёрукъ къайдада этилген.

+ 13:21 Заб 38:11, Аюб 33:7

+ 13:22 Аюб 14:15

+ 13:24 Аюб 19:11, Аюб 33:10

+ 13:25 Заб 82:14

+ 13:26 Заб 24:7

+ 13:27 Аюб 33:11

+ 13:28 Якъ 5:2

+ 14:1 Аюб 15:14, Аюб 25:4, Яр 47:9

+ 14:2 Заб 101:12, Заб 143:4,

+ 14:4 Аюб 15:14

+ 14:6 Аюб 7:19, Аюб 7:1-2

+ 14:12 Заб 88:30

+ 14:13 Аюб 21:13

+ 14:14 Аюб 7:1

+ 14:15 Аюб 13:22

+ 14:16 Аюб 31:4, Аюб 34:21

+ 15:1 Аюб 2:11

+ 15:2 Аюб 16:3, Аюб 6:26

+ 15:6 Аюб 9:20, Лкъ 19:22

+ 15:7 Айт 8:25, Заб 89:3

+ 15:9 Аюб 12:3, Аюб 13:2

+ 15:14 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Аюб 14:1, Аюб 25:4-6, Заб 50:7

+ 15:15 Аюб 4:18, Аюб 5:1, Заб 88:6,

+ 15:16 Аюб 34:7, Айт 19:28, Аюб 25:6

+ 15:18 Заб 77:4

+ 15:27 Заб 72:7

+ 15:30 Аюб 4:9

+ 15:32 Аюб 22:16, Заб 54:24

+ 15:34 Аюб 20:26, Заб 20:10

+ 15:35 Заб 7:15, Якъ 1:15

+ 16:3 Аюб 15:2

+ 16:7 Аюб 1:15-19

+ 16:9 Заб 34:15, Заб 36:12

+ 16:10 Аюб 12:4, Аюб 17:2, Аюб 30:1,

+ 16:12 Аюб 7:20

+ 16:13 Аюб 20:25

+ 16:19 Заб 88:38

+ 17:2 Аюб 12:4, Аюб 16:10, Аюб 30:1

+ 17:3 Заб 118:122, Айт 22:26

+ 17:6 Такр 28:37, Аюб 30:9

+ 17:11 Аюб 7:6

+ 18:1 Аюб 2:11, Аюб 8:1

+ 18:3 Заб 72:22

+ 18:5 Аюб 21:17, Айт 13:9, Айт 24:20

+ 18:7 Аюб 5:13

+ 18:8 Заб 9:16, Заб 139:6

+ 18:11 Аюб 15:21, Аюб 20:25, Аюб 27:20

* fr 18:14 …уллу къоркъунчланы пачалыгъына… – мунда ахыратгъа шолай айтылгъан; тувра «уллу къоркъунчланы пачасы» деп айтылгъан.

+ 18:15 Яр 19:24, Заб 10:6,

+ 18:17 Аюб 24:20, Заб 33:17, Айт 10:7

+ 18:19 Заб 20:11

+ 18:21 2 Сал 1:8

+ 19:7 Аюб 24:12,

+ 19:8 Аюб 3:23,

+ 19:9 Заб 88:40

+ 19:11 Аюб 13:24, Аюб 33:10

+ 19:12 Аюб 10:17, Аюб 30:12,

+ 19:13 Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 19:17 Аюб 2:9

+ 19:18 4 Пач 2:23

+ 19:21 Аюб 1:11

+ 19:25 Айт 23:11,

+ 19:26 Заб 16:15, 1 Югь 3:2

+ 20:1 Аюб 2:11, Аюб 11:1

+ 20:4 Яр 2:7, Такр 4:32

+ 20:7 Заб 82:11

+ 20:9 Аюб 7:8, Аюб 7:10

+ 20:12 Заб 9:28

+ 20:25 Аюб 16:13

+ 20:26 Аюб 15:34, Заб 20:10, Ягь 12:29

+ 20:29 Аюб 27:13, Аюб 31:2

+ 21:3 Аюб 16:20

+ 21:5 Айт 30:32,

+ 21:7 Аюб 12:6, Заб 72:3-4,

+ 21:14 Аюб 22:17

+ 21:15 Чыгъ 5:2

+ 21:16 Аюб 22:18, Заб 1:1

+ 21:17 Аюб 18:5-6, Айт 13:9, Айт 24:20

+ 21:18 Заб 1:4, Заб 82:14, Айт 10:25

+ 21:19 Чыгъ 20:5

+ 21:20 Заб 74:8, Вагь 14:10

+ 21:22 Рум 11:35, 1 Кор 2:16, Аюб 4:18, Аюб 15:15

+ 21:30 Айт 16:4

+ 21:31 Такр 7:10

+ 22:1 Аюб 2:11, Аюб 4:1, Аюб 15:1

+ 22:3 Аюб 35:7

+ 22:6 Чыгъ 22:6, Такр 24:13

+ 22:7 Аюб 31:17

+ 22:9 Аюб 31:21,

+ 22:10 Аюб 18:8

+ 22:12 Аюб 35:5

+ 22:13 Заб 72:11, Заб 93:7

+ 22:16 Аюб 15:32

+ 22:17 Аюб 21:14

+ 22:18 Аюб 21:16

+ 22:19 Заб 51:8, Заб 57:11

+ 22:22 Айт 2:6

+ 22:23 Аюб 11:14

+ 22:24 Яр 10:29, 3 Пач 9:28,

+ 22:26 Заб 36:4,

+ 22:27 Заб 49:14,

+ 22:28 Аюб 11:17, Айт 4:18,

+ 22:30 Якъ 5:15

+ 23:4 Аюб 13:3, Аюб 16:21

+ 23:10 Заб 138:3, Заб 65:10, 1 Пет 1:7

+ 23:13 Айт 19:21,

+ 24:2 Такр 19:14, Айт 22:28, Айт 23:10

+ 24:4 Айт 28:28

+ 24:7 Чыгъ 22:26-27

+ 24:13 Югь 3:19-20

+ 24:15 Айт 7:9

+ 24:20 Аюб 18:17

+ 24:24 Заб 36:10

+ 25:1 Аюб 2:11, Аюб 8:1, Аюб 18:1

+ 25:3 Мат 5:45

+ 25:4 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Аюб 15:14, Заб 142:2

+ 25:6 Аюб 15:16, Заб 21:6,

+ 26:6 Заб 138:8, Айт 15:11

+ 26:7 Аюб 9:8

+ 26:8 Айт 30:4

+ 26:10 Яр 1:9, Яр 1:10, Айт 8:29

+ 26:11 Заб 103:7

* fr 26:12 Рагьав – денгиз аждагьа.

+ 26:12 Аюб 9:13, Заб 88:11,

+ 27:2 Аюб 34:5

+ 27:3 Аюб 33:4

+ 27:8 Аюб 8:13

+ 27:9 Заб 17:42, Заб 65:18, Айт 1:28, Айт 28:9, Югь 9:31

+ 27:13 Аюб 20:29

+ 27:15 Заб 77:64

+ 27:17 Заб 38:7, Айт 13:22

+ 27:18 Аюб 8:15

+ 27:19 Заб 48:18

+ 27:21 Аюб 30:22

+ 28:12 Айт 16:16,

+ 28:13 Заб 26:13,

+ 28:15 Айт 3:14-15

+ 28:16 Яр 10:29, 3 Пач 9:28, Аюб 22:24

+ 28:18 Айт 8:11

* fr 28:19 Куш – Мисрини къыбла ягъындагъы уьлке.

+ 28:26 Аюб 38:25

+ 28:27 Айт 8:22

+ 28:28 Заб 110:10, Айт 1:7, Айт 9:10, Айт 3:7, Айт 14:16

+ 29:3 2 Пач 22:29, Заб 17:29, Заб 118:105

+ 29:5 Аюб 1:2

+ 29:6 Яр 49:12

+ 29:10 Заб 136:6

+ 29:12 Заб 81:5, Айт 31:8

+ 29:14 Заб 131:9

+ 29:16 Айт 14:21, Айт 29:7

+ 29:17 Заб 3:7, Заб 13:4, Заб 57:7, Айт 30:14

+ 29:23 Заб 118:129

+ 30:1 Аюб 12:4, Аюб 16:10, Аюб 17:2

+ 30:9 Такр 28:37, Аюб 17:6

+ 30:10 Заб 87:9

+ 30:12 Аюб 19:12

+ 30:15 Аюб 18:11

+ 30:22 Аюб 27:21

+ 30:30 Заб 101:3

+ 31:1 Айт 6:25, Мат 5:28

+ 31:2 Аюб 20:29

+ 31:4 Айт 15:3,

+ 31:8 Лев 26:16

+ 31:9 Аюб 24:15

+ 31:10 Такр 28:30,

+ 31:12 Айт 6:27-29

+ 31:15 Айт 22:2

+ 31:17 Аюб 22:7

+ 31:18 Якъ 1:27

+ 31:20 Аюб 29:13

+ 31:21 Аюб 22:9

+ 31:24 Мк 10:22, Мк 10:24

+ 31:25 Заб 61:11

+ 31:27 Такр 4:19

+ 31:29 Айт 24:17-18

+ 31:30 Мат 5:44, Рум 12:14

+ 31:33 Аюб 28:13

+ 31:35 Аюб 13:22

+ 31:40 Яр 3:18

+ 32:2 Яр 22:21

+ 32:4 Аюб 15:10

+ 32:7 Аюб 12:12

+ 32:8 Аюб 33:4, Заб 118:100

+ 32:20 Заб 38:4,

+ 33:4 Яр 2:7, Аюб 27:3, Аюб 32:8, Заб 103:30, Элч 17:25

+ 33:6 Аюб 4:19, Аюб 10:9,

+ 33:7 Аюб 13:21

+ 33:9 Аюб 9:21, Аюб 10:7, Аюб 12:4, Аюб 16:17, Аюб 27:5-6, Аюб 32:1

+ 33:10 Аюб 13:24, Аюб 19:11

+ 33:11 Аюб 13:27, Аюб 14:16

+ 33:13 Аюб 9:32, Аюб 39:32

+ 33:15 Сан 12:6, Аюб 4:13

+ 33:16 Аюб 36:10

+ 33:19 Аюб 30:17

+ 33:20 Заб 101:5, Заб 106:18

+ 33:23 Заб 33:8

+ 33:24 Заб 48:8

+ 33:25 4 Пач 5:14

+ 33:26 Заб 16:15

+ 33:28 Заб 15:10,

+ 33:30 Заб 55:14

+ 34:3 Аюб 12:11

+ 34:5 Аюб 27:2, Аюб 33:9

+ 34:7 Аюб 15:16, Айт 19:28

+ 34:8 Заб 1:1

+ 34:9 Аюб 9:22, Аюб 21:16

+ 34:10 Яр 18:25, Заб 91:16

+ 34:11 Айт 24:12, Заб 61:13

+ 34:12 Аюб 8:3

+ 34:15 Яр 3:19, Заб 89:4, Заб 103:29,

+ 34:19 Аюб 31:15, Айт 22:2

+ 34:21 Аюб 14:16, Аюб 31:4

+ 34:22 Заб 138:12

+ 34:24 Заб 2:9

+ 34:28 Аюб 35:9

+ 34:35 Аюб 35:15

+ 34:37 Аюб 27:23,

+ 35:3 Аюб 9:22, Аюб 21:16

+ 35:5 Аюб 22:12

+ 35:7 Аюб 22:2-3

+ 35:9 Чыгъ 2:23, Аюб 34:28,

+ 35:10 Заб 41:9

+ 35:12 Аюб 27:9

+ 35:14 Аюб 9:11, Аюб 23:9

+ 35:16 Аюб 34:35, Аюб 34:37, Аюб 38:2, Аюб 42:3

+ 36:4 Аюб 37:16

+ 36:6 Аюб 34:28

+ 36:7 Заб 33:16, 1 Пач 2:8

+ 36:8 Заб 106:10

+ 36:10 Аюб 33:16

+ 36:12 Аюб 4:21

+ 36:16 Заб 4:2

+ 36:19 Заб 48:8, Айт 11:4

+ 36:26 Заб 101:28

+ 36:27 Айт 3:20

+ 37:3 Аюб 36:30, Аюб 36:32

+ 37:4 2 Пач 22:14, Заб 17:14, Заб 28:3-4

+ 37:5 Аюб 5:9

+ 37:6 Заб 148:8

+ 37:8 Заб 103:22

+ 37:10 Аюб 38:29-30

+ 37:12 Заб 148:8

+ 37:13 Чыгъ 9:18, 3 Пач 18:45

+ 37:16 Аюб 36:4

+ 37:24 Айт 15:33

+ 38:1 Аюб 40:1,

+ 38:2 Аюб 35:16, Аюб 42:3

+ 38:3 Аюб 40:2

+ 38:4 Заб 103:5, Айт 8:29

+ 38:6 1 Пач 2:8

+ 38:7 Яр 6:2, Аюб 1:6, Аюб 2:1

+ 38:8 Яр 1:9, Заб 32:7, Заб 103:9,

+ 38:15 Аюб 18:5

+ 38:22 Заб 134:7

+ 38:25 Аюб 28:26

+ 38:26 Заб 106:35,

+ 38:28 Аюб 5:10

+ 38:29 Аюб 37:10, Заб 147:5

+ 38:30 Аюб 37:10

* fr 38:31 Орион – бурж. Бырынгъылар шо буржда белинде чокъмары да булангъы гьавчуну сюлдюрюн гёре болгъанлар. Орионну белбаву уьч ярыкъ юлдуздан амалгъа гелген.

+ 38:31 Аюб 9:9,

* fr 38:32 Тиши аюв – Етти Юлдуз деген бурж.

+ 38:32 Аюб 9:9

* fr 38:36 Ибис – узун, назик, къайтыкъ бурну булангъы къуш. Ибислер тропик якъларда оьзенлени ва кёллени ягъасында яшайлар.

* fr 38:37 Кёклердеги савутлар – булутлар.

+ 38:39 Заб 103:21

+ 38:40 Заб 16:11

+ 38:41 Заб 146:9

+ 39:1 Заб 103:18

* fr 39:6 Тузлакълар – кёп тузу булангъы топуракълар. Шо себепден булай топуракъларда оьсюмлюклер аз бола неде бирдокъда болмай.

+ 39:32 Аюб 9:32, Аюб 33:13

+ 39:34 Аюб 42:6

+ 40:1 Аюб 38:1

+ 40:2 Аюб 38:3

+ 40:3 Аюб 32:2

+ 40:4 Аюб 37:4

+ 40:9 Заб 97:1,

+ 40:10 Сан 22:4

+ 41:1 Аюб 3:8, Аюб 40:20, Заб 73:14, Заб 103:26,

+ 41:3 Чыгъ 9:29, Заб 23:1

+ 42:2 Яр 18:14, Мат 19:26

+ 42:3 Аюб 38:2

+ 42:4 Аюб 38:3, Аюб 40:2

+ 42:6 Аюб 2:8

+ 42:7 Аюб 2:11

+ 42:8 Сан 23:1, Яр 20:7, Якъ 5:16

+ 42:9 Аюб 2:11

+ 42:11 Аюб 19:13

+ 42:13 Аюб 1:2

* fr 42:14 Емима – Бу ат «гёгюрчюн» демек бола. Кесиа – Бу ат «дарчин терекни чечеги» демек бола. Керенгаппух – Бу ат «кирпиклени шавласы» демек бола.

+ 42:15 Сан 27:1-8

+ 42:16 Яр 50:23

[3261] Кёбюсю йырларда ягьуди халкъны ва Давут пачаны яшавундан алынгъан тарихи агьвалатлар эсгериле.

+ 1:1 Аюб 21:16, Айт 1:15, Айт 4:14, Айт 24:1, Заб 25:4-5, Айт 3:34, Айт 21:24

+ 1:2 Заб 118:47-48, Заб 118:97

+ 1:4 Аюб 21:18, Заб 34:5

+ 1:6 Заб 36:18

+ 2:1 Элч 4:25-26

* 2:2 Танглангъан – башына зайтун май сюртюлеген адатдан таба бир къуллукъгъа багъышланагъан инсан. Башына зайтун майны шолай сюртюлмеклигине пайхаммарлар, пачалар ва дин къуллукъчулар лайыкълы бола болгъанлар.

+ 2:2 Заб 17:51, Заб 19:7, Заб 88:20-21

+ 2:4 Заб 10:4, Заб 36:13, Заб 58:9, Айт 1:26

+ 2:6 Заб 109:2, Вагь 14:1

+ 2:7 Элч 13:33, Ягь 1:5, Ягь 5:5, 2 Пач 7:14

+ 2:9 Вагь 2:27, Вагь 12:5, Вагь 19:15,

+ 2:11 Ягь 12:28, Фил 4:4

+ 2:12 Заб 33:8

+ 3:1 2 Пач 15:14-17

+ 3:2 2 Пач 15:12

+ 3:3 Заб 70:11

+ 3:4 Яр 15:1, Заб 26:6

+ 3:5 Заб 2:6, Заб 33:4

+ 3:6 Заб 4:8

+ 3:7 Заб 26:3

+ 3:8 Аюб 16:10, Аюб 29:17, Заб 57:7

+ 3:9 Заб 36:39,

+ 4:2 Аюб 36:16

+ 4:4 Чыгъ 11:7

+ 4:6 Такр 33:19, Заб 50:21

+ 4:7 Сан 6:25, Заб 30:17, Заб 43:4, Заб 66:2

+ 4:9 Заб 3:6

+ 5:3 Заб 83:4

+ 5:4 Заб 87:10, Заб 118:147

+ 5:6 Заб 10:5

+ 5:7 Заб 54:24

+ 5:8 3 Пач 8:29, Заб 10:4

+ 5:10 Заб 11:2, Рум 3:13

+ 5:13 Заб 113:21-22, Заб 102:4

+ 6:2 Заб 37:2

+ 6:4 Заб 89:13

+ 6:6 Заб 29:10, Заб 87:11, Заб 113:25,

+ 6:8 Заб 30:10

+ 6:9 Аюб 21:16, Заб 118:115, Мат 7:23

+ 6:11 Заб 39:13

+ 7:2 Заб 10:1, Заб 63:11, Заб 30:16

+ 7:3 Аюб 10:16

+ 7:5 Заб 54:21, 1 Пач 24:8, 1 Пач 26:9

+ 7:9 Заб 25:1, Заб 34:24, Заб 42:1

+ 7:10 Аюб 23:10, Заб 10:5

+ 7:11 Яр 15:1

+ 7:13 Такр 32:41, Такр 32:23

+ 7:14 Заб 20:13, Заб 63:8

+ 7:15 Аюб 15:35, Якъ 1:15

+ 7:16 Айт 11:5, Айт 26:27, Айт 28:10,

+ 7:18 Заб 9:3

+ 8:1 Заб 80:1, Заб 83:1

+ 8:2 Заб 148:13, Заб 112:4, Мат 21:16

+ 8:5 Аюб 7:17, Заб 143:3, Ягь 2:6-8

+ 8:7 Яр 1:26, Яр 1:28, Заб 109:1, 1 Кор 15:27, Эф 1:22

+ 9:2 Заб 25:7, Заб 39:6, Заб 95:3

+ 9:3 Заб 7:18

+ 9:5 Заб 139:13, Заб 28:10

+ 9:6 Такр 9:14, Такр 29:20

+ 9:8 Заб 101:13, Заб 144:13,

+ 9:9 1 Пач 2:10, Заб 57:12, Заб 66:5, Заб 95:13, Заб 97:9, Заб 109:6,

+ 9:10 2 Пач 22:3

+ 9:11 Заб 90:14

+ 9:14 Заб 106:18

* 9:15 Сион къызыны – бу сёз тагъым «Ерусалим ва шонда яшайгъанлар» деген маънаны англата.

+ 9:16 Заб 7:16, Аюб 18:8, Айт 29:5, Айт 29:6

+ 9:17 Чыгъ 7:5, Чыгъ 14:4

+ 9:18 Аюб 8:13

+ 9:22 Заб 21:1

+ 9:25 Заб 13:1, Заб 52:1

+ 9:27 Заб 29:7

+ 9:28 Рум 3:14, Аюб 20:12

+ 9:29 Заб 16:11, Заб 36:32, Айт 24:15

+ 9:30 Аюб 38:40, Заб 58:4,

+ 9:35 Такр 10:18,

+ 9:36 Заб 36:17

+ 9:37 Чыгъ 15:18, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 9:39 Заб 81:3

+ 10:1 Заб 7:2

+ 10:2 Заб 63:4

+ 10:3 Заб 81:5

+ 10:4 Заб 2:4, Аюб 7:18, Аюб 23:10

+ 10:5 Яр 22:1

+ 10:6 Яр 19:24, Аюб 18:15, Заб 74:9

+ 10:7 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 98:4

+ 11:3 Заб 5:10, Заб 40:6, Заб 143:8

+ 11:7 Заб 17:31, Заб 118:140, Айт 30:5

+ 12:2 Заб 88:47, Аюб 13:24,

+ 12:4 Заб 18:9

+ 12:5 Такр 32:27

+ 12:6 Заб 114:7

• 13:1 Заб 52

+ 13:1 Заб 9:25, Рум 3:10-12

+ 13:2 Яр 11:5, Такр 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 13:3 Аюб 15:16

+ 13:4 Айт 30:14,

+ 14:1 Заб 23:3-4,

+ 14:2 Заб 105:3

+ 14:3 Лев 19:16

+ 14:5 Лев 25:36, Чыгъ 23:5

+ 15:2 Заб 72:25

+ 15:4 Чыгъ 23:13,

+ 15:5 Сан 18:20,

+ 15:8 Заб 108:31, Элч 2:25-28

+ 15:10 Аюб 33:28, Заб 29:4, Заб 48:16, Заб 85:13, Элч 2:27

+ 15:11 Мат 7:14

+ 16:1 Заб 85:1, Заб 141:1

+ 16:3 Аюб 23:10, Заб 65:10

+ 16:5 Аюб 23:11

+ 16:7 Заб 30:22

+ 16:8 Такр 32:10, Заб 35:8, Заб 56:2, Заб 62:8, Заб 90:4

+ 16:10 Заб 118:70

+ 16:12 Аюб 38:40, Заб 9:29

+ 16:15 Аюб 19:26, Аюб 33:26

• 17:1 2 Пач 22

+ 17:2 Такр 6:5, Заб 114:1

+ 17:3 Заб 18:15, Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Яр 15:1

+ 17:4 Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 17:5 Заб 41:7, Заб 92:4,

+ 17:6 Заб 114:3

+ 17:8 Заб 76:18, Заб 96:4

+ 17:9 Заб 20:9,

+ 17:10 Заб 143:5,

* 17:11 Гьерубим – малайиклени къанатлы гьайванланы келпетиндеги тайпасы.

+ 17:11 Заб 103:3

+ 17:12 Чыгъ 20:21, Заб 96:2

+ 17:14 1 Пач 2:10, Аюб 37:4-5, Заб 67:34, Заб 76:18-19

+ 17:15 1 Пач 7:10

+ 17:16 Чыгъ 15:8, Заб 105:9

+ 17:17 Заб 143:7

+ 17:18 Заб 141:6

+ 17:20 Заб 30:8, Заб 117:5

+ 17:21 1 Пач 26:23, Аюб 22:30

+ 17:24 Яр 6:9, Аюб 1:1

+ 17:28 Заб 100:5

* 17:29 Мунда чыракъ Давутну яшавун белгилей.

+ 17:29 2 Пач 21:17, 4 Пач 8:20, Заб 131:17

+ 17:31 Такр 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Айт 30:5, Яр 15:1

+ 17:32 4 Пач 5:15,

+ 17:34 Такр 32:13,

+ 17:35 Заб 143:1

+ 17:38 Чыгъ 23:27

+ 17:41 Чыгъ 23:27

+ 17:42 Аюб 27:9, Айт 15:29

+ 17:45 Такр 33:29

+ 17:48 Заб 46:3

+ 17:50 Рум 15:9

+ 17:51 Заб 143:10, 2 Пач 7:16

+ 18:2 Заб 49:6, Заб 88:6, Заб 96:6

+ 18:5 Рум 10:18

+ 18:8 Такр 4:7, Заб 22:3, Заб 118:130

+ 18:9 Рум 7:12, Заб 12:4

+ 18:10 Заб 118:142, Заб 118:151, Заб 118:160

+ 18:11 Айт 3:14, Айт 8:10, Айт 24:13

+ 18:14 Сан 15:30, Рум 6:12, Рум 6:14

+ 18:15 Заб 17:3

+ 19:2 Заб 68:30, Айт 18:10

+ 19:3 Заб 127:5, Заб 133:3

+ 19:5 Заб 20:3

+ 19:8 Заб 32:17, 1 Пач 17:45, Айт 21:31

+ 20:2 Заб 27:7

+ 20:3 Заб 19:5

+ 20:5 4 Пач 20:6, Заб 60:6, Заб 90:16

+ 20:8 Заб 15:8

+ 20:10 Заб 17:9, Аюб 15:34, Аюб 20:26, Заб 96:3, Ягь 10:27

+ 20:11 Аюб 18:19

+ 20:13 Заб 17:15

+ 21:2 Мат 27:46, Мк 15:34, Заб 9:22,

+ 21:3 Заб 87:2

+ 21:7 Аюб 25:6,

+ 21:8 Заб 90:14, Мат 27:39-43, Мк 15:29-32, Лкъ 23:35-37

+ 21:10 Заб 71:6

+ 21:12 Заб 106:12

* 21:13 Башан бугъалар оьзлени уллу къаркъарасы ва гючю булан макъталгъан болгъан.

+ 21:13 Заб 117:10-12,

+ 21:15 Заб 118:28

+ 21:17 Заб 58:7

+ 21:18 Лкъ 23:35

+ 21:19 Югь 19:24

+ 21:21 Заб 34:17, Фил 3:2

+ 21:22 2 Тим 4:17

+ 21:23 Ягь 2:12

+ 21:24 Заб 134:20

+ 21:26 Заб 34:18, Лев 7:16

+ 21:28 Заб 95:7,

+ 21:29 Лкъ 1:33, 1 Кор 15:24, Вагь 11:15

+ 21:31 Заб 101:19

+ 21:32 Заб 77:6, Заб 101:19

+ 22:1 Заб 79:2, Югь 10:11, Фил 4:19

+ 22:2 Югь 10:9

+ 22:3 Заб 18:8, Айт 4:11, Айт 8:20

+ 22:4 Заб 137:7, Айт 10:9,

+ 22:5 Заб 91:11, Айт 27:9, Лкъ 7:46

+ 23:1 Чыгъ 9:29, Аюб 41:3, Заб 49:12, Заб 88:11

+ 23:2 1 Пач 2:8, Заб 101:26, Заб 103:5, Айт 8:29

+ 23:3 Заб 14,

+ 23:4 Заб 50:12, Мат 5:8

+ 23:7 Заб 117:19-20,

+ 23:8 Чыгъ 15:3

+ 24:1 Заб 85:4, Заб 142:8

+ 24:4 Заб 26:11, Заб 85:11

+ 24:5 Заб 25:3

+ 24:6 Заб 102:17

+ 24:7 Аюб 13:26, Заб 118:9, Заб 50:3

+ 24:11 Заб 78:9,

+ 24:13 Заб 36:22, Айт 2:21,

+ 24:15 Заб 122:1-2, Заб 140:8

+ 24:22 Заб 43:27, Заб 129:8

+ 25:1 Заб 7:9

+ 25:2 Заб 138:23, Айт 17:3,

+ 25:3 Заб 24:5

+ 25:5 Заб 1:1, Заб 138:21

+ 25:6 Такр 21:6, Заб 72:13, Мат 27:24

+ 25:7 Заб 9:2

+ 25:9 Заб 27:3

+ 25:10 Чыгъ 23:8

+ 26:3 Заб 3:7, Заб 22:4

+ 26:4 Заб 22:6, Заб 60:5, Заб 64:5

+ 26:6 Заб 3:4, Эф 5:19

+ 26:8 Заб 104:4

+ 26:11 Заб 24:4

+ 26:12 Заб 40:3, Чыгъ 20:16, Айт 6:19

+ 26:14 Заб 30:25,

+ 27:1 Заб 82:2, Заб 108:1, Заб 87:5, Заб 142:7, Айт 1:12

* 27:2 Инг Сыйлы Ер – ибадатханадагъы инг сыйлы ер. Мунда разилешивню сандыгъы салына болгъан.

+ 27:2 Заб 133:2

+ 27:3 Айт 26:23, Заб 25:9

+ 27:7 Яр 15:1, Заб 20:2

+ 28:1 Яр 6:2, Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7, Заб 95:7

+ 28:3 Аюб 37:4,

+ 28:5 Заб 103:16,

* 28:6 Сиригьон – Гьермон тавну башгъача аты. 132:3 баянлыкъгъа къара.

+ 28:6 Такр 3:9, Заб 113:4, Заб 113:6

+ 28:8 Сан 13:27

+ 28:10 Яр 6:17, Чыгъ 15:18, Заб 9:5, Заб 9:37

+ 28:11 Заб 67:36

+ 29:2 Заб 34:19

+ 29:4 Аюб 33:28, Заб 15:10, Заб 48:16, Заб 85:13,

+ 29:6 Заб 125:5

+ 29:7 Заб 9:26

+ 29:10 Заб 6:6,

• 30:1 Заб 70:1-3

+ 30:3 Заб 17:3

+ 30:6 Лкъ 23:46

+ 30:7 Такр 32:21

+ 30:9 Заб 17:20

+ 30:10 Заб 6:8

+ 30:12 Аюб 19:13, Заб 30:12, Заб 37:11, Заб 68:9, Заб 87:9

+ 30:16 Заб 7:2

+ 30:17 Сан 6:25, Заб 4:7

+ 30:22 Заб 16:7

+ 30:24 Заб 96:10

+ 30:25 Заб 26:14

+ 31:2 Югь 1:47, Рум 4:7-8

+ 31:5 Заб 37:19, Заб 50:5, 1 Югь 1:9

+ 31:7 Заб 118:114

+ 31:9 Айт 26:3, Якъ 3:3

+ 31:11 Заб 67:4

+ 32:2 Заб 70:22

+ 32:3 Заб 39:4, Заб 95:1, Заб 97:1, Заб 143:9, Заб 149:1, Вагь 5:9

+ 32:5 Заб 32:5, Заб 61:8, Заб 118:64

+ 32:6 Яр 1:6-7, Заб 148:5, Югь 1:3, Ягь 11:3

+ 32:7 Яр 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 103:9,

+ 32:9 Яр 1:3

+ 32:11 Айт 19:21,

+ 32:12 Такр 7:6, Заб 143:15

+ 32:13 Аюб 7:18, Аюб 23:10, Заб 10:4

+ 32:14 Такр 26:15,

+ 32:17 Заб 19:8, Айт 21:31

+ 32:18 Заб 146:11

+ 32:19 3 Пач 17:6, Аюб 5:20

+ 32:20 Яр 15:1, Такр 33:29

+ 33:1 1 Пач 21:12-13

+ 33:3 1 Пач 2:1

+ 33:5 Заб 3:5

+ 33:7 Заб 17:1

+ 33:8 Аюб 33:23,

+ 33:9 1 Пет 2:3, Заб 2:12

+ 33:10 Заб 36:25, Айт 10:3

+ 33:11 Аюб 4:10-11

+ 33:13 1 Пет 3:10-12

+ 33:14 Айт 13:3

+ 33:15 Заб 36:27, 3 Югь 1:11

+ 33:16 Аюб 36:7, Айт 15:29

+ 33:17 Аюб 18:17, Айт 10:7

+ 33:19 Заб 50:19

+ 33:20 Аюб 5:19, 2 Тим 3:11

+ 33:21 Югь 19:36

+ 34:4 Заб 39:15, Заб 68:23-26, Заб 108:6-15

+ 34:5 Аюб 21:18, Заб 1:4

+ 34:6 Заб 72:18,

+ 34:7 Заб 56:7, Заб 118:85,

+ 34:9 Лкъ 1:47

+ 34:10 Чыгъ 15:11, Заб 70:19, Заб 85:8, Заб 88:7-9, Заб 112:5, Аюб 5:15

+ 34:12 Заб 37:20, Заб 108:5, Айт 17:13,

+ 34:13 Сан 29:7

+ 34:16 Аюб 16:9, Заб 36:12

+ 34:17 Заб 21:21

+ 34:18 Заб 21:26

+ 34:19 Заб 68:5, Югь 15:25, Заб 29:2

+ 34:22 Заб 9:22, Заб 37:22

+ 34:23 Заб 43:24, Заб 77:65

+ 34:24 Заб 7:9

+ 34:25 Заб 39:16, Заб 69:4,

+ 34:28 Заб 70:8

+ 35:2 Рум 3:18

+ 35:5 Айт 4:16,

+ 35:6 Заб 56:11, Заб 70:19, Заб 107:5,

+ 35:7 Рум 11:33, Заб 103:14, Заб 144:16

+ 35:8 Заб 62:4, Заб 16:8

+ 35:10 Айт 10:11, Айт 13:14, Югь 4:10, Югь 1:9, 1 Пет 2:9, Вагь 22:5

+ 35:11 Гал 4:9

+ 35:13 Заб 1:5

+ 36:1 Айт 3:31, Айт 23:17, Айт 24:19

+ 36:2 Аюб 14:2, Заб 89:6

+ 36:4 Аюб 22:26,

+ 36:5 Айт 3:5, Айт 16:3

+ 36:9 Заб 24:13

+ 36:10 Аюб 7:10, Аюб 24:24

+ 36:11 Айт 2:21, Мат 5:5

+ 36:12 Аюб 16:9, Заб 34:16

+ 36:13 Заб 2:4

+ 36:15 1 Пач 2:4

+ 36:16 Айт 16:8

+ 36:17 Заб 9:36

+ 36:18 Заб 1:6

+ 36:19 3 Пач 17:6, Аюб 5:20, Заб 32:19

+ 36:20 Заб 67:3, Заб 101:4,

+ 36:24 Айт 24:16,

+ 36:25 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Айт 10:3

+ 36:26 Такр 15:8, Заб 111:5

+ 36:27 Заб 33:15

+ 36:28 Заб 96:10,

+ 36:30 Айт 10:31, Айт 15:28

+ 36:31 Такр 6:6, Заб 39:9, Заб 118:11,

+ 36:32 Заб 9:29

+ 36:34 Заб 90:8, Заб 91:12, Айт 29:16

+ 36:38 Заб 72:17

+ 36:39 Заб 3:9,

+ 36:40 Заб 10:1

+ 37:1 Заб 69:1

+ 37:2 Заб 6:2

+ 37:3 Такр 32:23, Аюб 6:4,

+ 37:12 Аюб 19:13-14, Заб 87:18

+ 37:16 Заб 38:8

+ 37:19 Заб 31:5

+ 37:21 Заб 34:12, Айт 17:13,

+ 37:22 Заб 9:22, Заб 34:22

+ 38:1 Заб 61:1, Заб 76:1

+ 38:2 Аюб 2:10

+ 38:4 Аюб 32:20,

+ 38:5 Заб 89:12

+ 38:6 Заб 88:48, Заб 90:5, Аюб 7:16, Заб 61:10, Заб 93:10-11, Заб 143:4,

+ 38:7 Аюб 27:16-17, Заб 48:11,

+ 38:8 Заб 37:16

+ 38:11 Аюб 13:21

+ 38:13 4 Пач 20:5, Заб 55:9, Заб 118:19, Заб 118:54

+ 38:14 Аюб 7:19, Аюб 10:21-22

+ 39:3 Заб 68:3,

+ 39:4 Заб 32:3, Заб 51:8

+ 39:6 Заб 9:2, Заб 70:16

+ 39:7 Заб 50:18, 1 Пач 15:22, Ягь 10:5-7

+ 39:9 Заб 36:31, Заб 118:11

+ 39:13 Заб 68:4

+ 39:15 Заб 34:4, Заб 6:11

+ 39:16 Заб 34:25

+ 39:18 Заб 85:1, Заб 108:22

+ 40:2 Айт 14:21, Айт 29:7, Заб 36:18

+ 40:3 Заб 26:12

+ 40:7 Заб 11:3

+ 40:10 Югь 13:18

+ 40:14 Заб 71:18, Заб 88:53, Заб 105:48

+ 41:2 Заб 62:1, Заб 83:2

+ 41:4 Заб 78:10, Заб 113:10, Заб 79:6, Заб 101:10,

+ 41:6 Заб 42:5

+ 41:7 Такр 3:9, Заб 17:5, Заб 87:8,

+ 41:9 Заб 62:7, Элч 16:25

+ 41:10 Заб 17:3, Заб 42:2

+ 42:1 Заб 7:9

+ 42:2 Заб 43:10, Заб 41:10

+ 42:3 Заб 2:6

+ 42:5 Заб 41:6

+ 43:2 Сан 23:23, Такр 32:7, Заб 77:3

+ 43:3 Такр 7:1

+ 43:4 Сан 6:25, Заб 4:7

+ 43:5 Заб 73:12

+ 43:7 1 Пач 17:47, Заб 32:16-17

+ 43:10 Заб 42:2, Заб 88:39

+ 43:11 Лев 26:17, Такр 28:25,

+ 43:12 Лев 26:33

+ 43:14 Заб 78:4,

+ 43:15 Такр 28:37

+ 43:20 Аюб 30:29

+ 43:22 Айт 15:11, Элч 1:24

+ 43:23 Рум 8:36

+ 43:24 Заб 34:23, Заб 77:65

+ 43:27 Заб 24:20

* 44:1. Бу йыр Исрайылны пачалары биринчилей тахына минип олтурагъанда къоллана болгъан.

+ 44:1 Заб 68:1

+ 44:4 Чыгъ 32:27,

+ 44:7 Ягь 1:8-9

+ 44:9 Айт 7:17

+ 44:10 Яр 10:29, 3 Пач 9:28, Аюб 22:24

* 45:1 Аламот – йырлав-согъув булан байлавлу англав болма ярай.

+ 45:2 Заб 7:2, Такр 4:7,

+ 45:4 Заб 92:3

+ 45:5 Заб 64:10

+ 45:7 Заб 2:1,

+ 45:9 Заб 65:5

+ 45:10 1 Пач 2:4, Заб 75:4,

+ 46:2 Заб 94:1

+ 46:3 Такр 7:21, Заб 65:3, Заб 75:12,

+ 46:4 2 Пач 22:48

+ 46:8 Лкъ 1:33, 1 Кор 15:24, Вагь 11:15

+ 46:10 Заб 88:19

+ 47:2 Заб 17:4

+ 47:5 Яр 14:1, 2 Пач 10:6

+ 47:8 3 Пач 22:48,

+ 47:10 Заб 25:3

+ 47:11 Заб 112:3

+ 47:12 Заб 96:8

+ 48:5 Заб 77:2

+ 48:7 Айт 11:28

+ 48:8 Аюб 33:24, Аюб 36:18, Мат 16:26, Мк 8:37

+ 48:10 Заб 88:49

+ 48:11 Заб 38:7,

+ 48:16 Заб 15:10, Заб 29:4

+ 48:18 Аюб 27:19, 1 Тим 6:7

+ 48:20 Аюб 33:30

+ 49:1 Такр 10:17, Заб 112:3

+ 49:2 Такр 33:2, Заб 79:2, Заб 93:1

+ 49:3 Чыгъ 19:16, Лев 10:2, Сан 16:35, 3 Пач 19:11-12

+ 49:4 Такр 4:26, Такр 32:1,

+ 49:6 Заб 18:2, Заб 96:6, Заб 57:12

+ 49:7 Заб 80:9

+ 49:8 1 Пач 15:22, Заб 39:7

+ 49:12 Чыгъ 9:29, Аюб 41:3, Заб 23:1, Элч 17:25

+ 49:14 Заб 106:22, Ягь 13:15, Сан 30:3,

+ 49:15 Заб 80:8

+ 49:19 Заб 51:4

+ 49:22 Заб 9:18

+ 50:2 2 Пач 12:1

+ 50:3 Заб 24:7,

+ 50:4 Лев 16:30, 1 Югь 1:7, 1 Югь 1:9

+ 50:5 Заб 31:5, Рум 7:18

+ 50:6 2 Пач 12:13, Рум 3:4

+ 50:7 Аюб 14:4, Аюб 15:14, Заб 57:4

+ 50:12 Мат 5:12,

+ 50:16 2 Пач 11:17, 2 Пач 12:9

+ 50:18 Заб 39:7

+ 50:19 Заб 33:19

+ 50:20 Заб 68:36, Заб 146:2

+ 50:21 Заб 4:6

+ 51:2 1 Пач 22:9

+ 51:4 Заб 49:19

+ 51:7 Заб 26:13

+ 51:8 Заб 39:3, Аюб 22:19

+ 51:9 Заб 48:7

• 52:1 Заб 13

* 52:1 Магьалат – согъулагъан алат неде макъам.

+ 52:2 Заб 9:25, Рум 3:10-12

+ 52:3 Яр 11:5, Такр 26:15, Заб 32:14, Заб 101:19

+ 52:4 Аюб 15:16

+ 52:5 Айт 30:14,

+ 52:6 Лев 26:17, Айт 28:1

+ 53:1 1 Пач 23:19, 1 Пач 26:1

+ 53:5 Заб 85:14

+ 53:7 Заб 142:12

+ 53:9 Заб 58:10, Заб 91:12, Заб 111:8, Заб 117:7

+ 54:3 Заб 63:1

+ 54:15 Заб 41:5

+ 54:16 Сан 16:30-33, Заб 123:3, Айт 1:12

+ 54:20 Такр 33:27, Заб 89:3, Заб 92:2,

+ 54:21 Заб 7:5

+ 54:22 Айт 5:3

+ 54:23 Заб 36:5, Мат 11:28-30

+ 54:24 Вагь 20:3, Заб 5:7, Айт 10:27

+ 55:1 1 Пач 21:13

+ 55:5 Заб 117:6, Мат 10:28

+ 55:7 Заб 70:10

+ 55:9 Заб 38:13, Чыгъ 32:32, Заб 68:29, Заб 138:16,

+ 55:13 Лев 5:4, Сан 30:3, Такр 23:21, Заб 49:14, Заб 115:8

+ 55:14 Заб 114:8, Аюб 33:30

• 56:1 Заб 107:2-6

+ 56:1 Заб 57:1, Заб 58:1, Заб 74:1, 1 Пач 22:1, 1 Пач 24:3, Заб 141:1

+ 56:2 Заб 16:8

+ 56:4 Заб 143:5-7

+ 56:5 Заб 57:7, Айт 12:18, Айт 30:14

+ 56:7 Заб 7:16

+ 56:8 Заб 111:7-8

+ 56:11 Заб 35:5

+ 57:1 Заб 56:1, Заб 58:1, Заб 74:1

+ 57:4 Заб 50:7

+ 57:5 Такр 32:33, Заб 139:4,

+ 57:7 Аюб 29:17, Заб 3:8, Заб 56:5

+ 57:9 Аюб 3:16,

+ 57:11 Аюб 22:19, Заб 67:24

+ 57:12 Заб 9:9

+ 58:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 74:1, 1 Пач 19:11

+ 58:2 Заб 19:1

+ 58:4 Заб 9:30, 1 Пач 24:12

+ 58:7 Заб 21:17

+ 58:9 Заб 2:4, Заб 36:13

+ 58:10 Заб 9:10

+ 58:11 Заб 20:4, Заб 53:9

+ 58:12 Яр 15:1

+ 58:13 Айт 12:13

+ 58:15 Заб 21:17

+ 58:17 Заб 17:3

• 59:1 Заб 107:7-14

+ 59:1 Заб 79:1

* 59:2 Арам Нагьарайым – Темиркъазыкъ-гюнбатышдагъы Эки оьзенни арасындагъы арамейлилер. Арам Зобагь – Орта Шамны арасындагъы арамейлилер.

+ 59:2 2 Пач 8:3, 2 Пач 8:13

+ 59:3 Заб 79:3

* 59:8 Шегьем – мунда Ёрдан оьзенни гюнбатышындагъы бары топуракъгъа шолай айтыла. Суккот – мунда Ёрдан оьзенни гюнтувушундагъы топуракълагъа шолай айтыла.

+ 59:8 Яр 12:6, Яр 33:18, Яр 33:17

* 59:9 Гилат – Ёрданны гюнтувушундагъы топуракъ. Шо топуракъны бир пайы Манассияны тухумунуки болгъан. Ёрдан оьзенни гюнбатышындагъы топуракъ Ефремни тухумунуки болгъан. Ёрдан оьзенни гюнбатышыны къыбласындагъы топуракъ Ягьуданы тухумунуки болгъан.

+ 59:13 Заб 145:3,

+ 60:4 Айт 18:10

+ 60:5 Заб 14:1, Заб 16:8

+ 60:7 4 Пач 20:6, Заб 20:5

+ 60:9 Сан 30:3,

+ 61:1 Заб 38:1, Заб 76:1

+ 61:3 Заб 17:3, Заб 29:7

+ 61:5 Айт 26:23,

+ 61:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, Заб 143:4, Аюб 31:6,

+ 61:11 Аюб 31:25, Лкъ 12:15

+ 61:12 Вагь 19:1

+ 61:13 Чыгъ 34:6, Заб 85:5, Аюб 34:11, Айт 24:12

+ 62:1 1 Пач 23:14, 2 Пач 16:14, 2 Пач 17:2, 2 Пач 17:29

+ 62:2 Заб 41:2, Заб 142:6

+ 62:4 Заб 35:8

+ 62:5 Заб 103:33

+ 62:7 Заб 41:9, Заб 149:5, Элч 16:25

+ 62:8 Заб 16:8

+ 62:10 Сан 16:32-33

+ 62:12 Такр 6:13, Аюб 5:16, Заб 106:42

+ 63:2 Заб 54:3-4

+ 63:4 Заб 10:2, Заб 56:4, Айт 12:18, Айт 30:14

+ 63:5 Айт 1:11,

+ 63:6 Аюб 22:13, Заб 72:11

+ 63:8 Заб 7:13-14, Заб 17:15

+ 63:9 Айт 12:13, Айт 18:7,

+ 63:11 Заб 7:2, Заб 10:1

+ 64:2 Сан 30:3,

+ 64:3 Заб 85:9

+ 64:5 Заб 23:4, Заб 26:4

+ 64:6 Заб 21:28

+ 64:8 Заб 88:10, Заб 106:29, Мат 8:26,

+ 64:10 Лев 26:4, Аюб 5:10, Заб 45:5

+ 65:1 Заб 97:4, Заб 99:1

+ 65:3 Заб 46:3, Такр 33:29

+ 65:4 Заб 85:9

+ 65:5 Заб 45:9

+ 65:6 Чыгъ 14:21-22,

+ 65:10 Аюб 23:10, 1 Пет 1:7

+ 65:13 Сан 30:3,

+ 65:16 Мк 5:19

+ 65:18 Айт 15:8, Айт 28:9,

+ 66:2 Сан 6:25, Заб 4:6

+ 66:3 Тит 2:11

+ 66:5 Заб 9:9

+ 66:7 Лев 26:4, Заб 84:13

+ 67:2 Сан 10:35, Сан 10:35

+ 67:3 Заб 36:20, Заб 96:5,

+ 67:4 Заб 31:11

+ 67:6 Такр 10:18

+ 67:7 1 Пач 2:5, Заб 112:9,

+ 67:8 Чыгъ 13:21

+ 67:9 Чыгъ 19:18,

+ 67:13 Заб 109:5

+ 67:17 Чыгъ 19:18, Заб 131:13-14

+ 67:18 4 Пач 6:17,

+ 67:19 Эф 4:8

+ 67:20 Заб 54:23, Мат 11:28

+ 67:22 Заб 109:6

+ 67:24 Заб 57:11

+ 67:28 1 Пач 9:21

+ 67:29 Заб 75:12

* 67:31 Мунда «къыр жан» деп Мисриге (Египетге) айтылгъан.

+ 67:31 Заб 21:13

+ 67:33 Заб 101:22-23

+ 67:34 Заб 17:11, Заб 103:3, 2 Пач 22:14, Аюб 37:4, Заб 17:14, Заб 28:3

+ 67:36 Заб 28:11

+ 68:1 Заб 44:1

+ 68:3 Аюб 22:11, Заб 17:5, Заб 39:3, Заб 41:7

+ 68:4 Заб 118:82,

+ 68:5 Заб 34:19, Югь 15:25, Заб 39:13

+ 68:9 Аюб 19:13-14

+ 68:10 Югь 2:17, Рум 15:3

* 68:13 Гюнтувушда бырынгъы заманларда шагьарны къапуларыны къырыйындагъы майдан жамият яшавну марказы болгъан.

+ 68:15 Заб 143:7

+ 68:17 Заб 62:4, Заб 108:21

+ 68:22 Мат 27:34, Югь 19:28-29

+ 68:23 Заб 34:4-8, Заб 108:6-15

+ 68:24 Рум 11:9-10

+ 68:26 Элч 1:20

+ 68:29 Чыгъ 32:32, Заб 55:9, Вагь 3:5

+ 68:30 Заб 19:2

+ 68:32 Заб 49:13

+ 68:35 Заб 95:11

+ 68:36 Заб 68:36, Заб 146:2

+ 68:37 Заб 101:29

• 69:1 Заб 39:13-17

+ 69:1 Заб 37:1

+ 69:3 Заб 34:4, Заб 6:11

+ 69:4 Заб 34:25

+ 69:6 Заб 85:1, Заб 108:22

• 70:1 Заб 30:1-4

+ 70:3 Заб 17:3

+ 70:4 Заб 139:2, Заб 139:5

+ 70:6 Заб 21:10-11

+ 70:8 Заб 34:28

+ 70:10 Заб 55:7

+ 70:11 Заб 3:3

+ 70:13 Заб 34:4, Заб 39:15,

+ 70:15 Заб 39:6

+ 70:19 Заб 35:6, Чыгъ 15:11, Заб 34:10

+ 70:22 Заб 32:2

+ 71:1 Заб 126:1,

+ 71:4 Айт 29:14

+ 71:5 Заб 88:37-38

+ 71:6 Такр 32:2

+ 71:7 Заб 91:13

+ 71:8 Чыгъ 23:31, 3 Пач 4:21, Заб 88:26,

+ 71:10 Яр 10:4, 3 Пач 10:1,

+ 71:12 Айт 31:8

+ 71:14 Заб 115:6

+ 71:15 3 Пач 10:10

+ 71:16 Аюб 5:25

+ 71:17 Заб 103:31, Яр 12:3

+ 71:18 Заб 135:4

+ 71:19 Сан 14:21, Заб 40:14

+ 72:1 Заб 31:2, Югь 1:47

+ 72:3 Аюб 21:7, Заб 36:1, Айт 3:31

+ 72:11 Аюб 22:13

+ 72:13 Такр 21:6, Аюб 34:9, Заб 25:6

+ 72:17 Заб 36:38

+ 72:18 Заб 34:6,

+ 72:22 Аюб 18:3,

+ 72:25 Заб 15:2

+ 72:26 Заб 15:5,

+ 72:28 Якъ 4:8, Заб 117:17

+ 73:1 Заб 78:13, Заб 94:7, Заб 99:3,

+ 73:2 Чыгъ 3:1-2, Чыгъ 19:18

+ 73:6 3 Пач 6:18, 4 Пач 25:13-17

+ 73:8 Заб 82:5

+ 73:9 1 Пач 3:1, Айт 29:18,

+ 73:12 Заб 43:5

* 73:13 Ливьятан – денгиз аждагьа, Аллагьгъа къаршы гючлени белгиси. Къара Аюб 40:20–41:26.

+ 73:13 Аюб 3:8, Аюб 40:20, Аюб 41:1, Заб 103:26,

+ 73:15 Чыгъ 17:5-6, Сан 20:11,

+ 73:16 Заб 103:19,

+ 73:17 Яр 8:22

+ 73:20 Лев 26:44, Заб 105:45

+ 73:23 Заб 64:7

+ 74:1 Заб 56:1, Заб 57:1, Заб 58:1

+ 74:4 Аюб 9:7

+ 74:8 1 Пач 2:7

+ 74:9 Вагь 14:10

+ 74:11 Заб 100:8

* 75:3 Салим – Ерусалимни бырынгъы аты (къара Яратылыв 14:18).

+ 75:3 Заб 47:3-4

+ 75:4 1 Пач 2:4, Заб 45:10,

+ 75:7 Чыгъ 15:1, Чыгъ 15:21

+ 75:8 Вагь 6:17

+ 75:12 Сан 30:3, Заб 46:2-3, Заб 67:29,

+ 76:1 Заб 38:1, Заб 61:1

+ 76:3 Заб 85:7

+ 76:6 Такр 32:7, Заб 142:5

+ 76:12 Заб 104:5-6

+ 76:14 Чыгъ 15:11

+ 76:17 Заб 113:3,

+ 76:18 Заб 17:14, Заб 143:6

+ 76:19 Заб 96:4

+ 76:21 Чыгъ 12:50-51,

+ 77:2 Заб 48:5, Мат 13:35

+ 77:3 Сан 23:23, Такр 32:7, Заб 43:2

+ 77:4 Аюб 15:18, Такр 4:9, Такр 6:7, Такр 11:19, Такр 32:46

+ 77:5 Такр 31:12-13

+ 77:6 Заб 101:19

+ 77:8 Чыгъ 32:9, 4 Пач 17:14,

+ 77:11 Такр 8:14, Заб 105:13,

+ 77:12 Сан 13:23, Чыгъ 7,

+ 77:13 Чыгъ 14:21-22, Чыгъ 15:8

+ 77:14 Чыгъ 13:21-22

+ 77:15 Чыгъ 17:6, Сан 20:11

+ 77:18 Чыгъ 17:7, Сан 20:13, Сан 11:4-6

+ 77:21 Сан 11:1

+ 77:23 Яр 7:11

* 77:24 Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

+ 77:24 Чыгъ 16:4, Чыгъ 16:14-31

+ 77:27 Чыгъ 16:13, Сан 11:31

+ 77:29 Сан 11:20

+ 77:31 Сан 11:33-34

+ 77:32 Сан 14:11

+ 77:33 Заб 38:6

+ 77:35 Такр 32:4

+ 77:38 Чыгъ 34:6, Сан 14:20

+ 77:39 Яр 6:3

+ 77:43 Чыгъ 7:3, Заб 104:27-36

+ 77:44 Чыгъ 7:17-24

+ 77:45 Чыгъ 8:2-14, Чыгъ 8:21-24

+ 77:46 Чыгъ 10:12-15

+ 77:47 Чыгъ 9:23-25

+ 77:48 Чыгъ 9:19-21

+ 77:49 Чыгъ 12:13, Чыгъ 12:23

* 77:51 Мисрилилер Гьамны наслулары болгъан; къара Яратылыв.

+ 77:51 Чыгъ 12:29, Заб 134:8

+ 77:52 Заб 76:21

+ 77:53 Чыгъ 14:27-28, Чыгъ 15:10

+ 77:54 Чыгъ 15:17

+ 77:55 Заб 134:12

+ 77:58 Такр 31:29, Такр 32:16

* 77:60 Шо заманларда чатыр Бет-Эладан темиркъазыкъгъа багъып 16 чакъырым ариде ерлешген Силомда болгъан.

* 77:61 Сандыкъны филистимлилер оьзлеге ес этип алгъан болгъанлар.

+ 77:62 1 Пач 4:10

+ 77:64 1 Пач 4:11, Аюб 27:15

+ 77:65 Заб 34:23, Заб 43:24,

+ 77:68 Яр 49:8, Заб 86:2

+ 77:70 1 Пач 16:12-13

+ 77:71 2 Пач 5:2

+ 77:72 3 Пач 9:4

+ 78:2 Такр 28:26

+ 78:4 Заб 43:14,

+ 78:5 Заб 84:6, Заб 88:47

+ 78:6 Вагь 16:1

+ 78:7 Заб 13:4

+ 78:9 Заб 24:11, Лкъ 18:13

+ 78:10 Заб 41:4, Заб 113:10, Такр 32:43

+ 78:11 Заб 101:21

+ 78:12 Яр 4:15, Лев 26:21

+ 78:13 Заб 73:1,

+ 79:1 Заб 59:1

* 79:2-3 Гьерубим – малайиклени къанатлы гьайванланы келпетиндеги тайпасы.

+ 79:2 Заб 76:21, 1 Пач 4:4, 2 Пач 6:2, Заб 98:1, Такр 33:2, Заб 49:2

+ 79:3 Сан 2:18-24

+ 79:4 Заб 59:3, Сан 6:25

+ 79:5 Заб 88:47,

+ 79:6 Заб 41:4, Заб 101:10

+ 79:8 Сан 6:25

+ 79:9 Мат 21:33, Такр 7:1

+ 79:12 Заб 71:8

+ 79:13 Заб 88:41,

+ 79:17 4 Пач 25:9

+ 79:20 Сан 6:25

+ 80:1 Заб 8:1, Заб 83:1

* 80:4 Ай янгырывну байрамы – исрайыллылар ай булан байлавлу рузнамасындан пайдалана болгъанлар. Ай янгырыв булан расланып гелеген гьар айны башы айрыча байрам бола болгъан.

+ 80:4 Лев 23:24, Сан 10:10

+ 80:6 Чыгъ 11:4, Такр 28:49,

+ 80:7 Чыгъ 1:11

+ 80:8 Заб 49:15, Чыгъ 17:1-7, Сан 20:2-13

+ 80:9 Заб 49:7

+ 80:10 Чыгъ 20:2-3

+ 80:14 Такр 5:29,

+ 80:17 Такр 32:13-14

+ 81:2 Лев 19:15, Такр 1:17, Айт 18:5

+ 81:3 Заб 9:39,

+ 81:4 Аюб 29:12, Айт 24:11

+ 81:5 Заб 10:3

+ 81:6 Югь 10:34

+ 81:7 Заб 48:13,

+ 82:2 Заб 27:1

+ 82:5 Заб 73:8,

+ 82:7 Яр 25:12-16,

+ 82:8 3 Пач 15:18,

+ 82:9 4 Пач 15:19

+ 82:11 1 Пач 28:7, Аюб 20:7

+ 82:14 Аюб 13:25, Аюб 21:18

+ 82:16 3 Пач 19:11, Аюб 9:17, Аюб 38:1

+ 82:19 Чыгъ 6:3

+ 83:1 Заб 8:1, Заб 80:1

+ 83:3 Заб 41:2, Заб 62:1

+ 83:4 Заб 5:3

+ 83:5 Заб 22:6, Заб 64:5

+ 83:6 Заб 121:1

+ 83:10 Яр 15:1

+ 83:12 Яр 15:1, Лкъ 1:78

+ 83:13 Айт 16:20

+ 84:3 Заб 31:1

+ 84:4 Чыгъ 32:12

+ 84:6 Заб 78:5

+ 84:13 Лев 26:4, Заб 66:6

+ 85:1 Заб 16:1, Заб 141:1, Заб 39:18

+ 85:4 Заб 24:1

+ 85:5 Чыгъ 34:6, Заб 144:8

+ 85:7 Заб 76:3

+ 85:8 Чыгъ 15:11, Заб 34:10, Заб 95:4, Заб 96:9,

+ 85:9 Заб 65:4, Вагь 15:4

+ 85:10 Такр 6:4,

+ 85:11 Заб 24:4

+ 85:13 Аюб 33:28, Заб 15:10,

+ 85:14 Заб 53:5

+ 85:15 Чыгъ 34:6

+ 85:16 Заб 115:7

+ 86:2 Заб 47:2, Заб 77:68

+ 86:3 Заб 45:5-6

* 86:4 Мисри – мунда ягьуди тилде «Рагьав» деген сёз къоллангъан. Рагьав – келпет къайдада айтылагъан аты.

+ 86:5 Заб 47:9

+ 86:7 Заб 35:9,

+ 87:1 3 Пач 4:31,

+ 87:2 Заб 21:3, Лкъ 18:7

+ 87:4 Заб 15:10

+ 87:5 Заб 27:1, Заб 142:7, Айт 1:12

+ 87:7 Аюб 10:21-22, Заб 142:3,

+ 87:8 Заб 41:7-8

+ 87:9 Аюб 19:13, Заб 30:12, Аюб 30:10

+ 87:11 Заб 6:6,

+ 87:13 Аюб 10:21-22,

+ 87:14 Заб 5:4

+ 87:17 Аюб 6:4

+ 87:18 Заб 21:17

+ 87:19 Аюб 19:13-14, Заб 37:12

+ 88:1 3 Пач 4:31,

+ 88:2 Заб 100:1

+ 88:5 2 Пач 7:16, Заб 131:11-12

+ 88:6 Заб 18:1, Аюб 5:1, Аюб 15:15,

+ 88:7 Чыгъ 15:11, Яр 6:2, Аюб 1:6

+ 88:9 Заб 34:10

+ 88:10 Аюб 38:11, Заб 64:8,

* 88:11 Рагьав – яманлыкъны ва бузулувну гючлерин белгилейген денгиз аждагьа.

+ 88:11 Аюб 9:13, Аюб 26:12,

+ 88:12 Заб 23:1

+ 88:13 Такр 3:9,

+ 88:15 Заб 96:2

+ 88:16 Сан 6:25, Заб 4:7

+ 88:19 Заб 46:10

+ 88:20 1 Пач 13:14, 1 Пач 16:13, Элч 13:22

+ 88:24 Заб 2:9

+ 88:26 Заб 71:8

+ 88:27 Такр 32:15, Заб 94:1

+ 88:28 2 Пач 7:14, 3 Пач 10:22

+ 88:30 Аюб 14:12

+ 88:33 2 Пач 7:14

+ 88:36 Ягь 6:17-18

+ 88:38 Аюб 16:19

+ 88:39 Заб 43:10

+ 88:40 Аюб 19:9,

+ 88:46 2 Пач 24:15

+ 88:47 Заб 12:1, Заб 78:5, Заб 12:2, Заб 78:5

+ 88:48 Аюб 7:7

+ 88:49 Заб 48:10

+ 88:53 Заб 40:14

+ 89:1 Заб 33:1,

+ 89:2 Такр 33:27

+ 89:3 Айт 8:25, Такр 33:27, Заб 92:2,

+ 89:4 Яр 3:19, Аюб 34:15, Заб 102:14,

+ 89:5 2 Пет 3:8, Заб 38:6

+ 89:6 Заб 36:2,

+ 89:10 Яр 6:3, Яр 47:9

+ 89:17 Заб 127:2

+ 90:1 Заб 31:7, Заб 120:5

+ 90:2 Заб 17:3

+ 90:3 Заб 123:7, Айт 6:5

+ 90:4 Заб 16:8, Заб 35:5

+ 90:5 Аюб 5:19-23, Айт 3:23, Айт 3:25

+ 90:8 Заб 36:34, Заб 91:12, Айт 29:16

+ 90:9 Такр 33:27, Заб 17:3

+ 90:10 Айт 12:21

+ 90:12 Айт 3:23, Мат 4:6, Лкъ 4:10-11

+ 90:13 Мк 16:18, Лкъ 10:19

+ 90:14 Заб 21:8-9, Айт 8:17, Заб 9:11

+ 90:15 Аюб 12:4,

+ 90:16 Заб 20:5

+ 91:2 Заб 146:1

+ 91:6 Заб 110:2, Вагь 15:3

+ 91:9 Заб 92:4

+ 91:11 Заб 22:5, Айт 27:9,

+ 91:12 Заб 36:34, Заб 59:10, Заб 90:8, Айт 29:16

+ 91:13 Заб 71:7, Айт 11:28, Айт 11:28

+ 91:14 Заб 134:2

+ 91:16 Заб 17:2, Яр 18:25, Аюб 34:10

+ 92:1 Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 98:1, Заб 103:1

+ 92:2 Такр 33:27, Заб 54:20, Заб 89:3,

+ 92:4 Заб 91:9

+ 93:1 Такр 32:35, Такр 32:43, Такр 33:2, Заб 49:2

+ 93:3 Вагь 6:10

+ 93:7 Аюб 22:13,

+ 93:9 Айт 20:12

+ 93:10 Аюб 7:16, Заб 38:6, 1 Кор 3:20

+ 93:12 Аюб 5:17, Айт 3:11-12

+ 93:14 1 Пач 12:22, Рум 11:2

+ 93:17 Заб 123:1-3

+ 93:21 Чыгъ 23:7, Айт 17:15,

+ 93:22 Заб 17:3

+ 94:1 Такр 32:15, Заб 88:27

+ 94:3 1 Пач 5:3, Заб 85:8, Заб 134:5

+ 94:5 Яр 1:9-10

+ 94:7 Заб 73:1, Ягь 3:7-11

* 94:8 Мериба ва Масса – эки ерни атлары. Мисриден чыкъгъан Исрайылны халкъы шоларда Аллагьгъа таби болмагъан.

+ 94:11 Сан 14:22-23, Такр 1:35, Такр 12:9,

+ 95:1 Заб 32:3,

+ 95:2 Заб 99:4

+ 95:3 Заб 9:2

+ 95:4 2 Пач 22:4, Заб 17:4, Заб 144:3, Чыгъ 18:11

+ 95:7 Заб 28:1

+ 95:9 Заб 113:7

+ 95:10 Заб 92:1, Заб 96:1, Заб 98:1

+ 95:11 Заб 97:7

+ 95:13 Заб 9:9

+ 96:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 98:1

+ 96:2 Чыгъ 19:9, Чыгъ 20:21, Заб 17:12, Заб 88:15

+ 96:3 Заб 20:10

+ 96:4 Заб 76:19

+ 96:5 Заб 67:3,

+ 96:6 Заб 18:2, Заб 49:6

+ 96:7 Ягь 1:6

+ 96:8 Заб 47:12

+ 96:9 1 Пач 5:3, Заб 85:8

+ 96:10 Айт 8:13, Рум 12:9, Заб 30:24, Заб 36:28

+ 96:11 Заб 26:1, Заб 111:4, Айт 4:18,

+ 96:12 Заб 31:11

+ 97:1 Заб 32:3,

+ 97:4 Заб 65:1, Заб 99:1

+ 97:6 Сан 10:10

+ 97:7 Заб 95:11

+ 97:9 Заб 95:13, Заб 109:6,

* 98:1 Гьерубим – малайиклени къанатлы гьайванланы келпетиндеги тайпасын англата.

+ 98:1 Заб 92:1, Заб 95:10, Заб 96:1, Заб 79:2

+ 98:2 Заб 112:4

+ 98:4 Заб 10:7

+ 98:6 Чыгъ 32:11-14, Сан 16:48, 1 Пач 7:9-10

+ 98:7 Чыгъ 33:9

+ 98:8 Сан 14:20, Сан 20:12

+ 98:9 Заб 2:6

+ 99:1 Заб 65:1, Заб 97:4

+ 99:3 3 Пач 18:39, Заб 73:1,

+ 99:4 Заб 95:2

+ 99:5 Заб 105:1

+ 100:1 Заб 88:2

+ 100:2 Заб 118:1, 3 Пач 9:4

+ 100:5 Чыгъ 20:16, Айт 19:5, Айт 6:17, Айт 30:13

+ 100:8 Заб 74:11

+ 101:1 Заб 141:2

+ 101:4 Заб 36:20, Аюб 30:30,

+ 101:5 Заб 36:2, Аюб 33:20, Заб 106:18

+ 101:10 Заб 41:4, Заб 79:6

+ 101:12 Аюб 8:9, Аюб 14:2, Заб 108:23, Заб 143:4

+ 101:13 Заб 9:8, Заб 134:13

+ 101:14 Сан 10:35,

+ 101:16 3 Пач 8:41

+ 101:19 Заб 21:31, Заб 77:6

+ 101:20 Яр 11:5, Такр 26:15, Заб 13:2

+ 101:21 Заб 78:11

+ 101:22 Заб 67:33

+ 101:26 1 Пач 2:8

+ 101:27 Вагь 20:11

+ 101:28 Аюб 36:26, Ягь 1:10-12, Ягь 13:8

+ 101:29 Заб 68:37, Заб 111:2

+ 102:1 Заб 103:1, Заб 145:1

+ 102:3 Чыгъ 15:26, Чыгъ 34:7

+ 102:4 Заб 5:13

+ 102:8 Чыгъ 34:6

+ 102:11 Заб 35:6,

+ 102:14 Яр 2:7

+ 102:15 Аюб 14:11, Заб 89:6

+ 102:16 Аюб 7:10, Аюб 24:24, Заб 36:10

+ 102:17 Заб 24:6

+ 102:18 Чыгъ 20:6, Такр 7:9

+ 102:19 Заб 10:4, Заб 92:2

+ 102:20 Заб 148:2

+ 103:1 Заб 102:1, 2 Пач 7:22, Заб 92:1

+ 103:2 Аюб 9:8,

+ 103:3 Заб 17:11

+ 103:4 Ягь 1:7

+ 103:5 1 Пач 2:8, Заб 23:2, Айт 8:29, Заб 118:90,

+ 103:7 Аюб 26:11, Заб 17:16,

* 103:9 6-нчы аятдан башлап 9-нчу аятгъа ерли бютюн дюньяны сув алыву гьакъында айтыла (къара Яратылыв 6-8).

+ 103:9 Яр 1:9, Аюб 38:8-11, Заб 32:7,

+ 103:14 Такр 11:14-15, Заб 146:8-9

+ 103:15 Айт 31:6, Элч 14:17

* 103:18 Даманлар – къоянны оьлчевюндеги, тышдан къарагъанда чычкъан тайпагъа ошашлы гелеген жанлар.

+ 103:18 Аюб 39:1

+ 103:19 Яр 1:14, Заб 73:16,

+ 103:21 Аюб 38:39,

+ 103:22 Аюб 37:8

+ 103:24 Айт 3:19

* 103:26 Къара Аюб 40:20 – 41:26.

+ 103:27 Заб 135:25

+ 103:28 Заб 144:16

+ 103:29 Яр 3:19, Аюб 34:15, Заб 89:4, Заб 145:4,

+ 103:30 Аюб 33:4

+ 103:31 Заб 71:17

+ 103:32 Заб 143:5

+ 103:33 Заб 62:5, Заб 145:2

+ 104:4 Заб 23:6, Заб 26:8

+ 104:5 Заб 76:12-13

+ 104:8 Такр 7:9, Лев 26:42

+ 104:9 Яр 17:2, Яр 26:3

* 104:9-11 Къара Яратылыв 15:18-21; 26:3-4; 28:13-14.

+ 104:11 Яр 35:11-12

* 104:12-15 Къара Яратылыв 12:10-20 ва[20]; бу аятларда шо агьвалатлар суратлана.

+ 104:12 Такр 7:7, Такр 26:5

+ 104:14 Яр 12:17, Яр 20:3

+ 104:15 Яр 20:7

* 104:16-22 Къара Яратылыв 37-50; бу аятларда Юсупну яшаву булан байлавлу шо ва оьзге агьвалатлар суратлана.

+ 104:16 Яр 41:54

+ 104:17 Яр 37:28, Яр 45:5

+ 104:19 Яр 37:7, Яр 41:54

+ 104:20 Яр 41:14

+ 104:21 Яр 41:40

+ 104:23 Яр 46:6

+ 104:24 Чыгъ 1:7, Такр 26:5

+ 104:25 Чыгъ 9:12

+ 104:26 Чыгъ 3:10, Чыгъ 4:14

+ 104:27 Чыгъ 7:3, Заб 77:43-51

+ 104:28 Чыгъ 10:21-23

+ 104:29 Чыгъ 7:17-24

+ 104:30 Чыгъ 8:2-14

+ 104:31 Чыгъ 8:16-24

+ 104:32 Чыгъ 9:23-25

+ 104:34 Чыгъ 10:12-15

+ 104:36 Чыгъ 12:29

+ 104:37 Чыгъ 12:35-36

+ 104:38 Чыгъ 12:33

+ 104:39 Чыгъ 13:21-22

+ 104:40 Чыгъ 16:4, Чыгъ 16:14-31

+ 104:41 Чыгъ 17:6, Сан 20:11

* 104:42 Къара Яратылыв 12:1-3 ва 15-нчи, 17-нчи йырлагъа.

+ 104:42 Яр 15:14

+ 104:43 Яр 15

+ 105:3 Заб 14:2

+ 105:7 Чыгъ 14:11

+ 105:8 Чыгъ 9:16, Чыгъ 14:18

+ 105:9 Чыгъ 15:8, Заб 17:16, Чыгъ 14:21-22

+ 105:10 Лкъ 1:71

+ 105:11 Чыгъ 14:28

+ 105:12 Чыгъ 14:31

+ 105:13 Такр 8:14, Заб 77:11,

+ 105:14 Сан 11:4

+ 105:15 Сан 11:20, Заб 77:29

+ 105:16 Сан 16:1-3

+ 105:17 Сан 16:31-32, Сан 11:6

+ 105:18 Сан 16:35

+ 105:19 Чыгъ 32:4, Такр 9:8

+ 105:20 Рум 1:23

+ 105:21 Такр 8:12-14, Заб 77:11, Айт 3:12,

+ 105:23 Чыгъ 32:10, Такр 9:14

+ 105:24 Сан 14:2-4

+ 105:27 Сан 14:30

* 105:28 Пегьордагъы Баал – ялгъан аллагь.

+ 105:28 Сан 25:1-5,

+ 105:30 Сан 25:7-8

+ 105:31 Яр 15:6, Сан 25:10-13

+ 105:32 Чыгъ 17:7, Сан 20:13

+ 105:33 Сан 20:10

+ 105:36 Чыгъ 23:33,

+ 105:37 Такр 32:17

+ 105:38 Сан 35:33

+ 105:45 Лев 26:42, Заб 73:20,

+ 105:48 Заб 40:14

+ 106:1 Заб 105:1

+ 106:2 Заб 105:10, Такр 30:3,

+ 106:9 Лкъ 1:53

+ 106:10 Аюб 36:7,

+ 106:11 Айт 1:25

+ 106:12 Заб 21:12

+ 106:18 Аюб 33:20, Заб 9:14

+ 106:20 4 Пач 20:5

+ 106:22 Заб 49:14, Ягь 13:15

+ 106:27 Аюб 12:25,

+ 106:29 Заб 64:8, Заб 88:10, Мат 8:26

+ 106:34 Яр 19:24-28,

+ 106:35 Аюб 38:26,

+ 106:38 Яр 12:2, Чыгъ 1:7, Аюб 42:10

+ 106:40 Аюб 12:21, Аюб 12:24

+ 106:41 1 Пач 2:8, Заб 112:7

+ 106:42 Аюб 22:19, Заб 118:74, Аюб 5:16, Заб 62:12

• 107:1 Заб 56:8-12, Заб 59:7-14

+ 107:2 Заб 111:7-8

+ 107:5 Заб 35:5

* 107:8 Къара 59:8 баянлыкъгъа.

+ 107:8 Яр 12:6, Яр 33:18, Яр 33:17

* 107:9 Къара 59:9 баянлыкъгъа.

+ 107:13 Заб 145:3,

+ 108:1 Заб 27:1

+ 108:2 Заб 51:4

+ 108:3 Заб 34:19

* 108:4 Къара Лукъаны инжили 23:34.

+ 108:5 Заб 34:12, Айт 17:13,

+ 108:6 Заб 34:4-8, Заб 68:23-26

+ 108:7 Айт 28:10

* 108:8 Къара Элчилени ишлери 1:20.

+ 108:8 Элч 1:20

+ 108:9 Чыгъ 22:24

+ 108:13 Аюб 18:19, Заб 20:11

+ 108:14 Чыгъ 20:5

+ 108:15 Аюб 18:17, Айт 10:7

+ 108:18 Сан 5:22

+ 108:21 Заб 68:17

+ 108:22 Заб 39:8

+ 108:23 Заб 101:12, Чыгъ 10:19

+ 108:29 Аюб 8:22

+ 108:31 Заб 15:8

* 109:1 Къара Маттайны Инжили 22:41-46; Элчилени ишлери 2:34-36; Ягьудилеге язылгъан кагъыз 5:5-10. Бу йыр инг башлап исрайыллы пачалар биринчилей тахына минип олтурагъанда къоллана болма герек.

+ 109:1 Мат 22:44, Мк 12:36, Лкъ 20:42-43, Элч 2:34-35, Заб 8:7, Мк 16:19, Ягь 1:13, Ягь 10:13

+ 109:2 Заб 2:6, Заб 71:8

* 109:4 Къара Яратылыв 14:17-20.

+ 109:4 Ягь 6:17-18, Яр 14:18-20, Ягь 5:6, Ягь 7:17, Ягь 7:21

+ 109:5 Заб 67:13

+ 109:6 Заб 9:9, Заб 67:22

+ 110:1 Заб 149:1, Заб 137:1

+ 110:2 Заб 91:6

+ 110:3 Заб 111:3

+ 110:4 Чыгъ 34:6

+ 110:5 Заб 104:8

+ 110:9 Лкъ 1:68, Заб 98:3, Лкъ 1:49

+ 110:10 Аюб 28:28, Айт 1:7, Айт 9:10, Такр 4:6

+ 111:1 Заб 1:2, Заб 127:1

+ 111:2 Айт 11:21

+ 111:3 Заб 110:3

+ 111:4 Заб 26:1, Заб 96:11,

+ 111:5 Заб 36:26

+ 111:6 Айт 10:7

+ 111:7 Заб 56:8, Заб 107:2

+ 111:8 Заб 53:9

+ 111:9 Айт 11:24-25, Такр 24:13, 2 Кор 9:9

+ 111:10 Аюб 16:9

+ 112:2 Аюб 1:21, Заб 113:26

+ 112:3 Заб 47:11, Заб 49:1,

+ 112:4 Заб 98:2, Заб 148:13, Заб 8:1

+ 112:5 Заб 34:10

+ 112:6 Заб 10:4

+ 112:7 1 Пач 2:8, Заб 106:41

+ 112:9 1 Пач 2:5, Заб 67:7

+ 113:1 Чыгъ 12:37

+ 113:3 Чыгъ 14:21-22, Заб 76:17,

+ 113:4 Заб 28:6

+ 113:7 Заб 95:9

+ 113:8 Чыгъ 17:6, Сан 20:11, Заб 77:15

+ 113:10 Заб 41:4, Заб 78:10,

+ 113:11 Заб 2:4, Заб 10:4, Заб 134:6

+ 113:12 Заб 134:15-18

+ 113:13 Такр 4:28

+ 113:18 Яр 15:1

+ 113:25 Заб 6:6,

+ 113:26 Заб 112:2

+ 114:1 Такр 6:5, Заб 17:2

+ 114:3 Заб 17:5-6

+ 114:5 Чыгъ 34:6

+ 114:7 Заб 12:6

+ 114:8 Заб 55:14

+ 114:9 Заб 26:13

+ 115:1 2 Кор 4:13

+ 115:2 Заб 61:8

+ 115:5 Сан 30:3, Заб 49:14,

+ 115:6 Заб 71:14

+ 115:7 Заб 85:16

+ 115:8 Заб 49:14, Заб 55:13

+ 116:1 Рум 15:11

+ 116:2 Заб 35:6,

+ 117:1 Заб 105:1

+ 117:5 Заб 17:20, Заб 30:8

+ 117:6 Заб 55:5, Заб 55:12, Ягь 13:6

+ 117:7 Заб 53:9

+ 117:8 Заб 145:3,

+ 117:10 Заб 21:13

+ 117:14 Чыгъ 15:2,

+ 117:15 Чыгъ 15:6

+ 117:17 Заб 72:28, Заб 106:22

+ 117:19 Заб 23:7,

+ 117:20 Вагь 21:27

* 117:22-23 Къара Маркны инжили 12:10-11; Элчилени ишлери 4:11; Петер язгъан биринчи кагъыз 2:7.

+ 117:22 Мат 21:42, Мк 12:10, Лкъ 20:17, Элч 4:11, Эф 2:20, 1 Пет 2:7

+ 117:26 Мат 21:9, Мат 23:39, Мк 11:9, Лкъ 13:35, Лкъ 19:38

+ 117:27 2 Пач 21:17, 4 Пач 8:20, Заб 17:29

+ 117:29 Заб 105:1

+ 118:1 Заб 100:2, Заб 100:6

+ 118:3 1 Югь 3:9, 1 Югь 5:18

+ 118:6 Заб 118:80

+ 118:8 Заб 37:22

+ 118:9 Аюб 13:26, Заб 24:7,

+ 118:11 Аюб 23:12, Заб 36:3, Заб 39:9

+ 118:12 Заб 26:11

+ 118:13 Такр 6:7

+ 118:14 Айт 3:14-15

+ 118:15 Заб 24:4

+ 118:19 Заб 38:13

+ 118:20 Заб 41:2

+ 118:21 Такр 27:26,

+ 118:23 Заб 118:161,

+ 118:28 Заб 21:15

+ 118:34 Заб 118:69

+ 118:36 Айт 23:4

+ 118:42 Айт 27:11

+ 118:46 Мат 10:18, Элч 26:1

+ 118:47 Заб 1:2

+ 118:54 Заб 38:13

+ 118:57 Заб 15:5

+ 118:61 Аюб 18:8-10, Заб 139:6,

+ 118:62 Заб 41:9, Элч 16:25

+ 118:64 Заб 32:5

+ 118:68 Заб 105:1, Мк 10:18

+ 118:69 Заб 118:34

+ 118:70 Заб 16:10

+ 118:71 Рум 8:28

+ 118:72 Заб 18:11

+ 118:73 Аюб 10:8, Аюб 31:15

+ 118:74 Заб 106:42

+ 118:80 Заб 118:6

+ 118:82 Заб 68:4,

+ 118:84 Вагь 6:10

+ 118:85 Заб 7:16,

+ 118:90 Заб 103:5,

+ 118:98 Такр 4:6

+ 118:100 Аюб 32:7-9

+ 118:101 Айт 1:15

+ 118:103 Заб 18:10, Вагь 10:9-10

+ 118:105 Айт 6:23, 2 Пет 1:19

+ 118:110 Аюб 18:8-10, Заб 139:6,

+ 118:111 Такр 33:4,

+ 118:114 Заб 31:7, Яр 15:1

+ 118:115 Аюб 21:16, Заб 6:9, Мат 7:23

+ 118:120 Аюб 4:14

+ 118:122 Аюб 17:3

+ 118:123 Заб 118:82,

+ 118:127 Заб 18:11, Айт 8:10

+ 118:130 Заб 18:8

+ 118:131 Аюб 29:23

+ 118:135 Сан 6:25

+ 118:140 Заб 11:7, Заб 17:31, Айт 30:5

+ 118:142 Заб 18:10

+ 118:147 Заб 5:5

+ 118:151 Такр 4:7, Заб 144:18

+ 118:156 2 Пач 24:14

+ 118:157 Заб 3:2

+ 118:158 Заб 138:20

+ 118:160 Югь 17:17

+ 118:161 1 Пач 26:18, Заб 118:23

+ 118:162 1 Пач 30:20,

+ 118:166 Яр 49:18

+ 118:168 Аюб 23:10, Заб 138:3, Айт 5:21, Ягь 4:13

+ 118:176 1 Пет 2:25

+ 119:2 Айт 6:17

+ 119:4 Заб 139:11, Айт 25:22

* 119:5 Мешегь, Кедар – мунда бу ерлер Исрайылдан кёп арекдеги топуракъланы белгилеп геле.

+ 119:5 Яр 10:2,

+ 120:1 Заб 119:1

+ 120:2 Заб 123:8

+ 120:3 Айт 3:23, Айт 3:26

+ 120:5 Заб 90:1

+ 120:8 Сан 6:24, Такр 28:6

+ 121:1 Заб 119:1,

+ 121:4 Такр 16:16, Заб 119:1

+ 121:5 3 Пач 7:7,

+ 122:1 Заб 119:1, Заб 10:4, Заб 24:15

+ 123:1 Заб 119:1, Заб 128:1, Заб 93:17

+ 123:3 Сан 16:30-33, Заб 54:16, Айт 1:12

+ 123:4 Аюб 22:11, Заб 68:3

+ 123:7 Заб 90:3

+ 123:8 Заб 120:2

+ 124:1 Заб 119:1

+ 124:5 Айт 2:15, Заб 127:5, Гал 6:16

+ 125:1 Заб 119:1

+ 125:2 Аюб 8:21

+ 125:6 Заб 29:6

+ 126:1 Заб 119:1, Заб 71:1

+ 126:2 Яр 3:17

+ 126:3 Яр 33:5

+ 127:1 Заб 119:1, Заб 111:1

+ 127:2 Заб 89:17

+ 127:3 Заб 143:12

+ 127:5 Заб 19:3, Заб 133:3

+ 127:6 Заб 124:5, Гал 6:16

+ 128:1 Заб 119:1, Заб 128:1

+ 128:5 Заб 34:4

+ 128:6 4 Пач 19:26, Аюб 8:12

+ 128:8 Заб 117:26

+ 129:1 Заб 119:1,

+ 129:4 Аюб 37:24,

+ 129:7 Заб 130:3

* 129:8 Къара Маттайны Инжили 1:21.

+ 129:8 Заб 24:22

+ 130:1 Заб 119:1

+ 130:3 Заб 129:7

+ 131:1 Заб 119:1

+ 131:3 Элч 7:46

+ 131:7 Заб 98:5

+ 131:8 Заб 77:61,

+ 131:9 Аюб 29:14

+ 131:11 Заб 88:34-35, Заб 109:4, 2 Пач 7:12

+ 131:12 3 Пач 8:25

+ 131:13 Чыгъ 19:18, Заб 67:17, Заб 77:68

+ 131:15 Заб 147:3,

+ 131:17 2 Пач 21:17, 4 Пач 8:20, Заб 17:29

+ 132:1 Заб 119:1, Яр 13:8

+ 132:2 Чыгъ 29:7, Лев 8:12

* 132:3 Гьермон – Исрайылны темиркъазыкъ дазусундагъы тав.

+ 132:3 Такр 3:9, Лев 25:21, Такр 28:8

+ 133:1 Заб 119:1,

+ 133:2 Заб 27:2

+ 133:3 Сан 6:24, Заб 19:3, Заб 127:5

+ 134:2 Заб 91:14

+ 134:4 Чыгъ 19:5, Такр 7:6

+ 134:5 Заб 85:8, Заб 94:3

+ 134:6 Заб 113:11

+ 134:7 Аюб 38:22,

+ 134:8 Чыгъ 12:29, Заб 77:51

+ 134:9 Такр 6:22

+ 134:10 Заб 135:17-20

+ 134:11 Сан 21:21-35,

+ 134:12 Такр 29:8, Заб 77:55

+ 134:13 Заб 101:13

+ 134:14 Такр 32:36

+ 134:15 Заб 113:12-16

+ 134:16 Такр 4:28

+ 134:20 Заб 21:24

+ 134:21 Заб 131:13

+ 135:1 Заб 105:1

+ 135:2 Такр 10:17

+ 135:4 Заб 71:18

+ 135:5 Айт 3:19,

+ 135:7 Яр 1:16-18

+ 135:10 Чыгъ 12:29, Заб 77:51

+ 135:11 Чыгъ 12:51

+ 135:13 Чыгъ 14:21-22, Заб 77:13

+ 135:15 Чыгъ 14:27

+ 135:16 Чыгъ 15:22

+ 135:17 Заб 134:10-12

+ 135:19 Сан 21:21-26

+ 135:20 Сан 21:33-35

+ 135:24 Заб 105:10

+ 135:25 Заб 103:27

+ 136:6 Аюб 29:10,

* 136:8 Бабилни къызы – Бабилни белгиси.

+ 136:8 Вагь 18:6

+ 136:9 4 Пач 8:12,

+ 137:1 Заб 110:1, 1 Пач 5:3, Заб 85:8

+ 137:2 Заб 27:2

+ 137:7 Заб 70:20

+ 137:8 Заб 105:1

+ 138:2 4 Пач 19:27

+ 138:3 Аюб 23:10, Айт 5:21, Ягь 4:13

+ 138:6 Рум 11:33

+ 138:8 Аюб 11:8, Аюб 26:6,

+ 138:12 Аюб 34:21-22

+ 138:13 Аюб 10:10-11

* 138:15 Анамны къарнында – тувра таржума этгенде, «топуракъны ичи» демек бола – ананы къарны демек болма герек.

+ 138:16 Чыгъ 32:32, Заб 55:9,

+ 138:17 Заб 91:6

+ 138:19 Аюб 4:9, 2 Сал 2:8

+ 138:21 Заб 25:5, Заб 118:158

+ 138:23 Заб 25:2

+ 139:2 Заб 70:4

+ 139:4 Заб 57:5-6, Рум 3:13

+ 139:5 Заб 140:9

+ 139:6 Аюб 18:8-10,

+ 139:11 Заб 10:6, Заб 119:4, Айт 25:22

+ 139:13 Заб 9:5

+ 140:2 Чыгъ 30:7, Вагь 5:8, Вагь 8:3-4, Чыгъ 29:41

+ 140:3 Заб 33:13, Айт 13:3,

+ 140:5 Айт 25:12, Айт 27:6

+ 140:8 Заб 24:15, Заб 122:1-2

+ 140:9 Заб 139:5

+ 140:10 Заб 7:16

+ 141:1 1 Пач 22:1, 1 Пач 24:3, Заб 56:1

+ 141:2 Заб 101:1

+ 141:3 Заб 142:4, Заб 139:6

+ 141:5 Заб 26:13

+ 141:6 Заб 17:18

+ 142:2 Аюб 4:17, Аюб 9:2, Рум 3:20, Гал 2:16

+ 142:3 Заб 87:7,

+ 142:5 Такр 32:7, Заб 76:6

+ 142:6 Заб 41:2, Заб 62:2

+ 142:7 Заб 27:1, Айт 1:12

+ 142:8 Заб 24:1

+ 142:12 Заб 53:7

+ 143:1 Заб 17:3, Заб 17:35

+ 143:2 Яр 15:1, Заб 17:3

+ 143:3 Аюб 7:17, Заб 8:5

+ 143:4 Аюб 7:16, Заб 38:6-7, Заб 61:10, Аюб 14:2, Заб 101:12

+ 143:5 2 Пач 22:10, Заб 17:10, Заб 103:32

+ 143:6 Заб 76:18

+ 143:7 Заб 68:15

+ 143:8 Заб 11:3

+ 143:9 Заб 32:3,

+ 143:10 Заб 17:51

+ 143:12 Заб 127:3

+ 143:15 Заб 32:12

+ 144:3 2 Пач 22:4, Заб 17:4, Заб 47:2, Аюб 5:9, Аюб 9:10

+ 144:6 Заб 77:4

+ 144:8 Чыгъ 34:6, Заб 85:5

+ 144:13 Заб 9:37, Заб 101:13,

+ 144:14 Заб 145:8, Лкъ 13:11-13

+ 144:15 Заб 103:27

+ 144:16 Заб 103:14, Заб 103:28

+ 144:18 Такр 4:7

+ 144:19 Айт 10:24

+ 145:1 Заб 102:1, Заб 103:1

+ 145:2 Заб 103:33

+ 145:3 Заб 117:8,

+ 145:4 Заб 103:29,

+ 145:7 Заб 102:6, Заб 106:9,

+ 145:8 Мат 9:28-30, Заб 144:14, Лкъ 13:11-13

+ 145:9 Чыгъ 22:21, Такр 10:18

+ 145:10 Чыгъ 15:18, Заб 9:35

+ 146:1 Заб 91:2

+ 146:2 Заб 50:20, Заб 68:36, Такр 30:3,

+ 146:3 Такр 32:39

+ 146:8 Такр 11:14, Аюб 5:10

+ 146:9 Аюб 38:41

+ 146:10 Заб 32:17

+ 146:11 Заб 32:18

+ 147:3 Заб 131:15

+ 147:5 Аюб 37:6, Аюб 38:29

+ 147:9 Такр 7:6, Такр 4:8

+ 148:1 Мат 21:9, Лкъ 2:14, Лкъ 19:38

+ 148:2 Заб 102:20

* 148:4 Къара Яратылыв 1:7.

+ 148:4 Такр 10:14, Яр 1:7

+ 148:5 Заб 32:6, Ягь 11:3

+ 148:6 Аюб 14:15, Заб 103:9

+ 148:7 Яр 1:21

+ 148:8 Аюб 37:6

+ 148:13 Заб 8:2-3, Заб 112:4

+ 149:1 Заб 32:3, Заб 110:1

+ 149:5 Заб 62:7

+ 150:1 Яр 1:6-8

+ 150:3 Заб 97:6, Заб 32:2, Заб 70:22

+ 150:4 Чыгъ 15:20

+ 1:1 3 Пач 4:31, Айт 10:1, Айт 25:1,

+ 1:3 Айт 2:9

+ 1:4 Айт 8:5

+ 1:7 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 8:13, Айт 9:10, Айт 16:6

+ 1:8 Айт 6:20

+ 1:9 Айт 4:9

+ 1:10 Такр 13:8, Айт 16:29

+ 1:11 Заб 9:30, Заб 63:5,

+ 1:12 Сан 16:32-33, Заб 123:3, Заб 27:1

+ 1:15 Заб 1:1, Айт 4:14, Айт 24:1

+ 1:16 Айт 6:18, Рум 3:15

+ 1:19 Айт 15:27

+ 1:20 Айт 8:1, Айт 9:3

+ 1:22 Айт 8:5, Заб 1:1, Айт 21:24

+ 1:25 Заб 106:11

+ 1:26 Заб 2:4

+ 1:28 1 Пач 8:18, Аюб 27:8-9,

+ 2:1 Айт 1:8

+ 2:4 Айт 3:14

+ 2:5 Айт 1:7

+ 2:6 3 Пач 3:9-12, Якъ 1:5

+ 2:7 Айт 30:5

+ 2:8 1 Пач 2:9, Заб 90:11

+ 2:9 Айт 1:3

+ 2:14 Айт 10:23, Айт 15:21,

+ 2:15 Заб 124:5, Айт 14:2

+ 2:16 Айт 6:24, Айт 7:5, Айт 23:27

+ 2:18 Айт 5:5, Айт 7:27

+ 2:21 Заб 36:11, Мат 5:5

+ 2:22 Айт 10:30

+ 3:1 Айт 1:8

+ 3:2 Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27

+ 3:3 Айт 6:21, Айт 7:3

+ 3:5 Заб 36:5

+ 3:6 Айт 11:5

+ 3:7 Айт 12:15, Аюб 28:28

+ 3:9 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Такр 26:2

+ 3:10 Такр 28:8,

+ 3:11 Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 3:12 Такр 8:5, 1 Кор 11:32, Ягь 12:6, Вагь 3:19

+ 3:14 Аюб 28:15, Айт 8:19, Айт 16:16

+ 3:15 Аюб 28:18, Айт 8:11

+ 3:16 Айт 3:2, Айт 4:10, Айт 9:11, Айт 10:27, Айт 8:18, Айт 22:4

+ 3:18 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 11:30, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 3:19 Заб 103:24, Айт 8:27, Заб 135:5

+ 3:20 Яр 7:11, Аюб 36:27

+ 3:23 Айт 10:9, Заб 90:12, Айт 4:12

+ 3:24 Аюб 11:19

+ 3:25 Заб 90:5

+ 3:27 Гал 6:10

+ 3:28 Лев 19:13, Такр 24:14-15

+ 3:31 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1, Айт 24:19

+ 3:33 Аюб 8:6, Айт 14:11

+ 3:34 Заб 1:1, Якъ 4:6, 1 Пет 5:5

+ 4:1 Айт 1:8

+ 4:4 Лев 18:5,

+ 4:8 1 Пач 2:30

+ 4:9 Айт 1:9

+ 4:10 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 9:11, Айт 10:27

+ 4:12 Айт 3:23

+ 4:13 Айт 3:18

+ 4:14 Заб 1:1, Айт 1:15

+ 4:16 Заб 35:5,

+ 4:18 Аюб 11:17, Аюб 22:28, Заб 96:11, Мат 13:43

+ 4:19 1 Пач 2:9, Югь 12:35

+ 4:22 Айт 14:30

+ 4:24 Айт 6:12

+ 4:26 Ягь 12:13

+ 4:27 Такр 5:32, Такр 28:14

+ 5:1 Айт 4:20

+ 5:3 Айт 2:16, Заб 54:22

+ 5:5 Айт 2:18, Айт 7:27

+ 5:18 Такр 24:5

+ 5:21 Заб 138:3, Заб 118:168,

+ 6:1 Аюб 17:3

+ 6:5 Заб 90:3

+ 6:6 Айт 10:26, Айт 18:9

+ 6:8 Айт 30:25

+ 6:9 Айт 19:15

+ 6:11 Айт 13:4, Айт 24:33-34,

+ 6:12 Айт 16:27

+ 6:13 Айт 10:19

+ 6:16 Аюб 5:19, Айт 30:18

+ 6:17 Заб 100:5, Айт 16:5, Айт 21:4, Айт 12:22, Айт 17:7, Заб 119:2, Такр 19:10

+ 6:18 Яр 6:5, Айт 15:26, Айт 1:16, Рум 3:15

+ 6:19 Чыгъ 20:16, Заб 26:12

+ 6:20 Айт 1:8

+ 6:21 Айт 3:3

+ 6:23 Заб 118:105, Айт 10:17

+ 6:24 Айт 2:16

+ 6:25 Мат 5:28

+ 6:31 Чыгъ 22:4

+ 6:32 Чыгъ 20:14

+ 6:34 Айт 27:4,

+ 7:1 Айт 2:1

+ 7:2 Лев 18:5, Айт 4:4

+ 7:3 Айт 3:3

+ 7:5 Айт 2:16

+ 7:7 Айт 1:4

+ 7:9 Аюб 24:15

+ 7:10 Яр 38:14-15

+ 7:12 Айт 23:28

* 7:17 Киннамон – Гьиндустанда оьсеген атир ийисли терек.

+ 7:17 Заб 44:9

+ 7:21 Айт 5:3, Айт 6:24

+ 7:27 Айт 2:18, Айт 5:5

+ 8:1 Айт 1:20-21, Айт 9:3

+ 8:5 Айт 1:4, Айт 1:22

+ 8:10 Заб 18:11, Заб 118:127, Айт 3:14

+ 8:11 Айт 3:15

+ 8:13 Айт 1:7, Айт 9:10, Айт 16:6, Заб 96:10, Айт 4:24, Айт 6:17

+ 8:17 Заб 90:14, Югь 14:21, Мат 7:8

+ 8:18 Айт 3:16, Айт 22:4

+ 8:19 Айт 3:14, Айт 16:16

+ 8:22 Аюб 28:27, Вагь 3:14

+ 8:25 Аюб 15:7, Заб 89:3

+ 8:27 Айт 3:19

+ 8:28 Яр 1:6

+ 8:29 Яр 1:9, Яр 1:10, Аюб 26:10, 1 Пач 2:8, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 8:32 Заб 118:1, Заб 127:1

+ 8:35 Айт 3:18, Айт 4:22, Айт 18:22

+ 9:3 Айт 1:20, Айт 8:1

+ 9:5 Югь 7:37

+ 9:8 Заб 140:5

+ 9:9 Мат 13:12, Мк 4:25

+ 9:10 Аюб 28:28, Заб 110:10, Айт 1:7

+ 9:11 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 10:27

+ 9:13 Айт 7:11

+ 9:17 Айт 5:15, Айт 20:17

+ 10:1 Айт 1:1, Айт 25:1, Айт 15:20, Айт 29:3, Айт 17:21, Айт 17:25

+ 10:2 Айт 11:4, Айт 11:6

+ 10:3 Аюб 4:7, Заб 33:10-11, Заб 36:25, Айт 13:25

+ 10:4 Айт 21:5

+ 10:7 Аюб 18:17, Заб 33:17

+ 10:9 Заб 22:4, Айт 3:23, Айт 28:18

+ 10:10 Айт 6:13

+ 10:11 Заб 35:10, Айт 13:14, Айт 14:27, Айт 16:22

+ 10:12 Якъ 5:20, 1 Пет 4:8

+ 10:13 Айт 19:29, Айт 26:3

+ 10:14 Айт 18:7

+ 10:15 Айт 18:11

+ 10:16 Айт 11:19

+ 10:17 Айт 6:23

+ 10:19 Мат 12:36, Айт 17:27,

+ 10:23 Айт 2:14,

+ 10:24 Аюб 3:25, Заб 144:19

+ 10:25 Аюб 21:19, Мат 7:27, Айт 12:3

+ 10:26 Айт 6:6

+ 10:27 Айт 3:2, Айт 3:16, Айт 4:10, Айт 9:11, Заб 54:24

+ 10:28 Аюб 8:13, Айт 11:7

+ 10:30 Айт 2:21-22

+ 10:31 Заб 36:30, Айт 15:28

+ 11:1 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 16:11, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 11:2 Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 29:23

+ 11:3 Айт 13:6

+ 11:4 Аюб 36:19, Айт 10:2

+ 11:5 Айт 3:6, Заб 7:16,

+ 11:6 Айт 13:6

+ 11:7 Аюб 8:13, Айт 10:28

+ 11:8 Айт 21:18

+ 11:10 Айт 29:2

+ 11:11 Айт 29:8

+ 11:13 Айт 20:19

+ 11:14 Айт 15:22, Айт 20:18, Айт 24:6

+ 11:18 Гал 6:8

+ 11:19 Айт 10:16

+ 11:20 Заб 118:1

+ 11:21 Айт 16:5, Заб 111:2

+ 11:24 Айт 13:7, 2 Кор 9:6

+ 11:25 Заб 111:9

+ 11:26 Яр 42:6

+ 11:27 Заб 7:16, Айт 26:27,

+ 11:28 Заб 48:7, Заб 91:13

+ 11:30 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 13:12, Айт 15:4

+ 11:31 1 Пет 4:18

+ 12:1 Айт 15:10

+ 12:3 Айт 10:25

+ 12:4 Айт 18:22, Айт 31:10, Айт 14:30

+ 12:5 Мат 12:35

+ 12:6 Заб 9:30, Заб 63:5, Айт 14:3

* 12:9 Ашы да болмагъан кюйде байман деп тургъанча, биргине-бир къуллукъчусу да булан яшап тургъан яхшыдыр.

+ 12:10 Такр 25:4

+ 12:11 Айт 28:19

+ 12:13 Заб 58:13, Айт 18:7, Айт 21:23

+ 12:14 Айт 13:2, Айт 18:20,

+ 12:15 Айт 3:7

+ 12:16 Айт 29:11

+ 12:17 Айт 14:5

+ 12:18 Заб 56:5, Айт 4:22

+ 12:19 Айт 19:9

+ 12:21 Заб 90:10

+ 12:22 Айт 6:17

+ 12:23 Айт 13:16

+ 13:1 Айт 1:22, Заб 1:1

+ 13:2 Айт 12:14, Айт 18:20

+ 13:3 Айт 12:13, Айт 21:23

+ 13:4 Айт 6:9-11, Айт 21:25

+ 13:6 Айт 11:6, Айт 11:3, Айт 19:3

+ 13:7 Айт 11:24

+ 13:9 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17

+ 13:10 Айт 28:25

+ 13:12 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 15:4

+ 13:14 Заб 35:10, Айт 10:11

+ 13:17 Айт 25:13

+ 13:18 Айт 15:31-32,

+ 13:22 Аюб 27:16, Айт 28:8

+ 13:24 Айт 19:18, Айт 22:15, Айт 23:13, Айт 29:17

+ 13:25 Айт 10:3

+ 14:2 Айт 2:15

+ 14:3 Айт 12:6

+ 14:5 Чыгъ 23:1, Айт 12:17

+ 14:6 Айт 15:14

+ 14:11 Айт 3:33

+ 14:12 Айт 16:25

+ 14:13 Лкъ 6:25

+ 14:19 Яр 42:6, 1 Пач 2:36

+ 14:20 Айт 19:7, Айт 19:4

+ 14:21 Заб 40:2, Айт 29:7

+ 14:23 Айт 21:5

+ 14:27 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14

+ 14:29 Айт 15:18, Айт 16:32, Айт 19:11,

+ 14:30 Айт 4:22, Айт 12:4

+ 14:31 Айт 17:5

* 14:33 Бу айтывну булай англама да бола: Англавлуну юрегинде гьакъыл болар, агьмакълар да башгъа о ёлукъмай тюгюл.

+ 15:1 3 Пач 12:13-17

+ 15:3 Аюб 31:4,

+ 15:4 Яр 2:9, Яр 3:22, Айт 3:18, Айт 11:30, Айт 13:12

+ 15:8 Айт 21:27, Айт 28:9,

+ 15:10 Айт 12:1

+ 15:11 Айт 27:20, Аюб 26:6, Заб 43:20, Элч 1:24

+ 15:13 Айт 17:22, Айт 18:14

+ 15:14 Айт 14:6

+ 15:16 Айт 16:8,

+ 15:17 Айт 17:1

+ 15:18 Айт 28:25, Айт 29:22, Айт 14:29

+ 15:19 Айт 19:24, Айт 22:5, Айт 22:13

+ 15:20 Айт 10:1, Айт 29:3

+ 15:21 Айт 2:14, Айт 10:23,

+ 15:22 Айт 11:14, Айт 20:18, Айт 24:6

+ 15:23 Айт 25:11

+ 15:24 Кол 3:1-2

+ 15:25 Заб 67:6

+ 15:26 Айт 6:18, Айт 16:24

+ 15:27 Айт 1:19, Айт 23:4, 1 Тим 6:9, Айт 17:23

+ 15:28 Заб 36:30, Айт 10:31

+ 15:29 Заб 17:42, Заб 33:16

+ 15:30 Айт 25:25

+ 15:32 Айт 13:18,

+ 15:33 Айт 18:12, Айт 29:23

+ 16:1 Айт 16:9, Айт 19:21, Мат 10:19, Лкъ 12:12

+ 16:2 Айт 21:2, Айт 24:12

+ 16:3 Заб 36:5

+ 16:4 Аюб 21:30, Рум 9:22

+ 16:5 Айт 6:17, Айт 11:21, Айт 28:20

+ 16:7 Яр 26:28

+ 16:8 Заб 36:16, Айт 15:16

+ 16:9 Айт 16:1, Айт 19:21, Айт 20:24

+ 16:10 3 Пач 3:28

+ 16:11 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10, Айт 20:23,

+ 16:12 2 Пач 23:3, Айт 25:5, Айт 29:14

+ 16:13 Айт 22:11

+ 16:14 Айт 19:12, Айт 20:2

+ 16:15 Заб 71:6

+ 16:16 Айт 3:14, Айт 8:19

+ 16:18 Айт 11:2, Айт 18:12, Айт 29:23

+ 16:20 Айт 19:8, Заб 83:13

+ 16:22 Заб 35:10, Айт 10:11, Айт 13:14, Айт 14:27

+ 16:24 Айт 15:26

+ 16:25 Айт 14:12

+ 16:27 Айт 6:12, Якъ 3:6

+ 16:28 Айт 26:20

+ 16:29 Айт 1:10

+ 16:31 Айт 20:29

+ 16:32 Айт 14:29

+ 16:33 Элч 1:26

+ 17:1 Айт 15:17

+ 17:2 Айт 19:26

+ 17:3 Айт 27:21, Заб 25:2,

+ 17:5 Айт 14:31, Аюб 19:29, Айт 24:18

+ 17:6 Заб 127:6

+ 17:7 Айт 6:17

+ 17:8 Такр 16:19, Айт 18:16, Айт 21:14

+ 17:12 2 Пач 17:8,

+ 17:13 Заб 34:12,

+ 17:14 Айт 20:3, Айт 25:8, 1 Сал 4:11

+ 17:15 Чыгъ 23:7, Айт 24:24, Заб 93:21

+ 17:17 Айт 18:24, Айт 27:10

+ 17:19 Айт 29:23

+ 17:21 Айт 10:1, Айт 19:13

+ 17:22 Айт 15:13

+ 17:23 Айт 15:27,

+ 17:25 Айт 10:1

+ 17:27 Айт 10:19,

+ 17:28 Аюб 13:5

+ 18:4 Айт 20:5

+ 18:5 Айт 24:24, Такр 1:17

+ 18:6 Айт 10:13, Айт 19:29, Айт 26:3

+ 18:7 Айт 10:14, Заб 63:8, Айт 12:13,

+ 18:8 Айт 26:22

+ 18:10 Чыгъ 34:5-7, Заб 19:2, Заб 60:4

+ 18:11 Айт 10:15

+ 18:12 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 15:33, Айт 29:23

+ 18:14 Айт 15:13

+ 18:16 Айт 17:8

+ 18:20 Айт 12:14, Айт 13:2

+ 18:22 Айт 12:4, Айт 19:14, Айт 8:35

+ 18:24 Айт 17:17

+ 19:1 Айт 28:6

+ 19:2 Айт 21:5, Айт 28:20

+ 19:3 Айт 13:6

+ 19:4 Айт 14:20

+ 19:5 Чыгъ 20:16, Такр 19:19, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18

+ 19:6 Айт 29:26

+ 19:7 Айт 14:20

+ 19:8 Айт 16:20

+ 19:9 Чыгъ 20:16

+ 19:10 Айт 26:1,

+ 19:11 Айт 14:29

+ 19:12 Айт 16:14, Айт 20:2, Айт 28:15

+ 19:13 Айт 17:21, Айт 21:9, Айт 27:15

+ 19:14 Айт 12:4, Айт 18:22

+ 19:15 Айт 6:9, Айт 20:4, Айт 20:13

+ 19:16 Айт 13:13

+ 19:17 Такр 15:7-8, Айт 22:9, Айт 28:27, Мат 5:7

+ 19:18 Айт 13:24

+ 19:21 Аюб 23:13, Айт 16:1, Айт 16:9,

+ 19:23 Айт 10:16, Айт 11:19

+ 19:24 Айт 15:19, Айт 22:13, Айт 26:15

+ 19:25 Айт 21:11

+ 19:26 Чыгъ 20:12

+ 19:28 Аюб 15:16

+ 19:29 Айт 10:13, Айт 18:6, Айт 26:3

+ 20:1 Яр 9:21, Айт 23:29-32, Айт 31:4, Эф 5:18

+ 20:2 Айт 16:14, Айт 19:12

+ 20:4 Айт 19:15

+ 20:5 Айт 18:4

+ 20:9 3 Пач 8:46, Якъ 1:21, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23

+ 20:10 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:23,

+ 20:12 Чыгъ 4:11, Заб 93:9

+ 20:13 Айт 19:15

+ 20:16 Айт 22:26-27, Айт 27:13

+ 20:17 Айт 9:17

+ 20:18 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 24:6

+ 20:19 Айт 11:13

+ 20:20 Чыгъ 21:17, Айт 30:11, Айт 30:17

+ 20:21 Айт 13:11

+ 20:22 Лев 19:18, Айт 24:29, Рум 12:19, Заб 26:14

+ 20:23 Лев 19:36, Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 16:11, Айт 20:10,

+ 20:24 Айт 16:1, Айт 16:9, Айт 19:21

+ 20:27 1 Кор 2:11

+ 20:29 Лев 19:32, Айт 16:31

+ 21:2 Айт 16:2, Айт 24:12, Лкъ 16:15

+ 21:3 1 Пач 15:22,

+ 21:4 Айт 6:17

+ 21:5 Айт 14:23, Айт 10:4

+ 21:6 Айт 20:21

+ 21:9 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24, Айт 27:15

+ 21:11 Айт 19:25

+ 21:13 1 Югь 3:17

+ 21:14 Айт 17:8

+ 21:16 Заб 48:14-15

+ 21:18 Айт 11:8

+ 21:19 Айт 19:13, Айт 25:24, Айт 27:15

+ 21:23 Айт 12:13, Айт 13:3

+ 21:24 Заб 1:1, Айт 1:22

+ 21:25 Айт 13:4

+ 21:26 Такр 15:7-8, Мат 5:42

+ 21:27 Айт 15:8,

+ 21:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5

+ 21:30 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 21:31 Заб 19:7-8, Заб 32:17,

+ 22:2 Аюб 31:15, Айт 29:13

+ 22:3 Айт 27:12

+ 22:4 Айт 3:16, Айт 8:18

+ 22:5 Айт 15:19

+ 22:6 Эф 6:4

+ 22:8 Аюб 4:8, Гал 6:7

+ 22:9 Айт 19:17

+ 22:10 Айт 26:20

+ 22:11 Айт 16:13

+ 22:13 Айт 15:19, Айт 19:24, Айт 26:13

+ 22:14 Айт 2:16, Айт 23:27,

+ 22:15 Айт 13:24

+ 22:16 Айт 28:22

+ 22:17 Айт 5:1, Айт 24:23

+ 22:22 Чыгъ 23:6,

+ 22:23 Айт 23:11

+ 22:27 Айт 20:16

+ 22:28 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 23:10

+ 23:4 Айт 28:20, Мат 6:19, 1 Тим 6:9-10, Ягь 13:5

+ 23:5 Айт 27:24, 1 Тим 6:17

+ 23:10 Такр 19:14, Аюб 24:2, Айт 22:28

+ 23:11 Айт 19:25, Айт 22:23

+ 23:13 Айт 13:24, Айт 19:18, Айт 22:15

+ 23:17 Заб 36:1, Айт 3:31, Айт 24:1

+ 23:18 Айт 24:14

+ 23:20 Айт 20:1, Эф 5:18

+ 23:22 Чыгъ 20:12, Айт 1:8

+ 23:27 Айт 22:14, Айт 2:16,

+ 23:28 Айт 7:12

+ 23:31 Айт 20:1

+ 24:1 Заб 1:1, Заб 36:1, Айт 1:15, Айт 3:31, Айт 4:14, Айт 23:17, Айт 24:19

+ 24:2 Заб 9:28

+ 24:4 Лкъ 16:11

+ 24:5 Айт 21:22

+ 24:6 Айт 11:14, Айт 15:22, Айт 20:18

+ 24:9 Заб 1:1, Айт 3:34, Айт 21:24

+ 24:10 Ягь 12:3

+ 24:11 Заб 81:4,

+ 24:12 Айт 16:2, Айт 21:2, Аюб 34:11, Заб 61:13, Рум 2:6

+ 24:13 Заб 18:11

+ 24:14 Айт 23:18

+ 24:15 Заб 9:29

+ 24:16 Заб 36:24

+ 24:17 Аюб 31:29,

+ 24:18 Айт 17:5

+ 24:19 Заб 36:1, Айт 23:17, Айт 24:1

+ 24:20 Аюб 18:5-6, Аюб 21:17, Айт 13:9

+ 24:21 1 Пет 2:17

+ 24:23 Лев 19:15, Такр 1:17, Такр 16:19, Айт 18:5, Айт 28:21

+ 24:24 Чыгъ 23:7, Айт 17:15,

+ 24:28 Чыгъ 20:16, Айт 19:5, Айт 25:18

+ 24:29 Айт 20:22

+ 24:34 Айт 6:10-11,

+ 25:1 Айт 1:1, Айт 10:1, 4 Пач 18:5-7

+ 25:2 Такр 29:29

+ 25:5 3 Пач 2:44-45, Айт 16:12

+ 25:6 Лкъ 14:8-11

+ 25:11 Айт 15:23

+ 25:12 Заб 140:5

+ 25:13 Айт 13:17

+ 25:14 Ягьуда 1:12

+ 25:16 Айт 27:7

+ 25:18 Чыгъ 20:16, Айт 12:18, Айт 19:5, Айт 24:28

+ 25:21 4 Пач 6:22, Мат 5:44

+ 25:22 Заб 139:11, Рум 12:20

+ 25:24 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 21:19

+ 25:25 Айт 15:30

+ 26:1 Айт 17:7, Айт 19:10, Айт 26:8

+ 26:2 Сан 23:8, Такр 23:5

+ 26:3 Заб 31:9, Заб 31:9, Айт 10:13, Айт 19:29

+ 26:5 Мат 21:24-27

+ 26:8 Айт 26:1

+ 26:11 2 Пет 2:22

+ 26:12 Айт 28:11, Айт 29:20

+ 26:13 Айт 22:13

+ 26:15 Айт 15:19, Айт 19:24

+ 26:20 Айт 16:28, Айт 22:10

+ 26:22 Айт 18:8

+ 26:23 Заб 28:3, Мат 23:27

+ 26:27 Заб 7:16,

+ 27:1 Лкъ 12:19-20, Якъ 4:13-14

+ 27:3 Аюб 6:3

+ 27:4 Айт 6:34

+ 27:5 Айт 28:23

+ 27:6 Заб 140:5

+ 27:7 Айт 25:16

+ 27:10 Айт 17:17

+ 27:11 Заб 118:42

+ 27:12 Айт 22:3

+ 27:13 Айт 20:16

+ 27:15 Айт 19:13, Айт 21:9, Айт 25:24

+ 27:18 1 Кор 9:7

+ 27:20 Айт 15:11,

+ 27:21 Айт 17:3

+ 27:24 Айт 23:5, 1 Тим 6:17

+ 28:1 Лев 26:17, 4 Пач 7:7, Лев 26:8, 1 Пач 17:32

+ 28:2 3 Пач 16:8-28, 4 Пач 15:8-15

+ 28:3 Мат 18:30

+ 28:6 Айт 19:1

+ 28:8 Чыгъ 22:25, Айт 13:22

+ 28:9 Заб 65:18, Айт 15:8

+ 28:10 Заб 7:16, Айт 26:27

+ 28:11 Айт 26:12

+ 28:12 Айт 11:10, Аюб 24:4, Айт 28:28, Айт 29:2

+ 28:13 Аюб 31:33, 1 Югь 1:9

+ 28:15 Айт 19:12

+ 28:17 Яр 4:12, Яр 9:6

+ 28:18 Айт 10:9

+ 28:19 Айт 12:11

+ 28:20 Айт 19:2, Айт 21:5, Айт 23:4

+ 28:21 Айт 18:5, Айт 24:23,

+ 28:22 Айт 22:16

+ 28:23 Айт 29:5, Айт 27:5

+ 28:24 Чыгъ 20:12

+ 28:25 Айт 13:10, Айт 15:18

+ 28:27 Такр 15:7-8, Айт 19:17

+ 28:28 Айт 28:12

+ 29:1 Айт 1:25, Айт 6:15

+ 29:2 Айт 11:10, Айт 28:12, Айт 28:28

+ 29:3 Айт 10:1, Айт 15:20, Лкъ 15:13, Лкъ 15:30

+ 29:5 Айт 28:23

+ 29:6 Заб 9:16

+ 29:7 Заб 40:2

+ 29:8 Айт 11:11

+ 29:10 Яр 4:5, Яр 4:8

+ 29:11 Аюб 5:2, Айт 12:16

+ 29:13 Айт 22:2

+ 29:14 Заб 71:4, Айт 16:12

+ 29:15 Айт 10:1, Айт 17:25

+ 29:16 Заб 36:34, Заб 90:8, Заб 91:12

+ 29:17 Айт 13:24

+ 29:18 1 Пач 3:1, Заб 73:9, Чыгъ 32:25

+ 29:20 Айт 26:12

+ 29:22 Айт 15:18

+ 29:23 Айт 11:2, Айт 16:18, Айт 18:12, Айт 15:33, Айт 18:12

* 29:24 Уручуну тутуп болмаса, шо уручуну неде ону тутмагъа кёмек этип де бола туруп шону этмеген адамгъа налат этиле болгъан.

+ 29:24 Лев 5:1,

+ 29:25 Лкъ 12:4

+ 29:26 Айт 19:6

+ 30:4 Югь 3:13, Аюб 28:26,

+ 30:5 Заб 11:7, Заб 17:31, Заб 3:3, Айт 2:7

+ 30:6 Такр 4:2, Такр 12:32, Вагь 22:18

+ 30:8 Мат 6:11, 1 Тим 6:8

+ 30:9 Такр 8:12-14, Такр 31:20, Заб 77:11, Заб 105:21,

+ 30:11 Чыгъ 21:17, Айт 20:20

+ 30:12 Айт 16:2

+ 30:13 Заб 100:5

+ 30:14 Аюб 29:17, Заб 13:4

+ 30:17 Яр 9:22, Айт 20:20

+ 30:18 Айт 6:16

+ 30:22 Айт 19:10

+ 30:25 Айт 6:6-8

+ 30:32 Аюб 21:5,

+ 31:3 Такр 17:17, 3 Пач 11:1-4, Айт 7:26

+ 31:4 Айт 20:1, Эф 5:18

+ 31:6 Заб 103:15

+ 31:8 Аюб 29:12, Аюб 29:15

+ 31:9 Лев 19:15, Такр 1:16, Такр 16:18-19

+ 31:10 Айт 12:4, Айт 3:15

+ 31:15 Айт 20:13

+ 31:20 Такр 15:7-8, Айт 22:9

+ 31:31 Айт 11:16

• 1:1 Лкъ 3:23-28

+ 1:1 Яр 22:18, 2 Пач 7:12-13

+ 1:2 Яр 21:3, Яр 25:6, Яр 29:35

+ 1:3 Яр 38, Сан 26:21,

+ 1:6 1 Пач 17:12, 2 Пач 11:3, 2 Пач 12:24

+ 1:11 4 Пач 24:14-15

* 1:16 Месигь – бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан. Сёзлюкге де къара.

+ 1:16 Лкъ 1:27

• 1:18 Лкъ 2:1-7

+ 1:18 Лкъ 1:27, Лкъ 1:35

+ 1:19 Такр 22:23-24, Такр 24:1

+ 1:21 Лкъ 1:31, Элч 4:12, Элч 13:38

+ 1:22 Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Мк 14:49, Югь 19:36,

* 2:1 Алимлер – юлдузлагъа къарап, не ерде не зат болагъанны билеген гьакъыллы адамлар, башгъачалай, юлдуз санавчулар.

+ 2:1 Лкъ 1:5, Лкъ 2:4-7, Югь 7:42

+ 2:2 Сан 24:17

* 2:4 Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

+ 2:6 2 Пач 5:2,

+ 2:11 Чыгъ 30:23, Югь 19:39

+ 2:12 Яр 20:6

+ 2:15 Мат 1:22

+ 2:17 Мат 27:9

+ 2:23 Лкъ 1:26, Лкъ 2:39, Югь 1:45

• 3:1 Мк 1:1-8, Лкъ 3:1-9, Лкъ 3:15-17, Югь 1:19-28

+ 3:1 Лкъ 1:80, Югь 1:6

+ 3:2 Мк 1:15

+ 3:4 4 Пач 1:8, Лев 11:22, 1 Пач 14:26

+ 3:6 Элч 19:18

* 3:7 Фарисейлер ва саддукейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюклер. Сёзлюкге де къара.

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рум 5:9, 1 Сал 1:10

+ 3:9 Югь 8:33

+ 3:10 Мат 7:19

+ 3:11 Югь 1:15, Элч 2:3

+ 3:12 Мат 13:30, Ягь 6:8

• 3:13 Мк 1:9-11, Лкъ 3:21-22

+ 3:16 Элч 7:56, Югь 1:32-33

+ 3:17 Мк 9:7, Югь 12:28, Мат 17:5, 2 Пет 1:17

• 4:1 Мк 1:12-13, Лкъ 4:1-13

+ 4:2 Такр 9:9, 3 Пач 19:8, Мат 21:18

+ 4:3 1 Сал 3:5

+ 4:4 Такр 8:3

+ 4:6 Заб 90:11-12, Югь 7:4

+ 4:7 Такр 6:16

+ 4:10 Мат 16:23, Такр 6:13

+ 4:11 Лкъ 22:43

• 4:12 Мк 1:14-15, Лкъ 4:14-15

+ 4:12 Мат 14:3

+ 4:13 Мат 2:23, Мк 1:21

+ 4:14 Мат 1:23

• 4:18 Мк 1:16-20, Лкъ 5:1-11

+ 4:18 Югь 1:40-42

+ 4:19 Мат 13:47

+ 4:20 Мат 19:27

• 4:23 Лкъ 6:17-19

+ 4:23 Мк 1:39

+ 4:24 Лкъ 2:2

+ 4:25 Мк 5:20, Мк 7:31

• 5:3 Лкъ 6:20-23

+ 5:4 2 Кор 7:10, Вагь 21:4

+ 5:5 Заб 36:11, Айт 2:21

+ 5:6 Заб 41:2, Югь 7:37

+ 5:7 Айт 19:17, Лкъ 6:36

+ 5:8 Заб 23:4, Заб 50:12, 1 Югь 3:2, Ягь 12:14, Вагь 22:4

+ 5:9 Якъ 3:18, 2 Тим 2:22, Югь 1:12, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1, Рум 8:14

+ 5:11 Якъ 1:2, 1 Пет 4:14

+ 5:12 Элч 5:41, Якъ 1:2, Рум 5:3, 2 Кор 12:10, Ягь 10:34

• 5:13 Мк 9:50, Лкъ 14:34-35

+ 5:14 Эф 5:8

+ 5:15 Мк 4:21, Лкъ 8:16, Лкъ 11:33

+ 5:16 1 Пет 2:12, 2 Кор 9:13

* 5:17 Мусаны Къануну – Аллагь Муса пайхаммардан таба берген дин насигьатлар ва буйрукълар.

+ 5:17 Рум 3:31, Рум 10:4

+ 5:18 Лкъ 16:17

+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4

+ 5:20 Югь 3:5

+ 5:21 Чыгъ 20:13

+ 5:22 1 Югь 3:15

+ 5:25 Айт 25:8, Лкъ 12:58-59

+ 5:27 Чыгъ 20:14

+ 5:28 Аюб 31:1, Айт 6:25

+ 5:30 Мат 18:8-9, Мк 9:43-44

• 5:31 Мат 19:9, Мк 10:11-12, Лкъ 16:18

+ 5:31 Такр 24:1-3

+ 5:32 Рум 7:3, 1 Кор 7:10-11

+ 5:33 Сан 30:3, Такр 23:21

+ 5:34 Элч 7:49

+ 5:35 Заб 98:5, Заб 47:3

+ 5:37 Якъ 5:12

• 5:38 Лкъ 6:27-36

+ 5:38 Чыгъ 21:23-25, Лев 24:19-20, Такр 19:21

+ 5:39 1 Пет 2:23, Рум 12:17, 1 Кор 6:7

+ 5:42 Такр 15:7-8, Айт 21:26

+ 5:43 Лев 19:18

+ 5:44 Рум 12:20, Лкъ 23:34, Элч 7:60, 1 Пет 3:9, Рум 12:14

+ 5:45 Аюб 25:3, Элч 14:17

+ 5:48 Лев 19:2, Такр 18:13, Такр 32:4, Заб 17:31, Мат 19:21, Якъ 1:4, Эф 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1 Югь 2:29

+ 6:2 Лкъ 6:24

• 6:5 Лкъ 11:2-4

+ 6:5 Лкъ 18:11

+ 6:6 4 Пач 4:33

+ 6:7 3 Пач 18:26,

+ 6:10 Мат 26:42

+ 6:11 Айт 30:8

+ 6:13 Мат 26:41, Югь 17:15, 2 Сал 3:3

+ 6:14 Мк 11:25-26, Эф 4:32, Кол 3:13

+ 6:15 Мат 18:35, Якъ 2:13

• 6:19 Лкъ 11:34-36, Лкъ 12:22-34

+ 6:19 Айт 23:4, 1 Тим 3:3, 1 Тим 6:9, Ягь 13:5, Якъ 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1 Пет 1:4

+ 6:24 Лкъ 16:13

+ 6:25 Фил 4:6, 1 Пет 5:7

+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 6:29 3 Пач 10:4-7

+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 6:33 Заб 36:4

• 7:1 Лкъ 6:37-38, Лкъ 6:41-42

+ 7:1 Рум 14:10, 1 Кор 4:5, Якъ 4:12

+ 7:2 Мк 4:24, Рум 2:1

+ 7:6 Мат 15:26

• 7:7 Лкъ 11:9-13

+ 7:8 Айт 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мк 11:24, Югь 14:13-14, 1 Югь 3:22, 1 Югь 5:14

+ 7:11 Яр 6:5, Мат 12:34

+ 7:12 Лкъ 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лкъ 13:24

+ 7:14 Заб 15:11

• 7:15 Лкъ 6:43-44, Лкъ 13:25-27

+ 7:15 Такр 13:1-3, Мат 24:11, Мк 13:22, Элч 13:6, 2 Пет 2:1, 1 Югь 4:1, Элч 20:29

+ 7:16 Якъ 2:18

+ 7:17 Мат 12:33-35

+ 7:19 Мат 3:10

+ 7:22 Мат 25:11, Лкъ 6:46, Югь 13:13, Мк 9:38, Лкъ 9:49

+ 7:23 Заб 6:9, Мат 25:41

• 7:24 Лкъ 6:47-49

+ 7:27 Айт 10:25

+ 7:29 Мк 1:22, Лкъ 4:32

• 8:1 Мк 1:40-45, Лкъ 5:12-16

+ 8:2 Лев 13:3, Сан 12:10, 4 Пач 5:1, Мк 9:22

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Мк 1:34, Лев 14:1-32, Лкъ 17:14

• 8:5 Лкъ 7:1-10

+ 8:8 Заб 106:20

+ 8:10 Элч 10:2

+ 8:11 Лкъ 13:29, Лкъ 16:23, Эф 3:6

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Лкъ 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Югь 4:53

• 8:14 Мк 1:29-34, Лкъ 4:38-41

+ 8:14 1 Кор 9:5

+ 8:15 Мк 5:41, Мк 9:27, Элч 3:7, Элч 9:41

• 8:18 Лкъ 9:57-62

+ 8:18 Мк 4:35, Лкъ 8:22

• 8:23 Мк 4:35-41, Лкъ 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:28 Мк 5:1-20, Лкъ 8:26-39

+ 8:29 Мк 1:23-24, Лкъ 4:34

+ 8:34 Лкъ 5:8, Элч 16:39

• 9:1 Мк 2:1-12, Лкъ 5:17-26

+ 9:1 Мат 4:13

+ 9:2 Мк 6:55, Мат 8:10, Мк 10:52, Лкъ 7:48

+ 9:3 Лев 24:16, Мат 26:65, Югь 10:33

• 9:9 Мк 2:13-17, Лкъ 5:27-32

+ 9:11 Мат 11:19, Лкъ 15:2

+ 9:13 Лкъ 15:7, 1 Тим 1:15

• 9:14 Мк 2:18-22, Лкъ 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Лкъ 11:1, Югь 1:35, Лкъ 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Югь 3:29, Вагь 19:7, Вагь 21:2, Мк 14:7, Лкъ 17:22, Югь 16:20

• 9:18 Мк 5:21-43, Лкъ 8:40-56

+ 9:20 Лев 15:25

+ 9:21 Мк 3:10

+ 9:22 Мк 10:52, Лкъ 7:50, Эф 2:8

+ 9:24 Югь 11:11

+ 9:25 Элч 9:40, Мк 1:31, Мк 9:27, Элч 3:7, Элч 9:41

+ 9:27 2 Пач 7:12-16, Мат 22:42, Лкъ 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13

+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Мк 1:44

+ 9:31 Мк 1:45, Мк 7:36

+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:36 Мк 8:2, Сан 27:17, 3 Пач 22:17, Мк 6:34

+ 9:38 Лкъ 10:2, Югь 4:35

• 10:1 Мк 3:13-19, Мк 6:7-13, Лкъ 6:12-16, Лкъ 9:1-6, Лкъ 10:1-12

* 10:1 Элчи (грекче «апостолос») – Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы элчилер болуп токътагъанлар.

* 10:4 Элинсюер – он эки элчиден бириси болгъан Симон алда «Элинсюерлер» деген дин жамият къурумну ортакъчысы болгъан буса ярай. Шо къурум Ягьудеяны румлуланы зулмусундан савутну гючю булан къутгъармагъа къаст эте болгъан.

+ 10:6 Заб 118:176, Мат 15:24, 1 Пет 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17

+ 10:8 Лев 13:3, Мат 8:2, Элч 20:35

+ 10:10 1 Тим 5:18

+ 10:14 Элч 13:51

+ 10:15 Яр 18:20, Яр 19:24,

• 10:16 Мк 13:9-13, Лкъ 12:2-12, Лкъ 21:12-17

+ 10:16 Лкъ 10:3, Яр 3:1

+ 10:18 Элч 17:6, Элч 18:12, Элч 24:1, Элч 25:6, Заб 118:46

+ 10:20 Айт 16:1

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Мат 24:9, Югь 15:18, Якъ 5:11, Гал 6:9, Вагь 2:10

+ 10:23 Элч 8:1, Элч 14:6

+ 10:24 Лкъ 6:40, Югь 13:16

* 10:25 Зензебил – иблисге айтылагъан атлардан бириси.

+ 10:25 4 Пач 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24

+ 10:26 Мк 4:21, Лкъ 8:17, Лкъ 12:2

+ 10:28 Заб 55:5, Заб 117:6, Айт 29:25,

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 10:32 Рум 10:9, Вагь 3:5

+ 10:33 Мат 25:12, 1 Югь 2:23, 2 Тим 2:12

• 10:34 Лкъ 12:51-53, Лкъ 14:26-27

+ 10:34 Элч 14:4

* 10:38 Оьлюм дуван гесилген адам оьлтюрюлеген ерге ерли хачын оьзю гётерип юрюй болгъан. Бу аятда «хачын гётермек» деген сёз тагъым гёчюм маънасында къоллангъан. Сёзлюкге де къара.

+ 10:38 Мат 16:24-25, Мк 8:34-35, Лкъ 9:23

+ 10:39 Югь 12:25

+ 10:40 Мат 25:40, Лкъ 10:16, Югь 12:44, Югь 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 3 Пач 17:10-15, 4 Пач 4:8

+ 10:42 Мк 9:41, Ягь 6:10

• 11:1 Лкъ 7:18-35

+ 11:2 Мат 14:3, Лкъ 3:19-20, Югь 3:24, Югь 4:25, Югь 6:14, Югь 11:27

+ 11:6 Югь 6:61, Югь 16:1

+ 11:7 Мат 3:1

+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 11:10 Чыгъ 23:20, Мк 1:2

+ 11:11 Лкъ 1:15

* 11:12 Бу аятны «Аллагьны гьакимлигине къаршы ябушув юрюле» деген гесеги грек тилден булай таржума этилмеге де бола: «Аллагьны гьакимлиги оьзюне къаныгъывлу кюйде ёл сала» яда «Аллагьны гьакимлигин бары да гюч булан ала».

+ 11:12 Лкъ 16:16

+ 11:14 Мат 17:12-13, Лкъ 1:17

+ 11:15 Вагь 2:7

+ 11:18 Мат 3:4, Лкъ 1:15

+ 11:19 Югь 2:1, Югь 12:2, Мат 9:10-11

• 11:20 Лкъ 10:13-15

+ 11:21 Мк 6:45, Мк 8:21, Мк 3:7

+ 11:22 Мат 15:21

• 11:25 Лкъ 10:21-22

+ 11:25 Аюб 37:24,

+ 11:27 Югь 13:3, Югь 17:2, Югь 6:46, Югь 7:29, Югь 8:19, Югь 10:15

+ 11:28 Заб 54:23, Заб 67:20, Югь 7:37

+ 11:30 1 Югь 5:3

• 12:1 Мк 2:23-28, Лкъ 6:1-5

* 12:1 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 12:1 Такр 23:25

+ 12:2 Чыгъ 20:8-10, Сан 15:32-36

+ 12:3 1 Пач 21:1-6

+ 12:4 Чыгъ 25:30, Лев 24:5-9

+ 12:5 Сан 28:9

+ 12:6 Мат 12:41

• 12:9 Мк 3:1-6, Лкъ 6:6-11

+ 12:10 Лкъ 11:54, Лкъ 20:20

+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31

+ 12:13 3 Пач 13:6

+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30

• 12:22 Мк 3:20-30, Лкъ 11:14-23

+ 12:23 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27

+ 12:24 4 Пач 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 12:27 Мк 9:38, Элч 19:13

+ 12:30 Мк 9:40

+ 12:31 Мк 3:29, Лкъ 12:10

+ 12:33 Мат 7:17-20, Лкъ 6:43-45

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Яр 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Якъ 3:6

+ 12:35 Айт 12:5

+ 12:36 Айт 10:19, Рум 14:12

+ 12:37 Мат 5:22, Якъ 3:2-12

• 12:38 Мк 8:11-12, Лкъ 11:29-32

+ 12:38 1 Кор 1:22

+ 12:39 Мат 16:4

+ 12:41 Рум 2:27, Мат 12:6

+ 12:42 3 Пач 10:1-13

• 12:43 Лкъ 11:24-26

+ 12:45 2 Пет 2:20

• 12:46 Мк 3:31-35, Лкъ 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Югь 2:12, Югь 7:3, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Югь 15:14, Ягь 2:11

• 13:1 Мк 4:1-9, Лкъ 8:4-8

+ 13:9 Мат 11:15

• 13:10 Мк 4:10-12, Лкъ 8:9-10

+ 13:11 Мат 19:11

+ 13:12 Айт 9:9, Мат 25:29

+ 13:15 Югь 12:40, Элч 28:26-27

+ 13:16 Лкъ 10:23-24

+ 13:17 Ягь 11:13, 1 Пет 1:10-12

• 13:18 Мк 4:13-20, Лкъ 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Ягь 6:4

+ 13:22 Мат 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 13:23 Югь 15:5

+ 13:30 Мат 3:12

• 13:31 Мк 4:30-34, Лкъ 13:18-21

+ 13:32 Мат 17:20, Лкъ 17:6,

+ 13:33 1 Кор 5:6, Гал 5:9

+ 13:35 Заб 77:2

+ 13:38 Югь 8:44

+ 13:39 Вагь 14:15-16

+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Югь 15:6, Вагь 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Айт 4:18, Мат 11:15

+ 13:47 Мат 4:19

+ 13:48 Югь 21:11

+ 13:49 Мат 25:32

+ 13:50 Мат 8:12

• 13:53 Мк 6:1-6, Лкъ 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Лкъ 2:39, Лкъ 4:23, Мк 1:21

+ 13:55 Югь 6:42, Мат 12:46

+ 13:57 Мат 11:6, Югь 4:44

• 14:1 Мк 6:14-29, Лкъ 9:7-9

+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Лкъ 3:19-20, Югь 3:24

+ 14:4 Лев 18:16, Лев 20:21

+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26

+ 14:12 Мат 9:14

• 14:13 Мк 6:30-44, Лкъ 9:10-17, Югь 6:1-14

+ 14:16 4 Пач 4:42-44

+ 14:21 Мат 15:38

• 14:22 Мк 6:45-56, Югь 6:15-21

+ 14:23 Мк 1:35, Лкъ 4:42, Лкъ 5:16

+ 14:26 Лкъ 24:37

+ 14:31 Мат 6:30

+ 14:33 Заб 2:7, Лкъ 1:35

+ 14:34 Сан 34:11, Мк 6:53, Лкъ 5:1

• 15:1 Мк 7:1-23

+ 15:2 Лкъ 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

+ 15:4 Чыгъ 20:12, Чыгъ 21:17

+ 15:7 Мат 23:13, Элч 28:25

+ 15:9 Кол 2:22

+ 15:11 Элч 10:15

+ 15:13 Ягьуда 1:12

+ 15:14 Мат 23:16, Лкъ 6:39

+ 15:18 Мат 12:34, Якъ 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 15:21 Мк 7:24-30

* 15:22 Бу къатын исрайыл халкъындан алда Паластинде яшайгъан гьанан деген ят халкъдан болгъан.

+ 15:22 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27, Лкъ 1:32

+ 15:24 Заб 118:176, Мат 10:6, 1 Пет 2:25

+ 15:26 Мат 7:6

• 15:29 Мк 7:31

+ 15:32 Мат 9:36

+ 15:33 4 Пач 4:42-44

+ 15:38 Мат 14:21

• 16:1 Мк 8:11-13, Лкъ 12:54-56

+ 16:1 Мат 3:7, 1 Кор 1:22

+ 16:4 Мат 12:39

• 16:5 Мк 8:14-21

+ 16:6 Лкъ 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 16:8 Мат 6:30

+ 16:9 Мат 14:13-21

+ 16:10 Мат 15:36-37

• 16:13 Мк 8:27-30, Лкъ 9:18-21

+ 16:14 Мат 14:2, 3 Пач 17:1,

+ 16:16 Заб 2:7

+ 16:17 1 Кор 2:13

* 16:18 Петер деген ат «Яр» демекдир.

+ 16:18 Мк 3:16, Югь 1:42, Эф 2:20

+ 16:20 Мат 9:30

• 16:21 Мк 8:31, Лкъ 9:22-27

* 16:21 Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан.

+ 16:21 Лкъ 17:25, Мк 9:31, Мк 10:34, Югь 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Фил 3:19

+ 16:24 Мат 10:38-39

+ 16:25 Мат 19:29

+ 16:26 Заб 48:8

+ 16:27 Такр 33:2, Мат 24:30, Мат 25:31, 1 Сал 4:16, Вагь 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Югь 21:22

• 17:1 Мк 9:2-13, Лкъ 9:28-36

+ 17:1 Мк 5:37, Мк 14:33

+ 17:2 Вагь 1:16

+ 17:5 Мат 3:17, Такр 18:15, 2 Пет 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Мк 1:44

+ 17:13 Мат 11:14, Лкъ 1:17

• 17:14 Мк 9:14-29, Лкъ 9:37-43

+ 17:18 Мк 1:26, Элч 8:7

+ 17:20 Мат 13:31, Лкъ 17:6, Мк 11:23

* 17:21 Бир бир грекче къолъязывларда «Амма бу жынс жинлени янгыз дуа ва ораза булан тюгюл къувалама бажарылмай» деген аят да ёлугъа.

• 17:22 Мк 9:30-32, Лкъ 9:43-45

+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

+ 17:24 Мк 9:33, Чыгъ 30:13, Чыгъ 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рум 13:7

• 18:1 Мк 9:33-37, Мк 9:42-48, Лкъ 9:46-48, Лкъ 17:1-2

+ 18:3 1 Кор 14:20, Мат 19:16

+ 18:5 Мат 10:40, Лкъ 10:16, Югь 13:20

+ 18:7 Мат 26:24

+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Вагь 20:10

+ 18:9 Мат 5:29

• 18:10 Лкъ 15:3-7

* 18:11 Бир бир грекче къолъязывларда «Неге тюгюл де, Мен, Инсанны Уланы, адашгъанланы къутгъармакъ учун гелгенмен» деген аят да ёлугъа.

+ 18:14 Югь 6:39

• 18:15 Лкъ 17:3

+ 18:15 Лев 19:17, Якъ 5:19, Гал 6:1

+ 18:16 Такр 19:15, 2 Кор 13:1

+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мат 7:7-8

+ 18:21 Лкъ 17:4

+ 18:25 Лев 25:39-41, 4 Пач 4:1,

+ 18:30 Айт 28:3

+ 18:35 Мат 6:15, Якъ 2:13

• 19:1 Мк 10:1-12

+ 19:4 Яр 1:27

+ 19:5 Яр 2:24, Эф 5:31

+ 19:6 1 Кор 6:16, 1 Кор 7:10

+ 19:7 Такр 24:1

+ 19:9 Мат 5:32, 1 Кор 7:10

+ 19:11 Мк 4:11, 1 Кор 7:7, 1 Тим 5:14

• 19:13 Мк 10:13-16, Лкъ 18:15-17

+ 19:14 Мат 18:3

• 19:16 Мк 10:17-31, Лкъ 18:18-30

+ 19:16 Лкъ 10:25

+ 19:17 Заб 105:1, Заб 118:68, Лев 18:5, Рум 10:5, Гал 3:12

+ 19:19 Чыгъ 20:12-16, Лев 19:18

+ 19:20 Фил 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Лкъ 12:33, Мат 6:20, 1 Пет 1:4

+ 19:23 Заб 48:7-8

+ 19:26 Яр 18:14, Аюб 42:2, Мк 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Лкъ 22:30, 1 Кор 6:2, Вагь 3:21

+ 19:29 Мат 16:25

+ 19:30 Мат 20:16, Лкъ 13:30

+ 20:8 Лев 19:13, Такр 24:15

+ 20:16 Мат 19:30, Лкъ 13:30

• 20:17 Мк 10:32-34, Лкъ 18:31-34

+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23

• 20:20 Мк 10:35-45

+ 20:20 Мат 10:2, Мк 1:19

+ 20:21 Мат 19:28

+ 20:22 Мат 26:39, Югь 18:11

+ 20:26 1 Пет 5:3, Мат 23:11, Мк 9:35

+ 20:28 Югь 13:4-5, Югь 11:51, 1 Пет 1:18-19, Рум 4:25, Гал 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мк 10:46-52, Лкъ 18:35-43

+ 20:29 3 Пач 16:34

+ 20:30 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27-31

+ 20:34 Лкъ 7:13

• 21:1 Мк 11:1-11, Лкъ 19:28-38, Югь 12:12-19

+ 21:1 2 Пач 15:30, Элч 1:12

+ 21:4 Югь 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Югь 19:36

* 21:5 Сион къызы – демек, Ерусалим.

+ 21:8 4 Пач 9:13

* 21:9 Гьосанна – грек тилден тувра гёчюргенде, «бизин къутгъар» деген маънаны берсе де, «сююнч, къуванч, алгъыш этив» деген маъналарда къоллангъан.

+ 21:9 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27, Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Лкъ 7:16

• 21:12 Мк 11:15-19, Лкъ 19:45-48, Югь 2:13-22

+ 21:12 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лкъ 2:24

+ 21:15 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27

+ 21:16 Лкъ 19:39, Заб 8:2-3

+ 21:17 Лкъ 19:29, Лкъ 24:50, Югь 11:18

• 21:18 Мк 11:12-14, Мк 11:20-24

+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Мат 24:32, Лкъ 13:6

+ 21:21 Мат 17:20, Якъ 1:6, 1 Кор 13:2

+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1 Кор 13:2

• 21:23 Мк 11:27-33, Лкъ 20:1-8

+ 21:23 Элч 4:7

+ 21:25 Мат 3:6, Лкъ 7:30

+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5

+ 21:32 Лкъ 7:29

• 21:33 Мк 12:1-12, Лкъ 20:9-19

+ 21:33 Заб 79:9, Мк 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Ягь 11:36-37

+ 21:37 Мат 3:17, Ягь 1:1

+ 21:38 Ягь 1:2

+ 21:39 Ягь 13:12

+ 21:41 Элч 13:46

+ 21:42 Заб 117:22-23, Элч 4:11, 1 Пет 2:7

+ 21:46 Мк 11:18, Мк 11:32

• 22:1 Лкъ 14:15-24

+ 22:1 Мат 13:34

+ 22:2 Мат 25:10, Вагь 19:7, Вагь 21:2

+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Ягь 11:36-37

+ 22:7 Мат 21:41

+ 22:8 Мат 10:11, Элч 13:46, Вагь 3:4

+ 22:13 Мат 8:12

• 22:15 Мк 12:13-17, Лкъ 20:20-26

+ 22:15 Лкъ 11:54

+ 22:16 Такр 10:17, Кол 3:25

+ 22:17 Мат 17:24-25

+ 22:18 Мк 7:6, Лкъ 12:1

+ 22:21 Рум 13:7

• 22:23 Мк 12:18-27, Лкъ 20:27-40

+ 22:23 Элч 4:1, Элч 23:8

+ 22:24 Яр 38:8, Такр 25:5

+ 22:32 Чыгъ 3:2, Чыгъ 3:6

• 22:34 Мк 12:28-34, Лкъ 10:25-28

+ 22:37 Такр 6:5, Такр 11:13,

+ 22:39 Лев 19:18, Мат 19:19

+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мк 12:35-37, Лкъ 20:41-44

+ 22:42 2 Пач 7:12-16, Мат 9:27

+ 22:44 Заб 109:1, Элч 2:34-35

+ 22:46 Лкъ 20:40

• 23:1 Мк 12:38-40, Лкъ 11:37-52, Лкъ 20:45-47

+ 23:3 Рум 2:17-23

* 23:5 Гьайкеллеге Сыйлы Язывлардан алынгъан бир бир аятлар салына. Ягьудилер дуа этегенде, оланы я башына, яда къолуна байлайлар.

+ 23:5 Чыгъ 13:9, Такр 6:8, Такр 11:18, Сан 15:38

+ 23:6 Лкъ 14:7-8

+ 23:8 Якъ 3:1, Лкъ 22:32, Филим 1:16

+ 23:9 Чыгъ 4:22,

+ 23:11 Мат 20:26, Мк 9:35, Мк 10:43

+ 23:12 Лкъ 14:11, Лкъ 18:14

+ 23:13 Мат 15:7

* 23:14 Бир бир грекче къолъязывларда «Адаршай сизин гьалыгъызгъа, гьей дин алимлер ва фарисейлер! Экиюзлюлер! Сиз тул къатынланы уьйлерин талайсыз ва гёземелик учун узун дуалар этесиз. Шону учун дагъы да артыкъ налат алажакъсыз» деген аят да ёлугъа.

+ 23:16 Мат 15:14

+ 23:17 Чыгъ 30:29

+ 23:19 Чыгъ 29:37

+ 23:21 Заб 25:8, Заб 131:14

+ 23:23 Такр 14:22, Заб 32:5,

+ 23:27 Элч 23:1, Айт 26:23

+ 23:30 Элч 7:52

+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Ягь 11:36-37, Мат 10:17, Мк 13:9, Лкъ 21:12

* 23:35 Гьабил пайхаммар Сыйлы Язывларда эсгерилеген оьлтюрювню биринчи къурбаны, Закария пайхаммар буса ахырынчыларындан бириси болуп токътайлар.

+ 23:35 Яр 4:8, 1 Югь 3:12, Ягь 11:4, Вагь 18:24

• 23:37 Лкъ 13:34-35

+ 23:37 Элч 7:52, Такр 32:11-12, Заб 146:2

+ 23:39 Заб 117:26, Мат 21:9

• 24:1 Мк 13:1-13, Лкъ 21:5-19

+ 24:2 Лкъ 19:44

+ 24:4 1 Югь 3:7, Кол 2:8, 2 Сал 2:3

+ 24:7 Вагь 6:4, Элч 11:28, Вагь 6:8, Вагь 6:12

+ 24:9 Мат 10:22, Югь 15:18

+ 24:10 Мат 10:21

+ 24:11 Мат 7:15

+ 24:13 Якъ 5:11, Вагь 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рум 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Мк 13:14-23, Лкъ 21:20-24

+ 24:17 Лкъ 17:31

+ 24:19 Лкъ 23:29

+ 24:21 Вагь 16:18

+ 24:22 Лкъ 18:7

+ 24:23 Лкъ 17:23

+ 24:24 Такр 13:1, 2 Сал 2:9, Вагь 13:13, Вагь 16:14

+ 24:25 Югь 13:19, Югь 14:29

+ 24:27 Лкъ 17:24

* 24:28 Бу айтыв «оьлю сюек бар ерде къаракъушлар болагъаны мекенли йимик, бу затлар болажагъы да мекенли» деген маънаны бере.

+ 24:28 Лкъ 17:37

• 24:29 Мк 13:24-27, Лкъ 21:25-28

+ 24:29 Элч 2:20, Вагь 6:13

+ 24:30 Мат 16:27,

+ 24:31 1 Кор 15:52, 1 Сал 4:16, Вагь 11:15, Мат 13:41, 2 Сал 2:1

• 24:32 Мк 13:28-31, Лкъ 21:29-33

+ 24:34 Мат 16:28

+ 24:35 Заб 101:26-27, 2 Пет 3:10

• 24:36 Мк 13:32-37, Лкъ 12:38-40, Лкъ 17:26-30, Лкъ 17:34-36

+ 24:37 Яр 6:5

+ 24:39 Яр 7:21

+ 24:42 Мат 25:13

+ 24:43 2 Пет 3:10, 1 Сал 5:2

+ 24:44 Вагь 3:3, Вагь 16:15

• 24:45 Лкъ 12:42-48

+ 24:46 Мат 25:21, Югь 13:17

+ 24:48 Мат 25:5

+ 24:51 Мат 8:12

+ 25:1 Мат 9:15, Югь 3:29, Вагь 19:7, Вагь 21:2

+ 25:5 Мат 24:48

+ 25:10 Мат 22:2

+ 25:11 Мат 7:22, Лкъ 6:46, Лкъ 13:25

+ 25:12 Мат 10:33

+ 25:13 1 Кор 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42

• 25:14 Лкъ 19:12-27

+ 25:19 Рум 14:12

+ 25:21 Лкъ 16:10, Ягь 12:2

+ 25:26 Айт 20:4

+ 25:29 Мат 13:12

+ 25:30 Мат 8:12

+ 25:31 Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 2 Кор 5:10, Мат 13:49

+ 25:34 Вагь 21:7

+ 25:35 Лкъ 3:11, Якъ 2:15-16

+ 25:36 2 Тим 1:16-18

+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Заб 6:9, Мат 7:23, Мк 9:43-44, Ягьуда 1:7, Вагь 20:10

+ 25:45 Лкъ 10:16

• 26:1 Мк 14:1-2, Лкъ 22:1-2, Югь 11:45-53

+ 26:2 Чыгъ 12:1-30

• 26:6 Мк 14:3-9, Лкъ 7:36-50, Югь 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Югь 11:1, Югь 11:18, Лев 13:3

+ 26:11 Такр 15:11, Мат 9:15, Югь 7:33

+ 26:12 Югь 19:40

+ 26:13 Мат 24:14

• 26:14 Мк 14:10-11, Лкъ 22:3-6

+ 26:14 Югь 13:2, Элч 1:16

+ 26:15 Чыгъ 21:32,

• 26:17 Мк 14:12-21, Лкъ 22:7-14, Лкъ 22:21-23, Югь 13:21-30

+ 26:21 Заб 40:10, Югь 13:18

+ 26:24 Мат 18:7

• 26:26 Мк 14:22-26, Лкъ 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 26:26 Югь 6:51, 1 Кор 10:16, Ягь 10:10

+ 26:28 Чыгъ 24:8

+ 26:30 Лкъ 22:39

• 26:31 Мк 14:27-31, Лкъ 22:31-34, Югь 13:36-38

+ 26:31 Югь 16:32

+ 26:32 Мат 28:7

+ 26:35 Югь 11:16, Югь 21:19

• 26:36 Мк 14:32-42, Лкъ 22:39-46

+ 26:37 Мк 5:37, Мк 9:2

+ 26:38 Югь 12:27

+ 26:39 Ягь 5:7, Мк 10:38, Югь 18:11, Югь 5:30, Югь 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1 Пет 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Югь 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

• 26:47 Мк 14:43-50, Лкъ 22:47-53, Югь 18:3-12

+ 26:47 Элч 1:16

+ 26:51 Лкъ 22:38

+ 26:52 Вагь 13:10

+ 26:55 Мат 21:23, Лкъ 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Югь 19:36, Мат 26:31, Югь 16:32

• 26:57 Мк 14:53-65, Лкъ 22:54-55, Лкъ 22:63-71, Югь 18:13-14, Югь 18:19-24

+ 26:60 Заб 26:12, Заб 34:11

+ 26:61 Мк 15:29, Югь 2:19

+ 26:62 Мат 27:13

+ 26:63 Заб 2:7

+ 26:64 Заб 109:1, Мат 16:27, Мат 24:30, Ягь 1:13

+ 26:65 Сан 14:6, Элч 14:14, Мат 9:3, Югь 10:36

+ 26:66 Лев 24:16

• 26:69 Мк 14:66-72, Лкъ 22:56-62, Югь 18:15-18, Югь 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34

• 27:1 Мк 15:1, Лкъ 23:1-2, Югь 18:28-32

+ 27:2 Лкъ 3:1, Лкъ 13:1, Элч 3:13, 1 Тим 6:13

• 27:3 Элч 1:18-19

+ 27:5 2 Пач 17:23

+ 27:6 4 Пач 12:9, Мк 12:41, Югь 8:20

+ 27:9 Мат 2:17

• 27:11 Мк 15:2-5, Лкъ 23:3-5, Югь 18:33-38

+ 27:11 Мат 2:2

+ 27:13 Мат 26:62

• 27:15 Мк 15:6-15, Лкъ 23:13-25, Югь 18:39

+ 27:18 Югь 12:19

+ 27:20 Элч 3:14

+ 27:23 Лкъ 23:41, Ягь 4:15

+ 27:24 Такр 21:6, Заб 25:6, Заб 72:13

+ 27:25 1 Сал 2:16

+ 27:26 Мат 20:19

• 27:27 Мк 15:16-20, Югь 19:2-3

+ 27:30 Мат 20:19

• 27:32 Мк 15:21-32, Лкъ 23:26-43, Югь 19:17-27

+ 27:34 Заб 68:22

+ 27:35 Заб 21:19

+ 27:39 Заб 21:7, Заб 108:25

+ 27:40 Мк 14:58, Югь 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Югь 10:18, Югь 1:49, Югь 12:13, Югь 20:29

• 27:45 Мк 15:33-41, Лкъ 23:44-49, Югь 19:28-30

+ 27:46 Элч 3:1, Заб 21:2

+ 27:48 Заб 68:22

+ 27:51 Чыгъ 26:33, Лев 16:2

+ 27:52 Югь 5:21, Югь 5:25

* 27:53 Сыйлы шагьар – демек, Ерусалим.

+ 27:56 Лкъ 8:2, Мат 20:20

• 27:57 Мк 15:42-47, Лкъ 23:50-56, Югь 19:38-42

+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19

+ 27:66 Вагь 20:3

• 28:1 Мк 16:1-8, Лкъ 24:1-12, Югь 20:1-10

+ 28:1 Лкъ 8:2, Мат 27:61

+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Мк 9:3, Элч 1:10

+ 28:4 Вагь 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Югь 20:19, Югь 20:21, 4 Пач 4:27, Мат 28:17, Лкъ 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Югь 20:17, Рум 8:29, Ягь 2:11

• 28:16 Мк 16:14-18, Лкъ 24:36-49, Югь 20:19-23

+ 28:17 Югь 20:25

+ 28:18 Мат 11:27, Югь 17:2

+ 28:19 2 Кор 13:13, Югь 4:1-2, Элч 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Югь 14:15, Мат 13:39

• 1:1 Мат 3:1-12, Лкъ 3:1-9, Югь 1:19-28

* 1:1 Месигь – бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан. Сёзлюкге де къара.

+ 1:1 Заб 2:7

+ 1:2 Чыгъ 23:20, Мат 11:10, Лкъ 7:27

+ 1:4 Лкъ 1:80, Югь 1:6

+ 1:5 Элч 19:18

+ 1:6 4 Пач 1:8, Лев 11:22, 1 Пач 14:26

• 1:9 Мат 3:13, Лкъ 3:21-22, Лкъ 4:1-13

+ 1:9 Мат 2:23, Лкъ 2:39

+ 1:10 Элч 7:56, Югь 1:32-33

+ 1:11 Мк 9:7, Югь 12:28, Мк 9:7, 2 Пет 1:17

+ 1:13 1 Сал 3:5, Лкъ 22:43

• 1:14 Мат 4:18-22, Лкъ 5:1-11

+ 1:14 3 Пач 9:11,

+ 1:15 Гал 4:4, Мат 3:2

+ 1:16 Сан 34:11, Мат 14:34, Мк 6:53, Югь 1:40-42

+ 1:17 Мат 13:47

+ 1:18 Мк 10:28

• 1:21 Лкъ 4:31-41

* 1:21 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 1:21 Мат 4:13

+ 1:22 Мат 7:28-29

+ 1:24 Мк 5:7, Элч 19:15, Югь 6:69

+ 1:26 Мк 9:20, Элч 8:7

+ 1:27 Элч 17:19

+ 1:30 1 Кор 9:5

+ 1:31 Мк 5:41, Мк 9:27, Элч 3:7, Элч 9:41

+ 1:34 Мат 12:16, Мк 3:12

• 1:35 Лкъ 4:42-44

+ 1:35 Мат 14:23, Лкъ 5:16

• 1:40 Мат 8:1-4, Лкъ 5:12-16

+ 1:40 Лев 13:3, Сан 12:10, 4 Пач 5:1, Мк 9:22

+ 1:42 Лкъ 17:14

+ 1:43 Мат 9:30

* 1:44 Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

+ 1:44 Лев 14:1-32, Лкъ 17:14

+ 1:45 Мк 7:36

• 2:1 Мат 9:1-8, Лкъ 5:17-26

+ 2:1 Мат 4:13, Мк 1:21

+ 2:4 Мк 6:55

+ 2:5 Мат 8:10, Мк 10:52, Лкъ 7:48

+ 2:7 Мк 14:64, Заб 31:5,

• 2:13 Мат 9:9-13, Лкъ 5:27-32

* 2:16 Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 2:16 Лкъ 15:2

+ 2:17 Лкъ 15:7, 1 Тим 1:15

• 2:18 Мат 9:14-17, Мат 12:1-8, Лкъ 5:33

+ 2:18 Мат 11:2, Лкъ 11:1, Югь 1:35, Лкъ 18:12

+ 2:19 Мат 25:1-13, Югь 3:29, Вагь 19:7, Вагь 21:2

+ 2:20 Мк 14:7, Лкъ 17:22

+ 2:23 Такр 23:25

+ 2:24 Чыгъ 20:8-10, Сан 15:32-36

+ 2:25 1 Пач 21:1-6

+ 2:26 1 Пач 22:20, 2 Пач 8:17, Чыгъ 25:30, Лев 24:5-9

+ 2:27 Чыгъ 23:12, Такр 5:14

• 3:1 Мат 12:9-14, Лкъ 6:6-11

+ 3:1 Мк 1:21

+ 3:2 Лкъ 14:1, Лкъ 20:20

+ 3:4 Лкъ 14:3

+ 3:5 Эф 4:18, 3 Пач 13:6

+ 3:7 Мат 11:21

+ 3:10 Мк 5:28

+ 3:11 Мат 14:33, Мк 1:24

+ 3:12 Мат 12:16, Мк 1:34

• 3:13 Мат 10:1-4, Лкъ 6:12-16

* 3:14 Элчи (грекче «апостолос») – Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы элчилер болуп токътагъанлар.

+ 3:16 Мат 16:18, Югь 1:42

+ 3:17 Мк 1:19

* 3:18 Элинсюер – он эки элчиден бириси болгъан Симон алда «Элинсюерлер» деген дин жамият къурумну ортакъчысы болгъан буса ярай. Шо къурум Ягьудеяны румлуланы зулмусундан савутну гючю булан къутгъармагъа къаст эте болгъан.

+ 3:18 Мат 9:9

+ 3:19 Мк 14:10, Мк 14:44

• 3:20 Мат 12:22-32, Лкъ 11:14-23, Лкъ 12:10

+ 3:20 Мк 6:31

+ 3:21 2 Кор 5:13

* 3:22 Зензебил – иблисге айтылагъан атлардан бириси.

+ 3:22 4 Пач 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 3:29 Лкъ 12:10, 1 Югь 5:16, Ягь 10:26, Ягь 10:29

• 3:31 Мат 12:46-50, Лкъ 8:19-21

+ 3:31 Мк 6:3, Югь 2:12, Югь 7:3, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 3:35 Югь 15:14, Ягь 2:11

• 4:1 Мат 13:1-23, Лкъ 8:4-15

+ 4:9 Мат 11:15, Вагь 2:7

• 4:10 Мат 13:18-23, Лкъ 8:11-15

+ 4:11 Мат 19:11, 1 Кор 5:12-13

+ 4:12 Югь 12:40, Элч 28:26-27

+ 4:14 Элч 8:4

+ 4:17 Гал 1:6, Ягь 6:4

+ 4:19 Мат 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 4:20 Югь 15:5

• 4:21 Лкъ 8:16-18

+ 4:21 Мат 5:15, Лкъ 11:33

+ 4:22 Мат 10:26, Лкъ 12:2

+ 4:23 Мат 11:15, Мк 4:9

+ 4:24 Мат 7:2

+ 4:25 Айт 9:9

+ 4:29 Мат 13:38, Вагь 14:15

• 4:30 Мат 13:31-35, Лкъ 13:18-19

+ 4:31 Мат 17:20, Лкъ 17:6

• 4:35 Мат 8:23-27, Лкъ 8:22-25

+ 4:35 Мат 8:18, Лкъ 8:22

+ 4:37 Элч 27:14

+ 4:39 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 5:1 Мат 8:28-34, Лкъ 8:26-39

+ 5:7 Мк 1:24

* 5:9 Легион – румлуланы бир нече минг адамы булангъы асгер бёлюгю. Мунда «оьтесиз кёп» деген маънада.

+ 5:17 Лкъ 5:8, Элч 16:39

+ 5:19 Заб 65:16

+ 5:20 Мат 4:25, Мк 7:31

• 5:21 Мат 9:18-26, Лкъ 8:40-56

+ 5:22 Лкъ 13:14, Элч 13:15, Элч 18:8

+ 5:25 Лев 15:25

+ 5:28 Мк 3:10

+ 5:30 Лкъ 5:17, Лкъ 6:19

+ 5:34 Мк 10:52

+ 5:37 Мк 9:2, Мк 14:33

+ 5:39 Югь 11:11

+ 5:41 Мк 1:31, Мк 9:27, Элч 3:7, Элч 9:41, Лкъ 7:14

+ 5:43 Мк 1:44, Мк 9:9

• 6:1 Мат 13:53-58, Лкъ 4:16-30

+ 6:1 Мат 2:23, Лкъ 2:39, Лкъ 4:23

+ 6:2 Мк 1:21

+ 6:3 Мат 11:6

+ 6:4 Югь 4:44

• 6:7 Мат 10:1, Мат 10:5-15, Лкъ 9:1-6

+ 6:7 Мк 3:13-18

+ 6:11 Элч 13:51

+ 6:12 Мк 1:15

+ 6:13 Якъ 5:14

• 6:14 Мат 14:1-12, Лкъ 9:7-9

+ 6:14 Мк 8:28

+ 6:15 Мат 21:11

+ 6:17 Лев 18:16, Лев 20:21, Мат 11:2, Лкъ 3:19-20, Югь 3:24

+ 6:21 Яр 40:20,

+ 6:29 Мк 2:18

• 6:30 Мат 14:13-21, Лкъ 9:10-17, Югь 6:1-14

+ 6:30 Мк 6:7

+ 6:31 Мк 3:20

+ 6:34 Сан 27:17, 3 Пач 22:17, Мат 9:36

+ 6:37 4 Пач 4:42-44

• 6:45 Мат 14:22-36, Югь 6:15-21

+ 6:45 Мат 11:21, Мк 8:22

+ 6:46 Лкъ 6:12, Лкъ 9:28

+ 6:49 Лкъ 24:37

+ 6:52 Мк 6:41, Мк 8:17, Югь 12:40, 2 Кор 3:14

+ 6:53 Сан 34:11, Мат 14:34, Лкъ 5:1

+ 6:55 Мк 2:4, Элч 5:15

+ 6:56 Мк 5:27

• 7:1 Мат 15:1-20

+ 7:3 Гал 1:14

+ 7:4 Ягь 9:10

+ 7:5 Лкъ 11:38

+ 7:6 Мат 23:13

+ 7:7 Кол 2:22

+ 7:10 Чыгъ 20:12, Чыгъ 21:17

+ 7:15 Элч 10:15, Тит 1:15

* 7:16 Бир бир грекче къолъязывларда «Эшитмеге къулакълары барлар эшитсинлер!» деген аят да ёлугъа.

+ 7:19 Элч 10:15, Элч 11:9, Тит 1:15

+ 7:20 Мат 12:34, Якъ 3:6

+ 7:21 Гал 5:19-21, 1 Кор 6:9-10

• 7:24 Мат 15:21-28

+ 7:26 Элч 21:2-3

+ 7:27 Мат 7:6

+ 7:31 Мк 8:24, Мк 5:20, Мк 1:9

+ 7:33 Мк 8:23, Югь 9:6

+ 7:36 Мк 1:44-45

• 8:1 Мат 15:32-39

+ 8:2 Мат 9:36

+ 8:4 4 Пач 4:42-44

• 8:11 Мат 16:1-4

+ 8:11 Лкъ 11:16, 1 Кор 1:22

• 8:14 Мат 16:5-12

+ 8:15 Лкъ 12:1, 1 Кор 5:7-8

+ 8:17 Мк 6:52, Мк 7:18

+ 8:19 Мк 6:41-43

+ 8:20 Мк 8:8

+ 8:22 Мк 6:45

+ 8:23 Мк 7:33, Югь 9:6

• 8:27 Мат 16:13-20, Лкъ 9:18-21

+ 8:28 Мк 6:14, 3 Пач 17:1,

+ 8:29 Мк 14:61-62, Югь 11:27

+ 8:30 Мат 9:30

• 8:31 Мат 16:21-28, Лкъ 9:22-27

* 8:31 Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан.

+ 8:31 Лкъ 17:25, Мк 9:31, Мк 10:34, Югь 2:19

+ 8:32 Югь 16:25

+ 8:33 Мат 4:10, Фил 3:19

+ 8:34 Мат 10:38-39

+ 8:35 Мк 10:29

+ 8:36 Лкъ 12:20

+ 8:37 Заб 48:8-9

+ 8:38 Рум 1:16, 2 Тим 1:8, Такр 33:2,

+ 9:1 Мк 13:30, Югь 21:22

• 9:2 Мат 17:1-13, Лкъ 9:28-36

+ 9:2 Мк 5:37, Мк 14:33

+ 9:7 Такр 18:15, 2 Пет 1:17

+ 9:9 Мк 1:44, Мк 5:43

+ 9:13 Мат 11:14, Лкъ 1:17

• 9:14 Мат 17:14-20, Лкъ 9:37-43

+ 9:17 Лкъ 11:14

+ 9:20 Мк 1:26

+ 9:22 Мк 1:40

+ 9:23 Мат 17:20-21

+ 9:26 Мк 1:26

+ 9:27 Мк 1:31, Мк 5:41, Элч 3:7, Элч 9:41

* 9:29 Бир бир грекче къолъязывларда бу аятда «дуа этип ва ораза тутуп» деген сёзлер де ёлугъа.

• 9:30 Мат 17:22-23, Лкъ 9:43-45

+ 9:31 Мк 8:31, Мк 10:32-34

+ 9:32 Мк 6:52

• 9:33 Мат 18:1-9, Лкъ 9:46-50, Лкъ 22:24-30

+ 9:33 Мат 17:24

+ 9:35 Мк 10:43-44

+ 9:36 Мк 10:16

+ 9:37 Мат 10:40, Лкъ 10:16, Югь 13:20

+ 9:38 Мат 7:22, Мат 12:27, Элч 19:13, Сан 11:28

+ 9:40 Мат 12:30, Лкъ 11:23

+ 9:41 Мат 10:42

+ 9:42 Лкъ 17:2

+ 9:43 Мат 5:30, Мат 25:41, Вагь 20:10

* 9:44 Бир бир грекче къолъязывларда «Жагьаннемде даим оланы къаркъарасын хуртлар талап турар ва оту сёнмес» деген аят да ёлугъа.

* 9:46 Бир бир грекче къолъязывларда «Жагьаннемде даим оланы къаркъарасын хуртлар талап турар ва оту сёнмес» деген аят да ёлугъа.

* 9:49 Бир бир грекче къолъязывларда «Къурбангъа союлгъан гьайван туз булан тазалагъаны йимик» деген гесек ёлукъмай.

+ 9:50 Мат 5:13, Лкъ 14:34, Рум 12:18, 2 Кор 13:11, 1 Сал 5:13

• 10:1 Мат 19:1-12

+ 10:4 Такр 24:1-3

+ 10:6 Яр 1:27

+ 10:7 Яр 2:24, 1 Кор 6:16, Эф 5:31, 1 Кор 6:16

+ 10:9 1 Кор 7:10

+ 10:12 Мат 5:32

• 10:13 Мат 19:13-15, Лкъ 18:15-17

+ 10:15 Мат 18:3

+ 10:16 Мк 9:36

• 10:17 Мат 19:16-30, Лкъ 18:18-30

+ 10:17 Лкъ 10:25

+ 10:18 Заб 105:1, Заб 118:68

+ 10:19 Чыгъ 20:12-16, Такр 24:14, 1 Кор 6:8

+ 10:20 Фил 3:6

+ 10:21 Лкъ 12:33

+ 10:23 Заб 48:7-8, Мк 4:19

+ 10:27 Яр 18:14, Аюб 42:2, Мк 14:36, Лкъ 1:37

+ 10:28 Мк 1:18-20

+ 10:29 Мк 8:35, Лкъ 14:26

+ 10:30 2 Кор 12:10

+ 10:31 Мат 20:16, Лкъ 13:30

• 10:32 Мат 20:17-19, Лкъ 18:31-34

+ 10:34 Мк 8:31, Мк 9:31

• 10:35 Мат 20:20-28

+ 10:35 Мк 1:19

+ 10:37 Мат 19:28

+ 10:38 Мк 14:36, Югь 18:11, Лкъ 12:50

+ 10:39 Элч 12:2, Вагь 1:9

+ 10:43 1 Пет 5:3, Мат 23:11, Мк 9:35

+ 10:45 Югь 13:4-5, Югь 11:51, Рум 4:25, Гал 1:4, 1 Тим 2:6, Тит 2:14, 1 Пет 1:18-19

• 10:46 Мат 20:29-34, Лкъ 18:35-43

+ 10:46 3 Пач 16:34

+ 10:47 2 Пач 7:12-16, Лкъ 1:32

+ 10:52 Мк 5:34, Лкъ 7:50, Лкъ 17:19

• 11:1 Мат 21:1-11, Лкъ 19:28-40, Югь 12:12-19

+ 11:1 2 Пач 15:30, Элч 1:12, Мат 21:17, Лкъ 24:50, Югь 11:18

+ 11:8 4 Пач 9:13

* 11:9 Гьосанна! – грек тилден тувра гёчюргенде, «бизин къутгъар» деген маънаны берсе де, «сююнч, къуванч, алгъыш этив» деген маъналарда къоллангъан.

+ 11:10 Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

• 11:12 Мат 21:18-19

+ 11:12 Мат 4:2

+ 11:13 Мк 13:28, Лкъ 13:6

• 11:15 Мат 21:12-17, Лкъ 19:45-48, Югь 2:13-22

+ 11:15 Лев 1:14, Лев 5:7, Лев 12:8, Лкъ 2:24

+ 11:18 Мат 21:46

+ 11:19 Лкъ 21:37

• 11:20 Мат 21:19-22

+ 11:23 Мат 7:7, Мат 17:20, 1 Кор 13:2

+ 11:24 Мат 7:7, Якъ 1:6

+ 11:25 Мат 6:14, Кол 3:13

* 11:26 Бир бир грекче къолъязывларда «Эгер башгъаланы гюнагьларындан гечмесегиз, кёклердеги Атагъыз да сизин гюнагьларыгъыздан гечмес» деген аят да ёлугъа.

• 11:27 Мат 21:23-27, Лкъ 20:1-8

+ 11:28 Элч 4:7

+ 11:30 Мк 1:4

+ 11:31 Лкъ 7:30

+ 11:32 Мат 11:9, Мат 14:5

• 12:1 Мат 21:33-46, Лкъ 20:9-19

+ 12:1 Заб 79:9, Мк 13:34

+ 12:5 Мат 22:6, Мат 23:34, Ягь 11:36-37, Ягь 11:36-37

+ 12:6 Мат 3:17, Ягь 1:1

+ 12:7 Ягь 1:2, 3 Пач 21:19

+ 12:8 Ягь 13:12

+ 12:9 Элч 13:46

+ 12:11 Заб 117:22-23, Элч 4:11, 1 Пет 2:7

+ 12:12 Мк 11:18, Мк 11:32

• 12:13 Мат 22:15-22, Лкъ 20:20-26

+ 12:13 Лкъ 11:54

+ 12:14 Мат 17:24-25

+ 12:15 Мк 7:6, Лкъ 12:1

+ 12:17 Рум 13:7

• 12:18 Мат 22:23-33, Лкъ 20:27-40

* 12:18 Саддукейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 12:18 Мат 3:7, Элч 23:8

+ 12:19 Яр 38:8, Такр 25:5-6

+ 12:26 Чыгъ 3:2, Чыгъ 3:6

• 12:28 Мат 22:34-40, Лкъ 10:25-28

+ 12:30 Такр 6:4-5, Такр 11:13,

+ 12:31 Лев 19:18, Мат 19:19

+ 12:32 Такр 4:35, Такр 6:4

+ 12:33 3 Пач 15:22,

+ 12:34 Лкъ 20:40

• 12:35 Мат 22:41-46, Лкъ 20:41-44

+ 12:35 2 Пач 7:12-16, Мк 10:47, Лкъ 1:32

+ 12:36 Заб 109:1, Элч 2:34-35

+ 12:37 Мк 6:20

• 12:38 Мат 23:1-36, Лкъ 20:45-47

+ 12:39 Лкъ 11:43

• 12:41 Лкъ 21:1-4

+ 12:41 4 Пач 12:9, Мат 27:6

+ 12:44 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 13:1 Мат 24:1-14, Лкъ 21:5-19

+ 13:2 Лкъ 19:44

+ 13:5 1 Югь 3:7, Кол 2:8, 2 Сал 2:3

+ 13:8 Вагь 6:4, Элч 11:28, Вагь 6:8, Вагь 6:12

+ 13:9 Заб 118:46, Элч 17:6, Элч 18:12, Элч 24:1, Элч 25:6

+ 13:10 Мат 28:19, Рум 10:18, Кол 1:6

+ 13:11 Элч 4:8

+ 13:12 Мат 10:35-36

+ 13:13 Мат 10:22, Югь 15:18, Якъ 5:11, Вагь 2:10

• 13:14 Мат 24:15-28, Лкъ 21:20-24

+ 13:15 Лкъ 17:31

+ 13:17 Лкъ 23:29

+ 13:19 Вагь 16:18

+ 13:20 Лкъ 18:7

+ 13:21 Лкъ 17:23

+ 13:22 Такр 13:1, 2 Сал 2:9, Вагь 13:13, Вагь 16:14

+ 13:23 Югь 13:19, Югь 14:29

• 13:24 Мат 24:29-31, Лкъ 21:25-28

+ 13:25 Элч 2:20, Вагь 6:13

+ 13:26 Мат 16:27

+ 13:27 Мат 13:41

• 13:28 Мат 24:32-35, Лкъ 21:29-33

+ 13:30 Мк 9:1

+ 13:31 Заб 101:26-27, 2 Пет 3:10

• 13:32 Мат 24:36-44, Лкъ 17:26-30, Лкъ 17:34-36

+ 13:33 Эф 6:18, 1 Сал 5:6, Мат 25:13

+ 13:34 Мк 12:1

+ 13:35 Мат 25:13, 2 Пет 3:10, 1 Сал 5:2

+ 13:36 Мат 25:1-13

• 14:1 Мат 26:1-5, Лкъ 22:1-2, Югь 11:45-53

+ 14:1 Чыгъ 12:1-30, Югь 11:53

• 14:3 Мат 26:6-13, Лкъ 7:36-50, Югь 12:1-8

+ 14:3 Мат 21:17, Югь 11:1, Югь 11:18, Лев 13:3

+ 14:7 Такр 15:11, Мк 2:20, Югь 7:33

+ 14:8 Югь 19:40

+ 14:9 Мат 24:14

• 14:10 Мат 26:14-16, Лкъ 22:3-6

+ 14:10 Югь 13:2, Элч 1:16

• 14:12 Мат 26:17-30, Лкъ 22:7-23, Югь 13:21-30

+ 14:12 Чыгъ 12:6, 1 Кор 5:7

+ 14:18 Заб 40:10, Югь 13:18

+ 14:21 Мат 18:7

• 14:22 Мат 26:26-30, Лкъ 22:15-20, 1 Кор 11:23-25

+ 14:22 Югь 6:51, 1 Кор 10:16

+ 14:24 Чыгъ 24:8

+ 14:26 Лкъ 22:39

• 14:27 Мат 26:31-35, Лкъ 22:31-34, Югь 13:36-38

+ 14:27 Югь 16:32

+ 14:28 Мк 16:7

• 14:32 Мат 26:36-46, Лкъ 22:39-46

+ 14:33 Мк 5:37, Мк 9:2

+ 14:34 Югь 12:27

+ 14:35 Ягь 5:7

+ 14:36 Мк 10:27, Мк 10:38, Югь 18:11, Югь 5:30, Югь 6:38

+ 14:38 Мат 6:13, 1 Пет 4:7

+ 14:41 Югь 2:4, Мк 9:31, Мк 10:33

• 14:43 Мат 26:47-56, Лкъ 22:47-53, Югь 18:3-12

+ 14:43 Элч 1:16

+ 14:47 Лкъ 22:38

+ 14:49 Мк 11:27, Мат 1:22-23, Мат 21:4, Югь 19:36

+ 14:50 Мк 14:27, Югь 16:32

• 14:53 Мат 26:57-68, Лкъ 22:54-55, Лкъ 22:63-71, Югь 18:13-14, Югь 18:19-24

+ 14:56 Заб 26:12, Заб 34:11, Такр 17:6, Такр 19:15

+ 14:58 2 Кор 5:1, Мк 15:29, Югь 2:19

+ 14:60 Мк 15:4-5

+ 14:61 Заб 2:7

+ 14:62 Заб 109:1, Мат 16:27, Мат 24:30, Ягь 1:13

+ 14:63 Сан 14:6, Элч 14:14

+ 14:64 Мк 2:7, Югь 10:36, Лев 24:16

+ 14:65 Мк 10:34

• 14:66 Мат 26:69-75, Лкъ 22:56-62, Югь 18:15-18, Югь 18:25-27

+ 14:72 Мк 14:30

• 15:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Лкъ 23:1-5, Югь 18:28-38

+ 15:1 Лкъ 3:1, Лкъ 13:1, Элч 3:13, Элч 4:27, 1 Тим 6:13

+ 15:2 Мат 2:2

+ 15:4 Мк 14:60-61

• 15:6 Мат 27:15-26, Лкъ 23:13-25, Югь 18:39

+ 15:10 Югь 12:19, Элч 5:17

+ 15:11 Элч 3:14

+ 15:14 Лкъ 23:41, Ягь 4:15

+ 15:15 Мк 10:34

• 15:16 Мат 27:27-31, Югь 19:2-3

+ 15:19 Мк 10:34, Мк 14:65

• 15:21 Мат 27:32-44, Лкъ 23:26-43, Югь 19:17-27

+ 15:21 Рум 16:13

+ 15:24 Заб 21:19

* 15:28 Бир бир грекче къолъязывларда «Сыйлы Язывларда: „О жинаятчыланы арасына салынды“, – деп лап язылгъан кюйде болгъан» деген аят да ёлугъа.

+ 15:29 Заб 21:7, Заб 108:25, Мк 14:58, Югь 2:19

+ 15:31 Югь 10:18

+ 15:32 Югь 1:49, Югь 12:13, Югь 20:29

• 15:33 Мат 27:45-56, Лкъ 23:44-49, Югь 19:28-30

+ 15:34 Заб 21:2

+ 15:36 Заб 68:22

+ 15:38 Чыгъ 26:33, Лев 16:2

+ 15:40 Лкъ 8:2

• 15:42 Мат 27:57-61, Лкъ 23:50-56, Югь 19:38-42

• 16:1 Мат 28:1-8, Лкъ 24:1-12, Югь 20:1-10

+ 16:1 Мк 15:40

+ 16:3 Мк 15:46

+ 16:7 Мк 14:28

• 16:9 Мат 28:9-10, Мат 28:16-20, Лкъ 24:13-49, Югь 20:11-23

+ 16:9 Лкъ 8:2

+ 16:11 Лкъ 24:11

+ 16:15 Элч 1:8, Кол 1:23

+ 16:16 Элч 16:31, Рум 10:9, 1 Пет 3:21, Югь 3:18

+ 16:17 Лкъ 10:17, Элч 5:16, Элч 8:7, Элч 16:18, Элч 19:12, Элч 2:4, Элч 10:46, 1 Кор 12:10, 1 Кор 14:2

+ 16:18 Заб 90:13, Лкъ 10:19, Элч 28:3-5, Элч 9:12, Элч 28:8

+ 16:19 Лкъ 24:51, Элч 1:9, 1 Тим 3:16, Заб 109:1, Элч 7:55-56, 1 Пет 3:22, Рум 8:34, Эф 1:20, Кол 3:1, Ягь 1:3, Ягь 8:1, Ягь 12:2, Вагь 3:21

+ 16:20 Элч 5:12

+ 1:3 Элч 1:1

* 1:5 Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

+ 1:5 Мат 2:1, Чыгъ 28:1

+ 1:6 Фил 3:6

+ 1:7 1 Пач 1:2

* 1:9 Арив ийисли затлар яндырыв – ибадатхананы Сыйлы Ерин Аллагьгъа макътав этмек учун арив ийислер чыгъарагъан къайда.

+ 1:9 Чыгъ 30:7-8

+ 1:10 Заб 140:2

+ 1:11 Чыгъ 30:1-10

+ 1:13 Элч 10:4

+ 1:15 Лкъ 7:28, Сан 6:2-3, Лкъ 7:33, Гал 1:15

+ 1:17 Мат 11:14, Мат 17:12-13, Мк 1:2

+ 1:18 Яр 15:8,

+ 1:25 Яр 30:23

+ 1:26 Мат 2:23, Югь 1:45, Мат 1:16

+ 1:31 Мат 1:20

+ 1:32 2 Пач 7:13, Заб 88:4, Мк 11:10

+ 1:33 1 Кор 15:24, Вагь 11:15

+ 1:35 Мат 18:20, Заб 2:7, Мат 14:33

+ 1:37 Яр 18:14, Аюб 42:2, Мк 10:27

+ 1:46 1 Пач 2:1-10

+ 1:47 Заб 34:9,

+ 1:48 1 Пач 1:11, Лкъ 11:27

+ 1:49 Заб 98:3, Заб 110:9

+ 1:50 Такр 5:10, Такр 7:9

+ 1:52 Аюб 5:11, Заб 146:6,

+ 1:53 Заб 106:9

+ 1:54 Яр 17:19, Рум 4:13, Гал 3:16, Ягь 2:16

+ 1:59 Яр 17:12, Лев 12:3

+ 1:68 Заб 110:9, Заб 129:8

+ 1:69 Элч 3:21, Рум 1:2, Тит 1:1-2

+ 1:71 Заб 105:10

+ 1:72 Лев 26:42, Заб 104:8

+ 1:73 Яр 22:16-18, Яр 26:3, Ягь 6:13,

+ 1:76 Лкъ 7:26, Лкъ 20:6, Мат 3:3, Мк 1:2-3

+ 1:77 Лкъ 3:3

* 1:78 Къутгъарывну Гюнеши – мунда Исаны тувмакълыгъы гьакъында айтыла.

+ 1:78 Заб 83:12,

+ 1:79 Заб 106:10, Мат 4:16

+ 1:80 Лкъ 3:2

• 2:1 Мат 1:18-25

+ 2:1 Сан 1:2, Элч 5:37

+ 2:4 Лкъ 1:26-27, 1 Пач 17:58

+ 2:9 Элч 12:7

* 2:11 Месигь – Бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан. Сёзлюкге де къара.

+ 2:11 Мат 1:21,

+ 2:12 1 Пач 2:34, 4 Пач 19:29

+ 2:13 Вагь 5:11

+ 2:14 Заб 148:1, Лкъ 19:38

+ 2:19 Лкъ 2:51

+ 2:21 Яр 17:12-13, Лев 12:3

+ 2:22 Лев 12:4

+ 2:23 Чыгъ 13:2

+ 2:24 Лев 12:8

+ 2:30 Югь 8:12

+ 2:35 Югь 19:25

+ 2:37 Элч 13:2, Элч 14:23

+ 2:39 Мат 2:23, Лкъ 1:26-27

+ 2:41 Такр 16:1

+ 2:43 Лев 23:8

+ 2:50 Лкъ 9:45, Лкъ 18:34

+ 2:51 Лкъ 2:19

+ 2:52 1 Пач 2:26

• 3:1 Мат 3:1-12, Мк 1:1-8, Югь 1:19-28

+ 3:1 Лкъ 13:1, Лкъ 23:1, Лкъ 9:7

+ 3:2 Мат 26:3, Югь 11:49, Лкъ 1:63, Лкъ 1:80, Югь 1:6-7

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33

+ 3:8 Лкъ 16:24, Югь 8:33

+ 3:9 Лкъ 13:9, Мат 7:19

+ 3:10 Элч 2:37, Элч 16:30

+ 3:11 Мат 25:35, Якъ 2:15-16

+ 3:14 Лкъ 19:8

+ 3:15 Югь 1:19-20

+ 3:17 Мат 13:30

+ 3:20 Мат 11:2, Мат 14:1-12, Мк 6:17-18, Югь 3:24

• 3:21 Мат 3:13-17, Мк 1:9-11

+ 3:21 Элч 7:56

+ 3:22 Югь 1:32-33, Мк 9:7, Югь 12:28, Лкъ 9:35, 2 Пет 1:17

• 3:23 Мат 1:1-17

+ 3:23 Сан 4:3

+ 3:31 2 Пач 5:14

+ 3:32 1 Пач 17:12,

+ 3:33 Яр 38, Сан 26:21

+ 3:38 Яр 5

• 4:1 Мат 4:1-11, Мк 1:12-13

+ 4:2 1 Сал 3:5, Такр 9:9, 3 Пач 19:8, Мат 21:18

+ 4:4 Такр 8:3

+ 4:6 1 Югь 5:19, Вагь 13:2

+ 4:8 Такр 6:13

+ 4:10 Заб 90:11-12

+ 4:12 Такр 6:16

• 4:14 Мат 13:53-58, Мк 6:1-6

+ 4:15 Мк 1:21

* 4:16 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 4:16 Мат 2:23, Лкъ 2:39

+ 4:18 Лев 25:10,

+ 4:23 Мат 11:23, Мк 2:1-12, Югь 4:46-53

+ 4:24 Югь 4:44

+ 4:25 3 Пач 17:1, 3 Пач 18:2, Якъ 5:17

+ 4:26 3 Пач 17:9

+ 4:27 Лев 13:3, Сан 12:10, 4 Пач 5:1-14

+ 4:30 Югь 8:59, Югь 10:39

• 4:31 Мк 1:21-28

+ 4:31 Мат 4:13

+ 4:32 Мат 7:28-29

+ 4:34 Мат 8:29, Мк 1:23-24, Лкъ 8:28, Элч 19:15

+ 4:35 Лкъ 9:42, Элч 8:7

• 4:38 Мат 8:14-17, Мк 1:29-34

+ 4:38 1 Кор 9:5

+ 4:41 Заб 2:7, Мат 12:16, Мк 3:12

• 4:42 Мк 1:35-39

+ 4:42 Лкъ 5:16

• 5:1 Мат 4:18-22, Мк 1:16-20

* 5:1 Галилея кёл – Генисарет кёлге айтылагъан башгъа ат.

+ 5:1 Сан 34:11, Мат 14:34, Мк 6:53

+ 5:4 Югь 21:6

+ 5:10 Мат 13:47

• 5:12 Мат 8:1-4, Мк 1:40-45

+ 5:12 Лев 13:3, Сан 12:10, 4 Пач 5:1, Мк 9:22

+ 5:14 Мат 9:30, Мат 17:9, Мк 1:34, Лев 14:1-32, Лкъ 17:14

+ 5:16 Мат 14:23, Лкъ 4:42

• 5:17 Мат 9:1-8, Мк 2:1-12

* 5:17 Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 5:17 Лкъ 6:19, Лкъ 8:46

+ 5:20 Мат 8:10, Мк 10:52, Лкъ 7:48

+ 5:21 Мат 26:65, Заб 31:5,

• 5:27 Мат 9:9-17, Мк 2:13-22

+ 5:29 Лкъ 19:6

+ 5:30 Лкъ 15:2

+ 5:32 Лкъ 15:7, 1 Тим 1:15

• 5:33 Мат 9:14-17, Мк 2:18-22

+ 5:33 Мат 11:2, Лкъ 11:1, Югь 1:35, Лкъ 18:12

+ 5:34 Мат 25:1-13, Югь 3:29, Вагь 19:7, Вагь 21:2

+ 5:35 Мк 14:7, Лкъ 17:22

• 6:1 Мат 12:1-14, Мк 2:23

+ 6:1 Такр 23:25

+ 6:2 Чыгъ 20:8-10, Сан 15:32-36

+ 6:3 1 Пач 21:6

+ 6:4 Чыгъ 25:30, Лев 24:5-9

+ 6:6 Мк 1:21

+ 6:7 Лкъ 14:1, Лкъ 20:20

+ 6:9 Лкъ 14:3

+ 6:10 3 Пач 13:6

• 6:12 Мат 10:1-4, Мк 3:13-19

* 6:13 Элчи (грекче «апостолос») – Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы элчилер болуп токътагъанлар.

+ 6:14 Мат 16:18, Югь 1:42

* 6:15 Элинсюер – он эки элчиден бириси болгъан Симон алда «Элинсюерлер» деген дин жамият къурумну ортакъчысы болгъан буса ярай. Шо къурум Ягьудеяны румлуланы зулмусундан савутну гючю булан къутгъармагъа къаст эте болгъан.

+ 6:15 Мат 9:9

+ 6:16 Лкъ 22:47

• 6:17 Мат 4:23

+ 6:19 Лкъ 5:17, Лкъ 8:46

+ 6:21 Заб 41:2, Югь 7:37, 2 Кор 7:10

+ 6:22 1 Пет 4:14

+ 6:23 Элч 5:41, Якъ 1:2, 2 Кор 12:10

+ 6:24 Мат 6:2, Якъ 5:1

+ 6:25 Айт 14:13,

• 6:27 Мат 5:38-48

+ 6:28 Лкъ 23:34, Элч 7:60, 1 Пет 3:9

+ 6:29 1 Пет 2:23, 1 Кор 6:7

+ 6:30 Такр 15:7-8, Айт 21:26

+ 6:31 Мат 7:12

+ 6:35 Заб 36:26

+ 6:36 Мат 5:7

• 6:37 Мат 7:1-5

+ 6:37 Рум 14:10, 1 Кор 4:5, Рум 2:1, Рум 14:10, Якъ 2:13

+ 6:38 2 Кор 9:6, Мк 4:24, Рум 2:1

+ 6:39 Мат 15:14

+ 6:40 Мат 10:24, Югь 13:16

• 6:43 Мат 7:17-20, Мат 12:33-35

+ 6:45 Айт 12:5, Мат 15:18, Якъ 3:6

• 6:46 Мат 7:24-27

+ 6:46 Мат 7:22, Мат 25:11, Югь 13:13

+ 6:48 Айт 10:25, Айт 12:3

• 7:1 Мат 8:5-13

* 7:3 Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан.

+ 7:4 Элч 10:2

+ 7:7 Заб 106:20

+ 7:13 Мат 20:34

+ 7:14 Лкъ 8:54

+ 7:15 3 Пач 17:23, 4 Пач 4:36

+ 7:16 Такр 18:15, Мат 21:11

• 7:18 Мат 11:2-19

+ 7:19 Югь 4:25, Югь 6:14, Югь 11:27

+ 7:23 Югь 6:61, Югь 16:1

+ 7:24 Лкъ 3:2

+ 7:26 Мат 14:5, Мат 21:26

+ 7:27 Чыгъ 23:20, Мк 1:2

+ 7:28 Лкъ 1:15

+ 7:29 Лкъ 3:12

+ 7:33 Мат 3:4, Лкъ 1:15

+ 7:34 Югь 2:1, Югь 12:2, Лкъ 5:30

• 7:36 Мат 26:6-13, Мк 14:3-9, Югь 12:1-8

+ 7:39 Лкъ 15:2

+ 7:41 Мат 18:28

+ 7:42 Мат 6:14, Мк 11:25-26, Эф 4:32, Кол 3:13

+ 7:46 Заб 22:5

+ 7:48 Лкъ 5:20

+ 7:50 Лкъ 8:48, Лкъ 17:19, Лкъ 18:42, Эф 2:8

+ 8:1 Лкъ 4:43

+ 8:2 Лкъ 23:49, Мат 27:56, Мк 16:9, Лкъ 24:10, Югь 19:25

+ 8:3 Лкъ 24:10

• 8:4 Мат 13:1-9, Мк 4:1-9

+ 8:8 Мат 11:15, Вагь 2:7

• 8:9 Мат 13:10-23, Мк 4:10-25

+ 8:10 Мат 19:11,

+ 8:11 Элч 8:4

+ 8:13 Гал 1:6, Ягь 6:4

+ 8:14 Мат 6:25, Мк 10:23, 1 Тим 6:10

+ 8:15 Югь 15:5

+ 8:16 Мат 5:15, Лкъ 11:33

+ 8:17 Мат 10:26, Лкъ 12:2

+ 8:18 Айт 9:9

• 8:19 Мат 12:46-50, Мк 3:31-35

+ 8:19 Мк 6:3, Югь 2:12, Югь 7:3, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 8:21 Югь 15:14, Ягь 2:11

• 8:22 Мат 8:23-27, Мк 4:35-41

+ 8:22 Мат 8:18, Мк 4:35

+ 8:24 Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:26 Мат 8:28-34, Мк 5:1-20

+ 8:28 Лкъ 4:34

* 8:30 Легион – румлуланы бир нече минг адамы булангъы асгер бёлюгю. Мунда «оьтесиз кёп» деген маънада.

+ 8:35 Лкъ 10:39

+ 8:37 Лкъ 5:8, Элч 16:39

+ 8:39 Заб 65:16

• 8:40 Мат 9:18-26, Мк 5:21-43

+ 8:41 Лкъ 13:14, Элч 13:15, Элч 18:8

+ 8:43 Лев 15:25

+ 8:44 Мк 3:10

+ 8:46 Лкъ 5:17, Лкъ 6:19

+ 8:48 Лкъ 7:50, Эф 2:8

+ 8:51 Мк 14:33, Лкъ 9:28

+ 8:52 Югь 11:11

+ 8:54 Мк 1:31, Мк 9:27, Элч 3:7, Элч 9:41, Лкъ 7:14

+ 8:56 Мк 1:44, Мк 9:9

• 9:1 Мат 10:5-15, Мк 6:7-13

+ 9:1 Лкъ 6:12-16

+ 9:5 Элч 13:51

+ 9:6 Мк 1:15

• 9:7 Мат 14:1-12, Мк 6:14-29

+ 9:7 Лкъ 3:1, Лкъ 9:19

+ 9:8 3 Пач 17:1,

+ 9:9 Лкъ 3:19-20, Лкъ 23:8

• 9:10 Мат 14:13-21, Мк 6:30-44, Югь 6:1-14

+ 9:10 Лкъ 9:2

+ 9:13 4 Пач 4:42-44

• 9:18 Мат 16:13-19, Мк 8:27-29

+ 9:19 Лкъ 9:7, 3 Пач 17:1,

+ 9:20 Лкъ 22:67, Югь 11:27

• 9:21 Мат 16:20-28, Мк 8:30

+ 9:22 Лкъ 17:25, Лкъ 18:33, Лкъ 24:7, Югь 2:19

+ 9:23 Мат 10:38-39, Лкъ 14:27

+ 9:25 Лкъ 12:20

+ 9:26 Рум 1:16, 2 Тим 1:8, Такр 33:2,

+ 9:27 Лкъ 21:32, Югь 21:22

• 9:28 Мат 17:1-8, Мк 9:2-8

+ 9:28 Мк 14:33, Лкъ 8:51

+ 9:35 Лкъ 23:35, Такр 18:15, 2 Пет 1:17

• 9:37 Мат 17:14-18, Мк 9:14-27

+ 9:42 Лкъ 4:35

• 9:43 Мат 17:22-23, Мк 9:30-32

+ 9:44 Лкъ 9:22, Лкъ 18:32-33

+ 9:45 Лкъ 2:50, Лкъ 18:34

• 9:46 Мат 18:1-5, Мк 9:33-40

+ 9:48 Мат 10:40, Лкъ 10:16, Югь 13:20

+ 9:49 Мат 7:22, Мат 12:27, Элч 19:13, Сан 11:28

+ 9:50 Лкъ 11:23

+ 9:51 Лкъ 24:51, Элч 1:9

+ 9:52 Мат 10:5

+ 9:54 4 Пач 1:10, Вагь 13:13

• 9:57 Мат 8:19-22

+ 9:61 3 Пач 19:20

• 10:1 Мат 10:7-16

* 10:1 Бир бир грекче къолъязывларда бу санав етмиш деп геле.

+ 10:2 Мат 9:37-38, Югь 4:35

+ 10:3 Мат 10:16

+ 10:4 4 Пач 4:29

+ 10:7 Гал 6:6, 1 Тим 5:18

+ 10:8 1 Кор 10:27

+ 10:9 Мк 1:15

+ 10:11 Элч 13:51

+ 10:12 Яр 18:20, Яр 19:24,

• 10:13 Мат 11:20-24

* 10:13 Къайгъыны белгиси гьисапда уьстюне без гийип ва кюлню ичинде олтуруп, ону башына себе болгъанлар.

+ 10:13 Мк 6:45, Мк 8:21, Мк 3:7

+ 10:16 Мат 10:40, Мат 25:45, Югь 13:20, Гал 4:14

+ 10:17 Мк 16:17, Элч 5:16, Элч 8:7, Элч 16:18, Элч 19:12

+ 10:18 Вагь 9:1, Вагь 12:8-9

+ 10:19 Заб 90:13, Мк 16:18, Элч 28:3-5

+ 10:20 Чыгъ 32:32, Заб 68:29, Ягь 12:23, Вагь 3:5

• 10:21 Мат 11:25-27, Мат 13:16-17

+ 10:21 Аюб 37:24,

+ 10:22 Югь 6:46, Югь 7:29, Югь 8:19, Югь 10:15

+ 10:23 Мат 13:16-17

+ 10:24 Ягь 11:13, 1 Пет 1:10-12

+ 10:25 Лкъ 18:18

+ 10:27 Такр 6:5, Такр 11:13, Лев 19:18, Мат 22:37, Мк 12:30

+ 10:28 Лев 18:5, Рум 10:5, Гал 3:12

* 10:32 Левийлер – ибадатхананы къуллукъчулары. Сёзлюкге де къара.

+ 10:32 Сан 8:19

+ 10:33 4 Пач 17:34, Югь 4:9, Югь 8:48

+ 10:38 Югь 11:1, Югь 12:2

+ 10:39 Лкъ 8:35

+ 10:41 Лкъ 12:25

+ 10:42 Заб 15:5

• 11:1 Мат 6:9-15, Мат 7:7-11

+ 11:1 Мат 11:2, Мк 2:18, Югь 1:35

+ 11:3 Айт 30:8

+ 11:4 Мат 26:41

+ 11:10 Айт 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мк 11:24, Югь 14:13-14, 1 Югь 3:22, 1 Югь 5:14

+ 11:13 Яр 6:5, Мат 12:34, Элч 2:38

• 11:14 Мат 12:22-30, Мат 12:43-45, Мк 3:20-27

* 11:15 Зензебил – иблисге айтылагъан атлардан бириси.

+ 11:15 4 Пач 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 11:16 Мк 8:11, 1 Кор 1:22

+ 11:19 Лкъ 9:49, Элч 19:13

+ 11:23 Лкъ 9:50

+ 11:26 2 Пет 2:20

+ 11:27 Лкъ 1:48

+ 11:28 Югь 13:17, Якъ 1:22, Рум 2:13

• 11:29 Мат 12:38-42, Мат 16:1-4, Мк 8:11-13

+ 11:31 3 Пач 10:1-13, Мат 12:6

• 11:33 Мат 6:22-23

+ 11:33 Мат 5:15, Мк 4:21, Лкъ 8:16

• 11:37 Мат 23:1-36, Мк 12:38-40, Лкъ 20:45-47

+ 11:38 Мк 7:3-5

+ 11:42 Лкъ 18:12

+ 11:43 Лкъ 14:7, Лкъ 20:46

+ 11:44 Айт 26:23

+ 11:48 Элч 7:51-52

+ 11:49 Мат 21:35

+ 11:50 Вагь 18:24, Яр 4:8, 1 Югь 3:12, Ягь 11:4,

* 11:51 Гьабил пайхаммар Сыйлы Язывларда эсгерилеген оьлтюрювню биринчи къурбаны, Закария пайхаммар буса ахырынчыларындан бириси болуп токътайлар.

+ 11:54 Лкъ 20:20

+ 12:1 Мат 16:6, Мк 8:15, 1 Кор 5:7-8

+ 12:2 Мат 10:26, Мк 4:22, Лкъ 8:17

• 12:4 Мат 10:17-20, Мат 10:28-33

+ 12:4 Заб 55:5, Заб 117:6, Айт 29:25,

+ 12:5 Ягь 10:31

+ 12:7 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 12:8 Рум 10:9, Вагь 3:5

+ 12:9 Мат 25:12, 1 Югь 2:23, 2 Тим 2:12

+ 12:10 Мат 12:31-32, Мк 3:29

+ 12:12 Айт 16:1

• 12:13 Мат 6:19-21, Мат 6:25-34

+ 12:15 1 Тим 6:6-10, Чыгъ 20:17, Заб 61:11

+ 12:20 Заб 38:7,

+ 12:21 1 Тим 6:18

+ 12:22 Фил 4:6, 1 Пет 5:7

+ 12:24 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 12:27 3 Пач 10:4-7

+ 12:28 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 12:31 Заб 36:4

+ 12:32 Югь 10:16, Лкъ 22:29

+ 12:33 Мат 19:21, Лкъ 18:22

• 12:35 Мат 24:45-51

+ 12:36 Вагь 3:20

+ 12:39 2 Пет 3:10, 1 Сал 5:2

+ 12:43 Мат 25:21, Югь 13:17

+ 12:45 Мат 25:5

+ 12:48 Лев 5:17

• 12:49 Мат 10:34-36

+ 12:50 Мк 10:38

+ 12:51 Элч 14:4

• 12:54 Мат 5:25-26, Мат 16:2-3

+ 12:58 Айт 25:8

+ 13:1 Лкъ 3:1, Лкъ 23:1

+ 13:2 Аюб 4:7

+ 13:4 Югь 9:7, Югь 9:11

+ 13:6 Мат 21:19, Мк 11:13

+ 13:7 Мат 7:19, Лкъ 3:9

+ 13:10 Мат 4:23, Мк 6:2

+ 13:13 Заб 144:14, Заб 145:8

+ 13:14 Лкъ 8:41, Элч 13:15, Элч 18:8, Чыгъ 20:9

+ 13:15 Лкъ 14:5

* 13:16 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 13:17 1 Пет 3:16

• 13:18 Мат 13:31-33, Мк 4:30-32

+ 13:19 Мат 17:20, Лкъ 17:6,

+ 13:21 1 Кор 5:6, Гал 5:9

• 13:22 Мат 7:13-14, Мат 7:21-23

+ 13:25 Мат 25:11-12

+ 13:27 Заб 6:9

+ 13:28 Мат 8:12

+ 13:29 Мат 8:11, Эф 3:6

+ 13:30 Мат 19:30, Мат 20:16, Мк 10:31

• 13:31 Мат 23:37-39

+ 13:31 Лкъ 3:1, Лкъ 9:7

+ 13:34 Элч 7:52, Такр 32:11-12, Заб 146:2

+ 13:35 Заб 117:26, Лкъ 19:38

+ 14:1 Лкъ 6:7, Лкъ 20:20

+ 14:3 Мат 12:10, Мк 3:4

+ 14:5 Лкъ 13:15

+ 14:7 Лкъ 11:43

+ 14:8 Айт 25:6-7

+ 14:11 Мат 23:12, Лкъ 18:14

+ 14:14 1 Кор 15:23, 1 Сал 4:16

• 14:15 Мат 22:1-10

+ 14:15 Вагь 19:9

+ 14:20 Такр 24:5

• 14:25 Мат 10:37-38

+ 14:26 Югь 12:25

* 14:27 Оьлюм дуван гесилген адам оьлтюрюлеген ерге ерли хачын оьзю гётерип юрюй болгъан. Бу аятда «хачын гётермек» деген сёз тагъым гёчюм маънасында къоллангъан. Сёзлюкге де къара.

+ 14:27 Мат 16:24, Лкъ 9:23

+ 14:34 Мат 5:13, Мк 9:50

+ 14:35 Мат 11:15, Лкъ 8:8, Вагь 2:7

• 15:1 Мат 18:12-14

+ 15:2 Лкъ 5:30, Лкъ 19:7

+ 15:6 1 Пет 2:25

+ 15:7 Лкъ 5:31-32

+ 15:12 Такр 21:17

+ 15:18 Чыгъ 10:16

+ 15:24 Рум 11:15, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13

+ 15:30 Айт 29:3

+ 16:8 Югь 12:36, 1 Сал 5:5

+ 16:10 Мат 25:21, Лкъ 19:17

+ 16:11 Айт 24:4

+ 16:13 Мат 6:24

• 16:14 Мат 11:12-13

+ 16:14 1 Тим 6:10

+ 16:15 1 Пач 16:7, 3 Пач 8:39, Айт 21:2,

+ 16:16 Мат 3:2, Лкъ 4:43, Мат 11:12-13

+ 16:17 Мат 5:18

+ 16:18 Мат 5:32, Мат 19:19

+ 16:22 Мат 18:10, Элч 12:15

+ 16:23 Мат 11:23, Мат 8:11

+ 16:24 Лкъ 3:8

+ 16:29 Элч 26:22, Элч 28:23

+ 16:31 Мат 28:11-15, Югь 12:10-11

• 17:1 Мат 18:6-7, Мат 18:21-22

+ 17:1 Лкъ 22:22

+ 17:2 Мк 9:42

+ 17:3 Лев 19:17, Мат 18:15

+ 17:4 Мат 6:14

+ 17:5 Мк 9:24

+ 17:6 Мат 17:20, Лкъ 13:19

+ 17:12 Лев 13:3, Лкъ 5:11, Лев 13:46

+ 17:14 Лев 14:1-32, Мат 8:4, Мк 1:44, Лкъ 5:14

+ 17:16 Лкъ 5:12, 4 Пач 17:34, Югь 4:9

+ 17:19 Мк 10:52, Лкъ 7:50, Эф 2:8

• 17:20 Мат 24:23-28, Мат 24:37-41

+ 17:20 Лкъ 19:11, Элч 1:6

* 17:21 Грек тилден къумукъ тилге «арагъызда» деп гёчюрюлген сёзню «ичигизде» деп де гёчюрюл бола.

+ 17:22 Лкъ 5:35, Югь 8:56

+ 17:23 Мк 13:21, Лкъ 21:28

+ 17:25 Лкъ 9:22

+ 17:26 Яр 6:5

+ 17:27 Яр 6:14, Яр 7:21

+ 17:29 Яр 19:16, Яр 19:24, 2 Пет 2:6-8

+ 17:31 Мк 13:15

+ 17:32 Яр 19:26

+ 17:33 Мат 10:39

* 17:36 Бир бир грекче къолъязывларда «Авлакъда экев болажакъ: бири алынажакъ, бириси къалажакъ» деген гесек ёлукъмай.

* 17:37 Бу айтыв: «оьлю сюек бар ерде къаракъушлар болагъаны мекенли йимик, бу затлар болажагъы да мекенли» деген маънаны бере.

+ 18:1 Лкъ 21:36, Рум 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Сал 5:17

+ 18:7 Заб 21:3, Заб 87:2, Вагь 6:10, Мк 13:20, Рум 8:33, Кол 3:12, Тит 1:1

+ 18:8 Ягь 10:37

+ 18:9 Лкъ 16:15

+ 18:10 Элч 3:1

+ 18:11 Мат 6:5

+ 18:12 Лкъ 5:33, Лкъ 11:42

+ 18:13 Заб 78:9,

+ 18:14 Мат 23:12, Лкъ 14:11

• 18:15 Мат 19:13-15, Мк 10:13-16

+ 18:17 Мат 18:3

• 18:18 Мат 19:16-30, Мк 10:17-31

+ 18:18 Лкъ 10:25

+ 18:19 Заб 105:1, Заб 118:68

+ 18:20 Чыгъ 20:12-16

+ 18:21 Фил 3:6

+ 18:22 Лкъ 12:33

+ 18:24 Заб 48:7-8

+ 18:27 Яр 18:14, Аюб 42:2, Мк 14:36

+ 18:28 Лкъ 5:11

+ 18:29 Лкъ 14:26

• 18:31 Мат 20:17-19, Мк 10:32-34

+ 18:33 Лкъ 9:22, Лкъ 24:7, Югь 2:19

+ 18:34 Лкъ 2:50, Лкъ 9:45

• 18:35 Мат 20:29-34, Мк 10:46-52

+ 18:35 3 Пач 16:34

+ 18:38 2 Пач 7:12-16, Мат 22:42, Лкъ 1:32

+ 18:42 Лкъ 7:50, Эф 2:8

+ 19:1 3 Пач 16:34

+ 19:7 Лкъ 5:30, Лкъ 15:2

+ 19:8 Чыгъ 22:1, 2 Пач 12:6, Лкъ 3:14

+ 19:9 Лкъ 3:8, Югь 8:33, Югь 8:39

• 19:11 Мат 25:14-30

+ 19:11 Лкъ 17:20, Элч 1:6

+ 19:14 Югь 15:8

+ 19:17 Лкъ 16:10

+ 19:22 Аюб 9:20, Аюб 15:6, 3 Пач 20:40

+ 19:26 Мат 13:12

+ 19:27 Мат 22:7, Лкъ 20:16

• 19:28 Мат 21:1-11, Мк 11:1-11, Югь 12:12-19

+ 19:29 2 Пач 15:30, Элч 1:12

+ 19:36 4 Пач 9:13

+ 19:38 Заб 117:25-26, Заб 148:1

+ 19:39 Мат 21:15-16

+ 19:41 Югь 11:35

+ 19:42 Заб 80:14,

+ 19:44 Заб 136:9, Лкъ 21:6

• 19:45 Мат 21:12-17, Мк 11:15-19, Югь 2:13-22

• 20:1 Мат 21:23-27, Мк 11:27-33

+ 20:2 Элч 4:7

+ 20:4 Лкъ 3:3

+ 20:5 Лкъ 7:30

+ 20:6 Лкъ 7:26, Лкъ 9:8

• 20:9 Мат 21:33-46, Мк 12:1-12

+ 20:9 Заб 79:9, Мк 13:34

+ 20:12 Лкъ 11:48-49

+ 20:13 Мат 3:17, Ягь 1:1

+ 20:14 Ягь 1:2

+ 20:15 Ягь 13:12

+ 20:16 Элч 13:46

+ 20:17 Заб 117:22

• 20:19 Мат 22:15-22, Мк 12:13-17

+ 20:20 Лкъ 6:7, Лкъ 14:1, Лкъ 11:54

+ 20:22 Мат 17:24-25

+ 20:23 Мк 7:6, Лкъ 12:1

+ 20:25 Рум 13:7

• 20:27 Мат 22:23-33, Мк 12:18-27

* 20:27 Саддукейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 20:27 Элч 23:8

+ 20:28 Такр 25:5

+ 20:35 2 Сал 1:5

+ 20:37 Чыгъ 3:2, Чыгъ 3:6

+ 20:40 Мат 22:46

• 20:41 Мат 22:41-46, Мк 12:35-40

+ 20:41 2 Пач 7:12-16, Лкъ 1:32, Лкъ 18:38

+ 20:42 Заб 109:1, Элч 2:34-35

+ 20:46 Лкъ 11:43

• 21:1 Мк 12:41-44

+ 21:1 4 Пач 12:9, Мат 27:6, Югь 8:20

+ 21:4 2 Кор 8:1-3, 2 Кор 8:12

• 21:5 Мат 24:1-14, Мк 13:1-13

+ 21:6 Лкъ 19:44

+ 21:8 1 Югь 3:7, Кол 2:8, 2 Сал 2:3,

+ 21:10 Вагь 6:4

+ 21:11 Элч 11:28, Вагь 6:8, Вагь 6:12

+ 21:12 Элч 4:3, Элч 17:6, Элч 18:12, Элч 24:1, Элч 25:6

+ 21:15 Элч 6:10

+ 21:18 1 Пач 14:45, 2 Пач 14:11, Элч 27:34

• 21:20 Мат 24:15-21, Мк 13:14-19

+ 21:23 Мат 27:25, 1 Сал 2:16

+ 21:24 Вагь 11:2

• 21:25 Мат 24:29-31, Мк 13:24-27

• 21:29 Мат 24:32-35, Мк 13:28-31

+ 21:32 Лкъ 9:27

+ 21:33 Заб 101:26-27, 2 Пет 3:10

+ 21:36 Мат 25:13, 1 Сал 5:6, Лкъ 18:1, Рум 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Сал 5:17

+ 21:37 Мат 21:23, Мат 26:55

• 22:1 Мат 26:1-5, Мат 26:14-16, Мк 14:1-2, Мк 14:10-11, Югь 11:45-53

+ 22:1 Чыгъ 12:1-30

+ 22:3 Югь 13:2

+ 22:6 Элч 1:16

• 22:7 Мат 26:17-25, Мк 14:12-21, Югь 13:21-30

+ 22:7 Чыгъ 12:6, 1 Кор 5:7

• 22:14 Мат 26:26-30, Мк 14:22-26, 1 Кор 11:23-25

+ 22:16 Вагь 19:9

+ 22:19 Югь 6:51, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:24

+ 22:20 Чыгъ 24:8,

+ 22:21 Заб 40:10, Югь 13:18

+ 22:22 Элч 2:23

• 22:24 Мат 18:1-5, Мк 9:33-37, Лкъ 9:46-50

+ 22:26 Мат 20:26, Мк 10:43-44

+ 22:27 Мат 20:28, Югь 13:4-5

+ 22:28 Ягь 2:18

+ 22:29 Лкъ 12:32

+ 22:30 Мат 19:28, Вагь 3:21

• 22:31 Мат 26:31-35, Мк 14:27-31, Югь 13:36-38

+ 22:31 Аюб 1:6-12,

+ 22:32 Югь 17:9

+ 22:33 Югь 21:19, Элч 12:4

+ 22:35 Лкъ 9:3, Лкъ 10:4

• 22:39 Мат 26:36-46, Мк 14:32-42

+ 22:40 Мат 6:13

+ 22:42 Мк 10:38, Югь 18:11, Ягь 5:7, Мат 6:10

+ 22:43 Мат 4:11, Мк 1:13

* 22:43-44 Бир бир грекче къолъязывларда бу аятлар ёлукъмай.

• 22:47 Мат 26:47-56, Мк 14:43-50, Югь 18:3-11

+ 22:47 Элч 1:16

+ 22:49 Лкъ 22:38

+ 22:53 Лкъ 20:1, Эф 6:12

• 22:54 Мат 26:57-58, Мат 26:69-75, Мк 14:53-54, Мк 14:66-72, Югь 18:12-18, Югь 18:25-27

+ 22:61 Лкъ 22:34

• 22:63 Мат 26:67-68, Мк 14:65

• 22:66 Мат 26:59-66, Мк 14:55-64, Югь 18:19-24

+ 22:69 Заб 109:1, Мк 16:19, Элч 7:56, Ягь 1:3

+ 22:71 Мат 9:3, Югь 10:36

• 23:1 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мк 15:1-5, Югь 18:28-30

+ 23:1 Лкъ 3:1, Лкъ 13:1, Элч 3:13, Элч 4:27, 1 Тим 6:13

+ 23:2 Элч 17:7, Лкъ 20:25

+ 23:3 Мат 2:2

+ 23:4 Югь 18:38, Югь 19:4, Ягь 4:15

+ 23:7 Лкъ 3:1, Лкъ 9:7

+ 23:8 Лкъ 9:9

• 23:13 Мат 27:15-26, Мк 15:6-15, Югь 18:39

* 23:17 Бир бир грекче къолъязывларда «Пилатны гьар ягьуди Пасха байрамда халкъ учун бир адамны туснакъдан чыгъарагъан адаты болгъан» деген аят да ёлугъа.

• 23:26 Мат 27:32-44, Мк 15:21-32, Югь 19:17-27

+ 23:29 Мк 13:17, Лкъ 21:23

+ 23:30 Вагь 6:16

* 23:31 Грек тилден таржума этгенде, «Эгер айыпсыз халкъгъа шолай эте буса, айыплы халкъны иши нечик болур?» деп англама да бола.

* 23:34 Бир бир грекче къолъязывларда «Атам! Булардан гечип къой. Неге тюгюл де, булар не этегенин билмейлер» деген гесек ёлукъмай.

+ 23:34 Элч 7:60, Заб 21:19

+ 23:35 Лкъ 9:35, Югь 10:18

+ 23:41 Лкъ 23:4, Ягь 4:15

• 23:44 Мат 27:45-56, Мк 15:33-41, Югь 19:28-30

+ 23:45 Чыгъ 26:33, Лев 16:2

+ 23:46 Заб 30:6, Элч 7:59

+ 23:48 Лкъ 18:13

+ 23:49 Лкъ 8:2

• 23:50 Мат 27:57-61, Мк 15:42-47, Югь 19:38-42

+ 23:56 Чыгъ 20:10, Такр 5:14

• 24:1 Мат 28:1-10, Мк 16:1-8, Югь 20:1-10

+ 24:4 Югь 20:12

+ 24:7 Лкъ 9:22, Лкъ 18:33, Югь 2:19

+ 24:8 Югь 2:22

+ 24:10 Мк 15:40, Лкъ 8:2-3

+ 24:11 Мк 16:11

• 24:13 Мк 16:12-13

+ 24:16 Югь 20:14

+ 24:18 Югь 19:25

+ 24:20 Элч 2:23

+ 24:26 1 Пет 1:11

+ 24:27 Яр 3:15, Яр 12:3, Яр 22:8, Сан 21:9, Сан 24:17, Такр 18:15, 2 Пач 7:12-14, Заб 15:10, Элч 8:35

+ 24:30 Лкъ 9:16

+ 24:34 1 Кор 15:5

• 24:36 Мат 28:16-20, Мк 16:14-18, Югь 20:19-23, Элч 1:6-8

+ 24:37 Мат 14:26, Мк 6:49

+ 24:39 1 Югь 1:1

+ 24:41 Югь 21:5

+ 24:45 Элч 16:14

+ 24:46 Лкъ 24:27

+ 24:48 Элч 1:8

+ 24:49 Югь 14:26, Элч 1:8, Элч 1:4, Элч 2:4

• 24:50 Мк 16:19-20, Элч 1:9-11

+ 24:50 Мат 21:17, Лкъ 19:29, Югь 11:18, Элч 1:9

+ 24:52 Мат 28:9

+ 24:53 Элч 2:46, Элч 3:1, Элч 5:21

+ 1:1 Яр 1:1, Вагь 19:13, Югь 20:28, 1 Югь 5:20, Фил 2:6

+ 1:3 Заб 32:6, 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Ягь 1:2

+ 1:4 Югь 5:26, Югь 11:25, 1 Югь 1:2, 1 Югь 5:11, Югь 8:12, Югь 9:5, Югь 12:46

+ 1:6 Мат 3:1, Мк 1:4, Лкъ 1:80, Лкъ 3:2

+ 1:7 Югь 3:26, Югь 5:33, Югь 10:41, Югь 20:31, Элч 19:4

+ 1:9 Заб 35:10, 1 Пет 2:9

+ 1:11 Югь 5:43

+ 1:12 Мат 5:9, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1, Рум 8:14

+ 1:13 Югь 3:3, Якъ 1:18

+ 1:14 1 Югь 4:2, 2 Югь 1:7, 1 Тим 3:16, Ягь 2:14

+ 1:15 Мат 3:11

* 1:17 Месигь – Бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан. Сёзлюкге де къара.

+ 1:17 Такр 33:4, Югь 7:19, Югь 14:6

+ 1:18 Чыгъ 33:20, Югь 6:46, 1 Югь 4:12, Кол 1:15, 1 Тим 6:16

• 1:19 Мат 3:1-12, Мк 1:2-8, Лкъ 3:15-17

* 1:19 Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

* 1:19 Левийлер – ибадатхананы къуллукъчулары. Сёзлюкге де къара.

+ 1:20 Элч 13:25

+ 1:21 Мат 17:12-13, Лкъ 1:17, Такр 18:15, Такр 18:18-19

* 1:24 Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 1:29 Чыгъ 12:3, Лев 1:10, 1 Пет 1:19, 1 Югь 2:2, 1 Югь 4:10

+ 1:31 Лкъ 1:17

+ 1:32 Мат 3:16, Мк 1:10, Лкъ 3:22

+ 1:33 Элч 1:5

+ 1:35 Мат 11:2, Мк 2:18, Лкъ 11:1

+ 1:36 Югь 1:29

+ 1:38 Югь 18:4, Югь 18:7

+ 1:40 Мат 4:18-20, Мк 1:16-20, Лкъ 5:2-11

+ 1:41 Югь 4:25

+ 1:42 Мат 16:18, Мк 3:16, Гал 1:18, 1 Кор 1:12

+ 1:44 Югь 12:21

+ 1:45 Югь 21:2, Такр 18:15, Лкъ 24:27, Мат 2:23, Лкъ 2:39

+ 1:47 Заб 31:2, Рум 9:6

+ 1:49 Заб 2:7, Мат 27:11, Мат 27:42, Югь 11:27

+ 1:51 Яр 28:12,

+ 2:1 Югь 4:46, Югь 21:2

+ 2:4 Мк 14:41, Югь 7:6, Югь 7:30, Югь 8:20, Югь 13:1

+ 2:6 Югь 3:25

+ 2:12 Мк 3:31, Мк 6:3, Югь 7:3, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

• 2:13 Мат 21:12-13, Мк 11:15-17, Лкъ 19:45-46

+ 2:13 Такр 16:1, Такр 16:16, Югь 6:4, Югь 11:55

+ 2:16 Лкъ 2:49

+ 2:17 Заб 68:10

+ 2:18 Югь 4:48, Югь 6:30, 1 Кор 1:22

+ 2:19 Мк 8:31, Мк 14:58, Мк 15:29, Югь 10:18

+ 2:22 Лкъ 24:8, Югь 12:16

+ 2:23 Югь 11:45

+ 3:1 Югь 7:50, Югь 19:39

+ 3:5 Мк 16:16, Элч 2:38, Мат 5:20, 1 Кор 15:50

+ 3:13 Айт 30:4, Югь 6:38, 1 Кор 15:47, Эф 4:9

* 3:14-15 Муса дангылда … – исрайыл халкъы дангылдагъы заманында йыланлар тигегени саялы, оланы кёплери оьле болгъанлар. Шо заман Аллагь Мусагъа къурухда йыланны езден этилген суратын бегитмекни буюргъан. Оьзлени йылан тикгенлер, шо суратгъа къарагъандокъ, сав болуп къала болгъанлар.

+ 3:14 Сан 21:9, Югь 8:28, Югь 12:32

+ 3:16 Рум 5:8, Эф 2:4, 1 Югь 3:1, 1 Югь 4:10

+ 3:17 Югь 8:15, Югь 12:47

+ 3:18 Мк 16:16

+ 3:19 Югь 1:4, Югь 8:12, Югь 7:7

+ 3:20 Эф 5:13

+ 3:22 Югь 4:1-2

+ 3:24 Мат 11:2, Мк 6:17-18, Лкъ 3:19-20

+ 3:25 Югь 2:6

+ 3:26 Югь 1:7, Югь 5:33

+ 3:27 1 Кор 4:7

+ 3:28 Мк 1:2, Югь 1:20

+ 3:29 Мат 9:15, Мат 25:1-13, Вагь 19:7, Вагь 21:2, Мат 9:15, Мк 2:19

+ 3:33 Югь 8:26

+ 3:35 Мат 3:17, Мат 17:5, Югь 5:20

+ 3:36 Югь 5:24, Югь 6:40, 1 Югь 5:12-13

+ 4:2 Югь 3:22

+ 4:3 Югь 2:11-12

+ 4:4 Лкъ 9:52-53

+ 4:5 Яр 33:19, Яр 48:22

+ 4:10 Заб 35:10,

+ 4:14 Югь 7:38

+ 4:19 Югь 9:20

+ 4:20 Яр 12:6-7, Яр 33:18, Такр 11:29, Такр 27:12, Такр 12:5

+ 4:22 4 Пач 17:28-34, Заб 147:8-9, Элч 13:23, Рум 3:1-2

+ 4:23 Рум 8:15, Эф 6:18, Заб 144:18

+ 4:24 2 Кор 3:17

+ 4:25 Югь 1:41, Мат 11:2, Такр 18:18

+ 4:26 Югь 9:37

+ 4:34 Такр 8:3, Югь 5:30, Югь 6:38, Югь 9:4, Югь 14:31

+ 4:35 Мат 9:38, Лкъ 10:2

+ 4:36 1 Кор 3:6-9

+ 4:42 Югь 1:29, 1 Югь 4:14

+ 4:44 Мат 13:57, Мк 6:4, Лкъ 4:24

+ 4:45 Югь 2:23

+ 4:46 Югь 2:1, Югь 21:2, Югь 2:12

+ 4:48 Югь 2:18, Югь 6:30, 1 Кор 1:22

+ 4:53 Мат 8:13, Элч 16:34, Элч 18:8

+ 4:54 Югь 2:11

* 5:4 Бир бир грекче къолъязывларда «Раббибиз йиберген малайик, заман заман гьавузгъа гелип, ондагъы сувну чалкъындырып гете. Шо заман сувгъа ким башлап гирсе, не аврувдан авруй буса да, о сав болуп къала» деген аят да ёлугъа.

+ 5:8 Мат 9:6-7, Мк 2:11, Лкъ 5:24

* 5:9 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 5:10 Чыгъ 20:10,

+ 5:16 Югь 15:20

+ 5:18 Югь 7:1, Фил 2:6

+ 5:20 Мат 3:17, Мат 17:5, Югь 3:35, Югь 10:17, Югь 15:9, Югь 17:26

+ 5:21 Рум 8:11, 1 Кор 15:45

+ 5:22 Югь 17:2, Элч 10:42

+ 5:23 Мат 10:40, Лкъ 10:16, Югь 13:20, Югь 15:23

+ 5:24 Югь 3:36, Югь 6:40, Югь 20:31, 1 Югь 5:9-13, 1 Югь 3:14

+ 5:25 Мат 27:52-53, Эф 2:1, Эф 2:5

+ 5:26 Югь 1:4, Югь 11:25, 1 Югь 1:2, 1 Югь 5:11

+ 5:28 Югь 11:25, Югь 11:43

+ 5:30 Мк 14:36, Югь 6:38, Югь 8:16

+ 5:31 Югь 8:13

+ 5:33 Югь 1:7, Югь 3:26, Югь 10:41

+ 5:35 Мат 5:16, 2 Пет 1:19

+ 5:36 Югь 8:18, Югь 10:25, 1 Югь 5:9

+ 5:39 Лкъ 24:27

+ 5:41 1 Сал 2:6

+ 5:43 Югь 10:25, Югь 12:12, Югь 1:11, Югь 3:11-12

+ 5:44 Югь 12:43

+ 5:46 Сан 21:9, Такр 28:15

• 6:1 Мат 14:13-21, Мк 6:30-44, Лкъ 9:10-17

+ 6:4 Чыгъ 12:1-30, Такр 16:1, Такр 16:16, Югь 2:13, Югь 11:55

+ 6:5 Югь 1:44, 4 Пач 4:42-44

+ 6:8 Югь 1:40, Югь 1:44

+ 6:11 Мат 15:36

+ 6:14 Мат 11:2-3, Югь 4:25, Югь 11:27

• 6:16 Мат 14:22-27, Мк 6:45-52

+ 6:29 1 Югь 3:23

+ 6:30 Мат 12:38, Югь 2:18, Югь 4:48, 1 Кор 1:22

* 6:31 Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

+ 6:31 Чыгъ 16:15, Сан 11:7-9, Заб 77:24

+ 6:34 Югь 4:15

+ 6:35 Югь 4:14, Югь 7:37

+ 6:37 Югь 17:6

+ 6:38 Югь 3:13, 1 Кор 15:47, Мк 14:36, Югь 5:30

+ 6:39 Мат 18:14, Югь 10:28-29

+ 6:40 Югь 3:35, Югь 5:24, 1 Югь 5:12-13

+ 6:42 Мат 13:55

+ 6:44 Югь 12:32

+ 6:46 Чыгъ 33:20, Мат 11:27, Югь 1:18

+ 6:51 Югь 3:13, Мат 26:26-28

+ 6:53 Мк 14:22-24, 1 Кор 10:16, 1 Кор 11:27

+ 6:56 Югь 15:4-5, 1 Югь 3:24

+ 6:62 Мк 16:19, Лкъ 24:51, Элч 1:9

+ 6:63 2 Кор 3:6

+ 6:64 Югь 13:11

+ 6:69 Мк 1:24

+ 6:70 Югь 13:2, Югь 13:27

+ 6:71 Югь 18:2-3

+ 7:1 Югь 5:18, Югь 8:37, Югь 11:53

* 7:2 Ягьудилени Чатырлар байрамы – ягьудилени гюзде тюшюмню къайтарагъанда, чатырларда оьтгереген байрамы.

+ 7:2 Лев 23:34, Такр 16:13-15

+ 7:3 Мк 3:31, Мк 6:3, Югь 2:12, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 7:6 Мк 14:41, Югь 2:4, Югь 8:20, Югь 13:1

+ 7:7 Югь 15:18, Югь 3:19

+ 7:13 Югь 19:38

+ 7:16 Югь 8:28, Югь 12:49, Югь 14:10

+ 7:18 Югь 5:41, Югь 8:50

+ 7:19 Такр 33:4, Югь 1:17

+ 7:20 Мк 3:22, Югь 8:48, Югь 10:20

+ 7:23 Мат 12:2, Югь 5:16

+ 7:24 Югь 8:15

+ 7:27 Югь 8:14, Югь 9:29, Югь 19:9

+ 7:29 Мат 11:27, Югь 8:55

+ 7:30 Югь 10:39, Мк 14:41, Югь 2:4, Югь 7:6, Югь 8:20, Югь 13:1

+ 7:31 Югь 8:30

+ 7:33 Мк 14:7, Югь 14:19, Югь 16:5

+ 7:34 Югь 8:21-22, Югь 13:33

+ 7:37 Лев 23:36, Сан 29:35, Мат 11:28, Заб 41:2, Мат 5:6, Югь 4:14, Югь 6:35

+ 7:38 Заб 35:10,

+ 7:39 Элч 2:4

+ 7:40 Такр 18:15, Такр 18:18-19, Югь 1:21

+ 7:42 2 Пач 7:12, 2 Пач 7:16, 1 Пач 16:1, Мат 2:1, Лкъ 2:4-7

+ 7:43 Югь 9:16, Югь 10:19

+ 7:48 1 Кор 1:20, 1 Кор 2:8

+ 7:50 Югь 3:1, Югь 19:39

+ 7:51 Сан 35:30, Такр 17:6, Такр 19:15

+ 7:52 4 Пач 14:25

+ 8:5 Лев 20:10, Такр 22:22-24,

+ 8:6 Лкъ 11:54, Лкъ 20:20

+ 8:7 Такр 17:7, Рум 2:1, Рум 2:22

* 8:11 Бир бир грекче къолъязывларда 7 нчи бёлюкню 53 нчю аятындан башлап 8 нчи бёлюкню 11 нчи аятына ерлиги гесек (7:53 – 8:11) ёлукъмай.

+ 8:11 Югь 5:14

+ 8:12 Лкъ 2:30, Югь 1:4, Югь 1:9, Югь 12:35

+ 8:13 Югь 5:31

+ 8:14 Югь 13:3, Югь 16:28, Югь 7:27

+ 8:15 Югь 3:17, Югь 7:24, Югь 12:47

+ 8:16 Югь 5:30, Югь 16:32

+ 8:17 Сан 35:30, Такр 17:6, Такр 19:15

+ 8:18 Югь 5:36, 1 Югь 5:9

+ 8:19 Мат 11:27, Югь 16:3

+ 8:20 Мк 14:41, Югь 2:4, Югь 7:6, Югь 13:1

+ 8:21 Югь 7:34-35, Югь 13:33

+ 8:23 1 Югь 4:5, Югь 17:14

+ 8:26 Югь 15:15, Югь 3:33

+ 8:28 Сан 21:9, Югь 3:14, Югь 12:32, Югь 5:30, Югь 7:16

+ 8:29 Югь 4:34, Югь 6:38

+ 8:30 Югь 7:31

+ 8:32 Якъ 2:12, 1 Пет 2:16, Рум 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1

+ 8:33 Мат 3:9

+ 8:34 2 Пет 2:19, Рум 6:16-20, Тит 3:3

+ 8:35 Яр 21:10, Гал 4:30

+ 8:37 Югь 5:18, Югь 7:1, Югь 11:53

+ 8:39 Лкъ 19:9

+ 8:41 Такр 32:6,

+ 8:44 1 Югь 3:8, 1 Югь 3:10, 1 Югь 3:12, Яр 3:4, 2 Кор 11:3, Вагь 12:9

+ 8:48 Мк 3:22, Югь 7:20

+ 8:49 Югь 5:23

+ 8:50 Югь 5:41, Югь 7:18

+ 8:51 Югь 5:24, Югь 11:26

+ 8:54 Ягь 5:5, Югь 17:1, Элч 3:13, 2 Пет 1:17

+ 8:55 Югь 7:28-29

+ 8:56 Мат 13:17, Лкъ 17:22

+ 8:59 Югь 10:31

+ 9:2 Чыгъ 20:5,

+ 9:4 Югь 4:34, Югь 11:9, Югь 12:35

+ 9:5 Югь 1:4, Югь 8:12, Югь 12:46

+ 9:6 Мк 7:33, Мк 8:23

+ 9:7 Лкъ 13:4

+ 9:14 Югь 5:9

+ 9:16 Чыгъ 20:8-10, Сан 15:32-36, Югь 7:43, Югь 10:19

+ 9:17 Югь 4:19, Югь 6:14

+ 9:22 Югь 7:13, Югь 12:42, Югь 16:2

+ 9:29 Югь 7:27, Югь 8:14

+ 9:31 Аюб 27:9, Заб 65:18, Айт 15:8, Айт 28:9,

+ 9:37 Югь 4:26

+ 9:40 Рум 2:19

+ 9:41 Югь 15:22, Якъ 4:17

+ 10:6 Мк 6:52, Мк 8:17

+ 10:9 Заб 22:2,

+ 10:11 Заб 22:1, Заб 79:2, Ягь 13:20, Югь 15:13, 1 Югь 3:16

+ 10:12 Мат 7:15, Элч 20:29

+ 10:15 Мат 11:27

+ 10:16 Югь 11:52, Лкъ 12:32

+ 10:17 Мат 3:17, Югь 5:20

+ 10:18 Югь 2:19

+ 10:19 Югь 7:43, Югь 9:16

+ 10:20 Мк 3:22, Югь 7:20, Югь 8:48,

+ 10:21 Чыгъ 4:11, Заб 145:8

+ 10:23 Элч 3:11, Элч 5:12

+ 10:24 Мат 26:63, Югь 1:24-25, Югь 1:41

+ 10:25 Югь 5:36

+ 10:28 Югь 3:16, Югь 17:12

+ 10:30 Югь 17:11

+ 10:31 Югь 8:59

+ 10:33 Лев 24:16, Мат 9:3

+ 10:34 Заб 81:6

+ 10:36 Югь 3:17, Заб 2:7, Мк 2:7, Мк 14:64

+ 10:38 Югь 14:10

+ 10:39 Лкъ 4:30, Югь 7:30

+ 10:40 Югь 1:28

+ 10:41 Югь 1:7, Югь 3:26, Югь 5:33

+ 10:42 Югь 7:31

+ 11:1 Лкъ 10:38-39

+ 11:2 Югь 12:3

+ 11:8 Югь 8:59, Югь 10:31

+ 11:9 Югь 9:4, Югь 12:35

+ 11:11 Мат 9:24, Мк 5:39, 4 Пач 4:31

+ 11:16 Мат 10:3, Мк 3:18, Лкъ 6:15, Югь 14:5, Югь 20:24, Югь 21:2, Элч 1:13, Югь 13:37

+ 11:24 Лкъ 14:14, Югь 5:29, Югь 6:39

+ 11:25 Югь 1:4, Югь 5:26, 1 Югь 1:2, 1 Югь 5:11

+ 11:26 Югь 5:24, Югь 8:51

+ 11:27 Заб 2:7, Мат 11:2, Югь 1:49, Мат 16:16, Мк 8:29

+ 11:35 Лкъ 19:41

+ 11:37 Югь 9:6-7

+ 11:38 Мат 27:60

+ 11:41 Югь 17:1

+ 11:42 Югь 3:17

+ 11:43 Югь 5:28

+ 11:44 Югь 5:28

• 11:45 Мат 26:1-5, Мк 14:1-22, Лкъ 22:1-2

+ 11:45 Югь 2:23

+ 11:50 Югь 18:14

+ 11:51 Мк 10:45

+ 11:52 Югь 10:16, 1 Югь 2:2

+ 11:53 Мк 14:1, Югь 5:18, Югь 7:1, Югь 8:37

+ 11:55 Чыгъ 12:1-30, Такр 16:1, Такр 16:16, Югь 2:13, Югь 6:4,

+ 11:57 Югь 7:11

• 12:1 Мат 26:6-13, Мк 14:3-9, Лкъ 7:36-50

+ 12:1 Чыгъ 12:1-30, Югь 11:55, Мат 21:17, Югь 11:1, Югь 11:18

+ 12:2 Лкъ 10:38

+ 12:3 Югь 11:2

+ 12:6 Югь 13:29

+ 12:8 Такр 15:11

+ 12:9 Югь 11:44

• 12:12 Мат 21:4-9, Мк 11:7-10, Лкъ 19:35-38

* 12:13 Гьосанна! – грек тилден тувра гёчюргенде, «бизин къутгъар» деген маънаны берсе де, «сююнч, къуванч, алгъыш этив» деген маъналарда къоллангъан.

+ 12:13 Заб 117:25-26

* 12:15 Сион къызы – демек, Ерусалим.

+ 12:15 Мат 21:4-5

+ 12:16 Югь 2:22

+ 12:19 Югь 11:47-48

+ 12:21 Югь 1:44

+ 12:23 Югь 2:4, Югь 17:1

+ 12:24 1 Кор 15:36

+ 12:25 Мат 10:39, Лкъ 14:26

+ 12:27 Мк 14:34, Югь 13:21

+ 12:28 Мк 1:11, Мк 9:7

+ 12:29 Элч 23:9

+ 12:30 Югь 11:42

+ 12:31 Югь 16:11, 2 Кор 4:4, Кол 2:15

+ 12:32 Сан 21:9, Югь 3:14, Югь 8:28, Югь 6:44

+ 12:33 Югь 18:32

+ 12:34 Заб 88:5, Заб 109:4,

+ 12:35 Югь 1:4, Югь 8:12, Эф 5:8, Айт 4:19, Югь 9:4, Югь 11:9, 1 Югь 1:6

+ 12:36 Лкъ 16:8, 1 Сал 5:5

+ 12:38 Рум 10:16

+ 12:40 Мат 13:15, Мк 4:12, Элч 28:27

+ 12:42 Югь 3:1, Югь 9:22, Югь 16:2

+ 12:43 Югь 5:44

+ 12:44 Мат 10:40, Югь 13:20, Югь 14:1

+ 12:45 Югь 14:9

+ 12:46 Югь 1:4, Югь 8:12, Югь 9:5

+ 12:47 Югь 3:17, Югь 4:42, Югь 8:15

+ 12:48 Такр 18:19

+ 13:1 Чыгъ 12:1-30, Югь 12:1, Мк 14:41, Югь 2:4, Югь 7:6, Югь 8:20

+ 13:2 Югь 6:70

+ 13:3 Мат 11:27, Югь 17:2, Югь 8:14, Югь 16:28

+ 13:5 Мат 20:28, Лкъ 22:27

+ 13:8 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Тит 3:5, Ягь 10:22

+ 13:10 Югь 15:3

+ 13:11 Югь 6:64, Югь 18:2

+ 13:13 Мат 7:22, Мат 23:8, Лкъ 6:46, Фил 2:11

+ 13:14 1 Тим 5:10

+ 13:15 1 Пет 2:21

+ 13:16 Лкъ 6:40, Югь 15:20

+ 13:17 Мат 24:46, Лкъ 11:28, Якъ 1:22, Рум 2:13

• 13:18 Мат 26:21-25, Мк 14:18-21, Лкъ 22:21-23

+ 13:18 Югь 6:70, Заб 40:10

+ 13:19 Мк 13:23, Югь 14:29, Югь 16:4

+ 13:20 Мат 10:40, Лкъ 10:16, Югь 12:44

+ 13:21 Мк 14:34, Югь 12:27

+ 13:23 Югь 19:26, Югь 20:2, Югь 21:7, Югь 21:20

+ 13:29 Югь 12:6

+ 13:31 1 Пет 4:11

+ 13:32 Югь 17:1, Югь 17:5

+ 13:33 Югь 7:34, Югь 8:21

+ 13:34 1 Югь 2:7-8, 1 Югь 3:11, 2 Югь 1:5, Лев 19:18, Югь 15:12

• 13:36 Мат 26:31-35, Мк 14:27-31, Лкъ 22:31-34

+ 13:37 Югь 11:16, Югь 21:19

+ 13:38 Югь 18:27

+ 14:1 Югь 12:44

+ 14:3 Югь 14:1, 1 Сал 4:17

+ 14:5 Югь 11:16

+ 14:6 Югь 1:17, Югь 11:25, Ягь 10:20

+ 14:8 Югь 1:43, Югь 12:21

+ 14:9 Югь 12:45

+ 14:10 Югь 10:38

+ 14:11 Югь 5:36

+ 14:12 Югь 8:14, Югь 13:3, Югь 16:28

+ 14:14 Мат 7:7-8, Мк 11:24, Югь 15:16, Югь 16:23, 1 Югь 3:22

+ 14:15 Мат 28:20, 1 Югь 5:3, 2 Югь 1:6, Рум 13:10

+ 14:16 Югь 15:26, Югь 16:13

+ 14:17 1 Кор 2:14, Элч 2:4

+ 14:19 Югь 7:33

+ 14:21 Айт 8:17, Югь 16:27

+ 14:22 Лкъ 6:16, Элч 1:13

+ 14:23 Вагь 3:20

+ 14:26 Югь 15:26, Югь 16:13, 1 Кор 2:10, 1 Югь 2:20, Лкъ 24:49

+ 14:27 Фил 4:7, Кол 3:15

+ 14:28 Югь 14:1-2, 1 Кор 11:3, 1 Кор 15:24

+ 14:29 Мк 13:23, Югь 13:19

+ 14:30 Югь 12:31, Эф 2:2

+ 15:2 Мат 3:10, Мат 7:19

+ 15:3 Югь 13:10

+ 15:4 1 Югь 2:6

+ 15:5 Рум 11:17, Югь 6:56, 1 Югь 3:24, Мк 4:20

+ 15:6 Мат 13:42

+ 15:7 Югь 14:14

+ 15:9 Мат 3:17, Югь 5:20

+ 15:11 Югь 3:29, Югь 16:24, Югь 17:13, 1 Югь 1:4, 2 Югь 1:12

+ 15:12 Югь 13:34

+ 15:13 Югь 10:11, 1 Югь 3:16, Рум 5:7-8, Эф 5:2

+ 15:14 Мк 3:35

+ 15:15 Югь 3:32, Югь 8:26

+ 15:16 Мат 7:7-8, Мк 11:24, Югь 14:14, Югь 16:23

+ 15:17 1 Югь 2:7, 1 Югь 3:11, 2 Югь 1:5

+ 15:18 Мк 13:13, Югь 7:7, 1 Югь 3:13

+ 15:19 Югь 8:23, Югь 17:14

+ 15:20 Мат 10:24, Лкъ 6:40, Югь 13:16, Югь 5:16, 1 Кор 4:12, 2 Кор 4:9, 1 Сал 2:15, 2 Тим 3:12

+ 15:22 Югь 9:41

+ 15:23 Югь 5:23

+ 15:24 Югь 7:31, Югь 10:37

+ 15:25 Заб 34:19, Заб 68:5

+ 15:26 Югь 14:17, Югь 16:13, Элч 5:32, 1 Югь 5:6-8

+ 15:27 Лкъ 24:48, Югь 19:35, Элч 1:8

+ 16:2 Югь 9:22, Югь 12:42, Элч 8:1, Элч 9:1, Элч 26:9

+ 16:3 Югь 18:19

+ 16:4 Мк 13:23, Югь 13:19, Югь 14:29

+ 16:5 Югь 7:33, Югь 14:12

+ 16:7 Югь 15:26

+ 16:9 Югь 8:24

+ 16:11 Югь 12:31, Кол 2:15

+ 16:13 Югь 14:17, Югь 15:26, 1 Югь 2:20, 1 Кор 2:10

+ 16:15 Югь 17:10

+ 16:16 Югь 7:33

+ 16:20 Мат 9:15

+ 16:22 2 Кор 6:10

+ 16:23 Мат 7:7-8, Мк 11:24, Югь 14:14, Югь 15:16

+ 16:24 Югь 3:29, Югь 15:11, Югь 17:13, 2 Югь 1:12

+ 16:25 Мк 8:32

+ 16:27 Югь 14:21

+ 16:28 Югь 8:14, Югь 13:3

+ 16:30 Югь 2:24-25

+ 16:32 Мат 26:31, Мк 14:27, Югь 8:16

+ 16:33 Югь 14:27, Кол 3:15, Рум 8:37, Вагь 3:21

+ 17:1 Югь 11:41, Югь 2:4, Югь 12:23, Югь 8:54, Югь 13:32

+ 17:2 Мат 28:18, Югь 5:22, Югь 13:3

+ 17:5 Югь 1:1-2

+ 17:8 Югь 6:69

+ 17:9 Лкъ 22:32

+ 17:10 Югь 16:15,

+ 17:11 Югь 10:30

+ 17:12 2 Сал 3:3, Югь 13:2, Югь 10:28

+ 17:13 Югь 3:29, Югь 15:11, Югь 16:24, 2 Югь 1:12

+ 17:14 Югь 8:23, Югь 15:19

+ 17:15 Мат 6:13

+ 17:17 Заб 118:160

+ 17:18 Югь 20:21

+ 17:22 Рум 8:30

+ 17:24 Югь 14:3

+ 17:25 Югь 8:55, Югь 10:15

+ 17:26 Мат 3:17, Югь 5:20

• 18:1 Мат 26:47-56, Мк 14:43-50, Лкъ 22:47-53

+ 18:1 Мат 26:36

+ 18:2 Лкъ 22:39

+ 18:3 Элч 1:16

+ 18:4 Югь 13:1, Югь 1:38, Югь 20:15

+ 18:9 Югь 17:12

+ 18:10 Лкъ 22:38

+ 18:11 Мк 10:38, Мк 14:36

• 18:12 Мат 26:57-58, Мк 14:53-54, Лкъ 22:54

+ 18:13 Лкъ 3:2, Элч 4:6

+ 18:14 Югь 11:50

• 18:16 Мат 26:69-70, Мк 14:66-68, Лкъ 22:55-57

• 18:19 Мат 26:59-66, Мк 14:55-64, Лкъ 22:66-71

+ 18:20 Югь 7:26

+ 18:22 3 Пач 12:24, Элч 23:2, Элч 23:4

+ 18:26 Югь 18:10

+ 18:27 Мат 26:64, Мк 14:72, Лкъ 22:60, Югь 13:38

• 18:28 Мат 27:1-2, Мат 27:11-14, Мк 15:1-5, Лкъ 23:1-5

* 18:28 Ягьуди тюгюллени уьйлерине гирген ягьудилер мурдарлангъан деп санала болгъан.

+ 18:28 Элч 10:28, Такр 16:1

+ 18:29 Лкъ 3:1, Лкъ 13:1, Элч 3:13, Элч 4:27, 1 Тим 6:13

+ 18:32 Мк 10:33, Югь 12:33

+ 18:33 Мат 2:2

+ 18:36 Югь 8:23, Югь 17:14

+ 18:37 Югь 3:11, 1 Югь 4:6

+ 18:38 Лкъ 23:41, Ягь 4:15

+ 18:39 Мк 15:6-7

• 19:1 Мат 27:15-31, Мк 15:6-20, Лкъ 23:13-25

+ 19:4 Лкъ 23:41, Ягь 4:15

+ 19:7 Югь 10:36, Лев 24:16

+ 19:9 Элч 8:32-33

+ 19:11 Югь 18:2, Югь 18:14

+ 19:12 Элч 3:13

+ 19:15 Заб 92:1

• 19:17 Мат 27:32-44, Мк 15:21-32, Лкъ 23:26-43

+ 19:20 Ягь 13:12

+ 19:24 Заб 21:19

+ 19:25 Лкъ 24:18, Лкъ 8:2

+ 19:26 Югь 13:23

• 19:28 Мат 27:45-56, Мк 15:33-41, Лкъ 23:44-49

+ 19:28 Заб 68:22

+ 19:31 Такр 21:23,

+ 19:34 1 Югь 5:6

+ 19:35 Югь 15:27, Элч 1:8, 1 Югь 1:1-3, Вагь 1:2

+ 19:36 Чыгъ 12:46, Сан 9:12, Заб 33:21, Мат 1:23, Мат 21:4, Мат 26:56

• 19:38 Мат 27:57-61, Мк 15:42-47, Лкъ 23:50-56

+ 19:38 Югь 7:13

+ 19:39 Югь 3:1, Югь 7:50, Мат 2:11

+ 19:40 Югь 11:44

+ 19:41 4 Пач 21:18, 4 Пач 21:26

• 20:1 Мат 28:1-10, Мк 16:1-8, Лкъ 24:1-12

+ 20:1 Лкъ 8:2

+ 20:2 Югь 13:23

+ 20:9 Заб 15:10, Лкъ 24:27

• 20:11 Мк 16:9-11

+ 20:12 Лкъ 24:4, Элч 1:10

+ 20:14 Лкъ 24:16, Лкъ 24:31, Югь 21:4

+ 20:15 Югь 1:38, Югь 18:4

+ 20:17 Мат 28:10, Рум 8:29, Ягь 2:11

• 20:19 Мат 28:16-20, Мк 16:14-18, Лкъ 24:36-49

+ 20:21 Югь 17:18

+ 20:22 Яр 2:7

+ 20:23 Мат 16:19, Мат 18:18

+ 20:24 Югь 11:16

+ 20:28 Югь 1:1, 1 Югь 5:20, Фил 2:6

+ 20:29 Мк 15:32, 1 Пет 1:8

+ 20:30 Югь 21:25

+ 20:31 Заб 2:7, Мат 14:33, Лкъ 1:35, Югь 1:7, Элч 19:4, Югь 3:14-15, 1 Югь 5:13

+ 21:1 Югь 6:1

+ 21:2 Югь 11:16, Югь 14:5, Югь 20:24, Югь 1:45, Югь 2:1, Мат 4:21, Лкъ 5:10

+ 21:4 Лкъ 24:16, Лкъ 24:31, Югь 20:14

+ 21:5 Лкъ 24:41

+ 21:6 Лкъ 5:4

+ 21:7 Югь 13:23

+ 21:14 Югь 20:19, Югь 20:26

+ 21:16 Элч 20:28, 1 Пет 5:1

+ 21:19 Югь 13:37, 2 Пет 1:14

+ 21:20 Югь 13:23, Югь 13:25

+ 21:22 Мат 16:27, Мк 9:1

+ 21:24 Югь 15:27, 3 Югь 1:12

+ 21:25 Югь 20:30

+ 1:1 Лкъ 1:3, Мк 16:19, Лкъ 24:51

* 1:2 Элчи (грекче «апостолос») – Аллагь сайлап йиберген адам. Огъар ихтиярланы Иса Месигь берген. Исаны башлапгъы он эки якъчысы элчилер болуп токътагъанлар.

+ 1:3 Мат 28:17, Мк 16:14, Лкъ 24:15-49, Югь 20:19-29, 1 Кор 15:5-7

+ 1:4 Лкъ 24:49

+ 1:5 Лкъ 3:3,

+ 1:6 Лкъ 17:20, Лкъ 19:11

+ 1:7 1 Сал 5:1

+ 1:8 Элч 8:1, Элч 8:14, Лкъ 24:48-49, Мк 16:15

+ 1:9 Мк 16:19

+ 1:10 Мк 9:3, Югь 20:12

+ 1:11 Мат 16:27

+ 1:12 2 Пач 15:30,

* 1:13 Элинсюер – он эки элчиден бириси болгъан Симон алда «Элинсюерлер» деген дин жамият къурумну ортакъчысы болгъан буса ярай. Шо къурум Ягьудеяны румлуланы зулмусундан савутну гючю булан къутгъармагъа къаст эте болгъан.

+ 1:13 Мат 10:2-4, Мк 3:17-18, Лкъ 6:14-16

+ 1:14 Мк 3:31, Мк 6:3, Югь 2:12, Югь 7:3, 1 Кор 9:5, Гал 1:19

+ 1:16 Лкъ 22:47, Лкъ 22:37, Лкъ 24:44

+ 1:17 Югь 6:71, Югь 13:21

+ 1:19 Мат 27:8

+ 1:20 Заб 68:26, Заб 108:8

+ 1:22 Лкъ 3:3, Лкъ 24:48

+ 1:23 Элч 18:7, Кол 4:11

+ 1:24 3 Пач 8:39, Элч 15:8

+ 1:26 Айт 16:33

* 2:1 Ашлыкъ тюшюмню байрамы – ашлыкъ тюшюм къайтарылып битген сонг оьтгерилеген байрам. Ягьудилер бу байрамны Пасха байрамындан сонг эллинчи гюн оьтгере болгъан.

+ 2:1 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Лев 23:15, Такр 16:9, Элч 20:16

+ 2:3 Мат 3:11

+ 2:4 Элч 4:31, Элч 13:52, Лкъ 24:49, Элч 1:4-5

+ 2:11 Элч 6:5, Элч 13:43

+ 2:13 1 Кор 14:23

+ 2:19 Мат 24:30, Лкъ 21:11, Вагь 8:7

+ 2:20 Вагь 6:12

+ 2:21 Рум 10:13

+ 2:22 Югь 3:2

+ 2:23 Лкъ 22:22, Лкъ 23:33

+ 2:24 Лкъ 24:5-6, Рум 8:11

+ 2:25 Заб 15:8-11

+ 2:27 Аюб 33:28, Заб 29:4, Заб 48:16, Заб 85:13,

+ 2:28 Мат 7:14, Заб 15:8-11, Элч 13:35

+ 2:29 3 Пач 2:10, Элч 13:36

+ 2:30 2 Пач 23:2, 2 Пач 7:12-16, Заб 131:11

* 2:31 Месигь – Бу сёзню маънасы «танглангъан» демекдир. Бу дюньягъа къутгъарылыв гелтирмек учун, Аллагь Иса Месигьни танглагъан. Сёзлюкге де къара.

+ 2:31 Заб 15:10

+ 2:33 Заб 109:1, Мк 16:19, Элч 7:55-56, Рум 8:34, Ягь 1:3

+ 2:34 Заб 109:1, Лкъ 20:42-43

+ 2:37 Лкъ 3:10, Элч 16:30

+ 2:38 Мк 1:4, Элч 10:48, Лкъ 11:13, Элч 8:15

+ 2:39 Эф 2:13

+ 2:44 Элч 4:32-37

+ 3:2 Элч 14:8

+ 3:6 2 Кор 6:10

+ 3:7 Мк 1:31, Мк 5:41, Мк 9:27, Элч 9:41

+ 3:8 Элч 14:10

+ 3:11 Югь 10:23, Элч 5:12

+ 3:13 Чыгъ 3:6, Югь 8:54, Югь 17:1, 2 Пет 1:17, Лкъ 23:14, Югь 19:12

+ 3:14 Лкъ 23:18

+ 3:17 Элч 13:27, 1 Тим 1:13

+ 3:21 Лкъ 1:69-70, Рум 1:2

+ 3:22 Такр 18:15-16, Мат 17:5, Элч 7:37

+ 3:23 Лев 23:29, Такр 18:19

+ 3:24 1 Пач 3:19-20

+ 3:25 Яр 22:18, Яр 26:4

* 4:1 Дин къуллукъчу – ягьудилерде Ерусалимдеги ибадатханада этилеген къурбанны Къанунгъа къыйышывлу кюйде юрютеген адам болгъан.

* 4:1 Саддукейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 4:1 Мат 22:23, Элч 23:8

+ 4:3 Лкъ 21:12

* 4:5 Тамазалар – Исаны заманында ягьудилени арасындагъы абурлу адамлар. Олагъа бир бир дин адатланы юрютмек ва жамият борчлар тапшурула болгъан.

+ 4:6 Мат 26:3, Лкъ 3:2, Югь 18:13

+ 4:7 Лкъ 20:2

+ 4:8 Мк 13:11, Элч 6:10, Элч 13:9

+ 4:9 Элч 3:6-8

+ 4:11 Заб 117:22, Лкъ 20:17, 1 Пет 2:7

+ 4:12 Мат 1:21

+ 4:14 Элч 3:11

+ 4:19 Элч 5:29

+ 4:21 Лкъ 20:6, Лкъ 22:2, Элч 5:26

+ 4:24 Чыгъ 20:11

+ 4:26 Заб 2:1-2

+ 4:27 Лкъ 23:1, Лкъ 23:11, Элч 3:13

+ 4:29 Эф 6:19

+ 4:31 Элч 2:4, Элч 13:52

+ 4:32 Элч 2:44

+ 4:34 2 Кор 8:14

* 4:36 Левийлер – ибадатхананы къуллукъчулары. Сёзлюкге де къара.

+ 4:36 Элч 9:27, Элч 13:2, Элч 15:36, Гал 2:9

+ 5:12 Мк 16:20, Югь 10:23, Элч 3:11

+ 5:15 Мк 6:55, Элч 19:11-12

+ 5:17 Элч 4:1, Элч 23:8, Мк 15:10, Элч 13:45

+ 5:18 Лкъ 21:12, Элч 4:3

+ 5:19 Элч 12:7-10, Элч 16:26

+ 5:26 Лкъ 20:6, Лкъ 22:2, Элч 4:21

+ 5:27 Мат 10:17, Мат 26:59

+ 5:28 Элч 4:17-18, Мат 27:25

+ 5:29 Элч 4:19

+ 5:32 Лкъ 24:48, Югь 15:26

+ 5:33 Элч 7:54

* 5:34 Фарисейлер – ягьудилени арасында тувулунгъан дин ва сиясат бёлюк. Сёзлюкге де къара.

+ 5:34 Элч 22:3,

+ 5:37 Сан 1:2, Лкъ 2:2

+ 5:41 Мат 5:12, 1 Пет 4:13-14, 2 Кор 12:10

+ 6:1 Элч 9:29

+ 6:3 1 Тим 3:8

+ 6:5 Элч 8:5, Элч 21:8, Элч 2:11, Элч 13:43

+ 6:6 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 6:7 Элч 12:24, Элч 19:20

+ 6:10 Элч 4:8, Лкъ 21:15

+ 6:11 3 Пач 21:10, Мат 26:59

+ 6:13 Элч 21:28

+ 6:14 Мат 26:61, Югь 2:19-22, Мат 5:17

+ 7:2 Яр 11:31, Яр 12:4

+ 7:3 Яр 12:1

* 7:4 Килданилер – бырынгъы Месопотамияда яшагъан бир халкъ.

+ 7:4 Яр 11:32

+ 7:5 Яр 15:3, Яр 18:10, Яр 12:7, Яр 13:15, Яр 15:18

+ 7:6 Яр 15:13, Чыгъ 12:40

+ 7:7 Яр 15:14, Чыгъ 3:12

+ 7:8 Яр 17:9-14, Яр 21:2-4, Яр 25:26, Яр 29:31-35, Яр 30:5-24

+ 7:9 Яр 37:11, Яр 37:28, Яр 39:2

+ 7:10 Яр 41:37-43

+ 7:12 Яр 42:1-5

+ 7:13 Яр 43:1-15, Яр 45:1-4

+ 7:14 Яр 45:9-10, Яр 46:27

+ 7:15 Яр 46:5, Яр 46:28, Яр 49:33, Чыгъ 1:6

+ 7:16 Яр 50:25,

+ 7:17 Чыгъ 1:7, Чыгъ 1:12

+ 7:18 Чыгъ 1:8

+ 7:19 Чыгъ 1:10-11, Чыгъ 1:16

+ 7:20 Чыгъ 2:2-3, Ягь 11:23

+ 7:21 Чыгъ 2:3-10

+ 7:24 Чыгъ 2:11-12

+ 7:28 Чыгъ 2:13-14

+ 7:29 Чыгъ 2:15, Чыгъ 2:22, Чыгъ 18:3-5

+ 7:30 Чыгъ 3:2

+ 7:32 Чыгъ 3:6

+ 7:34 Чыгъ 3:5, Чыгъ 3:8-10

+ 7:35 Чыгъ 2:14

+ 7:36 Чыгъ 14:27-31, Такр 1:3, Такр 8:2

+ 7:37 Такр 18:15, Элч 3:22

+ 7:38 Чыгъ 19:3, Такр 5:27

+ 7:39 Чыгъ 16:3, Сан 11:4-6

+ 7:40 Чыгъ 32:1, Чыгъ 32:23

+ 7:41 Чыгъ 32:4-6,

+ 7:42 Такр 4:19, Заб 80:13

+ 7:43 3 Пач 11:5-7, 4 Пач 23:13,

+ 7:44 Чыгъ 38:21, Вагь 15:5, Чыгъ 25:40

+ 7:46 Заб 88:20-21, 2 Пач 7:1-2, 3 Пач 8:17

+ 7:47 3 Пач 6

+ 7:48 3 Пач 8:27, Элч 17:24

+ 7:51 Чыгъ 32:9, Такр 10:16, Такр 10:16,

+ 7:52 3 Пач 18:4, Мат 23:37

+ 7:53 Такр 33:2, Гал 3:19, Ягь 2:2

+ 7:54 Элч 5:33

+ 7:55 Чыгъ 24:16, Заб 109:1, Мк 16:19

+ 7:56 Мк 1:10, Заб 109:1, Мк 16:19, Элч 7:56, Ягь 1:3

+ 7:58 Лев 24:14-16, Сан 15:35-36, 3 Пач 21:13, Элч 8:1, Элч 22:20

+ 7:59 Заб 30:6, Лкъ 23:46

+ 7:60 Лкъ 22:41, Лкъ 23:34

+ 8:1 Элч 22:20, Югь 16:2, Мат 10:23

+ 8:3 Гал 1:13, 1 Кор 15:9, Фил 3:6

+ 8:4 Мк 4:14, Элч 11:19

+ 8:5 Элч 6:5, Элч 21:8

+ 8:7 Лкъ 4:35, Мк 16:17-18

+ 8:13 Мат 28:19, Элч 16:33, Элч 18:8

+ 8:14 Элч 1:8

+ 8:15 Элч 2:38

+ 8:16 Мат 28:19, Элч 19:5, Элч 10:44, Элч 11:15

+ 8:17 Элч 9:17, Элч 19:6

+ 8:22 2 Тим 2:25

+ 8:24 Чыгъ 8:8

+ 8:25 Югь 4:39

+ 8:26 Элч 5:19, Элч 10:4, Элч 11:13, Элч 12:7, Элч 27:23

+ 8:29 Элч 10:19

+ 8:31 Рум 10:14

+ 8:35 Лкъ 24:27

* 8:37 Бир бир грекче къолъязывларда «Филип огъар: „Эгер бютюн юрегингден иман сала бусанг, дагъы бир зат да тарыкъ тюгюл“, – дей. О да: „Иса Месигь Аллагьны Уланы экенине иман саламан“, – деп жавап бере» деген аят да ёлугъа.

* 8:39 Бир бир грекче къолъязывларда бу аятда «Эфиоп Аллагьны Ругьун къабул эте, Раббини малайиги буса Филипни алып гете» деген сёзлер де ёлугъа.

+ 8:39 4 Пач 2:16,

+ 9:1 Элч 8:3, Югь 16:2

+ 9:3 Элч 22:6-11, Элч 26:12-18

+ 9:10 Элч 22:12, Яр 22:1

+ 9:11 Элч 21:39, Элч 22:3

+ 9:15 Рум 1:5, Гал 1:15-16, 1 Тим 2:7,

+ 9:16 Элч 20:23, 1 Сал 3:3

+ 9:17 Элч 8:17, Элч 19:6

+ 9:19 Гал 1:17

+ 9:21 Гал 1:13, Гал 1:23

+ 9:22 1 Тим 1:12, Элч 18:28

+ 9:23 Элч 20:3, Элч 23:30

+ 9:25 1 Пач 19:12, 2 Кор 11:32-33

+ 9:27 Элч 4:36, Элч 13:2, Элч 15:36, Гал 2:9, 1 Кор 9:6, Гал 1:18-19

+ 9:29 Элч 6:1

+ 9:30 Элч 11:25

+ 9:34 Элч 3:6

* 9:36 Дорка – бу ат грекчеден «жайран» деп гёчюрюле.

+ 9:36 Югь 13:14, 1 Тим 2:10, 1 Тим 5:10

+ 9:40 Мат 9:25, Элч 28:8, Якъ 5:16

+ 9:41 Мк 1:31, Мк 5:41, Мк 9:27, Элч 3:7

+ 10:2 Мат 8:10, Лкъ 7:4-5

+ 10:3 Элч 3:1

+ 10:4 Элч 8:26, Вагь 8:4

+ 10:6 Элч 9:43

+ 10:9 Элч 11:5-14

+ 10:14 Лев 11:2, Такр 14:3,

+ 10:15 Мк 7:15-16, Рум 14:14, 1 Тим 4:4, Тит 1:15

+ 10:19 Элч 8:29

+ 10:22 Лкъ 7:4-5

+ 10:25 Элч 16:29

+ 10:26 Вагь 19:10, Вагь 22:8-9

+ 10:28 Югь 4:9, Югь 18:28

+ 10:34 Такр 10:17, Рум 2:11, Рум 10:12

+ 10:35 Рум 10:12

+ 10:37 Мк 1:14

+ 10:38 Мат 3:16, Югь 1:32-33, Мат 4:24, Лкъ 13:16

+ 10:42 Югь 5:22, Элч 17:31, 1 Пет 4:5, 2 Тим 4:1

+ 10:43 Лкъ 24:27, Рум 3:21

+ 10:46 Мк 16:17, 1 Кор 12:10

+ 10:47 Элч 2:4

+ 10:48 Элч 2:38

+ 11:2 Элч 15:1, Гал 2:12

+ 11:3 Лкъ 15:2, Гал 2:12

+ 11:5 Элч 10:9-32

+ 11:9 Мк 7:19, Элч 10:15

+ 11:12 Элч 15:9

+ 11:13 Элч 8:26

+ 11:15 Элч 10:44

+ 11:16 Элч 1:5

+ 11:17 Элч 2:38

+ 11:19 Элч 8:1

+ 11:22 Элч 4:36, Элч 9:27, Элч 13:1

+ 11:24 Элч 6:5

+ 11:25 Элч 9:30

+ 11:27 Элч 13:1, Элч 15:32

+ 11:28 Элч 21:10, Мат 24:7, Элч 18:2

+ 12:2 Лкъ 5:10, Мк 10:39

+ 12:3 Чыгъ 12:15

+ 12:4 Лкъ 22:33

+ 12:5 2 Кор 1:11, Эф 6:18

+ 12:7 Элч 8:26, Элч 16:26

+ 12:10 Элч 5:19, Элч 16:26

+ 12:11 Заб 33:7, Заб 90:11, 2 Кор 1:10

+ 12:12 Элч 13:5, Элч 15:37, 1 Пет 5:13, Кол 4:10, 2 Тим 4:11, Филим 1:24

+ 12:15 Мат 18:10-11, Ягь 1:14

+ 12:17 Элч 15:13, Элч 21:18, Якъ 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 12:23 Вагь 16:9, 2 Пач 24:16, 4 Пач 19:35

+ 12:24 Элч 6:7, Элч 19:20

+ 12:25 Элч 11:29-30, Элч 12:12

+ 13:1 Элч 11:27, Элч 4:36, Элч 11:22, Лкъ 3:1

+ 13:2 Лкъ 2:37, Рум 1:1, Гал 1:15

+ 13:5 Элч 12:12, Элч 15:37, Кол 4:10

+ 13:6 Мат 7:15

+ 13:9 Элч 4:8, Элч 6:10

+ 13:13 Элч 15:38

* 13:14 Сонгугюн – ягьудилерде сыйлы саналагъан гюн. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюн Аллагьгъа ибадат этмекден оьзге ишни кютмек гери урула болгъан. Сёзлюкге де къара.

+ 13:15 Лкъ 8:41, Элч 18:8

+ 13:17 Чыгъ 1:7, Чыгъ 12:51

+ 13:18 Чыгъ 16:35, Заб 94:10, Такр 9:7

+ 13:19 Такр 7:1, 1 Пач 12:11

+ 13:21 1 Пач 8:5, 1 Пач 9:1, 1 Пач 10:1, 1 Пач 13:1

+ 13:22 1 Пач 15:23, 1 Пач 13:14, Заб 88:20-21,

+ 13:24 Лкъ 3:3

+ 13:25 Лкъ 3:16, Югь 1:20, Югь 1:27

+ 13:27 Элч 3:17, Лкъ 24:26-27

+ 13:28 Лкъ 23:23

+ 13:29 Лкъ 23:53

+ 13:30 Лкъ 24:6

+ 13:31 Элч 1:3, Лкъ 24:48

+ 13:32 Заб 2:7, Ягь 1:5, Ягь 5:5

+ 13:34 Рум 6:9,

+ 13:35 Заб 15:10, Элч 2:27

+ 13:36 3 Пач 2:10, Элч 2:29

+ 13:38 Мат 1:21, 1 Югь 2:12

+ 13:39 Рум 3:20, Гал 2:16, Гал 3:11, Рум 3:28

+ 13:43 Элч 2:11, Элч 6:5

+ 13:45 Элч 5:17

+ 13:46 Элч 4:30, Эф 6:19, Мат 10:11, Мат 22:8, Вагь 3:4, Мк 12:9, Элч 18:6

+ 13:47 Элч 26:23

+ 13:50 1 Сал 2:15

+ 13:51 Мат 10:14, Мк 6:11, Лкъ 9:5

+ 13:52 Элч 2:4, Элч 4:31

+ 14:1 Элч 13:5

+ 14:3 Элч 4:30, Эф 6:19

+ 14:4 Мат 10:34, Лкъ 12:51

+ 14:6 Мат 10:23

+ 14:8 Элч 3:2

+ 14:9 Мат 9:2

+ 14:10 Элч 3:8

+ 14:11 Элч 28:6

* 14:14 Уьстюндеги опуракъларын йыртыв – бек къыйналмакълыкъны, къайгъырмакълыкъны белгиси гьисапда этилеген бир иш.

+ 14:14 Сан 14:6, Мк 14:63

+ 14:15 Чыгъ 20:11, 1 Сал 1:9

+ 14:17 Лев 26:4, Мат 5:45, Заб 103:15

+ 14:19 2 Кор 11:25

+ 14:22 Кол 1:23, Югь 15:20, 1 Пет 2:21, 1 Пет 5:9, 1 Сал 3:3, 2 Тим 3:12

+ 14:23 Элч 13:2, Элч 20:32

+ 14:26 Элч 13:3

+ 15:1 Лев 12:3

+ 15:2 Гал 5:2

+ 15:7 Элч 10:20

+ 15:8 3 Пач 8:39, Элч 1:24, Элч 10:44, Элч 10:47

+ 15:9 Элч 11:12, Заб 50:12

+ 15:10 Гал 5:1

+ 15:11 Эф 2:8, Тит 2:11, Тит 3:7

+ 15:13 Элч 12:17, Якъ 1:1, Гал 1:19, Гал 2:9

+ 15:20 1 Кор 8:1, 1 Кор 10:19-20, Вагь 2:14, Лев 3:17, Лев 17:14, Такр 12:23-24

+ 15:22 1 Пет 5:12, 2 Кор 1:19, 2 Сал 1:1

+ 15:24 Гал 1:7, Гал 5:10

+ 15:28 Элч 15:20

+ 15:32 Элч 11:27

* 15:34 Бир бир грекче къолъязывларда «Амма Сила онда къалма токъташды» деген аят да ёлугъа.

+ 15:35 Элч 13:1

+ 15:37 Элч 12:12, Элч 13:5, Кол 4:10

+ 15:38 Элч 13:13

+ 15:40 Элч 15:32

+ 16:1 Рум 16:21, 1 Кор 4:17, Фил 2:19, Кол 1:1, 1 Сал 3:2, 2 Сал 1:1, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 16:3 1 Кор 9:20, Гал 2:3

+ 16:4 Элч 15:28-29

+ 16:5 Элч 6:7

+ 16:6 Элч 18:23

+ 16:7 Фил 1:19

+ 16:8 Элч 20:5, 2 Кор 2:12, 2 Тим 4:13

+ 16:12 Фил 1:1

+ 16:14 Лкъ 24:45

+ 16:15 Элч 11:14, Элч 16:33-34

+ 16:18 Мк 9:38

+ 16:22 2 Кор 6:4-5, 2 Кор 11:23-25

+ 16:24 1 Сал 2:2

+ 16:25 Заб 41:9, Заб 118:62

+ 16:26 Элч 4:31, Элч 5:19, Элч 12:7, Элч 12:10

+ 16:27 3 Пач 20:39, Элч 12:19

+ 16:29 Элч 10:25

+ 16:30 Лкъ 3:10, Элч 2:37

+ 16:31 Мк 16:16, Рум 10:9

+ 16:33 Элч 11:14, Элч 16:15

+ 16:34 Югь 4:53, Элч 18:8

+ 16:37 Элч 22:25

+ 16:39 Мат 8:34

+ 16:40 Элч 16:14

+ 17:1 Фил 4:16

+ 17:2 Элч 13:5, Элч 14:1

+ 17:3 Лкъ 24:26-27

+ 17:5 1 Сал 2:14-16

+ 17:7 Лкъ 23:2

+ 17:16 2 Пет 2:8

* 17:18 Эпикурчулар – Эпикур деген грек философну якъчылары; олар ругь рагьатлыгъы инг оьр даражадагъы леззет, напсыны рази этмек яшавну маънасы деп токъташдыра болгъанлар. Олар дагъы да инсанны яшаву учун аллагьланы агьамиятлыгъы ёкъ, инсанланы яшаву аллагьлар булан байлавлу тюгюл деп токъташдыра болгъанлар.

* 17:18 Стоячылар – Зенон деген грек философ яратгъан философия агъымны якъчылары. Зенон якъчыларын Стоя деген ерде жыя болгъан. Олар, Аллагь аламны яратса да, О инсанланы ишлерине къошулмай деп гьисап эте болгъанлар.

* 17:19 Ареопакъ – бырынгъы Афинадагъы оьр дуван ва шолай да гьар тюрлю масъалалар къаралагъан ер.

+ 17:19 Мк 1:27

+ 17:24 Мат 11:25, 3 Пач 8:27, Элч 7:48

+ 17:25 Заб 49:8-12, Яр 2:7, Аюб 33:4

+ 17:26 Яр 3:20, Такр 32:8

+ 17:28 Сан 16:22, Аюб 12:10

+ 17:30 1 Пет 1:14, Рум 3:25-26, Эф 4:18

+ 17:31 Мат 12:36, Югь 5:22, Элч 10:42, 1 Пет 4:5

+ 18:2 Рум 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19, Элч 11:28

+ 18:4 Элч 13:5

+ 18:5 1 Сал 3:6

+ 18:6 Элч 13:46

+ 18:8 Лкъ 8:41, Элч 13:15, 1 Кор 1:14, Югь 4:53, Элч 16:34

+ 18:15 Элч 23:29

+ 18:18 Элч 18:2, Рум 16:1, Сан 6:5, Сан 6:9

+ 18:19 Элч 19:1, Элч 20:16

+ 18:21 Якъ 4:15

+ 18:23 Элч 16:6

+ 18:24 Элч 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Тит 3:13

+ 18:25 Лкъ 3:3, Элч 19:3

+ 18:26 Элч 4:30, Эф 6:19

+ 18:27 1 Кор 16:3, 2 Кор 3:1

+ 18:28 Элч 9:22

+ 19:1 Элч 18:21

+ 19:3 Элч 18:25

+ 19:4 Лкъ 3:3, Югь 1:7

+ 19:5 Мат 28:19, Элч 8:16

+ 19:6 Элч 8:17, Элч 9:17, Элч 10:46

+ 19:8 Элч 4:30, Эф 6:19

+ 19:12 Элч 5:15

+ 19:13 Мат 12:27, Мк 9:38, Лкъ 9:49

+ 19:15 Лкъ 4:34, Якъ 2:19

+ 19:18 Мк 1:5, Якъ 5:16

+ 19:20 Элч 6:7, Элч 12:24

+ 19:21 Рум 15:26, 1 Кор 16:5, Рум 15:23-24

+ 19:22 Элч 16:1

* 19:29 Театр – башлапгъы вакътилерде уьстю ачыкъ, кёп адамлар жыйылып олтуруп болагъан ер. Театрда халкъны яшаву булан байлавлу агьамиятлы масъалалагъа да къарала болгъан.

+ 19:29 Элч 19:29, Кол 4:10, Филим 1:24

+ 20:1 Элч 19:21

+ 20:3 Элч 9:23, Элч 23:30

+ 20:4 Элч 19:29, Эф 6:21, Кол 4:7, 2 Тим 4:12, 2 Тим 4:20, Тит 3:12

+ 20:5 Элч 16:8

+ 20:6 Чыгъ 12:15, Элч 12:3

+ 20:7 1 Кор 16:2, Вагь 1:10

+ 20:9 4 Пач 1:2

+ 20:10 3 Пач 17:21, 4 Пач 4:34

+ 20:16 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Лев 23:15, Такр 16:9, Элч 2:1

+ 20:18 Элч 18:19, 1 Сал 1:5

+ 20:23 Элч 9:16, Элч 21:33

+ 20:24 2 Тим 4:7

+ 20:26 Такр 8:19

+ 20:28 Югь 21:16-17, 1 Пет 5:2, 1 Пет 1:18-19

+ 20:29 Мат 7:15, Югь 10:12

+ 20:30 2 Пет 2:1, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1

+ 20:31 Мк 14:38

+ 20:32 Элч 14:23, 1 Пет 1:4

+ 20:33 1 Пач 12:3, 2 Кор 7:2

+ 20:34 Элч 18:3

+ 20:35 Мат 10:8

+ 20:36 Элч 21:5

+ 21:4 Элч 20:23

+ 21:5 Элч 20:36

+ 21:8 Элч 6:5, Элч 8:5

+ 21:9 4 Пач 22:14, Лкъ 2:36, Элч 2:17-18

+ 21:10 Элч 11:28

+ 21:11 3 Пач 11:30,

+ 21:12 Мат 16:21-23

+ 21:13 Элч 20:24, Фил 2:17

+ 21:18 Элч 12:17, Якъ 1:1

+ 21:20 Рум 10:2

+ 21:21 Рум 2:28-29, 1 Кор 7:19

+ 21:23 Сан 6:2-5, Сан 6:13

+ 21:24 Элч 18:18

+ 21:25 Элч 15:29

+ 21:26 Сан 6:9-12

+ 21:28 Элч 6:13,

+ 21:29 Элч 20:4

+ 21:33 Элч 20:23, Элч 21:11

+ 21:34 Элч 19:32

+ 21:39 Элч 9:11, Элч 22:3

+ 22:3 Элч 9:11, Элч 21:39, Элч 5:34, Фил 3:6

+ 22:4 Элч 8:3

+ 22:5 Элч 9:1-2

+ 22:6 Элч 9:3-6, Элч 26:12-18

+ 22:12 Элч 9:17

+ 22:15 Элч 9:15

+ 22:16 Элч 9:18

+ 22:17 Элч 9:26

+ 22:20 Элч 7:58

+ 22:25 Элч 16:37

+ 23:1 1 Кор 4:4, 2 Кор 1:12, 2 Тим 1:3, Ягь 13:18

+ 23:2 Элч 24:1, 3 Пач 12:24

+ 23:3 Такр 25:1-2

+ 23:4 Югь 18:22

+ 23:5 Чыгъ 22:28

+ 23:6 Элч 4:1, Фил 3:5, 1 Кор 15:13

+ 23:8 Мат 22:23, Лкъ 20:27

+ 23:9 Югь 12:29

+ 23:11 Элч 27:23

+ 23:24 Элч 24:3, Элч 25:14

+ 23:27 Элч 21:32-33, Элч 22:27

+ 23:28 Элч 22:30

+ 23:29 Элч 18:15

+ 23:30 Элч 9:23, Элч 20:3

+ 23:34 Элч 21:39

+ 24:1 Элч 23:2

+ 24:5 Лкъ 23:2

* 24:6-8 Бир бир грекче къолъязывларда «Оьзюбюзню Къанунубуз булан дуван этмеге сюйген эдик. 7 Амма Лисий деген асгербашы гелип, муну бизин къолубуздан гюч булан чыгъарып алды. 8 Муну айыплайгъанлагъа сени янынга гелсин деп буюрду» деген аятлар да ёлугъа.

+ 24:6 Элч 21:27-29

+ 24:15 Вагь 20:6, Вагь 20:13

+ 24:16 Элч 23:1, Ягь 13:18

+ 24:17 Рум 15:25-28, 1 Кор 16:1, Гал 2:10

+ 24:18 Элч 21:26

+ 24:21 Элч 23:6

+ 24:25 Элч 17:32

+ 25:3 Элч 23:12

+ 25:10 Рум 13:1

+ 25:12 Элч 23:11

+ 25:19 Элч 18:15, Элч 23:29

+ 25:24 Элч 22:22

+ 25:25 Лкъ 23:14, Элч 23:29

+ 26:1 Заб 118:46, Мат 10:18, Элч 9:15

+ 26:4 Гал 1:13

+ 26:5 Элч 23:6, Фил 3:5

+ 26:7 Мат 19:28, Якъ 1:1

+ 26:8 1 Кор 5:12

+ 26:9 Югь 16:2, 1 Тим 1:13

+ 26:10 Элч 8:3

+ 26:11 Элч 9:1

+ 26:12 Элч 9:3-6, Элч 22:6-11

+ 26:18 Ягь 2:14-15

+ 26:20 Элч 9:20

+ 26:21 Элч 21:27, Элч 21:30

+ 26:23 1 Кор 15:20, Кол 1:18, Вагь 1:5, Элч 13:47

+ 26:29 Элч 21:33

+ 26:31 Элч 23:29

+ 26:32 Элч 25:12

+ 27:1 Элч 25:12

+ 27:2 Элч 19:29

+ 27:6 Элч 28:11

* 27:9 Оразаны гюню – ягьудилени гюзню башындагъы айрыча агьамиятлы гьисаплангъан гюню.

+ 27:14 Мк 4:37

+ 27:23 Элч 8:26

+ 27:24 Элч 23:11

+ 27:26 Элч 28:1

* 27:27 Адриа денгиз – Орта денгизни Италия, Сицилия ва Греция пачалыкъларыны арасындагъы бир бёлюгюне бырынгъы заманларда шолай айта болгъан.

+ 27:34 1 Пач 14:45, 2 Пач 14:11, 3 Пач 1:52, Лкъ 21:18

+ 27:35 Мат 15:36

+ 27:43 Элч 27:3

+ 28:5 Заб 90:13, Мк 16:18, Лкъ 10:19

+ 28:6 Элч 14:11

+ 28:8 Элч 9:40, Якъ 5:16

+ 28:11 Элч 27:6

+ 28:18 Элч 23:29, Элч 26:31-32

+ 28:23 Лкъ 24:27

+ 28:25 Мат 15:7

+ 28:27 Мат 13:15, Мк 4:12, Югь 12:40

+ 28:28 Лкъ 3:6

* 28:29 Бир бир грекче къолъязывларда «Бу сёзлени эшитген заманда, ягьудилер бир бири булан кёп эрише туруп чыгъып гетелер» деген аят да ёлугъа.

+ 28:31 Элч 4:29, Эф 6:19

+ 1:2 Лкъ 1:69-70, Тит 1:1-2

+ 1:3 Мат 1:1

+ 1:5 Элч 9:15

+ 1:7 1 Кор 1:2

+ 1:8 Рум 16:19, Фил 1:3, 2 Тим 1:3, Филим 1:4

+ 1:9 Рум 9:1, 2 Кор 1:23, Фил 1:8, 1 Сал 2:5

+ 1:10 Рум 15:32

+ 1:13 Рум 15:22-23, 1 Сал 2:18, Фил 4:17

+ 1:14 1 Кор 9:16

+ 1:16 Мк 8:38, Фил 1:20, Рум 2:9-10, 1 Кор 1:18

+ 1:17 Рум 3:21, Гал 3:11, Ягь 10:38

+ 1:18 Эф 5:6, Кол 3:6

+ 1:19 Элч 14:17, Элч 17:24-27

+ 1:20 Заб 18:2-5

+ 1:21 4 Пач 17:15, Эф 4:17-18

+ 1:22 Айт 21:30, 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19

+ 1:23 Чыгъ 20:4-5, Такр 4:16-18, Заб 105:20,

+ 1:24 Заб 80:13,

+ 1:26 Кол 3:5

+ 1:27 Лев 18:22, Лев 20:13

+ 1:31 2 Тим 3:2-4

+ 1:32 Рум 6:21

+ 2:1 2 Пач 12:5-7, Мат 7:2, Лкъ 6:37, Югь 8:7

+ 2:4 2 Пет 3:9, 2 Пет 3:15, Вагь 2:21

+ 2:5 Якъ 5:3

+ 2:6 Айт 24:12

+ 2:9 1 Пет 4:17, Рум 1:16,

+ 2:10 1 Пет 1:7

+ 2:11 Такр 10:17, Мат 22:16, Лкъ 20:21, Элч 10:34

+ 2:12 1 Кор 9:21

+ 2:13 Лкъ 11:28, Якъ 1:22-23

+ 2:17 Рум 3:27, Рум 9:4-5

+ 2:19 Югь 9:40

+ 2:21 Чыгъ 20:15, Мат 23:3

+ 2:22 Чыгъ 20:14

+ 2:25 Гал 5:3

+ 2:26 Эф 2:11

+ 2:27 2 Кор 3:6, Мат 12:41

+ 2:28 Рум 9:6-8, 1 Кор 7:19

+ 2:29 Такр 10:16, Такр 30:6, Эф 2:11, Фил 3:3, Кол 2:11, 2 Кор 10:18

+ 3:1 Югь 4:22

+ 3:2 Такр 4:8, Заб 147:9

+ 3:3 Рум 9:6, 2 Тим 2:13

+ 3:4 Заб 50:6

+ 3:7 Рум 9:19

+ 3:8 Рум 6:1, Рум 6:15, 2 Кор 6:8

+ 3:9 Рум 5:12, Гал 3:22, Рум 1:18-32, Рум 2

+ 3:12 Заб 13:1-3,

+ 3:13 Заб 5:10, Заб 139:4

+ 3:14 Заб 9:28

+ 3:17 Айт 1:16,

+ 3:18 Заб 35:2

+ 3:20 Заб 142:2, Элч 13:39, Гал 2:16, Гал 3:11, Рум 7:7

+ 3:21 Рум 1:17, Гал 2:16, Лкъ 24:27, Элч 10:43

+ 3:23 3 Пач 8:46, Заб 142:2, Айт 20:9, 1 Югь 1:8-10

+ 3:24 Тит 3:7

+ 3:25 Югь 1:29, 1 Югь 2:2, Элч 17:30, Рум 2:4

+ 3:27 Рум 2:17, 1 Кор 1:29, Эф 2:9

+ 3:28 Элч 13:39

+ 3:29 Рум 9:24, Рум 10:12

+ 3:30 Такр 6:4-5, Гал 3:20, Гал 3:8

+ 3:31 Мат 5:17

+ 4:3 Яр 15:6, Якъ 2:23, Гал 3:6

+ 4:5 Рум 3:22

+ 4:6 Заб 31:1-2

+ 4:8 2 Кор 5:19

+ 4:9 Рум 3:30

+ 4:11 Яр 15:6, Яр 17:10

+ 4:13 Яр 17:4-6, Гал 3:16, Ягь 7:6

+ 4:14 Гал 3:17-18

+ 4:15 1 Кор 15:56, Гал 3:10, Рум 7:7

+ 4:16 Гал 3:22

+ 4:17 Яр 17:5, Югь 5:21

+ 4:18 Яр 15:5

+ 4:19 Яр 17:17, Ягь 11:12, Яр 18:11

+ 4:22 Яр 15:6

+ 4:24 1 Кор 9:9-10, Рум 10:9

+ 4:25 Мат 20:28, Гал 1:4, 2 Кор 5:21

+ 5:1 Гал 3:28

+ 5:2 Рум 8:17, Эф 3:16, Фил 3:21

+ 5:3 Мат 5:11-12, 2 Кор 12:10, Якъ 1:3-4

+ 5:5 Элч 2:17, Тит 3:6

+ 5:8 Югь 3:16, 1 Югь 4:10

+ 5:9 Рум 3:25, Мат 3:7, 1 Сал 1:10

+ 5:10 2 Кор 5:18-20, Эф 2:16, Кол 1:20-21

+ 5:12 Яр 3:6, Якъ 1:15, Рум 6:23, Рум 3:9, Эф 2:3

+ 5:13 Рум 3:20

+ 5:14 1 Кор 15:45

+ 5:15 1 Кор 15:21, 2 Кор 5:14

+ 5:17 Вагь 22:5

+ 5:18 Югь 12:32

+ 5:19 Ягь 5:8

+ 5:20 Гал 3:19

+ 5:21 Югь 1:17

+ 6:2 1 Пет 2:24, Гал 2:19, Гал 5:24, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 6:4 1 Пет 3:21, Гал 3:27, 2 Кор 5:17, Эф 4:24, Кол 2:12, Кол 3:10

+ 6:5 2 Кор 4:10, Фил 3:10

+ 6:6 Гал 2:19-20, Гал 5:24, Гал 6:14

+ 6:7 1 Пет 4:1

+ 6:8 2 Тим 2:11, Вагь 20:4

+ 6:9 Рум 14:9, Вагь 1:18

+ 6:10 Ягь 7:27

+ 6:12 Заб 18:14

+ 6:13 Кол 3:5, Рум 12:1

+ 6:16 Югь 8:34

+ 6:18 Югь 8:32, Югь 8:34, Якъ 2:12, 1 Пет 2:16, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1

+ 6:22 1 Кор 7:22

+ 6:23 Якъ 1:15, Рум 5:12

+ 7:2 1 Кор 7:39

+ 7:3 Мат 5:32

+ 7:4 Гал 5:22, Эф 5:19, Гал 2:19, Гал 5:18, Эф 2:15, Кол 2:14

+ 7:6 Рум 6:4

+ 7:7 Рум 3:20, Рум 4:15, Чыгъ 20:17

+ 7:8 1 Кор 15:56

+ 7:10 Лев 18:5

+ 7:12 Такр 4:8, Заб 18:8-9

+ 7:15 Гал 5:17

+ 7:16 1 Тим 1:8

+ 7:18 Яр 6:5, Аюб 14:4, Заб 50:5

+ 7:19 Гал 5:17

+ 7:22 Заб 1:2

+ 7:23 1 Пет 2:11, Гал 5:17

+ 8:2 1 Кор 15:45

+ 8:3 Ягь 7:18, Фил 2:7, Лев 16:5, 2 Кор 5:21

+ 8:4 Гал 5:16, Гал 5:25

+ 8:5 Гал 5:19-25

+ 8:7 Якъ 4:4, 1 Кор 2:14

+ 8:9 1 Кор 3:16, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16, 1 Югь 3:24, 1 Пет 1:11, Ягьуда 1:19

+ 8:11 Югь 5:21, Элч 2:24

+ 8:13 Кол 3:5, Лев 18:5

+ 8:14 Такр 14:1, Мат 5:9, Югь 1:12, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1

+ 8:15 2 Тим 1:7, 1 Кор 2:12

+ 8:16 1 Югь 3:2, Гал 3:26, Эф 1:5, 1 Югь 3:24, 2 Кор 1:22, Эф 1:13

+ 8:17 Гал 3:29, Гал 4:7, Эф 3:6, Тит 3:7, 2 Кор 1:5, Фил 3:10, Кол 1:24, 1 Пет 5:1, Рум 5:2, Эф 3:16, Фил 3:21

+ 8:18 2 Кор 4:17

+ 8:20 Яр 3:17-19,

+ 8:23 2 Кор 5:2, Гал 5:5

+ 8:24 2 Кор 4:18, Ягь 11:1

+ 8:27 1 Пач 16:7, 3 Пач 8:39, Айт 21:2,

+ 8:29 Мат 28:10, Югь 20:17, Кол 1:15, Ягь 2:11, 1 Югь 3:2, 2 Кор 3:18, Фил 3:21

+ 8:30 Югь 17:22

+ 8:31 Сан 14:9, Заб 117:6

+ 8:32 Югь 3:16

+ 8:33 Мк 13:20, Лкъ 18:7, Кол 3:12, Тит 1:1,

+ 8:34 Заб 109:1, Мк 16:19, Элч 7:55-56, 1 Югь 2:1, Рум 8:34, Ягь 7:25

+ 8:36 Заб 43:23, 1 Кор 4:9

+ 8:37 Югь 16:33, 1 Кор 15:57

+ 8:38 1 Пет 3:22, 1 Кор 15:24, Эф 1:21

+ 9:1 2 Кор 11:10, 1 Тим 2:7, Рум 1:9, Фил 1:8

+ 9:3 1 Кор 16:22, Гал 1:8

+ 9:6 Рум 3:3, Югь 1:47, Рум 2:28

+ 9:7 Яр 21:12, Ягь 11:17

+ 9:8 Гал 4:23, Гал 4:28

+ 9:9 Яр 18:10

+ 9:10 Яр 25:21

+ 9:11 Яр 25:23

+ 9:14 Такр 32:4, Аюб 34:10

+ 9:15 Чыгъ 33:19

+ 9:17 Чыгъ 9:16

+ 9:19 Рум 3:7

+ 9:20 Аюб 9:32, Аюб 33:13, Аюб 39:32,

+ 9:21 2 Тим 2:20

+ 9:22 Айт 16:4

+ 9:24 Рум 3:29

+ 9:25 1 Пет 2:10

+ 9:30 Гал 2:16, Гал 3:24

+ 9:31 Гал 5:4, Рум 11:7, Фил 3:9

+ 9:33 1 Пет 2:6-8, Рум 10:11

+ 10:2 Элч 21:20

+ 10:3 Рум 1:17, Рум 3:21

+ 10:4 Мат 5:17, Гал 3:24

+ 10:5 Лев 18:5, Гал 3:12, Фил 3:9

+ 10:6 Такр 9:4, Такр 30:12

+ 10:7 Вагь 9:1

+ 10:8 Такр 30:12-14

+ 10:9 Мат 10:32, Лкъ 12:8, Мк 16:16, Элч 16:31

+ 10:11 1 Пет 2:6, Рум 9:33

+ 10:12 Элч 10:34-36, Рум 3:29

+ 10:13 Элч 2:21

+ 10:14 Элч 8:31

+ 10:16 Югь 12:38

+ 10:17 Гал 3:2

+ 10:18 Заб 18:5

+ 10:19 Такр 32:21

+ 11:1 2 Кор 11:22, Фил 3:5

+ 11:2 1 Пач 12:22, Заб 93:4

+ 11:3 3 Пач 19:10, 3 Пач 19:14

+ 11:4 3 Пач 19:18

+ 11:5 Рум 9:27

+ 11:7 Рум 9:31

+ 11:8 Такр 29:4

+ 11:10 Заб 68:23-24

+ 11:13 Элч 9:15, Рум 15:16

+ 11:15 Лкъ 15:24, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13, Вагь 3:1

+ 11:16 Сан 15:18-21,

+ 11:17 Югь 15:5

+ 11:21 1 Кор 10:12

+ 11:28 Такр 10:15

+ 11:30 Эф 2:2, Кол 1:21, Тит 3:3

+ 11:33 Кол 2:3, Заб 35:7, Заб 138:6

+ 11:34 1 Кор 2:16

+ 11:35 Аюб 35:7, Аюб 41:11

+ 11:36 1 Кор 8:6, Кол 1:16, Ягь 2:10, 2 Пет 3:18, Эф 3:21

+ 12:1 Рум 6:13

+ 12:2 Эф 5:17, 1 Сал 4:3, 2 Кор 4:16, Эф 4:23

+ 12:3 Эф 3:2,

+ 12:4 1 Кор 12:12-14, Эф 4:16

+ 12:5 1 Кор 10:17, 1 Кор 12:27, Эф 4:25

+ 12:6 1 Пет 4:10, 1 Кор 12:4

+ 12:7 1 Кор 12:5

+ 12:8 1 Тим 5:17, 2 Кор 9:7

+ 12:9 1 Пет 1:22, 1 Тим 1:5, Заб 96:10,

+ 12:10 Югь 13:34, 1 Пет 1:22, 2 Пет 1:7, 1 Сал 4:9, Ягь 13:1, Фил 2:3

+ 12:12 Лкъ 18:1, Лкъ 21:36, Эф 6:18, Кол 4:2, 1 Сал 5:17

+ 12:13 Рум 15:25, 1 Кор 16:1, 1 Тим 6:18

+ 12:14 Аюб 31:29-30, Мат 5:44, 1 Пет 3:9

+ 12:15 1 Кор 12:26

+ 12:16 1 Пет 3:8, Фил 2:2

+ 12:17 Лев 19:18, 1 Пет 3:9, 1 Сал 5:15

+ 12:18 Мк 9:50, 2 Кор 13:11, 1 Сал 5:13

+ 12:19 Айт 20:22, Такр 32:35, Ягь 10:30

+ 12:20 4 Пач 6:22, Айт 25:21-22, Мат 5:44, Айт 25:21-22

+ 13:1 1 Пет 2:13, Тит 3:1

+ 13:4 1 Пет 2:14,

+ 13:7 1 Пет 2:17, Мат 17:27, Мат 22:21, Мк 12:17

+ 13:8 Лев 19:13, Югь 13:34

+ 13:9 Чыгъ 20:13-17, Лев 19:18

+ 13:10 Югь 14:15

+ 13:11 Эф 5:14

+ 13:12 Югь 1:9, Югь 8:12, 1 Югь 2:8, Эф 5:8, 1 Сал 5:5, Эф 5:11, Эф 6:11, 1 Сал 5:8

+ 13:13 1 Сал 4:12

+ 13:14 Гал 3:27, Якъ 4:1, 1 Пет 2:11, Рум 7:23, Гал 5:16, Гал 5:24

+ 14:1 Рум 15:1, 1 Кор 8:9-11, 1 Кор 9:22

+ 14:2 1 Тим 4:3

+ 14:3 Кол 2:16

+ 14:4 Мат 7:1, Якъ 4:11

+ 14:5 Гал 4:10, Кол 2:16

+ 14:6 Мат 15:36, 1 Кор 10:30-31

+ 14:7 Рум 6:2, Рум 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 14:8 1 Пет 4:2, Гал 2:20, 2 Кор 5:15, Фил 1:20

+ 14:9 1 Сал 5:10

+ 14:10 Мат 7:1, Лкъ 6:37, 2 Кор 5:10

+ 14:11 Фил 2:10-11

+ 14:12 Мат 12:36, Мат 25:19, Гал 6:5

+ 14:13 Мат 7:1

+ 14:14 Лев 11:2, Такр 14:3, Мк 7:15-16, Элч 10:15, 1 Кор 8:8

+ 14:15 1 Кор 8:11

+ 14:17 Кол 2:16, Ягь 9:10, Гал 5:22

+ 14:19 2 Тим 2:22

+ 14:20 Тит 1:15, 1 Кор 8:9-13

+ 15:1 Рум 14:1, Гал 6:2

+ 15:2 Фил 2:4-5

+ 15:3 Фил 2:5, Фил 2:8, Заб 68:10

+ 15:4 Рум 4:23-24

+ 15:5 Рум 12:16

+ 15:9 Рум 3:29, 2 Пач 22:50, Заб 17:50

+ 15:10 Такр 32:43

+ 15:11 Заб 116:1

+ 15:16 Элч 9:15, Рум 11:13

+ 15:19 Элч 15:12, 2 Кор 12:12

+ 15:20 1 Кор 3:10-11

+ 15:22 Рум 1:13, 1 Сал 2:18

+ 15:23 Элч 19:21

+ 15:25 Элч 24:17, 1 Кор 16:3, 2 Кор 9:1

+ 15:26 Элч 19:21, 2 Кор 8:4

+ 15:27 1 Кор 9:11

+ 15:31 2 Кор 1:10-11, 2 Сал 3:2

+ 15:32 Рум 1:10

+ 15:33 2 Кор 13:11, Фил 4:9, 1 Сал 5:23, 2 Сал 3:16, Ягь 13:20

+ 16:1 Элч 18:18

+ 16:2 Фил 2:29

+ 16:3 Элч 18:2, 1 Кор 16:19, 2 Тим 4:19

+ 16:5 Кол 4:15

+ 16:13 Мк 15:21

+ 16:16 1 Пет 5:14, 1 Кор 16:20, 2 Кор 13:12, 1 Сал 5:26

+ 16:17 1 Тим 6:3, 2 Югь 1:10

+ 16:18 2 Пет 2:3, Кол 2:4

+ 16:19 Рум 1:8

+ 16:20 Рум 15:33, Яр 3:15

+ 16:21 Элч 16:1

* 16:22 Мунда Павелни бу кагъызын язгъан Тертийни гьакъында сёйлене.

+ 16:23 1 Кор 1:14

* 16:24 Бир бир грекче къолъязывларда «Сизин барыгъыз да булан Раббибиз Иса Месигьни рагьмусу болсун. Амин» деген аят да ёлугъа.

+ 16:25 Эф 1:9, Кол 1:26

+ 16:26 Кол 4:3-4

+ 16:27 Ягьуда 1:24-25

+ 1:2 Элч 18:1-17, Рум 1:7

+ 1:5 2 Кор 8:7, 2 Кор 9:11

+ 1:7 Лкъ 17:30, 1 Сал 3:13, 1 Сал 4:16-18, Фил 3:20

+ 1:8 Фил 1:6

+ 1:9 Югь 17:21, 1 Югь 1:3, 1 Сал 5:24, 2 Сал 3:3, Ягь 10:23

+ 1:10 1 Кор 11:18

+ 1:11 1 Кор 3:3

+ 1:12 Элч 18:24, Элч 19:1, 1 Кор 3:4-5, 1 Кор 4:6, 1 Кор 6:12, Тит 3:13, Югь 1:42

+ 1:13 Эф 4:4-5

+ 1:14 Элч 18:8, Рум 16:23

+ 1:16 1 Кор 16:15

+ 1:17 2 Кор 10:10

+ 1:18 1 Кор 2:1, 2 Кор 2:15, Рум 1:16

+ 1:20 Айт 21:30, Рум 1:22, 1 Кор 3:19

+ 1:22 Мат 12:38, Мк 8:11, Югь 2:18, Югь 4:48, Югь 6:30

+ 1:23 Гал 5:11

+ 1:24 1 Кор 2:7, Кол 2:3

+ 1:28 Якъ 2:5

+ 1:29 Рум 3:27, Эф 2:9

+ 1:30 Эф 1:7, Фил 3:9

+ 1:31 2 Кор 10:17

+ 2:1 1 Кор 1:18, 2 Кор 2:15

+ 2:2 Гал 6:14

+ 2:3 2 Кор 11:30, 2 Кор 12:5, Гал 4:13

+ 2:4 1 Кор 4:20

+ 2:5 2 Кор 4:7, 2 Кор 6:7

+ 2:6 Фил 3:15

+ 2:7 Кол 2:3

+ 2:8 Югь 7:48, Элч 13:27

+ 2:10 Мат 16:17, 1 Югь 2:20

+ 2:11 Айт 20:27

+ 2:12 Рум 8:15

+ 2:13 2 Кор 1:12, Югь 6:45

+ 2:14 Югь 14:17, Рум 8:7

+ 2:16 Рум 11:34

+ 3:2 1 Пет 2:2, Ягь 5:13

+ 3:3 1 Кор 1:10-11, Гал 5:19-20

+ 3:5 Элч 18:24, Элч 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 4:6, 1 Кор 16:12, Эф 3:7, Кол 1:25

+ 3:6 Элч 18:4-11, Элч 18:27-28, Югь 4:36-38

+ 3:7 Гал 6:3

+ 3:8 Мат 16:27, 2 Югь 1:8

+ 3:9 2 Кор 6:1, Эф 2:20-22

+ 3:10 Рум 15:20

+ 3:11 Эф 2:20, Кол 2:7, Вагь 21:14

+ 3:13 1 Кор 1:7, 1 Кор 4:5, 1 Пет 1:7

+ 3:16 Рум 8:9, 1 Кор 6:19, 2 Кор 6:16

+ 3:17 Эф 2:21

+ 3:19 Айт 21:30, 1 Кор 1:20, Аюб 5:13

+ 3:20 Заб 93:10-11

+ 3:23 2 Кор 10:7, Гал 3:29

+ 4:4 Элч 23:1, Аюб 9:2, Аюб 9:15

+ 4:5 Мат 7:1, Рум 2:1, Аюб 12:22, 2 Кор 10:18

+ 4:6 Элч 18:24, Элч 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5

+ 4:7 Югь 3:27

+ 4:8 Вагь 3:17

+ 4:9 Рум 8:36

+ 4:10 2 Кор 11:19, 2 Кор 13:9

+ 4:11 2 Кор 11:27, Фил 4:12

+ 4:12 Элч 18:3, Мат 5:44, 1 Пет 3:9, Рум 12:14

+ 4:14 2 Кор 6:13

+ 4:15 Филим 1:10

+ 4:16 1 Кор 11:1, 1 Сал 3:7, 2 Сал 3:7

+ 4:17 Элч 16:1, 1 Кор 16:10, 1 Тим 1:2

+ 4:19 1 Кор 11:34, 1 Кор 16:5, 2 Кор 1:15-16

+ 4:20 1 Кор 2:4

+ 4:21 2 Кор 10:2, 2 Кор 13:2

+ 5:1 2 Кор 12:21, Лев 18:8, Такр 22:30, Такр 27:20,

+ 5:3 Кол 2:5

+ 5:5 2 Кор 2:6, 1 Тим 1:20, Айт 23:14

+ 5:6 Мат 13:33, Лкъ 13:21, Гал 5:9

+ 5:7 Чыгъ 12:15, Такр 16:3

+ 5:8 Мк 8:15, Лкъ 12:1

+ 5:9 Эф 5:11, 2 Сал 3:14

+ 5:11 2 Сал 3:6

+ 5:12 Мк 4:11, Такр 17:7

+ 6:1 Мат 18:17

+ 6:2 Мат 19:28

+ 6:5 1 Кор 15:34

+ 6:7 Мат 5:39-40

+ 6:9 Гал 5:21, Эф 5:5, Чыгъ 20:14, Ягь 13:4

+ 6:10 Мк 7:21-23, Гал 5:19-21

+ 6:11 Эф 2:2, Югь 13:8, Эф 5:26, Тит 3:5, Ягь 10:22

+ 6:12 1 Кор 10:23

+ 6:15 Эф 5:30

+ 6:16 Яр 2:24, Мк 10:7-8, Эф 5:31

+ 6:17 Эф 4:4

+ 6:18 Гал 5:19, Эф 5:3, 1 Сал 4:3

+ 6:19 Рум 14:7

+ 6:20 2 Пет 2:1, 1 Кор 7:23

+ 7:3 Чыгъ 21:10

+ 7:5 Чыгъ 19:15, Мат 4:3, 1 Сал 3:5

+ 7:6 2 Кор 8:8

+ 7:7 Мат 19:11-12, 1 Кор 12:4, 1 Пет 4:10

+ 7:9 1 Тим 5:14

+ 7:10 Мк 10:9

+ 7:11 Мк 10:11

+ 7:16 1 Пет 3:1

+ 7:18 Элч 15:1-2, Гал 5:2

+ 7:19 Рум 2:28-29, Гал 3:28, Гал 5:6, Кол 3:11

+ 7:22 Югь 8:32, Якъ 2:12, 1 Пет 2:16, Рум 6:18, 2 Кор 3:17, Гал 5:1, Филим 1:16, Рум 6:22

+ 7:23 1 Кор 6:20, Лев 25:42, Лев 25:55

+ 7:25 2 Кор 8:10-11

+ 7:30 2 Кор 6:10

+ 7:31 1 Пет 4:7, 1 Югь 2:17

+ 7:32 Мат 6:25, Лкъ 10:41

+ 7:38 Ягь 13:4

+ 7:39 Рум 7:2

+ 8:1 Элч 15:20, Элч 15:29, 1 Кор 13:4-13

+ 8:2 Гал 6:3

+ 8:3 Гал 4:9

+ 8:4 Такр 4:35, Такр 6:4-5, 1 Пач 12:21,

+ 8:6 Эф 4:6, Югь 1:3, Рум 11:36, Кол 1:16, Ягь 1:2

+ 8:7 1 Кор 10:28-29

+ 8:8 Мк 7:19, Элч 10:12-15, Рум 14:14

+ 8:10 Рум 14:1, Элч 15:29, 1 Кор 10:19, Вагь 2:14

+ 8:11 Рум 14:15

+ 8:13 Рум 14:21

+ 9:1 1 Сал 2:6-7, Филим 1:8, Элч 9:3-6

+ 9:4 2 Сал 3:8-9

+ 9:5 Мк 6:3, Югь 2:12, Югь 7:3, Элч 1:14, 1 Кор 9:5, Гал 1:19, Мк 1:30

+ 9:6 Элч 4:36, Элч 13:2, Элч 15:36, Гал 2:9

+ 9:7 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:3, Айт 27:18

+ 9:9 Такр 25:4, 1 Тим 5:18

+ 9:10 Рум 4:23-24, 2 Тим 2:6

+ 9:11 Рум 15:27, Гал 6:6

+ 9:13 Лев 6:16, Лев 6:26

+ 9:14 Лкъ 10:7, 1 Тим 5:18

+ 9:15 Элч 18:3

+ 9:16 Рум 1:14

+ 9:17 Гал 2:7

+ 9:18 2 Кор 11:7, 2 Кор 11:9

+ 9:19 2 Кор 4:5

+ 9:20 Элч 16:3, Элч 21:23-26

+ 9:21 Рум 2:12, Рум 2:14, Гал 2:3

+ 9:22 2 Кор 11:29, 1 Кор 10:33

+ 9:24 Гал 5:7

+ 9:25 1 Пет 5:4, Фил 3:14, 2 Тим 2:5

+ 10:1 Чыгъ 13:21, Чыгъ 14:22

+ 10:3 Чыгъ 16:15, Чыгъ 16:35, Такр 8:3

+ 10:5 Сан 14:29, Сан 14:36-37

+ 10:6 Сан 11:4-6, Заб 77:18

+ 10:7 Чыгъ 32:6

+ 10:8 Сан 25:1-9

+ 10:9 Заб 94:9, Сан 21:5-6

+ 10:10 Сан 14:29-37

+ 10:11 Рум 4:23

+ 10:12 Рум 11:20-21

+ 10:13 1 Кор 1:9, Аюб 5:19, Заб 33:20, 2 Пет 2:9

+ 10:14 1 Югь 5:21

+ 10:16 Мк 14:22-23, Югь 6:51, 1 Кор 11:23-26

+ 10:17 Рум 12:5, 1 Кор 12:12-13, Эф 4:25

+ 10:18 Лев 3:3, Лев 7:15

+ 10:19 Элч 15:29, 1 Кор 8:4, Вагь 2:14

+ 10:20 Такр 32:17, Заб 105:37

+ 10:21 2 Кор 6:15

+ 10:22 Такр 32:21,

+ 10:23 1 Кор 6:12

+ 10:24 1 Кор 13:5, Фил 2:21

+ 10:25 1 Кор 8:7

+ 10:26 Заб 23:1

+ 10:27 Лкъ 10:8

+ 10:30 Рум 14:6

+ 10:31 Кол 3:17

+ 10:32 1 Кор 8:13, Рум 14:13

+ 10:33 1 Кор 9:22, 2 Кор 12:14

+ 11:1 1 Кор 4:16, 1 Сал 1:6, 2 Сал 3:7

+ 11:3 Эф 1:22, Эф 4:15, Яр 3:16, Эф 5:23, Югь 14:28, 1 Кор 15:24

+ 11:5 4 Пач 22:14, Лкъ 2:36, Элч 21:9

+ 11:6 Такр 21:12

+ 11:7 Яр 1:26

+ 11:8 Яр 2:21-23

+ 11:9 Яр 2:18

+ 11:11 Гал 3:28

+ 11:15 Сан 5:18

+ 11:18 1 Кор 1:10-12

+ 11:19 1 Югь 2:19

+ 11:22 Айт 17:5

+ 11:23 Гал 1:12

+ 11:24 Лкъ 22:19

+ 11:25 Лкъ 22:20

+ 11:27 Югь 6:53-56

+ 11:32 Айт 3:12

+ 12:1 1 Кор 14:1

+ 12:2 Эф 2:12

+ 12:3 1 Югь 4:2-3

+ 12:4 Рум 12:6, Эф 4:4-6

+ 12:5 Рум 12:7

+ 12:6 Фил 2:13

+ 12:9 Мат 17:20, 1 Кор 13:2

+ 12:10 Мк 16:17, Элч 2:4, Элч 10:46, 1 Кор 14:2

+ 12:12 Рум 12:5, 1 Кор 10:17, Эф 4:25

+ 12:13 Гал 5:6, Эф 2:14, Кол 3:11

+ 12:26 Рум 12:15

+ 12:27 Рум 12:5, Эф 1:23, Эф 4:12, Кол 1:18, Кол 1:24

+ 12:28 Элч 11:27, Эф 4:11

+ 12:31 1 Кор 14:1, 1 Кор 14:39

+ 13:2 Элч 2:18, Мат 17:20, Мк 11:23, 1 Кор 12:9

+ 13:11 Эф 4:14

+ 13:12 Мат 5:8, 1 Югь 3:2, 1 Кор 8:3, Гал 4:9

+ 14:1 1 Кор 16:14, 1 Кор 12:1

+ 14:5 Сан 11:29

+ 14:8 Сан 10:9

+ 14:15 Якъ 5:13, Эф 5:19

+ 14:16 2 Кор 1:20, Вагь 3:14

+ 14:20 Эф 4:14, Мат 18:3, 1 Кор 2:6

+ 14:22 Элч 2:6

+ 14:23 Элч 2:13

+ 14:26 2 Кор 12:19, 2 Кор 13:10

+ 14:29 1 Югь 4:1, 1 Сал 5:20-21

+ 14:34 1 Тим 2:11-12, Яр 3:16, 1 Пет 3:1, Эф 5:22, Кол 3:18

+ 14:39 1 Кор 12:31, 1 Кор 14:1

+ 14:40 Кол 2:5

+ 15:2 Гал 3:4

+ 15:3 Лкъ 24:27

+ 15:4 Заб 15:10,

+ 15:5 Лкъ 24:34, Лкъ 24:36

+ 15:7 Элч 12:17, Лкъ 24:50, Элч 1:3-4

+ 15:8 2 Кор 12:11

+ 15:9 Эф 3:7-8, Элч 8:3

+ 15:10 2 Кор 11:23, Кол 1:29

+ 15:12 Элч 23:8, 2 Тим 2:18

+ 15:17 Рум 4:25

+ 15:18 1 Сал 4:16, Вагь 14:13

+ 15:20 1 Сал 4:14, 2 Тим 2:8, Элч 26:23, Кол 1:18, Вагь 1:5

+ 15:21 Рум 5:12-18

+ 15:23 1 Сал 4:16

+ 15:24 1 Пет 3:22, Рум 8:38, Эф 1:21, Лкъ 1:33, Вагь 11:15

+ 15:25 Заб 109:1, Ягь 2:8

+ 15:27 Заб 8:7, Эф 1:22

+ 15:28 Югь 14:28, Эф 1:23, Кол 3:11

+ 15:30 2 Кор 11:26

+ 15:31 1 Сал 2:19

+ 15:34 1 Кор 6:5

+ 15:36 Югь 12:24

+ 15:42 Фил 3:21, Кол 3:1

+ 15:45 Яр 2:7

+ 15:47 Яр 2:7, Югь 3:13, Югь 6:38

+ 15:49 Яр 5:3

+ 15:51 Фил 3:21

+ 15:52 Мат 24:31, 1 Сал 4:16, Вагь 11:15, 1 Сал 4:15, Фил 3:21

+ 15:53 2 Кор 5:2-4

+ 15:55 2 Тим 1:10, Ягь 2:14-15

+ 15:56 Рум 4:15, Рум 7:8

+ 15:57 Рум 8:37

+ 16:1 Элч 24:17, Рум 15:25-28, Гал 2:10

+ 16:2 Элч 20:7, Вагь 1:10, 2 Кор 8:3, 2 Кор 9:3

+ 16:3 Элч 18:27, 2 Кор 3:1, Элч 24:17, Рум 15:25-28

+ 16:5 Элч 19:21, 2 Кор 1:16

+ 16:8 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Лев 23:15, Такр 16:9, Элч 2:1

+ 16:10 Элч 16:1, 1 Кор 4:17

+ 16:12 Элч 18:24, Элч 19:1, 1 Кор 1:12, 1 Кор 3:5, 1 Кор 4:6

+ 16:13 Мат 25:13, 2 Сал 2:15

+ 16:14 1 Кор 14:1

+ 16:15 1 Кор 1:16

+ 16:16 Фил 2:29, 1 Сал 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 16:19 Элч 18:2, Рум 16:3, 2 Тим 4:19

+ 16:20 Рум 16:16

+ 16:21 Гал 6:11, Кол 4:18, 2 Сал 3:17, Филим 1:19

* 16:22 Бу ерде арамей тилдеги чакъырыв берилген. Шо дуаны эки башгъа кюйде охумагъа бола: «марана та» («Раббибиз, тез гел!») яда «маран ата» («Раббибиз геле тура!»).

+ 16:22 Рум 9:3, Гал 1:8, Вагь 22:20

+ 1:1 Элч 18:1-17

+ 1:3 1 Пет 1:3, Эф 1:3

+ 1:5 Рум 8:17, Фил 3:10, Кол 1:24

+ 1:6 2 Тим 2:10

+ 1:8 Элч 19:23, 1 Кор 15:32

+ 1:9 2 Кор 4:14

+ 1:10 Элч 12:11, Элч 14:19-20, Элч 21:32-33, Элч 27:44

+ 1:11 Рум 15:31, 2 Сал 3:2, Элч 12:5, Эф 6:18

+ 1:12 Элч 23:1, 2 Тим 1:3, 1 Кор 2:4, 1 Кор 2:13

+ 1:13 1 Кор 1:8, 1 Сал 4:16-18, 1 Сал 2:19-20

+ 1:15 1 Кор 4:19

+ 1:16 Элч 19:21, 1 Кор 16:5

+ 1:18 1 Кор 1:9

+ 1:19 Элч 15:22, Элч 16:1

+ 1:20 1 Кор 14:16, Вагь 3:14

+ 1:22 2 Кор 5:5, Ягь 6:11, Эф 1:13

+ 1:23 Рум 1:9, Гал 1:20, Фил 1:8, 1 Сал 2:5

+ 2:2 2 Кор 7:8

+ 2:4 2 Кор 7:12

+ 2:6 1 Кор 5:4-5

+ 2:11 1 Пет 5:8

+ 2:12 Элч 16:8, Элч 20:6

+ 2:13 2 Кор 7:6, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 2:14 Кол 2:15

+ 2:15 1 Кор 1:18, Яр 8:21, Чыгъ 29:18, Эф 5:2, Фил 4:18

+ 3:1 Элч 18:27, 1 Кор 16:3

+ 3:3 Чыгъ 24:12, Чыгъ 31:18, Такр 6:6,

+ 3:6 Лкъ 22:20, Эф 3:7, Кол 1:23, Рум 2:27, Югь 6:63

+ 3:7 Чыгъ 34:29-35

+ 3:14 Мк 6:52, Элч 15:21

+ 3:16 Чыгъ 34:34

+ 3:17 Югь 4:24, Югь 8:32, Якъ 2:12, 1 Пет 2:16, Рум 6:18, 1 Кор 7:22, Гал 5:1

+ 3:18 1 Югь 3:2, Рум 8:29, Фил 3:21

+ 4:1 2 Кор 3:6

+ 4:2 2 Кор 2:17, 1 Сал 2:3

+ 4:3 2 Кор 3:14, 2 Кор 2:15

+ 4:4 Югь 12:31, Кол 1:15, Ягь 1:3

+ 4:5 Мк 10:43, 1 Кор 9:19

+ 4:6 Яр 1:3

+ 4:7 Аюб 4:19, Аюб 33:6, Рум 9:21-22, 1 Кор 2:5

+ 4:8 2 Кор 7:5

+ 4:9 Югь 15:20

+ 4:10 Рум 6:5

+ 4:11 2 Кор 6:9

+ 4:13 Заб 115:1

+ 4:14 1 Сал 4:14

+ 4:16 Рум 12:2, Эф 4:23

+ 4:17 Рум 8:18

+ 4:18 Рум 8:24, Ягь 11:1

+ 5:2 Рум 8:23

+ 5:3 1 Кор 15:53

+ 5:5 2 Кор 1:22, Эф 1:14

+ 5:7 2 Кор 4:18

+ 5:9 Кол 1:10

+ 5:10 Мат 25:31-32, Элч 10:42, Рум 14:10

+ 5:11 2 Кор 4:2

+ 5:12 2 Кор 3:1, 2 Кор 11:16, 2 Кор 12:1

+ 5:13 Мк 3:21, 2 Кор 11:1

+ 5:14 Рум 5:15

+ 5:15 1 Пет 4:2, Рум 14:7-8

+ 5:17 Рум 6:4, Вагь 21:5

+ 5:18 Рум 5:10-11, Кол 1:20

+ 5:19 Заб 31:1-2, Рум 4:8

+ 5:20 Эф 6:20

+ 5:21 Югь 8:46, 1 Пет 2:22, 1 Югь 3:5, Ягь 4:15, Рум 8:3, Рум 1:17, Рум 4:25, 1 Кор 1:30

+ 6:1 1 Кор 3:9

+ 6:4 Элч 9:16, Элч 16:23, Элч 17:5, 2 Кор 11:23-27

+ 6:7 2 Кор 10:4, Эф 6:11-17

+ 6:8 Рум 3:8

+ 6:9 2 Кор 4:11

+ 6:10 Югь 16:22, Элч 3:6

+ 6:13 1 Кор 4:14

+ 6:14 Такр 7:3, Эф 5:7, 1 Югь 1:6

+ 6:15 1 Кор 10:21

+ 6:16 Эф 2:21, 1 Кор 3:16-17, Лев 26:11-12,

+ 6:18 2 Пач 7:14

+ 7:1 1 Югь 3:3

+ 7:2 Элч 20:33

+ 7:3 Фил 1:7

+ 7:4 Кол 1:24

+ 7:5 2 Кор 2:13, 2 Кор 4:8

+ 7:6 2 Кор 1:4, 2 Кор 2:13, 2 Кор 8:6, 2 Кор 12:18

+ 7:8 2 Кор 2:2-4

+ 7:10 Мат 5:4,

+ 7:12 1 Кор 5:1-2, 2 Кор 2:4

+ 8:2 Мк 12:44

+ 8:3 1 Кор 16:2

+ 8:4 Рум 15:26

+ 8:6 2 Кор 2:13, 2 Кор 7:6

+ 8:7 1 Кор 1:5

+ 8:8 1 Кор 7:6

+ 8:9 Якъ 2:5, Фил 2:6-7

+ 8:10 1 Кор 7:25

+ 8:12 Мк 12:43-44, Лкъ 21:3

+ 8:14 Элч 4:34

+ 8:15 Чыгъ 16:18

+ 8:24 2 Кор 7:4

+ 9:1 Рум 15:25

+ 9:3 2 Кор 8:6, 1 Кор 16:2

+ 9:6 Айт 11:24-25, Лкъ 6:38, Гал 6:7

+ 9:7 Такр 15:10, Чыгъ 25:2

+ 9:8 Фил 4:19

+ 9:9 Заб 111:9

+ 9:11 1 Кор 1:5

+ 9:13 Мат 5:16, 1 Пет 2:12

+ 10:1 Мат 11:29

+ 10:2 1 Кор 4:21, 2 Кор 13:2, 2 Кор 13:10

+ 10:4 2 Кор 6:7, Эф 6:11

+ 10:7 1 Кор 3:23, Гал 3:29

+ 10:8 2 Кор 13:10

+ 10:10 1 Кор 1:17

+ 10:17 1 Кор 1:31

+ 10:18 Рум 2:29, 1 Кор 4:5

+ 11:1 2 Кор 5:13

+ 11:2 Эф 5:27, Вагь 14:4

+ 11:3 Яр 3:1, Яр 3:4, Югь 8:44, 1 Тим 2:14

+ 11:4 Гал 1:6

+ 11:5 2 Кор 12:11

+ 11:6 1 Кор 1:17, 2 Кор 10:10

+ 11:7 1 Кор 9:18

+ 11:9 2 Кор 12:13, Фил 4:15

+ 11:10 Рум 9:1, 1 Тим 2:7

+ 11:13 Фил 1:15, Элч 20:30, 2 Пет 2:1, Вагь 2:2

+ 11:14 Гал 1:8

+ 11:15 Фил 3:19

+ 11:16 2 Кор 5:12

+ 11:18 Фил 3:3-4

+ 11:19 1 Кор 4:10

+ 11:20 Гал 2:4, Гал 4:3

+ 11:22 Рум 11:1, Фил 3:5

+ 11:23 1 Кор 15:10, 2 Кор 6:4-5

+ 11:25 Элч 16:22-23, Элч 14:19, Элч 27:41-44

+ 11:26 Гал 2:4

+ 11:27 Элч 18:3, 1 Сал 2:9, 2 Сал 3:8, 1 Кор 4:11

+ 11:29 1 Кор 9:22

+ 11:32 Элч 9:24-25

+ 12:1 2 Кор 5:12, 2 Кор 11:16, Гал 1:12, Гал 2:2, Эф 3:3

+ 12:7 Аюб 2:6

+ 12:10 Мк 10:30, Мат 5:11-12, Рум 5:3

+ 12:11 1 Кор 15:8-9, 2 Кор 11:5

+ 12:12 Элч 15:12, Рум 15:19

+ 12:13 2 Кор 11:9

+ 12:14 2 Кор 13:1, 1 Кор 10:33

+ 12:15 Фил 2:17, Кол 1:24, 1 Сал 2:8

+ 12:16 2 Кор 11:9

+ 12:18 2 Кор 8:6, 2 Кор 8:18

+ 12:19 Рум 1:9, Рум 9:1, 1 Кор 14:26

+ 12:21 1 Кор 5:1, 1 Кор 6:18

+ 13:1 2 Кор 12:14, Такр 19:15, Мат 18:16

+ 13:4 Рум 6:4

+ 13:9 1 Кор 4:10

+ 13:10 2 Кор 10:8

+ 13:11 Мк 9:50, Рум 12:18, 1 Сал 5:13, Рум 15:33, Рум 16:16

+ 13:12 Рум 16:16, Фил 4:22

+ 1:1 Гал 1:11-12

* 1:2 Галатия – Гиччи Азиядагъы бир вилаят. Гьалиги Тюркияны топурагъы.

+ 1:2 Фил 4:21, Элч 16:6, Элч 18:23

+ 1:4 Мат 20:28, Рум 4:25, Мк 14:36

+ 1:6 Мк 4:17, Ягь 6:4, 2 Кор 11:4

+ 1:7 Элч 15:24, Гал 5:10

+ 1:8 2 Кор 11:14, Рум 9:3, 1 Кор 16:22

+ 1:10 1 Сал 2:4

+ 1:12 Элч 9:6, Элч 26:16, 1 Кор 11:23

+ 1:13 Элч 26:5, Элч 8:3, Фил 3:6

+ 1:14 Мат 15:2, Мк 7:3

+ 1:15 Лкъ 1:15, Элч 9:15, Рум 1:5, 1 Тим 2:7

+ 1:17 Элч 9:19

+ 1:18 Югь 1:42, Элч 9:26-27

+ 1:19 Элч 12:17, Элч 15:13, Якъ 1:1

+ 1:20 Рум 1:9, Рум 9:1, 2 Кор 1:23

+ 1:23 Элч 9:21

+ 2:1 Элч 4:36, 2 Кор 2:13, 2 Тим 4:10

+ 2:2 Гал 1:12, Эф 3:3, Фил 2:16

+ 2:3 Элч 16:3

+ 2:4 Элч 15:24, 2 Кор 11:26, 2 Кор 11:20, Гал 4:3, Гал 4:25

+ 2:6 Такр 10:17

+ 2:7 Элч 9:15, 1 Кор 9:17

+ 2:9 Элч 4:36, Элч 9:27, Элч 13:2, Элч 15:36, 1 Кор 9:6

+ 2:10 Элч 24:17, Рум 15:25-28, 1 Кор 16:1

+ 2:11 Элч 11:20

+ 2:12 Элч 11:3, Элч 11:2, Элч 15:1

+ 2:14 1 Тим 5:20

+ 2:16 Гал 3:11, Элч 13:39, Рум 3:21, Гал 3:11, Заб 142:2, Рум 3:20

+ 2:19 Рум 14:8, Рум 6:6, Гал 6:14

+ 2:20 Югь 17:23

+ 3:2 Рум 10:17

+ 3:4 1 Кор 15:2

+ 3:5 1 Кор 12:10

+ 3:6 Яр 15:6, Якъ 2:23, Рум 4:3

+ 3:8 Рум 3:30, Яр 12:3

+ 3:10 Рум 4:15, Такр 27:26

+ 3:11 Элч 13:39, Рум 3:20, Гал 2:16, Рум 1:17, Ягь 10:38

+ 3:12 Лев 18:5, Рум 10:5

+ 3:13 Такр 21:23

+ 3:14 Элч 1:5, Элч 2:33

+ 3:16 Рум 4:13, Ягь 7:6, Яр 12:7, Яр 17:19

+ 3:17 Чыгъ 12:40-41

+ 3:18 Рум 4:14

+ 3:19 Рум 4:13, Рум 5:20, Такр 33:2, Элч 7:53

+ 3:20 1 Тим 2:5, Ягь 8:6, Такр 6:4-5, Рум 3:30

+ 3:22 Рум 3:9, Рум 4:16

+ 3:24 Рум 10:4

+ 3:26 1 Югь 3:2, Рум 8:15-16, Эф 1:5

+ 3:27 Рум 6:3-4, Рум 13:14

+ 3:28 1 Кор 12:13, Эф 6:6, 1 Кор 11:11

+ 3:29 1 Кор 3:23, 2 Кор 10:7, Рум 8:17, Эф 3:6

+ 4:4 Мк 1:15, Лкъ 2:7, Лкъ 2:27

+ 4:5 Гал 3:13

+ 4:9 Заб 35:11, 1 Кор 8:3, Кол 2:8, Кол 2:20, Ягь 7:18

+ 4:10 Рум 14:5, Кол 2:16

+ 4:11 1 Сал 3:5

+ 4:13 1 Кор 2:3

+ 4:14 1 Пач 29:9, Лкъ 10:16, 1 Сал 2:13

+ 4:22 Яр 16:5, Яр 21:2

+ 4:23 Яр 16:3-4, Яр 17:16

+ 4:24 Чыгъ 19:1-2

+ 4:26 Ягь 12:22, Вагь 21:2

+ 4:28 Рум 9:8

+ 4:29 Яр 21:9

+ 4:30 Яр 21:10

+ 5:1 Югь 8:32, Якъ 2:12, 1 Пет 2:16, Рум 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 2:4, Гал 5:13, Элч 15:10

+ 5:2 Элч 15:1-2, 1 Кор 7:18

+ 5:3 Рум 2:25

+ 5:4 Рум 9:31

+ 5:5 Рум 8:23

+ 5:6 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Гал 6:15, Эф 2:14, Кол 3:11, Якъ 2:18

+ 5:7 1 Кор 9:24

+ 5:9 Мат 13:33, Лкъ 13:21, 1 Кор 5:6

+ 5:10 Элч 15:24, Гал 1:7

+ 5:11 Элч 16:3, 1 Кор 1:23

+ 5:13 1 Пет 2:16, 2 Пет 2:19, 1 Кор 9:19

+ 5:14 Мат 7:12, Мат 22:40, Лев 19:18

+ 5:16 Рум 8:4, Рум 13:14, Эф 2:3

+ 5:17 Рум 7:15, Рум 7:19, Рум 7:23

+ 5:18 Рум 7:4, Эф 2:15, Кол 2:14

+ 5:19 Мк 7:21-23, 1 Кор 3:3, 1 Кор 6:9-10, 1 Кор 6:18, Эф 5:3

+ 5:20 1 Кор 11:19

+ 5:21 1 Кор 6:9-10, Эф 5:5

+ 5:22 Эф 5:9

+ 5:23 1 Тим 1:9

+ 5:24 Якъ 4:1, 1 Пет 2:11, Рум 7:23, Рум 13:14, Рум 6:2, Рум 6:6, Гал 2:19, Кол 2:20, Кол 3:3

+ 5:26 Фил 2:3

+ 6:1 1 Кор 2:15, Якъ 5:19, 2 Тим 2:25, 1 Сал 5:14

+ 6:2 Рум 15:1, 1 Югь 4:21

+ 6:3 1 Кор 3:7, 1 Кор 8:2

+ 6:5 Рум 14:12

+ 6:6 Лкъ 10:7, 1 Кор 9:11, 1 Тим 5:18

+ 6:7 Аюб 13:9, Аюб 4:8, Айт 22:7, 2 Кор 9:6

+ 6:8 Айт 11:19, Якъ 3:18

+ 6:9 2 Сал 3:13, Мат 10:22

+ 6:10 Айт 3:27, 3 Югь 1:5, Ягь 13:1

+ 6:11 1 Кор 16:21, 2 Сал 3:17, Филим 1:19

+ 6:14 1 Кор 2:2, Гал 2:19, Рум 6:6

+ 6:15 1 Кор 7:19, 1 Кор 12:13, Гал 5:6, Эф 2:14, Кол 3:11

+ 6:16 Заб 124:5, Заб 127:5

+ 1:3 1 Пет 1:3, 2 Кор 1:3

+ 1:4 Ягьуда 1:24, Кол 1:22, 1 Сал 4:7

+ 1:5 1 Югь 3:2, Рум 8:15-16, Гал 3:26

+ 1:7 Кол 1:14

+ 1:9 Рум 16:24, Эф 3:3-5, Эф 6:19

+ 1:10 Эф 2:14, Кол 1:20

+ 1:13 2 Кор 1:22, Эф 4:30

+ 1:15 Кол 1:3-4

+ 1:18 Кол 1:27

+ 1:20 Заб 109:1, Элч 7:55-56, Рум 8:34, Эф 2:6, Кол 3:1

+ 1:21 1 Пет 3:22, Рум 8:38, 1 Кор 15:24, Кол 2:10, Ягь 1:4

+ 1:22 Заб 8:7, Заб 109:1, 1 Кор 15:27, 1 Кор 11:3, Эф 5:23

+ 1:23 Эф 4:12, Эф 5:23, Эф 5:30, Кол 1:18, 1 Кор 15:28, Кол 3:11

+ 2:1 Лкъ 15:24, Рум 11:15, Кол 1:21, Кол 2:13

+ 2:2 Югь 12:31, Югь 14:30, Кол 3:7

+ 2:3 Гал 5:16

+ 2:4 Югь 3:16, 1 Югь 3:1, Рум 5:8

+ 2:5 Кол 2:13, Тит 3:5

+ 2:6 Эф 1:20

+ 2:8 Лкъ 7:50, Лкъ 8:48, Элч 15:11, 1 Пет 1:5, Тит 2:11, Тит 3:5

+ 2:9 Рум 3:27, Тит 3:5, Рум 3:27, 1 Кор 1:29

+ 2:10 Тит 2:14, Тит 3:8

+ 2:11 Рум 2:26, Рум 2:28, Кол 2:11

+ 2:12 Кол 1:21, Рум 9:4

+ 2:13 Элч 2:39

+ 2:14 Эф 1:10, Кол 1:22

+ 2:15 Рум 7:4, Кол 2:14

+ 2:16 Рум 5:10, Кол 1:20, Кол 3:15

+ 2:19 Фил 3:20

+ 2:20 Кол 2:7, Вагь 21:14, Заб 117:22,

+ 2:21 1 Кор 3:16-17

+ 2:22 1 Пет 2:5

+ 3:1 Фил 1:7, Филим 1:1, 2 Тим 2:9

+ 3:2 Эф 4:7, Кол 1:25

+ 3:3 Гал 1:12, Гал 2:2

+ 3:6 Гал 3:29, Эф 2:16, Мат 8:11, Лкъ 13:29

+ 3:7 Кол 1:23

+ 3:8 1 Кор 15:9

+ 3:9 Кол 1:26

+ 3:10 Эф 1:21

+ 3:12 Ягь 4:16, Ягь 10:19

+ 3:13 2 Тим 2:10

+ 3:16 Эф 1:18, Кол 1:27, Кол 1:11

+ 3:17 Кол 2:7

+ 3:19 Фил 4:7, Кол 2:10

+ 3:20 Ягьуда 1:24, Рум 16:24

+ 3:21 Рум 11:36

+ 4:1 Эф 3:1, Фил 1:27, Кол 1:10

+ 4:2 Фил 2:3, Кол 3:13

+ 4:3 Кол 3:14

+ 4:4 Эф 2:16, 1 Кор 6:17

+ 4:5 1 Кор 1:13

+ 4:6 1 Кор 12:6

+ 4:7 Рум 12:3, Эф 3:2

+ 4:8 Заб 67:19

+ 4:9 Югь 3:13

+ 4:10 Ягь 4:14, Ягь 7:26

+ 4:11 1 Кор 12:28

+ 4:12 1 Кор 12:27, Эф 1:23, Кол 1:18

+ 4:13 Ягь 5:12-13, Ягь 6:1

+ 4:14 1 Кор 13:11, 1 Кор 14:20

+ 4:15 2 Пет 3:18, Кол 1:10, Кол 2:19

+ 4:17 1 Пет 4:3-4, Кол 3:7

+ 4:18 Рум 1:21, Мк 3:5

+ 4:19 1 Пет 1:14, Рум 1:24-28

+ 4:22 Кол 3:8-9

+ 4:23 Рум 12:2, 2 Кор 4:16

+ 4:24 Яр 1:26, Рум 6:4, Кол 3:10

+ 4:25 Лев 19:11, Кол 3:9, Рум 12:5

+ 4:26 Заб 4:5

+ 4:27 Якъ 4:7

+ 4:28 Чыгъ 20:15, 1 Сал 4:11, 2 Сал 3:8, 2 Сал 3:10, 1 Тим 6:18

+ 4:29 Кол 3:8

+ 4:30 1 Сал 5:19, Эф 1:13

+ 4:31 1 Пет 3:8, Кол 3:8

+ 4:32 Мат 6:14, Мк 11:25-26, Лкъ 7:41-42, 1 Пет 3:8, Кол 3:12-13

+ 5:1 Мат 5:48

+ 5:2 Югь 10:11, Югь 15:13, 1 Югь 3:16, Рум 5:7-8, Ягь 8:3, 1 Кор 13:1, Кол 3:14

+ 5:3 1 Кор 6:18, Гал 5:19, 1 Сал 4:3

+ 5:4 Эф 4:29

+ 5:5 Кол 3:5, 1 Кор 6:9-10, Гал 5:21

+ 5:6 Мк 13:5, Кол 2:8, 2 Сал 2:3, 1 Югь 3:7, Рум 1:18, Кол 3:6

+ 5:7 2 Кор 6:14

+ 5:8 Эф 2:1-2, Мат 5:14, Югь 12:35, 1 Югь 2:8, Рум 13:12, Фил 2:15, 1 Сал 5:5

+ 5:10 1 Сал 2:4

+ 5:11 Рум 13:12

+ 5:13 Югь 3:20-21

+ 5:14 Рум 13:11, Лкъ 1:78-79

+ 5:15 Кол 4:5

+ 5:17 Рум 12:2, 1 Сал 5:18

+ 5:18 Айт 20:1, Айт 23:20, Айт 31:4, 1 Тим 5:23

+ 5:19 Элч 16:25, Якъ 5:13, 1 Кор 14:15, Заб 26:6, Кол 3:16

+ 5:20 Кол 2:7, 2 Сал 1:3, 2 Сал 2:13

• 5:21 Кол 3:17

+ 5:22 Яр 3:16, 1 Пет 3:1

+ 5:23 Эф 1:22-23, 1 Кор 11:3

+ 5:25 1 Пет 3:7

+ 5:26 Югь 13:8, 1 Кор 6:11, Тит 3:5, Ягь 10:22

+ 5:27 2 Кор 11:2, Вагь 14:4

+ 5:30 1 Кор 6:15, Эф 1:23, Кол 1:18

+ 5:31 Яр 2:24, Мат 19:5, Мк 10:7-8, 1 Кор 6:16

+ 5:33 1 Пет 3:1-6

+ 6:1 Чыгъ 20:12, Айт 1:8, Айт 6:20, Айт 23:22

+ 6:3 Такр 5:16

+ 6:4 Такр 4:9, Такр 6:7, Айт 13:24, Айт 19:18, Айт 22:6

+ 6:5 1 Пет 2:18, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 6:6 Гал 3:28

+ 6:8 Кол 3:24

+ 6:9 Лев 25:43, Такр 10:17

+ 6:11 2 Кор 6:7, 2 Кор 10:4, 1 Пет 5:8, 1 Югь 2:13

+ 6:12 Лкъ 22:53, Кол 1:13, Эф 1:21

+ 6:14 1 Сал 5:8

+ 6:15 Рум 10:15

+ 6:16 1 Югь 5:4

+ 6:17 Ягь 4:12

+ 6:18 Лкъ 18:1, Лкъ 21:36, Ягьуда 1:20, Рум 12:12, Кол 4:2, 1 Сал 5:17, Мк 13:33

+ 6:19 Элч 4:29, Кол 4:3, 1 Сал 5:25, 2 Сал 3:1

+ 6:20 Элч 21:33, Элч 28:20, 2 Кор 5:20

• 6:21 Кол 4:7-8

+ 6:21 Элч 20:4

+ 6:22 Кол 2:2

+ 1:1 Элч 16:1

+ 1:3 Рум 1:8, Филим 1:4, 2 Тим 1:3

+ 1:5 Элч 16:12-40

+ 1:6 1 Кор 1:8

+ 1:7 2 Кор 7:3, Эф 3:1, Кол 4:18, 2 Тим 2:9, Филим 1:1, Фил 4:14

+ 1:8 Рум 1:9, Рум 9:1

+ 1:9 Кол 1:9, 1 Сал 3:12-13, Филим 1:6

+ 1:13 Элч 28:30

+ 1:14 Элч 4:31

+ 1:15 2 Кор 11:13

+ 1:19 Элч 16:7

+ 1:20 Мк 8:38, Рум 1:16, Рум 14:8, 2 Кор 5:15

+ 1:23 2 Тим 4:6

+ 1:27 Эф 4:1

+ 1:29 Мат 5:11-12

+ 1:30 Кол 1:29, 1 Тим 4:10

+ 2:2 Фил 4:2, 1 Пет 3:8, Рум 12:16

+ 2:3 Гал 5:26, Рум 12:10, Эф 4:2

+ 2:4 Рум 15:2-3

+ 2:6 Югь 1:1, Югь 5:18, Югь 10:33

+ 2:7 Мат 20:28, Рум 8:3, 2 Кор 8:9

+ 2:8 Мк 14:36, Ягь 5:8

+ 2:9 Мат 28:18, Эф 1:21, Ягь 1:4

+ 2:10 Рум 14:11

+ 2:13 1 Кор 12:6

+ 2:15 Ягьуда 1:24, Мат 5:14, Эф 5:8

+ 2:16 Гал 2:2

+ 2:17 Элч 21:13, 2 Тим 4:6

+ 2:19 Элч 16:1, 1 Сал 3:2

+ 2:21 1 Кор 10:24, 1 Кор 13:5

+ 2:22 1 Кор 14:7, 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 2:25 Фил 4:18

+ 2:29 Рум 16:2, 1 Кор 16:18, 1 Сал 5:12-13, 1 Тим 5:17

+ 3:1 Фил 4:4

+ 3:2 Заб 21:17, Заб 21:21

+ 3:3 Рум 2:29, Эф 2:11, Кол 2:11

+ 3:4 2 Кор 11:18

+ 3:5 Яр 17:12, Лев 12:3, Рум 11:1, Элч 23:6, Элч 26:5

+ 3:6 Элч 8:3, Гал 1:13, Мк 10:20, Лкъ 1:6, Элч 22:3, Элч 26:5

+ 3:9 Рум 9:30-31, Рум 10:5

+ 3:10 Рум 8:17, 2 Кор 1:5, Кол 1:24, 1 Пет 4:13, Рум 6:5

+ 3:12 Ягь 11:40

+ 3:14 1 Пет 5:4, 1 Кор 9:24-25, 2 Тим 2:5

+ 3:15 1 Кор 2:6

+ 3:17 1 Пет 5:3, 2 Сал 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:19 2 Кор 11:15, 1 Сал 5:3, Мк 8:33

+ 3:20 Эф 2:19, Элч 1:11, 1 Кор 1:7

+ 3:21 1 Кор 15:35-52, 1 Югь 3:2, Рум 8:29, 2 Кор 3:18, Кол 3:1

+ 4:2 Фил 2:2

+ 4:3 Чыгъ 32:32, Заб 68:29, Вагь 3:5

+ 4:4 Фил 3:1, 1 Сал 5:16

+ 4:5 Якъ 5:8

+ 4:6 Мат 6:25, 1 Пет 5:7

+ 4:7 Югь 14:27, Фил 4:7, Кол 3:15

+ 4:9 Рум 15:33, 2 Сал 3:16

+ 4:11 1 Тим 6:6, 1 Тим 6:8

+ 4:12 1 Кор 4:11, 2 Кор 11:27

+ 4:13 1 Тим 1:12

+ 4:14 Фил 1:7

+ 4:16 Элч 17:1

+ 4:17 Рум 1:13

+ 4:18 Фил 2:25, Яр 8:21, Чыгъ 29:18

+ 4:19 Заб 22:1, 2 Кор 9:8

+ 4:21 Гал 1:2

+ 4:22 2 Кор 13:12

+ 1:1 Элч 16:1

+ 1:3 Эф 1:15-16

+ 1:5 Мат 6:20, 1 Пет 1:4

+ 1:6 Мат 24:14, Мат 28:19, Рум 10:18, Кол 1:6

+ 1:7 Кол 4:12, Филим 1:23

+ 1:9 2 Сал 1:11, Фил 1:9, Филим 1:6

+ 1:10 2 Кор 5:9, Эф 4:1, Фил 1:27, 2 Пет 3:18, Эф 4:15

+ 1:11 Эф 3:16

+ 1:13 Элч 26:18, Эф 6:12, 2 Пет 1:11

+ 1:14 Эф 1:7

+ 1:15 2 Кор 4:4, Ягь 1:3, Айт 8:22, Рум 8:29, Вагь 3:14

+ 1:16 Заб 32:6, Югь 1:3, Рум 11:36, 1 Кор 8:6, Ягь 1:2, Ягь 2:10

+ 1:18 Эф 1:22-23, Элч 26:23, 1 Кор 15:20, Вагь 1:4-5, Вагь 3:14

+ 1:19 Кол 2:9

+ 1:20 2 Кор 5:18, Эф 1:10, Эф 2:14

+ 1:21 Эф 2:1-2, Эф 2:12

+ 1:22 Ягьуда 1:24, Эф 1:4, 1 Сал 4:7

+ 1:23 Элч 14:22, Мк 16:15, Эф 3:7

+ 1:24 2 Кор 7:4, 2 Кор 12:15, 2 Кор 1:5, Фил 3:10

+ 1:25 Эф 3:2

+ 1:26 Рум 16:24, Эф 3:9

+ 1:27 Эф 1:18, Эф 3:16, Кол 2:2, Рум 5:2, Рум 8:17, 1 Тим 1:1

+ 1:29 1 Кор 15:10, Фил 1:30, 1 Тим 4:10

+ 2:2 Кол 1:27, Эф 6:22, Кол 4:8

+ 2:3 Рум 11:33, 1 Кор 1:24, 1 Кор 2:7

+ 2:4 Рум 16:18

+ 2:5 1 Кор 5:3, 1 Кор 14:40

+ 2:6 1 Сал 4:1

+ 2:7 1 Кор 3:11, Эф 2:20, Эф 3:17, Вагь 21:14, Эф 5:20, 2 Сал 1:3, 2 Сал 2:13

+ 2:8 Мк 7:3, Гал 1:14, Гал 4:9, Мк 13:5, 1 Югь 3:7, Эф 5:6, 2 Сал 2:3

+ 2:9 Югь 1:14, Кол 1:19

+ 2:10 Эф 1:21-22, Эф 3:19

+ 2:11 Эф 2:11, Рум 2:29, Кол 3:9

+ 2:12 Рум 6:4

+ 2:13 Эф 2:1, Эф 2:5, Элч 3:19

+ 2:14 Заб 50:3, Рум 7:4

+ 2:15 2 Кор 2:14, Югь 12:31, Югь 16:11

+ 2:16 Сан 28:9-15, Рум 14:5, Гал 4:10, Рум 14:3, Рум 14:17, Ягь 9:10

+ 2:17 Ягь 8:5, Ягь 10:1

+ 2:19 2 Пет 3:18, Эф 4:15-16, Кол 1:10

+ 2:20 Рум 6:2, Кол 3:3, Гал 4:9

+ 2:21 1 Тим 4:3

+ 2:22 Мат 15:9, Мк 7:7

+ 3:1 Кол 2:12, Заб 109:1, Элч 7:55-56, Рум 8:34, Эф 1:20, Айт 15:24

+ 3:3 Рум 6:2, Рум 6:7, Гал 5:24, Кол 2:20

+ 3:4 Югь 11:25

+ 3:5 Эф 5:5, Рум 8:13

+ 3:6 Рум 1:18, Эф 5:6

+ 3:7 Эф 2:2, Эф 4:17

+ 3:8 Якъ 1:21, 1 Пет 1:21, Эф 4:22, Эф 4:31

+ 3:9 Лев 19:11, Эф 4:25, Кол 2:11

+ 3:10 Яр 1:26, Эф 4:24

+ 3:11 Рум 2:28-29, 1 Кор 7:19, Гал 3:28, Гал 5:6, 1 Кор 12:13, Гал 5:6, Эф 2:14, 1 Кор 15:28, Эф 1:23

+ 3:12 Лкъ 18:7, Рум 8:33, Тит 1:1

+ 3:13 Эф 4:2, Мат 6:14-15, Мк 11:25-26, Лкъ 7:41-42, Эф 4:32

+ 3:14 1 Кор 13:1, Эф 4:3, Эф 5:2

+ 3:15 Югь 14:27, Югь 16:33, Фил 4:7, Эф 2:16

+ 3:16 Югь 15:3, Заб 26:6, Эф 5:19

+ 3:17 1 Кор 10:31

• 3:18 Эф 5:22

+ 3:18 Яр 3:16, 1 Пет 3:1

+ 3:19 1 Пет 3:7

+ 3:20 Чыгъ 20:12, Айт 1:8, Айт 6:20, Айт 23:22

+ 3:22 1 Пет 2:18, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 3:24 Эф 6:8

+ 3:25 Такр 10:17, Мат 22:16

+ 4:2 Лкъ 18:1, Лкъ 21:36, Рум 12:12, Эф 6:18, 1 Сал 5:17

+ 4:3 Элч 4:29, Рум 16:24, Эф 6:19-20, Фил 1:7, Филим 1:1

+ 4:5 Эф 5:15-16

+ 4:6 1 Пет 3:15

• 4:7 Эф 6:21-22

+ 4:7 Элч 20:4

+ 4:8 Кол 2:2

+ 4:9 Филим 1:10, Филим 1:16

+ 4:10 Элч 19:29, Филим 1:24, Элч 12:12, Элч 15:37-38

+ 4:11 Элч 1:23, Элч 18:7

+ 4:12 Кол 1:7, Филим 1:23

+ 4:14 2 Тим 4:10-11, Филим 1:24

+ 4:15 Рум 16:5

+ 4:16 1 Сал 5:27

+ 4:17 Филим 1:2

+ 4:18 1 Кор 16:21, Гал 6:11, 2 Сал 3:17, Филим 1:19

+ 1:1 Элч 15:22, 1 Пет 5:12, 2 Сал 1:1, Элч 17:1, Фил 4:16

+ 1:2 Эф 5:20, 2 Сал 1:3, 2 Сал 2:13

+ 1:4 2 Пет 1:10

+ 1:5 Элч 20:18

+ 1:6 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 2 Сал 3:7, Элч 17:5-10, Элч 13:52

+ 1:9 Элч 14:15

+ 1:10 1 Кор 1:7, 2 Сал 1:10, Мат 3:7, Рум 5:9, 1 Сал 2:16, 1 Сал 5:9

+ 2:2 Элч 16:22-24

+ 2:3 2 Кор 4:2

+ 2:4 Гал 2:7, Гал 1:10, Эф 5:10

+ 2:5 Рум 1:9, Рум 9:1, Фил 1:8

+ 2:6 1 Кор 9:4-5, 2 Сал 3:9, Филим 1:8

+ 2:8 2 Кор 12:15

+ 2:9 Элч 18:3, 2 Кор 11:27, 2 Сал 3:8

+ 2:11 1 Кор 4:14-15

+ 2:12 2 Сал 2:14

+ 2:13 Гал 4:14

+ 2:14 1 Сал 1:6, Элч 17:5, 2 Сал 1:4-5

+ 2:15 Мат 23:34, Югь 15:20, Элч 13:50, Элч 17:5

+ 2:16 Элч 13:45, Элч 14:2, Мат 27:25, Лкъ 21:23, 1 Сал 1:10

+ 2:17 1 Кор 5:3, Кол 2:5

+ 2:18 Рум 1:13, Рум 15:22

+ 2:19 1 Кор 15:31, 2 Сал 1:4

+ 3:1 Элч 17:15-16

+ 3:2 Элч 16:1, Фил 2:19

+ 3:3 Элч 9:16, Элч 14:22, 1 Пет 5:9

+ 3:5 Мат 4:3, 1 Кор 7:5, Гал 4:11

+ 3:6 Элч 18:5

+ 3:10 2 Тим 1:3

+ 3:11 2 Сал 3:5

+ 3:12 Фил 1:9-10, 2 Сал 1:3

+ 3:13 Ягьуда 1:14, 2 Сал 2:17

+ 4:1 Кол 1:10, Кол 2:6

+ 4:3 1 Кор 6:18, Гал 5:19, Эф 5:3

* 4:4 Булай англамагъа да бола: Аллагьны алдында таза болмакъ ва намусгъа лайыкълы болмакъ учун, оьз къаркъарагъызны ва ону напсын елемеге уьйренигиз.

+ 4:5 1 Пет 4:3-4, Рум 1:26, Эф 4:17-19

+ 4:7 1 Пет 1:15, Ягьуда 1:24, Эф 1:4, Кол 1:22

+ 4:9 Ягь 13:1, Югь 6:45

+ 4:11 Айт 17:14, Элч 18:3, Эф 4:28, 2 Сал 3:8, 2 Сал 3:10

+ 4:12 Рум 13:13

+ 4:13 Эф 2:12

+ 4:14 1 Кор 15:20, 2 Кор 4:14

+ 4:15 1 Кор 15:51-52

+ 4:16 Ягьуда 1:9, Вагь 12:7, Мат 24:31, 1 Кор 15:52, Мат 16:27, 1 Кор 15:23

+ 4:17 Элч 1:9, Вагь 11:12, Югь 14:3

+ 5:1 Элч 1:7

+ 5:2 Мат 24:43, 2 Пет 3:10

+ 5:3 Лкъ 21:34, Фил 3:19

+ 5:4 1 Югь 2:8

+ 5:5 Лкъ 16:8, Югь 12:36, Рум 13:12

+ 5:6 Мк 13:33-36, 1 Пет 1:13, Эф 6:18

+ 5:8 Эф 6:14, Эф 6:17

+ 5:9 1 Сал 1:10

+ 5:10 Рум 14:9

+ 5:12 1 Кор 16:16, 1 Кор 16:18, Фил 2:29, 1 Тим 5:17

+ 5:13 Мк 9:50, Рум 12:18, 2 Кор 13:11

+ 5:14 2 Сал 3:6-10, Гал 6:1

+ 5:15 Лев 19:18, 1 Пет 3:9, Рум 12:17

+ 5:16 Фил 4:4

+ 5:17 Лкъ 18:1, Лкъ 21:36, Рум 12:12, Эф 6:18, Кол 4:2

+ 5:18 Рум 12:2, Эф 5:17, Эф 5:20

+ 5:19 Эф 4:30

+ 5:21 1 Югь 4:1, 1 Кор 14:29

+ 5:23 Рум 15:33, Фил 4:9, 2 Сал 3:16

+ 5:24 1 Кор 1:9, 2 Сал 3:3, Ягь 10:23

+ 5:25 Эф 6:19, 2 Сал 3:1, Ягь 13:18

+ 5:26 1 Пет 5:14, Рум 16:16

+ 5:27 Кол 4:16

+ 1:1 Элч 15:22, 1 Пет 5:12, 1 Сал 1:1, Элч 16:1

+ 1:3 Эф 5:20, 1 Сал 1:2, 2 Сал 2:13

+ 1:4 1 Сал 2:19

+ 1:5 Лкъ 20:35

+ 1:6 Вагь 6:10

+ 1:7 Ягьуда 1:14

+ 1:8 2 Пет 3:7, Аюб 18:21,

+ 1:10 1 Кор 3:13, 1 Сал 1:10

+ 1:11 Кол 1:9

+ 2:1 Мат 24:31, 1 Сал 4:15-17

+ 2:3 Мк 13:5, Кол 2:8, 1 Югь 3:7, Эф 5:6, Вагь 13:4-5

+ 2:7 1 Югь 2:18, 1 Югь 4:3

+ 2:8 Аюб 4:9, Вагь 2:16

+ 2:9 Мат 24:24, Мк 13:22, Вагь 13:14

+ 2:10 1 Кор 1:18

+ 2:11 3 Пач 22:22,

+ 2:13 Эф 5:20, 2 Сал 1:3, Якъ 1:18, Вагь 14:4

+ 2:14 1 Сал 2:12

+ 2:15 1 Кор 16:13

+ 2:16 1 Пет 1:3

+ 2:17 1 Сал 3:13

+ 3:1 1 Сал 5:25

+ 3:2 Рум 15:31, 2 Кор 1:10-11

+ 3:3 1 Кор 1:9, 1 Сал 5:24, Ягь 10:23, Мат 16:13, Югь 17:12

+ 3:5 1 Сал 3:11

+ 3:6 Айт 6:6

+ 3:7 1 Кор 4:16, 1 Кор 11:1, 1 Сал 1:6

+ 3:8 Элч 18:3, 1 Сал 2:9-10

+ 3:9 1 Кор 9:4-5, 1 Сал 2:6, Филим 1:8, 1 Пет 5:3, Фил 3:17, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 3:10 Эф 4:28, 1 Сал 4:11, 1 Сал 5:14

+ 3:11 1 Тим 5:13

+ 3:13 Гал 6:9

+ 3:15 Мат 18:15

+ 3:16 Рум 15:33, Фил 4:9, 1 Сал 5:23

+ 3:17 1 Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, Филим 1:19

+ 1:1 Кол 1:27

+ 1:2 Элч 16:1, Фил 2:22, 2 Тим 1:2, 2 Югь 1:3

+ 1:4 1 Тим 4:7, 2 Тим 4:4, Тит 1:14, Тит 3:9

+ 1:5 Рум 12:9, 2 Тим 2:22

+ 1:6 1 Тим 6:21, Тит 1:10

+ 1:8 Рум 7:16

+ 1:9 Гал 5:23

+ 1:11 Тит 1:3

+ 1:12 Элч 9:22, Фил 4:13

+ 1:13 Элч 8:3, Элч 3:17

+ 1:14 Рум 5:20

+ 1:15 1 Тим 3:1, 1 Тим 4:9, 2 Тим 2:11, Тит 3:8, Мат 9:13, Мк 2:17

+ 1:18 1 Тим 4:14, 2 Кор 10:4, 2 Тим 2:2-4

+ 1:20 2 Тим 2:17, 2 Тим 4:14, 1 Кор 5:5

+ 2:3 1 Тим 5:4

+ 2:4 2 Пет 3:9, Тит 1:2, Тит 2:11

+ 2:5 Гал 3:20

+ 2:6 Мат 20:28, Тит 1:3

+ 2:7 Элч 9:15, Рум 1:5, Гал 1:15-16, Эф 3:7-8, 2 Тим 1:11, Рум 9:1, 2 Кор 11:10

+ 2:9 1 Пет 3:3-4

+ 2:11 Тит 2:5

+ 2:12 1 Кор 14:34

+ 2:13 Яр 2:7, Яр 2:22

+ 2:14 Яр 3:6, Яр 3:13, 2 Кор 11:13

+ 3:1 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

+ 3:2 Тит 1:6-9

+ 3:3 Тит 3:2, Мат 6:19, 1 Тим 6:9, Ягь 13:5

+ 3:7 2 Тим 2:26

+ 3:8 Элч 6:3, 1 Пет 5:2, Тит 1:7

+ 3:11 Тит 2:3

+ 3:16 Югь 1:14, 1 Югь 4:2, 2 Югь 1:7, Ягь 2:14, Мк 16:19, Лкъ 24:51, Элч 1:9

+ 4:1 1 Югь 2:18, 2 Тим 3:1, 1 Югь 4:6, Якъ 3:15, 2 Пет 2:1, Вагь 2:24

+ 4:3 Рум 14:2, Кол 2:16, Кол 2:21

+ 4:4 Яр 1:31, Мк 7:15-16, Элч 10:15, Тит 1:15

+ 4:5 Яр 1:25

+ 4:7 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:16

+ 4:9 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Тит 3:8

+ 4:10 Фил 1:30, Кол 1:29

+ 4:12 Тит 2:15, 1 Пет 5:3, Фил 3:17, 2 Сал 3:9, Тит 2:7

+ 4:14 1 Тим 1:18, Элч 6:6, 1 Тим 5:22, 2 Тим 1:6

+ 5:1 Тит 2:6

+ 5:4 1 Тим 2:3

+ 5:6 Вагь 3:1

+ 5:10 Югь 13:14, Элч 9:36

+ 5:13 2 Сал 3:11

+ 5:14 1 Кор 7:9, Тит 2:8

+ 5:17 Рум 12:8, 1 Сал 5:12

+ 5:18 Такр 25:4, 1 Кор 9:9, Лкъ 10:7

+ 5:19 Такр 19:15

+ 5:20 Такр 13:11, Гал 2:14, 2 Тим 4:2, Тит 1:13, Тит 2:15

* 5:22 Къолларын салмакъ – Исагъа иман салгъанланы жыйынында юрюлеген адат. Шо адатгъа гёре, жыйында лайыкълы болгъан адамгъа хас дин къуллукъ юрютмеклик тапшурулагъанда, шо жыйынны ёлбашчылары ону уьстюне къолларын сала.

+ 5:22 Элч 6:6, 1 Тим 4:14, 2 Тим 1:6, 2 Пет 3:14, 1 Югь 5:18, 2 Югь 1:10, 1 Тим 5:22

+ 5:23 Айт 20:1, Айт 23:20, Айт 31:4, Эф 5:18

+ 6:1 1 Пет 2:18, Эф 6:5, Кол 3:22, Тит 2:9

+ 6:2 Филим 1:16

+ 6:3 Рум 16:17

+ 6:4 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:23, Тит 3:9

+ 6:5 2 Пет 2:3, Тит 1:11

+ 6:6 Фил 4:11

+ 6:7 Аюб 1:21, Заб 48:18,

+ 6:8 Айт 30:8

+ 6:9 Айт 15:27, Айт 23:4, Мат 6:19, Лкъ 12:15, Ягь 13:5

+ 6:10 Чыгъ 23:8, Такр 16:19

+ 6:11 Такр 33:1, 3 Пач 17:21, 2 Тим 3:17

+ 6:12 2 Тим 4:7, Ягьуда 1:3

+ 6:13 Лкъ 3:1, Лкъ 23:1, Элч 3:13

+ 6:15 Такр 10:17, Вагь 17:14, Вагь 19:16, Чыгъ 33:20, Югь 1:18

+ 6:17 Айт 23:5, Айт 27:24

+ 6:18 Лкъ 12:21, Рум 12:13, Эф 4:28

+ 6:20 2 Тим 1:12, 2 Тим 2:16

+ 6:21 1 Тим 1:6

+ 1:1 Тит 1:2, Ягь 9:15

+ 1:2 Элч 16:1, Фил 2:22, 1 Тим 1:2, 2 Югь 1:3

+ 1:3 1 Сал 3:10, Элч 23:1, 2 Кор 1:12, Рум 1:8, Филим 1:4

+ 1:5 Элч 16:1

+ 1:6 Элч 6:6, 1 Тим 4:14, 1 Тим 5:22

+ 1:7 Рум 8:15

+ 1:8 Мк 8:38, Рум 1:16, 2 Тим 2:3, 2 Тим 4:5

+ 1:9 Рум 3:27, Эф 2:4, Эф 2:8, Тит 3:5

+ 1:10 1 Кор 15:54-55, Рум 16:24

+ 1:11 1 Тим 2:7

+ 1:12 2 Тим 2:9, Мк 8:38, Рум 1:16, 1 Тим 6:20

+ 1:14 Рум 8:9

+ 1:15 Элч 19:10

+ 1:16 2 Тим 4:19, Элч 21:33, Элч 28:20, Мат 25:36

+ 2:3 1 Тим 1:18, 2 Тим 1:8, 2 Тим 4:5

+ 2:5 1 Кор 9:25

+ 2:6 1 Кор 9:10

+ 2:8 1 Кор 15:20, Мат 1:1

+ 2:9 Эф 3:1, Фил 1:7

+ 2:10 1 Пет 5:10, Эф 3:13, 2 Кор 1:6

+ 2:11 1 Тим 1:15, Тит 3:8, Рум 6:8, Вагь 20:4

+ 2:12 Мат 10:33

+ 2:13 Рум 3:3, Сан 23:19

+ 2:14 1 Тим 6:4, Тит 3:9

+ 2:16 1 Тим 4:7, 1 Тим 6:20, Тит 3:9

+ 2:17 1 Тим 1:20

+ 2:18 1 Кор 15:12

+ 2:19 Сан 16:5, Сан 16:26

+ 2:20 Рум 9:21

+ 2:22 Мат 5:9, Рум 14:19, 1 Тим 1:5

+ 2:23 1 Тим 6:4

+ 2:25 Гал 6:1, Элч 8:22

+ 2:26 1 Тим 3:7

+ 3:1 1 Югь 2:18, 1 Тим 4:1

+ 3:2 Лкъ 16:14, 1 Тим 6:10

+ 3:3 Рум 1:28-31

+ 3:9 Чыгъ 7:12, Чыгъ 8:18, Чыгъ 9:11

+ 3:11 Элч 13:50, Элч 14:5, Элч 14:19, Аюб 5:19, Заб 33:20

+ 3:12 Югь 15:20, Элч 14:22, 1 Сал 3:3

+ 3:13 Вагь 22:11

+ 3:15 Элч 16:1

+ 3:16 2 Пет 1:20-21

+ 3:17 Такр 33:1, 3 Пач 17:21, 1 Тим 6:11

+ 4:1 Югь 5:22, Элч 10:42, Элч 17:31, 1 Пет 4:5

+ 4:2 1 Тим 5:20, Тит 1:13, Тит 2:15

+ 4:5 Мк 13:33-34, 1 Пет 1:13, Эф 6:18, 1 Сал 5:6, 2 Тим 1:8, 2 Тим 2:3

+ 4:6 Элч 21:13, Фил 2:17, 2 Пет 1:14, Фил 1:23

+ 4:7 1 Тим 6:12, Ягьуда 1:3, Элч 20:24

+ 4:8 Якъ 1:12

+ 4:10 Кол 4:14, Филим 1:24, Мк 4:19, 2 Кор 2:13, Гал 2:1, Кол 4:14, Филим 1:24

+ 4:11 Элч 12:12, Элч 15:37-38, Кол 4:10

+ 4:12 Элч 20:4, Тит 3:12

+ 4:13 Элч 16:8

+ 4:14 1 Тим 1:20, Заб 61:13, Айт 24:12

+ 4:17 Заб 21:22

+ 4:19 Элч 18:2, Рум 16:3, 1 Кор 16:19, 2 Тим 1:16

+ 4:20 Элч 20:4, Элч 21:29

+ 1:1 Мк 13:20, Лкъ 18:7, Рум 8:33, Кол 3:12, 1 Тим 2:4, Лкъ 1:69-70, Рум 1:2, Сан 23:19, 1 Пач 15:29

+ 1:3 1 Тим 2:6, 1 Тим 6:15, 1 Тим 1:11

+ 1:4 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:5 Элч 14:23

+ 1:6 1 Тим 3:2-4

+ 1:7 1 Пет 5:2, 1 Тим 3:8

+ 1:10 1 Тим 1:6, Элч 11:2, Гал 2:12

+ 1:11 2 Пет 2:3, 1 Тим 6:5

+ 1:13 1 Тим 5:20, 2 Тим 4:2, Тит 2:15

+ 1:14 1 Тим 1:4

+ 1:15 Мк 7:15-16, Элч 10:15, Рум 14:20, 1 Тим 4:3-4

+ 1:16 1 Югь 2:4

+ 2:3 1 Тим 3:11

+ 2:5 Яр 3:16, 1 Пет 3:1-2, Эф 5:22, 1 Тим 2:11

+ 2:6 1 Тим 5:1

+ 2:7 1 Пет 5:3, Фил 3:17, 2 Сал 3:9, 1 Тим 4:12

+ 2:8 1 Тим 5:14

+ 2:9 1 Пет 2:18, Эф 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1

+ 2:11 1 Тим 2:4

+ 2:12 1 Пет 4:2

+ 2:13 2 Пет 1:1, Ягь 9:28

+ 2:14 Эф 2:10, Тит 3:8, Мат 20:28

+ 2:15 Тит 1:13, 1 Тим 4:12

+ 3:1 1 Пет 2:13, Рум 13:1

+ 3:2 1 Тим 3:3

+ 3:3 Югь 8:34, 2 Пет 2:19, Рум 6:16-20

+ 3:5 Рум 3:27, Эф 2:4, Эф 2:8, 2 Тим 1:9, Югь 13:8, 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Ягь 10:22, Югь 3:3, 1 Пет 1:3, Эф 2:5

+ 3:6 Элч 2:33, Элч 10:45, Рум 5:5

+ 3:7 Элч 15:11, Рум 3:24, Эф 2:8, Тит 2:11, Рум 8:17

+ 3:8 1 Тим 1:15, 2 Тим 2:11, Эф 2:10, Тит 2:14

+ 3:9 1 Тим 1:4, 2 Тим 2:14, 2 Тим 2:16

+ 3:10 Мат 18:15-17

+ 3:12 Элч 20:4, 2 Тим 4:12

+ 3:13 Элч 18:24, 1 Кор 1:12

+ 3:14 2 Пет 1:8

+ 1:1 Эф 3:1, Фил 1:7, Элч 16:1

+ 1:2 Кол 4:17

+ 1:4 Рум 1:8-9

+ 1:6 Фил 1:9, Кол 1:9

+ 1:8 1 Сал 2:6-7

+ 1:10 1 Кор 4:15, Кол 4:9

+ 1:16 Мат 23:8, 1 Кор 7:22, Кол 4:9

+ 1:19 1 Кор 16:21, Гал 6:11, Кол 4:18, 2 Сал 3:17

+ 1:23 Кол 1:7, Кол 4:12

+ 1:24 Элч 27:2, Кол 4:10, Кол 4:14, 2 Тим 4:10

+ 1:2 1 Пет 1:20, Мк 12:7, Югь 1:3, 1 Кор 8:6, Кол 1:16

+ 1:3 2 Кор 4:4, Кол 1:15, Заб 109:1, Мк 16:19, Элч 7:55-56, Рум 8:34

+ 1:4 Эф 1:21, Фил 2:9

+ 1:5 Заб 2:7, Элч 13:32-33, Ягь 5:5, 2 Пач 7:14

+ 1:6 Заб 96:7

+ 1:7 Заб 103:4

+ 1:9 Заб 44:7-8

+ 1:12 Заб 101:26-28

+ 1:13 Заб 109:1, Ягь 10:13

+ 1:14 Яр 19:16

+ 2:4 Элч 2:22, Элч 2:43

+ 2:5 Ягь 1:6

+ 2:8 Заб 8:5-7, 1 Кор 15:25

+ 2:9 Югь 8:54, Югь 17:1, 1 Пет 1:21, 2 Пет 1:17

+ 2:10 Рум 11:36, Ягь 5:9

+ 2:11 Ягь 13:12, Мат 28:10, Мк 3:35, Югь 20:17, Рум 8:29

+ 2:12 Заб 21:23

+ 2:14 Югь 1:14, 1 Югь 4:2, 2 Югь 1:7, 1 Тим 3:16, 1 Югь 3:8, 1 Кор 15:54-55

+ 2:17 Фил 2:7

+ 2:18 Лкъ 22:28

+ 3:2 Сан 12:7

+ 3:5 Сан 12:7, Такр 18:15, Такр 18:18

+ 3:11 Заб 94:7-11

+ 3:15 Заб 94:7-8

+ 3:16 Сан 14:2

+ 3:17 Заб 94:10, Сан 14:29

+ 3:18 Такр 1:34-36

+ 3:19 Заб 105:24

+ 4:1 Ягь 12:15

+ 4:3 Заб 94:11, Ягь 3:11

+ 4:4 Яр 2:2

+ 4:5 Заб 94:11

+ 4:6 Ягь 3:19

+ 4:7 Заб 94:7-8

+ 4:8 Такр 31:7

+ 4:12 Эф 6:17, Вагь 1:16

+ 4:13 Аюб 34:21, Заб 89:8, Заб 138:2-3

+ 4:14 Ягь 2:17-18, Эф 4:10, Ягь 7:26

+ 4:15 Лкъ 23:41, Югь 8:46, 1 Пет 2:22, 1 Югь 3:5, 2 Кор 5:21

+ 4:16 Эф 3:12, Ягь 10:19

+ 5:1 Ягь 8:3

+ 5:2 Ягь 7:28

+ 5:3 Ягь 7:27

+ 5:4 Сан 16:5, Сан 18:7

+ 5:5 Югь 8:54, Заб 2:7, Элч 13:32-33, Ягь 1:5

+ 5:6 Заб 109:4, Ягь 7:17, Ягь 7:21

+ 5:7 Мат 26:39, Мк 14:35, Лкъ 22:41, Заб 21:25

+ 5:8 Рум 5:19, Фил 2:8

+ 5:9 Ягь 2:10

+ 5:11 2 Пет 3:16

+ 5:12 1 Пет 2:2, 1 Кор 3:1-2

+ 5:14 Эф 4:13

+ 6:1 Ягь 9:14

+ 6:2 Элч 8:17, Элч 19:4-5, Элч 10:42, Элч 17:31

+ 6:4 Ягь 10:29

+ 6:8 Мат 13:7, Мат 3:12

+ 6:10 Мат 10:42

+ 6:11 Рум 5:2-5, 2 Кор 1:22, 2 Кор 5:5, Эф 1:14

+ 6:12 Ягь 13:7

+ 6:13 Лкъ 1:73-75

+ 6:14 Яр 22:17

+ 6:16 Чыгъ 22:11

+ 6:17 Заб 109:4

+ 6:18 Сан 23:19, 1 Пач 15:29

+ 6:19 Лев 16:2, Лев 16:15, Ягь 9:7

+ 6:20 Ягь 4:14, Ягь 8:1, Ягь 9:24-25

+ 7:2 Яр 14:17-20

+ 7:5 Лев 27:30-31, Сан 18:21, Такр 14:22

+ 7:6 Яр 12:2-3, Рум 4:3, Гал 3:16

+ 7:14 Мат 1:3, Лкъ 3:3

+ 7:17 Заб 109:4, Ягь 5:6

+ 7:18 Рум 8:3, Гал 4:9

+ 7:19 Ягь 9:9, Ягь 10:1

+ 7:21 Заб 109:4, Ягь 5:6

+ 7:22 Ягь 6:11

+ 7:25 1 Югь 2:1, Рум 8:34

+ 7:26 Эф 4:10, Ягь 4:14

+ 7:27 Ягь 5:3, Ягь 9:12, Ягь 10:10

+ 7:28 Ягь 5:2

+ 8:1 Заб 109:1, Мк 16:19, Ягь 1:3

+ 8:2 Ягь 9:24

+ 8:3 Ягь 5:1, Эф 5:2

+ 8:5 Кол 2:17, Ягь 10:1, Чыгъ 25:40

+ 8:6 2 Кор 3:6, Ягь 9:15

+ 8:7 Ягь 7:11

+ 8:8 Ягь 10:16-17, Лкъ 22:20, 2 Кор 3:6

+ 8:10 Такр 6:6, Лев 26:12

+ 9:1 Чыгъ 25:8

+ 9:2 Чыгъ 26:1, Чыгъ 25:30-31

+ 9:3 Чыгъ 26:31-33, Лев 16:2

* 9:4 Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

+ 9:4 Чыгъ 25:10, Чыгъ 30:1, Чыгъ 16:33-34, Сан 17:8-10, 3 Пач 8:9

* 9:5 Макътавлу малайик – мунда грек тилдеги «гьерувим» деген сёз къоллангъан. Шо сёз малайиклени къанатлы гьайванланы келпетиндеги тайпасын англата.

+ 9:5 Лев 16:14, Чыгъ 25:19-20

+ 9:7 Лев 16:2, Лев 16:15, Ягь 6:19

+ 9:8 Ягь 10:20

+ 9:9 Ягь 7:19, Ягь 10:1

+ 9:10 Лев 11:2, Мк 7:4

+ 9:11 Ягь 7:27, Ягь 10:10

+ 9:13 Лев 16:14-16

+ 9:14 1 Пет 1:18-19, Ягь 6:1, Вагь 7:14, 1 Югь 1:7, Эф 5:26

+ 9:15 Ягь 8:6, 2 Тим 1:1, Тит 1:2

* 9:16 Васият – грек тилде «васият» ва «разилешив» деген сёзлер бир сёз булан бериле.

+ 9:19 Чыгъ 12:22, Лев 14:4-7, Сан 19:6, Сан 19:17, Заб 50:9

+ 9:20 Чыгъ 24:8

+ 9:21 Чыгъ 29:12, Чыгъ 29:36, Лев 8:15, Лев 8:19

+ 9:22 Лев 17:11

+ 9:23 Чыгъ 25:40, Ягь 8:5

+ 9:24 Ягь 8:2

+ 9:26 1 Югь 3:5, 1 Пет 3:18

+ 9:27 Мат 16:27

+ 9:28 1 Пет 2:24, 1 Пет 3:18, Тит 2:13, Элч 1:11, 1 Сал 4:16-18

+ 10:1 Кол 2:17, Ягь 8:5, Ягь 7:19, Ягь 9:9

+ 10:3 Лев 16:21

+ 10:5 Заб 39:7-9, Заб 50:18

+ 10:6 1 Пач 15:22,

+ 10:10 Мат 26:26, 1 Кор 11:24, Ягь 7:27, Ягь 9:9

+ 10:11 Сан 28:3

+ 10:12 Заб 109:1, Мк 16:19, Ягь 1:3

+ 10:13 Заб 109:1, Ягь 1:13

+ 10:17 Ягь 8:10-12

+ 10:19 Эф 3:12, Ягь 4:16

+ 10:20 Ягь 9:8, Югь 14:6

+ 10:22 Югь 13:8, 1 Кор 6:11, Эф 5:26, Тит 3:5

+ 10:23 Ягь 4:14, 1 Кор 1:9, 1 Сал 5:24, 2 Сал 3:3

+ 10:25 Элч 2:42, Рум 13:11, 1 Кор 3:13

+ 10:26 Сан 15:30, Мк 3:29, 1 Югь 5:16

+ 10:27 Заб 20:10, Заб 78:5,

+ 10:28 Такр 19:15

+ 10:29 Ягь 6:4-6

+ 10:30 Такр 32:35-36, Рум 12:19

+ 10:31 Лкъ 12:5

+ 10:34 Мат 25:36, Мат 5:12, Мат 6:20, Мат 19:21, 1 Пет 1:4, Кол 1:5

+ 10:38 Рум 1:17, Гал 3:11

+ 11:1 Рум 8:24, 2 Кор 4:18

+ 11:3 Яр 1:6-7, Заб 32:6, 2 Пет 3:5

+ 11:4 Яр 4:3-8, Мат 23:35, 1 Югь 3:12

+ 11:5 Яр 5:22-24

+ 11:7 Яр 6:9-22

+ 11:8 Яр 12:1-4

+ 11:9 Яр 12:8, Яр 13:3, Яр 18:1

+ 11:10 Ягь 12:22, Вагь 21:2

+ 11:11 Яр 21:2

+ 11:12 Рум 4:19, Яр 22:17

+ 11:13 Мат 13:17, Лкъ 10:24, Яр 23:4

+ 11:16 Яр 26:24, Яр 28:13

+ 11:17 Яр 22:1-10, Яр 21:12, Рум 9:7

+ 11:19 Рум 4:17-19

+ 11:20 Яр 27:27-29, Яр 27:39-40

+ 11:21 Яр 47:31, Яр 48:17-19

+ 11:22 Яр 50:24-25

+ 11:23 Чыгъ 2:2-3, Элч 7:20

+ 11:24 Чыгъ 2:10-11

+ 11:25 1 Югь 2:17

+ 11:26 Ягь 13:13

+ 11:27 Чыгъ 12:37, Чыгъ 13:18

+ 11:28 Чыгъ 12:21-30

+ 11:29 Чыгъ 14:21-30

+ 11:31 Мат 1:5, Якъ 2:25

+ 11:32 1 Пач 1:20, 1 Пач 16:13

+ 11:34 1 Пач 17:51, 2 Пач 12:29

+ 11:35 3 Пач 17:22-23, 4 Пач 4:35-37

+ 11:36 Яр 39:20, Мат 21:35, Мк 16:18

+ 11:37 3 Пач 18:4, 4 Пач 1:8

+ 11:38 1 Пач 22:1

+ 11:40 Фил 3:12, Ягь 12:23

+ 12:1 1 Кор 9:24

+ 12:2 Ягь 2:10, Лкъ 24:26, Фил 2:8, Заб 109:1, Мк 16:19, Ягь 1:3

+ 12:3 Айт 24:10

+ 12:4 1 Тим 4:10

+ 12:5 Айт 3:11-12, Заб 93:12, Аюб 5:17

+ 12:7 Такр 8:5, Вагь 3:19

+ 12:10 Лев 11:44

+ 12:13 Айт 4:26

+ 12:14 Мат 5:8

+ 12:15 Ягь 4:1, Такр 29:18

+ 12:16 Ягь 13:4, Яр 25:29-34

+ 12:17 Яр 27:34-38

+ 12:18 Чыгъ 19:16-18, Чыгъ 20:18, Такр 4:11, Такр 5:22

+ 12:19 Чыгъ 19:16, Чыгъ 20:19, Такр 5:27

+ 12:20 Чыгъ 19:12-13

+ 12:21 Такр 9:19

+ 12:22 Гал 4:26, Вагь 14:1, Вагь 21:2, Такр 33:2, Ягьуда 1:14

+ 12:23 Лкъ 10:20, Фил 3:12, Ягь 11:40

+ 12:24 Ягь 8:6, Ягь 9:15, 1 Пет 1:2, Яр 4:10

+ 12:25 Ягь 2:3

+ 12:26 Чыгъ 19:18,

+ 12:27 Заб 101:27

+ 12:28 Заб 2:11

+ 12:29 Такр 4:24

+ 13:1 Югь 13:34, 1 Пет 1:22, 2 Пет 1:7, Рум 12:10, 1 Сал 4:9

+ 13:2 1 Пет 4:9, Яр 18:3, Яр 19:2

+ 13:3 Мат 25:36, Ягь 10:34

+ 13:4 1 Кор 7:38, Чыгъ 20:14, 1 Кор 6:9

+ 13:5 Айт 23:4, Мат 6:19, Мат 6:25, 1 Тим 3:1, 1 Тим 6:7-9,

+ 13:6 Заб 117:6

+ 13:7 Ягь 6:12

+ 13:8 Заб 101:28

+ 13:9 Кол 2:16

+ 13:11 Чыгъ 29:14, Лев 16:27

+ 13:12 Мат 21:39, Мк 12:8

+ 13:13 1 Пет 4:14, Ягь 11:26

+ 13:15 Заб 49:14, Заб 106:22,

+ 13:18 Эф 6:19, 1 Сал 5:25, 2 Сал 3:1, Элч 23:1, Элч 24:16

+ 13:20 Рум 15:33, Заб 22:1, Заб 79:2, Югь 10:11, 1 Пет 5:4, Чыгъ 24:8,

+ 13:23 Элч 16:1

+ 1:1 Мат 13:55, Элч 12:17, Элч 15:13, Элч 21:18, Гал 1:19, Гал 2:9, Лкъ 22:30, Югь 7:35, Элч 26:7, 1 Пет 1:1

+ 1:2 Мат 5:11-12, 1 Пет 1:6-7

+ 1:3 Рум 5:3

+ 1:4 2 Пет 1:6, Мат 5:48

+ 1:5 3 Пач 3:9-12, Айт 2:3-6

+ 1:6 Мат 21:21, Мк 11:24

+ 1:7 Якъ 4:8

+ 1:9 1 Кор 1:31, 2 Кор 10:17

+ 1:11 1 Пет 1:24

+ 1:12 Мат 10:22, Мк 13:13, Якъ 5:11, 2 Тим 4:8, Вагь 2:10

+ 1:15 Аюб 15:35, Заб 7:15, Рум 5:12, Рум 6:23

+ 1:16 Мк 13:5, 1 Югь 3:7, Кол 2:8, 2 Сал 2:3

+ 1:17 Яр 1:16, 1 Югь 1:5

+ 1:18 2 Сал 2:13, Вагь 14:4, Югь 1:13

+ 1:19 Айт 10:19, Айт 14:29,

+ 1:21 Кол 3:8

+ 1:22 Лкъ 11:28, Югь 13:17, 1 Югь 3:18, Рум 2:13

+ 1:25 Якъ 2:12, Лкъ 11:28

+ 1:26 Заб 38:2, Якъ 3:2-3

+ 1:27 Аюб 31:17-18, Мат 25:36, 2 Пет 3:14, 1 Югь 5:18, 1 Тим 5:22

+ 2:1 Такр 1:17, Такр 16:19, Мат 22:16, Лкъ 20:21, Рум 2:11

+ 2:5 1 Кор 1:27-28, 2 Кор 8:9, Вагь 2:9

+ 2:8 Лев 19:18

+ 2:9 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Такр 1:17

+ 2:10 Мат 5:19, Гал 3:10

+ 2:11 Чыгъ 20:13-14

+ 2:12 Якъ 1:25

+ 2:13 Мат 6:15, Мат 18:35, Лкъ 6:37

+ 2:16 Такр 15:7, Айт 21:13, Мат 25:35, Лкъ 3:11, 1 Югь 3:17-18

+ 2:18 Мат 7:16, Гал 5:6

+ 2:19 Такр 6:4, Мат 8:29, Мк 1:24, Мк 5:7, Элч 16:17, Элч 19:15

+ 2:21 Яр 22

+ 2:22 Ягь 11:17-18

+ 2:23 Яр 15:6, Рум 4:3, Гал 3:6,

+ 3:1 Мат 23:8

+ 3:2 3 Пач 8:46, Айт 20:9, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23, Заб 38:2, Якъ 1:26

+ 3:3 Заб 31:9, Айт 26:3

+ 3:6 Мат 12:34, Мат 15:18, Айт 16:27

+ 3:8 Заб 119:2, Заб 139:4

+ 3:9 Яр 1:26

+ 3:13 Якъ 2:18

+ 3:15 1 Тим 4:1, Вагь 2:24

+ 3:18 Мат 5:9, Гал 6:8

+ 4:1 1 Пет 2:11

+ 4:3 Айт 10:3

+ 4:4 Югь 15:19, 1 Югь 2:15, Рум 8:7

+ 4:5 1 Кор 6:19

+ 4:6 Айт 3:34, 1 Пет 5:5

+ 4:7 1 Пет 5:8-9, Эф 4:27

+ 4:8 Заб 72:28, Якъ 1:7-8, Заб 50:4,

+ 4:11 Рум 14:4, Рум 14:10

+ 4:12 Якъ 5:9, Лкъ 12:5, Мат 7:1

+ 4:14 Айт 27:1, Лкъ 12:18-20, Заб 101:4

+ 4:15 Элч 18:21

+ 4:17 Югь 9:41

+ 5:1 Лкъ 6:24

+ 5:2 Аюб 13:28, Мат 6:19-20

+ 5:3 Рум 2:5

+ 5:4 Лев 19:13, Такр 24:14-15, Такр 24:15,

+ 5:7 Такр 11:14

+ 5:8 1 Пет 4:7

+ 5:9 Мат 7:1, Якъ 4:12

+ 5:10 Мат 5:12, Мат 23:34, Элч 7:52, Ягь 11:32-38

+ 5:11 Мат 10:22, Мк 13:13, Якъ 1:12, Вагь 2:10, Аюб 1:21-22, Аюб 2:10, Аюб 42:10, Чыгъ 34:6

+ 5:12 Мат 5:34-37

+ 5:13 1 Кор 14:15, Эф 5:19

+ 5:14 Мк 6:13

+ 5:15 Аюб 22:30

+ 5:16 Мк 1:5, Элч 19:18, Яр 20:17, Сан 11:2, 3 Пач 13:6, 4 Пач 4:33-34, Аюб 42:8, Элч 9:40, Элч 28:8

+ 5:17 3 Пач 17:1, 3 Пач 18:1, Лкъ 4:25

+ 5:18 3 Пач 18:42-45

+ 5:19 Гал 6:1

+ 5:20 Айт 10:12, 1 Пет 4:8

+ 1:1 Мат 4:18-21, Югь 1:40-42, Якъ 1:1

+ 1:2 Ягь 12:24, 2 Пет 1:2, Ягьуда 1:2

+ 1:3 2 Кор 1:3, Эф 1:3, 1 Пет 3:21, Югь 3:3, Тит 3:5

+ 1:4 Мат 6:20, Мат 19:21, Кол 1:5

+ 1:5 Эф 2:8

+ 1:6 Мат 5:11-12, Якъ 1:2-3

+ 1:7 Аюб 23:10, Заб 65:10, 1 Кор 3:13, Рум 2:10

+ 1:8 Югь 20:29

+ 1:10 2 Пет 1:19

+ 1:11 Рум 8:9, Лкъ 24:26

+ 1:12 Элч 2:2-4

+ 1:13 Мк 13:33-34, Эф 6:18, 1 Сал 5:6

+ 1:14 Элч 17:30, Эф 4:18-19, Рум 12:2, Тит 3:3

+ 1:15 1 Югь 3:3, 2 Пет 3:11

+ 1:16 Лев 11:44, Лев 19:2

+ 1:17 Такр 10:17, Чыгъ 4:22, 2 Кор 6:18

+ 1:18 Чыгъ 12:3, Лев 1:10, Югь 1:29, Элч 20:28, Ягь 9:14

+ 1:20 Ягь 1:2

+ 1:22 Югь 13:34, Рум 12:9, Ягь 13:1

+ 1:23 Югь 1:13, Ягь 4:12

+ 1:25 Якъ 1:10-11

+ 2:1 Эф 4:31, Кол 3:8

+ 2:2 Мат 18:3, 1 Кор 3:2, Ягь 5:13

+ 2:3 Заб 33:9

+ 2:4 1 Кор 10:4

+ 2:5 Эф 2:20-22, Чыгъ 19:6

+ 2:6 Рум 9:33, Рум 10:11

+ 2:7 Заб 117:22, Мк 12:11, Элч 4:11

+ 2:8 Рум 9:33

+ 2:9 Такр 10:15, Чыгъ 19:6, Такр 7:6, Вагь 1:6, Вагь 5:10, Заб 35:10, Югь 1:9

+ 2:10 Рум 9:25

+ 2:11 Лев 25:23, Якъ 4:1, Рум 7:23, Рум 13:14, Гал 5:24

+ 2:12 Мат 5:16, 2 Кор 9:13, Гал 1:24

+ 2:13 Рум 13:1, Тит 3:1

+ 2:14 Рум 13:3-4

+ 2:16 Югь 8:32, Якъ 1:25, Якъ 2:12, Рум 6:18, 1 Кор 7:22, 2 Кор 3:17, Гал 5:1, Гал 5:13, 1 Кор 7:22

+ 2:17 Айт 24:21, Рум 13:7

+ 2:18 Эф 6:5, Кол 3:22, 1 Тим 6:1, Тит 2:9

+ 2:19 1 Пет 3:14, 1 Пет 3:17, 1 Пет 4:16

+ 2:21 Элч 14:22, Югь 13:15

+ 2:23 Мат 5:39, Лкъ 23:46

+ 2:24 Рум 6:2, Гал 2:19, Гал 5:24,

+ 2:25 Заб 118:176, Лкъ 15:6

+ 3:1 Яр 3:16, 1 Кор 14:34, Эф 5:22, Кол 3:18, Тит 2:5

+ 3:4 1 Тим 2:9

+ 3:6 Яр 18:12

+ 3:7 Эф 5:25, Кол 3:19

+ 3:8 Рум 12:16

+ 3:9 Лев 19:18, 1 Сал 5:15, Рум 12:17, Мат 5:44, Рум 12:14, 1 Кор 4:12

+ 3:12 Заб 33:13-17

+ 3:14 Мат 5:10, 1 Пет 2:19-20, 1 Пет 4:14-16,

+ 3:15 Кол 4:6

+ 3:16 1 Пет 2:12, Лкъ 13:17

+ 3:17 1 Пет 2:20

+ 3:18 1 Пет 2:21, 1 Пет 4:1, Ягь 9:26-28

+ 3:19 Яр 6:3-14, Яр 7:17, 2 Пет 2:5

+ 3:21 Рум 6:4, Мк 16:16, 1 Пет 1:3

+ 3:22 Лкъ 24:51, Элч 1:9, Заб 109:1, Мк 16:19, Рум 8:34, Рум 8:38, 1 Кор 15:24, Эф 1:21

+ 4:1 1 Пет 3:18, Рум 6:2, Рум 6:7, Гал 5:24, Кол 3:3

+ 4:2 Рум 6:14, Рум 14:7-8, 2 Кор 5:15, Тит 2:12

+ 4:4 Эф 4:17-19, 1 Пет 2:12, 1 Пет 3:16

+ 4:5 Югь 5:22, Элч 10:42, 1 Пет 4:5

+ 4:7 Якъ 5:8, 1 Кор 7:29, 1 Кор 7:31, Мк 14:38

+ 4:8 Айт 10:12, Якъ 5:20

+ 4:9 Ягь 13:2

+ 4:10 Рум 12:6-8, 1 Кор 7:7, Лкъ 12:42-43

+ 4:11 Югь 13:31, 1 Кор 10:31, Ягьуда 1:24-25, Вагь 1:6, Вагь 5:13

+ 4:12 1 Пет 1:7

+ 4:13 Элч 5:41, Фил 3:11

+ 4:14 Заб 88:51-52, Мат 5:11

+ 4:16 1 Пет 2:19-20

+ 4:17 Рум 2:9,

+ 4:18 Айт 11:31

+ 4:19 Заб 30:6, Лкъ 23:46

+ 5:1 Лкъ 24:48, Рум 8:17

+ 5:2 Югь 21:16-17, Элч 20:28, 1 Тим 3:8, Тит 1:7

+ 5:3 Мат 20:25-26, Фил 3:17, 2 Сал 3:9, 1 Тим 4:12, Тит 2:7

+ 5:4 Заб 22:1, Заб 79:2, Югь 10:11, Ягь 13:20, 1 Кор 9:25

+ 5:5 Айт 3:34, Якъ 4:6

+ 5:7 Заб 36:5, Мат 6:25, Фил 4:6

+ 5:8 Мк 13:33-34, 1 Пет 5:8, Эф 6:18, 1 Сал 5:6, Аюб 1:6, Аюб 2:2, 2 Кор 2:11, Эф 6:11

+ 5:9 Якъ 4:7, Элч 14:22, 1 Сал 3:3

+ 5:10 2 Тим 2:10

+ 5:11 1 Пет 4:11

+ 5:12 Элч 15:22, Элч 15:40, 1 Сал 1:1, 2 Сал 1:1

* 5:13 «Бабил» деп Петер мунда Румну гьакъында айта болмагъа герек.

+ 5:13 Элч 12:12, Элч 13:5, Элч 15:37

+ 5:14 Рум 16:16

+ 1:1 Мат 4:18-21, Югь 1:40-42, Тит 2:13

+ 1:2 1 Пет 1:2, Ягьуда 1:2

+ 1:4 2 Пет 2:18

+ 1:6 Якъ 1:3-4

+ 1:7 1 Югь 4:16, 1 Кор 13:13, Ягь 13:1

+ 1:8 Тит 3:14

+ 1:9 1 Югь 1:7, Эф 5:26, Ягь 9:14

+ 1:10 1 Сал 1:4

+ 1:11 Кол 1:13

+ 1:12 Ягьуда 1:5

+ 1:14 Югь 21:18-19, 2 Тим 4:6

+ 1:16 1 Сал 2:19, 1 Сал 4:16, Лкъ 9:32, Югь 1:14

+ 1:17 Мат 3:17, Мат 17:5, Мк 1:11, Мк 9:7, Лкъ 9:35, Югь 8:54, Югь 17:1, Элч 3:13

+ 1:19 1 Пет 1:10, Заб 118:105, Югь 5:35, 2 Кор 4:6

+ 1:21 2 Тим 3:16, 2 Пач 17:13,

+ 2:1 Такр 13:1-3, Мат 7:15, Элч 20:30, 2 Кор 11:13, 1 Тим 4:1, Ягьуда 1:4, 1 Кор 6:20, 1 Кор 7:23

+ 2:3 Рум 16:18, Кол 2:4

+ 2:4 Ягьуда 1:6

+ 2:5 Яр 7:17, 1 Пет 3:19-20, Яр 7:23

+ 2:6 Яр 19:24

+ 2:7 Яр 19:16

+ 2:8 Заб 118:136, Элч 17:16

+ 2:9 1 Кор 10:13, Вагь 3:10

+ 2:10 Ягьуда 1:16, Ягьуда 1:8-9

+ 2:12 Ягьуда 1:10

+ 2:15 Сан 22:5, Сан 25:1-2, Сан 31:16, Такр 23:3-6, Ягьуда 1:11, Вагь 2:14

+ 2:16 Сан 22:21-30

+ 2:17 Ягьуда 1:12-13

+ 2:18 2 Пет 1:4

+ 2:19 Гал 5:13, Югь 8:34, Рум 6:16-20, Тит 3:3

+ 2:20 Мат 12:45, Лкъ 11:26

+ 2:21 Рум 7:12

* 2:22 Бу айтывланы биринчиси «Сулайманны айтывлары» деген китапдан алынгъан.

+ 2:22 Айт 26:11

+ 3:1 2 Пет 1:13

+ 3:2 Ягьуда 1:17-18

+ 3:5 Яр 1:9, Заб 23:2, Заб 135:6

+ 3:6 Яр 7:11, Яр 7:21

+ 3:8 Заб 89:5

+ 3:9 Рум 2:4, 1 Тим 2:4, 1 Тим 2:6

* 3:10 Ачылажакъ – бир бир грекче къолъязывларда «яллап битежек», башгъа къолъязывларда «ёкъ болажакъ» деп язылып ёлугъа.

+ 3:10 Мат 24:43, Лкъ 12:39, 1 Сал 5:2, Заб 101:26-27, Мк 13:31

+ 3:11 1 Пет 1:15

+ 3:12 Ягьуда 1:21

+ 3:13 Вагь 21:1, Вагь 21:27

+ 3:14 Якъ 1:27, 1 Югь 5:18, 1 Тим 5:22

+ 3:15 Рум 2:4, Вагь 2:21

+ 3:16 Ягь 5:10

+ 3:18 Эф 4:15, Кол 1:10, Кол 2:19, Рум 11:36

+ 1:1 Лкъ 24:39, Югь 1:14, Югь 20:27, 2 Пет 1:16

+ 1:2 Югь 1:4, Югь 5:26, Югь 11:25, 1 Югь 5:11, Югь 15:27, Югь 1:1, Югь 1:18

+ 1:3 Югь 17:21, 1 Кор 1:9

+ 1:4 Югь 15:11

+ 1:5 Югь 1:4, Югь 8:12, Якъ 1:17

+ 1:6 Югь 12:35, 2 Кор 6:16

+ 1:7 Эф 1:7, Ягь 9:14

+ 1:8 3 Пач 8:46, Айт 20:9, Якъ 3:2, Рум 3:23

+ 1:9 Заб 31:5, Заб 50:4, Айт 28:13

+ 1:10 1 Югь 5:10, Югь 5:38, Югь 8:37

+ 2:1 Югь 14:26, Рум 8:34, Ягь 7:25

+ 2:2 Югь 1:29, Югь 11:52, 1 Югь 4:10, Рум 3:25-26

+ 2:3 Югь 14:15, Югь 15:10, 1 Югь 5:3

+ 2:4 Тит 1:16

+ 2:5 1 Югь 4:12

+ 2:7 Югь 13:34, Лев 19:18, 2 Югь 1:5

+ 2:8 Югь 13:34, Югь 1:9, Югь 8:12, Рум 13:12, Эф 5:8, 1 Сал 5:5

+ 2:9 1 Югь 4:20

+ 2:10 Югь 11:10

+ 2:12 Элч 10:43, Элч 13:38

+ 2:13 Эф 6:11, Югь 14:7

+ 2:15 Якъ 4:4

+ 2:17 1 Кор 7:31

+ 2:18 Мат 24:5, 1 Югь 4:3, 2 Югь 1:7, 1 Тим 4:1, 2 Тим 3:1

+ 2:19 Такр 13:13, Элч 20:30, 1 Кор 11:19

+ 2:20 Югь 14:26, Югь 16:13, 1 Кор 2:10

+ 2:22 1 Югь 4:3

+ 2:23 Мат 10:33

+ 2:24 1 Югь 3:11

+ 2:26 Мк 13:5, 1 Югь 3:7, Кол 2:8, 2 Сал 2:3

+ 2:27 Ягь 8:11

+ 2:28 1 Югь 3:2, 1 Сал 2:19

+ 2:29 Мат 6:1, 3 Югь 1:11

+ 3:1 Югь 3:16, Рум 5:8, Эф 2:4, Мат 5:9, Югь 1:12, 1 Югь 5:1, Рум 8:14, Югь 16:3, Югь 17:25

+ 3:2 Рум 8:15-16, Гал 3:26, Эф 1:5, Рум 8:29, 2 Кор 3:18, Фил 3:21, Аюб 19:26, Заб 16:15, 1 Кор 13:12, Вагь 22:4

+ 3:3 2 Кор 7:1

+ 3:5 Югь 1:29, Ягь 9:26, 1 Пет 2:22, 2 Кор 5:21, Ягь 4:15

+ 3:6 3 Югь 1:11

+ 3:7 Мк 13:5, 1 Югь 2:26, Кол 2:8, 2 Сал 2:3

+ 3:8 Югь 8:44, Ягь 2:14

+ 3:9 Заб 118:3, 1 Югь 5:18

+ 3:10 1 Югь 4:8, 1 Югь 4:20

+ 3:11 Лев 19:18, Югь 13:34, 1 Югь 1:5, 1 Югь 2:24, 2 Югь 1:5

+ 3:12 Югь 8:44, Яр 4:3-8, Ягьуда 1:11, Ягь 11:4

+ 3:13 Мк 13:13, Югь 7:7, Югь 15:18

+ 3:14 Югь 5:24

+ 3:15 Мат 5:22, Вагь 21:8

+ 3:16 Югь 10:11, Югь 15:13

+ 3:17 Такр 15:7, Айт 21:13, Якъ 2:15-16

+ 3:18 Якъ 1:22, Рум 2:13

+ 3:21 1 Югь 2:28

+ 3:22 Мат 7:7-8, Югь 14:13-14

+ 3:23 Югь 6:29

+ 3:24 Югь 6:56, Югь 15:4-5, Рум 8:9, Рум 8:16

+ 4:1 1 Кор 14:29, 1 Сал 5:20-21, Вагь 2:2, Такр 13:1-3, Мат 7:15, Мк 13:22, 2 Пет 2:1

+ 4:2 Югь 1:14, 1 Тим 3:16, Ягь 2:14, 1 Кор 12:3

+ 4:3 1 Югь 2:18, 1 Югь 2:22, 2 Югь 1:7

+ 4:5 Югь 3:31, Югь 8:23, Югь 15:19

+ 4:6 Югь 18:37, Югь 14:17, 1 Тим 4:1

+ 4:7 1 Кор 13, 1 Югь 3:10-11

+ 4:9 Югь 3:16

+ 4:10 Югь 1:29, 1 Югь 4:10, Югь 3:16, Рум 5:8

+ 4:12 Чыгъ 33:20, Югь 1:18, 1 Тим 6:16, 1 Югь 2:5

+ 4:13 1 Югь 3:24

+ 4:14 Югь 3:17

+ 4:15 Мат 14:33, 1 Югь 5:5

+ 4:17 1 Югь 2:28, 1 Югь 3:21

+ 4:20 1 Югь 2:9, 1 Югь 3:10

+ 4:21 Лев 19:18, Мат 19:19, Мат 22:39, Мк 12:31

+ 5:1 Югь 1:12

+ 5:2 1 Югь 2:5, 1 Югь 3:24, 1 Югь 4:13

+ 5:3 Югь 14:15, 2 Югь 1:6, Мат 11:30

+ 5:4 Югь 16:33, Эф 6:16

+ 5:5 Мат 14:33, 1 Югь 4:15

* 5:6 „О сув ва къан булан гелген“ демек – О сувгъа чомдуруп, Оьзюн Аллагьгъа тапшуртгъан ва хачгъа илинип къан тёкген демек.

+ 5:6 Югь 14:17, Югь 15:26

* 5:7-8 Бир бир грекче къолъязывларда бу аятлар «Кёклерде шону гьакъында шагьатлыкъ этеген уьч зат бар: Ата, Калам ва Аллагьны Ругьу. Олар уьчюсю де бир гёнгюлден шагьатлыкъ эте. Дюньяда да шону гьакъында шагьатлыкъ этеген уьч зат бар: Аллагьны Ругьу, сув ва къан. Олар уьчюсю де бир гёнгюлден бир затгъа шагьатлыкъ эте» деп язылып ёлугъа.

+ 5:9 Югь 5:36

+ 5:10 1 Югь 1:10, Мат 3:17

+ 5:11 Югь 1:4, Югь 5:26, Югь 11:25, 1 Югь 1:2

+ 5:13 Югь 20:31

+ 5:14 Мат 7:7-8, Югь 14:13-14, 1 Югь 3:22

+ 5:16 Мат 12:31-32, Мк 3:29, Ягь 6:4-6, Ягь 10:26

+ 5:18 Заб 118:3, 1 Югь 3:9

+ 5:19 Лкъ 4:6, Гал 1:4

+ 5:20 Югь 1:1, Югь 20:28

+ 5:21 1 Кор 10:7, 1 Кор 10:14

* 1:1 Ханым ва ону яшлары – мунда Исагъа иман салгъанланы жыйыны ва шо жыйынны ортакъчылары.

+ 1:1 1 Югь 3:1, Югь 8:32

+ 1:3 1 Тим 1:2, 2 Тим 1:2

+ 1:4 3 Югь 1:4

+ 1:5 Лев 19:18, Югь 13:34, Югь 15:12, 1 Югь 3:11

+ 1:6 Югь 14:15, 1 Югь 5:3

+ 1:7 Югь 1:14, 1 Югь 4:2, 1 Тим 3:16, Ягь 2:14, 1 Югь 2:18, 1 Югь 4:3

+ 1:8 1 Кор 3:8

+ 1:9 1 Югь 2:23

+ 1:10 Рум 16:17, 1 Сал 5:22

+ 1:12 Югь 15:11, Югь 16:24, Югь 17:13, 3 Югь 1:13-14

+ 1:1 1 Югь 3:18, 2 Югь 1:1

+ 1:4 2 Югь 1:4

+ 1:5 Гал 6:10, Ягь 13:1

+ 1:8 1 Тим 5:18

+ 1:11 Заб 33:15, Заб 36:27, 1 Югь 2:29, 1 Югь 3:6

+ 1:12 Югь 21:24

+ 1:13 2 Югь 1:12

+ 1:1 Элч 12:17, Якъ 1:1, Мат 13:55

+ 1:2 1 Пет 1:2, 2 Пет 1:2

+ 1:3 1 Тим 6:12, 2 Тим 4:7

+ 1:4 2 Пет 2:1

+ 1:5 Сан 14:36-37, Сан 26:64, 2 Пет 1:12, Ягь 3:17

+ 1:6 2 Пет 2:4

+ 1:7 2 Пет 2:6, Яр 18:20, Яр 19:24, Такр 29:23, Мат 25:41

+ 1:8 2 Пет 2:10

+ 1:9 1 Сал 4:16, Вагь 12:7, Такр 34:6,

+ 1:10 2 Пет 2:12

* 1:11 Корагь – Мусаны ва Гьарунну гьакимлигине къаршы баш гётерген адам.

+ 1:11 Яр 4:3-8, 1 Югь 3:12, Ягь 11:4, Сан 22:5, Сан 25:1-2, Сан 31:16, Такр 23:3-6, 2 Пет 2:15, Сан 16:31-35

+ 1:12 2 Пет 2:17, Мат 15:13

+ 1:14 Яр 5:21-24, Такр 33:2, Элч 7:53, Гал 3:19, 1 Сал 3:13, Ягь 12:22

+ 1:16 2 Пет 2:10

+ 1:17 2 Пет 3:2-3

+ 1:19 Рум 8:9

+ 1:20 Эф 6:18

+ 1:21 2 Пет 3:12

+ 1:23 Вагь 3:4

+ 1:24 Фил 2:15, Кол 1:22, 1 Пет 4:11, Рум 11:36, Вагь 1:6, Вагь 5:13

+ 1:1 Вагь 22:6

+ 1:2 Югь 19:35

+ 1:3 Вагь 22:7, Вагь 22:10

+ 1:4 Чыгъ 3:14, Вагь 3:1, Вагь 4:5, Вагь 5:6, Югь 3:11, 1 Тим 6:13, Элч 26:23, 1 Кор 15:20, Кол 1:18, 1 Пет 1:18-19

+ 1:6 Чыгъ 19:6, 1 Пет 2:9, Вагь 5:10, Вагь 20:6, 1 Пет 4:11, Ягьуда 1:24-25, Вагь 5:13

* 1:8 Алфа ва Омега – грек алифбасыны биринчи ва ахырынчы гьарпларыны атлары.

+ 1:9 Мк 10:39

* 1:10 Раббибизни гюню – демек, къаттыгюн.

+ 1:10 Вагь 4:2

+ 1:12 Чыгъ 25:1, Чыгъ 25:37,

+ 1:13 Вагь 15:6

+ 1:14 Вагь 2:18, Вагь 19:12

+ 1:16 Ягь 4:12, Вагь 19:15, Мат 17:2

+ 1:17 Мат 28:4, Вагь 2:8, Вагь 22:13

+ 1:18 Рум 6:9, Рум 14:9, Вагь 9:1, Вагь 20:1

+ 2:1 Вагь 1:13, Вагь 1:16

+ 2:2 2 Кор 11:13, 1 Югь 4:1

+ 2:7 Мат 11:15, Мк 4:9, Лкъ 8:8, Вагь 3:6, Вагь 3:13, Вагь 3:22, Вагь 13:9, Вагь 3:5, Вагь 21:7, Лкъ 23:43, 2 Кор 12:4, Яр 2:9, Яр 3:22, Вагь 22:2

+ 2:8 Вагь 1:17-18

+ 2:9 Якъ 2:5, 2 Кор 8:9, Вагь 3:9

+ 2:10 Вагь 12:11, Якъ 1:12, Вагь 3:11

+ 2:11 Вагь 2:7, Вагь 20:6, Вагь 21:8

+ 2:12 Вагь 1:16

+ 2:14 Сан 22:5, Сан 25:1-2, Сан 31:16, 2 Пет 2:15, Элч 15:29, 1 Кор 8:10, 1 Кор 10:19

+ 2:15 Вагь 2:6

+ 2:16 2 Сал 2:8

* 2:17 Манна – Мусаны башчылыгъы булан дангылда айланагъан исрайыллылагъа Аллагь йиберген азыкъ, рызкъы.

+ 2:17 Вагь 2:7, Чыгъ 16:31, Югь 6:48-50, Вагь 3:12, Вагь 19:12

+ 2:18 Вагь 1:14-15

+ 2:20 3 Пач 16:31, 3 Пач 21:25, Вагь 2:14

+ 2:21 2 Пет 3:9, 2 Пет 3:15

+ 2:23 1 Пач 16:7, Мат 16:27

+ 2:25 Вагь 3:11

+ 2:26 Заб 2:9, Вагь 12:5, Вагь 19:15, Сан 24:17, Вагь 22:16

+ 2:29 Вагь 2:7

+ 3:1 Вагь 1:4-5, Вагь 1:16, Рум 1:15, Эф 2:1, Эф 2:5, Кол 2:13, 1 Тим 5:6

+ 3:3 Мат 24:43-44, 2 Пет 3:10, 1 Сал 5:2, Вагь 16:15

+ 3:4 Ягьуда 1:23, Вагь 6:11, Вагь 7:9, Мат 10:11, Мат 22:8, Элч 13:46

+ 3:5 Вагь 2:7, Вагь 21:7, Чыгъ 32:32, Заб 55:9, Заб 68:29, Лкъ 10:19, Мат 10:32

+ 3:6 Вагь 2:7

+ 3:7 Аюб 12:14

+ 3:9 Вагь 2:9

+ 3:10 2 Пет 2:9, 1 Кор 10:13

+ 3:11 Вагь 22:7, Вагь 22:12, Вагь 22:20, Вагь 2:25

+ 3:12 Вагь 2:7, 3 Пач 7:21, Заб 22:6, Вагь 2:17

+ 3:13 Вагь 2:7

+ 3:14 Айт 8:22, Кол 1:15, Кол 1:18, 1 Кор 14:16, 2 Кор 1:20

+ 3:17 1 Кор 4:8, Югь 9:39-41

+ 3:18 Вагь 16:15

+ 3:19 Айт 3:12, Ягь 12:5-6

+ 3:20 Лкъ 12:36, Югь 14:23

+ 3:21 Югь 16:33, Заб 109:1, Мк 16:19, Мат 19:28, Лкъ 22:30

+ 3:22 Вагь 2:7

+ 4:1 Вагь 1:10

+ 4:2 Вагь 1:10, 3 Пач 22:19,

+ 4:4 Вагь 3:4

+ 4:5 Вагь 8:5, Вагь 11:19, Вагь 16:18, Вагь 1:4-5,

+ 4:6 Вагь 15:2,

+ 4:11 Вагь 5:12, Заб 32:9-11

+ 5:1 Вагь 10:4, Вагь 22:10

+ 5:5 Вагь 22:16, Яр 49:9

+ 5:6 Югь 1:29, Югь 1:36, 1 Пет 1:19, Элч 8:32-33, Вагь 1:4-5

+ 5:8 Заб 140:2, Вагь 8:3-4

+ 5:9 Заб 32:3, Вагь 14:3, Вагь 7:9, Вагь 11:9, Вагь 14:6, Вагь 14:3-4

+ 5:10 Чыгъ 19:6, 1 Пет 2:9, Вагь 1:6

+ 5:11 Лкъ 2:13

+ 5:12 Вагь 4:11

+ 5:13 Заб 144:16, Заб 150:6, 1 Пет 4:11, Ягьуда 1:24-25, Вагь 1:6, Вагь 7:12

+ 5:14 Вагь 4:10

+ 6:1 Вагь 5:1, Вагь 4:7, Вагь 14:2, Вагь 19:6

+ 6:4 Мк 13:8

+ 6:6 Вагь 7:3

+ 6:8 Лев 26:22, Такр 32:24,

+ 6:9 Вагь 20:4

+ 6:10 Такр 32:43, Заб 78:10, Заб 93:3, Заб 118:84, Лкъ 18:7, 2 Сал 1:6, Вагь 19:2

+ 6:11 Вагь 3:4

+ 6:12 Мк 13:8, Вагь 11:13,

+ 6:14 Вагь 16:20

+ 6:16 Лкъ 23:30

+ 6:17 Заб 75:8,

+ 7:3 Вагь 14:1, Вагь 22:4

+ 7:9 Вагь 3:4

+ 7:10 Вагь 12:10, Вагь 19:1

+ 7:11 Вагь 4:6

+ 7:12 Вагь 5:13-14

+ 7:14 Мат 24:21, Ягь 9:14, Вагь 19:8, Вагь 22:14

+ 7:16 Заб 120:6,

+ 7:17 2 Пач 5:2, Заб 22:1, Югь 10:11, Вагь 21:4

+ 8:1 Вагь 5:1

+ 8:2 Мат 18:10-11

+ 8:3 Чыгъ 30:7, Сан 16:46, Заб 140:2, Вагь 5:8

+ 8:4 Элч 10:4

+ 8:5 Лев 16:12, Вагь 4:5

+ 8:7 Чыгъ 9:23-24,

+ 8:8 Чыгъ 7:17, Чыгъ 7:19, Вагь 11:6

+ 8:10 Вагь 9:1

+ 8:12 Чыгъ 10:21-23,

+ 9:1 Лкъ 10:18, Вагь 8:10, Вагь 12:8-9, Вагь 1:18

+ 9:3 Чыгъ 10:4

+ 9:4 Вагь 7:2-4

+ 9:6 Аюб 3:21,

* 9:11 Аполион – демек, дагъытывчу.

+ 9:12 Вагь 11:14

+ 9:13 Чыгъ 27:2, Чыгъ 30:2

+ 9:14 Вагь 16:12

+ 9:20 1 Кор 10:20, Заб 134:15-18,

+ 9:21 Вагь 21:8, Вагь 22:15

+ 10:1 Вагь 4:3, Вагь 1:15-16

+ 10:4 Вагь 5:1, Вагь 22:10

+ 10:7 Вагь 11:15

+ 10:9 Заб 118:103,

+ 11:1 Вагь 21:15

+ 11:2 Лкъ 21:24, Вагь 12:6, Вагь 13:5

+ 11:5 4 Пач 1:10,

+ 11:6 3 Пач 17:1, Чыгъ 7:17, Чыгъ 7:19, Вагь 8:8

+ 11:7 Вагь 9:1,

+ 11:9 Заб 78:2-3

+ 11:11 Яр 2:7,

+ 11:12 Вагь 4:1, 1 Сал 4:17

+ 11:13 Вагь 6:12

+ 11:14 Вагь 8:13, Вагь 9:12

+ 11:15 Мат 24:31, Вагь 10:7, Чыгъ 15:18, Лкъ 1:33, 1 Кор 15:24

+ 11:16 Вагь 4:4

+ 11:17 Вагь 1:4, Вагь 16:5

+ 11:18 Заб 2:1, Вагь 20:12

+ 11:19 Вагь 15:5, Чыгъ 9:23, Вагь 16:21

+ 12:1 Яр 37:9

+ 12:3 Вагь 12:18-Вагь 13:1, Вагь 17:3, Вагь 17:12

+ 12:5 Заб 2:9, Вагь 2:27, Вагь 19:15

+ 12:6 Вагь 11:3, Вагь 13:5

+ 12:7 Ягьуда 1:9

+ 12:9 Аюб 1:6, Яр 3:1, Вагь 20:2, Лкъ 10:18, Югь 12:31

+ 12:10 Аюб 1:9-11, Аюб 2:4-5,

+ 12:11 Вагь 15:2, Лкъ 14:26, Югь 12:25, Вагь 2:10

+ 12:12 Заб 95:11,

+ 12:14 Чыгъ 19:4, Такр 32:11, Вагь 13:5

+ 12:17 Яр 3:15

+ 13:1 Вагь 12:3

+ 13:2 Лкъ 4:6

+ 13:5 Вагь 11:2, Вагь 12:6

+ 13:7 Вагь 11:7, Вагь 12:17

+ 13:8 Вагь 3:5

+ 13:9 Вагь 2:7

+ 13:10 Вагь 14:12

+ 13:13 Такр 13:1-3, Мк 13:22, Вагь 16:13, Вагь 19:20, 4 Пач 1:10, Лкъ 9:54

+ 13:14 Мат 24:24, Мк 13:22, 2 Сал 2:9

* 13:17 Бырынгъы заманларда гьарплар санавланы орнуна да къоллана болгъан. Гьарпланы санав маъналарын къошуп, адамны атына къыйышывлу гелеген санавну чыгъарма бола болгъан.

+ 14:1 Заб 2:6, Заб 9:12, Ягь 12:22, Вагь 3:12, Вагь 7:3-4

+ 14:2 Вагь 1:15, Вагь 6:1

+ 14:3 Заб 32:3, Вагь 5:9

+ 14:4 2 Кор 11:2, Якъ 1:18, 2 Сал 2:13

+ 14:8 Вагь 18:2

+ 14:9 Вагь 13:15

+ 14:10 Заб 74:8, Вагь 14:10, Вагь 20:10

+ 14:12 Вагь 13:10

+ 14:13 Вагь 20:6

+ 14:14 Вагь 1:13

+ 14:15 Мк 4:29

+ 14:19 Вагь 19:15

+ 15:1 Вагь 16:1, Вагь 17:1, Вагь 21:9

+ 15:2 Вагь 4:6, Вагь 12:11, Вагь 13:17

+ 15:3 Чыгъ 15:1, Такр 31:30, Заб 91:6

+ 15:4 Заб 85:9

+ 15:5 Чыгъ 38:21, Вагь 11:19

+ 15:6 Вагь 1:13

+ 15:7 Вагь 4:6

+ 15:8 Чыгъ 40:34-35, 3 Пач 8:10-11,

+ 16:1 Вагь 15:1, Заб 78:6,

+ 16:2 Вагь 13:16, Чыгъ 9:9-11

+ 16:3 Вагь 8:8-9

+ 16:4 Чыгъ 7:17-20

+ 16:5 Вагь 1:4, Вагь 11:17,

+ 16:6 Мат 23:35, Вагь 18:24,

+ 16:7 Вагь 6:9

+ 16:9 Элч 12:23

+ 16:10 Вагь 13:2, Чыгъ 10:21-22

+ 16:12 Вагь 9:14,

+ 16:13 Вагь 12:3, Вагь 13:11

+ 16:14 Мк 13:22, Вагь 13:13

+ 16:15 Мат 24:43-44, 2 Пет 3:10, 1 Сал 5:2, Вагь 3:3, Вагь 3:18

+ 16:18 Мк 13:19

+ 16:19 Вагь 14:10

+ 16:20 Вагь 6:14

+ 16:21 Чыгъ 9:23-25, Вагь 11:19

+ 17:1 Вагь 15:1, Вагь 21:9,

+ 17:2 Вагь 14:8

+ 17:3 Вагь 12:3

+ 17:6 Вагь 16:6

+ 17:8 Вагь 9:1, Вагь 11:7

+ 17:12 Вагь 12:3

+ 17:14 Такр 10:17, 1 Тим 6:15, Вагь 19:16,

+ 17:16 Вагь 18:8

+ 18:2 Вагь 14:8,

+ 18:3 Вагь 17:2,

+ 18:6 Заб 136:8,

+ 18:8 Вагь 17:16

+ 18:24 Мат 23:35, Вагь 16:6, Вагь 17:6

+ 19:1 Заб 61:12, Вагь 7:10

+ 19:2 Такр 32:43, 4 Пач 9:7, Вагь 6:10

+ 19:3 Вагь 14:11, Вагь 18:9

+ 19:4 Вагь 4:4

+ 19:5 Заб 133:1, Заб 134:1

+ 19:6 Вагь 1:15, Вагь 6:1, Заб 92:1

+ 19:7 Мат 22:2, Мат 25:10, Вагь 21:2

+ 19:8 Вагь 7:14

+ 19:10 Элч 10:25-26, Вагь 22:8-9

+ 19:12 Вагь 1:14, Вагь 2:17

+ 19:13 Югь 1:1

+ 19:15 Вагь 1:16, Заб 2:9, Вагь 2:27, Вагь 12:5, Вагь 14:19-20

+ 19:16 Такр 10:17

+ 19:19 Вагь 16:16

+ 19:20 Вагь 13:11-15, Вагь 16:13,

+ 19:21 Вагь 1:16

+ 20:1 Вагь 9:1

+ 20:2 Яр 3:1, Вагь 12:9

+ 20:3 Заб 54:24,

+ 20:4 Мат 19:28, Вагь 6:9, Вагь 13:12-16,

+ 20:6 Вагь 2:11, Вагь 14:13, Вагь 21:8, Чыгъ 19:6, Вагь 1:6

+ 20:8 Вагь 16:14

+ 20:9 4 Пач 1:10, Вагь 11:5

+ 20:10 Вагь 19:20

+ 20:11 Заб 101:27

+ 20:12 Чыгъ 32:32, Чыгъ 32:33, Мат 16:27

+ 20:13 Элч 24:15

+ 20:15 Мат 13:42, Мат 13:50

+ 21:1 2 Пет 3:13, Вагь 20:11

+ 21:2 Гал 4:26, Ягь 12:22, Вагь 19:7

+ 21:3 Лев 26:11-12,

+ 21:4 Вагь 7:17,

+ 21:5 2 Кор 5:17

+ 21:6 Вагь 1:6, Вагь 22:13, Югь 4:10, Югь 7:37

+ 21:7 Вагь 2:7, Вагь 3:5, Мат 25:34, 2 Пач 7:14, 2 Кор 6:18

+ 21:8 1 Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Вагь 22:15, Вагь 2:11, Вагь 20:6

+ 21:9 Вагь 15:1, Вагь 17:1

+ 21:10 Вагь 17:3

+ 21:11 Чыгъ 40:34

+ 21:14 Эф 2:20

+ 21:15 Вагь 11:1

+ 21:19 Чыгъ 28:17-20,

+ 21:23 Вагь 22:5

+ 21:27 Заб 117:20

+ 22:2 Яр 2:9, Яр 3:22, Вагь 2:7

+ 22:4 Аюб 19:26, Заб 16:15, Мат 5:8, 1 Югь 3:2, Ягь 12:14, Вагь 7:3-4

+ 22:5 Заб 35:10, Вагь 21:23

+ 22:6 Вагь 1:1

+ 22:7 Вагь 3:11, Вагь 1:3

+ 22:8 Вагь 19:10

+ 22:10 Вагь 10:4, Вагь 1:3

+ 22:11 2 Тим 3:13

+ 22:12 Мат 16:27

+ 22:13 Вагь 1:8, Вагь 21:6

+ 22:14 Вагь 7:14

+ 22:15 Айт 12:22, 1 Кор 6:9-10, Гал 5:19-21, Вагь 21:8

+ 22:16 Вагь 5:5, Сан 24:17, Вагь 2:26

+ 22:17 Вагь 21:2, Вагь 21:9, Югь 7:37, Вагь 21:6

+ 22:18 Такр 4:2, Такр 12:32, Айт 30:6

+ 22:20 1 Кор 16:22