# Библиялъул

Институт перевода Библии

## Юнус авараг • Рут • Эстер


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ЦеберагӀи


Юнус авараг


Рут


Эстер


Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институт


Москва


2017


Юнус авараг, Рут, Эстер

Электронияб форматалда гьаб тӀехь нужеда батила Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институталъул сайталда: https: ibt.org.ru/media?id=AVR

ISBN 978-5-93943-241-2

© Институт перевода Библии, 2017


ЦеберагӀи

ХӀурматияв цӀалдолев!

Дуца цӀализехъин буго магӀарул мацӀалде буссинабураб ва лъабго цадахъ къватӀибе биччараб Аллагьасул Калимаялъул тӀехь. Аллагьасул Калима ккола дунялалдаго бищун гӀемер жал цӀалулезул ва къиматазул цояблъун кколеб тӀехь. Гьединлъидал, щиб улкаялъул, кинаб диналъул ва мацӀалъул вукӀин батӀалъи гьечӀого, жив-жив чиясе рес инсан щвезе ккола гьаб тӀехь жиндирго гӀагараб мацӀалда цӀализе. Аллагьасул Калимаялда руго гӀемерал, жиб-жиб гӀасруялда гӀадамазе кӀвар бугел суалазе жавабал: нилъ киса рачӀарал гьаб ракьалде, щиб гьабизе нилъ гьаб дуниялалда ругел, щай гьадигӀан гӀемераб квешлъи бугеб гьаб ракьалда, гьаб дуниял тун хадув киве инсан кколев. Аллагьасул Калима буго христианазул аслияб тӀехь, амма гьеб цохӀо христианазе хъвараб тӀехь бугин абулел чагӀи мекъи руго. Аллагьасул Калимаялъул чанги бутӀаби бусурбабазеги хирияллъун ккола.

Гьаб басмаялда бахъараб лъабго гьитӀинаб тӀохьол цоялда бицунеб буго Юнус аварагасул, цогидалда – цӀар рагӀарав Давуд ханасул умумузул хӀакъалъулъ.

Жиб-жиб тӀехьалъул цеберагӀиялда бицунеб буго гьелъул аслиял темабазул ва гьенир рицунел лъугьа-бахъиназул тарихияб баяналъул хӀакъалъулъ. Гьаб тӀехьалъул ахиралда кьун руго, Библиялъул тӀахьазда ругел лъугьа-бахъинал жинда жаниб ккарал цебесеб дуниялалъул картаби.

Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институталъ 2008 соналда магӀарул мацӀалда басмаялде бахъана «Инжил» («ЦӀияб къотӀи»), 2005 соналда бахъана «НекӀсияб къотӀиялъул» цо тӀехь – «Сулайман аварагасул гӀакъилал рагӀаби». 2011-леб соналъ басмаялде бахъана цоги «НекӀсияб къотӀиялдаса» тӀехь – «Байбихьи».

Гьаниб баркала кьезе бокьун буго гьаб лъабго тӀехь магӀарул мацӀалде буссинабуразе, редакторазе ва басмаялда бахъизе квербакъи гьабуразе.

Электронияб форматалда гьаб тӀехь нужеда батила Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институталъул сайталда: www.ibt.org.ru.

ТӀехь басмаялда бахъаразул хьул буго гьаб таржамаялъ магӀарул халкъалъул рухӀияб ва маданияб гӀумруялда жаниб цо бегьулеб бакӀ кквелин.

Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институт

## Рут

### Рут

Рут


[1]

[2]

[3]

[4]


Рутил хӀакъалъулъ тӀехь

Гьаб тӀехьалда жидер хӀакъалъулъ бицен гьабулел лъугьа-бахъинал ккана ГӀизраилалъул ракьалда къадизабазул нухмалъи бугеб заманалда; жеги ханзаби рукӀинчӀо ГӀизраилалда доб заманаялда. Пасалъи ва хъублъи-квешлъи дагь букӀинчӀо дол къояз.

Гьаниб бицунеб буго, ГӀизраилалъул гӀорхъода бугеб ракьалдаса гӀолохъанай могӀавияй Рутил хӀакъалъулъ гьайбатаб хабар. Жиндирго рос хведал къорол хутӀарай гьелъ, жиндирго якьад НогӀомиде божел цӀунула, гьелда цадахъ ГӀизраилалде уна ва ГӀизраилалъул Аллагьасде ракӀ-ракӀалъго иман лъола. Гьений гьей НогӀомил гӀагарав, кӀудияб къадру-къиматалъул чиясе росасе уна, гьелде тӀадеги, гьей яхъуна Давудил умумузул цояйлъун.

Гьаб тӀехьалда бицунеб буго, инсан кинаб миллаталъул я кьибилалъул вукӀаниги батӀалъи гьечӀого, цохӀо гьесул жиндирго ритӀухълъиялъ ва БетӀергьанасул амруялъе гьев мутӀигӀав вукӀиналъ лъолин Аллагьасги гьесда баркатин абун. МогӀавияй йикӀаниги (МогӀавиял ГӀизраилалъул тушбабилъун рикӀкӀунаан, ва къануналда рекъон, жугьутӀазе могӀавиялгун ригьин гьабизеги гьукъун букӀана), ракӀ-ракӀалъго Аллагьасде юссиндал, кӀудияб баркат лъуна Рутида ва Аллагьасул халкъалъул цояйлъун яхъана гьей. Аллагьас БогӀазидаса пайда босула, гьес НогӀомил балъ бецӀун босизе ва Рутги лъадилъун ячун, НогӀомил наслу тӀагӀине биччачӀого, гьелъие ирсилав гьавизе.

ЖугьутӀаз гьаб тӀехь цӀалула лъилъариялъул байрамалда, их ахиралде щолеб заманалда. Щайин абуни, гьаб тӀехьалда хъван ругел аслиял лъугьа-бахъинал ккана гьеб гӀужалда.

Эли-Малик хъизангун цадахъ МогӀавалде гочин (1:1-5).
НогӀоми Бетлегьемалде тӀад юссин (1:6-22).
Рут БогӀазил хурий хӀалтӀи (2:1-23).
Рут гьоцӀие БогӀазихъе ин (3:1-18).
БогӀазица Рут лъадилъун ячин (4:1-12).
Давудил умумузул рахас (4:13-22).

### 1


Эли-Малик хъизангун цадахъ МогӀавалде гочин

1Доб, къадизабазул[*] нухмалъиялда гъоркь ГӀизраил бугеб заманаялъ, гьениб ракъи ккана. Ва, Ягьудиялъул Бетлегьем абураб шагьаралдаса цо чи ана гочун, цадахъ ячун жиндирго лъадигун ва кӀиго васгун, МогӀавалъул авлахъалда гӀумру гьабизе. 2Гьев чиясда цӀар букӀана Эли-Малик, гьесул лъадуда цӀар букӀана НогӀоми, ва гьесул васазда цӀар букӀана МахӀлон ва Килеон. Гьел рукӀана Ягьудиялда бугеб Бетлегьемалдаса Эпратил къавмалъул чагӀи.

Гьел рачӀана МогӀавалъул ракьалде ва гьениб гӀумру гьабун чӀана. 3КватӀичӀого хвана Эли-Малик ва хутӀана НогӀоми жиндирго кӀиявго васгун. 4МогӀавалъул руччабазда гьоркьоса лъудби рачана гьез жидеего – цоялда цӀар Орпат, цогиялда цӀар Рут букӀана. АнцӀго сонгӀанасеб заман бана гьез гьеб бакӀалда. 5Амма хадур гьелъул кӀиявго вас хвана – МахӀлонги Килеонги, ва хутӀана гьей гӀадан жийго, росги хун, лъималги хун.


НогӀоми Бетлегьемалде тӀад юссин

6БетӀергьанасул рахӀму рещтӀун бугин Гьесул халкъалде ва кӀудияб рикъзи кьун бугин рагӀун, НогӀомил къасд ккана МогӀавалъул авлахъаздаса жиндирго ракьалде тӀад юссине. КӀияйго нусги яхъана гьелда цадахъ. 7Рахъана НогӀомиги кӀияйго нусги цадахъ гьеб бакӀалдаса къватӀире ва Ягьудиялде нух босана.

8НогӀомица нусаздехун юссун гьадинаб калам гьабуна: «Нуж тӀадрусса нужерго эбел-инсул рокъоре. БетӀергьанас льикӀабщинаб гьабеги нужее, нужеца нужер хварал росазе ва дие гьабураб гӀадин. 9БетӀергьанас кумек гьабеги нужее ва талихӀги кьеги цӀиял росабазул рокъоб».

Гьелъ гьезда убачалги гьарун къо-мех лъикӀ гьабулаго, гьел биччан гьаракьгун гӀодана 10ва гьез абуна: «Ниж дуда цадахъ рилълъина, дур халкъалда гьоркьор рукӀине». 11НогӀомица абуна: «ТӀадрусса, дир ясал. Щай нужее дида цадахъ рилълъун? Нужее росаллъун рахъине жеги васал гьаризе дир хӀалкӀвелищ? 12ТӀадрусса, дир ясал, нуж а. Росасе ине дунги гьанже херлъун йигелъул. Жеги хьул кватӀун гьечӀинги абун, жакъаго росасеги ун, къасиго дир ургьире васал ккезе рес букӀарабанигицин, – 13бегьилаанищ гьел кӀудиял гӀезегӀан нуж ралагьун чӀезе?[*] Бегьилищ нуж гьедин къороллъуда чӀезе, росасеги инчӀого? Бегьиларо, дир ясал. Дир къисмат гӀемерго кьогӀаб буго, нужеца дида цадахъ гьеб къулчӀизе ккеларо. БетӀергьанасул ццин рещтӀун буго дида тӀаде».

14ЦӀидасан риччан гьаркьалгун гӀодизе лъугьана гьел. Орпатица убачги гьабун, жиндирго якьадалъулгун къо-лъикӀ гьабуна, амма Рут гьелда аскӀоса ягъаричӀо. 15НогӀомица абуна: «Балагье, дур дандияй уней йиго тӀадюссун жиндирго халкъалъухъе ва жиндирго аллагьзабазухъе, мунги а долда цадахъ»[+]. 16Амма Рутица жаваб кьуна: «Мунги рехун тун дун хӀалицаго нахъе гъоге. Мун аралъуе дунги ина, мун чӀаралъуй дунги чӀела; дур халкъ букӀина дир халкълъун, дур Аллагь вукӀина дир Аллагьлъун. 17Мун хваралъуй дунги хвела, мун юкъаралъуй дунги юкъила. БетӀергьанасул ццин рещтӀаги дида тӀаде, дида тӀад къоно чӀвараб къоялъ гурони дица мун рехун тани»[+]. 18НогӀомида бичӀчӀана гьелда цадахъ йилълъине гьабураб Рутил хӀукму щулияб букӀин, ва токӀаб гьелъ гьелда тӀадюссиналъул цӀар бахъичӀо.

19Гьей кӀияйго гӀадан ана Бетлегьемалде щвезегӀан. Гьел шагьаралде жанире щварабго, гьениб кӀудияб багъа-бачари лъугьана. «Гьай гӀадан унгоги НогӀомийищ гъарин?!» – ан хӀикмалъун кӀалъалел рукӀана руччаби. 20НогӀомица гьезие жаваб кьун абуна: «Дида тӀокӀаб НогӀомиян (гьуинайин) абуге, Марайин (кьогӀайин) абе, щайгурелъул диде Къудратав Аллагьасул кӀудияб балагь рещтӀун бугелъул. 21Дун гьаниса ана бечедай гӀаданлъун, амма гьале БетӀергьанас чӀоёго тӀад юссинаюна. Щай нужеца дида НогӀомиян абулеб? БетӀергьанас дие тамихӀ гьабуна, Къудратав Аллагьас дида тӀаде балагь рещтӀинабуна».

22Гьедин юссана НогӀоми, цадахъ жиндирго нус Рут могӀавияйгун, МогӀавалъул ракьалдаса Бетлегьемалде. Гьеб букӀана пурчӀина лъилъизе байбихьулеб заман[*][+].

### 2


Рут БогӀазил хурий хӀалтӀи

1НогӀомил вукӀана росасул рахъалъан гӀагарав, гӀезегӀан къадру-къимат бугев, Эли-Маликилгун цо къавмалъул чи. Гьесда цӀар букӀана БогӀаз[+].

2[*]МогӀавияй Рутица абуна НогӀомида: «Бегьилищ дун хурзабахъе ине, дида гурхӀаразул хурзабахъа тӀор бищизе?» «А, дир яс», – илан абуна НогӀомица. 3Рут ана, ва лъилъарухъабазда хаду-хадуй йилълъун, гьезухъа гъоркьа хутӀараб тӀор бищизе жуяна. Гьеб хуралъул бетӀергьан ватана БогӀаз, Эли-Маликил агьлуялъул чи. 4Гьелде тӀадеги, гьеб къоялъ живго БогӀазги вачӀана гьениве Бетлегьемалдасан.

«БетӀергьанас кумек гьабеги!» – ян кӀалъана гьев лъилъарухъабазда.

«БетӀергьанасул баркат дудеги рещтӀаги!» – ян жаваб кьуна гьез гьесие.

5Жиндирго лъилъарухъабазе бетӀерлъи гьабизе тарав цо цеветеласда БогӀазица цӀехана: «Дой гӀолохъанай яс лъил кколей?» – ян. 6НогӀомида цадахъ МогӀавиязул ракьалдасан ячӀарай МогӀавияй йигин абун жаваб кьуна цеветелас. 7«Долъ дида цӀехана: „Бегьилищ дица лъилъарухъабазда хаду-хадуй йилълъун, гьезухъа гъоркь хутӀараб тӀор бищун, гьелъул диего гулал къазе?“ – ян. Радалго ячӀана дой, ва гьанжелъизегӀан, цодагьабго мехалъ гурони лъалхъичӀого, хӀалтӀулей йиго».

8Гьебмехалда БогӀаз кӀалъана Рутида: «Дир яс, гӀенекке дихъ. Мун тӀокӀай цогидал хурзабахъе унге тӀор бищизе, гьаниса киего унге мун, дир гьанир хӀалтӀулел ругел руччабазда цадахъ йикӀа. 9Лъилъарухъаби хӀалтӀулеб бакӀ бихьун, гьезда хадуй хьваде. Дица дир киналго хӀалтӀухъабазда лъазабун буго мун къварид гьаюгеян. Къечон, лъим гьекъезе бокьани, дир церетелаз цӀун лъун ругел гӀертӀазухъа гьекъе», – ян.

10ГӀодор накабиги чӀван къулана гьей гьесие ва абуна: «Щай дуца гьедигӀан дида цӀоб лъун дир тӀалаб-агъаз гьабулеб, дун къватӀисейлъидал?»[+] 11БогӀазица жаваб гьабун абуна: «Дида рагӀана дур рос хун хадуб дуца дурго якьадалъе гьабурабщинаб лъикӀлъиялъул хӀакъалъулъ, эбел-эменги, дурго ватӀанги рехун тун, мун чияр ракьалде гочарайлъи. 12Рази гьаеги мун БетӀергьанас, ГӀизраилил Аллагьас, дуца гьабураб лъикӀабщиналъухъ, дуца Гьесул цӀобалда мугъчӀван бугелъул»[+]. 13Гьелъ абуна: «БетӀерчӀахъад, хаду-хадубги дур гурхӀел-рахӀмуялде хьул буго дир. Дуца дун разилъизаюна, рекӀее хӀалхьи гьабуна, дур лагъцин дун гуреб мехалъ»[+].

14Къаде квание заман щварабго БогӀазица абуна Рутида: «Гьание ячӀа, кӀалдиб жо лъе, гьаниб къанцӀадулъги ччун кванай дурго чадил мочӀу». Рут ячӀун лъилъарухъабазда аскӀой гӀодой чӀедал, гьес гьелъие бассараб ролъул чӀер кьуна. Гьелъ гӀорцӀизегӀан квана, жеги нахъеги хутӀана.

15Хадуй тӀадеги яхъун, жеги тӀор бакӀаризе лъугьана. БогӀазица жиндирго хӀалтӀухъабазда лъазабуна: «Биччанте долъ гулазда гьоркьосаги тӀор бищизе, вореги нужеца долъул ракӀ бакъвазабуге;[+] 16гулал къалелъул, нужецагоги цо-цо квацӀи гъоркь те долъие, ва щибго гӀайибги чӀваге долда».

17Гьединаб хӀалалда маркӀачӀумех щвезегӀан бакӀарана Рутица пурчӀина. Лал тӀамун хадуб гьелъул бахъана гӀага-шагарго цо къали цӀураб жо[*]. 18Гьебги босун шагьаралде щвана ва гьалъул якьадалда бихьана гьалъ гӀезегӀан жо бакӀарун бугеблъи. Гьелда тӀадеги Рутица къватӀибе бахъун бачӀана ва якьадалъе кьуна къаде кванил тӀоклъун хутӀараб бутӀа.

19Якьадалъ гьалда цӀехана: «Киса жакъа дуца тӀор бакӀарараб? Мун кий йикӀарай хӀалтӀулей? Баркат лъеги жакъа гьадин дур тӀалаб гьабурав чиясда!»

Рутица жиндирго якьадалда бицана лъил бакӀалда йикӀараяли. Жий хӀалтӀулей йикӀараб хурул бетӀергьанасда цӀар БогӀаз бугилан бицана Рутица. 20«БетӀергьанас баркат лъегийин досда, чӀагоязеги хваразеги ритӀухъав вугелъул!» – ин абуна НогӀомица нусалда. НогӀомица тӀадеги жубана: «Дов чи нилъер гӀагарав чи ккола. Досда кӀола нилъее кумек гьабизе»[*].

21МогӀавияй Рутица абуна: «Жиндир хурзал ракӀарун лъугӀизегӀан жиндир хурзабахъ ва жиндир хӀалтӀухъабазда аскӀой йикӀайиланцин абуна дос дида». 22НогӀомица абуна жиндирго нус Рутида: «Досда цере хӀалтӀулел руччабазда цадахъ мун йикӀине йигеблъи лъикӀ буго, дир яс, ва гьедин бугони, лъицаго мун инжит-хӀакъир гьайизеги гьечӀо».

23Хурзабазухъа пурчӀина ва ролъ бакӀарун лъугӀизегӀан[*], БогӀазида цере хӀалтӀулел руччабазда аскӀой чӀун хӀалтӀана Рут, гьелъул чӀейги жиндирго якьадалъул бакӀалда букӀана.

### 3


Рут гьоцӀие БогӀазихъе ин

1Якьад НогӀомица гьелда абуна: «Мунго юссине цо рукъ-къай балагьун лъикӀ гурищ, дир яс, дуего санагӀат букӀине? 2Доле, мунгун цадахъ хӀалтӀулел рукӀарал лъилъарухъабазул бетӀергьанлъун кколев дов БогӀаз гуревищ нилъер гӀагарав чи? Къаси дос гьоцӀиб пурчӀинадул лал рехулеб буго. 3Гьанже дуца гьумер-кӀал ва черх чуре, гьуинаб махӀалъул нахги бахе ва бищун берцинаб ретӀелги ретӀе. Мун гьоцӀие а, амма дов квана-гьекъон лъугӀизегӀан досда йихьизе чӀоге. 4Дов кьижизе вегулеб бакӀ лъазабе, хадуй инеги ун, досул хӀатӀаздаса юргъан нахъе гьабе ва гьесул хӀатӀаахада ега; хадуб гьабизе кколеб дос бицина дуда», – ян.

5«Дуца абураб гьабила дица», – ян жаваб кьуна Рутица. 6Гьей гьоцӀие ана ва кинабго якьадалъ малъухъе гьабуна.

7БогӀаз гӀорцӀизегӀан кванана ва гьекъана, ва ракӀ разиго тӀорщалил гӀариялда нахъа кьижизе вегана. Гьавугьинго аскӀоеги ун, юргъанги тӀаде борхун, Рут гьесул хӀатӀаахада егана. 8Сордо бащалъараб мехалда гьев тӀуркӀун ворчӀана, хьибил сверизе лъугьиндал, жинда аскӀой чӀужугӀадан йикӀин бихьана.

9«Мун щий кколей?» – ян гьикъана гьес. «Дун йиго дур лагъ Рут, – ян жаваб кьуна гьелъ. – Мун гӀагарав чи вугелъул, дида тӀадеги дурго кваркьи баче дуца».

10«БетӀергьанас баркат лъеги дуда, дир яс» – ан жаваб кьуна гьес. «Дуца цебе гьабуралдасаги гьаб иш жеги къиматаб буго: мун гӀолохъанал васал ралагьизе лъугьинчӀелъул – я бечедал, я мискинал. 11Гьанже, дир яс, мун сункьаго хӀинкъуге. Дица кинабго гьабила дур гьариялда рекъон; гьаб шагьаралда киназдаго лъалелъул мун намус бацӀцӀадай гӀадан йикӀин[+]. 12Дун хӀакъикъаталдаги дур гӀагарав чи ккола, амма дидаса гӀагаравгийин вугев. 13Мун рогьинегӀан гьаний чӀа; радал, досие бокьани жиндирго ихтияралдаса пайда босизе, гьедин букӀине те. Амма дос инкар гьабуни, гьале, Жив хӀакъав БетӀергьанасул цӀар бахъун гьедула дун дуе, дица гьабила гьебмехалда дур тӀалаб. Кьижа, рогьине жеги гӀезегӀан мех бугин».

14РогьинегӀан гьей гьесул хӀатӀаахада кьижана ва хъахӀлъи балелде тӀаде яхъана. ЧӀужугӀадан гьоцӀие ячӀун йикӀин лъидаго лъачӀого лъикӀ букӀинилан пикру гьабуна БогӀазица. 15Гьес абуна: «Дуда тӀад ретӀун бугеб гӀаба босе гьанибе ва дида цебе ккве гьеб». Рутица гьедин гьабидал, анлъго роцен[*] пурчӀинадул бана гьелъул гӀабаялде тӀаде ва мугъалде бахинабизе гьелъие кумек гьабуна. Цинги шагьаралде нух босана гьес.

16Рут жиндирго якьадалъухъе тӀад юссиндал, НогӀомица цӀехана: «Щиб ккараб, дир яс?» – ин.

Рутица бицана кинабго БогӀазица гьабураб лъикӀлъи 17ва тӀаде жубана: «ЧӀоёго якьадалъухъе тӀадюссунгеянги абун, гьале гьаб анлъго роцен пурчӀинадул кьуна дос дие».

18НогӀомица абуна: «Гьанже, дир яс, мун балагьун чӀа, кватӀичӀого лъала дуда гьаб ишалъул ахир. Жакъаго гьалъул цо хӀасил ккечӀого досул ракӀ сасине гьечӀо» – ян.

### 4


БогӀазица Рут лъадилъун ячин

1[*]БогӀаз шагьаралъул кавабахъе щвана ва гьенив гӀодов чӀана. БогӀазица жиндир хӀакъалъулъ бицунеб букӀарав дов гӀагарав чи цевесан унев вихьидал, БогӀазица ахӀана: «Гьаниве вачӀа, дир вац, гӀодов чӀая цо!» АскӀове вачӀун гӀодов чӀана дов[+].

2БогӀазица ахӀана шагьаралъул анцӀго кӀудияв чи ва гьезда абуна: «ГӀодор чӀа гьанир». Гьел гӀодор чӀана.

3Хадув гьав кӀалъана дов гӀагарав чиясда: «МогӀавиялдаса тӀадюссарай НогӀомица ракь бичулеб буго. Гьеб ккола нилъер гӀагарав чи Эли-Маликил балъ. 4Дица хӀисаб гьабуна гьеб иш дуда лъазабизе ккелин; бичун босе гьеб, гьал киналго гьанир гӀодор чӀун ругезда ва жамагӀаталъул кӀудиял чагӀазда цебе. Босулеб батани босе, босулареб батани, босулареблъи лъазабе дида. ТӀоцебесеб ихтияр дур бугелъул, дун дуда хадусев ккола», – ян.

«Дица бичун босила гьеб», – ин абуна дос[+].

5Цинги БогӀазица абуна: «Дуца гьеб ракь бичун босараб къоялъ, дуца ячине ккола хварасул йикӀарай лъади, къоролай могӀавияй Рутги. Гьелъие гьавурав васги гӀезавизе ккола гьеб ракь хварасул наслуялъе хутӀизе»[+]. 6Гьелда данде дов гӀагарлъиялъул чияс жаваб кьун абуна: «Гьедин батани, дида кӀоларо гьеб ракь бичун босизе, щайгурелъул дирго бугебги магӀишат биххула дир гьебмехалда. Дур букӀа абе ихтияр, дида кӀоларо гьеб босизе».

7Цебе заманаялда ГӀизраилалда букӀана гьадинаб гӀадат: цояс цоясухъе цо жо бецӀун босизе, ялъуни мулкалъул бетӀергьанлъи гьабизе жиндирго бугеб ихтияр кьолеб бугони, гьабураб къотӀи щула гьабизелъун, гьев чияс тӀаса бахъулаан жиндирго хьит ва гьеб кьолаан дов жиндица ихтияр тӀаде босулев чиясухъе. ГӀизраилалъул халкъалъул гӀадаталда рекъон гьедин тасдикъ гьабулаан къотӀи[+].

8ГӀагарлъиялъул чияс абуна БогӀазида: «Дуцаго босе», – ян. Ва гьес жиндирго хьит бахъун кьуна гьесухъе. 9Гьебмехалда БогӀазица кӀудиял чагӀазда ва кинабго жамагӀаталда рагӀизабун абуна: «Гьале нуж руго жакъа нугӀзаллъун: дица НогӀомихъа босулеб буго кинабго Эли-Маликил, Килеонил ва МахӀлонил букӀараб милк. 10Гьединго, МахӀлонида йикӀарай могӀавияй Рутги ячуней йиго дица лъадилъун, МахӀлонил букӀараб магӀишат гьелъул лъималазе ирсалъе щвезе ва гьесул агьлу тӀагӀинчӀого букӀине нилъер шагьаралда. Нуж киналго руго гьелъие нугӀзаллъун»[+].

11Цинги, киналго шагьаралъул кавабахъ рукӀараз ва кӀудиял чагӀаз абуна: «У, ниж руго нугӀзаллъун! БетӀергьанас, жиндидасан ГӀизраилил халкъ бижарал Ракелги Леаги гӀадин гьаеги дур минаялъуе жание лъугьуней йигей дур лъади ва гӀемерал лъимал гьареги гьелъ дуе! Эфраталда къудрат цӀикӀкӀаги дур, Бетлегьемалда машгьурлъаги мун![+] 12Биччанте гьелдалъун БетӀергьанас кьураб наслуялъ дур тухум, Тамарица Ягьудае гьавурав Парецил гӀадинаб букӀине»[+].


Давудил умумузул рахас

13БогӀазица Рут лъадилъун ячана. Гьев гьелда аскӀов вегана, ва БетӀергьанас гьелъул ургьибе лъимер кьуна ва гьелъие вас гьавуна[+]. 14Руччабаз НогӀомида абулеб букӀана: «Рецц БетӀергьанасе! Гьес мун ирсилав камун течӀо. ГӀизраилалдаго цӀар рагӀарав вахъаги гьев вас! 15Гьес цӀигьабила дур гӀумру, ва херлъараб мехалъ дур тӀалабги гьабила. Мун йокьулей ва анкьго васасдасаги дуе лъикӀай дур нусалълъидал гьев гьавурав»[+].

16НогӀомица кодове вачун хьихьана гьев вас. 17Мадугьалихъа руччабаз абулеб букӀана: «НогӀомие вас гьавуна», – ян. Гьез гьесда Овид абун цӀар лъуна. Гьев вахъана Давудил эмен Йишавил эменлъун.

18[•]Гьале Парецил наслуялъул рахас:

Парецие гьавуна ХӀецрон;[+]
19ХӀецроние гьавуна Рам;
Рамие гьавуна ГӀаминадав;
20ГӀаминадавие гьавуна НахӀшон;
НахӀшоние гьавуна Шалмон;[+]
21Шалмоние гьавуна БогӀаз;
БогӀазие гьавуна Овид;
22Овидие гьавуна Йишав;
Йишавие гьавуна Давуд.

## Эстер

### Эстер

Эстер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстерил хӀакъалъулъ тӀехь

Гьаб тӀехьалда хъвараб лъугьа-бахъин ккана Шушан абулеб шагьаралда, Персиялъул парччахӀ Ахашверошил кӀалгӀаялда. Шушан букӀана некӀсияб шагьар; Вавилоналдаса 320 километралъ рикӀкӀад букӀана гьеб. ПарччахӀ Ахашверош (Ксеркс I) вукӀана цебесеб эраялъул 486–465-лел соназ Персиялда тӀад парччахӀлъун.

Ахашверошил лъади Ваштица гьес абураб рагӀи тӀубазабизе инкар гьабидал, гьес гьей ятӀа гьаюна ва гӀолохъанай Эстерин абун цӀар бугей жугьутӀазул яс ячана ва гьей цӀияй бикалъун гьаюна. Гьей йикӀана бесдалай. Гьелъул вацгӀал Мардохайица жиндирго ясалъул бакӀалда тун хьихьун йикӀана гьей. Мардохай вукӀана парччахӀасул хъулухъчи. Мардохайица лъазабуна Эстерида жий жугьутӀай йикӀин лъидаго бицунгейин.

Ахашверошил кӀиго ахтаяс парччахӀ чӀвазе хӀилла ургъидал, Мардохайида гьеб иш лъана, парччахӀасухъе гьелъул хабар щвезабуна ва гьединан парччахӀасул гӀумру цӀунана.

ПарччахӀасул вазирзабазда гьоркьов бищун тӀадегӀанавлъун вукӀана Гьаман. Мардохайица жинда цебе наку чӀвалеб гьечӀолъи бихьидал, Гьамание гьев кутакалда рихана ва парччахӀасдасан, гьесул парччахӀлъиялда ругел киналго жугьутӀал чӀвазе ихтияр бугеб буюрухъ тӀалаб гьабуна. Хадуб тӀехьалда бицунеб буго Эстер жиндирго халкъ хвасар гьабизе гӀоло жиндирго рухӀалдацин барахщичӀолъиялъул.

Хадуб Мардохайицаги Эстерицаги хъвана киналго жугьутӀаз лъагӀалидаса лъагӀалиде Пурим байрам тӀобитӀеян лъазабураб кагъат, жалго доб мехалда кин хвасарлъараблъи ракӀалде щвезабун. Пурим ккола рохалил байрам. «Пур» абураб рагӀул магӀна ккола «можоро». ЖугьутӀазул тушман Гьаманица можоро тӀамун букӀана жугьутӀал гъурулеб къо тӀаса бищизе гӀоло, гьединлъидал гьеб байрамалда Пурим абула.

Цебесеб эраялъул 722–721 соназ Ассириялъул империялъ бахъун букӀана ГӀизраилалъул шималияб рахъ. ГӀемерал жугьутӀалги асирлъуде рачун ана доб мехалда Ассириялде. Цебесеб эраялъул 587-леб соналъ Вавилоналъул империялъ бахъана ГӀизраилалъул югалъулаб рахъ (ай, Ягьудия). Гьединго гӀемерал жугьутӀалги рачун ана Вавилоналде асирлъуде.

Цебесеб эраялъул 539-леб соналъ парсаз ва мадаяз бахъана Вавилон. Гьебго эраялъул 537–536-лел соназ Вавилоналда рукӀарал жугьутӀазе ихтияр щвана ГӀизраилалде – жидерго ватӀаналде тӀад руссине. Амма гӀемерисел тӀад руссинчӀо. Гьединлъидал, Мардохайги Эстерги гӀадал гӀезегӀан жугьутӀал рукӀана Персиялъул шагьаразда гӀумру гьабун чӀарал.

Гьаб тӀехьалда Аллагь рехсолев гьечӀониги, Аллагьас батӀи-батӀиял чагӀаздаса ва гьезул ахӀвал-хӀалалдаса пайда босула жугьутӀал цӀунизе. Эстер ва Мардохай тӀатӀала квералги лъун чӀечӀо, гьел жидерго халкъ цӀуниялъе гӀоло къеркьана ва гьезие Аллагьас кумек гьабуна.

Ваштие гьабураб тамихӀ (1:1-22).
Эстер бикалъун яхъин (2:1-18).
Мардохайил ритӀухълъи (2:19-23)
Гьаман ягьудиял тӀагӀинаризе ургъи (3:1-15).
Мардохайица Эстерида кумек гьари (4:1-17).
Эстерил гьари (5:1-8).
Гьаман Мардохай чӀвазе ургъи (5:9-14).
ПарччахӀас Мардохай кӀодо гьави (6:1-14).
ПарччахӀас Гьамание гьабураб жаза (7:1-10).
Ягьудиязе жалго цӀунизе парччахӀас изну кьей (8:1-17).
Ягьудиязул бергьенлъи (9:1-19).
Пурим байрам (9:20-32).
Мардохайил кӀодолъи (10:1-3).

### 1


Ваштие гьабураб тамихӀ

1Гьаб лъугьа-бахъин ккана Ахашверошил зманалда. Гьиндустаналдасан Эфиопиял – щвезегӀан нусиялда къоло анкьго вилаяталда тӀад парччахӀлъун вукӀана гьев Ахашверош[+].

2Доб заманалда Шушан абулеб шагьаралда бугеб хъалаялда букӀана парччахӀасул тах. 3ПарччахӀлъун вахъун лъабабилеб соналъ гьес жиндирго киналго чӀухӀбузе ва чукъбузе гӀуцӀана кӀудияб сухӀмат. Гьенире ахӀана Персиялъул ва Мадаялъул аскаразул бутӀрул, чӀухӀби ва вилаятазул сардарал. 4Нусиялда ункъого къоялъ гьоркьоса къотӀичӀого бихьизабуна гьес жиндирго парччахӀлъиялъул гуч, бечелъи, ва жиндирго къадру-къиматалъул кӀодолъи.

5Хадуб Шушан хъалаялъул кинабго халкъалъе парччахӀасул кӀалгӀаялъул ахикь гӀуцӀана квана-гьекъей; мискинал-бечедал батӀа гьаричӀого, тӀолабго гӀаламалъе гьабуна анкьил сухӀмат. 6ХъахӀал ва канчӀхъахӀилал, хирияб харайдул гьарурал пардавалги ригъун къачӀан букӀана ах. Гьел пардавал, хъахӀал ва билбагӀарал кваралги цӀан, рухьун рукӀана мармаралъул хӀубазда тӀад рарал гӀарцул горазда. Меседил ва гӀарцул тахбакӀал лъун рукӀана порфир, мармар, гьулимаргъал ва цоги батӀи-батӀияб хирияб гамачӀ гӀодоб бекьун къачӀараб азбаралда.

7Чагъир гьекъолеб букӀана батӀи-батӀиял, цояздаса цоял берцинал меседил щурмазухъе тӀун ва гьеб парччахӀасул чагъир гьесул сахаватлъиялда рекъон гьарзаго тӀолеб букӀана. 8Жив-жив чияс жиндиего бокьарабгӀан гьекъолеб букӀана гьеб, щайгурелъул, парччахӀас жиндирго вазирзабазе буюрухъ кьун букӀана халкъалъул щивав чиясе бокьарабгӀан чагъир тӀеян.

9ПарччахӀасул кӀалгӀаялда, парччахӀасул лъади Ваштицаги гӀуцӀана руччабазе сухӀмат.

10Анкьабилеб къоялъ гьекъон кепалда вугев парччахӀ кӀалъана гьесда цере хӀалтӀулел анкьго ахтабазда[*], – гьезул цӀарал рукӀана Мегьуман, Бизтан, Харбон, Бигьтав, Авагтан, Зетар ва Каркас[+]. 11ПарччахӀлъиялъул тажги ботӀрода лъун Вашти бика жинда цее ячеян буюрухъ кьуна гьес – халкъалда ва чӀухӀбузда гьелъул берцинлъи бихьизабизе – гьей кутакалда гьайбатай гӀадан йикӀиндал. 12Амма парччахӀасул чӀужу Ваштица инкар гьабуна парччахӀас ахтабаздаса кьураб буюрухъалда рекъон гьесда цее ячӀине. Гьебмехалда кутакалда ццин бахъана парччахӀасул ва битӀахъе гьалаглъана гьев.

13Гьес гьеб иш жиндирго расму-къанун лъалел гӀакъилзабазда данд бана – парччахӀасул гӀадат букӀана гьабулеб жо киналго гӀакъилзабазда дандбан гьабулеб. 14Гьесул бищун цереселлъун рукӀана Каршен, Шетар, Адматан, Таршиш, Мерес, Марсена ва Мемухан – гьел анкьалго Персиялъул ва Мадаялъул чӀухӀбузул ихтияр букӀана бокьараб мехалъ парччахӀасда цере рачӀине ва парччахӀлъиялда жаниб бищун цӀикӀкӀараб кьадруги букӀана гьезул.

15ПарччахӀас ахтаби гьоркьор ккун лъазабураб амру тӀубазабичӀей Ваштида, къануналда рекъон, щиб гьабизе кколебин цӀехана парччахӀас гьезда.

16ПарччахӀасда ва чӀухӀбузда цеве вахъун гьадин кӀалъана Мемухан: «Цо парччахӀасда цее гурейги, киналго чӀухӀбузда ва парччахӀ Ахашверошил киналго вилаятазул тӀолалго халкъазда цее гӀайибияй йиго Вашти бика. 17Гьанже киналго руччабазда лъазе буго гьелъ гьабураб жо ва „живго парччахӀ Ахашверошица жиндихъе Вашти бика ячеян буюрухъ кьедал, гьелъ инкар гьабуна ячӀине“, – янги абун, росабазул тӀокӀалъ адаб-хӀурмат гьабиларо лъудбуз. 18Гьанже Ваштица гьабураб рагӀарал Персиялъул ва Мадаялъул къадру-къимат тӀадегӀанал руччабазги гьединго абила киналго парччахӀасул чӀухӀбузда ва росабазухъ гӀенеккиларо, цинги дагӀба-рагӀи ва инжитлъи гӀемерлъила. 19Гьединлъидал, парччахӀасе къабуллъани, биччанте гьес тӀокӀаб хисизе рес гьечӀеб ва Персиялъулгун Мадаялъул къануналдаги хъвазабураб, парччахӀ Ахашверошида цее Вашти ячӀине гьукъараб буюрухъ кьезе. Гьелъул бикалъиялъул цӀарги цоги, гьелдаса тӀокӀай чӀужугӀаданалъе кьезе биччанте парччахӀас[+]. 20Гьеб парччахӀасул буюрухъ гьесул кӀудияб парччахӀлъиялда киса-кибего лъазабун хадуб, тӀолалго руччабаз адаб-хӀурмат гьабизе буго жидерго росабазул, бечедал-мискинал батӀалъи гьечӀого»[+].

21Гьеб рагӀи рекӀее гӀуна парччахӀасе ва гьесул чӀухӀбузе, ва Мемуханица абухъе гьабуна гьес гьеб иш. 22ПарччахӀлъиялъул тӀолалго вилаятазде, щибаб халкъалъухъе, гьезул жидерго мацӀазда ва гьезул жидерго хъвай-хъвагӀаязда рекъон, ритӀун ана кагътал. «Бихьинчи вукӀине ккола жиндирго хъизан-рукъалъул бетӀерлъун», – абун хъван букӀана гьел кагътазда ва жиб-жиб мацӀалда ахӀун лъазабуна гьеб.

### 2


Эстер бикалъун яхъин

1Пуланаб заман ун хадуб парччахӀ Ахашверошил ццин чучана ва гьесда ракӀалде щвана Вашти, гьелъ гьабураб жо ва гьелъие гьабураб тамихӀ[+]. 2Гьебмехалда чукъбуз абуна парччахӀасда: «Риччанте берцинал гӀолохъанал ясал ралагьизе парччахӀасе. 3Жиндирго божарал чагӀи ритӀе абе парччахӀас парччахӀлъиялъул тӀолалго вилаятазде, киналго берцинал ясал Шушан хъалаялде парччахӀасул руччабазул рокъоре ракӀаризе. ПарччахӀасул ахта ва гьесул руччабазул тадбирчи Хегайида тӀадкъазе биччай гьезул тӀалаб гьабизе ва махӀ гьуинал нахалги кье абе гьезие черхалда рахине. 4Биччанте парччахӀасул берда бищун берцин йихьарай яс Ваштил бакӀалда бикалъун тезе». Гьеб рагӀи парччахӀасе рекӀее гӀуна ва гьедин гьабизеги разилъана гьев.

5Доб заманалда Шушан шагьаралъул хъалаялда вукӀана Мардохай абун цӀар бугев ягьудияв. Гьесул инсуда цӀар Яир, Яирил инсуда цӀар Шими, Шимил инсуда цӀар Киша букӀана ва гьевги вукӀана Буняминил кьибилалъул чи. 6Цо кидаялиго Вавилоналъул парччахӀ Навуходоносорица Иерусалималдаса гочинавун вукӀана гьев Ягьудиялъул парччахӀ Иехониягьида цадахъ асир гьабураб халкъгун[+]. 7Мардохайица хьихьулей йикӀана жиндирго бесдал хутӀарай яцгӀал Хадасса, гьейги – Эстер. Гьей йикӀана берцинай, гьайбатаб лага-черхалъул яс. Гьелъул эбел-эмен хун хадуб Мардохайица жиндирго ясалъул бакӀалда тун хьихьана гьей.

8Гьеб парччахӀасул аманат къватӀибе загьир гьабун хадуб, гӀемерал ясал ракӀарун Шушан хъалаялде щвезаруна ва гьел Гьегайида тӀадкъана. Эстерги ячана парччахӀасул кӀалгӀаялде Гьегайихъе, гьев вукӀиндал руччабазул рукъалъул тадбирчи. 9Гьей яс рекӀее гӀуна Гьегайие ва гьесул ракӀ рекъана гьелда; гьес хехлъи гьабун гьелъие чӀезаруна махӀ берцинал нахалги ва гьелъие кколеб квен-тӀехги. Гьес гьелда аскӀор рахъун чӀезаруна парччахӀасул рокъоса тӀаса рищарал анкьго гъаравашал ва гьелгун цадахъ руччабазул рокъоб бищун лъикӀаб бакӀалде яхъинаюна.

10Эстерица гьезда бицинчӀо, я жиндирго халкъалъул, я гӀагарлъиялъул, щайгурелъул Мардохайица гьеб бицунгеян лъазабун букӀиндал. 11Щибаб къоялъ вачӀунаан Мардохай руччабазул рукъалда цеве, Эстерил сахлъи цӀехезе ва гьелъул ахӀвал-хӀал лъазабизе.

12Щияй яс анцӀила кӀиго моцӀалъ хӀадуризе кколаан, руччабазе бихьизабураб къагӀидаялда, парччахӀ Ахашверошихъе ине жинде ирга щвезегӀан. Гьеб букӀана нах бахун черх лъухьизе чӀезабураб заман: анлъго моцӀалъ кутакалда хирияб мирралъул нах бахунаан, цоги анлъго моцӀалъ батӀи-батӀиял махӀ гьуинал нахал рахунаан. 13Хадуй яс унаан парччахӀасда аскӀое. Гьей парччахӀасул кӀалгӀаялъуе гьесда цее ине къачӀалаго, гьелъ гьарараб бокьараб жо тӀаса бищун кьолаан гьей ясалъе. 14Къаси гьей парччахӀасда аскӀое унаан, нахъисеб къоялъул радал цогидаб, ахта Шаашгазил тадбиралда гъоркь бугеб парччахӀасул лъудбузул рокъое юссунаан. Шаашгаз вукӀана гьезул тадбирчи. ТӀокӀай гьей парччахӀасухъе унароан – парччахӀасе жиндиего бокьун гьес цӀар ахӀун гурони.

15Мардохайица жиндирго яс гӀадин хьихьарай гьесул яцгӀал, Абихалилил яс Эстериде парччахӀасухъе ине ирга щведал, гьелъ ясазул тадбирчи Гьегайица малъараб жо тун, тӀокӀаб щибго тӀалаб гьабичӀо. Эстер йихьаралщиназе рекӀее гӀолей йикӀана[+].

16ПарччахӀ Ахашверошил кӀалгӀаялде Эстер ячана ичӀабилеб моцӀалъ, гьеб ккола тевет[*] моцӀ. Гьеб букӀана Ахашверош парччахӀлъун вахъун анкьабилеб сон. 17ПарччахӀасе тӀолалго гьесул лъудбуздаса Эстер хиралъана; киналго ясазда гьоркьобги бищунго гьелда ракӀ рекъана гьесул. Гьес гьелъул ботӀрода парччахӀлъиялъул таж лъуна ва Ваштил бакӀалда бикалъун гьаюна. 18Хадуб парччахӀас, Эстер кӀодо гьаюн, тӀолалго жиндирго чӀухӀбузе ва чукъбузе гьабуна кӀудияб сухӀмат; щибаб вилаят рази гьабуна ва сахаватго парччахӀасул рахъалъ сайигъатал рикьана.


Мардохайил ритӀухълъи

19КӀиабилеб нухалъ ясал данде ахӀулаго, Мардохай вукӀана гӀодов чӀун парччахӀасул кавабахъ. 20Эстерица бицун букӀинчӀо жеги жиндирго халкъалъул ва гӀагарлъиялъул, щайин абуни Мардохайица гьедин лъазабун букӀиндал гьелда. Мардохайица малъараб гьабулеб букӀана Эстерица гьанжеги, гьесул рокъой гьес хьихьун жий йикӀараб мехалъго гӀадин.

21Цо пуланаб къоялъ парччахӀасул кавабахъ Мардохай гӀодов чӀун вукӀаго, парччахӀасул кавудал хъаравулзабилъун тарал кӀиго ахтаби – Бигътан ва Тереш кутакалда ццидахун рукӀана ва парччахӀ чӀвазе гъоркьанго къотӀи гьабуна. 22Мардохайида лъана гьеб иш ва парччахӀ Эстерида бицана, Эстерицайин абуни парччахӀасда лъазабуна гьеб Мардохайил цӀаралдасан. 23Гьеб ишалъул мухӀканго хал-шал гьабуна, хӀилла-рекӀкӀ тӀатана ва хиянатчагӀи хӀободаги ран чӀвана. Гьеб кинабго парччахӀасда цебе гьесул къойил лъугьа-бахъиназул тӀад хъвай-хъвагӀай гьабулеб, парччахӀлъиялъул тарихалъул тӀехьалда хъвана[+].

### 3


Гьаман ягьудиял тӀагӀинаризе ургъи

1Гьелдаса заман ун хадуб, парччахӀ Ахашверошица тӀадегӀанлъизавуна АгагӀил наслуялъул чи Гьамедатил вас Гьаман. Гьес гьев киналго чӀухӀбузда гьоркьоб бищун борхатаб бакӀги кьун, кӀодо гьавуна. 2ПарччахӀасул кавудахъ гьесда цере хӀалтӀулел киналго чукъби, Гьаманида цере наку чӀван къулулаан, гьединаб букӀиндал парччахӀасул буюрухъ. Амма Мардохайица чӀвалеб букӀинчӀо гьесда цебе наку ва бетӀерги къулулеб букӀинчӀо гьесие.

3«Аб щай дуца парччахӀасул амру тӀубазабулареб?» – ан цӀехолеб букӀана Мардохайида парччахӀасул кавудахъ хъулухъ гьабулел чукъбуз. 4Къоялдаса къоялде гьедин гаргадулаан гьел, амма гьес гӀинцин тӀамулеб букӀинчӀо. Цинги гьез кинабго Гьаманида бицана, Мардохайида жиндирго рагӀудаса кьуричӀого чӀезе кӀолищали хӀалбихьизе – Мардохайица жив ягьудияв вугин бицун букӀиндал гьезда.

5Мардохайица жинда цебе наку чӀвалеб гьечӀолъи ва гьес жиндие бетӀер къулулеб гьечӀолъи бихьидал, Гьаманил кутакалда ццин бахъана. 6Амма цохӀо Мардохай тӀагӀинави цӀакъго гӀодобегӀанаб ишлъун бихьана гьесда. Гьесда бицана щиб халкъалъул чи Мардохай кколевали. Гьединлъидал Гьаманил къасд ккана тӀолабго Ахашверошил парччахӀлъиялда бугеб, кинабго Мардохайил халкъ – ягьудиял гъуризе.

7Ахашверош парччахӀлъун вахъун анцӀила кӀиабилеб соналъул тӀоцебесеб моцӀалъ, ай, нисан моцӀалъ[*], Гьаманида цебе рехана «пур», ай, можоро[*], жиб-жиб къоялъе ва моцӀалъе. Можоро анцӀила кӀиабилеб моцӀалде[*], ай, адар моцӀалде ккана[+].

8Гьаманица абуна парччахӀ Ахашверошида: «Дур парччахӀлъиялъул киналго вилаятазул тӀолалго халкъазда гьоркьоб тӀибитӀараб, амма гьезие чияраб цо халкъ буго. Гьезул къануналги цогидал халкъазулалда релълъарал гьечӀо ва парччахӀасул къануналги гьез гӀадахъ росуларо. ПарччахӀас гьеб жо хӀехьезе бегьиларо[+]. 9ПарччахӀасе бокьани, биччанте гьес буюрухъ кьезе гьеб халкъ тӀагӀинабеян, цинги дица цӀан анцӀазарго талант[*] гӀарцул кьела парччахӀасул гӀарац-меседалъул тӀалаб гьабулел рагьтӀателазухъе гьесул хазинаялде тӀаде жубазе».

10ПарччахӀас жиндирго килщидаса бахъун, парччахӀасул мугьру тӀад бикӀараб баргъич кьуна агагӀияв Гьаммедатил вас Гьаманихъе, ягьудиязул тушманасухъе[+]. 11Гьес абуна Гьаманида: «Гьеб гӀарацги дур, ва гьеб халкъалдаги дуего бокьараб гьабе», – ян.

12ТӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила лъабабилеб къоялъ ахӀана парччахӀасул катибал[*]; Гьаманил аманаталда рекъон хӀадурана буюрухъ ва хъвана кагътал. Гьел буюрухъ тӀад хъварал кагътал ритӀана парччахӀасул вилаятазул бутӀрузухъе, щибаб вилаяталъул сардарасухъе, киналго халкъазул нуцалазухъе, щибаб халкъалъухъе гьезул жидерго мацӀалда ва хъвай-хъвагӀаялда рекъон. Гьел кагътал хъвана парччахӀ Ахашверошил цӀаралдасан ва гьесул мугьруги чӀвана гьезда[+].

13ПарччахӀасул тӀолалго вилаятазде ритӀана чапарзаби гьеб буюрухъгун, гӀисинал-чӀахӀиял батӀалъи гьечӀого, лъималгун ва руччабигун киналго ягьудиял цохӀо къоялда жанир – анцӀила кӀиабилеб моцӀрол анцӀила лъабабилеб къоялъ, ай, адар моцӀалъ – гъурун, чӀван тӀагӀинареян, ва гьезул боцӀи-рикъзиги хъамал гьабеян[+].

14Къануналъулалда бащад жиндир кӀвар бугеб гьеб хъвай-хъвагӀаялъул кагътал киналго вилаятазда тӀиритӀизареян, ва, киналго халкъазда рагӀизе ва гьел гьеб къоялде хӀадурун рукӀине, гьелъул гӀакӀа ахӀеян лъазабуна. 15ПарччахӀасул амруялда рекъон чапарзаби хехлъи гьабун нухде рахъана. Гьеб буюрухъалъул Шушан хъалаялда гӀакӀа ахӀана. ПарччахӀ ва Гьаман сухӀмат-кепалде журана, Шушан шагьарин абуни кӀудияб ургъаликье ккана[+].

### 4


Мардохайица Эстерида кумек гьари

1Гьеб хабар рагӀидал Мардохайица, бихъбихъун тӀад букӀараб ретӀелги бан, хӀебет ретӀана ва ботӀроде рахъуги бан, шагьар бакьулъеги ун, кӀудияб гьаракьги биччан гӀодана[*]. 2Гьеб хӀалалда парччахӀасул кӀалгӀаялъул кавуда цеве щвезегӀан ана гьев, хӀебет тӀад ретӀарав чи парччахӀасул кӀалгӀаялде жаниве лъугьине гьукъун букӀиндал. 3Гьеб буюрухъ ва парччахӀасул амру рагӀанщинаб вилаяталда ягьудиял кӀудияб къварилъиялде ккана, кӀалалги ккун, кӀудиял гьаркьалги риччан гӀодана; гӀемерисел, ретӀун хӀебетгун, рохъдолъ кӀалагъоркье регана[+].

4Эстерил гъаравашал ва ахтаби рачӀун гьез гьелда Мардохайил ахӀвал-хӀал бицана. Гьелда кӀудияб ургъел чӀвана ва гьелъ Мардохайие ретӀел битӀана, хӀебетги бахъун, тӀад ретӀине. Амма гьес инкар гьабуна. 5Цинги Эстерица, ГьатахӀин абулев, гьелъие хъулухъалъе чӀезавурав парччахӀасул ахта ахӀизавуна жиндихъего ва гьесда тӀад къана гьеб киналъулго магӀна щиб кколебин, ва сунца гьесул рахӀат хвезабун бугебин Мардохайида цӀехезе.

6ГьатахӀ ана Мардохайихъе, парччахӀасул кӀалгӀаялъул кавабазда цебе бугеб, шагьаралъул майданалде. 7Мардохайица ГьатахӀида бицана кинабго ккараб жо, ва Гьаманица, ягьудиял гъураралъухъ, парччахӀасул хазинаялде тӀаде жубазе рагӀи кьураб гӀарцул къадарги абуна[+]. 8Шушаналда къватӀибе бахъараб, ягьудиял гъуреян хъвараб амруялъул кагъатги кьуна гьес ахтахъе Эстерида бихьизабизе ва кинабго ккарабщинаб гьелъие баян гьабизе. Мардохайица гьесда абуна: «Гьелда лъазабе, парччахӀасухъеги ун, жиндирго халкъалъе гурхӀел-рахӀму гьареян гьесдасан»[+].

9ГьатахӀ тӀадвуссана ва кинабго Мардохайица бицанщинаб жо Эстерида лъазабуна. 10Амма Эстерица гьадинаб жавабги босун ГьатахӀ Мардохайихъе витӀана: 11«ТӀолабго парччахӀасул чукъа-рахьаналда ва киналго гьесул вилаятазул халкъазда лъала: нагагьлъун, бихьинчи-чӀужугӀадан батӀалъи гьечӀого, цониги чи парччахӀасул кӀалгӀаялда бугеб жанисеб азбаралде, гьес ахӀичӀого, гьесда цеве вачӀани, къануналда рекъон гьесие гьабулеб хӀукму цо буго – чӀвазе къотӀи. ПарччахӀас жиндирго меседил гӀанса гьесул рахъалде балагьун гӀебеде битӀани, цохӀо гьев чи чӀаго тола. Дунилан абуни гьале лъеберго къо буго парччахӀас жиндихъего ахӀичӀелдаса»[+].

12Мардохайида бицана Эстерица абураб. 13Мардохайица гьадинаб жаваб битӀана Эстерихъе: «Дуда ракӀалде ккоге киналго ягьудиязда гьоркьой цо мун хвасарлъилин гьений парччахӀасул кӀалгӀаялда. 14Жакъа мун юцӀцӀун чӀани, тархъанлъи ва хвасарлъи кисахун щунги щвела ягьудиязе, амма мунги дур инсул агьлуги паналъила гьеб мехалъ. Щиб лъалеб, гьаб къоялъе гӀолоцин гурищ мун бикалъун яхъараяли?»

15Гьебмехалда Эстерица гьадинаб жаваб кьуна: 16«Мун а гьанже, ва киналго Шушаналда ругелщинал ягьудиялги данде ракӀарун, кинацаго кӀал ккве[*] дие гӀоло – лъабго сордо-къоялъ щибго кванаге ва гьекъоге. Гьединго дицаги кквела кӀал дирго гъаравашалгун цадахъ ва, гьеб парччахӀасул къануналъ гьукъараб иш букӀаниги, хадуй ина парччахӀасда цееги. Цинги хвани, хун йикӀа абе дун».

17Мардохайица кинабго Эстерица малъухъе гьабуна.

### 5


Эстерил гьари

1Лъабабилеб къоялъ, тӀад ретӀун парччахӀлъиялъул ретӀелгун, Эстер лъугьана парччахӀасул кӀалгӀаялъул жанисеб азбаралде ва парччахӀасул тах лъураб рукъалда цее яхъун чӀана. ПарччахӀ гьеб заманалда тахида, рукъалъул кӀалтӀехун валагьун, гӀодов чӀун вукӀана[+].

2Азбаралъуй эхетун Эстер бика йихьидал, гьев гьелда гурхӀана. ПарччахӀас жиндирго кодоб букӀараб парччахӀлъиялъул меседил гӀанса гьелъул рахъалде гӀебеде битӀана. Эстер аскӀое ячӀана ва гӀансил бетӀералда хъвана[+].

3ПарччахӀас цӀехана гьелда: «Щиб дур къваригӀел, Эстер бика? Щиб бугеб дур гьари? Щиб бокьаниги гьаре, бащдаб парччахӀлъицин – кинабго кьела дуе»[+]. 4Эстерица абуна: «ПарччахӀасе къабуллъани, вачун цадахъ Гьаманги, дица парччахӀасе къачӀараб сухӀматалде вачӀа абе парччахӀ къаси». 5ПарччахӀас лъазабуна: «Хехлъи гьабун ахӀе Гьаман гьаниве, биччай Эстерица абухъе букӀине!» ПарччахӀги Гьаманги, Эстерица хӀадурараб сухӀматалде рачӀана.

6Гьенир квана-гьекъолел рукӀаго парччахӀас Эстерида цӀехана: «Щиб бугеб дур къваригӀел? Щиб бокьаниги кьела дуе. Кинаб бугеб дур гьари-мурад? Дуца гьарараб жо, бащдаб парччахӀлъиялде гӀунтӀунгицин – кинабго тӀубазабила». 7Эстерица данде жаваб кьун, гьадин абуна: «Гьале дир рекӀел мурад ва дир гьари: 8ПарччахӀасул дида ракӀ рекъолеб батани ва парччахӀасда дир къваригӀел тӀубазе ракӀалда батани, рачӀа абе парччахӀ ва Гьаман метеркъасиги дица гьезие хӀадуризе бугеб сухӀматалде, цинги кьела дица парччахӀасул суалалъе жаваб»[+].


Гьаман Мардохай чӀвазе ургъи

9Доб къоялъ аваданго, кутакалда разиго вахъана Гьаман къватӀиве. Амма парччахӀасул кавабахъ вугев Мардохайида бер чӀвайдал, ва гьев жинда цеве тӀадецин вахъинчӀевлъи ва цо тӀуркӀичӀевлъи бихьидал, Гьаманил кутакалда ццин бахъана Мардохайида[+]. 10Амма гьес хӀал лъазе биччачӀо ва рокъобе нух босана.

Рокъове щведал, жиндирго гьудул-гьалмагъзаби данде ракӀареян ва жиндирго лъади Зерешги ахӀеян буюрухъ кьуна Гьаманица[+]. 11Гьаман лъугьана гьезда цеве живго жиндицаго веццизе: гьес бицана жиндирго бугеб кутакаб къадру-къиматалъул, бечелъиялъул, жиндирго васазул гӀемерлъиялъул, ва парччахӀас жив цогидал киналго вазираздасаги ва нуцалаздасаги тӀадегӀанлъизавун кӀодо гьавураб куцалъул[+].

12«Гьелда тӀадеги, – ян абуна Гьаманица, – Эстер бикацаги парччахӀасда цадахъ сухӀматалде цохӀо дун тун батӀияв чи ахӀичӀо. Метеркъасиги ахӀун вуго дун гьелъухъе парччахӀгун цадахъ. 13Амма дов Мардохай парччахӀасул кавудахъ вукӀаго, дие гьеб киналъулго щибго лазат гьечӀо».

14Гьесул лъади Зерешица ва киналго гьудул-гьалмагъзабаз гьадинаб гӀакълу кьуна гьесие: «КӀикъоялда анцӀго натӀ борхалъи бугеб хӀуби чӀваян буюрухъ кье дуца ва радал парччахӀасда абе, гьенивги ван Мардохай гъанкъеян, хадув парахатго парччахӀгун цадахъ сухӀматалде а».

Гьамание гьеб гӀакълу рекӀее гӀуна ва хӀуби эхетизабеян буюрухъ кьуна[+].

### 6


ПарччахӀас Мардохай кӀодо гьави

1Доб сордоялъ парччахӀасда макьу щвечӀо. Къойил лъугьа-бахъиназул хъвай-хъвагӀай жинда тӀад гьарулеб тарихалъул тӀехь босеян ва рагӀун цӀалеян лъазабуна гьес[+]. 2Гьениб хъван батана парччахӀасул каву цӀунизе тарал Бигътан ва Тереш абурал кӀиго ахтабаз, парччахӀ Ахашверош чӀвазе гьабураб хӀилла-макру Мардохайица къватӀиб чӀвазабиялъул[+]. 3ПарччахӀас цӀехана: «Щиб лъикӀлъи гьабураб Мардохайие гьаб ишалъухъ ва кин гьев кӀодо гьавурав?» Гьесие щибго лъикӀлъи гьабичӀин бицана гьесул чукъбуз.

4«Доба къватӀибехунисеб азбаралда щив вугев?» – ин цӀехана парччахӀас. Гьаман вукӀана гьениве вачӀун парччахӀасда кӀалъазе, жиндицаго гьесие къачӀараб хӀобода Мардохай ваян абун[+].

5Чукъбуз парччахӀасда абуна: «Гьаман вуго дове вачӀун», – ин. ПарччахӀас абуна: «Жаниве вачӀаян абе», – ян. 6Гьаман жаниве вачӀана ва парччахӀас гьесда цӀехана: «ПарччахӀасе кӀодо гьавизе бокьарав чиясе щиб гьабизе кколеб?» – ан. «Дун тун батӀияв тӀокӀав щив парччахӀас кӀодо гьавилев?» – ан пикру гьабуна Гьаманица. 7Ва гьес жаваб кьуна: «ПарччахӀасе цо чи кӀодо гьавизе бокьун батани,[+] 8парччахӀас ретӀунеб партал босун бачӀине биччай, гьединго парччахӀ рекӀунеб чӀухӀадго бетӀерги къачӀараб гьесул чуги бачеян абе. 9Гьеб парталги, гьеб чуги кье абе парччахӀасул чӀухӀбузда гьоркьов бищун тӀадегӀанасухъе ва гьес ретӀе абе парччахӀас кӀодо гьавизе бокьарав чиясда тӀад гьеб партал, гьесго рекӀинаве абе гьев чодаги. Хадуб гьев чияс, чӀолохъжоги ккун, цӀан баче абе гьеб чу шагьаралъул майданалде ва ахӀе абе гьес: „Гьале гьадин гьабула парччахӀас кӀодо гьавизе бокьарав чиясе!“ – ян».

10«Дуца бицухъе, хехлъи гьабун босе парталги чуги ва гьеб кинабго гьабе дов парччахӀасул кавудахъ гӀодов чӀун вугев ягьудияв Мардохайие! Щибго гьоркьоб течӀого дуца абухъе тӀубазабе кинабго», – ян лъазабуна парччахӀас Гьаманида.

11Босана Гьаманица партал ва бачана чу, ретӀана Мардохайида тӀад гьеб партал, вахинавуна гьев гьеб чоде, ва, ккун чӀолохъжогин, бачана гьеб чу шагьаралъул майданалде ва гьес ахӀулеб букӀана: «Гьале гьадин гьабула парччахӀасе кӀодо гьавизе бокьарав чиясе!» – ян.

12Хадув Мардохай парччахӀасул кавудахъе тӀадвуссана, Гьаманин абуни балагьалъул гьир тӀаде бегарав чи гӀадин, къулун бетӀергин рокъове гӀедегӀана[+]. 13Гьаманица гьеб кинабго бицана жиндирго лъади Зерешида ва гьудул-гьалмагъзабазда. Гьесул гӀакъилзабаз ва гьесул лъади Зерешица жаваб кьун абуна: «Гьев ягьудиязул агьлуялъул чи Мардохай сабаблъун мун гӀодовегӀан ккезе байбихьун батани, бажаруларо дуда гьесдаса бергьине, щапула мун гьесда цеве!» – ян[+].

14Гьеб рагӀи абун бахъиналде, рачӀун парччахӀасул ахтаяз, хехлъи гьабун вачун ана Гьаман Эстерица хӀадурараб сухӀматалде.

### 7


ПарччахӀас Гьамание гьабураб жаза

1ПарччахӀ, цадахъ Гьамангун, парччахӀ Эстерихъе сухӀматалде щвана[+]. 2Нахъеги, цебесеб къоялъго гӀадин квана-гьекъолел рукӀаго, парччахӀас цӀехана Эстерида: «Щиб бугеб дур къваригӀел, Эстер бика? Щиб бокьаниги кьела дуе. Кинаб бугеб дур гьари? Дуца гьарараб жо, бащдаб парччахӀлъиялде гӀунтӀунги – кинабго тӀубазабила».

3Эстер бикаца абуна: «ПарччахӀасул дида ракӀ рекъолеб батани, ва парччахӀасе гьеб жо къабуллъани, гьарула дир гӀумру цӀуне – гьеб буго дир къваригӀел! Мун гурхӀа дир халкъалда – гьеле дир рекӀел гьари![+] 4Щайгурелъул, ричун ругелъул ниж – дунги дир халкъги гъуризе, чӀвазе ва тӀагӀинаризе къотӀун руго ниж! Ниж лагълъиялде ричун, лагъзаллъун гьаризехъин рукӀараланицин, дун юцӀцӀун чӀелаан – гьединаб балагь сабаблъунцин парччахӀасул рахӀат хвезабилароан!»[+]

5ПарччахӀ Ахашверошица Эстерида цӀехана: «Щив кколев гьев чи? Кив гьев вугев? Лъида кӀвараб щибго нахъе къачӀого гьединаб пикру рекӀелъе биччазе?» 6«Гьев тушман ккола гьале гьав хӀалихьат Гьаман!» – ин жаваб кьуна Эстерица. Гьаманиде кутакаб хӀинкъи рещтӀана парччахӀасда ва гьесул лъадуда цебе[+].

7Ццидаца гьалаглъарав парччахӀ, квана-гьекъейги тун, тӀадеги вахъун, къватӀивехун кӀалгӀаялъул ахикье ана, Гьаманин абуни Эстер бикада, жинда гурхӀун, гӀумру цӀунейин гьардезе лъугьана: гьесда бичӀчӀана, парччахӀас жиндие гӀасияб хӀукму къотӀараблъи.

8КӀалгӀаялъул ахикьа квана-гьекъолеб рокъове тӀадвуссиндал, парччахӀасда бихьана Гьаман, Эстер бикал тахбакӀалде кӀалагъоркье щапун. «Гьанже дир лъадуде тӀаде лъугьинегийищ къасд ккараб, битӀахъе дир кӀалгӀаялъуб?!» – ан ахӀдана парччахӀ.

ПарччахӀасул кӀалдиса къватӀибе гьеб рагӀи араб сагӀаталъ, Гьаманил гьумер, тӀаде жо рехун, бахчизабуна.

9ПарччахӀасул ахтабазул цояв, гьесие хъулухъалъе чӀезавурав Харвоница абуна: «ПарччахӀасе лъикӀлъи гьабурав Мардохай вазе хӀубицин къачӀан букӀана Гьаманица, – кӀикъоялда анцӀго натӀалъ борхатаб гьеб хӀуби Гьаманил минаялда цебе чӀван буго!» – ян.

«Гьеле гьеб хӀобода вай гьев!» – ин буюрухъ кьуна парччахӀас[+]. 10Гьедин Мардохайие гьес къачӀан букӀараб хӀобода Гьаман живго вана, ва парччахӀасул ццин гӀодобе буссана[+].

### 8


Ягьудиязе жалго цӀунизе парччахӀас изну кьей

1Доб къоялъ парччахӀ Ахашверошица ягьудиязул тушман Гьаманил кинабго боцӀи-рикъзи Эстер бикае кьуна. Мардохай парччахӀасда цеве ахӀана, гьев щив жиндие кколевали Эстерица бициндал. 2ПарччахӀас Гьаманихъа нахъе босараб баргъич, бахъун Мардохайие кьуна. Эстерицайин абуни Мардохай тӀолабго Гьаманил букӀараб рателалда тӀад тана[+].

3Нахъеги Эстер парччахӀасда цее яхъун кӀалъана: гьесул хӀатӀазда цее щапун, гӀодун гьардана, агагӀияв Гьаманица ягьудиязе ургъараб вахӀшияб къисмат хисизабеян[+]. 4ПарччахӀас Эстерил рахъалде балагьун жиндирго меседил гӀанса гӀебеде битӀана.

Эстер тӀаде яхъана ва парччахӀасда цее яхъун чӀана[+]. 5Цинги гьелъ абуна: «ПарччахӀасе къабуллъани, ва дида парччахӀасул ракӀ рекъолеб батани, парччахӀасда гьеб иш битӀараблъун бихьани, ва гьев дида гурхӀулев ватани, биччанте гьес буюрухъ кьезе дов АгагӀил наслуялъул чи Гьамедатил вас Гьаманица тӀолалго парччахӀасул вилаятазда ругел ягьудиял гъуреян хъварал кагътал нахъ руссинареян. 6Дир халкъалде тӀаде гьадинаб балагь рещтӀунеб букӀаго, кӀвелищ дида парахат чӀезе, дир агьлу гъурулеб бугони кин дица гьеб хӀехьелеб?»

7ПарччахӀ Ахашверошица Эстер бикадаги ягьудияв Мардохайидаги абуна: «Дица кинабго Гьаманил рател кьуна Эстерие, гьев живгоги хӀобода ван чӀвана, гьес ягьудиял тӀагӀинаризе макру гьабуралъухъ. 8Гьанже нужецаги хъвай парччахӀасул цӀаралдасан ягьудиязе рекъараб буюрухъ, нужеего бокьараб къагӀидаялъ, ва парччахӀасул мугьру тӀад бикӀараб баргъичги чӀвай гьелда. ПарччахӀасул цӀаралдасан хъвараб ва гьесул мугьру тӀад чӀвараб буюрухъ хисулареб букӀуна»[+].

9Хадуб, лъабабилеб моцӀрол, ай сиван моцӀрол[*] къоло лъабабилеб къоялъ ахӀана парччахӀасул катибал, ва Мардохайица малъухъе, хъвана цӀияб буюрухъ. Хъвана кагътал ягьудиязул халкъалъухъе, парччахӀасул Гьиндустаналдаса Эфиопиялде щвезегӀан нусиялда къоло анкьго вилаятазул вазиразухъе, сардаразухъе, киналго халкъазул чӀухӀбузухъе, щибаб халкъалъухъе гьелъул жиндирго мацӀалда ва хъвай-хъвагӀаялда рекъон, гьединго ягьудиязухъе гьезул жидерго мацӀалда ва хъвай-хъвагӀаялда рекъон[+]. 10Буюрухъ хъвана парччахӀасул цӀаралдасан ва гьесул мугьруги чӀвана гьелда. ПарччахӀасул чол рехъалъа тӀаса рищарал чуязда рекӀун чапарзаби ритӀана гьел кагътал киса-кирего щвезаризе[+].

11Гьеб парччахӀасул буюрухъалда рекъон ягьудиязул ихтияр букӀана жиб-жиб шагьаралда жалго цӀуниялъе гӀоло данделъизе: жиб-жиб агьлуялъул ва вилаяталъул киналго, ягьудиязда данде рахъарал тушбабазул руккелал лъималгун ва руччабигун цадахъ гъурун-чӀван тӀагӀинаризе ва гьезул боцӀи-магӀишатги хъамал гьабизе. 12Гьеб иш тӀубазабизе, тӀолалго парччахӀ Ахашверошил вилаятазда чӀезабуна цо къо – анцӀила кӀиабилеб моцӀрол, ай, адар моцӀрол, анцӀила лъабабилеб къо. 13Гьеб хъвай-хъвагӀаялъул кагътал, киналго вилаятазда тӀиритӀизареян, ва, киналго халкъазда рагӀизе ва тушбабаздаса рецӀел босизе, гьеб къоялде ягьудиял хӀадур рукӀине, гьелъул гӀакӀа ахӀеян лъазабуна.

14ПарччахӀасул хехал чуязда рекӀун, чапарзаби гӀедегӀана гьесул амру тӀубазабизе. Гьеб буюрухъалъул гӀакӀа ахӀана Шушан хъалаялдаги[+].

15Мардохай парччахӀасухъа къватӀиве вачӀунаго, гьесда ретӀун букӀана хирияб хъахӀаб ва канчӀхъахӀилаб парччахӀлъиялъул ретӀел, ботӀрода лъун букӀана кӀудияб меседил таж ва тӀасан ретӀун букӀана, цӀакъго хирияб, хъахӀаб ва билбагӀараб квас-квасул ххамил гьабураб гӀаба. Шушан шагьаралде кӀудияб разилъи-рохел рештӀана[+]. 16Ягьудиязе дуниял къалъана, кутакаб рохел-разилъи ва кӀодолъи насиблъана. 17Гьеб парччахӀасул буюрухъ бачӀарабщинаб вилаяталда ва шагьаралда, ягьудиязул кӀудияб разилъи-рохел букӀана, ва сухӀмат-кепалде журалел рукӀана. Цинги батӀиял халкъазул гӀемерал гӀадамаз ягьудиязул дин босана, щайгурелъул ягьудияздаса кӀудияб хӀинкъи рещтӀана гьезде.

### 9


Ягьудиязул бергьенлъи

1АнцӀила кӀиабилеб моцӀрол, ай, адар моцӀрол, анцӀила лъабалилеб къо – парччахӀасул буюрухъ тӀубазе чӀезабураб къо тӀаде щведал, ягьудиял рихаразул, гьел гъурун тӀагӀинаризе букӀараб къасд гӀаксалда ккана ва ягьудияз гьезда тӀад бергьенлъи босана[+]. 2ПарччахӀ Ахашверошил тӀолалго вилаятазул щибаб шагьаралда данделъана ягьудиял, жинда данде квешлъи гьабизе къачӀаразда тӀаде кӀанцӀизе. Амма лъидаго кӀвечӀо ягьудиязда данде рахъине, щайин абуни, киналго халкъал гьездаса хӀинкъидал. 3ТӀолалго вилаятазул чӀухӀбуз, сардараз ва парччахӀасул вазирзабаз, Мардохайикьа хӀинкъиялъ, ягьудиязул рахъ ккуна. 4ПарччахӀасул кӀалгӀаялда Мардохайил къадру цӀикӀкӀиндал, гьесул цӀар тӀолалго вилаятазда машгьурлъана. Гьесул къуват къоялдаса къоялде жеги цӀикӀкӀунеб букӀана[+].

5Ягьудиязин абуни киналго тушбаби гъурана, хвалчаца къотӀана, ва чӀван тӀагӀинаруна – жидеего бокьараб гьабуна гьез тушбабазе. 6Шушаналъул хъалаялда ягьудияз чӀвана ва гъурун тӀагӀинавуна щунусго чи. 7Гьенир чӀвана Паршандад, Далфон, Аспатав, 8Поратав, Адальят, Аридад, 9Пармаштад, Арисав, Аридав ва Вайзатад – 10анцӀалго ягьудиязул тушман Гьаммедатил вас Гьаманил васал. Амма гьезул боцӀи-рикъзиялде квер бегьичӀо ягьудияз.

11Гьебго къоялъ парччахӀасда лъазабуна Шушан хъалаялда чӀваразул къадар. 12«Шушан шагьаралъул хъалаялда ягьудияз щунусго чиги, Гьаманил анцӀго васги чӀван вуго. Цогидал парччахӀасул ракьазда щибдай гьез гьабураб? Цоги щиб бугеб дур рекӀел мурад? Кинабго тӀубазабила. Кинаб бугеб дур гьари? Щиб бокьаниги къабул гьабила», – ян кӀалъана парччахӀ Эстерида[+].

13«ПарччахӀасе къабуллъани, биччанте жакъаго гӀадинаб амру метерги тӀубазе ягьудияз Шушаналда, Гьаманил анцӀалго васалги хӀобода рай абе», – ян кӀалъана Эстер.

14ПарччахӀас гьедин тӀубазабеян буюрухъ кьуна, Гьаманил васазул къаркъалабиги хӀобода рана. 15Шушаналдаса ягьудиял нахъеги данделъана – адар моцӀрол анцӀила ункъабилеб къоялъ – ва жеги лъабнусго чи чӀвана Шушаналда, амма гьезул боцӀи-рикъзиялде квер бегьичӀо.

16Гьединго цогидал парччахӀасул ракьаздаги ягьудиял данделъана жалго цӀунизе ва тушбабаздаса жалго хвасар гьаризе, ва лъабкъоялда анцӀила щуазарго тушман чӀвана, амма гьезул боцӀи-рикъзиялде квер бегьичӀо. 17Гьеб ккана адар моцӀрол анцӀила лъабабилеб къоялъ, анцӀила ункъабилеб къоялъин абуни гьел парахалъана ва гьеб къо букӀана рохалил, сухӀмат-кепалъул къо.

18Шушан шагьаралда ругел ягьудиял анцӀила лъабабилеб къоялъги, анцӀила ункъабилеб къоялъги данделъана ва анцӀила щуабилеб къоялъ парахалъана – гьеб къо букӀана рохалил ва сухӀмат-кепалъул къо. 19Гьединлъидалин росабалъ, сверун къачӀел шагьаразда гӀумру гьабун чӀарал ягьудияз, адар моцӀрол анцӀила ункъабилеб къоялъ, байрамкъоялъ гӀадин, сухӀмат ва квана-гьекъей гьабулеб, цоцае квен-тӀехалъул сайгъаталги ритӀулел.


Пурим байрам

20Гьеб киналъулго хъвай-хъвагӀай гьабуна Мардохайица ва гьеб тӀад хъварал кагътал ритӀана парччахӀ Ахашверошил киналго вилаятазде, тӀолалго ягьудиязухъе, гӀагарав-чиярав батӀа гьавичӀого. 21Гьениб хъван букӀана, щибаб соналъ адар моцӀрол анцӀила лъабабилеб ва анцӀила ункъабилеб къо байрамкъояллъун чӀезареян, 22гьел къояз ягьудиял тушбабаздаса хвасарлъун рукӀиндал, ва гьеб моцӀалъ гьезул къварилъи рохалиде ва магӀу сухӀматалде сверидал – гьел къоял квана-гьекъеялъул ва байрамалъул къояллъун чӀезареян ва цоцае сайигъатал кьеян ва мискиназе садакъаги бикьеян.

23Гьелдаса нахъе, Мардохайица гьеб къоялъ аманат гьабурабщинаб жо, ягьудиязул гӀадатлъун лъугьана. 24АгагӀияв Гьаммедатил вас, киналго ягьудиязул тушман Гьаманица, ягьудиял чӀвазе къваригӀун, рехана «пур», ай, можоро, гьел гъуриялъе ва тӀагӀинариялъе гӀоло[+]. 25Амма Эстер парччахӀасухъе ячӀиндал, гьес буюрухъ кьуна ва Гьаманица ягьудиязда данде ургъараб гӀасияб макру гьесде жиндего тӀаде буссана. Гьаман ва гьесул васал хӀободаги ран чӀвана. 26Гьединлъидал гьел къоязда «Пурим» абула, «пур» абураб рагӀудасан.

Гьеб кагътида хъварабщиналъул, гьезда жидедаго бихьаралъул ва гьел киналго лъугьа-бахъиназул хӀасилалда, 27ягьудияз хӀукму къотӀана жидеего, жидерго рукӀинесел гӀелазе ва киналго гьезул диналде руссарал чагӀазе хисулареб гӀадат чӀезабуна: гьеб хъвай-хъвагӀаялда ва гьабураб хӀукмуялда рекъон, гьелъие бихьизабураб къагӀидаялда ва заманалда, лъагӀалидаса лъагӀалиде гьеб кӀиябго къо тӀобитӀизе. 28Гьел къоял ракӀалде щвезе ва тӀоритӀизе ккола щибаб гӀелалъ, щибаб хъизан-къаялъ, щибаб вилаяталда ва щибаб шагьаралда. Гьел Пурималъул къоял кидаго я хисизе, я кӀочене бегьуларо ягьудиязда ва гьезул наслабазда.

29Абихалилил яс Эстер бикаца ва ягьудияв Мардохайица, тӀолабго жидерго кверщелалдалъун ва хъвай-хъвагӀаялдалъун тасдикъ гьабуна гьеб Пурим-байрамалъул хӀакъалъулъ хъвараб кӀиабилеб кагъат[+]. 30Ва Ахашверошил улкаялъул нусиялда къоло анкьго вилаятазул ягьудиязде битӀана гьеб саламалъул кагъат –[+] 31Пурим байрам, ягьудияв Мардохайица ва Эстер бикаца малъухъе, гьелъие бихьизабураб заманалда, жалго ягьудияз дол магӀил ва кӀалкквеялъул къояз, жидеего ва жидерго наслабазе чӀезабураб къагӀидаялъ тӀобитӀеян[+]. 32Эстерил буюрухъалдалъун тасдикъ гьабуна Пурим-байрам ва гьелъул хъвай-хъвагӀайги гьабуна.

### 10


Мардохайил кӀодолъи

1ПарччахӀ Ахашверошица цӀияб магъало лъуна халкъазда тӀад киса-кибего, ралъдал чӀинкӀиллъабазде гӀунтӀун. 2Киналго гьесул лебалал ва къудратал ишал ва гьес Мардохай кутакалда кӀодо гьавиялъул якъинаб хабар хъван буго Персиялъул ва Мадаялъул парччахӀзабазул тарихалъул тӀахьазда[+].

3ПарччахӀасда хадув парччахӀлъиялда жанив бищун къуватавлъун вукӀана ягьудияв Мардохай. Ягьудиязда гьоркьов бищун къадруяв, киналго агьлуцоязе хирияв гьев, халкъалъе лъикӀлъиялъе хӀалтӀулаан ва квешлъиялдаса жиндирго агьлу цӀунизе кӀалъалаан[+].

## Юнус

### Юнус

Юнус


[1]

[2]

[3]

[4]


Юнус аварагасул тӀехь

Юнус аварагасул заман ккола цебесеб эраялъул микьабилеб гӀасру. Аллагьас Юнусие амру гьабула ГӀизраилалъул нагӀана батаяб тушман кӀудияб Ассириялъул империялъул тахшагьар Ниневиялдеги ун гьелъул жамагӀаталъе вагӀза гьабеян. Амма Юнусие бокьичӀо Ниневиялъул жамагӀаталда гьезда тӀаде бачӀунеб бугеб Аллагьасул жазаялъул хӀакъалъулъ лъазабизе, щайгурелъул, гьел ГӀизраилалъул гӀасиял тушбабаз тавбу гьабизе гурин ва Аллагьасул тамихӀалдасаги рорчӀизе гурилан хӀинкъун.

БукӀаниги, гӀезегӀан къо бихьун хадуб, Юнус уна Ниневиялде. Ахиралдаги Ниневиялъул жамагӀаталъ тавбуги гьабун гьел руссиндал, ва Аллагь гьезда гурхӀидал, кутакалда ццидахуна гьев.

Гьаб тӀехьалда якъинго бихьизабулеб буго Аллагь гурхӀел-рахӀму цӀикӀкӀарав ва киналго халкъал, Гьесул халкъалъул тушбабазде гӀунтӀунги, хвасар гьаризе бокьулев ва тӀаса лъугьизе хӀадурав вукӀин.

Юнус БетӀергьанасухъа лъути (1:1-15).
Юнусил дугӀа (2:1-11).
Юнус Ниневиялде вачӀин (3:1-10).
Юнусил ццин бахъин (4:1-11).

### 1


Юнус БетӀергьанасухъа лъути

1Амиттавил вас Юнусихъе БетӀергьанасул калам рещтӀана:[+] 2«Нухде вахъа! Мун кӀудияб шагьар Ниневиялде а. Гьелъул жамагӀаталъе вагӀза гьабе ва гьезда Дие гьезул квешлъаби тӀатун ругин лъазабе».

3Юнус нухде вахъана. БетӀергьанасдаса Таршишалде[*] лъутизе хӀукмуги гьабун, гьев ана Яффаялде, гьениб гьес балагьана Таршишалде унеб гама, кколеб мухьги кьун, гьеб гамида рекӀана, гьедин БетӀергьанасдаса Таршишалде тӀуризе къасдалда[+].

4Амма БетӀергьанас ралъдаде гьалагаб гьури битӀана ва гьеб гьороца ралъад багъаризабуна. Гама щущахъ бан гъанкъизехъин букӀана. 5Гамихъабазул рекӀелъе хӀинкъи ккана. Гьезул жив-жив чи жиндирго аллагьзабазде ахӀи базе ва жал хвасар гьареян гьардезе лъугьана. Гамаялъе бигьалъи ккезелъун, гьез гамида букӀараб къайи ралъдалъе бана.

Юнусин абуни, гамида жанивеги лъугьун, парахат кьижун вукӀана[+]. 6Гамихъабазул бетӀер вачӀана гъоркье Юнусида аскӀове ва гьес гьикъана: «Щай мун кьижун вугев? ТӀаде вахъа, ва дурго Аллагьасде ахӀи бай! Щиб лъалеб, Гьесда нилъер ахӀи рагӀун, нилъ чӀаго хутӀизе бегьула»[+].

7Киналго цоцада гаргадизе лъугьана ва гьез цоцазда абуна: «Нилъеца можоро рехизе ккола, щив сабаблъун нилъеца гьаб балагь хӀехьезе кколеб бугебали лъазабизе!» Можоро рехана – ва можороялъ Юнус вихьизавуна[+].

8«Лъил гӀайибалдалъун нижеде гьаб балагь рещтӀараб? Жаваб кье, мун щив кколев?» – ин гьикъана гьез гьесда. «Дур иш-пиша щиб? Киса мун? Киб бугеб дур улка-ракь? Щиб халкъалъул чи мун кколев?» 9«Дун вуго жугьутӀав, – ин абуна гьес. – Дица ралъадги ракьги бижарав БетӀергьанасе, Зобалазул Аллагьасе гӀибадат гьабула».

10КӀудияб хӀинкъи речӀчӀана гамихъабазда. «Дуца гьабураб жо щиб!» – ан абуна гьез гьесда, жив БетӀергьанасдаса тӀурун унев вугилан гьес бициндал. 11«Щиб гьанже нижеца дуда гьабизе кколеб, гьаб ралъад гӀодобе биччаялъе? Ралъдал багъари тӀадеялдаса тӀаде жеги кутаклъулеб бугелъулха». 12«Дун восун ралъдалъе рехе, ралъад гӀодобе биччазе букӀине. Дида лъалелъул, дун сабаблъун ккун ругеблъи нуж гьаб ралъдал гьалаглъиялъукье», – ян жаваб кьуна гьес.

13Ралъдахъаби, расадул раххназ хан бачун, ралъдал рагӀалде гама сверизабизе лъугьана, амма гьезухъа гьеб бажаричӀо. Ралъад жегиги цӀикӀкӀун гьалаглъулеб букӀана. 14Гьебмехалда гьез БетӀергьанасде ахӀи бана: «БетӀергьан! – ин гьарана гьез. – Гьав чи сабаблъун нижее тамихӀ гьабуге! Щибго гӀайиб гьечӀого гӀодобе тӀураб гьаб би нижедаса тӀалаб гьабуге! Мун вугелъул БетӀергьан ва гьадинаб бугелъул Дур хӀукму»[+].

15Восизеги восун гьез Юнус ралъдалъе рехана ва ралъдал гьалаглъи къотӀана. 16Гамихъаби БетӀергьанасдаса кутакалда хӀинкъана. Гьез Бетергьанасе къурбан ва назру гьабуна.

### 2


Юнусил дугӀа

1БетӀергьанас кӀудияб ччугӀа битӀана Юнус къулчӀизе. Лъабго къо ва лъабго сордо бана Юнусица гьеб ччугӀил чохьониб[+]. 2ЧчугӀил чохьониса Юнусица жиндирго БетӀергьан Аллагьасде гьадинаб гьари-дугӀа гьабуна:

3«Балагьалде ккедал дица
БетӀергьанасде ахӀи бана,
ва Дуца дие жаваб кьуна!
Жагьандаманалъул кӀкӀалахъа ахӀдана дун,
ва Дуда дир гьаракь рагӀана!
4БецӀаб гвандиниве, ралъдал гъварилъуде
рехана Дуца дун – дун гьалагал иххаз
восун унев вуго; Дур тӀолалго лъинал ва гӀасиял карачелал
дида тӀасан чвахана.
5Цинги дица пикру гьабуна: „Дун
БетӀергьанас Жиндаго цевеса тӀуван нахъе къотӀана“, – ян.
Амма гуребха, дида жеги бихьилеб Дур Мукъадасаб Рукъ!
6Лъин дир щокъробе щвана, сверухъ – бецӀаб кӀкӀал буго, дир нодоги ралъдал хъархъица бацун буго.
7Дун ракьул лахӀтуялъуве, мугӀрузул кьалбазукье ккана.
Дунялалъул каву абадиялъего
рахана дида хадуб! Амма, дир БетӀергьан
Аллагь, Дуца дун гъваридаб лахӀтуялъуса тӀаде ворхана!
8ЗагӀиплъун, тӀуван тату хун ккедал дида
БетӀергьан ракӀалде щвана, ва дир дугӀа
Духъе, Дур Мукъадасаб Рокъобе гӀунтӀана.
9Гьереси-аллагьзабазул рахъ ккураз Дуе рекӀкӀ гьабулеб буго.
10Дицайин абуни Дуе гьабила рецц-бакъалъул
къурбан ва назруги тӀубазабила.
БетӀергьанасдасан буго хвасарлъи!»

11БетӀергьанасул амруялдалъун ччугӀица Юнус къватӀиве, ралъдал рагӀалде лагӀана.

### 3


Юнус Ниневиялде вачӀин

1Нахъеги БетӀергьанасул калам бачӀана Юнусихъе: 2«Нухде вахъа! КӀудияб шагьар Ниневиялде а. Гьелъул жамагӀаталда лъазабе Дица дуе амру гьабураб жо»[+]. 3Юнус нухде вахъана – БетӀергьанасул амруялда рекъон Ниневиялде ана гьев.

Ниневия букӀана кӀудияб шагьар – лъабго къо къваригӀунаан рилълъун унаго гьелъул рагӀа-ракьанде щвезе. 4Юнусица байбихьана цо къодул манзил нахъа тун гьеб шагьар къотӀун хьвадизе ва ахӀун лъазабулеб букӀана: «КӀикъого къоялдасан Ниневия тӀубан тӀатӀала ккезе буго!» – ян. 5Ва божана Ниневиялъул жамагӀат гьанже Аллагьасда. Кинацаго кӀал кквеян лъазабуна ва гьитӀинав-кӀудияв батӀалъи гьечӀого, киназго тӀад ретӀана хӀебет.

6Гьеб хабар Ниневиялъул парччахӀасухъе щведал, гьев парччахӀлъиялъул тахидаса гъоркье рещтӀана, тӀаса рехун жиндирго ретӀелгун, тӀад ретӀана хӀебет ва рохъдолъ гӀодов чӀана[*]. 7Хадуб гьес буюрухъ кьуна, парччахӀасул ва гьесул вазирзабазул цӀаралдасан, киса-кибего Ниневиялда гьадинаб амру лъазабеян:

«Я гӀадамаз, я боцӀуца, чӀахӀиял-гӀисинал батӀалъи гьечӀого, кванида хъваге, боцӀуде унге, лъин гьекъоге. 8Биччанте гӀадамазги хӀайваназги тӀад хӀебетги ретӀун, кӀваралъ жигар бахъун, Аллагьасде гьардезе. Жив-жив чияс рехун те хъублъи-квешлъи ва зулму-хӀал гьаби. 9Щиб лъалеб, Аллагьасул ццин нахъбуссине бегьула, цинги Досул амруги хисила ва нилъги чӀаго хутӀила»[+].

10Гьезул ишаздасан Аллагьасда бихьана гьез квешлъиялде мугъ рехун букӀин. Аллагь гьездагурхӀана, Жинца гьабизехъин букӀараб тамихӀалъе хӀукму Гьес хисана – гьезие хӀадурун букӀараб балагь-гӀакъуба нахъе къотӀана, доб балагь гьезда тӀаде биччачӀо[+].

### 4


Юнусил ццин бахъин

1Юнусида гьеб иш кутакалда квеш бихьана: гьесул цӀакъго ццин бахъана ва ракӀ бухӀана. 2Гьес БетӀергьанасде гьадинаб гьари-дугӀа гьабуна: «БетӀергьан! Дица гьедин абулеб букӀанагури Дуда, дун инсул ракьалда вугеб мехалъго. Гьединлъидалин дица доб цебесеб нухалда хӀукму гьабураб Таршишалде лъутизе. Дида лъалеб букӀиндал Мун сахаватав, гурхӀулев, сабруяв, рахӀмуяв ва балагь нахъ чӀвазе бокьулев вукӀин[+]. 3Гьанже бахъе, БетӀергьан, дир рухӀ: дие хвейго лъикӀ, чӀаго вукӀиналдаса»[+].

4«Дур гьедин ццин бахъине бегьилищ?» – ин гьикъана БетӀергьанас. 5Юнус шагьар тун къватӀиве вилълъана ва гьелъул бакъбаккул рахъалда чӀана. Гьениб гьес жиндиего хъош гьабуна, ва гьелъул рагӀдукьги вахчун, щибдай шагьаралъул ккелеб абун, хал ккун чӀана. 6БетӀергьан Аллагьас цо хъарахъ бижизабуна гьениб, гьелъ Юнусиде тӀаде рагӀад рехизе букӀине ва гьесул рекӀее парахатлъи лъугьана. Юнус кутакалда разилъун вукӀана гьеб хъархъидаса.

7Нахъисеб къоялъ радал хъахӀлъи рехулеб гӀужалъ Аллагьас хӀапара битӀун бачӀана. Гьеб хӀапараялъ хъарахъ квана ва гьеб бакъвана. 8Бакъ тӀаде бахарабгойин абуни, Аллагьас бухӀараб бакъбаккул гьури битӀун бачӀана гьенибе. Бакъуца Юнусил бетӀер бухӀизабулеб букӀана. Тату хун хвезе анищилан ккана Юнусида. «Хвезего лъикӀ дие, чӀаго вукӀиналдаса», – ян абуна гьес.

9«Бегьилищ хъарахъ сабаблъун мун гьедин ццидахине?» – ян цӀехана Аллагьас Юнусида. «Бегьила, – ян абуна Юнусица. – Ццидаца гъанкъун холев вуго дун!»

10БетӀергьанас абуна: «Я дуца бижизабичӀеб, я захӀмат цӀан гӀезабичӀеб хъархъида хадуб гьедин ракӀ бухӀун буго дур: цо сордоялда жаниб бижана ва цо сордоялда жаниб бакъвана гьеб. 11Кин Дир ракӀ бухӀилареб кӀудияб шагьар Ниневиялъухъ? Нусиялда къоазаргоялдасаги цӀикӀкӀун чи жанив вугеб, жидеда квешаб-лъикӀаб батӀа бахъизе лъаларел ва гьединго гӀемераб боцӀиги бугеб».

## Картаби (Юнус авараг • Рут • Эстер)

### Картаби (Юнус авараг • Рут • Эстер)

Картаби (Юнус авараг • Рут • Эстер)


Ассириялъул империя

Персиялъул империя

Рутил хӀакъалъулъ тӀехьалда рехсолел бакӀал


Картаби

### Ассириялъул империя

Ассириялъул империя

### Персиялъул империя

Персиялъул империя

### Рутил хӀакъалъулъ тӀехьалда рехсолел бакӀал

Рутил хӀакъалъулъ тӀехьалда рехсолел бакӀал

* 1:1 Доб заманалда ГӀизраилалда ханзабазул бакӀалда къадизаби рукӀана.

* 1:13 ЖугьутӀазул динияб къануналда рекъон, лъимерги нахъе течӀого пуланай гӀаданалъул рос хвани, гьей ячине кколаан хадусев вацас. Гьесдаса гьелъие гьавурав вас рикӀкӀунаан дов хварасул васлъун ва досул цӀарги кьолаан гьев васасе. Хварав чиясул цӀар ва наслу тӀагӀинчӀого букӀине ва гьесул мал-мулкги чияхъе ккечӀого букӀине гьабулаан гьеб.

+ 1:15 Тар. 21:29

+ 1:17 2 Пач. 15:21, 1 Пач. 3:17, 1 Пач. 25:22, 2 Пач. 19:13, 3 Пач. 2:23

* 1:22 Апрель-май моцӀ.

+ 1:22 2 Пач. 21:9

+ 2:1 Лев. 19:9, Къан. 24:19

* 2:2 Мусал къануналда рекъон, жугьутӀаз хур-ах тӀубан рагӀа-ракьанде щун бакӀаризе бегьулароан. КъватӀиса рачӀаразул, къороллъуда хутӀаразул, бестӀалазул ва мискинзабазул ихтияр букӀана гъутбузда хутӀараб пихъ ва хурзабахъ лъилъарухъабазухъа гъоркьа хутӀараб бугӀа-ролъ жидеего бакӀаризе.

+ 2:10 1 Пач. 25:23

+ 2:12 1 Пач. 24:20

+ 2:13 1 Пач. 1:18

+ 2:15 Лев. 19:10, Лев. 23:22, Къан. 24:19

* 2:17 АнцӀила анлъго килогӀанасеб жо.

* 2:20 ЖугьутӀазул динияб гӀадаталда рекъон, «гӀагарав чи» абулеб рагӀул цоги хасаб магӀна букӀана. Росги хун, лъимерги нахъе течӀого васги хун, жийгоги херлъун цо пуланай гӀадан хутӀани, гьезул гӀагарлъиялъул бищун цевесев чиясда тӀадаб букӀана гьелъул тӀалаб-агъаз гьабизе. Гьединго гьес бецӀун босизе кколаан гьезул хутӀараб балъ ва гьелдаго цадахъ къороллъуда хутӀарай нусги ячине кколаан лъадилъун. Гьесда тӀадаб букӀана хварасул цӀар тӀагӀине биччачӀого, гьей гӀадамалъ гьавурав вас хварасул васлъун рикӀкӀун хьихьизе, ва тӀаде жиндирго рахъалдасаги жубан, доб тӀолабго бецӀун босараб балъ гьесие ирсалъе кьезе.

* 2:23 ПурчӀина ва ролъ хурзабахъа бакӀарулаан апрель моцӀрол ахиралдаса байбихьун, июнь моцӀрол авалалде щвезегӀан.

+ 3:11 ГӀакъилал рагӀаби 31:10

* 3:15 ГӀага-шагарго анлъго бетӀер гьабун цӀураб сахӀ = 25 кг.

* 4:1 Шагьаралъул кавабахъ букӀунаан доб заманалда ГӀизраилазул годекӀан.

+ 4:1 2 Пач. 15:2, 2 Пач. 18:4, 2 Пач. 19:8

+ 4:4 Лев. 25:25, Тар. 27:11,

+ 4:5 Къан. 25:5

+ 4:7 Къан. 25:9

+ 4:10 Къан. 25:6

+ 4:11 Байб. 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Байб. 38:27-29,

+ 4:13 Байб. 29:31

+ 4:15 1 Пач. 1:8

• 4:18 Мат. 1:3-6

+ 4:18 Байб. 38:29

+ 4:20 Тар. 1:7

+ 1:1 Эстер 8:9, Эстер 9:30

* 1:10 Ахтаян абула бихьинчилъиялъул къуваталдаса махӀрум гьавурав чиясда. Ахтаби рукӀунаан парччахӀзабазул божи бугел, къадру-къимат цӀикӀкӀарал хъулухъчагӀилъун.

+ 1:10 Эстер 7:9

+ 1:19 Эстер 8:8, Дан. 6:8

+ 1:20 Эф. 5:33

+ 2:1 Эстер 1:19-20

+ 2:6 4 Пач. 24:14-15,

+ 2:15 Эстер 9:29

* 2:16 ГӀага-шагарго декабрь-январь моцӀ.

+ 2:23 Эстер 6:2, Эстер 10:2

* 3:7 Ихил авал.

* 3:7 Гьеб можоро тӀамуна жугьутӀал чӀвалеб къо тӀаса бищизе гӀоло.

* 3:7 Хасалил ахир.

+ 3:7 Эстер 9:24, Эстер 9:26,

+ 3:8 Чап. 16:20

* 3:9 Лъабнусиялда кӀикъоялда анцӀго тонна.

+ 3:10 Байб. 41:42, Эстер 8:2

* 3:12 ПарччахӀасул киналго хъвай-хъвагӀаялъул хӀалтӀаби тӀуразарулел хъулухъчагӀи.

+ 3:12 Эстер 8:9

+ 3:13 Эстер 8:10,

+ 3:15 Эстер 8:14

* 4:1 Доб заманалда кӀудияб балагь ва къварилъи тӀаде бачӀарав чи, ялъуни халкъ бугони, бихъун тӀад бугеб ретӀелги бан хӀебет ретӀулаан ва ботӀроде рахъуги бан, биччан гьаракьгун гӀодулаан. КӀалги ккун Аллагьасде ахӀиги балаан, гурхӀел-рахӀму гьарун.

+ 4:3 Дан. 9:3

+ 4:7 Эстер 3:9

+ 4:8 Эстер 3:14

+ 4:11 Дан. 2:9

* 4:16 Цо хӀинкъи бугони ялъуни кӀудияб балагь-къварилъи тӀаде бачӀани, жугьутӀаз кӀал кколаан Аллагь гурхӀизе ва Гьес гьеб балагь нахъ чӀвазе букӀине гӀоло.

+ 5:1 Эстер 4:16

+ 5:2 Эстер 4:11

+ 5:3 Эстер 7:2, Мар. 6:23

+ 5:8 Эстер 7:3

+ 5:9 Эстер 3:1

+ 5:10 Эстер 6:13

+ 5:11 Эстер 9:7-10, Эстер 3:1

+ 5:14 Эстер 6:4, Эстер 7:9-10

+ 6:1 Эстер 2:23, Эстер 10:2

+ 6:2 Эстер 2:21-22

+ 6:4 Эстер 5:14, Эстер 7:9-10

+ 6:7 3 Пач. 1:33

+ 6:12 2 Пач. 15:30

+ 6:13 Эстер 5:10

+ 7:1 Эстер 5:3, Мар. 6:23

+ 7:3 Эстер 5:8

+ 7:4 Эстер 3:9

+ 7:6 Эстер 3:10

+ 7:9 Эстер 1:10, Эстер 5:14, Эстер 6:4, ГӀакъилал рагӀаби 11:5, Дан. 6:24

+ 7:10 Байб. 40:22

+ 8:2 Байб. 41:42, Эстер 3:10

+ 8:3 Эстер 3:1

+ 8:4 Эстер 5:2

+ 8:8 Эстер 3:12

* 8:9 Май-июнь моцӀ.

+ 8:9 Эстер 1:1, Эстер 3:12, Эстер 1:22

+ 8:10 Байб. 41:42, Эстер 3:10, Эстер 3:13

+ 8:14 Эстер 3:15

+ 8:15 ГӀакъилал рагӀаби 11:10

+ 9:1 Эстер 3:13

+ 9:4 2 Пач. 5:10,

+ 9:12 Эстер 5:6, Эстер 7:2

+ 9:24 Эстер 3:7

+ 9:29 Эстер 2:15

+ 9:30 Эстер 1:1, Эстер 8:9

+ 9:31 Эстер 4:3

+ 10:2 Эстер 2:23, Эстер 6:1-2

+ 10:3 Байб. 41:40,

+ 1:1 4 Пач. 14:25

* 1:3 Испаниялда бугеб шагьар.

+ 1:3 3 Пач. 10:22,

+ 1:5 Чап. 27:18

+ 1:6 Юнус 3:9

+ 1:7 1 Пач. 14:41-42

+ 1:14 Къан. 21:8

+ 2:1 Мат. 12:40, Мат. 16:4

+ 3:2 Юнус 1:1-2

* 3:6 Доб заманаялда рекӀекълъигун тавбу загьир гьабизе хӀебетги ретӀун рохъдолъ чӀолаан гӀадамал ва кӀалги ккун Аллагьасде гьардолаан.

+ 3:9 2 Пач. 12:22, Юнус 1:6

+ 3:10 Тархъ. 32:14, 2 Пач. 24:16,

+ 4:2 Тархъ. 34:6

+ 4:3 Тар. 11:15, 3 Пач. 19:4,