# Мухаддес Китап

Институт перевода Библии

## Мухаддес Китап: Матта


МУХАДДЕС


КИТАП


Мухаддес Китапты аўдарыў институты


2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https: ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Алғы сөз


Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

## Матта

### Матта

Матта


Алғы сөз

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


### Алғы сөз


Матта жазған Хош Хабар


Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул китапты Ийсаның шәкирти Матта жазған. Ол алдын салықшы болған (Мат 9:9-13). Матта Ийсаның ислерин көрип, гүўа болған ҳәм сөзлерин еситкен он еки елшиниң бири еди. Ол өз Устазының өмири ҳәм хызмети ҳаққында баянлайды. Матта бул китапта Ийсаның Ески Келисимдеги ўәде етилген Қутқарыўшы Масийх екенин айтады. Ол буны дәлиллеў ушын, Ески Келисимдеги пайғамбаршылықлардың Ийсаның өмири ҳәм хызмети арқалы орынланғанын атап өтеди ҳәм Қутқарыўшы Масийх ҳаққында жазылған Ески Келисимдеги көп аятларды келтиреди.

Китап Ийса Масийхтың шежиреси менен басланады, шежиреге Ибрайымнан баслап, Ийсаға дейинги әўладлар киритилген, және де, Ийсаның Даўыттың Урпағы екенине үлкен итибар берилген. Соның менен бирге, яҳудийлер күткен Аспан Патшалығы ҳаққында жийи-жийи айтып, Ийсаны Даўыт патшаның урпағынан шыққан Патша сыпатында сүўретлейди. Бирақ Оның Патшалығы бул дүньяда емес, ал адамлардың ишинде екенин атап өтеди.

Матта өз китабында Ийсаның тек яҳудий халқының емес, ал пүткил адамзаттың Қутқарыўшысы екенлигин ҳәм Оның дүньядағы барлық адамлардың гүналары ушын қурбан болып, үшинши күни өлимнен қайта тирилгенин айтады. Китаптың ақырында 28:18-20 аятларда Ийса Өз шәкиртлерине уллы тапсырма береди.

### 1


Ийса Масийхтың шежиреси


(Лук 3:23-38)

1[•]Ибрайым ҳәм Даўыттың урпағы Ийса Масийхтың[†][*] шежиреси мынадай:[+]

2Ибрайымнан Ысақ туўылды. Ысақтан Яқып[†] туўылды. Яқыптан Яҳуда[†] ҳәм оның аға-инилери туўылды[+]. 3Яҳуда менен Тамарадан Перес ҳәм Зерах туўылды. Перестен Хесрон туўылды. Хесроннан Рам туўылды[+]. 4Рамнан Амминадаб туўылды. Амминадабтан Нахшон туўылды. Нахшоннан Салмон туўылды[+]. 5Салмон менен Рахабтан Боаз туўылды. Боаз бенен Руттан Обид туўылды. Обидтен Ишай туўылды[+]. 6Ишайдан Даўыт патша туўылды.

Даўыт пенен бурын Урияның жубайы болған ҳаялдан Сулайман туўылды[+]. 7Сулайманнан Рехабам туўылды. Рехабамнан Абия туўылды. Абиядан Аса туўылды[+]. 8Асадан Еҳошафат туўылды. Еҳошафаттан Еҳорам туўылды. Еҳорамнан Уззия туўылды[+]. 9Уззиядан Иотам туўылды. Иотамнан Ахаз туўылды. Ахаздан Хизкия туўылды. 10Хизкиядан Менашше туўылды. Менашшеден Амон туўылды. Амоннан Иошия туўылды. 11Бабилонияға[†] сүргин[†] етилгенде, Иошиядан Ехония[*] ҳәм оның инилери туўылды[+].

12Бабилонияға сүргин етилгеннен кейин, Ехониядан Шеалтиел туўылды. Шеалтиелден Зеруббабел туўылды[+]. 13Зеруббабелден Абиҳуд туўылды. Абиҳудтан Эляким туўылды. Элякимнен Азор туўылды. 14Азордан Садоқ туўылды. Садоқтан Ахим туўылды. Ахимнен Элиҳуд туўылды. 15Элиҳудтан Элазар туўылды. Элазардан Маттан туўылды. Маттаннан Яқып туўылды. 16Яқыптан Мәриямның күйеўи Юсуп туўылды. Мәриямнан Масийх деп аталған Ийса туўылды[+].

17Солай етип, ҳәммеси болып: Ибрайымнан Даўытқа дейин он төрт урпақ, Даўыттан Бабилонияға сүргин етилиўге дейин он төрт урпақ, Бабилонияға сүргин етилгеннен Масийхқа дейин он төрт урпақ.


Ийса Масийхтың туўылыўы


(Лук 2:1-7)

18[•]Ийса Масийхтың туўылыўы былай болды: Оның анасы Мәриям Юсупке атастырылғаннан кейин, олар қосылмастан бурын, Мәриямның Мухаддес Руўхтан[†] ҳәмиледар екенлиги билинди[+]. 19Оның күйеўи Юсуп ҳақ адам болып, Мәриямды уятқа қалдырмайын деп, оған үйлениўден жасырын түрде бас тартыўды ойлады[+]. 20Ол усылай ойлап жүргенде, Жаратқан Ийениң[†] бир периштеси[†] оның түсине енип:

– Ҳәй, Даўыттың урпағы Юсуп! Сен Мәриямды өзиңе ҳаяллыққа алыўға қорқпа. Оның ишиндеги баласы Мухаддес Руўхтан. 21Мәриям ул туўады. Сен оның атын Ийса[*] деп қоясаң, себеби Ол Өз халқын гүналарынан қутқарады, – деди[+].

22Булардың ҳәммеси Жаратқан Ийениң пайғамбар[†] арқалы алдын ала айтқан мына сөзлериниң орынланыўы ушын болды:[+]

23«Мине, қыз ҳәмиледар болып Ул туўады. Оның атын Иммануел деп қояды»[*].

Иммануел – «Қудай[†] бизлер менен бирге» деген мәнисте.

24Юсуп уйқыдан турғаннан соң, Жаратқан Ийениң периштесиниң буйырғанын ислеп, Мәриямға үйленди. 25Бирақ Мәриям улын[*] туўғанша, Юсуп оған жақынлаған емес. Бала туўылғаннан кейин, ол баланың атын Ийса деп қойды.

### 2


Жулдыз изертлеўшилер

1Ийса Яҳудияның[†] Бейтлеҳем қаласында, патша Ҳиродтың заманында туўылды. Узақ ўақыт өтпей, Ерусалим[†] қаласына күншығыстан жулдыз изертлеўшилер келип:[+]

2– Яҳудийлердиң[†] жаңа туўылған Патшасы қаяқта екен? Өйткени бизлер күншығыста Оның жулдызын көрип, Оған табыныўға келдик, – деп сорады[+].

3Буны еситкен патша Ҳирод ҳәм оның менен бирге пүткил Ерусалим қаласы тынышсызланып қалды. 4Ҳирод халықтың барлық бас руўханийлерин[†] ҳәм диний муғаллимлерин[†] жыйнап алып, олардан Масийхтың[†] қай жерде туўылыўы тийис екенин сорады.

5Олар былай деди:

– Яҳудиядағы Бейтлеҳемде. Себеби пайғамбар[†] арқалы мынадай сөзлер жазылған:

6«Ҳәй, Яҳуда[†] жериндеги Бейтлеҳем!
Яҳудадағы баслы қалалардан сен ҳеш кем емессең!
Өйткени Мениң халқым Израилды[†] бағатуғын Көсем
Сеннен шығады»[*][+].

7Сонда Ҳирод жулдыз изертлеўшилерди жасырын шақыртып, олардан жулдыздың шыққан ўақтын билип алды. 8Оларды Бейтлеҳемге жиберип:

– Барып, Нәресте ҳаққында жақсылап билип алың. Оны тапқаннан кейин, маған хабар бериң, мен де барып Оған табынайын, – деди.

9Олар патшаның сөзин еситип болып, жүрип кетти. Сонда өзлери күншығыста көрген жулдыз олардың алдында жүрип, жол көрсетти ҳәм Нәресте жатқан үйдиң үстинде тоқтады. 10Жулдызды көргенде, олар қатты қуўанды. 11Үйге кирип, Нәрестени ҳәм Оның анасы Мәриямды көрди де, Нәрестениң аяғына жығылып, Оған табынды. Өзлериниң ғәзийне ыдысларын ашып, Оған алтын, ладан ҳәм мирра[*] деген хош ийисли затларды сыйға берди[+]. 12Олар Ҳиродқа қайтып бармаў ҳаққында түслеринде ескертилгенликтен, басқа бир жол менен өз еллерине қайтып кетти[+].


Мысырға қашыў

13Жулдыз изертлеўшилер кеткеннен кейин, Жаратқан Ийениң[†] бир периштеси[†] Юсуптиң түсине енип:

– Орныңнан тур да, Нәресте менен анасын алып, Мысырға[†] қаш! Саған өзим хабар бергенимше, сол жерде бол! Себеби Ҳирод Нәрестени өлтириў ушын излемекте, – деди.

14Юсуп турды да, Нәресте менен анасын алып, түн ишинде Мысырға қашып кетти. 15Ҳиродтың өлимине шекем сол жерде болды. Солай етип, Жаратқан Ийениң: «Улымды Мысырдан шақырып алдым»[*], – деп пайғамбар арқалы алдын ала айтқан сөзлери орынланды[+].

16Ал Ҳирод жулдыз изертлеўшилердиң алдап кеткенин түсинип, қатты ашыўланды. Жулдыз изертлеўшилерден ўақытты билип алған ол Бейтлеҳемдеги ҳәм оның дөгерегиндеги еки жасқа шекемги ул балалардың ҳәммесин өлтириўди буйырды. 17Солай етип, Еремия пайғамбар арқалы айтылған мына сөзлер орынланды:[+]

18«Рамадан бир даўыс еситилди,
Қатты зарлап жылаған.
Балаларын жоқлап жылар Раҳила.
Жубанғысы келмес, өйткени жоқ енди олар»[*][+].


Мысырдан Насыраға қайтыў

19Ҳирод өлгеннен кейин, Жаратқан Ийениң бир периштеси Мысырда Юсуптиң түсине енип:

20– Орныңнан тур да, Нәресте менен анасын алып, Израил елине қайт. Себеби Нәрестени өлтирмекши болғанлар өлди, – деди.

21Юсуп турып, Нәресте менен анасын алып, Израил елине қайтты. 22Бирақ Яҳудияда Ҳиродтың орнына баласы Архелай патша болып отырғанын еситип, Юсуп ол жерге барыўға қорқты. Түсинде аян арқалы ескертилген ол Галила үлкесине[†] кетип, 23Насыра деген қалаға орналасты. Солай етип, «Ол насыралы деп аталады», деп пайғамбарлардың алдын ала айтқанлары орынланды[+].

### 3


Шомылдырыўшы Яқыяның ўазы


(Мрк 1:1-8; Лук 3:1-18; Юхн 1:19-28)

1[•]Сол күнлери шомылдырыўшы Яқыя келип, Яҳудия[†] үлкесиниң шөл даласында:[+]

2– Тәўбе етиңлер! Себеби Аспан Патшалығы[†][*] жақынлады, – деп жәриялады[+].

3Ийшая пайғамбар[†] арқалы мынадай деп алдын ала айтылған адам усы Яқыя еди:

«Шөл далада бақырған бир даўыс еситиледи:
„Ийемизге жол таярлаңлар,
Оның жүретуғын жолларын дүзетиңлер!“»[*][+]

4Яқыя түйениң жүнинен кийим кийген, белин тери қайыс пенен буўған болып, оның аўқаты шегиртке менен жабайы ҳәррениң палы еди[+].

5Сол ўақытта Ерусалимниң,[†] пүткил Яҳудия үлкесиниң ҳәм Иорданның пүткил дөгерегиниң турғынлары оның алдына барды 6ҳәм өзлериниң гүналарын мойынлап, Иордан дәрьясында шомылдырылды[+]. 7Яқыя өзине көп парисейлер[†] менен саддукейлердиң[†][*] суўға шомылдырылыўға[*] киятырғанын көрип, оларға:

– Ҳәй, уўлы жыланлардың туқымлары! Келешектеги қәҳәрли жазадан қутылыўды сизлерге ким үйретти[+]? 8Тәўбе еткениңизге ылайық жемис бериңлер! 9Және: «Ата тегимиз Ибрайым ата-ғо!» – деп ишлериңизден ойламаңлар. Сизлерге айтатуғыным: Қудай[†] Ибрайымға мына таслардан да урпақ жасап бере алады[+].

10Тереклердиң тамырында ҳәзирдиң өзинде-ақ балта жатыр. Жақсы мийўе бермейтуғын ҳәр бир терек шабылып, отқа тасланады[+]. 11Тәўбе еткениңиздиң белгиси ретинде, мен сизлерди суў менен шомылдыраман. Бирақ меннен кейин Келиўши меннен де қүдиретли: мен Оның аяқ кийимин шешиўге де ылайықлы емеспен. Ол сизлерди Мухаддес Руўх[†] ҳәм от пенен шомылдырады[+]. 12Оның жабасы қолында. Ол Өз қырманын тазалап, бийдайын ғәллеханасына жыйнайды, ал сабанын сөнбес отқа жандырады, – деди[+].


Ийсаның шомылдырылыўы


(Мрк 1:9-11; Лук 3:21-22)

13[•]Сонда Ийса Яқыя тәрепинен шомылдырылыў ушын Галиладан Иордан дәрьясына, Яқыяның қасына келди. 14Бирақ Яқыя Оны иркип:

– Сениң қолыңнан шомылдырылыўға мен мүтәжбен-ғо! Сен неге маған киятырсаң? – деди.

15Бирақ, Ийса оған жуўап берип:

– Енди ыразы бол, пүткил ҳақлықты[*] бизлер усылайынша орынлаўға тийислимиз, – деди.

Соннан соң, Яқыя Оған қайылшылық берди.

16Ийса шомылдырылып, дәрриў суўдан шықты. Мине, аспан ашылып, Ол Қудайдың Руўхының[†] Өзиниң үстине кептер пишининде түсип киятырғанын көрди[+]. 17Сонда аспаннан:

– Бул – Мениң сүйикли Улым, Мен Оған ырзаман! – деген саза еситилди[+].

### 4


Ийсаның сыналыўы


(Мрк 1:12-13; Лук 4:1-13)

1[•]Соннан соң, шайтан[†] сынасын деп, Мухаддес Руўх[†] Ийсаны шөлге алып барды. 2Ийса сол жерде қырық күн, қырық түн ораза тутып, ақыры аш болды[+]. 3Сонда азғырыўшы шайтан Оның қасына келип:

– Егер Сен Қудайдың Улы[†] болсаң, мына тасларға буйыр, олар нанға айлансын! – деди[+].

4Ийса жуўап қайтарып:

«Адам тек ғана нан менен емес, ал Қудайдың аўзынан шыққан ҳәр бир сөз бенен жасайды»[*], –

деп айтылған, – деди[+].

5Соннан соң, шайтан Оны мухаддес[†] қала Ерусалимге[†] алып барып, Ибадатхананың[†] төбесине турғызып қойды да,[+] 6Оған:

– Егер Сен Қудайдың Улы болсаң, төмен секир. Себеби былай деп жазылған:

«Ол периштелерине[†] буйрық береди.
Аяғыңды тасқа урып алмаўың ушын,
Олар Сени қолларында алып жүреди»[*], – деди[+].

7Ийса оған:

– «Қудайың Жаратқан Ийени[†] сынама!»[*] – деп те жазылған, – деди[+].

8Және шайтан Оны жүдә бийик бир таўға апарып, Оған дүньяның барлық патшалықлары менен олардың сән-салтанатын көрсетип:

9– Егер аяғыма жығылып, маған табынсаң, усылардың ҳәммесин Саған беремен, – деди.

10Сонда Ийса оған:

– Жоқ бол көзимнен, шайтан!

«Қудайың Жаратқан Ийеге сыйынып, тек Оған хызмет ет!»[*] –

деп Мухаддес Жазыўда айтылған, – деди[+].

11Соннан кейин, шайтан Оның қасынан кетти. Сонда периштелер келип, Ийсаға хызмет етти[+].


Ийсаның Өз хызметин баслаўы


(Мрк 1:14-15; Лук 4:14-15)

12[•]Ийса Яқыяның тутқынға алынғанын еситип, Галила үлкесине[†] қайтып кетти[+]. 13Ол Насыра қаласын қалдырып, Зебулон ҳәм Нафталий дөгерегиндеги көлдиң жағасында жайласқан Капарнаҳум қаласына келип орналасты[+]. 14Солай етип, Ийшая пайғамбар[†] арқалы айтылған мына сөзлер орынланды:[+]

15«Ҳәй, Зебулон жери менен Нафталий жери,
Теңизге баратуғын жолдағы,
Иорданның арғы жағасындағы,
Басқа миллетлер жасайтуғын Галила ели!
16Қараңғылықта жасаған халық
Үлкен бир жарықты көрди.
Өлим қараңғысында жасағанлар ушын,
Жақтылық нуры түсти»[*][+].

17Сол ўақыттан баслап, Ийса:

– Тәўбе етиңлер! Себеби Аспан Патшалығы[†] жақынлады! – деп жәриялай баслады.


Ийсаның дәслепки шәкиртлери


(Мрк 1:16-20; Лук 5:1-11)

18[•]Ийса Галила көлиниң жағасында жүргенде, көлге аў салып атырған еки ағалы-инилини: Петр деп аталған Шимонды ҳәм оның иниси Андрейди көрди. Олар балықшылар еди[+]. 19Ийса оларға:

– Мениң изиме ериңлер! Мен сизлерди адамларды аўлайтуғын аўшылар[*] қыламан, – деди[+].

20Олар дәрриў аўларын таслап, Оның изине ерди[+].

21Сол жерден кетип баратырып, Ол басқа еки ағалы-инилини: Зебедейдиң улы Яқыпты[†] ҳәм оның иниси Юханды көрди. Олар әкеси Зебедей менен бирге қайықта аўларын жамап отырған еди. Ийса оларды да шақырды. 22Олар дәрриў қайықты да, әкесин де қалдырып, Оның изине ерди.


Ийсаның аўырыўларға шыпа бериўи


(Лук 6:17-19)

23[•]Ийса пүткил Галила үлкесин аралап жүрди. Олардың мәжилисханаларында[†] тәлим берди ҳәм Аспан Патшалығы туўралы Хош Хабарды[†] жәриялап, халықтағы ҳәр қандай аўырыў ҳәм ҳәлсизликти шыпалайтуғын еди[+]. 24Ийса туўралы хабар пүткил Сирияға жайылды. Барлық аўырыў адамларды, түрли сырқаў ҳәм дәртке ушырағанларды, жин[†] урғанларды, қояншық ҳәм ләң болғанларды Оған алып келди. Ийса оларға шыпа берди[+]. 25Оның изине Галиладан, Декаполистен, Ерусалимнен, Яҳудиядан[†] ҳәм Иорданның арғы жағынан келген көп халық ерип жүрди[+].

### 5


Таўдағы ўаз

1Ийса аламанды көрип, бир таўға шықты. Ол отырғаннан кейин, шәкиртлери қасына келди. 2Ийса оларға былай деп тәлим бере баслады:


Ҳақыйқый бахытлылық


(Лук 6:20-23)

3[•]– Қудайға мүтәж екенлигин түсингенлер бахытлы!
Аспан Патшалығы[†] олардики![+]
4Қайғырып жүргенлер бахытлы!
Олар жубаныш табады[+].
5Кишипейиллилер бахытлы!
Олар жер жүзине ийелик етеди[+].
6Ҳақлықты аңсап, оған умтылғанлар бахытлы!
Қудай[†] оларды толық қанаатландырады[+].
7Мийрим[†]-шәпәәтлилер бахытлы!
Олар мийрим-шәпәәт алады[+].
8Пәк кеўиллилер бахытлы!
Олар Қудайды көреди[+].
9Жарастырыўшылар бахытлы!
Олар Қудайдың балалары деп аталады[+].
10Ҳақлық ушын қуўдаланғанлар бахытлы!
Аспан Патшалығы олардики.

11Адамлар сизлерди Мен себепли хорласа, қуўдаласа, ҳәр түрли өтирик сөзлер менен жаманласа, сизлер бахытлысызлар![+] 12Қуўаныңлар ҳәм шадланыңлар! Өйткени сизлердиң аспандағы сыйыңыз үлкен. Сизлерден бурынғы пайғамбарларды[†] да усылай қуўдалаған[+].


Дуз ҳәм нур


(Мрк 9:50; Лук 14:34-35)

13[•]– Сизлер – дүньяның дузысызлар. Бирақ дуз өз күшин жойтса, оны қалай және шорлы қылыўға болады? Онда ол ҳеш нәрсеге жарамайды, тек шығарып тасланып, адамлардың аяғы астында басылып қалады.

14Сизлер – дүньяның нурысызлар. Таў басына салынған қала жасырын болып қалмайды[+]. 15Сондай-ақ шыраны жаққаннан соң, оны ыдыстың астына емес, ал шыра қойғышқа қояды, сонда ол үйдегилердиң ҳәммесине өз жақтысын түсиреди[+]. 16Сол сыяқлы, сизлердиң нурыңыз адамлардың алдында жарқырай берсин. Адамлар сизлердиң жақсы ислериңизди көрип, аспандағы Әкеңизди даңққа бөлесин![+]


Мухаддес Нызам туўралы

17– Сизлер Мени Мухаддес[†] Нызамды ямаса пайғамбарлардың Жазыўларын бийкар етиўге келди, деп ойламаңлар. Мен бийкар етиў ушын емес, ал орынлаў ушын келдим[+]. 18Сизлерге шынын айтып турман: аспан менен жер жойылмағанша, Мухаддес Нызамның бир ҳәриби де, бир ноқаты да жойылмайды, барлығы да орынланыўы тийис[+]. 19Солай етип, ким де ким усы буйрықлардың ең киши биреўин бузып, адамларға да солай үйретсе, ол Аспан Патшалығында ең киши болып саналады. Ал ким де ким оларды орынлап, адамларға үйретсе, ол Аспан Патшалығында уллы болып саналады[+]. 20Мениң сизлерге айтатуғыным: егер сизлердиң ҳақлығыңыз диний муғаллимлер[†] менен парисейлердикинен[†] артық болмаса, сизлер Аспан Патшалығына кирмейсиз[+].


Ғәзеп туўралы

21– «Адам өлтирме! Ким де ким адам өлтирсе, ол ҳүким етилиўге тийисли»[*], – деп бурынғыларға айтылғанды еситкенсиз[+]. 22Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: ким де ким туўысқанына бийкарға[*] ғәзепленсе, ол ҳүким етилиўи тийис. Ким де ким туўысқанын масқаралап, оған: «Ақылсыз адамсаң!» десе, жоқарғы кеңес[†] тәрепинен ҳүким етилиўи тийис. Ал ким де ким туўысқанына: «Ақмақ!» десе, дозақ отына түсиўи тийис[+]. 23Сонлықтан егер де сен қурбанлығыңды қурбанлық[†] орынға алып келгениңде, туўысқаныңның саған өкпели екени сол жерде есиңе түссе, 24қурбанлығыңды сол жерде, қурбанлық орынның алдында қалдырып, әўели туўысқаныңа барып, оның менен жарасып ал! Соңынан қайтып келип, қурбанлығыңды Қудайға бер.

25Биреў саған қарсы даў көтерип, сени қазыханаға алып баратырғанда, оның менен тезирек жарасып ал. Олай етпесең, ол сени қазының алдына апарады, қазы сени сақшыға тапсырып, қаматып таслайды[+]. 26Саған шынын айтаман: соңғы тийиниңди төлеп таўыспағаныңша, ол жерден шыға алмайсаң.


Неке ҳадаллығын бузыў ҳәм ажырасыў туўралы

27– Сизлер: «Неке ҳадаллығын бузба!»[*] – дегенди еситкенсиз[+]. 28Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: ким де ким басқа бир ҳаялға бузық нийет пенен қараса, ол әлле қашан-ақ, кеўлинде оның менен неке ҳадаллығын бузған болады[+]. 29Егер сени оң көзиң азғырса, оны ойып тасла. Себеби пүткил денеңниң дозаққа тасланғанынан гөре, бир мүшеңниң жоқ болғаны саған жақсырақ болады. 30Егер сени оң қолың азғырса, оны шаўып тасла. Пүткил денеңниң дозаққа түскенинен гөре, бир мүшеңниң жоқ болғаны саған жақсырақ болады[+].

31[•]Тағы да: «Ким де ким өз ҳаялы менен ажыраспақшы болса, оған талақ хат берсин»[*], – делинген[+]. 32Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: ким де ким неке ҳадаллығын бузбаған ҳаялынан ажырасса, ҳаялының неке ҳадаллығын бузыўына себепкер болады. Сондай-ақ ким де ким күйеўинен ажырасқан бир ҳаялды алса, ол неке ҳадаллығын бузады[+].


Ант ишиў туўралы

33– Тағы да сизлер: «Антыңды бузба, Жаратқан Ийе[†] алдында антыңды орынла!»[*] – деп бурынғыларға айтылғанды еситкенсиз[+]. 34Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: ҳеш ўақытта ант ишпе! Аспан менен де ант ишпе, өйткени ол – Қудайдың тахты[+]. 35Жер менен де ант ишпе, себеби ол – Оның аяқ басары. Ерусалим[†] менен де ант ишпе, өйткени ол – уллы Патшаның қаласы[+]. 36Өз басың менен де ант ишпе, себеби сен шашыңның бир талын да я ағарта, я қарайта алмайсаң. 37Сизлердиң: «аўа» сөзиңиз «аўа», «яқ» сөзиңиз «яқ» болсын, буннан басқасы шайтаннан.[†][+]


Өш алыў туўралы


(Лук 6:29-30)

38[•]– Сизлер: «Көзге көз, тиске тис»[*], – дегенди еситкенсиз[+]. 39Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: жаман адам менен қарсыласпаң. Биреў бетиңниң оң жағына урса, оған бетиңниң сол жағын да тут[+]. 40Биреў сениң менен даўласып көйлегиңди алғысы келсе, оған шапаныңды да шешип бер. 41Биреў сени өзи менен бирге бир шақырым жер жүриўге мәжбүрлесе, оның менен бирге еки шақырым жүр. 42Сеннен сорағанға бер, сеннен қарызға алайын дегеннен аяма[+].


Душпанларыңызды сүйиңлер!


(Лук 6:27-28, 32-36)

43– Сизлер: «Жаныңдағы адамды сүй[*], душпаныңды жек көр» – дегенди еситкенсиз[+]. 44Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: душпанларыңызды сүйиңлер, сизлерди қуўдалайтуғынлар ушын дуўа етиңлер[*][+]. 45Сонда аспандағы Әкеңиздиң балалары боласызлар. Өйткени Ол жаманлардың үстине де, жақсылардың үстине де, Өз қуяшының нурын төгеди ҳәм ҳақ адамлардың үстине де, наҳақлардың үстине де, жаўынын жаўдырады[+]. 46Егер сизлер өзлериңизди сүйгенлерди ғана сүйсеңлер, қандай сыйлық аласызлар? Салықшылар да солай ислемей ме? 47Сизлер туўысқанларыңыз бенен ғана сәлемлессеңлер, онда қандай өзгешелигиңиз бар? Бутқа табыныўшылар да солай ислемей ме? 48Солай етип, аспандағы Әкеңиздиң минсиз болғаны сыяқлы, сизлер де минсиз болыңлар![+]

### 6


Саўап ислер туўралы

1– Абайлаңлар, сизлер саўап ислериңизди адамларға көрсетиў ушын, олардың алдында ислемеңлер. Олай етсеңлер, сизлерге аспандағы Әкеңизден сыйлық болмайды[+].

2Солай етип, сен қайыр-садақа[†] бергениңде, еки жүзлилер сыяқлы жар салма. Бундайлар адамлар мақтасын деп, мәжилисханаларда[†] ҳәм көшелерде усылай ислейди. Сизлерге шынын айтып турман: олар әлле қашан өз сыйларын алып болды[+]. 3Сен қайыр-садақа бергениңде, оң қолыңның не ислегенин сол қолың билмесин. 4Сонда сен қылған қайырлы ис жасырын болады ҳәм жасырынлықты көриўши Әкең саған қайтарады.


Дуўа етиў туўралы


(Лук 11:2-4)

5[•]– Дуўа еткениңизде, адамларға көрсетиў ушын мәжилисханаларда ҳәм көшелердиң мүйешлеринде турып дуўа етиўди жақсы көретуғын еки жүзлилер сыяқлы болмаңлар. Сизлерге шынын айтып турман: олар әлле қашан өз сыйларын алып болды[+]. 6Ал сен дуўа еткениңде бөлмеңе кирип, есигиңди жапқаныңнан соң, көзге көринбейтуғын Әкеңе дуўа ет! Сонда жасырынлықты көриўши Әкең саған қайтарады[+].

7Дуўа еткениңизде, бутқа табыныўшылар сыяқлы мылжыңға берилмеңлер. Олар көп сөйлесек тыңлар деп ойлайды[+]. 8Сизлер оларға уқсамаңлар. Себеби Әкеңиз неге мүтәж екенлигиңизди Оннан сорамасыңыздан алдын биледи. 9Сонлықтан сизлер былай деп дуўа етиңлер:

Аспандағы Әкемиз!
Сениң атың мухаддес[†] бола берсин.
10Сениң Патшалығың келсин.
Аспанда орынланғаны сыяқлы,
Жерде де Сениң еркиң орынлансын[+].
11Бизлерге бүгин де күнделикли нанымызды бере гөр[+].
12Бизлерге гүна[†] ислегенлерди кеширгенимиздей,
Бизлердиң де гүналарымызды кешире гөр.
13Бизлердиң азғырылыўымызға жол қоймай,
Шайтаннан[†] қутқара гөр.

Себеби Патшалық та, қүдирет те, уллылық та мәңгиликке Сеники. Аўмийин[+].

14Егер сизлерге гүна ислегенлерди кеширсеңлер, аспандағы Әкеңиз де сизлерди кеширеди[+]. 15Ал егер сизлерге гүна ислегенлерди кеширмесеңлер, Әкеңиз де гүналарыңызды кеширмейди[+].


Ораза тутыў туўралы

16– Ораза тутқаныңызда, еки жүзлилер сыяқлы муңайып жүрмеңлер. Олар адамларға ораза тутыўшы[†] болып көриниў ушын ғана ажарын бузып жүреди. Сизлерге шынын айтаман: олар әлле қашан өз сыйларын алып болды[+]. 17Сен ораза тутқаныңда, шашыңа әтир май[†] жағып, бетиңди жуў. 18Солай етип, ораза тутқаның адамларға емес, ал көзге көринбейтуғын Әкеңе көринсин. Жасырынлықты көриўши Әкең саған қайтарады.


Жоғалмайтуғын байлық


(Лук 12:33-36; 16:13)

19[•]– Өзлериңизге жер бетинде байлық жыйнамаңлар. Бул жерде оны күйе де жейди, тат та басады, урылар да бузып кирип урлайды[+]. 20Ал өзлериңизге аспанда байлық жыйнаңлар. Сол жерде оны күйе де жемейди, тат та баспайды, урылар да бузып кирип урламайды[+]. 21Өйткени байлығыңыз қай жерде болса, жүрегиңиз де сол жерде болады.

22Көз – денениң шырағы. Сонлықтан да, егер көзиң саў болса, пүткил денең де жарық болады. 23Егер көзиң саў болмаса, пүткил денең де қараңғы болады. Сонлықтан егер ишиңдеги жарық қараңғы болса, онда қараңғылықтың өзи қаншелли тас түнек болады!

24Ҳеш ким еки хожайынға хызмет ете алмайды. Себеби ол биреўин жек көрип, екиншисин жақсы көреди ямаса биреўине садық болып, екиншисине итибарсыз қарайды. Сизлер ҳәм Қудайға, ҳәм байлыққа бирдей хызмет ете алмайсызлар[+].


Тәшиўишленбеңлер!


(Лук 12:22-31)

25– Сонлықтан сизлерге айтатуғыным: жаныңыз ушын не ишип, не жеймиз деп, денеңиз ушын не кийемиз деп тәшиўишленбеңлер. Жан аўқаттан, дене кийимнен артық емес пе[+]? 26Аспандағы қусларға қараңлар! Олар екпейди де, ормайды да, телекке жыйнамайды да, ал аспандағы Әкеңиз оларды асырайды. Сизлер олардан анағурлым артық емессизлер ме[+]? 27Тәшиўишлениў себепли, ким сизлердиң араңызда өз өмирин бир саатқа болса да узайта алады? 28Кийим туўралы неге тәшиўишленесизлер? Даладағы лала гүллердиң қалай өсип турғанына қараңлар! Олар мийнет те етпейди, жип те ийирмейди. 29Ал сизлерге айтатуғыным: Сулайман да өзиниң сән-салтанатында усылардың биреўиндей сәнли кийинбеген еди[+]. 30Егер бүгин далада өсип турғаны менен, ертең ошаққа тасланатуғын шөпти Қудай[†] усылай кийиндирсе, сизлерди олардан да артық кийиндирмес пе еди, ҳәй, исеними азлар![+]

31Сонлықтан да: «Не ишип, не жеймиз?» ямаса «Не кийемиз?» – деп тәшиўишленбеңлер. 32Өйткени усылардың ҳәммесин бул дүньяға тийисли адамлар излеп жүреди. Усы нәрселердиң ҳәммесине мүтәж екениңизди аспандағы Әкеңиз биледи. 33Ең алды менен Қудайдың Патшалығын[†] ҳәм Оның ҳақлығын излеңлер! Сонда булардың ҳәммеси сизлерге қосымша етип бериледи[+]. 34Солай етип, ертеңги күн туўралы тәшиўишленбеңлер! Себеби ертеңги күн өзи ушын өзи ғам жейди. Ҳәр күнниң өз ғамы өзине жетеди.

### 7


Басқаларды ҳүким етпеңлер!


(Лук 6:37-38, 41-42)

1[•]– Басқаларды ҳүким етпеңлер, сонда сизлер де ҳүким етилмейсиз[+]. 2Өйткени сизлер басқаларды қандай ҳүким етсеңлер, өзлериңиз де сондай ҳүким етилесизлер. Қандай өлшем менен өлшеп берсеңлер, өзлериңизге де сондай өлшем менен өлшеп бериледи[+]. 3Сен неге туўысқаныңның көзиндеги шөпти көрип турып, өз көзиңдеги қаданы сезбейсең? 4Өз көзиңде қада бола тура, қалай: «Қәне, көзиңдеги шөпти алып таслайын», – деп туўысқаныңа айтасаң? 5Ҳәй, еки жүзли! Дәслеп өз көзиңдеги қаданы алып тасла, сонда анық көрип, туўысқаныңның көзиндеги шөпти алып таслай аласаң.

6Мухаддес[†] затты ийтлерге бермеңлер, ҳинжи-маржанларыңызды шошқалардың алдына тасламаңлар. Олар ҳинжилериңизди аяқлары менен басқылап, айланып келип өзлериңизди тилкимлеп таслайды[+].


Сораңлар, излеңлер, есикти қағыңлар!


(Лук 11:9-13)

7[•]– Сораңлар, сизлерге бериледи. Излеңлер, табасызлар. Есикти қағыңлар, ол сизлерге ашылады. 8Өйткени сораған ҳәр бир адам алады, излеген табады, есик қаққанға ашылады[+]. 9Сизлердиң араңызда улы нан сораса, тас беретуғын адам бар ма? 10Я болмаса, балық сораса, оған жылан беретуғын бар ма? 11Өзлериңиз жаман бола тура, балаларыңызға жақсы сыйлар бериўди билсеңиз, онда аспандағы Әкеңиз Өзинен сорағанларға қаншелли көп ийгиликлер береди![+]

12Солай етип, ҳәмме исте адамлардың өзлериңизге не ислеўин қәлесеңлер, сизлер де оларға соны ислеңлер. Мухаддес Нызамның да, пайғамбарлардың[†] Жазыўларының да мәниси усы[+].


Тар қапыдан кириңлер!


(Лук 13:24)

13[•]– Тар қапыдан кириңлер. Өйткени набыт болыўға апаратуғын қапы кең, жол да енли, оның менен жүретуғынлар көп. 14Ал өмирге апаратуғын қапы тар, жол да енсиз, оны табатуғынлар аз[+].


Терек мийўесинен билинер


(Мат 12:33-35; Лук 6:43-44)

15[•]– Жалған пайғамбарлардан сақ болыңлар! Олар қой терисин жамылып сизлерге келеди, бирақ ишлеринде олар жыртқыш қасқырлар[+]. 16Сизлер оларды мийўесинен билесизлер. Шеңгелден жүзим ямаса ошағаннан әнжир жыйнай аласыз ба[+]? 17Ҳәр бир жақсы терек жақсы мийўе береди, жаман терек жаман мийўе береди[+]. 18Жақсы терек жаман мийўе, жаман терек жақсы мийўе бере алмайды. 19Жақсы мийўе бермейтуғын ҳәр бир терек шабылып, отқа тасланады[+]. 20Солай етип, сизлер оларды мийўесинен билесизлер.

21Маған: «Ийе[†]! Ийе!» дегенниң ҳәр бири емес, тек аспандағы Әкемниң еркин орынлаўшы Аспан Патшалығына[†] киреди[+]. 22Заманның ақырғы күнинде көбиси Маған: «Ийе! Ийе! Бизлер Сениң атың менен пайғамбаршылық етип, Сениң атың менен жинлерди қуўып шығармадық па? Сениң атың менен көп кәраматлар ислемедик пе?» – дейди[+]. 23Сонда Мен оларға: «Мен сизлерди ҳеш қашан таныған емеспен, Меннен аўлақ кетиңлер, ҳәй, нызамды бузыўшылар!» – деп ашық айтаман[+].


Ақыллылық ҳәм ақылсызлық


(Лук 6:47-49)

24[•]– Солай етип, Мениң усы сөзлеримди тыңлап, оларды орынлаўшылардың ҳәр бири өз үйин жартас[†] үстине салған ақыллы адамға уқсайды. 25Жаўын жаўып, дәрьялар тасып, самал есип, бул үйди соққылады, бирақ ол жартас үстине салынғанлықтан қуламады. 26Ал Мениң усы сөзлеримди тыңлап, оларды орынламайтуғынлардың ҳәр бири өз үйин шеге қум үстине салған ақылсыз адамға уқсайды. 27Жаўын жаўып, дәрьялар тасып, самал есип, бул үйди суў басқанда, ол қулап, қатты қыйралды[+].

28Ийса усы сөзлерди айтып болғанда, халық Оның тәлимине таң қалды. 29Себеби Ол диний муғаллимлер[†] сыяқлы емес, ал Өз бийлиги менен адамларға тәлим берди[+].

### 8


Ийсаның тери кеселлигине шалынған адамға шыпа бериўи


(Мрк 1:40-45; Лук 5:12-16)

1[•]Ийса таўдан түскенде, изине көп халық ерди. 2Сонда Оның қасына тери кеселлигине шалынған бир адам келип, аяғына жығылды да:

– Ийем[†], егер Сен қәлесең, мени кеселликтен тазалай аласаң, – деди[+].

3Ийса қолын созып, оған тийгизди де:

– Қәлеймен, тазалан! – деди.

Тери кеселлигине шалынған адам сол ўақытта-ақ тазаланып шыпа тапты. 4Ийса оған:

– Абайлы бол, буны ҳеш кимге айтпа! Бирақ руўханийге[†] барып өзиңди көрсет те, тери кеселлигинен тазаланғаныңды адамларға дәлиллеў ушын, Муўса буйырған қурбанлықты[†] бер,[*] – деди[+].


Римли жүзбасының исеними


(Лук 7:1-10)

5[•]Ийса Капарнаҳумға кирген ўақытта Оның қасына бир римли жүзбасы келип:

6– Ийем, мениң хызметшим ләң болып, қатты қыйналып үйде жатыр, – деп Оннан жәрдем сорады.

7Ийса оған:

– Мен барып, оған шыпа беремен, – деди.

8Ал жүзбасы:

– Ийем, Сениң шаңарағыма келиўиңе мен ылайықлы емеспен. Тек бир сөз ғана айтсаң, хызметшим жазылып кетеди[+]. 9Өйткени мен де биреўдиң қол астындағы адамман, өзиме бағынышлы әскерлерим де бар. Олардың биреўине «бар» десем, барады, екиншисине «кел» десем, келеди, қулыма «мынаны исле» десем, ислейди, – деп жуўап қайтарды.

10Буларды еситкен Ийса таң қалып, изине ерип киятырғанларға:

– Сизлерге шынын айтып турман: Мен бундай исенимди Израилда[†] да ушыратпаған едим[+]. 11Сизлерге айтатуғыным: шығыстан ҳәм батыстан көп адамлар келип, Ибрайым, Ысақ ҳәм Яқып[†] пенен бирге Аспан Патшалығында[†] дастурханлас болады[+]. 12Ал Патшалықтың мийрасхорлары сыртқа, қараңғылыққа шығарып тасланады. Сол жерде олар жылап, пушайман жейди, – деди[+].

13Соннан соң, Ийса жүзбасыға:

– Бара бер, сениң исенимиңе қарай болсын! – деди.

Жүзбасының хызметшиси сол ўақытта-ақ жазылып кетти[+].


Ийсаның көп адамларға шыпа бериўи


(Мрк 1:29-34; Лук 4:38-41)

14[•]Ийса Петрдиң үйине келип, оның қәйин енесиниң ыссылығы көтерилип, аўырып жатырғанын көрди[+]. 15Ийса ҳаялдың қолына қолын тийгизгенде, ыссылығы түсти ҳәм ҳаял орнынан турып, Оған хызмет етти[+].

16Кеш болғанда, адамлар Ийсаға жин[†] урған көп адамларды алып келди. Ийса олардағы жаўыз руўхларды[†] Өзиниң сөзи менен қуўып шығарып, аўырғанлардың ҳәммесине шыпа берди. 17Булар Ийшая пайғамбар[†] арқалы айтылған мына сөзлердиң орынланыўы ушын болды:

«Ол кеселликлеримизди Өзине алды,
Аўырыўларымызды Өзине жүкледи»[*][+].


Ийсаға шәкирт болыўдың шәртлери


(Лук 9:57-62)

18[•]Ийса дөгерегине жыйналған көп халықты көргенде, шәкиртлерине көлдиң арғы жағасына өтиўди буйырды[+]. 19Сонда бир диний муғаллим[†] келип, Оған:

– Устаз, Сен қаяққа барсаң да, мен Саған еремен, – деди.

20Ийса оған:

– Түлкилердиң инлери, аспандағы қуслардың уялары бар. Бирақ Адам Улының[†][*] бас қойып тынығатуғын орны да жоқ, – деди.

21Және бир шәкирти Оған:

– Ийем, дәслеп барып, әкемди жерлеўиме рухсат ет, – деди.

22Бирақ Ийса оған:

– Маған ер. Өлилерди жерлеўди өлилердиң өзлерине қалдыр, – деди.


Ийсаның даўылды тоқтатыўы


(Мрк 4:35-41; Лук 8:22-25)

23[•]Ийса қайыққа мингенде, шәкиртлери де Оның изинен минди. 24Көлде тосаттан күшли даўыл көтерилип, толқынлар қайықты суўға толтыра баслады. Ал Ийса уйықлап жатыр еди. 25Сонда шәкиртлери Оған жақынлап келди де, Оны оятып:

– Ийем! Бизлерди қутқар, набыт болажақпыз! – деди.

26Ийса оларға:

– Неге буншама қорқасызлар, ҳәй, исеними азлар? – деди де, турып самалға ҳәм көлге тыйым салғанда, аўыр тынышлық орнады[+].

27Адамлар таң қалысып:

– Самалды да, толқынларды да Өзине бойсындыратуғын бул ким? – дести.


Жин урған еки адамның шыпа табыўы


(Мрк 5:1-20; Лук 8:26-39)

28[•]Ийса арғы жағадағы Гадара үлкесине келгенде, қәбирлердиң арасынан киятырған жин урған еки адамды ушыратты. Олар жүдә қәҳәрли болғанлықтан, бул жол менен өтиўге ҳеш кимниң батылы бармайтуғын еди. 29Олар қышқырысып:

– Қудайдың Улы[†] Ийса, Сениң бизлер менен не жумысың бар? Бул жерге бизлерди ўақты келместен бурын азаплаўға келдиң бе? – деди[+].

30Олардан алысырақта бир үлкен шошқа падасы жайылып жүрген еди. 31Жинлер Ийсаға:

– Егер бизлерди қуўып шығаратуғын болсаң, шошқалардың падасына жибер, – деп жалынды.

32Сонда Ийса оларға:

– Барыңлар, – деди.

Жинлер адамлардан шығып, шошқалардың ишине кирди. Сонда шошқалардың ҳәммеси жуўырысып, тик жардан көлге түсти де, суўда набыт болды.

33Шошқа бағыўшылар қашып қалаға барып, бәрин хабарлады ҳәм жин урғанларға не болғанын да айтып берди. 34Сонда қаланың барлық турғынлары Ийсаның алдына шықты. Олар Оны көргенде, үлкеден шығып кетиўин өтинди[+].

### 9


Ләң адамның шыпа табыўы


(Мрк 2:1-12; Лук 5:17-26)

1[•]Соңынан Ийса қайыққа минип, көлдиң арғы жағасына өтти де, Өз қаласына қайтып келди[+]. 2Сонда адамлар төсегинде жатырған бир ләң адамды көтерип, Оған алып келди. Ийса олардың исенимин көрип, ләң адамға:

– Балам, жигерли бол, гүналарың кеширилди! – деди[+].

3Сонда диний муғаллимлердиң[†] гейбиреўлери ишинен: «Бул Қудайға тил тийгизип тур-ғо!» – деди[+].

4Ийса олардың не ойлағанын билип, оларға:

– Ишлериңизден неге жаманлық ойлап турсызлар? 5Қайсысын айтыў аңсатырақ: «Гүналарың кеширилди», – деў ме ямаса «Орныңнан турып жүре бер», – деў ме? 6Бирақ, Адам Улының[†] жер бетинде гүналарды кешириўге бийлиги бар екенин билип қойыңлар, – деди де, ләң адамға: – Орныңнан турып төсегиңди ал да, үйиңе бар! – деди.

7Ләң адам орнынан турып, үйине кетти. 8Буны көрген адамларды қорқыныш бийлеп, адамларға усындай бийлик берген Қудайды мақтады.


Маттаның шәкирт болыўы


(Мрк 2:13-17; Лук 5:27-32)

9[•]Ийса сол жерден кетип баратырып салық кеңсесинде отырған Матта атлы адамды көрди де, оған:

– Мениң изиме ер, – деди.

Ол орнынан турып, Ийсаның изине ерди.

10Ийса оның үйинде дастурхан басында отырғанда, көплеген салықшылар менен гүнакарлар келип, Ол ҳәм Оның шәкиртлери менен бирге дастурханлас болды. 11Парисейлер[†] буны көрип, Оның шәкиртлеринен:

– Устазыңыз неге салықшылар ҳәм гүнакарлар менен бирге ас ишип отыр? – деп сорады[+].

12Буны еситкен Ийса оларға:

– Шыпакерге дени саўлар емес, ал аўырыўлар мүтәж. 13Сизлер барып: «Мен қурбанлықты[†] емес, ал мийрим[†]-шәпәәтти қәлеймен»[*], – деген сөзлердиң мәнисин билип алыңлар. Себеби Мен ҳақ адамларды емес, ал гүнакарларды шақырыў ушын келдим, – деди[+].


Ораза ҳаққында сораў


(Мрк 2:18-22; Лук 5:33-39)

14[•]Сол ўақытта Яқыяның шәкиртлери келип, Ийсадан:

– Бизлер де, парисейлер де жийи-жийи ораза тутамыз, ал Сениң шәкиртлериң неге ораза тутпайды? – деп сорады[+].

15Ийса оларға:

– Тойға келгенлер күйеў олар менен бирге болған ўақытта қайғыра ала ма? Бирақ, олардан күйеў тартып алып кетилетуғын күнлер келеди, сонда олар ораза тутады[+].

16Ҳеш ким ески кийимге жаңа таўардан жамаў жамамайды. Олай етсе, жуўғанда жаңа жамаў қысқарып, ески кийимнен жыртылып қалады ҳәм жыртық бурынғысынан бетер болады.

17Жаңа шарапты да ҳеш ким ески меске қуймайды. Олай етсе, мес жарылып, шарап та ағып кетеди, мес те бузылады. Жаңа шарап жаңа меске қуйылады, сонда екеўи де сақланады, – деди.


Тирилген қыз ҳәм шыпа тапқан ҳаял


(Мрк 5:21-43; Лук 8:40-56)

18[•]Ийса оларға усыларды айтып турғанда қасына бир мәжилисхананың[†] басшысы келип, Оның аяғына жығылды да:

– Мениң қызым жаңа ғана өлди. Сен келип оған қолыңды тийгиз, сонда ол тириледи, – деди.

19Ийса орнынан турып, шәкиртлери менен бирге оған ерди.

20Сонда он еки жылдан бери қан кетип аўырып жүрген бир ҳаял Ийсаның артына жақынлап келип, Оның кийиминиң шетине қолын тийгизди[+]. 21Себеби ҳаял ишинен: «Оның кийимине ғана қолымды тийгизсем, шыпа табаман», – деп ойлаған еди[+]. 22Ийса бурылып, оны көрди де:

– Қызым, жигерли бол, исенимиң сени қутқарды! – деди.

Ҳаял сол ўақытта-ақ шыпа тапты[+].

23Ийса басшының үйине келгенде, сыбызғышыларды ҳәм тынышсызланып турған адамларды көрип, 24оларға:

– Шығыңлар! Қыз өлген жоқ, тек уйықлап атыр, – деди.

Олар Ийсаның үстинен күлди[+]. 25Адамлар сыртқа шығарылғаннан кейин, Ийса ишке кирип қыздың қолын услағанда, қыз орнынан турды[+]. 26Бул ўақыя туўралы хабар пүткил дөгерекке жайылды.


Еки соқырдың шыпа табыўы

27Ийса сол жерден кетип баратырғанда Оның изине еки соқыр адам ерип, Оған:

– Даўыттың Урпағы[*]! Бизлерге реҳим ете гөр! – деп бақырысты[+].

28Ол үйге киргенде, Оның қасына соқырлар да келди. Ийса олардан:

– Мениң буны ислей алатуғыныма исенесизлер ме? – деп сорады.

Олар:

– Аўа, Ийем[†], исенемиз, – деп жуўап берди.

29Сонда Ийса олардың көзлерине қолын тийгизип:

– Сизлерге исенимиңиз бойынша болсын, – дегенде,[+] 30олардың көзлери көре баслады.

Ийса оларға:

– Абайлаң, буны ҳеш ким билмесин! – деп қатаң тапсырды[+].

31Бирақ олар сыртқа шығып, Ийса туўралы хабарды пүткил дөгерекке жайды[+].


Жин урған бир гүңелектиң шыпа табыўы

32Олар шығып кетейин деп атырған ўақытта адамлар Ийсаға жин[†] урғаны себепли гүңелек болған бир адамды алып келди. 33Жин қуўып шығарылғаннан кейин, гүңелек адам сөйлей баслады. Адамлар таң қалысып:

– Бундай ўақыя Израилда[†] ҳеш қашан болған емес, – дести.

34Бирақ парисейлер:

– Ол жинлерди жинлердиң баслығының күши менен қуўып шығарып жүр, – дести[+].


Ийсаның адамларға жаны ашыўы

35Соннан соң, Ийса барлық қала ҳәм аўылларды аралап жүрди. Олардың мәжилисханаларында тәлим берди ҳәм Аспан Патшалығы[†] туўралы Хош Хабарды[†] жәриялап, барлық аўырыўларға ҳәм ҳәмме ҳәлсиз адамларға шыпа берди. 36Ол көп халықты көрип, оларға жаны ашыды, өйткени олар шопансыз қойларға уқсап қыйналған ҳәм пытыраңқы еди[+]. 37Сонда Ол шәкиртлерине:

– Орылатуғын егин көп, бирақ жумысшылар аз. 38Сонлықтан зүрәәттиң ийеси болған Ийемизден Өзиниң атызына егинди оратуғын жумысшылар жибериўин дуўа етип сораңлар, – деди[+].

### 10


Ийсаның он еки елшини таңлаўы


(Мрк 3:13-19; Лук 6:12-16)

1[•]Ийса он еки шәкиртин қасына шақырып алып, оларға жаўыз руўхларды[†] қуўып шығарыў ҳәм барлық аўырыўлар менен ҳәлсизликлерге шыпа бериў бийлигин берди.

2Он еки елшиниң[†] атлары мынадай: Петр деп аталған Шимон ҳәм оның иниси Андрей, Зебедейдиң улы Яқып[†] ҳәм оның иниси Юхан, 3Филип пенен Бартоломей, Томас пенен салықшы Матта, Алпейдиң улы Яқып ҳәм Таддей. 4Ўатансүйер Шимон ҳәм кейин Ийсаға сатқынлық ислеген Яҳуда[†] Исқариот.


Шәкиртлерге берилген тапсырмалар


(Мрк 6:7-13; Лук 9:1-6)

5Ийса усы он екисин жибергенде, оларға былай деп тапсырмалар берди:

– Басқа миллетлердиң жерлерине бармаңлар, самариялылардың[†] қалаларына да кирмеңлер. 6Ал жоғалған қойлардай болған Израил[†] халқына барыңлар[+]. 7Баратырып, жол бойы: «Аспан Патшалығы[†] жақынлады», – деп жәриялап жүриңлер[+]. 8Аўырыўларға шыпа бериңлер, өлгенлерди тирилтиңлер, тери кеселлигине шалынғанларды тазалаңлар, жинлерди қуўып шығарыңлар. Ешейин алдыңлар, ешейин бериңлер[+]. 9Беллик қалталарыңызға алтын, гүмис ҳәм мыс теңгелер салып жүрмеңлер. 10Жолға дорба да, аўысық кийим де, аяқ кийим де, таяқ та алмаңлар. Себеби мийнет етиўши өз нанын табады[+].

11Сизлер қайсы қалаға ямаса аўылға кирсеңлер де, сол жерде кимниң ылайықлы екенин излеп табыңлар да, кеткенше сол адамның үйинде турыңлар. 12Оның үйине киргениңизде, аманлық тилеп сәлем бериңлер. 13Үй ылайықлы болса, тилеген аманлығыңыз сол үйге орнайды, ылайықлы болмаса, тилеген аманлығыңыз өзлериңизге қайтады. 14Егер сизлерди биреў қабыл алмаса ҳәм сөзлериңизге қулақ аспаса, сол үйден ямаса қаладан шығып баратырып, аяқларыңыздағы шаңды қағып кетиңлер[+]. 15Сизлерге шынын айтып турман: ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күнинде Содом менен Гомораның[*] аўҳалы сол қаланың аўҳалынан жеңилирек болады[+].


Келешектеги қуўдаланыўлар


(Мрк 13:9-13; Лук 21:12-17)

16[•]– Мине, Мен сизлерди қойларды қасқырлардың арасына жибергендей жиберип атырман. Сонлықтан жыландай ақыллы, кептердей ақ кеўил болыңлар[+]. 17Адамлардан сақ болыңлар, олар сизлерди қазыханаларға тапсырады, мәжилисханаларында[†] қамшылап сабайды. 18Мен себепли сизлер ҳәкимлер ҳәм патшалардың алдыларына апарыласызлар. Усылайынша сизлер оларға ҳәм басқа миллетлерге Мен туўралы гүўалық бересизлер[+]. 19Сизлерди услап берген ўақытта қалай ямаса не айтыў ҳаққында қайғырмаңлар, өйткени айтатуғын сөзлериңиз сол ўақытта сизлерге бериледи. 20Себеби сизлер емес, ал сизлер арқалы Әкеңиздиң Мухаддес Руўхы[†] сөйлейди[+].

21Туўысқаны туўысқанын, әкеси баласын өлимге услап береди. Балалары да ата-аналарына қарсы шығып, оларды өлтиртеди[+]. 22Мениң атым себепли, сизлерди ҳәмме жек көреди. Бирақ ақырына дейин шыдаған қутқарылады[+]. 23Сизлерди бир қалада қуўдаласа, екинши қалаға қашыңлар. Сизлерге шынын айтып турман: сизлер Израил елиниң қалаларын аралап болмай-ақ, Адам Улы[†] жетип келеди[+].

24Шәкирт устазынан, хызметши хожасынан уллы емес[+]. 25Шәкирт устазы сыяқлы болса, хызметши де хожасы сыяқлы болса, оларға жеткиликли. Адамлар үй ийесин Белзебүл-шайтан[†] деп атаған болса, оның үй-ишине оннан да жаманырақ ат тақпай ма?![+]


Кимнен қорқыў керек?


(Лук 12:2-9)

26– Солай етип, олардан қорқпаңлар. Өйткени ашылмайтуғын ҳеш қандай сыр, билинбейтуғын ҳеш қандай жасырын нәрсе жоқ[+]. 27Мениң сизлерге қараңғыда айтып турғанымды сизлер жарықта айтыңлар. Қулақларыңызға сыбырлап айтылғанды үй төбесинен жәриялаңлар. 28Денени өлтирсе де, жанды өлтире алмайтуғынлардан қорқпаңлар. Ал жанды да, денени де дозақта жоқ қыла алатуғын Қудайдан қорқыңлар[+]. 29Еки шымшық бир тийинға сатылмай ма? Бирақ олардың биреўи де Әкеңиздиң ерки болмаса жерге қулап түспейди. 30Басларыңыздағы шашлардың бәри де Қудайға санаўлы. 31Сонлықтан қорқпаңлар: көп шымшықлардан сизлер қымбатлырақсызлар[+].

32Солай етип, ким де ким Мени адамлар алдында тән алса, Мен де оны аспандағы Әкемниң алдында тән аламан[+]. 33Ал ким де ким Мени адамлар алдында тән алмаса, Мен де оны аспандағы Әкемниң алдында тән алмайман[+].


Ийса ушын болатуғын айырылысыўлар


(Лук 12:51-53; 14:26-27)

34[•]– Мени жер жүзине татыўлық әкелген, деп ойламаңлар. Мен татыўлық емес, қылыш бериўге келдим[+]. 35Себеби Мен улын әкесине, қызын анасына, келинин қәйин енесине қарсы етип, айырыўға келдим. 36Адамның душпанлары өзиниң үй-иши болады[*][+].

37Ким де ким Меннен артық әкесин ямаса анасын сүйсе, ол Маған ылайықлы емес. Ким де ким Меннен артық улын ямаса қызын сүйсе, ол Маған ылайықлы емес. 38Ким де ким өз атанақ ағашын[†] арқалап Мениң изиме ермесе, ол Маған ылайықлы емес[+]. 39Өз жанын сақлап жүрген адам оны жоғалтады, ал жанын Мен ушын жоғалтқан адам оны сақлап қалады[+].


Қабыл алыў ҳәм сыйлық


(Мрк 9:41)

40– Ким де ким сизлерди қабыл алса, оның Мени қабыл алғаны болады, ким де ким Мени қабыл алса, оның Мени Жибергенди қабыл алғаны болады[+]. 41Ким де ким пайғамбарды[†] пайғамбар болғаны ушын қабыл алса, ол пайғамбар алатуғын сыйлықты алады. Ким де ким ҳақ адамды ҳақ болғаны ушын қабыл алса, ол ҳақ адам алатуғын сыйлықты алады[+]. 42Мен сизлерге шынын айтып турман: ким де ким усылардың ишиндеги ең қарапайымына шәкиртлеримниң бири болғаны ушын тек бир кесе суўық суў ишкизсе де, ол сыйсыз қалмайды[+].

### 11

1[•]Ийса он еки шәкиртине усы тапсырмаларды берип болғаннан кейин, сол жерден кетип, жақын жайласқан қалаларда тәлим бериўге ҳәм Хош Хабарды[†] жәриялаўға барды.


Ийса ҳәм шомылдырыўшы Яқыя


(Лук 7:18-35)

2Яқыя қамақта отырып, Масийхтың[†] ислеген ислери ҳаққында еситкенде өз шәкиртлерин жиберип:[+] 3«Келетуғын Сол сенбисең ямаса басқа биреўди күтиўимиз керек пе?» – деп Оннан соратты.

4Ийса оларға жуўап берип:

– Барыңлар, еситип-көргенлериңизди Яқыяға билдириңлер. 5Соқырлардың көрип, ақсақ болғанлардың жүрип, тери кеселлигине шалынғанлардың тазаланып, гереңлердиң еситип, өлгенлердиң тирилип, Хош Хабардың жарлыларға жәрияланып атырғанын айтып бериңлер[+]. 6Маған гүмансыз исенгенлер бахытлы, – деди[+].

7Олар кеткеннен кейин, Ийса халыққа Яқыя туўралы айта баслады:

– Сизлер шөл далаға нени көриўге бардыңлар? Самал тербеткен қамысты ма[+]? 8Айтыңлар, нени көриўге бардыңлар? Ҳасыл кийим кийген бир адамды ма? Ҳасыл кийим кийгенлер патша сарайларында болады-ғо. 9Солай етип, нени көриўге бардыңлар? Пайғамбарды[†] ма? Аўа, Мениң сизлерге айтатуғыным: ол – пайғамбардан да уллы[+]. 10Бул адам ҳаққында Мухаддес[†] Жазыўда былай деп айтылған: «Мине, Мен алдыңнан Өз хабаршымды жиберемен, ол Сениң алдыңда баратуғын жолыңды таярлап қояды»[*][+]. 11Сизлерге шынын айтып турман: ҳаялдан туўылғанлардың арасында шомылдырыўшы Яқыядан уллы адам жоқ. Бирақ Аспан Патшалығындағы[†] ең кишкене адам да оннан уллы[+]. 12Шомылдырыўшы Яқыяның күнлеринен баслап ҳәзирге дейин Аспан Патшалығына зорлық жасалып, зорлық жасаўшылар Оны басып алып атыр[+]. 13Яқыя келиўге дейин барлық пайғамбарлар ҳәм Мухаддес Нызам Аспан Патшалығы ҳаққында пайғамбаршылық етип келген. 14Егер буларды қабыл еткиңиз келсе, келиўге тийисли болған Илияс пайғамбар[*] – усы Яқыя[+]. 15Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын![+]

16-17Ҳәзирги әўладты кимге уқсатайын? Олар базарда жолдасларына:

«Сизлерге сыбызғы шерттик, бирақ ойнамадыңлар!
Сизлерге жоқлаў айттық, бирақ жыламадыңлар!» –

деп бақырып отырған балаларға уқсайды. 18Себеби Яқыя келип, ишип-жемеди. Сонда олар: «Оны жин[†] урған», – дести[+]. 19Адам Улы[†] келип, ишип-жеди. Сонда олар: «Мине, тамақсаў ҳәм мәскүнем адам, Ол салықшылар менен гүнакарлардың досты», – деп айтысып атыр. Ал Қудайдың даналығы ислер арқалы ақланады[+].


Тәўбе етпеген қалалар

20[•]Соннан соң, Ийса кәраматларын көбирек ислеген қалаларды тәўбе етпегенлиги ушын айыплай баслады:

21– Ҳәсирет шегесең, Хоразин! Ҳәсирет шегесең, Бетсайда! Егер сизлерде исленген кәраматлар Тир[†] ҳәм Сидон[†] қалаларында исленгенинде, олар әлле қашан аза кийимин кийип, басына күл шашып, тәўбе еткен болар еди[+]. 22Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күнинде Тир менен Сидонның аўҳалы сизлердиң аўҳалыңыздан жеңилирек болады[+]. 23Ҳәй сен, Капарнаҳум, аспанға көтерилесең бе? Яқ, дозаққа қулатыласаң. Өйткени сенде болған кәраматлы ислер Содомда исленгенинде, ол бул күнге дейин сақланар еди[+]. 24Ал Мениң саған айтатуғыным: ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күнинде Содом қаласының аўҳалы сениң аўҳалыңнан жеңилирек болады[+].


Ийсаның адамларды рәҳәтлениўге шақырыўы


(Лук 10:21-22)

25[•]Сол ўақытта Ийса сөзин даўам етип:

– О, Әке[†], аспан менен жердиң Ийеси! Буларды даналардан ҳәм ақыллылардан жасырып, нәрестедей адамларға ашып билдиргениң ушын Сени мақтайман![+] 26Аўа, Әке! Себеби Сениң қәлеўиң усындай еди.

27Маған ҳәммеси Әкемнен берилген. Әкеден басқа ҳеш ким Улын билмейди. Әкени де тек ғана Улы ҳәм Улы таңлап ашып билдиргиси келгенлер ғана биледи[+].

28Ҳәй, шаршап, аўыр жүк басқанлар, ҳәммеңиз Маған келиңлер! Мен сизлерди рәҳәтлендиремен[+]. 29Мойынтырығымды салып, Меннен үйрениңлер: өйткени Мен мөмин ҳәм кишипейилмен. Солай етип, кеўиллериңиз тынышлық табады[+]. 30Мен берген мойынтырық ыңғайлы, жүгим жеңил, – деди[+].

### 12


Шаббат күни ҳаққында тартыс


(Мрк 2:23-28; Лук 6:1-5)

1[•]Бир Шаббат күни[†] Ийса бийдай атызының арасынан өтип баратыр еди. Шәкиртлери аш болып, бийдайдың масақларын үзип алып жей баслады[+]. 2Буны парисейлер[†] көрип, Оған:

– Қара, Сениң шәкиртлериң Шаббат күнинде ислеўге болмайтуғын исти[*] ислеп атыр, – деди[+].

3Ийса оларға:

– Өзи де, қасындағылар да аш болғанда, Даўыттың не ислегенин сизлер оқымағансызлар ма[+]? 4Ол Қудайдың Үйине[†] кирип, руўханийлерден[†] басқа өзине де, қасындағыларға да жеўге болмайтуғын, усынылған нанларды[†] жеген емес пе?[*][+] 5Шаббат күнинде руўханийлер Ибадатханада[†] Шаббат күнине байланыслы қағыйданы бузса да гүнасыз болатуғынын Мухаддес[†] Нызамда оқымағансызлар ма?[*][+] 6Сизлерге айтатуғыным: бул жерде Ибадатханадан да уллы Биреў бар[+]. 7Егер сизлер: «Мен қурбанлықты[†] емес, ал мийрим[†]-шәпәәтти қәлеймен»[*], – деген сөздиң мәнисин түсингениңизде еди, гүнасызларды айыпламаған болар едиңиз[+]. 8Адам Улы[†] Шаббат күниниң де ийеси, – деди.

9[•]Ийса ол жерден кетип, олардың мәжилисханасына[†] кирди. 10Сол жерде бир қолы ләң адам бар еди. Парисейлер Ийсаны айыпламақшы болып, Оған былай деп сораў қойды:

– Шаббат күнинде аўырыў адамға шыпа бериў нызамға туўры келе ме[+]?

11Ийса оларға:

– Сизлердиң араңыздағы бириңиздиң жалғыз ғана қойы болса, ол Шаббат күни бир шуқырға түсип кетсе, оны шығарып алмай ма? 12Адам қойдан гөре, анағурлым артық емес пе? Демек, Шаббат күни жақсылық ислеў нызамға туўры келеди, – деди[+].

13Соңынан Ол қолы ләң адамға:

– Қолыңды соз! – деди.

Адам қолын созғанда, екиншисиндей сап-саў болып қалды[+]. 14Сонда парисейлер сыртқа шығып, Ийсаны жоқ қылыў туўралы тил бириктире баслады.


Қудайдың таңлаған Хызметшиси

15Бирақ Ийса буны билип, сол жерден кетип қалды. Оның изине көп халық ерип жүрди. Ол аўырыўлардың ҳәммесине шыпа берип, 16Өзиниң ким екенлигин ашық айтыўды оларға қадаған ететуғын еди[+]. 17Бул Қудайдың Ийшая пайғамбар[†] арқалы айтқан сөзлериниң орынланыўы ушын болды:[+]

18«Бул – таңлап алған Қулым,
Кеўлим унатқан Сүйиклим.
Мен Өз Руўхымды Оған беремен.
Ол ҳәмме миллетлерге әдалатты жәриялайды.
19Тартыспайды да, бақырмайды да,
Көшелерде Оның сести еситилмейди.
20Әдалат жеңиске ериспегенше,
Ол майысқан қамысты сындырмайды,
Пысқып турған пиликти де өширмейди.
21Халықлар Оның атына үмит байлайды»[*].


Қудайдың Руўхына қарсы болмаў туўралы ескертиў


(Мрк 3:20-30; Лук 6:43-45; 11:14-23)

22[•]Сол ўақытта адамлар Ийсаға жин[†] урып, гүң ҳәм соқыр болған адамды алып келди. Ийса оған шыпа бергенликтен, гүң-соқырдың көзи ашылып, сөйлей баслады. 23Адамлардың ҳәммеси қатты таң қалысып:

– Даўыттың Урпағы – Усы емес пе екен? – дести[+].

24Буны еситкен парисейлер:

– Ол жинлерди тек жинлердиң баслығы Белзебүл-шайтанның[†] күши менен ғана қуўып шығарып жүр, – деди[+].

25Ал Ийса олардың ойларын билип, былай деди:

– Өз ара қарсы болып бөлинген ҳәр бир патшалық жоқ болады, өз ара қарсы болып бөлинген ҳәр бир қала ямаса үй қулайды. 26Ал егер шайтан өзин өзи қуўып шығарса, онда оның өз ара қарсы болып бөлингени болады. Олай болса, оның патшалығы қалай сақланады? 27Егер Мен жинлерди Белзебүл-шайтанның күши менен қуўып шығарып жүрген болсам, онда сизлердиң шәкиртлериңиз оларды кимниң күши менен қуўып шығарып жүр? Солай етип, олар сизлердиң надурыс екениңизди әшкаралайды[+]. 28Бирақ Мен жинлерди Қудайдың Руўхы[†] менен қуўып шығарып атырған болсам, онда сизлерге Қудайдың Патшалығының[†] жетип келгени.

29Ким дәслеп күшли адамды байлап тасламай турып, оның үйине кирип, мал-мүлкин тартып әкете алады? Тек оны байлағаннан кейин ғана оның үйин тонай алады[+].

30Ким де ким Мениң менен бирге болмаса, ол Маған қарсы. Ким де ким Мениң менен бирге жыйнамаса, ол шашады[+]. 31Сонлықтан сизлерге айтатуғыным: адамлар ҳәр қандай гүна[†] ислесе де, Қудайға тил тийгизсе де кешириледи, бирақ Мухаддес Руўхқа[†] тил тийгизсе, кеширилмейди[+]. 32Ким де ким Адам Улына қарсы бир сөз айтса, кешириледи, бирақ Мухаддес Руўхқа қарсы сөйлеген ҳәзир де, келешекте де кеширилмейди.

33Теректи жақсы деп санасаңлар, мийўесин де жақсы деп санаңлар, ал теректи жаман деп санасаңлар, мийўесин де жаман деп санаңлар. Себеби терек мийўесинен билинеди[+]. 34Ҳәй, уўлы жыланлардың туқымлары! Сизлер өзлериңиз жаман бола тура, қалай жақсы сөзлер сөйлей аласызлар? Адамның кеўли неге толып тасса, аўзынан сол шығады[+]. 35Жақсы адам кеўлиндеги жақсылық ғәзийнесинен жақсылық шығарады, ал жаман адам кеўлиндеги жаманлық ғәзийнесинен жаманлық шығарады[+]. 36Сизлерге айтатуғыным мынаў: адамлар айтқан ҳәр бир бос сөзи ушын ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күнинде жуўап бериўи шәрт[+]. 37Өйткени сен өз сөзлериң менен ақланасаң да, өз сөзлериң ушын айыпланасаң да[+].


Ийсадан кәраматлы белги көрсетиўин сораў


(Мрк 8:11-12; Лук 11:29-32)

38[•]Сонда диний муғаллимлер[†] менен парисейлердиң гейбиреўлери Ийсаға:

– Устаз! Сени Қудайдың жибергенлигин дәлиллейтуғын кәраматлы белги көрсетиўиңди қәлеймиз, – деди[+].

39Бирақ Ийса оларға былай деп жуўап қайтарды:

– Жаман ҳәм опасыз әўлад кәраматлы белги талап етпекте. Бирақ оған Юнус пайғамбардың кәраматлы белгисинен[*] басқасы көрсетилмейди[+]. 40Юнустың үлкен балықтың ишинде үш күн, үш түн болғанындай, Адам Улы да жер қойнында үш күн, үш түн болады[+]. 41Ниневия турғынлары ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күни усы әўлад пенен бирге орнынан турып, бул әўладтың адамларын айыплайды. Өйткени Юнус жәриялағанда, олар тәўбе етти[*]. Бирақ бул жерде Юнустан да уллы Биреў бар[+]. 42Қубладағы ҳаял патша ҳүким шығарылатуғын қыямет-қайым күни усы әўлад пенен бирге орнынан турып, бул әўладтың адамларын айыплайды. Себеби ол Сулайманның даналығын еситиў ушын, жер бетиниң арғы шетинен келген еди[*]. Бирақ бул жерде Сулайманнан да уллы Биреў бар[+].


Қайтып келген жаўыз руўхлар


(Лук 11:24-26)

43[•]– Жаўыз руўх[†] адамнан шыққаннан кейин суўсыз жерлерди гезип, дем алыўға орын излейди, бирақ таба алмайды. 44Сонда ол өзине: «Шыққан үйиме қайтайын», – дейди ҳәм қайтып келгенде, үйдиң бос болып, тазаланып ҳәм жыйналып турғанын көреди. 45Сонда ол барып, өзинен де жаўыз жети руўхты ертип келеди де, кирип сол үйде турады. Солай етип, сол адамның соңғы аўҳалы бурынғыдан да жаман болады. Бул жаман әўладқа да сондай болады![+]


Ийсаның анасы ҳәм туўысқанлары


(Мрк 3:31-35; Лук 8:19-21)

46[•]Ийса халыққа сөйлеп турғанда, анасы ҳәм туўысқанлары келди. Олар сыртта турып, Оның менен сөйлеспекши болды[+]. 47Сонда биреў Оған:

– Анаң менен туўысқанларың Сениң менен сөйлеспекши болып, сыртта турыпты, – деди.

48Ол буны айтқан адамға қарап:

– Мениң анам ким, туўысқанларым кимлер? – деди де, 49Өзиниң шәкиртлерин қолы менен көрсетип былай деди: – Мине, Мениң анам ҳәм туўысқанларым! 50Себеби ким де ким Мениң аспандағы Әкемниң еркин орынласа, Мениң туўысқаным да, анам да – сол[+].

### 13


Туқым себиўши туўралы тымсал


(Мрк 4:1-20; Лук 8:4-15)

1[•]Сол күни Ийса үйден шығып, көлдиң жағасына барып отырды. 2Оның жанына жүдә көп халық жыйналғанлықтан, Ол қайыққа минип отырды, ал халық жағада турды. 3Ол тымсаллар менен оларға көп нәрселерди айтып, былай деди:

– Бир күни туқым себиўши туқым себиўге шығыпты. 4Ол сепкенде, туқымлардың гейбиреўлери жол шетине түсип, қуслар келип, оларды шоқып жеп қойыпты. 5Гейбиреўлери топырағы аз болған таслаққа түсип, жер терең болмағанлықтан тез көгерип шығыпты. 6Бирақ күн шыққаннан соң солып, тамырсыз болғанлықтан қуўрап қалыпты. 7Гейбиреўлери тикенлер арасына түсипти. Тикенлер өскеннен соң, оларды туншықтырып таслапты[+]. 8Ал басқалары өнимли жерге түсип, биреўи жүз еседен, биреўи алпыс еседен, биреўи отыз еседен зүрәәт берипти. 9Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын![+]


Тымсалдың мақсети


(Мрк 4:10-12; Лук 8:9-10)

10[•]Ийсаның шәкиртлери қасына келип, Оннан:

– Халыққа не ушын тымсаллар менен сөйлеп атырсаң? – деп сорады.

11Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Аспан Патшалығының[†] сырларын билиў сизлерге берилген, бирақ оларға берилмеген[+]. 12Себеби кимде бар болса, оған және де мол етип бериледи, ал кимде жоқ болса, оның бары да тартып алынады[+]. 13Сонлықтан да оларға тымсаллар менен сөйлеп турман. Өйткени:

«Олар қараса да көрмейди,
Тыңласа да еситпейди ҳәм түсинбейди»[+].

14Ийшая пайғамбардың[†] алдын ала олар ҳаққында айтқаны жүзеге асты:

«Тыңлап турасыз, бирақ түсинбейсиз,
Қарап турасыз, бирақ мән бермейсиз!
15Себеби бул халықтың жүреги сезимсиз болып,
Қулақлары питип қалған, көзлери гүңгиртлескен.
Олай болмағанда, олардың көзлери көрер еди,
Қулақлары еситер еди, жүреклери менен түсинер еди.
Олар Маған қайтып келсе, Мен оларға шыпа берер едим»[*][+].

16Бирақ, сизлердиң көрип турған көзлериңиз, еситип турған қулақларыңыз бахытлы![+] 17Сизлерге шынын айтып турман: қаншама пайғамбарлар менен ҳақ адамлар сизлердиң көргенлериңизди көргиси келген еди, бирақ көрмеди. Еситкенлериңизди еситкиси келген еди, бирақ еситпеди[+].


Туқым себиўши туўралы тымсалдың түсиндирилиўи


(Мрк 4:13-20; Лук 8:11-15)

18[•]– Енди сизлер туқым себиўши туўралы тымсалдың мәнисин тыңлаңлар. 19Аспан Патшалығы туўралы айтылған сөзди еситкен, бирақ оны түсинбеген адамға шайтан[†] келип, оның кеўлине себилген сөзди тартып әкетеди. Жол бойына себилген туқымның мәниси усы. 20Ал таслаққа себилген туқым мынаны билдиреди: адам сөзди еситкен ўақытта-ақ, оны қуўаныш пенен қабыл алады. 21Бирақ тамырсыз болғанлықтан, турақсызлық етеди. Сөз ушын азап шегиўге ямаса қуўдаланыўға туўра келгенде, тез исенимнен қайтады[+]. 22Тикенлер арасына себилген туқым мынаны билдиреди: адам сөзди еситеди, бирақ бул дүньяның тәшиўишлери ҳәм байлыққа алданыў сөзди туншықтырады. Сонлықтан ол зүрәәт бермейди[+]. 23Ал өнимли жерге себилген туқым мынаны билдиреди: адам сөзди еситип, оны түсинеди ҳәм биреўлери жүз еседен, биреўлери алпыс еседен, биреўлери отыз еседен зүрәәт береди[+].


Бийдай ҳәм ҳарам шөп

24Ийса басқа тымсал келтирип, оларға былай деди:

– Аспан Патшалығы өзиниң егислик жерине жақсы туқым сепкен адамға уқсайды. 25Түнде, адамлар уйықлаған ўақытта душпаны келип, оның бийдайының арасына ҳарам шөптиң туқымын сеўип кетипти. 26Бийдай көгерип масақ шығарғанда, ҳарам шөп те пайда бола баслапты. 27Сонда хызметшилери хожасына келип: «Хожайын! Сиз егислик жериңизге жақсы туқым сеппеген бе едиңиз? Онда ҳарам шөп қаяқтан пайда болды?» – депти. 28Ол: «Буны душпан иследи», – депти. Сонда хызметшилери: «Барып, оларды суўырып таслаўымызды қәлейсиз бе?» – деп сорапты. 29Ол: «Яқ, сизлер ҳарам шөплерди суўырғаныңызда, олар менен бирге бийдайды да суўырып алыўыңыз мүмкин. 30Орыў мәўсими жеткенше, екеўи қатар өсе берсин. Орыў мәўсиминде мен орақшыларға: „Дәслеп ҳарам шөпти жыйнаңлар ҳәм баўлап өртеңлер, ал бийдайды телегиме қуйыңлар“, – деймен», – депти[+].


Қышқыл туқым ҳәм ашытқы туўралы тымсал


(Мрк 4:30-32; Лук 13:18-21)

31[•]Ийса оларға өзге бир тымсал келтирип, былай деди:

– Аспан Патшалығы бир адамның өз егислик жерине еккен қышқыл туқымына[*] уқсайды. 32Ол туқымлардың ишиндеги ең кишкенеси болса да, өсип шыққаннан соң барлық шөплерден үлкейип, терек болады. Аспандағы қуслар ушып келип, шақаларына уя салады[+].

33Ийса оларға басқа тымсал айтып:

– Аспан Патшалығы ашытқыға уқсайды. Ол бир ҳаялдың үш самар қамырға аз ғана ашытқы салғанда, барлық қамырды ашытатуғын ашытқысына уқсайды[+].

34Ийса булардың ҳәммесин халыққа тымсаллар менен айтты. Тымсалсыз оларға ҳеш нәрсе айтпады. 35Солай етип, пайғамбардың алдын ала айтқан мына сөзлери орынланды:

«Аўзымды тымсаллар айтыў ушын ашып,
Дүнья жаратылғаннан бери жасырын болғанларды сөйлеймен»[*][+].


Бийдай ҳәм ҳарам шөп туўралы тымсалдың түсиндирилиўи

36Соңынан Ийса халықты қалдырып, үйге кирди. Шәкиртлери Оның қасына келип:

– Егислик жердеги ҳарам шөп туўралы тымсалды бизлерге түсиндирип бер, – деди.

37Ийса былай деп жуўап берди:

– Жақсы туқым себиўши – Адам Улы.[†] 38Егислик жер – дүнья, жақсы туқымлар – Аспан Патшалығының балалары. Ал ҳарам шөплер – шайтанның балалары[+]. 39Ҳарам шөплерди сепкен душпан – шайтан. Орыў мәўсими – ақырзаман, орақшылар – периштелер[†] болады[+]. 40Солай етип, ҳарам шөплерди қалай жыйнап алып, отқа жақса, бул дүньяның ақырында да сондай болады. 41Адам Улы периштелерин жибереди, Оның Патшалығынан олар барлық азғырыўшылар менен нызамды бузыўшыларды жыйнап алады да,[+] 42жанып турған ошаққа таслайды. Олар сол жерде жылап, пушайман жейди[+]. 43Сонда ҳақ адамлар өзлериниң Әкесиниң Патшалығында күн сыяқлы жарқырап турады. Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын![+]


Табылған ғәзийне ҳәм қымбат ҳинжи туўралы тымсал

44– Аспан Патшалығы егислик жерге жасырылған ғәзийнеге уқсайды. Оны биреў таўып алып, және жасырып қойыпты да, қуўанғанынан барлық мал-мүлкин сатып жиберип, сол егислик жерди сатып алыпты.

45Және Аспан Патшалығы ҳасыл ҳинжилер излеп жүрген бир саўдагерге уқсайды. 46Ол жүдә қымбат бир ҳинжини тапқанда, өзиниң барлық мал-мүлкин сатып жиберип, сол ҳинжини сатып алыпты.


Балық түскен аў туўралы

47– Және Аспан Патшалығы теңизге салынып, әлўан түрли балықлар түскен аўға уқсайды[+]. 48Толғаннан кейин, балықшылар оны жағаға сүйреп шығарыпты. Соңынан отырып, жақсыларын таңлап ыдысларға салып, ал жаманларын ылақтырып таслапты[+]. 49Ақырзаманда да солай болады: периштелер келип, жаман адамларды ҳақ адамлардан айырып алып,[+] 50жанып турған ошаққа таслайды. Олар сол жерде жылап, пушайман жейди[+].

51Соннан соң, Ийса олардан:

– Булардың ҳәммесин түсиндиңлер ме? – деп сорады.

Олар:

– Аўа, Ийем[†], түсиндик, – деди.

52Ийса оларға:

– Сонлықтан Аспан Патшалығы туўралы тәлим алған ҳәр бир диний муғаллим[†] өз ғәзийнесинен жаңаны да, гөнени де шығарыўшы үй ийесине уқсайды, – деди.


Насыралылардың Ийсаға исенбеўи


(Мрк 6:1-6; Лук 4:16-30)

53[•]Ийса усы тымсалларды айтып болғаннан соң, сол жерден кетип қалды. 54Өзи өскен қалаға келип, сол жердеги мәжилисханада[†] халыққа тәлим бере баслады. Халық таң қалысып:

– Ол бундай даналықты ҳәм кәрамат ислеў қүдиретин қаяқтан алған[+]? 55Ол – ағаш устасының баласы емес пе? Оның анасының аты Мәриям, инилериниң атлары Яқып,[†] Юсуп, Шимон, Яҳуда[†] емес пе[+]? 56Оның ҳәмме қарындаслары да бизиң арамызда емес пе? Ал булардың ҳәммеси Онда қаяқтан пайда болды екен? – деди де, 57Оны тән алмады.

Сонда Ийса оларға:

– Қәдирленбейтуғын пайғамбар жоқ, ол тек өз ўатаны менен үйинде ғана қәдирсиз, – деди[+].

58Олар исенбегени себепли, Ийса ол жерде көп кәраматлар ислемеди.

### 14


Шомылдырыўшы Яқыяның өлтирилиўи


(Мрк 6:14-29; Лук 9:7-9)

1[•]Сол ўақытта Ийса ҳаққында хабарды Галила үлкесиниң[†] ҳүкимдары Ҳирод та еситип, 2өз хызметкерлерине:

– Бул адам – шомылдырыўшы Яқыя. Ол өлимнен қайта тирилипти, сонлықтан да усындай кәраматлар ислемекте, – деди[+].

3Буннан бурын Ҳирод өз иниси Филиптиң ҳаялы Ҳиродия себепли Яқыяны услап алып байлатып, қаматып таслаған еди[+]. 4Өйткени Яқыя оған: «Оны ҳаял қылып алыўың нызамға туўры келмейди», – деген еди[+]. 5Ҳирод Яқыяны өлтирмекши де болып еди, бирақ халықтан қорқты. Себеби халық Яқыяны пайғамбар[†] деп санайтуғын еди[+].

6Ал Ҳиродтың туўылған күнинде, Ҳиродияның қызы жыйналған қонақлардың алдында ойынға түсип, Ҳиродтың кеўлинен шықты. 7Соның ушын ол қызға сораған нәрсесин бериўге ўәде берип, ант ишти[+].

8Қыз анасының кеңеси бойынша:

– Шомылдырыўшы Яқыяның басын алдырып, табаққа салып, маған усы жерге әкелип бериң, – деди.

9Патша буған қыйналса да, қонақларының алдында ант ишкенликтен қызға сорағанын бериўди буйырды. 10Солай етип, патша адам жиберип, қамақта Яқыяның басын кесип алдыртты. 11Табаққа салып әкелинген бас қызға берилди. Қыз оны анасына апарып берди. 12Яқыяның шәкиртлери келип, оның денесин алып кетип жерледи. Соннан соң барып, Ийсаға хабарлады[+].


Ийсаның бес мың адамды тойғызыўы


(Мрк 6:30-44; Лук 9:10-17; Юхн 6:1-14)

13[•]Ийса буны еситкеннен кейин қайыққа минип, елсиз бир жерге жалғыз кетип қалды. Бул туўралы еситкен халық өз қалаларынан шығып, пиядалап Оның изине ерди. 14Ийса қайықтан түскенде соншама халықты көрди, оларға жаны ашып, аўырыўларына шыпа берди.

15Кеш болғанда шәкиртлери қасына келип, Оған:

– Бул – бир елсиз жер, күн де кеш болды. Халықты тарқатып жибер, олар аўылларға барып, өзлерине аўқат сатып алсын, – деди.

16Бирақ Ийса:

– Олардың кетиўиниң ҳәжети жоқ, оларға сизлер аўқат бериңлер, – деди[+].

17– Бизлерде тек бес нан менен еки балық ғана бар, – деди олар.

18Ийса:

– Оларды бул жерге, Маған алып келиңлер, – деди.

19Соңынан халыққа шөпли жерге отырыўды буйырды да, бес нан менен еки балықты алып, аспанға қарап Қудайға шүкирлик етти. Нанларды сындырып, шәкиртлерине берди, олар халыққа үлестирди. 20Ҳәммеси жеп тойды, аўысқан бөлеклерин жыйнап, үлкен он еки себет толтырды. 21Ал жегенлер ҳаял ҳәм балалардан басқа бес мыңдай адам еди[+].


Ийсаның суўдың үсти менен жүриўи


(Мрк 6:45-56; Юхн 6:15-21)

22[•]Буннан соң дәрҳал Ийса шәкиртлерине қайыққа миниўди ҳәм Өзинен бурын арғы жағаға кетиўди буйырды. Ал Өзи халықты тарқатып жиберди. 23Халықты тарқатып жибергеннен соң, Ийса дуўа етиў ушын жалғыз Өзи таўға шықты, кеште де сол жерде жалғыз қалды[+]. 24Ал сол ўақытта көлдиң жағасынан узақласқан қайықты толқынлар соққылай баслады, өйткени күшли самал қайыққа қарсы есип тур еди.

25Ерте таңда Ийса көлдиң үсти менен жүрип, оларға жақынлай баслады. 26Шәкиртлери көлдиң үсти менен киятырған Оны көргенде зәррелери ушып:

– Бул әрўақ, – деп қатты қорқып бақырысты[+].

27Бирақ Ийса оларға дәрриў:

– Жигерлениңлер! Бул Мен, қорқпаңлар, – деди.

28Петр Оған жуўап берип:

– Ийем[†]! Егер бул Сен болсаң, маған суўдың үсти менен Сениң қасыңа жүрип барыўды буйыр, – деди.

29Ийса:

– Кел, – деди.

Петр қайықтан түсип, Ийсаға қарай суўдың үсти менен жүрип кетти. 30Бирақ ол самалдың күшли екенин көргенде қорқып кетип, суўға бата баслағанда:

– Ийем! Мени қутқар! – деп бақырды.

31Ийса дәрриў қолын созып, оны тартып алды да, оған:

– Ҳәй, исеними аз! Сен неге гүманландың? – деди[+].

32Олар қайыққа мингенде, самал тынып қалды. 33Қайықтағы шәкиртлери Ийсаның аяғына жығылып:

– Сен шынында да, Қудайдың Улысаң![†] – дести[+].


Геннесареттеги аўырыўлардың шыпа алыўы

34Олар көлдиң арғы жағасына өтип, Геннесарет жерине келип тоқтады[+]. 35Сол жердиң турғынлары Ийсаны танып, пүткил дөгерекке хабарлады ҳәм аўырған адамлардың ҳәммесин Оған алып келди. 36Олар Ийсадан тек кийиминиң шетине ғана қол тийгизиўге рухсат сорады. Қол тийгизгенлердиң ҳәммеси шыпа тапты.

### 15


Адамларды не ҳарамлайды?


(Мрк 7:1-13)

1[•]Сонда Ийсаның қасына Ерусалимнен[†] парисейлер[†] менен диний муғаллимлер[†] келип, Оған:

2– Не ушын Сениң шәкиртлериң ата-бабалардан қалған дәстүрлерди бузып жүр? Олар нан жеўден алдын қолларын жуўмайды, – деди[+].

3Ийса оларға жуўап берип, былай деди:

– Сизлер не ушын дәстүрлериңиз себепли Қудайдың буйрығын бузасызлар[+]? 4Себеби Қудай[†]: «Ата-анаңды ҳүрметле»[*] ҳәм «Ким де ким әкесине ямаса анасына жаман сөз айтса, ол сөзсиз өлтирилсин»[*] деп буйрық берген[+]. 5Ал сизлер: «Ким де ким әкесине ямаса анасына: „Саған беретуғынымды Қудай жолына қурбан етип бағышлайман“, десе, 6ол әкесин ямаса анасын сыйламаса да болады», – дейсизлер. Солай етип, дәстүрлериңиз себепли, сизлер Қудайдың сөзин бийкар етип атырсызлар. 7Ҳәй, еки жүзлилер! Ийшая пайғамбар[†] сизлер туўралы алдын ала дурыс айтқан:[+]

8«Бул халық сыйлар Мени тили менен[*],
Бирақ жүреги Меннен алыс.
9Олар Маған босқа сыйынып,
Адам ойлап тапқан парызларды үйретер»[*][+].

10Соңынан Ийса халықты шақырып алып, оларға:

– Тыңлап, түсинип алыңлар: 11адамды оның аўзына енген нәрсе емес, ал аўзынан шыққан нәрсе ҳарамлайды, – деди[+].

12Сонда Оның шәкиртлери қасына келип, Оннан:

– Бул сөзди еситкенде, парисейлердиң ашыўланып қалғанын билдиң бе? – деп сорады.

13Ийса оларға:

– Аспандағы Әкем екпеген ҳәр бир өсимлик түп-тамыры менен жулып тасланады[+]. 14Оларды қойыңлар. Олар – соқырлардың соқыр жетелеўшилери. Егер соқырды соқыр жетелесе, екеўи де шуқырға қулап түседи, – деди[+].

15Петр Оған:

– Бул тымсалды бизлерге түсиндирип бер, – деди.

16Ийса оларға:

– Сизлер еле түсинбей турсызлар ма? 17Аўызға енгенниң ҳәммеси қарынға баратуғынын, оннан соң сыртқа шығып кететуғынын түсинбейсизлер ме? 18Аўыздан шыққан кеўилден шығады. Адамды ҳарамлайтуғын усы[+]. 19Өйткени жаманлық ойлаў, адам өлтириў, неке ҳадаллығын бузыў, бузықшылық қылыў, урлық ислеў, жалған гүўалық бериў ҳәм масқаралаў кеўилден шығады[+]. 20Адамды ҳарамлайтуғын усылар. Ал қол жуўмай аўқат жеў адамды ҳарамламайды, – деди.


Қананлы ҳаялдың исеними


(Мрк 7:24-30)

21[•]Ийса сол жерден шығып, Тир[†] ҳәм Сидон[†] үлкесине кетти[+]. 22Сол үлкелерден қананлы[†] бир ҳаял келип, Оған:

– Ийем[†], Даўыттың Урпағы, маған реҳим ете гөр! Мениң қызымды жин[†] урып, қатты қыйналып атыр, – деп бақырды[+].

23Бирақ Ийса оған ҳеш нәрсе айтпады. Сонда шәкиртлери қасына келип, Оннан:

– Оны жибер, изимизден бақырып киятыр, – деп өтинди.

24Ийса:

– Мен тек Израилдың[†] жоғалған қойларына жиберилгенмен, – деп жуўап қайтарды[+].

25Сонда ҳаял келип, Оның аяғына жығылды да:

– Ийем! Маған жәрдем ете гөр! – деп жалынды.

26Ийса оған жуўап берип:

– Балалардың нанын алып, ийтлерге таслаў дурыс емес, – деди[+].

27Ҳаял:

– Аўа, Ийем, солай. Бирақ ийтлер де хожайынларының дастурханынан түскен усақларды жейди-ғо, – деди.

28Сонда Ийса оған:

– Ҳәй, ҳаял, сениң исенимиң күшли екен, тилегениң болсын, – деди.

Оның қызы сол ўақытта-ақ жазылып кетти.


Ийсаның төрт мың адамды тойғызыўы


(Мрк 8:1-10)

29[•]Ийса сол жерден кетип, Галила көлине келди ҳәм таўға шығып отырды. 30Сонда Оның қасына көп халық жыйналып қалды. Олар өзлери менен бирге ақсақларды, соқырларды, майыпларды, гүңелеклерди ҳәм басқа да аўырыў адамларды Ийсаның алдына алып келди. Ийса оларға шыпа берди[+]. 31Солай етип, гүңелеклердиң тиллери шығып, майыплардың жазылып, ақсақ болғанлардың жүрип, соқырлардың көзлери ашылып кеткенлигин көрген халық аң-таң болысып, Израилдың Қудайына алғыс айтты.

32Ийса шәкиртлерин жанына шақырып алып, оларға:

– Халыққа жаным ашып тур. Олар үш күннен бери қасымда болып, жейтуғын ҳеш нәрсеси жоқ. Оларды аш ҳалында жибергим келмейди, себеби жолда ҳәлсиреп қалыўы мүмкин, – деди[+].

33Шәкиртлери:

– Усыншама халықты тойғыза аларлықтай, бир елсиз далада нанды қаяқтан табамыз? – деди[+].

34Ийса олардан:

– Неше наныңыз бар? – деп сорады.

Олар:

– Жетеў, және бир неше киши балық та бар, – деп жуўап берди.

35Соңынан Ийса халыққа жерге отырыўды буйырды. 36Жети нанды ҳәм балықларды алып, Қудайға шүкирлик етти. Оларды сындырып, шәкиртлерине берди, олар халыққа үлестирди. 37Олардың ҳәммеси жеп тойды. Аўысқан бөлеклерин жыйнап, жети себет толтырды. 38Жегенлер ҳаял ҳәм балалардан басқа төрт мың адам еди[+].

39Соннан соң, Ийса халықты тарқатып жиберди де, қайыққа минип, Магдала дөгерегине кетти.

### 16


Кәраматлы белги көрсетиўди сораў


(Мрк 8:11-13; Лук 12:54-56)

1[•]Парисейлер[†] менен саддукейлер[†] Ийсаға келди де, Оны сынамақшы болып, аспаннан кәраматлы белги көрсетиўин сорады[+]. 2Ийса оларға жуўап қайтарып:

– Кеште сизлер: «Ертең күн ашық болады, аспан қызғыш-ғо», – дейсизлер. 3Ал таң азаннан: «Бүгин жаўын-шашын болады, аспан қызыл ҳәм түнерген», – дейсизлер. Сизлер неге аспанның райын айыра алсаңлар да, заманның белгилерин айыра алмайсызлар? 4Жаман ҳәм опасыз әўлад кәраматлы белги талап етпекте. Бирақ оған Юнустың белгисинен басқасы көрсетилмейди, – деди.

Соң оларды қалдырып, сол жерден кетип қалды[+].


Жалған тәлиматлардан сақ болыңлар!


(Мрк 8:14-21)

5[•]Ийсаның шәкиртлери арғы жағаға өткенде, нан әкелиўди умытып кеткен еди. 6Ийса оларға:

– Абайлаңлар, парисейлердиң ҳәм саддукейлердиң ашытқысынан сақ болыңлар! – деди[+].

7Сонда олар:

– Нан әкелмегенимиз ушын солай деп атырған шығар, – деп өз ара айтыса баслады.

8Ийса буны билип, оларға:

– Ҳәй, исеними азлар, сизлер неге өз ара наныңыздың жоқлығын айтысып турсызлар[+]? 9Еле де түсинбедиңлер ме? Бес нан бес мың адамға жетип, аўысқанын жыйнағаныңызда неше себет толтырғаныңыз есиңизде жоқ па[+]? 10Және де жети нан төрт мың адамға жетип, аўысқанын жыйнағаныңызда неше себет толтырғаныңыз есиңизде жоқ па[+]? 11Мениң сизлерге нан ҳаққында айтпағанымды неге түсинбейсизлер? Парисейлердиң ҳәм саддукейлердиң ашытқыларынан сақ болыңлар, – деди.

12Олар сонда ғана Оның нанның ашытқысынан емес, ал парисейлердиң ҳәм саддукейлердиң тәлиматларынан сақ болыўды айтқанлығын түсинди.


Петрдиң Ийсаның Масийх екенин мойынлаўы


(Мрк 8:27-30; Лук 9:18-21)

13[•]Ийса Филип Кесариясындағы үлкеге келгенде, Өз шәкиртлеринен:

– Адамлар Мени, Адам Улын[†] ким деп санайды? – деп сорады.

14Олар:

– Гейбиреўлери шомылдырыўшы Яқыя, гейбиреўлери Илияс, ал базылары Еремия ямаса пайғамбарлардың[†] бири деп санайды, – деди[+].

15Ийса оларға:

– Ал сизлер Мени ким деп санайсызлар? – деди.

16Шимон Петр жуўап қайтарып:

– Сен – Масийхсаң,[†] тири Қудайдың Улысаң,[†] – деди[+].

17Ийса оған:

– Юнустың улы Шимон, сен бахытлысаң! Саған буны адам баласы емес, ал аспандағы Әкем ашып билдирди[+]. 18Саған Мениң айтатуғыным мынаў: сен – Петрсең[*], Мен мына тастың үстине Өз жәмәәтимди[†] орнатаман, оны өлим күшлери де жеңе алмайды[+]. 19Саған Аспан Патшалығының[†] гилтлерин беремен. Сен жер бетинде нени байласаң, сол аспанда да байланады, және де, сен жер бетинде нени шешсең, сол аспанда да шешиледи, – деп жуўап берди[+].

20Соннан соң, Ийса шәкиртлерине Өзиниң Масийх екенлигин ҳеш кимге айтпаўды буйырды[+].


Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында билдириўи


(Мрк 8:31–9:1; Лук 9:22-27)

21[•]Сол ўақыттан баслап Ийса Өзиниң Ерусалимге[†] барып, ақсақаллар, бас руўханийлер[†] ҳәм диний муғаллимлер[†] тәрепинен көп азап шегиўи ҳәм өлтирилиўи, бирақ үшинши күни қайта тирилиўи тийис екенлигин шәкиртлерине билдире баслады[+].

22Петр Ийсаны шетке шақырып алып, Оған:

– Қудай[†] сақласын, Ийем[†]! Саған бундай бола көрмесин! – деп қарсы сөйлей баслады.

23Ийса бурылып, Петрге:

– Жоқ бол көзимнен, шайтан![†] Сен Маған кесент берип атырсаң. Сен Қудайдың емес, ал адамның ислерин ойлап турсаң, – деди[+].


Өзинен кешип, Ийсаға ериў

24Сонда Ийса Өз шәкиртлерине:

– Ким де ким Маған ергиси келсе, өзинен кешсин ҳәм өз атанақ ағашын[†] арқалап, Мениң изиме ерсин[+]. 25Өйткени ким де ким өз жанын сақламақшы болса, оны жоғалтады. Ал ким де ким өз жанын Мен ушын жоғалтса, оны сақлап қалады[+]. 26Адам пүткил дүньяны ийелеп алып, бирақ өз жанын жоғалтса, буннан оған не пайда? Ол өз жаны ушын қандай төлем бере алады[+]? 27Адам Улы Әкесиниң салтанатында Өз периштелери[†] менен бирге келеди. Сонда Ол ҳәр кимге ислеген ислерине қарай қайтарады[+]. 28Сизлерге шынын айтаман: усы жерде турғанлардың гейбиреўлери Адам Улының Өз Патшалығында келиўин көрмегенше, өлмейди, – деди[+].

### 17


Ийсаның түр-түсиниң өзгериўи


(Мрк 9:2-13; Лук 9:28-36)

1[•]Арадан алты күн өткеннен соң, Ийса тек Петрди, Яқыпты[†] ҳәм оның иниси Юханды қасына алып, бир бийик таўға шықты[+]. 2Сонда олардың алдында Ийсаның түр-түси өзгерди: Оның жүзи қуяштай жарқырады, кийимлери жарық сыяқлы аппақ болды[+]. 3Сол ўақытта бирден оларға Ийса менен сөйлесип турған Муўса ҳәм Илияс пайғамбарлар[†] көринди[+]. 4Сонда Петр Ийсаға:

– Ийем[†], бизлердиң бул жерде болғанымыз қандай жақсы! Егер қәлесең, мен бул жерге үш қос қураман: биреўин Саған, биреўин Муўсаға, биреўин Илиясқа, – деди.

5Ол еле сөйлеп турғанда, бир жарық булт оларды қаплады. Булттан:

– Бул – Мениң сүйикли Улым, Мен Оған ырзаман. Оның айтқанын тыңлаңлар! – деген саза еситилди[+].

6Буны еситкен ўақытта шәкиртлери қатты қорқысып, бет-әлпетинен жерге жығылды. 7Бирақ Ийса жақынлап келип, оларға қолын тийгизди де:

– Турыңлар, қорқпаңлар! – деди.

8Олар көзлерин ашып жоқарыға қарағанда, Ийсадан басқа ҳеш кимди көрмеди.

9Таўдан төмен түсип баратырғанда, Ийса оларға:

– Адам Улы[†] өлимнен қайта тирилмесинен бурын, бул көргенлериңизди ҳеш кимге айтпаңлар! – деп буйырды[+].

10Сонда олар:

– Неге диний муғаллимлер[†] алды менен Илияс келиўи шәрт дейди? – деп сорады.

11Ийса оларға:

– Дурыс, алды менен Илияс келип ҳәммесин дүзетеди.[*][+] 12Ал Мениң сизлерге айтатуғыным: Илияс әлле қашан келген еди, бирақ оны адамлар танымады ҳәм оған қәлегенин иследи. Адам Улы да олардан солай азап шегеди, – деп жуўап берди[+].

13Сонда шәкиртлери Ийсаның шомылдырыўшы Яқыя ҳаққында айтып турғанын түсинди[+].


Жин урған баланың шыпа табыўы


(Мрк 9:14-32; Лук 9:37-45)

14[•]Олар халықтың жанына келгенде, бир адам Ийсаға жақынлап, Оның алдында дизе бүкти де:

15– Ийем, мениң улыма реҳим ете гөр. Ол қояншық болып аўырып, қатты азап шегип атыр, жийи-жийи отқа да, суўға да жығылады. 16Мен оны Сениң шәкиртлериңе әкелген едим, бирақ олар шыпа бере алмады, – деди.

17Ийса жуўап қайтарып:

– Ҳәй, исенбейтуғын, адасқан әўлад! Мен қашанға дейин сизлер менен бирге боламан? Қашанға дейин сизлерге шыдайман? Оны Маған, бул жерге әкелиңлер, – деди.

18Ийса жинге буйрық бергенде, ол баладан шығып кетти ҳәм бала сол ўақытта-ақ шыпа тапты[+].

19Сонда шәкиртлери Ийсаға аўлақта келип:

– Бизлер неге жинди қуўып шығара алмадық? – деп сорады.

20Ийса оларға:

– Исенимиңиз аз болғанлықтан. Мен сизлерге шынын айтып турман: егер исенимиңиз қышқыл туқымындай ғана болса да, бул таўға: «Усы жерден ана жерге көш!» десеңлер, ол көшеди. Сизлердиң қолыңыздан келмейтуғын ҳеш нәрсе болмайды, – деди. [[+] 21[*]]


Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында және билдириўи


(Мрк 9:30-32; Лук 9:43-45)

22[•]Шәкиртлериниң ҳәммеси Галилада болғанда, Ийса оларға:

– Адам Улы адамлардың қолына услап бериледи. 23Олар Оны өлтиреди, бирақ Ол үшинши күни қайта тириледи, – деди.

Буған олар қатты қапа болды[+].


Ибадатхана салығы

24Олар Капарнаҳумға келгенде, еки драхмалық[*] Ибадатхана[†] салығын жыйнаўшылар Петрдиң жанына келип, оннан:

– Сизлердиң Устазыңыз Ибадатхана салығын төлемей ме екен? – деп сорады[+].

25Петр:

– Аўа, төлейди, – деди.

Ол үйге келгенде, Ийса оннан бурын:

– Шимон, сен қалай ойлайсаң? Жер бетиниң патшалары бажылар менен салықты кимлерден алады? Өз балаларынан ба ямаса басқа адамлардан ба? – деп сорады.

26Петр:

– Басқа адамлардан, – деди.

Ийса:

– Олай болса, патшаның балалары салық төлеўден азат. 27Бирақ, оларды түсинбеўшиликке салмаўымыз ушын, көлге бар да, қармақ салып, ең биринши илинген балықты ал. Оның аўзын ашсаң, төрт драхмалық бир гүмис теңгени табасаң. Оны алып, Мениң менен өзиң ушын оларға төле, – деди[+].

### 18


Аспан Патшалығында ең уллы ким?


(Мрк 9:33-37, 42-48; Лук 9:46-48; 17:1-2)

1[•]Сол ўақытта шәкиртлери Ийсаның жанына келип:

– Аспан Патшалығында[†] ең уллы ким? – деп сорады.

2Ийса бир кишкене баланы шақырып алып, оны олардың ортасына турғызып қойып былай деди:

3– Сизлерге шынын айтып турман: кеўиллериңизди өзгертип, балалар сыяқлы болмасаңыз, Аспан Патшалығына кире алмайсыз[+]. 4Солай етип, ким де ким өзин усы бала сыяқлы пәс тутса, сол Аспан Патшалығында ең уллы болады. 5Ал ким де ким мынадай бир баланы Мениң атым ушын қабыл етсе, оның Мени қабыл еткени болады[+].

6Бирақ ким де ким Маған исенетуғын мына кишкенелердиң биреўин азғырса, оның мойнына үлкен дигирман тасы байланып, терең теңиздиң түбине батырылғаны оған жақсырақ болар еди. 7Адамларды азғырыўшы нәрселер себепли, дүнья ҳәсирет шегеди! Азғырыўшы нәрселердиң болыўы сөзсиз, бирақ азғырыў ким арқалы келсе, сол адам ҳәсирет шегеди![+]

8Егер сени қолың ямаса аяғың азғырса, оны шаўып тасла. Еки қолың менен ямаса еки аяғың менен мәңгилик отқа тасланғаныңнан гөре, бир қолың ямаса бир аяғың менен өмирге ерискениң өзиңе жақсырақ[+]. 9Егер сени көзиң азғырса, оны ойып тасла. Еки көзиң менен дозақ отына тасланғаныңнан гөре, жалғыз көзиң менен өмирге ерискениң өзиңе жақсырақ[+].

10[•]Абайлаңлар, мына кишкенелердиң ҳеш қайсысын да кемситиўши болмаңлар! Себеби сизлерге айтатуғыным: олардың аспандағы периштелери[†] аспандағы Әкемниң жүзин ҳәмме ўақыт көрип турады. [ 11[*]]


Жойтылған қой туўралы тымсал


(Лук 15:3-7)

12– Сизлер қалай ойлайсызлар? Егер биреўдиң жүз қойы болып, оның биреўи жойтылып кетсе, ол тоқсан тоғыз қойын таўда қалдырып, жойтылған бир қойын излемес пе еди? 13Сизлерге шынын айтып турман: егер оны таўып алса, жойтылмаған тоқсан тоғыз қойынан гөре, таўып алған жалғыз қойына көбирек қуўанады. 14Сол сыяқлы, сизлердиң аспандағы Әкеңиз мына кишкенелердиң биреўиниң де жойтылыўын қәлемейди[+].


Бир-бириңизди ҳақ жолға түсириңлер, бирге дуўа етиңлер!

15[•]– Егер туўысқаның саған қарсы гүна[†] ислесе, оған бар да, аўлақта сөйлесип, айыбын бетине ашық айт. Егер ол сөзиңди тыңласа, онда туўысқаныңды өзиңе қайтарып алғаның болады[+]. 16Егер ол сөзиңди тыңламаса, өзиң менен бирге бир ямаса еки адамды ертип оған бар, өйткени айтылған барлық сөзлериң еки ямаса үш адамның гүўалығында тастыйықланыўы тийис[*][+]. 17Егер олардың да сөзин тыңлағысы келмесе, онда исениўшилер жәмәәтине[†] айт. Ал исениўшилер жәмәәтин де тыңлағысы келмесе, онда оны бутқа табыныўшы ҳәм салықшы деп сана[+].

18Сизлерге шынын айтып турман: сизлер жер бетинде нени байласаңыз, сол аспанда да байланады, және де, сизлер жер бетинде нени шешсеңиз, сол аспанда да шешиледи.

19Сизлерге және шынын айтаман: жер бетинде сизлердиң екеўиңиз келисип не сорасаңыз, аспандағы Әкем соны береди[+]. 20Себеби қай жерде еки ямаса үш адам Мениң атым менен жыйналса, Мен олар менен биргемен.


Реҳимсиз хызметши туўралы тымсал

21Сонда Петр Ийсаға келип:

– Ийем[†], маған қарсы гүна ислеген туўысқаныма неше рет кеширим бериўим керек? Жети ретке дейин бе? – деп сорады[+].

22Ийса оған:

– Саған жети ретке дейин емес, ал жетпис жердеги жети ретке дейин кеширим бер, деймен. 23Солай етип, Аспан Патшалығы өз хызметшилери менен қарызын есапласқысы келген бир патшаға уқсайды. 24Ол есапласа баслағанда, оның алдына оннан он мың талант[*] қарыздар болған биреўди алып келипти. 25Бирақ ол қарызын төлей алмайтуғын болғанлықтан, патша оған оның өзи менен қосып ҳаялын, балаларын ҳәм барлық мал-мүлкин сатып, қарызын төлеўди буйырыпты[+]. 26Сонда хызметши оның аяғына жығылып: «Тақсыр, шыдап турың, мен барлық қарызымды төлеймен!» – деп жалыныпты. 27Хызметшиге жаны ашыған патша оны босатып, қарызынан кешипти. 28Ал хызметши сыртқа шығып, өзине жүз динар[*] қарыздар болған бир хызметши жолдасын ушыратып: «Маған беретуғын қарызыңды бер», – деп оны буўындыра баслапты. 29Сонда оның жолдасы аяғына жығылып: «Шыдап тур, мен қарызымды төлеймен», – деп жалыныпты. 30Бирақ ол жолдасының сөзин тыңламай, өзине беретуғын қарызын төлемегенше, оны қаматтырып таслапты[+]. 31Оның басқа хызметши жолдаслары бул ўақыяны көрип, қатты қапа болыпты ҳәм патшаға барып, болған истиң бәрин айтып берипти. 32Сонда патша оны шақыртып алып, оған: «Ҳәй, жаўыз хызметши! Сен маған жалынғаның себепли ғана барлық қарызыңнан кешкен едим. 33Мениң саған реҳим еткенимдей, сениң де өз жолдасыңа реҳим етиўиң тийис емес пе еди?» – депти. 34Патша қәҳәрленип, өзине берилетуғын қарыздың бәрин төлеп болмағанша, оны жазалаўшылардың қолына тапсырыпты.

35Егер сизлердиң ҳәр бириңиз туўысқаныңыздың гүнасын шын кеўлиңизден кеширмесеңлер, Мениң аспандағы Әкем де сизлерге солай ислейди, – деди[+].

### 19


Ажырасыў туўралы


(Мрк 10:1-12)

1[•]Ийса усы сөзлерди айтып болғаннан соң Галиладан жолға шығып, Иорданның арғы жағасындағы Яҳудия[†] үлкесине барды. 2Оның изине көп халық ерди, Ол сол жерде оларға шыпа берди.

3Ийсаның қасына парисейлер[†] келип, Оны сынап көриў ушын:

– Ер адамның ҳәр қыйлы себеп пенен ҳаялынан ажырасыўы нызамға туўры келе ме? – деп сорады.

4Ийса оларға жуўап қайтарып былай деди:

– Жаратыўшы ең баста оларды еркек ҳәм ҳаял қылып жаратқанын[*] оқымағансызлар ма[+]? 5Және Ол былай деген: «Сонлықтан ер адам ата-анасын қалдырып, өз ҳаялына қосылады ҳәм екеўи бир дене болады»[*][+]. 6Солай етип, олар енди еки емес, ал бир дене болады. Сол себепли, Қудай[†] қосқанларды адам ажыратпасын[+].

7Олар Ийсаға:

– Сонда неге Муўса пайғамбар[†] ер адамға ажырасқанда ҳаялына талақ хат берип ажырасыўды буйырған?[*] – деди[+].

8Ийса оларға:

– Сизлер тас баўыр болғанлықтан, Муўса сизлерге ҳаялларыңыз бенен ажырасыўға рухсат берген. Бирақ баста олай емес еди. 9Мениң сизлерге айтатуғыным: ким де ким өз ҳаялы менен неке ҳадаллығын бузыўдан басқа себеп пенен ажырасып, басқа ҳаял алса, ол неке ҳадаллығын бузған болады[*], – деди[+].

10Сонда Ийсаның шәкиртлери Оған:

– Егер ер адамның ҳаялына деген ўазыйпасы усындай болса, онда үйленбеген жақсырақ екен, – деди.

11Ийса оларға:

– Буны ҳәмме де қабыл ете алмайды, бирақ кимге Қудайдан берилсе, сол ғана қабыл ете алады[+]. 12Өйткени үйленбейтуғын ҳәр түрли адамлар бар: гейбиреўлери ақта болып туўылады, гейбиреўлерин адамлар ақта қылып таслайды, ал базылары Аспан Патшалығына[†] хызмет етиў ушын өз ерки менен үйлениўден бас тартады. Ким бул сөзди қабыл ете алса, сол қабыл етсин, – деди.


Ийсаның балаларға пәтия бериўи


(Мрк 10:13-16; Лук 18:15-17)

13[•]Сол ўақытта адамлар Ийсаға олардың үстине қолын қойып дуўа етсин деп, балаларын алып келди. Ал шәкиртлер оларға кейиди. 14Бирақ Ийса:

– Балалардың Маған келиўине рухсат бериңлер, оларға тосқынлық жасамаңлар. Себеби Аспан Патшалығы усындайлардики, – деди[+].

15Соңынан Ол балалардың үстине қолын қойып дуўа етти де, сол жерден кетип қалды.


Байлық ҳәм мәңгилик өмир


(Мрк 10:17-31; Лук 18:18-30)

16[•]Сонда бир жигит Ийсадан:

– Устаз! Мәңгилик өмирге[†] ийе[†] болыўым ушын қандай ийгиликли ислер ислеўим керек? – деп сорады[+].

17Ийса оған:

– Сен неге Меннен ийгилик ҳаққында сорадың? Тек Қудай ғана ийгиликли. Ал мәңгилик өмирге ерискиң келсе, Оның буйрықларын орынла, – деди[+].

18Жигит Ийсадан:

– Қандай буйрықларды? – деп сорады.

Ийса:

– «Адам өлтирме, неке ҳадаллығын бузба, урлық ислеме, жалған гүўалық берме, 19ата-анаңды ҳүрметле[*] ҳәм өзиңди сүйгениң сыяқлы, жаныңдағы адамды да сүй!»[*], – деди[+].

20Жас жигит Оған:

– Мен булардың ҳәммесин орынлап киятырман, және не жетиспейди? – деди[+].

21Ийса оған:

– Егер минсиз болғың келсе, барып барлық мал-мүлкиңди сатып, ақшасын жарлыларға бер. Сонда сениң ғәзийнең аспанда болады. Соңынан келип, Мениң изиме ер, – деди[+].

22Бул сөзлерди еситкен жас жигит қапа болып, сол жерден кетип қалды. Өйткени оның байлығы көп еди.

23Ийса Өз шәкиртлерине:

– Сизлерге шынын айтып турман: бай адамның Аспан Патшалығына кириўи қыйын[+]. 24Тағы сизлерге айтатуғыным: бай адамның Қудайдың Патшалығына[†] кириўинен гөре, түйеге ийнениң көзинен өтиў аңсатырақ, – деди.

25Буны еситкен шәкиртлери қатты таң қалысып:

– Олай болса, ким қутқарыла алады? – деп сорады.

26Ал Ийса оларға қарап:

– Бул адамлардың қолынан келмейди, бирақ Қудай ушын мүмкин емес нәрсе жоқ, – деди[+].

27Сонда Петр жуўап қайтарып, Оған:

– Минекей, бизлер ҳәмме нәрсемизди таслап, Сениң изиңе ердик. Бизлер неге ерисемиз? – деди[+].

28Ийса оларға:

– Сизлерге шынын айтып турман: дүнья жаңаланғаннан соң, Адам Улы[†] Өзиниң салтанатлы тахтына отырғанда, Мениң изиме ерип жүрген сизлер де он еки тахтқа отырып, Израил[†] халқының он еки урыўына ҳүкимдарлық қыласызлар[+]. 29Сонда Мениң атым ушын өз үйлерин, аға-инилерин, апа-қарындасларын, ата-анасын[*], балаларын, мал-мүлкин таслап шыққан ҳәр ким жүз есе артығы менен алады ҳәм мәңгилик өмирге ийе болады[+]. 30Бирақ бириншилердиң көбиси соңғылар, соңғылардың көбиси бириншилер болады, – деди[+].

### 20


Жүзим бағындағы жумысшылар туўралы тымсал

1Ийса және былай деди:

– Аспан Патшалығы[†] өзиниң жүзим бағына жумысшыларды жаллап алыў ушын таң азанда шыққан үй ийесине уқсайды. 2Ол жумысшылар менен күнине бир динар төлеўге келисип, оларды өзиниң жүзим бағына жиберипти. 3Саат тоғызлар шамасында шығып, базарда жумыссыз турған адамларды көрип, 4оларға: «Сизлер де мениң жүзим бағыма барыңлар, мен сизлерге тийисли ҳақыларыңызды беремен», – дегенде, олар барыпты. 5Ол саат он екилер шамасында да, түстен кейин үшлер шамасында да шығып, тағы усылай ислепти. 6Кешки беслер шамасында да шығып, еле жумыссыз турған басқа адамларды көрип, оларға: «Неге бул жерде күн бойы жумыссыз турсызлар?» – деп сорапты. 7Олар: «Себеби бизлерди ҳеш ким жаллап алған жоқ», – деп жуўап берипти. Ол: «Сизлер де мениң жүзим бағыма барып, мийнет етиңлер[*]», – депти. 8Күн кеш болғанда, бағдың ийеси өзиниң басқарыўшы хызметкерине: «Жумысшыларды шақырып алып, мийнет ҳақыларын бер. Ең соңғы келгенлеринен баслап, ең алдынғы келгенлери менен жуўмақла», – депти[+]. 9Сонда кешки беслер шамасында келгенлер бир динардан алыпты. 10Ең алды менен келгенлер: «Бизлер көбирек алармыз», – деп ойлапты, бирақ олар да бир динардан алыпты. 11Ис ҳақыларын алған олар үй ийесине тоңқылдап: 12«Мына ең соңында келгенлер бир саат ғана жумыс иследи. Ал сиз оларды күни бойы азапланып, ыссыға күйип жумыс ислеген бизлер менен тең еттиңиз», – депти. 13Бирақ бағдың ийеси жуўап қайтарып, олардың биреўине: «Ҳәй, достым, мен саған әдалатсызлық етип турған жоқпан. Сен мениң менен бир динарға келискен жоқ па едиң? 14Ҳақыңды алып, жөниңе кет. Мен мына соңғы адамға да саған бергенимдей бергим келеди. 15Мениң өз ақшам менен қәлегенимди ислеўиме ерким жоқ па? Мениң сақыйлығыма иши тарлық қылып турсаң ба?» – депти.

16Солай етип, соңғылар бириншилер, бириншилер соңғылар болады[*][+].


Ийсаның Өз өлими ҳәм қайта тирилиўи ҳаққында үшинши рет билдириўи


(Мрк 10:32-34; Лук 18:31-34)

17[•]Ерусалимге[†] баратырғанда, Ийса жолда он еки шәкиртин аўлаққа шақырып алып, оларға:

18– Минекей, бизлер енди Ерусалимге қарай көтерилип баратырмыз. Сол жерде Адам Улы[†] бас руўханийлер[†] менен диний муғаллимлердиң[†] қолына услап бериледи. Олар Оны өлимге ҳүким етип, 19Оны масқаралаў, сабаў, атанақ ағашқа[†] шегелеў ушын, басқа миллет адамларына тапсырады. Бирақ Ол үшинши күни қайта тириледи, – деди[+].


Яқып ҳәм Юханның анасының өтиниши


(Мрк 10:35-45)

20[•]Сол ўақытта Зебедейдиң улларының анасы уллары менен Ийсаның қасына келди. Оның аяғына жығылып, бир нәрсе сорамақшы болды[+].

21Ийса оннан:

– Тилегиң не? – деп сорады.

Ҳаял Оған:

– Өз патшалығыңда усы еки улымның биреўин оң жағыңа, екиншисин сол жағыңа отырғызыўды ўәде ет, – деди[+].

22Ал Ийса жуўап қайтарып:

– Сизлер не сорап турғаныңызды билмейсизлер. Сизлер Мен ишетуғын азап кесесинен ише аласызлар ма?[*] – деди.

Олар:

– Аўа, ише аламыз, – деди[+].

23Ийса оларға:

– Мениң кесемнен ишесизлер[*]. Бирақ, Өзимниң оң жағым менен сол жағыма отырғызыў Мениң еркимде емес. Әкем кимлерге арнаған болса, солар отырады, – деди.

24Буны еситкен он шәкирти ағалы-инили екеўине ашыўланып қалды. 25Бирақ Ийса оларды қасына шақырып алып, былай деди:

– Басқа миллетлер арасында ҳүкимдарлары халыққа зулымлық етип, басшылары үстемлик пенен басқаратуғынын билесизлер. 26Бирақ, сизлердиң араңызда бундай болмасын. Араңызда ким уллы болғысы келсе, сол сизлерге хызметши болыўы шәрт[+]. 27Араңызда ким биринши болғысы келсе, сол сизлерге қул болыўы шәрт. 28Адам Улы Өзине хызмет еттириўге емес, ал Өзи хызмет етиўге ҳәм көплердиң азатлық қунын төлеў ушын, Өз жанын бағышлаўға келди[+].


Ийсаның еки соқырға шыпа бериўи


(Мрк 10:46-52; Лук 18:35-43)

29[•]Олар Ерихо қаласынан шыққанда, көп халық Ийсаның изине ерди[+]. 30Сонда жолдың шетинде отырған еки соқыр адам Ийсаның өтип баратырғанын еситип:

– Ийем[†], Даўыттың Урпағы! Бизлерге реҳим ете гөр! – деп бақырды[+].

31Халық үнлерин шығармаўды айтып, оларға кейиди. Бирақ олар оннан да бетер қатты бақырып:

– Ийем, Даўыттың Урпағы! Бизлерге реҳим ете гөр! – деди.

32Ийса тоқтап, оларды шақырып алды да:

– Мениң өзлериңиз ушын не ислеўимди қәлейсизлер? – деп сорады.

33Олар:

– Ийем, көзлеримизди ашыўыңды, – деп жуўап берди.

34Ийса оларға жаны ашып, көзлерине қолын тийгизди.

Сол ўақытта-ақ олардың көзлери ашылып, Оның изине ерди[+].

### 21


Ийсаның Ерусалимге салтанатлы түрде кириўи


(Мрк 11:1-11; Лук 19:28-40; Юхн 12:12-19)

1[•]Олар Ерусалимге[†] жақынлап, Зәйтүн[†] таўының етегиндеги Бетфаге деген аўылға келгенде, Ийса еки шәкиртин жумсап,[+] 2оларға былай деди:

– Қарсы алдыңыздағы аўылға барыңлар. Оған кириўден-ақ, байлаўлы турған ешек пенен гүррени табасызлар. Оларды шешип алып, Маған әкелиңлер. 3Егер биреў сизлерге бир нәрсе десе, сизлер: «Олар Ийемизге керек», – деп айтыңлар, ол оларды сол ўақытта-ақ жибереди.

4Бул пайғамбар[†] арқалы айтылған мына сөзлердиң орынланыўы ушын болды:[+]

5«Қыз Сионға[†][*] айтыңлар:
Мине, сениң Патшаң ешекке, жас ешекке,
Гүрреге минип, кишипейиллик пенен саған киятыр!»[*]

6Шәкиртлери барып, Ийсаның буйырғанын иследи. 7Олар ешекти гүрреси менен алып келип, шапанларын үстине жапты, Ийса гүрреге минип алды. 8Халықтың көпшилиги өз шапанларын жолға төсеп, басқалары тереклерден шақа кесип алып жолға жайды[+]. 9Алды-артында ерип киятырған халық қуўанысып:

– Даўыттың Урпағына ҳосанна![*]
Жаратқан Ийениң[†] аты менен келетуғын жарылқансын!
Ең жоқарыда ҳосанна![*] – деп бақырысты[+].

10Ийса Ерусалимге кирип келгенде, пүткил қала жанланып:

– Бул ким? – деп сорады.

11Халық:

– Бул – Ийса, Галиладағы Насырадан шыққан пайғамбар, – деди[+].


Ийсаның Ибадатханадан сатыўшыларды қуўыўы


(Мрк 11:15-19; Лук 19:45-48; Юхн 2:13-22)

12[•]Ийса Ибадатханаға[†] кирип, ол жерден сатыўшылар менен алыўшылардың ҳәммесин қуўып шығарды да, ақша алмастырыўшылардың столларын, кептер сатыўшылардың отырғышларын аўдарып таслап,[+] 13оларға:

– «Мениң Үйим дуўа ететуғын үй деп аталады»[*], – деп Мухаддес[†] Жазыўда жазылған, ал сизлер оны қарақшылардың уясына айландырдыңлар![*] – деди[+].

14Ибадатханада Ийсаның қасына соқырлар ҳәм ақсақлар келгенде, Ол оларға шыпа берди. 15Бас руўханийлер[†] ҳәм диний муғаллимлер[†] Ол ислеген кәраматларды ҳәм Ибадатханада: «Даўыттың Урпағына ҳосанна!» – деп бақырысқан балаларды көрип, ашыўланып қалды да,[+] 16Оған:

– Олардың не деп атырғанын еситип турсаң ба? – деди.

Ийса оларға:

– Аўа! Сизлер: «Нәрестелер ҳәм емизиўли балалардың аўзынан, Өзиңе мақтаўлар айтқыздың»[*], – деп Мухаддес Жазыўда айтылғанды ҳеш оқымағансызлар ма? – деди[+].

17Соннан соң, Ийса оларды қалдырып, қаладан шығып кетти ҳәм Бетанияға барып, сол жерде түнеди[+].


Қуўрап қалған әнжир ағашы


(Мрк 11:12-14, 20-24)

18[•]Ерте азанда Ийса қалаға қайтып киятырғанда, аш болды[+]. 19Жол бойында бир әнжир ағашын көрип, оның қасына барды. Бирақ оннан жапырақларынан басқа ҳеш нәрсе таппағаннан соң, ағашқа:

– Буннан былай, сенде мәңгиге ҳеш жемис өспесин, – деди.

Әнжир ағашы сол ўақытта-ақ қуўрап қалды[+]. 20Шәкиртлери буны көргенде таң қалысып:

– Бул әнжир ағашы қалайынша дәрриў қуўрап қалды? – деп сорады.

21Ийса оларға жуўап берип:

– Сизлерге шынын айтып турман: егер гүмансыз исенсеңлер, тек әнжир ағашына ислегенимдей ғана емес, ҳәтте мына таўға: «Орныңнан көтерилип, теңизге қула!» – десеңиз, айтқаныңыз болады[+]. 22Егер исеним менен дуўа етсеңлер, не сорасаңлар да, ҳәммесин аласызлар, – деди[+].


Ийсаның бийлиги ҳаққында сораў


(Мрк 11:27-33; Лук 20:1-8)

23[•]Ийса Ибадатханаға кирип, тәлим берип отырғанда, Оған бас руўханийлер менен халық ақсақаллары келип:

– Бул ислерди қандай бийлик пенен ислеп жүрсең ҳәм бундай бийликти Саған ким берди? – деп сорады[+].

24Ийса жуўап қайтарып:

– Мен де сизлерге бир сораў берейин. Егер оның жуўабын берсеңлер, Мен де сизлерге бул ислерди қандай бийлик пенен ислейтуғынымды айтаман. 25Яқыя адамларды шомылдырыў ушын қаяқтан бийлик алды? Аспаннан ба ямаса адамлардан ба? – деди.

Олар өз ара ойласып: «Егер „аспаннан“ десек, Ол бизлерге: „Сонда неге оған исенбедиңлер“, – дейди[+]. 26Ал егер „адамлардан“ десек халықтан қорқамыз: ҳәммеси де Яқыяны пайғамбар деп есаплайды!» – дести[+].

27Сонлықтан олар Ийсаға:

– Билмеймиз, – деп жуўап берди.

Ол:

– Ондай болса, Мен де сизлерге бул ислерди қандай бийлик пенен ислейтуғынымды айтпайман, – деди.


Еки ул туўралы тымсал

28– Сизлер қалай ойлайсызлар: бир адамның еки улы болыпты. Ол бириншисине барып: «Балам, сен бүгин жүзим бағына барып, жумыс исле», – депти. 29Ол: «Бармайман», – деп жуўап берипти. Бирақ соңынан өкинип, барыпты. 30Соң әкеси екинши улына барып, оған да солай депти. Ол: «Яқшы, аға, бараман», – деп жуўап берипти, бирақ бармапты.

31Усы екеўиниң қайсысы әкесиниң тилегин орынлаған болады? – деп сорады Ийса.

– Бириншиси, – деп жуўап қайтарды олар.

Ийса оларға былай деди:

– Сизлерге шынын айтып турман: салықшылар ҳәм бузық ҳаяллар Қудайдың Патшалығына[†] сизлерден бурын киреди. 32Өйткени Яқыя сизлерге ҳақ жолды көрсетиў ушын келген еди, бирақ сизлер оған исенбедиңлер. Ал салықшылар менен бузық ҳаяллар оған исенди, бирақ сизлер буны көргеннен кейин де тәўбе етпедиңлер ҳәм исенбедиңлер[+].


Жаўыз дийханлар ҳаққында тымсал


(Мрк 12:1-12; Лук 20:9-19)

33[•]– Енди басқа бир тымсалды тыңлаңлар: бир үй ийеси болыпты. Ол жүзим бағын отырғызып, оны дийўал менен қоршапты, шарап искенжесин қазып, гүзет минарасын орнатыпты. Соңынан бағын дийханларға ижараға берип, өзи узақ жерге кетип қалыпты[+]. 34Зүрәәт жыйнайтуғын мәўсим жақынлағанда, ол өзине тийисли үлесин алыў ушын, дийханларға хызметшилерин жиберипти. 35Дийханлар оның хызметшилерин услап алып, олардың биреўин сабап, екиншисин өлтирип, ал және биреўин тас боран қылыпты[+]. 36Соңынан бағдың ийеси бурынғыдан да көп басқа хызметшилерин жибергенде, оларға да солай ислепти. 37Ең ақырында ол: «Улымды ҳүрмет етер» деп, оларға өз улын жиберипти[+]. 38Бирақ дийханлар оның улын көрип, бир-бирине: «Бул – мийрасхор-ғо. Жүриңлер, оны өлтирип, мийрас мүлкине ийе[†] болайық», – десипти[+]. 39Олар оны услап алып, жүзим бағынан сыртқа шығарып өлтирипти[+].

40Енди жүзим бағының ийеси келгенде, сол дийханларға не қылады?

41Олар Ийсаға:

– Ол бул жаўызларды реҳимсизлик пенен өлтиреди де, жүзим бағын ўақтында жемисин берип туратуғын басқа дийханларға ижараға береди, – деди[+].

42Ийса оларға былай деди:

– Сизлер Мухаддес Жазыўларда мына сөзлерди оқымағансызлар ма?

«Қурылысшылардың керексиз деп таслаған тасы,
Үйдиң мүйешиниң тийкарғы тасы болды.
Жаратқан Ийе қылған бул ис,
Көзимизге әжайып көринди!»[*][+]

43Сонлықтан Мениң сизлерге айтатуғыным: Қудай[†] Өз Патшалығын сизлерден тартып алады да, оны жемисин берип туратуғын халыққа береди. 44Сол тасқа түскен адамның шыл-пәршеси шығады. Тас кимниң үстине түссе, соны женшип таслайды[+].

45Бас руўханийлер менен парисейлер[†] Ийсаның айтқан тымсалларын еситкеннен соң, Оның өзлери ҳаққында айтқанын түсинип, 46Оны қолға алыўға тырысты. Бирақ халықтан қорқты, себеби халық Оны пайғамбар деп санайтуғын еди[+].

### 22


Үйлениў тойы туўралы тымсал


(Лук 14:15-24)

1[•]Ийса оларға тымсаллар менен сөзин даўам етип, былай деди:[+]

2– Аспан Патшалығы[†] бир патшаның өз баласының үйлениў тойын бергенине уқсайды[+]. 3Тойға мирәт етилгенлерди шақырып келиў ушын, патша хызметшилерин жиберипти. Бирақ олардың келгиси келмепти. 4Сонда ол және басқа хызметшилерин жиберип: «Мирәт етилгенлерге айтыңлар: мине, мен зыяпатымды таярлап қойдым, өгизлерим де, семиртилген малларым да сойылды, ҳәммеси де тайын. Тойға келсин!» – деп айтып қалыпты. 5Бирақ, мирәт етилгенлер оның сөзине кеўил аўдармапты: кимиси егислик жерине, кимиси саўда-сатығына кетипти. 6Ал гейбиреўлери патшаның хызметшилерин услап алып, хорлап өлтирипти[+]. 7Буны еситкен патша қәҳәрленип, өзиниң әскерлерин жиберипти. Сол жынаятшыларды өлтиртип, олардың қалаларын өртетип жиберипти[+]. 8Сонда ол өзиниң хызметшилерине: «Тойдың асы таяр, бирақ мирәт етилгенлер ылайықсыз болды[+]. 9Сонлықтан енди сизлер жол дәрбентлерине барып, ушыратқанларыңыздың бәрин тойға шақырып келиңлер», – депти. 10Сонда хызметшилери жолларға шығып, ушыратқанларының бәрин де: жақсысы болсын, жаманы болсын, шақырып жыйнап келипти. Тойхана қонақларға толы болыпты. 11Патша қонақларды көриўге киргенде, той кийимин киймеген биреўге көзи түсип, 12оған: «Ҳәй, достым, сен бул жерге той кийимисиз қалай киргенсең?» – депти. Бирақ ол үндемепти. 13Сонда патша хызметшилерине буйырып, былай депти: «Мынаның аяқ-қолын байлап, сыртқа, қараңғылыққа таслаңлар! Ол сол жерде жылап, пушайман жейди»[+].

14Өйткени мирәт етилгенлер көп, ал таңлап алынғанлар аз.


Салық төлеў туўралы


(Мрк 12:13-17; Лук 20:20-26)

15[•]Сонда парисейлер[†] сыртқа шығып кетип, Ийсаны қалай сөзинен тутыў туўралы ойласа баслады[+]. 16Оған Ҳиродтың тәрепдарлары менен бирге өзлериниң шәкиртлерин жиберип, былай деп айтқызды:

– Устаз! Бизлер Сениң дурыс адам екениңди ҳәм жағымпазлық етпейтуғыныңды билемиз. Өйткени Сен адамлардың бет-жүзине қарамайсаң[+]. 17Солай етип, бизлерге айтшы, Сен мынаған қалай қарайсаң: Рим императорына салық төлеў дурыс па ямаса надурыс па[+]?

18Бирақ Ийса олардың ҳарам нийетин билип, оларға:

– Ҳәй, еки жүзлилер! Сизлер Мени неге сынап атырсызлар[+]? 19Маған салық теңгесин көрсетиңлер, – деди.

Олар Оған бир динар әкелип берди. 20Ол:

– Бунда кимниң сүўрети бар ҳәм кимниң аты жазылған? – деп сорады.

21Олар:

– Рим императорының, – деп жуўап берди.

Сонда Ийса:

– Олай болса, императордың ҳақын императорға, Қудайдың ҳақын Қудайға бериңлер, – деди[+].

22Олар буны еситип, таң қалысты ҳәм Оның жанынан кетип қалды.


Қайта тирилиў туўралы сораў


(Мрк 12:18-27; Лук 20:27-40)

23[•]Қайта тирилиў жоқ, деўши саддукейлер[†] сол күни Ийсаға келип, былай деп сораў қойды:[+]

24– Устаз! Муўса: «Биреў баласы болмай өлсе, изинде қалған жесирине иниси үйленип, ағасының урпағын даўам еттирсин»,[*] – деген-ғо[+]. 25Бизде ағайинли жети жигит бар еди. Олардың бириншиси үйленип, қайтыс болды, баласы болмағанлықтан, ҳаялы инисине қалды. 26Екиншисине де, үшиншисине де, ҳәтте, жетиншисине де солай болды. 27Бәринен кейин ҳаялдың өзи де қайтыс болды. 28Ал енди қайта тирилгенде ҳаял жетеўиниң қайсысының ҳаялы болады? Ол олардың ҳәммесине де ҳаял болған еди-ғо.

29Ийса оларға жуўап қайтарып былай деди:

– Сизлер Мухаддес[†] Жазыўларды да, Қудайдың қүдиретин де билмегенликтен алжасып турсызлар. 30Өйткени адамлар қайта тирилиўде үйленбейди де, турмысқа да шықпайды, ал аспандағы периштелер[†] сыяқлы болады. 31Өлгенлердиң қайта тирилиўи туўралы Қудайдың сизлерге айтқанларын оқымағансызлар ма? 32Қудай[†]: «Мен Ибрайымның Қудайыман, Ысақтың Қудайыман, Яқыптың[†] Қудайыман»[*], – деген. Қудай өлилердиң емес, ал тирилердиң Қудайы[+].

33Буны еситкен халық Оның тәлиматына таң қалды.


Ең баслы буйрық


(Мрк 12:28-34; Лук 10:25-28)

34[•]Ийсаның саддукейлерди сөйлетпей таслағанын еситкен парисейлер бир жерге жыйналды. 35Олардың арасынан бир нызам муғаллими Ийсаны сынамақшы болып, 36Оннан:

– Устаз! Мухаддес Нызамдағы ең баслы буйрық қайсы? – деп сорады.

37Ийса оған:

– «Қудайың Жаратқан Ийени[†] шын жүректен, жан-тәниң ҳәм пүткил ақыл-ойың менен сүй»[*][+]. 38Бул – биринши ҳәм ең баслы буйрық. 39Екиншиси де сол сыяқлы: «Өзиңди сүйгениң сыяқлы, жаныңдағы адамды да сүй»[*][+]. 40Пүткил Мухаддес Нызам да, пайғамбарлардың[†] Жазыўлары да усы еки буйрыққа тийкарланған, – деди[+].


Масийх кимниң Урпағы?


(Мрк 12:35-37; Лук 20:41-44)

41[•]Парисейлер жыйналып болғаннан соң, Ийса олардан:

42– Масийх[†] ҳаққында не ойлайсызлар? Ол кимниң урпағы? – деп сорады.

– Ол Даўыттың Урпағы, – деди олар[+].

43Ийса олардан:

– Олай болса, Даўыт Мухаддес Руўхтан[†] илҳамланып, Масийхты қалайынша «Ийем[†]» деп атаған? Ол былай деген-ғо:

44«Жаратқан Ийе Ийеме айтты:
„Душпанларыңды аяғыңның астына бастырмағанымша,
Мениң оң жағымда отыр“»[*][+].

45Солай етип, Даўыт Оны «Ийем» деп атаған болса, Ол қалайынша оның урпағы болады? – деп сорады.

46Оған ҳеш ким де жуўап бере алмады ҳәм сол күннен баслап, Оған сораў бериўге ҳеш кимниң батылы бармады[+].

### 23


Ийсаның диний муғаллимлер менен парисейлерди айыплаўы


(Мрк 12:38-40; Лук 11:39-51; 13:34-35; 20:45-47)

1[•]Сонда Ийса халыққа ҳәм Өзиниң шәкиртлерине былай деди:

2– Муўсаның орынлығына диний муғаллимлер[†] менен парисейлер[†] отырды. 3Сонлықтан олардың сизлерге айтқанларының ҳәммесин де орынлаңлар. Бирақ, олардың ислегенин ислемеңлер. Себеби олар айтады, бирақ айтқанларын өзлери ислемейди[+]. 4Олар көтерип жүриўге қыйын аўыр жүклерди байлап, адамлардың ийнине салып, көтертеди. Ал өзлери оларды бармағы менен де қозғағысы келмейди. 5Олар барлық ислерин адамлардың көзине түсиў ушын ғана ислейди. Ишине Қудайдың сөзи жазып салынған қутыларының көлемин үлкейтип, маңлайларына байлап, кийимлериниң шашақларын узын етип қояды[+]. 6Олар зыяпатларда төрде, мәжилисханаларда[†] сыйлы орында отырғанды жақсы көреди[+]. 7Базар майданларында өзлерине сыйлап сәлем бергенди ҳәм өзлерин «устаз» деп атаўын унатады. 8Ал сизлер өзлериңизди «устаз» деп ататпаңлар, өйткени сизлердиң жалғыз-ақ Устазыңыз бар. Сизлердиң бәриңиз бир-бириңизге туўысқансыз[+]. 9Жер жүзинде ҳеш кимди де «әке[†]» деп атамаңлар, өйткени сизлердиң жалғыз-ақ Әкеңиз бар, Ол аспанда[+]. 10Өзлериңизди «жолбасшы» деп те ататпаңлар, себеби сизлердиң жалғыз-ақ жолбасшыңыз бар, Ол – Масийх.[†] 11Араңыздағы ең уллыңыз сизлердиң хызметшиңиз болсын[+]. 12Өйткени ким де ким өзин жоқары тутса, ол пәслетиледи, ким де ким өзин пәс тутса, ол мәртебели қылынады[+].

13Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Себеби сизлер адамларға Аспан Патшалығының[†] есигин жабасызлар. Өзлериңиз де кирмейсизлер, киргиси келгенлерди де киргизбейсизлер. [[+] 14[*]]

15Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Сизлер өз диниңизге бир адамды болса да киргизиў ушын теңизди де, қурғақлықты да айланып шығасызлар. Ал киргизгеннен соң, оны өзлериңизден де еки есе жаман дозақы қыласызлар.

16Ҳәсирет шегесизлер, соқыр жетелеўшилер! Сизлер былай дейсизлер: «Ким де ким Ибадатхана[†] менен ант етсе, ол антын орынлаўға миннетли емес, ал ким де ким Ибадатханадағы алтын менен ант етсе, ол антын орынлаўға миннетли»[+]. 17Ҳәй, ақылсыз соқырлар! Қайсысы уллырақ: алтын ба ямаса алтынды мухаддес[†] қылатуғын Ибадатхана ма[+]? 18Және де: «Ким де ким қурбанлық[†] орын менен ант етсе, ол антын орынлаўға миннетли емес, ал ким де ким оның үстиндеги қурбанлық пенен ант етсе, ол антын орынлаўға миннетли», – дейсизлер. 19Ҳәй, соқырлар! Қайсысы уллырақ: қурбанлық па ямаса қурбанлықты мухаддес қылатуғын қурбанлық орын ба[+]? 20Солай етип, қурбанлық орын менен ант етиўши адам орын менен де, орынның үстиндегилердиң ҳәммеси менен де ант еткен болады. 21Ибадатхана менен ант етиўши адам Ибадатхана менен де, онда жасайтуғын Қудай[†] менен де ант еткен болады[+]. 22Аспан менен ант етиўши адам Қудайдың тахты менен де, оның үстинде отырған Қудай менен де ант еткен болады[+].

23Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Сизлер жалбыз, анис, зире сыяқлы өсимликлердиң оннан бирин бересизлер, бирақ Мухаддес Нызамдағы ең баслыларына: әдилликке, мийрим[†]-шәпәәтке ҳәм садықлыққа кеўил бөлмейсизлер. Буны да ислеп, оны да қалдырмаўыңыз керек еди[+]. 24Ҳәй, ширкейди сүзип таслап, түйени жутатуғын соқыр жетелеўшилер!

25Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Сизлер табақ-кесениң сыртын тазалайсызлар, бирақ олардың иши нәпсиқаўлық ҳәм жүўенсизликке толған. 26Ҳәй, соқыр парисей! Сен дәслеп табақ-кесениң ишин тазала, сонда олардың сырты да таза болады.

27Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Сизлер ҳәкленген қәбирлерге уқсайсызлар: олар сыртынан сулыў болып көринсе де, иши өликлердиң сүйеклери менен патаслыққа толған[+]. 28Сол сыяқлы сизлер де сыртыңыздан адамларға өзлериңизди ҳақ адам етип көрсетесизлер, бирақ ишлериңиз еки жүзлилик пенен нызамсызлыққа толы.


Жазаларыңызды тартасызлар!

29– Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Сизлер пайғамбарларға[†] мазарлар орнатасызлар. Ҳақ адамлардың естеликлерин безеп: 30«Егер де ата-бабаларымыздың заманында өмир сүргенимизде, пайғамбарлардың қанын төгиўде оларға шерик болмас едик», – дейсизлер[+]. 31Солай етип, өзлериңиздиң пайғамбарларды өлтиргенлердиң урпағы екенлигиңизди дәлиллейсизлер. 32Ата-бабаларыңыздың ислеген гүналарының мөлшерин толықтыра бериңлер! 33Жыланлар, уўлы жыланлардың туқымлары! Сизлер қалай етип дозақ жазасынан қашып қутылмақшысызлар[+]? 34Сол себепли Мен сизлерге пайғамбарларды, даналарды, диний муғаллимлерди жиберемен. Сизлер олардың гейбиреўлерин өлтиресизлер, гейбиреўлерин атанақ ағашқа[†] шегелейсизлер, басқаларын мәжилисханаларыңызда қамшылап, қаладан-қалаға қуўдалайсызлар[+]. 35Солай етип, ҳақ Абылдың[*] қанынан баслап, Ибадатханадағы Мухаддесхана менен қурбанлық орынның арасында сизлер өлтирген Барақияның улы Зехарияның[*] қанына дейин, жер бетинде төгилген ҳақ адамлардың қанларының бәри де сизлердиң мойынларыңызға жүкленеди[+]. 36Сизлерге шынын айтып турман: булардың ҳәммеси ушын усы әўлад жазаға тартылады.


Ийсаның Ерусалим туўралы қайғырыўы

37[•]– Оҳ, Ерусалим,[†] Ерусалим! Пайғамбарларды өлтириўши, Қудайдың саған жибергенлерин тас боран қылыўшы қала! Өз шөжелерин қанатының астына алған мәкийен сыяқлы, Мен де сениң балаларыңды неше рет жыйнамақшы болдым, бирақ сизлер қәлемедиңлер[+]. 38Мине, үйиңизди Қудай таслап кетип, ол қаңырап қалады. 39Сизлерге айтатуғыным: «Жаратқан Ийениң[†] аты менен келетуғын жарылқансын!»[*] – деп айтқанларыңызға дейин Мени қайтып көрмейсизлер[+].

### 24


Ийсаның Ибадатхананың қыйралыўын болжаўы


(Мрк 13:1-13; Лук 21:5-19)

1[•]Ийса Ибадатханадан[†] шығып баратырғанда, шәкиртлери Оған Ибадатхананың имаратларын нусқап көрсетиў ушын қасына келди. 2Сонда Ийса оларға:

– Мыналардың бәрин көрип турсызлар ма? Сизлерге шынын айтып турман: бул жерде тас үстинде тас қалмайды, ҳәммеси қыйратылады, – деди[+].

3Соннан соң, Ол Зәйтүн[†] таўында отырғанда шәкиртлери аўлақта Оның қасына келип:

– Устаз, буның қашан болатуғынын бизлерге айтып бер. Сениң келиўиңди ҳәм усы заманның ақырын қандай белги билдиреди? – деп сораў қойды.

4Ийса оларға былай деп жуўап берди:

– Биреўлердиң сизлерди алдаўынан сақ болыңлар![+] 5Себеби көплер Мениң атым менен келип: «Мен – Масийхпан»[†] деп, көп адамларды алдайды[+]. 6Сизлер урыслардың шаўқымын ҳәм урыслар туўралы хабарларды еситесизлер, бирақ қәўетерленбеңлер. Булардың болыўы шәрт, бирақ бул еле ақыры емес[+]. 7Өйткени миллет миллетке қарсы, патшалық патшалыққа қарсы көтериледи, көп жерлерде ашаршылықлар ҳәм жер силкиниўлер болады[+]. 8Ал булардың ҳәммеси толғақ азабының басланыўына уқсайды.

9Сонда сизлерди қыйнаўға услап береди ҳәм өлтиреди. Мениң атым ушын барлық халықлар сизлерди жек көреди[+]. 10Сонда көп адамлар исенимнен қайтады, бир-бирине сатқынлық ислеп, бир-бирин жек көреди[+]. 11Көплеген жалған пайғамбарлар[†] пайда болып, көп адамларды алдайды[+]. 12Нызамсызлық көбейгенликтен, көп адамлардың сүйиспеншилиги суўыйды. 13Бирақ, ақырына дейин шыдаған қутқарылады[+]. 14Аспан Патшалығы[†] туўралы Хош Хабар[†] пүткил жер жүзине жәрияланып, барлық халықларға гүўалық болады. Соннан кейин, усы заманның ақыры келеди[+].


Ең уллы апат


(Мрк 13:14-23; Лук 21:20-24)

15[•]– Ал Даниел пайғамбар алдын ала айтқан ўайран қылатуғын жеркенишли бир заттың мухаддес[†] орында турғанын көргениңизде[*], – пайғамбардың жазыўын оқыған адам бул заттың мәнисин түсинсин, –[+] 16Яҳудиядағылар[†] таўларға қашсын. 17Ким де ким тамның төбесинде болса, үйинен бир нәрсе алыў ушын төменге түспесин[+]. 18Ким де ким атызда болса, шапанын алыў ушын изине қайтпасын. 19Сол күнлери жүкли ҳәм емизиўли ҳаялларға қандай қыйын болады![+] 20Қашатуғын ўақытларыңыз қыс мәўсимине ямаса Шаббат күнине[†][*] туўры келмесин деп, дуўа етиңлер. 21Себеби сонда дүнья жаратылғаннан бери усы күнге дейин болмаған ҳәм қайтып болмайтуғын уллы апат болады[+]. 22Егер сол күнлер қысқартылмағанда, ҳеш ким де қутқарылмаған болар еди, бирақ таңлап алынғанлар ушын, сол күнлерди қысқартады[+].

23Сонда егер сизлерге биреў: «Қараңлар, Масийх бул жерде!» ямаса: «Ол ана жерде» десе исенбеңлер[+]. 24Өйткени жалған масийхлар ҳәм жалған пайғамбарлар пайда болып, егер мүмкин болса, таңлап алынғанларды да алдаў ушын, уллы кәраматлы белгилер ҳәм таң қаларлық ислерди көрсетеди[+]. 25Дыққат етиңлер! Мен сизлерге алдын ала айтып атырман[+].

26Солай етип, егер сизлерге: «Мине, Ол шөлистанда!» десе, шықпаңлар ямаса: «Ол жасырын бөлмелерде» десе, исенбеңлер. 27Себеби Адам Улының[†] келиўи шығыста пайда болып, аспан бойлап батысқа зуўлап өткен жылдырымдай болады[+].

28Өлик қай жерде болса, қузғынлар сол жерге жыйналады[+].


Адам Улының қайта келиўи


(Мрк 13:24-27; Лук 21:25-28)

29[•]– Сол күнлердиң апатынан соң,

«Бирден қуяш қараңғыланады,
Ай өз жақтысын түсирмейди,
Жулдызлар аспаннан түсип,
Аспан күшлери силкинеди»[*][+].

30Сонда аспанда Адам Улының кәраматлы белгиси көрингенде, жер жүзиндеги барлық халықлар жылай баслайды. Олар Адам Улының уллы қүдирет ҳәм салтанат пенен аспандағы бултлардың үстинде киятырғанын көреди.[*][+] 31Кәрнайдың[†] күшли даўысы менен Ол Өзиниң периштелерин[†] жибереди ҳәм олар дүньяның төрт тәрепинен, аспанның бир шетинен баслап екинши шетине дейин, Оның таңлап алғанларын жыйнап келеди[+].


Әнжир ағашын мысалға алыңлар!


(Мрк 13:28-31; Лук 21:29-33)

32[•]– Әнжир ағашын мысалға алыңлар: оның шақалары жумсарып, жапырақ шығара баслағанда, жаздың жақын екенин билесизлер. 33Сол сыяқлы, сизлер усылардың ҳәммесин көргениңизде Адам Улының жақынлап, есик алдында турғанын билиңлер! 34Сизлерге шынын айтып турман: бул әўлад жоқ болып кетпесинен бурын булардың ҳәммеси болады[+]. 35Аспан менен жер жойылады, бирақ Мениң сөзлерим ҳеш қашан жойылмайды[+].


Сол күнди ямаса саатты ҳеш ким де билмейди


(Мрк 13:32-37; Лук 17:26-30, 34-36)

36[•]– Бирақ, сол күнди ҳәм сол саатты ҳеш ким де билмейди: аспандағы периштелер де, Улдың Өзи де[*], тек ғана Әкем биледи[+]. 37Нухтың заманында қалай болған болса, Адам Улы келгенде де солай болады[+]. 38Өйткени топан суўынан бурын, Нух кемеге[*] минген күнге дейин, адамлар ишип-жеди, үйленди, турмысқа шықты. 39Топан суўы басып, бәрин қырып жойғанға дейин, олар аңғармады. Адам Улы келгенде де солай болады[+]. 40Сол ўақытта еки адам атызда болса, биреўи алынып, екиншиси қалдырылады[+]. 41Еки ҳаял дигирман тартып отырса, биреўи алынып, екиншиси қалдырылады.

42Солай етип, сергек болыңлар! Себеби Ийеңиздиң қашан келетуғынын билмейсизлер[+]. 43Мынаны билип қойыңлар: егер үй ийеси урының түнниң қайсы ўақтында келетуғынын билсе уйықламай, үйине урының бузып кириўине мүмкиншилик бермеген болар еди[+]. 44Сонлықтан сизлер де таяр болып турыўыңыз шәрт! Өйткени Адам Улы сизлер ойламағанда келеди[+].

45[•]Ийеси үй-ишимдегилерди басқарсын ҳәм оларға ўақтында аўқатын берсин деп тайынлаған исенимли ҳәм ақыллы хызметши ким? 46Ийеси келгенде оның солай ислеп атырғанын көрсе, сол хызметши бахытлы![+] 47Сизлерге шынын айтып турман: ийеси оны өзиниң пүткил мал-мүлкин басқарыўшы етип тайынлайды. 48Ал егер сол хызметши жаман болып, ишинен: «Ийем[†] тез келе қоймас», – деп ойлап,[+] 49хызметши жолдасларын сабап, мәскүнемлер менен бирге ишип-жесе, 50сонда сол хызметшиниң ийеси күтпеген күни ҳәм ойламаған ўақытта келип, 51оны аяўсыз жазалап, еки жүзлилердиң аўҳалына салады. Сол жерде ол жылап, пушайман жейди[+].

### 25


Он қыз туўралы тымсал

1– Сол күни Аспан Патшалығы[†] шыраларын алып, күйеўди қарсы алыўға шыққан он қызға уқсайды[+]. 2Олардың бесеўи ақылсыз, ал бесеўи ақыллы болыпты. 3Ақылсыз қызлар шыраларын алыпты да, бирақ аўысық май[†] алмай шығыпты. 4Ал ақыллы қызлар шыралары менен қоса май қуйылған ыдысларын да алып шығыпты. 5Күйеў кешиккеннен соң олардың ҳәммеси қалғып, уйықлап қалыпты[+]. 6Бирақ түн ортасы болғанда: «Күйеў киятыр, оны қарсы алыўға шығыңлар», – деп бақырған даўыс еситилипти. 7Сонда қызлардың ҳәммеси турып, өзлериниң шыраларын таярлапты. 8Ақылсыз қызлар ақыллыларға: «Бизлерге майларыңыздан аз-маз бериңлер, шыраларымыз сөнип атыр», – депти. 9Ал ақыллы қызлар: «Бизлерге де, сизлерге де жетпей қалыўы мүмкин, жақсысы, сатыўшыларға барып сатып алыңлар», – деп жуўап берипти. 10Олар май сатып алыўға кеткен ўақытта күйеў келипти. Таяр турған қызлар оның менен бирге тойханаға киргеннен соң, қапы бекитилипти[+]. 11Соңынан қалған қызлар да келип: «Ийем[†]! Ийем! Бизлерге қапыны аш!» – деп жалыныпты[+]. 12Бирақ ол: «Сизлерге шынын айтып турман: мен сизлерди танымайман!» – деп жуўап қайтарыпты[+].

13Солай етип, сергек болыңлар, себеби Адам Улының[†] келетуғын күнин ҳәм ўақтын билмейсизлер[+].


Аманат етилген талант туўралы тымсал


(Лук 19:11-27)

14[•]– Аспан Патшалығы бир адамның сапарға кетпесинен бурын хызметшилерин шақырып алып, оларға өзиниң мал-мүлкин аманат еткенине уқсайды. 15Олардың уқыбына қарай, биреўине бес, екиншисине еки, үшиншисине бир талант берип, жолға атланыпты. 16Бес талант алғаны дәрриў барып, ақшаны саўдаға айландырып, және бесеўин арттырыпты. 17Еки талант алғаны да солай ислеп, және екеўин арттырыпты. 18Бир талант алғаны барып, хожайынының ақшасын жерге көмип жасырыпты.

19Арадан көп ўақыт өткеннен соң хызметшилердиң хожайыны қайтып келип, олардан есап талап етипти[+]. 20Сонда бес талант алғаны және бесеўин әкелип: «Хожайын, маған бес талант берген едиңиз, минекей, мен және бесеўин арттырдым», – депти. 21Хожайыны оған: «Бәрекелла, жақсы ҳәм исенимли хызметшим! Кишкене исте исенимли болдың, мен саған үлкен ис тапсырмақшыман. Жүр, мениң қуўанышыма шерик бол!» – депти[+]. 22Еки талант алғаны да келип: «Хожайын, сиз маған еки талант берген едиңиз, минекей, мен және екеўин арттырдым», – депти. 23Хожайыны оған: «Бәрекелла, жақсы ҳәм исенимли хызметшим! Кишкене исте исенимли болдың, мен саған үлкен ис тапсырмақшыман. Жүр, мениң қуўанышыма шерик бол!» – депти.

24Соңынан бир талант алғаны да келип: «Хожайын, сизиң қатал адам екениңизди билемен. Сиз өзиңиз екпеген жериңизден орып, шашпаған жериңизден жыйнайсыз. 25Сонлықтан мен сизден қорқып, талантыңызды жерге көмип жасырған едим. Минекей, ақшаңыз, алың», – депти. 26Ал хожайыны оған жуўап қайтарып былай депти: «Ҳәй, жаман ҳәм жалқаў хызметшим! Мениң өзим екпеген жерден орып, шашпаған жерден жыйнайтуғынымды биледи екенсең,[+] 27мениң ақшамды айланысқа жиберетуғын адамға бериўиң тийис еди, қайтып келгенимде өзимдикин пайдасы менен алар едим. 28Енди оннан талантты алыңлар да, оны он таланты барға бериңлер! 29Өйткени кимде бар болса, оған және де мол етип бериледи, ал кимде жоқ болса, оның бары да тартып алынады[+]. 30Ал мына жарамсыз хызметшини сыртқа, қараңғылыққа шығарып таслаңлар. Сол жерде ол жылап, пушайман жейди[*]»[+].


Ақырзамандағы ҳүким

31– Адам Улы Өз салтанаты ишинде барлық периштелери[†] менен бирге келгенде, Өзиниң салтанатлы тахтына отырады[+]. 32Сонда барлық халықлар Оның алдына жыйналады ҳәм Ол шопанның қойларды ешкилерден айырғаны сыяқлы, оларды айырып бөледи[+]. 33Қойларды оң жағына, ешкилерди сол жағына қояды. 34Сонда Патша оң жағындағыларға: «Келиңлер, Әкемнен жарылқанғанлар, дүнья жаратылғаннан бери сизлер ушын таярлап қойылған патшалықты мийрас етип алыңлар[+]. 35Себеби Мен аш болғанымда, сизлер Маған аўқат бердиңлер, шөллегенимде, суў бердиңлер, жат жерде жүргенимде, Мени қабыл алдыңлар[+]. 36Жалаңаш болғанымда, кийим бердиңлер, наўқас болғанымда, ғамхорлық қылдыңлар, қамақта болғанымда, Маған келдиңлер», – дейди[+]. 37Сонда ҳақ адамлар Оған: «Ийем! Бизлер қашан аш болғаныңды көрип, Саған аўқат бердик, қашан шөллегениңди көрип, суў бердик? 38Қашан жат жерде жүргениңди көрип, Сени қабыл еттик, қашан жалаңаш болғаныңда, кийим бердик? 39Қашан наўқас ямаса қамақта болғаныңды көрип, Саған бардық?» – дейди. 40Патша оларға жуўап берип: «Сизлерге шынын айтып турман: сизлердиң усы ислерди Мениң мына ең қарапайым туўысқанларымның биреўине ислегениңиз – Маған ислегениңиз болады», – дейди[+]. 41Соннан кейин, Ол сол жағындағыларға: «Ҳәй, ғарғыс алғанлар! Мениң қасымнан арман, шайтан[†] ҳәм оның периштелери ушын таярлап қойылған мәңгилик отқа кетиңлер![+] 42Өйткени Мен аш болғанымда, сизлер Маған аўқат бермедиңлер, шөллегенимде, суў бермедиңлер. 43Жат жерде жүргенимде, Мени қабыл алмадыңлар, жалаңаш болғанымда, кийим бермедиңлер, наўқас болғанымда, қамақта болғанымда, Маған келмедиңлер», – дейди. 44Сонда олар жуўап берип: «Ийем! Бизлер Сениң қашан я аш болғаныңды, я шөллегениңди, я жат жерде жүргениңди, я жалаңаш, я наўқас, я қамақта болғаныңды көрип, Саған хызмет етпедик?» – дейди. 45Сонда Патша жуўап қайтарып: «Сизлерге шынын айтып турман: сизлердиң усы ислерди мына ең қарапайым биреўине ислемегениңиз – Маған ислемегениңиз болады», – дейди[+].

46Солай етип, олар мәңгилик азапқа жибериледи, ал ҳақ адамлар мәңгилик өмирге[†] ериседи[+].

### 26


Ийсаны өлтириў ушын тил бириктириў


(Мрк 14:1-2; Лук 22:1-2; Юхн 11:45-53)

1[•]Ийса усы сөзлердиң ҳәммесин айтып болғаннан кейин, Өз шәкиртлерине:

2– Енди еки күннен соң, Қутқарылыў[†] байрамы[*] болатуғынын билесизлер. Сонда Адам Улы[†] атанақ ағашқа[†] шегелениўге услап бериледи, – деди[+].

3Сол ўақытта бас руўханийлер[†] ҳәм халық ақсақаллары Каяфа деген бас руўханийдиң ҳәўлисине жыйналды. 4Олар Ийсаны ҳийле менен қолға түсирип өлтириў ҳаққында мәсләҳәтлести. 5Бирақ олар: «Халық арасында қозғалаң болмаўы ушын, бул исти байрам күнлери ислемейик», – дести.


Ийса Бетанияда


(Мрк 14:3-9; Юхн 12:1-8)

6[•]Ийса Бетанияда, бурын тери кеселлиги менен аўырған Шимонның үйинде,[+] 7дастурхан басында отырғанда, қолында қымбатбаҳа әтир майға толы мәрмер ыдыс бар бир ҳаял Оның қасына келип, әтир майды Оның басына қуйды. 8Буны көрген шәкиртлери ашыўланып:

– Бундай ысырапкершиликтиң не кереги бар? 9Бул әтир майды қымбатқа сатып, ақшасын жарлыларға үлестирип бериўге болатуғын еди, – дести.

10Бирақ Ийса буны еситип, оларға:

– Бул ҳаялды неге уялтып атырсызлар? Ол Маған жақсылық иследи. 11Жарлылар сизлер менен бәрқулла бирге, ал Мен сизлер менен бәрқулла бирге болмайман[+]. 12Ол бул әтир майды денеме қуйып, Мени жерлеўге таярлады[+]. 13Сизлерге шынын айтып турман: Хош Хабар[†] дүньяның қай жеринде жәрияланса да, бул ҳаял еске алынып, оның ислеген иси айтылатуғын болады, – деди[+].


Яҳуданың сатқынлығы


(Мрк 14:10-11; Лук 22:3-6)

14[•]Соңынан Ийсаның он еки шәкиртиниң бири Яҳуда[†] Исқариот деп аталған адам бас руўханийлерге барып:[+]

15– Ийсаны сизлерге услап берсем, маған не бересизлер? – деп сорады.

Олар оған отыз гүмис теңге усынды[+]. 16Яҳуда да сол ўақыттан баслап Ийсаны услап бериўге қолайлы пайыт изледи.


Ийсаның Өз шәкиртлери менен Қутқарылыў байрамының асын жеўи


(Мрк 14:12-21; Лук 22:7-13; Юхн 13:21-30)

17[•]Ашытқысыз нан байрамының[†][*] биринши күнинде Ийсаның шәкиртлери Оған келип:

– Қутқарылыў байрамының асын жеўиң ушын қай жерде таярлық көриўимизди қәлейсең? – деп сорады.

18Ол жуўап берип былай деди:

– Қаладағы пәленше деген адамға барып, оған: «Устазымыз: „Мениң күним жақынлап қалды. Шәкиртлерим менен бирге байрам асын сениң үйиңде жеймен“, деди», – деп айтыңлар.

19Шәкиртлери Ийсаның тапсырмасын орынлап, байрам асын таярлады.

20Кеш болғанда, Ийса он еки шәкирти менен бирге дастурхан әтирапына отырды. 21Олар аўқатланып отырғанда, Ийса:

– Сизлерге шынын айтып турман: араңыздағы бириңиз Маған сатқынлық ислейди, – деди[+].

22Сонда олар қатты қапа болып, биринен соң бири Оннан:

– Мен емеспен бе, Ийем[†]? – деп сорай баслады.

23Ийса оларға жуўап берип:

– Мениң менен бирге табаққа қол салған адам Маған сатқынлық қылады. 24Деген менен, Адам Улы Өзи ҳаққында Мухаддес[†] Жазыўда айтылғандай баратыр, бирақ Адам Улына сатқынлық қылыўшы ҳәсирет шегеди! Ол адамның бул дүньяға келмегени өзи ушын жақсырақ болар еди, – деди[+].

25Сонда Оған сатқынлық қылатуғын Яҳуда:

– Мен емеспен бе, Устаз? – деди.

Ийса оған:

– Буны сен өзиң айттың, – деп жуўап берди.


Ийсаның соңғы кешеси


(Мрк 14:22-26; Лук 22:14-23; 1Кор 11:23-25)

26[•]Олар аўқатланып отырғанда Ийса нанды алып, Қудайға шүкирлик етти ҳәм оны сындырып, шәкиртлерине берди де:

– Алыңлар, жеңлер, бул – Мениң денем, – деди[+].

27Соңынан Ол кесени алып, Қудайға шүкирлик билдирди ҳәм оларға кесени берип былай деди:

– Ҳәммеңиз буннан ишиңлер! 28Себеби бул – көп адамның гүналарының кеширилиўи ушын төгилетуғын, жаңа келисимди[†] бекитетуғын Мениң қаным[+]. 29Сизлерге айтатуғыным: Әкемниң Патшалығында сизлер менен жаңасын ишетуғын күниме дейин, Мен бундай жүзим ишимлигинен қайтып ишпеймен.

30Соңынан олар Қудайды жырлайтуғын қосық айтып, Зәйтүн[†] таўына кетти[+].


Петрдиң Ийсадан таныўы ҳаққында


(Мрк 14:27-31; Лук 22:31-34; Юхн 13:36-38)

31[•]Сонда Ийса оларға:

– Бул түни ҳәммеңиз Мени таслап кетесизлер. Өйткени Мухаддес Жазыўда былай деп айтылған:

«Шопанды шаўып таслағанымда,
Сүриўдеги қойлар тарқап кетеди»[*][+].

32Бирақ қайта тирилгенимнен кейин, сизлерден бурын Галилаға бараман, – деди[+].

33Петр Оған жуўап берип:

– Сени ҳәммеси таслап кетсе де, мен Сени ҳеш қашан таслап кетпеймен, – деди.

34Ийса оған:

– Саған шынын айтып турман: бүгин түнде қораз шақыраман дегенше, сен Меннен үш рет танасаң, – деди.

35Петр Оған:

– Маған Сениң менен бирге өлиўге туўра келсе де, мен Сеннен ҳеш қашан танбайман, – деди.

Басқа шәкиртлериниң ҳәммеси де солай деди[+].


Ийсаның Гетсеманиде дуўа етиўи


(Мрк 14:32-42; Лук 22:39-46)

36[•]Соңынан Ийса шәкиртлери менен бирге Гетсемани деген жерге келип, оларға:

– Мен ана жерге барып дуўа етип боламан дегенше, сизлер усы жерде отырыңлар, – деди.

37Өзи менен бирге Петрди ҳәм Зебедейдиң еки улын алып кетти де, қайғырып қыйнала баслады[+]. 38Сонда Ийса оларға:

– Жаным өлердей қыйналып тур. Сизлер усы жерде қалып, Мениң менен бирге сергек болып турыңлар, – деди[+].

39Соңынан Ол бираз шетирекке барды да, бетин жерге басып, былай деп дуўа ете баслады:

– Әкем Мениң! Егер де мүмкин болса, бул азап кесеси Меннен өтсин. Бирақ Мениң емес, Сениң қәлеўиң болсын![+]

40Шәкиртлериниң қасына қайтып келип, олардың уйықлап атырғанын көрди де, Петрге:

– Солай етип, сизлер Мениң менен бирге уйықламай бир саат та отыра алмадыңлар ма? 41Сергек болыңлар! Азғырылмаўыңыз ушын дуўа етиңлер! Руўх қәлейди, бирақ дене ҳәлсиз, – деди[+].

42Ийса екинши рет барып, және былай деп дуўа етти:

– Әкежаным! Егер бул азап кесеси Мен ишпей Меннен өте алмаса, онда Сениң еркиң орынлансын[+].

43Қайтып келип, олардың және уйықлап атырғанын көрди. Өйткени көзлерин уйқы басқан еди.

44Оларды қалдырып, және барып, үшинши рет те сол сөзлерин қайталап дуўа етти. 45Соңынан шәкиртлериниң қасына қайтып келип, оларға:

– Сизлер еле уйықлап, дем алып атырсызлар ма? Мине, ўақыт болды, Адам Улы гүнакарлардың қолына услап бериледи[+]. 46Турыңлар, кеттик. Қараңлар, Маған сатқынлық қылыўшы жақынлады, – деди.


Ийсаның қолға алыныўы


(Мрк 14:43-50; Лук 22:47-53; Юхн 18:3-12)

47[•]Ийса еле сөйлеп турғанда, Оның он еки шәкиртиниң бири Яҳуда келди. Оның менен бирге бас руўханийлер ҳәм халық ақсақаллары жиберген жүдә көп адамлар бар еди. Адамлар қолларына қылыш ҳәм шоқмар услаған еди[+]. 48Сатқынлық қылыўшы оларға белги берип: «Мен кимди сүйсем, Ол – Соның Өзи. Оны қолға алыңлар», – деген еди.

49Ол дәрриў Ийсаның қасына барып:

– Ассалаўма әлейкум, Устаз! – деп Оны сүйди.

50Ийса оған:

– Ҳәй, достым, неге келдиң? – деди.

Сонда олар Ийсаға жақынлап келди де, Оған тәп берип, услап алды. 51Сол ўақытта-ақ Ийсаның қасындағылардан бири қылышын суўырып алып, бир силтеп, бас руўханийдиң қулының қулағын шаўып таслады[+]. 52Бирақ Ийса оған:

– Қылышыңды қынабына салып қой! Қылыш көтериўшилердиң ҳәммеси де қылыштан қаза табады[+]. 53Егер Мен ҳәзир Әкемнен сорасам, Ол Маған он еки легионнан[*] да артық периште[†] жибермейди, деп ойлайсаң ба? 54Бирақ егер ондай болса, Мухаддес Жазыўлардағы солай болыўы тийис деген сөзлер қалайынша орынланады? – деди.

55Сонда Ийса халыққа:

– Мени услаў ушын, жынаятшыға қарсы шыққандай болып, қылыш ҳәм шоқмар алып келдиңлер ме? Мен ҳәр күни Ибадатханада[†] отырып тәлим беретуғын едим, бирақ сизлер Мени усламадыңлар[+]. 56Усылардың ҳәммеси пайғамбарлардың[†] Жазыўларының орынланыўы ушын болды, – деди.

Сонда шәкиртлериниң ҳәммеси Оны таслап, қашып кетти[+].


Ийса жоқарғы кеңес алдында


(Мрк 14:53-65; Лук 22:54-55, 63-71; Юхн 18:13-14, 19-24)

57[•]Ийсаны қолға алғанлар Оны Каяфа деген бас руўханийге апарды. Ол жерге диний муғаллимлер[†] менен ақсақаллар жыйналған еди. 58Петр Ийсаға бас руўханийдиң ҳәўлисине дейин узақтан ерип барды ҳәм соңын көриў ушын ишке кирип, сақшылар менен бирге отырды. 59Бас руўханийлер ҳәм пүткил жоқарғы кеңес[†] Ийсаны өлим жазасына ҳүким етиў ушын, Оған қарсы жалған гүўалық изледи. 60Көплеген жалған гүўалар келсе де, Оған тағатуғын айып таба алмады. Ақырында еки жалған гүўа келип:[+]

61– Ол: «Қудайдың Ибадатханасын бузып, оны үш күнниң ишинде қайта тиклей аламан», – деп айтты, – деди[+].

62Сонда бас руўханий орнынан турып, Ийсадан:

– Олар Саған қарсы гүўалық берип атыр. Сен неге ҳеш жуўап бермейсең? – деп сорады[+].

63Бирақ Ийса үндемеди. Сонда бас руўханий Оған:

– Мен Саған тири Қудайдың аты менен ант ишиўиңди талап қыламан, бизлерге айтшы: Қудайдың Улы,[†] Масийх[†] – Сенбисең? – деп сорады[+].

64Ийса оған:

– Сол екенимди өзиң айтып турсаң. Сизлерге айтатуғыным: усы ўақыттан баслап, сизлер Адам Улының Қүдиретлиниң оң жағында отырғанын[*] ҳәм аспандағы бултлардың үстинде киятырғанын көресизлер[*], – деди[+].

65Сонда бас руўханий өз кийимлерин жыртып:

– Ол Қудайға тил тийгизди-ғо! Енди бизлерге гүўалардың не кереги бар? Оның Қудайға тил тийгизгенин ҳәзир өзлериңиз еситтиңиз![+] 66Сизлердиң ҳүкимиңиз қандай болады? – деп сорады.

Олар жуўап қайтарып:

– Ол өлим жазасына тартылыўы тийис, – деди[+].

67Сонда олар Ийсаның бетине түкирип, Оны ура баслады. Биреўлер бетине шапалақ пенен урып,[+] 68Оған:

– Ҳәй, Масийх! Бизлерге ўәлийлик етип айт: Сени ким урды? – деди.


Петрдиң Ийсадан таныўы


(Мрк 14:66-72; Лук 22:56-62; Юхн 18:15-18, 25-27)

69[•]Сол ўақытта Петр сыртта, ҳәўлиде отырған еди. Оның қасына бир шоры қыз келип:

– Сен де галилалы Ийса менен бирге едиң-ғо, – деди.

70Бирақ ол ҳәммениң алдында танып:

– Сениң не айтып турғаныңды түсинбеймен, – деди.

71Ол дәрўазаға қарай баратырғанда оны басқа бир шоры қыз көрип, сол жердегилерге:

– Мына адам насыралы Ийса менен бирге болған-ғо, – деди.

72Ол ант ишип:

– Мен ол Адамды танымайман, – деп және танды.

73Бираздан соң, сол жерде турғанлар Петрге жақынлап келип, оған:

– Ырасында да, сен солардың бирисең. Бул сениң сөйлегениңнен анық билинип тур, – деди.

74Сонда Петр:

– Шынын айтып турман, алдасам нәлет жаўсын, мен ол Адамды танымайман, – деп ант ишти.

Сол ўақытта-ақ қораз шақырды. 75Сонда Ийсаның: «Қораз шақыраман дегенше, сен Меннен үш рет танасаң», – деген сөзи Петрдиң есине түсти. Ол сыртқа шығып кетип, өкирип жылады[+].

### 27


Ийсаның Пилаттың алдына апарылыўы


(Мрк 15:1; Лук 23:1-2; Юхн 18:28-32)

1[•]Таң атқанда, барлық бас руўханийлер[†] менен халық ақсақаллары Ийсаны өлтириў туўралы кеңести де, 2Оны байлатып, римли ҳәким Пилатқа апарып тапсырды[+].


Яҳуданың өлими


(Елш 1:18-19)

3[•]Сонда Ийсаға сатқынлық қылған Яҳуда[†] Оның жазаға ҳүким етилгенин көрип өкинди де, алған отыз гүмис теңгени бас руўханийлер менен халық ақсақалларына қайтарып берип:

4– Мен сатқынлық қылдым. Айыпсыз қанды төктирип, гүна[†] иследим, – деди.

Олар оған:

– Бизлерге не? Өзиң бил, – деди.

5Сонда Яҳуда гүмисти Ибадатхананың[†] ишине ылақтырып таслады да, сыртқа шығып кетип, асылып өлди[+].

6Бас руўханийлер гүмисти алып:

– Буны Ибадатхана қазнасына салыўға болмайды, себеби бул қанның қуны, – деди[+].

7Олар өз ара ойласып, сол ақшаға гүлалшының егислик жерин сатып алды да, оны жат жерден келгенлерди жерлеўге арнады. 8Сонлықтан сол жер усы күнге дейин «Қан жери» деп аталады.

9Солай етип, Еремия пайғамбардың[†] алдын ала айтқан мына сөзлери орынланды:

«Олар отыз шекел гүмисти, яғный Израилдың[†] урпақлары баҳалаған Оның қунын алып,[+] 10Жаратқан Ийе[†] маған айтқанындай, гүлалшының егислик жери ушын берди».[*][+]


Өлим ҳүкими


(Мрк 15:2-15; Лук 23:3-5, 13-25; Юхн 18:33-38; 19:1-16)

11[•]Ийса римли ҳәкимниң алдында турғанда, ҳәким Оннан:

– Сен Яҳудийлердиң[†] Патшасымысаң? – деп сорады.

Ийса оған:

– Сол екенимди өзиң айтып турсаң, – деп жуўап берди[+].

12Ал бас руўханийлер менен халық ақсақаллары Оны айыплағанда, Ол ҳеш жуўап бермеди.

13Сонда Пилат Оған:

– Саған қарсы қаншама гүўалықлар берилип атырғанын еситип турған жоқсаң ба? – деди[+].

14Бирақ өзиниң бирде бир сөзине Ийсаның жуўап қайтармағанына ҳәким қатты ҳайран қалды.

15[•]Қутқарылыў[†] байрамында халық сораған бир тутқынды босатып бериў ҳәкимниң әдети еди. 16Сол ўақытта қамақта Барабба деген белгили бир жынаятшы бар еди. 17Халық жыйналып болғанда, Пилат оларға былай деди:

– Сизлер кимди босатып бериўимди қәлейсизлер? Бараббаны ма ямаса Масийх[†] деп аталатуғын Ийсаны ма?

18Өйткени ол олардың Ийсаны өзине күншиллик пенен услап бергенин билетуғын еди[+].

19Пилат ҳүким гүрсисинде отырғанда, ҳаялы оған мынадай хабар жиберди: «Сол ҳақ Адамға ҳеш нәрсе ислеме. Мен бүгин түсимде Ол себепли көп азап шектим».

20Бас руўханийлер менен халық ақсақаллары халықты үгитлеп:

– Бараббаны босатып берип, Ийсаны өлтириўди талап етиңлер, – деди[+].

21Ҳәким олардан және:

– Сизлерге екеўиниң қайсысын босатып бериўимди қәлейсизлер? – деп сорады.

Олар:

– Бараббаны, – деди.

22Пилат олардан:

– Ал Масийх деп аталатуғын Ийсаға не ислейин? – деп сорады.

Олардың ҳәммеси де:

– Оны атанақ ағашқа[†] шегелет! – деди.

23Ал Пилат олардан:

– Ол қандай жаманлық иследи, ақыры? – деп сорады.

Бирақ олар:

– Оны атанақ ағашқа шегелет! – деп қаттырақ бақырысты[+].

24Пилат ҳеш нәрсе ислей алмайтуғынын ҳәм қозғалаң басланажағын сезип, суў алды да, халықтың көз алдында қолын жуўып:

– Бул адамның қанының төгилиўине мен айыплы емеспен, сизлер жуўапкерсиз, – деди[+].

25Пүткил халық:

– Оның қаны ушын бизлер ҳәм бизлердиң балаларымыз жуўапкер болғаймыз! – деп жуўап қайтарды[+].

26Сонда Пилат оларға Бараббаны босатып берди. Ал Ийсаны қамшылатқаннан соң, атанақ ағашқа шегелеўге тапсырды[+].


Әскерлердиң Ийсаны масқаралаўы


(Мрк 15:16-20; Юхн 19:2-3)

27[•]Сонда ҳәкимниң әскерлери Ийсаны ҳәким Пилаттың сарайына алып барып, Оның алдына пүткил әскерлерди жыйнады. 28Оның кийимлерин шешип, үстине қырмызы шапан жапты да, 29тикенли шыбықлардан таж өрип, Оның басына кийгизди. Оң қолына қамыс таяқты услатты да, Оның алдына дизерлеп отырып:

– Жасасын, Яҳудийлердиң Патшасы! – деп мазақ етти.

30Оған түкирди, қамысты алып, Оның басына урды[+]. 31Оны масқаралап болғаннан кейин, үстиндеги шапанды шешип алып, Оған Өз кийимин кийгизди де, атанақ ағашқа шегелеў ушын алып кетти.


Ийсаның атанақ ағашқа шегелениўи


(Мрк 15:21-32; Лук 23:26-43; Юхн 19:17-27)

32[•]Әскерлер шығып баратырғанда Шимон атлы бир киренели адамды ушыратып, оны Ийсаның атанақ ағашын арқалап алып жүриўге мәжбүрледи. 33Голгота деп аталған, яғный «Бас сүйек орны» дегенди аңлататуғын жерге келгенде, 34олар Ийсаға өт қосылған шарапты ишиўге берди, бирақ Ол татып көрип, ишиўден бас тартты[+].

35Оны атанақ ағашқа шегелеп болғаннан соң шек[†] тасласып, кийимлерин өз ара бөлисти[*],[+] 36соңынан отырып, Оны қараўыллады. 37Оның айыбын көрсететуғын: «БУЛ – ЯҲУДИЙЛЕРДИҢ ПАТШАСЫ ИЙСА» деген жазыўды басының үсти бетине, ағашқа қағып қойды. 38Ийса менен бирге еки қарақшыны да, биреўин оң тәрепине, екиншисин сол тәрепине атанақ ағашқа шегеледи.

39Ийсаның жанынан өтип баратырғанлар басларын шайқады ҳәм Оның үстинен күлип[*]:[+]

40– Ҳәй, Ибадатхананы бузып, Оны үш күнниң ишинде қайта тиклейжақ болған, Сен! Егер Сен Қудайдың Улы[†] болсаң, қәнекей, Өзиңди Өзиң қутқарып, атанақ ағаштан түсип көрши! – дести[+].

41Бас руўханийлер, диний муғаллимлер[†] ҳәм ақсақаллар да Оны мазақ қылып былай деди:

42– Бул басқаларды қутқарып, Өзин Өзи қутқара алмайды. Егер Ол Израилдың Патшасы болса, ҳәзир атанақ ағаштан түссин. Сонда бизлер Оған исенемиз[+]. 43Ол Қудайға арқа сүйеп тур. Егер Қудай[†] қәлесе, ҳәзир Оны қутқарсын[*]. Себеби Ол: «Мен Қудайдың Улыман», – деген еди-ғо.

44Ийса менен бирге атанақ ағашқа шегеленген қарақшылар да Оны усылай мазақ етти.


Ийсаның жан тапсырыўы


(Мрк 15:33-41; Лук 23:44-49; Юхн 19:28-30)

45[•]Түски саат он екиден баслап, түстен кейин саат үшке дейин, пүткил жерди қараңғылық қаплап турды. 46Саат үшлер шамасында Ийса қатты даўыс пенен:

– Элий, Элий! Лама сабахтани? – деп бақырды. Бул: «Қудайым, Қудайым! Неге Мени таслап кеттиң?»[*] – дегенди аңлатады[+].

47Сол жерде турғанлардың гейбиреўлери буны еситип:

– Ол Илиясты шақырып атыр, – деди.

48Дәрриў олардың биреўи жуўырып барып, бир сорғышты сирке суўына батырып алды да, оны таяққа қадап, Оған ишиўге берди[+].

49Ал басқалары:

– Тоқтай тур, Илияс келип, Оны қутқарар ма екен, көрейик, – дести.

50Ийса және бәлент даўыс пенен бақырды да, жан тапсырды.

51Сол ўақытта-ақ Ибадатхананың Мухаддесханасындағы[†] перде жоқарыдан төменге дейин қақ айырылып, екиге бөлинди. Жер силкинип, жартаслар[†] жарылды[+]. 52Қәбирлер ашылып, жатырған мухаддеслердиң[†] көбиси қайта тирилди[+]. 53Ийса қайта тирилгеннен кейин, олар қәбирлеринен шығып, мухаддес қалаға барды ҳәм көп адамларға көринди[+].

54Жер силкиниўдиң ҳәм басқа ўақыялардың болғанын көрген жүзбасы ҳәм оның менен бирге Ийсаны қараўыллағанлар қатты қорқысып:

– Бул ҳақыйқаттан да, Қудайдың Улы екен! – дести.

55Сол жерде узақтан қарап турған көп ҳаяллар да бар еди, олар Ийсаның изине Галиладан ерип келип, Оған хызмет еткен еди. 56Олардың арасында магдалалы Мәриям, Яқып[†] пенен Юсуптиң анасы Мәриям ҳәм Зебедейдиң улларының анасы да бар еди[+].


Ийсаның қәбирге қойылыўы


(Мрк 15:42-47; Лук 23:50-56; Юхн 19:38-42)

57[•]Кеш болғанда, Ариматиядан Юсуп атлы бир бай адам келди. Ол да Ийсаның шәкирти еди. 58Ол Пилатқа барып, Ийсаның денесин сорады. Пилат оған бериўди буйырды. 59Юсуп денени алып, оны таза зығыр кепинге орады да, 60өзиниң жартаста ойылған жаңа қәбирине апарып қойды. Соңынан үлкен бир тасты домалатып, қәбирдиң аўзына қойды да, сол жерден кетип қалды[+]. 61Магдалалы Мәриям менен басқа Мәриям сол жерде, қәбирдиң қарсысында отырған еди.


Қәбирди қараўыллаў

62Келеси күни, яғный яҳудийлердиң таярлық күнинен[*] кейинги Шаббат күни[†][*] бас руўханийлер менен парисейлер[†] Пилаттың алдына жыйналып, 63оған:

– Тақсыр! Ана өтирикшиниң тири ўақтында: «Мен үш күннен кейин қайта тирилемен», – дегени есимизге түсти[+]. 64Сонлықтан да, шәкиртлери түнде келип, Оны урлап алып кетип, халыққа: «Ол өлимнен қайта тирилди», – деп айтпаўы ушын, Оның қәбирин үш күнге дейин қараўыллаўға буйрық бериң. Олай етпесек, соңғы жалған бурынғысынан да бетер болады, – деди.

65Пилат оларға:

– Сақшылар бар-ғо. Барып, қәбирди өз билгенлериңизше гүзетиңлер, – деди.

66Олар барып, тасқа мөр[†] басты да, қәбирге сақшы қойды[+].

### 28


Ийсаның қайта тирилиўи


(Мрк 16:1-10; Лук 24:1-12; Юхн 20:1-10)

1[•]Шаббат күни[†] өткеннен соң, екшемби күни таң сәҳәрде магдалалы Мәриям ҳәм басқа Мәриям қәбирди көриўге келди[+]. 2Бирден жер қатты силкинип, Жаратқан Ийениң[†] периштеси[†] аспаннан түсип келди де, қәбирдиң аўзындағы тасты домалатып алып таслап, оның үстине отырды[+]. 3Периштениң түси жылдырымдай болып, кийими қардай аппақ еди[+]. 4Сақшылар оннан қатты қорқып қалтырасты ҳәм өли сыяқлы болып, жанлары қалмады[+].

5Периште ҳаялларға:

– Қорқпаңлар! Атанақ ағашқа[†] шегеленген Ийсаны излеп келгениңизди билемен. 6Ол бул жерде жоқ. Өзиниң айтқанындай, Ол қайта тирилди. Барып, Оның жатқан жерин көриңлер. 7Ҳәзир тез Оның шәкиртлерине барып, Ийсаның өлимнен қайта тирилгенин айтыңлар! Ол сизлерден бурын Галилаға барады. Оны сол жерде көресизлер! Мениң сизлерге айтатуғыным усы, – деди[+].

8Ҳаяллар биресе қорқысып, биресе қатты қуўанысып, қәбирден тез шықты да, Оның шәкиртлерине хабарды жеткизиў ушын асығып жуўырып кетти.

9Күтилмегенде Ийса олардың алдынан шығып:

– Ассалаўма әлейкум! – деди.

Олар жақынлап келди де, Ийсаның аяғын қушақлап, Оған сыйынды[+]. 10Сонда Ийса оларға:

– Қорқпаңлар! Туўысқанларыма барып айтыңлар, Галилаға барсын. Олар Мени сол жерде көреди, – деди[+].


Сақшылардың хабары

11Ҳаяллар жолда жүргенде сақшылардың гейбиреўлери қалаға барып, болған ўақыяның барлығын бас руўханийлерге[†] айтып берди. 12Бас руўханийлер ақсақаллар менен жыйналысып кеңести де, әскерлерге көп ақша берип:

13– «Түнде бизлер уйықлап атырғанымызда шәкиртлери келип, Оны урлап алып кетти», – деп айтыңлар. 14Егер бул хабар ҳәкимниң қулағына жетсе, бизлер оның менен келисип, сизлерди ҳәр қандай бәледен сақлап қаламыз, – деди.

15Әскерлер ақшаны алып, олардың үйретиўи бойынша иследи. Ал усы сөз яҳудийлердиң[†] арасында бүгинги күнге дейин кең тарқалған.


Уллы тапсырма


(Мрк 16:14-18; Лук 24:36-49; Юхн 20:19-23; Елш 1:6-8)

16[•]Он бир шәкирти Галилаға, Ийсаның өзлерине айтқан таўына барды. 17Олар Ийсаны көргенде, Оған сыйынды, бирақ гейбиреўлери гүманланды[+]. 18Сонда Ийса олардың қасына келип:

– Маған аспанда да, жерде де пүткил бийлик берилген[+]. 19Сонлықтан да барып, барлық халықларды Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың[†] аты менен шомылдырып,[+] 20Мениң сизлерге буйырғанларымның ҳәммесин орынлаўды оларға үйретиңлер. Минекей, Мен дүньяның ақырына дейин ҳәмме ўақыт сизлер менен бирге боламан! – деди[+].

## Қосымша материаллар

### Қосымша материаллар

Қосымша материаллар


Сөзлик

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар


### Сөзлик

#### Сөзлик

Сөзлик


А

Ә

Б

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Қ

Л

М

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ф

Х

Ҳ

Ш

Э

Я


#### Адам Улы

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

#### амалек халқы, амалеклер

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

#### аммон халқы, аммонлар

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

#### амор халқы, аморлар

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

#### анақ халқы, анақлар

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

#### Арам

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

#### арфа

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

#### Аспан Патшалығы

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

#### Ассирия

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

#### атанақ ағаш

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

#### Ашера (кийели ағаш)

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

#### Аштарта

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

#### Ашытқысыз нан байрамы

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

#### Әке

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

#### әмеңгер

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

#### Баал

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

#### Бабилония, Бабилон

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

#### Башан

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

#### Галила үлкеси

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

#### Гилад

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

#### гиргаш халқы

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

#### гүна

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

#### диний муғаллим

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

#### ебус халқы, ебуслы

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

#### елши

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

#### Ең мухаддес бөлме

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

#### Ерусалим

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

#### Жабрайыл

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

#### Жаңа ай байрамы

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

#### Жаратқан Ийе

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

#### Жаратқан Ийениң Үйи

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

#### Жартас, қорғаўшы Жартас

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

#### жаўыз руўх

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

#### жәмәәт

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

#### жин

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

#### жоқарғы кеңес

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

#### зәйтүн

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

#### Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

#### Ибадатхана

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

#### Израил

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

#### Ийемизди еслеў кешеси

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

#### Ийе, Ийем, Ийемиз

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

#### Кәрнай

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

#### Кәрнай байрамы

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

#### келисим

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

#### Келисим сандығы

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

#### Кемош

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

#### кен халқы, кенлер

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

#### керуб

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

#### кийели тас

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

#### Қанан

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

#### қанан халқы, қанан халықлары, қананлы

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

#### Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

#### Қудай

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

#### Қудай Таала

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

#### Қудайдың Патшалығы

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

#### Қудайдың Руўхы

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

#### Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

#### Қудайдың Үйи

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

#### қурбанлық

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

#### Қутқарылыў байрамы

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

#### қутқарыў, қутқарылыў

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

#### қыз Сион

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

#### лебийли, лебийлилер

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

#### Лира

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

#### май

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

#### майлаў

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

#### Масийх

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

#### мәжилисхана

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

#### мәңгилик өмир

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

#### Мидия

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

#### Мидян, мидянлылар

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

#### мийрим

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

#### Михаил

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

#### Моаб, моаб халқы, моаблылар

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

#### Молох, Милком

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

#### мөр

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

#### Мухаддес

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

#### Мухаддес бөлме

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

#### Мухаддес Руўх

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

#### Мухаддес шатыр

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

#### мухаддеслер

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

#### Мысыр

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

#### ораза тутыў

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

#### орама китап, орама қағаз

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

#### Өлилер мәканы

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

#### өңирше, қалталы өңирше

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

#### пайғамбар

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

#### парисей

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

#### периз халқы

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

#### периште

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

#### Персия

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

#### Пурим байрамы

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

#### рефа халқы

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

#### Руўханий, бас руўханий

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

#### садақа

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

#### саддукей

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

#### Самария

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

#### самариялы

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

#### Сидон

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

#### Сион

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

#### суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

#### суўға шомылдырыў

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

#### сүйиспеншилик

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

#### сүргин

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

#### Тир

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

#### туңғыш ул

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

#### усынылған нанлар

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

#### Ушырасыў шатыры

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

#### фараон

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

#### Феникия

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

#### филист халқы, филистлер, Филистия

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

#### Хабашстан

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

#### хет халқы, хетлер

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

#### хиў халқы, хиўлер

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

#### Хош Хабар

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

#### ҳалилуйя

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

#### Шаббат күни

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

#### шайтан

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

#### шек

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

#### Эдом, эдом халқы, эдомлылар

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

#### эфод

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

#### Эфрайым

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

#### Яқып

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

#### Яҳуда

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

#### яҳудий

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

#### Яҳудия

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

### Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

### Сүўретлер

#### Сүўретлер

Сүўретлер


Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде


#### Мухаддес шатыр

Мухаддес шатыр

#### Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

#### Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

#### Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

### Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

### Израил халқының календары

Израил халқының календары

### Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

### Карталар

#### Карталар

Карталар


Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары


#### Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

#### Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

#### Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

#### Он еки урыўдың жери

Он еки урыўдың жери

#### Ерусалим патшалар дәўиринде

Ерусалим патшалар дәўиринде

#### Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

#### Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

#### Ассирия патшалығы

Ассирия патшалығы

#### Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

#### Персия патшалығы

Персия патшалығы

#### Александр Македонский патшалығы

Александр Македонский патшалығы

#### Рим империясы

Рим империясы

#### Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

#### Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

#### Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

#### Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

• 1:1 Лук 3:23-28

* 1:1 Масийх – «Басына май қуйылған адам» дегенди аңлатады. Қудай ўәде еткен Қутқарыўшы. Сөзликке қараң.

+ 1:1 Жар 22:18, 2Пат 7:12-13

+ 1:2 Жар 21:3, Жар 25:6, Жар 29:35

+ 1:3 Жар 38, Сан 26:21, 1Жлн 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Ешу 2:1, Ешу 6:24

+ 1:6 1Пат 17:12, Ийш 11:1, 2Пат 11:3, 2Пат 12:24

+ 1:7 1Жлн 3:10-14

+ 1:8 2Жлн 26:1

* Мат 1:11 Иошиядан Ехония – Базы қолжазбаларда «Иошиядан Еҳояким, Еҳоякимнен Ехония».

+ 1:11 1Жлн 3:16, 2Жлн 36:1, 4Пат 24:14-15

+ 1:12 1Жлн 3:17-19, Эзр 3:2, Хаг 1:1

+ 1:16 Лук 1:27

• 1:18 Лук 2:1-7

+ 1:18 Лук 1:27, Лук 1:35

+ 1:19 Нзм 22:23-24, Нзм 24:1

* 1:21 Ийса – «Жаратқан Ийе қутқарады» дегенди билдиреди.

+ 1:21 Ийш 49:1, Лук 1:31, Елш 4:12, Елш 13:38

+ 1:22 Ийш 7:14, Мат 2:14, Мат 4:14, Мат 21:4, Мат 26:56, Мрк 14:49, Юхн 19:36, Ийш 8:8, Ийш 8:10

* 1:23 Ийш 7:14.

* Мат 1:25 улын – Базы қолжазбаларда «туңғыш улын».

+ 2:1 Лук 1:5, Лук 2:4-7, Юхн 7:42

+ 2:2 Ерм 23:5, Сан 24:17

* 2:6 Мих 5:2.

+ 2:6 2Пат 5:2, Мих 5:2

* 2:11 Ладан ҳәм мирра – белгили бир тереклердиң қатқан ширесинен таярланған хош ийисли нәрсе.

+ 2:11 Шығ 30:23, Қсқ 3:6, Ийш 60:6, Юхн 19:39

+ 2:12 Жар 20:6

* 2:15 Ҳош 11:1.

+ 2:15 Ҳош 11:1, Мат 1:22

+ 2:17 Мат 27:9

* 2:18 Ерм 31:15.

+ 2:18 Ерм 31:15

+ 2:23 Лук 1:26, Лук 2:39, Юхн 1:45

• 3:1 Мрк 1:1-8, Лук 3:1-9, Лук 3:15-17, Юхн 1:19-28

+ 3:1 Лук 1:80, Юхн 1:6

* 3:2 Аспан Патшалығы – Қудайдың Патшалығы.

+ 3:2 Мрк 1:15

* 3:3 Ийш 40:3.

+ 3:3 Ийш 40:3

+ 3:4 4Пат 1:8, Леб 11:22, 1Пат 14:26

+ 3:6 Елш 19:18

* 3:7 Парисейлер менен саддукейлер – Ийсаның заманында яҳудий халқының күшли диний топарлары.

* 3:7 Суўға шомылдырыў – грек тилинде «баптизо». Бул рәсим адамлардың Қудайдың алдында тәўбе етип, таза өмирди баслаўының нышаны.

+ 3:7 Мат 12:34, Мат 23:33, Рим 5:9, 1Сал 1:10

+ 3:9 Юхн 8:33

+ 3:10 Мат 7:19

+ 3:11 Юхн 1:15, Иол 2:28, Елш 2:3

+ 3:12 Ийш 30:24, Мал 4:1, Мат 13:30, Евр 6:8

• 3:13 Мрк 1:9-11, Лук 3:21-22

* 3:15 Пүткил ҳақлық – Қудайдың ерки.

+ 3:16 Елш 7:56, Ийш 11:2, Юхн 1:32-33

+ 3:17 Мрк 9:7, Юхн 12:28, Ийш 42:1, Мат 17:5, 2Пет 1:17

• 4:1 Мрк 1:12-13, Лук 4:1-13

+ 4:2 Нзм 9:9, 3Пат 19:8, Мат 21:18

+ 4:3 1Жлн 21:1, 1Сал 3:5

* 4:4 Нзм 8:3.

+ 4:4 Нзм 8:3

+ 4:5 Нхм 11:2, Ийш 48:2, Ийш 52:1

* 4:6 Заб 90:11-12.

+ 4:6 Заб 90:11-12, Юхн 7:4

* 4:7 Нзм 6:16.

+ 4:7 Нзм 6:16

* 4:10 Нзм 6:13.

+ 4:10 Мат 16:23, Нзм 6:13

+ 4:11 Лук 22:43

• 4:12 Мрк 1:14-15, Лук 4:14-15

+ 4:12 Мат 14:3

+ 4:13 Мат 2:23, Ешу 19:32-34, Мрк 1:21

+ 4:14 Мат 1:23

* 4:15-16 Ийш 9:1-2.

+ 4:16 Ийш 9:1-2

• 4:18 Мрк 1:16-20, Лук 5:1-11

+ 4:18 Юхн 1:40-42

* 4:19 Адамларды аўлайтуғын аўшылар – Қудайдың жолына түсириўшилер.

+ 4:19 Мат 13:47

+ 4:20 Мат 19:27

• 4:23 Лук 6:17-19

+ 4:23 Мрк 1:39

+ 4:24 Лук 2:2

+ 4:25 Мрк 5:20, Мрк 7:31

• 5:3 Лук 6:20-23

+ 5:3 Сеф 3:12

+ 5:4 Ўаз 7:3, Ийш 61:2-3, 2Кор 7:10, Аян 21:4

+ 5:5 Заб 36:11, Ҳкм 2:21

+ 5:6 Заб 41:2, Ийш 55:1, Юхн 7:37

+ 5:7 Ҳкм 19:17, Лук 6:36

+ 5:8 Заб 23:4, Заб 50:12, 1Юхн 3:2, Евр 12:14, Аян 22:4

+ 5:9 Яқп 3:18, 2Тим 2:22, Юхн 1:12, 1Юхн 3:1, 1Юхн 5:1, Рим 8:14

+ 5:11 Яқп 1:2, 1Пет 4:14

+ 5:12 Елш 5:41, Яқп 1:2, Рим 5:3, 2Кор 12:10, Евр 10:34

• 5:13 Мрк 9:50, Лук 14:34-35

+ 5:14 Эфс 5:8

+ 5:15 Мрк 4:21, Лук 8:16, Лук 11:33

+ 5:16 1Пет 2:12, 2Кор 9:13

+ 5:17 Рим 3:31, Рим 10:4

+ 5:18 Лук 16:17

+ 5:19 Мат 11:11, Мат 18:4

+ 5:20 Юхн 3:5

* 5:21 Шығ 20:13.

+ 5:21 Шығ 20:13

* Мат 5:22 бийкарға – Базы қолжазбаларда «бийкарға» деген сөз жоқ.

+ 5:22 1Юхн 3:15

+ 5:25 Ҳкм 25:8, Лук 12:58-59

* 5:27 Шығ 20:14.

+ 5:27 Шығ 20:14

+ 5:28 Аюп 31:1, Ҳкм 6:25

+ 5:30 Мат 18:8-9, Мрк 9:43-44

• 5:31 Мат 19:9, Мрк 10:11-12, Лук 16:18

* 5:31 Нзм 24:1.

+ 5:31 Нзм 24:1-3

+ 5:32 Рим 7:3, 1Кор 7:10-11

* 5:33 Леб 19:12; Сан 30:3; Нзм 23:21.

+ 5:33 Сан 30:3, Нзм 23:21

+ 5:34 Ийш 66:1, Елш 7:49

+ 5:35 Заб 98:5, Заб 47:3

+ 5:37 Яқп 5:12

• 5:38 Лук 6:27-36

* 5:38 Шығ 21:24; Леб 24:20; Нзм 19:21.

+ 5:38 Шығ 21:23-25, Леб 24:19-20, Нзм 19:21

+ 5:39 Жоқ 3:30, 1Пет 2:23, Рим 12:17, 1Кор 6:7

+ 5:42 Нзм 15:7-8, Ҳкм 21:26

* 5:43 Леб 19:18.

+ 5:43 Леб 19:18

* Мат 5:44 сизлерди қуўдалайтуғынлар ушын дуўа етиңлер – Айырым қолжазбаларда «сизлерди ғарғағанларды жарылқаң. Сизлерди жек көргенлерге жақсылық қылың. Сизлерге қопал қатнас жасағанлар ҳәм қуўдалағанлар ушын дуўа етиң».

+ 5:44 Рим 12:20, Лук 23:34, Елш 7:60, 1Пет 3:9, Рим 12:14

+ 5:45 Аюп 25:3, Елш 14:17

+ 5:48 Леб 19:2, Нзм 18:13, Нзм 32:4, Заб 17:31, Мат 19:21, Яқп 1:4, Эфс 5:1, Кол 1:28

+ 6:1 1Юхн 2:29

+ 6:2 Лук 6:24

• 6:5 Лук 11:2-4

+ 6:5 Лук 18:11

+ 6:6 4Пат 4:33

+ 6:7 3Пат 18:26, Ўаз 5:1

+ 6:10 Мат 26:42

+ 6:11 Ҳкм 30:8

+ 6:13 Мат 26:41, Юхн 17:15, 2Сал 3:3

+ 6:14 Мрк 11:25-26, Эфс 4:32, Кол 3:13

+ 6:15 Мат 18:35, Яқп 2:13

+ 6:16 Ийш 58:5

• 6:19 Лук 11:34-36, Лук 12:22-34

+ 6:19 Ҳкм 23:4, 1Тим 3:3, 1Тим 6:9, Евр 13:5, Яқп 5:2-3

+ 6:20 Мат 19:21, 1Пет 1:4

+ 6:24 Лук 16:13

+ 6:25 Фил 4:6, 1Пет 5:7

+ 6:26 Мат 10:31, Мат 12:12

+ 6:29 3Пат 10:4-7

+ 6:30 Мат 8:26, Мат 14:31, Мат 16:8

+ 6:33 Заб 36:4

• 7:1 Лук 6:37-38, Лук 6:41-42

+ 7:1 Рим 14:10, 1Кор 4:5, Яқп 4:12

+ 7:2 Мрк 4:24, Рим 2:1

+ 7:6 Мат 15:26

• 7:7 Лук 11:9-13

+ 7:8 Ҳкм 8:17, Мат 18:19, Мат 21:22, Мрк 11:24, Юхн 14:13-14, 1Юхн 3:22, 1Юхн 5:14

+ 7:11 Жар 6:5, Мат 12:34

+ 7:12 Лук 6:31, Мат 22:40, Гал 5:14

• 7:13 Лук 13:24

+ 7:14 Заб 15:11

• 7:15 Лук 6:43-44, Лук 13:25-27

+ 7:15 Нзм 13:1-3, Ерм 14:14, Ерм 23:16, Мат 24:11, Мрк 13:22, Елш 13:6, 2Пет 2:1, 1Юхн 4:1, Елш 20:29

+ 7:16 Яқп 2:18

+ 7:17 Мат 12:33-35

+ 7:19 Мат 3:10

+ 7:21 Ҳош 8:2

+ 7:22 Мат 25:11, Лук 6:46, Юхн 13:13, Мрк 9:38, Лук 9:49

+ 7:23 Заб 6:9, Мат 25:41

• 7:24 Лук 6:47-49

+ 7:27 Ҳкм 10:25

+ 7:29 Мрк 1:22, Лук 4:32

• 8:1 Мрк 1:40-45, Лук 5:12-16

+ 8:2 Леб 13:3, Сан 12:10, 4Пат 5:1, 2Жлн 26:20, Мрк 9:22

* 8:4 Леб 14:1-32.

+ 8:4 Мат 9:30, Мат 17:9, Мрк 1:34, Леб 14:1-32, Лук 17:14

• 8:5 Лук 7:1-10

+ 8:8 Заб 106:20

+ 8:10 Елш 10:2

+ 8:11 Лук 13:29, Лук 16:23, Эфс 3:6

+ 8:12 Мат 13:42, Мат 22:13, Мат 22:30, Мат 24:51, Мат 25:13, Лук 13:28

+ 8:13 Мат 9:29, Юхн 4:53

• 8:14 Мрк 1:29-34, Лук 4:38-41

+ 8:14 1Кор 9:5

+ 8:15 Мрк 5:41, Мрк 9:27, Елш 3:7, Елш 9:41

* 8:17 Ийш 53:4.

+ 8:17 Ийш 53:4

• 8:18 Лук 9:57-62

+ 8:18 Мрк 4:35, Лук 8:22

* 8:20 Адам Улы – Ийса Масийх Өзин көбинесе усылай атады, сөзликке қараң.

• 8:23 Мрк 4:35-41, Лук 8:22-25

+ 8:26 Мат 6:30, Заб 64:8, Заб 88:10, Заб 103:7

• 8:28 Мрк 5:1-20, Лук 8:26-39

+ 8:29 Мрк 1:23-24, Лук 4:34

+ 8:34 Лук 5:8, Елш 16:39

• 9:1 Мрк 2:1-12, Лук 5:17-26

+ 9:1 Мат 4:13

+ 9:2 Мрк 6:55, Мат 8:10, Мрк 10:52, Лук 7:48

+ 9:3 Леб 24:16, Мат 26:65, Юхн 10:33

• 9:9 Мрк 2:13-17, Лук 5:27-32

+ 9:11 Мат 11:19, Лук 15:2

* 9:13 Ҳош 6:6.

+ 9:13 Ҳош 6:6, Лук 15:7, 1Тим 1:15

• 9:14 Мрк 2:18-22, Лук 5:33-39

+ 9:14 Мат 11:2, Мат 14:12, Лук 11:1, Юхн 1:35, Лук 18:12

+ 9:15 Мат 25:1-13, Юхн 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2, Мрк 14:7, Лук 17:22, Юхн 16:20

• 9:18 Мрк 5:21-43, Лук 8:40-56

+ 9:20 Леб 15:25

+ 9:21 Мрк 3:10

+ 9:22 Мрк 10:52, Лук 7:50, Эфс 2:8

+ 9:24 Юхн 11:11

+ 9:25 Елш 9:40, Мрк 1:31, Мрк 9:27, Елш 3:7, Елш 9:41

* 9:27 Даўыттың Урпағы – Масийхтың басқа атағы.

+ 9:27 2Пат 7:12-16, Мат 22:42, Лук 1:32, Мат 20:29-34

+ 9:29 Мат 8:13

+ 9:30 Мат 8:4, Мат 12:16, Мат 17:9, Мрк 1:44

+ 9:31 Мрк 1:45, Мрк 7:36

+ 9:34 Мат 10:25, Мат 12:24

+ 9:36 Мрк 8:2, Сан 27:17, 3Пат 22:17, Езк 34:5, Зхр 10:2, Мрк 6:34

+ 9:38 Лук 10:2, Юхн 4:35

• 10:1 Мрк 3:13-19, Мрк 6:7-13, Лук 6:12-16, Лук 9:1-6, Лук 10:1-12

+ 10:6 Заб 118:176, Ийш 53:6, Ерм 50:6, Зхр 10:2, Мат 15:24, 1Пет 2:25

+ 10:7 Мат 3:2, Мат 4:17

+ 10:8 Леб 13:3, Мат 8:2, Елш 20:35

+ 10:10 1Тим 5:18

+ 10:14 Елш 13:51

* 10:15 Жар 18:16–19:28.

+ 10:15 Жар 18:20, Жар 19:24, Ерм 23:14, Езк 16:48

• 10:16 Мрк 13:9-13, Лук 12:2-12, Лук 21:12-17

+ 10:16 Лук 10:3, Жар 3:1

+ 10:18 Елш 17:6, Елш 18:12, Елш 24:1, Елш 25:6, Заб 118:46

+ 10:20 Ҳкм 16:1

+ 10:21 Мат 24:10

+ 10:22 Мат 24:9, Юхн 15:18, Яқп 5:11, Гал 6:9, Аян 2:10

+ 10:23 Елш 8:1, Елш 14:6

+ 10:24 Лук 6:40, Юхн 13:16

+ 10:25 4Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 12:24

+ 10:26 Мрк 4:21, Лук 8:17, Лук 12:2

+ 10:28 Заб 55:5, Заб 117:6, Ҳкм 29:25, Ийш 51:7, Ийш 51:12

+ 10:31 Мат 6:26, Мат 12:12

+ 10:32 Рим 10:9, Аян 3:5

+ 10:33 Мат 25:12, 1Юхн 2:23, 2Тим 2:12

• 10:34 Лук 12:51-53, Лук 14:26-27

+ 10:34 Елш 14:4

* 10:35-36 Мих 7:6.

+ 10:36 Мих 7:6

+ 10:38 Мат 16:24-25, Мрк 8:34-35, Лук 9:23

+ 10:39 Юхн 12:25

+ 10:40 Мат 25:40, Лук 10:16, Юхн 12:44, Юхн 13:20, Гал 4:14

+ 10:41 3Пат 17:10-15, 4Пат 4:8

+ 10:42 Мрк 9:41, Евр 6:10

• 11:1 Лук 7:18-35

+ 11:2 Мат 14:3, Лук 3:19-20, Юхн 3:24, Юхн 4:25, Юхн 6:14, Юхн 11:27

+ 11:5 Ийш 35:5, Ийш 61:1

+ 11:6 Юхн 6:61, Юхн 16:1

+ 11:7 Мат 3:1

+ 11:9 Мат 14:5, Мат 21:26

* 11:10 Мал 3:1.

+ 11:10 Шығ 23:20, Мал 3:1, Мрк 1:2

+ 11:11 Лук 1:15

+ 11:12 Лук 16:16

* 11:14 Мал 4:5-6.

+ 11:14 Мал 4:5, Мат 17:12-13, Лук 1:17

+ 11:15 Аян 2:7

+ 11:18 Мат 3:4, Лук 1:15

+ 11:19 Юхн 2:1, Юхн 12:2, Мат 9:10-11

• 11:20 Лук 10:13-15

+ 11:21 Мрк 6:45, Мрк 8:21, Мрк 3:7

+ 11:22 Ийш 23:1, Ерм 47:4, Езк 26:2, Иол 3:4, Амо 1:9, Зхр 9:2, Мат 15:21

+ 11:23 Ийш 14:13, Ийш 14:15

+ 11:24 Езк 16:48

• 11:25 Лук 10:21-22

+ 11:25 Аюп 37:24, Ийш 29:14

+ 11:27 Юхн 13:3, Юхн 17:2, Юхн 6:46, Юхн 7:29, Юхн 8:19, Юхн 10:15

+ 11:28 Заб 54:23, Заб 67:20, Юхн 7:37

+ 11:29 Ерм 28:10-14, Ҳош 10:11, Зхр 9:9, Ерм 6:16

+ 11:30 1Юхн 5:3

• 12:1 Мрк 2:23-28, Лук 6:1-5

+ 12:1 Нзм 23:25

* 12:2 Шығ 34:21.

+ 12:2 Шығ 20:8-10, Сан 15:32-36

+ 12:3 1Пат 21:1-6

* 12:3-4 1Пат 21:6.

+ 12:4 Шығ 25:30, Леб 24:5-9

* 12:5 Сан 28:9-10.

+ 12:5 Сан 28:9

+ 12:6 Мат 12:41

* 12:7 Ҳош 6:6.

+ 12:7 Ҳош 6:6

• 12:9 Мрк 3:1-6, Лук 6:6-11

+ 12:10 Лук 11:54, Лук 20:20

+ 12:12 Мат 6:26, Мат 10:31

+ 12:13 3Пат 13:6

+ 12:16 Мат 8:4, Мат 9:30

+ 12:17 Ийш 42:1-4

* 12:18-21 Ийш 42:1-4.

• 12:22 Мрк 3:20-30, Лук 11:14-23

+ 12:23 2Пат 7:12-16, Мат 9:27

+ 12:24 4Пат 1:2, Мат 9:34, Мат 10:25

+ 12:27 Мрк 9:38, Елш 19:13

+ 12:29 Ийш 49:24-25

+ 12:30 Мрк 9:40

+ 12:31 Мрк 3:29, Лук 12:10

+ 12:33 Мат 7:17-20, Лук 6:43-45

+ 12:34 Мат 3:7, Мат 23:33, Жар 6:5, Мат 7:11, Мат 15:18, Яқп 3:6

+ 12:35 Ҳкм 12:5

+ 12:36 Ҳкм 10:19, Рим 14:12

+ 12:37 Мат 5:22, Яқп 3:2-12

• 12:38 Мрк 8:11-12, Лук 11:29-32

+ 12:38 1Кор 1:22

* 12:39 Юнс 2:1, 11.

+ 12:39 Мат 16:4

+ 12:40 Юнс 2:1

* 12:41 Юнс 3:6-9.

+ 12:41 Рим 2:27, Юнс 3:5, Мат 12:6

* 12:42 3Пат 10:1-10.

+ 12:42 3Пат 10:1-13

• 12:43 Лук 11:24-26

+ 12:45 2Пет 2:20

• 12:46 Мрк 3:31-35, Лук 8:19-21

+ 12:46 Мат 13:55, Юхн 2:12, Юхн 7:3, Елш 1:14, 1Кор 9:5, Гал 1:19

+ 12:50 Юхн 15:14, Евр 2:11

• 13:1 Мрк 4:1-9, Лук 8:4-8

+ 13:7 Ерм 4:3

+ 13:9 Мат 11:15

• 13:10 Мрк 4:10-12, Лук 8:9-10

+ 13:11 Мат 19:11

+ 13:12 Ҳкм 9:9, Мат 25:29

+ 13:13 Ийш 42:20, Ерм 5:21

* 13:14-15 Ийш 6:9-10.

+ 13:15 Ийш 6:9-10, Юхн 12:40, Елш 28:26-27

+ 13:16 Лук 10:23-24

+ 13:17 Евр 11:13, 1Пет 1:10-12

• 13:18 Мрк 4:13-20, Лук 8:11-15

+ 13:21 Гал 1:6, Евр 6:4

+ 13:22 Мат 6:25, Мрк 10:23, 1Тим 6:10

+ 13:23 Юхн 15:5

+ 13:30 Мат 3:12

• 13:31 Мрк 4:30-34, Лук 13:18-21

* 13:31 Қышқыл туқым – горчица.

+ 13:32 Мат 17:20, Лук 17:6, Езк 17:23, Езк 31:6, Дан 4:9

+ 13:33 1Кор 5:6, Гал 5:9

* 13:35 Заб 77:2.

+ 13:35 Заб 77:2

+ 13:38 Юхн 8:44

+ 13:39 Иол 3:13, Аян 14:15-16

+ 13:41 Мат 24:31

+ 13:42 Дан 3:6, Юхн 15:6, Аян 20:15, Мат 8:12

+ 13:43 Ҳкм 4:18, Дан 12:3, Мат 11:15

+ 13:47 Мат 4:19

+ 13:48 Юхн 21:11

+ 13:49 Мат 25:32

+ 13:50 Дан 3:6, Мат 8:12

• 13:53 Мрк 6:1-6, Лук 4:16-30

+ 13:54 Мат 2:23, Лук 2:39, Лук 4:23, Мрк 1:21

+ 13:55 Юхн 6:42, Мат 12:46

+ 13:57 Мат 11:6, Юхн 4:44

• 14:1 Мрк 6:14-29, Лук 9:7-9

+ 14:2 Мат 16:14

+ 14:3 Мат 4:12, Мат 11:2, Лук 3:19-20, Юхн 3:24

+ 14:4 Леб 18:16, Леб 20:21

+ 14:5 Мат 11:9, Мат 21:26

+ 14:7 Эст 5:3, Эст 7:2

+ 14:12 Мат 9:14

• 14:13 Мрк 6:30-44, Лук 9:10-17, Юхн 6:1-14

+ 14:16 4Пат 4:42-44

+ 14:21 Мат 15:38

• 14:22 Мрк 6:45-56, Юхн 6:15-21

+ 14:23 Мрк 1:35, Лук 4:42, Лук 5:16

+ 14:26 Лук 24:37

+ 14:31 Мат 6:30

+ 14:33 Заб 2:7, Лук 1:35

+ 14:34 Сан 34:11, Мрк 6:53, Лук 5:1

• 15:1 Мрк 7:1-23

+ 15:2 Лук 11:38

+ 15:3 Гал 1:14

* 15:4 Шығ 20:12; Нзм 5:16.

* 15:4 Шығ 21:17; Леб 20:9.

+ 15:4 Шығ 20:12, Шығ 21:17

+ 15:7 Мат 23:13, Елш 28:25

* Мат 15:8 Бул халық сыйлар Мени тили менен – Базы қолжазбаларда «Бул халық аўзы менен маған жақынлап, тили менен мени сыйлар».

* 15:8-9 Ийш 29:13.

+ 15:9 Ийш 29:13, Кол 2:22

+ 15:11 Елш 10:15

+ 15:13 Ийш 60:21, Ийш 61:3, Яҳу 1:12

+ 15:14 Мат 23:16, Лук 6:39

+ 15:18 Мат 12:34, Яқп 3:6

+ 15:19 Гал 5:19-21, 1Кор 6:9-10

• 15:21 Мрк 7:24-30

+ 15:21 Ешу 19:28-29, Ийш 23

+ 15:22 2Пат 7:12-16, Мат 9:27, Лук 1:32

+ 15:24 Заб 118:176, Ийш 53:6, Ерм 50:6, Зхр 10:2, Мат 10:6, 1Пет 2:25

+ 15:26 Мат 7:6

• 15:29 Мрк 7:31

+ 15:30 Ийш 35:5-6

+ 15:32 Мат 9:36

+ 15:33 4Пат 4:42-44

+ 15:38 Мат 14:21

• 16:1 Мрк 8:11-13, Лук 12:54-56

+ 16:1 Мат 3:7, 1Кор 1:22

+ 16:4 Юнс 2:1, Мат 12:39

• 16:5 Мрк 8:14-21

+ 16:6 Лук 12:1, 1Кор 5:7-8

+ 16:8 Мат 6:30

+ 16:9 Мат 14:13-21

+ 16:10 Мат 15:36-37

• 16:13 Мрк 8:27-30, Лук 9:18-21

+ 16:14 Мат 14:2, 3Пат 17:1, Мал 4:5, Ерм 1:1

+ 16:16 Заб 2:7

+ 16:17 1Кор 2:13

* 16:18 Петр – грек тилинде «Пэтрос», тас дегенди билдиреди.

+ 16:18 Мрк 3:16, Юхн 1:42, Эфс 2:20

+ 16:19 Ийш 22:22

+ 16:20 Мат 9:30

• 16:21 Мрк 8:31, Лук 9:22-27

+ 16:21 Лук 17:25, Мрк 9:31, Мрк 10:34, Юхн 2:19

+ 16:23 Мат 4:10, Фил 3:19

+ 16:24 Мат 10:38-39

+ 16:25 Мат 19:29

+ 16:26 Заб 48:8

+ 16:27 Нзм 33:2, Дан 7:13, Зхр 14:5, Мат 24:30, Мат 25:31, 1Сал 4:16, Ўаз 3:17, Аян 2:23

+ 16:28 Мат 24:34, Юхн 21:22

• 17:1 Мрк 9:2-13, Лук 9:28-36

+ 17:1 Мрк 5:37, Мрк 14:33

+ 17:2 Дан 7:9, Аян 1:16

+ 17:3 Мал 4:5

+ 17:5 Ийш 42:1, Мат 3:17, Нзм 18:15, 2Пет 1:17

+ 17:9 Мат 8:4, Мат 9:30, Мрк 1:44

* 17:11 Мал 4:5-6.

+ 17:11 Мал 4:5

+ 17:12 Ийш 53:7

+ 17:13 Мат 11:14, Лук 1:17

• 17:14 Мрк 9:14-29, Лук 9:37-43

+ 17:18 Мрк 1:26, Елш 8:7

+ 17:20 Мат 13:31, Лук 17:6, Мрк 11:23

* Мат 17:21 Базы қолжазбаларда 21-аят та бар: «Бирақ, жинлердиң бундай түрин тек дуўа етиў ҳәм ораза тутыў арқалы қуўып шығарыўға болады».

• 17:22 Мрк 9:30-32, Лук 9:43-45

+ 17:23 Мат 16:21, Мат 20:19

* 17:24 Еки драхма – бир драхма жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

+ 17:24 Мрк 9:33, Шығ 30:13, Шығ 38:26, Мат 22:17

+ 17:27 Рим 13:7

• 18:1 Мрк 9:33-37, Мрк 9:42-48, Лук 9:46-48, Лук 17:1-2

+ 18:3 1Кор 14:20, Мат 19:16

+ 18:5 Мат 10:40, Лук 10:16, Юхн 13:20

+ 18:7 Мат 26:24

+ 18:8 Мат 5:30, Мат 25:41, Аян 20:10

+ 18:9 Ийш 66:24, Мат 5:29

• 18:10 Лук 15:3-7

* Мат 18:11 Базы қолжазбаларда 11-аят та бар: «Себеби Адам Улы жойтылғанларды қутқарыў ушын келди».

+ 18:14 Юхн 6:39

• 18:15 Лук 17:3

+ 18:15 Леб 19:17, Яқп 5:19, Гал 6:1

* 18:16 Нзм 19:15.

+ 18:16 Нзм 19:15, 2Кор 13:1

+ 18:17 Мат 5:46-47, Тит 3:10

+ 18:19 Мат 7:7-8

+ 18:21 Лук 17:4

* 18:24 Он мың талант – бир талант жумысшының он бес жыллық ис ҳақысы.

+ 18:25 Леб 25:39-41, 4Пат 4:1, Нхм 5:5

* 18:28 Жүз динар – бир динар жумысшының бир күнлик ис ҳақысы.

+ 18:30 Ҳкм 28:3

+ 18:35 Мат 6:15, Яқп 2:13

• 19:1 Мрк 10:1-12

* 19:4 Жар 1:27.

+ 19:4 Жар 1:27

* 19:5 Жар 2:24.

+ 19:5 Жар 2:24, Эфс 5:31

+ 19:6 1Кор 6:16, Мал 2:16, 1Кор 7:10

* 19:7 Нзм 24:1.

+ 19:7 Нзм 24:1

* Мат 19:9 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Ажырасқан ҳаялды алған адам да неке ҳадаллығын бузған болады».

+ 19:9 Мат 5:32, 1Кор 7:10

+ 19:11 Мрк 4:11, 1Кор 7:7, 1Тим 5:14

• 19:13 Мрк 10:13-16, Лук 18:15-17

+ 19:14 Мат 18:3

• 19:16 Мрк 10:17-31, Лук 18:18-30

+ 19:16 Лук 10:25

+ 19:17 Заб 105:1, Заб 118:68, Леб 18:5, Нхм 9:29, Езк 20:11, Рим 10:5, Гал 3:12

* 19:18-19 Шығ 20:12-16; Нзм 5:16-20.

* 19:19 Леб 19:18.

+ 19:19 Шығ 20:12-16, Леб 19:18

+ 19:20 Фил 3:6

+ 19:21 Мат 5:48, Лук 12:33, Мат 6:20, 1Пет 1:4

+ 19:23 Заб 48:7-8

+ 19:26 Жар 18:14, Аюп 42:2, Ерм 32:17, Мрк 14:36

+ 19:27 Мат 4:20-22

+ 19:28 Мат 16:27, Мат 25:31, Дан 7:9, Лук 22:30, 1Кор 6:2, Аян 3:21

* Мат 19:29 Базы қолжазбаларда «ҳаялын» деген сөз де бар.

+ 19:29 Мат 16:25

+ 19:30 Мат 20:16, Лук 13:30

* Мат 20:7 Базы қолжазбаларда «өзлериңизге тийисли ҳақыларыңызды аласызлар» деген сөзлер де бар.

+ 20:8 Леб 19:13, Нзм 24:15

* Мат 20:16 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Себеби шақырылғанлар көп, таңланғанлар аз».

+ 20:16 Мат 19:30, Лук 13:30

• 20:17 Мрк 10:32-34, Лук 18:31-34

+ 20:19 Мат 16:21, Мат 17:23

• 20:20 Мрк 10:35-45

+ 20:20 Мат 10:2, Мрк 1:19

+ 20:21 Мат 19:28

* Мат 20:22 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Мениң шомылдырылатуғынымдай, шомылдырыла аласызлар ма?»

+ 20:22 Мат 26:39, Юхн 18:11

* Мат 20:23 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Мениң шомылдырылғанымдай, сизлер де солай шомылдырыласызлар».

+ 20:26 1Пет 5:3, Мат 23:11, Мрк 9:35

+ 20:28 Юхн 13:4-5, Ийш 53:10-11, Юхн 11:51, 1Пет 1:18-19, Рим 4:25, Гал 1:4, 1Тим 2:6, Тит 2:14

• 20:29 Мрк 10:46-52, Лук 18:35-43

+ 20:29 Ешу 6:1, 3Пат 16:34

+ 20:30 2Пат 7:12-16, Мат 9:27-31

+ 20:34 Лук 7:13

• 21:1 Мрк 11:1-11, Лук 19:28-38, Юхн 12:12-19

+ 21:1 2Пат 15:30, Зхр 14:4, Елш 1:12

+ 21:4 Ийш 62:11, Зхр 9:9, Юхн 12:15, Мат 1:23, Мат 26:56, Юхн 19:36

* 21:5 Қыз Сион – Ерусалим.

* 21:5 Зхр 9:9.

+ 21:8 4Пат 9:13

* 21:9 Ҳосанна! – «Қутқара гөр!» деген мәнисте. Қудайды алғыслағанда айтылады.

* 21:9 Заб 117:25-26.

+ 21:9 2Пат 7:12-16, Мат 9:27, Заб 117:25-26, Заб 148:1, Мат 23:39

+ 21:11 Лук 7:16

• 21:12 Мрк 11:15-19, Лук 19:45-48, Юхн 2:13-22

+ 21:12 Леб 1:14, Леб 5:7, Леб 12:8, Лук 2:24

* 21:13 Ийш 56:7.

* 21:13 Ерм 7:11.

+ 21:13 Ийш 56:7, Ерм 7:11

+ 21:15 2Пат 7:12-16, Мат 9:27

* 21:16 Заб 8:3.

+ 21:16 Лук 19:39, Заб 8:2-3

+ 21:17 Лук 19:29, Лук 24:50, Юхн 11:18

• 21:18 Мрк 11:12-14, Мрк 11:20-24

+ 21:18 Мат 4:2

+ 21:19 Ерм 24:8, Ерм 29:16-17, Ҳош 9:10, Мих 7:1, Мат 24:32, Лук 13:6

+ 21:21 Мат 17:20, Яқп 1:6, 1Кор 13:2

+ 21:22 Мат 7:8, Мат 17:20, 1Кор 13:2

• 21:23 Мрк 11:27-33, Лук 20:1-8

+ 21:23 Елш 4:7

+ 21:25 Мат 3:6, Лук 7:30

+ 21:26 Мат 11:9, Мат 14:5

+ 21:32 Лук 7:29

• 21:33 Мрк 12:1-12, Лук 20:9-19

+ 21:33 Заб 79:9, Ийш 5:1, Қсқ 8:11, Мрк 13:34

+ 21:35 Мат 22:6, Мат 23:34, Евр 11:36-37

+ 21:37 Мат 3:17, Евр 1:1

+ 21:38 Евр 1:2

+ 21:39 Евр 13:12

+ 21:41 Елш 13:46

* 21:42 Заб 117:22-23.

+ 21:42 Заб 117:22-23, Елш 4:11, 1Пет 2:7

+ 21:44 Ийш 8:14-15, Ийш 28:16

+ 21:46 Мрк 11:18, Мрк 11:32

• 22:1 Лук 14:15-24

+ 22:1 Мат 13:34

+ 22:2 Мат 25:10, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 22:6 Мат 21:35, Мат 23:34, Евр 11:36-37

+ 22:7 Мат 21:41

+ 22:8 Мат 10:11, Елш 13:46, Аян 3:4

+ 22:13 Мат 8:12

• 22:15 Мрк 12:13-17, Лук 20:20-26

+ 22:15 Лук 11:54

+ 22:16 Нзм 10:17, Кол 3:25

+ 22:17 Мат 17:24-25

+ 22:18 Мрк 7:6, Лук 12:1

+ 22:21 Рим 13:7

• 22:23 Мрк 12:18-27, Лук 20:27-40

+ 22:23 Елш 4:1, Елш 23:8

* 22:24 Нзм 25:5-6.

+ 22:24 Жар 38:8, Нзм 25:5

* 22:32 Шығ 3:6.

+ 22:32 Шығ 3:2, Шығ 3:6

• 22:34 Мрк 12:28-34, Лук 10:25-28

* 22:37 Нзм 6:5.

+ 22:37 Нзм 6:5, Нзм 11:13, Ешу 22:5

* 22:39 Леб 19:18.

+ 22:39 Леб 19:18, Мат 19:19

+ 22:40 Мат 7:12, Гал 5:14

• 22:41 Мрк 12:35-37, Лук 20:41-44

+ 22:42 2Пат 7:12-16, Мат 9:27

* 22:44 Заб 109:1.

+ 22:44 Заб 109:1, Елш 2:34-35

+ 22:46 Лук 20:40

• 23:1 Мрк 12:38-40, Лук 11:37-52, Лук 20:45-47

+ 23:3 Рим 2:17-23

+ 23:5 Шығ 13:9, Нзм 6:8, Нзм 11:18, Сан 15:38

+ 23:6 Лук 14:7-8

+ 23:8 Яқп 3:1, Лук 22:32, Флм 1:16

+ 23:9 Шығ 4:22, Ерм 31:9, Ҳош 11:1, Мал 1:6

+ 23:11 Мат 20:26, Мрк 9:35, Мрк 10:43

+ 23:12 Лук 14:11, Лук 18:14

+ 23:13 Мат 15:7

* Мат 23:14 Базы қолжазбаларда 14-аят та бар: «Ҳәсирет шегесизлер, диний муғаллимлер ҳәм парисейлер, еки жүзлилер! Себеби жесирлердиң үйлерин жалмап жутып, көзге көриниў ушын узақ дуўа етиўши сизлер бул ушын аўыр жаза аласызлар».

+ 23:16 Мат 15:14

+ 23:17 Шығ 30:29

+ 23:19 Шығ 29:37

+ 23:21 Заб 25:8, Заб 131:14

+ 23:22 Ийш 66:1

+ 23:23 Нзм 14:22, Заб 32:5, Мих 6:8, Зхр 7:9

+ 23:27 Елш 23:1, Ҳкм 26:23

+ 23:30 Елш 7:52

+ 23:33 Мат 3:7, Мат 12:34

+ 23:34 Мат 21:35, Мат 22:6, Евр 11:36-37, Мат 10:17, Мрк 13:9, Лук 21:12

* 23:35 Жар 4:8.

* 23:35 2Жлн 24:20-22.

+ 23:35 Жар 4:8, 1Юхн 3:12, Евр 11:4, 2Жлн 24:21, Зхр 1:1, Нхм 9:26, Аян 18:24

• 23:37 Лук 13:34-35

+ 23:37 2Жлн 24:21, Нхм 9:26, Елш 7:52, Нзм 32:11-12, Рут 2:12, Заб 146:2

* 23:39 Заб 117:26.

+ 23:39 Заб 117:26, Мат 21:9

• 24:1 Мрк 13:1-13, Лук 21:5-19

+ 24:2 Лук 19:44

+ 24:4 1Юхн 3:7, Кол 2:8, 2Сал 2:3

+ 24:5 Ерм 14:14

+ 24:6 Ерм 51:46

+ 24:7 2Жлн 15:6, Аян 6:4, Елш 11:28, Аян 6:8, Аян 6:12

+ 24:9 Мат 10:22, Юхн 15:18

+ 24:10 Мат 10:21

+ 24:11 Мат 7:15

+ 24:13 Яқп 5:11, Аян 2:10

+ 24:14 Мат 28:19, Рим 10:18, Кол 1:6, Кол 1:23

• 24:15 Мрк 13:14-23, Лук 21:20-24

* 24:15 Дан 9:27; 11:31; 12:11.

+ 24:15 Дан 9:27, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 24:17 Лук 17:31

+ 24:19 Лук 23:29

* 24:20 Яҳудийлердиң нызамы бойынша, бул күни жумыс ислеў ҳәм узақ жолға шығыў қадаған етилген еди.

+ 24:21 Ерм 30:7, Дан 12:1, Аян 16:18

+ 24:22 Ийш 65:8, Лук 18:7

+ 24:23 Лук 17:23

+ 24:24 Нзм 13:1, 2Сал 2:9, Аян 13:13, Аян 16:14

+ 24:25 Юхн 13:19, Юхн 14:29

+ 24:27 Лук 17:24

+ 24:28 Лук 17:37

• 24:29 Мрк 13:24-27, Лук 21:25-28

* 24:29 Ийш 13:10; 34:4.

+ 24:29 Амо 8:9, Ийш 13:10, Ийш 13:13, Ийш 34:4, Иол 2:31, Хаг 2:6, Елш 2:20, Аян 6:13

* 24:30 Дан 7:13.

+ 24:30 Дан 7:13, Мат 16:27, Зхр 12:10-12

+ 24:31 Ийш 27:13, 1Кор 15:52, 1Сал 4:16, Аян 11:15, Мат 13:41, 2Сал 2:1

• 24:32 Мрк 13:28-31, Лук 21:29-33

+ 24:34 Мат 16:28

+ 24:35 Заб 101:26-27, Ийш 51:6, 2Пет 3:10

• 24:36 Мрк 13:32-37, Лук 12:38-40, Лук 17:26-30, Лук 17:34-36

* Мат 24:36 Улдың Өзи де – Бул сөзлер кейинги қолжазбаларда жоқ.

+ 24:36 Зхр 14:7

+ 24:37 Жар 6:5

* 24:38 Жар 6:14-16.

+ 24:39 Жар 7:21

+ 24:40 Зхр 14:2

+ 24:42 Мат 25:13

+ 24:43 2Пет 3:10, 1Сал 5:2

+ 24:44 Аян 3:3, Аян 16:15

• 24:45 Лук 12:42-48

+ 24:46 Мат 25:21, Юхн 13:17

+ 24:48 Мат 25:5

+ 24:51 Мат 8:12

+ 25:1 Мат 9:15, Юхн 3:29, Аян 19:7, Аян 21:2

+ 25:5 Мат 24:48

+ 25:10 Мат 22:2

+ 25:11 Мат 7:22, Лук 6:46, Лук 13:25

+ 25:12 Мат 10:33

+ 25:13 1Кор 16:13, Мат 24:36, Мат 24:42

• 25:14 Лук 19:12-27

+ 25:19 Рим 14:12

+ 25:21 Лук 16:10, Евр 12:2

+ 25:26 Ҳкм 20:4

+ 25:29 Мат 13:12

* Мат 25:30 Базы қолжазбаларда мына сөзлер де бар: «Усыларды айтып турып, Ийса былай деди: „Қулағы бар адам жақсылап еситип алсын!“».

+ 25:30 Мат 8:12

+ 25:31 Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 19:28

+ 25:32 Иол 3:12, 2Кор 5:10, Езк 34:17, Мат 13:49

+ 25:34 Дан 7:18, Аян 21:7

+ 25:35 Ийш 58:7, Лук 3:11, Яқп 2:15-16

+ 25:36 2Тим 1:16-18

+ 25:40 Мат 10:40

+ 25:41 Заб 6:9, Мат 7:23, Мрк 9:43-44, Яҳу 1:7, Аян 20:10

+ 25:45 Лук 10:16

+ 25:46 Дан 12:2

• 26:1 Мрк 14:1-2, Лук 22:1-2, Юхн 11:45-53

* 26:2 Қутқарылыў байрамы – сөзликке қараң.

+ 26:2 Шығ 12:1-30

• 26:6 Мрк 14:3-9, Лук 7:36-50, Юхн 12:1-8

+ 26:6 Мат 21:17, Юхн 11:1, Юхн 11:18, Леб 13:3

+ 26:11 Нзм 15:11, Мат 9:15, Юхн 7:33

+ 26:12 Юхн 19:40

+ 26:13 Мат 24:14

• 26:14 Мрк 14:10-11, Лук 22:3-6

+ 26:14 Юхн 13:2, Елш 1:16

+ 26:15 Шығ 21:32, Зхр 11:12

• 26:17 Мрк 14:12-21, Лук 22:7-14, Лук 22:21-23, Юхн 13:21-30

* 26:17 Ашытқысыз нан байрамы – сөзликке қараң.

+ 26:21 Заб 40:10, Юхн 13:18

+ 26:24 Ийш 53, Мат 18:7

• 26:26 Мрк 14:22-26, Лук 22:15-20, 1Кор 11:23-25

+ 26:26 Юхн 6:51, 1Кор 10:16, Евр 10:10

+ 26:28 Шығ 24:8

+ 26:30 Лук 22:39

• 26:31 Мрк 14:27-31, Лук 22:31-34, Юхн 13:36-38

* 26:31 Зхр 13:7.

+ 26:31 Зхр 13:7, Юхн 16:32

+ 26:32 Мат 28:7

+ 26:35 Юхн 11:16, Юхн 21:19

• 26:36 Мрк 14:32-42, Лук 22:39-46

+ 26:37 Мрк 5:37, Мрк 9:2

+ 26:38 Юхн 12:27

+ 26:39 Евр 5:7, Мрк 10:38, Юхн 18:11, Юхн 5:30, Юхн 6:38, Гал 1:4

+ 26:41 Мат 6:13, 1Пет 4:7

+ 26:42 Мат 6:10

+ 26:45 Юхн 2:4, Мат 16:21, Мат 17:22, Мат 20:18

• 26:47 Мрк 14:43-50, Лук 22:47-53, Юхн 18:3-12

+ 26:47 Елш 1:16

+ 26:51 Лук 22:38

+ 26:52 Аян 13:10

* 26:53 Бир легион – Рим армиясында 6000 әскерден ибарат әскерий топар.

+ 26:55 Мат 21:23, Лук 21:37

+ 26:56 Мат 1:22-23, Мат 21:4, Юхн 19:36, Мат 26:31, Юхн 16:32

• 26:57 Мрк 14:53-65, Лук 22:54-55, Лук 22:63-71, Юхн 18:13-14, Юхн 18:19-24

+ 26:60 Заб 26:12, Заб 34:11

+ 26:61 Мрк 15:29, Юхн 2:19

+ 26:62 Мат 27:13

+ 26:63 Заб 2:7

* 26:64 Заб 109:1.

* 26:64 Дан 7:13.

+ 26:64 Заб 109:1, Дан 7:13, Мат 16:27, Мат 24:30, Евр 1:13

+ 26:65 Сан 14:6, Елш 14:14, Мат 9:3, Юхн 10:36

+ 26:66 Леб 24:16

+ 26:67 Ийш 50:6

• 26:69 Мрк 14:66-72, Лук 22:56-62, Юхн 18:15-18, Юхн 18:25-27

+ 26:75 Мат 26:34

• 27:1 Мрк 15:1, Лук 23:1-2, Юхн 18:28-32

+ 27:2 Лук 3:1, Лук 13:1, Елш 3:13, 1Тим 6:13

• 27:3 Елш 1:18-19

+ 27:5 2Пат 17:23

+ 27:6 4Пат 12:9, Мрк 12:41, Юхн 8:20

+ 27:9 Мат 2:17

* 27:9-10 Зхр 11:12-13; Ерм 19:1-13; 32:6-9.

+ 27:10 Ерм 18:3, Ерм 32:7-9, Зхр 11:12-13

• 27:11 Мрк 15:2-5, Лук 23:3-5, Юхн 18:33-38

+ 27:11 Мат 2:2

+ 27:13 Мат 26:62

• 27:15 Мрк 15:6-15, Лук 23:13-25, Юхн 18:39

+ 27:18 Юхн 12:19

+ 27:20 Елш 3:14

+ 27:23 Лук 23:41, Евр 4:15

+ 27:24 Нзм 21:6, Заб 25:6, Заб 72:13

+ 27:25 1Сал 2:16

+ 27:26 Мат 20:19

• 27:27 Мрк 15:16-20, Юхн 19:2-3

+ 27:30 Ийш 50:6, Мат 20:19

• 27:32 Мрк 15:21-32, Лук 23:26-43, Юхн 19:17-27

+ 27:34 Заб 68:22

* 27:35 Заб 21:19.

+ 27:35 Заб 21:19

* 27:39 Заб 21:8.

+ 27:39 Заб 21:7, Заб 108:25

+ 27:40 Мрк 14:58, Юхн 2:19, Мат 4:3-6

+ 27:42 Юхн 10:18, Юхн 1:49, Юхн 12:13, Юхн 20:29

* 27:43 Заб 21:9.

• 27:45 Мрк 15:33-41, Лук 23:44-49, Юхн 19:28-30

* 27:46 Заб 21:2.

+ 27:46 Елш 3:1, Заб 21:2

+ 27:48 Заб 68:22

+ 27:51 Шығ 26:33, Леб 16:2

+ 27:52 Ийш 26:19, Езк 37:12, Дан 12:2, Юхн 5:21, Юхн 5:25

+ 27:53 Нхм 11:2, Ийш 48:2, Ийш 52:1

+ 27:56 Лук 8:2, Мат 20:20

• 27:57 Мрк 15:42-47, Лук 23:50-56, Юхн 19:38-42

+ 27:60 Ийш 53:9

* 27:62 Таярлық күни – жума күни.

* 27:62 Шаббат күни – шемби күни.

+ 27:63 Мат 16:21, Мат 17:23, Мат 20:19

+ 27:66 Дан 6:17, Аян 20:3

• 28:1 Мрк 16:1-8, Лук 24:1-12, Юхн 20:1-10

+ 28:1 Лук 8:2, Мат 27:61

+ 28:2 Мат 27:60

+ 28:3 Езк 1:14, Дан 7:9, Дан 10:6, Мрк 9:3, Елш 1:10

+ 28:4 Аян 1:17

+ 28:7 Мат 26:32

+ 28:9 Юхн 20:19, Юхн 20:21, 4Пат 4:27, Мат 28:17, Лук 24:52

+ 28:10 Мат 12:50, Юхн 20:17, Рим 8:29, Евр 2:11

• 28:16 Мрк 16:14-18, Лук 24:36-49, Юхн 20:19-23

+ 28:17 Юхн 20:25

+ 28:18 Ийш 9:6, Дан 7:13-14, Мат 11:27, Юхн 17:2

+ 28:19 2Кор 13:13, Юхн 4:1-2, Елш 8:13, Кол 1:23

+ 28:20 Юхн 14:15, Мат 13:39