# Библе

Институт перевода Библии

## Доладалар • Сулейма-пайхамара кицаш


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш


Библена таржам дара Институт


Москва, 2015


Доладалар


Сулейма-пайхамара кицаш

Укх кинижка аудиозаписаш шоана короргья Библена таржам дара института сайта тӀа укх адресагӀа:

http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING

Шоашта хетар ала: ibt_inform ibt.org.ru

9-чеи, 135-чеи, 243-чеи оагӀонаш тӀара сурташ © BFBS, 1994

245-ча оагӀон тӀара карта © UBS, 1999

ISBN 978-5-93943-249-8

© Институт перевода Библии, 2018

## Дешхьалхе


Дешхьалхе


Хьамсара кинижка дешархой!

Шоана хьалхашка дадараш цхьана кепатеха арахийца Дезача Йоазоний ши кинижка да: Доладалари Сулейма-пайхамара кицаши. Ер дуне хьа мишта хиннад, къа мишта даьннад укх дунен тӀа, мишта волавеннав Даьла наха Ше вовзийта яхача хаттарашта жоп луш да Доладалар яха кинижка. ХӀаьта Кицаш яха кинижка нах, къаьстта кагийнах, укх дунен тӀа баха а лела а Ӏомабеш да. Цун хьехамашка ладийгӀачар вахар гӀоза а аьттув болаш а хургда, Даьла раьза волаш а хургда.

Дезача Йоазонаш – из укх дунен тӀа эггара дукхагӀа дешаш а чӀоагӀагӀа лоархӀаш а долча кинижкайх цаӀ да, цудухьа хӀаравар таро йолаш хила веза ший меттала ер йоазонаш деша, укх дунен тӀа моллагӀча моттиге из вахе а, моллагӀа ди цо лелабой а, моллагӀча къамах из вале а. Мичара хьадоагӀа вай, сенна дах вай, укх дунен тӀа сел дукха эгӀазло хӀаний, фу хургда саг венначул тӀехьагӀа, яхараш мо долча массехана наха дагадаьхкача хаттарашта жоп луш да Деза Йоазонаш. Уж Деза Йоазонаш – кераста дина керттера кинижка да, цхьабакъда, из духхьала кераста ди лелабеча наха лаьрхӀа яздаьд аьнна хетараш гӀалат ба. Дезача Йоазоний дуккха доакъош бусалба наха а деза лоархӀаш да. i

Кераста дин йоазонаш тӀа жугтий халкъан Деза Йоазонех Шира Васкет оал. Цу Ширача Васкете чудоагӀаш да тайп-тайпарча автораша яьздаь дукха тайп-тайпара кинижкаш. Царех дукхагӀдараш жугтий къаьнарча меттала яьздаь да. Ширача Васкета цхьадола доакъош яьздаь 3 эзар шу совггӀа ха я. Ширача Васкете чудоагӀаш да исторехи бокъонехи дола кинижкаш, поэзи, хьаькъал долча наьха хьехамаш, хургдар дувцаш дола кинижкаш. Уж кинижкаш шоайла чӀоагӀа эргаш дале а, цу йоазонаш тӀа долаш да юкъара дешаш а: Даллеи жугтий халкъаи юкъера гӀулакхаш, царна юкъе Дала леладаь хӀамаш, деррига халкъаш даькъалде Даьла лоӀам хилар, халкъ Шийх тешаш а Ше яхар деш а хиларга догдоахаш Из хилар.

Укх издане чудоагӀача хӀара кинижка тӀа я лоацца дешхьалхле, хӀаьта цу дешхьалхе тӀа дувц кинижка керттерча чулоацамах, из вӀашагӀдоллара бахьанех, цу тӀа яздеча хӀамай исторе оагӀонех. Йоазув йистедоаллаш ширача ханашка хиннача доазоний карта да, ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама диаграмма я, цхьаццайолча лоархӀамеча Даьла цӀерий список я, Кицай кинижкий темаш я белгалъяьха.

Дезача Йоазонашта тайп-тайпарча къамий меттала таржам дара болх дӀахьош йолча Библена таржам деча Институто хоза а хеташ таро лу гӀалгӀай дешархошта Деза Йоазонаш тӀа дувцар шоай наьна меттала деша.

2005 шера Библена таржам деча Институто гӀалгӀай меттала арахийцар «Лукас бена хоза кхаъ» яха кинижка (юхакепатехад 2007-ча шера). 2015-ча шера кепатехад Юнус-пайхамарахи, Руфихи, Эстарахи дола кинижкаш. Электронни форматах дола цу кинижкай таржамаш Библена таржам дара йолча Института сайта чу да укх адресах: http: ibt.org.ru/ru/media?id=ING. Цу кинижкай аудиозапись а я цу сайта чу. ТӀехьа тӀайоагӀача хана кхы таржам деш ара мел доала кинижка а цу адресагӀа корадоагӀаргда.

Укх кинижка аудиозапись е лерхӀ оаха. Из кийча йолча хана из хургья Библена таржам дара института сайта тӀа.

Библена таржам дара йолча Институто баркал оал таржам даьрашта, редакторашта, Деза Йоазоний ер ши кинижка гӀалгӀай меттала арадаккха новкъостал мел даьрашта.

Библена таржам дара Институт

## Доладалар

### Доладалар

Доладалар


Доладалара кинижка дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Доладалар

### Доладалара кинижка дешхьалхе


Доладалара кинижка дешхьалхе

Доладалар Дезача Йоазоний хьалхара кинижка а, Товрата хьалхара дакъа а да. Товрата тӀа дувц Мувса-пайхамарга а цунна тӀехьалаттачарга а Дала дайта вахӀи. Доладалар жугтий меттала дӀаяьздаь а хиннад, хьагучох, ший къаьстта цӀи йолаш а хиннадац. Цу кинижка кхыча меттала таржам деча хана пайда эц джелтий (грекий) меттала эггара хьалха таржам деча хана цунна енна хиннача цӀерах, хӀаьта цу цӀера маӀан цхьаькха а да: «хьакхоллар», «хьахилар». Цу кинижка 50 корта ба, шоай темашка хьежача, керттерча шин даькъе бекъа а мегаргболаш. Хьалхарча 11 керташка дувц Дала ший Дешаца дуне хьакхоллар, цу дунен тӀа деррига дика а долаш: сигленаш, лаьтта, гаьнаш, баьцаш, хьайбаш, хьалхара нах – Адами Хьаваи. Адамои Хьаваси, Дала шоашка аьнначунга ла а ца дувгӀаш, шоаш бахаш болча Ялсмала ягӀача дика-во довзийтара гаьн тӀара сом биаб, хӀаьта цу хӀаманца къа дунен тӀа даьккхад. Нах Дала яхар ца а деш, шоай лоӀамах баха ловш хилар бахьан долаш, Дала дика долаш хьакхелла дуне талха доладеннад. Гучаяьннай эгӀазал, низбар, нах боабар, Ӏоажал, сонтал, наха шоаш хестабар. «Доладалар» кинижка тӀа дувц Адама берий – Къаимеи ХӀабилеи вахарах, Нухь-пайхамарах, къинойх хьалдиза дуне къайладоаккхаш Дала хий дайтарах. Из хий дарах, Нухь-пайхамара шийца кема тӀа хьаийцараш мара ца дусаш, укх дунен тӀа мел дола дийнат денна дӀадаьлар. Бабила гӀала йоттарах долча дувцаро хойт, шоай оамалца сонтал гойтача хьалхарча наха Дала таӀазар мишта дир.

Доладалара шоллагӀча даькъо – 12-ча кертагара 50-ча кертага кхаччалца долча – дувц укх телхача Ший дунен тӀа лостам бе Даьла оттарах. Массехк сага Ше бӀаргавайтар Цо, уж нах даькъал а бир Цо, царга гӀолла а цар тӀехьенга гӀолла а деррига дуне даькъалхургдолаш. Уж бар жугтий халкъа дай. Царех къаьстта лоархӀам болаш ва ИбрахӀам-пайхамар.

Ший дунен тӀара ха кхоачаяллалца Даьлах чӀоагӀа тешаш хиннав из, хӀаьта Дала шийга аьлча (из зера духьа) ший дукхавеза воӀ Даьла духьа ве а кийча хиннав из. Цул тӀехьагӀа Дала дув биаб цунна, Ше из даькъалвергва аьнна а, цун фу Ше сигалара седкъий миссел, форда чура гӀум миссел дебадергда аьнна а, цун моастагӀий шахьараш цун тӀехьено караерзаергья аьнна а, укх лаьттан букъ тӀа мел дола халкъаш цун фунца даькъалхургда аьнна а, Ший оазага цо ладувгӀар бахьан долаш (Доладалар 22:17-18).

Цу кинижка тӀа ИбрахӀам-пайхамара шин виӀий, Исхьакхеи ИсмаӀалеи вахарах лаьца дола сакъердаме дувцараш а да. ИсмаӀал Ӏарбий къаман да хиннав. ИбрахӀама виӀий Исхьакха воӀо Йоакъапа ший къонгашка гӀолла жугтий шийтта ваьр дӀадоладаьд. Уж баха хайшаб КенаӀан оалача моттиге. Дала тӀехдоккха декхар хьалхашка а оттадаь, доккхий гӀулакхаш кхоачашде аьнна хержа халкъ санна бувц уж цу кинижка тӀа. КенаӀана лаьтта хьахинна жугтий къам шийх хьадаьнна Йоакъап цу тӀа вувц «Исраил» аьле цӀи йоаккхаш а.

Доладалара тӀеххьара кертош тӀа йувц Йоакъапа зӀамагӀволча виӀий Ювсапа кхел. Ювсап кӀаьнк волча хана вежараша Мисар мехка вохк лай санна. Цхьабакъда, ший вахаре нийс мел енна халонаш Даьла новкъосталца йистар а яьхий, из лакхача даржага кхоач, пирӀов дӀаваьлча шоллагӀвола Мисар-мехка кулгалхо хул цох, тӀаккха, моцал еча ший гаргара нах исраилхой а кхы дуккха халкъаш а кӀалхара доах цо.

Доладалара шоллагӀча даькъа тӀа дувц жугтий халкъа дай шоашта юкъе дулх-цӀийх йолча гаргалон бувзам хиларал совгӀа, дезалгара дезалга а доалаш долча, Дала шоаш даькъалбарца хинна бувзам болаш а болга.

Чулоацам
Сигленаши лаьттеи хьакхоллар | (1:1–2:3)
Адами Хьаваи. Адамо хьалхара къа дар | (2:4–4:26)
Адама тӀехье | (5:1-32)
Нухьахи лаьтта хий тӀадаларахи дувцар | (6:1–9:29)
Нухьа къонгий тӀехье. Бабила гӀала йоттар | (10:1–11:26)
Ибрамах/ИбрахӀамах дувцар | (11:27–23:20)
Дала шоашта лургда аьннача лаьтта баха ховшар | (11:27–12:20)
Ибрами Лути | (13:1–14:24)
Дала Ибрамаца барт бар | (15:1–18:15)
Седам-шахьар а Ӏамор-шахьар а йохаяр | (18:16–20:18)
Исхьакх дунен чу валар. ИбрахӀам тешаш хилар зер | (21:1–23:20)
Исхьакхах дувцар | (24:1–26:35)
Исхьакхи РабиӀати. ИбрахӀам кхалхар | (24:1–25:18)
Исхьакха къонгаш: Йоакъапи Ӏесави | (25:19-34)
Исхьакхи Або-Малики | (26:1-35)
Йоакъапах дувцар | (27:1–35:29)
Йоакъапа Исхьакхага ше даькъалвайтар | (27:1-40)
Йоакъап Лаван волча вадар | (27:41–30:43)
Йоакъап КенаӀане юхавахар. Ӏесаваца машар бар | (31:1–33:20)
Динай чӀир лехар. Исхьакх кхалхар | (34:1–35:29)
Ӏесава тӀехье | (36:1-43)
Ювсапах дувцар | (37:1–50:26)
Ювсапи, цун вежарийи | (37:1-36)
ЯхӀуди Тамарии | (38:1-30)
Мисар-мехка Ювсап айвалар | (39:1–41:57)
Ювсапа ший вежарашца машар бар | (42:1–45:28)
Йоакъапи цун дезали Мисар-мехка дӀабахар. Йоакъапеи Ювсапеи вахаре тӀеххьара хиннараш | (46:1–50:26)

### 1


Дуне хьакхоллар

1Юххьанца Дала сигленаши, лаьттеи хьакхеллар[+]. 2Лаьтта даьсса а, кегаденна а дар, гобаьккха кӀоарга хий а, Ӏаьржа боадо а яр, Даьла Са[*] хиш тӀа гӀолла лелаш дар.

3Дала аьлар: «Хийла сердал». ТӀаккха сердал хилар. 4Даьла хьежача, Цунна из сердал дика хийтар. Дала сердал боадонах къоастайир. 5Сердалах Дала «ди» аьлар, боадох «бийса» аьлар.

Иштта, сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, – хьалхара ди.

6Дала аьлар: «Хий шин даькъа декъаш моартал хийла». 7Иштта хинна дӀаэттар. Дала моартал кхеллар, цун кӀалхара хиши цун тӀера хиши шоайла къоастадеш. 8Цу моарталах Дала «сигале» аьлар.

Сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, шоллагӀа ди.

9ТӀаккха аьлар Дала: «Сигален кӀала мел дола хиш цхьан метте вӀашагӀкхеталда, екъа моттиг а гучайоалийла». Из иштта хилар. 10Екъача моттигах Дала «лаьтта» аьлар, вӀашагӀкхийттача хих «фордаш» аьлар. Из деррига бӀаргадайча, Далла из дика хийтар.

11ТӀаккха Дала аьлар: «Лаьтто ший букъ тӀа дегӀайоалайойла ший фу ше тоссаш йола тайп-тайпара баьцовгӀаш, тайп-тайпара котӀаргаш, шийца ший генарг дола, сом луш йола тайп-тайпара гаьнаш». Иштта хилар. 12Лаьтто ший букъ тӀа дӀегӀайоалайир шоай фу шоаш тоссаш йола тайп-тайпара баьцовгӀаш, тайп-тайпара котӀаргаш, шийца ший генарг дола, шийна тара сом луш йола тайп-тайпара гаьнаш. ТӀаккха дайра Далла из дика долга.

13Хилар сайре, хилар Ӏуйре, – кхоалагӀа ди.

14ТӀаккха аьлар Дала: «Хийла сигален моартал тӀа сердалонаш, ди-бийса шоайла къоастадергдолаш, ханаш, денош, шераш белгалдергдолаш. 15Лаьттан тӀехь сердал тела сигален моартал тӀа сердалонаш хийла царех». Иштта хинна дӀаэттар. 16ТӀаккха Дала кхеллар совйоккха ши сердало, йоккхагӀйола сердало дийнахьа доал деш хургйолаш, зӀамагӀйола сердало бийсан доал деш хургйолаш. Седкъий а кхеллар сигала. 17Уж Дала дӀанийс а дир сигала, лаьттан тӀехь сердал тергйолаш, 18дийнахьеи бийсани доал де а, сердал боадонах къоастае а. Далла дайра, из деррига дика долга.

19Сайре а хилар, Ӏуйре а хилар, – диълагӀа ди.

20Дала аьлар: «Дийнатех хьалдузалда хий, лаьттан тӀехь сигала гӀолла лелалда оалхазараш».

21Иштта кхеллар Дала фордашкара сов-доккха дийнаташ, фордаш хьалдизза мел лела дийнаташ, деррига тайп-тайпара оалхазараш. БӀаргадайра Далла из дика долга. 22Цо уж даькъалдеш аьлар: «Дебалда шо, тӀехье беркате а хулаш, фордашкара хиш хьалдузаш, хӀаьта оалхазараш лаьттан тӀехь дебалда».

23Хилар сайре а, хилар Ӏуйре а – пхелагӀа ди.

24Дала аьлар: «Лаьтто ший букъ тӀа дегӀадоаладолда дийна синош ши-ший тайпашца – доахан а, текхаргаш а, лаьтта гӀолла мел лела дийнаташ а». Иштта хинна дӀаэттар. 25Ши-ший тайпара лаьттара хьайбаш а, доахан а, лаьттара текхаргаш а кхеллар Дала. Далла из дика хийтар.

26ТӀаккха Дала аьлар: «Кхолларгда адам, воай сибатагӀа сибат денна, воашта тара долаш, доал долда цар хи чурча чкъаьрашта, сигларча оалхазарашта, доаханна, дерригача лаьтта, текхаргашта, лаьтта гӀолла текхача».

27Иштта кхеллар Дала адам, Ший сибатагӀа сибат денна,
Даьла сибатагӀа сибат денна кхеллар Цо из;
маӀеи кхали болаш кхеллар Цо уж.

28Къоабалбир уж Дала, аьлар царга Дала: «Дебалелаш, дукхагӀа хилалаш, лаьтта хьалдизалаш, лаьттан доал делаш, хи чурча чкъаьраштеи, сигларча оалхазараштеи, лаьтта гӀолла мел лелача хьайбаштеи оалол делаш».

29ДӀахо аьлар Дала: «Хьажал, Шоана лу Аз дерригача лаьтта тӀа мел йола ший фу ше тоссаш йола буц, ший генарг ший сома юкъе доалла сомий гаьнаш, – шоана хилба царех кхача. 30Лаьтта тӀа мел долча оакхарашта, сигала мел долча оалхазарашта, лаьтта тӀа гӀолла текхарашта, дийна са чудоаллача шеддолча дийнаташта, масса тайпара гӀа-буц шоана кхачан лаьрхӀа лу Аз». Хилар иштта.

31Ше мел даьр дайра Далла, хӀаьта из деррига тӀехдика долга а дайра. Хилар сайре, хилар Ӏуйре, – ялхлагӀа ди.

### 2

1Иштта хьакхелла да лаьттеи, сиглеи, царна тӀехь мел йола хӀамеи.

2ВорхӀлагӀа ди хьатӀакхоаччаш чакх а баьккхар Дала беррига Ше беш хинна болх, хӀаьта цу ворхӀлагӀча дийнахьа Ший деррига гӀулакхаш дита а дита паргӀата а ваьлар Из.

3ТӀаккха из ворхӀлагӀа ди Дала къоабал а дир даькъал а дир, хӀана аьлча цу дийнахьа Из салоӀаш вар, Ший массадола кхоллама гӀулакхаш чакх а даьха.


Адами Хьаваи

4Ер да Везча Дала сигале а лаьтта а кхеллача хиннар. 5Цу хана лаьтта тӀа яьнна яцар цхьаккха тайпара аренцара кӀотарг а, е цхьаккха тайпара аренцара буц а, хӀана аьлча, цу хана Везча Дала кхы а догӀа дайтадацар лаьтта тӀа, е адам а кхелладацар, из леладе. 6Лаьтта тӀера хьалъайлуча Ӏанаро тӀоададора лаьтта. 7ТӀаккха лаьттан топпарах адам кхеллар Везча Дала, цунна чу са а доллаш. ХӀаьта из адам дийнделар.

8Везча Дала малхбоалехьа йолча Эдене ялсмален беш дӀа а егӀа, цига Ше кхелла саг ваха хоавир. 9Цу лаьтта тӀа Везча Дала дегӀадоаладир массе а тайпара дитташ, тӀахьежача хоза а, тоам болаш а дар уж, царна тӀера сомаш баа пайдан бар. Беша юкъе яр вахара гаи, дика-во довзийтара гаи[+].

10Цу беша хий тохар духьа, Эденера хьадолалора хий, тӀаккха из диъ даькъа декъалора. 11Цхьанне цӀи Пишон я, из да берригача Хьавил-мехка гӀолла тӀехдоалаш. Цу лаьттах дошув доал. 12(Цу лаьттара из дошув дика а да. Цига «бадолахь» оала саьгӀаза тара йола хоза хьадж йоагӀа хӀама а я, «оникс» яха деза къертӀой а да.) 13ШоллагӀча хин цӀи я Гихьон, из тӀехдоал Куши оалача берригача мехка гӀолла. 14КхоалагӀча хин цӀи я Хьиддекхел. Из да Ашур мехка малхбоалехьа. ДиълагӀа дола хий да Эпрат[+].

15ТӀаккха Везча Дала адам Эден беша ваха хоавир, цунга из беш лелаяйташ а лораяйташ а Шийна гӀулакх дайтар духьа. 16ТӀаккха Везча Дала аьлар адамга: «Масса йолча укх бешарча гаьн тӀара сом баа мегаргба Ӏа, 17хӀаьта дика-во довзийтара гаьн тӀара ма баалахь, хӀана аьлча, Ӏа цу тӀара из биаьча дийнахьа шеко йоаццаш кхалхаргва хьо», – аьнна.

18ТӀаккха Везча Дала аьлар: «Дика дац адам ше цхьаь хилар, цудухьа цунга шийга хьежжа новкъост кхолларгва Аз цунна».

19Масса дола сигалара оалхазараш а, арара оакхарий а кхеллар Везча Дала лаьттах. Цо уж шеддар адама хьалхашка дӀаоттадир, цу адамо царех фу цӀераш тохк хьожаш. ТӀаккха цу са мел доаллача хӀаманна адамо енна цӀераш йитар. 20Иштта елар адамо цӀераш доаханна а сигаларча оалхазарашта а, лаьттарча оакхарашта а, амма цунна шийна нийсъяланзар шийца йоагӀаш йола гӀонча.

21ТӀаккха Везча Дала чӀоаггӀа наб кхетийтар адама. Цунна наб кхийтта яьлча цун цхьа пӀенда хьа а баьккха, из меттиг дулхаца дӀакъейлар[+]. 22Цул тӀехьагӀа Ше цу адама пӀендарах йир кхалсаг Везча Дала, из кхалсаг сага тӀайоалайир.

23Из бӀаргаяйча, адамо аьлар:

«Ер я-кх са тӀехках тӀехк,
ер да-кх са дулхах дулх,
укхан цӀи кхалсаг хургья,
ер маӀача сага дегӀацара хьаийца хилар бахьан долаш».

24Цудухьа маӀасаг ший да а вита, ший нана а йита ший кхалсагах хьарчаш хургва. ТӀаккха цу шиннех цхьа дулх-цӀий хургда.

25Уж шиъ берзанбар шаккъе а, адам а, цун сесаг а, хӀаьта а шоайла озалуш бацар уж.

### 3


Адамо хьалхара къа дар

1Везча Дала кхеллача аренцарча оакхарашта юкъе эггара говзагӀа хиннар лехь бар. Цо цу кхалсагага хаьттар: «Укх бешарча цхьаккха а гаьн тӀара сом ма баа аьннад шуга Дала?»

2Кхалсаго жоп делар лехьа: «Гаьнаш тӀара сомаш даа могадаьд тхона, 3амма, беша юкъе цхьа га ягӀа, цу тӀара сом а ма баа, цох дӀа а ма хьокхале аьннад тхога Дала, тхо цакхалхийтар духьа»[+].

4ТӀаккха лехьо кхалсагага аьннад: «Кхалха-м шеко йоаццаш кхалхаргдацар шо, 5амма, Далла хов, оаш цу гаьн тӀара сом биача дийнахьа денз шун бӀаргаш хьаделлалургдолга, дика-во а довзаш шу даьлий моргаш хургдолга!»

6Кхалсага бӀаргадайра, цу гаьн сом кхачан дика болга а бӀарга тоам беш болга а, хӀана аьлча из биачоа хьаькъал а говзал а луш ба из; кхалсаго цу тӀара сом баьккхар, цо а биар, тӀаккха ший мара а белар, цо а биар из сом цунца. 7ТӀаккха хьаделладелар цар шинне а бӀаргаш. Шоаш шиъ дерзан долга хайр царна, тӀаккха инжира гаьн тӀера доккхий гӀаьнаш а даьха, уж вӀаший а тийга, юкъах уж хьа дийхка, царца дӀахьулдир цар шоай дегӀамаш.

8Ден йӀовхал лаьгӀъеннача хана лаьгӀо хьекхача михага ваьнна беша гӀолла лелаш волча Везча Даьла когаша ю гӀар хеза, адам а цун сесаг а бешарча гаьнашта юкъе дӀакъайла байлар Цунах. 9ТӀаккха Веза Даьла кхайкар адамга: «Хьо мичав?» – аьнна.

10Вокхо жоп делар: «Укх беша Хьо воагӀаш хеза, се верзан воландаь, хьох кхеравенна дӀалечкъавар со».

11Везча Дала хаьттар: «Хьо верзан ва хьога аьннар малав? Аз хьайга ма баалахь аьнна цу гаьн тӀара сом биабий-хьогӀ Ӏа?»

12Адама жоп делар: «Ӏа сона еннача къалсаго цу гаьн тӀара баьккха сом белар сона, тӀаккха аз из биар», – аьнна.

13ТӀаккха Везча Дала кхалсагага аьлар: «Из фуд Ӏа даьр?» Кхалсаго жоп делар Цунна: «Лехь бар со Ӏехаяьр, тӀаккха аз сом биар», – аьнна.

14ТӀаккха Везча Дала лехьага аьлар:

«Из Ӏа дир бахьан долаш
массадолча хьайбаштеи оакхараштеи хьалхашка
наӀалт хинна хургба хьо.
ХӀанз хье дийна мелаб текхаргба хьо, лаьтта а дуаргда Ӏа.
15Хьонеи кхалсагаи юкъе,
хьа тӀехьеннеи цун тӀехьеннеи юкъе
моастагӀал хулийтаргда Аз.
Кхалсага тӀехье хьа кертах летаргья,
хӀаьта хьо цун кӀоажох летаргба».

16ТӀаккха кхалсагага Везча Дала аьлар:

«Берах йолаш Ӏа озаргбола бала дукхагӀбергба Аз:
лазарца дергда Ӏа бераш,
хьай марага сатувсаш хургья хьо,
тӀаккха из хьона доал деш хургва».

17ХӀаьта адамга Везча Дала аьлар:

«Аз аьнначунга ла а ца дувгӀаш, хьай сесаго яхар а даь,
Аз хьайга ма баа аьнна сом Ӏа баарах, –
наӀалт кхайкаду Аз укх лаьттанна;
Ӏайха дунен тӀа мел йоаккха ха
баланца укх лаьттара хьайна напагӀ лохаш йоаккхаргья Ӏа.
18КӀарцхалаш а, йоархӀаш а яргья хьа лаьтта,
аренцарча баьцех хургба хьона кхача.
19Хьоцарца йоаккхаргья Ӏа хьайна сискал,
хье лаьттан керахь юхаверззалца,
хӀана аьлча, лаьттацара хьаийца ва хьо,
лаьтта да хьо,
юха лаьтта чу а гӀоргва хьо».

20ТӀаккха Адама ший сесагах цӀи тилар Хьава[*] аьнна, вахаш мел волчун нана из йоландаь.

21ТӀаккха Везча Дала Адама а, цун сесага а нахьара дувхар дир, из царна тӀа а дийхар. 22Везча Дала аьлар: «ХӀанз Адам а Вайх цаӀ волаш санна хилар, дика а во а довзаш. ХӀанз вахара гаьнагахьа а кхайда, цу тӀера сом а баьккха, из биа а биа, хадаргдоацача вахаре ма кхоачалба уж!»[+]

23Цул тӀехьагӀа Адам Эдена бешара дӀаэккхавир Везча Дала, цо ше хьаваьнна лаьтта леладергдолаш. 24Из дӀа а эккхаваь, Эдена беша малхбоален оагӀорахьара чувоаллача, вахара гаьна тӀабода никъ лорабе аьнна Везча Дала дӀаовттадир каруб-малейкаши, цӀерца доагаш дола довти, хӀаьта цу довта къегаш бола бухь массайолча оагӀорахьа кхасташ бар.

### 4


Къаими ХӀабили

1Адам ший сесагах Хьавайх кхийтар. Цо берах а хинна Къаим вир, тӀаккха аьлар: «Везча Аьлан новкъосталца сага бер хиннад са». Цудухьа цу берах Къаим[*] аьнна цӀи тиллар. 2Цул тӀехьагӀа Къаим воша ХӀабил вир Хьавас.

ХӀабилах жаӀу хилар, хӀаьта Къаимах – ахархо.


Хьалхара саг вер

3СагӀа ха хьакхаьчача, Къаима ше лаьтта тӀара даьккхача ялатах цхьа дакъа Везча Аьлана хьалхашка дера. 4ХӀабила а ший жена юкъера духхьашха даьчарех эггара толажагӀа дараш доа а даь, цар дикагӀа дола доакъош дера. Веза Аьла раьза волаш хьожаш вар ХӀабилага а, цун совгӀатага а. 5Къаимагахьа а, цун совгӀатагахьа а дӀахьожаш вацар Из. ЧӀоагӀа эгӀазвахар Къаим, корта чубахар цун.

6ТӀаккха Везча Аьлано аьлар Къаимга: «Ма чӀоагӀа чубахаб хьа корта. Хьо сенна эгӀазваха ва? 7Хьай нигат дика хилча корта хьалъайбаций Ӏа? Нагахь санна хьа дагалаттар дикадар деце, къа наӀарга хьежаш да хьога, цо шийгахьа увз хьо, цхьабакъда, хьо цунна оалал деш хила веза»[+].

8ТӀаккха цхьан дийнахьа Къаима ХӀабилага аьлар: «Аренашка долх вай». Уж аренашка баьхкача Къаима ший вешийна ХӀабила дов дир, из вийр цо.

9ТӀаккха Везча Аьлано Къаимга хаьттар: «Мичав хьа воша ХӀабил?» Къаима аьлар: «Хац сона; сай вешийна хаьхо ва со кхы?»

10Везча Аьлано аьлар: «Фуд Ӏа даьр? Хьа веший цӀий кхайкаш да Сога лаьттара. 11ХӀанзчул тӀехьагӀа наӀалт кхайкадаьд хьона, Ӏа Ӏодахийта хьа веший цӀий шийна Ӏочудиача лаьтто шийна тӀара эккхаву хьо. 12ХӀанзчул тӀехьагӀа Ӏа лаьтта тӀа мел къахьеге а, цо кхы теларгбац хьона хӀанзалца санна ший низ. ХӀаьта укх лаьтта сатем бола моттиг ца кораеш леларгва хьо».

13Къаима аьлар Везча Аьлага: «Из таӀазар ла низ кхоачаргбац са, хӀана аьлча, сов чӀоагӀа да из. 14Ӏа хӀанз со укх лаьттара эккхаву, Хьа юхь-духьалара дӀаваргва со, укх лаьтта сатем бола мотиг ца кораеш даим лела везаргва са. Сона духьал мел кхетачун со ве таро хургья».

15Везча Аьлано аьлар Къаимга: «Нагахь санна хьо цхьанне вуй, цунна ворхӀазза бекхам хургба».

Цо Къаима дегӀа тӀа Ше из лоравеш хилара белгало йир, духьалкхийттачарех цхьанне а из вувргвоацаш.

16Иштта Къаим, Везча Аьлан духьалара дӀа а ваьнна, Эдена малхбоалехьа уллача, Нод цӀи йолча моттиге ваха хейра.

17Къаим ший сесагах а кхийтта, из берах хилар, цо кӀаьнк вир. Цунах ХӀанох аьнна цӀи тиллар. Къаима шахьар Ӏойилар, ХӀанох аьнна ший кӀаьнка цӀи а тилар цунах.

18ХӀаноха хилар Ӏийрад яха кӀаьнк, Ӏийрада хилар Махьуяал. Махьуяалан хилар кӀаьнк – Матушаал, Матушаалий хилар кӀаьнк – Ламех. 19Ламеха ши саг йоалайир: цхьанне цӀи Ӏада яр, вокхан – Цилла. 20Ӏадас кӀаьнк вир – Явал. Чаьтар чу Ӏеш а, хьайбаш леладеш а болчара да хилар цох. 21Ӏадий цхьаькха кӀаьнк хилар – Ювал, Явала воша. Цох зурма а дахчан пандар а локхаш мел барий да хилар. 22Циллас вир кӀаьнк, Тубал-Къаин. Из вар эггара хьалхе массе тайпара аьшкан а цӀаста а кечалеш е волавеннар. Тубал-Къаина йиша яр НаӀмат.

23Ший исташка Ламеха аьлар:

«Ӏада а Цилла а! ЛадувгӀа сога, Ламеха истий!
ЛадувгӀа са дешага!
Сайна чов йича саг вийнав аз,
сайна хӀама техача зӀамсаг вийнав аз.
24Къаим вийначунна ворххӀаза бекхам хулаш хилча,
Ламех вийначунна кховзткъе вурийттаза бекхам хургба».

25Адам ший сесагах Хьавайх кхийтар, тӀаккха Хьавай кхы а цхьа кӀаьнк хилар. Цунах Сет[*] аьнна цӀи тиллар. «Дала кхы а цхьа кӀаьнк хьавеннав сона, Къаима вийнача ХӀабила когаметта», – аьлар Хьавас. 26Сета а хилар кӀаьнк, цо цунах Энош аьлар. Цу хана нах Везча Аьланга[*] кхайка, Цунна суждне аха болабелар.

### 5


Адамгара Нухьага кхаччалца йола тӀехье

1Ер да Адама тӀехьенах дола дувцар. Дала адам Шийна тара кхелладар. 2МаӀсаги кхалсаги болаш кхеллабар Цо уж. Ше уж кхеллача дийнахьа уж даькъал а бийца, царех «адам» аьлар Цо[+].

3Адама бӀаьи ткъаьи итт шу даьннадар, цун кхы а цхьа кӀаьнк хиннача хана, Адама сибатагӀа сибат а долаш, цунна тара а волаш. Ший кӀаьнках Сет аьнна цӀи тиллар Адама. 4Сет хиначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаь шера ваьхар Адам. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш, йиӀигаш а хилар. 5Адам ийс бӀаьи ткъаьи итт шера ваьха дӀакхелхар.

6Сет цхьа бӀаьи пхе шера ваьхача, цун хилар Энош яха кӀаьнк. 7Энош хинначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаьи ворхӀ шера ваьхар Сет. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а йиӀигаш а хилар. 8Сет ийс бӀаьи шийтта шера ваьха дӀакхелхар.

9Энош дезткъеи итт шера ваьхача, цун хилар Кхенан яха кӀаьнк. 10Кхенан хинначул тӀехьагӀа кхы а бархӀ бӀаьи пхийтта шера ваьхар Энош. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а хилар. 11Энош ийс бӀаьи пхе шера ваьха дӀакхелхар.

12Кхенан кховзткъеи итт шера ваьхача, цун хилар Махьаллал яха кӀаьнк. 13Махьаллал хинначул тӀехьачул кхы а бархӀ бӀаьи шовзткъа шера ваьхар Кхенан. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаши, йиӀигаши хилар. 14Кхенан, ийс бӀаьи итта шера ваьха, дӀакхелхар.

15Махьаллал кховзткъеи пхе шера ваьхача цун хилар Ярад яха кӀаьнк. 16Ярад хинначул тӀехьа кхы а бархӀ бӀаьи ткъаь итта шера ваьхар Махьаллал. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаши йиӀигаши хилар. 17Махьаллал, бархӀ бӀаь дезткъеи пхийтта шера ваьха, дӀакхелхар.

18Ярад цхьа бӀаьи кховзткъеи шин шера ваьхача цун а хилар ХӀанох яха кӀаьнк. 19ХӀанох хинначул тӀехьагӀа, кхы а бархӀ бӀаь шера ваьхар Ярад. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а хилар. 20Ярад ийс бӀаьи кховзткъеи шин шера ваьхача дӀакхелхар.

21ХӀанох кховзткъеи пхе шера ваьхача цун а хилар кӀаьнк Матушалахь. 22Матушалахь хинначул тӀехьагӀа кхы а кхо бӀаь шера, Даьла дег чу а волаш ваьхар ХӀанох. Цу замах кхы а кӀаьнкаш а йиӀигаш а хилар цун. 23ХӀанох кхо бӀаьи кховзткъеи пхе шера ваьхар. 24ХӀанох, Даьла дег чу а волаш, лелаш вар. Цхьан дийнахьа из къайлаваьлар, Дала из дӀавигандаь.

25Матушалахь цхьа бӀаьи дезткъеи ворхӀ шера ваьхача, цун хилар Ламех яха кӀаьнк. 26Ламех хинначул тӀехьагӀа кхы а ворхӀ бӀаьи дезткъеи шин шера ваьхар Матушалахь. Цу замах цун кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш и хилар. 27Матушалахь, ийс бӀаьи кховзткъеи ийс шера ваьха, дӀакхелхар.

28Ламех цхьа бӀаьи дезткъеи шин шера ваьхача, цун кӀаьнк хилар. 29Ламеха ший кӀаьнках Нухь[*] аьнна цӀи тиллар. Ламеха аьлар: «Вай кулгаша дукха къахьег Везча Аьлано наӀалт аьннача лаьтта. ХӀаьта Нухьа сатем бахьаргба вайна»[+]. 30Нухь хинначул тӀехьагӀа кхы а пхи бӀаьи дезткъеи пхийтта шера ваьхар Ламех. Цу замах цун хилар кхы а кӀаьнкаш а, йиӀигаш а. 31Ламех, ворхӀ бӀаьи кховзткъеи вурийтта шера ваьха, дӀакхелхар.

32Нухь пхи бӀаь шера ваьхача, цун хилар кӀаьнкаш Шим, Хьам, Яфет.

### 6


Адама къинош дукхагӀахулаш латт

1Лаьттан тӀара адам совдоалаш дар. Цар мехкарий а хулар. 2Даьла цӀи лелаеш болчарна[*] адамий мехкарий хоза болга гуш дар. Царех шоашта хоза хийттар йоалайора цар. 3ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Аз чуделла сага са массе а хана дахаргдац. Из дулхах хьаваь саг мара вац, цун дунен чура ха бӀаьи ткъо шерал дукхагӀа ма хийла».

4Цу хана чӀоагӀа тенна нах баьхаб лаьтта: къаьстта Даьла цӀи лелаераш наьха фух-цӀийх бола мехкарий кхувла болабелча денз, цу мехкараша царна беш хиннаб уж. Низ болаш, дуккхача хана денз цӀихеза сий долаш нах хиннаб уж наьрташ.

5ТӀаккха лаьттара адамаш чӀоагӀа харцахьдаьнна долга, цар дегашкара уйлаш массахана къаьстта зуламгахьа йийрза йолга гора Везча Аьлана[+]. 6Веза Аьла дехкеваьлар, Ше лаьтта тӀа адамаш кхолларах. Цун дог балах диза дар. 7Везча Аьлано аьлар: «ХӀалакбаь дӀабоахаргба Аз лаьттара Айса кхелла нах, саг а хьайбаш а, лаьттара текхаргаш а сиглара оалхазараш а, хӀана аьлча, Со дехке ваьннав Айса лаьтта уж кхолларах». 8Цхьабакъда, Нухьа раьза хиннав Веза Аьла, цунах къахетам бе безам болаш а хиннав.


Нухьахи лаьтта хий тӀадаларахи

9Ер да Нухьа тӀехьенах дувцар.

Цу хана баьхача наха юкъе цхьа Нухь мара вацар бакъахьар а во хӀама доацаш а. Из Даьла дега чу волаш лелаш вар. 10Кхо кӀаьнк ваьв Нухьа: Шим, Хьам, Яфет.

11Лаьттара адамаш цу хана чӀоагӀа телхадар, лаьтта къизалах хьалдизадар. 12Даьла лаьтта Ӏохьежача, Цунна дайра лаьтта телха хилар, укх лаьттара саг нийсача новкъара дӀаваьннадаь.

13ТӀаккха Дала Нухьага аьлар: «Адамаша лаьтта къизалах хьалдизад, из бӀехдаьд, цудухьа Аз хӀалакдаь дӀадаккха лаьрхӀад из лаьтта а, цу тӀа мел йола садоалла хӀама а. 14ХӀаьта Ӏа, хьайна кипариса дахчах доккха хи-кема а дий, цу чу къаьст-къаьста чура моттигаш е, тӀаккха цу кеман чугӀолла а тӀагӀолла а кӀув хьакха. 15ХӀаьта кема иштта де: цу кеман дӀоахал кхо бӀаь дол хила деза, цун шорал шовзткъе итт дол хила деза, хӀаьта лакхал ткъаь итт дол хила деза. 16Кеман тховх кор а даккха, цхьа дол боарамах, хӀаьта оагӀонца ниӀ а яккха. Цу кема чухь кхоъ гӀайт хилийта – кӀалхареи, шоллагӀеи, кхоалагӀеи, хӀаьта хӀарача гӀайта тӀа ваха моттигаш кийчъе. 17Хьажал, Аз шо хӀалакдергдола хий дейтаргда лаьтта тӀа, сигален кӀала садоаллаш мел йола хӀама лергйолаш. Лаьттан тӀа мел дола хӀама вахарах къастаргда. 18ХӀаьта хьоца Аз барт бергба. Хьо а, хьа къонгаш а, хьа сесаг а, хьа несарий а хьоца цу кема чу баргба. 19Иштта кема чу даккха шишша дерригача дийнатех шишша, маӀеи кхали, уж шуца дийна дусаргдолаш. 20ХӀара тайпарча оалхазарех, хьайбаех, бӀехалех, царех массарех а маӀеи кхали шишша хӀама чуяргья хьоца кема чу, дийна йисар духьа. 21ХӀаьта Ӏа масса дола даар хьа а ийце, кема чу дилла, хьайна а царна а хургдолаш».

22Нухьа из деррига шийга Дала аьннача бесса кхоачашдир.

### 7


Дала лаьтта хӀалакдергдола хий дайт

1ТӀаккха Везча Аьлано Нухьага аьлар: «Хьо хьай дезалца кема чу вала, хӀана аьлча, таханарча ноахала юкъе бакъахьара саг хьо цаӀ мара бӀаргагуц сона. 2Хьайца хьаэца ворхӀ маӀеи ворхӀ кхалли цӀенча хьайбаехи, шиъ маӀеи шиъ кхалли бӀехача хьайбаехи, 3иштта, ворхӀ маӀеи ворхӀ кхалли масса долча сигаларча оалхазарехи. Укх лаьтта цар тӀехье хийла. 4ВорхӀ ди даьнначул тӀехьагӀа Аз лаьтта догӀа дайтаргда – из делхаргда шовзткъа денни шовзткъа буси – Айса укх дунен тӀа мел кхелла дийнат цӀендаь дӀадоаккхаргда Аз укх лаьттара».

5Нухьа Дала шийга мел аьннар хьадир.

6Нухь ялх бӀаь шу даьнна вар лаьтта хий хьийддача хана. 7Нухьи, цун къонгаши, цун сесаги, цун несарийи кема чу байлар, цу хих кӀалхарбовлар духьа. 8-9ЦӀена а бӀеха а хьайбаш, оалхазараш, лаьтта гӀолла текхаш мел дола дийнаташ даьхкар Нухь волча, дӀачудаьлар кема чу – шишша, маӀеи кхали – Дала Нухьага ма аллара. 10ВорхӀ ди дӀадаьлча, хий хьийдар лаьтта. 11Нухь ваь ялх-бӀаьлагӀча шера, шоллагӀча бетта, вурийттлагӀча дийнахьа хьаделладелар массадола лаьттан бухара хиш, дӀа-юха еллаелар сигаленаш, 12шовзткъа денни, шовзткъа буси догӀа дийлхар лаьтта.

13Цу дийнахьа кема чу ваьлар Нухь, шийца ший къонгаш Шим а, Хьам а, Яфет а болаш, ший сесаг а йолаш, кхоккхе нус а йолаш. 14Иштта царца кема чу даьлар дийнатий массадола тайпа: оакхарий, хьайбаш, лаьтта гӀолла текхаш мел лелараш, оалхазараш, ткъамаш мел дараш. 15Шоашта чухь садоаллаш мел йолча хӀама шишша Нухьаца кема чуяьлар, 16маӀеи кхали, Нухьага аьннача бесса. Дала Нухьа тӀехьа дӀакъайлар кеман ниӀ.

17Шовзткъа дийнахьа дера лаьтта хӀалакдергдола хий. Хий хьаӀовш доагӀача хана цо лаьттацара хьал а къоастадаь, лаккха хьалъайдир кема, из хи тӀа гӀолла доладелар. 18Хий совдоалаш доагӀар, лаьтта тӀа геттара лаккха айделар из, кема додаш дар хи тӀа гӀолла. 19Хий геттара лакха айделар, укх дунен эггара лакхагӀа дола лоамаш къайладоахаш. 20Пхийтта дол лоамел лакхагӀа айделар хий, лоамаш хина кӀалдахар. 21Дунен тӀа дӀа-хьа лелаш мел хинна дийнат делар: оалхазараш, хьайбаш, оакхарий, лаьтта гӀолла текхараш, иштта беррига нах а. 22Лаьтта тӀа садоахаш мел хинна дийнат делар. 23Лаьтта букъ тӀа мел хиннача дийнача хӀаман фу хаьдар; саг вар, хьайба дар, лаьтта гӀолла текхаш яр, сиглара оалхазар дар – шеддолчун фу хаьдар лаьттара, хӀаьта Нухьи цунца кема тӀа мел хиннараши мара дийна бисанзар.

24Хий лаьтта тӀа совдоалаш хилар бӀаь шовзткъе итт дийнахьа.

### 8


Хий юхатӀехьашка далар

1Нухь а, Нухьаца кема чу мел дола деррига оакхарий а, цӀагӀара хьайбаш а дагадехар Далла; лаьтта тӀехь мух балийтар Дала, тӀаккха хиш юхатӀехьашка довла доладелар. 2Шеддола лаьттан бухара хиш дӀакъовладелар, сигаленаш дӀакъовлаелар делхаш хинна догӀа сецар. 3ТӀехь-тӀехьагӀа лаьттара дӀадодаш дар хий, хӀаьта бӀаьи шовзткъеи итт ди даьлча чӀоаггӀа лаьгӀделар из. 4ВорхӀлагӀча бетта вурийттлагӀча дийнахьа кема Арарата лоамашка сецар. 5Хий тӀадаьнна иттлагӀа бутт хьахиллалца хий лаьгӀлуш латташ дар, хӀаьта иттлагӀча бетта хьалхарча дийнахьа лоаман бовхьаш гучадаьлар.

6Шовзткъа ди даьлча, Нухьа дӀадийлар ше даь кема кор, 7къайг арахийцар цо, хий кӀезигденнадий хьажа аьнна. Къайг къайла а йоалаш, юха гуча а йоалаш лийлар, лаьтта тӀара хий докъадаллаца. 8Цул тӀехьагӀа кхокха арахийцар цо, лаьтта тӀера хиш лаьгӀденна даьннадий хар духьа. 9Бакъда, кхокхана корайинзар ший ког тӀаоттабе екъа моттиг, из юха бера кема чу, хӀана аьлча, хий хӀанз а долаш дар дерригача лаьттан тӀа. Нухьа ший кулг а кховдадаь, кхокха хьачубаьккхар ший кема чу. 10Кхы а ворхӀ дийнахьа сабар а даь, Нухьа кхокха юха арахийцар кема чура. 11Сайрийна кхокха юхабийрзар, ший зӀокара духье делла дзейт-дитта керда гӀа а дахьаш. ТӀаккха Нухьа хайра хий лаьтта тӀера дӀадаьнналга. 12Кхы а ворхӀ дийнахьа сабар а даь, юха а кхокха архийцар Нухьа, хӀаьта кхокха юхабанзар. 13ТӀаккха кеман ниӀ дӀайийллар Нухьа. ДӀа-са хьежача лаьтта хих мукъадаьнна декъа долга дайра цунна. Из дар Нухь ваь ялх бӀаь цхьоалагӀча шера хьалхарча бетта хьалхарча дийнахьа. 14ШоллагӀча бетта ткъаь ворхӀлагӀча дийнахьа деррига лаьтта бокъонца докъаделар. 15ТӀаккха Дала Нухьага аьлар:

16«Арадовла кема чура хьо а, хьа сесаг а, хьа къонгаш а, цар истий а хьоца. 17Масса дола дийна хӀама арадаккха хьайца, массе а тайпа: оалхазараш, оакхарий, лаьтта гӀолла текха садоалла хӀамаш, дӀа-юха гӀоргйолаш уж лаьтта тӀехь, лаьтта хьалдузаргдолаш»[+].

18Нухь а, цун къонгаш а, цун сесаг а, цун несарий а арабайлар кема чура. 19Царна тӀехьа цу кема чура арадаьлар цаӀ вокханна тӀехьа доалаш деррига оакхарий, деррига лаьтта гӀолла текхаш мел лела дийнаташ, деррига оалхазараш – лаьтта гӀолла мел лелар.

20ТӀаккха Везча Аьлана лаьрхӀа сагӀа доаккхача моттиге кхертӀой оттадир Нухьа. Шийца долча хьайбаех, оалхазарех цӀена дараш хьа а хержа сагӀа лаьрхӀа доагадир цо. 21Из тоам бола хьадж дӀакхийтар Везча Аьланна. ТӀаккха ший дагахьа Везча Аьлано аьлар:

«Кхы вӀалла а кхайкадергдац Аз лаьттана наӀалт нах бахьан долаш, цар уйлаш къона болча хана денз воча хӀаманна тӀатайжа яле а, кхы хӀалак а дергдац лаьтта мел даха дийнат, Айса даьчча тайпара[+].

22ХӀанзчул тӀехьагӀа, ер лаьтта мел долча хана
ялат дӀадер а чуэцар а,
шелал а йӀовхал а,
ахка а Ӏа а,
ди а бийса а
соцаргдац цу тӀехьа».

### 9


Дала Нухьаца баь барт

1Нухь а, цун къонгаш а даькъалбеш, Дала аьлар царга: «ТӀехье сов а йоалаш, деба а дебаш, лаьтта дузалда оаш[+]. 2Шух кхераш эгадеш хилда лаьтта тӀехь мел дола оакхарий, сигала мел дола оалхазараш, лаьтта гӀолла текхаш мел лела дийнаташ, форда чу мел лела чкъаьрий. Шун кара делар Аз из деррига. 3Са мел доалла лелаш мел йола хӀама Аз лу шоана кхача лаьрхӀа, лаьттара хьатӀа мел йоала хӀама Аз шоана еннача бесса[+]. 4Бакъда, цаӀ тӀадул Аз шоана: шийх цӀий дӀадаланза дола дулх ма даалаш, хӀана аьлча цӀий вахар да шоана. 5Шун цӀий Ӏодахийтарах Аз бекхам бехаргба из Ӏодахийтачунгара; Аз бекхам бехаргба хӀара аькхагара; хӀара сагагара а бехаргба Аз бекхам, цо Ӏодахийтача ший веший цӀийх.

6Нагахьа санна сага цӀий Ӏодохийте,
из Ӏодахийтачун цӀий а ӀогӀоргда сага карах;
саг Дала шийна тара кхелла ва[+].

7ДукхагӀа а дебаш а хилалаш, хьалдиза лаьтта».

8Дала аьлар Нухьага а цунца цун къонгашка а:

9«Хьажалаш, шуца а, шун тӀехьенца а барт бу Аз, 10кема чура ара мел даьннача дерригача дийнаташца: оалхазарашца, хьайбашца, оакхарашца, лаьтта мел долча дийнаташца. 11Аз шуца барт бергба:

кхы хий тӀадаьнна, дийнат Ӏохьоргдац,
кхы хий тӀадаьнна лаьтта хӀалакьхургдац».

12Дала аьлар: «Ер я тӀехьа тӀа мел йоагӀача хана хургболча, Сайнеи шоанеи, шуца мел долча хӀара дийнатаи юкъе Аз беш болча барта белгало. 13Аз хьалъэллад морхаш тӀа Сай селаӀад – Сонеи лаьтта мел волчуннеи юкъе барт хилара белгало. 14Лаьттан тӀехь морхаш Аз мел гулъеча хана, сигала гучадувргда селаӀад. 15ТӀаккха Сона дагадохаргда Айса барт баь хилар – шуца а, лаьтта мел долча дийнатаца а – дийна мел дола хӀама ювш дола хий тӀадалар кхы хургдац, аьнна. 16Морхашта юкъе селаӀад мел долча хана, Сона из бӀаргагургда, тӀаккха дагадохаргда лаьтта мел долча садоаллача хӀаманца Сай массаза хургбола барт хилар».

17ТӀаккха Дала аьлар Нухьага: «СелаӀад лаьттан букъ тӀа дийна мел йолча хӀаманца Аз баьча барта белгало хургья».


Нухьа къонгаш

18Кема чура арабаьнна Нухьа къонгаш ераш бар: Шим, Хьам, Яфет (Хьам КенаӀана да ва). 19Уж кхоъ Нухьа къонгаш бар, хӀаьта царех хьабаьнна нах дӀа-хьа баьржар лаьтта тӀа гӀолла.

20Нухь лаьтта леладе волаверах, из вар эггара хьалха комсаш дӀайийнар. 21Комсий чхьагӀар а менна, веха а веха, верзан а ваьнна, цкъа ший чаьтар чу вижа улаш вар Нухь[+]. 22КенаӀан даьна Хьама дайра, ший да верзанваьнна хилар, тӀаккха цо ара а ваьнна цунах лаьца ший вежарашка дийцар[+]. 23ХӀаьта Шим а, Яфет а, шоай даь барзкъа хьа а ийца, из шоай белаж тӀа а тесса, юхабийрза, юхатӀехьашкахьа шоай даьна тӀабахар. Из барзкъа цунна тӀа а тесса, из верзанхилар дӀакъайладаьккхар цар. Уж тӀехьашкахьа бийрза хиларах, царна шоай да верзан вовнзар.

24Ше меннача чхьагӀарах хьа а кхийтта сомаваьлча, Нухьа хайра зӀамагӀа волча воӀо Хьама даьр. 25ТӀаккха Нухьа аьлар:

«НаӀалт хургда КенаӀана!
Ший вежарий эггара эсалгӀа вола
лай хургва из».

26Кхы а аьлар цо:

«Даькъала ва Веза Аьла, Шима Даьла,
хӀаьта КенаӀан Шима лай хилва.
27Яфета доазонаш шердолда Дала
Шимаца чаьтар чу Ӏеш а хилва Яфет.
ХӀаьта КенаӀан Яфета лай хилва!»

28Лаьтта хий тӀадаьнначул тӀехьагӀа кхо бӀаьи шовзткъе итт шера ваьхар Нухь. 29Дерригаш а Нухь ваьха шераш ийс бӀаьи шовзткъе итт дар. ТӀаккха Нухь дӀакхелхар.

### 10


Нухьа къонгий тӀехье

1Ер да Нухьа къонгехи Шимах, Хьамах, Яфетах, цар тӀехьенахи дола дувцар. Лаьтта хий тӀадаьнначул тӀехьагӀа цар иштта тӀехье хилар.

2Яфета къонгаш бар:
Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех, Тирас.
3Гомера къонгаш бар:
Ашкуз, Рифат, Тугарма.
4Явана къонгаш бар:
Элиша, Таршиш, китхой, доданхой[+]. 5Дуненъюкъерча фордан уллуврча мехкашка баха хейшараш берригаш Яфета тӀехьенах бар.

ХӀара дезала ший доалахьа лаьтта дар. ХӀара дезал сов а бувлаш, тайп-тайпара халкъаш хьакхеллар цар, шо-шоай бувца мотт а болаш.

6Хьама къонгаш бар:
Куши, Мисар, Пут, КенаӀан.
7Куше къонгаш бар:
Себа, Хьавил, Сабта, РаӀман, Савтеха.
РаӀмана къонгаш бар:
Шеба, Даддан[+].

8ХӀаьта Куше къонгех цаӀ вар Намрад цӀи йолаш, из дунен чу эггара хьалха хинна тӀех-низбола тӀемахо ва. 9Везча Аьланна хьалхашка низ бола чарахь вар из, цудухьа из адамашта масала оттавеш оалаш да: «Из Намрад санна, Везча Аьлана гарга чарахь ва». 10Намрад паччахьалкхенна юкъе йоагӀаш хиннай юххьанца Бабил, Эрахь, Аккад, Калне. Уж ерригаш а ШинӀар-мехка яр. 11Цу мехкара ваьннав Ашур. Цо хьалъяьй Ниневи-шахьар а, Рехьовот-шахьар а, Калахь-шахьар а,[+] 12иштта Ниневи-шахьараи Калахь-шахьараи юккъе улла Расан цӀи йола йоккха шахьар а.

13Мисарах хьабаьннаб
лудимхой, Ӏанамхой, легахой, нафтухой, 14патрушхой, шоайх пӀелаштамхой хьабаьнна бола касламхой, каптӀархой.
15КенаӀанах хьабаьннараш ераш ба:
хьалха ваь дезалхо ЦӀадан, цунна тӀехьа ваь Хьет. 16Иштта КенаӀанах хьабаьннаб: явусхой, эмархой, гӀиргӀашхой, 17хьаьвихой, Ӏаьркхахой, синахой, 18арвадихой, цӀемархой, хаматхой.

Цул тӀехьагӀа КенаӀана тӀехье дӀа-юха яьржар. 19КенаӀанхой мохк баьржабар къулбаседехьа йолча ЦӀадан-шахьаргара денз къулбехьа йолча ГӀарар-шахьаргахьа Ӏо Ӏази-шахьарга кхаччалца, цигара дӀа Седам-шахьарга а Ӏамор-шахьарга а кхаччалца, Адма-шахьарга а, ЦӀабайма-шахьарга а, дӀахо Леша-шахьарга кхаччалца.

20Иштта яр Хьама тӀехье: хӀара ваьра ший мотт бар, ший лаьтташ дар, ше къаьстта халкъ долаш санна дахаш дар хӀара ваьр.


Шима тӀехье

21Яфета воккхагӀа волча веший Шима а хилар къонгаш. Шим деррига Ӏебархой тайпа хьадоладаьр вар.

22Шима къонгаш бар:
Ӏейлам, Ашур, Арпахшад, Луди, Арам.
23Арама къонгаш
Уци, Хул, ГӀетар, Маш бар.
24Арпахшад Селахьа да вар,
хӀаьта Селахь вар Ӏебара да.
25Ӏебара вар ши воӀ.
Цхьанне цӀи Пелаг яр, хӀана аьлча, из вахача хана лаьтта тӀехь адам декъадалар а, дӀа-са даржар а хиннадаь. Цун веший цӀи Якхтан яр.
26Якхтана бар къонгаш:
Алмадад, Шалап, Хьацармавет, Ярахь, 27Хьайдарам, Узал, Дикхла, 28Ӏобал, Абомаил, Шеба, 29Офир, Хьавила, Ябаб. Уж берригаш а Якхтана къонгаш ба[+].

30Уж Ӏеш бар Мешаъ-мехкагара малхбоалехьа болча Сепар-лоамага кхаччалца долча лаьтта тӀехь.

31Иштта яр Шима тӀехье: хӀара ваьра ший мотт бар, ший лаьтташ дар, ше къаьстта халкъ долаш санна дахаш дар хӀара ваьр.

32Иштта яр Нухьа къонгий тӀехье тайп-тайпарча къамех екъаяларца. Царех хьадаьннад деррига а лаьтта тӀехь цхьатарра дӀа-са даьржа халкъаш, Дала деррига лаьтта хьулдеш хий дайтачул тӀехьагӀа кхелла дола.

### 11


Бабила гӀала йоттар

1Цхьа ха яр, лаьттан тӀехь дерригача адамашта юкъе бувца мотт цаӀ болаш, цар оалаш дола дешаш а цхьатарра долаш. 2Малхбоалехьа дӀаболабенна нах, ШинӀар-мехка шаьра аре а кораяь, цига баха Ӏохайшар[+].

3«Топпарах кирпишкаш а яь, уж цӀерца йоагаергьяр я вай», – аьлар цар. Иштта кхерашта меттала кирпишкаш хилар царна, хӀаьта кӀирах баьча маркхала меттала лаьттан кӀув хилар царна. 4«Шахьар йоттаргья вай воашта сигала кхоачаш лакха йола гӀала йоттаргья вай воашта, – аьлар наха. – Иштта воай цӀи дӀахозийтаргья вай, лаьттан букъ гӀолла воаш дӀа-юха даржаргдоацаш».

5Веза Аьла Ӏовессар наха йотташ латтача шахьарга а гӀалийга а хьажар духьа. 6Везча Аьлано аьлар:

«Цхьа халкъ да, массане а цхьа мотт ба: цудухьа дӀадоладаьд акхар ер: хӀанз шоашта дагадехар ца дулуш дусаргдац акхарна. 7Ӏодоссаргда вай, цар лебу мотт дӀа-хьа эбе беза, цхьанне яхар вокхо кхетадергдоацаш».

8ТӀаккха Везча Аьлано дерригача лаьтта гӀолла дӀа-юха боаржабир уж: цар йотташ хинна шахьар а чакх а ца йоаккхаш йисар. 9Цу шахьарах Бабил[*] аьнна цӀи тилар, хӀана аьлча, лаьттан тӀарча наха бувца мотт Везча Аьлано дӀа-юха цигача эбаьндаь. Цигара дӀадоладелар Везча Аьлано укх лаьттан тӀа адам дӀадоаржадар.


Шимагара Ибрамага кхаччалца йола тӀехье

10Ер да Шима тӀехьенах дувцар.

Дала укх дунен тӀара массе а дийнат хӀалакдеш дайта хий дӀадаьнначул тӀехьагӀа ши шу даьлча Шима бӀаь шу кхаьчар. Цу хана цун воӀ Арпахшад хилар. 11Арпахшад хинначул тӀехьагӀа Шим кхы а пхи бӀаь шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

12Арпахшада ткъаь пхийтта шу кхаьчача цун Селахь хилар. 13Селахь хинначул тӀехьагӀа Арпахшад диъ бӀаьи кхаь шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

14Селахьа ткъаь итт шу кхаьчача цун Ӏебар яха воӀ хилар. 15Ӏебар хинначул тӀехьагӀа Селахь диъ бӀаь кхаь шера ваьхар, кхы а къонгаш а мехкарий а хулаш.

16Ӏебара ткъаь дийтта шу кхаьчар, цун воӀ хилар Пелаг. 17Пелаг хинначул тӀехьагӀа Ӏебар диъ бӀаь ткъаь итт шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

18Пелага ткъаь итт шу даьлча цун Рахьу хилар. 19Рахьу хинначул тӀехьагӀа Пелаг ши бӀаьи ийс шера ваьхар. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

20Рахьу ткъаь шийтта шу кхаьча вар, цун СерагӀ яха воӀ хулча хана. 21СерагӀ хинначул тӀехьагӀа Рахьу ваьхар ши бӀаьи ворхӀ шера. Цун кхы а къонгаш а мехкарий а хилар.

22Ткъаь итт шу кхаьчача, СерагӀа Нахьир яха воӀ хилар. 23Нахьир хинначул тӀехьагӀа СерагӀ ваьхар ши бӀаь шера, кхы а къонгаш а мехкарий а хулаш.

24Нахьира ткъаь ийс шу кхаьчача, цун Таьрахь яхаш воӀ хилар. 25Таьрахь хинначул тӀехьагӀа Нахьир ваьхар бӀаьи ткъеста шера, кхы а къонгаш а, мехкарий а хилар цун.

26Таьрахьа кховзткъе итт шу кхаьчачул тӀехьагӀа, цун хилар къонгаш Ибрам, Нахьир, ХӀарон.


Таьрахьа тӀехьенах лаьца

27Ер да Таьрахьа тӀехьенах дар. Таьрахьа къонгаш ба Ибрам, Нахьир, ХӀарон. ТӀаккха ХӀарона воӀ ва Лут. 28ХӀарон дӀакхелхар ше ваьча Хашад-мехка Ур-шахьаре, ший да Таьрахь дунен чу а волаш. 29Ибрамеи Нахьиреи истий боалабир. Ибрама цӀен-нана Сарай яхаш яр, хӀаьта Нахьира цӀен-нана Малка яр. Малка а Йиска а ХӀарона ши йоӀ яр. 30Сарай дезалхо хулаш яцар, цун цхьаккха бер дацар. 31ТӀаккха Таьрахь шийца ший воӀ Ибрам, ший виӀий ХӀарона воӀ Лут а, ший виӀий Ибрама сесаг ший нус Сарай а ийца, Хашад-мехкарча Ур-шахьарера КенаӀан мехка ваха араваьлар. Амма Харран-шахьар йолча кхаьчача, цига сайцар уж. 32Харран-шахьар йолча, ший ши бӀаьи пхи шу доаллаш дӀакхелхар Таьрахь.

### 12


Ибрам Дала шийна тӀахьехар

1Везча Аьлано аьлар Ибрамага:

«Хьай мохк а, хьай гаргалнах а, хьай даь цӀа а дита а дите, Аз хьайга дӀахьокхаргболча мехка дӀагӀо.

2Аз хьох хьадаьнна доккха халкъ кхолларгда,
хьо даькъал а вергва,
хьа цӀи а айергья,
нах а хьога гӀолла даькъалбергба.
3Аз даькъалбергба хьо даькъалвераш,
наӀалт аргда хьона наӀалт кхайкадеш болчарна,
дунен чура массе а халкъ
хьога гӀолла даькъалдергда»[+].

4Везча Аьлан лоӀам кхоачашбеш, Харран-шахьарера дӀавахар Ибрам. Цунца Лут а вахар. Ибрама цу хана кховзткъе пхийтта шу дар. 5Ибрама ший сесаг Сарай а, веший воӀ Лут а вигар шийца. Ше да мел вола хӀама а хьаийцар цо, Харран-шахьаре ше ший долахьа мел берзабаь лай а дӀабигар цо. Уж берригаш а КенаӀан-мехкагахьа дӀаболабелар, тӀаккха дӀа а кхаьчар цигача.

6Цу лаьтта гӀолла дӀа а ваха, Шехеме Море оала сов-йоккха наджа га йолча моттиге кхаьчар Ибрам. Цу хана цигача бахаш бар кенаӀанхой.

7Ибрама духьалвенача Везча Аьлано аьлар: «Ер лаьтта Аз хьа тӀехьенна лургда». Шийна духьалвенача Везча Аьлан сагӀа даха моттиг кийчйир Ибрама цига.

8Цигара дӀа а ваха, Бет-Эла малхбоалехьа болча лоаман мехка кхаьчар Ибрам. Цига цо ший чаьтар дӀаоттадир. Из волчара малхбузехьа латташ Бет-Эл яр, малхбоалехьа ГӀай-шахьар яр. Цу моттиге кхы а цхьа сагӀа доакха моттиг а кийчъяь, Ибрам Везча Аьланна суждне яха волавелар. 9Юха новкъа а ваьнна, къулбехьа дӀахо вахар из. КенаӀан-мехка къулбехье НегӀаб цӀи йолча яьссача ара кхы а дӀавахар из.


Ибрам Мисар-мехка

10ЧӀоагӀа моцал яр лаьтта, хӀаьта моцал чӀоагӀа хилар бахьан долаш Ибрам Мисар-мехка дӀавахар[+]. 11Шоаш Мисар-мехка дӀакхоачаш цо аьлар ший сесагага Сарайга:

«Сона хов, хьо хоза кхалсаг йолга. 12Мисархошта хьо яйча, цар аргда: „Из цун сесаг я“, тӀаккха со вургва, хьо дийна ютаргья. 13Хье са йиша я ала царга, тӀаккха цар со вургвац. Со хьа воша ва мотташ, уж соца дика хургба, тӀаккха Ӏа са са кӀалхара доаккхаргда»[+].

14Иштта хила а хилар из. Ибрам Мисар-мехка веча, мисархошта Сарайа хозал яйра. 15ПирӀовна гонахьа бола аьлий а пирӀовга Сарайа хозал могаеш бар, цар из йигар пирӀов волча цӀагӀа. 16Ибрам Сарайа воша ва мотташ, пирӀов цунца дика вар. Цо Ибрама дукха доахан, кхал а маӀа а вараш, инкалаш маӀеи кхали Ӏуй белар.

17Амма Ибрама сесаг Сарай дӀайигар бахьан долаш, Везча Аьлано хала лазараш дайтар пирӀовна а цун гонахьа барашта а. 18ТӀаккха Ибрамага хьа а кхайка, аьлар пирӀовс:

«Ер фуд Ӏа сона даьр? Сарай хьай сесаг йолга хьа хӀана аланзар Ӏа? 19„Ер са йиша я“ хӀана аьлар Ӏа? Цудухьа мара мича йигар аз из сайна. Ер я хьона хьа сесаг, из хьа а ийце, дӀагӀо укхазара!» – аьнна.

20Ший Ӏушка амар дир пирӀовс, хӀаьта цар Ибрам новкъа ваьккхар, ший сесаг а, ший доалахь мел дар а шийца а долаш.

### 13


Ибрами Лути дӀа-юха къаст

1Ший сесаг а беррига боахам а ийца, Мисар-мехкара НегӀаб цӀи йолча яьссача ара гӀолла дӀавахар Ибрам. Цунца Лут а вар. 2Ибрам цу хана чӀоагӀа хьалдолаш вар, цунга дукха доахан а, дошув а, дотув а дар. 3НегӀабара дӀахо вахар из, Бет-Эл йолча хьакхаччалца, хьалха Бет-Эл-шахьараи ГӀай-шахьараи юккъе ший чаьтар лаьттача моттиге, 4хьалхагӀа ше сагӀа даккха моттиг кийчъяь хиннача вера из; циггача Везча Аьланга кхайкар из.

5ХӀаьта массаза Ибрама уллув волча Лутага а дар дукха жа а, доахан а, чаьтараш а. 6Цу шинне рузкъа дукха хиларах, уж Ӏеш бола лаьтта тоъацар царна. 7Ибрамеи Лутеи жега боахка Ӏуй вӀаший къувса болабелар. Цу хана цу лаьтта бахаш кенаӀанхой а, перезахой а бар.

8ТӀаккха Ибрама аьлар Лутага: «Хьои сои гаргара нах да, цудухьа хьонеи сонеи юкъе, хьа Ӏуштеи са Ӏуштеи юкъе къовсамаш хила йиш яц. 9ДӀа-юха къастаргда вай. Хьайна бакъахьа хета моттиг харжа. Нагахьа хьо аьрда оагӀорахьа воде, со аьтта оагӀорахьа гӀоргва, нагахь хьо аьтта оагӀорахьа воде, со аьрда оагӀорахьа гӀоргва».

10ДӀахьежача, Лута дайра, Йордан-хий доагӀа атагӀе ЦӀоӀар-шахьарга Ӏо кхаччалца, Везча Аьлан беш мо, Мисар-мохк мо, хин кхоачам болаш йолга. (Везча Аьлано Седам-шахьари Ӏамор-шахьари хӀалакъялехьа дар из.)[+] 11Лута шийна Йордана атагӀе харжар. Уж шиъ дӀа-са къаьстар: Лут малхбоалехьа вахар. 12Ибрам КенаӀан-мехка вахар, хӀаьта Лут атагӀарча шахьарашта юкъе ваха хейра, Седам-шахьара гаьнадоаццаш ший чаьтараш Ӏо а овттадаь. 13Седама бахархой чӀоагӀа зуламе а, Везча Аьлан духьала чӀоагӀа къинош летадеш а бар[+].

14Лут дӀакъаьстачул тӀехьагӀа Везча Аьлано аьлар Ибрамага: «ДӀа-юха хьажал гонахьа, къилбаседехьа а къулбехьа а, малхбоалехьа а малхбузехьа а хьажал. 15Ер хьона гуш мел дола лаьтта Аз хьона а, хьа тӀехьенна а лургда масса йолча хана. 16Аз алсамйоакхаргья хьа тӀехье, лаьттан тӀера гӀум дагаръе моге, хьа тӀехье а дагаръюлургья. 17Волле, укх лаьтта гӀолла дӀоахалла а шоралла а волале, хӀана аьлча, хьона лургда Аз из».

18Ший чаьтараш хьа а ийца, Хьеврон-шахьарерча Мамари доалахьа йолча сов-йоккхача нажашта юххе ваха хайра Ибрам. Цигга Везча Аьланна сагӀа доаккха моттиг а кийчйир цо.

### 14


Ибрама Лут кӀалхарвоаккх

1Цу хана Амрапал ШинӀар-мехка паччахь вар, Арихан Элласар-мехка паччахь вар, Кедирал-Ӏумар Ӏейлам-мехка паччахь вар, тӀаккха ТидаӀал дуккхача халкъий паччахь вар. 2Уж шевола паччахь тӀемаца тӀабахар Седам-шахьара паччахь волча Берийна а, Ӏамор-шахьара паччахь волча Бершийна а, Адма-шахьара паччахь волча Шинава а, ЦӀабайма-шахьара паччахь волча Шимбера а, БулаӀ-шахьара (хӀанз ЦӀоӀар-шахьар оал цох) паччахьа а. 3Укх пхинне, шоай эскараш вӀашагӀ а теха, уж Ӏооттадир Сиддим цӀи йолча атагӀа, хӀанз Дира форд латтача. 4Шийтта шера Кедирал-Ӏумар цӀи йолча паччахьа кога кӀал хилар уж, кхойтталагӀча шера цунна духьала гӀайттар уж паччахьаш.

5ДийтталагӀча шера Кедирал-Ӏумар а, цунца бола паччахьий а тӀемаца тӀабаьхкар укх духьалбайнарашта. Ӏаштерот-Кхарнаимера репаимахой цӀи йола халкъ а, Хьамера зузамхой а, Шаве-Кхиръятаимера эймимахой а, 6СеӀир-лоамашкахьа Ӏеш бола хьорихой а – уж шеддола халкъаш хӀалак дир цар, яьссача аренца доазув долча Эл-Паран-шахьаре бодача новкъа. 7Цул тӀехьагӀа Кедирал-Ӏумара, Ӏейн-Мишнате (хӀанз Кхадеш оалача метте) юха а вена, Ӏамалекхахой оалача къаман тӀехь толам баьккхар, цул совгӀа, Хаццон-Тамаре Ӏеш бола эмархой а эшабир.

8ТӀаккха Седама паччахь а, Ӏамора паччахь а, Адма паччахь а, ЦӀабайма паччахь а, БулаӀа (хӀанз ЦхьогӀар оал цох) паччахь а хьавӀашагӀ а кхийтта, шоай моастагӀашца тӀом бе Сиддим-атагӀа чубессар. 9Уж тӀом беш бар Ӏейламарча паччахьаца Кедирал-Ӏумарца а, дуккхача халкъий паччахь волча ТидаӀалца, ШинӀар-мехкарча паччахьца Амрапалца а, Элласар-мехкарча паччахьца Ариханаца а. Виъ паччахь пхеннена духьала. 10Сиддим-атагӀа дукха кӀоагаш дар кӀув чуболаш. Седамера а Ӏаморера а паччахьаш тӀемахой байдда болхаш, дуккхабараш цу кӀоагаш чу лийгар. Дийнабисараш лоамашкахьа къайлабайлар. 11ТӀаккха Седамера а, Ӏаморера а бахархой доалахьдар а тӀехьлен аьнна дӀадиллар а – деррига хьа а ийца, уж шаккъе шахьар яйха а яйха, дӀабахар моастагӀий. 12Седаме вахаш вола Ибрама веший воӀ Лут а есералла вигар, цун беррига боахам а моастагӀаша дӀабихьар.

13КӀалхара ваьннача цхьанне, ваха а ваха, жугтечунга Ибрамага дӀадийцар из. Эмархочун Мамаре доалахьа йолча сов-йоккхача лажа говнашта юккхе вахар Ибрам. ХӀаьта Мамари Ашкола а Анера а воша вар. Уж берригаш а Ибрама новкъостий бар. 14Лут дӀалаьцав аьнна хезача, ший фусаме кхийна кхо бӀаь барайтта Ӏу герзашца кийч а ваь, Дан-шахьарга кхаччалца моастагӀа тӀехьавахар Ибрам. 15Бекъа а бенна, цу бийсан моастагӀашта тӀахьийдда, уж лаьхка Дамасакх-шахьара къулбаседехьа уллача Хьоба цӀи йолча моттиге кхаччалца дӀабигар цар. 16МоастагӀаша дӀабаьккха хинна боахам а, истий а, Ӏуй а, ший боахамца цхьана Лут а – деррига юхадерзадир Ибрама.


Ибрами Мелхиседакъи вӀашагӀкхетар

17Кедирал-Ӏумар а, цунца бола паччахьаш а эшабаь Ибрам цӀа воагӀаш, шийх хӀанз паччахьан атагӀе оалача, Шава цӀи йолча атагӀе цунна духьалвера Седама паччахь. 18Салим-шахьара паччахь вола Мелхиседакъ а вера олгаш, чхьагӀар а ийца Ибрама духьала. Веза-Воккхача Даьла сагӀа доаккхача хьалхалаттар вар из. 19Ибрам даькъал а веш, цо аьлар:

«Ибрам! Сигале а, лаьтта а кхеллача Веза-Воккхача Дала
даькъалволва хьо.
20Хоастам хилба
хьа моастагӀий хьона кӀалабитача Веза-Воккхача Далла».

ТӀем тӀа даьккхачох иттлагӀа дакъа Мелхиседакъа делар Ибрама[+].

21ТӀаккха Седама паччахьо аьлар Ибрамага: «Даьккха хьал хьайна дите, моастагӀчо дӀалаьца хинна са нах хьаба».

22Амма Ибрама Седама паччахьа жоп делар: «Везча Аьлага, сигале а, лаьтта а кхеллача Веза-Воккхача Даьлага кулг хьал а кховдадаь дув биаб аз, 23хьа доалахь долчох цхьа хӀама, тай а, е маьчех хьерчаю тӀӀирг а хьаэцаргдац аьнна. Сона лац, „Аз Ибрам ваха хоаваьв“ хьога алийта! 24Аз хьаэцаргбар сай кегирхоша биъа кхача ба, амма соца хиннача наха доагӀа дакъа дӀадала деза Ӏа. Анера а, Мамарена а, Ашкола а доагӀар дӀале».

### 15


Дала Ибрамаца барт бар

1Из деррига хинначул тӀехьагӀа Везча Аьлан сурт духьалъэттар Ибрама. Дала аьлар:

«Ма кхералахь, Ибрам!
Со хьона оарц да.
Аз хьона лургдола совгӀат а доккха хургда».

2Амма Ибрама аьлар: «Са Веза Аьла! Фу лургда Ӏа сона? Со тӀехье йоацаш ва, цудухьа со велча, са лаьна, Дамасакхерча ЭлиӀазара кхоачаргда деррига а са доалахьа дар. 3Хьажал, Ӏа воӀ веннавац сона, – аьлар Ибрама, – цудухьа са цӀагӀа ваь лай хургва са тӀехьле дӀахьош вар».

4ТӀаккха Везча Аьлано аьлар Ибрамага: «Хьа боахам цу лаьга кхоачаргбац. Хьа воӀ хургва, цох хьа тӀехье а хургья».

5Цул тӀехьагӀа, Ибрам чаьтар кӀалара ара а ваьккха, аьлар Цо: «ДӀахьажал сигала, дагардел цигара седкъий, хьайна делой! Иштта дукха хургья хьа тӀехье»[+].

6Ибрам тийшар Везча Аьлах, хӀаьта из тешар Ибрам даькъалхилар лаьрхӀар Цо. 7Дала аьлар Ибрамага: «Хьо Хашад-мехкара Ур-шахьар йолчара араваьккха Веза Аьла ва Со. Из Аз дир, ер лаьтта хьона далар духьа, хьога цунна доал дайта».

8Амма Ибрама аьлар: «Са Веза Аьла! Сона мишта ховргда ер лаьтта сай хургдолга?»

9Дала аьлар Ибрамага: «Сона лаьрхӀа кхо шу кхаьча шинар а, кхо шу кхаьча газа а, кхо шу кхаьча устагӀа а, кхокха а, къоркхокха а хьабоалабе». 10Уж дийна хӀамаш Везча Аьланна хьалхашка хьа а доаладаь, царна урс а хьаькха, юкъе гӀолла шин даькъа уж декъа а дийкъа, царех ахаш духь-духьала Ӏодахкар Ибрама. Амма, оалхазараш декъанзар шин даькъа. 11Дукха ха ялале цу хьайбашта тӀадийрзар оалхазараш, бакъда, Ибрама дӀалелхадир уж. 12Малх чубузача хана Ибрама чӀоагӀа наб кхийтар. ГӀанахьа унзара кхерам бахьаш йоккха боад эттар цунна гонахьа[+].

13Везча Аьлано аьлар цунга: «Ховш хилалахь, хьа тӀехьенах бараш, хийрача мехка хьатӀа баьхка нах хинна, Ӏергба. Цу мехкарча наха диъ бӀаь шера лаьш хинна Ӏазапе лоаттабергба уж. 14Амма, Аз кхел ергья уж чулоаттабаьча наха. Цул тӀехьагӀа хьа тӀехьенах бола нах цу мехкара дӀагӀоргва, дукха хьал а ийца. 15Хьо кхелха, хьай даьшта тӀехьа дӀагӀоргва, са паргӀата даьнна, къоаргга ха яьнна къоано волаш дӀаволларгва. 16ЙиълагӀа тӀехье йолча хана мара хьа халкъ укх лаьтта тӀа юхадоагӀаргдац, хӀана аьлча, укхаза Ӏеш долча эмархой харцоний боарам кхоачашхиннабац хӀанз а».

17Малх чубизачул тӀехьагӀа чӀоаггӀа боад эттар. ЦӀаьхха кӀура беш Ӏаькъеи цӀера аланца доага хаьшки чакхдаьлар дийкъача дийнаташта юкъе гӀолла. 18Цу дийнахьа Везча Аьлано Ибрамаца барт бир: «Аз хьа тӀехьенна дӀалургда ер лаьтта, Мисар-мехкарча доазонах долча хина тӀера сийлахьча Эпрат-хина тӀакхаччалца, 19кхенахой а, кхеназхой а, кхадманахой а, 20хьетахой а, перезахой а, репаимахой а, 21эмархой а, кенаӀанхой а, гӀиргӀашхой а, явусхой а лаьтта», – аьнна.

### 16


ХӀажари ИсмаӀали

1Ибрама сесага Сарайа бер хилацар. Сарайа Мисар-мехкара лай яр, ХӀажар цӀи йолаш. 2Сарайа аьлар Ибрамага: «Везча Аьлано сона бер деннадац, цудухьа сона гӀулакх деш йолча цу ХӀажарца Ӏовижа веза хьо. Из берах хуле, цунга гӀолла бер хургда сона а». Ибрама ший сесагага ладийгӀар. 3Ибрама КенаӀан-мехка итт шу даьккхачул тӀехьагӀа, Сарайа ший мара Ибрама Мисар-мехкара лай ХӀажар дӀаелар, цунах ший сесаг ергйолаш цо.

4Ибрам чувахар ХӀажар йолча, тӀаккха ХӀажар цунна берах кхийра. Цу бахьанах курал а яь, Сарайал ше лакхагӀа хийтар ХӀажара. 5ТӀаккха Сарайа аьлар Ибрамага: «Сона халахетар хилар хьо бехке волаш да. Аз сай лай хьона еннаяр, хӀаьта хӀанз ше дезалхочох кхийча, ше сол лакхагӀа хет цунна. Дала ше кхел йойла, вай шиннех бехке вар белгалвоаккхаш»[+].

6Ибрама аьлар Сарайга: «Из хьа лай я, цунна хьайна ловр де Ӏайха», – аьнна. ТӀаккха Сарайс чӀоагӀа низ бора ХӀажара, цудухьа из Сарай йолчара едар.

7Везча Аьлагара долча малейка Шур-шахьаре бодача новкъа, шовдан йисте, яьссача ара корайир ХӀажар. 8Малейко хаьттар: «Сарай лай ХӀажар, хьо мичара ений, мича йода?» ХӀажара жоп делар: «Со сай фусам-нана Сарай йолчара едда йоагӀа».

9Везча Аьлан малейко аьлар ХӀажарга: «Хьай фусам-нана йолча цӀа а гӀой, цунга ладувгӀаш хила». 10Кхы а аьлар цунга Везча Аьлан малейко: «Аз тӀехь-тӀехьа ебаеш, дагар ма ю дукха ебаргья хьа тӀехье». 11Кхы а тӀатехар Везча Аьлан малейко:

«ХӀажар, хьо хӀанз дезалхочох кхийнна я,
хьа кӀаьнк хургва.
Ӏа цунах ИсмаӀал[*] аьнна цӀи тулларгья,
хӀана аьлча, Везча Аьланна дӀахезаб хьогара бала.
12ИсмаӀал акха вир санна, аьрдагӀа хургва,
из массанена тӀакхувдаш хургва,
массавар цунна тӀакхувдаш хургва.
Ший вежарашца
моастагӀал долаш хургва из».

13ХӀажара шийца къамаьл даьча Везча Аьлан керда цӀи яьккхар, цо аьлар: «Со гуш вола Даьла ва Хьо». Цо из аьлар, хӀана аьлча, ше уйла яьндаь: «Уккхаза вайнав сона Со гуш Вар». 14Цудухьа Кхадеш оалача моттигаи Баред-шахьараи юкъе йолча гӀувнах «Беэр-Лахьай-Рои»[*] оал.

15ХӀажара Ибрама кӀаьнк вир, Ибрама цунах ИсмаӀал аьнна цӀи тиллар. 16Ибрама дезткъе ялх шу даьннадар, ХӀажара ИсмаӀал ваьча хана.

### 17


Суматвара – барта белгало

1Ибрама дезткъе ткъеста шу дар, Везча Аьлано, духьал а вена, цунга оалача хана: «Со Низбола Даьла ва, Со хьай дег чу лелаве, 2долча хӀамах цӀена хила, тӀаккха Аз вай шиннена юкъе барт а баь, хьа халкъ алсамдоаккхаргда».

3ТӀаккха Ибрам Далла хьалхашка лаьтта кхаччалца суждне вахар. Дала кхы дӀахо а аьлар цунга: 4«Ер да Аз вай шинне барт барах тӀалоацаргдар: Аз хьо дукхача халкъий да вергва. 5Аз хьа цӀи хувцаргья: хьа цӀи Ибрам хургьяц, ИбрахӀам хургья, хӀана аьлча, Аз хьо дуккхача халкъий да вергва[*]. 6Аз хьа дукха тӀехьенаш хулийтаргья – хьох хьадаргда керда халкъаш, хьабаргба паччахьаш. 7Аз барт бергба хьоца а, хьа тӀехьа тӀахургйолча ноахалашца а – дуне мел латтача хана бохаргбоацаш: Со хьа а, хьа тӀехьен а Даьла хургва. 8Хьо тӀавена лелаш вола КенаӀан-мохк беррига хьона а хьа тӀехьенна а дӀалургба Аз, дуне мел латта из шун хургболаш, хӀаьта цар Даьла а хургва Со».

9Дала аьлар ИбрахӀамга: «ТӀаккха ер вай шинне барт барах Ӏа тӀалоацаргдар да: Ӏа а, хьа тӀехьенаша а Са хьоца хинна барт лорабе беза. 10Сона а, хьона а юкъе бола, Ӏа а, хьа тӀехьенаша а лорабе беза барт ер ба: беррига шун маӀанах сумат баь хила беза. 11Шоай бехкеча моттигера чкъор дӀахоададе – из вайна юкъерча барта белгало хургья. 12КӀаьнка бархӀ ди кхаьчача оаш из сумат ве веза. ХӀара шоашта ваь кӀаьнк а, оашош ийца лай а оаш сумат бе беза. ХӀаьта из леладе деза оаш массайолча ноахалашка. 13Хьа цӀагӀа ваьр а, Ӏа дотув денна ийцар а сумат ваь хила веза белгалла. Шун дегӀамашта тӀехь йолча цу белгалоно гойташ бола Соца баь барт тӀайоагӀача хана а хургба. 14ХӀаьта моллагӀа сумат ца веш виса маӀа саг, фуннагӀа ха яьнна из вале а, ший халкъо шийх дӀахоадаволва, хӀана аьлча, Соца баь барт бохабаьб цо».

15Ше аьнначоа тӀатохаш Дала аьлар ИбрахӀамага: «Аз хьа сесага Сарайх керда цӀи тулларгья. Из цӀи хургья Сарра[*]. 16Из даькъал а яь, цунна кӀаьнк лургва Аз. Цу кӀаьнка да хьо хургва. Сарра дуккхача халкъий нана хургья, цунах паччахьаш хьабаргба».

17ИбрахӀам бартала вежар, дагахьа вела а велаш, цо йоахар ше-шийца: «БӀаь шу кхаьчача са кӀаьнк хургва? Е дезткъе итт шу кхаьчача Саррас бер дергда?» 18ТӀаккха ИбрахӀама аьлар Везча Аьланга: «ИсмаӀал мукъагӀа ваха вуса валар, Ӏа даькъал а ваь».

19Дала аьлар: «Белггала хьа сесага Саррас вергва хьона кӀаьнк, Ӏа цунах цӀи Исхьакх тулларгья. Аз цунца Сай барт бергба, цун ерригача тӀехьенашта а низ болаш хургбола барт. 20ИсмаӀалах Ӏа дийхар а хезар Сона. Аз из даькъалвергва, цун йоккха тӀехье а хургья. Шийтта сийлахьча аьлан да хургва из, цунах хьадаргда доккха халкъ. 21Амма Саррас хьона тӀадоагӀача шера укх ханна ваьча воӀаца бергба Аз Сай барт».

22ИбрахӀамца къамаьл чакхдаьккха, Даьла из волчар дӀавахар.

23ИсмаӀал а, ший фусаме баь бола а, ахча денна ийца бола а лай а, беррига маӀанах хьа а боалабаь, уж сумат бир ИбрахӀама, Дала из шийга аьннача дийнахьа. 24ИбрахӀама дезткъе ткъеста шу дар из сумат ваьча дийнахьа. 25Цун виӀий ИсмаӀала кхойтта шу дар цу хана. 26ИбрахӀам а, цун воӀ а цхьан дийнахьа сумат бир. 27ИбрахӀамаца цхьан дийнахьа сумат бир ИбрахӀама фусаме мел бола маӀанах а: цунна цӀагӀа Ӏобаьраш а, кхыча къамашта юкъера цо ийцараш а.

### 18


Кхо хьаьша

1Веза Аьла юха ИбрахӀама духьал эттар. Мамаре доалахьарча наджа гаьнашта йисте вагӀаш вар ИбрахӀам. Ди деннача хана, ший чаьтар кӀала, аравоаллача метте, Ӏеш вар из. 2Хьахьежача, цунна вайра гаьна воаццаш латта кхо саг. Уж бӀарга а байна, духьалведда, лаьтта кхаччалца царна хьалхашка суджне вахар ИбрахӀам. 3«Веза Аьла! – аьлар ИбрахӀама, – Хьо сона раьза вале, дех Хьога, Хьай лай волча кӀеззига саца, тӀех ма вала сона юхе гӀолла. 4Аз шоана когаш била хий а доттаргда, укх гаьна кӀала салаӀа моттиг а я шоана. 5Шоай дегӀамашта гӀойле хилийта, укх са кхачах кхетадалар шо, со волча, Шоай лай волча кхаьчадолаш, тӀаккха дӀахо Шоай никъ бергба оаш».

Цар аьлар: «Дика да, Ӏа яхар дергда оаха».

6Юха сихха чаьтар кӀала а ваха, Саррайга аьлар ИбрахӀама: «Сухал бе, кхо бога хиллал долча дикагӀча хьоарах бод хьокхабе, сейса маькх е». 7ТӀаккха цигара ведда ший доахан долча вахар из. Эггара толажагӀа дола Ӏаса а хержа, лайга из дӀа а денна, цун сихонца урс хьакхе, дулх кийчде аьлар цо. 8Кийчдаь дулх а, шура а, нахча а хьадена, кхаь сага хьалхашка Ӏооттадир ИбрахӀама, тӀаккха ше царна уллув гаьна кӀала лаьттар, цар хӀама юача юкъа.

9Цар хаьттар ИбрахӀамга: «Хьа сесаг Сарра мичахьа я?»

«Укхаза чаьтар кӀала я из», – аьлар ИбрахӀама.

10«ТӀадоагӀача шера укх ханна Со хьо волча юхавоагӀаргва, – аьлар Везча Аьлано, – хӀаьта цу хана хьа сесага Саррай кӀаьнк хургва».

Царна тӀехьашка латтача чаьтара кӀала йола Сарра ладувгӀаш яр цар къамаьлага. 11ИбрахӀам а Сарра а ха яха бар, Сарра бер хулача ханара яьннаяр. 12Ела а елаш, ше-шийца йоахар цо: «Со а къаьна я, са мар а къаьна ва, хӀанз уж ловзараш деча я со?»

13ТӀаккха Везча Аьлано аьлар ИбрахӀамга: «Боккъонца бер хургда-хьогӀ са, къаьна ма йий со? – яхаш, ела хӀана ел Сарра? 14Везча Аьланна де хала долаш хӀама дий? Цхьа шу даьлча, Айса йиллача хана юхавоагӀаргва Со, цу хана Саррай кӀаьнк а хургва».

15Саррас аьлар: «Со елаш яцар!» Кхера а енна аьлар цо иштта. Амма, Везча Аьлано аьлар: «А, хьо елаелар».


ИбрахӀама Седам-шахьара бахархой духьа дехар дар

16ТӀаккха маӀанах хьал а гӀайтта, лакхера чухьажача Седам-шахьар гуш йолча метте бахар. Уж новкъа баха тӀехьаваьлар ИбрахӀам. 17Везча Аьлано аьлар Ше-Шийца: «Айса де лерхӀар Аз ИбрахӀамах лочкъадергдац. 18ИбрахӀамах сийлахь-доккхеи низболеи халкъ хьадаргда, дунен чура деррига халкъаш цунга гӀолла даькъала хургда[+]. 19Аз ИбрахӀам хержар, цунга васкет дайтар духьа ший берашка а, тӀехьенашка а, Везча Аьланна ловчча бесса, нийсонца а, хьаьнала а даха аьнна. ТӀаккха Везча Аьлано Ше дергда аьннар дергда цунна». 20ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Седама а, Ӏамора а бахархоша леладечох дувцар унзара хӀамаш да, къинойх биза ба уж,[+] 21Ӏо кӀал а ваьнна хьожаргва Со, Сога дувццача тайпара во хӀамаш леладу цар е леладац; ховргда Сона».

22МаӀанах Седам йолчахьа дӀаболабелар, тӀаккха ИбрахӀам Везча Аьлан хьалхашка латташ вар. 23Везча Аьланна гарга а вена, цо хаьттар: «Веза Аьла, имана чухь бараш а къиной каравахар а цхьатарра хӀалаквергва Ӏа? 24Цу шахьаре иман долаш шовзткъа итт саг хила ма мегий? ХӀаьта а из шахьар йохаергья Ӏа? Шовзткъа итт Хьай иман долаш волча сага духьа цу моттигах къахетам бергбац Ӏа? 25Ӏа иштта де йиш ма яц – иман долаш вар а Ӏаьса вар а цхьана хӀалакве, Ӏаьса волчунца а иман долаш волчунца а цхьатарра хила йиш яц Хьо! Дерригача дунен кхелахо волчо лела ергйий-хьогӀ харцо?»[+]

26ТӀаккха Везча Аьлано аьлар: «Нагахьа Седаме Сона шовзткъе итт саг иман долаш коравой, Аз цар духьа цу ерригача шахьарах къахетам бергба».

27ИбрахӀама аьлар: «Астара а Ӏовкъара а маьхе мара воаца со, Хьоца къамаьл де эттав, Веза Аьла! 28Масала, пхиъ тоъаш воацаш, шахьара чу шовзткъеи пхиъ мара иман долаш ца хуле? Уж пхиъ тоъацар аьнна, еррига шахьар йохаергья Ӏа?»

Везча Аьлано жоп делар: «Нагахь санна Сона цигахьа шовзткъе пхиъ иман долаш вола саг коравой, Аз шахьар йохаергьяц».

29Юха а хаьттар ИбрахӀама: «ТӀаккха Хьайна шовзткъа мара, иман долаш вола саг ца коравой, йохаергйий Ӏа шахьар?»

«Нагахь санна Сона шовзткъа Сай иман долаш вола саг коравой, Аз йохаергьяц из шахьар», – жоп делар Везча Аьлано.

30«Веза Аьла, дех Хьогара, сона эгӀаз ца вахар, пурам да Хьайга хатта: нагахь санна шахьар чу ткъаь итт мара иман долаш вола саг ца хуле, йохаергйий Ӏа из?» – аьнна хаьттар ИбрахӀама.

«Нагахь санна цига Сона ткъаь итт иман долаш саг коравой, Аз йохаергьяц из», – жоп делар Везча Аьлано.

31ТӀаккха ИбрахӀама аьлар: «Волавенна волаш, кхы а хоаттаргдар аз, Веза Аьла: нагахь санна шахьар чу иман долаш ткъо саг хуле?»

Везча Аьлано жоп делар: «Цу ткъаь сага духьа а йохоргьяц Аз из».

32Юха а йистхилар ИбрахӀам: «Веза Аьла, эгӀаз ма гӀолахь, аз кхы а хаттарах: нагахь санна Хьона итт иман долаш вола саг коравой цу шахьар чу?»

Везча Аьлано жоп делар: «Итт сага духьа а йохоргьяц Аз». 33ИбрахӀамцара къамаьл чакх а даьккха, дӀавахар Веза Аьла. ИбрахӀам а ший цӀагӀа юхавийрзар.

### 19


Седам-шахьар а, Ӏамор-шахьар а йохаяр

1Сарахьа уж ши малейк Седаме хьакхаьчача хана шахьара коа-наӀарашта йисте вагӀар Лут. Уж шийна дайча, царна духьала хьал а айвенна, царна лаьтта кхаччалца суждне вахар из. 2«Са аьлий, аз дех шугара, шоай лай волча фусаме шу дахкар. Со волча когаш билла а, бийса яккха а моттиг хургья, тӀаккха кхоана Ӏуррехьа шоай никъ дӀахо бергба оаш», – аьлар Лута.

«А, оаха бийса майдане йоаккхаргья», – аьлар цу шинне.

3Бакъда, Лута чӀоагӀа дехарах, из волча фусаме ваха раьза хилар уж шиъ. Лута царна мерза яъа хӀама а кийчйир, морз тоханза маькх а еттар. Цар хӀама йиар. 4Цу сарахьа уж Ӏобувшале, Седам-шахьарера шевола маӀасаг, зӀамигавар а воккхавар а, Лута наӀарга вахар, тӀаккха цун цӀенна го бир цар. 5Уж махьарч детта болабелар: «Мичав хьо волча сарахьа вена ши саг? Араваккха уж шиъ. Оаха царех кхалнах бергба!»

6Лут ара а ваьнна, шийна тӀехьа ниӀ дӀакъайлар. 7Цо аьлар цу нахага: «Са вежарий, аз дех шуга, зулам ма дудалар оаш! 8Маьре яханза ши йоӀ я са. Аз уж шиъ дӀалургья шоана, царца шоашта ловр де, амма, аз дех шуга, цу шин сага зе ма дудалар оаш. Уж са фусаме баьхка хьаьший ба».

9ХӀаьта цӀенна го баьча Седам-шахьарерча маӀача наха аьлар: «ДӀавала новкъар!» ВӀаший цар йоахар: «Хьажалаш укх тӀавенача сагага, ер виссавар вайна кхел йинза!» Цар аьлар цунга: «Лоралелахь, царна де лаьрхӀачул а вогӀа зулам дергда оаха хьона!» Уж Лута тӀагӀертар, ниӀ кагъе дагахьа. 10Лут волча венача шин саго, дӀакхайда из чу а токхаваь, ниӀ къайлар. 11ТӀаккха ара латтача наьха, зӀамигачун а воккхачун а, бӀарга са доадир цар, хӀаьта вожаш чӀоагӀа сагота хьайзар, чубовла ниӀ лохаш.

12Цу шин саго хаьттар Лутага: «Хьа дезалах кхы саг вий укх шахьаре вахаш? Е найц, е къонгаш, е мехкарий, цхьаккха вале, араваккха укх шахьарера. 13Оаха ер шахьар йохаергья, хӀана аьлча, леладеча гӀулакхех дувцаш укх шахьар тӀа бахача наха леладеча бӀехача хӀамайх дувцараш хьахезад Везча Аьланна. Цо дахкийтад тхо, ер хӀалакйе аьнна». 14Ара а ваьнна, ший найцарашта тӀавахар Лут. «Сихха укх шахьарера дӀагӀо, Везча Аьлано йохаергья ер кастта». Бакъда, Лута бегаш бу моттар царна.

15ШоллагӀча дийнахьа сатоссача хана малейкаша сихвир Лут. «Укх шахьара таӀазар дергда, – аьлар цар, – хьай цӀагӀара ши йоӀ а, сесаг а ийце дӀагӀо укхазара. Шахьаре дусе, шу а хӀалакьхургда».

16Амма, Лут сихлуш вацар. ХӀаьта а, Везча Аьлано Лутах къахетам бир. Цудухьа цу шин малейко из а, цун сесаг а, ши йоӀ а, кулгаш а лаьца, шахьарера арабаьхар. 17Уж шахьарера арабайлача, цхьан малейко аьлар: «ХӀанз довда, шоай синош кӀалхардаха! Шахьаргахьа юха ма хьажалаш! Цхьанна а метте ма совцалаш, лоамашкахьа дӀагӀо дейде. Нагахьа совце, шахьарца цхьана хӀалакьхургда шо!»

18Амма, Лута аьлар царга: «А, аьлий, аз дех шуга, сайга ладувгӀар. 19Сох, шоай лайх, къахетам баьб оаш. Оаш са вахар кӀалхара даьккхад, бакъда, со лоамашкахьа водалургвац. ДӀа а кхачале вала тарлу со. 20Укхаза гаьна йоаццаш цхьа зӀамига шахьар я, цига вахийта со. Цига дӀакхаьчача кӀалхара варгвар со, из зӀамига шахьар ма йий».

21Малейко аьлар Лутага: «Дика да, аз кхоачашдергда хьа из дехар я, хьа духьа аз йохаергьяц из шахьар, 22амма, сиха дӀавада цига, хӀана аьлча, Ӏайха хержача моттиге хьо кхаччалца, Седам-шахьар а йохае йиш яц са». Цудухьа цу шахьарах «ЦӀоӀар»[*] аьнна цӀи тиллар.

23Малх хьалгӀеттабар, Лут ЦӀоӀар-шахьаре дӀакхаьчача хана. 24Цу хана Везча Аьлано йохае йолайир Седам-шахьар а, Ӏамор-шахьар а, сигалара сангали цӀера алеи чу а хийца. 25Везча Аьлано хӀалакйир цига йола шахьараш а, еррига аренаш а, цигахьа хинна адам а, лаьттара хьа тӀа мел яьнна хӀама а. 26Шоаш бейдда болхача хана юха хьежача Лута сесагах туха кхера хилар.

27Цу дийнахьа хьалххе хьал а гӀетта, Везча Аьлаца ше лаьттача моттиге вахар ИбрахӀам. 28Седам-шахьарга а Ӏамор-шахьарга а Ӏочухьежар из, ерригача аренга а хьежар из, тӀаккха цунна дайра: пишка чура боагӀаш санна бикъа кӀур хьалъухар лаьттара. 29Ше цу аренца яда шахьараш йохаеш, ИбрахӀам дага а веха, Лут ваьхача шахьарашта тӀаэттача Ӏазапах ваьккхар Дала Лут.


Лути цун мехкарийи

30Лут вахьанзар ЦӀоӀар-шахьаре Ӏе, цудухьа ший шин йоӀаца лоамашка ваха дӀавахар из. Уж цига цхьан хьагӀар чу Ӏеш бар. 31Цкъа йоккхагӀа йолча йоӀо аьлар зӀамагӀчунга: «Массахана дунен тӀа маӀача наха кхалнах боалабу. Вай да воккха ва, хӀаьта маӀанах укхаза ба а бац, вай бер хила таро а яц. 32ЧхьагӀар моладаь, из воха а ваь, цунца Ӏойижача бакъахьа я вай шиъ. Даьга гӀолла воай фу Ӏалашдергда вай».

33Цу буссехь а даьна чхьагӀар а моладаь, йоккхагӀа йола йоӀ даьца дӀайижар. Лута ханзар, из шийца Ӏойижача а хьалгӀеттача а. 34ШоллагӀча дийнахьа йоккхагӀчо аьлар зӀамагӀчунга: «Хьажал, сийсара со йижар вай даьца, тховсара кхы а цӀаькхазза цунна чхьагӀар а моладаь, хьо йижа еза цунца. Воай даьна берах хургда вай, воай фу Ӏалашдергда вай».

35Цу бусса а даьна чхьагӀар моладир шин йоӀо. ЗӀамагӀаяр Ӏойижар метта ший даьца. Юха а Лута ханзар, из Ӏойижача а хьалгӀеттача а. 36Лута шаккъе а йоӀ цунна берах хилар. 37ЙоккхагӀа йолча йоӀо кӀаьнк вир, цунах цӀи Моъав[*] аьнна тилар цо. Цох хьабаьннаб хӀанз бола моъавхой. 38ЗӀамагӀа йолча йоӀо а кӀаьнк вир. Цо цунах Бен-Ӏамми[*] аьнна цӀи тиллар. Цох хьабаьннаб хӀанз бола Ӏамминхой.

### 20


ИбрахӀами Або-Малики

1НегӀаб цӀи йолча яьссача аренгахьа дӀа а ваха, Кхадеш-шахьараи Шур-шахьараи юккъе ваха хайра ИбрахӀам. Цул тӀехьагӀа цхьан юккъа ГӀарар-шахьар йолча Ӏийра из. 2Цигарча нахага Сарра ший йиша я аьлар цо. ГӀарар-шахьарерча паччахьо Або-Малика из шийна хезача, лай бахийтар, из шийна хьайоалае аьнна[+].

3Цкъа бус Або-Малика гӀанахьа духьалвенача Дала аьлар: «Хьо валар кхерам ба, хӀана аьлча, Ӏа хьайоалаяйта кхалсаг маьре я».

4Амма, Або-Малик Саррах кхетанза вар, цудухьа цо аьлар: «Веза Аьла, со бехке вац. Бехк боаца со а, са халкъ а хӀалакдергда Ӏа тӀаккха? 5ИбрахӀама ше аьлар сога: „Из кхалсаг са йиша я“, – аьнна. ХӀаьта кхалсаго а аьлар: „Из саг са воша ва“, – аьнна. Дог а цӀена да са, кулгашца а хьарамло яьяц аз».

6ТӀаккха Дала цу гӀанахьа аьлар Або-Маликага: «Сона хов, Ӏа деш дар цӀенача дегаца долга. Цудухьа цу кхалсагах кулг а теха, Сайна хьалхашка къа ца дайташ Аз соцавир хьо. 7ИбрахӀама цун сесаг дӀале, хӀана аьлча, из пайхамар ва, цо хьона дуӀа дича, хьо дийна вусаргва. Нагахьа санна Ӏа Сарра ИбрахӀама юха ца лой, шеко йоаццаш, хьо а лергва, деррига хьа халкъ а лергда».

8ШоллагӀча дийнахьа Ӏуйрийна хьалххе хьал а гӀетта, беррига ший лай хьагулбир Або-Малика. Цо деррига хиннар дийцар царна – лай чӀоагӀа кхерабелар. 9Юха ИбрахӀамага хьа а кхайка, аьлар Або-Малика: «Из фуд Ӏа тхона даьр? Аз малагӀа во даьдар хьона? Са паччахьалкхе бехке хулийтар-кх Ӏа. Соца Ӏа даьр деш мича хул». 10Або-Малика хаьттар ИбрахӀамага: «Фу дар хьа дагахьа, Ӏа из деча хана?»

11ТӀаккха ИбрахӀама аьлар: «Сона моттар: укхаза цхьаккха а Даьлах кхерац. Сарра шоашта йитар духьа акхар со вувргва аьнна хийттадар сона. 12Из са йиша я, тха даьна кхыча нанас яь, амма, аз йоалаяь са сесаг я. 13Даь цӀагӀара дӀавига, дунен тӀа гӀолла лела Дала со дӀахьожавича, аз аьлар Саррага: „Цхьа дикадар де са духьа: вай миччахьа кхоче а, хье са йиша я ала“.

14ТӀаккха Або-Малика Сарра юхаелар ИбрахӀама, цул совгӀа цо цунна устагӀий а, доахан а, маӀа а кхал а лай а белар. 15«Хьажал гонахьа, ер деррига са лаьтта да, хьайна ловчча Ӏе», – аьлар цо ИбрахӀамга.

16Саррайга аьлар: «Аз хьа вешийна ИбрахӀама цхьа эзар дото ахча деннад, вайна юкъера дегабуам дӀабаккхар духьа. Хьо массанена хьалхашка бехказа я».

17ИбрахӀама Даьлага дуӀа дир, Або-Малика а, цун сесага а, цун Ӏушта а дарба дехаш, цар бераш хилийтар дехаш, 18хӀана аьлча, Сарра бахьан долаш хьалхагӀа Або-Малика цӀийх бола беррига кхалнах берах ца хулаш баьбар Везча Аьлано.

### 21


Исхьакх дунен чу валар

1Везча Аьлано Сарра даькъалйир, цунга Ше аьннар кхоачаш а дир. 2ИбрахӀам къаьна воллашехьа а, Сарра дезалхочох а кхийр, цо кӀаьнк а вир. Деррига а Дала аьннача хана хилар. 3Саррас ваьча кӀаьнках ИбрахӀама цӀи тиллар Исхьакх[*] аьнна[+]. 4Исхьакха бархӀ ди даьлча, ИбрахӀама из сумат вир, Дала шийна тӀадилла хиннача бесса[+]. 5ИбрахӀама бӀаь шу даьннадар, цунна Исхьакх ваьча хана.

6Саррас аьлар: «Белам ба-кх Дала сона беннар; ер дӀа мел хезар велалургва». 7Кхы а цо аьлар: «Хьано аргдар ИбрахӀамга: „Саррас бер докхадергда“, – аьнна? Цхьабакъда, из къаьна вале а аз цунна кӀаьнк ваьв».


ХӀажари ИсмаӀали лелхабар

8Исхьакх воккха хулаш воагӀар. Из наькхах воаккха ха хьатӀаеча, ИбрахӀама доккха той дир. 9Саррана арахьа вайра мисархочо ХӀажара ИбрахӀама ваь кӀаьнк ИсмаӀал, Исхьакхах ца вашшаш велаш. 10Саррас аьлар ИбрахӀамга: «Эккхае из лай а, цун воӀ а! Сона лацар вай дӀакхелхача, цун воӀо са воӀаца Исхьакхаца даьх дисар декъар!»[+]

11ИбрахӀам дог деха вар, ший виӀий ИсмаӀала саготдеш. 12Амма, Дала аьлар цунга: «Сагот ма де кӀаьнка а, лай йолча ХӀажара! Саррийна ловр де! Хьа тӀехье Исхьакх хургья, 13амма, Аз цу лай воӀах а халкъ хьадоалийтаргда, из хьа воӀ воландаь».

14Ӏуйрийна гӀеттача ИбрахӀама, маькх а, сурилга чу хий а ХӀажара белаж тӀа а дилла, воӀаца из дӀахьожайир. ДӀайодаш, Беар-ШабаӀ цӀи йолча яьссача ара тувлаелар из. 15Кастлуш хий а кхоачаделар. Цхьан кӀотарга кӀала воӀ витар ХӀажара. 16Ӏадсаькх кхоссал гаьна а яьнна, сеца, Ӏохайра из. Хий а доацаш виса ший воӀ леш гор дезацар цунна, цудухьа Ӏо а хайна, чӀоаггӀа елха йолаелар из.

17Далла хезар кӀаьнк велхаш. Даьла малейко сиглара аьлар ХӀажарга: «Фу хиннад, ХӀажар? Ма кхера! Везча Аьланна хезад кӀаьнк велхаш ше уллача. 18ХьалгӀатта, хьалъайве кӀаьнк, хьалаца цун кулг, хӀаьна аьлча, Аз доккхача халкъа да вергва цох».

19Дала ХӀажара бӀаргаш хьадийлар, тӀаккха цунна хий чудола гӀув яйра. Цу тӀа а яха, сурилг хьал а йиза, воӀа хий делар цо.

20КӀаьнк воккха хулаш воагӀар, цунца Даьла вар. Яьссача ара Ӏеш вола ИсмаӀал, Ӏадсаькх леладеш вола говзанча хилар. 21Нанас цунна Мисар-мехкара саг йоалайир. Паран цӀи йолча яьссача ара Ӏеш бар уж.


ИбрахӀамаи Або-Маликаи юкъера барт

22Або-Малика а, цун тӀема хьаким волча Пихола а аьлар ИбрахӀамга: «Ӏа деча массадолча хӀаман тӀехьа хьоца Даьла ва. 23Далла хьалха сона чӀоагӀо е, хьо соца а, са берашца а, са тӀехьенца а тийшаболх лелабеш хургвац аьле. Со хьайца ма хиллара, хьо соца а, укх хье тӀавенача мехкаца а къахетаме хургва аьле».

24ИбрахӀама жоп делар: «ЧӀоагӀо ю аз».

25ТӀаккха ИбрахӀама Або-Маликах бехк баьккхар, цун лаьша хий чудола гӀув дӀалаьцай аьнна. 26Або-Малика аьлар: «Ӏа аьнна децаре, из сона таханара ди тӀакхаччалца хеза дацар!»

27ТӀаккха ИбрахӀама жа а, доахан а доаладаь Або-Малика делар. Иштта ИбрахӀама а, Або-Малика а барт бир. 28Кхы а ворхӀ жий жена юкъера дӀакъоастабир ИбрахӀам. 29«ВорхӀ жий дӀакъоастабар фу маӀан да хьа?» – аьнна хаьттар Або-Малика.

30ИбрахӀама жоп делар: «Нагахьа Ӏа ер ворхӀ устагӀа дӀаэце, аз из гӀув яккхар тешал хургда из». 31Цудухьа тиллай цох Беар-ШабаӀ аьнна цӀи: цу шинне укх моттиге шоашта юкъе дув биаь барт баь хилар бахьан долаш[+]. 32Беар-ШабаӀе барт баьчул тӀехьагӀа, Або-Малик а, цун тӀема хьаким Пихол а ПӀелашта-мехка юхабаьхкар.

33Беар-ШабаӀа гаьна доаццаш тамариск цӀи йола га а егӀа, цу моттиге Везча Аьлага, Даим волча Даьлага кхайкар ИбрахӀам. 34ПӀелашта-мехка Ӏавена саг а хинна, дуккхача хана Ӏийр из.

### 22


ИбрахӀам зер

1Цул тӀехьагӀа, ИбрахӀам Шийх тешаш хилар зера духьа, Дала аьлар: «ИбрахӀам!»

ИбрахӀама жоп делар: «Со укхаза ва».

2ТӀаккха Дала аьлар: «Хьай цаӀ мара воаца, хьайна дукха веза воӀ Исхьакх, Мори-мехка дӀа а вига, Аз цӀи йоаккхаргйолча лоам тӀа ве а вийна, сагӀийна воагаве».

3Ӏуррехь хьал а гӀетта, ший вираца, Исхьакх а ийца, шийна чулатташ, Ӏунал деш болчарех ши зӀамсаг а ийца, сагӀа деш доагаде дахча а ийца, Дала шийга гӀо аьннача моттиге дӀавахар ИбрахӀам. 4КхоалагӀча дийнахьа, корта хьал а айбаь дӀахьежача, ИбрахӀама гаьнна шоаш болха моттиг яйра. 5ИбрахӀама аьлар шийцарча Ӏушка: «Вираца укхаза совца, хӀаьта со а, са кӀаьнк а, тхо цига дӀа а даха, Далла гӀулакх а даь, юхадоагӀаргда».

6СагӀа доаккхаш доагаде кийчдаь дахча Исхьакха белаж тӀа а дилла, урс а, цӀи а хьаийцар ИбрахӀама. Цхьана дӀаволавелар уж шиъ. 7Ший даьга ИбрахӀамага аьлар Исхьакха: «Дада!»

«Фу ях Ӏа, са воӀ?» – хаьттар ИбрахӀама.

«Сона дахча а, цӀи а гу, – аьлар Исхьакха, – хӀаьта сагӀа доаккхаш вай боагабергбола Ӏаьхар мичаб?»

8«Дала Ше Ӏалашбергба Шийна сагӀа даккха Ӏаьхар, са воӀ», – аьлар ИбрахӀама.

Кхы а дӀахо вахар уж шиъ. 9Дала аьннача моттиге хьакхаьчар уж. ИбрахӀама сагӀа даккха моттиг кечйир, тӀой Ӏо а дехка. Цар тӀа дахча а дилла, дӀа а вийхка, цу дахча тӀа ший воӀ Исхьакх Ӏовилар цо. 10Урс хьа а ийца, ший воӀа из хьакха кечвелар из. 11Амма, Везча Аьлан малейко соцавир ИбрахӀам, сиглара Ӏо а кхейка: «ИбрахӀам!»

«Со укхаза ва», – жоп делар ИбрахӀама.

12Малейко аьлар: «Ма велахь зӀамсаг, цунна зе ма делахь. ХӀанз гу Сона, хьо Даьлах кхераш хилар а, Далла мутӀахьа хьо хилар а. Сона гу, хьай цаӀ мара воаца воӀ Са духьа Ӏа кхо ца вар».

13Юха тӀехьашкахьа хьежача, ИбрахӀама байра, кӀотаргех муӀаш а тайса латта ка. ТӀаваха хьа а лаьца, ший воӀа когаметта Далла лаьрхӀача сагӀийна из ка бийр цо. 14Цу моттигах ИбрахӀама «Везча Аьлано эшар лу» аьнна цӀи тиллар. Тахан а оал наха: «Укх Везча Аьлан лоама тӀехь эшар лу», – аьле.

15ШозлагӀа а ИбрахӀамага сиглара кхейкар Везча Аьлан малейк:

16«Аз Сайх дув буъ хьона, йоах Везча Аьлано: Ӏа из дирах, хьай цаӀ мара воаца воӀ кхо ца варах, 17шеко йоаццаш хьо даькъал а ма вергва Аз, сиглара седкъий санна, форда берда тӀара гӀум санна дукха тӀехье а ма лургья Аз хьона. Цар шоай моастагӀий шахьараш хьа а йоахаргья[+]. 18Хьа тӀехьенга гӀолла даькъалхургда дунен чура деррига халкъаш, хӀана аьлча, Аз яхар дир Ӏа»[+].

19ИбрахӀам шийцара Ӏуй болча юхавера. Уж цхьан Беар-ШабаӀе хьабаьхкар. ИбрахӀам кхы а вахаш хилар цигача.


Нахьира къонгаш

20Из деррига хинначул тӀехьагӀа ИбрахӀамага хоам кхаьчар, цун вешийна Нахьира, сесага Малкас ераш кӀаьнкаш баьб аьнна: 21«ВоккхагӀвола воӀ Уци ва, шоллагӀвола воӀ Буз ва, кхоалагӀвар – Къамуал, Арама да ва. 22Кхы а Хашад а, Хьоза а, Пилдаш а, Идлап а, Бетаал а ва». 23Бетаал РабиӀата да ва. Малка цу бархӀ виӀий нана я, хӀаьта ИбрахӀама воша Нахьир цар да ва[+]. 24Нахьира кхы а виъ воӀ ва, цун лай йолча Реумас ваь – Тебахь, Гахьам, Тахьаш, МаӀха.

### 23


Сарра кхалхар

1Сарра бӀаь ткъаь ворхӀ шера яьхар – уж да Сарра яьха шераш. 2Из кхелхар КенаӀан-мехкарча Кхиръят-АрбаӀ цӀи йолча шахьаре (Хьеврон). Сарра кхелхача, ИбрахӀама таьзет Ӏодилар.

3Ший енна сесаг йита а йита, хьетахошца къамаьл де вахар из. 4«Со шоана юкъе тӀавена саг ва, со укхазара а вац. Сесаг дӀайолла моттиг яц са тахан, цхьа кӀеззига, сесаг дӀайолла лаьтта дохка сога», – аьлар цо.

5Хьетахоша жоп делар ИбрахӀама: 6«Аьла, ладувгӀалахь, хьо низбола аьла ва тхона юкъе. Хьай еннар тхачарех хьайна толашагӀа хеттача къубба чу дӀайолла. Хьога цига сесаг дӀайоллийта тхох цхьаккхе а духьал хургвац хьона».

7ИбрахӀам хьал а гӀетта, цу мехкарча наха, хьетахошта хьалхашка суждне вахар. 8Цо аьлар царга: «Нагахьа шо са сесаг дӀайолла сона гӀо де ловш дале, са цӀерах ЦӀохьара воӀаца Ӏепронаца къамаьл де. 9Цун лаьтта кхоачалучча, шийх Махпела оалача метте йола хьагӀар эца ловр сона. Цох бизза бола мах а лургбар аз, хӀаьта лаьтта, сай сесаг дӀайолла аз эцаш хилара шо тешаш хилар а ловра сона».

10Ӏепрон шахьара наӀарашка пхьегӀа тӀа багӀача нахаца вар. Царна юкъера жоп делар цо ИбрахӀама: 11«А, са аьла, ер сай вежарий теш а болаш аз дӀалу хьона из лаьтта а, цу тӀехь йола хьагӀар а, хьай сесаг хьога цу чу дӀайоллийтар духьа».

12Кхы цӀаькхазза а хьетахошта хьалхашка суждне вахар ИбрахӀам. 13ТӀаккха массанена а хозаш цо Ӏепронага аьлар: «Ӏа сога ладувгӀарий бизза мах дӀалургбар аз хьона, тӀаккха сай сесаг дӀайолларгьяр аз».

14Ӏепрона ИбрахӀама жоп делар: 15«Нагахьа санна цхьаккха дича а хье Ӏе лаьрхӀа веце, ладувгӀа сога, аьла: йиъ бӀаь шейкал дото ахча хьона а, сона а хӀама доацар да! Хьай еннар дӀайолла».

16Ӏепрона аьнначоа раьза а хинна, хьетахошта хьалхашка цо аьнна мах дӀабелар цунна ИбрахӀама: цо деннар диъ бӀаь шейкал дото ахча дар.

17Иштта, Ӏепрона хинна лаьтта кхычун доалахьа дийрзар. Мамари оалача моттигера малхбоалехьа дар из лаьтта. 18ИбрахӀама доалахьа дийрзар лаьтта а, цу тӀера Махпела оала хьагӀар а, цу лаьтта тӀа мел йола га а. ИбрахӀама а, Ӏепрона а баьча маьха тешаш хилар шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа мел хинна хьетахой.

19Цул тӀехьагӀа ИбрахӀама ший сесаг Сарра цу лаьтта тӀа йолча хьагӀара чу дӀаеллар. Из моттиг КенаӀан-мехкарча Мамаре (Хьевронера) гаьна йоацаш яр. 20Иштта ИбрахӀама хьетахошкара лаьтта а, цу тӀера хьагӀар а ийцар, цунах нах дӀабохка моттиг а йир.

### 24


Исхьакхи РабиӀати

1ИбрахӀам къавелар, дуккха шераш даьннадар цун. Везча Аьлано къоабалвора из массадолча цун гӀулакхашта тӀехьа. 2ИбрахӀама доалахьа долчунна тӀехьа Ӏуналдеш цхьа тешаме лай вар. Из хьа а вийха, ИбрахӀама аьлар: «Са воронна кӀала кулг а дилле, 3сигален а, лаьттан а Даьла волча Везча Аьлан хьалхашка сона чӀоагӀо е, со шоашта юкъе вахаш болча укх КенаӀан-мехкарча наьха цхаь цаӀ йоӀ Ӏайха са воӀа йоалаергьяц аьле. 4Са мехка, са гаргарча наха тӀа а ваха, цигара са виӀийна Исхьакха саг а йоалаергья, аьле».

5Лаьво хаьттар цунга: «Цу кхалсага соца укх мехка хьая ца лой, фу дергда аз? Хьа воӀ хьо хьаваьннача мехка дӀавига везий аз?»

6«А! Из де мегаргдац! – аьлар ИбрахӀама. – Ма вига са воӀ цигача. 7Везча Аьлано, Сигларча Дала воалаваьв со, сай даьй цӀагӀара, со ваьча мехкара укх лаьттан тӀа. Ер лаьтта са дезала хургда аьнна, чӀоагӀо яьча Везча Аьлано Ший малейк дохийтаргда хьона хьалха а даьккха, хьога са воӀа цигара кхалсаг харжийта. 8Нагахьа санна йоӀ хьона тӀехьа хьая раьза ца хуле, Ӏайха сона яьча чӀоагӀонах мукъа ва хьо, амма, са воӀ цига дӀа ма вига».

9Лаьво, ший аьла волча ИбрахӀама воронна кӀала ший кулг а делла, чӀоагӀо йир тӀадиллар кхоачашде.

10Ший аьла волча ИбрахӀама итт инкал хьа а ийца, дукха деза совгӀаташ а кийчдаь, Арам-НахӀара-мехка йолча Нахьир вахача шахьаре вахар лай. 11Сайрийна кхалнах хи тӀа болхача хана, шахьара арахьа, ший инкалаш хи йисте совцайир цо. 12«Веза Аьла, – аьнна, дийхар цо, – Хьо са аьла ИбрахӀама Даьла ва, цунах къахетам а бий, цун воӀа сесаг корае аьттув ба сона. 13Укх хи йисте латташ ва со. Шахьарера мехкарий боагӀа укхаза хий эца. 14Исхьакхана лаьрхӀар малагӀа я хьожаш, цхьан белгалонга сатувсаш ва со. Аз аргда йоӀага: „Хьай кхабилг Ӏоерзае, хий маргдар аз“. Нагахьа цо: „Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий“, – оале, сона ховргда, из Исхьакха Ӏа лаьрхӀар йолга а, Хьо сай аьлах къахетам беш волга а».

15Цун къамаьл чакхдаьннадацар, ИбрахӀама веший Нахьира а, цун сесага Малкий а виӀий Бетаала йоӀ РабиӀат, белаж тӀа йилла кхабилг а йолаш, хи тӀа енача хана. 16Из чӀоагӀа хоза а йолаш, маӀасаг шийх кхетанза йоӀсаг яр. Хи тӀа ӀотӀа а яха, ший кхабилг хьал а йиза, юхайолаелар из. 17Цунна ведда тӀа а ваха, лаьво аьлар: «Хьай кхабилга чура хий малийта сога», – аьнна.

18РабиӀата, цу сахьте ший белаж тӀара кхабилг Ӏо а яьккха, хий малийтар цунга: «Мала хьайна», – аьнна. 19Из хий менна ваьлча, йоӀо аьлар: «Аз хьа инкалашта а моладергда хий, уж йиззалца». 20Ший кхабилгачара деррига хий ний чу Ӏодетта, инкалашта дӀа а моладаь, юха едда яха, кхы а хий хьатӀадера цо инкалашта. Иштта, хий хьатӀакхихьар цо, шейола инкал хьалйиззалца. 21Лай, йист ца хулаш хьежар цунга, ший дуӀан Везча Аьлано жоп а денна, ше арабаьккха никъ кхоачаш хиннаб е хиннабац ха ловш.

22Инкалаш хий менна яьлча, цо РабиӀата ах шейкал дозал дола мерех йолла дошо чӀуг а, кулгех болла (хӀарабар итт-итт шейкал дозал долаш бола) дошо ши гӀоз а белар. 23Юха цо йоӀага хаьттар: «Хьо хьаний? Хьа даь фусаме тхона бийса яккха моттиг хургьярий-хьогӀ?» – аьнна.

24«Малкас Нахьира ваьча Бетаала йоӀ я со», – жоп делар РабиӀата. 25Юха тӀатехар: «Хьа инкалашта доакъар а ча а да тхога, шоана бийса яккха моттиг а хургья».

26Везча Аьланна хоастам а беш, лохха суждне вахар лай. 27Цо аьлар: «Хоастам ба Везча Аьланна, са аьлан ИбрахӀама Далла, цунца тешшаме а, дика а волча. Цо воалаваьв со, сай аьлан веший цӀен тӀа».

28Сихха дӀа а яха, РабиӀата ший цӀагӀарчарга дийцар хиннар. 29-30РабиӀата Лаван цӀи а йолаш воша вар. ЙоӀа къамаьл хеза, цунна карабенна гӀоз а чӀуг а бӀаргадайна, араийккха хи йисте дӀахьийдар из. ИбрахӀама лай ший инкалашта юххе гӀув йолча латташ вар.

31Лавана аьлар: «Маьрша воагӀалва тхо долча, Везча Аьлано даькъалваьр! Хьо хӀана латт укхаза ара? Аз хьона а, хьа инкалашта а моттиг кийчъяьй».

32ИбрахӀама лай цӀагӀа чуваьлар, хӀаьта фусамдаьй лаьша инкалашта тӀера мухь Ӏобаьккхар. Инкалашта ча а ялат а делар, хӀаьта цу сага а, цунца хиннача наха а когаш била хий а делар. 33Цунна хьалхашка ера яа хӀама, амма цо аьлар: «Аз юъаргьяц, сайна тӀадиллар дӀадувццалца», – аьнна.

«Хьадувца», – аьлар Лавана.

34«Со ИбрахӀама лай ва, – аьлар цо. – 35Везча Аьлано массадолча хӀаман тӀехьа камаьрша даькъалваь ва са аьла, цудухьа из хьалдолаш а сийдолаш а ва. Везча Аьлано ИбрахӀама дуккха жа а, доахан а, дошув а, дотув а, маӀеи кхали лай а, инкалаш а, вараш а енний.

36Са аьлан сесаго Саррас, ханна йоккха йоллаше а кӀаьнк ваьв цунна. Ший доалахьа мел дар цу кӀаьнка дӀаденнад са аьло. 37-38Цо, сога дув а балийта, аьлар: „Са воӀа со вахача лаьттан дай болча кенаӀанхой йоӀ ма йоалае, амма са даь дезал болча, са гаргарнах болча тӀа а гӀой, цигара са воӀа сесаг харжа“, – аьнна.

39Аз аьлар цунга: „Из кхалсаг соца хьая ца ловш хила мег“, – аьнна.

40Амма, аьлано сога аьлар: „Со Шийна хьалхашка лелавеча Везча Аьлано Ший малейк дойтаргда хьа аьттув баккха, тӀаккха са воӀа, са даь гаргарча наха юкъера сесаг кораергья хьона. 41Са даь гаргара нах болча хьо вахача, са воӀага саг хьаяла уж раьза ца хуле, Ӏайха яьча чӀоагӀонах мукъа хургва хьо“.

42Тахан цу хи йисте а вена, аз аьлар: „Веза Аьла, са аьлан ИбрахӀама Даьла, аз арабаьккха никъ кхоачаш хилийталахь. 43Со хӀанз хи йисте латт. Хий да йоӀ еча, аз аргда: ‘Сога хьай кхабилга чура хий малийта’, – аьнна. 44Сога ‘Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий’, – аьнна жоп денна йоӀ, Везча Аьлано са аьлан воӀа хержа сесаг хургья“.

45Со дуӀа даь валалехьа, хи йисте хий да ера РабиӀат. Цун белаж тӀа кхабилг яр. Цо, хи тӀа ӀотӀа а яха, хий хьаийцар. Аз цунгара хий дийхар. 46Сихха кхабилг Ӏо а яьккха, цо сона хий делар, юха аьлар: „Мала Ӏа, аз хьа инкалашта а лургда хий“.

Аз хий мелар, цо са инкалашта а моладир хий. 47Аз цунга хаьттар: „Хьо хьаний?“

Цо жоп делар: „Малкас Нахьира ваьча Бетаала йоӀ я со“.

ТӀаккха аз цунна мерех чӀуг а эллар, пхьарсех ши гӀоз а беллар. 48Юха суждне ваха Везча Аьланна, сай аьлан ИбрахӀама Далла хоастам бир аз. Цо нийссача новкъа укхаза хьавоалаваьв со, сай аьлан веший виӀий йоӀ, сай аьлан воӀа йоалаяр духьа.

49Са аьлах къахетам бе а, цунна тешаме хила а деце а хьаала, сай фу де деза сона ховргдолаш».

50ТӀаккха Лавана а, Бетаала а аьлар: «Из Даьлагара да: тхо кара дац хьога иштта ала а вешта ала а. 51Хьажал, РабиӀат хьона хьалкашка я, хьа а ийце, хьайца дӀайига. Хьа аьлан воӀага маьре гӀоргья из, Везча Аьлано деггӀача тайпара».

52Уж дешаш хезача, ИбрахӀама лай лаьтта ӀотӀакхаччалца Везча Аьланна суждне вахар. 53ТӀаккха ше дена барзкъаш а, дошон дотон хӀамаш а хьал а яьха, РабиӀата дӀаелар. Иштта цун вешийна а нанна а деза совгӀаташ делар. 54Цул тӀехьагӀа из а, цунца хинна нах а дуъаш а, молаш а Ӏийра, цига бийса яккха а сайцар.

ШоллагӀча дийнахьа хьалххе хьал а гӀаьтта, цо аьлар: «ДӀавахийта со, сай аьла волча цӀаваха воалл со».

55РабиӀата вошас а нанас а аьлар: «РабиӀат цхьа иттех дийнахь тхоца йита, тӀаккха дӀагӀоргда шо».

56Амма лаьво аьлар: «Со гоа ма ве. Везча Аьланна са никъ кхоачаш хилар лайнад, сай аьла волча дӀавахийта со».

57Цар аьлар: «РабиӀат хьа а йийха, цунна фу лов хьожаргда вай».

58РабиӀатага хаьттар цар: «Хьона укх сагаца хӀанз дӀаяха лой?»

«ХӀаъа, лов», – аьнна жоп делар цо.

59Цара ИбрахӀама лайца а, цун нахаца а дӀаяха пурам делар шоай йишийна РабиӀата. Цунца цхьана из кхаьба лай а яхар. 60РабиӀат дӀайодаш, из даькъал а йийца, цар цунга аьлар:

«Тха йиша, эзараш а эзараш а
адамаш хьадалда хьох,
хьа тӀехьено шоай моастагӀий шахьараш
хьа а йоахийла!»

61РабиӀат а, цун лай-кхалнах а инкалашта тӀа а хайша, ИбрахӀама лай волча цу сага тӀеххьа дӀабахар. РабиӀат хьа а ийца, юха бодача наькъ тӀа ваьлар из Ӏу.

62Цу хана Беэр-Лахьай-Рои цӀи йола гӀув йолча а хинна, хӀаьта НегӀабе юхацӀавенавар Исхьакх. 63Цкъа сарахьа, ший вахара уйла е а, дуӀа де а кхай тӀа араваьлар Исхьакх. Корта хьалъайбича, цунна гаьнна йоагӀа инкалаш яйра. 64ДӀахьежача Исхьакх а вайна, инкала тӀера Ӏоийккхар РабиӀат. 65Цо лайга хаьттар: «АрагӀолла вайна духьалвоагӀа зӀамига саг малав?»

«Из са аьла ва», – жоп делар лаьво. РабиӀата, кортали ӀотӀа а хийца, ший юхь къайлаяьккхар.

66Лайво ше мел даьчох лаьца дийцар Исхьакхага. 67Исхьакха ший наьна Саррай чаьтар кӀала дӀайигар РабиӀат. Цох Исхьакха сесаг хилар. Исхьакха из чӀоагӀа езаялар, ший еннача наьна деш дола сагот а дайделар цунна.

### 25


ИбрахӀам кхалхар

1ИбрахӀама шоллагӀа саг йоалайир. Цун цӀи Къитурат яр. 2Къитурата вир: Зимран а, Якхешан а, Медан а, Мадани а, Ишбакх а, Шуахь а. 3Якхешан Шебе а Даддана а да вар. Дадданах хьабаьннабар ашурхой а, летушхой а, леумхой а. 4Ӏейпа, Ӏайпар, Хьанах, АвидаӀ, ЭлдаӀа цӀераш йолаш къонгаш бар Мадане. Уж беррига къонгаш Къитурата баь бар.

5Ший доалахьа мел дар деррига а Исхьакха дитар ИбрахӀама. 6ХӀаьта ший лай болча кхалнаха баьча къонгашта совгӀаташ денна, Исхьакхах уж дӀакъоастабаь, малхбоалехьа дӀахьожабир ИбрахӀама.

7ИбрахӀам бӀаь кховзткъеи пхийтта шера ваьхар. 8Тоъал ваьхачул тӀехьагӀа, къаьна волаш из велар. Цул тӀехьагӀа, ший дайх дӀакхийттар. 9Къонгаша Исхьакха а ИсмаӀала а, Мамари оалача моттига уллув Махпела цӀи йолча хьагӀар чу, ЦӀохьара виӀий, хьетахо волча Ӏепрона лаьттан тӀа дӀавеллар из. 10ИбрахӀама хьетахошкара ийца лаьтта а, хьагӀар а яр из. Ший сесага уллув дӀавеллар ИбрахӀам[+]. 11ИбрахӀам кхелхачул тӀехьагӀа, Дала Исхьакх даькъалвир. Беэр-Лахьай-Рои цӀи йолча гӀувна юххе Ӏеш вар Исхьакх.


ИсмаӀала къонгаш

12Саррай лаьво, мисархочо ХӀажара ИбрахӀама ваьча виӀий ИсмаӀала тӀехьенах дувцар. 13Иштта я цар цӀераш: воккхагӀвар Набуят, цул тӀехьа ваьр Къаьдар, Адбаал, Мибасам, 14МишмаӀ, Дума, Маси, 15Хьадид, Тейма, Етар, Напуш, Къаьдам. 16Уж ИсмаӀала къонгий цӀераш я. Шийтта тайпан керттера барий а, уж хьабаьннача моттигий а цӀераш я уж. 17БӀаьи ткъаь вурийтта шера ваьха, кхелхар ИсмаӀал, ший дайх дӀакхийтар из. 18Цун тӀехье Хьавил-лаьтта тӀара Шур-шахьара тӀакхаччалца яхаш яр. Мисар-мехка доазонца йола Шур-шахьар Ашур-мехка бодача новкъа латтар. Шоай вежарашца барт боацаш бахар уж.


Йоакъапи Ӏесави

19Ер да ИбрахӀама воӀах Исхьакхахи цун тӀехьенахи дувцар. ИбрахӀама воӀ вар Исхьакх. 20Ший шовзткъа шу кхаьчача Исхьакха Падан-Арам цӀи йолча моттигера РабиӀат йоалайир. Из арамхо волча Бетаала йоӀ а, арамхочун Лавана йиша а яр. 21Исхьакха сесаг бер хулаш яцар. Амма, Исхьакха Везча Аьлангара ший сесагах лаьца дийхача, Везча Аьлано цун дуӀан духьала жоп а денна, РабиӀат дезалхочох кхийра. 22Цун керахь дола бераш каст-каста тохалора. Везча Аьланга дуӀа а даь, хаьттар РабиӀата: «Ер фуд сона хулаш дар?» – аьнна.

23Везча Аьлано жоп делар цунна:

«Ши тукхам да хьа керахь,
ши халкъ хьадаргда хьох,
амма, уж шиъ декъалургда.
ЦаӀ вокхал доккхагӀа хургда,
воаккхагӀвар зӀамагӀчоа гӀулакх деш хургва».

24Ха хьатӀакхаьчача, РабиӀата шола ши кӀаьнк вир. 25Хьалхарвар цӀе вар, дерригача дегӀа тӀа мос а йолаш. Цунах цӀи Ӏесав[*] тилар. 26ШоллагӀвар дунен чу воалаш, Ӏесава кога кӀоажув а лаьца вера. Цудухьа цунах цӀи Йоакъап[*] тиллар. Уж шиъ ваьча хана, Исхьакха кховзткъа шу дар.

27КӀаьнкаш боккхий хилар. Говза чарахье волча Ӏесава аренашка самукъа доалар. Йоакъап тийна, теӀа саг вар, дукхагӀа йола ха ший чаьтар кӀала йоаккхар цо. 28Исхьакха Ӏесав дукха везар, хӀана аьлча, Ӏесава дахьаш долча аькхан дулх дика хетар цунна. ХӀаьта РабиӀата Йоакхап дукхагӀа везар.


Ӏесава ший духхьашхала бокъо йохк Йокъапага

29Цкъа кӀаьдвенна, моцалла гӀоарал а дайна, чарахье вахачара цӀавера Ӏесав. Йоакъап цу хана кхеш кхехкаеш воаллар. 30Ӏесава аьлар Йоакъапага: «Со моцалла гӀоарал дайна ва, чехкагӀа Ӏайха кхехкаеш латта уж цӀе кхеш я сона» (цудухьа Эдом[*] аьле а йоаккх цох цӀи).

31Амма Йоакъапа аьлар: «Цкъа хьай духхьашхала бокъо сона хьая».

32«Со моцалла леш ва, нагахь санна со лай, аз фу ду се духхьашха хиларах?» – аьлар Ӏесава.

33Йоакъапа аьлар: «Цкъа хьалха дув баа». Ӏесава дув биа, ший духхьашха хилара бокъо ехкар Йоакъапага. 34ТӀаккха Йоакъапа Ӏесава кхех яь яъа хӀама а, маькх а елар. Ӏесав диа-менна дӀавахар. Иштта атта ший духхьашхала бокъо дӀаелар цо.

### 26


Исхьакхи Або-Малики

1ИбрахӀам дийна волча хана этта хиннар санна чӀоагӀа моцал эттар цу Исхьакха дезал бахача мехка. ТӀаккха Исхьакх ГӀарар-шахьара пӀелаштамхой паччахь волча Або-Малика тӀавахар[+].

2Везча Аьлано аьлар Исхьакхага: «Мисар-мехка ма гӀо, Аз хьайга Ӏе аьннача лаьтта Ӏе. 3Укх лаьтта Ӏе цхьан юккъа ваха, тӀаккха Со хьоца хургва, Аз хьо даькъалвергва. Хьона а, хьа тӀехьенна а дӀалургда Аз деррига ер лаьтташ. Хьа даьна ИбрахӀама Аз яь чӀоагӀо кхоачаш хургья[+]. 4Хьа тӀехье ебаергья Аз, сиглара седкъий санна. Хьона а, хьа тӀехьенна а дӀалургда Аз деррига ер лаьтташ. Хьа тӀехьенга гӀолла даькъала хургда дунен чура деррига халкъаш а[+]. 5Аз из дергда, хьа даь ИбрахӀама духьа, хӀана аьлча, из вар Аз яхачунга ладувгӀаш а, Са хьехамаш, васкеташ, амараш, Аз овттаяь бокъонаш кхоачашъеш а».

6Исхьакх ГӀарар-шахьар йолча моттиге ваха хайра. 7Цун сесаг РабиӀат хоза яр. Цигара маӀанах цох лаьца хетта болабелча, цо аьлар: «Из са йиша я». РабиӀат шоашта йитар духьа, цар ше вер кхерар Исхьакх[+]. 8Дукха ха яьлар Исхьакх цига вахаш. Цкъа корах чухьежача Або-Малика дайра, Исхьакх ший сесаг РабиӀат хьесташ воаллаш.

9Исхьакх хьа а вийха, Або-Малика аьлар: «Из хьа сесаг я? Тхога из хьай йиша я хӀана аьннад Ӏа?»

Исхьакха жоп делар: «Со кхерар, из дӀаяккхар духьа се вер».

10«Из фуд Ӏа тхона даьр? – хаьттар Або-Малика. – Нагахь санна, тхох цаӀ хьа сесагах кхийтта валаре, тхо бехке ма хулийтаргдарий Ӏа». 11Або-Малика ший халкъага амар дир: «Укх сагах а, укхан сесагах а кулг техар шеко йоаццаш вувргва», – аьнна.

12Исхьакха цу лаьтта дӀадийначул бӀаьзза дукхагӀа ялат чуийцар цу шера, хӀана аьлча, Везча Аьлано даькъалваьвар из. 13Цун дуккха а хьал-таро вӀашагӀкхийтар. Боахам тӀехь-тӀехьа алсамбувлаш, из чӀоагӀа вахаш саг хилар. 14Цун дуккха жа а доахан а, лаьш а бар, цудухьа пӀелаштамхой хьогар цох. 15Хьалха ИбрахӀама лаьша яьха хинна еррига гӀувнаш лаьтта тӀаекхаш дӀайи цар[+].

16Або-Малика аьлар Исхьакхага: «Тхо долчар дӀагӀо: хьо тхол низболашагӀа ва».

17Цигара дӀа а ваха, ГӀарар-шахьар йолча ший чаьтараш Ӏо а овттадаь, ваха хайра Исхьакх. 18Дуккха шераш хьалха ИбрахӀама дукха гӀувнаш яьхаяр, амма, из венначул тӀехьагӀа пӀелаштамхоша дӀайикъар уж, лаьтта чу а тесса. Исхьакха уж хьа а яьста, ший дас хьалхагӀа тийхка цӀераш техкар царех.

19Исхьакха лаьша, шоаш сайцача атагӀа гӀув яьккхар, цу чура арадувлаш зӀамига тоатол дар. 20Амма ГӀарар-арешка доахан доажадеча Ӏуша Исхьакха доахан доажадеча Ӏушца къайсар: «Ер хий тха да», – аьнна. Цудухьа Исхьакха «Ӏейсекх»[*] аьнна цӀи тиллар цу гӀувнах, хӀана аьлча, цар къийсадар цу метте. 21Цул тӀехьагӀа Исхьакха лаьша кхы а цхьа гӀув яьккхар, бакъда, цу Ӏуша цунна тӀагӀолла а къовсам баьккхар. ТӀаккха Исхьакха цу гӀувх «Ситна»[*] аьнна цӀи тиллар. 22Цигара дӀа а ваха, кхы а цхьа гӀув яьккхар Исхьакха. Из къувсаш цхьаккха а вацар, цудухьа «Рехьовот»[*] аьнна цӀи тиллар цох Исхьакха. Цо оалар: «ХӀанз Везча Аьлано вай моттига паргӀато енний, цудухьа вай цу лаьттан тӀехь дебаргда».

23ТӀаккха цигара а Беар-ШабаӀе дӀавахар Исхьакх. 24Цу бус духьал эттача Везча Аьлано цунга аьлар: «Со хьа даь ИбрахӀама Даьла ва. Цхьаккха хӀамах ма кхера, хӀана аьлча, Со хьоца ва. Аз хьо даькъалвергва, хьо а, хьа тӀехье а ебаргья. Сай лай хиннача ИбрахӀама духьа дергда Аз из».

25Цига сагӀа даккха моттиг а кийчъяь, Везча Аьланга кхайкар Исхьакх. Ший чаьтараш овттадир цо цига, хӀаьта цун лаьша гӀув яьккхар.

26ТӀаккха Исхьакх волча ГӀарар-шахьар йолчар Або-Малик вера, шийца ший хьехамча Ахьузат а тӀема хьаким Пихол а волаш. 27«Шу сенна даьхкад? – хаьттар Исхьакха. – Хьалха-м моастагӀал ма дарий шун соца, со шоай мехкара ара ма ваьккхарий оаш?»

28«ХӀанз тхона белггала гу, Веза Аьла хьоца хилар, – аьлар цар. – Тхона хьоца барт бе ловра. Ӏа тхона дув баъа беза, 29тхона во болх бергбац аьнна, хӀана аьлча, оаха хьона а динзар дика мара цхьаккха во хӀама. Оаха хьо маьрша дӀахийцар. ХӀанз Везча Аьлано даькъалваьв хьо»[+].

30Исхьакха той а оттадаь, массане йиъа а йиъар, мала а мелар. 31ШоллагӀча дийнахьа Ӏурре хьал а гӀайтта, цар вӀаший дув биъар, цул тӀехьагӀа Исхьакха хьаьший новкъа баьхар. Уж из волчар маьрша дӀабахар.

32Цу дийнахьа хьабаьхкача лаьша Исхьакхага аьлар, шоаш яьккхача гӀув чу хий дайра шоашта, аьнна. 33Исхьакха цу гӀувнах «ШаваӀ»[*] аьнна цӀи тиллар, цудухьа шахьарах хӀанз а оал Беар-ШаваӀ.


Ӏесава истий

34Ший шовзткъа шу кхаьчача, Ӏесава хьетахой ши сесаг йоалайир: Беара йоӀ ЯхӀудит а, Эйлона йоӀ Басамат а[+]. 35Цу шинне а Исхьакха а РабиӀата а дегашка халахетар лоаттадора.

### 27


Йоакъапа Исхьакхага тийшача балхах ше даькъалвайтар

1Исхьакх къавелар, цун бӀарга-са дикка телхар. Цкъа ший воккхагӀвола воӀ Ӏесав хьа а вийха, цо аьлар: «ВоӀ!»

«Укхаза ва со» – жоп делар Ӏесава.

2Исхьакха аьлар: «Со къаьна ва, кастта вала мег. 3Хьай Ӏад а, тӀаьскаш а хьа а ийце, ара а ваьле, сона аькхан дулх да[+]. 4Сона дукхаеза яъа хӀама кечйий, сога яийта, тӀаккха аз даькъалвергва хьо, се валалехьа».

5РабиӀата хезар Исхьакха ший воӀага даь къамаьл. Ӏесав чарахье вахар. 6РабиӀата аьлар ший воӀага Йоакъапага: «Сона хезар хьа дас хьа вешийга Ӏесавага къамаьл деш. 7Цо аьлар цунга: „Аькхан дулх а дай, сона дукхаеза яъа хӀама кечъе, из йиъачул тӀехьагӀа Везча Аьлана хьалха аз даькъалвергва хьо, се валалехьа“, – аьнна. 8ХӀанз са воӀ, дикка ла а дийгӀе, аз яхар де: 9вай гаьзарий лелаеча моттиге дӀа а гӀой, дикагӀйола ши бӀийг я сона. Аз хьа даьна хозахета яъа хӀама кийчъергья. 10Ӏа из хьай даьна хьоргья, цо из юаргья, тӀаккха цо хьо даькъалвергва, ше валалехьа».

11Амма Йоакъапа аьлар РабиӀатага: «Са воша Ӏесав дегӀа тӀа чо болаш ва, хӀаьта со вац. 12Нагахь санна са дас сох кулг тохе, цунна ховргда со Ӏесав воацилга, тӀаккха даькъалвара меттел, аз сайна наӀалт кхайкадойтаргда, из Ӏехаве со гӀортарах».

13РабиӀата цунга аьлар: «ВоӀ, нагахьа иштта хуле, аз наӀалт сайна тӀаэцаргда. Аз хьайга яхар де, волле, хьая сона бӀийгаш».

14Йоакъапа ваха ши бӀийг ера, хӀаьта РабиӀата Исхьакха еззача бесса яъа хӀама кечйир. 15Ший воккхагӀа волча воӀа Ӏесава леладеш дола, цӀагӀара толашагӀа дола дувхар хьа а ийца, зӀамагӀа волча Йоакъапа тӀадийхар нанас. 16ТӀаккха бӀийгий цӀокаш Йоакъапа кулгех а, чо баланза йолча фоартах а дӀахьоарчайир цо. 17Цул тӀехьагӀа ше кийчъяь Исхьакха дукхаеза яъа хӀама, маькх а Йоакъапага дӀаелар цо.

18Да волча а ваха, Йоакъапа аьлар: «Дада!» Дас хаьттар: «Хьо малав?»

19«Ӏесав ва со, хьа воккхагӀвар, – жоп делар Йоакъапа. – Ӏа аьннача бесса, деррига а кхоачашдир аз. Хьалъура а хай, хьайна аз дена аькхан дулх даъа, цул тӀехьагӀа со даькъалве».

20Амма, Исхьакха хаьттар воӀага: «Аькха ма сиха корадир хьона?»

Йоакъапа жоп делар: «Везча Аьлано, хьа Дала, аьттув баьккхар са».

21ТӀаккха Исхьакха аьлар Йоакъапага: «Хьавола сона юхе, аз кулг хьокхаргда хьох, сай воӀ Ӏесав хьо вий хьажа». 22Йоакъап цунна тӀавахар, вокхо цох кулгаш а хьекха аьлар: «Йоакъапа яр мо оаз я хьа, амма кулгаш тӀа Ӏесава санна мосаш я». 23(Исхьакха Йоакъап вовзанзар, хӀана аьлча, цун кулгаш Ӏесава санна тӀехь мосаш йолаш дар. Цудухьа ваьв цо Йоакъап даькъал.) 24Исхьакха юха а хаьттар: «Са воӀ Ӏесав вий хьо?»

«Ва», – аьнна жоп делар Йоакъапа.

25ТӀаккха Исхьакха аьлар: «Сона аькхан дулх хьада, из диъачул тӀехьагӀа аз даькъалвергва хьо».

Йоакъапа цунна даъа хӀама а, чхьагӀар а делар. Исхьакха хӀама а йиъар, чхьагӀар а мелар.

26Исхьакха аьлар Йоакъапага: «ВоӀ, хьатӀа а вай барт баккха сона».

27Йоакъапа тӀа а вена барт баьккхар даьна. Ӏесава барзкъий хьадж а кхийтта, Исхьакха даькъалвир из:

«Везча Аьлано даькъалъяьча арений хьадж санна я
са воӀах йоагӀа хьадж.
28Дала кхоачам болаш дайталда хьона сиглара догӀаш,
лаьттара беркат лолда,
Цо ялат а комсаш а алсаме хулийтийла хьа.
29Хьона гӀулакх деш къамаш хилда,
хьона мутӀахьа халкъаш а хилда!
Хьо хьай вежарашта доалдеш хургва,
уж хьона мутӀахьа хургба.
Хьона наӀалт кхайкадер, наӀалт хинна хургва,
хьо даькъалавеш вар, даькъала хургва».

30Исхьакха даькъалваь, Йоакъап дӀаводдашехьа, чарахье вахачара цӀавера Ӏесав. 31Ший даьна дукхаезаш йола яъа хӀама а кийчъяь, хьавенача Ӏесава аьлар: «Дада, ер со ва, хьалъура а хай, аз дийннача аькхан дулх даъа, цул тӀехьагӀа со даькъалвергва Ӏа».

32Исхьакха хаьттар: «Хьо малав?» «Со хьа воккхагӀвола воӀ Ӏесав ва», – аьнна жоп делар Ӏесава.

33Цец-амагӀа ваьннача Исхьакха хаьттар: «ТӀаккха мала вар, хьо валехьа, яъа хӀама а кечъяь, из яхьаш венар? Аз хӀама а йиъа, даькъалвир из, хӀанз из даькъалваьр ва».

34Даь дешаш хезача, гӀаддайнача Ӏесава цӀогӀа техар: «ТӀаккха со а ве даькъала, дада!»

35«Хьа вошас леваьв со, ва а вена, хьона доагӀа даькъалвар дӀаийца!» – аьлар Исхьакха. 36«Цудухьа я-кх цун цӀи Йоакъап[*], – ийккхар Ӏесавага. – Цо шозза Ӏехаваьв со: цкъа согара, дунен чу со шийла хьалхагӀа ваьнна хилара бокъо дӀаийцар, хӀаьта хӀанз даькъалваь хилара бокъо а дӀаяьккхар». Юха даьга хаьттар Ӏесава: «Сона цхьаккха тайпа даькъалвар дитадеций Ӏа?»[+]

37Жоп делар Исхьакха: «Хьона доалдар а деннад аз Йоакъапа. Аз аьннад цунга, хьа вежарий берригаш а хьа доалахьа хургба, аьнна. Аз цунна деннад ялат а, комсех доаккха чхьагӀар а. Са воӀ, фу дергда аз хьона?»

38Амма, велха а велхаш, ший даьга дехар дора Ӏесава: «Дада, цаӀ мара ваций Ӏа даькъал? Со а ве даькъал, дада!»

39ТӀаккха аьлар цунга Исхьакха:

«Беркате доацача лаьтта вахаргва хьо,
сиглара догӀаш а тоъал доацача лаьтта вахаргва хьо,
40Хьай вахар довтаца къувса дезаргда хьа.
Хьай вешийна гӀулакх деш хургва хьо.
Цхьабакъда, хьай ханна цунна духьала а этта,
цун доалахьара варгва хьо».


Йоакъап Лаван волча вадар

41Ӏесава гоамвелар Йоакъап, ший когаметта из дас даькъалвар бахьан долаш. Цо соцам бир: «Тха да кастта лергва, тхо делхаш а, халча этта а хургда, тӀаккха аз сай воша Йоакъап вувргва».

42Йоакъап ве Ӏесава дагадохар шийна хайча, Йоакъап кхайка хьа а вийха, РабиӀата цунга аьлар: «Хьа воша Ӏесав хьо ве дагахьа ва. 43Са воӀ, Ӏа аз яхар де деза: са воша Лаван ва Харран-шахьаре вахаш, из волча сиха дӀагӀо. 44Цига Ӏе цкъарчоа, хьай воша эгӀазвахарах воаставаллалца. 45Ӏа цунна даьр диц а денна из хьа воша меттавеча, аз хьона тӀехьа лай вайтаргва. Со хӀана яла еза цхьан дийнахьа шух шиннех а?»

46РабиӀата аьлар Исхьакхага: «Дуне гац сона уж хьетахой кхалнах бахьан долаш. Нагахьа санна Йоакъапа а укх мехкара хьетахой кхалсаг йоалайой, са-м яла мара езац!»[+]

### 28

1Йоакъап кхайка хьа а вийха, из даькъал а вийца, цунна тӀадиллар Исхьакха:

«КенаӀанхой кхалсаг хьайна ма йоалаелахь. 2Укхазара дӀа а гӀой, Падан-Арам оалача моттиге гӀо, хьай наьна-да Бетаал ваьхача цӀагӀа. Цига Ӏеш хьа наьна-воша Лаван ва. Цун цхьа йоӀ йоалае[+].

3Аз Низболча Даьлагара дех, Цо хьо даькъал а ваь, хьа дуккха бераш хилийта яхаш.
Аз дех, хьо дуккхача халкий да хилийта яхаш.
4Дала хьо а, хьа бераш а даькъалдолда, Ше ИбрахӀам даькъалваьчча бесса.
Дала ИбрахӀама денна, хьо хӀанз тӀавена саг а хинна Ӏеш вола лаьтта хьа доалахь хилда».

5Иштта Исхьакха Падан-Араме дӀахьожавир Йоакъап. Из РабиӀата воша, Лаван волча вахар. Лавана а РабиӀата а да арамхо Бетаал вар, тӀаккха РабиӀат Йоакъапа а, Ӏесава а нана яр. 6Ӏесава хайра, ший дас Исхьакха даькъал а ваь Йоакъап Падан-Араме шийна сесаг лаха хьожаваьлга а, дас Йоакъапага кенаӀанхо ма йоалае аьнналга а. 7Дас-нанас яхар а даь, Йоакъап Падан-Араме дӀавахалга а хайра Ӏесава. 8ТӀаккха кхийтар Ӏесав, ший даьна кенаӀанхой кхалнах ца безилга. 9Ӏесава ши сесаг яр, амма ИбрахӀама воӀ ИсмаӀал волча а ваха, цун йоӀ, Набуята йиша, Махьалат йоалайир цо шийна[+].


Бет-Эле Йоакъапа дайна гӀа

10Йоакъап, Беар-ШабаӀера ара а ваьнна, ХӀарон-шахьаре вахар. 11Новкъа водаш, сайре тӀа а ена, цхьан моттиге бийса яккха сецар из. Цхьа кхертӀо а нийсбенна, цу тӀа корта а билла дӀавижар из. 12ГӀанахьа лаьттара сигала хьалкхаччалца бола лоами а, цу тӀа гӀолла хьал-Ӏо ухаш лела малейкаш а дайра цунна. 13Сигала, цу лоаме тӀа лакхе лаьттача Везча Аьлано цунга аьлар: «Со Веза Аьла ва, хьа даь-даь ИбрахӀама а, хьа даь Исхьакха а Даьла. ХӀанз хьо тӀаулла лаьтта хьона а, хьа тӀехьенна а лургда Аз. 14Лаьттара гӀум миссел дукха тӀехье хургья хьа, уж дӀа-юха баржаргба малхбоалехьа а, малхбузехьа а, къулбаседехьа а, къулбехьа а. Дунен чура деррига халкъаш хьога гӀолла а, хьа тӀехьенга гӀолла а даькъала хургда[+]. 15Со хьоца ва, Аз Ӏалашвергва хьо, миччахь вахача а. Укх лаьтта хьо юха хьавоалаваь, Айса яхар кхоачашдалцца, Аз хьо дӀатоссаргвац».

16Сома а ваьнна, Йоакъапа аьлар: «Укх моттиге Веза Аьла белгалла волаш ва, амма сона хацар из». 17Йоакъап кхеравелар. «Ма унзара моттиг я ер! – аьлар цо. – Ер-м Даьла цӀа ма дий, сигален коа-наӀараш ма йий».

18Ӏурре хьал а гӀетта, ше корта тӀабилла кхертӀо урагӀа а берзабаь дӀаоттабир цо. Цу тӀа даьтта а детта, из кхертӀо Далла лаьрхӀа битар Йоакъапа[+]. 19Цу моттигах Луз оалар, амма Йоакъапа цунах «Бет-Эл»[*] аьнна цӀи тиллар[+].

20Цо дув биар: «Нагахьа Даьла соца хуле, со дӀа-юха водача новкъа Ӏалашвеш, нагахьа Цо сона даъар а, дувхар а лойя, 21нагахьа со могаш-маьрша сай даь цӀагӀа юха а верзе, Веза Аьла са Даьла хургва, 22хӀаьта ер укхаза аз оттабаь кхертӀо, ер моттиг укхаза Даьла волаш, сийлахь йолга белгалдеш хургба; хӀаьта, Везан Даьла, Ӏа сайна мел денначох иттлагӀдола дакъа Хьона юха а лургда аз»[+].

### 29


Йоакъап Падан-Араме воагӀа

1Цул тӀехьагӀа Йоакъапа кхы дӀахо а бир ший никъ, малхбоалехьарча къамий мехка. 2Цунна шаьра аре яйра. Цу ара гӀув яр. ГӀувна гонахьа кхоъ жа Ӏул дар. Цу гӀув чура дар царна моладеш хинна хий. ГӀувна тӀабилла уллаш боккха кхера бар. 3Деррига жа хьагулделча, Ӏуша кхера тӀера дӀа а тетте, жена хий моладора. Юха кхера ше хиннача Ӏобуллар. 4Йоакъапа хаьттар цу Ӏушка: «Вежарий, шу мичара да?»

«Харранера да», – аьлар цар.

5«Нахьира воӀ Лаван вовзий шоана?» – аьнна хаьттар Йоакъапа.

«Вовз», – жоп делар Ӏуша.

6«Фу деш ва из?» – хаьттар Йоакъапа.

«Дика хьал да цунга, – жоп делар Ӏуша. – Хьалла йоагӀа цун йоӀ Рахьал, жа доаладеш».

7Йоакъапа аьлар: «ХӀанз ди дӀаьха да, жа гулде хьалха да, хий моладий, дӀадиге, доажаде уж».

8Амма Ӏуша аьлар: «Деррига жа гулдаллалца сабарде деза тха, тӀаккха гӀувна тӀера кхера дӀа а баьккха, хий моладергда оаха».

9Йоакъапа къамаьл деча юкъа, ше доажадеш дола ший даь жа а доаладеш, Ӏу йола Рахьал ера уж болча. 10Ший наьна-веший Лавана йоӀ Рахьал а, Лавана жа а дайна, тӀаваха гӀувна тӀера кхера дӀа а тетта, жена хий моладир Йоакъапа. 11Юха Рахьала барт а баьккха, чӀоагӀа вийлхар из. 12Цо дийцар Рахьала, ше цун гаргара саг хилар а, ше РабиӀата воӀ хилар а. Рахьала едда цӀаяха, даьга дийцар цох лаьца. 13Ший йиший воӀах кхаъ беча, Йоакъапа сихха духьал а ваха, из мархӀавелла, барт баьккха, ший цӀагӀа чувигар Лаван. Йоакъапа дийцар Лавана хиннар деррига а. 14«Боккъонца, хьо са цӀийх а, сих а ва!» – аьлар Лавана Йоакъапага. Лаван волча бӀарчча бетта Ӏийра из.


Йоакъапа Леа а Рахьал а йоалаю

15Цкъа Лавана аьлар Йоакъапага: «Мах боацаш Ӏа сона болх беш нийса дац, хьо са гаргара вале а. Алал, фу лу аз хьона?»

16Лавана ши йоӀ яр: йоккхагӀйола Леа а, зӀамагӀйола Рахьал а. 17Леай бӀаргаш кхы хоза дацар, хӀаьта Рахьал хоза яр, дегӀ-кеп а дар. 18Йоакъапа Рахьал езаелар, цудухьа цо аьлар Лаванага: «Аз ворхӀ шера болх бергба хьона, Ӏа сога хьай йоӀ Рахьал яйте».

19«Кхычунга лучул, хьога из дӀаелча гӀойле хургья. Со волча Ӏе хьо», – аьлар Лавана. 20Йоакъапа ворхӀ шера болх бир Лавана. Амма, из ха массехк ди долаш санна мара, бе хетанзар цунна, хӀана аьлча, Рахьалцара безам чӀоагӀа бар цун. 21ВорхӀ шу ха чакхъяьлча, Йоакъапа аьлар Лаванага: «Са сесаг хьая, болх бара ха тахан чакхъяьнний са».

22Цигара нах кхайка хьа а бийха, той оттадир Лавана. 23Цу бус Йоакъап волча ший йоӀ Леа йигар цо. Йоакъап Леайца дӀавижар. 24Лавана ший лай ЗулпаӀ а елар, Леайна эша гӀулакх дайта. 25Ӏуйрийна Йоакъапа бӀаргадайра шийцара яр Леа йолга. Цо аьлар Лаванага: «Ер фуд Ӏа сона даьр? Аз хьона дукха болх баьбар, Ӏа сайга Рахьал яйтаргйолаш. Со Ӏеха хӀана вир Ӏа?»

26Лавана жоп делар: «Тхо долча мехка зӀамагӀча йиӀий бокъо яц йоаккхагӀчул хьалха маьре яха. 27Амма, ер кӀира укханца даккха, тӀаккха хьоалчагӀ дӀадаьлча оаха Рахьал а дӀалургья хьога. Из доалахьа йоаккхарг, кхы а ворхӀ шера болх бе беза Ӏа».

28Йоакъапа цо аьннар дир: ловзара Ӏадат кхоачашдир, тӀаккха Лавана ший йоӀ Рахьал дӀаелар цунга. 29Ший лай Балхьат а елар Лавана, ший йиӀийна гӀулакх де. 30Йоакъап Рахьалах кхийтар, из Леайл чӀоагӀагӀа езаелар цунна. Кхы а ворхӀ шера Лавана болх бир цо.


Йоакъапа къонгаш

31Везча Аьланна гора, Йоакъапа Леа ца езалга, цудухьа Цо Леай бераш хилийтар. Рахьалий бер дацар. 32Леас, берах кхийна, воӀ вир, цунах цо Рабаан[*] аьнна цӀи тиллар, хӀана аьлча, цо йоахар: «Везча Аьланна гу аз хьега бала: хӀанз мукъагӀа со езаяла мег са мара».

33Леа юха а берах хилар, кхы а цхьа воӀ вир цо. Цунах цо ШимӀа[*] аьнна цӀи тиллар. Леас йоахар: «Везча Аьланна хезад, со езац аьнна са мара, цудухьа Цо сона цхьаькха а воӀ велар».

34Кхы а берах хинна, кӀаьнк вир Леас. Цо цунах Леви[*] аьнна цӀи тиллар. Леас йоахар: «ХӀанз са мар сона уллув хургва, аз кхо воӀ ваьв цунна».

35Юха а берах хинна, кхы а цхьа воӀ вир Леас. Цунах цӀи ЯхӀуд[*] тиллар. Цо йоахар: «ХӀанз аз Везча Аьланна хоастам бергба».

Цул тӀехьагӀа кхы бер ца хулаш, сецар из.

### 30

1Ший йишах Леайх хьогаш ер Рахьал, хӀана аьлча цунна гора Йоакъапа даь ший бер доацилга. Цо аьлар Йоакъапага: «Со лергья, Ӏа са бераш ца хулийте!»

2Йоакъапа аьлар, Рахьала эгӀаз а ваха: «Хьона бераш ца денна Даьла-м вац со?»

3ТӀаккха Рахьала аьлар: «Са лайца Балхьатаца Ӏовижа, цо са кара бер дергдолаш, тӀаккха са цунга гӀолла дезал хургба».

4Рахьала ший лай Балхьат елар Йоакъапа, цунах сесаг яйта. Йоакъап цунца Ӏовижар. 5Балхьат берах хилар, тӀаккха цо воӀ вир Йоакъапа. 6«Са дуӀаш а хеза, Дала бакъяьй со, – аьлар Рахьала. – Цо сона воӀ велар». Цу кӀаьнках Дан[*] аьнна цӀи тиллар.

7Юха а берах хинна, Рахьала лаьво цхаькха а кӀаьнк вир Йоакъапа. 8«Сай йишийца чӀоагӀа къовса а енна, толам баьккхар аз», – аьлар Рахьала. Цу кӀаьнках Наптал[*] аьнна цӀи тиллар цо.

9Ший кхы бер ца хулилга хайча, Леас Йоакъапа ший лай ЗулпаӀ елар, цунах сесаг яйта. 10Леай лайс ЗулпаӀа Йоакъапа кӀаьнк вир. 11«Са аьттув хилар», – аьлар Леас. Цо кӀаьнках Гадо[*] аьнна цӀи тиллар.

12Леай лайс ЗулпаӀа Йоакъапа кхы а цхьа кӀаьнк вир. 13Леас аьлар: «Со ираз долаш я! ХӀанз кхалнаха со ираз долаш я аргда!» Цу кӀаьнках Ашар[*] аьнна цӀи тиллар цо.

14КӀа хьокхача хана, ара гӀолла воагӀача Рабаана мандрагораш[*] оала баьцадаараш корадир. Цо уж ший нанна Леайна дера. Рахьала аьлар Леайга: «Боккъала, хьай воӀо дена баьцадаараш да сона кӀезига».

15«Ӏа мар а ваьккхав согара, хӀанз са воӀо дена баьцадаараш а деза хьона?»

Амма Рахьала жоп делар: «Нагахь санна хьай воӀо дена баьцадаараш Ӏа сона лой, тховсар Йоакъапаца Ӏойижа мегаргья хьона», – аьнна.

16Сарахьа Йоакъап арара цӀавоагӀаш, Леа цунна духьал яхар. «Тховсар хьо соца Ӏовижа веза, – аьлар цо. – Аз сай виӀий баьцадаараш деннад хьох». Цу бус Йоакъап Леайца Ӏовижар. 17ТӀаккха Леай дуӀаш хеза, Дала юха а дезалхочох хилийтар из. Цо Йоакъапа пхелагӀа кӀаьнк вир. 18Леас аьлар: «Аз сай мара сай лай ялар бахьан долаш, Дала совгӀат даьд сона». Цо кӀаьнках цӀи Иссархан[*] аьнна тиллар.

19Юха а дезалхочох а хинна, Йоакъапа ялхлагӀа кӀаьнк вир Леас. 20«Дала деза совгӀат деннад сона – йоахар Леас. – ХӀанз Йоакъапа со белггала лоархӀаргья. ХӀана аьлча, аз ялх воӀ ваьв цунна». Цу кӀаьнках цудухьа Забул[*] аьнна цӀи тиллар цо.

21Цул тӀехьагӀа Леас йиӀиг йир, цунах цо Дина аьнна цӀи тиллар.

22Рахьал дага а йоаллаш, цун дуӀан жоп денна, бер хилийта аьттув бир Дала. 23Берах а хинна, кӀаьнк вир Рахьала. Цо йоахар: «Дала ер эхь дӀадаьккхар сона тӀера». 24Цо кӀаьнках Ювсап[*] аьнна цӀи тиллар. «Везча Аьлано кхы а лолва сона воӀ», – йоахар цо.


Йоакъапа доахан совдоалаш дар

25Ювсап ваьчул тӀехьагӀа, Йоакъапа аьлар Лаванага: «ДӀавахийта со сай мехка. 26Аз хьона болх баь бола са истий а, бераш а хьада, тӀаккха гӀоргвар со. Хьона ховчча бесса, аз хьона гӀулакх дика даьд».

27ТӀаккха аьлар цунга Лавана: «ВӀалла хье сона раьза вале, ма гӀо дӀа, укхаза Ӏе. – Сона поал а тесса, хайнад, хьо бахьан долаш со Везча Аьлано даькъалваь хилар. 28Ӏайха алал согара хьайна совгӀат, аз дӀалургда хьона из».

29Йоакъапа аьлар: «Хьона хов, аз хьона болх дика баьлга: аз Ӏалашдар бахьан долаш, хьа доахан дика хиннад. 30Со хьо волча венача хана, хьа хьал дика дацар, хӀаьта хӀанз хьа из дуккха дикагӀа да. Со варца Везча Аьлано даькъалваьв хьо. Цкъа мичча хана даь а, сай цӀенна гӀулакх ца дича варгвий со?»

31«Фу лу аз хьона?» – хаьттар Лавана.

Амма Йоакъапа аьлар: «Сона хӀама дала дезац. Аз яхар Ӏа дой, аз дӀахо а доажа а дергда лора а дергда хьа жа. 32Пурам да сона, тахан жа-Ӏулашка гӀолла чакхваьнна, деррига кӀаьдаш латта а, къоарза а жа хьаэца, хӀаьта иштта, массе а Ӏаьржа Ӏоахарий а, кӀаьдаш латта а, къоарза гаьзарий а хьаэца. Из сона бенна мах хургба. 33ТӀайоагӀача хана хьона атта хургда со тешаме вий зе: са жега хьажа веча, кӀаьдаш ца латташ, е къоарза йоацаш бож хуле, е Ӏаьржа боаца Ӏаьхар хуле, хьона ховргда, аз из хьайчарех лочкъабаьлга».

34Лавана жоп делар: «Со раьза ва, Ӏа яххача бесса дергда вай».

35Амма цу дийнахьа Лавано деррига къоарза а, кӀаьдаш латташ а тамагӀаш долха гаьзарий а, Ӏаьржа Ӏаьхарий а хьа а къоастадаь, ший къонгашка уж лораде аьлар. 36Кхаь дийнахьа новкъа а баха, къоарза хьайбаш кхыча метте дӀалаьхкар Лаванеи цун къонгашеи. Йоакъап диса Лавана жа доажаде висар.

37ТӀаккха Йоакъапа, дака а, бӀара а, хьеха а тӀера саьргаш хьадаьха, цхьацца йолча моттигера царна тӀера чкъор Ӏодаьккхар. Гаьнаш кӀай йийрзар. 38Цо уж саьргаш жево а гаьзараша а хий мелача масса йолча моттиге Ӏодехкар. Хий мала дена жа а, гаьзарий а цигга вӀашагӀакхетар. 39Уж шоайла кхетар, цу саьргашта юххе, цар хьадаь Ӏаьхарг а, бӀийг а хулар къоарза, боарха, Ӏаьржа кӀаьдаш латташ а тамагӀаш долхаш а. 40Йоакъапа уж керда даьраш къаьста овттадора, юхедисараш Лаваначарех тохар. Цу тайпара ший доалахьа Ӏулаш хилар цун, уж цо Лаваначарех къаьста леладора. 41ЧӀоагӀагӀа дола хьайбаш шойла вӀашагӀкхета доладелча, цо ний чу цу тайпара кийчдаь саьргаш дохкар, цу хьайбашта бӀаргагургдолаш. 42Нагахь санна хьайбаш эсалчарех дале, цо саьргаш дахкацар. Цу тайппара, чӀоагӀа, низ болаш дараш Йоакъапа кхоачаш, низ боацаш, эсала дараш Лавана кхоачаш.

43Йоакъап чӀоагӀа вӀаьхий хулаш воагӀар, цун хӀанз ший доалахьа доккхай Ӏулаш а дар, инкалаш а яр, вираш а дар, маӀанах а кхалнах а – лай а бар.

### 31


Йоакъап Лаван волчара вод

1Йоакъапа хезар Лавана къонгаша оалаш: «Вай даь доалахьа дар дӀа а ийца, ший боахам гулбаьб Йоакъапа».

2Цул тӀехьагӀа Йоакъапа теркалдир Лаван хьалха санна шийца ца хилар. 3Везча Аьлано аьлар Йоакъапага: «Хьай даьй лаьтта долча, хьай гаргара нах болча юха верза. Со хьоца хургва хьона».

4Йоакъапа саг а вахийта хьабийхар Рахьал а Леа а ший жа долча. 5Цо аьлар царга: «Сона гу, шун да хьалха санна сайца воацилга, амма са даь Даьла соца ва. 6Шоана хов, аз сай низ кхоачача бесса цунна болх баьлга, 7амма цо левора со, иттаза сона бала беза мах хувцаш. Дале а, Дала лоравора со цо леладеча воча хӀамах. 8Нагахь санна Лавана: „Хьона луш бола мах къоарза жа хургда“, – аьлча, деррига жа къоарза хулар, хӀаьта нагахь санна цо: „Хьа мах кӀаьдаш латташ дола жа хургда“, – аьлча, дерригаш а кӀаьдаш латташ хулар. 9Иштта Дала шун даьгара Ӏуллаш хьа а даьха, сона хьаделар.

10Цкъа хьайбаш шоайла кхетача хана, сона гӀа дайра: гаьзарех кхета аьнна тӀаяьнна божлой къоарза а, боарха а, тамагӀаш долхаш а яр. 11Даьла малейко аьлар сога гӀанахьа: „Йоакъап“. Аз жоп делар: „Со укхаза ва“, – аьнна. 12Цо аьлар: „ДӀахьажал: гаьзарашца цхьанкхийтта еррига божлой къоарза а, боарха а, тамагӀаш долхаш а я. Сона байра Лавано хьона баь тийшаболх. 13Со Бет-Эле хьона духьал вена Даьла ва, Ӏа кхера тӀа даьтта а детта, Сона чӀоагӀо яьча моттиге. Ер лаьтта дита а дите, хье ваьча моттиге сихха дӀагӀо“»[+].

14Рахьала а Леас а аьлар: «Тха даь боахамах тхона дакъа дергдий Ӏа? 15Гуш да, цунна тхо хийра хетар. Тхо дехка а дехка, тхох даьккхар диа ваьннав из. 16Дала тха даьгара хьабаьккха боахам, шеко а йоацаш вай а, вай берий а ба, цудухьа Дала хьайга яххар де».

17Бераш а, истий а инкалашта тӀа а ховшабаь, 18деррига хьайбаш хьалха а даьха, Падан-Араме вӀашагӀтеха боахам хьа а ийца, ший да Исхьакх волча, КенаӀан-мехка дӀаваха новкъа ваьлар Йоакъап.

19Лаван жа ларга вахача, Рахьала цун цӀагӀара теник-аьлий лочкъабир. 20Йоакъапа левир арамхо Лаван, ше дӀаводилга дӀа ца оалаш. 21Из ведар, ший доалахьа дар хьа а ийца. Эпрат-хил дехьа а ваьнна, ГалӀад-лоам болчахьа дӀавахар из.


Лаван Йоакъапа тӀехьа вода

22КхоалагӀча дийнахьа Лаванага хоам бир, Йоакъап веддав аьнна. 23Шийца гаргара нах а ийца, Йоакъапа тӀехьа ваьлар из. ВорхӀ ди даьлча ГалӀад-лоама тӀа из цунна тӀа а кхаьчар. 24ГӀанахьа венача Дала арамхочунга Лаванага аьлар: «ЛадувгӀалахь Сога, е дикадар а е водар ма алалахь Йоакъапага».

25Лаван Йоакъапа тӀакхийра. ГалӀад-лоам тӀа ший чаьтараш дӀаовттадир Йоакъапа, Лаван а сецар цига, ший гаргарча нахаца. 26Лавана аьлар Йоакъапага: «Из фуд Ӏа даьр? Со ле а ваь, са мехкарий есаралла бугаш санна дӀа ма бигарий Ӏа! 27Хьо хӀана веддав къайлагӀа? Сога хӀана аланзар Ӏа? Аз самукъадоахача ашарашца, фатанца, дахчан пандарца новкъа воаккхарг ма варий хьо. 28ДӀа-юха къасташ, сай мехкарашта а, цар берашта а барт баккха аьттув хилийтанзар Ӏа. Уйла ца еш даьд Ӏа из хӀама. 29Са низ бар, хьона во болх бе, амма сийсара бийсан хьа даь Дала аьлар сога: „ЛадувгӀалахь, е дикадар а е водар ма алалахь Йоакъапага“. 30Хьо хьай даь цӀагӀа кхача сихвеннадаь, дӀаваха хулийтаргва вай, амма са теник-аьлий хӀана лочкъабаьб оаш?»

31Йоакъапа жоп делар: «Со ведар, хӀана аьлча, со кхерар, Ӏа низагӀа хьай мехкарий сайгара дӀабахар. 32Нагахьа санна хьона укхаза цхьаннега а хьа теник-аьлий корабой, из вахаргвац кхы. Хьай гаргарча наха а гуш хьажа, хьай хӀама йий сога. Нагахьа яле, юха дӀаэца». Йоакъапа хацар, Рахьала теник-аьлий лочкъабаьлга.

33Йоакъапа а Леай а чаьтарий кӀала, Леай шинна а лай чаьтарий кӀала Лавана хӀама корайинзар. Юха Рахьала чаьтара кӀала вера из. 34Рахьал, теник-аьлий инкала нувра кӀала дӀалочкъа а баь, царна ӀотӀахайнаяр. Чаьтар кӀал массанахьа лаьрххӀа лехача а хӀама корайинзар Лавана.

35Рахьала аьлар ший даьга: «ЭгӀаз ма гӀолахь, дада, хьона хьалха со хьал ца гӀаттарах, кхалнаьха лазар долаш я со». Мел чӀоагӀа лехарах Лавана корабинзар теник-аьлий.

36ЭгӀазвахар тӀаккха Йоакъап, Лавана тӀавийрзар из: «Хьона фу гучадаьннад согара? Хьо сона тӀехьа валла аз фу даьд, са малагӀа бехк ба? 37Са доалахьа дар деррига а кегадаьд Ӏа, вӀалла хӀама корайирий хьона? Хьайна кораяьр хьай а, са а гаргарча наха хьалхашка Ӏойилла, царга кхел яйтаргья вай шинне.

38Ткъаь шера хьо волча Ӏийнав со. Цу хана хьа жа а, гаьзарий а ост а даланзар, хьа жена юкъера кой а диъадац аз. 39Оакхараша тийда хьайбаш хьона тӀа а дена дац аз, зе а сайна хилийтад. ХӀаьта Ӏа дийнахь а, бийсан а лочкъабаьчох сога мах такхийтар. 40Дийнахьа малхо вотташ, бийсан шелал Ӏеткъаш, наб а яйна лийннав со. 41Иштта, ткъаь шера Ӏийнав со хьа фусаме. Дийтта шера хьа шин йоӀах а, ялх шера хьайбаех а болх баьб аз, хӀаьта Ӏа сона луш бола мах иттаза хийцар. 42Нагахьа соца, Исхьакх шийх кхераш вола, са даь-даь ИбрахӀама Даьла вецаре, Ӏа со хӀама а ца луш дӀавохийтаргвар. Амма, Далла яйний са халонаш а, аз хьийга къа а, цудухьа сийсар бус Цо харцвир хьо».


Йоакъапа а Лавана а юкъе хинна барт

43Лавана Йоакъапа жоп делар: «Ер кхалнах са мехкарий ба, бераш а са йиӀий бераш да. Хьона гуш мел дола хьайбаш а, боахам а са ба. ТӀаккха малагӀа во дергда аз сай мехкарашта а, цар дезалла а? 44Барт бе беза вай шинне, из вайна юкъе машар хилара тешал хинна дӀаоттаргболаш».

45Хьа а ийца цхьа кхертӀо дӀаоттабир Йоакъапа, белгало хургйолаш[+]. 46Ший гаргарчарга аьлар цо: «ТӀой гулде». Цар тӀой а гулдаь, цу юххе боккха гув бир. Юха цу гувна юххе хӀама яъа хайшар уж. 47Лавана цу моттигах ЕгӀар-Сахьадут аьнна цӀи тиллар, хӀаьта Йоакъапа цунах ГалӀед аьлар.

48Лавана аьлар: «Ер гув тахан вай шиннена юкъе барт хилара тешал деш хургба». Цудухьа аьннад цунах ГалӀед[*]. 49«Вай барт баь, дӀа-юха даьлча Везча Аьлано терко йойла вайна тӀехь», – аьлар Лавана. Иштта цу моттигах МицӀпа[*] аьнна цӀи тиллар цо. 50«Нагахь санна, хьо са мехкарашца во хуле, е Ӏа царна тӀа саг йоалайой, вайна юкъе цхьаккха веце а халахь: Даьла теш ва хьона а сона а юкъе».

51Кхы а аьлар Лавана Йоакъапага: «Ер кхерий гув а, ер боккха кхера а ба аз вай шиннена юкъе оттабаь. 52Из кхерий гув а, из боккха кхера а тешал да, со укх кхертӀойл дехьа – хьа оагӀорахьа варг ца хилар, хьона зе дара. Хьо а варгвац цу кхертӀойл сехьа сона зе де. 53ИбрахӀама Дала а, Нахьира Дала а, цар даь Дала а кхел йойла вайна».

Ший да Исхьакх кхийрача Даьлах чӀоагӀо йир Йоакъапа Лавана аьннар тӀаэцаш[+]. 54Цу лоам тӀа сагӀа а даьккха, беррига гаргара нах хӀама яъа бийхар цо. Кхачах а кхийтта, цигахьа бийса яьккхар цар.

55Ӏуйрийна хьалххе хьал а гӀетта, мехкарашта а, цар берашта а барташ а даьха, уж даькъала а бийца цӀавахар Лаван.

### 32


Йоакъап Ӏесава духьала вода

1Ший никъ дӀахо бихьар Йоакъапа. Даьла малейкаш кхийтар цох. 2Уж бӀаргадайча, Йоакъапа аьлар: «Ер Даьла ха да!» Цо уж малейкаш бӀаргадайнача моттигах Махьанаим[*] аьнна цӀи тиллар.

3СеӀир цӀи йолча мехкара Эдом оалача метте вахаш волча ший вешийга Ӏесавага хоам бе нах бахийтар Йоакъапа. 4Цо аьлар царга: «Са аьлага Ӏесавага иштта ала: „Хьа лаьво Йоакъапа йоах: ‘Со Лаван волча ер ди хьатӀакхаччалца Ӏийнав. 5Са шерч а, вараш а, жа а, доахан а, гаьзарий а я, лай а, чулатта нах а ба. Ер хоам бойт аз, хьа къахетамга сатувсаш’“».

6Юкъе бахийтача наха юха а баьхка аьлар Йоакъапага: «Хьа воша Ӏесав волча хилар тхо, из хӀанз хьона духьала воагӀаш ва, шийца виъ бӀаь саг а волаш».

7Веха а кхеравенна а хьайзача Йоакъапа, шийца бола нах а, хьайбаш а шин тоабах дийкъар. 8Цо уйла йир: «Нагахьа санна Ӏесав цхьан тоабах лате а, вож тоаба кӀалхар а яьнна, дийна юсарг ма йий». 9Йоакъапа аьлар: «Са даь-даь ИбрахӀама а, са даь Исхьакха а Даьла, Веза Аьла, Ӏа аьлар сога: „Хьай лаьтта, гаргара нах болча юха верза, Аз дика ваха хоавергва хьо“[+]. 10Сога хьажжа доацаш лакха ба Хьа соцара безам а, тешам а. Со Йордан-хих дехьаваьлча, са кара цхьа гӀадж мара хӀама а яцар, хӀаьта хӀанз са шин тоабанна бийкъа боахам ба. 11Дех Хьога, са вешех Ӏесавах со лоравар, хӀана аьлча, со кхер, ва а вена из сох а, са истех а, берех а латар. 12Ӏа аьнна ма дарий: „Аз хьа аьттув боаккхаргба, форда чура гӀум мо, дагаръяь ца валлал тӀехье кхеергья“»[+].

13Йоакъапа цига бийса яьккхар, шийга долчох Ӏесава совгӀат а кийчдир цо: 14ши бӀаь газа, ткъо бодж, ши бӀаь устагӀа, ткъо ка, 15ткъаь итт кӀоригаш тӀехьа йола инкал, шовзткъа етт, итт бугӀа, ткъо кхал вир, итт маӀа вир а. 16Уж хьайбаш тоабашка дийкъа, лаьшка дӀа а денна, цо аьлар: «Сол хьалха дӀагӀо, хьайбашта юкъе моттиг а юташ». 17Хьалха водача лайга Йоакъапа аьлар: «Са воша Ӏесав духьал а кхийтта, цо хьайга хоатте: „Хьо хьан ва? Мича водаш ва? Ер хьан хьайбаш да Ӏа дугараш?“, 18Ӏа ала: „Хьа лай волча Йоакъапа да. Хьона совгӀата дойташ да ераш, из ше а ва тхона тӀехьа воагӀаш“».

19Иштта шоллагӀча лайна, кхоалагӀчунна а, хьайбашта тӀехьа боагӀарашта а хьийхар цо ала дезар: «Оаш иштта ала Ӏесавага, из шоашта духьал кхийттача. 20Кхы тӀа а тоха: „Хьа лай Йоакъап тхона тӀехьа воагӀаш ва“, – аьле». Йоакъапа уйла йора: «Аз дог кӀаьддергда цун, сайла хьалха ераш совгӀаташ а дахьийта. Юха тхо шиъ вӀашагӀкхийтача, цо со тӀаэца а мег тӀаккха». 21Иштта совгӀаташ хьалха дахьийта, шоаш сейццача бийса йоаккхаш Ӏийра Йоакъап.


Йоакъап Даьлах латар

22Цу буссехь ший ши сесаг а, ши лай-кхалнах а, цхьайтта воӀ а ийца, Ябокх цӀи йолча хил дехьа ваьлар Йоакъап. 23Дезал а, ший боахам а хих дехьа баьхар цо. 24Йоакъап ше висар, тӀаккха ЦаӀ духьал а вена котвала гӀерташ Цунца леташ-къувсаш сахиларга ваьлар из. 25Шийна Йоакъап эшалургвоацалга кхетадийча, цу Саго, укхан хаьнах чӀоаггӀа кулг а теха, из чура даьккхар. 26ТӀаккха Цо аьлар: «ДӀахеца со, ара сийрдайоалаш латт».

Амма, Йоакъапа аьлар: «Ӏа со даькъалвалцца дӀахецаргвац».

27Саго хаьттар: «Хьа цӀи фуй?»

«Йоакъап я», – аьлар Йоакъапа.

28ТӀаккха укханца Лийтачо аьлар: «ХӀанз денз хьа цӀи Йоакъап хургьяц, Исраьил[*] хургья, хӀана аьлча, хьо Даьлаца а нахаца а лийтав, хӀаьта кот а вийннав»[+].

29Йоакъапа аьлар: «Дех хьогара, Хьай цӀи хьаала сога».

Амма, Вокхо хаьттар: «Са цӀи сенна хетт Ӏа?» ТӀаккха Цо Йоакъап даькъалвир. 30Йоакъапа цу моттигах Пенуал[*] аьнна цӀи тиллар. Цо аьлар: «Укх метте Даьлаца юхь-духьал а нийссвеннав со, дийна а виссав со»[+].

31Малх дикка айбеннабар, хаьн чура лазар бахьан долаш астагӀ а лелхаш, из Пенуалера аравоалаш латтача хана. 32Цудухьа даъац Исраьила тӀехьенах болчар хаьн тӀера дулх, хӀана аьлча Лийтачо Йоакъапа цу моттигах кулг техандаь.

### 33


Йоакъапи Ӏесави вӀашагӀкхетар

1ДӀахьежача, Йоакъапа бӀаргавайра, шийца виъ бӀаь саг а воалавеш воагӀа Ӏесав. Леайнеи, Рахьалаи, шинна а цар лайштеи юкъе бераш дӀа-юха дийкъар Йоакъапа. 2Лай-кхалнахи, цар бераши хьалха овттадир цо, Леаи цун бераши царна тӀехьа овттадир, хӀаьта Рахьали Ювсапи массанена тӀехьаовттабир. 3Хьалха ваьнна дӀа а волавенна, ший вешийна тӀакхоаччаш ворхӀазза лаьтта Ӏокхоачаш суждне вахар из. 4Амма Ӏесав, Йокъапа духьал а ведда, из тоӀӀаваь мархӀа а велла, барташ даха эттар. Уж шиъ вийлхар. 5Кхалнах а, бераш а бӀаргадайна, Ӏесава хаьттар: «Ераш малашб хьоцара бараш?»

Йоакъапа аьлар: «Даьла соца дика а хинна, Цо хьа лайна денна бераш да уж».

6Лай, шоай берашца хьатӀа а баьхка, суждне бахар Ӏесава хьалхашка. 7ТӀаккха Леа а, цун бераш а хьатӀадаьхка, суждне бахар. Массарел тӀехьа хьатӀабаьхка Ювсап а, Рахьал а суждне бахар. 8Ӏесава хаьттар Йоакъапага: «Уж деррига хьайбаш сона духьал санна дайтад Ӏа?»

«Хьо раьза вар ловр сона, са аьла», – аьнна жоп делар Йоакъапа. 9Ӏесава аьлар: «Сога деррига долаш да, са воша. Хьай дар хьайна дита».

10«А, аз дех хьога! – аьлар Йоакъапа. – Нагахьа санна хьо сона раьза вале, дӀаэца согара совгӀат. Хьа юхь гор – Даьла юхь гор санна да, селлара дика со тӀаийцав Ӏа. 11Дех хьога, дӀаэца согара ер аз хьайна дейта совгӀат, хӀана аьлча, Даьла соца дика а хинна, эшаш мел дар са долаш да».

Йоакъапа чӀоагӀа дехарах, Ӏесава хьаийцар цун совгӀаташ. 12ТӀаккха Ӏесава аьлар: «ХӀанз дӀадолх вай, со хьона хьалха хургва».

13Амма, Йоакъапа аьлар: «Хьона гуш да бераш дукха никъ бе могаргдолаш дац, цул совгӀа жа а, доахан а дехка да са. Цхьан дийнахьа а лаьлла дига йиш яц уж, дигача, хьайбаш хӀалакьхургда. 14Хьо хьалха дӀагӀо, са аьла, со хьона тӀеххьа дӀавоагӀаргва, сих а ца луш, хьайбашка а, берашка а са а лоӀийташ. ТӀаккха, са аьла волча, СеӀир-мехка кхоачаргва со».

15Ӏесава аьлар: «Пурам да сона, хьайца массехк сай саг вита».

«Из эшаш дац, – аьлар Йоакъапа. – Хьо соца дика хилар гуш хилча тоъаргда сона».

16Ӏесав цу дийнахьа СеӀир-мехка юхавера, 17хӀаьта Йоакъап, Сакхат[*] цӀи йолча моттиге вахар. Цига чуӀе цӀа а, хьайбашта кӀалъотта кхоллараш а дир цо. Цудухьа аьннад цу моттигах Сакхат.

18Падан-Арамера араваьлча денз, кхы хьовзам боацаш, КенаӀан-мехкара Шехем-шахьар йолча хьакхаьчар Йоакъап. Шахьара хьалхашка сецар из[+]. 19БӀаь дото чӀегилг а енна, Шехема даьгара, Хьамура доазон тӀара лаьтта ийцар Йоакъапа. Цу тӀа ший чаьтар а оттадир цо. 20Цига сагӀа доаккха моттиг а кийчъяь, цу моттигах «Эл-ЭлохӀе-Исраьил»[*] аьнна цӀи тиллар цо.

### 34


Йоакъапа йоӀа Динайна низбари, из юха декхари

1Йоакъапа Леас яь йола йоӀ Дина яхар моттигера кхалнах болча, царга хьажа. 2Цу мехка кулгалхочун, хьаьвихочун Хьамура воӀа Шехема яйра из. Цо хьа а лаьца, низагӀа лелайир йоӀ. 3Йоакъапа йоӀ Дина дег чура езаенна, цунца безаме къамаьл дир цо. 4Ший даьга Хьамурага аьлар Шехема: «Из йоӀ сона йоалае».

5Йоакъапа хайра, ший йиӀий Динай сийдоадаьлга, амма, цун къонгаш божа боажабеш арахьа бар, цудухьа хӀама а ца оалаш Ӏеш вар из, уж цӀабахккалца. 6Шехема да Хьамур вера Йоакъапаца къамаьл де. 7Хиннар шоашта хайча, Йоакъапа къонгаш сиха арара цӀабаьхкар. Цар дегашка боккха бала а йоккха эгӀазал а яр, хӀана аьлча, Исраьила тӀехьен юкъе чӀоагӀа ийрча гӀулакх дар Шехема даьр, Йоакъапа йоӀ хьувзаяь, цу тайпара хӀама мегийташ дацар.

8ХӀаьта Хьамура йоахар царга: «Дег чура шун йоӀ езаенний са воӀа. Дех шуга, из цунга маьре яйта ялар оаш. 9Тхоца зоахалол леладе: шоай мехкарий тхога байта, тхабараш шоашта а бига. 10Тхона юкъе даха ховша – лаьтта шоана хьалхашка да. Цу тӀа даха а даха, цу тӀа къа а хьега, из шоашта эца а эца».

11Шехема аьлар Динай даьгеи вежарашкеи: «Шу сайца дика хилийта фуннагӀа дергдар аз, оаш яххар лург а дар аз шоана. 12Нускалах моллагӀа тоам а совгӀаташ а деха, аз дӀалургда шоана, оаш из сайга яйтачахь».

13Шоай йиший Динай сийдоадаьндаь, Йоакъапа къонгий уйла хилар, Шехем а, цун да Хьамур а леве. 14Цар аьлар: «Из де йиш яц тха: сумат ваь воацача сагага тхоай йиша яхийтар эхь да тхона. 15Тхо раьза хургда, нагахьа санна оаш цхьа хӀама дой: шу шоаш а шун бола маӀанах а, сумат а баь, тхо санна шо хуле, 16тӀаккха оаха шуга тхоай мехкарий байтаргба, шунбараш хьа а боалабергба. Шоана юкъе даха а хайша, шуца цхьа къам хинна Ӏергда тхо. 17Амма, шо сумат де раьза ца хуле, тхоай йиша хьа а ийца дӀагӀоргда тхо».

18Цу къамаьла раьза хилар Хьамур а, цун воӀ Шехем а. 19ЗӀамигача саго, кхы ха дӀа ца йохийташ кхоачашдир цар аьннар, хӀана аьлча, Йоакъапа йоӀ ший доалахьа ерзае ловра цунна, хӀаьта Шехем, ший даь фусаме геттара лоархӀаш а вар.

20Хьамури цун воӀ Шехеми шоай шахьара коа-наӀарашта юххе нах вӀашагӀкхетача моттиге (пхьегӀа тӀа) хьабаьхкар, нахага къамаьл дира духьа. 21«Уж маьрша нах ба, вайца дика а ба уж, – аьлар цар. – Вай лаьтта баха а къахьега а мукъа битача бакъахьа ба вай уж – укх лаьтта тӀа царна тоъъал моттиг я. Вай цар мехкарий хьакхувларгба, хӀаьта цар вай мехкарий дӀакхувларгба. 22Цхьа халкъ а хинна, вайца Ӏе раьза ба уж, цхьабакъда, вай цхьа хӀама дича: нагахьа санна вай суматдаь хуле. 23Цар жа а, боахам а, деррига хьайбаш а вайна пайдан хургдац тӀаккха? Раьза хила деза вай, тӀаккха уж вайна юкъе баха а ховшаргба».

24Шахьара пхьегӀа тӀа гулбеннараш Хьамура а, цун воӀа Шехема а яхачоа раьза хилар. Шахьаре ваха хӀара маӀасаг сумат вир.

25КхоалагӀча дийнахьа, уж берригаш а лазаро готтбаь хьувзача хана, Йоакъапа ши воӀ – Динай вежарий ШимӀеи Левии, довташ а ийца, довна бахар цхьаккха во хӀама дага доацача шахьара. Цар цу шахьарера беррига маӀанах хӀалакбир. 26Тур техха Хьамур а, цун воӀ Шехем а боа а баь, Шехема цӀагӀара Дина хьа а ийца, дӀабахар уж. 27Йоакъапа юхебисача къонгаша цу цӀеша йизача шахьарера шоашта дӀа мел йохьалу хӀама дӀайихьар, цига шоай йиший сий доадаьндаь. 28Шахьаре а аренашка а мел хинна цар жа а, доахан а, вараш а дӀадигар, цу наьха мел хинна боахам дӀабихьар. 29Шахьара бахархой бераш а, кхалнах а, цӀеношка мел хинна рузкъа а дӀадихьар Йоакъапа къонгаша.

30Хиннар шийна хайча, Йоакъапа аьлар ШамӀийга а, Левега а: «Оаш сона тӀабенар боккха бала ба, укх лаьтта бахаш болча кенаӀанхошта а, перезахошта а со бӀаргавайча везаргвоацача ваьккхав оаш. Вай дукха дац, нагахьа санна уж вӀашагӀ а кхийтта вайх лате, са цӀагӀара саг дийна вусаргвац».

31«ТӀаккха уж мишта бихьаб, – корзагӀбайлар ШимӀеи Левии, – тха йишийца харцахьа лелача кхалсагаца санна лела?!»

### 35


Йоакъап Бет-Эле юха воагӀа

1Дала аьлар Йоакъапага: «Бет-Эл цӀи йолча шахьаре хьал тӀа а ваьле, ваха а ха, хӀаьта Сона – хьай вешех Ӏесавах хьо ведда воагӀача хана хьона духьалвенача Далла – лаьрхӀе сагӀа даккха моттиг а кийчъе цига»[+].

2Ший дезалга а, шийца болчарга а Йоакъапа аьлар: «ДӀакховса шоай боаца теник-аьлий, тӀера дувхар а хувца, цӀен а ле. 3Цул тӀехьагӀа новкъа довла кийчле, вай Бет-Эле даха новкъа довл. Халача дийнахьа са дуӀан жоп а денна, со миччахьа вахача а, соца хинна волча Далла лаьрхӀа сагӀа даккха моттиг кийчъергья аз цига».

4Шоашка хинна шоай боаца теник-аьлий а, шоай лергара гӀалкхаш а дӀаелар цар Йоакъапага. Цо уж Шехем-шахьара йистте нажа гаьна кӀала лаьттах дӀаехкар.

5Юха уж новкъа баьлар. Дала кхерам тӀатессар царна гонахьа йолча шахьарашка бахача наха, цудухьа Йоакъапа дезалла зулам де дагахьа цхьаккха а тӀехьа валанзар. 6Йоакъап а, цунца хиннараш а, КенаӀан-мехкарча Луз цӀи йолча моттиге (хӀанз Бет-Эл) баьхкар. 7Цигахьа цо Далла сагӀа доаккха моттиг а кечйир, цу моттигах Эл-Бет-Эл аьнна цӀи а тиллар, хӀана аьлча, укхаза Дала Ше вовзийтавар цунна, ер ший вешех ведда водача хана[+]. 8РабиӀат кхаьба Дебира елар, из Бет-Эла юххе ягӀача нажа кӀала дӀаеллар. Цудухьа тиллай цу моттигах Аллон-Бахут[*] аьнна цӀи[+].

9Йоакъап Падан-Арамера юхавеча, Дала, кхы цкъа а Ше гойтар цунна, даькъалвир из. 10Дала аьлар цунга:

«Хьа цӀи Йоакъап я,
амма, хӀанз денз хьох кхы Йоакъап аргдац:
хьа цӀи Исраьил хургья».

Иштта Дала цунах Исраьил аьнна цӀи тиллар[+].

11Дала аьлар:

«Со Низбола Даьла ва.
Дукха дезал хулаш а уж дезал бебаш а хургва хьо.
Халкъ хьадаргда хьох, дукха халкъаш хьадаргда хьох,
паччахьаш хургба хьа тӀехьен юкъе[+].
12ИбрахӀама а, Исхьакха а денна лаьтта
хьона лу Аз,
хьо дӀаваьлча, хьа тӀехьенна а лургда Аз из».

13ТӀаккха цунца къамаьл даьча моттигера вахар Даьла. 14Йоакъапа Дала шийца къамаьл даьча мотте кхертӀо оттабир. Цу тӀа Далла лаьрхӀа даьтта а чхьагӀар а деттар[+]. 15Дала шийца къамаьл даьча моттигах Бет-Эл аьнна цӀи а тиллар Йоакъапа[+].


Рахьал а Исхьакх а кхалхар

16Бет-Элера дӀа а баха, Эпрати-шахьара гаьна боаццаш уж Ӏеш болча хана, Рахьал берах хьайзар. 17ЧӀоагӀа халача йолаш, бала озар цо. Бер хьаэцаш йолча кхалсага аьлар: «Кхера ма кхера, хьа хӀанз а воӀ ва». 18Ший са чура хьалдалале, Рахьала ший кӀаьнках Бен-Они[*] аьнна цӀи тиллар, амма, дас Бен-Яман[*] аьлар цунах. 19Рахьал кхелхар, Эпрати-шахьарга (тахан Байтлахьам оал цох) бодача новкъа дӀаеллар из[+]. 20Цун каша тӀа, чурта кхертӀо оттабир Йоакъапа. Из кхертӀо хӀанз а Рахьала каша тӀа латташ ба. 21Ший никъ кхы дӀахо а бихьа, Мигдал-Ӏедар оалача моттиге ший чаьтар оттадир Исраьила. 22Исраьил цу моттиге Ӏеш волча хана, Рабаан ший даь лай йолча Балхьатаца Ӏовижар. Исраьила хайра из.

Йоакъапа шийтта воӀ вар[+].

23Леас баь къонгаш:
Йоакъапа воккхагӀа вар – Рабаан, тӀаккха ШимӀа, Леви, ЯхӀуд, Иссархан, Забул.
24Рахьала баьраш:
Ювсап, Бен-Яман.
25Рахьала лай йолча Балхьата баьраш:
Дан, Наптал.
26Леай лай йолча ЗулпаӀа баь къонгаш:
Гадо, Ашар.

Уж Йоакъапа Падан-Араме баь къонгаш бар.

27Кхиръят-АрбаӀа (Хьеврон) юххе Мамари цӀи йолча моттиге Ӏеш волча ший даьна Исхьакха юхатӀавахар Йоакъап. Цига гӀолла цхьан хана тӀабаьхка нах болаш лийннабар ИбрахӀам а Исхьакх а[+]. 28Исхьакха бӀаьи дезткъа шу дар, 29из леча хана. Дуне тӀа дукха ха яьккха, виззалца дунен чам биа къаьна саг вар Исхьакх, укх дунен тӀара дӀа а кхелха, ший дайх из дӀакхетача хана. Цун къонгаша Ӏесава а, Йоакъапа а дӀавеллар из[+].

### 36


Ӏесава тӀехье

1Ӏесава (е кхыча бесса аьлча Эдома) тӀехье ер я[+]. 2КенаӀан-мехкара кхалнах боалабир Ӏесава: Ӏада, АхӀлибам, Басамат. Ӏада хьетахочун Эйлона йоӀ яр. АхӀлибам яр Ӏанай йоӀ а, хьаьвихочун ЦӀибӀона виӀий йоӀ а. 3Басамат яр ИсмаӀала йоӀ а, Набуята йиша а[+]. 4Ӏадас Ӏесава Элипаз вир, Басамата РаӀал вир. 5АхӀлибама ЕӀуш а, ЯӀлам а, Кхорахь а вир. КенаӀан-мехка Ӏесава баь къонгаш бар уж.

6Ший истий а, къонгаш а, мехкарий а, цӀагӀара беррига Ӏуй а, доахан а, КенаӀане гулбаь боахам а ийца, ший воша Йоакъап волча оагӀорахьа ца а водаш нийсса вокх оагӀорахьа ваха дӀавахар Ӏесав. 7Цу шинне дукха хьал а, хьайбаш а дар. Уж тӀабаьхка Ӏеш хиннача лаьтта царна дӀатарбала а, баха а хала дар. 8Иштта дӀаваха, СеӀир мехка ваха хайр Ӏесав (е Эдом).

9СеӀир-лоамашкахьа Ӏийнача эдомхой даь Ӏесава тӀехье ер я.

10Ӏесава къонгий цӀераш яр:
Ӏесава сесага Ӏаде воӀ Элипаз, Ӏесава сесага Басамата воӀ РаӀал.
11Элипаза къонгаш:
Теман, Омар, Цепа, ГаӀтам, Кхеназ.
12Ӏесава виӀий Элипаза ТамнаӀ цӀи йолаш Ӏу яр. Цо Элипаза Ӏамалекх вир. Уж Ӏесава сесага Ӏадий дезала дезал бар.
13РаӀала къонгаш бар:
Нахьат, Зерахь, Шамма, Мизза. Уж Ӏесава сесага Басамата дезала дезал бар.
14Ӏесава сесаго, Ӏаний йоӀа, ЦӀибӀона виӀий йоӀа АхӀлибама Ӏесава баь бар:
ЕӀуш, ЯӀлам, Кхорахь.

15Ӏесава тӀехьенах хьадаьннача ваьрашта керттелаттараш (баьччий) ераш бар:

Ӏесава хьалхарча виӀий Элипаза къонгаш
Теман, Омар, Цепа, Кхеназ, 16Кхорахь, ГаӀтам, Ӏамалекх. Уж Эдома мехка ваьхача Элипазах хьабаьнна баьччий ба. Иштта Ӏадий дезалий дезал а бар уж.
17Ӏесава виӀий РаӀала къонгаш бар:
баьччий Нахьат, Зерахь, Шамма, Мизза. Уж Эдома мехка ваьхача РаӀалах хьабаьнна баьччий бар. Иштта Ӏесава сесага Басамата дезала дезал а бар уж.
18Ӏесава а цун сесага Ӏаний йиӀий АхӀлибама а къонгаш бар:
ЕӀуш, ЯӀлам, Кхорахь.

19Уж Ӏесава (Эдома) къонгаш а, цун халкъан юкъе хинна баьччий ба.


Эдоме ваьхача СеӀира тӀехье

20Эдоме Ӏеш бар хьорихочун СеӀира къонгаш:

Лотан, Шобал, ЦӀибӀон, Ӏана,[+] 21Дишон, Эцар, Дишан. Эдоме бола СеӀира къонгаш хьорихой баьччий бар.

22Лотана къонгаш:
Хьори, Хеймам. ТамнаӀ цӀи йолаш йиша а яр Лотана.
23Шобала къонгаш:
Ӏалван, Манахьат, Ӏейбал, Шапи, Онам.
24ЦӀибӀона къонгаш:
АяхӀу, Ӏана. Ший даь ЦӀибӀона вараш йоажаеш воаллаш, яьссача ара дӀайха хий корадаь Ӏана вар из.
25Ӏаний бераш:
воӀ Дишон, йоӀ АхӀлибам.
26Дишона къонгаш:
Хьамдан, Эшбан, Йитран, Керан.
27Эцара къонгаш:
Билхан, ЗаӀаван, Ӏакхан.
28Дишана къонгаш:
Уц, Аран.

29Иштта, хьорихой баьччий бар: Лотан, Шобал, ЦӀибӀон, Ӏана, 30Дишон, Эцар, Дишан. Уж СеӀир-мехка шо-шоай тоабаш йолаш бар.


Эдома кулгалхой

31Исраьила-мехка паччахьаш хилале Эдоме ер паччахьаш бар:

32БеӀара воӀ БулаӀ. Цо паччахьал даьча шахьара цӀи ДинхӀаба яр.
33БулаӀ велча, цун когаметта Ябаб вера. Из Бацар-шахьарера Зерахьа воӀ вар.
34Ябаб велча, цун когаметта теманхой мехкара Хьушам вера[+].
35Хьушам велча, цун когаметта Бедадан воӀ ХӀадад вера. Моъав-мехка маданхошца толам баьккха вар из, цун шахьара цӀи Ӏавит яр.
36ХӀадад велча, цун когаметта Масрекха-шахьарера Самла вера.
37Самла велча, цун когаметта хина[*] йистерча Рехьабат-шахьарера Шаул вера.
38Шаул велча, цун когаметта Ӏахбара воӀ БаӀал-Хьанан вера.
39Ӏахбара воӀ БаӀал-Хьанан велча, цун когаметта ХӀадар вера. Цун шахьара цӀи ПаӀу яр. Мезахьаба йиӀий Матарада йоӀ Ма-ХӀайтӀабал яр цун сесаг.

40Ераш я Ӏесава тӀехьенах болча баьччий цӀераш, цар тайпашка а, лаьтташка а хьежжа:

ТамнаӀ, Ӏалви, Етет, 41АхӀлибам, Эла, Пинон, 42Кхеназ, Теман, Мубацар, 43Магдаал, Ӏирам. Цар доал ду лаьтташ а цар цӀераш лелаеш дар.

Эдоме баха нах берригаш а Ӏесавах хьабаьнна бар, цун тӀехье яр.

### 37


Ювсапа гӀанаш

1Йоакъап ший да тӀавена саг а волаш ваьхача КенаӀан-мехка вахаш вар.

2Ер да Йоакъапах а цун тӀехьенах а дувцар.

Вурийтта шу даьлча денз Ювсап ший даьна баьча вежарашца, Балхьатеи ЗулпаӀеи къонгашца, ший даь жа а гаьзарий а йоажош вар. Ювсапа ший вежараша даь во хӀама даьга дӀадувцар. 3Исраьил (е Йоакъап) воккха саг волча хана дунен чу ваьннавар Ювсап, цудухьа вокха къонгел дукхагӀа везар цунна из. Цо Ювсапа хоза кийчдаь дувхар делар. 4Белггала шоайла дукхагӀа даьна Ювсап везалга хайча из вежарашта чӀоагӀа гоамвелар, цунна нийсса дӀабӀарахьажа а цунга дӀайистхила а могаш бацар уж.

5Цкъа Ювсапа гӀа дайра. Цо из вежарашка дийцар, хӀаьта царна Ювсап кхы а чӀоагӀагӀа гоамвелар. 6Цо аьлар царга: «ЛадувгӀалаш, сона фу гӀа дайра. 7Вай кхай тӀа цӀовнаш деш дар. ЦӀаьхха са цӀов ай а бенна, дӀанийсбелар, шун цӀовнаш, цунна гонахьа а айтта, цунна суждне дахар».

8Вежараша аьлар цунга: «Хье паччахь а хинна, тхона кулгалдеш хургва мотт хьона?» Цун гӀа а, цо из дувцар а бахьан долаш, кхы а чӀоагӀагӀа гоамвелар царна из.

9Кхы а цхьа гӀа дайра Ювсапа, из а вежарашта дийцар цо: «ЛадувгӀалаш, кхы а цхьа гӀа дайра сона: сона суждне ухаш малх а, бутт а, цхьайтта седкъа а бар».

10Вежарашта дийца ца Ӏеш, даьна а дийцар цо из гӀа. Дас бехк баьккхар цох: «Из фу гӀа да хьона дайнар? Со а, хьа нана а, хьа вежарий а хьона суждне ухаргда яхилга да-кх хьа из?»

11Вежараша шоай дегашка къувлар цунцара хьагӀ а эгӀазал а, хӀаьта дас дагахьа лоаттадора цун дешаш.


Вежараша Ювсап вохк

12Шоай даь жа доажаде Шехем оалача моттиге бахар вежарий. 13Исраьила аьлар Ювсапага: «Шехема уллув жа доажадеш ба хьа вежарий, хьо уж болча вахийтача фу дар-хьогӀ аз».

«Со кийча ва», – жоп делар Ювсапа[+].

14Дас аьлар цунга: «Ваха а вахе, хьажа, хьай вежарий фу деш ба а, жа миштад а, юха а вай сона цунах жоп а да».

Хьеврон-аренгара Шехеме вахийтар цо Ювсап. 15Цигахьа тувла а венна из лелача гӀолла, цунна духьала кхийтар цхьа наькъахо. Цо хаьттар Ювсапага: «Ӏа фу лех?» – аьнна.

16Ювсапа аьлар: «Аз сай вежарий лех. Хой хьона, мичахьа ба уж шоай жа доажадеш?»

17«Уж укхазара дӀабахаб, – жоп делар наькъахочо, – сона хезар цар оалаш: „Доттане гӀоргда вай“».

ТӀехьа вахача Ювсапа ший вежарий Доттан оалача шахьара йистера корабир. 18Гаьннара Ювсап воагӀаш а вайна, шоашта из тӀакхачале, вежараша барт бир из ве. 19«Хьалла воагӀа ер гӀанаш гуш вар! – аьлар цар. – 20Ве а вийна, гӀув чу кхосса веза вай из, цӀагӀа из аькхо виъав аргда вай. ТӀаккха ховргда вайна, цун гӀанех фу хул».

21Из къамаьл хезача, Ювсап цар карар ваьккхар Рабаана. Цо аьлар: «А, из вургвац вай». 22Кхы а аьлар цо: «ЦӀий Ӏо ма дахийта. Яьсса латтача укх гӀувча кхоссаргва вай из, хӀаьта кулг ма бӀехде шоай». Царех кӀалхар а ваьккха, да волча из дӀавахийта ловш вар Рабаан. 23Ювсап вежарашта тӀавеча цунна тӀера тайп-тайпара бос бола хоза барзкъаш Ӏодаьхар цар. 24Чу хий доацача яьссача гӀув чу кхессар из вежараша.

25ХӀама яъа Ӏохайшача царна байра ГалӀад цӀи йолча меттера инкалашца боагӀа ИсмаӀала тӀехьенах бола базархой-маданхой. Хоза хьадж йоагӀа хӀамаш инкалаш тӀа а етта, Мисар-мехка болхар уж. 26ЯхӀуда аьлар вежарашка: «Вайна фу пайда ба, воша ве а вийна цох дар ложкъадаь Ӏийча? 27Цул дикагӀа да вай из цу ИсмаӀала тӀехьенах болча нахага дӀавохке, цунна кулг тӀадахьа а дезаргдац – вай воша ма вий из».

Вежарий раьза хилар цо аьнначунна. (Рабаан вацар царца цу хана.)[+] 28Уж базархой-маданхой тӀехбовлача хана вежараша Ювсап, гӀув чура хьал а ваьккха, ткъо шейкал мах а баь, царга вехкар. Цу наха из Мисаре дӀавигар.

29Рабаана ханзар хиннар фу дар. ГӀувна тӀавахача цигахьа Ювсап ца вайча халача этта шийна тӀера хӀамаш эттӀайир цо. 30Юха а вена, цо аьлар вежарашка: «ЗӀамига саг цигахьа вац! Со хӀанз даьна духьала мишта гӀоргва?»

31ТӀаккха цар бодж е а йийнна, цун цӀий хьаькхар Ювсапа кочах. 32ТӀаккха из коч шоай даьна тӀа а йихьа, цар аьлар: «Ер кораяьй тхона. Хьажал, хьа виӀий йий ер?»

33Коч яйзача дас аьлар: «Ер са виӀий коч я! Из аькхо виъав! Ювсап аькхо вӀашагӀваьккхав».

34Шийна тӀера барзкъа эттӀадаь, Ӏаьржа дувхар а дийха, дукхача деношка цунах вийлхар Йоакъап. 35Беррига цун къонгаш, мехкарий из теве гӀертар, бакъда, из те лаьрхӀа вацар: «Сай воӀа саготдеш Ӏаьхартден чу гӀоргва со», – йоахар цо. Кхы дӀахо а велхаш вар да.

36ХӀаьта цу хана маданхоша Мисар-мехка пирӀо лоравеш ха деш латтачар хьаким волча Патифарага вехкар Ювсап.

### 38


ЯхӀуди Тамарии

1Цу хана ший вежарий болчар дӀа а ваха, Ӏадулам оалача моттиге Хьира цӀи йола саг волча Ӏеш вар ЯхӀуд. 2Цига ЯхӀуда ШуӀа цӀи йолча кенаӀанхочун йоӀ яйзар. Из хьайоала а яь, цунах кхийтар из. 3Сесаго берах а кхийна воӀ вича цунах цӀи Ӏаьр аьнна тилар цо. 4Юха а берах хинна воӀ вир ЯхӀуда сесаго. ВоӀах Онан аьнна цӀи тилар цо. 5Цхьаькха воӀ ше вича, цунах Шейла аьнна цӀи тиллар цо. ЯхӀуд Кезаб оалача моттиге вар цу хана.

6Ший хьалхарча воӀа Ӏаьра Тамари цӀи йолаш саг йоалайир ЯхӀуда. 7Амма, Ӏаьр къинош доахкаш саг хиларах, Везча Аьлано са ийцар цун. 8ТӀаккха ЯхӀуда аьлар Онанага: «Хьа вешех йисачунца Ӏо а виже, маьр веший декхар кхоачашде деза Ӏа, веший тӀехье хургйолаш».

9Амма, Онана ховра цу тӀехьен да ше хургвоацилга, цудухьа хӀара ше из кхалсаг йолча чу мел водача хана ший фу лаьтта Ӏо а дахийте мара водацар из, цу веший сесага бер хургдоацаш, ший фу ший вешийна ца далар духьа. 10Везча Аьлана хьалхашка къа долаш хӀама дар из, цудухьа Онана са дӀаийцар Цо. 11ТӀаккха цу шиннена хиннар зӀамагӀа волча воӀа хилар кхераш, ЯхӀуда аьлар ший несийга Тамарега: «Са воӀ Шейла воккха хиллалца, хьай да волча дӀа а гӀой, мар воацаш йиса кхалсаг Ӏе еззача бесса Ӏе». Тамари ший даь цӀа дӀаяхар.

12Дикка ха яьлча, ЯхӀуда сесаг, ШуӀий йоӀ елар. Ший сатийначул тӀехьагӀа, ЯхӀуда ший жа лоргаш бола нах болча Тамне вахар. Ӏадулам-шахьарера цун доттагӀа Хьира а вахар цунца. 13Тамарега аьлар: «Хьа маьрда Тамне жа ларга водаш ва». 14Жерал ягӀача кхалсага дувхар дӀа а даьккха, юхь къайла йоаккхаш тӀа хӀама а кхелла, Тамне бодача новкъарча Ӏенаим-шахьаре чувоаллача моттиге Ӏохайра из. Цунна ховра, Шейла воккха хинналга а, ше цунга маьре дӀа ца лулга а. 15Тамари шийна яйча, цун юхь дӀакъайлаяьккха хиларах из нахаца лела кхалсаг я мотташ хилар ЯхӀуд. 16Кхалсага тӀа а ваха, цо аьлар: «Хьоца Ӏовужаргва со». Цунна ханзар, из ший нус йолга.

Кхалсаго хаьттар: «Ӏа фу лургья сона, хьо сайца аз Ӏовужийтарг?».

17ЯхӀуда жоп делар: «Аз сай жена юкъера бӀийг яйтаргья хьона».

Кхалсаго юха а хаьттар: «Каралоацама хӀама лургйий Ӏа, бӀийг хьаяйтталца?»

18ЯхӀуда хаьттар: «Фу еза хьона каралоацама?»

Кхалсаго жоп делар: «Хьа кач улла махьар а, хьа бе йоалла Ӏаса а еза сона».

Цо яхар дӀа а енна, цунца Ӏовижар ЯхӀуд. Тамари цунна берах хилар. 19Цигара дӀа а яха, шийна тӀакхехка хӀамаш Ӏо а яьха, жерал ягӀача кхалсага дувхар тӀадийхар цо.

20Цу хана ЯхӀуда ший доттагӀа Ӏадуламхо Хьира вахийтар, бӀийг а ийца, ше каралоацама енна хӀамаш хьа я аьнна, цу кхалсагагара. Амма, доттагӀчунна из кхалсаг корайинзар. 21Цо хаьттар цигарча нахага: «Ӏенаима уллув болча наькъа йисте Ӏеш хинна, нахаца лелаш хинна кхалсаг мичай?» – аьнна.

Цар жоп делар: «Укхаза-м хиннаяц цхьаккхе а нахаца лелаш йола кхалсаг».

22ЯхӀуд волча юха а вена, Хьирас аьлар: «Сона из корайинзар, цигарча наха: „Укхаза цхьаккха а нахаца лела кхалсаг яц“, – аьлар».

23ЯхӀуда аьлар: «Даьллахьий, шийга яр шийна ютаялар цо, вайх нах ца бийлачахь. Аз цунна бӀийг яхьийтаяр, амма из хьона корайинзар».

24Кхо бутт баьлча, ЯхӀудага аьлар: «Нахаца а лийнна, берах хиннай хьа нус Тамари!»

ЯхӀуда аьлар: «Ара а яьккхе, йоагае из!»

25Амма, ше дӀаюгача хана маьрдаьга саг вайтар Тамаре: «Ер хӀамаш йолча сага берах хиннай со. Хьажал, хьанад хой хьона ер махьар а, Ӏаса а», – аьнна.

26ЯхӀуда яйзар уж хӀамаш, цо аьлар: «Цунна никъ сачул дуккха дикагӀа ба, хӀана аьлча, аз сай декхар кхоачашдинзар, сай воӀа Шейлана из дӀаяланзар». Кхы цунца Ӏовижанзар ЯхӀуд.

27Бер де деза ха тӀакхаьчача, Тамаре кер чу ши бер долга хайра. 28Бер деча хана хьалхарча бера кулг гучадаьлча, бер хьаэцача кхалсаго, цун кулгах цӀе тай дийхка, аьлар: «Ер хьалхара ва». 29Амма кӀаьнка кулг юха даьлар, хӀаьта хьалха цун воша ваьлар дунен чу. Бер хьаэцача кхалсаго аьлар: «Хьо мишта чакхваьлар, Парас?!» Цу кӀаьнках цӀи Парас[*] тиллар. 30Юха кулгах цӀе тай доаллар а ваьлар гуча. Цунах цӀи Зерахь[*] тиллар.

### 39


Ювсапи Патифара сесаги

1Базархоша-маданхоша Мисар-мехка воалавир Ювсап. ПирӀов лоравеш ха деш болчарна тӀавиллача хьакимо, пирӀовна улувчарех цаӀ волча мисархочо Патифара ийцар из царгар[+]. 2Веза Аьла вар Ювсапаца, цун дика аьттув хилар ший дикагӀйола оагӀонаш дӀахьокха, цудухьа цун аьла волча мисархочо ший фусаме ваха витар из. 3Цун фусам-даьна гора Веза Аьла Ювсапаца хилар а, цо деча гӀулакхашта тӀехь гӀо деш из хилар а. 4Патифар раьза вар Ювсапа. Цох хьалхара лай вир цо, цӀа а, беррига боахам а Ювсапага лелабе дӀа а бенна. 5Фусам-дас Ювсап кулгалде оттавича денз, Везча Аьлано даькъалйир мисархочун фусам, Ювсап бахьан долаш. Везча Аьлан беркат дессар Патифара доалахьа мел долчунна тӀа: цӀенна а аренна а. 6Цудухьа цо Ювсапах тийша дитар деррига хӀама. Ювсап бахьан долаш цхьан хӀаман гӀайгӀа яцар цун, ше юъачун мара.

Ювсап куц долаш а хоза а вар. 7Дукха ха ялале фусам-даь сесаг укханга хьежа яьлар. Цо аьлар Ювсапага, шийца Ӏовижа аьнна. 8Амма, Ювсап раьза хиланзар, цо йоахар: «Со ший доалахь волча са аьлано цхьанна хӀаман уйла а гӀайгӀа а йиц, деррига а сох тийша дитад цо. 9Укх цӀагӀа со керттера ва. Са аьлано сох тийша дитад укх цӀагӀа мелдар, хьогара дӀа мел иккхар, тӀаккха аз мишта бергба во болх, Далла хьалхашка къа мишта дергда?»

10ХӀара дийнахьа цу кхалсаго деххашехьа а цунца Ӏовижа раьза вацар из. 11Цкъа саг цӀагӀа а воацаш, цхьа хӀама а нийсденна, чувера Ювсап. 12Цун тӀера барзкъаш хьа а лаьца, кхалсаго аьлар: «Ӏовижа соца!» Амма, тӀера барзкъа кхалсага кара а дусаш, ведда араийккхар Ювсап. 13Шийга барзкъаш а диса, из дӀаведдилга бӀаргадайча, 14кхалсаго, лай хьа а бийха, аьлар: «Хьажал, ер жугте вайцига чу а вена, со хьувзаяь, вай сийдоаде воаллар, хӀаьта аз цӀогӀа тохарах 15ший барзкъаш сога а дусаш ведар из».

16Ювсапа тӀадийха барзкъа шийгахьа дитар кхалсаго, фусам-да чувалцца. 17Цунга а иштта дийцар цо: «Из Ӏа воалаваь жугтий лай, со йолча а вена, са сийдоаде гӀерташ вар, 18амма, аз цӀогӀа хьаькхача, ший барзкъа сога а дусаш, ведар из». 19«Хьа лай са сийдоаде гӀертар!» – йоахар кхалсага.

Цо дийцачунга ла а дийгӀа, чӀоагӀа эгӀазвахар Патифар. 20Хьа а лаьца, паччахьа лийца нах чубоахкача дӀачувеллар цо Ювсап.

Иштта набахта кхаьчар из. 21Амма, цига а Веза Аьла вар цунца. Ше цох къахетам беш хиларагӀа, набахтен керттерчунна дикагӀча оагӀорахьа вовзийтар Везча Аьлано Ювсап. 22Набахтен керттерча хьакимо массе лийца боахкача наха кулгалде а, набахта долча хьалах жоп дала а оттавир Ювсап. 23Цунна ше тӀадиллача гӀулакха саготде дезаш вацар набахтен хьаким, хӀана аьлча, Ювсапа масса оагӀорахьа аьттув боаккхаш Веза Аьла вар цунца.

### 40


Паччахьа чхьагӀар дувттари маькх йоттари

1Дукха ха ялале, Мисара паччахьа ши лай, чхьагӀар дувттари маькх йоттари, шоай аьлана, Мисар-мехка паччахьа хьалхашка гӀалатбайлар. 2ПирӀов эгӀазвахавар ший керттерча чхьагӀар дувттачоа а, маькх йоттачоа а. 3Цо уж шиъ Ювсап чувелла хиннача, Патифара аьлан цӀенца йолча набахта чувеллар. 4Набахтен керттерча хьакимо уж Ювсапага дӀабелар. Ювсап цар гӀулакхага хьожаш вар. Чубехкачул тӀехьагӀа кӀеззига ха яьлча, цу шиннена 5цхьан бус гӀанаш дайра. ХӀара гӀа ший маӀан долаш дар. 6ШоллагӀча дийнахьа уж болча веча, Ювсапа дайра уж гӀайгӀане болга. 7Шийца ший фусамдаь цӀагӀа чубехка боахкача пирӀовна уллув лийннарашка хаьттар цо: «Тахан селла гӀайгӀане хӀанав шу шиъ?»

8«Тхона шиннена гӀанаш дайнад, – жоп делар цар, – хӀаьта цар маӀан дашха тха саг вац».

Ювсапа аьлар царга: «ГӀа дашхар Даьлагара деций? Дувцал сона шоай гӀанаш».

9Керттерча чхьагӀар дувттачо дийцар ший гӀа: «Сона гӀанахьа комсий ткъовронг яйра. 10Цу тӀа кхо чӀонак яр. Ткъовронго зиза даьккхар, юха зизах цу сахьте комсий гейдолгаш хилар. 11Са бе пирӀов кад бар. Аз комсаш а яьха, када чу мут а яьккха, пирӀовга дӀакховдабир из кад».

12«Цун маӀан ер да, – аьлар Ювсапа. – Кхо чӀонак – из кхо ди да. 13Кхо ди даьлча, пирӀовс хьо лакха айваь, хьалха хиннача моттиге дӀаоттавергва. Ӏайха хьалха тийннача бесса пирӀовна кад дӀалургба. 14Амма, аз дех хьогара, хьайна дика ха тӀаеча, со дага а вехий, сона дика болх хилийтар духьа пирӀовга со хьоахавелахь, набахтара со араваккха аьле. 15Жугтий мехкара сай халкъах низах къоаста а ваь воалаваьв со укхаза, хӀаьта укхаза а со набахта чуволлал хӀама даьннадац согара».

16Ювсапа даьча маӀана раьза а хинна, керттерча маькх йоттачо аьлар цунга: «Сона а дайра гӀа: Аз керта тӀа лоаттадеш кхо тускар дар, чухь маькх йолаш. 17Лакхерча тускар чу пирӀовна етта маькх яр, амма, из оалхазараша зӀокарч а етташ, юъаш яр».

18«Цун маӀан ер да, – аьлар Ювсапа. – Кхо тускар – из кхо ди да. 19Кхо ди даьлча пирӀовво хьа корта боаккхаргба, хьа дегӀ хьокха тӀа догӀаргда, хӀаьта оалхазараша хьа дегӀах зӀокарч еттаргья». 20Кхо ди даьлча пирӀов ваь ди дар. Цо той оттадир шийна уллуврчарна. ПирӀовна дагабехар керттера чхьагӀар дувттар а, керттера маькх йоттар а. 21Керттера чхьагӀар дувттар ший хьалхарча моттиге дӀаоттавир цо, вокхо юха а пирӀовна кара кад белар. 22ХӀаьта керттера маькх йоттачун дегӀ хьокха тӀа дегӀар, Ювсапа маӀан деш царга аьннача бесса[+]. 23Амма керттера чхьагӀар дувттачоа Ювсап дага а воханзар, цунна из вицвелар.

### 41


ПирӀова гӀанаш

1Ши шу чакхдаьлча, пирӀовна гӀа дайр: Нил цӀи йолча хин йисте латтар пирӀов. 2Хи чура берста а, хоза а ворхӀ етт хьал а баьнна, берда тӀа шаршашта юкъе бажа эттар. 3Царна тӀеххьа кхы а ворхӀ етт хьалбаьлар Нил-хий чура. Уж доахан гӀийла а, ийрча а дар. Берда тӀа вокхарна юххе дӀаайттар уж а. 4ГӀийлачар дерстараш диъар. Цига пирӀов сомаваьлар.

5Юха из Ӏовижача, кхы а гӀа дайра цунна: цхьан мергӀалга тӀа биза, хоза ворхӀ кӀи ка бар. 6Юха царна тӀеххьа хьалбаьлар кхы а ворхӀ ка. Уж гӀийла а, малхбоалерча михо боагабаь а бар. 7ГӀийлача канаша дизараш дӀадиъар. Сомаваьннача пирӀовна из гӀа долга хайра. 8Ӏуйрийна сатем байна вар из. Мисар-мехкара массе бозбуанчаш а, хьаькъал дола нах а хьатӀабийха, царга ший гӀанаш дийцар цо. Амма, царна цхьаннена а маӀан де ханзар.

9ТӀаккха керттерча чхьагӀар дувттачо аьлар пирӀовга: «ХӀанз сона дагадера се бехке хилар. 10Цхьан хана пирӀов эгӀаз вахавар ший Ӏушта. Со а, керттера маькх йотташ вар а пирӀов лоравеш ха деш болчарна тӀавиллача хьакима цӀен набахта чудехкар. 11Сонеи пирӀон керттера маькх йоттар волча са новкъостаи набахта цхьан бус гӀанаш дайр. ХӀара гӀа ший маӀан долаш дар. 12Тхоца чувоаллаш къона жугте вар, хадечар хьакима Ӏу вар из. Оаха дийцар цунна тхоай гӀанаш, цо даьшхар уж тхона: хӀаране ший маӀан дир цо. 13Цо даьшхача бесса хилар: со хьалха хиннача балха тӀа вахийтар, вож хьокха тӀа хоавир».

14ПирӀовс Ювсап воалаве бахийтар, из набахта чура хьавоалавир. Чо а тесса, барзкъа а хийца пирӀовна хьалхашка эттар из.

15ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Сона гӀа дайнад, цхьаннена а хац из дашха. ХӀаьта хьона гӀанаш дашха хов аьнна хезад сона».

16Ювсапа жоп делар: «ГӀанаш доашхар со вац; Дала лургда пирӀовна пайдане хургдола жоп».

17ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Сона дайра, се Нил яхача хина йисте латташ; 18цӀаьхха хи чура хьал а баьнна, хоза а, берста а ворхӀ етт берда тӀа шаршашта юкъе бажа дӀаэттар. 19Царна тӀеххьа цӀаккха сона Мисар-мехка цабайннача тайпара чӀоагӀа ийрча а, гӀийла а ворхӀ етт хьалбаьлар. 20Хьалха хьалдаьнна хоза а, дерста а хинна доахан цу ийрчача, гӀийлача доахана дӀадиъар. 21Уж дӀакъайладаьлар цар керашкахьа, цхьабакъда, цхьаккха кер хьалбизар зелуш дацар: доахан шоаш хиннача тайпара гӀийла дар. ТӀаккха со сомаваьлар.

22Юха сона гӀанахьа цхьан мергӀалга тӀа хьатӀабаьнна хоза а, биза а ворхӀ кӀи ка байра. 23Царна тӀехьа хьалбаьлар баьсса а, биткъага а, малхбоалерча михо бокъабаь а ворхӀ ка. 24Даьссача канаша дизараш дӀадиъар.

Аз овгурашка[*] дийцар из, амма, царна цхьаккха маӀан де ханзар».

25Ювсапа аьлар пирӀовга: «Уж шаккъе а гӀа цхьан хӀамах лаьца да. Дала хьона хьадийлад Ше де воаллар. 26ВорхӀ дика етт а, ворхӀ дика ка а – из ворхӀ шу да. Уж шаккъе а гӀа цхьаннех лаьца да. 27ХӀаьта вокхарел тӀехьа хьалбаьнна ворхӀ гӀийла а, ийрча а етт, ворхӀ даьсса, малхбоалерча михо докъадаь канаш – из кхы ворхӀ шу да. Моцал этта ворхӀ шу. 28„Дала пирӀовна Ше де воаллар хьадийлад“ – яхача хана, из дар аз яьхар. 29Мисар-мехка йоккха таро йолаш, чӀоагӀа беркате ворхӀ шу доагӀаргда. 30ХӀаьта царна тӀехьа доагӀа ворхӀ шу моцал йолаш хургда. ТӀаккха шортта хиннар дицлургда – моцало деррига лаьтта доассадергда.

31Таро йицлургья цунна тӀехьа йоагӀаш йола моцал бахьан долаш, хӀана аьлча, моцал лира хургья. 32ПирӀовна гӀа шозза дайна хилара маӀан да, Даьла соцам хинна чакхбалар а, Цо из кастта кхоачашбергхилар а.

33ХӀама ховш а, хьаькъал дола а саг леха, Мисар-мехка кулгалде из оттаве веза Ӏа. 34Шортта таро йолча ворхӀ шера Мисар-мехка кхедаьча ялата пхелагӀа дакъа хьагулдеш, нах оттабе беза. 35Цу дикача шерашка гул а деш, пирӀовва амарца шахьарашкахьа ялат Ӏалашде деза цар. 36Гулдаь ялат дӀадила деза, моцал тӀаенача ворхӀ шера Мисар-мохк хӀалак ца халийта».


Ювсап Мисар-мехка кулгалхо хул

37ПирӀовс а, цунна гонахь болча берригача аьлаша а, раьза а хинна тӀаийцар Ювсапа аьннар. 38Ший лаьшка пирӀовс аьлар: «Ер санна саг вайна кхы коравергвий, ший дега чу Даьла Са а долаш?»

39ТӀаккха пирӀовс Ювсапага аьлар: «Дала из деррига хьона хьадийла хилча, хьол хьаькъал долаш а, хӀамах кхеташ а саг вац. 40Аз сай цӀен тӀехь кулгалде оттаву хьо, деррига са халкъ хьа амараш кхоачашдеш хургда. Паччахь хиларца со ца хуле, хьол лакхагӀа укх паччахьалкхе кхы саг хургвац»[+].

41ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Халахь, аз берригача Мисар-мехка кулгалде оттаву хьо». 42Ший пӀелгах хьа а яьккха ший махьар тӀалатта чӀуг Ювсапа пӀелгах еллар цо, диткъача кӀадах даь дувхар цунна тӀа а дийха, цунна кач дошо зӀы а эллар[+]. 43Ший шоллагӀйолча вордаца из лелаве аьлар цо, из воагӀача хана цунна хьалха «Никъ бита!» яхаш цӀогӀа детта а аьлар. Иштта дӀаоттавир цо из берригача Мисар-мехка доал де. 44ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Со пирӀов ва, бакъда, хьа пурмийца воацаш укх берригача Мисар-мехка цхьан саго гӀа боаккхаргбац».

45Цо Ювсапах керда цӀи тилар – Цафнат-Панеах аьнна. Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀ Аснат йоалайир пирӀовс Ювсапа. Ювсап берригача Мисар-мехка гӀолла чакхваьлар моттигашкара хьал довзар духьа[+]. 46Ювсапа ткъаь итт шу даьннадар, Мисара паччахьа гӀулакх де из вахача хана. ПирӀов волчар араваьнна, берригача Мисар-мехка гӀолла чакхваьлар из моттигашкара хьал довзар духьа. 47Шортта таро йолча ворхӀ шера лаьтто дукха ялат делар. 48Цу ворхӀ шера кхедаь ялат гул а деш, шахьарашка Ӏодулар цо. 49Форда чура гӀум санна, дукха дар Ювсапа гулдаь ялат. Цо из дагар а ца деш дитар, хӀана аьлча, дагардаь варгвоацаш из дукха хиннадаь.

50Моцал отта шераш хьатӀадале, Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀо Асната ши кӀаьнк вир Ювсапа. 51Духхьашха ваьча кӀаьнках цӀи Манаш[*] тилар Ювсапа. Цо йоахар: «Дала сай хинна халонаш а, даь цӀа а дицдайтар сога». 52ШоллагӀча кӀаьнках цӀи Эфрам[*] тиллар. Ювсапа йоахар: «Аз бала хьийгача мехка Дала вебийтар со».

53Мисаре шортта таро хинна ворхӀ шу чакхдаьлар. 54Ювсапа ма-аллара, моцал ена ворхӀ шу дӀадоладелар. Кхыча дерригача мехкашка яр моцал, хӀаьта берригача Мисар-мехка яъа хӀама яр[+]. 55Амма, ерригача Мисаре моцал эттача, адам пирӀовна тӀа а даха чӀоагӀа миска ялат дехаш дар. Цо аьлар мисархошка: «Ювсапана тӀа а гӀой, цо яххар де».

56Берригача мехка моцал яр. Ювсапа мисархошка ялат дехкар, из дӀадилла моттигаш хьа а йийла, хӀана аьлча, Мисаре чӀоагӀа моцал эттаяр. 57Гонахьа долча мехкашкара нах Мисар-мехка Ювсапага ялат эца боагӀар, хӀана аьлча, массанахьа а чӀоагӀа моцал яр.

### 42


Ювсапа вежарий Мисар-мехка болх

1Мисар-мехка ялат долга шийна хайча, Йоакъапа аьлар ший къонгашка: «Шу шоайла бӀарахьежаш хӀана дагӀа? 2Сона хезад, Мисар-мехка ялат да аьнна. ДӀа а гӀой, цигара из эца, вай моцалла лергдоацаш».

3Ювсапа итт воша Мисаре вахар ялат эца. 4Ювсапа нанас ваь воша Бен-Ямин вахийтанзар царца Йоакъапа. Цунна цхьа во хӀама хилар кхерар из. 5Иштта, Исраьила къонгаш дукхача кхыча нахаца ялат эца бахар, хӀана аьлча, КенаӀан-мехка моцал яр. 6Мисар-мехка кулгалхо Ювсап вар. Мехка дерригача халкъага ялат дувхкаш вар из. ДӀакхаьча вежарий, лаьтта Ӏокхетталца суждне бахар Ювсапа хьалхашка[+]. 7Вежарий бӀаргабайча, уж цу сахьате байзар цунна, бакъда, шийна ца бовзача кепара бирса къамаьл дир цо. «Шо мичара даьхкад?» – хаьттар цо.

«КенаӀан-мехкара даьхкад тхо ялат эца», – аьнна жоп делар цар. 8Ювсапа ший вежарий байзабале а, царна из вовзанзар. 9Царех дола ший гӀанаш дага а деха, Ювсапа аьлар: «Шо ямартхой да! Тха паччахьалкхен ледара оагӀонаш ха а, долчун терко е а даьхкад шо!»[+]

10«А, тха аьла, – жоп делар цар. – Хьа лай дола тхо ялат эца даьхкад. 11Тхо дерригаш а цхьан даь къонгаш да. Хьа лай цӀена нах ба, ямартхой бац».

12Ювсапа юха а аьлар: «А, шо тха мехка ледара хӀама малагӀа да хьажа даьхкад».

13Амма, цар жоп делар: «А, тха дезале шийтта воша вар, КенаӀан-мехка Ӏеш волча цхьан даьх хьаваьнна. ЗӀамагӀвола тха воша хӀанз даьца ва, хӀаьта цаӀ кхелхав».

14Ювсапа аьлар царга: «Аз ма аьннадий, шо ямартхой да! 15Шо бакъ лув е харц лув вай мишта къоастадергда хой шоана: аз дув буъ шоана пирӀов вахарах шо укхазара дӀагӀоргдац, шун зӀамагӀвола воша укхаза хьавалцца. 16Шоайх цаӀ вешийна тӀехьа вахийта, шоай воша укхаза хьавоалавергволаш! ХӀаьта вожаш набахта Ӏергда шо, оаша яхар бакъ да е харц да хайна даллалца. ТӀаккха ховргда сона, оаш дувцар бакъ да е дац. Нагахь санна оаш дувцар бакъ деце, шо ямартхой да. ХӀаьта ер аз яхар бакъ хилара аз дув буъ шоана, пирӀов вахарах!»

17Вежарий кхаь дийнахьа набахта чубахкийтар цо. 18КхоалагӀча дийнахьа Ювсапа аьлар царга: «Аз яхар дой, дийна дусаргда шо, хӀана аьлча, со Даьлах кхераш ва. 19Нагахь санна шо цӀена нах дале, шох цаӀ набахта саца веза, вожаш моцал ловш болча шоай дезала ялат ийца баха беза. 20ХӀаьта, шоай зӀамагӀа вола воша хьавоалаве веза оаш. Иштта бакъ а дергда оаша оашош дувцар, цхьаккха лерг а вац шох». Иштта да а дир цар. 21Вежараша аьлар вӀаший: «Дала белггала таӀазар ду вайна, вешийна духьала вай даь къа бахьан долаш. Вайна гора, Ювсап унзарча хьале волга, цо вайга чӀоаггӀа дехар деча хана, амма, вай цунга ладийгӀанзар. Цудухьа ба вайга хӀанз ер бала».

22Рабаана аьлар: «Аз аьннадар шуга – кӀаьнк бахьан долаш шоашта къа тӀа ма эца, амма оаш ладийгӀанзар! ХӀанз цунна тӀагӀолла вайна бекхам хулаш ба»[+].

23Царна дага а дацар, Ювсапа шоай къамаьл кхетаду аьнна, хӀана аьлча, цо царца къамаьл таржамхочунга гӀолла дора. 24Уж болчар дӀа а ваха, вийлхар Ювсап, тӀаккха юха тӀавера из царна, царцара ший къамаьл дӀачакхдаккха. Царех хьа а къоаставаь, царна а гуш, дӀавийхкар ШимӀад. 25Цар галеш ялатах хьал а диза, цар хӀаране дотув ахча цар галешка юха чу а долла, наькъа даа ялат а ле царна аьнна, амар дир Ювсапа. Деррига цо аьннача бесса кхоачашдир.

26Ялат вараш тӀа а дилла, новкъа байлар уж. 27Бийса яккха сайцача, вежарех цхьанне гале барч даьстар, вира яъа хӀама ялар духьа. Цунна гале чу шийна дита ахча корадир. 28«Са дотув юхадера! – аьлар цо вежарашка. – Ер да из, са гале чу». Кхерабенна эгбеш дегаш хьалелха боахкаш, шоайла хьежаш йоахар цар: «Ер фуд, Дала вайна даьр?»

29Шоай да Йоакъап волча КенаӀане юха а баьхка, шоашта хиннар деррига а дӀадийцар цар: 30«Цигарча мехка кулгалхо волча саго, бирса къамаьл а даь, тхога аьлар: „Шо ямартхой да! Тха паччахьалкхан ледара оагӀонаш ха дихкад шо“. 31Амма, оаха жоп делар цунна: „Тхо цӀена нах да, тхо ямартхой дац. 32Тхо шийтта воша вар, цхьан даь къонгаш. ЦаӀ воацаш ва, зӀамагӀа вар КенаӀан-мехка даьца ва хӀанз“. 33ТӀаккха цу мехка кулгалхочо аьлар тхога: „Шо цӀена нах да е дац иштта ховргда сона: шоай цхьа воша укхаза а вите, моцал ловш болча дезала ялат хьа а ийце, новкъа гӀо. 34Со волча шоай зӀамагӀа вола воша воалаве, тӀаккха ховргда сона шу цӀена нах долга а ямартхой доацилга а. Цул тӀехьагӀа аз шун воша дӀалургва, укх мехка мах а байтаргба“».

35Галеш дӀа-са доахаш хӀаранена шоаш ялатах дӀаденна дотув чудоалла шо-шоай бохчаш корадир. Дотув бӀарга дайча цар да а, уж а кхерабелар. 36Йоакъапа аьлар царга: «Оаш сай берех ваьккхар со, Ювсап а вац, ШимӀа а вац, хӀаьта хӀанз Бен-Ямин а дӀаэца гӀерт шо. Деррига а сона духьала даьннад!»

37Рабаана аьлар даьга: «Нагахь аз Бен-Ямин хьона юха ца воалавой, са ши кӀаьнк ве мегаргва хьона. Сога жоп далийта цунах, аз из юхавоалавергва-хьона».

38Амма, Йоакъапа аьлар: «Са воӀ хьоца цига гӀоргвац, цун воша веннав, из ше цхьаь висав. Нагахь санна новкъа цунна цхьа хӀама хуле, сона из ла могаргдац, саготоно биза са къабенна корта Ӏаьхартен чу кхоачийтаргба оаш».

### 43


Вежарий шозлагӀа а Мисар-мехка бахар

1Лира моцал яр цу КенаӀан-мехка. 2Мисар-мехкара дена деррига ялат шоаш диъача, дас къонгашка аьлар: «ДӀа а гӀой, кхы а дуккха ялат эца вайна».

3Амма, ЯхӀуда аьлар цунга: «Цу саго бирса аьннад тхога: „Шоана са юхь гургьяц, нагахь санна шуца хьавена шун зӀамагӀвола воша ца хуле“. 4Нагахь Ӏа тхоца воша вайте, оаха даха, хьона ялат дахьаргда. 5Амма, Ӏа из ца вайте, тхо гӀоргдац, хӀана аьлча, цу саго аьннад тхога: „Сона юхдухьала ма дувлалаш, шоашца шоай зӀамагӀвола воша воацаш“», – аьнна.

6«Из бала хӀана бенаб оаш сона тӀа, шоай кхы а цхьа воша волга цу сагага дӀа а аьнна?» – хаьттар Исраьила.

7Цар жоп делар: «Цу саго тхох а, вай дезалах а лаьца деррига хеттар тхога: „Шун да хӀанз а дийна вий? Кхы цхьа воша вий шун?“ Оаха цун хаттарашта цӀенна жоп лора. Хьанна ховра цо аргдий: „Хьавоалаве укхаза шоай воша“, – аьнна?»

8ТӀаккха ЯхӀуда аьлар ший даьга Исраьилага: «Ӏа кӀаьнк соца хьавайте, тхо укх сахьате дӀагӀоргда, тхо а, хьо а, вай бераш а моцалла лергдоацаш. 9Аз сай корта кӀалъоттабу-хьона, аз жоп лургда Бен-Яминах, согара хоаттаргда Ӏа цох дар. Нагахь санна аз, хьа а воалаваь, кӀаьнк хьона дӀа ца лой, венна дӀаваллалца хьона хьалхашка бехке хургва со. 10Вай мелал лелаяьецаре, тхо шозза даха а даьхка а хургдар».

11ТӀаккха цар дас Исраьила аьлар: «Нагахь санна гӀулакх иштта дале, укх вай лаьттан сий доаккхаш дола хӀамаш хьо цу сага совгӀата: дарбане даьтта а, модз а, хоза хьадж йоагӀа баьцаш а, даьтта а, тайп-тайпара бӀараш а. Царех шоашта наькъа бахьа мухь кийчбе. 12ХӀанз долхаш, шозза дукхагӀа дотув а хьо, хьалха оашош цӀаденар а юха дӀахьо: из цхьан тайпара цаховш юха чуделла хила мегаш да шоана. 13Шоай воша Бен-Ямин хьа а ийце, цу сага тӀагӀо. 14Низбола Дала гӀо долда шоана, из саг шуца къахетаме хургволаш, шун вокха вешийна а, Бен-Ямина а шуца цӀабувла пурам лулда цо. Нагахь санна, берех вала сона дегӀадале, де хӀама дац».

15СовгӀаташ а, хьалхарчул шозза дукхагӀа дотув а, Бен-Ямин а хьа а ийца, сиха Мисар-мехка бахар вежарий. Уж дӀа а кхаьча, Ювсапа хьалхашка айттар. 16Царца вена Бен-Ямин бӀарга вайча, Ювсапа ший цӀен кулгалхочунга аьлар: «Ераш нах са цӀагӀа дӀа а биге, бежан а дий, яъа хӀама кийчъе. Делкъа хана соца хӀама юъаргья акхар». 17Цу саго шийна тӀадиллар кхоачаш а даь, уж Ювсапа цӀагӀа дӀабигар.

18Вежарий кхерабелар, шоаш цун цӀагӀа кхаьчача. Царна дагадера: «Хьалха вай даьхкача хана вай гале чу дотув кхачар бахьан долаш доаладаьд вай укхаза. ТӀакхийтта вай эша а даь, вайх лай а даь, вай вараш дӀаяха гӀерт из саг». 19Цудухьа коа юккъе из соца а ваь, Ювсапа цӀен кулгалхочунга аьлар цар: 20«Боккъала а ладувгӀа тхога, тха аьла! Тхо цкъа даьхкадар укхаза, ялат а ийцадар. 21Амма, бийса яккха сайцача, оаха галеш хьадаьстача, тхоай дотув ма дарра корадир тхона. Цудухьа хӀанз оаха из юхаденад. 22Кхы а денад оаха ялат эца дотув. Тхона хац, тхой галешка цу хана дотув хьано деллад».

23Кулгалхочо жоп делар: «Шу кхера дезаш хӀама дац. Шун Дала, шун даь Дала делла хила дезаш да шун галеш чу дотув. ХӀаьта шугара дотув хьалха шу даьхкача хана сога хьакхаьчад». Цул тӀехьагӀа цо уж болча ШимӀа хьавоалавир. 24ЦӀен кулгалхочо Ювсапа цӀагӀа чу а бигар уж, царна когаш била хий а делар цо, цар варашта яъа хӀама а оттайир цо. 25Ювсап хьавале вежараша совгӀаташ кечдир, хӀана аьлча, царна хезадар, цо цига шоашца хӀама юъаргья аьнна. 26Ювсап чувеча, шоашкара совгӀаташ цунна дӀатӀа а дихьа, лаьтта кхаччалца цунна хьалхашка суждне бахар уж. 27Царга кӀаьда моаршал а хаьтта, Ювсапа аьлар: «Оаш хьалха сога вийцавар шоай къаьна да, миштав из? Дийна вий из?»

28«Хьа лай вола тха да дийна а могаш а ва», – аьнна жоп а денна, юха а суждне бахар уж.

29ДӀахьаьжача, цунна ший нанас ваь воша Бен-Ямин вайра. Цо хаьттар: «Ер оаш вийца шун зӀамагӀа вола воша вий? Даьла дика болх хилба хьона, са кӀаьнк», – аьлар цо. 30Ший вешийца йола морзо лочкъор духьа, сихха ара а ваьнна, цхьаккха саг воацача ший цӀагӀа дӀачу а ваха, цигга вийлхар из. 31Юха ший юхь а йилла, хьа а вена, чӀоагӀ а венна, цо аьлар: «Яъа хӀама хьая!»

32Цунна къаьстта елар яъа хӀама, вежарашта а, мисархошта а къаьстта елар, хӀана аьлча, мисархошта дегаза хетар жугташца хӀама яъа[+]. 33Вежарий Ювсапа духхьал Ӏохайшар, воккх-воккхагӀвар хьалха а ховш. Шоаш иштта нийса Ӏоховшабарах цец а баьнна, шоайла бара хьежар уж. 34Ювсапа истола тӀара яъа хӀама елар царна, Бен-Ямина лур вокхарна лучул пхезза совгӀа яр. Дукха дуъаш-молаш Ӏийр уж цунца.

### 44


Гале чура корабаь дото кад

1Ювсапа аьлар ший цӀен кулгалхочунга: «Цу наха дӀаяхьа мел мог яъа хӀама гале чу а йилле, цар дотув юха гале чу долла. 2Са дото кад зӀамагӀа волчун гале чу болла, цо ялатах дала денача дотувца цхьана». Цо аьннача бесса гӀулакх кхоачашдир Ӏуно. 3Са ма хилле а, вежарий шоай варашца новкъабаьхар. 4Уж шахьара гаьна баьннабацар, Ювсапа ший цӀен кулгалхочунга оалача хана: «Сихха цу наха тӀехьа а гӀой, тӀакхаьчача ала царга: „Шоашта даьча дикан духьала во хӀана даьд оаш? 5Са аьлан дото кад хӀана лочкъабаьб оаш? Цу чура молаш а, поал тоссаш а лелабеш ма бий из! Оаш даьр во хӀама да!“»

6ТӀехьа а кхийна, Ӏуно аьлар царга уж дешаш. 7Вежараша жоп делар: «Иштта хӀана ях Ӏа? Из санна хӀама оаха цӀаккха дергдацар. 8КенаӀан-мехкара даьнна тхоай гале чура корадаь дотув а кхыметтел юхаденад оаха. Хьа аьлан цӀагӀара дотув а, дошув а оаха мишта лочкъадергда? 9Нагахь санна, из кад хьона цхьанне гале чу корабой, из саг лергва, хӀаьта тхо хьа аьлан лай хургда».

10«Дика да, оаш яххача бесса дергда вай, – аьлар Ӏуно. – Цхьабакъда, са лай хургва, ший гале чура кад корабаьр, бисараш цӀабаха маьрша хургба». 11Вежараша шоай галеш лаьтта Ӏо а даьхка хьадаьстар. 12ВоккхагӀчунгара зӀамагӀачунга кхаччалца кад лаха волавелар Ювсапа цӀен кулгалхо. Кад Бен-Ямина гале чура корабир. 13Балан хьале айтта, шоашта тӀера хӀамаш эттӀайир вежараша. Юха, шоай варашта михьаш а даьхка, шахьар йолча юхабаьхкар уж. 14Ювсап волча ЯхӀуд а, цун вежарий а юхабаьхкача, Ювсап цӀагӀа вар. Цунна хьалха гора лийгар уж. 15Ювсапа аьлар царга: «Из фуд оаш даьр? Со мо волча сага поал тасса ха хала доацилга ха ма дезарий шоана!»

16ЯхӀуда жоп делар: «Фу аргда оаха тхой аьлага? Фу дувцаргда? Тхоай бехк боацилга мишта хойтаргда оаха? Дала гучадаьккхар тха зулам. ХӀанз тхо а, кад шийгахьа корабаьр а, хьа лай да, тха аьла». 17Ювсапа аьлар: «Из морг дергдац аз! Шийга са кад хиннар хургва са лай, шо шоай да волча маьрша цӀагӀо».


ЯхӀудас вежарех лаьца дехар ду

18ТӀаккха ЯхӀуда, хьахьалхашка а ваьнна, аьлар:

«Са аьла, дех хьогара хьайга цхьа дош алийтар. Хьо пирӀовга кхоачаш вале а, хьай лайна эгӀаз ма гӀолахь. 19Тхо хьалха укхаза долаш Ӏа хаьттар тхога: „Шун да а, воша а вий?“ – аьнна. 20Оаха жоп делар: „Къаьна да а ва, из воккха хилча ваь зӀамига воша а ва“, – аьнна. Тха даьна къаьстта дукхагӀа веза из зӀамагӀа вола воӀ. Цу кӀаьнка нанас ваь воша венна, ше цхьаь висав из[+].

21ТӀаккха Ӏа аьлар тхога: „Хьавоалаве из укхаза, со цунга хьажийта“. 22Оаха хьона жоп делар: „Да а вита воагӀилга дац цу кӀаьнка. Нагахь из воагӀе, да лергва“. 23Амма, Ӏа тхога аьлар: „Шун воша шуца укхаза хьавалцца, шоана са юхь гургьяц“. 24Са аьла, хьа лай вола, тхоай да волча а даха, Ӏа аьннар дӀадийцар оаха.

25Дас аьлар тхога: „Юха а гӀой кӀеззига ялат эца“, – аьнна. 26Амма, оаха жоп делар: „ЗӀамагӀа вола воша а ийца мара гӀолга дац тха цига. Цу сага юхь гургьяц тхона, тхоца зӀамагӀа вола воша ца хуле“.

27ТӀаккха хьа лай волча тха дас тхога аьлар: „Шоана хов, са сесага сона ши кӀаьнк ваьвар. 28Цу шиннех цаӀ велар са, тӀаккха аз аьлар: ‘Из оакхараша виъа хургва’, – цул тӀехьагӀа тахханалца из сона бӀарга а вовнзар. 29ХӀанз оаш вож а дӀавига, цунна во хӀама хуле, сона из лоалургдац. КӀайбенна са корта Ӏаьхарте кхоачийтаргба оаш“.

30Из кӀаьнк къаьстта дукха везаш, цох садоаллаш ва тха да. Цудухьа из воацаш тхо цӀадолхе, 31из воацилга тха даьна дӀахой, из лергва. Хьа лай бехкагӀа балийна тха даь кӀайбенна корта Ӏаьхарте гӀоргба. 32Аз дош деннадар цунна, кӀаьнк лоравергва аьнна. „Нагахь санна аз из хьона хьалхашка ца воалавой, венна дӀаваллалца хьона хьалхашка бехке хургва со, дада“, – аьннад аз.

33Цудухьа аз дех хьогара, са аьла, кӀаьнк вежарашца дӀа а вахийте, цунна метта укхаза хьа лай со вита. 34Со мишта гӀоргва даьна хьалхашка, сайца кӀаьнк а воацаш? Сай даьна хургдола во бӀаргаго лацар сона».

### 45


Ювсапа вежарашта ше вовзийт

1ТӀаккха Ювсапа, лай болча кхы са а ца тохаденна, цӀогӀа техар: «ДӀадовла сона гучара!» Царех цхьаккха вацар Ювсапа ше вежарашта вовзийтача хана. 2Из чӀоагӀа вийлхар, мисархошта а, пирӀов цӀенна а дӀахезар цун велхар.

3Ювсапа аьлар ший вежарашка: «Со Ювсап ва! Дийна вий са да?» Амма цунах, унзарбаьнна а, кхерабенна а болча вежарашка жоп долалацар.

4ТӀаккха Ювсапа аьлар: «Сона хьатӀадувла». Уж хьатӀабаьхкача, цо аьлар: «Со оаша Мисар-мехка вехка шун воша Ювсап ва! 5Амма, дехе а ма хьовза, шоашта эгӀаз а ма аха, оашош со Мисар-мехка вохкарах. Шо Ӏоажала кӀалхара дахар духьа, шул хьалхагӀа со кхачийтар Дала укхаза. 6Ши шу да укх мехка моцал йола, кхы а пхе шера ялат дӀадувш а, е чуэцаш а хургдац. 7Амма, Дала вайтав со шул хьалха, укх лаьттан тӀехь шун тӀехье хилийта, шун вахар цу тайпарча тамашийнача хӀаманца кӀалхардакха.

8Оаш вайтавац со укхаза, Дала вайтав. Цо сох пирӀов гӀонча ваьв, цун цӀен тӀехь аьла а, берригача Мисар-мехка тӀехь кулгалхо а ваьв. 9Сихха са даьна тӀа а кхаьче, ала цунга: „Хьа воӀа Ювсапа хабар дайтад хьога: ‘Дала со Мисар-мехка кулгалхо ваьв. Со волча хьавола, ха дӀа а ца йохийташ. 10ГӀашан цӀи йолча метте Ӏергва хьо, сона уллув. Хьай къонгаш а, къонгий къонгаш а, беррига боахам а, деррига доалахье хьадоаладе. 11ГӀашане хьо а, хьа дезал а кхоабаргба аз, хӀана аьлча, тӀадоагӀаш моцалла пхи шу да. Из ца дой, хьо а, хьа цӀа а, хьа доалахьа дар а, эшам болаш хургда’“.

12Шоана а, са вешийна Бен-Ямина а, шоай бӀаргашта гуш да шоашца къамаьл дер со хилар. 13Са даьга со Мисар-мехка сийдолаш хилар а, шоашта укхаза мел дайнар а дувца. Из сихха укхаза хьа а воалаве».

14Ший воша Бен-Ямин мархӀа а велла, вийлхар из, Бен-Ямин а вийлхар цунца. 15Масса вола воша мархӀа а воллаш, царна барташ доахаш, велхар Ювсап. Цул тӀехьагӀа вежараша цунца къамаьл дир.

16Ювсапа вежарий баьхкаб аьнна хабар хезар пирӀовна. ПирӀов а, цунна уллувра бараш а хоза хеташ бар. 17ПирӀовс Ювсапага аьлар: «ДӀаала хьай вежарашка, шоашта эшаш дола даъа хӀама КенаӀан-мехка дӀа а хьо, 18шоай да а, дезал а укхаза хьа а боалабе. Аз Мисарера дикагӀа дола лаьтта лургда шоана, цунах хьабаьнна пайда шоашта бутаргба, аьле». 19Кхы а амар дир пирӀовс: «Мисар-мехкара вордаш йига шоай бераш а, истий а хьабоалабе, шоай да а, шоаш а хьадувла. 20Шоай цигача дусача доалахьарчун сагот ма де, Мисаре толашагӀа мелдар хургда шоана».

21Исраьила къонгаша цо яххача бесса дир. ПирӀовс деннача амарца, Ювсапа царна вордаш а, наькъа кхача а беллар. 22ХӀаранена керда дувхар делар, хӀаьта Бен-Ямина кхо бӀаь дото шейкали, пхе тайпара тӀабувха гӀирси белар. 23Ювсапа ший даьна а дахьийтар совгӀаташ: Мисар-мехкара толашагӀа мел дола хӀама тӀадетта итт вир а, ялат а, маькх а, наькъа воагӀаш даьна эшарг мел дола тайп-тайпара даъараш тӀадола итт вирбӀарз а. 24Цул тӀехьагӀа, вежарий накъабаьха, уж дӀаболхаш, цо аьлар: «Новкъа довнаш а ма дахалаш, сагот а ма делаш!»

25Мисар-мехкара ара а байнна, шоай да Йоакъап волча КенаӀан-мехка баьхкар уж. 26Цар аьлар цунга: «Ювсап дийна ва! Ювсап берригача Мисар-мехка кулгалхо ва!» Йоакъап фу аргда ца ховш висар, цкъа хьалхагӀа-м из тийшанзар царех. 27Амма, Ювсапа дайта хабар а хезача, цо шийна яйта йизза вордаш а яйча, Йоакъапа дог хоза хийтта тохаделар. 28Исраьила аьлар: «Тоъаргда! Са воӀ Ювсап дийна ва. Се валале, из го гӀоргва со».

### 46


Йоакъап Мисар-мехка вода

1Исраьил ший доалахьа дар деррига хьа а ийца новкъа ваьлар. ВоагӀаш, Беар-ШабаӀе ше кхаьчача, ший даь Исхьакха Далла сагӀаш даьхар цо[+].

2Бийсана сурта хьисапе духьалвенача Дала Исраьилага аьлар: «Йоакъап!»

«Со укхаза ва», – жоп делар Йоакъапа.

3Дала аьлар: «Со Даьла ва, хьа даь Даьла. Кхера а ца кхераш, Мисар-мехка гӀо, цига Аз хьох доккха халкъ хьадоалийтаргда. 4Со хьоца Мисар-мехка дӀа а воагӀаргва, цигара Аз хьо юха а воалоргва. Хьа ши бӀарг Ювсапа кулго дӀакъовларгба»[+].

5ТӀаккха Беар-ШабаӀера араваьлар Йоакъап. Исраьила къонгаша шоай да а, бераш а, истий а пирӀовс яйтача вордаш тӀа ховшабир, цига дӀабигар духьа. 6КенаӀан-мехка гулдаь доахан а, боахам а шоашца хьаийцар цар. Ший ерригача тӀехьенца Мисар-мехка вера Йоакъап. 7Цо шийца шоай бераш а, берий бераш а, еррига тӀехье а дӀайигар. 8Ераш я Мисар-мехка баьхкача Исраьила къонгий цӀераш.

Йоакъапи цун тӀехьеи.

Йоакъапа хьалхара воӀ Рабаан.
9Рабаана къонгаш:
Хьанах, Палу, Хьацрани, Карми.
10ШимӀа къонгаш:
Емуал, Ямин, АхӀад, Якин, ЦӀохьар, кенаӀанхочо ваь Шаул.
11Леве къонгаш:
ГӀиршон, КхахӀат, Мерари.
12ЯхӀуда къонгаш:
Ӏаьр, Онан, Шейла, Парос, Зерахь (Ӏаьр а, Онан а КенаӀан-мехка кхелхабар).
Пароса къонгаш:
Хьацрани, Хьамал[+].
13Иссархана къонгаш:
ТовлаӀ, Пувва, Йов, Шимрон.
14Забула къонгаш:
Серад, Элон, Яхьлаал.

15Уж Леас Йоакъапа Падан-Араме баь къонгаш бар. Цо яь Дина цӀи йолаш йоӀ а яр. Уж, къонгаш а мехкарий а – ткъаь кхойтта саг вар.

16Гадой къонгаш:
Цифйон, Хаьги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Арели.
17Ашара къонгаш:
Йимна, Йишва, Йишви, БериӀ.
Серахь цӀи йолаш йиша а яр цар.
БериӀа къонгаш:
Хьебар а, Малкиал а.

18Лавана ший йоӀа Леина енна лай йолча ЗулпаӀа Йоакъапа даь бераш дар уж, веррига а ялхайтта саг.

19Йоакъапа сесаго Рахьала баь къонгаш бар:
Ювсап а, Бен-Ямин а.
20Мисар-мехка Он цӀи йолча шахьаре сагӀа доаккхача хьалхалаттар волча Поти-Фера йоӀо Асната Ювсапа ши воӀ вир.
Цар цӀераш яр Манаш а, Эфрам а[+].
21Бен-Ямина къонгаш бар:
БулаӀ, Бахри, Ашбели, Гери, НаӀаман, Аьхи, Рош, Мупим, Хьупим, Арди.

22Йоакъапеи Рахьалеи тӀехье яр из, веррига а вийтта саг.

23Дана воӀ:
Хьушим.
24Наптала къонгаш:
Яхьциал, Гуни, Йицар, Шилам.

25Лавано ший йоӀа Рахьала гӀулакх де еннача Балхьата Йоакъапа баь къонгаш бар уж, веррига а ворхӀ саг.

26Йоакъапаца Мисар-мехка венар, цун тӀехьенах вар, къонгий истий ца лаьрхӀача, кховзткъе ялх саг вар. 27Мисаре Ювсапа ваь ши воӀ вар. Беррига а Мисаре баха Ӏохайшараш, Йоакъап а цун тӀехьенах бараш а кховзткъеи итт саг вар.


Йоакъапи Ювсапи Мисар-мехка вӀашагӀкхетар

28Ювсап волча водаш, шийл хьалха ЯхӀуд вахийтар Йоакъапа, ГӀашане бода никъ бовзар духьа а цу лаьттах дар хар духьа а. Уж цига дӀакхаьчача, 29Ювсап ший ворда дӀа а йожийта, ГӀашане ший даьна Исраьила духьалвера. Исраьил бӀаргавайча, тӀаведда из мархӀа а велла, вийлхар из. 30Исраьила аьлар Ювсапага: «ХӀанз-м вала а хала дацар, хӀана аьлча, сай бӀаргашца хьо дийна хилар гу сона».

31Ювсапа вежарашка а, ший даь цӀийх болча нахага а аьлар: «Аз ваха пирӀовга аргда: „КенаӀан-мехка Ӏийна са вежарий а, даь цӀийх бараш а, со волча хьабаьхкаб. 32Уж нах жа Ӏуй ба. Цар хьайбаш леладу. Шоашца кегий а доккхий а хьайбаш а, шоай доалахьа дола деррига хӀама а хьаденад цар“. 33ПирӀовс, хьа а дийха, шоашка хоатте: „Шу фу леладеш да?“ 34оаш ала деза: „Тхоай даьша санна, кегий долча хана денз доахан леладу оаха!“ ТӀаккха ГӀашан цӀи йолча мехка даха Ӏоховша бокъо лургья шоана, хӀана аьлча, мисархошта дегаза ба цхьан метте ца бахаш, жа доажадеш меттара метте ухаж бола Ӏуй»[+].

### 47

1ПирӀовна тӀа а ваха, Ювсапа аьлар: «Са да а, вежарий а, шоай доаханца а, боахамца а, КенаӀан-мехкара хьа а баьхка, ГӀашане ба хӀанз». 2Вежарех хаьржа пхи саг воалавир цо пирӀовна тӀа.

3ПирӀовс хаьттар царга: «Шоана фу де хов вахаре?»

Вежараша жоп делар: «Тхой дай санна, Ӏуй да тхо». 4Кхы а аьлар цар: «Укхаза хӀанзарчоа даха даьхкад тхо, хӀана аьлча, КенаӀан-мехка лира моцал я, доахан доажаде моттиг яц тха. Дех хьога, ГӀашане тхона даха Ӏоховша бокъо ялар».

5ПирӀовс аьлар Ювсапага: «Хьо волча да а, вежарий а баьхкаб. 6Мисар-мехкара лаьтта хьона гуш да. Из лаьтта эггара дикагӀа долча моттиге Ӏоховшабе хьай гаргара нах. Шоашта лой ГӀашане а Ӏе мегаргба уж. Къаьстта говзанчаш царна юкъе бале, са доахан Ӏалашде дӀаовттабе уж». 7Ший да Йоакъап воала а ваь, пирӀовна хьалхашка оттавир Ювсапа, хӀаьта Йоакъапо пирӀов даькъалвийцар. 8ПирӀовс хаьттар цунга: «Хьа масса шу даьннад?»

9Йоакъапа жоп делар: «Со дунен чухь ваха бӀаь ткъаь итт шу да. КӀезига а къахьа а да са вахара шераш, сай даьша яьккхар миссел ха яьккхаяц аз укх дунен чу». 10ПирӀов даькъал а вийца, дӀавахар Йоакъап.

11Да а, вежарий а Мисаре баха ховшабир Ювсапа, царна Мисаре эггара дикагӀча моттиге, РаӀамсас оалача шахьара юххе лаьтта а делар, пирӀовс шийна тӀадиллача бесса. 12Ший даь а, вежарий а фусамашкара берашка хьежжа, массанена юъачунца кийчо йир Ювсапа.

13Цул тӀехьагӀа моцал кхы а чӀоагӀелар, цхьаннахьа а яа хӀама яцар. Мисар а, КенаӀан-мохк а моцало гӀелбаьбар. 14Шийгара ялат эцаш гулденна Мисаре а, КенаӀан-мехка а мел дола дотув вӀашагӀтехар Ювсапа. ПирӀов цӀагӀа лоаттадора цо из. 15Мисаре а, КенаӀан-мехка а дотув кхоачаделча, берригача Мисар-мехкарча наха, Ювсапа тӀа а баха, аьлар: «Тхона маькх я, моцалла ма дайта тхо хьай бӀаргашта гуш. Тха дотув кхоачаденнад».

16Ювсапа аьлар: «Шоай дотув кхоачаденнадале, доахан хьадоаладе, аз царех ялат лургда шоана». 17Цар Ювсап волча доахан хьадоаладир. Говрех а, жех а, гаьзарех а, шерчех а, варех а цо царна ялат делар. Цу шера царна ялат лоаттадир Ювсапа деррига цар доахан царгара хьа а ийдеш.

18Шу чакхдаьлча, цунна тӀа а баха, аьлар цар: «Оаха лечкъоргдац тхой аьлах: тха дотув а кхоачаделар, тха доахан а хьога да, тхой дегӀамаши, лаьттеи мара хӀама дисадац тхога. 19Хьа бӀаргашта гуш тхои тха лаьттеи хӀалак хӀана хул? Ялата меттел дӀаэца тхо а тха лаьтта а. Тхой лаьтта пирӀовга дохк оаха ялатах, тхоаш пирӀова лай хургда тхо. Лаьттах тха яьсса аре хургйоацаш, тхо тхоаш моцалла ца довш дахаргдолаш, дӀаде ялат да тхона».

20Иштта Мисаре хинна деррига лаьтта ийцар Ювсапа пирӀовна. ХӀара мисархочо ший лаьтта дехкар, хӀана аьлча, моцалла де хӀама дацар цар. Лаьтта пирӀов доалахьа дийрзар. 21ХӀаьта Мисара мехка мел бахача нахах пирӀова лай бир Ювсапа. 22СагӀа доаккхача хьалхалаттарашкара лаьтта эцанзар цо, хӀана аьлча, массе а хана пирӀовс дакъа а луш бахаш бар уж. Цудухьа шоай лаьтта дохка дезаш бацар уж. 23Ювсапа аьлар нахага: «ХӀанз аз шу а, шун лаьтта а пирӀовна ийцад. Ер ялат да шоана лаьтта дӀаде. 24Шоай ялат кхаьчача, цунах пхелагӀа дакъа пирӀовна лургда оаш, хӀаьта дисар дӀадеи, шоана а, шун берашта а, шун цӀагӀарчарна а даэи хургда».

25Наха аьлар: «Ӏа тхо Ӏоажалах кӀалхардаьхар. ПирӀов лай хургда тхо, хьо тхога лаьтташ леладайта раьза хуле». 26Иштта лаьттах дола Ӏаьдал оттадир Ювсапа. Из Ӏаьдал тахан а тӀехьа Мисаре лелаш да: лаьттах хьадаьнначох дерригнех а пхелагӀа дакъа пирӀовна лу. СагӀа доаккхача хьалхалаттараша доалахьа дола лаьтташ мара дац пирӀов доалахьа доацаш.


Йоакъапа васкет

27Исраьилхой Мисар-мехка ГӀашан оалача метте бахаш бар. Цар доалахьа лаьтташ дар, уж тӀехь-тӀехьагӀа чӀоагӀа бебаш а бар. 28Йоакъап Мисаре вурийтта шера Ӏийра, цун бӀаь шовзткъеи ворхӀ шу даьннадар. 29Ше леча хана, ший воӀага Ювсапага дӀа а кхайка, цо аьлар: «Цхьа дика гӀулакх де деза Ӏа сона: са ворох кулг а техе, хье соца къахетаме а тешаме а хургва аьле дош да сона. Со Мисар-мехка дӀа ма воллалахь. 30Со сай даьйх дӀакхийтача, Мисарера дӀа а вихье, уж боахккача дӀаволлалахь».

Ювсапа дош делар: «Ӏа яхар дергда аз»[+].

31«Дув баал», – аьлар Йоакъапа. Ювсапа дув биар. Метта ула Исраьил Далла хьалхашка суждне вахар.

### 48


Манаши Эфрами

1Цул тӀехьагӀа цхьа ха яьннача гӀолла Ювсапага хабар дера, хьа да цамогаш ва, аьнна. Ший ши воӀ, Манаш а, Эфрам а ийца, цунна тӀавахар из. 2Йоакъапага хоам бир: «Хьо волча хьа воӀ Ювсап венав», – аьнна. Ший беррига низ гулбаь, метта юккъе ура а хайна, Исраьила 3аьлар Ювсапага:

«КенаӀан-мехкарча Луз оалача метте Ше гойтар сона Низболча Дала, даькъал а вир цо со. 4Цо аьлар сога: „Аз дебийтаргда хьа фу, хьа дуккха а бераш хулийтаргда, хьох дукха халкъаш хьадаргда. Ер лаьтта хьа тӀехьенна даим хургдолаш дӀалургда Аз“[+]. 5Со Мисаре хьавалехьа, укхаза хьона ваь вола ши воӀ, хӀанз денз са хургва. Эфрам а, Манаш а са хургва, Рабаан а, ШимӀа а санна. 6Акхарел тӀехьа хьона даь бераш хьа хургда, цхьабакъда, тайпан доалахьара дакъа цу шоай вежарий къонгаш уж болаш санна хургда царна. 7Со Падан-Арамера хьавоагӀаш, КенаӀан-мехка Эпрати цӀи йолча шахьара тӀакхачале, новкъа, сога боккха бала кхаьчар – хьа нана Рахьал елар. Цигга Эпрате (тахан Байтлахьам оал цох) бодача новкъа йистте дӀаеллар аз из»[+].

8ТӀаккха, Ювсапа къонгаш бӀаргабайна, Исраьила хаьттар: «Уж малаш ба?»

9Ювсапа даьна жоп делар: «Уж Дала сона укхаза бенна къонгаш ба». ТӀаккха Исраьила аьлар: «Сона хьатӀавоалаве уж шиъ, сога даькъалвайта». 10Из сов къаьна волаш, цун бӀаргашта дика хӀама гацар. Ювсапа ши воӀ цунна тӀавоалавир. Цо мархӀа а бехкаш, барташ даьхар царна. 11Исраьила аьлар Ювсапага: «Сона моттацар, хьо сайна юха гургва, бакъда, Дала хьа бераш го а аьттув белар сона».

12Ши кӀаьнк Исраьила гонашта юхера дӀахо а тетта, цунна хьалхашка лохха суждне вахар Ювсап. 13Цул тӀехьагӀа, даьна уллув ши воӀ хьа а воалаваь, Эфрам Исраьила аьрда оагӀорахьа оттавир цо, хӀаьта Манаш Исраьила аьтта оагӀорахьа оттавир. 14Амма, Исраьила ший аьтта кулг Эфрама керта тӀа диллар, из зӀамагӀа вале а, хӀаьта аьрда кулг, аьттачунна тӀагӀолла а даьккха, Манаша керта тӀа диллар, Манаш духьашхаваь воллашехь а. 15ТӀаккха, Ювсап даькъал а веш, цо аьлар:

«Шийна кӀала са даьй ИбрахӀам а, Исхьакх а лийнна Даьла,
таханар ди хьатӀакхаччалца дерригача са вахаре сога бӀарглокхаш хинна са Даьла,
16моллагӀча воча хӀамах со лораваьча малейко
даькъалдолда ер бераш.
Акхар дӀахьойла са цӀи,
са даьй ИбрахӀама а, Исхьакха а цӀераш.
Деба а дийба, дуккха адам хьадалда акхарех дунен чухь».

17Ший дас аьтта кулг Эфрама керта тӀа диллача, цу гӀулакха раьза воацаш, Ювсапа из даь кулг хьалаьцар, Эфрама керта тӀара Манаша керта тӀа дилла дагахьа. 18Ювсапа аьлар: «А, дада, воккхагӀвар ер ва, аьтта кулг цун керта тӀа дила».

19Цхьабакъда, дас цо яхар дӀатӀаэцанзар: «Сона хов, са воӀ, сона хов. Укхох а доккха халкъ хьадаргда, из халкъ сийлахь а хургда. Амма, зӀамагӀа волча веший сий лакхагӀа хургда, цун тӀехьенах дуккха халкъаш хьадаргда». 20Цу дийнахьа уж даькъал а беш, цо аьлар:

«Шун цӀерашца Исраьила халкъо вӀаший даькъалбергба:
„Эфрам а, Манаш а санна волва хьо Дала“, – яхаш».

Иштта Эфрам Манашал лакхагӀа оттавир цо.

21Юха Исраьила аьлар Ювсапага: «Со леш ва, амма, Даьла шуца хургва. Цо шоай даьй лаьтта юхадугаргда шо. 22ХӀаьта хьона, хьа вежарашта кхаьчачул совгӀа, айса эмархошкара тураца а, Ӏадаца а яьккха лоаман босе лу аз».

### 49


Йоакъапа ший къонгаш даькъалбу

1Ший къонгаш хьа а бийха, Йоакъапа аьлар: «Сона гоннахьа Ӏо а айтте, ладувгӀа, тӀайоагӀача хана шоана хургдар дувцаргда аз.

2ХьавӀашагӀ а кхийте, ладувгӀа, Йоакъапа къонгаш,
ладувгӀа шоай даьга Исраьилага.

3Рабаан, хьо са духхьашхавар ва, са низ ба хьо,
со маӀасаг хилара духхьара сом ба хьо,
эггара сийлахьвар а, низа чӀоагӀагӀа вар а ва хьо.
4Дода хий санна соцалургвоацаш сиха ва хьо,
цудухьа, кхы хургвац хьо хьалхле лелаеш,
хӀана аьлча, хьай даь метта ваьлар хьо, из мотт бӀехбаь, сийдоацача баьккхар Ӏа.
Са метта вала мегар хьона[+].

5ШимӀеи Левии вежарий ба.
Цар довташ къизала герзаш да[+].
6Уж дагабовлача юкъе хургдац са са,
цар вӀашагӀкхетарца хургдац са сий,
хӀана аьлча, эгӀазбахарца саг вийннав цар,
шоай дега болча тоама шерчий пхаьнаш хедадаьд цар.
7НаӀалт хинна я цар къиза эгӀазал,
наӀалт хинна да цар къахетам боаца дорха-даьра хилар.
Йоакъапа къонгашта юкъе дӀа-юха кховсаргба аз уж,
Исраьила тӀехьенца дӀаэбергба аз уж.

8ЯхӀуд, хьа вежараша хоаставергва хьо!
Хьа кулг моастагӀчун яӀан тӀа хургда.
Хьа даь къонгаш хьона суждне ухаргба.
9ЯхӀуд, хьо – къона лом, са воӀ,
хьай фоса тӀара хьалъайвеннав,
тӀаккха дегӀ хийцца салаӀа лаьтта вижав хьо, лом санна;
мала вухьаргва хьо гӀоттаве?
10доал гойташ йола гӀадж – цун когашка хургья,
паччахьа дарж ЯхӀуда бе доалларгда,
ший ха кхаьчача цунна йоал тергья,
халкъаш цунна мутӀахьа а хургда.
11Цо ший вир комсий ткъовронах дӀатувс,
ший вира кӀориг – дикагӀа йолча комсий ткъовронах:
дикагӀа чхьагӀарца ший барзкъа дутт цо,
тӀадувхар ший – комсий цӀийца.
12БӀаргаш чхьагӀарал баьдегӀа да цун,
цергаш – шурал кӀайх я цун.

13Забул форда йисте ваха ховргва,
кемаш берда тӀа хьатӀауххача,
цун лаьтта ЦӀадан-шахьарга кхаччалца хургда.

14Доахан чудоахкача бежа карташта юккъе салоӀаш уллача
низ болча вира тара ва Иссархан.
15Сатем дика болга а,
ший лаьтта хоза долга а дайна из,
ший белаж къахьегама кӀала а оттаяь,
кхычун доалахьа вола Ӏу хургва.

16Дан Исраьила халкъан
цхьан тукхама кхелахо хургва[+].
17Новкъа уллача лихьа тара хургва из.
ТӀехйоалача говран когах царг тохача бӀехала
тара хургва из.
Говр лозайича, цунна тӀера баьри аркъалвож.

18Веза Аьла! Ӏа кӀалхараваккхарга сатувсаш ва со.

19Гадойна нах тӀагӀертаргба,
амма, цо уж ший аргӀагӀа бовхаргба.

20Ашара кхача шортта хургба,
паччахьа даъараш дӀа-хьа тергда цо.

21Наптал маьрша баьккхача саьх тара ва,
хозача къамаьла да ва из.

22Ювсап дукха сом луча комса ткъовро я,
хьаста тӀа ягӀача сом луча комса ткъовро.
Цун ткъовронаш пена тӀа гӀолла дӀайолх.
23Дорха тӀалийтаб цох Ӏадархой,
эгӀазал лелаяьй цунца,
тӀаьскаш дийттад цунна.
24Амма, цун Ӏад чӀоагӀа да,
цун кулгаш онда а, говза а да.
Йоакъапа Низболчо Дала беннаб цунна низ.
Из ва цунна доал деш,
цигара я Исраьила чӀоагӀал,
25хьа даь Даьлагара.
Цо гӀо долда хьона дӀахо а,
Низболчо даькъалволва хьо,
лакхерча сигленашкара доагӀача даькъалварца а,
лохерча къоаргаленашкара доагӀача даькъалварца а,
наьна накхагара доагӀача даькъалварца а,
нанас хье лелаваьча керчура доагӀача даькъалварца а,
26ширача лоамий даькъалварал дезагӀа а
даим лаьттача гувний хоза хиларал дезагӀа а
долча хьай дас хьо даькъалварца а;
Ший вежарашта юкъе белгалваьнна волча Ювсапа
хилда из деррига даькъалвар.

27Бен-Ямин меца борз я.
Ӏуйрийна шийна ежар юъ цо,
сарахьа кхычаргара яьккхар юъ цо».

28Уж да Исраьила шийтта тукхам. Из аьлар царга уж даькъалбеш цар дас. ХӀаравар воаггӀача тайпара даькъалвир цо шийгара.


Йоакъап кхалхар

29Йоакъапа аьлар ший къонгашка: «Со сай дай болча дӀавода. Хьетахочун Ӏепрона лаьтта, сай дай болча хьагӀар чу дӀаволлалаш со. 30КенаӀан-мехкарча Мамари оалача метте Махпела цӀи йолча ара я из хьагӀар. Хьетахочунгара Ӏепронагара нах дӀабувхка ийцача лаьттаца цхьана ийца я из хьагӀар ИбрахӀама. 31Цига дӀабехкаб ИбрахӀам а, цун сесаг Сарра а, Исхьакх а, цун сесаг РабиӀат а, цигга дӀаеллай аз Леа а[+]. 32Аре а, цу тӀера хьагӀар а хьетахошкара ийца я».

33Ший къонгашка из васкет даь ваьлча, ши ког метта хьатӀа а баьккха дӀавижа Йоакъап, кхаьлхар, ший дайх дӀакхийтар.

### 50

1Даьна тӀа а кхийтта, цунна барташ а доахаш, вийлхар Ювсап. 2Ший Ӏуй болча лорашка амар дир цо, ший даь дакъа талха ца талхийта, молхаш а техе, кийчде аьнна. 3Из кийчо еш шовзткъа ди дӀадахар, хӀана аьлча, цу балха лаьрхӀа йола ха яр из. Мисархоша кховзткъеи итт дийнахьа таьзет лоаттадир Йоакъап велча. 4Таьзет чакхдаьлча, Ювсапа аьлар пирӀовна уллуврча нахага: «Шу сона раьза дале, дех шуга, пирӀовга дӀаала: 5„Са дас сога аьннадар: ‘Со леш ва, аз КенаӀан-мехка сайна кийчъяьча хьагӀар чу дӀаволлалахь со’, – аьнна. Аз цунна дув биабар, из иштта де. Пурам да сона ваха, сай да дӀаволла, цул тӀехьагӀа со юхавоагӀаргва“».

6ПирӀовс аьлар: «Ваха а гӀой, хьайга хьай дас аьннача бесса хьай да дӀаволла».

7Ювсап ший да дӀаволла водаш, цунца пирӀовна уллувра нах а, пирӀов гаргара нах а, берригача Мисар-мехка аьлий а бахар. 8Ювсапа гаргара нах а, вежарий а, цун даь цӀийх бола нах а бахар. ГӀашане бераши доахани мара дисанзар. 9Царна тӀехьа йоагӀаш вордаш а яр, говра баьрий а гӀаш бараш а бар. Дукха адам дар додаш.

10Йордан-хина малхбоалехьа Атад оала хьатта йолча кхаьчача, чӀоагӀа а миска а белха айттар уж. ВорхӀ дийнахьа цига таьзет лоаттадир Ювсапа. 11Атад-хьаттан уллув дола из таьзет дайна, цу метте Ӏеш болча кенаӀанхоша аьлар: «Мисархой доккха таьзет да». Цудухьа Йорданена малхбоалехьа йолча цу моттигах Абал-МицӀраим[*] оал. 12Иштта, Йоакъапа къонгаша цун васкет кхоачашдир. 13КенаӀан-мехка дӀа а вихьа, Мамари цӀи йолча моттига уллув йолча Махпела оалача моттига юххе уллача арен тӀа йоаллача хьагӀар чу дӀавеллар цар из. Из хьагӀар аренца цхьана ИбрахӀама хьетахочунгара Ӏепронагара ийцаяр, ший байна нах цу чу дӀабувхкар духьа[+]. 14Да дӀа а велла, ший вежарашца а, цига баьхкача нахаца а Мисар-мехка юхавера Ювсап.


Ювсапо вежарий тебу

15Шоай да велча, Ювсапа вежараша уйла йир: «Хьанна хов, Ювсап вайна эгӀазваха Ӏеш хила мег, шийна вай даьча вонна духьала бекхам бе дагахьа?» 16Цар нах тӀабахийтар цунга ала: «Ше дӀакхалхалехьа хьа дас тхога васкет даьдар: 17„Шоай вешийга Ювсапага дӀаала: ‘Аз дех хьогара, вежарашта цар даьча къиношта гештдар а, царех бехк ца баккхар а’. Хьа даь Даьла лай долча оаха а дех хьога, Ювсап, тха къиношта гештде“». Шийга дайтача хабарга ладувгӀаш хинна Ювсап вийлхар.

18Хьабаьхка гора а айтта, цун вежараша аьлар: «Тхо хьа лай да».

19Ювсапа жоп делар: «Кхера ма кхера. Со Даьла мичав. 20Шоана дагадехадар сона зулам де, амма, Дала цунах дика болх хилийтар, хӀанз тахан долаш дар кхоачашхилийта: дуккха адамаш лечара кӀалхарадахар. 21Цудухьа ма кхера: со шуга а, шун дезалга а хьожаргва». Уж тебеш, царца хоза къамаьл дир цо.


Ювсап кхалхар

22Ший даь дезалца Мисар-мехка Ӏийра Ювсап. Цун бӀаь итт шу кхаьчадар. 23Из дийна а волаш, Эфрама бераш а, берий бераш а хилар. Манаша виӀий Макира бераш ший кара ийцар цо. 24Ювсапа аьлар вежарашка: «Со леш ва, амма Даьла оарцагӀа варгва шоана. Укх мехкара ара а даьха, Ше ИбрахӀама а, Исхьакха а, Йоакъапа а чӀоагӀонца деннача лаьттан тӀа дугаргда шо Цо». 25Исраьила къонгашка ше яхар кхоачашдергда аьнна дув а баийта, Ювсапа аьлар: «Даьла оарцагӀа варгва шоана, тӀаккха оаш са тӀехкаш укхазара дӀаяхьа еза». 26Иштта, бӀаьи итт шу доалаш Ювсап кхелхар. Ца талхийта молхаш а теха, Мисар-мехка кӀинга чу диллар цун дакъа.

## Сулейма-пайхамара кицаш

### Сулейма-пайхамара кицаш

Сулейма-пайхамара кицаш


Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


Сулейма-пайхамара кицаш

### Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе


Сулейма-пайхамара киций дешхьалхе

«Сулейма-пайхамара кицаш» Дезача Йоазоний цхьа дакъа да, кераста нахеи жугташеи деза лоархӀаш дола. Жугтий меттала яьздаь дола из кинижка бӀаьш долча тайп-тайпарча къамий метташка таржам даь да. ХӀанз Ӏа а хьадийлад из кинижка, гӀалгӀай меттала таржам даь дола.

Исраьил-халкъа зиракаш из кинижка вӀашагӀдолла болабеннаб ши эзари ах эзари шу совггӀа хьалха. Цунна чудоагӀача дуккхача хьаькъале долча кицай автор Дауд-пайхамара воӀ Сулейма лоархӀар. Сулейма Исраьил-мехка паччахь хиннав вай зама йолаялалехьа Х-ча бӀаьшере. Из чӀоагӀа кӀоарга хьаькъал долаш саг ва аьнна цӀихеза хиннав, хӀаьта ер кинижка цун цӀераца дувзаденна хиннад массаза а. Цхьабакъда, цхьадола кицаш кхыча авторий а да: зиракий (22:17), АгӀура (30:1), Лемуил-паччахьа (31:1).

Ер кинижка – вахара тайп-тайпарча оагӀоний хьакъехьа долча, хьаькъале долаш аьннача дешайи хьехамийи гуллам ба, цхьабакъда, керттера цун чулоацам Даллеи сагаи юкъера гӀулакхаш да. Дезача Йоазонашка диллача, хьаькъал – духхьал хар хинна Ӏац; хьаьнала, эздий, дика, аьттув болаш вахара эшаш мел дар чулоац хьаькъало. Кинижка дӀадолалуш дешархочунга йоах: «ХӀама кхетадеш хилар духьа эггара хьалха Веза Аьла лоархӀаш хила веза». Цул тӀехьагӀа цу кинижка тӀа дукха дувц дина эзделахи наха юкъерча эзделахи.

Кинижка кхаь даькъах латт. Хьалхарча даькъе (1 – 9 кортош) чудоагӀа хьаькъалахи хьаьналча вахарахи йола уйлаш. Уж дас ший виӀийна деш дола хьехар санна оттаяь я. Шийца гӀулакх леладе безам мел бар ший хьоалчагӀ долча тӀахьеха дика паччахь санна хьекхад укхаза хьаькъал. ХӀаьта Ӏовдалал хьекхай, кхетам боаца зӀамига саг шийна мутӀахьа ве гӀерташ йола харцахьа лела кхалсаг санна.

«Сулеймий кицай боккха гуллам» яха укх кинижкий шоллагӀа дакъа (10:1–22:16) вахара тайп-тайпарча оагӀоний хьакъехьара хьехамаш чудоагӀаш да. Къаьстта теркам тӀабохийт укхаза наха юкъерча гӀулакхашта, боахам лелабара хьакъехьарча хьехарашта, хӀана аьлча, хьаькъал вахарца бувзам боацаш дац, дезала вахаре хӀара дийнахьа а дезаш да из.

Тайп-тайпара массехк гуллам чубоагӀаш да укх кинижка кхоалагӀдола дакъа (22:17–31:31). Уж Сулеймий хинна а Ӏец, царца да жугтий къамах боацача зиракий кицаш а. Кинижка чакхдоалаш я дика сесаг хоастаеш акростиха кеп йолаш яьзъяь ода (31:10-31). Укх кинижка тӀа дувцаш дола хьаькъал хӀара дийнахьа гойташ я цу тайпара кхалсаг, цул совгӀа, ший маьра сийдоаккхаш а цунна гӀо деш, из хьаллоацаш а я из.

Кицай кинижка яьздаь дуккха бӀаьшераш дале а, цу тӀа хьоахадаь дешаш тахан а тӀехьа боккха лоархӀам болаш да.

Чулоацам
Дешхьалхе | (1:1-7)
Хьаькъале хьехамаш | (1:8–9:18)
Сулейма-паччахьий кицаш | (10:1–22:16)
Ткъаь итт кица | (22:17–24:22)
Кхы а хьаькъале кицаш | (24:23-34)
Сулейма-паччахьа кхыдола кицаш | (25:1–29:27)
АгӀура дешаш | (30:1-33)
Лемуил-паччахьа хьаькъале дешаш | (31:1-9)
Дика сесаг | (31:10-31)

### 1


Сулейма-пайхамара кицаш


Дешхьалхе

1Дауда виӀий, Исраьил-мехка паччахьа Сулеймий кицаш,[+]

2ладувгӀачоа цар хьаькъал[†][*] лургдолаш, цунна царех хьехам[†] хургболаш,
хьаькъале дари Ӏовдала дари къоастаде цунна гӀо дергдолаш цо дийца.
3Иман[†] долаш, нийсхо[†] йолаш, тешаме[†] волаш аьттонца[†] вахара[†]
дедезараш хьалхадоахалда акхар[+].
4ХӀаман хьисап доацачарна хӀама го таро лойла акхар,
хӀаьта къоначарна – хари сакхетами лулба акхар[+].
5Хьаькъал долчар ла а дийгӀа шоашта ховр совдоаккхалда,
сакхетам болчарна хьаькъале хьехам хилба;
6кхетадолда цар кицаши кӀоанолгаши[*],
хьаькъал долчар дешаши цу дешай къайленаши.

7Везача Аьлах[*] кхераш хилар – хьаькъала юхьиг,
Ӏовдалчар мара дог[†]-кхоардадац хьаькъалахи хьехамахи[+].


Хьаькъале хьехамаш Ӏаьсача наха гаьнавала

8Са воӀ, ладувгӀа хьай дас беча хьехамга,
тессе ма дита хьайна нанас Ӏомадер[+].
9Уж хоза зизай гом хургба хьа керта тӀа,
хьона качъохка хоза гизгаш а хургья[+].

10Са воӀ, къинош долча наха хье дӀатӀаувзавой,
цар яхачоа тӀехьа ма валалахь[+].
11Цар ала тарлу хьога: «Волле тхоца,
цӀий Ӏодахийта кӀийлен ховшаргда вай,
бехк боацар кӀалвутаргва вай, бахьан ца лехаш,
12дийна боллаше дӀакхоахкаргба вай уж, Ӏаьхартено кхоахкаш мо,
бӀарчча болчча тайпара, Ӏела[*] болхараш[†] мо;
13воай вӀаштӀехь мел доалла мах бола хӀамаш хьайоахаргья вай,
воай цӀенош фосах[*] хьалдузаргда вай.
14Тхоца баккха хьай кхадж,
юкъа хургья вай фос»;
15иштта хьайга оале а, ма гӀолахь царца, са воӀ,
цар наькъ тӀа ма валалахь[+].
16ХӀана аьлча, цар когаш вонгахьа удаш ба,
цӀий Ӏодахийта сиха ба уж[+].
17Шоашта гуш оттаяьча боанга[*] чу
оалхазараш а лелхац,
18цхьабакъда, цу наха шоай цӀий Ӏодахийтар духьа кӀийле ю,
шоаш шоашта кӀийлен хувш уж!
19Иштта да харцонца[†] шоашта фос яккхара тӀакхувш мел болчар наькъаш;
цу фосо ше караяхачун вахар дӀадоаккх[+].


Хьаькъала тӀахьехар

20Хьаькъал кхайкаш да урамашка[*],
ший оаз ийъеш да пхьегӀашка[*];[+]
21гӀараш йоахкача урамашка кхайк из,
шахьаре чувоалача наӀарашта юххе къамаьл деш да из:

22«Мел хургда шо, ва хьисап доаца нах, иштта долаш?
Мел хургба тӀехбеттамаш бераш[†] цу тӀехбеттамех шоашта гӀозал[†] еш,
хӀаьта Ӏовдалаш – хӀама хар[†] гоама долаш[+]?
23Аз шоайх боаккха бехк кхета а баь, шо хьатӀадерзаре,
аз сай дог шоана хьаделаргдар,
сай дешаш довзийтаргдар.
24Цхьабакъда, шо дӀадийрзар, аз шоаш тӀахьийхача,
оаша ладийгӀанзар, аз шоашка кулг дӀакховдадича;
25шоана дош хийтанзар аз шоашта даьча хьехамех,
оаш тӀаийцанзар аз баьккха бехк,
26цудухьа, сай аргӀагӀа со а деларгда шоах, шуга бала[†] кхаьчача,
аз а тӀехбеттамаш дергда шоана, шо унзардайлача,
27дуӀа[*] мо болча кхерамо шо унзардаьхача,
шайтӀай-мух мо бола бала шуга кхаьчача,
гӀайгӀанои[†] белхамои шо тоӀадича.

28ТӀаккха кхайкаргда шо сога, цхьабакъда, аз жоп лургдац,
чӀоагӀа лехаргда оаша со, цхьабакъда, со короргдац шоана.
29ХӀама хар шоана гоамденнадале,
Везча Аьлах кхерар шо тӀаийца деце,
30аз хьехар[†] дӀатӀаэцаш шо деце,
аз баьккхача бехках дашаш шо деце –
31оашош леладаьча хӀамай къахьа сом баа безаргба шун,
оашош дагакхаьбача уйлайх дузаргда шо.
32ХӀана аьлча, шоаш яхачоа тӀера ца бовларо боабергба хьисап доацараш,
шоаш хӀаман сагота ца хиларо хӀалакбергба Ӏовдалбараш,
33хӀаьта сога ладийгӀар кхерам боацаш паргӀатта вахаргва,
балах-зуламах кхера ца везаш».

### 2


Хьаькъала дикалаш

1Са[†] воӀ, са къамаьл Ӏа дӀа тӀа эце,
аз хьайна тӀадиллар Ӏа лорадой,[+]
2хьай лерг хьаькъалгахьа[†] а хьекха,
хьай дог кхетамгахьа а дерзадаь,
3сакхетамга хьо кхайке,
кхетам Ӏа тӀабехе,
4дотув лехаш санна Ӏа из лехе,
ганз[*] лохаш санна Ӏа из лохе,[+]
5тӀаккха кхетадергда Ӏа, Везча Аьлах кхерар яхилга фуд,
Даьла вовзаргва хьона[+].
6ХӀана аьлча, Везча Аьлано лу хьаькъал,
Цун багара доагӀа хар[†] а кхетам а.
7Иман[†] долчарна лаьрхӀа толам лелабу Цо;
геттара цӀена бахараш лорабеш ва Из[+].
8Нийсхонца[†] бахарий лостамаш лораду Цо,
Шийна мутӀахьа болчар наькъаш лораду Цо.

9ТӀаккха кхетадергда Ӏа, имане хилар яхилга фуд,
нийсхо яхилга, бакълер яхилга – моллагӀа дика никъ[†] яхилга фуд[+].
10Хьаькъал дужаргда хьа дег чу,
хӀама хар тоам беш дезалургда[†] хьа сина.
11Сакхетамо[*] лоравергва хьо,
кхетамо[*] ха дергда хьона.

12Хьаькъало кӀалхарвоаккхаргва хьо зуламеча наькъех,
багара доагӀа хӀара дош харцдолча зуламхой наькъах,
13баьдеча гӀолла лелар духьа
нийса наькъаш дутачарех;
14шоаш во деча хана сакъердалуш,
вонца дог-гӀоздувлаш болчарех,[+]
15шоай наькъаш нийса доацачарех,
шоай наькъашка хӀиллал[†][*] лелаечарех[+].

16Хьаькъало лоравергва хьо наьха сесагах,
хьа дог дошадеш хоза дешаш долча кхычун сесагах,[+]
17ше къона йолча хана ший мар хиннар витача,
Далла хьалхашка ше ший мараца баь барт бицбеннача.
18Цун цӀа Ӏоажалга вугаш да,
цун наькъаш байнарий синош долча вугаш да[+].
19Из йолча ухараш байна дӀабовргба, кхы вахара[†] наькъ тӀа а бовргбац.

20Цудухьа дикачар новкъа гӀолла лела,
имане болчар наькъ тӀара ма вувла,
21имане бараш бахарг ма бий укх Даьла лаьтта тӀа,
во хӀама доацараш а бусарг ма бий цу тӀа;
22амма, Ӏаьса нах хӀалакьхургба лаьтта,
хӀаьта тийшача балха дай фу хоададергда[+].

### 3


Хьаькъала кхыдола дикаш

1Са[†] воӀ, биц ма белахь са хьехам,[†]
дега чу леладелахь аз тӀадиллар:[+]
2хьа вахара[†] денош дӀаьхдергда цар,
хьа вахар маьрша дергда цар[+].

3Дег тӀара безами[†] тешами[†] ма къастийталахь хьайх;
хьай фоартах хьоарчабелахь уж,
хьай дега тӀа дӀаяьзбелахь уж[+].
4ТӀаккха Даьла а нах[†] а раьза хургба хьона, царна хьалхашка дика цӀи а хургья хьа.

5Дег чура тешаш хилалахь Везача Аьлах,
хьай хьаькъалах[†] тийше ма Ӏелахь;
6хьай дерригача наькъашка Из вовза гӀерташ хилалахь,
тӀаккха Цо нийса хулийтаргда хьа наькъаш[+].

7Хьайх къоаргача хьаькъала да ма хеталахь[*],
Везча Аьлах кхералахь, зулама юстарвувлалахь[+].
8Хьа дегӀа могашал лургья цу хӀамо,
хьа тӀехкаш чӀоагӀъергья цу хӀамо.

9Везча Аьлан сий[†] делахь хьай дерригача рузкъаца,[†]
хьай моллагӀча хьувкъама хьалхарча ялтаца сий делахь Цун.
10ТӀаккха хьалбузаргба хьа хӀара доа[*],
къонача чхьагӀаро хьалъюзаргья хьа пхьегӀаш.

11Са воӀ, Везча Аьлано хьайна дайта Ӏазап тӀа ца эцаш ма Ӏелахь,
хьай харцахьдар Цо хьайна довзийтача, из хала ма хеталахь,
12Везча Аьлано шийна везачун гӀалат гучадоаккх,
дас ше раьза волча ший виӀий гӀалат мо.

13Даькъалхинна ба хьаькъал корадераш,
кхетам караберзабераш,
14хӀана аьлча, хьаькъал дотол дикагӀа да,
дошос лучул дукхагӀа пайда луш а да[+].
15Махболча кхерел дезагӀа да из;
Ӏа лехаш дола цхьаккха хӀама а нийслургдац цунца[+].
16Дукха вахар цун аьтта бе доалл,
хӀаьта аьрда бе рузкъеи сийи доалл[+].
17Цун наькъаш – тоам беш дола наькъаш да,
машарга вуга наькъаш да уж дерригаш.
18Из карадерзадаьчоа вахара га я из;
даькъал хургба из ший доалахьа соцаде мегараш[+].

19Везча Аьлано хьаькъалца кхеллад лаьтта,
хьаькъалца чӀоагӀъяьй сигаленаш;[+]
20Цун говзалца мукъадаьннад лаьттан кӀалара хиш а,
догӀашха елха морхаш а[+].

21Са воӀ, лорадеш леладелахь хӀаман кхетам хилар а сакхетам а,
уж ши хӀама къайла ма далийталахь хьайна.
22Хьона вахар хургда царех,
хьа фоартах яда гизгаш санна хьона къахетам[†] хургба царех.
23ТӀаккха кхерам боацаш гӀоргва хьо хьай новкъа гӀолла,
ког а дӀакхетаргбац хьа;[+]
24вижача кхераш хургвац хьо,
тхьайсача, наб мерза хургья хьа.
25Ма кхералахь цӀаьхха бенача балах,[†]
е Ӏаьсача наха тӀакхаьчача хӀалакьхиларах,[†]
26хӀана аьлча, Везча Аьлага догдоахилга[†] хургда хьа;
хьа когаш боангах лора а бергба Цо.

27ДоагӀачунна дика ца деш ма Ӏелахь,
хьай кара из долча хана.
28Ма алалахь гаргарча сагага[*]: «ТӀехьагӀа юхавола, аз кхоана лургда хьона»,
цо дехар хьайга долча хана.

29Хьайх ца кхераш хьайна уллув вахача гаргарча сага
зулам де дага ма дохалахь.
30Ма эгӀалахь цхьаннецара а бахьан доацаш,
хьайна даь зулам доацаш.

31Къизача сага вахарах ма хьегалахь,
цун наькъех цхьаккха никъ[†] а ма харжалахь,[+]
32хӀана аьлча, Везча Аьланна дегаза ва хӀиллал[†] йоалла саг,
хӀаьта имане волчох теш[†] Из.

33Ӏаьсача сага цӀен тӀа Везча Аьлан наӀалт делх,
цхьабакъда, иман долча наьха фусам даькъалъювц Цо[+].
34Кхычарех дог кхоардадеш белачарех вел Из,
цхьабакъда, аьсала саг[*] даькъалву Цо.
35Хьаькъал долчар тӀехьале сийдолаш хургья,
хӀаьта Ӏовдалчар тӀехьале – юхьӀаьржо[†] хургья.

### 4


Хьаькъалал дезагӀа хӀама дац

1ЛадувгӀалаш, са[†] къонгаш, шоай даь хьехамга;[†]
теркам белаш, шоашка кхетам хургболаш[+].
2Аз шоана лу хьехам дика хьехам ба;
ма биталаш са хьехам.
3Со а хиннав сай даь цӀагӀа зӀамига кӀаьнк волаш,
сай наьна цаӀ мара а воацаш, чӀоагӀа дукха а везаш.
4Сона хьехар[†] деш дас сога оалар:
«Са дешаш хьа дего леладолда;
аз хьайна тӀадиллар лора а деш вахалахь.
5Хьаькъал[†] лехалахь, сакхетам лехалахь;
са дешаш диц ма делахь, цар тӀара а ма валалахь.
6Хьаькъала юстар ма валалахь, цо лоравергва хьо;
хьаькъал дезаш хилалахь, цо лоравергва хьо.
7Шеддолчун корта ба хьаькъал,
цудухьа хьаькъал лохаш хилалахь.
Хьайга мел дар дӀаделе а
сакхетам эцалахь.
8Хьаькъала лакха мах белахь, цо лакха мах болаш вергва хьо;
цо сий[†] айдергда хьа, хьо цун мархӀавоаллаш хуле.
9Цо хозбергба хьа корта,
цо сий айдергда хьа керта, паччахьа гомо санна»[+].

10ЛадувгӀа, са воӀ, тӀаэца са дош,
тӀаккха йӀаьха хургья хьа вахара[†] ха[+].
11Аз хьаькъала новкъа воаккх хьо,
нийссача наькъа-такех вуг хьо.
12Водача хана озаденна хургдац хьа борал,
ведача когаш чоал лелхаргдац хьа[+].
13Хьайна даьча хьехар тӀара ма валалахь, из хьехар ма диталахь;
лораделахь из хьехар, хӀана аьлча, цунца да хьа вахар[+].
14Ӏаьсача наьха наькъа-така тӀа ма валалахь,
зулама новкъа ма лелалахь[+].
15Лоралелахь цу наькъах, ма валалахь цу тӀа;
дӀа а вийрзий, тӀехваьле дӀагӀолахь.
16Уж тхьовсарг мичаб, зулам ца дича;
наб кхетац царна, цаӀ вожа ца вича.
17Цар кхача Ӏоасал[†][*] я,
цар чхьагӀар къизал[†] я.

18Иман[†] долчар никъ[†] сахилара сердалонна тара ба;
тӀехь-тӀехьагӀа сийрдайоалаш я из, бокъонца сийрдадаьнна ди айдаллалца.
19Цхьабакъда, Ӏаьсача наьха никъ боадонна тара ба;
царна ха а хац, шоай когаш дӀа сенах бетталу[+].

20Са воӀ, са къамаьла теркам белахь,
са дешашка дика ладувгӀалахь.
21БӀарга кӀалара ма далийталахь уж,
хьай дег чу леладелахь уж,
22уж корадаьчунна вахар ма дий уж дешаш,
дерригача дегӀа – могашал ма йий уж[+].
23Эггара чӀоагӀагӀа лораделахь хьай дог,
хӀана аьлча, вахара хьаст ба из.
24Гаьнадаккхалахь хьай багенна харцлер,
лорабелахь хьай мотт оапех[+].
25Хьай бӀаргаш нийсса хьежийталахь,
хьай бӀарахьажар хьалхашкахьа дийрза хилийталахь.
26Хьай наькъа уйла а еш, нийсача новкъа лелалахь,
гӀа чӀоагӀа хургба хьа.
27Е аьттехьа а е аьрдехьа а ма верзалахь;
зулама гаьнавалалахь.

### 5


Харцахьлелача кхалнахах лоравалар

1Са[†] воӀ, са хьаькъала[†] теркам беш хилалахь,
са кхетамга дика ладувгӀалахь,[+]
2хӀаман хьисап долаш хургволаш хье,
хьай къамаьл массаза а наха пайдане хургдолаш.
3Наьха сесага багара доагӀа дош модз мо мерза хул,
цун багара доагӀа къамаьл даьттал кӀаьдагӀа хул;[+]
4цхьабакъда, юххера а сим мо къахьа хул из,
ши дитт[*] дола довт[*] мо ира хул из.
5Цун когаша Ӏоажалга вуг,
Ӏаьхарте вуг цун борало[+].
6Вахара[†] наькъа уйла йиц цо;
гоама да цун наькъаш, шийна а ца ховш.

7ЛадувгӀалахь, са воӀ, сога;
аз хьайга яхачу тӀара ма валалахь.
8Наьха сесага гаьнагӀа хилалахь,
цун цӀен наӀара гарга ма гӀолахь,
9хьай доалахьдар кхычарна дӀадала дезаргдоацаш,
дуккхача шерашка гулдаьр – къа ца хетарашта кхоачаргдоацаш,
10хьа рузкъаца[†] хийрабараш бузаргбоацаш,
хьа низаца хийрача цӀен рузкъа алсамдаргдоацаш[*].
11Ӏа ла ца дувгӀе, вахара чаккхе гаргаеча
хьа дулх а дегӀ а вӀашкадаха долча хана, узамаш дергда Ӏа.
12Яхаргда Ӏа: «ХӀана бар сона хьехам[†] гоама?
Сайх баьккхача бехках хӀана дашацар са дог?
13Хьехархошка[†] ладувгӀацар аз,
хьехам бечар теркам бицар са.
14ХӀаьта хӀанз хӀалакьхилара[†] наӀарга латт со,
дерригача халкъанна а гуш».

15Хьай Ӏама чура хий малар[†] дикагӀа да-хьона,
хьай гӀув чура доагӀар мела хий.
16Хьа хьасташ урамашка гӀолла дӀа хӀана дарж,
хьа хиш майданашка[*] гӀолла хӀана дарж?
17Хьай мара ма хилийта уж,
хийрача нахаца ма декъа уж.
18Хьаст даькъалхилба хьа.
ГӀозал[†] телийла хьона хье къона волча хана Ӏайха йоалаяьча сесаго,
19тӀеххозача лийго, куц долча мосаро[*].
Цун накхо Ӏобавовла хьо моллагӀча хана,
цун безамо[†] вохаваь хилва хьо массаза а.
20Санна деза хьона, са воӀ, кхычо хье вохавар,
наьха сесага дегӀ хьай мархӀа хьерчар?

21Везча Аьланна гуш ма дий сага наькъаш,
Из хьожаш ма вий сага боралга.
22Ӏаьсача сага къиноша боанг йогӀ цунна;
ший къиноша дӀа ца хецаш, чӀоагӀа лоац из.
23ХӀалакьхул[*] из, бе хьехам ца хиларах,
нийсача новкъара а воал ше сов Ӏовдала хилар бахьан долаш.

### 6


Ӏовдала хиларах лоравар

1Са[†] воӀ, кхыча сага хьалхара жоп дала Ӏа дош деннадале,
хийрача сага декхараш дӀатакхар Ӏа хьайна хьатӀаийца дале,
2деша тӀа лаьца ва хьо,
хьай дешай боангас лаьца ва хьо.
3ТӀаккха, са воӀ, кӀалхарвалар духьа Ӏа де дезар ер да,
хье кхычун кара ваха вале:
дӀа а гӀо, сих а ле,
дехарца юхаваккха из!
4Хьай бӀаргашка наб ма яйталахь,
бӀарганогӀараш ӀотӀа ма къовлалахь.
5КӀалхарвалалахь, чарахьа карарбоала сай санна,
оалхазараш лувцачун цхаралара мукъадоала оалхазар санна.

6Зунгат долча гӀо, мекъий,
хьажа цун къахьегамга,[†] хьаькъале[†] хила![+]
7Хьаким вац цун, тӀахьожаш саг вац цунна,
оалал[†] деш саг вац цунна,
8цхьабакъда, аьхки шийна кхача кийчбу цо,
хьувкъам чуэцача хана шийна яа хӀама гулъю цо[+].

9Мел уларгва хьо, мекъий?
Маца сомаваргва хьо набарах[+]?
10КӀеззига наб еш уларгва хьо, кӀеззига тар[*] етталуш уларгва хьо,
кӀеззига ши кулг вӀашка а дилла уларгва хьо,
11тӀаккха йоагӀаргья хьога къел,[†] къу[*] воагӀаш мо,
эшам кхоачаргба хьога, гӀаьрахо[*] мо[+].

12ХӀиллал[†] йоалла зуламхо
оапаш[†] бувцаш лел,[+]
13бӀарг теӀабу цо,
когашца хьокхам бу цо,
пӀелг тӀахьувкх цо[+].
14Харцлер да цун дага;
зулам да цун уйлашца,
наьха барт бохабеш ва из массаза а.
15Цу тайпарча сагага вӀалла дага а боацаш кхоачаргба бала;[†]
цӀаьхха хӀалакьхургва из, де дарба доацаш.

16Ялх хӀама да Везча Аьланна гоама долаш,
боккъала аьлча, ворхӀ да уж, Цунна дегаза дараш:[+]
17сонта бӀаргаш,
оапаш бувца мотт,
бехк боацаш цӀий Ӏоухийта кулгаш,[+]
18Ӏаьса уйлаш кхоаба дог,
воча хӀаманга хьо вига сиха дола когаш,[+]
19оапаш бувца харцтешал деш вар,
вежарашта юкъе цӀур бехкаш вар.


Наьха сесагаца леларах лоравар

20Са воӀ, лораделахь хьай дас хьайна тӀадиллар,
тӀа ца эцаш ма диталахь хьай наьна хьехамаш.[†][+]
21Массаза хьай дега чу хилийта уж;
хьай фоарта гонахьа хьарчийта уж[+].
22Хьо водача хана цар вугаргва хьо,
хьо тхьайсача цар лоравергва хьо,
хьо гӀеттача цар хьехар[†] лургда хьона.
23Уж тӀадехкараш – бусйоагорг я,
уж хьехамаш – сердал я,
хӀаьта, боаггӀача бехкбаккхар – вахарга[†] бода никъ[†] ба,[+]
24воча кхалсагах хьо лораву цар,
наьха сесага мерзача къамаьлех хьо лораву цар[+].
25Ма езаялийталахь хьай дега цун хозал;
ший бӀаргцкъазамашца цунга хье кара ма вигийталахь,
26кхахьпай мах маькха чӀегилг мара мичаб,
амма наьха сесага хьо караводе хьай вахарах вала а тарлу хьо.
27Йоага цӀи че чу еллача
барзкъа ца доагаш дусаргдий?
28ЙӀайхача товнаш тӀа гӀолла лелаш хилча
когаш цадоагадеш дусаргдий?
29Иштта ва кхычун сесагаца вижа улар а:
наьха сесагах хьокхавенна цхьаккхе а Ӏазап доацаш вусаргвац.

30Моцалла кӀалвиса, шийна визар духьа
хӀама лочкъаяьча къунах догкхардац вай.
31Цхьабакъда, из цу хана лоаций, ворххӀаза дукхагӀа мах лургба цо,
ший цӀагӀа мел долчох а воалаш.
32Цхьабакъда, наьха сесагаца Ӏовужаш вар чӀоагӀа Ӏовдала ва;
из дечо ше хӀалакву ше.
33Еттар а эхь[†] а кхоачаргда цунга,
цун юхьӀаьржо а дӀаяргьяц;
34цу харцахьа лелача сесага мар даьрлург ма вий,
тӀаккха бекхам[†] беча дийнахьа цо къахетам[†] а бергбац[+].
35Цхьаккха гӀод теха а хьо кӀалхарвалийта раьза хургвац из,
моллагӀа Ӏа лой а, цхьаккха совгӀат а дезаргдац цунна хьогара.

### 7


Харцахьа лелача кхалсагах лоравар

1Са[†] воӀ, леладелахь са дешаш,
мах бола хӀама мо аз хьайна тӀадиллар лораделахь[+].
2Цар яхар делахь – вахаргва[†] хьо;
лорабелахь са хьехам,[†] хьай бӀарг мо[+].
3ПӀелгах хьоарчаделахь из,
хьай дега тӀа яьзделахь из[+].
4Хьаькъалга[†] ала: «Сона йиша я хьо» –
хӀаьта кхетамах хьай кхоаччара гаргалсаг[*] ва ала.
5Цар лоравергва хьо наьха сесагах,
кхычун сесагах, цун мерзача дешаех[+].

6Цхьан дийнахьа сай цӀагӀара Ӏарахьежаш вагӀар со
корах гӀолла.
7Хьисап доацача наха юкъе вайра сона,
къоначарна юкъе зийр аз
кхетам боацаш вола зӀамсаг[+].
8УрамагӀа ӀовоагӀар из цун саьн йисте гӀолла,
цун цӀенгахьа бар цун никъ,[†]
9маьркӀижа ханна, садовш латташ,
бийсан боадо южаш латташ.

10ЦӀаьхха цунна духьала хьаараяьлар кхалсаг,
кхахьпай дувхар дувхаш,
дагахьа тийша болх[†] болаш[+].
11(ГӀаре я из, ше яхачун тӀера ялац из;
цӀагӀа Ӏоховш яц из, –
12урамаш тӀа, майданаш тӀа,
карта са мел бийннача кӀийленна ягӀа из.)[+]
13Катеха, хьалаьцар цу кхалсаго из, барт баьккхар цунна,
юхьа тӀа эхьах хӀама доацаш аьлар цунга:

14«Аз тахан барт хилийтара тӀера сагӀа[†] даьккхад, сайна тӀадиллар кхоачаш а деш.
Со йолча цу сагӀах диса цхьа дакъа дулх да[*].
15ТӀаккха хьона духьала араяьннай со;
хьо лехаш лийлар со, хӀаьта хӀанз хьо кораваьв сона!
16Мисарерча тайп-тайпара бос болча
кисешца сай мотт кийчбаьб аз.
17Мирра оалача а, алоэ оалача а, корица оалача а
хоза хьадж йоагӀача даьтташца а хӀамашца а кийчъяьй аз се йижа ула моттиг.
18Волле, сахиллалца мерза безам[†] буаргба вай,
аз хьо хьесташ, Ӏа со хьесташ воаш Ӏаббалца Ӏергда вай!
19Мар цӀагӀа вац са –
бӀаьхача новкъа вахав из.
20Дото чудоалла бохча дихьад цо шийца –
сиглара бутт хьалбузача дийнахьа мара цӀавоагӀаргвац из».

21Дукхача тешавеча дешашца харцновкъа ваьккхар цо из зӀамсаг,
из хьесташ деча къамаьлашца[†] Ӏехавир цо из зӀамсаг[+].
22Цу сахьате цунна тӀехьа вахар из,
урс хьакха бугаш бола уст санна,
пхона духьала бода сай санна,
23ший дихках тӀаьск[*] чакхдаллалца.
Цхарала-боанге дода оалхазар санна ва из, хац цунна, цигача ший Ӏоажал йолга.

24ХӀанз, са къонгаш, ладувгӀалаш;
теркам белаш аз шоашка оалачун.
25Цу кхалсага наькъагахьа ма дерзийталаш шоай дог,
ма лелалаш цун наькъашка гӀолла.
26Дукхабараш боабеш хӀалакбаьб цо,
Ӏалаьмате дукха ба цун карах лийгараш.
27Цун цӀа – Ӏоажала фусам я,
Ӏаьхарте вуга никъ ба из[+].

### 8


Хьаькъала тӀахьехам

1Хьаькъал[†] деций из кхайкар?
Кхетам беций из оаз иййер[+]?
2Наькъа юхерча лакхаленашка,
наькъаш вӀаший къастача дӀаотт хьаькъал;
3шахьара пхьегӀаш тӀа,
чувоагӀача наӀарашка кхайкаш латт из:
4«Ва нах[†], шуга кхайк со,
адамашка кхайкаш да са[†] цӀогӀа.
5Хьисап доацараш, согара Ӏомале шоашта сакхетаме хила;
Ӏовдалаш, кхетаме хила[+].
6ЛадувгӀа, хӀана аьлча, лоархӀам болаш да аз яхар,
бакъдар[†] дувцар духьа ел аз баге.
7Са метто дӀаоалар бакъдар да,
Ӏаьсадар дегаза да са дега.
8Са багара арадувла деррига дешаш бакъахьара да,
хӀиллал[†] а яц царца, оапаш[†] а бац.
9Кхетам болчарна дийла да уж дерригаш а,
ховш вар тӀакхоачаргволаш а да уж.
10ДӀаэца са хьехам[†] дотон метта,
дӀаэца са хар[†] цӀенача дошон метта[+].
11ХӀана аьлча, хьаькъал жовхьарел[*] а дикагӀа да,
хьона дезачарех цхьаккха а дац цунца нийсде йиш йолаш[+].

12Со, хьаькъал, кхетамца да,
хар а хӀама къоастадар а да сога.
13Везча Аьлах кхераш хилар –
во гоама хилар да.
Гоама да сона сонтал[†] а, наха лакхера Ӏотахьежар а,
къинош дола никъ[†] а, харц къамаьл а[+].
14Дика хьехар[†] а вахара[†] хьаькъал а сога да;
кхетам а низ а сога ба.
15Са гӀонца ду паччахьаша[†] шоай доал,
са гӀонца яьзду доалахоша нийсхо[†] йола амараш,
16са гӀонца нийсхо йолаш урхал ду аьлаша, хьакимаша,
кхелахоша.
17Се дезар вез сона;
со тӀатеӀӀа лехачоа со корадергда[+].
18Аз вӀаьхий ву саг, аз йоаккхийт цун дика цӀи,
аз лу сага талхаргдоаца рузкъа[†] а имане хилар а[+].
19Са сом дикагӀа ба цӀенача, дикагӀдолча дошол,
хержача дотос лучул дукхагӀа лу аз пайда[+].
20Имана наькъашка гӀолла лел со,
бакъ-кхела наькъашка гӀолла лел со,
21се дезачарна кхоачалургдоаца рузкъа луш,
цар рузкъан-тӀоаргацаш хьалдузаш.

22Везча Аьлано кхеллад со Ший гӀулакхаш дӀадоладеш,
эггара хьалхарча Ший гӀулакхел хьалхагӀа;
23азалехьа[*] кхеллад со,
дуне кхоллалехьа кхеллад со.
24Со кхеллад фордаш кхоллалехьа,
шортта хий тела хьасташ кхоллалехьа;
25лоамаш хьалъоттадалехьа,
гувнаш кхоллалехьа кхеллад со,
26е лаьтта а, е кхаш а,
е укх дунен дома буртиг[*] а
Цо кхоллалехьа.
27Цунна уллув дар со, Цо сигаленаш кхоллача хана,
фордашкарча хин шаьрал тӀа ане[*] Цо оттаеча хана,[+]
28лакхе морхаш дӀачӀоагӀъеча хана,
лаьтта кӀала хьасташ дохкача хана,[+]
29Цо форда доазув оттадеча хана,
хиш Цо аьннача тӀара даргдоацаш,
лаьттан кӀийленаш белгалъеча хана[+].
30Цу хана Цунна уллув дар со, говза пхьар[†] санна;
хӀара ди гӀозалах[†] диза дар са,
массаза а дог ловзар са Цунна хьалхашка,
31наха баха аьнна Цо кхеллача укх дунено дог-гӀоздоахар са,
дог гӀоздувлар са адамаш бахьан долаш.

32ТӀаккха, са къонгаш, ладувгӀа сога:
даькъалхургба са наькъаш лорадераш.
33ЛадувгӀалаш са хьехамга, хьаькъале хилалаш;
ма биталаш из хьехам.
34Даькъалхургва сога ладийгӀар,
хӀара дийнахьа са коа-наӀарашка латтар,
са наӀарга хьежаш латтар.
35Со корадаьчунна вахар кора ма дергдий,
Веза Аьла къахетаме[†] ма хургвий цунца[+].
36Цхьабакъда, со карардалийтачо шийна зе дергда;
со гоама долаш мел вар Ӏоажал езаш ва».

### 9


Хьаькъалеи Ӏовдалалеи тӀахьехамаш

1Хьаькъало[†] цӀа дир шийна,
цу гӀулакха ворхӀ бӀоагӀа а хьаькха.
2Ший хьайбаех долча хьайбашта урс а хьаькха,
мерза хӀамаши чхьагӀари вӀашагӀ а эдаь,
шу[*] оттадир цо.
3Ший Ӏуй бола мехкарий[*] бахийтар цо,
шахьара айъеннача моттигашкара кхайка, аьнна,[+]
4хьисап доацарашка ала, аьнна:
«Кхетам боацар укхазахьа хьачуверзалва!
5Хьадувла, баа са[†] кхача,
мала са чхьагӀар, аз кийчдаь[+].
6Дита цахар – дахаргда шо;
кхетама новкъа довла.

7ТӀехбеттамаш дер кхетаве воаллар сийдоацача варгва;
Ӏаьсача сагах бехк баьккхар нахалваргва.
8Кхардаш волчох[*] бехк ма баккха, хье цунна гоам ма валийта;
хьаькъал долчох бехк баккха – цунна хьо везалургва.
9Хьаькъал дар Ӏомаве – цун хьаькъал алсамдаргда;
бакъахьа волчоа хьехар[†] де – цун говзал алсамъяргья.

10Везча Аьлах кхераш хилар – хьаькъала юхьиг я,
Веза Аьла вовзаш хилар – кхетам ба[+].
11Сога гӀолла дукхагӀа хургда хьа денош,
хьа вахара[†] шераш дӀаьхлургда[+].
12Хьо хьаькъал долаш вале – хьай хьаькъалах воаккхийвергва хьо;
хьо тӀехбеттамаш беш вале – хьайна цхьаннена бала[†] бергба Ӏа».

13Ӏовдал – гӀарага яьнна кхалсаг санна я;
цхьаккха хӀаман хьисап дац цун[+].
14Ший цӀен наӀар тӀа ягӀа из,
шахьара айъеннача моттигашкара кхайк из,
15юхе гӀолла тӀехбувлараш тӀахьехаш,
нийсса шоай новкъа болхараш[†] тӀахьехаш:
16«Хьисап доацаш мел вар со йолча вола!»
йоах цо кхетам боацарашка;
17«Мерза да лочкъадаь хий;
чам болаш я къайлагӀа юа маькх!»[+]
18ХӀаьта царна хац шоаш байнарий синош долча бехалга,
цун хьаьший Ӏаьхартен къоаргаленашка болга.

### 10


Сулейма-паччахьий кицаш

1Ераш да Сулейма-паччахьий кицаш:

хьаькъал[†] дола воӀ – ший даь гӀозал,[†]
хӀаьта Ӏовдала воӀ – ший наьна бала.[†][+]

2Хьарама наькъашка гулдаьча рузкъах[†] беркат хилац,
хьаьналча вахаро[†] Ӏоажалах воаккх[+].

3Хьаьналча нахага моцал Ӏовшийтаргьяц Везча Аьлано,
хӀаьта Ӏаьсача наха шоай хьашташ[†] кхоачашде таро а лургьяц[+].

4Мекъача кулгаша къеле[†] вуг,
хьинар долчар рузкъа хьаду[+].

5Аьхкий сом гулбер – кхетам бола воӀ ва,
хьувкъам чуэцача хана вижа улар – дезала[†] эхь[†] да.

6Хьаьналча нахаца даькъалхилар да,
хӀаьта Ӏаьсача наха шоай дега чу къизал[†] лечкъаю.

7Хьаьнала нах[†] диканца дагалаттаргба,
хӀаьта Ӏаьсача наьха цӀи йохкалургья.

8Хьаькъала дог[†] долчо шийга яхачунга ладувгӀ,
амма дукха къамаьл ду Ӏовдал хӀалакьхургва.

9Нийссача новкъа лелараш кхера безаш бац,
цхьабакъда, шоай никъ[†] галбоахараш гучабовргба[+].

10БӀарг а теӀабеш, кӀалгӀолла воаллачо бала бу,
хӀаьта дукха къамаьл ду Ӏовдал хӀалакьхургва[+].

11Хьаьналча сага къамаьл – вахара хьаст,
амма Ӏаьсача наха шоай дега чу къизал лечкъаю[+].

12Гоамало[†] довнаш ийду,
хӀаьта безамо[†] деррига къинош дӀахьулду.

13Кхетам болчун бага хьаькъал доалл,
Ӏовдалчун букъа саьрг ба[+].

14Хьаькъал долчар ховшдар Ӏоаду,
цхьабакъда, Ӏовдал волчун багено хӀалакьхилар[†] гаргадоаладу[+].

15ВӀаьхийчун боахам – цунна йола чӀоагӀъяь шахьар,
къечар къел – цар хӀалакьхилар[+].

16Хьаьналчарна дола совгӀат – вахар да,
Ӏаьсача наьха наькъаша уж къиношка буг[+].

17Хьехамга[†] ладувгӀар[†] – вахара новкъа воалл,
баьккхача бехкага ла ца дувгӀар наькъах тул[+].

18Гоамал дег чу хьулаяь лелаечун баге харцлувш хул,
хӀаьта аьлдиташ[†][*] дӀа-хьа кхухьар Ӏовдала ва.

19Дукха лувш хьо вале къа ца дича Ӏергвац хьо,
цхьабакъда, ший метта доал дер – кхеташ ва[+].

20Хьаьналча сага къамаьл – дикагӀдола дотув,
цхьабакъда, Ӏаьсача наьха кхетама шай мах бац.

21Хьаьналча наьха къамаьлаша[†] дуккхабараш кхоаб,
амма Ӏовдалбараш кхетам ца хиларах бов.

22Везча Аьлано къоабалваьр хьал долаш хургва,
цу хьалаца бала а лац Цо.

23Харцахьа лелар – Ӏовдалча сага ловзар,
амма хьаькъал – кхетам болчун гӀозал[+].

24Шоаш кхерар кхоачаргда Ӏаьсача нахага,
амма хьаьналча наьха хьашташ кхоачашхургда.

25ДуӀан кӀалвисача воацаш дӀаваргва Ӏаьса саг,
амма хьаьналбараш дуне мел латта чӀоагӀа латтаргба[+].

26ЧхьагӀаркъанз[*] царгашта санна, кӀур бӀаргашта санна
ва мекъа саг из гӀулакха вахийтачоа[+].

27Везча Аьлах кхераш хиларо вахар дӀаьхдергда,
амма Ӏаьсача сага вахар лоацлургда[+].

28Хьаьналча наьха догдоахилго гӀозалга вуг,
амма Ӏаьсача наьха хьашт кхоачашхургдац[+].

29Веза Аьла харцбоацача наьха гӀала я,
зуламеча наха Ӏоажал я.

30Хьаьналча наьха овла хадаргбац цӀаккха а,
цхьабакъда, Ӏаьса нах дуне тӀа бусаргбац[+].

31Хьаьналча наьха багара хьаькъал доагӀа,
хӀаьта харц мотт хадаргба[+].

32Хьаьналча наьха метта доагӀ-доагӀар хов,
амма Ӏаьсача наьха багара харцдар[†] доагӀа.

### 11

1Нийса доаца тараз дегаза да Везча Аьланна,
хӀаьта нийса оза тараз Цунна тоам беш да[+].

2Сонтала[†] тӀехьа юхь-Ӏаьржо йоагӀа,
хӀаьта аьсала хилара тӀехьа – хьаькъал.[†][+]

3Дог[†]-цӀена дараш шоай дикало буг,
хӀаьта тийшаболх боаллараш шоай дега хӀиллало[†] хӀалакбу[+].

4Рузкъо бе пайда бац къемата дийнахьа,
амма хьаьнала хиларо Ӏоажалах воаккх[+].

5Дог цӀена нах[†] хьаьнала хиларо цар наькъаш нийсду,
хӀаьта Ӏаьса нах шоаш Ӏаьса хиларо хӀалакбу[+].

6Иман дола нах шоаш хьаьнала хиларо кӀалхарбоах,
амма тийшаболх боаллараш зуламеча лоӀамий[*] кара болх.[†][+]

7Къинош дола саг кхелхача цо догдаьхар а дов[†];
Ӏаьсача наха сатувсар чакхдаргдац[+].

8Хьаьнала саг кӀалхарвоалл баланах,[†]
цунна хьалхара Ӏаьса саг вода цу балане[+].

9Шоай дагахьа Даьла воацачар шоай багенца гаргара нах хӀалакбу,
цхьабакъда, хьаьнала нах шоаш ховш хиларца кӀалхарбовл.

10Хьаьналча наьха аьттув хилча шахьар гӀадъяхий хул;
Ӏаьса нах хӀалакьхулача хана гӀоза цӀогӀарч хул[+].

11Хьаьналча наьха даькъало шахьара сий[†] айду,
цхьабакъда, Ӏаьсача наьха хабараша из йохаю[+].

12Ший гаргарча сага юхьъӀаьржъеш вола саг кхетам боацаш ва,
амма хьаькъал долчо ший метта доал ду.

13Йоахараш[†] дувцачо шийх бола тешам[†] бохабу,
хӀаьта тешамеча саго лораю къайле[+].

14Хьаькъале урхал доацача халкъ хӀалакьхул,
амма хьехам[†] бе дуккха бола халкъ котдоал[+].

15Хийрача сага кӀалаэттача моллагӀчо а шийна бала бу,
наха кӀала ца отта гӀертар кхера везаш вац.

16Дикача кхалсаго шийх дика цӀи йоаккхийт,
хӀаьта къизача маӀача наха рузкъа[†] мара гулдац.

17Къахетамеча[†] саго ше шийна пайда бу,
хӀаьта къизача саго ше шийна во ду.

18Ӏаьсача сага къахьегамах цунна левеш дола совгӀат[*] хургда,
хӀаьта хьаьнала вахар[†] наха юкъе доаржадеча саго хьега къа совгӀат доацаш дусаргдац.

19Хьаьналдар леладер вахаргва,
хӀаьта зулам лехар лергва[+].

20Везача Аьланна дегаза ва дега чу хӀилал йола саг,
цхьабакъда, Цунна тоам беш ба цӀенача новкъа лелараш.

21Ховш хилалахь: Ӏаьса саг Ӏазап доацаш вусаргвац,
хӀаьта хьаьнала бахарий тӀехье кӀалхаръяргья[+].

22Хьакхий мерех боалла дошо гӀоз санна я
хоза а йолаш Ӏовдала йола кхалсаг.

23Хьаьналча наьха догдоахилгаша[†] беркатага буг уж,
хӀаьта Ӏаьсача наьха догдоахилгаша уж эгӀазлонга буг.

24Цхьаволчо камаьрша дӀалу, цхьабакъда, вӀаьхийгӀа хул,
вож тӀехваьнна цӀаьрмата ва, амма, къеле[†] вода из[+].

25Камаьрша са дӀаьхий хургда;
хьога волчоа хий деннар ше хьога вусаргвац.

26Ялат юхаувзадечоа наха наӀалт оал,
хӀаьта из дохкаш вар даькъалвувц[+].

27Диканга кхача гӀертар наха везаш хургва,
хӀаьта во ше лийхар волча доагӀаргда[+].

28Рузкъах тийша ваьгӀар вожаргва,
хӀаьта хьаьнала ваьхар зиза теха баьццара га санна хургва.

29Дезала[†] балийна ваьнначоа да велча мух мара кхоачаргбац,
хӀаьта Ӏовдалвар хьаькъалдолчоа гӀулакх деш хургва.

30Хьаьнала бахачар сом вахара га я,
хьаькъал долчо шийгахьа доах наьха дегаш[+].

31Хьаьнала бахачарна укх лаьтта доаггӀар лой,
Ӏаьса болчарнеи къинош дечарнеи хӀаьта а лу доаггӀар.

### 12

1Хьехам[†] безачоа хӀама хар[†] а деза,
амма, шийх боаккха бехк гоамабар хӀама цахов саг ва[+].

2Дикавар Везча Аьлано даькъалвергва,
хӀаьта хӀиллал[†] йолчунна Цо кхел ергья.

3Зуламца чӀоагӀвала могаргдац сага,
амма, хьаьналча наьха овла меттахбаргбац[+].

4Дика сесаг[†] – маьра сий[†],
маьра сийдоаду сесаг – тӀехках лета у[*][+].

5Хьаьналча наьха уйлаш нийсхо[†] йолаш я,
амма, Ӏаьсача наха дагакхоабараш хӀилал йолаш да.

6Ӏаьсача наьха дешаш – Ӏоажал яхьа кӀийле,
цхьабакъда, хьаьналча наьха къамаьло кӀалхарбоах уж[+].

7Ӏаьса саг вожаргва – вайна дӀаваргва из,
хьаьналча наьха цӀа латтаргда.

8Хьаькъалга[†] хьежжа хеставу саг,
амма, телхача сагах дог[†] кхоардаду.

9Наха эсала лоархӀе а, шийна къахьега таро хилар тол,
маькха чӀегилг а йоацаш хьал долаш хетийта гӀертачул.

10Хьаьнала саг ший бежанца а къахетаме[†] ва,
амма Ӏаьсача сага къахетам а къиза ба.

11Ший лаьттан тӀа къахьегачо сискал виззалца юаргья,
амма даьссача догдоахилгашта[†][*] тӀехьалелар – Ӏовдала ва[+].

12Ӏаьса саг кхыча зуламхой рузкъийга сатувсаш хул,
цхьабакъда, хьаьналча наьха овла тӀабаргба.

13Ӏаьса саг цун ший къаьрача дешаша лоац,
цхьабакъда, хьаьнала саг балашта[†] гаьнаваргва[+].

14Ше даьча къамаьлий сомо диканца вузавергва саг,
ший кулгашца къахьегачунна а беркат хургда[+].

15Ӏовдалча сага ший никъ[†] нийсса хет,
цхьабакъда, хьаькъал долчо шийна деча хьехарга[†] ладувгӀаргда.[†][+]

16Ӏовдалча саго ше эгӀазвахар цу сахьате гучадоаккх,
цхьабакъда, хьаькъал долчо шийна яь вас гучаяккхац[+].

17Тешамеча[†] тешо бакъдар[†] аргда,
амма харцлувш волчо оапаш[†] бувцаргба[+].

18Уйла ца еш къамаьл дечун дешаша довто санна чов ю,
амма хьаькъал долчун къамаьло дарба ду[+].

19Бакъдар дувцар массаза хургва,
амма харцлув мотт бӀаргацкъазам тоххал юкъ мара бахац[+].

20Зуламхой дегашка оапаш ба,
амма гӀозал[†] – машар бечарга я.

21Хьаьналча сагага бала боагӀаргбац,
амма Ӏаьсача наьха вахар[†] вонах дизза да.

22Везча Аьланна дегаза ба харцлув мотт,
цхьабакъда, тешам бараш Цунна чӀоагӀа дукха без[+].

23Хьаькъал дола саг шийна ховр дӀагойта сихлац,
амма Ӏовдалча сага дего ший Ӏовдал дӀакхайкаю[+].

24Къахьега ховш вар доал деш хургва,
амма мекъа вар ший кара хӀама а доацаш къахьегаш хургва.

25Дег чу сагото[†] хилча, цо саг тоӀаву,
амма, дикача дешо цунна сакъердам бу.

26Хьаьналча саго ший гаргара саг нийсача новкъа воаккх,
амма Ӏаьсача наьха наькъаша харцахьа вуг.

27Мекъача сага вӀаштӀехьдаргдац цӀера тӀа фос ятта,
амма къахьегачо мах бола рузкъа[†] гулдергда.

28Хьаьналча наькъашка вахар да,
цу наькъашка хьо леле Ӏоажал кхетаргьяц хьох.

### 13

1Хьаькъал[†] долча воӀо ший даь хьехар[†] дӀаэц,
амма кхардаш волчо шийх баьккха бехк а дӀатӀаэцац[+].

2Ше даьча къамаьлий сомо диканца вузавергва саг,
амма тийша болх[†] боаллараш къизала[†] тӀера хул[+].

3Ший багенна доал дечо ший вахар[†] лораду,
амма уйла ца еш къамаьл дечо ше шийна Ӏоажал лохаргья[+].

4Мекъачун хьашташ[†] кхоачаш ца хулаш дус,
амма къахьега ховчун хьашташ дизза кхоачаш хул[+].

5Хьаьналча наха гоама ба оапаш,[†]
амма Ӏаьсача саго шийна юхь-Ӏаьржо а эхь[†] а тӀадайт.

6Хьаьнала хиларо никъ[†] цӀена бола нах[†] лорабу,
амма Ӏаьса хиларо къинош дола саг хӀалакву[+].

7Цхьавар вӀаьхий ва со, яхаш, хул, вӀалла хӀама а доацаш,
вож къе ва со, яхаш, хул, ше Ӏалаьмате вӀаьхий воллаше[+].

8Хьал долча сага йиш я шийна вахар эца,
цхьабакъда, къечунна дов[†] тӀатетташ цхьаккхе а вац.

9Хьаьнала вахар сийрда йоагача сердалонна тара да,
амма Ӏаьсача наьха вахар – бовш латта чиркхат[*].

10Сонтало[†] довнаш доах,
амма хьаькъал долчар шоашта деча хьехарашка ладувгӀ[+].

11ЦӀаьхха хьатӀадена рузкъа[†] деший дӀадоал,
амма кӀезиг-кӀезига гулдечо дуккха гулдергда.

12Кхоачаш ца хулча догдоахилго дега Ӏоткъам бу,
амма кхоачаш хинна догдахар – вахара га[+].

13Хьехамах[†] ца вашачо ше шийна зулам ду,
амма амара лоархӀам бечоа совгӀат хургда.

14Хьаькъал долчар хьехам – вахара хьаст,
Ӏоажала мазашта гаьнавоаккхаш бола[+].

15Хьаькъал долча сага наьха безам[†] корабоагӀа,
амма тийшаболх боаллача наьха никъ лоаца ба.

16МоллагӀча хьаькъал долчо ше дер фуд а ховш ду,
амма Ӏовдалчо ший эгӀор гойт.

17Тешаме[†] воаца хоамахо балийга кхоач,
тешаме волча хоамахочо дарба дахь[+].

18Хьехамах ца вашачоа къели[†] эхьи эшаргдац,
амма шийх баьккха бехк кхетабер наха лоархӀаргва[+].

19Кхоачашхинна хьашт сина мерза да,
цхьабакъда, Ӏовдалчарна дегаза хет зулам тӀара бовла.

20Хьаькъал долчарца лелар хьаькъал долаш хургва,
Ӏовдалчарца лелачо шийна бала[†] бергба.

21Къинош дечунна тӀехьа лел бала,
амма беркат да хьаьналча наха дола совгӀат.

22Дикача саго тӀехьале ют ший берий берашта[†] а,
амма Ӏаьсача наьха рузкъа хьаьналчарга кхоачаргда[+].

23Дукха ялат дала тарлу къечун кхай тӀара а,
цхьабакъда, харцоно[†] дӀабоаккх цунгара хьувкъам.

24Саьрг кхобечунна ший воӀ везац,
везачо-м доаггӀа таӀазар[†] ду цунна[+].

25Хьаьналча саго виззалца юаргья сискал,
амма Ӏаьса саг меца леларгва[+].

### 14

1Хьаькъал[†] долча кхалсаго ший цӀа леладергда,
Ӏовдалчо ший кулгашца дохадергда из.

2Нийсача новкъа лелар Везча Аьлах кхераш ва,
амма харцнаькъашка лелараш Цох башаш бац[+].

3Ӏовдалча сага къамаьлаш[†] – цун сонтало[†] цунна еттийта шод я,
амма хьаькъал долча сага багено из лораву[+].

4Шерч[*] доацача хьай[*] цӀена хул,
цхьабакъда, шерч низ болаш долча хьувкъам[*] дика хул.

5Бакълувш вола теш[†] харцлургвац,
харцлувш вола теш оапашца[†] садоахаш ва[+].

6Кхардаш волча саго лех хьаькъал, цхьабакъда, цунна из корадагӀац,
кхетам болча саго атта хьатӀаэц хар[†][+].

7Ӏовдалча сага гаьнагӀа хила;
цун дешашка хар короргдац хьона.

8Кхетам болча наьха хьаькъал – ший никъ[†] бовзар,
амма Ӏовдалча наьха Ӏовдалал[†] – ше Ӏехавар.

9Ӏовдала нах[†] бел шоай къиношта гештдар дехаш сагӀа[†] даккхарах,
амма хьаьналча наха Веза Аьла раьза ва.

10Дега хов ший бала,[†]
хӀаьта цун гӀозал[†] хийрача сагага[*] кхоачаргьяц.

11Ӏаьсача наьха цӀа харцаргда,
хьаьналча наьха чаьтар тоалургда[+].

12Цхьабола никъ хул, сага нийсса а хеташ,
амма из чаккхбоалача Ӏоажал а йолаш[+].

13Саг велача хана а лазаш хила тарлу дог[†],
гӀозал бохамца чакхйоалаш а хул.

14Хьаьналча новкъара ваьнначоа доаггӀар хургда,
хӀаьта дикача сага – цун гӀулакхашка хьежжа.

15Хьисап доаца саг хӀара дешах теш,
цхьабакъда, хьаькъал долча саго уйла а еш боаккх гӀа.

16Хьаькъал дола саг лоралу, зулама гаьна вувл,
Ӏовдала сага сонта а ва шийх бӀубенна[*] а ва.

17Сиха эгӀазводачо шийгара Ӏовдал гойт,
хӀаьта хӀиллал[†] йоаллар наха гоама хул.

18Ӏовдалал – хьисап доацача наьха дакъа да,
амма кхетам болчар харо цар сий[†] айду.

19Во нах дикача наха хьалхашка сужне ухаргба,
Ӏаьса нах хьаьналча наьха коа-наӀарга сужне ухаргба[+].

20Къе саг ший гаргарча наха а везац,
амма вӀаьхийчун дукха хул доттагӀий[+].

21Гаргарчох догкхоардадар къа да,
цхьабакъда, къечунца дика хиннар даькъалхургва[+].

22Зулам дага кхоабараш наькъ тӀара баьннабеций?
Нигат цӀена долчарна дег тӀара безам[†] а тешам[†] а короргба.

23МоллагӀча халача къахьегамо[†] пайда бу,
даьссача къамаьло къел[†] яхь[+].

24Хьаькъал дараш хозбу рузкъо,
Ӏовдалвар Ӏовдало кхы а йоккхагӀча Ӏовдалалга вуг.

25Бакълувча тешо синош кӀалхардоах,
амма оапаш бувцача тешо тийша болх бу.

26Везча Аьлах кхераш хиларо дика лораву шеддолчох,
цунна шийна а цун берашта[†] а дӀахьуладала моттиг лу.

27Везча Аьлах кхераш хилар – вахара[†] хьаст ба,
Ӏоажала мазашта гаьнавоаккхаш бола[+].

28Паччахьа сий – халкъ дукха хиларца латт,
амма халкъ доацаш висар – доалахочун Ӏоажал.

29Сатохача сагага кхетам ба,
амма сиха эгӀазводачо Ӏовдал гойт[+].

30Сабаре[†] дог – дегӀа унахцӀено,
амма хьагӀо[†] тӀехкаш йохкаю[+].

31Къечарна тӀатӀеӀар – уж Кхеллачох ца вашар ва,
хӀаьта кӀалвисачунца дика вар Из лоархӀаш ва[+].

32Ӏаьса нах шоай зуламо боабу,
амма хьаьнала саг Ӏоажалах а кхера везаш вац.

33Хьаькъал кхетам болча наьха дегашка да,
цхьабакъда, Ӏовдалча наха юкъе довзаш дац из.

34Хьаьналча вахаро халкъ айду,
амма къинош дар эхь[†] да халкъа.

35Паччахь раьза хул Ӏу кхетам болаш хилча,
цхьабакъда, паччахьа эгӀазло ӀотӀаелхаргья цун юхьӀаьржъечоа.

### 15

1Аьсала деннача жопо эгӀазло южаю,
амма кӀомача дешо дорхал сомайоаккх.

2Хьаькъалдолча[†] наьха мотт хар[†] хестадеш хул,
Ӏовдалча наьха багар йоккха Ӏовдалал[†] йоагӀа.

3Везча Аьлан бӀаргашта деррига а гу,
вобараш а гу царна, дикабараш а[†] гу.

4Дарба деш бола мотт – вахара[†] га,
оапаш[†] бувцача метто дог[†] дохаду[+].

5Ӏовдалвар вашац дас беча хьехамах,[†]
амма шийх бехк баьккхача ладувгӀар[†] кхетам болаш ва.

6Хьаьналча наьха цӀагӀа дукха рузкъа[†] да,
Ӏаьсача наьха рузкъа – царна бала[†] беш да.

7Хьаькъал долча наьха къамаьлаша[†] хӀама хар доаржаду,
Ӏовдала нах[†] иштта бац.

8Везча Аьланна дегаза да Ӏаьсача наьха сагӀа[†] а,
амма хьаьналча наьха дуӀа Из раьза волаш да[+].

9Везча Аьланна дегаза да Ӏаьса саг лела наькъаш,
цхьабакъда, хьаьналча вахарга водар дукхавеза Цунна.

10Наькъ тӀара ваьнначоа къиза таӀазар[†] хургда;
шийх баьккха бехк ца безар кхалхаргва[+].

11Ӏаьхарте а Ӏоажала паччахьалкхе[†] а дийла да Везча Аьланна хьалхашка, –
мел чӀоагӀагӀа дийла да Цунна хьалхашка наьха дегаш![+]

12Кхардаш вар раьза хилац, шийх бехк баьккхача;
хьаькъалдар волча гӀоргвац из.

13Дог иразе хилча юхь къегаш хул,
амма дег чу бала хилча са деха хул[+].

14Кхетам болча наьха дего хар лех,
амма Ӏовдалчар багенаш Ӏовдалах юз[+].

15Бала болчар деррига денош – белхам,
амма гӀозача дега – массаза а той.

16КӀезига рузкъа а долаш Везча Аьлах кхераш хилар дикагӀа да,
дукха рузкъа а цунца сагото[†] а хулчул[+].

17Нах шоайла безача оттадаь баьцадаараш дикагӀа да,
уж шоайла гоама болча оттадаьча дерстача Ӏасилга дулхал[+].

18Сиха эгӀазводачо дов[†] гӀоттаду,
сатохочо гӀар южаю[+].

19Мекъачун наькъа тӀа кӀарцхалаш яьннай,
хьаьначар никъ-м[†] шаьра ба[+].

20Хьаькъал долча воӀо да велаву, Ӏовдалвар наьнах вашаш хилац[+].

21Ӏовдалал – кхетам боацачар гӀозал,[†]
кхетам бар-м нийсача наькъ тӀа гӀолла вода[+].

22Хьехар[†] доацаш хилча дагалоацамаш харц,
хьехар де дукха хулий уж чакхдоал[+].

23ДоаггӀача жоп далар – моллагӀчоа гӀозал я,
мел дика а да доаггӀача аьнна дош![+]

24Вахара наькъо кхетам бараш лакхаленга буг,
лохерча Ӏаьхартенна уж гаьнабахар духьа.

25Сонтачар цӀенош дохаду Везча Аьлано,
цхьабакъда, тӀа да воацарий[*] доазонаш-м лораду.

26Везча Аьланна дегаза я воча наьха уйлаш,
цхьабакъда, дика дешаш цӀена хет Цунна[+].

27Хьарама рузкъанна сутарволчо ший дезалла[†] бала бергба,
кхааш[†] гоама дар вахаргва[+].

28Хьаьналча сага кхетамо эза лу жоп,
Ӏаьсача наьха багара во доагӀа[+].

29Веза Аьла гаьна ва воча наха,
амма хьаьналча наьха дуӀашка ладувгӀ Цо.

30ГӀозача бӀарахьажаро дега товр ду,
хӀаьта дика кхаъ дегӀа могашал луш ба[+].

31Вахарга вугаш бола бехк баьккхача ладувгӀа ховш вар
хьаькъал долча наха юкъе хургва.

32Хьехамга ла ца дувгӀар шийх дог кхоардадеш ва,
амма шийх баьккха бехк тӀаэцачо ший кхетам алсамбоаккх[+].

33Везча Аьлах кхераш хиларо хьаькъал лу,
аьсала хиларо вуг сийленга[+].

### 16

1Саго цхьацца хӀама де лерхӀ,
цхьабакъда, цо лерхӀар чакхдаккхар Везча Аьла кара да[*][+].

2Ший мел дола наькъаш цӀена хет сага,
цхьабакъда, Веза Аьла наьха дегашка хьеж[+].

3Хьай гӀулакх Везча Аьлийга дӀале,
Ӏа дагалаьцар кхоачашхургда хьа тӀаккха.

4Везча Аьло хьа мел кхеллар цхьацца хӀаман духьа кхеллад,
кхыметтел Ӏаьса нах[†] а – дехача денна лаьрхӀа.

5Везча Аьланна дегаза ба беррига сонта нах.
Дог[†]-тийша хилалахь: таӀазар[†] доацаш бусаргбац уж[+].

6Дег тӀарча безамои[†] тешамои[†] цӀенву къинойх,
Везча Аьлах кхераш хиларо вонна гаьнавоаккх.

7Сага наькъаш Веза Аьла раьза волаш хуле
цун моастагӀий а цунца бартабоалабу Цо[+].

8Хьаьнала дар кӀезига дале а дикагӀа да
хьарама дуккха долчул[+].

9Саго уйла ю ший наькъа,
цхьабакъда, лела-м Везча Аьлано ву из[+].

10Паччахьа ший къамаьл Даьла цӀерагӀа ду;
цун метто е йиш яц харцкхел.

11Нийса таразаш Везча Аьлийгара да;
Цунгара я тӀорме чура еррига геракаш а[+].

12Паччахьашта[†] дегаза да зуламхой гӀулакхаш,
хьаьнала хиларца чӀоагӀлуш ма дий паччахьал[+].

13Паччахьаш чӀоагӀа раьза хул бакълувча метта;
царна дукхабеза бакъдар[†] дувцараш[+].

14Паччахь эгӀазвахар – Ӏоажала хоамахо,
цхьабакъда, хьаькъал[†] долчо из дужадергда[+].

15Паччахьа юхь сийрдаялар – из вахар[†] да;
цун къахетам[†] бӀаьстен догӀа дахьаш йоагӀача морха тара ба.

16Дошо гулдечул дуккха дикагӀа да хьаькъал гулдича,
хӀаьта дото лехачул дикагӀа да кхетам лийхача[+].

17Хьаьналча наьха наькъо вона гаьнавоаккх,
ший никъ[†] лорабечо ший вахар лораду.

18Сонтала[†] тӀехьа хӀалакьхилар[†] доагӀа,
догкхоардора тӀехьа – вожар[+].

19Къечарна юкъе а аьсала хилар тол,
сонтача нахаца фос екъачул.

20Хьехара[†] теркам беш вар хьалваргва,
Везча Аьлах тийша вар даькъалхургва[+].

21Хьаькъале дог дар кхеташ ва оал,
тоам болча къамаьло дикагӀа тешаву.

22Хьаькъал – ше долчарна вахара хьаст ба,
амма Ӏовдалал[†] – Ӏовдалчарна дола таӀазар[+].

23Хьаькъал долча дего кхетам болаш а хулийт сага къамаьл,
цун дешаш тешавеш а хулийт.

24Хоза дешаш – меза улхаш[*],
сина мерза а да, дегӀа дарбане а да[+].

25Цхьабола никъ хул, сага нийса а хеташ,
цхьабакъда, из чакхбоаллача Ӏоажал а йолаш[+].

26Болхло[†] юача хӀаманна сутара хилар болх бе цунна гӀо деш да;
хӀана аьлча, ший гийго байт цунга болх.

27ХӀиллал[†] йолчун дагахьа во уйлаш хул;
цун къамаьло цӀеро мо воагаву[+].

28Питамеча саго наха юкъе юкъ ехк,
йоахарий дувцачо дика доттагӀий эгӀабу[+].

29Къизал[†] езача саго Ӏехаву ший гаргара саг,
дика боацача новкъа воаккх цо из[+].

30Питаме бӀарг теӀабер хьо Ӏехаве гӀерт;
бордаш вӀашкатеӀадечо зулам ду.

31КӀайбенна корта – сийлен гойтам ба,
хьаьналча новкъа корабоагӀаш бола[+].

32ЦӀихезача бӀухочул[*] дикагӀа ва сатохаш вар,
ший син доал дер дикагӀа ва шахьар яьккхачул[+].

33Кхадж тосс,
цхьабакъда, кхадж божар-м Везча Аьлагара да.

### 17

1Сатеми машари болча цӀагӀара йокъаенна маькха чӀегилг дикагӀа я,
бежана дулхах диззача цӀенал, цу цӀагӀа цабезам[†] бале[+].

2Хьаькъал[†] долча лайво доал дергда фусам-даь воӀ ший да юхьъӀаьржъоттавеш хуле,
хӀаьта цун вежарех цаӀ волаш санна тӀехьален дакъа а доаккхаргда шийна[+].

3Када чу лоала а дий, цӀен а дий, хьож дотувга,
аьшка пхьара[†] пишка чу лоаладий хьож дошувга,
цу тайпара Везача Аьлано наьха дегаш цӀен а ду зе а зув[+].

4Воча саго ладувгӀ Ӏаьсача сага къамаьлашка;[†]
оапаш[†] бувцачо ладувгӀ аьлдиташка.[†]

5Къеча сагага бала[†] бахьачо из Кхеллар лархӀац,
наха хатар хилча гӀадводар таӀазар[†] доацаш вусаргвац[+].

6ВиӀий къонгаш – боккхийча наьха сий[†],
амма дай – шоай къонгий курал.

7Ӏовдалчунга тац кура къамаьл,
кхы а вогӀа тов баьччага[*] харцкъамаьл![+]

8Кхаъ[*] бозбуачала[*] хӀама да аьнна хет из лучоа:
из беннар тол, миччахьа из дӀаверзе а![+]

9Даьча халахетара къинтӀера воалар безам[†] лохаш ва,
амма из халахетар дувцачо дика доттагӀ а гаьнавоах.

10Хьаькъал долчунна шийх баьккха бехк чӀоагӀагӀа хет,
Ӏовдалчоа шийна бӀаьзза теха гӀадж хетачул а.

11Во саг нах[†] гӀовттабе гӀертаргва,
къахетам[†] боаца кхаъ ийца кхаахо вохийтаргва цунна духьала.

12Ший тонгех[*] яьнна ча кхетар дикагӀа да
ший Ӏовдалал[†] а тӀехьа Ӏовдала саг кхетачул.

13Шийна даьча диканна духьала во деш саг вале
цун цӀагӀара во хадаргдац.

14Дов[†] доладар – соцабаь латта боккха Ӏам Ӏохецар;
юхавала, дов далалехьа[+].

15Харцвар бакъвер а, бакъвар харцвер а –
шаккхе а дегаза ва Везча Аьланна[+].

16Сенна деза Ӏовдалча сага хьаькъал эца ахча,
Ӏомавала цун безам ца хилча?

17ДоттагӀчунна массаза а вез хьо,
воша а[†] ваьв хьоца бала бекъа[+].

18Кхетам боаца саг мара оттаргвац
кхыча саго деннача деша кӀала.

19Довнаш дезачоа къинош дез;
шийх доккхал дечо ший вожар лех[+].

20Питаме дог[†] дар котваргвац;
харцлув мотт балена боал.

21Ӏовдал малха ваьккхачунна бала хургба;
кхетам боацача виӀий даьна гӀозал[†] яц[+].

22Сакъердамеча дего дарба ду, молхаша санна,
амма теӀача сино тӀехкаш йокъаю[+].

23Ӏаьсача саго къайлагӀа кхаъ эц
кхел нийсача новкъара яккхара духьа[+].

24Кхетам болчо бӀарг тӀера баккхац хьаькъала,
амма Ӏовдалчун бӀаргаш дунен йисте гӀолла лел.

25Ӏовдала воӀ даьна бала ба,
нанна бохам ба[+].

26Дика дац бехк боацачун гӀод тохар а,
сийдолчунна, цо бакъдар[†] аларах, шод еттар а.

27Ховш волчо лораду ший дешаш,
кхетам болаш вар сихлац эгӀазваха[+].

28Ший баге шийга кхоабар, из Ӏовдала вале а, хьаькъал долаш хет,
хӀаьта ший метта цо доал деш хуле из кхетам болаш ва аьнна хетадала а мег.

### 18

1Нахах къаьста вахар[†] ший хьаштдар леладеш хул,
хьаькъалечунца[†] къовсам лоаттабеш.

2Ӏовдала саг хӀама кхетаде ловш хилац,
шийна хетар дӀаала ловш хул из.

3Ӏаьсалча сага тӀехьа наьха догкхоардам боагӀа,
эхь[†] тӀакхачарца сий[†] дов[†].

4Сага багара доагӀа дош – къоарга хиш мо да,
хьаькъала хьаст – дода хиш мо да[+].

5Дика дац зуламхочун кхел еш цхьаккха озабезам бар а,
бехк боацар нийсача кхелах ваккхар а[+].

6Ший метто довна вуг Ӏовдала саг,
ший багено еттийт цунна хӀамаш[+].

7Ӏовдалча сага баге я из хӀалаквер,
цун ший мотт ба цунна йола боанг[+].

8Хьа гийгача Ӏочуйолха мерза чӀегилгаш санна
чам болаш да къоаргга хьа дег чу дувша йоахархочун дешаш[+].

9Ший белха тӀа мекъа вар
хӀама херцадечун воша ва.

10Везча Аьлан цӀи – чӀоагӀъяь вӀов я:
цу чу лечкъа хьаьнала саг кӀалхарваргва.

11ВӀаьхийчун хьал – чӀоагӀъяь шахьар я цунна;
лакха пен санна хет цунна из[+].

12Вожара хьалха – сонтал,[†]
сийленна хьалха – аьсала хилар[+].

13Ла ца а дувгӀаш жоп телар
Ӏовдала а да эхь а да.

14Са[†] долча саго лазар ловргда,
цхьабакъда, деха са мишта ловргда[+]?

15Кхетам болчун дега хӀама хар[†] корадоагӀа,
хьаькъал долчун лергаша а лех из.

16СовгӀато бел сага хьалхашка моллагӀбола никъ,[†]
аьлашта тӀа а вуг из[+].

17Ший лоткъам хьалхагӀа хьабаьр бакъ хет,
вокхо хьа а вена ший хаттараш цунна даллалца.

18Кхадж тассаро къоастаду къовсамаш,
низбола довхой дӀахьакъоастабу.

19ЭгӀазваха воша чӀоагӀъяьча шахьара тара ва;
гӀапа[*] коа-наӀараш къувлача гӀоврашта[*] тара да къовсамаш.

20Хозача къамаьлаца ший гийг юзае вӀаштӀехьдоал сага,
ший дешашца шийна виззалца хӀама яа а вӀаштӀехьдоал цун[+].

21Вахара а Ӏоажала а низ ба меттага,
къамаьла тӀера волчо ший хабарех хьахинна сом буаргба.

22Сесаг кораяьчоа беркат а корадаьд,
Веза Аьла раьза вар а корадаьд[+].

23Къеча саго миско сагӀа[†] дех,
амма вӀаьхийчо гӀожа[*] лу жоп.

24Цхьабола доттагӀий хул зе мара хьадаргдоацаш,
цхьабакъда, цхьавола доттагӀ вешийла гаргагӀа хул[+].

### 19

1Вахара никъ[†] цӀена бола къе саг дикагӀа ва
питаме къамаьл долча Ӏовдалча сагал[+].

2Цаховр де гӀертар дика дац,
сихвеннар гӀалатваргва[+].

3Саго ший Ӏовдалалца[†] хӀалакду ший вахар,[†]
хӀаьта цун дог[†] Везча Аьланна эгӀазъух[+].

4Рузкъо шийца дукха новкъостий боалабу,
къевар ший доттагӀчо а вут[+].

5Харцтешал даь теш[†] таӀазар[†] доацаш вусаргвац,
оапаш[†] бувцар а бекхам[†] боацаш кӀалхарваргвац[+].

6Доалахочунна хьесталуш дукха хул,
совгӀаташ телачун доттагӀ хул моллагӀвар[+].

7Къевар гоама ва берригача ший гаргалча наха а,
доттагӀий-м хӀаьта а удар цох!
Из царга кхайкача хилац уж цхьаннахьа а[+].

8Хьаькъал[†] гулдер ший са дезар ва;
кхетам лорабечунна дика короргда[+].

9Харцтешал даь теш таӀазар доацаш вусаргвац,
оапаш бувцар хӀаьта а хӀалакьхургва.

10ДоагӀаш дац Ӏовдала саг вӀаьхий вахар а,
аьлашта доал де лай оттар хӀаьта а[+].

11Сага хьаькъало дужаду из эгӀазвахар,
тӀехтохам теркал ца беш битар сага сий[†] да[+].

12Паччахьа эгӀазвахар лома цӀогӀанна тара да,
хӀаьта цун раьза хилар – баьца тӀарча тхира[*] тара да[+].

13Ӏовдала воӀ – да хӀалакьхилар,[†]
багенна во йола сесаг – ца соццаш лега тӀадамаш[+].

14ЦӀеноши рузкъеи – даьшкара юса тӀехьале я,
кхетам бола сесаг – Везча Аьлагара я[+].

15Мекъало[†] къоарга наб тӀагӀортийт;
деш хӀама доацар меца леларгва[+].

16Шийна тӀадиллар дечо ший вахар лораду,
амма ший наькъа уйла ца ер хӀалакьхургва[+].

17Къеча нахаца къахетаме[†] вар Везча Аьлага декхар доаллар ва,
хӀаьта Цо совгӀат а дергда цунна из бахьан долаш[+].

18ТаӀазар деш кхетаве хьай воӀ, из кхетаве хьайна могаргдолча хана,
хьай воӀ хӀалакьхилара хье бехке хургвоацаш[+].

19Сиха эгӀазъухачоа таӀазар де деза;
цох къахийтта Ӏа из вуте а, тӀехьагӀа цӀаькхаза а таӀазар де дезаргда хьа цунна.

20Хьехарга[†] ладувгӀа, хьехам[†] хьатӀаэца,
тӀехьагӀо хьаькъал хургда хьа.

21Саго ше лерхӀаш дукха да сага дег чу,
цхьабакъда, хургдар-м Везча Аьлано лаьрхӀар мара дац[+].

22Дег тӀара безам[†] дика тов сагага,
оапаш бувцаш хулачул тешаме[†] а волаш къе хилар тол.

23Везча Аьлах кхераш хилар вахарга вугаш да:
наб паргӀата ю цу саго,
хӀаьта во а[†] хьокхалургдац цох[+].

24Мекъа саг оаркхинга чу Ӏочу-м кховд,
цхьабакъда, кулг ший бата бихье хьалтӀадахьа-м вӀаштӀехьдалац цун[+].

25Кхардаш волчоа Ӏа таӀазар дой, хьисап доаца нах[†] хьаькъал чу боагӀаргба;
кхетам болчох бехк боаккхий цун хар[†] совдаргда[+].

26Даьца къиза вар, нана арайоаха воӀ –
даьна-нанна эхь[†] тӀадахьар а, цар сийдоадер а ва.

27Хьехамга ла ца дувгӀаш хьо соций, са воӀ,
хара дешашта гаьнаваргва хьо.

28Ӏаьса теш бакъ-кхелах вел,
Ӏаьса саг харцонах[†] шийна кхача баь саг ва.

29Кхардача наха таӀазар кийчдаьд,
Ӏовдалча наьха бовкъамашта гӀадж кийчъяьй[+].

### 20

1ЧхьагӀар меннар нахах кхардаш хул, къаракъ меннар гӀаре хул;
царга ше Ӏехавайта моллагӀвар хьаькъал[†] долаш вац[+].

2Паччахьа эгӀазвахаро ломан цӀогӀо санна унзарвоаккх;
цунна цатоам баьр вахарах[†] къастаргва[+].

3Довна юкъе цавахар сийдолаш да сага,
амма моллагӀвола Ӏовдалвар эгӀа сиха ва.

4Мекъача саго ший ханна гота[*] йоллац,
цудухьа хьувкъам чуэцача хана хӀама кораягӀац цунна[+].

5Саго ший дега чу лерхӀаш дар – кӀоарга хиш да,
цхьабакъда, кхетаме волчун вӀаштӀехьдоал уж хьалъэца[+].

6Дуккханеша йоах шоаш тешаме[†] нах[†] ба,
цхьабакъда, теша мегаргвар хьанна короргва?

7Хьаьнала саг харцахьа хӀама доацаш вах;
цун тӀехье даькъалхул.

8Паччахь кхеле хайча,
ший бӀаргашта гу цунна деррига а, къоаставу цо дикавари вовари.

9Хьанна могаргда «Аз сай дог[†] цӀендаьд;
со къинойх цӀена а ва» ала.

10Нийса доаца тараз а нийса йоаца геракаш[*] а –
из а вож а[†] дегаза да Везча Аьланна[+].

11Кхыметтел бер а цун карагӀдувлача гӀулакхашца довз,
цо дер цӀена хиларца, нийса хиларца.

12ХӀама хозаш дола лергаш а, хӀама гуш дола бӀаргаш а –
уж шаккъе кхеллар Веза Аьла ва.

13Набара тӀера ма хила, хье къелургвоацаш,[†]
сома хила, виззалца сискал юаргья Ӏа[+].

14«Во, во», яхаш хул эцархо,
цхьабакъда, дӀахо ваьлча ше ийцача хӀамах доккхал деш хул из.

15Дошо а да дукха махбола жовхьараш а да,
цхьабакъда, хьаькъале къамаьл – наггахьа мара нийслуш доаца жовхьар.

16Цавовзача сага кӀалъэттачунгара майрра барзкъа хьадаккхалахь;
из дӀа а ца луш соцаделахь, хӀана аьлча цавовзачун кӀалъэттав из[+].

17Харцонца[†] баьккха кхача мерза хул сага,
цхьабакъда, из биачул тӀехьагӀа баге-м жагӀах хьалъюзаргья[+].

18Хье де гӀертар нахаца дага а воалаш кийчде;
хье тӀом беш вале хьаькъале хьехар[†] леха[+].

19Йоахар дувцаш лелачо наьха къайленаш ювц,
цудухьа дукха къамаьл деча сага гаьна вувла[+].

20Даьна е нанна наӀалт яхаш волча сага вахар сиха чакхдаргда,
баьдеча бус йовш йола чиркхат санна[+].

21Сихвенна тахан хьаяьккхача тӀехьленах
кхоана беркат хургдац[+].

22«Сайна баьча бохамах бекхам[†] бергба аз», – ма яха,
Везча Аьлага дӀале кхел – Цо кӀалхарвоаккхаргва хьо[+].

23Везча Аьланна дегаза я харцахьйола геракаш,
нийсадоаца тараз а Из раьза веш дац[+].

24Сага никъ[†] нийсбер Веза Аьла ва.
Мишта къоастабергба саго ший никъ[+]?

25Сага йола боанг я сихвенна Везча Аьланна совгӀаташ дала чӀоагӀо яр,
цул тӀехьагӀа мара ше яхачун уйла а ца еш.

26Хьаькъал долча паччахьо дӀакъестабу Ӏаьса нах, ялатацар дӀакъоастаю нувхаш санна,
тӀаккха ший эгӀазло ӀотӀайохийт царна, ялат оардаш йола чарх санна.

27Сага са – Везча Аьлан чиркхат я,
сага дега еррига къоаргаленаш гойташ йола.

28Дег тӀара безами[†] тешами ба паччахь лоравеш;
цахадача дег тӀарча безамца чӀоагӀду цо ший доал.

29Къоначар сий[†] цар низаца да,
кӀайбенна чо – къоанала хозал[+].

30Лозавеш тохача хӀамо вонах цӀенву,
еттаро – дог цӀенду.

### 21

1Паччахьа дог[†] Везча Аьла бе доалл, дода хий санна:
Шийна ловччахьа дӀадерзаду Цо из.

2Ший деррига наькъаш нийса хет сага,
цхьабакъда, Веза Аьла дегашка хьеж[+].

3Ше дер хьаьнала а нийсхо[†] йолаш а дер
дукхагӀвеза Везча Аьланна, сагӀа[†] дечул.

4Цавашаш бӀарахьажари сонта доги
Ӏаьсача сага чиркхат санна да, – никъ[†] хьех цар цунна, цхьабакъда, уж къинош да[+].

5ТӀатеӀӀа къахьегачун дагалаттараш беркате хургда,
амма моллагӀа сиха вар къелургва.[†][+]

6Харцлувча меттаца гулдаь рузкъа[†] –
багара дӀайода Ӏы санна а да, Ӏоажала боанг а я из[+].

7Воча наьха къизало[†] уж шоаш хӀалакбергба,
нийсхо лелае тугаш мичаб уж.

8Бехке болча наьха наькъаш гоама да,
бехк боацачар хьадер нисса да.

9Тхов тӀа вахар[†] тол,
баге йеттача сесагаца вахачул[+].

10Ӏаьса саг вона тӀехьа хул;
цунгара къахетам[†] корабоагӀаргбац кхыметтел гаргарча сага а.

11Кхардаш волчоа таӀазар[†] дича, хьисап доацараш хьаькъал[†] чу боагӀа;
хьаькъал долчунна хьехар[†] дича цунна хар[†] совдоал[+].

12Ӏаьсача сага цӀа белгал а даьккхе,
из хӀалакву Бакъволчо.

13Къечар цӀогӀа ца хазар духьа ший лергаш дӀакъувлачунга
ха йоагӀаргья, из ше кхайкаш, цхьабакъда, цун цӀогӀа сага хозаргдац.

14КъайлагӀа деннача совгӀато эгӀазло южаю,
кхоллара кӀала гӀолла беннача кхао чурваьннар теву[+].

15Бакъ-кхел яр хьаьналча наха гӀозал[†] я,
воча наха унзара туржаӀ да.

16Кхетама наькъ тӀара ваьннар
байнарий синошта юкъе меттавоагӀаргва.

17Сакъердам безар къелургва,
чхьагӀари дегӀа хьекха деза даьтташи дезар вӀаьхий хургвац.

18Хьаьналчоа хургдац таӀазар, Ӏаьсачоа хургда,
тешаме[†] волчоа хургдац, тийшаболх боаллачоа хургда[+].

19Баге еттача, воча сесагаца вахачул
яьссача аренца вахар тол[+].

20Деза жовхьареи даьттеи хьаькъал долчо ший цӀагӀа леладу,
амма, Ӏовдал волчо дӀакхоалл.

21Хьаьналеи дегчура нах[†] безаши нахаца хила гӀертачоа
короргда вахар а, хьаьна хилар а, сий[†] а.

22Хьаькъалдолча цхьан сага могаргда бӀухойх йизза йола шахьар хьаяккха а,
цар йоакхо еш хинна чӀоагӀа пенаш дохаде а.

23Ший багенна а ший метта а доал дечо
ше лораву хатарах[+].

24Сонта волаш, нахах ца вашар, «кхардаш вар» я цун цӀи;
сов сонталца[†] ду цо ше мел дер[+].

25Ший хьашташа[†] вувргва мекъа саг,
хӀана аьлча, цун кулгаша къахьега тигац[+].

26Ӏура денз сарралца хьегаш вагӀа из, ший сутарало са а дуаш,
амма хьаьналча саго дӀалу, кхо а ца деш.

27Воча саго лу сагӀа а дегаза да,
воча уйлаца луш хилча хӀаьта а[+].

28Харцлувш вола теш[†] хӀалакьхургва,
амма, шийна деррига хезачо деш дола тешал оттаргда[+].

29Ӏаьсача сага бат шийх бӀубенна из хилар гуш хул,
амма хьаьналча саго уйла ю ший наькъа.

30Цхьаккха хьаькъал а, кхетам а, хьехар а дац
Везча Аьланна духьала отталургдолаш.

31ТӀема денна лаьрхӀа говр кийчъю,
амма толам лур Веза Аьла ва.

### 22

1ТӀехдоккхача рузкъал[†] дикагӀа я дика цӀи,
дотол а дошол а дикагӀа да наха юкъе сийдолаш хилар.

2ВӀаьхийвар а къевар а шоайла нийсву
уж шаккъе а Везча Аьлано кхелла хиларо[+].

3Кхетаме вар юхаваргва кхерам бола хӀама бӀаргадайча,
амма хьисап доаца нах[†] дӀахогӀоргба, тӀаккха царна доккха халахетар хургда[+].

4Аьсала хиларахи Везча Аьлах кхераш хиларахи дола совгӀат да
рузкъеи, сийи, вахари.[†][+]

5Тийшаболх боаллача наьха наькъаш тӀа кӀарцхалаши боангаши я:
ший вахара хам беш вар юхе а гӀоргвац царна[+].

6Бакъахьарча новкъа даккха бер,
къавелча а цу наькъ тӀара варгвац из тӀаккха.

7Къечарна оалал[†] деш ба бӀаьхийбараш,
хӀаьта декхар хьаьрчар цу декхара даь лай ва.

8Харцо[†] дӀайийначо бала[†] чуэцаргба,
тӀаккха цун къиза оалал а чакхдаргда.

9Камаьрша саг даькъалхургва,
ший кхача къечунца цо бекъандаь[+].

10Кхардаш вар эккхавоя дов[†] а дӀагӀоргда,
наха юкъера эгӀамаш а дӀадаргда, вӀашкалер а соцаргда[+].

11Дега цӀенал езачун, хоза къамаьл долчун
доттагӀ хургва паччахь[+].

12ХӀама хар[†] лораду Везча Аьлан бӀаргаша,
хӀаьта тийшаболх боаллачун дош дохаду Цо.

13Мекъачо оал: «Ара лом да!
Со аравоале сога хьежаш са[†] Ӏоажал я цига!»[+]

14Наьха сесага багара доагӀа тоам беш дола хабар – къоарга кӀоаг;
Веза Аьла эгӀазвигар вожаргва цу чу[+].

15Бера дегах лаьта йоалл Ӏовдалал,[†]
цхьабакъда, хаьннахьа техача саьрго эккхаергья из[+].

16Ший рузкъа алсамдаккхар духьа къечарна низ бери,
бӀаьхийчарна совгӀаташ телари къелургва.[†][+]


Ткъаь итт кица

17Хьаькъал[†] долча наьха дешашка ла а дувгӀа, цар зем а баккха;
са хьехама[†] хьатӀаверза хьай дегаца[+].
18Хьона тоам хург ма бий, Ӏа уж дешаш хьай дег чу леладой,
уж дерригаш а хьа бага доахкаш хуле.
19Везча Аьланга Ӏа догдоахаргдолаш,
Ӏомадергда аз тахан уж кицаш, хьона.
20Ткъаь итт кица дӀаяьздаьдеций аз хьона лаьрхӀа,
хьехар[†] а хар а шоашца долаш дола,
21бакъдолчун тешаме[†] дешаш Ӏа Ӏомадергдолаш,
хье хьавайтачарна нийса жоп Ӏа дӀахьоргдолаш?


1

22Къечаргара хӀамаш хьа ма яха, уж къе ма бий аьле,
пхьегӀа тӀа кхел еча метте даькъазчунга гӀелал а ма я:
23цар гӀулакх Везча Аьло ше лора ма дергдий,
царгара хӀамаш хьаяьхачунгара вахар дӀа а ма доаккхаргдий[+].


2

24Дорхачунца доттагӀал[†] ма леладе,
сиха эгӀазводачунца гӀулакх ма леладе,
25цун наькъаш Ӏа хьаӀомадергдоацаш,
боанга чу хье эккхаргвоацаш.


3

26Кхыча сага кӀалъэтте дош а ма ле,
цун декхараш хьайна хьатӀа а ма ийде;
27уж дӀатакха хӀама доацаш хьо вусе
хьо вижа ула мотт а дӀахьоргба хьа[+].


4

28Наьха лаьттана тӀакхувш ма хила,
хьай даьша оттадаь шира доазув дӀачу а тетташ[+].


5

29Ший гӀулакх дика ховр гой хьона?
Цо гӀулакх дергда паччахьашта,
аьлий боацачарна гӀулакх дергдац цо.

### 23


6

1Доалахочунца хье шуна ховш
дикка хьажалахь, хьайца вагӀар малув;
2хье юача хӀаманна сутара вале,
урс оттаделахь хьай къамаргашка.
3Цун чам болча юача хӀама тӀакхувш ма хилалахь,
хӀана аьлча, чам болаш хилац из.


7

4Рузкъан[†] тӀехьа удаш хье кӀал ма виталахь;
саца хьаькъал[†] тоъаш хилалахь[+].
5Рузкъанна бӀарахьожжаше доацаш хургда из,
хӀана аьлча, ший ши ткъам боаржа а баь,
аьрзи мо сигала гӀоргда из[+].


8

6ЦӀаьрмата[*] волча сага цӀагӀа сискал ма яалахь,
цун чам болча кхачанга са[†] ма тувсалахь,
7хӀана аьлча, цу тайпарча сага массаза а дагадоалл шийна хула зе.
«Яа, мала», – аргда цо хьога,
амма дагахьа-м кхыдар хургда.
8ХьалӀеттдергда Ӏа Ӏайха диа кӀезигдар,
пайда боацаш довргда Ӏа даьха ловцаш.


9

9Ӏовдалчунца къамаьл де ма отталахь:
хьа дешай хьаькъалах вашаргвац из.


10

10Шира[*] доазув дӀачу а тетташ,
бой кхашта тӀа ма кхувда,[+]
11хӀана аьлча, Гадаккхархо чӀоагӀа ва цар;
цар гӀулакха хьона духьала оттаргва Из[+].


11

12Хьехама[†] тӀадерзаде хьай дог,
хӀама хара дешашта тӀадерзаде хьай лергаш.


12

13ДоагӀаш дола таӀазар[†] ца деш ма диталахь бер;
саьрг Ӏа бетте из лергвац[+].
14Саьргаца таӀазар делахь цунна –
байнарий Ӏаьхартенах лоравергва Ӏа из.


13

15Са воӀ, хьа дог хьаькъале хуле,
са дог а гӀозадаргда;
16са деррига са гӀозадаргда,
хьа багара нийса дош даьлча.


14

17Къинош дечарех хьай дог ма хьегийталахь,
цхьабакъда, Везча Аьлах кхераш хилалахь массаза а[+].
18Шеко яц: тӀехьале я хьа,
сатувсилга а дийна хургда хьа[+].


15

19ЛадувгӀалахь, са воӀ, хьаькъале а хилалахь,
нийсача новкъа даккхалахь хьай дог.
20ТӀехдаьккха чхьагӀар мелачарнеи сов дукха дулх дуачарнеи
юкъе ма хилалахь,[+]
21малара[†] тӀехьабаьннараши юача хӀаманна сутара бараши къелургба,[†]
набара уж тӀерахиларо царна тӀолхаш тӀаювхаргья.


16

22Хьайна вахар[†] деннача даьга ладувгӀалахь,
из къаелча, хьай наьнах догкхоардош а ма хилалахь[+].
23Бакъдар[†] ийделахь, дохка а ма дохкалахь,
хьаькъал, хьехам, кхетам гулбелахь.
24Хьаьналча сага да чӀоагӀа гӀоза хургва,
хьаькъале воӀ дунен чу ваьккха да цунца сакъердалуш хургва.
25Хьа даи нанеи гӀоза хилба,
хьо ваьр хьоца сакъердалуш хийла.


17

26Дикка са теркам беш хилалахь, са воӀ;
са наькъашка хьожаш хилийта хьай бӀаргаш.
27Нахаца лела кхалсаг – къоарга кӀоаг ба,
наьха сесаг – йиткъа гӀув я[+].
28КӀийлен вагӀа гӀаьрахо мо хьежаш ягӀа из,
тӀаккха маӀача наха юкъе харцахьбаьннараш совбувл[+].


18

29Хьанийга ба бала?[†] Хьанига я гӀайгӀа?[†]
Хьанийга ба къовсам? Хьанийга ба кодам?
Хьан дегӀ да бахьан доацаш Ӏаьрждаь?
Хьан бӀаргаш да цӀе?
30ЧхьагӀар молаш багӀаш дукха говчар,
чӀоагӀдаьча чхьагӀарах чам баха Ӏаьмачар.
31Ма хьежа, чхьагӀар цӀе хиларга,
када чу лепаш хиларга,
молаш атта хиларга![+]
32ТӀехьагӀо царг тох цо, текхарго мо,
дохьаж тох цо, лихьо мо.
33Тамашийна хӀамаш гуш хургда хьа бӀаргаш,
керта чу акха уйлаш ухаргья хьа.
34Форда юкъе ула саг мо хургва хьо,
мачтан биххье тхьайса ула саг мо хургва хьо.
35«ХӀама техар сона, – яхаргда Ӏа, – амма со лозавинзар;
чӀоагӀа йийттар, амма аз из зийнзар!
Сома маца варгва со,
цӀаькхаза а чхьагӀар маргдолаш?».

### 24


19

1Хьаьнала боацача нахах хьогаш ма хилалахь,
царна уллуввала ма гӀерталахь,[+]
2наха низбар мара мичад цар керта чу,
зулам мара мичад цар дувцар.


20

3Хьаькъалца[†] дотт цӀа,
кхетамца чӀоагӀду из;
4харо хьалъюз цун че
тайп-тайпарча езача а хозача а хӀамашца.


21

5Хьаькъал дола саг чӀоагӀа ва,
ховш вола саг чӀоагӀлу ший низах,[+]
6тӀом бе хьо воалле, хьона хьаькъале урхал деза,
толам баккхара – дукха хьехар[†] дераш беза[+].


22

7Хьаькъал сов лакха да Ӏовдалча наха;
шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа ала хӀама дац цар.


23

8Во дар де уйла йолчох
питаме саг аьнна цӀи йоаккхаргья.
9Ӏовдалча саго питамаш де лерхӀар а къа да,
кхардаш вар наха дегаза ва[+].


24

10Бала[†] бенача дийнахьа Ӏа эсалал гойтаяле
хьа низ а низ хинна бац.


25

11Бехк боацаш боабе бугараш мукъабаха,
Ӏоажалга болхараш[†] кӀалхарбаха.
12«Ай, тхона из хайнадац», – ала йиш я хьа,
цхьабакъда, дегаш Увзачо зувргдеций?
Хьа вахар[†] Лорадечунна ховргдеций?
ХӀаранена цун гӀулакхашка хьежжа цунна доагӀар дӀалургдеций Цо[+]?


26

13Модз даалахь, са[†] воӀ, из дика ма дий;
улха модз[*] мерза да хьона.
14Халахь, хьа сина иштта мерза да хьаькъал;
хьона из корадоагӀе – тӀехьале я хьа,
сатувсилга а йовргьяц хьа[+].


27

15ГӀаьрахо санна хьаьналча сага цӀенна юхе кӀийлен ма хувшалахь,
цун фусам ма йохаелахь,
16хьаьнала саг, ворхӀазза воже а,[†] гӀоттарг ма вий,
амма зуламхой балано хӀалакбергба.


28

17Хьай моастагӀ вежача гӀад ма гӀолахь,
цун ког дӀакхийтача хьай дог дела ма делийталахь;
18хӀана аьлча, из бӀаргагургда Везча Аьланна, Из раьза хургвац цу гӀулакха,
тӀаккха Цо юхайоаккхаргья Ший цунна йола эгӀазал.[†][+]


29

19Зуламхой бахьан долаш эгӀаз ма ахалахь,
Ӏаьсача нахах хьега ма хьегалахь,[+]
20зуламхочун тӀехьале мичай,
хӀаьта Ӏаьсача наьха вахар – йовш латта чиркхат санна ма дий[+].


30

21Са воӀ, кхералахь Везча Аьлахи паччахьахи,
хӀаьта Ӏаьдала духьалболчарех дӀа а ма ветталелахь,
22цу шиннегара цӀаьхха бала боагӀаргба Ӏаьдала духьалболчарга,
хӀаьта хьанна хов, малагӀа хатараш цар царна дахьаргда?


Кхы а хьаькъале кицаш

23Кхы а ераш а да хьаькъал долчар яьхараш:

Кхел еча озабезам бар дика дац[+].
24Бехк болчунга «Хьо бехке вац» аьнначоа
халкъаша наӀалт кхайкадергда,
къамаш чӀоагӀа раьза хургдац[+].
25Амма бехк болчоа таӀазар[†] хьожадаьрашта дика хургда,
даькъала а хургба уж.

26Бакъдола жоп –
бордаш тӀа баьккха барт.

27Арара болх чакхбаккха хьай,
кхаш тӀа лостам бе хьай,
тӀаккха мегаргда Ӏа хьай цӀа дотта а.

28Хьай гаргарча сага духьала тешал[†] ма де бахьан доацаш,
хьай багара оапаш[†] ара ма бовлийта[+].
29Ма алалахь: «Цо сайна даьрра дергда-кх аз цунна а;
цо даьр юхадекхаргда аз цунна»[+].

30Юххе гӀолла тӀехвоалаш мекъача сага кха дайра сона,
цу Ӏовдалча сага комсий беш яйра сона:
31массанахьа тӀадаьннад кӀарцхалаш,
кха хьалдизад оасарах,
кхерий карт хаьрцай.
32Из бӀаргадайра сона, уйлане вахар со,
хьежаш латтар со, тӀаккха кхетадир аз:
33кӀеззига наб ергья Ӏа, кӀеззига тар кхийтта уларгва хьо,
кӀеззига, кулгаш вӀашка а дехка, уларгва хьо,
34тӀаккха йоагӀаргья хьо волча къел,[†] къу воагӀаш мо,
эшам боагӀаргба хьо волча, гӀаьрахо воагӀаш мо[+].

### 25


Сулейма-паччахьа кхыдола кицаш

1Ераш да кхы а Сулейма-паччахьа кицаш, цул тӀехьагӀа ЯхӀуд-мехка паччахь волча Хьизкхийс наха гулдаь[+].

2Везча Аьлан сий[†] да гӀулакхаш къайладахар,
паччахьа сий да гӀулакхаш тахкар.

3Сигалений лакхалах, лаьттан къоаргаленах цакхеташ мо мара,
паччахьа дега чу доаллачох а кхетаргвац.

4ТӀера бӀехал дӀакъоаста а йий, ӀоцӀенде дотув,
тӀаккха говзанчоа пхьегӀа хьае гӀирс хургба;
5дӀаваккха Ӏаьса саг паччахьа юхера,
тӀаккха паччахьал[†] иманаца[†] чӀоагӀлургда[+].

6Паччахьа хьалхашка мераж урагӀа ма ахийталахь,
сийдолчарна юкъе чу ма гӀерталахь;
7паччахьо ше хьога «Укхаза хьалвала» оале дикагӀа да,
сийдолча наха хьалхашка цо хьа юхь йоагаечул.

Хьай бӀаргашца хьайна фуннагӀа дайнадале а,
8саг кхеле веха сих ма лелахь.
Фу дергда Ӏа, кхел чакхъяьлча,
из бакъ а хинна, хьай гаргарча саго хьайх бехк боаккхе? Эхь[†] хетарг ма дий хьона.

9Хьай гаргарча сагаца хьай къовсам бале, хьайна болча аьттонна
наьха къайле гуча ма яха,
10наха дӀахозе, бехк боаккхаргба хьох,
тӀаккха во цӀи тӀехьара яргьяц хьона.

11ДоаггӀача аьнна дош тара да
дото гома[*] юкъебоахкача дошо Ӏажашта[+].

12Дошо гӀалкха, е моллагӀйола цӀенча дошон хозале я ладувгӀа ховча лерга
хьаькъал[†] долча саго бехк боаккхаш аьнна дош.

13Хьувкъам чуэцача хана латтача йӀовхала юкъе гӀолла
хьекха шийло мух санна ва тешаме[†] хоамахо:
цӀендаь са[†] ураоттаду цо[+].

14ДогӀа а доацаш хьекха мух а морхаш а санна ва
совгӀаташ лургда аз аьнна из ца дер.

15Сатохарца тешаве могаргда аьла,
хӀаьта аьсалча метто тӀехк кагью.

16Модз корадаьдий хьона – дегӀа деззар мара ма даалахь,
дуэ халаргда хьона[*], тӀаккха хьалӀеттдергда Ӏа из[+].
17Иштта да доттагӀчунцара гӀулакх а: кӀеззигагӀа аха цун цӀагӀа,
дукха ухе, Ӏа кӀаьдвергва из, тӀаккха хьо цунна гоамлургва.

18Чхьонкар[*], довт е ира тӀаьск санна ва
ший гаргарча сага духьала харцтешал деш вола саг[+].

19Йохкаенна царг, е астагӀа ког санна да
бала[†] бенача дийнахьа тийшаболх боаллача сагага Ӏа догдахар.

20Шийлача дийнахьа тӀера барзкъа Ӏодоаккхар,
е човна тӀа чхьагӀаркъанз дувттар морг ва
бала болча дега сакъердаме[†] ашараш лекхар.

21Хьай моастагӀ меца вале вузаве из,
из хьога вале хий ле цунна.
22Из Ӏа дой, цунна эхь хеттийтаргда Ӏа,
цу эхьхетаро воагавергва из[*],
хӀаьта хьона Везча Аьлано совгӀат лургда.

23Къулбаседехьара боагӀача михо шийла догӀа дахьаш санна,
йоахардувцарий метто шийла бӀарахьажар дахь.

24Баге еттача сесагаца цхьан цӀагӀа вахачул
тхов тӀа вахар[†] тол[+].

25Гаьнарча мехкара дика кхаъ
чӀоагӀа хьогвеннача сага шийла хий санна ба[+].

26Ӏаьсача наха калуш вола хьаьнала саг
бӀеха шовда санна ва е бӀехбенна хьаст санна ва.

27Сов дукха модз даар дика дац,
массаза ше хеставар лехар а дика дац.

28Пенаш хаьрцача шахьара тара ва
шийна доал де ца хов саг.

### 26

1Ахкан юкъе лоа мо мара, хьувкъам чуэцача хана догӀа мо мара
тац Ӏовдалча сагага дика цӀи а[+].

2Карардаьнна хьазилг санна, гӀетта дӀа-хьа лела чӀагарг санна
байна дӀабаргба цабоагӀаш баьккха сардам.

3Шод говра еза, дирст вира еза,
хӀаьта саьрг Ӏовдалча наьха бовкъамашта беза[+].

4Ӏовдалча сага Ӏовдалча къамаьла Ӏа жоп лой,
хьо а иззаморг хетаргва.
5ХӀаьта Ӏовдалча сага Ӏовдалча дешашта Ӏа жоп ца лой,
цунна ше хьаькъал[†] долаш хетаргва.

6Ше ший когаш дӀадахар е ше шийна низ бар[†] санна да
Ӏовдалча сагага гӀолла хоам бар.

7АстагӀчун когаш чоалдувл[*],
иштта хул кица а Ӏовдалча сага багара доагӀаш дале.

8Ӏовдалча сага сий[†] дар
ширдолгах кхертӀо дӀатӀабехкар санна да[+].

9Ӏовдалча сага бага доалла кица
вехача сага бе йоалла кӀарцхала ткъовролг санна да.

10Ӏовдалча сага е эггара хьалха хьакхийтача сага гӀулакх дӀатӀадулар
ший вари наьха вари къоаста ца веш Ӏадсакх деттача сага тара ва.

11Ший Ӏеттора юхатӀадоагӀа жӀали санна
ше даь Ӏовдала хӀама цӀаькхаза а ца дича Ӏец Ӏовдала саг.

12Ше доккхача хьаькъала да хеташ вола саг гой хьона?
Ӏовдала саг цул чехкагӀа воагӀаргва хьаькъалча[+].

13Мекъачо оал: «Наькъа тӀа лом да!
Лом лел урамашка гӀолла!»[+]

14Ший алтамашта гонахьа гобоах наӀаро,
хӀаьта мекъа саг ший метта керч.

15Оаркхингача Ӏочу-м кховд мекъа саг,
тӀаккха из бата бихье хьалдахьа могаргдоацаш кӀаьдлу[+].

16Шийга хаьттача мекъа саг хьаькъал долашагӀа ва,
кхетаме жоп луча ворхӀнел.

17Ший доацача довна юкъеухар
жӀале лергех каеттачоа тара ва.

18Шийна гонахьа доагаш дола тӀаьскаш кхувсаш,
Ӏоажал яхьаш вола эгӀаваь саг санна ва,
19ший гаргарча сага оапаш[†] а бийце,
тӀаккха «Аз-м бегаш ма баьбарий» оала саг.

20Дахча ца хилча цӀи ягац;
йоахараш[†] ца хилча цатоам а дӀабоал[+].

21ЙӀовхала кӀора эшаш мо, йоагача цӀера дахча эшаш мо,
цатоам лотабара къувсара тӀера вола саг а эш.

22Хьа гийгача Ӏочуйолха мерза чӀегилгаш санна
чам болаш да йоахараш[+].

23Во дог[†] а долаш хоза къамаьл дола саг
тӀехьанахьа дото хий хьаькхаь лоабата пхьегӀа санна ва.

24МоастагӀчо хоза дувц,
амма дега чу тийшаболх кхоаб.
25Мел тоам беш дале а цун къамаьл – ма тешалахь[†] цунах;
ворхӀ бӀеха уйла йоалл цун дег чу;
26шийна нах[†] гоама хилар лечкъаду цо,
цхьабакъда, цун вол нах вӀашагӀкхийттача гучаяргья.

27КӀоаг боаккхаш воаллар ше Ӏочувожаргва цу чу;
кхера лоамах урагӀхьош воаллачун юхачубоагӀаргба из кхера[+].

28Ше хӀалакбу нах гоама хул харцлувчоа;
хозача къамаьлаша[†] хӀалакьхилар[†] кийчду.

### 27

1Кхоанара ди ма хестаделахь,
цо шийца фу дахьаргда хац хьона.

2Кхычунга хеставайталахь хье, Ӏайха ца а хеставеш,
хийрача сагага хеставайталахь, хьай меттага ма хеставайталахь.

3Беза ба кхера, аййе ма могга я гӀум,
цхьабакъда, Ӏовдалча саго бахьа бала[†] цу шиннел а безагӀа ба.

4Дорхал къиза я, хьийдда доагӀа хий санна соца ца луш я эгӀазал,[†]
хӀаьта а хьанна могаргда энгарал ла[+]?

5Гучахьа бехк баккхар[†] дикагӀа да
лочкъабаь лелабеча безамал.[†][+]

6ДоттагӀчо дика ду хьона, цо хьона чов еш дош оале а,
хӀаьта моастагӀчун барташ тийшаболх болаш да.

7Визачунна улха тӀара модз а дика хетац,
амма мецачунна къахьа дар а мерза хет[+].

8ЦӀагӀара дӀаваха саг –
ший бӀы бита оалхазар.

9Даьтташа а хоза хьадж йоагӀача хӀамаша а дог[†] гӀоздоаккхаш санна
тоам болаш хул доттагӀчо дег тӀара деш долча хьехарга[†] ладувгӀа.

10Хьай доттагӀ а хьай даь доттагӀ а дӀа ма кховсалахь;
бала беча гаргалнах болча вада сих ма лелахь,
гаьнарча вешел юхера лоалахо ма толий[+].

11Хьаькъале[†] хилалахь, са воӀ, са дог гӀоздаккхалахь;
тӀаккха ховргда сона сайх бехк баьккхачунга фу ала деза.

12Кхетам бар кхераме хӀама бӀаргадайча юхаваргва,
амма хьисап доаца нах[†] дӀахогӀоргба, тӀаккха царна доккха халахетар хургда[+].

13Шийна цавовзача сага кӀалъэттачунгара майрра барзкъа хьадаккхалахь;
из дӀа а ца луш соцаделахь, хӀана аьлча, цавовзачун кӀалъэттав из[+].

14Геттара Ӏуйрийна ший гаргара саг чӀоагӀача оазаца даькъалвувца
эттар цунна сардамаш доахаш воалл моттаргда.

15Йоачан йолча дийнахьа вӀалла ца соцаш делхача тӀадамашта тара я
массаза бартбетташ йола сесаг[*];[+]
16из соцае гӀортар – мух соцабе гӀортара тара да,
е даьтта тӀаьр-юкъе[*] тоӀаде гӀортара тара да из.

17Аьшко аьшк ирдеш санна,
саго сага аьрхӀал[*] а дӀайоаккх.

18Инжира га лелаечо инжир юаргья,
ший аьлага хьожар сийдолаш хургва.

19Хи чу сага юхь гуш мо
сага дег чу гуш хул саг ше а.

20Ӏаьхарте, Ӏоажала паччахьалкхе[†] хьалъюзаш яц;
иштта мара Ӏабац сага бӀаргаш а[+].

21Када чу лоала а дий, цӀен а дий, хьож дотувга,
аьшка пхьара[†] пишка чу лоаладий хьож дошувга,
хеставеш хьож сагага[+].

22Ӏовдала саг келхьар чу ялатаца цхьана охье а,
цун Ӏовдалал[†] цох дӀакъастаргьяц.

23Хьай жа миштад хьежа,
хьай Ӏулашта тӀахьожаш хила,
24рузкъа[†] дуне мел латта хург мичад,
оалал а ерригача тӀехьенашка хург мичад[+].
25Цонашкара[*] йол араяьккхача, керда тов[*] гучаяьлча,
лоаман босенашкара[*] буц гулъе болабелча,
26тӀаккха Ӏоахараша[*] барзкъаш лургда хьона,
божлой[*] ехка кхаш эца а таро хургья хьа.
27Тоъалла газа шура хургья хьога,
хьайна яа а хьай дезалла[†] юае а,
чулаттача кхалнахага яийта а.

### 28

1Ӏаьса саг удаш ва, шийна тӀехьаудаш саг веций а,
амма хьаьнала саг лом мо майра хул.

2Харцо[†] сов дукха йолча мехка дукха хул доалахой,
амма кхеташ вола доалахо волча мохк дукха а чӀоагӀа а латт.

3Къе-миска болчарга бала[†] бахьа къе саг
ялат тӀадаьнна лаьтта Ӏохьо чӀоагӀа догӀа санна ва.

4Товрата духьалболчар Ӏаьса нах[†] могабу,
Товрат леладераш духьаллат царна.

5Воча наха кхетаяц нийсхо,[†]
амма Веза Аьла лехачар кхетаю из еррига.

6ЦӀенача наькъ тӀа лела къесаг тол
харцахьча новкъа лелача вӀаьхийча сагал[+].

7Товрат лорадер кхетам бола воӀ ва,
воча нахаца доттагӀал[†] леладер ший даьна эхь[†] тӀадахьаш ва.

8Йоккха йоал а йоахаш рузкъа[†] гулдеш воаллачо
из гулду къеча нахаца къамаьрша волчоа[+].

9Товратага ладувгӀа ца ловчун
дуӀаш а дегаза да[+].

10Хьаьнала саг воча новкъа ваккха гӀертар
ше ший боанга чу эккхаргва,
хӀаьта дикача нахага беркат кхоачаргда[+].

11ВӀаьхийча сага ше хьаькъал[†] долаш хета тарлу,
цхьабакъда, кхетам болча къечоа чакх са[†] доагӀаш санна гу цун чухье[+].

12Хьаьналча наьха гӀозал[†] йолча хана массанахьа цӀей латт,
хӀаьта Ӏаьса нах котбаьлча берригаш дӀалачкъ[+].

13Ший къинош лечкъадер хьалваргвац,
амма ший уж долга а хайна уж дитача сага къахетам[†] корабоагӀаргба.

14Даькъалхинна ва Везча Аьлах массаза кхерар,
амма дог чӀоагӀденна шийчун тӀара ца воалар бала боацаш вусаргвац.

15Мискача наха доал деш вола Ӏаьса саг
цӀогӀа хьекха лом морг ва е корзагӀъяьнна лела ча морг ва[+].

16Кхетам боацача паччахьо ший халкъага гӀелал яхь,
амма хьарама рузкъа ца дезачун вахар[†] дӀаьхлургда.

17ЦӀий хьаьрча саг
венна дӀаваллалца удаш хургва;
гӀо-новкъастал ма хилда цунна[+].

18Харцахьа хӀама доацаш вахар кӀалхарваргва,
амма, питамеча новкъа лелар цӀаьхха вожаргва[+].

19Ший лаьтта къахьегар виззалца кхача болаш хургва,
хӀаьта даьссача сатувсамашта тӀехьаваьнна лелар къелах[†] кхувргва[+].

20Тешаме[†] саг дуккхаза даькъала хургва,
амма вӀаьхий хила сиха вар таӀазар[†] доацаш вусаргвац[+].

21Озабезам бар дика дац,
цхьабакъда, цхьабараш кийча хул маькха чӀегилг бахьан долаш а зулам де[+].

22ЦӀаьрмата саг сиха хул вӀаьхий хила гӀерташ,
цунна ховш хилац, шийга къел хьежалга[+].

23ТӀехьагӀо гучадоал, нийсхонца бехк баьккхар дикагӀволга,
дикахетийтар духьа хьо хеставаьчул[+].

24Ший даьгареи-наьнагареи рузкъа дӀа а доахаш,
«Из-м къа дацар» яхар
гӀаьрахойх цаӀ ва.

25ЦӀаьрмата саг къовсамаш даха сиха хул,
цхьабакъда, Везча Аьлах тийша вар дикахьегаш ва[+].

26Ший кхетамах тийша лелар Ӏовдала саг ва,
хьаькъала наькъашка гӀолла лелар кӀалхарваргва.

27Къечарна каракхувдаш вар хӀама эшаш вахаргвац,
амма, царех ший бӀаргаш лечкъадечун сардам эшаргбац[+].

28Доал Ӏаьсача нахага кхаьчача нах лечкъа болалу,
хӀаьта уж хӀалакьхилча хьаьнала нах совбовл[+].

### 29

1Дуккхаза бехк баьккхача а дог[†] чӀоагӀденна ший чу тӀара ца воалар
цӀаьхха хӀалакьхургва, де дарба а доацаш[+].

2Хьаьнала нах[†] совбаьлча нах гӀадболх,
Ӏаьсача нахага доал кхаьчача нахага гӀайгӀа[†] хул[+].

3Хьаькъала[†] тӀакхувш волча саго ший даьна гӀозал[†] яхь,
амма харцахьа лелача кхалнаьха новкъост волчо рузкъа[†] доаду[+].

4Нийсхонца[†] кхел лелаеча паччахьо ший мохк чӀоагӀбу,
хӀаьта кхаашта[†] сутара волчо из боабу.

5Дика хетийтар духьа ший гаргарча сагага харцдар[†] дувцача саго
цун когашта боанг кечъю[+].

6Во саг ший къиноша лоац,
хӀаьта хьаьнала саг сакъердаш а гӀозваьнна а ва.

7Хьаьналча саго йоакхо[†] ю къеча наьха бокъонашта,
амма Ӏаьса саг уж йовза ловш а хилац.

8Кхардача наха шахьар корзагӀйоах,
хӀаьта хьаькъал долчар эгӀазал[†] южаю[+].

9Хьаькъалдар Ӏовдалча сагаца кхеле воде,
цигача эгӀазали тӀехбеттамаши мара хургдац, сатем а хургбац.

10Къизача наха гоама ба цӀена нах,
хӀаьта хьаьнала нах боабе а гӀерт уж[+].

11Ӏовдалча саго кортамукъа дӀахец ший эгӀазал,
амма хьаькъал долчо доал ду шийна[+].

12Доалахо оапашка[†] ладувгӀаш хуле,
цун мел вола Ӏу Ӏаьса хургва.

13Къечун а цунна низ бечун а цхьa хӀама да цхьатарра:
царна шиннена а вахар[†] деннад Везча Аьлано[+].

14Паччахьо ше къеча наьха кхел еча хана нийсхо лелайой,
цун доал чӀоагӀа а дукха а латтаргда[+].

15Саьргои бехк баккхарои[†] хьаькъал лу,
хӀаьта бӀарг ца локхаш дитача беро ший нанна эхь[†] тӀадахь[+].

16Ӏаьса нах совбаьлча къинош алсамдовл,
цхьабакъда, хьаьналча наха гургда уж хӀалакьхилар.[†]

17ТаӀазар[†] лоаттаде воӀа, тӀаккха цо сатем хулийтаргба хьа;
хьа сина гӀозал ергья цо[+].

18Пайхамарал доацача метте нах чурабовл;
цхьабакъда, даькъала ба Товратаца бахараш.

19Лай саг тоаве могаргдац духхьал дешашца:
яхар кхета-м ду цо, ладувгӀац-кх.

20Уйла а ца еш сиха дош оалаш вола саг вайнавий хьона?
Ӏовдала саг цул чехкагӀа меттавоагӀаргва[+].

21ЗӀамига волча хана денз лай боча Ӏомаваь вале,
цо юххера а бала[†] бергба хьона.

22Сиха эгӀазъухачо цатоамаш доах,
каст-каста эгӀазъухачо дукха къинош ду[+].

23Сага сонтало[†] цун корта чубохийт,
хӀаьта аьсалча сага сий[†] айлу[+].

24Къушца лела саг ше шийна моастагӀ ва;
цунна хоз, тешашка боккъала шоашта дайнар хьадувца, яхаш, дехар деш, ца дувце шоана Даьла наӀалт хургда, яхаш, цхьабакъда, цо хӀама алац.

25Сагах бола кхерам – боанг я,
хӀаьта Везча Аьлага догдоахар хӀамах кхера везаш вац.

26Доалахочун дика лехаш ба дуккхабараш,
цхьабакъда, нийсхо Везча Аьлага я[+].

27Нийсхо йоацараш дегаза ба хьаьналча наха,
хӀаьта нийсача новкъа лелараш дегаза ба Ӏаьсача наха.

### 30


АгӀура дешаш

1Ер Якха виӀий АгӀура дешаш да, цун хьехам[†] ба ер.

Итиилага а, Итиилага а, Ухалага а аьннад цо[*]:

2«Наха юкъе эггара ӀовдалагӀа ва со;
адама кхетам бац сога.
3Хьаькъал[†] Ӏомадаь дац аз;
Везча Даьлах дар ховш а вац со.
4Малув сигала хьалтӀаваьнна юха кӀалаваьннар?
Хьан гулбаьб мух ший коанашка?
Хьан мегад хий Ший ферта[*] юкъехьоарчаде?
Малув лаьттан доазонаш чӀоагӀдаьр?
Фуй цун цӀи? Фуй цун виӀий цӀи?
Хой хьона[+]?

5Везча Аьлан хӀара дош цӀена да;
Шийх тийшаболчарна гӀал[*] я Из[+].
6Цун дешаш тӀа дош ма тоха,
Цо бехк боаккхаргба хьох,
харцлувр а хургва хьох.

7Ши хӀама дех аз Хьогара, Веза Аьла,
ак ма ала[*] сона, со дийна волча хана:
8гаьнадаккха сона даьсса хабари харцкъамаьли,
ма я сона къел[†] а е хьал а,
цхьабакъда, сискал хилийта сона,
9со тӀехвузаргвоацаш,
„Малув из Веза Аьла?“ – аьнна,
со Хьайх варгвоацаш, со къело лоацаргвоацаш, къоал де волалургвоацаш,
цу къоалаца сай Даьла цӀи бӀехъеш.

10Лай даьга цу лайх доацар ма дувца,
цу лай наӀалт хьайх латаргдоацаш, хьай бехках хьайна бала[†] хургбоацаш.

11Болаш ба, шоай даьшта сардамаш доахараш,
шоай ноаной даькъал ца бувцараш[+].
12Болаш ба шоаш цӀена хетараш,
шоай бӀехалах шоаш цӀенбеннабоаццаше[+].
13Болаш ба уж – ма сонта хьеж цар бӀаргаш,
ма догкхоардош да цар бӀарахьажар!
14Болаш ба къиза нах[†], шоай цергаш довташ мо яраш,
шоай мочхалаш урсаш мо дараш,
лаьттан букъ тӀа мискаш баар духьа,
наха юкъера къебараш баар духьа.

15Докхорга ши йоӀ я.
„Хьада! – цӀогӀа хьекх цар. – Хьада!“
Ераш я вӀалла хьал ца юза кхо хӀама,
нийсагӀа аьлча, йиъ хӀама, вӀалла а „тоъаргда“ аргдоаца:
16Ӏаьхарте,
бер ца хула че,
массаза а хих хьегаш латта лаьтта,
цӀи, „тоъаргда“ аргдоаца.

17Ший даьх цавашачун бӀарг,
наьнага ладувгӀарах[†] догкхоардош волчун бӀарг,
аренца лелача къайгаша буаргба,
аьрзе кӀоригаша дӀакхоалларгба[+].

18Ер кхо хӀама да, аз кхета ца деш,
нийсагӀа аьлча, диъ хӀама да, со цецвоаккхаш:[+]
19сигала гӀолла аьрзе бу никъ,[†]
лоаман чхара тӀа гӀолла лихьо бу никъ,
форда тӀа гӀолла кемо бу никъ,
къонах йоӀ йолча вода никъ.

20Харцахьлелача сесага никъ иштта ба:
хӀама диар, бат цӀенйир, тӀаккха аьлар:
„Цхьаккха во хӀама даьдац-кх аз“.

21Кхо хӀама да лаьтта оагадеш,
нийсагӀа аьлча, диъ да уж лаьттана ла ца могаш дола хӀамаш:
22паччахьа дарж[*] кхаьча лай,
сискалах виза Ӏовдал,[+]
23наха дегаза йолаш маьре йода кхалсаг,
ший фусамнаьна когаметта этта чулатта кхалсаг.

24Диъ дийнат да укх лаьтта зӀамига кхелла,
цхьабакъда, хьаькъал долча нахал хьаькъалдолашагӀа:
25зунгатий – низа чӀоагӀа дац уж,
амма аьхки кийчбу цар шоашта Ӏай баа кхача;[+]
26лоаман пхьагалаш[†] – низ чӀоагӀа бац цар,
амма фусамаш чхараш[*] тӀа я цар;
27цӀодз[*] – паччахь вац цун,
цхьабакъда, царех хӀараяр нийссача мугӀарех йода;
28шалкъа – кулгаца лаца йиш я из,
цхьабакъда, паччахьа цӀеношка а хул из.

29Боаккхаш бола гӀа кура болаш я ер кхо хӀама,
нийсагӀа аьлча, йиъ я уж, борал кура долаш:
30лом, оакхарашта юкъе чӀоагӀагӀа дола, цхьаннена а тӀехьашкахьа даргдоаца,
31кура йоагӀа боргӀал;
бодж,
бӀуна[*] керте латта паччахь.

32Нагахьа санна сонтаваллал хье Ӏовдала хинна вале,
е дагахьа во уйла кхоабаш хье хиннавале, –
кулг тӀа а оттадай дӀакъовла хьай баге!
33Шура лийсача даьтта ма хургдий,
мерех хӀама техача цӀий Ӏо ма гӀоргдий,
хӀаьта эгӀазло Ӏа лотайой – дов[†] ма хургдий».

### 31


Лемуил-паччахьа хьаькъале дешаш

1Ераш да паччахьа Лемуила хьаькъале[†] дешаш, цунна нанас хьийха дола:

2«Ва са[†] воӀ, са че чура ваьнна воӀ;
ва са воӀ, са дуӀашта денна жоп!
3Ма телалахь хьай низ кхалнаха,
ма лелалахь цу паччахьаш[†] хӀалакбечарца[+].

4Паччахьаш бац, Лемуил,
паччахьаш бац чхьагӀар меладезараш,
доалахой бац къаракъага дог оттадезараш,[+]
5маларах[†] беха, царна Ӏадаташ дицлургдоацаш,
берригача мискашкара бокъонаш цар дӀайоахаргйоацаш.
6ДӀале къаракъ бовш латтачарна,
дӀале чхьагӀар къиза гӀайгӀа[†] кхаьчарашта.
7ДӀамалийта царга – шоай къел[†] йицлургья царна,
шоай балаш[†] кхы дагадохаргдац царна.

8Ала бокъо йоацачарна хьалхара дӀаала,
берригача даькъазча наьха бокъонаш лораергйолаш.
9ДӀаала, нийсхо[†] лоаттаеш;
къеболчари мискайи бокъонаш лорае».


Дика сесаг

10Дика сесаг[†] – хьанна короргья из?
Жовхьарел лакхагӀа ба цун мах[+].
11Догтийша ва цох мар;
цунца зе хургдац цунна.
12Дика дахь цо цунна, дахьац во,
ший вахара[†] хӀара денна.
13Тха[*] доаккх цо, гета[*] Ӏалашду цо,
ший кулгашца гӀоза къахьег цо.
14Базархой кемашта тара я из –
гаьнара Ӏалашъю цо ший сискал.
15Сатассалехьа гӀотт из,
ший дезалла[†] кхача кийчбу цо,
чулаттачарна болх[†] хулийт цо[+].
16Мегаргдола кха лаха а из эца а вӀаштӀехьдоал цун;
ше хьадаьчох цу тӀа комсаш дӀаюв цо.
17Эзза юкъ а йийхкий кадай бу моллагӀа а болх;
моллагӀча балхан низ тоъ цун кулгий.
18Ший базар пайда бахьаш йолга хов цунна;
бийсан йовц цун чиркхат.
19Ший кулгаш тха оалхача ехка тӀа дохк цо,
йоачӀиг хьабе долл цо.
20Таро йоацачун йийла я цун тӀаьр-юкъ,
къеболчарна новкъостал ду цо[+].
21Лоа делх аьнна кхера езац цун, дезал дагабоахкаш;
дӀайха барзкъаш дувх цун хӀара дезалхочунна.
22Ший метта кхоллараш ше хьаду цо,
диткъача гетеи дезача цӀеча кӀадахи[*] барзкъаш дувхаду цо.
23Цун мар лоархӀаш ва шахьара коа-наӀарашкарча пхьегӀа тӀа –
мехка къоаношта юкъе я цун моттиг.
24Гета барзкъаш хьа а деш, дувхк цо,
базархошта тӀехкараш лоаттаду цо.
25Низи сийлеи да цун барзкъаш, кхерам боацаш,
гӀозалца[†] хьеж из кхоанарча денга.
26Хьаькъал долаш да цун къамаьл,
дика хила хьех цо.
27Ший фусама гӀулакхашта тӀахьожам лоаттабу цо;
деш хӀама доацаш юац цо сискал.
28Цун бераш хьалгӀовт, «даькъалъяр» оал цар цох,
иштта мара а хоастаю из:
29«Дукха ба дика истий,
цхьабакъда, хьо цу массарел а тӀех я».
30Тоамболаш хилар Ӏехавеш хул, хозал сиха йода,
цхьабакъда, Везча Аьлах кхераш йола кхалсаг хоастае мегаргйолаш я.
31Цунна доагӀаш дола совгӀат дӀале цунна:
шахьара коа-наӀарашка пхьегӀа тӀа сийленца дувцалда цун гӀулакхаш[+].

## Сулейма-пайхамара кицай темаш


Сулейма-пайхамара кицай темаш

Сулейма-пайхамара кицай темаш

1 | аьлдиташ; йоахараш | сплетни | 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22
2 | аьсалал | смирение | 3:34; 11:2; 15:1, 33; 16:19; 18:12; 22:4; 25:15; 29:23
3 | бакъдар | истинность | 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26
4 | бала, балаш | беда, несчастья | 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7
5 | безам | любовь | 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5
6 | бекхам, пхьа | месть | 6:34; 20:22; 24:29
7 | болх, къахьегам | работа | 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17
8 | вахар | жизнь | 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12
9 | вежарий | братья | 6:19; 17:2; 17:17; 18:19; 18:24; 27:10
10 | гӀадвахар, гӀозал, сакъердам | радость | 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25
11 | гӀайгӀа, сагото | горе, переживание | 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6
12 | Дала йоакхо яр, Дала лорадар | забота Бога (о ком-то) | 2:7-8; 3:25-26; 10:3; 10:29; 14:26; 14:27; 15:25; 16:6; 18:10; 19:23; 22:12; 22:22-23; 23:10-11; 30:5
13 | Даьла низ | сила, могущество Бога | 5:21; 8:22-31; 15:3; 15:11; 16:1; 16:2; 16:4; 16:9; 16:33; 17:3; 19:21; 20:12; 20:24; 21:1; 21:2; 21:12; 21:30; 21:31; 24:11-12
14 | Даьла эгӀазал | гнев Бога | 3:32-33; 6:16-19; 10:3; 11:1; 11:20; 12:2; 12:22; 15:8-9; 15:25; 15:26; 15:29; 16:2; 17:15; 20:10; 20:23; 24:18
15 | Даьлагара даькъалдар | благословение от Бога | 2:7; 3:1-2; 3:13-18; 3:33-34; 8:18; 8:32; 8:34; 10:22; 10:24; 11:1; 11:20; 11:28; 12:2; 12:22; 12:24; 13:4; 13:13; 13:21; 14:9; 14:21; 15:6; 15:8; 15:9; 15:22; 15:26; 16:3; 16:20; 18:22; 19:8; 20:7; 21:3; 21:21; 22:9; 25:21-22; 28:13; 28:14; 28:20; 29:18
16 | Даьлах кхерар | страх перед Богом | 1:7; 1:29; 2:5; 3:7; 8:13; 9:10; 10:27; 14:2; 14:26; 14:27; 15:16; 15:33; 16:6; 19:23; 22:4; 23:17; 24:21; 28:14; 29:25; 31:30
17 | Даьлах тийша хилар, догдоахилга | надежда на Бога | 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5
18 | дегабуамбар | ревность | 6:34-35; 27:4
19 | дезал, бераш | семья, дети | 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31
20 | Деррига а Даьла кара хилар | Божье всевластие | 16:1; 16:3-4; 16:9; 16:33; 19:21; 20:24; 21:2
21 | дика дагалоацамаш, аьттув бола дагалоацамаш | хорошие планы, успешные планы | 14:12; 14:16; 16:2; 16:25; 16:33; 18:18; 22:3; 27:12
22 | ...дикагӀа да... | ...лучше, чем... | 12:9; 15:16; 15:17; 16:8; 16:16; 16:19; 16: 32; 17:1; 17:12; 19:1; 19:22; 21:9; 21:19; 22:1; 25:7; 25:24; 27:5; 27:10; 28:6
23 | дог, са | сердце, душа | 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19
24 | догдоахилга, хьашташ | надежды, мечты, нужды | 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19
25 | доттагӀал | дружба | 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7
26 | дугӀа, сагӀа | молитва, жертвоприношение | 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9
27 | зер | испытание | 17:3; 27:21
28 | иман; иман дола саг, нах | праведность, праведник(и) | 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5
29 | камаьршал | щедрость | 11:25-26; 14:21; 14:31; 19:6; 19:17; 21:26; 22:9; 28:27; 31:20
30 | кхааш | взятки | 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4
31 | кхетамца кхевар | воспитание, образование | 3:11-12; 13:24; 19:18; 20:30; 22:6; 22:15; 23:13-14; 29:15; 29:17; 29:19; 29:21
32 | кхыча сага декхара кӀалъоттар | поручительство | 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16; 22:26-27; 27:13
33 | къамаьлаш | слова уст | 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20
34 | къахетам, йоакхо | милосердие забота | 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27
35 | къел | нищета | 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9
36 | ладувгӀар | слушание, послушание | 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17
37 | лазараши могашали | болезни и здоровье | 3:8; 4:22; 15:30; 18:14
38 | лоралуш хилар | осторожность, осмотрительность | 4:23; 4:25-27; 12:13; 13:14; 14:15; 14:16; 14:27; 18:7; 19:2; 19:16; 20:25; 21:20; 21:29; 22:3; 22:5; 22:25; 23:1-3; 27:12; 29:6; 29:25
39 | малар, къаракъ мелар | спиртной напиток, пьянство | 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7
40 | маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг | брак, хорошая жена | 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31
41 | мекъал | лень | 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26
42 | наьха сесагаца лелар | прелюбодеяние | 2:16-19; 5:1-23; 6:20-35; 7:1-27; 9:13-18; 22:14; 23:27-28; 29:3; 30:20; 31:3
43 | никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) | путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти) | 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18
44 | низ бар, къизал | насилие, жестокость | 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6
45 | нийсхо | справедливость | 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9
46 | оалал, паччахьал, паччахьаш | правление, власть, цари | 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5
47 | оапаш | ложь | 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8
48 | Оахаш аьннар оардаш корадаьд. | “Что посеешь, то и пожнешь” | 11:27; 11:31; 12:14; 13:2; 14:3; 14:14; 18:20; 18:21; 21:13; 22:8; 24:12; 26:27; 27:18; 28:10
49 | рузкъа | достаток, богатство | 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9
50 | сабар | терпение | 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22
51 | сабаре хилар, цавохар | самоконтроль | 13:3; 15:28; 17:28; 21:23; 25:28; 29:11
52 | сий | уважение, почет | 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31
53 | сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь | бесчестие, позор, стыд | 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15
54 | сонтал | гордость, надменность | 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32
55 | таӀазар | наказание | 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3
56 | тешал, теш | свидетельство, свидетель | 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18
57 | тешам | верность | 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20
58 | тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар | исправление, обличение, упрек | 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6
59 | хар, довзар | знание | 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4
60 | харцо, харцдар | несправедливость | 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4
61 | хоамахой (дика а, во а) | вестники (хорошие и плохие) | 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6
62 | хоаставар, ца доагӀаш хоаставар | лесть | 6:24; 26:28; 28:23; 29:5
63 | хьагӀ | зависть | 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19
64 | хьаькъал | мудрость | 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26
65 | хьаьналал, хьаьнала вар, хьаьнала бараш | непорочность, непорочный, непорочные | 10:2; 10:3; 10:6; 10:7; 10:11; 10:16; 10:20; 10:21; 10:24; 10:25; 10:28; 10:30; 10:31; 10:32; 11:4; 11:5; 11:6; 11:8; 11:9; 11:10; 11:11; 11:18; 11:19; 11:21; 11:23; 11:28; 11:30; 11:31; 12:3; 12:5; 12:6; 12:7; 12:10; 12:12; 12:13; 12:21; 12:26; 12:28; 13:5; 13:6; 13:9; 13:21; 13:22; 13:25; 14:9; 14:11; 14:14; 14:19; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:28; 15:29; 16:8; 16:12; 16:17; 16:31; 18:10; 20:7; 21:3; 21:15; 21:18; 21:21; 21:26; 21:29; 23:24; 24:1; 24:15; 24:16; 25:26; 28:1; 28:10; 28:12; 28:28; 29:2; 29:6; 29:7; 29:10; 29:16; 29:27
66 | хьехам | наставление | 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1
67 | хьехар | совет | 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9
68 | хӀалакьхилар | гибель | 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3
69 | хӀиллал | коварство | 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27
70 | цабезам, гоамал | ненависть | 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10
71 | цӀаьрматал | жадность | 11:24; 11:26; 15:27; 21:26; 23:6-8; 27:20; 28:8; 28:20; 28:22; 28:25; 30:15-16
72 | ше ше Ӏехавар | самообман | 12:11; 12:15; 14:12; 16:2; 16:25; 18:11; 18:17; 20:6; 21:2; 30:12
73 | ше ше хеставар | самовосхваление | 17:19; 27:1; 27:2
74 | ше яхар мара ца дар, ший оамал хилар | своеволие, своенравность | 1:24-32; 10:17; 12:1; 12:15; 13:1; 13:13; 14:16; 15:5; 15:10; 15:32; 18:1; 18:2; 19:27; 28:9; 28:14; 29:1
75 | чӀоагӀа низ тӀабахийтар | усердие, трудолюбие | 10:4; 10:5; 12:11; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 28:19
76 | эгӀазал | гнев | 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33
77 | эгӀар, дов | кофликт, ссоры, споры | 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33
78 | Ӏоасал | недостойное поведение | 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27
79 | Ӏовдалал | глупость | 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32


Сулейма-пайхамара кицай темаш

аьлдиташ; йоахараш (сплетни) 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22

аьсалал (смирение) 3:34; 11:2; 15:1, 33; 16:19; 18:12; 22:4; 25:15; 29:23

бакъдар (истинность) 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26

бала, балаш (беда, несчастья) 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7

безам (любовь) 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5

бекхам, пхьа (месть) 6:34; 20:22; 24:29

болх, къахьегам (работа) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17

вахар (жизнь) 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12

вежарий (братья) 6:19; 17:2; 17:17; 18:19; 18:24; 27:10

гӀадвахар, гӀозал, сакъердам (радость) 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25

гӀайгӀа, сагото (горе, переживание) 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6

Дала йоакхо яр, Дала лорадар (забота Бога (о ком-то)) 2:7-8; 3:25-26; 10:3; 10:29; 14:26; 14:27; 15:25; 16:6; 18:10; 19:23; 22:12; 22:22-23; 23:10-11; 30:5

Даьла низ (сила, могущество Бога) 5:21; 8:22-31; 15:3; 15:11; 16:1; 16:2; 16:4; 16:9; 16:33; 17:3; 19:21; 20:12; 20:24; 21:1; 21:2; 21:12; 21:30; 21:31; 24:11-12

Даьла эгӀазал (гнев Бога) 3:32-33; 6:16-19; 10:3; 11:1; 11:20; 12:2; 12:22; 15:8-9; 15:25; 15:26; 15:29; 16:2; 17:15; 20:10; 20:23; 24:18

Даьлагара даькъалдар (благословение от Бога) 2:7; 3:1-2; 3:13-18; 3:33-34; 8:18; 8:32; 8:34; 10:22; 10:24; 11:1; 11:20; 11:28; 12:2; 12:22; 12:24; 13:4; 13:13; 13:21; 14:9; 14:21; 15:6; 15:8; 15:9; 15:22; 15:26; 16:3; 16:20; 18:22; 19:8; 20:7; 21:3; 21:21; 22:9; 25:21-22; 28:13; 28:14; 28:20; 29:18

Даьлах кхерар (страх перед Богом) 1:7; 1:29; 2:5; 3:7; 8:13; 9:10; 10:27; 14:2; 14:26; 14:27; 15:16; 15:33; 16:6; 19:23; 22:4; 23:17; 24:21; 28:14; 29:25; 31:30

Даьлах тийша хилар, догдоахилга (надежда на Бога) 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5

дегабуамбар (ревность) 6:34-35; 27:4

дезал, бераш (семья, дети) 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31

Деррига а Даьла кара хилар (Божье всевластие) 16:1; 16:3-4; 16:9; 16:33; 19:21; 20:24; 21:2

дика дагалоацамаш, аьттув бола дагалоацамаш (хорошие планы, успешные планы) 14:12; 14:16; 16:2; 16:25; 16:33; 18:18; 22:3; 27:12

...дикагӀа да... (...лучше, чем...) 12:9; 15:16; 15:17; 16:8; 16:16; 16:19; 16: 32; 17:1; 17:12; 19:1; 19:22; 21:9; 21:19; 22:1; 25:7; 25:24; 27:5; 27:10; 28:6

дог, са (сердце, душа) 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19

догдоахилга, хьашташ (надежды, мечты, нужды) 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19

доттагӀал (дружба) 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7

дугӀа, сагӀа (молитва, жертвоприношение) 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9

зер (испытание) 17:3; 27:21

иман; иман дола саг, нах (праведность, праведник(и)) 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5

камаьршал (щедрость) 11:25-26; 14:21; 14:31; 19:6; 19:17; 21:26; 22:9; 28:27; 31:20

кхааш (взятки) 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4

кхетамца кхевар (воспитание, образование) 3:11-12; 13:24; 19:18; 20:30; 22:6; 22:15; 23:13-14; 29:15; 29:17; 29:19; 29:21

кхыча сага декхара кӀалъоттар (поручительство) 6:1-5; 11:15; 17:18; 20:16; 22:26-27; 27:13

къамаьлаш (слова уст) 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20

къахетам, йоакхо (милосердие забота) 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27

къел (нищета) 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9

ладувгӀар (слушание, послушание) 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17

лазараши могашали (болезни и здоровье) 3:8; 4:22; 15:30; 18:14

лоралуш хилар (осторожность, осмотрительность) 4:23; 4:25-27; 12:13; 13:14; 14:15; 14:16; 14:27; 18:7; 19:2; 19:16; 20:25; 21:20; 21:29; 22:3; 22:5; 22:25; 23:1-3; 27:12; 29:6; 29:25

малар, къаракъ мелар (спиртной напиток, пьянство) 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7

маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг (брак, хорошая жена) 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31

мекъал (лень) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26

наьха сесагаца лелар (прелюбодеяние) 2:16-19; 5:1-23; 6:20-35; 7:1-27; 9:13-18; 22:14; 23:27-28; 29:3; 30:20; 31:3

никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) (путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти)) 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18

низ бар, къизал (насилие, жестокость) 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6

нийсхо (справедливость) 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9

оалал, паччахьал, паччахьаш (правление, власть, цари) 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5

оапаш (ложь) 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8

Оахаш аьннар оардаш корадаьд. (“Что посеешь, то и пожнешь”) 11:27; 11:31; 12:14; 13:2; 14:3; 14:14; 18:20; 18:21; 21:13; 22:8; 24:12; 26:27; 27:18; 28:10

рузкъа (достаток, богатство) 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9

сабар (терпение) 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22

сабаре хилар, цавохар (самоконтроль) 13:3; 15:28; 17:28; 21:23; 25:28; 29:11

сий (уважение, почет) 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31

сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь (бесчестие, позор, стыд) 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15

сонтал (гордость, надменность) 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32

таӀазар (наказание) 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3

тешал, теш (свидетельство, свидетель) 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18

тешам (верность) 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20

тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар (исправление, обличение, упрек) 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6

хар, довзар (знание) 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4

харцо, харцдар (несправедливость) 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4

хоамахой (дика а, во а) (вестники (хорошие и плохие)) 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6

хоаставар, ца доагӀаш хоаставар (лесть) 6:24; 26:28; 28:23; 29:5

хьагӀ (зависть) 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19

хьаькъал (мудрость) 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26

хьаьналал, хьаьнала вар, хьаьнала бараш (непорочность, непорочный, непорочные) 10:2; 10:3; 10:6; 10:7; 10:11; 10:16; 10:20; 10:21; 10:24; 10:25; 10:28; 10:30; 10:31; 10:32; 11:4; 11:5; 11:6; 11:8; 11:9; 11:10; 11:11; 11:18; 11:19; 11:21; 11:23; 11:28; 11:30; 11:31; 12:3; 12:5; 12:6; 12:7; 12:10; 12:12; 12:13; 12:21; 12:26; 12:28; 13:5; 13:6; 13:9; 13:21; 13:22; 13:25; 14:9; 14:11; 14:14; 14:19; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:28; 15:29; 16:8; 16:12; 16:17; 16:31; 18:10; 20:7; 21:3; 21:15; 21:18; 21:21; 21:26; 21:29; 23:24; 24:1; 24:15; 24:16; 25:26; 28:1; 28:10; 28:12; 28:28; 29:2; 29:6; 29:7; 29:10; 29:16; 29:27

хьехам (наставление) 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1

хьехар (совет) 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9

хӀалакьхилар (гибель) 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3

хӀиллал (коварство) 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27

цабезам, гоамал (ненависть) 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10

цӀаьрматал (жадность) 11:24; 11:26; 15:27; 21:26; 23:6-8; 27:20; 28:8; 28:20; 28:22; 28:25; 30:15-16

ше ше Ӏехавар (самообман) 12:11; 12:15; 14:12; 16:2; 16:25; 18:11; 18:17; 20:6; 21:2; 30:12

ше ше хеставар (самовосхваление) 17:19; 27:1; 27:2

ше яхар мара ца дар, ший оамал хилар (своеволие, своенравность) 1:24-32; 10:17; 12:1; 12:15; 13:1; 13:13; 14:16; 15:5; 15:10; 15:32; 18:1; 18:2; 19:27; 28:9; 28:14; 29:1

чӀоагӀа низ тӀабахийтар (усердие, трудолюбие) 10:4; 10:5; 12:11; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 28:19

эгӀазал (гнев) 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33

эгӀар, дов (кофликт, ссоры, споры) 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33

Ӏоасал (недостойное поведение) 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27

Ӏовдалал (глупость) 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32

## «Доладалар» тӀара Даьла цхьайола цӀераш

«Доладалар» тӀара Даьла цхьайола цӀераш

ГӀалгӀай меттала | Эрсий меттала | Жугтий еттала | МаӀан
Даьла | Бог | Эл, ЭлохӀим | 
Веза Аьла | Господь | Адонай (Хозяин, Владелец; Господин) | Укх цӀеро белгалду Даьла деррига Ший кара долаш а Ший доалахьа долаш а волга.
Веза Аьла | Господь/Вечный | ЯхӀве | Ер Ширача Васкета тӀа къаьстта йола Даьла Ший цӀи я. ЯхӀве яха цӀи жугтий «хӀая» (хила) яхача хандешаца ювзаенна а я, Даьла массаза хинналга а хургволга а белгалдеш а я. Ший вахара цхьаккха саг а е цхьаккха хӀама а эшаш вац Из. Из Ше ва Ший вахара хьаст. Цул совгӀа, Из ва массаза вайца вар а вай лорадер а. Даьла йоазонашта таржам деча хана Адонай яхачеи ЯхӀве яхачеи цӀерашта цхьатарра, Веза Аьла (эрсий меттала – Господь) яхача дешаца таржам ду, ЯхӀве яха Даьла Ший цӀи сов еза лоархӀаш хилар бахьан долаш.
Веза Даьла | Господь Бог | ЯхӀве лохӀим | 
Веза Воккха Даьла | Всевышний | Эл Ӏелион | Укх цӀеро белгалду, шоай даьла санна из лоархӀаш нах тешача а наха корта беттача а моллагӀволчул (е моллагӀдолчул) Даьла воккхагӀхилар.
Низбола Даьла | Всемогущий | Эл Шаддай | Укх цӀеро белгалду, Даьла низ Ӏалаьмате боккха хилар, Шийна ловш дола моллагӀа хӀама хьаде торо йолаш Из хилар.
Со гуш вола Даьла | Бог, видящий меня | Эл Роъи | Укх цӀеро белгалду Далла деррига гуш хилар а долаш мел дар массаза а ховш Из хилар а.
Даим вола Даьла | Бог Вечный | Эл Ӏолам | Укх цӀеро белгалду Даьла массаза хинна хилара тӀехьа тӀа мел йоагӀача хана хургволаш хилар а.

## Ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама лиаграмма

Ширача ханашка укх дуненах хиннача кхетама лиаграмма

## «Доладалара» дуне

«Доладалара» дуне

аьлдиташ; йоахараш (сплетни) 10:18; 11:13; 16:28; 17:4; 18:8; 20:19; 25:23; 26:20; 26:22

бакъдар (истинность) 8:6-8; 9:9; 12:17; 12:19; 14:5; 16:13; 17:26; 18:17; 23:23; 24:26

бала, балаш (беда, несчастья) 1:26; 1:27; 1:33; 3:25; 6:15; 9:12; 10:1; 10:10; 10:22; 11:8; 11:15; 12:13; 12:21; 13:20; 13:21; 14:10; 15:6; 15:13; 15:15; 15:27; 17:5; 17:15; 17:2; 17:25; 22:8; 23:29; 24:10; 24:16; 24:22; 25:19; 25:20; 27:3; 27:10; 28:3; 28:14; 29:21; 30:10; 31:7

безам (любовь) 3:3; 5:19; 7:18; 10:12; 13:15; 14:22; 16:6; 17:9; 19:22; 20:28; 27:5

бекхам, пхьа (месть) 6:34; 20:22; 24:29

болх, къахьегам (работа) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 11:18; 12:11; 12:14; 12:24; 12:27; 13:4; 14:23; 15:19; 16:26; 18:9; 19:15; 19:24; 20:4; 20:13; 21:5; 21:25; 22:13; 24:27; 24:30-34; 26:13-16; 28:19; 31:15; 31:17

вахар (жизнь) 1:3; 1:19; 1:33; 1:19; 3:1-2; 3:16; 3:18; 3:21-22; 3:31; 4:4; 4:10; 4:13; 4:20-22; 4:23; 5:6; 5:11; 6:23; 6:26; 7:2; 8:14; 8:35; 9:11; 10:2; 10:11; 10:16; 10:17; 10:27; 11:18; 11:19; 11:28; 11:30; 12:21; 12:28; 13:3; 13:8; 13:9; 13:12; 13:14; 14:27; 14:34; 15:4; 15:9; 15:24; 15:27; 15:31; 16:15; 16:17; 16:22; 18:1; 18:21; 19:1; 19:3; 19:10; 19:16; 19:23; 20:2; 20:20; 21:9; 21:19; 21:21; 22:4; 22:5; 22:23; 23:22; 24:12; 24:20; 25:24; 28:16; 28:18; 28:27; 29:13; 31:12

гӀадвахар, гӀозал, сакъердам (радость) 1:22; 10:1; 10:23; 10:28; 11:10; 12:20; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:21; 15:23; 15:30; 17:5; 17:21; 17:22; 21:15; 21:17; 23:15-16; 23:24-25; 24:17; 28:12; 29:2; 29:3; 29:17; 31:25

гӀайгӀа, сагото (горе, переживание) 1:27; 10:1; 12:25; 14:10; 14:13; 15:13; 15:15; 15:16; 17:22; 23:29; 24:10; 25:20; 29:2; 31:6

Даьлах тийша хилар, догдоахилга (надежда на Бога) 3:5-6; 16:20; 20:22; 28:25; 29:25; 29:26; 30:5

дезал, бераш (семья, дети) 3:11-12; 10:1; 10:5; 11:29; 12:4; 13:1; 13:22; 13:24; 14:1; 14:11; 14:26; 15:20; 17:6; 17:21; 17:25; 18:22; 19:13; 19:14; 19:18; 19:26; 20:7; 20:11; 20:20; 21:9; 21:19; 22:6; 22:15; 23:13-14; 23:22-25; 25:24; 27:8; 27:11; 27:15-16; 28:7; 28:24; 29:3; 29:15; 29:17; 30:11; 30:17; 31:10-31

дог, са (сердце, душа) 2:10; 3:1; 3:3; 4:4; 4:23; 6:14; 6:18; 6:21; 7:3; 7:25; 11:20; 12:20; 12:25; 13:12; 14:10; 14:13; 14:30; 14:33; 15:4; 15:11; 15:13; 15:14; 15:15; 15:30; 16:24; 17:3; 17:20; 17:22; 18:14; 20:5; 20:9; 21:1; 21:2; 22:15; 23:19; 24:12; 24:13-14; 24:17; 25:20; 26:23; 26:24-25; 27:9; 27:19

догдоахилга, хьашташ (надежды, мечты, нужды) 3:26; 10:3; 10:24; 10:28; 11:6; 11:7; 11:23; 12:5; 12:11; 13:4; 13:19; 14:22; 15:22; 16:1; 16:3; 19:21; 20:5; 20:18; 21:5; 21:25; 24:14; 28:19

доттагӀал (дружба) 13:20; 14:7; 14:20; 17:9; 17:17; 18:24; 19:4; 19:6; 19:7; 20:6; 22:24-25; 25:17; 27:6; 27:10; 28:7

дугӀа, сагӀа (молитва, жертвоприношение) 14:9; 15:8; 15:29; 20:25; 21:3; 21:27; 28:9

иман; иман дола саг, нах (праведность, праведник(и)) 1:3; 2:7; 2:9; 2:20; 2:21; 3:32; 3:33; 4:18; 8:18; 8:20; 11:6; 25:5

кхааш (взятки) 15:27; 17:8; 17:23; 21:14; 28:21; 29:4

къамаьлаш (слова уст) 2:12; 2:16; 5:3-4; 8:6-9; 10:6; 10:8; 10:10; 10:11; 10:13; 10:14; 10:19; 10:20; 10:21; 10:31; 10:32; 11:9; 11:11; 11:12; 12:6; 12:13; 12:14; 12:18; 12:19; 12:22; 12:25; 13:2; 13:3; 13:5; 14:3; 14:23; 15:1; 15:2; 15:4; 15:7; 15:23; 15:26; 15:28; 16:21; 16:23; 16:24; 16:27; 17:4; 17:7; 17:27; 17:28; 18:2; 18:4; 18:6; 18:7; 18:13; 18:20; 18:21; 19:13; 20:15; 20:19; 21:9; 21:19; 21:23; 22:11; 22:14; 24:26; 25:11; 25:15; 26:7; 26:9; 28:23; 29:5; 29:19; 29:20

къахетам, йоакхо (милосердие забота) 11:17; 12:10; 14:21; 14:31; 19:17; 20:28; 21:10; 25:21-22; 28:27

къел (нищета) 6:10-11; 10:3; 10:4; 10:15; 11:24; 12:9; 12:11; 13:7; 13:8; 13:18; 13:23; 13:25; 14:20; 14:21; 14:23; 14:31; 15:16; 15:17; 17:5; 18:23; 19:1; 19:4; 19:7; 19:17; 19:22; 20:13; 21:5; 21:13; 21:17; 22:2; 22:7; 22:22-23; 23:20-21; 28:3; 28:6; 28:11; 28:19; 28:22; 28:27; 29:7; 29:13; 29:14; 30:8-9; 30:14; 31:8-9

ладувгӀар (слушание, послушание) 1:2; 1:8; 1:24; 1:33; 4:1; 4:10; 4:20; 5:1; 5:7; 5:13; 7:24; 8:6; 8:32; 8:33; 8:34; 10:8; 10:17; 12:15; 13:10; 15:5; 15:29; 15:31; 17:4; 19:20; 23:19; 23:22; 25:12; 27:9; 28:9; 29:12; 29:19; 30:17

малар, къаракъ мелар (спиртной напиток, пьянство) 20:1; 23:20-21; 23:29-35; 31:4-7

маьре яхар, саг йоалаяр; дика сесаг (брак, хорошая жена) 5:15-20; 11:16; 12:4; 14:1; 18:22; 19:13; 19:14; 21:9; 21:19; 25:24; 27:15-16; 31:10-31

мекъал (лень) 6:6-11; 10:4; 10:5; 10:26; 12:24; 12:27; 19:15; 20:13; 21:25-26

никъ (вахара никъ, даькъала никъ, имане никъ, Ӏоажалга бода никъ) (путь (путь жизни, благословенный путь, праведный путь, путь к смерти)) 1:31; 2:9; 2:12-15; 2:20; 3:5-6; 3:17; 3:31-32; 4:11-12; 4:14-15; 4:18-19; 4:26-27; 5:21; 6:23; 7:25-27; 8:32; 9:6; 10:9; 10:17; 11:5; 11:20; 12:15; 12:26; 12:28; 13:15; 14:2; 14:8; 14:12; 14:22; 15:9; 15:10; 15:19; 15:21; 15:24; 16:7; 16:9; 16:17; 16:25; 16:29; 19:1; 20:24; 21:8; 21:16; 22:5; 22:6; 23:19; 28:6; 28:10; 28:18; 29:18

низ бар, къизал (насилие, жестокость) 1:11-19; 3:31; 4:17; 6:12-15; 10:6; 10:11; 13:2; 16:29; 21:7; 26:6

нийсхо (справедливость) 8:15-16; 12:5; 21:3; 21:7; 24:25; 28:5; 28:23; 29:4; 29:7; 29:14; 29:26; 29:27; 31:8-9

оалал, паччахьал, паччахьаш (правление, власть, цари) 8:15-16; 11:14; 14:28; 14:35; 16:10; 16:12; 16:13; 16:14; 16:15; 19:10; 19:12; 20:2; 20:8; 20:16; 20:26; 20:28; 21:1; 22:8; 22:11; 22:29; 24:21-22; 25:2; 25:3; 25:5: 25:6-7; 28:2; 28:15; 28:16; 28:28; 29:2; 29:4; 29:12; 29:14; 29:26; 30:22; 30:27; 30:28; 30:31; 31:3; 31:4-5

оапаш (ложь) 2:12; 2:16; 3:32; 4:24; 6:16-19; 6:24; 7:5; 8:13; 10:18; 11:3; 11:20; 12:13; 12:17; 12:19; 12:20; 12:22; 13:5; 13:15; 14:5; 14:25; 16:28; 17:4; 17:7; 17:20; 19:1; 19:5; 19:9; 19:22; 20:17; 21:6; 22:12; 24:28; 25:14; 25:18; 25:19; 26:18-19; 26:28; 29:12; 30:8

рузкъа (достаток, богатство) 3:9-10; 3:16; 5:7-10; 8:18; 10:2; 10:4; 10:15; 10:22; 11:4; 11:16; 11:18; 11:24; 11:25; 11:28; 12:9; 13:7; 13:8; 13:11; 13:22; 14:20; 14:24; 15:6; 15:16; 15:17; 15:27; 16:8; 16:16; 16:19; 17:8; 17:23; 18:11; 18:16; 18:23; 19:4; 19:6; 19:10; 19:14; 20:21; 21:6; 21:20; 22:1; 22:2; 22:4; 22:7; 22:16; 23:4-5; 27:23-27; 28:6; 28:8; 28:11; 28:16; 28:20; 28:22; 30:8-9

сабар (терпение) 12:16; 14:29; 14:30; 15:18; 16:32; 17:27; 19:11; 20:3; 25:15; 29:22

сий (уважение, почет) 1:8-9; 3:16; 3:35; 4:7-9; 8:18; 10:7; 11:11; 11:16; 11:26; 12:4; 12:8; 13:18; 14:18; 14:19; 14:28; 15:33; 16:31; 17:6; 17:26; 18:12; 19:11; 20:3; 20:29; 21:21; 22:1; 22:4; 25:2; 25:6-7; 25:27; 26:1; 26:8; 27:18; 27:21; 29:23; 31:25; 31:30-31

сийдоадар, сийдовр, юхьӀаьржо, эхь (бесчестие, позор, стыд) 3:35; 6:33; 7:13; 9:7; 10:5; 10:7; 11:26; 12:4; 12:8; 13:5; 13:18; 14:34; 14:35; 18:3; 18:13; 19:26; 25:7; 25:8; 25:9-10; 25:22; 28:7; 29:15

сонтал (гордость, надменность) 3:7-8; 6:16-17; 8:13; 11:2; 13:10; 16:5; 16:18; 16:19; 17:19; 18:12; 21:4; 21:24; 25:6-7; 26:12; 27:1-2; 28:11; 29:23; 30:32

таӀазар (наказание) 10:13; 11:21; 13:24; 15:10; 16:5; 17:5; 17:10; 17:11; 19:5; 19:19; 19:25; 19:29; 20:22; 20:30; 21:11 26:3

тешал, теш (свидетельство, свидетель) 12:17; 14:5; 14:25; 19:5; 19:9; 19:28; 21:28; 24:28; 25:18

тешам (верность) 1:3; 3:3-4; 11:13; 12:17; 12:22; 13:17; 14:22; 16:6; 19:22; 20:6; 20:28; 21:18; 22:21; 25:13; 28:20

тоадар, гӀалаташ гучадахар, бехк баккхар (исправление, обличение, упрек) 1:23; 1:25; 1:30; 3:11-12; 5:12-13; 6:23; 9:7-8; 10:8; 10:17; 12:1; 13:1; 13:18; 15:5; 15:10; 15:12; 15:31; 15:32; 17:10; 19:25; 20:30; 21:11; 25:12; 27:5; 27:6; 28:23; 29:1; 29:19; 30:5-6

хар, довзар (знание) 1:4-5; 2:6; 2:10; 8:9; 8:10; 8:12; 10:14; 12:1; 12:23; 13:16; 14:6; 14:18; 15:2; 15:7; 15:14; 17:27; 18:15; 19:27; 22:12; 22:20; 23:12; 24:4

харцо, харцдар (несправедливость) 10:2; 11:1; 13:23; 14:34; 15:25; 15:27; 16:8; 16:19; 17:15; 17:23; 17:26; 18:5; 20:10; 20:17; 20:23; 22:22-23; 22:28; 23:10-11; 24:11-12; 24:15-16; 24:23-24; 28:21; 29:4

хоамахой (дика а, во а) (вестники (хорошие и плохие)) 13:17; 16:14; 25:13; 25:25; 26:6

хьагӀ (зависть) 3:31; 14:30; 23:17; 24:1; 24:19

хьаькъал (мудрость) 1:1-2; 1:5-6; 1:7; 1:20-33; 2:1-6; 2:10; 2:12; 2:16; 3:5; 3:7; 3:13-18; 3:19; 3:35; 4:5-19; 5:1; 6:6; 7:4; 8:1-36; 9:1-6; 9:8-9; 9:10-12; 10:1; 10:8; 10:13; 10:14; 10:23; 10:31; 11:2; 11:12; 11:14; 11:29; 11:30; 12:8; 12:15; 12:16; 12:18; 12:23; 13:1; 13:10; 13:14; 13:15; 13:16; 13:20; 14:1; 14:3; 14:6; 14:8; 14:15; 14:16; 14:24; 14:33; 15:2; 15:7; 15:12; 15:20; 15:31; 15:33; 16:14; 16:16; 16:21; 16:22; 16:23; 17:2; 17:10; 17:16; 17:24; 17:28; 18:1; 18:4; 18:15; 19:8; 19:11; 19:20; 19:25; 20:1; 20:15; 20:18; 20:26; 21:11; 21:20; 21:22; 21:30; 22:17; 23:4; 23:9; 23:15; 23:19; 23:23; 23:24; 24:3-4; 24:5-6; 24:7; 24:14; 24:23; 25:12; 26:5; 26:12; 26:16; 27:11; 28:11; 28:26; 29:3; 29:8; 29:9; 29:11; 29:15; 30:3; 30:24; 31:1; 31:26

хьехам (наставление) 1:2; 1:7; 1:8-9; 1:25; 3:1-2; 4:1; 4:2; 5:12; 5:13; 5:23; 6:20; 6:23; 7:2; 8:10; 8:33; 10:17; 11:14; 12:1; 13:13; 13:14; 13:18; 15:5; 15:32; 19:20; 19:27; 22:17; 23:12; 23:23; 30:1

хьехар (совет) 1:30; 8:14; 4:4; 4:13; 5:13; 6:22; 8:14; 9:9; 12:15; 13:1; 13:10; 15:22; 16:20; 19:20; 20:18; 21:11; 21:30; 22:20; 24:6; 27:9

хӀалакьхилар (гибель) 1:32; 2:18-19; 3:25-26; 5:3-5; 5:22-23; 7:25-27; 8:36; 9:17-18; 10:2; 10:7; 10:8; 10:10; 10:14; 10:15; 10:21; 11:3; 11:4; 11:5; 11:7; 11:9; 11:14; 11:19; 12:6; 12:7; 12:28; 13:3; 13:6; 13:9; 13:14; 14:11; 14:12; 14:27; 14:28; 14:32; 15:10; 15:11; 15:24; 16:18; 16:25; 17:19; 18:7; 18:12; 19:3; 19:9; 19:16; 19:18; 20:20; 21:6; 21:7; 21:16; 21:25; 21:28; 23:13-14; 24:11; 24:16; 26:28; 27:20; 28:18; 29:1; 29:5; 29:16; 31:3

хӀиллал (коварство) 2:15; 3:32; 6:12; 8:8; 11:3; 12:2; 14:17; 16:27

цабезам, гоамал (ненависть) 1:22; 1:29; 5:13;6:16; 8:13; 8:36; 9:8; 10:12; 10:18; 12:1; 13:5; 15:17; 15:27; 19:7; 25:17; 26:26; 26:28; 29:10

эгӀазал (гнев) 12:16; 14:17; 14:29; 14:35; 15:1; 15:18; 16:14; 19:11; 19:12; 19:19; 20:2; 21:14; 22:24-25; 25:23; 27:4; 29:8; 29:11; 29:22; 30:33

эгӀар, дов (кофликт, ссоры, споры) 3:30; 10:12; 13:10; 15:18; 16:28; 17:1; 17:11; 17:14; 17:19; 18:18; 18:19; 20:3; 22:10; 26:17; 26:21; 28:25; 29:8; 29:9; 29:22; 30:33

Ӏоасал (недостойное поведение) 1:10-19; 2:12-15; 2:21-22; 3:29; 3:33; 3:34; 4:14-17; 4:19; 5:22-23; 6:12-15; 9:7-8; 9:12; 10:3; 10:7; 10:10; 10:16; 10:19; 10:24; 10:27; 10:28; 10:29; 10:30; 10:32; 11:3; 11:5; 11:6; 11:7; 11:8; 11:10; 11:18; 11:19; 11:20; 11:21; 11:23; 11:27; 11:31; 12:2; 12:3; 12:5; 12:7; 12:20; 12:21; 12:26; 13:1; 13:2; 13:5; 13:6; 13:9; 13:15; 13:21; 13:22; 13:25; 14:6; 14:9; 14:11; 14:17; 14:19; 14:21; 14:22; 14:32; 14:34; 15:6; 15:8; 15:9; 15:12; 15:26; 15:28; 15:29; 16:4; 16:27; 16:29; 16:30; 17:4; 17:5; 17:11; 17:19; 17:20; 19:25; 19:28; 19:29; 21:4; 21:7; 21:10; 21:11; 21:12; 21:18; 21:24; 21:27; 22:5; 22:8; 22:10; 22:12; 24:1-2; 24:9; 24:16; 24:19-20; 26:23; 26:24-26; 28:1; 28:12; 28:13; 28:28; 29:2; 29:6; 29:8; 29:16; 29:22; 29:27

Ӏовдалал (глупость) 1:2; 1:7; 1:22; 1:32; 3:35; 5:23; 6:32; 8:5; 9:6; 9:13-18 10:1; 10:8; 10:10; 10:13; 10:14; 10:18; 10:21; 10:23; 11:22; 11:29; 12:11; 12:15; 12:16; 12:23; 13:16; 13:19; 13:20; 14:1; 14:3; 14:7; 14:8; 14:9; 14:16; 14:17; 14:18; 14:24; 14:29; 14:33; 15:2; 15:5; 15:7; 15:14; 15:20; 15:21; 16:22; 17:7; 17:10; 17:12; 17:16; 17:18; 17:21; 17:24; 17:25; 17:28; 18:2; 18:6; 18:7; 18:13; 19:1; 19:3; 19:10; 19:13; 19:29; 20:3; 21:20; 22:15; 23:9; 24:7; 24:9; 24:30; 26:1; 26:3; 26:4; 26:5; 26:6; 26:7; 26:8; 26:9; 26:10; 26:11; 26:12; 27:3; 27:22; 28:26; 29:9; 29:11; 29:20; 30:2; 30:22; 30:32

+ 1:1 Яхья 1:1

* 1:2 «Руах» яха жугтий дош массехк маӀан долаш да: «са», «мух», «садахар».

+ 2:9 Доладалар 3:22,

+ 2:14 Доладалар 10:11-12

+ 2:21 Доладалар 15:12,

+ 3:3 Доладалар 2:17

* 3:20 Жугтий меттала из Хьава яха цӀии «вахар» яха доши шоайла тара да.

+ 3:22 Доладалар 2:9,

* 4:1 Жугтий меттала из «карадерзадар» яхача деша тара да.

+ 4:7 Доладалар 3:16

* 4:25 Жугтий меттала из дош «хьавеннар» яхача деша тара да.

* 4:26 Цу хана болабелар нах Даьлага кхайкача хана «ЯхӀве» яьнна цӀи яха.

+ 5:2 Доладалар 1:27

* 5:29 Жугтий меттала из дош «сатем» яхача деша тара да.

+ 5:29 Доладалар 3:17

* 6:2 Укхаза къаьгга гуш дац бувцараш малашб. Уж хила йиш я Далла гӀулакх деш бола цӀув-нах, уж хила йиш я паччахьаш, иштта уж хила йиш я малейкаш.

+ 6:5 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18,

+ 8:17 Доладалар 1:22

+ 8:21 Доладалар 6:5

+ 9:1 Доладалар 1:22

+ 9:3 Доладалар 1:29

+ 9:6 Доладалар 1:26-27

+ 9:21 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1

+ 9:22 Сулейма-пайхамара кицаш 30:17

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Доладалар 2:11

+ 10:11 Доладалар 2:14

+ 10:29 Доладалар 2:11

+ 11:2 Доладалар 10:10,

* 11:9 Жугтий меттала из дош тара да «вӀашагӀъэр» яхача деша.

+ 12:3 Доладалар 18:18, Доладалар 22:18, Доладалар 26:4, Доладалар 28:14,

+ 12:10 Доладалар 41:54

+ 12:13 Доладалар 20:2, Доладалар 20:12

+ 13:10 Доладалар 2:10, Доладалар 19:24

+ 13:13 Доладалар 18:20

+ 14:20 Доладалар 28:22,

+ 15:5 Доладалар 22:17,

+ 15:12 Доладалар 2:21,

+ 16:5 Доладалар 18:25, Доладалар 31:53,

* 16:11 ИсмаӀал «Далла дӀахезад» яхилга да.

* 16:14 Из жугтий меттала «Дийнача, со гуш волчун гӀув» яхилга да.

* 17:5 «Ибрам» «сийдола да» яхилга да, хӀаьта «ИбрахӀам» – «дуккхачар да» яхилга да.

* 17:15 Сарра – жугтий меттала «Сара». Из «сув» яхилга да. ХӀаьта «Сарай» «са сув» яхилга да.

+ 18:18 Доладалар 12:3

+ 18:20 Доладалар 13:13

+ 18:25 Доладалар 16:5,

* 19:22 Жугтий меттала «ЦӀоӀар» «ЗӀамигаяр» яхилга да.

* 19:37 Из «даьх ваьннарг» яхилга да.

* 19:38 Из «са къаман воӀ» яхилга да.

+ 20:2 Доладалар 12:10-20

* 21:3 «Исхьакх» жугтий меттала «велар» яхилга да.

+ 21:3 Доладалар 17:19

+ 21:4 Доладалар 17:12-13

+ 21:10 Яхья 8:35,

+ 21:31 Доладалар 26:33

+ 22:17 Доладалар 15:5,

+ 22:18 Доладалар 12:3, Доладалар 26:4,

+ 22:23 Доладалар 24:24

+ 25:10 Доладалар 23:16-20

* 25:25 Жугтий меттала «Ӏесав» яха дош тара да «мос яьнна ва» яхача деша.

* 25:26 Укхаза «Йоакъап» яхача цӀера «кӀоажув лаьцаб цо» яха маӀан деннад: «оапаш бувц цо» яхилга да из. Цул совгӀа, из цӀи тара я жугтий меттала «дӀахотатта, дӀаховаккха (ший меттара)» яхача деша.

* 25:30 Жугтий меттала «эдом» «цӀе бос болаш» яхилга да.

+ 26:1 Доладалар 12:10, Доладалар 20:2

+ 26:3 Доладалар 22:16-18,

+ 26:4 Доладалар 12:3, Доладалар 22:18,

+ 26:7 Доладалар 12:13, Доладалар 20:1-2

+ 26:15 Доладалар 21:30

* 26:20 «Къовсам» яхилга да из.

* 26:21 Из «моастагӀал» яхилга да.

* 26:22 Из «паргӀато» яхилга да.

+ 26:29 Сулейма-пайхамара кицаш 16:7

* 26:33 Из «дув» яхилга да.

+ 26:34 Доладалар 36:2-3

+ 27:3 Доладалар 25:27-28

* 27:36 Из «левеш вар» яхилга да.

+ 27:36 Доладалар 25:33

+ 27:46 Доладалар 26:35

+ 28:2 Доладалар 22:23, Доладалар 24:29-30

+ 28:9 Доладалар 25:13, Доладалар 36:3

+ 28:14 Доладалар 12:3, Доладалар 13:16, Доладалар 22:18, Доладалар 26:4

+ 28:18 Доладалар 35:14,

* 28:19 Из «Даьла цӀа» яхилга да.

+ 28:19 Доладалар 35:6, Доладалар 35:15, Доладалар 48:3

+ 28:22 Доладалар 14:20,

* 29:32 Из «са бала байнаб Цунна» яхачох тара да.

* 29:33 Из «хезар» яхачох тара да.

* 29:34 Из жугтий деша «цхьанкхета» тара да.

* 29:35 Из жугтий деша «хоастам» тара да.

* 30:6 Из жугтий деша «бакъваьр» тара да.

* 30:8 Из жугтий деша «къовсам» тара да.

* 30:11 Из жугтий деша «аьттув» тара да.

* 30:13 Из жугтий деша «ираз» тара да.

* 30:14 Цу баьцадаарех оалар, маӀача сага низ чуболлийт, кхалсага бер хулийт.

* 30:18 Из жугтий деша «совгӀат» тара да.

* 30:20 Из жугтий деша «лоархӀам» тара да.

* 30:24 Из жугтий деша «алсамдалийта» тара да.

+ 31:13 Доладалар 28:20-22

+ 31:45 Доладалар 28:18, Доладалар 35:14,

* 31:48 Из «тешала гув» яхилга да.

* 31:49 Из «терко» яхилга да.

+ 31:53 Доладалар 16:5

* 32:2 Из «ши ха» яхилга да.

+ 32:9 Доладалар 31:3

+ 32:12 Доладалар 28:14-15

* 32:28 Жугтий меттала из «Даьлаца летар» е «Даьла лет» яхилга да.

+ 32:28 Доладалар 35:10

* 32:30 Из «Даьла юхь» яхилга да.

+ 32:30 Яхья 1:18

* 33:17 Из «кхоллараш» яхилга да.

+ 33:18 Доладалар 12:6

* 33:20 Из «Даьла, Исраьила Даьла» яхилга да.

+ 35:1 Доладалар 28:10-22

+ 35:7 Доладалар 28:19

* 35:8 Из «белхама наж» яхилга да.

+ 35:8 Доладалар 24:59

+ 35:10 Доладалар 32:28

+ 35:11 Доладалар 17:6

+ 35:14 Доладалар 28:18, Доладалар 31:45

+ 35:15 Доладалар 28:19

* 35:18 Из «са балан воӀ» яхилга да.

* 35:18 Из «са аьтта кулга воӀ» яхилга да.

+ 35:19 Руфи 1:2,

+ 35:22 Доладалар 49:4,

+ 35:27 Доладалар 13:18, Доладалар 23:2

+ 35:29 Доладалар 25:8

+ 36:1 Доладалар 25:30

+ 36:3 Доладалар 26:34, Доладалар 28:9

+ 36:20 Доладалар 14:6,

+ 36:34 Доладалар 36:15,

* 36:37 Дувца хий Эпрат хила дезаш да.

+ 37:13 Доладалар 33:18

+ 37:27 Доладалар 25:12-16

* 38:29 Из «чакхвалар» яхилга да.

* 38:30 Из «сатассар» яхачох тара да.

+ 39:1 Доладалар 37:36

+ 40:22 Эстар 7:10

* 41:24 Овгур (эрсий меттала «авгур» оал цох) – из хургдар ховш вола саг ва.

+ 41:40 Эстар 10:3

+ 41:42 Эстар 3:10, Эстар 8:2

+ 41:45 Доладалар 46:20,

* 41:51 Из «дицдайтар» яхачох тара да.

* 41:52 Из «дебийтар» яхалга да.

+ 41:54 Доладалар 12:10

+ 42:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:26

+ 42:9 Доладалар 37:5-11

+ 42:22 Доладалар 37:21-22

+ 43:32 Доладалар 46:34

+ 44:20 Доладалар 37:3

+ 46:1 Доладалар 26:33

+ 46:4 Доладалар 50:13

+ 46:12 Доладалар 38,

+ 46:20 Доладалар 41:45,

+ 46:34 Доладалар 43:32,

+ 47:30 Доладалар 50:13

+ 48:4 Доладалар 28:12-15, Доладалар 35:9-12

+ 48:7 Доладалар 35:19, Руфи 1:2

+ 49:4 Доладалар 35:22,

+ 49:5 Доладалар 34:25-29

+ 49:16 Доладалар 30:6

+ 49:31 Доладалар 23:16-19, Доладалар 35:29

* 50:11 Из «мисархой таьзет» яхар да.

+ 50:13 Доладалар 23:16

+ 1:1 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 25:1,

* 1:2 Хьаькъал – мудрость.

+ 1:3 Сулейма-пайхамара кицаш 2:9

+ 1:4 Сулейма-пайхамара кицаш 8:5

* 1:6 КӀоаолгаш – притчи, баси, побасеки.

* 1:7 Веза Аьла – Вечый; Господь.

+ 1:7 Сулейма-пайхамара кицаш 8:13, Сулейма-пайхамара кицаш 9:10, Сулейма-пайхамара кицаш 16:6

+ 1:8 Сулейма-пайхамара кицаш 6:20

+ 1:9 Сулейма-пайхамара кицаш 4:9

+ 1:10 Сулейма-пайхамара кицаш 16:29

* 1:12 Ӏел – мир мертвых.

* 1:13 Фос – добыча.

+ 1:15 Сулейма-пайхамара кицаш 4:14, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 1:16 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18,

* 1:17 Боаг – капка, ловушка, западя.

+ 1:19 Сулейма-пайхамара кицаш 15:27

* 1:20 Урам – улица.

* 1:20 ПхьегӀа – здесь: собраие у городских ворот.

+ 1:20 Сулейма-пайхамара кицаш 8:1, Сулейма-пайхамара кицаш 9:3

+ 1:22 Сулейма-пайхамара кицаш 8:5, Сулейма-пайхамара кицаш 21:24

* 1:27 ДуӀа – буря.

+ 2:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

* 2:4 Газ – клад.

+ 2:4 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14

+ 2:5 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7

+ 2:7 Сулейма-пайхамара кицаш 30:5

+ 2:9 Сулейма-пайхамара кицаш 1:3

* 2:11 Сакхетам – рассудительость.

* 2:11 Кхетам – поимаие.

+ 2:14 Сулейма-пайхамара кицаш 10:23, Сулейма-пайхамара кицаш 15:21,

* 2:15 ХӀиллал – хитрость, лукавство, плутовство.

+ 2:15 Сулейма-пайхамара кицаш 14:2

+ 2:16 Сулейма-пайхамара кицаш 6:24, Сулейма-пайхамара кицаш 7:5, Сулейма-пайхамара кицаш 23:27

+ 2:18 Сулейма-пайхамара кицаш 5:5, Сулейма-пайхамара кицаш 7:27

+ 2:22 Сулейма-пайхамара кицаш 10:30

+ 3:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 3:2 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 3:3 Сулейма-пайхамара кицаш 6:21, Сулейма-пайхамара кицаш 7:3

+ 3:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:5

* 3:7 Хьайх къоаргача хьаькъала да ма хеталахь – е считай себя обладателем глубокой мудрости.

+ 3:7 Сулейма-пайхамара кицаш 12:15,

* 3:10 Доа – сапетка, амбар.

+ 3:14 Сулейма-пайхамара кицаш 8:19, Сулейма-пайхамара кицаш 16:16

+ 3:15 Сулейма-пайхамара кицаш 8:11

+ 3:16 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27, Сулейма-пайхамара кицаш 8:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:4

+ 3:18 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 3:19 Сулейма-пайхамара кицаш 8:27,

+ 3:20 Доладалар 7:11,

+ 3:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:9, Сулейма-пайхамара кицаш 4:12

* 3:28 Гаргара саг – ближий.

+ 3:31 Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1, Сулейма-пайхамара кицаш 24:19

+ 3:33 Сулейма-пайхамара кицаш 14:11

* 3:34 Аьсала саг – смиреый, кроткий человек.

+ 4:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 4:9 Сулейма-пайхамара кицаш 1:9

+ 4:10 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 4:12 Сулейма-пайхамара кицаш 3:23

+ 4:13 Сулейма-пайхамара кицаш 3:18

+ 4:14 Сулейма-пайхамара кицаш 1:15

* 4:17 Ӏоасал – порочость.

+ 4:19 Яхья 12:35

+ 4:22 Сулейма-пайхамара кицаш 14:30

+ 4:24 Сулейма-пайхамара кицаш 6:12

+ 5:1 Сулейма-пайхамара кицаш 4:20

+ 5:3 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16,

* 5:4 Дитт – лезвие меча, сабли, других видов холодого оружия.

* 5:4 Довт – меч.

+ 5:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:18, Сулейма-пайхамара кицаш 7:27

* 5:10 Хьа изаца хийрача цӀе рузкъа алсамдаргдоацаш – чтобы твоей силой е уможилось богатство чужого дома.

* 5:16 Майдаашка – а площадях.

* 5:19 Мосар – сера.

* 5:23 ХӀалакьхул – гибет, погибает.

+ 6:6 Сулейма-пайхамара кицаш 10:26, Сулейма-пайхамара кицаш 18:9

+ 6:8 Сулейма-пайхамара кицаш 30:25

+ 6:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

* 6:10 Тар – дремота.

* 6:11 Къу – вор.

* 6:11 ГӀаьрахо – разбойик, грабитель.

+ 6:11 Сулейма-пайхамара кицаш 13:4, Сулейма-пайхамара кицаш 24:33-34,

+ 6:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:27

+ 6:13 Сулейма-пайхамара кицаш 10:19

+ 6:16 Сулейма-пайхамара кицаш 30:18

+ 6:17 Сулейма-пайхамара кицаш 16:5, Сулейма-пайхамара кицаш 21:4, Сулейма-пайхамара кицаш 12:22, Сулейма-пайхамара кицаш 17:7,

+ 6:18 Доладалар 6:5, Сулейма-пайхамара кицаш 15:26, Сулейма-пайхамара кицаш 1:16,

+ 6:20 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 6:21 Сулейма-пайхамара кицаш 3:3

+ 6:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:17

+ 6:24 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16

+ 6:34 Сулейма-пайхамара кицаш 27:4,

+ 7:1 Сулейма-пайхамара кицаш 2:1

+ 7:2 Сулейма-пайхамара кицаш 4:4

+ 7:3 Сулейма-пайхамара кицаш 3:3

* 7:4 Гаргала саг – родствеик.

+ 7:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16

+ 7:7 Сулейма-пайхамара кицаш 1:4

+ 7:10 Доладалар 38:14-15

+ 7:12 Сулейма-пайхамара кицаш 23:28

* 7:14 Укхаза дувцаш дола сагӀа да сагаи Даллеи юкъерча гӀулакхеи машареи хьисап гойташ дола сагӀа. Из цхьа сагӀа мара хиадац цу сагӀа белгалдаь цхьа дакъа из сагӀа доаккхачу ший даа йиш йолаш.

+ 7:21 Сулейма-пайхамара кицаш 5:3, Сулейма-пайхамара кицаш 6:24

* 7:23 ТӀаьск – стрела.

+ 7:27 Сулейма-пайхамара кицаш 2:18, Сулейма-пайхамара кицаш 5:5

+ 8:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:20-21, Сулейма-пайхамара кицаш 9:3

+ 8:5 Сулейма-пайхамара кицаш 1:4, Сулейма-пайхамара кицаш 1:22

+ 8:10 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14

* 8:11 Жовхьар – сокровище.

+ 8:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:15

+ 8:13 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7, Сулейма-пайхамара кицаш 9:10, Сулейма-пайхамара кицаш 16:6, Сулейма-пайхамара кицаш 4:24, Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 8:17 Яхья 14:21,

+ 8:18 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 22:4

+ 8:19 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14, Сулейма-пайхамара кицаш 16:16

* 8:23 Азале – вечость без ачала.

* 8:26 Буртиг – пылика, зерышко.

* 8:27 Ае, ааюх – горизот.

+ 8:27 Сулейма-пайхамара кицаш 3:19

+ 8:28 Доладалар 1:6

+ 8:29 Доладалар 1:9, Доладалар 1:10,

+ 8:35 Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 4:22, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22

* 9:2 Шу – здесь: угощеие.

* 9:3 Ӏуй бола мехкарий – служаки.

+ 9:3 Сулейма-пайхамара кицаш 1:20, Сулейма-пайхамара кицаш 8:1

+ 9:5 Яхья 7:37

* 9:8 Кхардаш вар – глумливый, презирающий.

+ 9:10 Сулейма-пайхамара кицаш 1:7

+ 9:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 10:27

+ 9:13 Сулейма-пайхамара кицаш 7:11

+ 9:17 Сулейма-пайхамара кицаш 5:15, Сулейма-пайхамара кицаш 20:17

+ 10:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:1, Сулейма-пайхамара кицаш 25:1, Сулейма-пайхамара кицаш 15:20, Сулейма-пайхамара кицаш 29:3, Сулейма-пайхамара кицаш 17:21, Сулейма-пайхамара кицаш 17:25

+ 10:2 Сулейма-пайхамара кицаш 11:4, Сулейма-пайхамара кицаш 11:6

+ 10:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:25

+ 10:4 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5

+ 10:9 Сулейма-пайхамара кицаш 3:23, Сулейма-пайхамара кицаш 28:18

+ 10:10 Сулейма-пайхамара кицаш 6:13

+ 10:11 Сулейма-пайхамара кицаш 13:14, Сулейма-пайхамара кицаш 14:27, Сулейма-пайхамара кицаш 16:22

+ 10:13 Сулейма-пайхамара кицаш 19:29, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 10:14 Сулейма-пайхамара кицаш 18:7

+ 10:15 Сулейма-пайхамара кицаш 18:11

+ 10:16 Сулейма-пайхамара кицаш 11:19

+ 10:17 Сулейма-пайхамара кицаш 6:23

* 10:18 Аьлдиташ – клевета, аветы.

+ 10:19 Сулейма-пайхамара кицаш 17:27,

+ 10:23 Сулейма-пайхамара кицаш 2:14,

+ 10:25 Сулейма-пайхамара кицаш 12:3

* 10:26 ЧхьагӀаркъаз – уксус.

+ 10:26 Сулейма-пайхамара кицаш 6:6

+ 10:27 Сулейма-пайхамара кицаш 3:2, Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 4:10, Сулейма-пайхамара кицаш 9:11,

+ 10:28 Сулейма-пайхамара кицаш 11:7

+ 10:30 Сулейма-пайхамара кицаш 2:21-22

+ 10:31 Сулейма-пайхамара кицаш 15:28

+ 11:1 Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 11:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 11:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 11:4 Сулейма-пайхамара кицаш 10:2

+ 11:5 Сулейма-пайхамара кицаш 3:6, Эстар 7:9,

* 11:6 Зуламе лоӀамаш – злые желаия.

+ 11:6 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 11:7 Сулейма-пайхамара кицаш 10:28

+ 11:8 Сулейма-пайхамара кицаш 21:18

+ 11:10 Эстар 8:15, Сулейма-пайхамара кицаш 29:2

+ 11:11 Сулейма-пайхамара кицаш 29:8

+ 11:13 Сулейма-пайхамара кицаш 20:19

+ 11:14 Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

* 11:18 Левеш дола совгӀат – обмачивая, е астоящая аграда.

+ 11:19 Сулейма-пайхамара кицаш 10:16

+ 11:21 Сулейма-пайхамара кицаш 16:5,

+ 11:24 Сулейма-пайхамара кицаш 13:7,

+ 11:26 Доладалар 42:6

+ 11:27 Эстар 7:9, Сулейма-пайхамара кицаш 26:27,

+ 11:30 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 12:1 Сулейма-пайхамара кицаш 15:10

+ 12:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:25

* 12:4 ТӀехках лета у – здесь: еизлечимая болезь, порок.

+ 12:4 Руфи 3:11, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22, Сулейма-пайхамара кицаш 31:10, Сулейма-пайхамара кицаш 14:30

+ 12:6 Сулейма-пайхамара кицаш 14:3

* 12:11 Даьсса догдоахилгаш – пустые мечты.

+ 12:11 Сулейма-пайхамара кицаш 28:19

+ 12:13 Сулейма-пайхамара кицаш 18:7, Сулейма-пайхамара кицаш 21:23

+ 12:14 Сулейма-пайхамара кицаш 13:2, Сулейма-пайхамара кицаш 18:20,

+ 12:15 Сулейма-пайхамара кицаш 3:7

+ 12:16 Сулейма-пайхамара кицаш 29:11

+ 12:17 Сулейма-пайхамара кицаш 14:5

+ 12:18 Сулейма-пайхамара кицаш 4:22

+ 12:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:9

+ 12:22 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 12:23 Сулейма-пайхамара кицаш 13:16

+ 13:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:22,

+ 13:2 Сулейма-пайхамара кицаш 12:14, Сулейма-пайхамара кицаш 18:20

+ 13:3 Сулейма-пайхамара кицаш 12:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:23

+ 13:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:9-11, Сулейма-пайхамара кицаш 21:25

+ 13:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:6, Сулейма-пайхамара кицаш 11:3, Сулейма-пайхамара кицаш 19:3

+ 13:7 Сулейма-пайхамара кицаш 11:24

* 13:9 Чиркхат – светильик.

+ 13:10 Сулейма-пайхамара кицаш 28:25

+ 13:12 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 15:4

+ 13:14 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11

+ 13:17 Сулейма-пайхамара кицаш 25:13

+ 13:18 Сулейма-пайхамара кицаш 15:31-32,

+ 13:22 Сулейма-пайхамара кицаш 28:8

+ 13:24 Сулейма-пайхамара кицаш 19:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:15, Сулейма-пайхамара кицаш 23:13, Сулейма-пайхамара кицаш 29:17

+ 13:25 Сулейма-пайхамара кицаш 10:3

+ 14:2 Сулейма-пайхамара кицаш 2:15

+ 14:3 Сулейма-пайхамара кицаш 12:6

* 14:4 Шерч – волы.

* 14:4 Хьай – ясли, кормушка.

* 14:4 Хьувкъам – урожай.

+ 14:5 Сулейма-пайхамара кицаш 12:17

+ 14:6 Сулейма-пайхамара кицаш 15:14

* 14:10 Хийра саг – чужой человек.

+ 14:11 Сулейма-пайхамара кицаш 3:33

+ 14:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:25

* 14:16 Шийх бӀубеа ва из – о самоувере.

+ 14:19 Доладалар 42:6,

+ 14:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:7, Сулейма-пайхамара кицаш 19:4

+ 14:21 Сулейма-пайхамара кицаш 29:7

+ 14:23 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5

+ 14:27 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11, Сулейма-пайхамара кицаш 13:14

+ 14:29 Сулейма-пайхамара кицаш 15:18, Сулейма-пайхамара кицаш 16:32, Сулейма-пайхамара кицаш 19:11,

+ 14:30 Сулейма-пайхамара кицаш 4:22, Сулейма-пайхамара кицаш 12:4

+ 14:31 Сулейма-пайхамара кицаш 17:5

+ 15:4 Доладалар 2:9, Доладалар 3:22, Сулейма-пайхамара кицаш 3:18, Сулейма-пайхамара кицаш 11:30, Сулейма-пайхамара кицаш 13:12

+ 15:8 Сулейма-пайхамара кицаш 21:27, Сулейма-пайхамара кицаш 28:9,

+ 15:10 Сулейма-пайхамара кицаш 12:1

+ 15:11 Сулейма-пайхамара кицаш 27:20,

+ 15:13 Сулейма-пайхамара кицаш 17:22, Сулейма-пайхамара кицаш 18:14

+ 15:14 Сулейма-пайхамара кицаш 14:6

+ 15:16 Сулейма-пайхамара кицаш 16:8,

+ 15:17 Сулейма-пайхамара кицаш 17:1

+ 15:18 Сулейма-пайхамара кицаш 28:25, Сулейма-пайхамара кицаш 29:22, Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

+ 15:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:24, Сулейма-пайхамара кицаш 22:5, Сулейма-пайхамара кицаш 22:13

+ 15:20 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 29:3

+ 15:21 Сулейма-пайхамара кицаш 2:14, Сулейма-пайхамара кицаш 10:23,

+ 15:22 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

+ 15:23 Сулейма-пайхамара кицаш 25:11

* 15:25 ТӀа да воацар – вдова.

+ 15:26 Сулейма-пайхамара кицаш 6:18, Сулейма-пайхамара кицаш 16:24

+ 15:27 Сулейма-пайхамара кицаш 1:19, Сулейма-пайхамара кицаш 23:4, Сулейма-пайхамара кицаш 17:23

+ 15:28 Сулейма-пайхамара кицаш 10:31

+ 15:30 Сулейма-пайхамара кицаш 25:25

+ 15:32 Сулейма-пайхамара кицаш 13:18,

+ 15:33 Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

* 16:1 Долчча тайпара таржам дича: «Ший дагалоацамаш сага да, цхьабакъда, цо луш дола жоп Везча Аьлагара да»

+ 16:1 Сулейма-пайхамара кицаш 16:9, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21,

+ 16:2 Сулейма-пайхамара кицаш 21:2, Сулейма-пайхамара кицаш 24:12

+ 16:5 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17, Сулейма-пайхамара кицаш 11:21, Сулейма-пайхамара кицаш 28:20

+ 16:7 Доладалар 26:28

+ 16:8 Сулейма-пайхамара кицаш 15:16

+ 16:9 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21, Сулейма-пайхамара кицаш 20:24

+ 16:11 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 16:12 Сулейма-пайхамара кицаш 25:5, Сулейма-пайхамара кицаш 29:14

+ 16:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:11

+ 16:14 Сулейма-пайхамара кицаш 19:12, Сулейма-пайхамара кицаш 20:2

+ 16:16 Сулейма-пайхамара кицаш 3:14, Сулейма-пайхамара кицаш 8:19

+ 16:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 16:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:8,

+ 16:22 Сулейма-пайхамара кицаш 10:11, Сулейма-пайхамара кицаш 13:14, Сулейма-пайхамара кицаш 14:27

* 16:24 Меза улхаш – медовые соты.

+ 16:24 Сулейма-пайхамара кицаш 15:26

+ 16:25 Сулейма-пайхамара кицаш 14:12

+ 16:27 Сулейма-пайхамара кицаш 6:12,

+ 16:28 Сулейма-пайхамара кицаш 26:20

+ 16:29 Сулейма-пайхамара кицаш 1:10

+ 16:31 Сулейма-пайхамара кицаш 20:29

* 16:32 БӀухо – вои.

+ 16:32 Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

+ 17:1 Сулейма-пайхамара кицаш 15:17

+ 17:2 Сулейма-пайхамара кицаш 19:26

+ 17:3 Сулейма-пайхамара кицаш 27:21,

+ 17:5 Сулейма-пайхамара кицаш 14:31, Сулейма-пайхамара кицаш 24:18

* 17:7 Баьчча – вождь.

+ 17:7 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

* 17:8 Кхаъ – здесь: взятка.

* 17:8 Бозбуачал – гипотическое или магическое воздействие, волшебство.

+ 17:8 Сулейма-пайхамара кицаш 18:16, Сулейма-пайхамара кицаш 21:14

* 17:12 Тог – детеыш. Здесь – медвежоок.

+ 17:14 Сулейма-пайхамара кицаш 20:3, Сулейма-пайхамара кицаш 25:8,

+ 17:15 Сулейма-пайхамара кицаш 24:24,

+ 17:17 Сулейма-пайхамара кицаш 18:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:10

+ 17:19 Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 17:21 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 19:13

+ 17:22 Сулейма-пайхамара кицаш 15:13

+ 17:23 Сулейма-пайхамара кицаш 15:27,

+ 17:25 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1

+ 17:27 Сулейма-пайхамара кицаш 10:19,

+ 18:4 Сулейма-пайхамара кицаш 20:5

+ 18:5 Сулейма-пайхамара кицаш 24:24,

+ 18:6 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 19:29, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 18:7 Сулейма-пайхамара кицаш 10:14, Сулейма-пайхамара кицаш 12:13,

+ 18:8 Сулейма-пайхамара кицаш 26:22

+ 18:11 Сулейма-пайхамара кицаш 10:15

+ 18:12 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 15:33, Сулейма-пайхамара кицаш 29:23

+ 18:14 Сулейма-пайхамара кицаш 15:13

+ 18:16 Сулейма-пайхамара кицаш 17:8

* 18:19 ГӀап – крепость, укреплеие.

* 18:19 ГӀовраш – засовы.

+ 18:20 Сулейма-пайхамара кицаш 12:14, Сулейма-пайхамара кицаш 13:2

+ 18:22 Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 19:14, Сулейма-пайхамара кицаш 8:35

* 18:23 ГӀожа – грубо, евежливо.

+ 18:24 Сулейма-пайхамара кицаш 17:17

+ 19:1 Сулейма-пайхамара кицаш 28:6

+ 19:2 Сулейма-пайхамара кицаш 21:5, Сулейма-пайхамара кицаш 28:20

+ 19:3 Сулейма-пайхамара кицаш 13:6

+ 19:4 Сулейма-пайхамара кицаш 14:20

+ 19:5 Сулейма-пайхамара кицаш 21:28, Сулейма-пайхамара кицаш 24:28, Сулейма-пайхамара кицаш 25:18

+ 19:6 Сулейма-пайхамара кицаш 29:26

+ 19:7 Сулейма-пайхамара кицаш 14:20

+ 19:8 Сулейма-пайхамара кицаш 16:20

+ 19:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:1,

+ 19:11 Сулейма-пайхамара кицаш 14:29

* 19:12 Тхир – роса.

+ 19:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:14, Сулейма-пайхамара кицаш 20:2, Сулейма-пайхамара кицаш 28:15

+ 19:13 Сулейма-пайхамара кицаш 17:21, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 19:14 Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 18:22

+ 19:15 Сулейма-пайхамара кицаш 6:9, Сулейма-пайхамара кицаш 20:4, Сулейма-пайхамара кицаш 20:13

+ 19:16 Сулейма-пайхамара кицаш 13:13

+ 19:17 Сулейма-пайхамара кицаш 22:9, Сулейма-пайхамара кицаш 28:27,

+ 19:18 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 19:21 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:9,

+ 19:23 Сулейма-пайхамара кицаш 10:16, Сулейма-пайхамара кицаш 11:19

+ 19:24 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 22:13, Сулейма-пайхамара кицаш 26:15

+ 19:25 Сулейма-пайхамара кицаш 21:11

+ 19:29 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 18:6, Сулейма-пайхамара кицаш 26:3

+ 20:1 Доладалар 9:21, Сулейма-пайхамара кицаш 23:29-32, Сулейма-пайхамара кицаш 31:4,

+ 20:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:14, Сулейма-пайхамара кицаш 19:12

* 20:4 Гота – плуг со всеми еобходимыми для пахоты агрегатами.

+ 20:4 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

+ 20:5 Сулейма-пайхамара кицаш 18:4

* 20:10 Герак – гирька.

+ 20:10 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:23,

+ 20:13 Сулейма-пайхамара кицаш 19:15

+ 20:16 Сулейма-пайхамара кицаш 22:26-27, Сулейма-пайхамара кицаш 27:13

+ 20:17 Сулейма-пайхамара кицаш 9:17

+ 20:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 24:6

+ 20:19 Сулейма-пайхамара кицаш 11:13

+ 20:20 Сулейма-пайхамара кицаш 30:11, Сулейма-пайхамара кицаш 30:17

+ 20:21 Сулейма-пайхамара кицаш 13:11

+ 20:22 Сулейма-пайхамара кицаш 24:29,

+ 20:23 Сулейма-пайхамара кицаш 11:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:11, Сулейма-пайхамара кицаш 20:10,

+ 20:24 Сулейма-пайхамара кицаш 16:1, Сулейма-пайхамара кицаш 16:9, Сулейма-пайхамара кицаш 19:21

+ 20:29 Сулейма-пайхамара кицаш 16:31

+ 21:2 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2, Сулейма-пайхамара кицаш 24:12,

+ 21:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:17

+ 21:5 Сулейма-пайхамара кицаш 14:23, Сулейма-пайхамара кицаш 10:4

+ 21:6 Сулейма-пайхамара кицаш 20:21

+ 21:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 21:11 Сулейма-пайхамара кицаш 19:25

+ 21:14 Сулейма-пайхамара кицаш 17:8

+ 21:18 Сулейма-пайхамара кицаш 11:8

+ 21:19 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24, Сулейма-пайхамара кицаш 27:15

+ 21:23 Сулейма-пайхамара кицаш 12:13, Сулейма-пайхамара кицаш 13:3

+ 21:24 Сулейма-пайхамара кицаш 1:22

+ 21:25 Сулейма-пайхамара кицаш 13:4

+ 21:27 Сулейма-пайхамара кицаш 15:8,

+ 21:28 Сулейма-пайхамара кицаш 19:5

+ 22:2 Сулейма-пайхамара кицаш 29:13

+ 22:3 Сулейма-пайхамара кицаш 27:12

+ 22:4 Сулейма-пайхамара кицаш 3:16, Сулейма-пайхамара кицаш 8:18

+ 22:5 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19

+ 22:9 Сулейма-пайхамара кицаш 19:17

+ 22:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:20

+ 22:11 Сулейма-пайхамара кицаш 16:13

+ 22:13 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 19:24, Сулейма-пайхамара кицаш 26:13

+ 22:14 Сулейма-пайхамара кицаш 2:16, Сулейма-пайхамара кицаш 23:27,

+ 22:15 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 22:16 Сулейма-пайхамара кицаш 28:22

+ 22:17 Сулейма-пайхамара кицаш 5:1, Сулейма-пайхамара кицаш 24:23

+ 22:23 Сулейма-пайхамара кицаш 23:11

+ 22:27 Сулейма-пайхамара кицаш 20:16

+ 22:28 Сулейма-пайхамара кицаш 23:10

+ 23:4 Сулейма-пайхамара кицаш 28:20,

+ 23:5 Сулейма-пайхамара кицаш 27:24,

* 23:6 ЦӀаьрмата саг – жадый, скупой человек, скаред.

* 23:10 Шира – древий.

+ 23:10 Сулейма-пайхамара кицаш 22:28

+ 23:11 Сулейма-пайхамара кицаш 19:25, Сулейма-пайхамара кицаш 22:23

+ 23:13 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24, Сулейма-пайхамара кицаш 19:18, Сулейма-пайхамара кицаш 22:15

+ 23:17 Сулейма-пайхамара кицаш 3:31, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 23:18 Сулейма-пайхамара кицаш 24:14

+ 23:20 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1,

+ 23:22 Сулейма-пайхамара кицаш 1:8

+ 23:27 Сулейма-пайхамара кицаш 22:14, Сулейма-пайхамара кицаш 2:16,

+ 23:28 Сулейма-пайхамара кицаш 7:12

+ 23:31 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1

+ 24:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:15, Сулейма-пайхамара кицаш 3:31, Сулейма-пайхамара кицаш 4:14, Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:19

+ 24:5 Сулейма-пайхамара кицаш 21:22

+ 24:6 Сулейма-пайхамара кицаш 11:14, Сулейма-пайхамара кицаш 15:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:18

+ 24:9 Сулейма-пайхамара кицаш 3:34, Сулейма-пайхамара кицаш 21:24

+ 24:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2, Сулейма-пайхамара кицаш 21:2,

* 24:13 Улха модз – сотовый мед.

+ 24:14 Сулейма-пайхамара кицаш 23:18

+ 24:18 Сулейма-пайхамара кицаш 17:5

+ 24:19 Сулейма-пайхамара кицаш 23:17, Сулейма-пайхамара кицаш 24:1

+ 24:20 Сулейма-пайхамара кицаш 13:9

+ 24:23 Сулейма-пайхамара кицаш 18:5, Сулейма-пайхамара кицаш 28:21

+ 24:24 Сулейма-пайхамара кицаш 17:15,

+ 24:28 Сулейма-пайхамара кицаш 19:5, Сулейма-пайхамара кицаш 25:18

+ 24:29 Сулейма-пайхамара кицаш 20:22

+ 24:34 Сулейма-пайхамара кицаш 6:10-11,

+ 25:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:1, Сулейма-пайхамара кицаш 10:1,

+ 25:5 Сулейма-пайхамара кицаш 16:12

* 25:11 Дото гом – здесь: серебряая оправа.

+ 25:11 Сулейма-пайхамара кицаш 15:23

+ 25:13 Сулейма-пайхамара кицаш 13:17

* 25:16 Халаргда хьоа – ты объешься.

+ 25:16 Сулейма-пайхамара кицаш 27:7

* 25:18 Чхьокар – дубиа, булава.

+ 25:18 Сулейма-пайхамара кицаш 12:18, Сулейма-пайхамара кицаш 19:5, Сулейма-пайхамара кицаш 24:28

* 25:22 Оригиала тӀа «цу керта тӀа йӀайха товаш йохкаргья Ӏа» яьздаьд.

+ 25:24 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 21:19

+ 25:25 Сулейма-пайхамара кицаш 15:30

+ 26:1 Сулейма-пайхамара кицаш 17:7, Сулейма-пайхамара кицаш 19:10, Сулейма-пайхамара кицаш 26:8

+ 26:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:13, Сулейма-пайхамара кицаш 19:29

* 26:7 Когаш чоалдувл – оги спотыкаются.

+ 26:8 Сулейма-пайхамара кицаш 26:1

+ 26:12 Сулейма-пайхамара кицаш 28:11, Сулейма-пайхамара кицаш 29:20

+ 26:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:13

+ 26:15 Сулейма-пайхамара кицаш 15:19, Сулейма-пайхамара кицаш 19:24

+ 26:20 Сулейма-пайхамара кицаш 16:28, Сулейма-пайхамара кицаш 22:10

+ 26:22 Сулейма-пайхамара кицаш 18:8

+ 26:27 Эстар 7:9,

+ 27:4 Сулейма-пайхамара кицаш 6:34

+ 27:5 Сулейма-пайхамара кицаш 28:23

+ 27:7 Сулейма-пайхамара кицаш 25:16

+ 27:10 Сулейма-пайхамара кицаш 17:17

+ 27:12 Сулейма-пайхамара кицаш 22:3

+ 27:13 Сулейма-пайхамара кицаш 20:16

* 27:15 Бартбетташ йола сесаг – сварливая жеа.

+ 27:15 Сулейма-пайхамара кицаш 19:13, Сулейма-пайхамара кицаш 21:9, Сулейма-пайхамара кицаш 25:24

* 27:16 ТӀаьр-юкъ – ладоь.

* 27:17 АьрхӀал – тупость.

+ 27:20 Сулейма-пайхамара кицаш 15:11,

+ 27:21 Сулейма-пайхамара кицаш 17:3

+ 27:24 Сулейма-пайхамара кицаш 23:5,

* 27:25 Цо – место покоса.

* 27:25 Тов – отава, трава, выросшая в тот же год а месте скошеой.

* 27:25 Босеаш – склоы.

* 27:26 Ӏоахарий – ягята.

* 27:26 Божлой – козлы.

+ 28:6 Сулейма-пайхамара кицаш 19:1

+ 28:8 Сулейма-пайхамара кицаш 13:22

+ 28:9 Сулейма-пайхамара кицаш 15:8

+ 28:10 Сулейма-пайхамара кицаш 26:27

+ 28:11 Сулейма-пайхамара кицаш 26:12

+ 28:12 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10, Сулейма-пайхамара кицаш 28:28, Сулейма-пайхамара кицаш 29:2

+ 28:15 Сулейма-пайхамара кицаш 19:12

+ 28:17 Доладалар 4:12, Доладалар 9:6

+ 28:18 Сулейма-пайхамара кицаш 10:9

+ 28:19 Сулейма-пайхамара кицаш 12:11

+ 28:20 Сулейма-пайхамара кицаш 19:2, Сулейма-пайхамара кицаш 21:5, Сулейма-пайхамара кицаш 23:4

+ 28:21 Сулейма-пайхамара кицаш 18:5, Сулейма-пайхамара кицаш 24:23,

+ 28:22 Сулейма-пайхамара кицаш 22:16

+ 28:23 Сулейма-пайхамара кицаш 29:5, Сулейма-пайхамара кицаш 27:5

+ 28:25 Сулейма-пайхамара кицаш 13:10, Сулейма-пайхамара кицаш 15:18

+ 28:27 Сулейма-пайхамара кицаш 19:17

+ 28:28 Сулейма-пайхамара кицаш 28:12

+ 29:1 Сулейма-пайхамара кицаш 1:25, Сулейма-пайхамара кицаш 6:15

+ 29:2 Сулейма-пайхамара кицаш 11:10, Сулейма-пайхамара кицаш 28:12, Сулейма-пайхамара кицаш 28:28

+ 29:3 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 15:20,

+ 29:5 Сулейма-пайхамара кицаш 28:23

+ 29:8 Сулейма-пайхамара кицаш 11:11

+ 29:10 Доладалар 4:5, Доладалар 4:8

+ 29:11 Сулейма-пайхамара кицаш 12:16

+ 29:13 Сулейма-пайхамара кицаш 22:2

+ 29:14 Сулейма-пайхамара кицаш 16:12

+ 29:15 Сулейма-пайхамара кицаш 10:1, Сулейма-пайхамара кицаш 17:25

+ 29:17 Сулейма-пайхамара кицаш 13:24

+ 29:20 Сулейма-пайхамара кицаш 26:12

+ 29:22 Сулейма-пайхамара кицаш 15:18

+ 29:23 Сулейма-пайхамара кицаш 11:2, Сулейма-пайхамара кицаш 16:18, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12, Сулейма-пайхамара кицаш 15:33, Сулейма-пайхамара кицаш 18:12

+ 29:26 Сулейма-пайхамара кицаш 19:6

* 30:1 Ер дешаш кыча тайпара кхетаде мегаш а да: «КӀаьдвеав со, са Даьла, кӀаьдвеав со, са Даьла, из мичахьара бахьаргба аз?»

* 30:4 Ферта – войлочая бурка.

+ 30:4 Яхья 3:13,

* 30:5 ГӀал – щит.

+ 30:5 Сулейма-пайхамара кицаш 2:7

* 30:7 Ак ма ала – е говори «ет», е отказывай.

+ 30:11 Сулейма-пайхамара кицаш 20:20

+ 30:12 Сулейма-пайхамара кицаш 16:2

+ 30:17 Доладалар 9:22, Сулейма-пайхамара кицаш 20:20

+ 30:18 Сулейма-пайхамара кицаш 6:16

* 30:22 Дарж – раг, должость, чи.

+ 30:22 Сулейма-пайхамара кицаш 19:10

+ 30:25 Сулейма-пайхамара кицаш 6:6-8

* 30:26 Чхараш – скалы.

* 30:27 ЦӀодз – сарача.

* 30:31 БӀу – войско.

+ 31:3 Сулейма-пайхамара кицаш 7:26

+ 31:4 Сулейма-пайхамара кицаш 20:1,

+ 31:10 Руфи 3:11, Сулейма-пайхамара кицаш 12:4, Сулейма-пайхамара кицаш 3:15

* 31:13 Тха – шерсть овцы, руо.

* 31:13 Гета – лё.

+ 31:15 Сулейма-пайхамара кицаш 20:13

+ 31:20 Сулейма-пайхамара кицаш 22:9

* 31:22 КӀада – ткаь.

+ 31:31 Сулейма-пайхамара кицаш 11:16