# Оҕолорго аналлаах Биибилийэ

Институт перевода Библии

## ОҔОЛОРГО АНАЛЛААХ БИИБИЛИЙЭ


ОҔОЛОРГО АНАЛЛААХ БИИБИЛИЙЭ


Биибилийэ тылбааһын института


Москва


2016


Нуучча Православнай Таҥаратын Дьиэтин


Саха сиринээҕи епархията чөлүгэр түһэриллибитэ


20 сылын туолуутугар ананар


ОҔОЛОРГО АНАЛЛААХ БИИБИЛИЙЭ


Ойуулаах Биибилийэ кэпсээннэрэ

Хомуйан оҥордо Борислав Арапович

Редакция коллегията:

М. Васильева, А. Десницкай, Е. Калинина,

Н. Манзиенко (сүрүн редактор), А. Сучилина

Көннөрүллүбүт иккис таһаарыыттан

С. Леонтьева тылбааһа

Редактор Н. Ефремов

ISBN 978-5-93943-185-9

© Институт перевода Библии, 2013, 2016

Иллюстрациялары туһанары көҥүллээтилэр:

© United Bible Societies, 1994

© Standard Publishing

© Palphot, Herzlia, Israel; Pictorial Archive

© Near Eastern History, Est. All rights reserved


Күндү оҕолор!

Эһиги бүтүн аан дойду оҕото бука барыта ааҕар кинигэтин – Оҕолорго аналлаах Биибилийэни – тутан олороҕут. Биибилийэ, атыннык эттэххэ, Ытык Суруйуу, элбэх үйэ анараа өттүгэр суруллубута. Онтон ыла бу кинигэ аан дойду үгүс омугун тылыгар тылбаастаммыта. Тыһыынчанан уолаттар-кыргыттар, эһиги биир саастыылаахтаргыт, Биибилийэни бэйэлэрин төрөөбүт – англия, кытай, француз уо.д.а. – тылларынан ааҕаллар, оттон бүгүн эһиги эмиэ ытык кинигэ сахалыы тылбааһын ааҕар кыахтанныгыт.

Христос итэҕэлин бүтүн аан дойду устун тарҕатар Православнай Сиэркэп атын норуоттар култуураларыгар уонна тылларыгар мэлдьи олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһара. Тыһыынчаттан тахса сыл анараа өттүгэр сибэтиэй ини-бии Кириллаах Мефодий Биибилийэ тиэкистэрин уонна Таҥара сулууспатын кинигэлэрин славянныы тылбаастаабыттара, онон кинилэр Таҥара үөрэҕин тарҕатар кэнэҕэски көлүөнэ дьоҥҥо барытыгар үтүө холобур буолбуттара. Русь Православнай Сиэркэбин үлэһиттэрэ Ытык Суруйууну биһиги Ийэ дойдубутугар олорор үгүс омуктар тылларыгар тылбаастаабыттара. Бу олус уустук үлэни ылыммыт дьонтон биирдэстэринэн Суруйууну хотугу норуоттар тылларыгар тылбаастаабыт сибэтиитэл Иннокентий (Вениаминов) этэ.

Эһиги аан дойду хайдах айыллыбытын, Таҥара туох улуу дьиктилэри оҥорбутун, Кини Уола Иисус Христос бу дойдуга кэлэн хайдах быһыылаахтык олорбутун, хайдах өлбүтүн уонна тиллибитин туһунан ааҕаргыт туһугар, Биибилийэ иккис аҥаара – Саҥа Кэс Тыл – элбэх үтүө дьон кыһамньытынан сахалыы тылбаастанан турар.

Оҕолорго аналлаах Биибилийэни ааҕан бардаргыт эрэ, эһиги бу кинигэни олус сөбүлүөххүт. Биибилийэ Таҥара килбиэннээх дьайыыларын кэпсиирин таһынан, эһиги өссө төрөөбүт тылгытын дириҥник билэргитигэр көмөлөһүөҕэ. Былыр оҕолор бу кинигэнэн ааҕа-суруйа үөрэнэллэрэ. Ытык Суруйуу тыллара эһигини сөпкө туттан-хаптан сылдьарга үөрэтиэхтэрэ: төрөппүттэргитин ытыктыырга, атын киһи малын-салын ыйытыга суох ылбат буоларга, дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөһө сылдьарга, ыраас санаалаах, чиэһинэй буоларга. Оччоҕо эһиги үтүөкэн бэйэлээх, дьоһуннаах дьон буола улаатан ийэҕитин-аҕаҕытын, эбэҕитин-эһэҕитин үөрдүөххүт.

Биибилийэҕэ оҕолор Христос алгыһын ыла кэлээри гыммыттарын, Айыы Тойон үөрэнээччилэрэ, улахан дьон, Киниэхэ аһардымыахтарын баҕарбыттарын туһунан кэпсээн баар. Онуоха Айыы Тойон Иисус Христос үөрэнээччилэригэр эппит: “Оҕолору Миэхэ аһардыҥ, кинилэр Миэхэ кэлэллэрин мэһэйдээмэҥ” (Марк 10:14 ).

Күндү оҕолор, Ытык Суруйууну ааҕар буоллаххытына, эһиги Христоска тиийэргитин ким да, туох да кыайан мэһэйдэһиэ суоҕа. Оттон Кини эһигини кытта төрөөбүт тылгытынан кэпсэтиэ.

Дьокуускай уонна Ленскэй епискоба

РОМАН


ААН ТЫЛ


Күндү ааҕааччылар!

Эһиги Оҕолорго аналлаах Биибилийэ, эбэтэр, урукку аатынан Оҕо Биибилийэтэ диэн кинигэни тутан олороҕут. Оҕо Биибилийэтэ 1983 сылтан ыла нууччалыы тылынан 34-тэ тахсыбыта, 30 омук тылыгар тылбаастаммыта уонна барыта сэттэ аҥаар мөлүйүөн экземпляр тираһынан бэчээттэммитэ. Оттон бу таһаарыы, Оҕолорго аналлаах Биибилийэ, Христос төрөөбүтэ 2000 сыллаах үбүлүөйүгэр ананар.

Биибилийэ кэпсээннэригэр киириэхпит иннинэ кылгастык Биибилийэ диэн тугун быһаарыаҕыҥ. Кинини үгүстүк «Кинигэлэр Кинигэлэрэ» диэн ааттыыллар. Ол тоҕо буолуо дии саныыгытый?

Бастакытынан, Биибилийэ – көннөрү кинигэ буолбатах. Бу Айыы Таҥара бар дьоҥҥо туһаайан эппит Тыла, онон Биибилийэни атыннык өссө Ытык Суруйуу диэн ааттыыллар. Ытык Суруйууну Айыы Тыын көҕүлээһининэн бороруоктар, поэттар (псаломнар ааптардара), апостоллар уо.д.а. суруйбуттара. Онон Биибилийэ кэпсээннэрин ааҕа олороммут, биһиги Таҥара Арыллыытын эрэ буолбакка, өссө бу сүдү Арыллыыны ылыммыт, ону сүрэхтэригэр-быардарыгар харыстаан илдьэ сылдьан биһиэхэ тиэрдибит дьон тылын-өһүн истэбит. Биибилийэ киһи ыйытыгар бэлэм эппиэти биэрбэт гынан баран, биһиэхэ тыын суолталааҕы – Таҥара уонна киһи сыһыанын, Таҥараттан тэйбит киһи хайдах гынан Кинини кытта саҥаттан бодоруһуон сөбүн туһунан – кэпсиир.

Иккиһинэн, Биибилийэ – бүтүн аан дойду үрдүнэн саамай ааҕыллар, тылбаастанар кинигэ. Бэчээттиир станок айыллыбытыгар бастакынан Биибилийэ бэчээттэммитэ. Онон бу кинигэ туһунан хаһан да истэ илик дьону сир саамай бүтэй муннуктарыгар эрэ булан көрсүөххэ сөп. Биибилийэ уонна кини кэрчиктэрэ аата-ахса биллибэт элбэх омук тылыгар бэчээттэммиттэрэ. Христианнар Биибилийэни итэҕэлбит төрдө, духуобунай олоххо салайар эркээйибит диэн ааттыыллар. Бэл итэҕэлтэн олох ыраах дьон Биибилийэ сюжеттарын, уобарастарын өрүү туһаналлар. Ханнык да музейга киирбиппит иһин, биһиги Биибилийэ тиэмэтигэр анаммыт айымньылары – Авраамы, Давиды, Кыыс Марияны, Христоһу дьүһүйэр хартыыналары, скульптуралары – көрүөхпүт. Биибилийэттэн биһиги олохпутугар бэрт элбэх тыл, этии киирбитэ, холобур, «Ной аала», «талааҥҥын сиргэ-буорга көмүмэ», «чугастааҕыгын таптаа».

Үсүһүнэн, Кинигэлэр Кинигэлэрэ – Биибилийэ – бэйэтэ эмиэ араас кэмҥэ суруллубут хас да уон кинигэлээх. Биибилийэ икки тэҥэ суох – улаханнаах кыра – чааска арахсар.

ЭРГЭ КЭС ТЫЛ кинигэлэрэ, Христос төрүөн быдан иннинэ, былыргы дьэбириэй тылынан, сорохторо арамейдыы суруллубуттара. Эргэ Кэс Тыл сир-халлаан айыллыытыттан саҕалаан, Таҥара бу аан дойдуну, киһини хайдах айбытын, киһи Таҥараттан улам тэйэн олоҕун Кинитэ суох оҥостору ордорбутун туһунан кэпсиир. Ол да үрдүнэн Таҥара киһиэхэ улуу таптала, амарах кыһамньыта аҕыраабатах. Айыы Тойон Киниттэн көрдөһөр дьону өрүү истэр. Кини сир норуоттарыттан чопчу биир норуоту, Израилы, талан ылан, кинилэри кытары кэс тыл түһэрсибитэ. Онон Таҥара талбыт норуотун историята – Эргэ Кэс Тыл сүрүн тиэмэтэ.

Эргэ Кэс Тыл араас кинигэттэн турар. Сороҕо Израиль историятын, сирдьиттэрин, бороруоктарын, атын норуоттары, былыргы улуу сабыытыйалары кэпсиир. Маннык кинигэлэри история кинигэлэрэ диэн ааттыыллар. Оттон сорохторугар – бороруоктар кинигэлэригэр – норуоту Таҥараҕа эрэллээх буоларга ыҥырар, кэлэр кэм кистэлэҥин арыйар бороруоктар аньыыны-хараны саралыыр уоттаах-төлөннөөх этиилэрэ суруллубут. Эргэ Кэс Тылга өссө киирсэллэр: поэзия кинигэлэрэ, холобур, Саалтыыр – ырыа-тойук, Таҥараҕа үҥүү хомуурунньуга; былыргы муударай дьон этиилэрин, сүбэлэрин-амаларын түмэн биһиэхэ тиэрдэр кинигэлэр (холобур, Соломуон Аман өһө).

Эргэ Кэс Тылы араас ааптардар хас да үйэ устата суруйбуттара, онон ардыгар кинигэлэрэ улаханнык уратылаһаллар. Ол гынан баран бука бары биир сүрүн санааны тоһоҕолоон этэллэр: Таҥараттан бэйэтэ аккаастамматах киһини Таҥара хаһан да хаалларбат.

САҤА КЭС ТЫЛ Христос төрөөбүтүн кэнниттэн бастакы үйэ иккис аҥаарыгар былыргы грек тылынан суруллубута. Биибилийэ иккис чааһа урут хаһан да буолбатах уһулуччулаах сабыытыйалары: Иисус Христос Айыы Тойон бу сиргэ төрөөбүтүн, сулууспалаабытын, өлөн баран тиллибитин итиэннэ Кини олохтообут Сиэркэбэ – Таҥара Дьиэтэ – хайдах үүнэн-бөҕөргөөн испитин кэпсиир. Бу сабыытыйалар сүрүн суолталарын евангелист Иоанн аҕыйах бэргэн тылынан маннык этэн турар: «Таҥара бу аан дойдуну ол курдук таптаан, төрөппүт Соҕотох Уолун, Кинини итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, биэрбитэ» (Иоанн 3:16 ).

Ол туһунан илдьит тыл – дьиҥ чахчы Үөрүүлээх Илдьит (гректии «Евангелие»). Саҥа Кэс Тыл түөрт бастакы кинигэтэ – аан дойду бары христианнарын саамай суолталаах кинигэлэрэ – Евангелие диэн ааттанар. Иисус Христос сирдээҕи олоҕун, Кини үөрэппит үөрэҕин туһунан кэпсиир кинигэлэри евангелистар Матфей, Марк, Лука уонна Иоанн суруйбуттара. Апостоллар дьайыыларын эмиэ кинилэртэн биирдэстэрэ Лука суруйбута. Бу кинигэҕэ бастакы христианнар тустарынан, кинилэр Христоска итэҕэли ханнык куораттарга, дойдуларга тарҕаппыттарын, аан дойдутааҕы Сиэркэби бөҕөргөппүттэрин туһунан кэпсэнэр.

Саҥа Кэс Тылга өссө апостол Павел уонна да атын апостоллар (Иисус Христос Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэртэрэ ыыппыт үөрэнээччилэрэ) бастакы христианнарга суруйбут илдьит суруктара киирэллэр. Бу суруктар дьону истиҥ итэҕэлгэ иитэллэр, христианин хайдах олоруохтааҕын ыйан-кэрдэн биэрэллэр. Төһө да онтон ыла икки тыһыынча кэриҥэ сыл аастар, бүгүн да бу илдьит суруктар тыын суолталаахтар, аныгы дьону биһигини бэрт элбэххэ үөрэтэр-уһуйар улуу күүстээхтэр.

Саҥа Кэс Тыл бүтэһик кинигэтэ, Иоанн Богослов Арыллыыта (гректии «Апокалипсис»), кэнэҕэһи төлкөлүүр, тиһэх кэми, история муҥур уһугун, арыйар. Бу кинигэ киһи аймахха эрэли саҕар: хайдахтаах да алдьархай ааҥнаабытын иһин, ол барыта ааһыаҕа. Бу орто дойду эмиэ хаһан эрэ суох буолуоҕа, оччоҕо кини оннугар атын, быдан ордук, бараммат үйэлээх аан дойду үөскүөҕэ, ону Биибилийэ саҥа халлаан уонна саҥа сир диэн ааттыыр (Арыллыы 21:1 ).

Биһиги бу Оҕолорго аналлаах Биибилийэҕэ киллэрбит ытык тиэкистэрбитин үксүн бэйэбит тылбытынан кэпсээтибит эрээри, сорох кэрчиктэри хайдах баарынан уларыппакка биэрдибит. Онуоха саамай киэҥник тарҕаммыт нууччалыы Синодальнай тылбааһы, төһө кыалларынан, чугастык тутуһа сатаатыбыт. Ол эрээри ардыгар цитаталары кылгатан, аныгы ааҕааччы өйдүүрүн курдук, аттаран киллэрдибит. Кэпсээннэр хантан ылыллыбыттара, Ытык Суруйуу кинигэтин аата, нүөмэрэ, кинигэ хас биирдии сирэйин аллараа өттүгэр эбэтэр тиэкискэ бэйэтигэр ускуопка иһигэр ыйылынна.

Урукку Оҕо Биибилийэтэ эдэр ааҕааччыларга – оҕолорго – туһуланара, ол гынан баран улахаттар эмиэ сөбүлээн ааҕалларын иһин, 1990 сылтан саҕалаан биһиги улахан дьоҥҥо анаммыт атын кэрчиктэри эбии киллэртээн барбыппыт. Ону таһынан бу үбүлүөйгэ анаммыт саҥа кинигэҕэ элбэх тиэкис көннөрүллэн киирдэ.

Оҕолорго аналлаах Биибилийэни бэлэмниир үлэбитигэр биһиги иннибитигэр бэрт уустук сорук турбута. Бу ытык кинигэттэн ханнык кэрчиктэри талан ылар ордугуй? Тугу кылгатыахха, оттон тугу ааҕааччыга толору биэриэххэ сөбүй? Туруоруммут сорукпутун хайдах толорбуппутун биһиги бэйэбит сыаналыыр кыахпыт суох, ону эһиги, ааҕааччылар, быһаарыаххыт буоллаҕа. Ол эрээри бу дьоҕус кинигэҕэ толору Биибилийэ муҥурун булларбат күндү баайа кыайан толору киирбэтэҕэ биллэр.

Биибилийэ тылбааһын институтун үлэһиттэрэ

## ЭРГЭ КЭС ТЫЛ

### ЭРГЭ КЭС ТЫЛ

ЭРГЭ КЭС ТЫЛ


Аан дойду айыллыыта

Аан дойду айыллыыта (салгыыта)

Бастакы дьон айыллыыта

Адамнаах Еваны үүрүү

Каин уонна Авель

Улуу мотуок. Ной аала

Улуу мотуок саҕаланыыта

Улуу мотуок бүтүүтэ

Таҥара киһиэхэ эппит кэс тыла уонна кустук

Вавилон башнята

Авраам

Авраамнаах Лот

Таҥара Авраамы эрэннэриитэ

Таҥара үс аанньала Авраамҥа кэлиитэ

Содомнаах Гоморра куораттар имири эстиилэрэ

Авраам Исаагы толук биэрэр

Ревекка

Исаактаах Ревекка

Иаков аҕатын алгыһын ылар

Иаков түүлэ

Иаковтаах Рахиль көрсүһүүлэрэ

Иаков Таҥараны кытта тустар

Иаковтаах Исав иллэһэллэр

Иосиф – Иаков тапталлаах уола

Иосиф түүлэ

Убайдара Иосибы кулуттааһыҥҥа атыылыыллар

Иосиф – Потифар тутаах үлэһитэ

Иосиф хаайыыга

Иосиф фараон түүлүн тойоннуур

Иосиф – бүтүн Египет сирин тойоно

Сэттэ сыллаах сут

Иосиф убайдарыгар билинэр

Иосиф аҕатын көрсөр

Израиль норуота Египеккэ кулут буолар

Өрүс хомуһун быыһыттан көстүбүт оҕо

Моисей фараон кыыһыгар иитиллэр

Умайа турар хатыылаах ыарҕа

Моисейдаах Аарон фараон иннигэр

Паасхаҕа туттуллар бараан оҕотун хаана

Таҥара Израиль норуотун Египеттэн таһаарар

Израиль норуота Кыһыл муораны оломнуур

Египет сэриитэ Кыһыл муораҕа тимирэр

Халлаантан түспүт маанна

Моисей очуостан ууну таһаарар

Таҥара Уон ыйааҕа

Кыһыл көмүс тарбыйах

Норуот түмсэр Сурт дьиэтэ

Сурт тутуутугар бэлэмнэнии

Саҥа Сурду Таҥараҕа анааһын

Ханааны чуҥнааһын

Корейы, Дафаны уонна Авирону буруйдааһын

Алтан моҕой

Валаам бороруок уонна аанньал

Иисус Навин – Моисей солбуйааччыта

Оҕолорго кэриэс-хомуруос тыл: Айыы Тойону умнумаҥ

Таҥараҕа бэлэх биэрии

Моисей өлүүтэ

Раав чуҥнааччылары быыһыыр

Иорданы туорааһын

Иерихону ылыы

Аморрейдары кытта кыргыһыы

Израиль судьуйалара

Гедеон

Күүстээх Самсон

Самсон өлүүтэ

Руфьтаах Ноеминь

Вооз бааһынатыгар

Анна үҥүүтэ

Анна Самуилы Таҥараҕа аныыр

Самуилы ыҥырар саҥа

Илий өлүүтэ

Саул – Израиль ыраахтааҕыта

Ыраахтааҕы буолуохтаах Давид

Давид Голиафтыын күөн көрсөр

Ионафан

Давид утуйа сытар Саул аттыгар

Давид Израиль ыраахтааҕыта буолар

Кэс тыл хоппотун Иерусалимҥа аҕалыы

Давид ырыалара

Нафан Давидтыын кэпсэтэр

Авессалом өлүүтэ

Муударай өйдөөх Соломуон ыраахтааҕы

Таҥара дьиэтэ

Соломуон Таҥараҕа үҥэр

Соломуон уонна Сава сарыыссата

Соломуон Таҥараттан тэйэр

Саарыстыба икки аҥыы хайдыыта

Иуда – Соҕурууҥҥу саарыстыба

Израиль – Хотугу саарыстыба

Илия бороруок

Огдообо уолун тилиннэрии

Илия бороруок уонна Ваал бороруоктара

Уу ырааһырыыта. Дьикти арыы

Сирия сэриитин тойоно Нееман

Нееман үтүөрүүтэ

Хараҕа суох буолбут сэрииһиттэр

Иоас ыраахтааҕы буолар

Озия ыраахтааҕы буруйданыыта

Израиль Таҥараттан тэйиитэ

Ассирия Израилы сэриилээн ылар

Самария олохтоохторо

Езекия ыраахтааҕы Таҥараҕа үҥүүтэ

Иосия ыраахтааҕы кэс тыла

Иеремия бороруок

Варух Иеремия төлкөлүүрүн сурунар

Иоаким ыраахтааҕы түрбэ кинигэни уоттуур

Вавилон Иуданы сэриилээн ылар

Иерусалим урусхалланыыта. Таҥара дьиэтэ умайар

Даниил уонна кини үс доҕоро

Кыһыл көмүс эмэгэт уонна үс хорсун уол

Даниил өйдөммөт тыллар суолталарын быһаарар

Даниил Таҥараҕа үҥэр

Даниил хахайдаах хаспахха

Иудейдар билиэнтэн төннүүлэрэ

Эсфирь сарыысса

Эсфирь сарыысса (салгыыта)

Иерусалим эркинин чөлүгэр түһэрии

Норуот Таҥараҕа эргиллэр

Иов эрэйи-муҥу көрүүтэ

Тургутууну тулуйбут Иов

Саалтыыр

Саалтыыр тылларын өйбүтүгэр хатыаҕыҥ

Соломуон Аман өһө

Экклесиаст кинигэтэ

Бороруоктар

Исайя бороруок

«Кылыстарын уһааран, суха оҥостуохтара...»

«Аны куһаҕаны оҥоруохтара суоҕа...»

Осия бороруок

Иоиль бороруок

Иона бороруок

Михей бороруок

Мессия кэлэрин өтө көрүү


ЭРГЭ КЭС ТЫЛ

### Аан дойду айыллыыта


Аан дойду айыллыыта

Бу кэрэ бэйэлээх аан ийэ дойду: бачымах сулустар, былыттар, сир симэҕэ сибэккилэр, көтөр-сүүрэр уонна биһиги, дьон, хайдах баар буолан хаалбыппытын киһи эрэ барыта дьиктиргии, сөҕө-махтайа саныыр. Сир-халлаан бэйэтэ дьаалытынан үөскээн кэлбэтэҕэ биллэр суол эбээт. Биһигини тулалыыр эйгэ бүттүүнэ кинини Ким эрэ улуу муударай өйдөөх айбытын кэрэһилиир. Ытык Суруйууга, Биибилийэҕэ, аан дойду Айыы Таҥара Тылынан айыллыбытын туһунан кэпсэнэр.

Бастаан Таҥара халлааны уонна сири айбыта.
Сир туох да киэбэ-киэлитэ суох иччитэх этэ, түгэҕэ биллибэт далайы бүтэй хараҥа бүрүйэн турара, арай уу үрдүнэн Таҥара Тыына тайаара көтөрө.
Дьэ, онтон Таҥара: «Сырдык баар буоллун», – диэбитэ, онуоха сырдык баар буолбута.
Таҥара сырдыгы сөбүлүү көрбүтэ уонна сырдыгы хараҥаттан араарбыта.
Таҥара сырдыгы «күнүс», оттон хараҥаны «түүн» диэн ааттаабыта. Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: биир күн бүппүтэ.
Онтон Таҥара: «Уу ортотугар кытаанах араҥа баар буолан, ууну икки аҥыы араардын», – диэбитэ.
Таҥара кытаанах араҥаны оҥорон, араҥа аннынааҕы ууну араҥа үрдүнээҕи ууттан араарбыта. Эппитин курдук буолбута.
Таҥара кытаанах араҥаны «халлаан» диэн ааттаабыта. Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: иккис күн бүппүтэ.
Онтон Таҥара: «Халлаан аннынааҕы уу бииргэ мустан, кураанах сир көһүннүн», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута.
Таҥара кураанах сири «сир», оттон мустубут ууну «байҕал» диэн ааттаабыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ.
Онтон Таҥара: «Сир күөх үүнээйини, сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин үүннэрдин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута. Сир күөх үүнээйини, сиэмэтин ыһар от, сиэмэлээх аһын биэрэр мас эгэлгэ бииһин үүннэрбитэ. Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ.
Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: үһүс күн бүппүтэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 1:1-13

### Аан дойду айыллыыта (салгыыта)


Аан дойду айыллыыта (салгыыта)

Онтон Таҥара: «Халлаан араҥатыгар сырдатар эттиктэр баар буолан күнүһү түүнтэн араардыннар, кэми-кэрдиини, күнү-дьылы биллэрэр бэлиэ буоллуннар.
Халлаан араҥатыттан сыдьаайан сири сырдаттыннар», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута.
Таҥара икки сүҥкэн сырдатар эттиги: улаханын – күнүһү, кыратын – түүнү салайарга анаан айбыта, ол кэннэ сулустары оҥорбута.
Таҥара сири сырдаттыннар, күнүскүнү-түүҥҥүнү салайдыннар, сырдыгы хараҥаттан араардыннар диэн, сулустары халлаан араҥатыгар туруорбута. Итиэннэ Таҥара ону көрөн сөбүлээбитэ.
Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: төрдүс күн бүппүтэ.
Онтон Таҥара: «Ууга тыыннаах харамай кыймалас буоллун. Сир үрдүнэн, халлаан араҥатынан көтөр бииһэ көттүн», – диэбитэ.
Таҥара сүүнэ балыктары, моҕойдору, ууга сылдьар хамсыыр харамайы уонна көтөр кынаттаах эгэлгэ бииһин айбыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ.
Таҥара кинилэри алҕаан: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, байҕал уутун иччилээҥ. Оттон сиргэ көтөр кынаттаах элбээтин», – диэбитэ.
Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: бэһис күн бүппүтэ.
Онтон Таҥара: «Сир тыынар тыыннаах эгэлгэ бииһин: сүөһүнү, сыылар харамайы, эҥин-эгэлгэ кыылы-сүөлү үөскэттин», – диэбитэ. Эппитин курдук буолбута.
Таҥара суол-суол аттаран, кыылы-сүөлү, сүөһүнү, үөнү-көйүүрү айбыта. Итиэннэ Таҥара итини барытын көрөн сөбүлээбитэ.

Муҥура суох күүстээх Таҥара Тылынан айыллыбыт ураты кэрэ, уоскулаҥнаах сир, ис-иһиттэн тупсан, ыраас салгынынан сайа тыына турбута. Ол эрээри өссө да силигэ ситэ илигэ. Таҥара аны дьону айан, кинилэри сиргэ олохтуур санаалааҕа. Дьон бу үтүөкэн бэйэлээх дойдуга Айыы Таҥараларын кытта ыкса бодоруһан олоруохтаахтара.


ТӨРҮТТЭНИИ 1:14-25

### Бастакы дьон айыллыыта


Бастакы дьон айыллыыта

Таҥара эппитэ: «Аны Биһиги курдук мөссүөннээх, Биһиэхэ маарыннаах гына киһини айыахха. Киһи уу балыгын, халлаан көтөрүн, кыылы-сүөлү, сири-дойдуну, сир үрдүгэр баар тыынар тыыннааҕы барытын баһылаан-көһүлээн олордун».
Онон Таҥара Бэйэтигэр холоон, Таҥараҕа маарыннаах киһини, эр киһи уонна дьахтар гынан, айбыта.
Итиэннэ Таҥара кинилэри алҕаан: «Төрөөҥ-ууһааҥ, үксээҥ-тэнийиҥ, сир үрдүн иччилээҥ. Уу балыгын, халлаан көтөрүн, сир кыылын-сүөлүн барытын баһылааҥ», – диэбитэ. Ол кэннэ Таҥара эппитэ: «Мин эһиги аһыыргытыгар анаан сир үрдүгэр баар сиэмэлээх оту, сиэмэтин ыһар астаах маһы барытын биэрэбин. Оттон сир кыыла-сүөлэ, халлаан көтөрө, сир үрдүгэр баар тыынар тыыннаах аһыырыгар күөх үүнээйини биэрэбин». Эппитин курдук буолбута. Таҥара айбыт аан айылҕатын сыныйан көрбүтэ – барыта туох да олус үчүгэй этэ.
Түүн ааһан, сарсыарда буолбута: алтыс күн бүппүтэ.
Сир-халлаан уонна онно баар барыта сити курдук айыллыбыта. Сэттис күн үүнүүтэ Таҥара үлэтин түмүктээбитэ, онон сэттис күнүгэр Кини бары үлэтиттэн сынньаммыта.

Таҥара дьону олус кэрэ, үтүө, дьоллоох-соргулаах гына айбыта. Кинилэр Айыы Таҥараларын уонна бэйэ-бэйэлэрин таптыыр этилэр. Эр киһи Адам, дьахтар Ева диэн ааттаахтара.

Таҥара айбыт сирин дьоҥҥо көрүҥ-истиҥ диэн биэрбитэ. Адамнаах Еваны алҕаан баран, Айыы Тойон илин Эдемҥэ илгэ-быйаҥнаах сир эриэккэһин сириэдитэн, айбыт киһитин онно олохтообута. Таҥара кинилэргэ бу кэрэ сири харыстааҥ, көрөн-истэн чэлгитиҥ диэн соруйбута.


ТӨРҮТТЭНИИ 1:26-31; 2:7-22

### Адамнаах Еваны үүрүү


Адамнаах Еваны үүрүү

Ол эрээри Адамнаах Ева Таҥара тылын истибэтэхтэрэ, онон Таҥара кинилэри илгэ-быйаҥнаах кэрэ сиртэн үүрэн кэбиспитэ. Ол маннык буолбута.

Айыы Тойон кинилэргэ бу илгэ-быйаҥнаах сиргэ үүнэн турар ханнык баҕарар мас отонун сиэххитин сөп, арай үтүөнү-мөкүнү билии маһын отонун ончу тыытымаҥ, ону сиэтэххитинэ өлүөххүт диэбитэ.

Сатана – Таҥараҕа утарылаһар тыын – Адамнаах Еваны өлөрөргө быһаарыммыта. Биирдэ кини моҕой үөн буолан Еваҕа сыыллан кэлэн: «Таҥара ити сир бары маһын отонун сииргитин боппута чахчы дуо?» – диэн ыйыппыта. «Биһиги манна баар отонтон барытыттан сиибит, – диэбитэ Ева. – Арай илгэ-быйаҥ ортотугар үүнэн турар биир мас отонун сиэхтээҕэр буолуох, таарыйарбыт да көҥүллэммэт. Ону сиэтэхпитинэ, биһиги өлөр үһүбүт». Онуоха албын-көлдьүн моҕой үөн: «Суох, эһиги өлүөххүт суоҕа, – диэн сирдьигинээбитэ. – Ол отону сиэбит күҥҥүтүттэн ыла хараххыт аһыллан, таҥаралар курдук үтүөнү-мөкүнү араарар кыахтаныаххыт. Таҥара ону билэр».

Бу кэпсэтии кэнниттэн Ева били бобуулаах маһын отонун туох да наһаа ымсыыра көрөр буолбута. Мас отоно олус минньигэс быһыылааҕа, көрүҥэ да үчүгэйэ бэрдэ, итиэннэ саамай угуйара – киһиэхэ билиини эрэннэрэрэ. Онон Ева, тулуйбакка, биир отону туура тардан, сиэн кэбиспитэ. Эригэр Адамҥа биэрбитин анарааҥҥыта эмиэ сиэбитэ. Ол иһин Таҥара Адамҥа эппитэ: «Ойоҕуҥ тылын истэҥҥин, Мин „итинтэн сиэмэ“ диэн боппут маһым отонуттан сиэбиккин. Онон Мин сири кыраатым. Аны эн тыыннааҕыҥ тухары аһыыр аскын эрэйинэн булунуоҥ. Сиргэр-буоргар төннүөххэр диэри, көлөһүҥҥүн тоҕон туран, сиир бурдуккун үүннэриэҥ. Буортан тахсыбытыҥ, буоргар киириэҥ». Итиэннэ Айыы Тойон Адамнаах Еваны, хаһан да эргиллибэт гына, илгэ-быйаҥнаах сиртэн үүрэн кэбиспитэ. Бастакы дьон ити курдук аньыыны оҥорбуттара.


ТӨРҮТТЭНИИ 3:1-23

### Каин уонна Авель


Каин уонна Авель

Адамнаах Ева икки уоллаахтара. Биирдэрэ Авель бостуук, оттон убайа Каин сир оҥорооччу этилэр.

Биирдэ Каин үүннэрбит сирин аһыттан Айыы Тойоҥҥо бэлэх биэрбитэ. Авель эмиэ барааннарын бастакы төрүөҕүттэн бэлэхтээбитэ. Айыы Тойон Авелы уонна кини бэлэҕин үөрүүнэн ылыммыта, оттон Каины уонна кини бэлэҕин сэргээбэтэҕэ. Каин онтон уордайан, сирэйэ-хараҕа дьэбин уоһуйбута. Онуоха Айыы Тойон Каиҥҥа: «Эн тоҕо уордайдыҥ, туохтан маннык дьэбин уоһуйдуҥ? – диэбитэ. – Үтүөнү оҥорор буоллаххына, төбөҕүн өрө тут. Оттон куһаҕаны оҥорор буоллаххына, ааныҥ таһыгар аньыы саһан сытар. Төһө да эйигин угуйбутун иһин, эн аньыыга бас бэриниэ суохтааххын». Ол эрээри Каин ордугурҕуур санаатын кыаммакка, ону иһигэр иитиэхтии сылдьыбыта. Дьэ онтон биирдэ кини, иккиэйэҕин ходуһаҕа сылдьар кэмнэригэр, быраатын Авелы өлөрөн кэбиспитэ. Авель хаана тохтон, сир үрдэ кып-кыһыл буолбута.

Айыы Тойон Каины аньыыны оҥорбутун иһин буруйдаабыта, онон Каин үүрүллэн сир устун ускул-тэскил сылдьыбыта.


АЙЫЛЛЫЫ 4:2-12

### Улуу мотуок. Ной аала


Улуу мотуок. Ной аала

Үйэттэн үйэ утум-ситим солбуллан, Адамнаах Ева удьуордара сиргэ элбээн-тэнийэн испиттэрэ. Маҥнай утаа үгүстэрэ Айыы Таҥараны ытыктыыр, Киниэхэ сүгүрүйэр этилэр, онтон кэлин Таҥара тылын улам кэһэр буолан барбыттара. Арай биир эрэ киһи, Ной, Айыы Таҥаратыгар эрэллээх хаалан, Кини тылын толорорун уураппатаҕа. Апостол Петр Нойу «кырдьыгы тарҕатааччы» диэн ааттаабыта. (Петр 2-с илдьит суруга 2:5 ). Ной Таҥараны ис сүрэҕиттэн таптыыра, онон Кини Тыынын сүрэҕэр-быарыгар дириҥник иҥэринэн сылдьара.

Айыы Тойон бар дьон сигилитэ-майгыта алдьанан, өйө-санаата сатарыйан, аньыыга эрэ тардыһар буолбутун көрбүтэ. Хайалара да кырдьыгы тутуспатын көрөн, Кини: «Айбыт дьоммун сир үрдүттэн имири сотуом, кинилэри айбыппын кэмсинним», – диэбитэ.

Айыы Тойон амарах алгыһын соҕотох Ной эрэ ылбыта. Таҥара киниэхэ эппитэ: «Мин сир үрдүгэр олорооччулары имири эһиэм: сири аньыынан-харанан толорбуттарын иһин, барыларын суох оҥоруом. Онон эн гофер мастан уу аалын оҥоһун; онтукаҕын хостоох гын уонна иһин-таһын барытын сымаланан сот. Эн оҥостон бүппүтүҥ кэннэ, Мин уу мотуогун ыытаммын, сиргэ баар тыынар тыыннааҕы барытын төрдүттэн эһиэм. Оттон эйигин кытта, кэскиллээх кэс тылбын этэн туран, сөбүлэһии түһэрсиэм. Онон эн аалгар уолаттаргын, кэргэҥҥин, кийииттэргин кытта киириэҕиҥ».


ТӨРҮТТЭНИИ 6:5-18

### Улуу мотуок саҕаланыыта


Улуу мотуок саҕаланыыта

Таҥара соруйбутун Ной барытын толорбута. Аал бэлэм буолбутугар Айыы Тойон Нойга эппитэ: «Мин хараҕым далыгар кырдьыгы тутуһар көнө киһи соҕотох эн эрэ хааллыҥ. Онон дьиэ кэргэҥҥин кытта аалгар киир. Туох баар ыраас кыыл-сүөл бары көрүҥүттэн атыырын-тыһытын сэттэлиини, ырааһа суох кыыл бары көрүҥүттэн эмиэ атыырын-тыһытын иккилиини ыл. Хотоҕойдоох бииһин ууһа эстибэтин курдук, көтөр кынаттаахтан эмиэ атыырын-тыһытын сэттэлиини ыл. Аны сэттэ күнүнэн Мин түөрт уон күннээх түүн устата сэллээбэккэ түһэр ардаҕы ыытыам, сиргэ баар айбыт харамайбын барытын имири сотуом».

Ной Айыы Тойоно эппитин барытын толорбута. Кини дьонун, кыылын-сүөлүн кытта аалыгар киирбитин кэннэ, Айыы Тойон аал аанын Бэйэтинэн ыга сабан кэбиспитэ. Сэттэ хонон баран дохсун ардах саҕаланан, түөрт уон түүннээх күн тухары тохтоло суох курулаччы куппута. Сир-дойду барыта ууга баран, бэл үрдүк хайалар арҕастара кытта көстүбэт буолбута. Арай соҕотох аал эрэ дагдайан уста сылдьыбыта. Сиргэ баар буола сылдьыбыт тыынар тыыннаах: киһи аймах, кыыл-сүөл, көтөр кынаттаах бииһин ууһа – барыта имири эстибитэ, Ной аалыгар киирбиттэр эрэ тыыннаах ордубуттара.


ТӨРҮТТЭНИИ 7:1-23

### Улуу мотуок бүтүүтэ


Улуу мотуок бүтүүтэ

Улуу мотуок сүүс биэс уон күнү быһа тохтооботоҕо. Дьэ онтон Таҥара Нойу уонна кини аалыгар баар кыылы-сүөлү өйдөөн кэлбитэ. Таҥара сиргэ тыал түһэрбитигэр халлаан дохсун ардаҕа тохтоон, уу улам тардан барбыта. Ной аала Арарат хайаҕа тиксибитэ. Түөрт уон хонон баран Ной түннүгүн аһан, уу түспүтүн-түспэтэҕин билээри, суорун ыыппыта. Сир өссө да ууга баран сытар буолан, суора төннөн кэлэ турара. Онтон Ной аны холуубун ыыппыта. Онтуката эмиэ кураанах сири булбакка, төттөрү көтөн кэлбитэ. Сэттэ хонон баран, Ной холуубун хат көтүппүтэ. Ол күн киэһэтигэр холууба тумсугар олива чээл күөх лабаатын ытыран кэлбитэ. Онон Ной сир кууран эрэрин билбитэ.

Өссө сэттэ хонон баран, Ной холуубун эмиэ көтүппүтэ, онтуката баран баран төннүбэтэҕэ. Ной аалын аанын аһан, ууга барбыт сир кууран хаалбытын көрбүтэ. Таҥара киниэхэ эппитэ: «Кэргэҥҥин, уолаттаргын, кийииттэргин кытта аалгыттан таҕыс. Илдьэ сылдьыбыт кыылларгын эмиэ таһаартаа. Сир устун тарҕанан, ууһаан-тэнийэн бардыннар».


ТӨРҮТТЭНИИ 7:24 – 8:17

### Таҥара киһиэхэ эппит кэс тыла уонна кустук


Таҥара киһиэхэ эппит кэс тыла уонна кустук

Ной дьиэ кэргэнин кытта аалыттан тахсыбыта. Сүөһүтүн, кыылын-сүөлүн, көтөрүн-сүүрэрин эмиэ барытын таһаарбыта. Кыыллара бука бары сири биир гына тарҕаммыттара, көтөрдөрө эмиэ баран хаалбыттара.

Ной суорба таастары таһан, биир сиргэ кыстаан баран, остуолу санатар аалтаар оҥорбута. Ол үрдүгэр ыраас кыыл-сүөл, көтөр бары көрүҥүттэн бэлэх ууран, Таҥараҕа толук биэрбитэ. Айыы Тойон, Ной биэрбит толугун сөбүлээбитэ. Таҥара: «Аны киһи туһуттан Мин сири кырыам суоҕа, – диэн эрэннэрбитэ. – Төһө да киһи санаата эдэр оҕо сааһыттан куһаҕаҥҥа тардыспытын иһин, Мин аны тыынар тыыннааҕы барытын имири эһиэм суоҕа. Онон сир үрдүгэр бурдук ыһыыта-хомуура, тымныы-куйаас, сайын-кыһын, күн-түүн быстыа суоҕа».

Айыы Таҥара Нойу уонна кини уолаттарын алгыырыгар өссө маннык диэбитэ: «Мин эһиэхэ уонна эһиги удьуордаргытыгар кэскиллээх кэс тылбын эттэҕим буоллун: аны сиргэ тыынар тыыннаах ууттан эстиэ суоҕа, сир үрдүн имири сотор улуу мотуок кэлиэ суоҕа. Мин сир олохтоохторун кытта түһэрсибит сөбүлэһиим бэлиэтинэн былыкка түһэр кустук буолуоҕа. Сиргэ уулаах хара былыты үүрэн аҕаллахпына, кустук дьэрэлийэн тахсыаҕа. Оччоҕо Мин эһиэхэ дьоҥҥо эппиппин, үйэлэргэ кэһиллибэт кэс тылбын, өйдөөн кэлиэҕим. Ол буолуо Мин сир олохтоохторун кытта сөбүлэһиим бигэ бэлиэтэ».


ТӨРҮТТЭНИИ 8:18-22; 9:8-17

### Вавилон башнята


Вавилон башнята

Ной уолаттарын удьуордара сир устун ууһаан-тэнийэн, улам үксээн испиттэрэ. Улуу мотуок кэннинээҕи норуоттар бука бары кинилэртэн үөскээбиттэрэ. Ол гынан баран кинилэр улуу мотуок иннинэ олорбут дьонтон туох да ордуга суохтара.

Оччотооҕуга сир үрдүгэр бука бары биир тылынан саҥараллара. Биирдэ дьон бииргэ түмсэ түһэн: «Сир-сир аайы тарҕаһан суола суох симэлийэн хаалбат туһугар, куоратта уонна халлааҥҥа тиийэр үрдүк башнята туттуоҕуҥ. Аат-суол оҥостуоҕуҥ», – диэн сүбэлэспиттэрэ. Айыы Тойон кинилэр тута сылдьар башнялаах куораттарын көрөөрү, үөһэттэн түспүтэ. Кини эппитэ: «Бу бары биир тыллаах биир омук дьоно. Соруммуттарын хайаан да ситиһэр санаалаахтар. Онон түһэммит, аны бэйэ-бэйэлэрин өйдөспөт буолалларын туһугар, кэпсэтэр тылларын булкуйан кэбиһиэҕиҥ». Онтон ыла ол сир аата Вавилон, «Булкуллуу», диэн буолбута.

Айыы Тойон киһи аймаҕы сир устун ыһан, куораттара ситэ тутуллубакка хаалбыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 11:1-9

### Авраам


Авраам

Бу ойууга эһиги Аврамы көрөҕүт. Кэлин Таҥара кинини «Авраам» диэн ааттаабыта. Ол аата, тылбаастаатахха, «үгүс омуктар аҕалара» диэн. Авраам Айыы Тойону муҥура суох итэҕэйэрэ, Киниэхэ ис сүрэҕиттэн бэриниилээх, истигэн киһи этэ. Ол иһин Таҥара кинини доҕорум диэн ааттаабыта. Айыы Тойон биһиэхэ эмиэ туһаайан Ытык Суруйууга этэр: «Мин ыйаахтарбын толорор буоллаххытына, эһиги Мин доҕотторум буолаҕыт» (Иоантан Сибэтиэй Евангелие 15:14 ).

Биирдэ Таҥара Авраамҥа: «Төрөөбүт сиргин, аймах-билэ дьоҥҥун, аҕаҥ дьиэтин-уотун хаалларан, Мин ыйар сирбэр көһөн бар, – диэбитэ. – Мин эйигиттэн улуу норуоту үөскэтиэм, эйигин алҕыам, албан аатырдыам. Эн бар дьоҥҥо алгыс төрдө буолуоҥ. Мин эйигин алҕааччылары алҕыам, эйигин кырааччылары кырыам. Эн сир бары норуоттарыгар алгыһы аҕалыаҥ».

Авраам Айыы Тойоно эппитин барытын толорбута. Кини дойдутуттан көһөн, кэргэнин Сараны, быраатын уолун Лоту уонна туох баар мунньуммут баайын-дуолун, чаҕар дьонун бука барыларын илдьэ, Ханааҥҥа, Айыы Тойон ыйбыт сиригэр, аттаммыта.

Ханааҥҥа кэлбиттэригэр Морэ дууп ойуурун аттыгар Авраамҥа Айыы Тойон көстөн: «Мин бу сири эн удьуордаргар биэриэҕим», – диэн эрэннэрбитэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 12:1-7

### Авраамнаах Лот


Авраамнаах Лот

Авраамнаах, Таҥара ыйбытын курдук, дьоннорун кытта Ханаан сиринэн айаннаан, Вефиль таһыгар кэлэн тохтообуттара.

Авраам үлүскэн үптээх-астаах олус баай киһи этэ. Кини кыһыл да, үрүҥ да көмүһэ, сүөһүтэ баһаам элбэҕэ. Быраатын уола Лот эмиэ элбэх таҥас суртааҕа, бөдөҥ да, кыра да сүөһүлээҕэ. Бэрт сотору баайдара аһары элбээн, иккиэн биир сиргэ кыайан батан олорбот буолбуттара. Мэччирэҥтэн сылтаан бостууктара бурайсан барбыттара. Ол иһин Авраам Лотка: «Эн биһикки биир хаан дьон буоллахпыт, онон бэйэбит да, бостууктарбыт да иирсиэ суох тустаахпыт, – диэбитэ. – Бу сир киэбэ кэтит, көхсө киэҥ. Онон эн миигиттэн арахсан туспа бар. Эн хаҥас диэки бардаххына – мин уҥа диэки хайыһыам, эн уҥа диэки бардаххына – мин хаҥас диэки халбарыйыам».

Лот тулатын эргиччи көрүммүтэ. Ол көрдөҕүнэ, Иордан хочото өҥ буордаах, илгэ быйаҥ эркиннээх сир киэнэ үтүөкэнэ этэ. Онон кини хочону таларга быһаарынан, Авраамтан арахсан, дьонун кытта Содом куоракка диэри тэнийэн олорбута. Содом олохтоохторо буоллаҕына сүрдээх куһаҕан быһыылаах, кырыктаах дьон этилэр. Кинилэр Айыы Тойону утары элбэх аньыыны-буруйу оҥороллоро.


ТӨРҮТТЭНИИ 13:1-18

### Таҥара Авраамы эрэннэриитэ


Таҥара Авраамы эрэннэриитэ

Лот арахсан барбытын кэннэ, Айыы Тойон Авраамҥа эппитэ: «Тулаҕын эргиччи көрүн. Хотуну-соҕурууну, илини-арҕааны анааран көр. Ити тайаан сытар киэҥ нэлэмэн сири Мин эйиэхэ уонна эн ыччаттаргар үйэ-саас тухары биэрэбин. Эн удьуордаргын сир кумаҕыныы элбэтиэм. Сиргэ баар кумах кыырпаҕын ахсаанын аахпыт киһи, баҕар, эн удьуордаргын ааҕан ситиэ».

Авраам Мамре дууп ойуурун саҕатыгар олохсуйбута. Кини Айыы Таҥараҕа толук биэрэргэ анаан, онно остуол курдук быһыылаах аалтаары туппута.

Биирдэ Таҥара Авраамҥа хат көстөн: «Мин эйиэхэ бигэттэн бигэ куйаҕыҥ буолабын. Эйигин улуу манньа күүтэр», – диэбитэ. Онуоха Авраам Айыы Тойоҥҥо эппитэ: «Оо, Айыы Тойон Таҥарам, миэхэ тугу биэриэҥий? Ааппын ааттатар ыччатым суох эбээт. Эн миэхэ оҕо биэрбэтиҥ. Онон мин баайбын-дуолбун чаҕарбар хаалларарбар тиийэбин».

Айыы Тойон киниэхэ: «Эн баайыҥ чаҕаргар тиксиэ суоҕа, төрөппүт уолгар тиксиэҕэ», – диэбитэ. Итиэннэ Авраамы таһырдьа таһааран баран эппитэ: «Бу киэҥ халлааны анааран көр уонна, кыайан ааҕар буоллаххына, сулустары аах. Эн удьуоруҥ сити курдук көй элбэх буолуоҕа».

Авраам Айыы Тойону итэҕэйбитэ, ол иһин Айыы Тойон кинини кырдьыгы көрөр көнө киһи диэн билиммитэ.

Онтон Таҥара Авраамҥа: «Кэргэҥҥин Сараны мантан инньэ Сара диэн ааттаама; кини аата аны Сарра диэн буоллун, – диэбитэ. – Мин кинини алҕыам, оччоҕо кини эйиэхэ уол оҕону төрөтүө. Мин кинини алҕыам, оччоҕо киниттэн норуоттар үөскүөхтэрэ. Кини удьуордара араас норуоттар ыраахтааҕылара буолуохтара».


ТӨРҮТТЭНИИ 13:14-16; 15:1-6; 17:15-16

### Таҥара үс аанньала Авраамҥа кэлиитэ


Таҥара үс аанньала Авраамҥа кэлиитэ

Биирдэ Авраам күнүскү өҥүрүк куйаас үгэнигэр сурдун айаҕар олорбута. Арай, ол олорон көрдөҕүнэ, иннигэр үс киһи кэлэн турара. Кинилэр Айыы Тойон ыыппыт аанньаллара буолалларын Авраам сонно өйдөөбүтэ. Ыалдьыттарын дьиэтигэр киллэрэн, ас тардан күндүлээбитэ-маанылаабыта. Аһаан бүтэн баран, ыалдьыттартан биирдэстэрэ Авраамҥа: «Эһиил лоп курдук баччаҕа эйиэхэ кэлиэм, онно кэргэниҥ Сарра уол оҕолонуоҕа», – диэбитэ. Сарра ону истэн: «Бачча сааһыран баран, оннук үөрүүнү билэрим кэлииһи дуо?» – диэн иһигэр күлэ санаабыта.

Онуоха Айыы Тойон Авраамҥа: «Сарра ити туохтан күллэ? – диэбитэ. – Айыы Тойон кыайбатаҕа диэн баар үһү дуо? Эппит кэммэр эһиил кэлиэм, онно Сарра уол оҕолонуоҕа».

Айыы Тойон эппит тыла туолбута. Кини эрэннэрбитин толорботоҕо, тугу эмэ кыайбатаҕа диэн суох.


ТӨРҮТТЭНИИ 18:1-19; 21:1-3

### Содомнаах Гоморра куораттар имири эстиилэрэ


Содомнаах Гоморра куораттар имири эстиилэрэ

Түөрт куораты – Содому, Гоморраны, Адманы уонна Севоимы – халлаантан уот түһэн имири эспитэ. Айыы Тойон ити куораттар олохтоохторун содур быһыыларыттан уонна үгүс ыар аньыыларыттан уордайбыта. Кини Содому эһэр санаалааҕын Авраамҥа эрдэттэн биллэрбитигэр Авраам ол аньыылаах куораты аһын-харыһый диэн ааттаспыта. Онуоха Айыы Тойон, куорат үрдүнэн уон көнө киһи көһүннэҕинэ, куораты харыстыам диэн эрэннэрбитэ. Ол гынан баран Содомҥа уон көнө киһи хайдах да кыайан көстүбэтэҕэ.

Онтон маннык буолбута. Содомҥа биир Лот диэн ааттаах олус көнө, кырдьыксыт киһи кэргэнин, икки кыыһын кытта олороро. Биирдэ Таҥара киниэхэ киһилии сэбэрэлээн икки аанньалы ыыппыта. Халлаан хараҥаран эрэрэ. Ыалдьытымсах Лот кинилэри, аанньал буолалларын билбэккэ да эрэ, дьиэтигэр киллэрэн күндүлээбитэ-маанылаабыта.

Киэһэ, өссө утуйа иликтэринэ, Содом олохтоохторо, эдэрдиин-эмэнниин куорат бары муннуктарыттан куомуннаһан кэлэн, Лот дьиэтин төгүрүйбүттэрэ. Онтон бэйэтин таска ыҥыран ылан: «Били хоноһолоруҥ ханналарый? Манна биһиэхэ таһаартаа эрэ», – диэбиттэрэ. Лот кинилэргэ утары тахсыбыта Дьиэтин аанын хатаан баран: «Доҕотторуом, кэбиһиҥ, мин дьиэбэр ыалдьыттыы кэлбит дьону атаҕастаамаҥ», – диэн көрдөспүтэ. Анарааҥҥылар: «Көр эрэ маны, эн өссө кэлии киһи эрээригин, биһигини үөрэтээри гынаҕын дуо? – диэн өс-саҕа буолбуттара. – Оччотугар билигин бэйэҕин өссө куһаҕаннык кэбилиэхпит». Содом дьоно Лотка ыга анньан кэлэн, ааны алдьатаары ампаалыктаспыттара. Онуоха аанньаллар Лоту дьиэҕэ киллэрэн баран, ааны иһиттэн хатаан кэбиспиттэрэ. Оттон таска турааччылары бука барыларын кыратыттан улаханыгар диэри харахтарынан тугу да көрбөт оҥорбуттара. Ол кэннэ Лотка: «Бу дойду хара дьайыыта халыҥаабытын Айыы Тойон көрөн турар, онон билигин бу сири имири эһэбит», – диэбиттэрэ. Лоту кэргэнин уонна икки кыыһын кытта куораттан сиэтэн таһаарбыттара. Аанньаллартан биирдэстэрэ Лотка: «Кэннигин хайыспакка, хайаҕа куот, оччоҕо тыыннаах хаалыаҥ», – диэн сэрэппитэ.

Лот Сигорга күн олох үөһэ ойуута тиийбитэ. Ол кэмҥэ Айыы Тойон Содомнаах Гоморраҕа халлаантан уот ардаҕы кутан, бу икки куораты, кинилэр тулаларын, олохтоохторун, отторун-мастарын бүтүннүүтүн имири эспитэ. Лоту батыһан испит кэргэнэ, куораты эргиллэн көрөбүн диэн, туус остуолбаҕа кубулуйбута.


ТӨРҮТТЭНИИ 19:1-26; ИККИС СОКУОН 29:23

### Авраам Исаагы толук биэрэр


Авраам Исаагы толук биэрэр

Таҥара үс аанньала Авраамҥа сылдьыбытын кэннэ лоп курдук биир сыл буолан баран, Сарра уол оҕону төрөппүтэ. Авраам күүтүүлээх уолун Исаак диэн ааттаабыта.

Исаак хороччу улааппыта. Биирдэ Айыы Тойон, кулута Авраам Киниэхэ төһө бэриниилээҕин билээри, кини итэҕэлин тургутан көрөргө быһаарыммыта. Ол иһин Авраамҥа: «Тапталлаах соҕотох уолгун Исаагы илдьэ Мориа сиригэр бар. Мин эйиэхэ ыйбыт хайабар кулуһун уматан, кинини Миэхэ толук биэр», – диэбитэ.

Таҥара бу сорудаҕын толороро Авраамҥа туох да олус ыарахан этэ. Ол эрээри кини Айыы Тойоҥҥо биир тылы утары эппэтэҕэ. Сарсыарда эрдэ туран мас мастаан, онтун өсүөлүгэр тиэйбитэ, итиэннэ икки хамначчытын уонна Исаагы кытта Айыы Тойон эппит сиригэр барбыта.

Исаак, аҕата Таҥараҕа ханнык толугу биэриэхтээҕин билбэт буолан: «Аҕаа! Уоппут да, маспыт да баар, оттон уматар барааммыт оҕото ханнаный?» – диэн ыйыппыта. Авраам: «Тоойуом, Таҥара уматтарар бараанын оҕотун Бэйэтэ булунуоҕа», – диэбитэ.

Таҥара ыйбыт сиригэр кэлбиттэрэ. Авраам, үлэһиттэрин аллара хаалларан баран, уолун илдьэ хайа үрдүгэр тахсыбыт. Кини онно толук биэрэр аалтаарын бэлэмнээбитинэн барбыта. Маһын барытын чохчолуу ууран баран, Исаагы кэлгийэн мас үрдүгэр сытыарбыта. Ол кэмҥэ халлаантан кинини Айыы Тойон аанньала: «Авраам! Авраам! – диэн ыҥырбыта. – Кэбис, оҕоҕор илиигин көтөҕүмэ, оҕоҕун тыытыма. Эн Таҥараны ытыктыыргын, Мин туспар соҕотох уолгун да кэрэйбэккин биллим. Онон эйигин алҕыам, эн удьуордаргын, халлаан сулуһунуу, муора кумаҕыныы элбэтиэм. Мин тылбын толорбутуҥ иһин, эн удьуордарыҥ сир бары норуоттарыгар алгыс төрдө буолуохтара».


ТӨРҮТТЭНИИ 22:1-18

### Ревекка


Ревекка

Күн-дьыл аастар-ааһан испитэ. Авраам кырдьыбыта, оттон уола Исаак ситэн-хотон сүүнэ киһи буолбута. Биирдэ Авраам саамай бэриниилээх үлэһитин ыҥыран ылбыта. Кини ол кулутун Месопотамия хоту өттүгэр баран, Харран куораттан Исаакка кэргэн тахсар кыыһы булан кэлэригэр соруйбута. Үлэһитэ сонно Месопотамияҕа, Авраам быраата Нахор олорор куоратыгар, аттаммыта.

Киһи айаннаан тиийээт, Исаакка анаммыт кыыстыын көрсүһүннэр диэн, Айыы Тойонтон көрдөспүтэ: «Оо, Айыы Таҥара! Бука диэн ол кыыһы бүгүн миэхэ манна ыытан, тойоммор Авраамҥа үтүөтэ-өҥөтө оҥор дуу. Мин ыраах дойдуттан кэлэммин, бу куорат кыргыттара уу баһар сирдэригэр турабын. Утахпын ханнарыахпын купсууннаах уугуттан иһэрт диэн көрдөспүт кыыһым „иһиий, тэбиэннэргэр эмиэ кутан биэриэм“ диэтин. Оччоҕо Эн ол кыыһы кулуккар Исаакка анаабыккын, тойоммун үтүө хараххынан көрбүккүн мин чахчы билиэм этэ».

Арай итини ситэ этэн бүтэ да илигинэ, Ревекка диэн кэрэ бэйэлээх кыыс тиийэн кэлбитэ. Кини купсуунугар толору уу баһан ылан баран, куоратыгар төттөрү бара турбута. Авраам кулута кыыһы кэнниттэн эккирэтэн тиийэн: «Уугуттан миэхэ иһэрпэккин ээ», – диэн көрдөспүтэ. Онуоха Ревекка бэрт улгумнук: «Иһиий, тойонуом», – дии түспүтэ. Онтон, киһи утаҕын ханнарбытын кэннэ, өссө: «Тэбиэннэргин барыларын уулатыам», – диэн соһуппута. Кулут, Айыы Тойон айаммын бэлиэр алҕаата дуу, тугун бэрдэй диэн сөҕөн, кыыс тэбиэннэри уулатарын көрөн турбута. Онтон: «Тоойуом, эн хайаларын кыыһынаҕыный? Аҕаҥ дьиэтигэр хонор сир миэхэ көстүө этэ дуо?» – диэн ыйыппыта. Ревекка киниэхэ мин Нахор уолун Вафуил кыыһынабын диэн хоруйдаабыта. Кулут ону истээт, үөрүү бөҕөтүн үөрэн, Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйбүтэ. Кинини Авраам быраатын дьиэтигэр быһа сирдээн аҕалбытын иһин, уруй-айхал эппитэ.

Хоноһо Вафуиллаах дьиэлэригэр киирбитэ. Итиэннэ дьиэлээхтэргэ тойоно Авраам кинини уолбар кэргэн тахсар кыыһы аймахтарбыттан булан аҕал диэн соруйбутун кэпсээбитэ. Төрөппүттэрэ Ревекканы ыҥыран ылан: «Бу киһини кытта барсыаҥ этэ дуо?» – диэн ыйыппыттара. Кыыс тута сөбүлэммитэ. Дьиэлээхтэр эмиэ бука бары сөбүлээннэр, алгыс үтүөтүн алҕаан, кыыстарын биэрэн ыыппыттара.


ТӨРҮТТЭНИИ 24:1-60

### Исаактаах Ревекка


Исаактаах Ревекка

Ревекка уонна Авраам чаҕара, тэбиэнинэн бэрт өр айаннаан, Исаак кинилэри кэтэһэр дойдутугар тиийэн кэлбиттэрэ.

Ол киэһэ Исаак хонууга дьаарбайа сылдьан, кэпсэтиилээх кыыһа айаннаан иһэрин бэрт ыраахтан көрбүтэ. Ревекка эмиэ Исаагы көрөөт, миинэн иһэр тэбиэниттэн түһэ охсубута. Кини аргыһыттан: «Ити кимий?» – диэн ыйыппыта. Анарааҥҥыта: «Ити мин тойонум», – диэн хардарбыта уонна Исаакка тиийэн, хайдах сылдьыбытын кэпсээбитэ.

Ревекка Исаакка кэргэн тахсыбыта. Айыы Тойон эдэр ыалга икки уол оҕону бэлэхтээбитэ. Уолаттары Исав уонна Иаков диэн ааттаабыттара. Төһө да игирэлэрин иһин, Исав инники төрөөбүт буолан, ыал бастакы оҕотун аатын ылбыта.

Оҕолор улааппыттара. Исав чулуу булчут буолан, киэҥ сиринэн тэлэһийэ сылдьан бултуур-алтыыр идэлэммитэ. Иаков, сытыары сымнаҕас көрсүө уол, дьиэтиттэн-уотуттан олох ырааппат этэ. Аҕалара Исаак, улахан уола өлөрбүт көтөрүн этин сөбүлүүр буолан, Исавы ордороро. Ревекка буоллаҕына Иаковын таптыыра.


ТӨРҮТТЭНИИ 24:63-67; 25:24-28

### Иаков аҕатын алгыһын ылар


Иаков аҕатын алгыһын ылар

Кырдьар сааһыгар Исаак икки хараҕынан олох кыайан көрбөт буолбута. Өлөрө чугаһаабытын билэн, кини алгыһын улахан уолугар биэриэн баҕарбыта. Онон биирдэ Исавы ыҥыран ылан, булдун этиттэн кини сөбүлүүр аһын буһаран аҕаларыгар көрдөспүтэ. Ол кэнниттэн киниэхэ алгыһын биэриэх буолан эрэннэрбитэ.

Итини истээт, Ревекка, кыра уолун Иаковы ыҥыран ылан, киниэхэ барытын кэпсээн биэрбитэ. Кини аҕаларын алгыһын Исав буолбакка, Иаков ылыан баҕарара. Онон кэргэнин Исаагы албынныырга санаммыта. Исав бултуу барбытын кэннэ, Ревекка Иаковы ыытан, икки козел оҕотун аҕалтарбыта уонна аҕалара сөбүлүүр аһын астаабыта. Онтон Иаковка убайа Исав бырааһынньыкка кэтэр мааны таҥаһын кэтэрдибитэ. Улахан уол Исав этэ барыта хоп-хойуу түү этэ. Онон ийэлэрэ, аны аҕата кыра уол илиитин имэрийэн көрөн кимин сэрэйиэ диэн, Иаков икки илиитин, моонньун козёл оҕотун тириитинэн бүрүйбүтэ.

Иаков, ийэтэ Ревекка хоторон биэрбит этин туппутунан, аҕатыгар киирэн: «Аҕаа, эппиккин барытын толордум. Мэ эрэ, бу эйиэхэ аҕалбыт булдум этиттэн амсайан баран, миигин алҕаа», – диэбитэ. Онуоха аҕата: «Тоойуом, чугаһаа эрэ. Имэрийэн көрүүм, чахчы Исавкын дуу, атыҥҥын дуу?» – диэн уолун ыҥыран ылбыта.

Иаков чугаһаан кэлбитигэр Исаак кинини туппахтаан көрөн баран: «Саҥата эмиэ да Иаковка дылы, илиитэ буоллаҕына Исав киэнэ», – диэбитэ. Иаков илиитэ, козел тириитинэн эриммит буолан, Исав илиитин курдуга, ол иһин аҕата билбэтэҕэ. Онон сүрэҕэ сөбүлүүр аһын астына аһаан баран, уолун алҕаабыта.

Ити курдук албыннаан, Иаков убайыгар анаммыт алгыһы ылбыта. Онтон ыла Исав быраатыгар өстүйэн, кинини өлөрөргө санаммыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 27:1-41

### Иаков түүлэ


Иаков түүлэ

Ревекка Исав кини тапталлаах уолун өлөрөргө санаммытын билэн, ону Иаковка кэпсээн биэрбитэ. Уонна убайа уордайбыта ааһыар диэри, Месопотамияҕа күрээн, таайыгар Лаваҥҥа олороругар сүбэлээбитэ.

Исаак эмиэ айаҥҥа туруохтаах уолун ыҥыран ылбыта. Кини уолугар ийэҥ дойдутуттан Месопотамияттан эрэ кэргэн кэпсэтээр, бу дойдуттан Ханаантан ыларга сананыма даҕаны диэн кэриэһин эппитэ. Онтон Иаковы алҕаан эппитэ: «Муҥура суох кыахтаах Айыы Таҥара эйигин алгыахтын! Авраамҥа анаабыт алгыһын аны эйиэхэ уонна эн кэнэҕэски ыччаттаргар тосхойон, бу тиийиэхтээх сиргин, Таҥара Авраамҥа биэриэх буолбутун, эйиэхэ аныахтын!» – диэн алҕаабыта. Онон кыра уоллара, тыынын тэскилэтэн, Месопотамияҕа барбыта.

Иаков бэрт элбэх күн айаннаабыта. Биирдэ аһаҕас халлаан анныгар хонорго күһэллэн, күрбэ тааһы сыттанан баран, утуйан хаалбыта. Ол түүн Таҥара киниэхэ бэрт дьикти түүлү түһэппитэ. Арай көрдөҕүнэ, өндөл халлааҥҥа тиийэр үрдүк кирилиэс турара, ол устун Таҥара аанньаллара түһэллэрэ-тахсаллара. Оттон кирилиэс муҥутуур чыпчаалыгар Айыы Тойон турара. Кини Иаковка эппитэ: «Мин Айыы Тойоммун, эн аҕаҥ Авраам уонна Исаак Таҥаралара буолабын. Бу сытар сиргин Мин эйиэхэ уонна эн удьуордаргар биэриэҕим. Мин эйигин кытта өрүү бииргэбин, онон эйигин, ханна да барбытыҥ иһин, араҥаччылыам».

Иаков уһуктан кэлэн: «Айыы Тойон дьиҥ чахчы манна баар эбит, ону билбэтэхпин! – диэн саҥа аллайбыта. – Бу сир Таҥара дьиэтэ, халлааҥҥа тахсар суол айаҕа эбит». Кини били сыттанан утуйбут тааһын мэҥэ өйдөбүнньүк гына туруоран баран, Айыы Тойоҥҥо маннык эрэннэрбитэ: «Өскөтүн Таҥара миигин кытта бииргэ сылдьан айаммар араҥаччылаатаҕына, аһыырбар ас, таҥнарбар таҥас биэрэн, аҕам дьиэтигэр этэҥҥэ аҕаллаҕына, Айыы Тойон миэхэ Таҥарам буоллаҕына, бу мин туруорбут өйдөбүнньүк тааһым Таҥара ытык тааһа буолуоҕа. Уонна, Айыы Таҥара, Эн миэхэ бэлэхтииргиттэн барытыттан уон гыммыт биирин мин өрүү Эйиэхэ биэрэ туруоҕум».


ТӨРҮТТЭНИИ 27:41-46; 28:1-5; 10-22

### Иаковтаах Рахиль көрсүһүүлэрэ


Иаковтаах Рахиль көрсүһүүлэрэ

Иаков Месопотамиялыыр суолунан салгыы айаннаан, кэмниэ-кэнэҕэс дэлэй мэччирэҥнээх өҥ сиргэ тиийэн кэлбитэ. Олус сылайан, улахан сымара таас сабыылаах холуодьас аттыгар тохтообута. Ол туран көрдөҕүнэ, бостууктар үөр барааннарын уулата-уулата, холуодьаһы тааһынан төттөрү сабан иһэллэрэ.

Холуодьас аттыгар үс үөр бараан уулуу кэлэн турара. Иаков бостууктартан: «Эһиги Нахор уола Лаваны билэҕит дуо?» – диэн ыйыппыта. Бостууктар: «Билэн бөҕө. Кыыһа Рахиль, барааннарын уулата, оол иһэр», – дэспиттэрэ. Бэрт сотору бараанын үөрүн илдьэ эдэркээн кыыс тиийэн кэлбитэ. Кини Иаков таайын, аҕата Лаван, барааннарын маныыра.

Рахиль кэлбитигэр Иаков ыарахан тааһы сыҕарытан, барааннары уулаппыта. Онтон кыыһы сүүһүттэн уураан ылаат, үөрүүтүттэн ытыы-ытыы, киниэхэ убайа буоларын эппитэ. Рахиль ону истэн, дьиэтигэр сүүрэн тиийэн аҕатыгар кэпсээбитэ. Иаков кэлбитин билэн, Лаван киниэхэ утары тахсыбыта, кууһан ылан уураан баран, дьиэтигэр киллэрбитэ.

Иаков, таайыгар хаалан, бараан маныыр буолбута. Кини Лаван кыыһын Рахили кэргэн ылар туһугар, сэттэ төгүрүк сыл үлэлээбитэ. Ол сэттэ сыл киниэхэ аҕыйах хонук курдук элэс гынан ааспыта. Иаков Рахили оннук күүскэ таптыыра. Лаван киниэхэ икки кыыһын, Лияны уонна Рахили, кэргэн биэрбитэ. Манна Месопотамияҕа Иаков уон биир уолламмыта, биир кыыстаммыта, кэлин Ханааҥҥа өссө биир уол оҕоломмута.

Иаков олус баай киһи буолбута. Кини кэргэттэрин, оҕолорун кытта балаакканы санатар сурт дьиэҕэ олороро. Элбэх эр киһи да, дьахтар да кулуттааҕа, сүөһүтэ-аһа, бараана, тэбиэнэ, өсүөлэ эмиэ баһаам этэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 29:1-28

### Иаков Таҥараны кытта тустар


Иаков Таҥараны кытта тустар

Биирдэ Айыы Тойон Иаковы Месопотамияттан тахсан төрөөбүт сиригэр, Ханаан дойдутугар, төннөрүгэр соруйбута. Иаков кэргэттэрин, оҕолорун, муспут көлөһүнүн барытын ылан унньуктаах уһун айаҥҥа туруммута. Убайа Исав урукку өстүйбүтэ ааспытын дуу, ааспатаҕын дуу билбэт буолан, кини, убайын сымнатаары, эрдэ элбэх бэлэҕи ыыппыта.

Дойдуларыгар айаннаан иһэн, өрүскэ тиийэн кэлбиттэрэ. Иаков, дьонун уҥуор туоратан баран, кытылга соҕотоҕун хаалбыта. Онно биир Ким эрэ кэлэн кинини кытта халлаан сырдыар диэри тустубута, ол туста сылдьан, Иаков өттүгүн уҥуоҕун эчэппитэ. Онтон тыҥ хатыыта Иаковка: «Күн таҕыста, Миигин ыыт», – диэбитэ. Иаков: «Алгыскын биэрэ иликкинэ, Эйигин ыыппаппын», – диэн буолумматаҕа. Анарааҥҥыта: «Эн аатыҥ кимий?» – диэн ыйыппыта. Иаков аатын эппитэ. Онуоха кинини кытта Тустааччы: «Аны эн аатыҥ Иаков буолбатах, Израиль диэн буолуо, – диэбитэ. – Эн Таҥараны кытта туһуннуҥ, онон мантан инньэ дьону киһилээбэт буолуоҥ».

Иаков: «Оттон Эн аатыҥ кимий?» – диэн ыйыппыта. Анарааҥҥыта: «Мин ааппын тоҕо ыйытаҕын?» – диэбитэ уонна эппэтэҕэ. Ол кэнниттэн Иаковы алҕаабыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 32:9-31

### Иаковтаах Исав иллэһэллэр


Иаковтаах Исав иллэһэллэр

Иаков Ханаан сиригэр чугаһаан баран, Исав киниэхэ түөрт сүүс киһилээх утары кэлэн иһэрин көрбүтэ. Кини убайыгар тиийэн, сэттэ төгүл сиргэ тиийэ сүгүрүйбүтэ. Исав сүүрэн кэлэн, быраатын кууһан ылбыта, иккиэн куустуһан туран ытаспыттара. Онтон Иаков кэргэттэрэ, оҕолоро, чаҕар дьахталлара кэлэн, Исавка сүгүрүйбүттэрэ.

Исав Иаковтан: «Итиччэ элбэх бэлэҕи миэхэ тоҕо ыыттыҥ?» – диэн ыйыппыта. «Эйигин кыыһырбатын диэммин», – Иаков аһаҕастык хардарбыта. «Кэбис, миэхэ барыта дэлэй, – диэбитэ Исав. – Онон бэйэҥ киэнэ бэйэҕэр хааллын».

Иаков: «Миигин куһаҕаннык санаабат буоллаххына, бэлэхпин ыл. Таҥара көмөтүнэн миэхэ эмиэ барыта дэлэй», – диэн сөбүлэспэтэҕэ, итиэннэ Исавы тылыгар киллэрэн, бэлэҕин олоччу ылларбыта.

Исав дьиэтигэр-уотугар төннүбүтэ, оттон Иаков Ханаан сиригэр, Сихем куорат таһыгар, тиийэн олохсуйбута. Онно сир атыылаһан ылан, олорор суртарын туруоруммута. Кини онно Айыы Тойон Таҥара аатыгар аалтаар оҥорбута.

Иаков убайыттан Месопотамияҕа күрээн иһэн түһээбит дьикти түүлэ – Таҥара алгыһын ылыыта – ити курдук туолбута. Айыы Тойон киниэхэ эрэннэрбитин барытын толорбута, Иаков да махтанарын умнубатаҕа.


ТӨРҮТТЭНИИ 33:1-20

### Иосиф – Иаков тапталлаах уола


Иосиф – Иаков тапталлаах уола

Онон Иаков Ханаан сиригэр хат олохсуйбута. Манна Рахиль иккис уолун Вениамины төрөппүтэ. Иаков аны уон үс оҕолоох буолбута: уон икки уоллааҕа (Рувим, Симеон, Левий, Иуда, Дан, Неффалим, Гад, Асир, Иссахар, Завулон, Иосиф, саамай кыралара Вениамин) уонна биир Дина диэн кыыстааҕа. Иаков саамай кыра оҕотун Иосибы уолаттарыттан барыларыттан ордороро.

Иосиф уон сэттэ саастааҕыттан убайдарын кытта бараан үөрүн манаспыта. Убайдара туох эмэ куһаҕаны оҥордулар да, кини ону барытын аҕатыгар кэпсээн биэрэрэ. Биирдэ Иаков Иосифка дьэрэкээн ойуулаах олус кэрэ таҥаһы бэлэхтээбитэ. Убайдара ону көрөн, аҕалара Иосибы барыларыттан ордук таптыырын өйдөөннөр, бырааттарыгар өстүйэ санаабыттара.


ТӨРҮТТЭНИИ 37:1-4

### Иосиф түүлэ


Иосиф түүлэ

Биирдэ Иосиф убайдарыгар түүлүн кэпсээбитэ: «Бөлүүн мин тугу түһээбиппин истиҥ эрэ. Биһиги бука бары бурдуктаах бааһынаҕа түүтэх баайа сылдьар эбиппит. Арай, доҕоор, мин түүтэҕим көбүс-көнөтүк туран кэллэ, онуоха эһиги түүтэхтэргит бары тула туран, миэнигэр сүгүрүс гыннылар».

Убайдара: «Эһиэхэ ыраахтааҕы буолуом диэри гынаҕын дуо? – диэн өһүргэнэн турбуттара. – Ама да эн буолтуҥ иһин, биһигини салайбат инигин?» Итинтэн ыла кинини абааһы көрөллөрө ордук күүһүрбүтэ.

Иосиф өссө биир түүлү түһээн баран, онтун эмиэ: «Арай түһээтэхпинэ, күн, ый уонна уон биир сулус бары миэхэ сүгүрүйэллэр», – диэн убайдарыгар кэпсээбитэ.

Бу түүлүн кини убайдарыгар эрэ буолбакка, аҕатыгар эмиэ эппитэ. Аҕата уолун мөҕөн: «Эҥин-эҥини түһээҥҥин! Ама ийэлээх аҕаҥ уонна убайдарыҥ эйиэхэ кэлэн, сиргэ тиийэ сүгүрүйүөхпүт үһү дуо?» – диэбитэ.

Уолаттар бука бары абаккара санаабыттара, оттон аҕата буоллаҕына Иосиф түүлүн өйүгэр-санаатыгар тутан хаалбыта.

Биирдэ улахан уолаттар ыраах сүөһү маныы сылдьыбыттара. Иаков убайдарыҥ хайдах сылдьалларын баран билсэн-көрсөн кэл диэн, Иосибы ол сиргэ ыыппыта. Уола үөрүүнү кытта айаҥҥа туруммута.

Убайдарын бэрт өр көрдөөн, хонууга сырыттахтарына, булан ылбыта. Анарааҥҥылар кинини «били түүллээҕимсийээччи иһэр...» диэн, ыраахтан билбиттэрэ уонна кэллэ да өлөрөн кэбиһэрдии куомуннаһа охсубуттара. «Өлөрөн баран хайа эмэ хаспахха быраҕыаҕыҥ, – дэһиспиттэрэ. – Адьырҕа кыыл тутан сиэбит диэхпит. Оччоҕо түүлэ хайдах туоларын көрүллүө».


ТӨРҮТТЭНИИ 37:5-20

### Убайдара Иосибы кулуттааһыҥҥа атыылыыллар


Убайдара Иосибы кулуттааһыҥҥа атыылыыллар

Саамай улахан убайдара Рувим, уолаттар куомуннаспыттарын истэн, Иосибы хайдах эмэ гынан быыһаан ылан аҕатыгар ыытарга быһаарыммыта. Онон, Иосибы өлөрбөккө эрэ, хаспахха быраҕыҥ диэн сүбэлээбитэ. Рувим тылын истэннэр, Иосиф кэлбитигэр, дьэрэкээн өҥнөөх мааны таҥаһын устан ылан баран, уолу дириҥ хаспахха бырахпыттара.

Арай ол сылдьан көрбүттэрэ, Египеккэ табаар тиэйэр атыыһыттар айаннаан иһэллэрэ. Уолаттартан биирдэстэрэ Иуда өй ыла охсон, Иосибы ити дьоҥҥо атыылыахха диэн этии киллэрбитэ. Бары онно сөбүлэһэн, ааһан иһэр атыыһыттарга бырааттарын атыылаан кэбиспиттэрэ. Атыыһыттар Иосибы Египеккэ илдьэ барбыттара.

Убайдара козёл оҕотун өлөрөн, ол хаанынан Иосиф таҥаһын биспиттэрэ. Ону Иаковка көрдөрөн баран: «Бу аараттан булан ыллыбыт. Көр эрэ, эн уолуҥ таҥаһа дуу, атын дуу?» – диэн ыйыппыттара. Уолун балай хаан буолбут таҥаһын тута билэн, Иаков хаһыытыы түспүтэ: «Оо, сорбун ньии! Бу Иосиф таҥаһа дии, уолчааным киэнэ! Оҕобун адьырҕа кыыл сиэтэҕэ! Иосибы тырыта тыыппыт!» Улахан уолаттара албыннаабыттарын билбэккэ, оҕонньор таптыыр уолун аһыйан, ытаан-соҥоон муҥнаммыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 37:21-35

### Иосиф – Потифар тутаах үлэһитэ


Иосиф – Потифар тутаах үлэһитэ

Атыыһыттар Египеккэ кэлэн, Иосибы фараон үрдүк сололоох үлэһитигэр, харабыл тойонугар, кулуттааһыҥҥа атыылаабыттара. Иосиф өрүү Таҥараҕа үҥэ сылдьар буолан, Айыы Тойон киниэхэ барытыгар көмөлөһөрө. Тугу да соруйбуттарын иһин, уол үлэтэ-хамнаһа табыллан иһэрэ.

Иосиф туохха барытыгар Айыы Тойон көмөтүнэн ситиһиилэнэн иһэрин Потифар бэлиэтии көрбүтэ. Онон дьиэтин-уотун, баайын-дуолун барытын көрдөрөөрү, Иосибы хаһаайыстыба салайааччытынан туруорбута. Таҥара Иосиф туһуттан Потифар дьиэтин-уотун алҕаабыта. Уол сүүнэ хаһаайыстыбаны сатабыллаахтык салайар буолан, тойоно кыһалҕа диэни билбэккэ олорбута.

Иосиф олус үчүгэй дьүһүннээх, көнө уҥуохтаах уол этэ. Сотору кинини Потифар ойоҕо сөбүлүү көрбүтэ. Элбэх таҥараҕа үҥэр-сүктэр, Айыы Тойону уонна Кини ыйаахтарын билбэт дьахтар Иосибы көссүү оҥосто сатаабыта. Иосиф онно сөбүлэммэккэ, хотунугар: «Тойонум миэхэ тугун барытын эрэммитэ, онон манна эйигиттэн, кини кэргэниттэн, ураты атын бобуулаах туох да суох. Уонна хайаан мин Таҥара иннигэр итинник ыар аньыыны оҥостуохпунуй?» – диэбитэ.

Потифар ойоҕо, киэр анньыллан баран, Иосифтан хайдах эмэ гынан иэстэһиэн баҕарбыта. Онон уолу холуннаран, эригэр Потифарга: «Ити биһиги дьиэбитигэр киллэрбит дьэбириэй кулутуҥ миигин атаҕастаары манна кэлэ сырытта, – диэбитэ. – Хаһыытаабыппар, таҥаһын илиибэр хаалларан баран, куотан хаалла».

Тойон бу тыллары истэн уордайан, Иосибы ыраахтааҕы хаайыылаахтара сытар түрмэлэригэр бырахтарбыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 39:1-20

### Иосиф хаайыыга


Иосиф хаайыыга

Иосибы хараҥа хаайыыга сытар да кэмигэр Айыы Тойон хаалларбатаҕа, киниэхэ көмөлөһөрүн уураппатаҕа. Таҥара аны түрмэ тойонун сүрэҕин сымнатан, ол киһи Иосифка олус үчүгэйдик сыһыаннаһар буолбута, онон уолу хаайыылаахтар салайааччыларынан анаабыта. Тойоно Иосибы бүк эрэнэн, бэрээдэги бэйэтэ көрбөт да этэ. Оттон Иосиф Таҥараны эрэнэрэ, ол иһин Айыы Тойон Иосифка өрүү ситиһиини бэлэхтиирэ.

Иосиф баар хаайыытыгар ыраахтааҕы икки чаҕара сытара. Биирдэрэ ыраахтааҕы аһыыр кэмигэр кини иһитигэр арыгы кутар, иккиһэ – остуолга ас тардар, килиэп быһар үлэлээх этилэр. Иккиэн ыраахтааҕы иннигэр буруйу оҥорон хаайыыга киирбиттэрэ.

Биирдэ бу икки киһи түүл түһээн баран, ол түүллэрин хайдах да кыайан тойоннооботохторо. Ону истэн, Иосиф кинилэргэ: «Түүл суолтатын Таҥара арыйар буолбатах дуо? Миэхэ кэпсээҥ эрэ», – диэбитэ.

Бастаан арыгы кутааччы түүлүн кэпсээбитэ. Кини үс салаалаах бинэгирээт умнаһын түһээбит, арай, онтуката сибэккилэнэн баран отоннонон барбыт. Арыгы кутааччы ол отону хомуйан, сүмэһинин ыган фараоҥҥа биэрбит.

Иосиф кини түүлүн сонно быһааран биэрбитэ: «Үс лабаа – үс хонук. Үс күнүнэн фараон эйигин үлэҕэр төнүннэриэ, онон уруккуҥ курдук арыгы кутааччы буолан, арыгылаах иһитин киниэхэ туттарыаҥ. Хата оччоҕуна миигин умнаайаҕын, мантан таһаартараар».

Онтон аны килиэп быһааччы түүлүн кэпсээбитэ. Кини түһээтэҕинэ, төбөтүгэр үс чарт тымтай үрүт үрдүгэр ууруллубут. Саамай үөһээҥҥи тымтайга ыраахтааҕыга анаммыт араас бурдук ас угуллубут, ону көтөрдөр көтөн кэлэ-кэлэ, тоҥсуйан тобугураталлар.

Килиэп быһааччы түүлүн истэн баран, Иосиф: «Үс тымтай – үс хонук, – диэбитэ. – Үс күнүнэн фараон ыҥыртаран ылан, эйигин маска ыйатыаҕа, оччоҕо өлүккүн көтөрдөр көтөн кэлэн тоҥсуйуохтара».

Айыы Тойон Иосифка арыйбыта барыта лоп курдук үс хонон баран туолбута. Ол гынан баран арыгы кутааччы тахсаат да, Иосиф туһунан таһы-быһа умнан кэбиспитэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 39:21-23; 40:1-22

### Иосиф фараон түүлүн тойоннуур


Иосиф фараон түүлүн тойоннуур

Биирдэ Египет фараона дьикти түүлү түһээбитэ. Ол түһээтэҕинэ, кини өрүс үрдүгэр турара. Эмискэ өрүстэн сэттэ эмис ынах тахсан, хомус от быыһыгар мэччийбитинэн барбыттара. Онтон аны атын сэттэ ырыган ынах өрүстэн тахсаннар, били эмис ынахтары ыйыстан кэбиспиттэрэ. Фараон куттанан, уһуктан кэлбитэ. Онтон салгыы утуйан иһэн эмиэ түһээн барбыта. Арай көрдөҕүнэ, биир умнаска толору астаах бэрт үчүгэй сэттэ куолас үүнэн турара. Олору атын сэттэ куура хатан хаалбыт иинэҕэс куолас үүнэн тахсан, сиэн кэбиспиттэрэ.

Уһуктан баран, фараон олус дьиксинэ, ытырыктата санаабыта. Онон Египет мындыр өйдөөхтөрүн ыҥыртаан ылан, дьикти түүлүн кэпсээбитэ да, хайалара да ону киниэхэ кыайан быһааран биэрбэтэҕэ.

Хата бэйэтин арыгы кутааччы киһитэ хаайыыга Иосиф диэн ааттаах эдэр дьэбириэй баарын эмискэ өйдөөн кэлбитэ. Хаһан эрэ ол дьэбириэй киниэхэ уонна килиэп быһааччыга түүллэрин быһааран биэрбитэ чопчу туолбута. Арыгы кутааччы ону тойонугар этээтин кытта, фараон сонно хаайыыттан Иосибы аҕалтарбыта. Фараон киниэхэ: «Эйигин түүлү тойоннуур кыахтаах диэн кэпсииллэр», – диэбитэ. Иосиф: «Фараон туһугар мин буолбатах, Таҥара Бэйэтэ тойоннуо», – диэн хардарбыта. Фараон киниэхэ икки түүлүн иккиэннэрин кэпсээбитэ. Иосиф эппитэ: «Ити аата Таҥара фараоҥҥа сотору туох буолуохтааҕын көрдөрбүт. Сэттэ эмис ынах уонна сэттэ толору куолас – Египеккэ сэттэ өҥ дьыл, оттон сэттэ ырыган ынах уонна сэттэ хаппыт куолас – сэттэ өҥ дьыл кэннэ кэлиэхтээх сэттэ аччык сыл. Түүлүҥ хатыламмыт, ол аата чахчы Таҥара тыла эбит, онон Кини ити сэрэппитин бэрт сотору толорууһу».

Итиэннэ Иосиф фараоҥҥа муударай өйдөөх дьаһайааччыны булунан, сэттэ өҥ сыл устата Египет үрдүнэн элбэх бурдугу хаһаанарыгар сүбэлээбитэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 41:1-36

### Иосиф – бүтүн Египет сирин тойоно


Иосиф – бүтүн Египет сирин тойоно

Иосиф түүлү тойоннообутун фараон олус диэн астына, сөбүлүү истибитэ. Онон үлэһиттэригэр: «Мантан ордук Таҥара Тыынын сүрэҕэр ылыммыт киһини булан ыларбыт бука саарбах буолуохтаах», – диэбитэ. Онтон Иосифка эппитэ: «Таҥара итини эйиэхэ арыйбыт буоллаҕына, ол аата эйигиттэн ордук өйдөөх, муударай киһи суох эбит. Мин дьиэбин-уоппун мантан инньэ аны эн салайыаҥ, норуотум бүттүүнэ эн тылгын толоруо. Мин эйигин бүтүн Египет сирин үрдүнэн туруоруом, бүрүстүөлбүттэн атынын барытын эйиэхэ биэрэбин».

Сонно фараон, биһилэҕин устан ылан, Иосиф тарбаҕар кэтэрпитэ, моонньугар кыһыл көмүс тиһилигин иилбитэ, күндү таҥаһы таҥыннарбыта. Итиэннэ Иосибы бэйэтин иккис колесницатыгар олордон, норуот бүттүүнэ эҕэрдэлиирин туһугар, Египет сирин биир гына кэритэргэ дьаһайбыта.

Иосиф итинник үрдүк дуоһунаска ананаат, ылыммыт соругун барытын кыһамньылаахтык толорбутунан барбыта. Сут дьыл кэллэҕинэ, Египет норуота хоргуйан өлбөтүн туһугар, кини өҥ дьыл кэмигэр ампаардарга бурдук бөҕөтүн мустарбыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 41:37-48

### Сэттэ сыллаах сут


Сэттэ сыллаах сут

Сэттэ сылынан сиргэ-дойдуга барытыгар улуу сут турбута. Иосиф Египет куораттарыгар элбэх бурдугу хаһааммытын истэн, араас дойду дьоно киниттэн бурдук көрдөһө кэлэллэрэ.

Иаков эмиэ, Египеккэ бурдук баар сураҕын истэн, уон уолун онно бурдук атыылаһыннара ыыппыта, арай кыратын Вениамины эрэ илдьэ хаалбыта.

Бүтүн Египет сирин дьаһайар тойон буолан, бурдугу норуокка бүттүүнүгэр Иосиф атыылыыра. Онон убайдара киниэхэ кэлэн сиргэ тиийэ сүгүрүйэн баран, бурдук атыылыырыгар көрдөспүттэрэ. Иосиф кинилэри сонно билбитэ, оттон анарааҥҥылара билбэтэхтэрэ. Бырааттарын атыылыахтарыттан ыла, кини туһунан тугу да истэ илик буолан, улахан тойон буолбута буолуо диэн сэрэйэн да көрбөт этилэр.

Иосиф, кинилэри билбэтэҕэ буолан, эһиги бу дойду мөлтөх өрүтүн чуҥнуу кэлбиккит быһыылаах диэбитэ. Убайдара биһиги көнө дьоммут, бары биир аҕа уолаттарынабыт, өссө биир кыра бырааттаахпыт, онтубут дьиэтигэр аҕатын кытта хаалбыта дии сатаабыттара. Иосиф кинилэри, истэ да барбакка, хаайыыга уктаран кэбиспитэ. Онтон үһүс күнүгэр ыҥыртаран ылан эппитэ: «Эһиги көнө дьон буоллаххытына, биирдэскит манна хааллын, оттон атыттаргыт дьиэҕитигэр баар аас-туор дьоҥҥутугар бурдук илдьэ бардыннар. Ол кэннэ, чахчы албыннаабат, кырдьыгы этэр буоллаххытына, кыра бырааккытын илдьэ кэлээриҥ. Оччоҕо эрэ бу дойдуга туох да кэтэх санаата суох кэлбиккитин итэҕэйиэҕим».

Убайдара итини истэн: «Урут Иосибы утары оҥорбут халыҥ аньыыбыт сэтэ-сэлээнэ ситтэҕэ, – диэн ботур-итир кэпсэппиттэрэ. – Төһөлөөх ааттаһан муҥнанаахтаабытай! Ону аһымматах буруйбутугар, дьэ, түбэстэхпит».

Тойон тылбаасчыттаах эрэ кэпсэтэрин иһин, биһиги саҥабытын-иҥэбитин өйдүүрэ буолуо диэн сэрэйбэт этилэр. Иосиф буоллаҕына, убайдара ити эппиттэрин истэн, атын хоско тахсан уйа-хайа суох ытаан барбыта. Онтон эмиэ төннөн киирэн, Симеону Египеккэ хаалларарга, атыттарын, бурдук биэрэн баран, дойдуларыгар ыытарга дьаһайбыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 41:54-57; 42:1-25

### Иосиф убайдарыгар билинэр


Иосиф убайдарыгар билинэр

Дьиэлэригэр төннөн кэлэн баран, Иосиф убайдара туох моһуокка түбэһэ сылдьыбыттарын барытын аҕаларыгар сиһилии кэпсээбиттэрэ. Иаков кырдьар сааһыгар сүрэҕин чопчута буолбут кыра уолун Египеккэ биэрэн ыытартан кыккыраччы аккаастаммыта.

Аҕалбыт бурдуктара бэрт сотору бүтэн, Иаков оҕолорун: «Өссө биирдэ баран, ас атыылаһан аҕалларгыт», – диэн тылыгар киллэрэ сатаабыта. Онуоха уолаттара Египет тойоно кыра уола суох кэлээйэҕит диэн эппитин санаппыттара. Иаков Вениамины илдьэ баралларын бэрт өр көҥүллээбэккэ сылдьыбыта. Онтон сут улам ыксатан барбытыгар дьэ бука барыларын: «Муҥура суох күүстээх Таҥара эһиэхэ көмөлөһөн, ол бурдук атыылыыр омук киһитэ эһигини үтүө хараҕынан көрдүн. Египеккэ хаалбыт Симеоммутун уонна оҕобун Вениамины этэҥҥэ төттөрү ыыттын», – диэн айаҥҥа алҕаабыта.

Иаков уолаттара кыра бырааттарын кытта Египеккэ тиийбиттэрэ. Иосиф Вениамины көрөн уйадыйан, атын хоско тахсан уйа-хайа суох ытаабыта. Онтон сирэйин суунан баран, чаҕардарын ыҥыран ылан, ыалдьыттарыгар анаан остуол хотойорунан ас маанытын тартарбыта. Тойон кинилэри тоҕо маннык күндүлүүрүн билбэккэ, убайдара симиттэ санаабыттара. Тиһэҕэр Иосиф кыайан туттуммакка, марылаччы ытыы-ытыы: «Мин Иосифпын, – диэн билиммитэ. – Аҕам тыыннаах дуо?» Убайдара куттанан тылларыттан маппыттара, тугу да булан эппэтэхтэрэ. Онуоха кини санааларын көтөҕөн эппитэ: «Мин эһиги Египеккэ атыылаабыт бырааккыт Иосиф буолабын. Ол эрээри билигин санаарҕаамаҥ, миигин атыылаабыккытын кэмсинимэҥ. Таҥара эһигини быыһатаары, миигин манна ыыппыта. Эһиги буолбатах, Айыы Таҥара ыыппыта... Кини миигин фараоҥҥа сүбэһитинэн анаабыта, фараон дьиэтин тойонунан, бүтүн Египет сирин баһылыгынан туруорбута. Хата аҕабар тиийэн барытын кэпсээҥ. Уолуҥ Иосиф „Таҥара миигин Египет тойоно оҥордо, онон түргэнник миэхэ кэл. Мин манна эйигин аһатыам-сиэтиэм, көрүөм-истиэм диэн илдьиттиир“ диэн этиҥ. Бу сут өссө да биэс сыл устата барыаҕа». Маны этэн баран, Иосиф быраатын Вениамины кууспута уонна ытаан барбыта. Онтон ытыы-ытыы, убайдарын бука барыларын уураан ылбыта.


ТӨРҮТТЭНИИ 42:36-38; 43:1-34; 45:1-15

### Иосиф аҕатын көрсөр


Иосиф аҕатын көрсөр

Фараон, Иосиф убайдара кэлбиттэрин истэн, кинилэргэ аара аһыылларыгар ыһык уонна бука барыларыгар – хас биирдии бэйэлэригэр, оҕолоругар, кырдьаҕас аҕаларыгар – таҥнар таҥас, колесница биэрэргэ соруйбута. Итиэннэ кинилэри Египеккэ букатын көһөн кэлэллэригэр ыҥырбыта.

Бырааттыылар дойдуларыгар төннөн кэлэн, аҕаларыгар Иосиф туһунан кэпсээбиттэрэ. Тапталлаах уола Иосиф тыыннааҕын истэн, оҕотун көрүөн сөбүн билэн, Иаков үөрүү улуутун үөрбүтэ. Онон Египеккэ хайаан да уолун көрсө барарга санаммыта. Сотору түүлүгэр Таҥара көстөн: «Иаков! Мин Таҥарабын, аҕаҥ Таҥаратынабын. Эн Египеккэ бар, куттаныма, Мин онно эйигиттэн улуу норуоту үөскэтиэм. Мин эмиэ эйигин кытта барсыам, кэлин эйигин төттөрү аҕалыам», – диэн эрэннэрбитэ.

Иаков, баайын-дуолун барытын тиэнэн, оҕолорун, сиэннэрин кытта Египет сиригэр айаннаабыта. Уола Иосиф сүрэҕэ-быара тулуппакка, кинилэргэ колесницанан утары кэлбитэ, аҕатын кууһан туран, үөрүүтүттэн уйа-хайа суох ытаабыта.

Иосифка аймахтара кэлбиттэрин истэн, фараон кинини бэйэтигэр ыҥыран ылан: «Дьэ, бу аҕаҥ, убайдарыҥ бука бары эйиэхэ кэллилэр. Египет бүттүүнэ эн илиигэр бэриллэн турар, онон дьоҥҥун дойду бастыҥ сиригэр-уотугар олохтоо», – диэн үөрдүбүтэ.

Иосиф дьонун Египет бастыҥ сиригэр олордубута, аһынан-бурдугунан толору хааччыйан, бары кыһалҕаларын толуйан, өрүү көмөлөһө турбута. Иаков Ханаан сиригэр төннүбэтэҕэ, Египеккэ олорон өлбүтэ. Өлүөн иннинэ бастаан Иосибын икки уолун Манассиялаах Ефремы, ол кэннэ бэйэтин оҕолорун алҕаабыта. Уолаттар аҕаларын кэриэһин толорбуттара: көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, Ханаан сиригэр илдьэн, өбүгэлэрин аттыларыгар, Махпела хонуутугар баар таас хаспахха, Авраам, Сарра, Исаак уонна Ревекка хараллыбыт сирдэригэр, кистээбиттэрэ.


ТӨРҮТТЭНИИ 45–50

### Израиль норуота Египеккэ кулут буолар


Израиль норуота Египеккэ кулут буолар

Онтон ыла элбэх күн-дьыл ааспыта. Иаков уолаттарыныын бука бары өлбүттэрэ.

Айыы Тойон Месопотамия суолугар Таҥаралыын тустубут Иаковка алгыһы кытта биэрбит «Израиль» диэн саҥа аата «Таҥаралыын тустубут» диэн суолталааҕа. Ол иһин Иаков удьуордарын, дьэбириэй норуотун, билиҥҥэ диэри «Израиль» диэн ааттыыллар.

Египет сирин аны олох атын саҥа фараон салайара. Бу ыраахтааҕы муударай өйдөөх Иосибы да, кини Египет норуотугар оҥорбут үтүөтүн-өҥөтүн да билбэт этэ. Саҥа фараон дьэбириэй норуота элбээбитин, кыаҕырбытын бэлиэтии көрөн, норуотугар этии киллэрбитэ: «Израиль дьонун утары туох эрэ албаста булунуоҕуҥ. Инньэ гымматахпытына, сэрии буолла да, өстөөхтөрбүтүгэр холбоһон, бэйэбитин утары өрө туруохтара уонна биһигиттэн баран хаалыахтара».

Фараон Израиль норуотугар ыар үлэни толорорго күһэйэр суостаах үлэһиттэри анаабыта. Ол эрээри дьэбириэйдэр төһөнөн атаҕастаналлар да, соччонон элбээн-тэнийэн иһэллэрэ. Онон Египет дьоно, кинилэри инчэҕэй эттээх тулуйбат ыар олохтуур туһугар, өссө ордук тыйыстык күһэйэн туран үлэлэтэр буолбуттара.

Ол эрээри Таҥара, норуотун ыар ынчыгын, эрэйин-муҥун истэн, кинилэргэ өрүһүйээччи ыыппыта.


ТАХСЫЫ 1:6-14

### Өрүс хомуһун быыһыттан көстүбүт оҕо


Өрүс хомуһун быыһыттан көстүбүт оҕо

Фараон Израиль норуота ыарахан үлэттэн мөлтөөн-ахсаан барарын оннугар, дьэ өссө ордук элбээн-тэнийэн, күүһүрэн-уоҕуран иһэрин билбитэ. Ол иһин кинилэр саҥа төрөөбүт уол оҕолорун өрүскэ быраҕан иһэргэ дьаһайбыта.

Биир дьэбириэй дьахтара үчүгэйкээн уол оҕону төрөтөн баран, оҕотун үс ыйы быһа кистии сылдьыбыта. Онтон салгыы саһыарар кыаҕа суох буолан, ыксаан, уолчаанын сымаланан сотуллубут өрүү хоппоҕо уган баран, Нил өрүс хомуһун быыһыгар кистии уурбута. Бу дьахтар хороччу улаатан эрэр кыыһа кыра оҕо хайдах буоларын ыраахтан сэмээр кэтии-маныы сылдьыбыта.


ТАХСЫЫ 2:1-4

### Моисей фараон кыыһыгар иитиллэр


Моисей фараон кыыһыгар иитиллэр

Ол кэмҥэ фараон кыыһа чаҕар кыргыттарын кытта сөтүөлүү өрүскэ киирбитэ. Эмискэ кини хомус быыһыгар өрүү хоппо турарын көрөн, дьиктиргээн, ону ыллара, чаҕар кыыһын ыыппыта.

Хоппону арыйааттарын кытта, арай ол иһигэр оҕо ытаан бэбээрбитэ. Бу дьэбириэй оҕото буоларын фараон кыыһа тута өйдөөбүтэ. Кини оҕону аһынан, бэйэтигэр ииттэ ыларга быһаарыммыта. Сонно тута уолчаан эдьиийэ кыыс кэлэн киниттэн: «Оҕо эмиийдээччи аҕалабын дуо?» – диэн ыйыппыта. Сөбүлэҥ ылаат, сүүрэн бырдааттанан тиийэн ийэтин ыҥыран аҕалбыта. Фараон кыыһа дьахтарга: «Миэхэ бу оҕону эмиийдээ, эрэйгин төлүөҕүм», – диэбитэ.

Дьахтар үөрүүнү кытта оҕотун дьиэтигэр илдьэ барбыта. Кэлин, борбуйун көтөхпүтүн кэннэ, уолчаанын фараон кыыһыгар төттөрү аҕалан биэрбитэ. Фараон кыыһа оҕону ииттэ ылан, Моисей диэн ааттаабыта.

Ыраахтааҕы дыбарыаһыгар улааппыт Моисей Египет дьонуттан туох да атына суох иитиллибитэ эрээри, Израиль норуотуттан төрүттээҕин хаһан да умнубатаҕа. Кини дьэбириэйдэр ортолоругар өрүү сылдьар буолан, бу дьон баттанан-үктэнэн олороллорун бэркэ билэрэ. Биирдэ Моисей биир Египет киһитин, дьэбириэйи кырбаабытын иһин уордайан, өлөрөн кэбиспитэ уонна өлүгүн кумахха кистээбитэ.

Сарсыныгар аны икки дьэбириэй охсуһа сылдьалларыгар түбэһэ түһэн, биирдэстэрин: «Бэйэҥ омуккун тоҕо кырбыыгын?» – диэн тохтото, буойа сатаабыта. Онуоха киһитэ: «Ким эйигин биһигини дьүүллэтэ ыытта? Египет киһитин өлөрбүтүҥ курдук, миигин эмиэ өлөрөөрү гынаҕын дуо?» – диэн утарсан турбута.

Моисей барытын билбиттэр эбит диэн ытырыктата санаабыта. Фараон, кырдьык, ол түбэлтэни истэн кинини өлөрүөн баҕарбыта эрээри, Моисей Мадиам сиригэр күрүү охсон хаалбыта. Онно тиийэн, Иофор диэн киһини, Таҥара үлэһитин, көрсөн, кини дьиэтигэр-уотугар олохсуйбута. Иофор киниэхэ кыыһын Сепфораны кэргэн биэрбитэ.


ТАХСЫЫ 2–3

### Умайа турар хатыылаах ыарҕа


Умайа турар хатыылаах ыарҕа

Моисей аҕа кыннын Иофор сүөһүтүн бэрт элбэх сыл устата манаабыта. Биирдэ кини, барааннарын кый ыраах үүрэн, Таҥара хайатыгар Хоривка тиийэ барбыта. Онно хайа анныгар, умайа турар хатыылаах ыарҕа ортотугар, киниэхэ Айыы Тойон аанньала илэ көстүбүтэ. Моисей көрдөҕүнэ, хатыылаах ыарҕа умайан күлүбүрүү турара да, уот ыарҕаны сиэн кэбиспэт этэ. Ол иһин дьиибэргээн: «Тугун муокаһай, баран сирийэн көрүүм эрэ, ити ыарҕа тоҕо умайан бүппэтий?» – дии санаабыта.

Чугаһаан кэлбитигэр умайа турар ыарҕа иһиттэн эмискэ Айыы Тойон кинини ыҥырар саҥата иһиллибитэ: «Моисей! Моисей! Манна чугаһаама! Бу эн турар сириҥ – ытык сир, онон атаҕыҥ таҥаһын уһул. Мин эн аҕаҥ Таҥаратынабын, Авраам, Исаак уонна Иаков Таҥаратынабын». Моисей, аны Таҥараны көрүөм диэн куттанан, сирэйин саба туттубута.

Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Норуотум Египеккэ эрэйдэнэ-муҥнана олорорун көрөбүн, ытыырын-соҥуурун, батталлаахтары үҥсэрин истэбин. Сору-муҥу көрөрүн билэр буоламмын, бу Египет дьонуттан өрүһүйэ баран иһэбин. Норуоппун быыһаан таһааран, үүтүнэн-мүөтүнэн аллар үтүөкэннээх киэҥ дойдуга киллэриэм. Израиль уолаттара ытыылларын истэбин, Египет дьоно кинилэри атаҕастыылларын көрөбүн. Онон айаҥҥа турун, Мин эйигин фараоҥҥа ыытабын. Норуоппун Израилы Египеттэн эн таһаарыаҥ».

Ол эрээри Моисей саарбаҕалыы санаабыта. Кини итинник улуу соругу хайдах да толорор кыаҕым суох дэнэрэ. Онон Таҥараҕа: «Ол мин ким бэйэлээх буоламмын, фараоҥҥа баран, Израиль норуотун Египеттэн таһаарар кыахтаныамый?» – диэбитэ. Онуоха Таҥара Моисейга: «Мин эйигин кытта бииргэ буолуом», – диэн бигэтик эрэннэрбитэ.


ТАХСЫЫ 3:1-12

### Моисейдаах Аарон фараон иннигэр


Моисейдаах Аарон фараон иннигэр

Айыы Тойон Моисейы фараоҥҥа Таҥара норуотун босхолоо диэн модьуйтара ыытаары гыммытыгар кини: «Айыы Тойон! Мин сатаан ыпсаран саҥарбаппын, тылым көлөттүгэс... Онон атын киһини ыыттаргын», – диэн көрдөһөн көрбүтэ. Онуоха Айыы Тойон эппитэ: «Эн Аарон диэн убайдааххын буолбат дуо? Кини хомоҕой тыллааҕын-өстөөҕүн билэбин. Мин эһигини тугу этэргитин, тугу гынаргытын үөрэтиэм. Норуоту кытта Аарон кэпсэтиэ. Оттон эн убайгар Таҥара кэриэтэ буолуоҥ».

Онон Моисейдаах Аарон фараоҥҥа тиийэн, Таҥара илдьитин тиэрдибиттэрэ: «Израиль Таҥарата Айыы Тойон: „Норуотум бырааһынньык оҥорон Миэхэ толук биэрэрин туһугар, эн кинини кураайы куйаарга көҥүллээн ыыт“, – диэн этэр». Ол эрээри фараон истэ да барбатаҕа: «Ол Айыы Тойон диэн кимий? Мин Кинини истэн, тоҕо Израиль норуотун босхолуохтаахпыный? Мин Айыы Тойону билбэппин, онон кыһалҕам кыра. Израилы ыыппаппын. Бу эһиги, Моисейдаах Аарон, үлэлиэх норуоту тоҕо иирдэҕит? Хата бу кэриэтэ баран туһалааҕы дьарыктаныҥ». Мантан ыла фараон Израиль норуотугар өссө ордук хабырдык сыһыаннаһан, кинилэри үлэҕэ өссө күүскэ көлүйэллэрин модьуйбута.

Фараон көрөрүгэр Айыы Тойон эҥин араас ураты бэлиэ дьайыыны, улуу дьиктини оҥорбута да, анарааҥҥыта ордук уорастыйан испитэ. Кини Таҥара норуотун босхолоон ыытыан туох да иһин баҕарбатаҕа.

Онон Айыы Тойон Египет норуотугар тоҕус аан алдьархайы ааҥнаппыта: Нил өрүс уута хаанынан устубута, Египет сирэ баҕанан туолбута. Сир быыла-куоппаһа барыта оҥоойуга кубулуйбута, дойдуну биир гына сахсырҕа ыспыта. Дьону да, сүөһүнү да икки амырыын ыарыы: ириҥэлээх баас уонна искэн булан сордообута. Тобурах тобулу түспүтэ, сирдэрин-уоттарын саранча үөн буулаан күөх үүнээйиттэн тугу да ордорботоҕо. Тиһэҕэр, Египет үрдүнэн им балай хараҥа бүрүүкээбитэ. Ол да үрдүнэн фараон өсөһөрүн кубулуппатаҕа. Төһө да ити иэдээнтэн бэйэтэ эмиэ эрэйдэннэр, кини Израиль норуотун көҥүллээн ыытыан баҕарбатаҕа. Дьэ, онуоха Моисейдаах Аарон фараоҥҥа тиһэх онус алдьархайынан сааммыттара.


ТАХСЫЫ 4–10

### Паасхаҕа туттуллар бараан оҕотун хаана


Паасхаҕа туттуллар бараан оҕотун хаана

Таҥара төһө да сэрэтэн итинник улуу дьиктилэри оҥорбутун иһин, фараон сүрэҕэ сымнаабатаҕа. Ол иһин Моисей киниэхэ маннык диэбитэ: «Айыы Тойон этэр: Бу түүн Мин Египет ортотунан ааһыам, оччоҕо Египет хас биирдии ыалын улахан уола, бастакы оҕото – фараон оҕотуттан бурдук тардар кулут дьахтар оҕотугар тиийэ – өлүөҕэ. Бэл сүөһүлэрин маҥнайгы төрүөҕэ кытта ордуо суоҕа».

Оттон Израиль норуотугар Айыы Тойон, Моисейы этитэн, хас биирдии ыал бу түүн туох да омсото суох бараан оҕотун өлөрөн сииригэр илдьиттээбитэ. Этин уокка ыһаарылаан баран, эмиэ ол түүн көтөхтөрүүтэ суох килиэби уонна аһыы оту кытта сиэхтээхтэрэ. Таҥара кинилэргэ бараан оҕотун хаанын дьиэҕит аанын сэҥийэтигэр уонна туорай маһыгар биһиҥ диэн соруйбута. «Ол хаан эһиги олорор дьиэҕит бэлиэтинэн буолуо. Египет дьонун сууһара сылдьан хааны көрдүм да, тумнан ааһыаҕым, оччоҕо эһиэхэ алдьархай ааҥныа суоҕа», – диэбитэ.

Израиль дьоно Таҥара эппитин барытын толорбуттара. Түүн үөһүн саҕана, дойду олохтоохторо утуйа сыттахтарына, Египет ыалларын бастакы уол оҕолоро бука бары өлөн хаалбыттара. Түүн уһуктан, фараон, кини чаҕардара, Египет дьоно аймалҕан бөҕө буолбуттара. Дойду бүттүүнэ улуу кутурҕаҥҥа ылларбыта.Оҕото өлбөтөх ыал биир да суоҕа.

Ол кэмтэн ыла Айыы Тойон Израиль норуотугар «Паасха» диэн бырааһынньыгы олохтообута. «Паасха» дьэбириэйдии «песах») «аттынан ааһыы, тумнуу» диэн суолталаах тыл – Айыы Тойон Египет дьиэлэрин кэрийэр кэмигэр Израиль дьонун тумнан ааспыта. Онон итинник өрүһүллүбүттэрин бэлиэтигэр дьэбириэйдэр хас сыл ахсын бу күн аһытыыта суох килиэби кытта бараан оҕотун этин сиэхтээхтэрэ.


ТАХСЫЫ 11; 12:1-17, 30

### Таҥара Израиль норуотун Египеттэн таһаарар


Таҥара Израиль норуотун Египеттэн таһаарар

Ол түүн фараон Моисейдаах Аарону ыҥыран ылан: «Бу эһиги икки уонна Израиль норуота бүттүүнэ, туран, биһиги дойдубутуттан барыҥ! Баҕаҕыт хоту Айыы Тойоҥҥутугар сүгүрүйүҥ! – диэбитэ. – Эппиккит курдук, сүөһүгүтүн бука барытын, субайдары баҕастары, тугу да хаалларбакка, илдьэ барыҥ. Чэ, суолга турунуҥ, итиэннэ миигин алҕаарыҥ».

Египет олохтоохторо эмиэ: «Бары эстэ-быста иликпитинэ, түргэнник бара охсуҥ!» – диэн, дьэбириэйдэри тиэтэтии бөҕө буолбуттара.

Израиль дьоно, оҕону-дьахтары аахпатахха, барыта алта сүүс тыһыынча сатыы эр киһи, Египет кыраныыссатыгар айаннаабыттара. Кинилэри кытта атын норуоттар үтүмэн үгүс дьонноро барсыбыттара. Израиль сүөһүтэ-аһа көй элбэҕэ.

Египеттэн илдьэ тахсыбыт тиэстэлэриттэн аара суолга аһытыыта суох лэппиэскэ буһарыммыттара: улахан ыксалынан хомунан барбыт буоланнар, атын өйүөнү бэлэмнэнэр кыахтара суоҕа.

Израиль дьоно Египеккэ барыта түөрт сүүс отут сыл олорбуттара.

Таҥара кинилэри кураайы куйаарынан Кыһыл муораҕа сирдээн илдьэ барбыта. Норуотун ханна илдьэ баран иһэрин Айыы Тойон Бэйэтэ эрэ билэрэ. Күнүһүн Таҥара бар дьон иннигэр унаархай хойуу былыт буолан, оттон түүнүн, суолларын сырдатан, кутаа уот буолан күүдэпчилэнэ айанныыра. Былыт тохтоотоҕуна, дьон таҥас суртарын туруорунан сынньаналлара, оттон былыт сыҕарыйда да, бука бары эмиэ хап-сабар суолга туруналлара. Айыы Тойон күнүс былыт, түүн уот буолан кинилэри сирдиирэ, норуотун хаһан да быраҕан барбат этэ.


ТАХСЫЫ 12:31-40; 13:20-22

### Израиль норуота Кыһыл муораны оломнуур


Израиль норуота Кыһыл муораны оломнуур

Израиль норуота Айыы Таҥаратыгар толук биэрэ буолбакка, олох да букатын барбытын фараон дьэ өйдөөбүтэ. Онон туох баар аттаах буойуннарын, колесницаларын, сэриитин барытын ылан, кэннилэриттэн эккирэппитэ.

Кыһыл муора кытылыгар тиийэн, Израиль дьоно ханна да барар кыахтара суох буолан, хаайтаран хаалбыттара. Египет сэриитэ кинилэри олох субу ситиэхчэ буолбут этэ. Иннилэригэр улаҕата биллибэт улуу муораны, кэннилэригэр суостаах буойуннары көрөн, Таҥара норуота Моисейга, биһигини кураайы куйаарга кыдыйтараары аҕалбыт эбиккин диэн, абаран-сатаран турбута. Онуоха Моисей бар дьонун санаатын көтөҕөн эппитэ: «Куттанымаҥ, доҕотторуом, эр санааланыҥ! Бэрт сотору эһиги Айыы Тойон эһигини өрүһүйэн ыларын көрүөххүт. Бу эккирэтэн иһээччилэри аны үйэҕитигэр харахтыаххыт суоҕа. Айыы Тойоҥҥут Бэйэтэ эһиги тускутугар охсуһуоҕа, онон бука диэн холкутуйуҥ».

Таҥара Моисейга илиигин муора диэки уун диэбитэ. Моисей илиитин уумутугар Айыы Тойон илинтэн күүстээх тыалы түһэрэн, долгуну икки аҥыы силэйтэрбитэ. Онон кинилэр ааһыахтаах сирдэринэн киэҥ байҕал биир түүн кумаҕынан көрбүтэ. Израиль норуота муораны оломнуур кэмигэр уу силэллэн биэрбитэ,икки өттүлэригэр эркин буолан өрө мэндэйэн турбута.


ТАХСЫЫ 14:5-22

### Египет сэриитэ Кыһыл муораҕа тимирэр


Египет сэриитэ Кыһыл муораҕа тимирэр

Египет буойуннара, Израиль дьонун эккирэтэн, эмиэ ол кураанах сиринэн түһүнэн кэбиспиттэрэ. Ол эрээри сарсыарданан Айыы Тойон, колесницаларын көлүөһэтин алдьатан, Египет сэриитигэр улуу аймалҕаны таһаарбыта. Айаннара олох да бытаарбыта. Бары аамы-саамы буолан: «Израиль дьонуттан куотуоҕуҥ! Айыы Тойон кинилэри көмүскээн, биһигини утары сэриилэһэн эрэр», – диэн хаһыытаспыттара.

Таҥара норуота муораны туораан кытылга тахсаатын кытта, Айыы Тойон Моисейга: «Илиигин муора диэки уун! Уу төттөрү түһэн Египет дьонун тимиртин», – диэбитэ.

Ити курдук ол күн Айыы Тойон норуотун быыһаан ылбыта. Онон Таҥара Египет сэрииһиттэрин самнарар улуу күүһүн Израиль дьоно илэ харахтарынан көрбүттэрэ. Норуот сөҕөн-махтайан, Айыы Тойону уонна Кини кулутун Моисейы итэҕэйбитэ. Моисей бар дьонун кытта бииргэ улуу Өрүһүйээччи аатыгар айхал ырыатын ыллаабыта:

Айыы Тойон – мин кириэппэһим, мин албан аатым, Кини миигин өрүһүйэн ылла. Кини – мин Таҥарам, онон Киниэхэ уруй-айхал этиэм. Эн уҥа илииҥ күүһэ, Айыы Тойон, албан аатырда; Эн уҥа илииҥ, Айыы Тойон, өстөөҕү самнарда. Эйигин утары өрө турбуттары Эн сүдү килбиэҥҥинэн сууһардыҥ. Хайа таҥара Эйиэхэ тэҥнэһиэй, Айыы Тойон? Ким Эйиэхэ холоонноох буолуой, сөҕүмэр дьиктилэри айар Айыы Тойон? Эн сибэтиэй дьайыыҥ улууттан улуу, Эн албан аатыҥ дьулаантан дьулаан. Айыы Тойон үйэлэр тухары ыраахтааҕылыа.


ТАХСЫЫ 14:23-31; 15:1-18

### Халлаантан түспүт маанна


Халлаантан түспүт маанна

Израиль норуота уһун уннньуктаах айаҥҥа туран, Синай кураайы куйаарын устун Айыы Тойону батыһан испитэ. Бэрт сотору дьон бука бары Моисейдаах Аароҥҥа кыыһыран, бу иччитэх сиргэ хоргуйан өлүөх кэриэтэ, Египеккэ Айыы Тойон илиититтэн өлбүппүт буоллар диэн киҥир-хаҥыр саҥаран барбыттара.

«Ити үлүгэрдээх саҥаҕытын Айыы Тойон иһиттэ, – диэбитэ Моисей норуокка. – Аарон биһиккини саҥарабыт дии саныыгыт дуо? Эһиги биһигини утары буолбакка, Айыы Тойону утары тылластыгыт». Айыы Тойон буоллаҕына Моисейга эппитэ: «Израиль уолаттара суланалларын иһиттим. Кинилэргэ тиэрт: бу киэһэ эт, сарсыарда килиэп сиэххит, оччоҕо Мин Айыы Тойон эһиги Таҥараҕыт буоларбын билиэххит».

Ол киэһэтигэр кинилэр тохтоон турар сирдэригэр куруппааскы халыҥ үөрэ көтөн кэлбитэ. Сир үрдэ кылбаа маҥан буолбута. Куруппааскылары тутан ылар кэбэҕэс этэ. Киэһэ бука бары минньигэс эти тото-хана сиэбиттэрэ. Онтон аны сарсыарда туран көрбүттэрэ – арай хоммут сирдэрин тулатыгар хоп-хойуу сиик түспүт. Сиик көппүтүгэр сир үрдүгэр кырыаны санатар куруппа олорон хаалбыта. Ол Айыы Тойон норуотугар халлаантан түһэрбит килиэбэ этэ. Израиль дьоно халлаан килиэбин «маанна» диэн ааттаабыттара. Маанна амтана мүөттээх лэппиэскэни санатара. Айыы Тойон кинилэри биир эрэ күн сиир килиэпкитин хомуйуҥ диэн сэрэппитэ. Үлүмнэһэн ордук элбэҕи хомуйдахтарына, онтулара ол түүн сытыйан-ымыйан хаалара. Айыы Тойон этиитинэн, бээтинсэ күн икки күннээҕи маанналарын хомуйаллара. Субуотаҕа, Айыы Тойон уоскулаҥҥа анаабыт күнүгэр, бары өрүүллэрэ, ким да тугу да гыммата. Бээтинсэҕэ хомуллубут эрэ маанна, төһө да икки күннээҕитин иһин, сытыйбат-ымыйбат этэ.


ТАХСЫЫ 16:1-31

### Моисей очуостан ууну таһаарар


Моисей очуостан ууну таһаарар

Израиль норуота Рефидим диэн сиргэ тиийбитэ, арай онно иһэр уулара суох буолан биэрбитэ. Онон бары эмиэ Моисейга абаран-сатаран, утахпытын ханнарыахпытын уута булан кулу диэн, кыһарыйан турбуттара. Моисей: «Эһиги тоҕо айманаҕытый, миигин тоҕо саҥараҕытый? Айыы Тойону тургутан көрөҕүт дуо?» – диэн баран, көмө көрдөһөн, Айыы Тойоҥҥо үҥпүтэ. Ол кэннэ, Айыы Тойон этиитинэн, очуоһу тайах маһынан охсубутугар, таастан уу өрө ыһылла түспүтэ. Онон норуот бүттүүнэ утаҕын дуоһуйа ханнарбыта.

Моисей бу сири «Масса уонна Мерива» диэн ааттаабыта, ол аата, тылбаастаатахха, «тургутуу уонна абарыы-сатарыы» диэн суолталаах. Манна Израиль дьоно Айыы Тойон биһигини кытта бииргэ эбит дуу, суох эбит дуу диэн абаран-сатаран туран Кинини тургутан көрбүттэрэ.


ТАХСЫЫ 17:1-7

### Таҥара Уон ыйааҕа


Таҥара Уон ыйааҕа

Таҥара талыылааҕа Моисей Айыы Тойоҥҥо олус бэриниилээх истигэн киһи этэ. Ол иһин Айыы Тойон Израиль норуотугар тугу этиэн баҕарарын барытын кининэн этитэрэ.

Биирдэ норуот Синай хайатын тэллэҕэр тохтоон турдаҕына, Моисей хайаҕа тахсыбыта. Онно киниэхэ Айыы Тойон дьоҕус суоруу таастары биэрбитэ. Ол дьилэй таастарга Таҥара норуота тутуһуохтаах Уон кэһиллибэт ыйааҕа суруллан сылдьара:

Мин эйигин Египет сириттэн, кулуттааһын уйатыттан, таһаарбыт Айыы Тойон Таҥараҥ буолабын. Миигиттэн ураты атын таҥараларга сүгүрүйүмэ.
Халлааҥҥа да, сиргэ да эбэтэр уу анныгар да баары дьүһүйэр эмэгэттэри оҥостума. Ккинилэргэ үҥүмэ-сүктүмэ уонна сүгүрүйүмэ.
Айыы Тойон Таҥараҥ аатын мэнээк ааттаама. Кини аатын мэнээк ааттыыр киһини Айыы Тойон накаастабыла суох хаалларыа суоҕа.
Субуота ытык күн буоларын өйдөө. Алта күн үлэлээ, туох баар үлэҕин барытын оҥор, оттон сэттис күнү, субуотаны, Айыы Тойоҥҥор анаа.
Айыы Тойон Таҥараҥ эйиэхэ биэрбит сиригэр-уотугар уһуннук олорор туһугар, аҕалаах ийэҕин ытыктаа.
Өлөрүмэ.
Көссүүлэһимэ.
Уорума.
Атын киһини утары сымыйанан туоһулаама.
Атын киһи дьиэтигэр-уотугар, кэргэнигэр, кулут киһитигэр, кулут дьахтарыгар, оҕуһугар, өсүөлүгэр – тугар да ымсыырыма.


ТАХСЫЫ 20

### Кыһыл көмүс тарбыйах


Кыһыл көмүс тарбыйах

Айыы Тойон Моисейы кытта Синай хайатын үрдүгэр элбэх күн кэпсэппитэ. Бар дьон Моисей төннөрүн күүтэ сатаан баран, Аароҥҥа кэлэн: «Биһигини Египеттэн таһаарбыт Моисейбыт олох да сүтэн хаалла, туох буолбута биллибэт, – диэбиттэрэ. – Онон биһигинниин өрүү бииргэ сылдьар сирдьит таҥараны биһиэхэ оҥорон кулу». Аарон кинилэр эппиттэрин ылынан: «Кулгааххытыттан ытарҕаҕытын устан аҕалыҥ», – диэбитэ. Кини ол ытарҕаларын уулларан кыһыл көмүс тарбыйаҕы кутан таһааран баран, кирдиэҕинэн чочуйан биэрбитэ. Дьон, көмүс тарбыйаҕы көрөөт: «Оо, Израиль, эйигин Египет сириттэн таһаарбыт Таҥараҥ бу баар!» – дэһэ түспүттэрэ. Сарсыныгар бука бары эрдэ туран ол тарбыйахтарыгар, Айыы Тойоммут диэн ааттаан, бэлэх-туһах биэрбиттэрэ. Ол кэнниттэн норуот аһаан-сиэн, иһэн, оонньоон-көрүлээн барбыта.

Айыы Тойон хайаҕа турар Моисейга: «Түһэ оҕус, Египет сириттэн таһаарбыт норуотуҥ сатарыйда. Мин ыйаахтарбын бэлиэр кэстилэр», – диэбитэ. Кини бас бэриммэт өһөс норуоту имири эһиэн баҕарбытыгар Моисей: «Кэбис, Айыы Тойон, уордайбыккын уҕарыт. Египет сириттэн сүдү күүскүнэн, модун илиигинэн өрүһүйэн таһаарбыт норуоккун эһимэ, – диэн тохтоппута. – Кинилэри эстэххинэ, Египет дьоно Эйигин норуотун хайаҕа илдьэн өлөрөөрү, сир үрдүттэн суола суох сотоору, мантан таһаарбыт эбит диэхтэрэ. Онон норуоккун үтүө хараххынан көр, өлөрүмэ-өһөрүмэ».

Айыы Тойон Моисей көрдөһүүтүн ылынан, норуотугар ханнык да алдьархайы ааҥнаппатаҕа.

Оттон Моисей, дьонуттан абаран, суруктаах таастарын сиргэ үлтү бырахпыта. Кыһыл көмүс тарбыйахтарын уокка уматан баран, илдьи мэлийэн ууга куппута уонна ол уутун, күһэйэн туран, дьоҥҥо иһэрдибитэ.


ТАХСЫЫ 32:1-20

### Норуот түмсэр Сурт дьиэтэ


Норуот түмсэр Сурт дьиэтэ

Моисей Израиль дьоно-сэргэтэ тохтообут сириттэн тэйиччи сүүнэ улахан балаакканы санатар таҥас сурду туруорбута. Ону нууччалыы "шатер" эбэтэр гректэн киирбит тылынан "скиния" дииллэр. Моисей ону «Түмсүү Сурда» диэн ааттаабыта. Айыы Тойону көрсүөн баҕарар киһи барыта онно кэлэрэ.

Моисей Сурт диэки бардаҕына, дьон бука бары суртарын ааныгар тахсан кинини, хаһан киириэр диэри, батыһа көрөн хаалаллара. Кини киирбитин кэннэ, халлаантан буруо курдук унаархай хойуу былыт түһэн Түмсүү Сурдун ааныгар тохтуура. Оччоҕо бука бары, ол былыты көрөн, туран кэлэллэрэ, итиэннэ хас биирдии бэйэлэрэ суртарын ааныгар туран, сиргэ тиийэ сүгүрүйэллэрэ.

Айыы Тойон Моисейы кытта, доҕор доҕорунуун сэһэргэһэринии, сирэй сирэйгэ кэпсэтэрэ. Ол кэннэ Моисей дьонугар төннөн кэлэрэ, оттон көмөлөһөөччүтэ Иисус Навин, Нун уола, Суртан ханна да барбат, харыс да халбарыйбат этэ.


ТАХСЫЫ 33:7-11

### Сурт тутуутугар бэлэмнэнии


Сурт тутуутугар бэлэмнэнии

Биирдэ Айыы Тойон, Моисейынан этитэн, норуотун атын саҥа Сурду тутарыгар соруйбута. Ол Сурт иһигэр өрүү Айыы Тойон баар буолуохтааҕа, онон Израиль норуота онно кэлэн, Киниэхэ толук биэриэхтээҕэ.

Моисей Израиль уолаттарыгар бука барыларыгар туһаайан: «Айыы Тойон маннык ыйар-кэрдэр, – диэбитэ. – Хас биирдиигит Айыы Тойоҥҥо төһө кыахтааҕынан бэлэх оҥордун: эһиги кыһыл көмүһү, үрүҥ көмүһү, алтаны, халлаан күөҕэ, хараҥа кыһыл уонна сырдык кыһыл өҥнөөх түү таҥаһы, чараас таҥаһы, коза түүтүн, кыһыл уонна хараҥа халлаан күөҕэ өҥнөөх бараан тириитин, акация маһын биэриэххитин сөп. Сибэтиилинньиккэ туттуллар олива арыытын, аҕыныах буолар оливаҕа эбиллэр, буруолатарга туттуллар дыргыл сыттаах оту, Таҥара үлэһиттэрэ кэтэр таҥастарын симииргэ оникс тааһы уонна атын күндү таастары бэлэхтиэххитин эмиэ сөп. Ким кыахтаах барыта Сурт аттыгар кэлэн, Айыы Тойон тугу соруйарын толоруохтаах».

Моисей этэрин истэн, дьоно Сурт тутуутугар туттуллары барытын аҕалтаан барбыттара. Бука бары, ис сүрэхтэриттэн баҕаран туран, тугу үчүгэй, туһалаах буолуо диэбиттэрин, Таҥара үлэһиттэрин таҥастарыгар тиийэ Айыы Тойоҥҥо бэлэхтээбиттэрэ. Эр дьон да, дьахталлар да – ким Айыы Тойоҥҥо кыһыл көмүһү биэриэн баҕарбыт барыта – эҥин-эгэлгэ көлөөскөнү, биһилэҕи, ытарҕаны, түөс симэҕин уонна да атын кыһыл көмүс киэргэли туппутунан кэлитэлээбиттэрэ. Ким халлаан күөҕэ, хараҥа кыһыл, сырдык кыһыл түү таҥаһы биэрэр кыахтаах, ол онтун илдьэ кэлбитэ. Ким чараас таҥаһы, коза түүтүн, кыһыл уонна хараҥа күөх өҥнөөх бараан тириитин биэрэр кыахтаах, ол эмиэ онтун аҕалбыта. Үгүстэр Айыы Тойоҥҥо үрүҥ көмүһү, алтаны анаабыттара. Акация мастаахтар эмиэ мастарын Сурт тутуутугар туран биэрбиттэрэ.


ТАХСЫЫ 35:4-29

### Саҥа Сурду Таҥараҕа анааһын


Саҥа Сурду Таҥараҕа анааһын

Сурт 50 миэтэрэ усталаах, 25 миэтэрэ туоралаах тиэргэннээҕэ. Тиэргэни тула алтан бүрүөлээх остуолбаларга таҥас быыстары ыйаабыттара. Сурт бэйэтэ түөрт муннуктуу быһыылааҕа, 15 миэтэрэ усталааҕа, 5 миэтэрэ кэтиттээҕэ, эмиэ 5 миэтэрэ үрдүктээҕэ, аана илин өттүгэр этэ.

Сурт икки хостооҕо. Бастакытыгар, Сибэтиэй диэн ааттанар улахан хоско, үчүгэй сыттаах сымала уматыллар кыһыл көмүс аалтаара уонна ол аттыгар уон икки килиэп ууруллар кыһыл көмүс остуола бааллара. Манна өссө сэттэ лампаадалаах кыһыл көмүс сибэтиилинньик турара. Оттон иккис хоһо түгэх быыс нөҥүө өттүгэр баара. Бу хоско Кэс тыл кыһыл көмүс хоппото ууруллубута. Хоппо икки кыһыл көмүс аанньал ойуулааҕа. Иһигэр Кэс тыл тааһа, Уон ыйаах суруллубут таастара, угулла сылдьаллара. Бу иккис хос Сибэтиэйтэн Сибэтиэй диэн ааттааҕа.

Сибэтиэй хоско Таҥара үлэһиттэриттэн ураты атын ким да киирэрэ көҥүллэммэт этэ, оттон Сибэтиэйтэн Сибэтиэйгэ сылга биирдэ Таҥара үрдүкү үлэһитэ эрэ киирэрэ.

Моисей саҥа тутуллубут Сурду уонна онно сулууспалыахтаах үлэһиттэри Таҥараҕа анаан сибэтии гыммытыгар Сурт иһигэр Таҥара килбиэннээх сырдыга сыдьаайбыта. Сурду бүрүйэн турар былыт хаһан да сүппэт этэ, түүнүн ол былыт уот курдук кытыаста умайара. Былыт арыт Сурт үрдүнэн үөһэ унаарыйа устан тахсара. Оччоҕо норуот, Таҥара бэлиэ биэрдэ диэн, Айыы Тойон кинилэри Египеттэн таһааран илдьэ иһэр үтүөкэннээх Ханаан дойдутугар айанын салгыыра.

Биибилийэ кинигэтигэр Сурт атыннык өссө «Арыллыы Сурда» уонна «Көрсүһүү Сурда» диэн ааттанар.


ТАХСЫЫ 40:17-38

### Ханааны чуҥнааһын


Ханааны чуҥнааһын

Израиль дьоно, айаннаан-айаннаан, Ханаан сиригэр чугаһаабыттара. Аара Фаран кураайы куйаарыгар тохтоон турбуттара. Онно Моисей уон икки киһини талан ылан, Ханааны чуҥната ыыппыта. «Ити соҕуруу сытар дойдуну баран билэн-көрөн кэлиҥ, – диэбитэ. – Сирэ-уота хайдаҕый, туох дьон олороруй, төһө-хачча кыахтаахтарый, туох куораттарга олороллоруй? Кэлэргитигэр мастарын отонуттан илдьэ кэлээриҥ». Уон икки киһи суолга туруммута. Кинилэр Ханаан сирин усталаах туоратын түөрт уон күн кэрийэн көрбүттэрэ. Төннөллөрүгэр, гранат, сомуокуба уонна да атын мас отонуттан сүгэн-көтөҕөн барбыттара. Бинэгирээттэрэ бөдөҥө, хойуута бэрт буолан, биир сүүмэҕи икки киһи оргуһуохтанан нэһиилэ аҕалбыта. Чуҥнаан кэлбит дьон: «Дьэ, чахчы да «үүтүнэн-мүөтүнэн алла турар» дойду! Ол гынан баран норуота туох да олус күүстээх. Аны бука бары бөҕөргөтүнүүлээх бөдөҥ куораттарга олороллор. Биһиги кинилэри хайдах да сэриилээн ылар кыахпыт суох. Биһигини күүс өттүнэн быдан баһыйаллар», – диэн кэпсээбиттэрэ.

Чуҥнаабыт дьон, Таҥара кинилэргэ көмөлөһүөх буолбутун таһы-быһа умнан, Ханаан дойдутун туһунан олус сүрдээн-кэптээн кэпсээннэр, Израиль норуотун улаханнык салыннарбыттара. Арай Айыы Тойоҥҥо бэриниилээх хаалбыт Иисус Навин уонна Халев эрэ дьону аймыахтарын баҕарбатахтара. Халев: «Баран, ити дойдуну сэриилээн ылыаҕыҥ, биһиги кинилэри кыайар-хотор кыахтаахпыт», – диэбитэ. Ол эрээри норуот ону истиэн да баҕарбатаҕа. Бары ытаһан-соҥоһон барбыттара уонна, Египеттэн таһаарбыккыт диэн, Моисейдаах Аарону буруйдаабыттара. Онтон аны сүбэлэһэн баран: «Атын баһылыгы туруорунаммыт, Египеккэ төннүөҕүҥ», – дэһэн турбуттара. Иисус Навин уонна Халев ону истэн, абаран, таҥастарын хайа тардыммыттара: «Айыы Тойон биһигини аһынар буоллаҕына, ити үүтүнэн-мүөтүнэн аллар сиргэ хайаан да киллэриэҕэ. Тохтооҥ, Айыы Тойону утары барымаҥ! Ол норуоттан эһиги букатын куттанымаҥ, биһиги син биир хотуохпут: кинилэр ханнык да харысхаллара суох, оттон биһигини кытта Айыы Тойон Бэйэтинэн бииргэ сылдьар! Онон чаҕыйымаҥ!» Моисейдаах Аарон бар дьон утарарыттан хомойон, санааҕа ылларбыттара. Норуот өһөс быһыытын, итэҕэлэ суоҕун көрөллөрө кинилэргэ туох да олус ыарахан этэ. Онуоха Айыы Тойон Моисейга: «Хаһааҥҥа диэри бу норуот Миигин кыйахыай? Итиччэлээх элбэх дьиктини оҥорорбун көрө сылдьан, хаһааҥҥа диэри Миигин итэҕэйимиэй?» – диэбитэ. Итиэннэ кинилэри барыларын имири сотон баран, Моисейтан саҥа норуоту үөскэтэргэ бэлэмин эппитэ. Моисей Айыы Тойонтон Израиль улуу аньыытын бырастыы гынарыгар көрдөспүтэ. Таҥара, кини тылын ылынан, өһөс норуоту бырастыы гыммыта. Ол гынан баран Таҥара дьон итэҕэйбэтэх буруйдарыгар Ханаан сиригэр киириэхтэрэ суоҕа, кинилэр саҥа көлүөнэлэрэ эрэ онно олохсуйуохтара, бу билигин баар дьонтон Айыы Тойоҥҥо бэриниилээх икки киһи эрэ, Иисус Навин уонна Халев, киириэхтэрэ диэбитэ.


АХСААН 13:1-34; 14:1-30

### Корейы, Дафаны уонна Авирону буруйдааһын


Корейы, Дафаны уонна Авирону буруйдааһын

Айыы Тойон Израиль норуотун бүттүүнүн Моисей тылын истэргэ, Таҥара Бэйэтинэн туруорбут баһылыга этэрин барытын толорон иһэргэ соруйбута. Ону ол диэбэккэ, Израиль дьоно биирдэ өрө тура сылдьыбыттара. Корей, Дафан уонна Авирон баһылыктаах сүүс биэс уон киһи Моисейы утары баран, бас бэриниэхтэрин баҕарбаккалар, кинини атыттардааҕар үрдүктүк туттар диэн буруйдаан турбуттара.

Ону истэн Моисей, Айыы Тойон этэрин толорон, норуотун дьонун бүттүүнүн Корей, Дафан уонна Авирон дьиэлэриттэн тэйэн биэрэллэригэр, кинилэр малларын-салларын таарыйбаттарыгар дьаһайбыта. Уонна эппитэ: «Мин бэйэм баҕабын буолбакка, Айыы Тойон көҥүлүн толорорум. Өскөтүн сибилигин туох да ураты дьикти буолбатаҕына, бу дьон кэлин өлөр кэмнэригэр өллөхтөрүнэ, ол аата Айыы Тойон миигин ыыппатах эбит. Оттон Айыы Тойон дьиктини оҥорон – сир хайа баран балар туох баар баайдары-дуоллары үтүгэн түгэҕэр тыыннаахтыы түстэхтэринэ – кинилэр Айыы Тойонтон чахчы тэйбиттэрин билиэххит».

Маны этээтин кытта, өрө турааччылар атахтарын аннынан сир силлэ түспүтэ да, Корейы уонна кини куомуннаахтарын бука барыларын, дьиэлэри-уоттары, маллары-саллары ыйыстан кэбиспитэ. Онон кинилэр туох баар баайдыын-дуоллуун тыыннаахтыы үтүгэн түгэҕэр түҥнэстэн, буорунан-тааһынан көмүллэн өлбүттэрэ. Аттыларыгар турбут дьон кинилэр үөгүлэрин истэн, биһиги эмиэ өлүөхпүт диэн, куттанан үрүө-тараа сырсыбыттара. Оттон Моисейы утары өрө турбут икки сүүс биэс уон киһиэхэ Айыы Тойон халлаантан суостаах уоту түһэрбитэ. Олор эмиэ бары өлбүттэрэ.


АХСААН 16:1-3, 23-35

### Алтан моҕой


Алтан моҕой

Израиль дьоно, кураайы куйаарынан салгыы айаннаан иһэн, ыарахаттартан чаҕыйан, эмиэ киҥир-хаҥыр саҥаран, Айыы Таҥараны утары тыллаһан барбыта. Кинилэр Моисейга кыыһыран: «Биһигини Египеттэн тоҕо таһаарбыккытый? Кураайы куйаарга өллүннэр диэн дуо? Манна сиир килиэппит да, иһэр уубут да суох, куһаҕан аһылыктан аҕынньыбыт төлүннэ», – дэһэллэрэ. Итинник саҥаралларын иһин, Айыы Тойон кинилэргэ дьааттаах эриэн үөннэри ыыппыта. Дьон моҕойго тиктэрэн өлүтэлээбиттэрэ. Сотору Моисейга бэрт элбэх киһи кэлэн: «Таҥараны уонна эйигин утары тыллаһан ыар аньыыны оҥорбуппут. Айыы Тойонтон көрдөһөн, эриэн үөннэри биһигиттэн тэйит», – диэн көрдөспүттэрэ.

Моисей норуотун туһугар үҥпүтүгэр Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Алтан моҕойу оҥостон, ону үөһэ уһун ураҕаска ыйаан тур. Эриэн үөҥҥэ тиктэрбит киһи, ол моҕойу көрдөҕүнэ, тыыннаах хаалыаҕа». Моисей сүүнэ улахан алтан моҕойу кутан оҥорон баран, бар дьон хараҕар үөһэ ыйаан кэбиспитэ. Эриэн үөҥҥэ тиктэрбит киһи алтан моҕойу көрдө да, үтүөрэн тыыннаах хаалара.


АХСААН 21:4-9

### Валаам бороруок уонна аанньал


Валаам бороруок уонна аанньал

Биирдэ Израиль норуота Иордан өрүстэн чугас Иерихон куорат аттыгар тохтообута. Ол Моав дьонун сирэ-уота этэ. Израиль дьоно олус элбэҕин көрөн, олохтоохтор улаханнык куттаммыттара. Валак, Моав ыраахтааҕыта, Валаам бороруокка илдьит ыыппыта: «Биһиги аттыбытыгар биир Египеттэн тахсыбыт норуот олохсуйда. Ыһар буор курдук үгүс ахсааннаах дьоно сирбитин биирдэ сабардаан кэбистэ. Эн кэлэн, бу норуоту түҥнэри кыраа. Төһө да биһигини күүстэринэн сабырыйбыттарын иһин, эн кыраатаххына, мин кинилэри хотуом, сирбиттэн киэр үүрүөм. Мин билэбин: эн кими алҕаабытыҥ – алгыс ылыаҕа, кими кыраабытыҥ – кэрэгэй кэскиллэниэҕэ».

Валаам, тыһы өсүөлүн миинэн, икки чаҕарын ылан, айаҥҥа туруммута. Эмискэ өсүөлэ, суолугар аанньал кылыс тутан турарын көрөн, туораан хонууга тахсыбыта. Валаам өсүөлүн суолга киллэрэ сатаан, маһынан охсуолаан барбыта.

Эмискэ үлүгэр өсүөлэ, кинини Айыы Тойон киһилии саҥардан: «Туох буруйбар эн миигин сынньаҕын?» – диэн соһуппута. Сонно Айыы Тойон Валаам хараҕын арыйарын кытта, кини эмиэ кылыстаах аанньал турарын көрбүтэ уонна, уолуйа куттанан, сөһүргэстии түспүтэ. Аанньал эппитэ: «Өсүөлгүн тоҕо таһыйдыҥ? Аньыылаах суолу тутуспутуҥ иһин, Мин эйигин тохтото кэллим». Онуоха Валаам: «Миигин тохтотоору, суолбун бүөлүү турбуккун ончу билбэтэҕим, – диэбитэ. – Аньыыны кэбилэммит эбиппин... Куһаҕаны оҥоро баран иһэр эбит буоллахпына, төннүбүтүм көнө». «Суох, дьоҥҥун кытта барыс, – диэбитэ аанньал. – Ол эрээри антах тиийдэххинэ, Мин этэрбин эрэ этээр».

Моав олохтоохторо Валаам дьэбириэйдэри кырыырын кэтэспиттэрэ. Оттон Валаам буоллаҕына эппитэ: «Айыы Таҥара Израилы кыраабат буоллаҕына, мин кинилэри хайдах кыраан-таныйан барыахпыный? Айыы Тойон Израильга алдьархайы ааҥнатыан баҕарбат буоллаҕына, мин хайдах кинилэргэ алдьархайы ыҥыра сатыахпыный?» Итиэннэ кырыыр оннугар үс төгүл алҕаабыта.


АХСААН 22:3-35; 23:7-20

### Иисус Навин – Моисей солбуйааччыта


Иисус Навин – Моисей солбуйааччыта

Моисей сааһа олус ырааппытыгар Таҥара киниэхэ эн сотору өлүөҥ диэн эппитэ. Өлүөн иннинэ Моисей, Израиль норуота бостууга суох бараан үөрүнүү тулаайахсыйбатын туһугар, бэйэтин оннугар Таҥараттан атын саҥа баһылыгы көрдөспүтэ.

Онуоха Айыы Тойон Моисейга эппитэ: «Таҥара Тыынын сүрэҕэр толору ылыммыт киһи ити Иисус Навин баар. Эн оннугар норуоту кини салайдын. Алҕаан баран, кинини Мин үлэһитим Елеазар уонна норуот иннигэр таһааран туран, сүбэлээ-амалаа. Иисус сибилиҥҥиттэн эйигин кытта бииргэ салайсан барыахтаах, оччоҕо эрэ норуот киниэхэ бас бэриниэ. Кини Елеазартан ыйытар буолуо. Оттон Елеазар Айыы Тойон иннигэр түөрэх кэбиһэн быһаарыы ылыныа. Мин үлэһитим да, Израильдьоно бука бары да, норуот бүттүүнэ Иисус этэринэн сылдьыахтара». Моисей Айыы Тойон соруйбутун барытын толорбута.

Иисус Навин Таҥараҕа бэриниилээх хаалбыт икки чуҥнааччыттан биирдэстэрэ этэ. Кини ол саҕаттан Таҥара биһиэхэ хайаан да көмөлөһүө, Израиль норуотун Ханааҥҥа киллэриэ диэн бүк эрэнэрэ. Оччотооҕуга ол икки киһи: «Айыы Тойон биһигини кытта бииргэ сылдьар, онон Ханаан дьонуттан төрүт куттанымаҥ!» – диэн норуот санаатын көтөҕө сатаабыттара. Онтон ыла элбэх кэм ааспыта. Израиль норуота кураайы куйаарга түөрт уон сыл сылдьыбыта. Египеттэн тахсыбыт улахан дьон ити кэм иһигэр өлөн бараммыттара, онон кинилэргэ эрэннэриллибит Ханаан сирин көрбөтөхтөрө. Барыта Айыы Таҥара эппитин курдук буолбута: «Миигин утары тылласпыт буруйгутугар эһиги манна, кураайы куйаарга, өлүөххүт. Эһигиттэн, сүүрбэтин ааспыт дьонтон хайаҕыт да, Иефонния уола Халевтан уонна Нун уола Иисустан уратылар Мин эһиэхэ биэриэм диэн андаҕайбыт сирбэр үктэниэххит суоҕа. Өстөөх илиититтэн өлүөхтэрэ диэбит оҕолоргутун эрэ онно киллэриэҕим. Эһиги аккаастаммыт сиргитин кинилэр көрүөхтэрэ. Ол сири эһиги хаһан эрэ түөрт уон күн кэрийэн көрбүккүт, онон аньыыгытыгар-буруйгутугар эмиэ түөрт уон сыл накаастаныаххыт: биир күнү биир сыл боруостуоҕа. Миигинэ суох хаалар хайдаҕын-тугун, дьэ, оччоҕо билиэххит».


АХСААН 14:29-30, 34; 27:12-23

### Оҕолорго кэриэс-хомуруос тыл: Айыы Тойону умнумаҥ


Оҕолорго кэриэс-хомуруос тыл: Айыы Тойону умнумаҥ

Моисей хаан-уруу норуотугар аман өһүн амалыйбыта: «Айыы Тойон Таҥараҕыт ыйбытын-кэрдибитин өрүү тутуһа сылдьыҥ: уҥа-хаҥас халбаҥнаамаҥ. Этэҥҥэ тыыннаах хаалан үчүгэйдик олоруохпут, бас билиэхтээх сирбитигэр үйэбитин моҥуохпут диир буоллаххытына, Айыы Тойон ыйбыт суолуттан туораамаҥ. Иһит, Израиль! Биһиги Айыы Тойон Таҥарабыт – соҕотох эрэ Айыы Тойон. Онон эн Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар күүскүн ууран туран, таптаа».

Ити курдук бар дьонугар кэриэс-хомуруос тылын этэн, Айыы Тойон Египеккэ уонна кураайы куйаарга оҥорбут бары улуу бэлиэлэрин, дьиктилэрин ыччаттаргытыгар өрүү кэпсии-ипсии, өйдөтө-саната сылдьар буолуҥ, Таҥара ыйаахтарын, сокуоннарын, ыйыыларын-кэрдиилэрин толоруҥ, оҕолоргутун, Айыы Тойону кураайы куйаарга тургуппут өбүгэлэрин курдук буолбаттарын туһугар, үөрэтэ-такайа сылдьыҥ диэн сүбэлээбитэ. Өссө маннык эппитэ: «Сэрэниҥ, эһигини Египеттэн, кулуттааһын уйатыттан, таһаарбыт Айыы Тойоҥҥутун умнар буолаайаҕыт. Айыы Тойон Таҥараҕытын ытыктааҥ, Киниэхэ эрэ сулууспалааҥ. Айыы Тойон Таҥараҕыт эһиги Киниэхэ эрэ сүгүрүйэргитин ирдиир. Онон ханнык да атын таҥараларга, эһигини тулалыыр норуоттар таҥараларыгар, сүгүрүйбэт буолуҥ. Аны Айыы Тойон Таҥараҕытын уордатан суорума суолланаайаҕыт... Кини ыйаахтарын бигэтик тутуһуҥ, эһиэхэ биэрбит сокуоннарын, ыйыыларын-кэрдиилэрин барытын толоруҥ. Айыы Тойон тугу үтүө, кырдьыктаах диирин, ону эрэ оҥорор буолуҥ».


ИККИС СОКУОН 5:32-33; 6:4-25

### Таҥараҕа бэлэх биэрии


Таҥараҕа бэлэх биэрии

Норуотун хас биирдии киһитигэр туһаайан, Моисей өссө маннык диэбитэ: «Айыы Тойон Таҥараҥ эйиэхэ биэрэр дойдутугар олохсуйдаххына, сириҥ бастакы үүнүүтүн аһыттан тымтайга уган, Айыы Тойон Таҥараҥ Бэйэтэ талбыт ытык сиригэр тиий. Итиэннэ онно сулууспалыы сылдьар Таҥара үлэһитигэр эт: „Бүгүн мин Айыы Тойон Таҥарам биһиги аҕаларбытыгар биэриэх буолан эрэннэрбит сирин ылбыппын иһитиннэрэ кэллим. Дьэ онон бу, Айыы Тойон, Эн миэхэ биэрбит сириҥ бастакы үүнүүтүттэн аҕаллым“. Итиэннэ ону Айыы Тойон Таҥараҥ иннигэр ууран баран, Киниэхэ сүгүрүй.

Айыы Тойон Таҥараҥ эһиги дьиэ кэргэҥҥэ биэрбит быйаҥын Таҥара сибэтиэй дьиэтин сулууспатыгар талбыт левиттэрин уонна эйиэхэ кэлэн олорор айан дьонун кытта үөрэ-көтө үллэстэр буол. Үс сылга биирдэ сириҥ быйаҥын уон гыммыт биирин левиттэргэ, айан дьонугар, тулаайахтарга, огдооболорго, кинилэр эһиэхэ тото-хана аһыылларын курдук, бэрис.

Бу күнтэн ыла Айыы Тойон Таҥараҥ эйиэхэ Кини туох баар ыйыытын-кэрдиитин, сокуонун толороргор соруйар: ону барытын тутус уонна ис сүрэххиттэн, бүтүн дууһаҕынан толор. Бүгүн эн Айыы Тойоҥҥо: „Эн мин Таҥарам буолуоҥ, мин аны Эн эрэ суолгунан сылдьыам, Эн ыйыыгын-кэрдиигин, ыйаахтаргын, сокуоннаргын барытын толоруом, Эйигин истиэм“, – диэн эрэннэрдиҥ. Бүгүн Айыы Тойон эйиэхэ эмиэ этэр: „Мин бары ыйаахтарбын тутустаххына, Бэйэм эйиэхэ эрэннэрбитим курдук, Мин норуотум буолуоҥ. Айбыт норуоттарбыттан хайалара да тиксибэтэх үрдүк чиэһин, албан аатын, үтүөкэн олоҕун эйиэхэ биэриэҕим. Оччоҕо Мин, Айыы Тойон Таҥараҥ, эйиэхэ эрэннэрбитим курдук, эн Мин сибэтиэй норуотум буолуоҕуҥ“».


ИККИС СОКУОН 26:1-19

### Моисей өлүүтэ


Моисей өлүүтэ

Айыы Тойон Моисейы Моав сиригэр Иерихон утарытыгар баар Нево хайатыгар тахсарыгар соруйбута уонна кини бу хайаҕа өлөрүн туһунан эппитэ. Моисей хайа чыпчаалыгар ыттыбытыгар Айыы Тойон киниэхэ бэрт ырааҕынан тайаан сытар киэҥ нэлэмэн сири ыйан көрдөрбүтэ. Ол Айыы Тойон Авраамҥа, Исаакка уонна Иаковка кинилэр удьуордарыгар биэриэх буолан андаҕайбыт сирэ этэ. «Дьэ, били эппит сирим бу баар. Көрдөрөрүн көрдөрдүм эрээри, эн бу сиргэ үктэниэҥ суоҕа», – диэбитэ Айыы Тойон.

Айыы Тойон эппитин курдук, Моисей, Айыы Тойон кулута, Нево хайатыгар өлбүтэ. Кинини Веффегор утарытынааҕы хочоҕо, Моав сиригэр-уотугар, харайбыттара гынан баран, уҥуоҕа ханан баарын билиҥҥэ диэри ким да билбэт. Моисей өлөрүгэр сүүс сүүрбэ саастааҕа, ол эрээри хара өлүөр диэри хараҕын уота мөлтөөбөтөҕө, модун бэйэтэ бохтубатаҕа. Израиль дьоно Моисейы аһыйан, Моав хонуутугар отут күнү быһа ытаспыттара. Моисей курдук, Айыы Тойоннуун сирэй сирэйгэ кэпсэппит, Айыы Тойон соруйуутунан Египеккэ фараон уонна кини норуотун иннигэр, бүтүн дойду хараҕар, итиччэ элбэх бэлиэ дьиктини оҥорбут бороруок кэлин үөскээбэтэҕэ. Моисейдыын тэҥ баайыылаах, итинник улуу дьайыылары оҥорор сүдү күүстээх бороруок Израиль сиригэр аны үөдүйбэтэҕэ.

Кинини Навин уола Иисус, били Моисей илиитин ууран туран үҥпүтүгэр сүрэҕэр дириҥ муудараһы толору иҥэриммит киһи, солбуйан хаалбыта. Израиль уолаттара Иисуска бас бэринэн, Айыы Тойон Моисейынан этиппитин барытын толорбуттара.


ИККИС СОКУОН 34:1-12

### Раав чуҥнааччылары быыһыыр


Раав чуҥнааччылары быыһыыр

Моисей өлбүтүгэр Айыы Тойон Иисус Навиҥҥа эппитэ: «Кулутум Моисей өллө. Онон туран, норуоккун илдьэ Иордан өрүһү туораан, Мин эһиэхэ, Израиль дьонугар, биэрэр сирбэр бар. Мин ол сири, Моисейга эрэннэрбитим курдук, эһиэхэ биэрэбин. Эйигин кытта ким да, хаһан да кыайан туруулаһыа суоҕа. Мин, Моисейы кытта сылдьыбытым курдук, эйигинниин эмиэ өрүү бииргэ сылдьыам. Эн кытаанах буол, эр санаалан, кулутум Моисей эйиэхэ биэрбит сокуонун кичэллээхтик тутус, уонна өрүү өйдөөхтүк быһаарынар, туохха барытыгар ситиһиилэнэр туһугар, уҥа-хаҥас халбаҥнаама».

Израиль дьоно субу сэриилээн ылыахтаах куораттарыгар улам чугаһаан испиттэрэ. Иерихон бөҕөргөтүнүүлээх эркиннэрэ көстүбүттэригэр Иисус Навин куораты чуҥната икки киһини инники ыыппыта. Чуҥнааччылар Иерихоҥҥа тиийэн, Раав диэн дьахтар дьиэтигэр хоммуттара. Куоракка Израиль дьоно кэлэн Раав дьиэтигэр киирбиттэрин ким эрэ Иерихон ыраахтааҕытыгар тыллаан биэрбитэ. Ыраахтааҕы чуҥнааччылары туттара, чаҕардарын ыыппыта.

Раав, Таҥара элбэх дьиктини оҥорон норуотугар көмөлөспүтүн истибит буолан, Айыы Тойон Иерихону Израиль дьонугар хайаан да биэриэ дии саныыра. Иерихон куорат Таҥара Бэйэтин норуотугар биэриэх буолан эрэннэрбит сиригэр турара. Ол иһин Раав, Таҥараҕа эрэнэн, куораты чуҥнуу кэлбит икки киһини дьиэтигэр саһыаран кэбиспитэ. Кинилэри тута кэлбит ыраахтааҕы чаҕардарыгар ол дьон бэҕэһээ киэһэ барбыттара диэбитэ. Чаҕардар ону итэҕэйэн, Иорданныыр суол устун көтүтэ турбуттара. Түүн Раав саһыарбыт дьонун дьиэтин түннүгүнэн быанан аллара түһэрбитэ (дьиэтэ куорат эркинигэр баара) уонна, ити барбыт сойуолааччылары көрсө түспэт туһугар, хайаҕа тахсан үс күн саһалларыгар сүбэлээбитэ.


ИИСУС НАВИН 1:1-7; 2:1-16

### Иорданы туорааһын


Иорданы туорааһын

Иерихоннаан иһэн, Израиль норуота Иордан өрүһү туоруохтааҕа.

Айыы Тойон Иисус Навиҥҥа: «Бу күнтэн ыла эйигин Израиль норуотун иннигэр албан аатырдыам, – диэбитэ. – Оччоҕо Мин урут Моисейдыын бииргэ сылдьыбытым курдук,билигин эйигин кытта эмиэ бииргэбин бары билиэхтэрэ. Кэс тыл хоппотун сүгэн иһэр дьону, Таҥара үлэһиттэрин, Иордан уутугар киирдилэр да, тохтотоор». Иисус норуокка эппитэ: «Бу сиргэ олорооччулары, хананейдары, хетт, евей, ферез, гергес дьонун, аморрейдары уонна иевустары киэр үүрүөхтээх Айыы Таҥара эһигини кытта бииргэ сылдьарын эһиги маннык билиэххит: сир бүттүүнүн Баһылыгын Айыы Тойон Кэс тылын хоппотун билигин эһиги иннигитигэр Иордан уҥуор туоратыахтара. Хоппону сүгэн иһээччилэр Иордан уутугар киирдилэр да, өрүс уута, сүүрдэрин тохтотон, эркин курдук өрө туран кэлиэҕэ». Кырдьык, Таҥара үлэһиттэрэ Иордан уутугар үктэнээттэрин кытта (бурдук хомуурун саҕана Иордан уута туолан хаатыттан тахсара), уу, сүүрдэрин тохтотон, Адам куоратыгар тиийэ эркиннии өрө туран кэлбитэ. Онтон бэтэрээ өттүнээҕи уу барыта муораҕа төттөрү түспүтэ.

Онон Израиль норуота Иордан өрүһү кураанах сиринэн туораабыта. Кинилэр туоруур кэмнэригэр хопполоох дьон кууран хаалбыт өрүс ортотугар киирэн турбуттара. Иисус Навин уон икки киһиэхэ сорудах биэрэн, ол турбут сирдэриттэн, бу дьикти суол өйдөбүнньүгэ гынарга биирдии тааһы ылларбыта. Норуот бүттүүнэ туораабытын кэннэ, Айыы Тойон Иисуска: «Хоппону сүгэн иһээччилэри ууттан таһаар», – диэбитэ. Таҥара үлэһиттэрэ тахсааттарын кытта, өрүс уруккутун курдук устубутунан барбыта.

Иордантан ылбыт уон икки таастарын Иисус Навин Галгал диэн сиргэ уурдарбыта.


ИИСУС НАВИН 3:7-17; 4:1-24

### Иерихону ылыы


Иерихону ылыы

Израиль сэриитэ куоракка ыга анньан кэлбитигэр Иерихон ыраахтааҕыта куорат ааннарын хататан кэбиспитэ. Онуоха Айыы Тойон Иисус Навиҥҥа эппитэ: «Иерихон ыраахтааҕылыын-буойуннуун эйиэнэ буолуоҕа. Сэбилэммит эр дьоҥҥут бука бары күҥҥэ биирдэ кэс тыл хоппотун туппутунан куораты эргийэ хаамтыннар. Алта күн ити курдук эргийиҥ. Кэс тыл хоппотун иннигэр турбалаах сэттэ киһи, Таҥара үлэһиттэрэ, истиннэр. Сэттис күҥҥүтүгэр куораты сэттэтэ эргийээриҥ, ол кэннэ Таҥара үлэһиттэрэ турбаларын үрдүннэр. Саамай улахан турба тыаһа иһилиннэ да, норуот бүттүүнэ күргүөмүнэн хаһыытыахтаах. Оччоҕо куорат эркинэ олоҕор тиийэ сууллан түһүөҕэ. Дьэ, оччоҕо норуот куоракка киириэ».

Саалаах-саадахтаах буойуннар инники барбыттара. Кинилэр кэннилэриттэн турбалаах дьон уонна эмиэ сэбилэммит буойуннар испиттэрэ. Иисус норуоту сэрэппитэ: «Эһиги сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй сылдьыҥ. Үөгүлээҥ диэн бирикээс биэрэ иликпинэ, биир да тылы быктараайаҕыт. Мин эттэхпинэ эрэ үөгүлүөххүт». Ол күн дьон Кэс тыл хоппотун туппутунан куораты биирдэ эргийэн баран лааҕырдарыгар төннөн кэлбиттэрэ. Ити курдук, күн тура-тура, алта күнү быһа эргийбиттэрэ. Сэттис күнүгэр Кэс тыл хоппотун куораты тула сэттэтэ эргиппиттэрин кэннэ, Иисус дьэ кэмниэ кэнэҕэс: «Үөгүлээҥ! Айыы Тойон куораты эһиэхэ биэрэр!» – диэн хаһыытаабыта. Сонно, муос турба оонньуур тыаһын истээт, норуот бүттүүнэ үөгүлээн бытарыппыта. Онуоха куорат эркинэ түгэҕэр тиийэ сууллан түспүтэ. Буойуннар бары өттүттэн тоҕо анньан киирэн, куораты ылбыттара.

Били Иерихону чуҥнуу кэлэ сылдьыбыт икки киһи кинилэри саһыарбыт Раав диэн дьахтары уонна кини аймахтарын быыһыах буолан эрэннэрэн тураллара. Ол иһин куоракка киирэллэригэр дьиэтин түннүгэр кыһыл таҥаһы ыйаппыттара. Раав эппиттэрин барытын толорбута. Дьон чуо кэлэн, кинини дьиэ кэргэнин кытта куорат тас өттүгэр таһаарбыттара. Онтон Иерихону уоттаан кэбиспиттэрэ.


ИИСУС НАВИН 6:1-24

### Аморрейдары кытта кыргыһыы


Аморрейдары кытта кыргыһыы

Биирдэ Гаваон диэн сиргэ аморрейдары кытта кырыктаах кыргыһыы буолбута. Кыргыһыы иннинэ Айыы Тойон Иисус Навиҥҥа эппитэ: «Куттаныма, Мин кинилэри эн илиигэр биэрэбин: хайалара да эйигин утары кыайан туруулаһыа суоҕа». Иисус баһылыктаах Израиль сэриитэ тохтоон турбут сириттэн түүн им балай хараҥаҕа хоҥнон, суолга туруммута. Кинилэр ол тиийэн өстөөх күүппэтэх өттүттэн соһуччу саба түһэн, Айыы Тойон көмөтүнэн аморрейдары улаханнык аймаабыттара. Израиль буойуннара өстөөхтөрүн үлтү сынньыбыттара. Ордубут дьону Вефорон хайатыгар тиэрдэр суол устун Азекка уонна Македка тиийэ эккирэппиттэрэ.

Ол эрээри кыайыы кинилэргэ дөбөҥнүк тиксибэтэҕэ – буойуннар уһун күнү быһа сэриилэспиттэрэ. Тыын былдьаһыга буолан Иисус Навин, ыксаан, Айыы Тойонтон күн саҕахха хойутаан киирэригэр көрдөспүтэ. Норуот барыта истэн турдаҕына, Иисус: «Күн, Гаваон үрдүгэр тур! Ый, Айалон хочотун үрдүгэр тохтоо!» – диэн саҥа аллайбыта. Кырдьык, күн да, ый да, кинилэр өстөөхтөрүн кыайыахтарыгар диэри, биир сиргэ турбуттара. Кыргыһыы бүтэн, Иисус Навин сэриитэ лааҕырыгар кыайыы-хотуу көтөллөөх төннүбүтэ.

Күн ити курдук Айыы Тойон көҥүлүнэн, киһи көрдөспүтүн хоту арҕаалаабакка, халлаан оройугар хам хатанан турбута диэн былыргыттан быйылгыга диэри – ол кыргыһыы иннинэ да, кэннинэ да – суоҕа. Ити курдук Айыы Таҥара норуотун туһугар Бэйэтинэн сэриилэспитэ.

Таҥара Иисус Навиҥҥа эппит үтүөкэн тылларын Кинини итэҕэйэр хас биирдии киһиэхэ туһаайар: «Мин эйиэхэ этэбин: бигэ буол, эр санаалан, туохтан да толлон-торуттан, чаҕыйан турума. Ханна да барбытыҥ иһин, Мин, Айыы Тойон Таҥараҥ, эйигинниин бииргэ буолуом».


ИИСУС НАВИН 1:9; 10:6-15

### Израиль судьуйалара


Израиль судьуйалара

Израиль дьоно кэлиэхтэрин иннинэ, Ханааҥҥа атын араас норуоттар: хеттэр, гергестэр, аморрейдар, хананейдар, ферезтэр, евейдэр уонна иевустар олорбуттара. Бу норуоттары барыларын «хананейдар» диэн ааттыыллара. Халыҥ аньыылаах-харалаах хананейдары Айыы Тойон сир үрдүттэн имири соторго быһаарбыта. Бу норуоттар, сүнньүнэн, Ваал уонна Астарта таҥаралаахтара. Кинилэр Ваалга сүгүрүйэр кэмнэригэр саат-суут диэни букатын умнан кэбиһэллэрэ. Үҥэр-сүктэр сирдэригэр, үрдэллэргэ, мустан, таҥараларыгар кэрэх биэрэллэрэ, бэл дьону кытта толук тутталлара.

Израиль норуота Ханаан сиригэр кэлэн олохсуйбута. Билигин ол урукку Ханаан сиригэр Палестина (Израиль судаарыстыбата) уонна Иордан өрүс илин эҥээринээҕи уобаластар киирэллэр. Моисей сири-уоту Израиль уон икки ууһугар, Иаков уон биир уолун удьуордарыгар – Рувим, Симеон, Иуда, Дан, Неффалим, Гад, Асир, Иссахар, Завулон, Иосиф (кини ууһа икки ууска арахсара, биирдэрэ уолуттан Ефремтэн, иккиһэ эмиэ атын уолуттан Манассияттан силис тардара) уонна Вениамин уустарыгар – үллэрэн биэрбитэ. Иаков биир уолун Левий ууһа эрэ өлбүгэ сир ылбатаҕа: левиттэр, Таҥара кинилэри Бэйэтигэр сулууспалатарга талан ылбыт буолан, Израиль атын уустарын куораттарыгар тарҕанан олороллоро.

Ханааҥҥа кэлбит бастакы 300-400 сылларын устата Израиль уон икки ууһа биир уопсай салалтата суоҕа. Кинилэри барыларын сири-халлааны айбыт Айыы Таҥара итэҕэлэ түмэрэ. Ол үрдүнэн Израиль дьоно чугас эргин олорор атын норуоттар таҥараларыгар үҥэн-сүктэн, эмэгэккэ сүгүрүйэн, Таҥара ыйаахтарыттан өтөр-өтөр туораан тахсаллара. Буруйу-сэмэни оҥороллорун, эмэгэккэ сүгүрүйэллэрин иһин, уордайан, Айыы Тойон Израиль норуотун өстөөх илиитигэр биэрэрэ. Оччоҕо өрүү сэриилэһэр норуоттара – моавтар, аммоннар, амалик дьоно, филистимнэр, хананейдар, мадианнар – кинилэри сотору-сотору халыыр-талыыр, билиэн тутан барар этилэр. Ол норуоттар батталларыттан эрэйи эҥээринэн тэлэн, Израиль дьоно Айыы Таҥараларын өйдөөн кэлэн, Киниттэн өрүһүлтэ көрдөһөллөрө. Ону истэн, Айыы Тойон норуотун аһынан, бэйэлэрин ортолоруттан судьуйалары таһаартаан, кинилэри өстөөхтөрүн илиилэриттэн өрүһүйтэрэн ылара. Ол эрээри судьуйалар өллүлэр да, норуот эмиэ уруккутун курдук үүнэ-тэһиинэ суох баран, эмэгэккэ хат сүгүрүйбүтүнэн барара уонна Айыы Тойону уордатан, уруккутунааҕар өссө түктэритик быһыыланара.

Израиль норуотун Гофониил, Аод, Самегар, бороруок дьахтар Девора, Варак, Гедеон, Авимелех, Фола, Иаир, Иеффай, Есевон, Елен, Авдон, Самсон уонна Самуил диэн судьуйалар салайа сылдьыбыттара. Бу кинигэҕэ биһиги кинилэртэн сорохторун эрэ туһунан кэпсиэхпит.

Онон, ол саҕана Израильга ыраахтааҕы суоҕа. Ким барыта бэйэтэ тугу сиэрдээх-сөптөөх диэбитинэн дьаһанан олороро.


СУДЬУЙАЛАР КИНИГЭЛЭРЭ

### Гедеон


Гедеон

Иисус Навин өлбүтүн кэннэ, Израиль дьоно-сэргэтэ эмэгэккэ сүгүрүйэн, Таҥараны улаханнык уордаппыттара. Айыы Тойон кинилэри ол буруйдарыгар мадианнар илиилэригэр биэрбитэ, онон дьэбириэйдэр кыр өстөөхтөрүгэр кулут буолбуттара. Норуот ыар батталы-үктэли сэттэ төгүрүк сылы быһа тулуйа сатаан баран, бүтэр уһугар тиийэн Таҥараттан көмө көрдөспүтэ. Айыы Тойон, кинилэр энэлгэннэрин истэн, Израильга Гедеон диэн саҥа сирдьити туруорбута.

Гедеон бүтүн күүстээхпин диэн үйэтигэр санамматах киһи этэ эрээри, Таҥара киниэхэ эппитэ: «Мин эйигин кытта өрүү бииргэ сылдьыам, онон эн мадианнары тулутуоҥ суоҕа – бука барыларын биир киһини кыайар курдук кыайыаҥ». Айыы Тойон Гедеоҥҥа этэн, кини аҕатыгар баар Ваал таҥара аалтаарын алдьаттарбыта. Гедеон уон чаҕарын илдьэ баран, Ваал аалтаарын төрдүттэн үрэйбитэ, ол аттыгар үүнэн турар ытык мастарын кэрдэн кэбиспитэ. Итиэннэ Айыы Тойоҥҥо анаан, атын саҥа аалтаар туттаран, Таҥараҕа бэлэх-туһах биэрбитэ. Айыы Тойон Тыына Гедеоҥҥа түһэн, кини Израиль өстөөхтөрүн утары халыҥ сэриини хомуйбутунан барбыта. Кыргыһыы иннинэ Гедеон, норуотун быыһыыр сорук киниэхэ чахчы сүктэриллибитин билээри, Таҥараттан туох эрэ ураты бэлиэни көрдөспүтэ. Онуоха Айыы Тойон киниэхэ бэлиэ биэрбитэ: Гедеон түүн бурдук сынньар куумунаҕа тэлгээбит кыргыылаах бараанын тириитэ сарсыардааҥҥы сииккэ ибис-инчэҕэй буола илийэн хаалбыта, оттон тулатынааҕы сир кураанах этэ. Нөҥүө түүнүгэр төттөрү буолбута: сир илийбитэ, тирии буоллаҕына кураанах хаалбыта.

Гедеон сэриитин дьонун мадианнар лааҕырдарын тула туруортаабытын кэннэ, Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Эн аһара элбэх киһини илдьэ сылдьаҕын. Мин кинилэргэ мадианнары хотор кыаҕы биэрэрим хайдах да табыллыбат. Биэрдим да, Израиль улаханнык сананан, өстөөҕү бэйэм күүспүнэн-кыахпынан кыайдым диэн киэн туттан туруо. Онон норуоккар эт: ким куттана саныыр, ол дьиэтигэр төнүннүн». Гедеон Айыы Тойоно эппитин толорон, сэриититтэн сүүрбэ икки тыһыынча киһитэ дьиэтигэр төннүбүтэ, уон тыһыынча эрэ буойуна ордон хаалбыта. Ол үрдүнэн Айыы Тойон киниэхэ билигин да элбэх киһилээххин, онон дьоҥҥун өрүскэ илдьэн, ууну хайдах иһэллэрин кэтээн көр диэн соруйбута. Дьон үксэ кытылга тобуктуу түһээт, сирэйдэринэн ууга умса түһэн, испиттэрэ. Арай үс сүүс киһи эрэ ууну ытыһынан сомсон испитэ. Онуоха Таҥара Гедеоҥҥа эппитэ: «Ити ытыһынан сомсон испит үс сүүс киһи эһигини өстөөхтөн быыһыаҕа – Мин эһиэхэ кыайыыны бэлэхтиэм».

Барыта Таҥара эппитин курдук буолбута. Айыы Тойон улуу дьиктини оҥорон, Израиль баара-суоҕа үс сүүс киһитэ аһыҥа курдук аата-ахса биллибэт мадиан уонна амалик дьонун халыҥ сэриилэрин сууһарбыта.


СУДЬУЙАЛАР КИНИГЭЛЭРЭ 6–7

### Күүстээх Самсон


Күүстээх Самсон

Таҥара эҥин бэйэлээх дьикти дьайыылары оҥорорун, норуотугар амарахтык сыһыаннаһан өрүү көмөлөһөрүн үрдүнэн, Израиль дьоно Айыы Тойонтон хат тэйэн, Кини сөбүлээбэтин оҥорон барбыттара. Ол буруйдарыгар филистимнэргэ билиэн түбэһэн, түөрт уон сылы быһа баттатан-үктэтэн олорбуттара. Өссө билиэҥҥэ сырыттахтарына, Айыы Тойон норуот үрдүнэн Самсон диэн ааттаах судьуйаны туруорбута. Кини киһиттэн эрэ таһыччы күүстээх-уохтаах бухатыыр этэ. Ол дьикти күүһэ кини уһун баттаҕар түмүллэн сылдьара. Самсон төрүөн иннинэ, Таҥара кини төрөппүттэригэр уолгут баттаҕын олох кырыйаайаҕыт, кэлин назорей (Таҥараҕа анаммыт киһи) буолан, норуотун филистимнэртэн быыһанар суолга туруоруоҕа диэн сэрэппитэ.

Самсон улуу күүстээҕэ. Биирдэ оннооҕор суолга утары көрсүбүт хахай кыылын козел оҕотунуу тырыта-хайыта тыытан кэбиспитэ. Өссө хаһан эрэ өсүөл сыҥааҕын уҥуоҕунан тыһыынча филистим киһитин өлөрбүтэ эмиэ баара. Хайдахтаах да бөҕө ситии быаны, хандалыны кини бэрт кэбэҕэстик алдьатара.

Биирдэ Самсон Газа куоракка кэлэн хоммута. Филистимнэр кинини өлөрөөрү, куорат халҕан аанын хататан баран, сарсыарда буоларын кэтэһэн, саһыахтарынан саһан олорбуттара. Самсон түүн ортото уһуктан кэлэн, куораттан барарга быһаарыммыта. Куорат аана хам хатанан турарын көрөн да баран, хаайтаран турбатаҕа – халҕан ааны остуолбалары-хатыырдары тоҕо тардан ылан, санныгар сүгэн кэбиспитэ уонна хайа оройугар таһааран бырахпыта.


СУДЬУЙАЛАР КИНИГЭЛЭРЭ 13:1-5; 14:5, 6; 15:14, 15; 16:1-3

### Самсон өлүүтэ


Самсон өлүүтэ

Самсон Израильга барыта сүүрбэ сыл судьуйалаабыта. Ол тухары уоттаах харахтааҕы утары көрдөрбөккө, норуотун өстөөхтөрүн, филистимнэри, биир муннукка ыган, улахан кутталга олордубута. Кинини өлөрөн кэбиһиэхтэрин баҕараллара да, тоҕо итинник күүстээҕин билбэт буоланнар, хайдах да кыайан иннин ылбатахтара.

Ол иһин биирдэ филистимнэр Самсон таптыыр дьахтарыттан Далидаттан кини улуу күүһүн кистэлэҥин бил диэн көрдөспүттэрэ. Дьахтар үстэ нэмийэн ыйытан көрбүтэ да, Самсон кырдьыгы этиэн баҕарбатаҕа. Ол эрээри Далида хас күн аайы ааттаһан, тулутарыттан ааһан, Самсон киниэхэ кистэлэҥин этэн биэрэригэр тиийбитэ: «Баттаҕым кырылынна да, мин күүһүм-уоҕум сонно сүтэр, оччоҕо атын дьонтон туох да уратыта суох буола түһэбин».

Итини истээт, Далида кинини утутан кэбиспитэ уонна филистимнэри ыҥыран ылбыта. Олор кэлэн бухатыыр баттаҕын кырыйааттарын, кини күүһэ-уоҕа, сонно өһүллэн, сүтэн-уостан хаалбыта. Онтон ыла Айыы Тойоно тэйэн, Самсон мөлтүүр-ахсыыр аакка барбыта.

Өстөөхтөрө Самсону икки алтан сыабынан хам кэлгийэн, икки хараҕын тэһэн баран, хаайыылаахтар олорор дьиэлэригэр бурдук тартара туруорбуттара. Ол эрээри бухатыыр баттаҕа уһаан истэҕин аайы, улуу күүһэ киниэхэ улам төннөн барбыта.

Биирдэ филистимнэр, эмэгэккэ кэрэх биэрээри, мустан туран: «Сирбитин-уоппутун эспит, элбэх киһибитин өлөрбүт-өһөрбүт өстөөхпүтүн Самсону биһиэхэ туттаран биэрдиҥ!» – дии-дии таҥараларыгар уруй-айхал эппиттэрэ. Бука бары: «Ол киһигитин манна аҕалыҥ! Кэлэн биһигини саататтын», – диэн үөрүү-көтүү, күлсүү-салсыы бөҕө буолбуттара. Сотору Самсону аҕалан, дьиэ үрдүн тутан турар икки тулааһын баҕана ыккардыгар туруорбуттара. Самсон иһигэр: «Оо, Айыы Тойон Таҥара! Миигин өйдөөн-санаан кэлэн, тиһэх төгүл бөҕөргөтөн, икки харахпын иэстэһиннэр!» – диэн көрдөһөн-ааттаһан барбыта. Уонна: «Өстөөхтөрбүн кытта өллөҕүм буоллун!» – диэн саҥа аллайаат, туох баар күүһүнэн икки баҕананы тоҕо тардан ылбытыгар баараҕай тутуу, сууллан, онно чуоҕуһан турбут дьону бука барыларын сохсолуу баттаабыта.


СУДЬУЙАЛАР КИНИГЭЛЭРЭ 16:14-30

### Руфьтаах Ноеминь


Руфьтаах Ноеминь

Биирдэ судьуйалар салайар кэмнэригэр Иудея сиригэр улахан сут турбута. Ол иһин биир Елимелех диэн ааттаах киһи, хоргуйан өлүмээри, кэргэнин уонна икки уолун кытта Вифлеем куораты хаалларан, Моав сиригэр көһөн барбыта. Моав дьоно Өлбүт (Мертвай) муора илин эҥээригэр олороллоро. Елимелех кэргэнэ Ноеминь, оттон уолаттара Махлон уонна Хилеон диэн этилэр.

Сотору аҕалара өлөн, Ноеминь икки уолун кытта хаалбыта. Уолаттара иккиэн ол дойду кыргыттарын кэргэн ылбыттара: биирдэрэ Орфа диэн ааттааҕа, иккиһэ Руфь диэн этэ. Уонча сыл олорбуттарын кэннэ, Ноеминь аны икки уола өлбүтэ. Таҥара Иудея норуотугар үчүгэй үүнүүнү биэрбитин, онон сут ааһан, үтүө дьыл өҥөйбүтүн истэн, дьахтар төрөөбүт дойдутугар барарга санаммыта.

Ноеминь Моав сириттэн араҕан уһун суолга турбута, икки кийиитэ эмиэ кинини кытта барсыбыттара. Саҥардыы айаннаан иһэн, Ноеминь кийииттэригэр эппитэ: «Тукаларыам, төрөппүттэргитигэр төннүҥ. Эһиги мин уолаттарбар да, миэхэ да өрүү олус үтүө сыһыаннаах этигит, онон Айыы Тойон эһиэхэ эмиэ үтүөтүк сыһыаннастын. Айыы Тойон алгыһынан этэҥҥэ эргэ тахсан саҥа дьиэҕэ-уокка киирдэргит». Итиэннэ иккиэннэрин уураан ылбыта. Кийииттэрэ ытыы-ытыы: «Суох, биһиги эйигин кытта эн норуоккар барсабыт», – дэспиттэрэ. Ол эрээри Ноеминь сөбүлэммэтэҕэ: «Кэбиһиҥ, биэбэйдэриэм, инньэ эрэ диэмэҥ. Эһигини аһынарым бэрт, Айыы Тойон миэхэ бииртэн-биир үлүгэри ыыта турар дии...» Кийиииттэрэ эмиэ ытаһан барбыттара. Онтон Орфа хотунун кытта бырастыылаһан баран төннүбүтэ, Руфь хаалбыта. Кини эппитэ: «Миигин тылгар киллэрэ сатаама. Мин эйигин быраҕан төннүбэппин. Эн ханна да барбытыҥ иһин, мин эмиэ онно барсыам, эн ханна олороҕун да, мин эмиэ онно олоруом. Эн норуотуҥ мин норуотум буолуо, эн Таҥараҥ мин Таҥарам буолуо. Эн ханна өлөҕүн да, мин эмиэ онно өлүөм, эн аттыгар хараллыам. Айыы Тойон миэхэ туох да алдьархайы ыыттын – эн биһикки өллөхпүтүнэ эрэ, арахсыахпыт». Руфь бигэ санааны ылыммытын көрөн, Ноеминь кинини тылыгар киллэрэ сатаабатаҕа.


РУФЬ 1:1-17

### Вооз бааһынатыгар


Вооз бааһынатыгар

Ноеминь Руфьтуун кэмниэ кэнэҕэс Вифлеемҥэ тиийэн кэлбиттэрэ. Кинилэри көрөн, куорат бүттүүнэ өрүкүйэ түспүтэ. Бары: «Ама ити Ноеминь буолуо дуо?» – дэһэллэрэ. Ноеминь кинилэргэ этэрэ: «Аны миигин „Ноеминь“ („Ис киирбэх“) диэн ааттаамаҥ, „Мара“ („Аһыылаах“) диэн ааттааҥ. Сүдү күүстээх Таҥара миигин улуу кутурҕаҥҥа тиэртэ. Мантан барарбар миэхэ барыта баара, оттон төннөрбөр Айыы Тойон туга да суох аҕалла».

Биирдэ Руфь Ноеминь аймаҕа Вооз бааһынатыгар кэлэн, бурдук быһааччылар кэннилэриттэн хаалбыт куолаһы итигэстии сылдьыбыта.

Хаһаайын билбэт эдэр дьахтарын көрөөт, ити хотунугар көмөлөһөөрү аймах-билэ дьонун хаалларан туора дойдуга кэлсибит Руфь буоларын тута сэрэйбитэ. Ол иһин кинини ыҥыран ылан, бааһынаҕа күн аайы кэлэрин көҥүллээбитэ. Итиэннэ үлэһиттэригэр бурдук быһа сылдьан куолаһы хаалларалларыгар, кыыһы атаҕастаабаттарыгар эппитэ.

Онтон Вооз Руфька: «Хотуҥҥун көрө-истэ сылдьаары, ийэлээх аҕаҕын хаалларан туран, туора дойдуга кэлбиккин, – диэбитэ. – Үтүөҕүн-өҥөҕүн эйиэхэ Айыы Тойон төлүөҕэ. Таҥара кынатын анныгар уоскулаҥ көрдөөн кэлбитиҥ иһин, эйиэхэ Израиль Айыы Тойон Таҥарата барытыгар көмөлөстүн».

Үтүө санаалаах көрсүө-сэмэй Руфь киниэхэ эппитэ: «Тойонуом, эн амарах сыһыаҥҥын сүтэрбэтэрбин! Кулуккар да тэҥэ суох кыра киһини санаабын көтөхтүҥ, үтүөкэн тыллары миэхэ эттиҥ».

Сотору Руфь Воозка эргэ тахсан, уол оҕону төрөппүтэ. Вифлеем дьахталлара Ноемиҥҥа эппиттэрэ: «Алгыстаах Айыы Тойон эйигин кэнчээри ыччата суох хаалларбата. Оҕоҥ, уолчааныҥ, Израильга албан аатырыахтын, суон сураҕырыахтын. Эйигин итинник таптыыр, сэттэ да уоллааҕар күндү кийиитиҥ төрөппүт оҕото кырдьар сааскар сүрэҕиҥ чопчута буолуо. Хайа уонна эйигин аһата-сиэтэ, көрө-истэ сылдьыа турдаҕа дии». Ноеминь оҕону бииргэм көтөҕө сылдьарын, бодьуустаһарын көрөн, ыаллара дьахталлар «Ноеминь уолламмыт» дэһэллэрэ. Оҕону Овид диэн ааттаабыттара. Кэлин кини Иессей аҕата, Давид эһэтэ буолбута. Оттон Давид Израиль улуу ыраахтааҕыта этэ. Бу кинигэҕэ биһиги кини туһунан өссө да кэпсиэхпит.


РУФЬ 1:19-21; 2:1-16; 4:13-17

### Анна үҥүүтэ


Анна үҥүүтэ

Израиль куоратыгар Рамаҕа Елкана диэн киһи олорбута. Кини Анна диэн кэргэннээҕэ. Анна оҕото суох буолан, онтон наһаа санааргыыр, эрэйдэнэр этэ. Сыл ахсын анал күннэргэ кэргэнниилэр Силом куоракка Айыы Тойон ытык сиригэр баран, Айыы Тойоҥҥо үҥэллэрэ, толук биэрэллэрэ. Үҥэр кэмнэригэр Анна куруук ытаан-соҥоон муҥнанара. Елкана, кэргэнин таптыыр буолан, кинини туох да олус аһынара.

Биирдэ Айыы Тойон ытык сиригэр Силомҥа кэлбиттэригэр Анна эмиэ ытаан барбыта. «Тоҕо ытыыгыный, Анна? – диэбитэ Елкана. – Туохтан маннык наһаа курутуйаҕын? Мин эйиэхэ уон да уол оҕотооҕор ордук күндү буолбатахпын дуо?»

Анна Таҥара дьиэтигэр киирэн, иэйэн-куойан ытыы-ытыы, Айыы Тойоҥҥо маннык диэн эрэннэрбитэ: «Оо, Айыы Тойон Саваоф! Бу кулутуҥ мин хайдах эрэйдэнэрбин Эн көрөҕүн эбээт. Миигин, кулуккун, өйдөөн-санаан кэлэн, миэхэ уол оҕону бэлэхтээтэргин, мин кинини Эйиэхэ букатын биэриэм этэ. Оччоҕо оҕом, Эйиэхэ ананан, баттаҕа хаһан да кырыллыа суоҕа этэ».

Анна Айыы Тойоҥҥо бэрт өр үҥпүтэ. Кини үҥэрин аан аттыгар Таҥара үлэһитэ Илий көрөн олорбута. Анна иһигэр саҥарар буолан, уоһа эрэ хамсыыра. Илий кинини итирик быһыылаах дии санаабыта, ол иһин: «Итирэн баран манна кэлэн туруоҥ дуо? Баран өйдөн», – диэбитэ. «Суох, тойонуом, мин арыгы испэтэҕим. Санаабын-онообун сүөкэнэн, дууһабын Айыы Тойоҥҥо арыйдым, – диэн хардарбыта Анна. – Миигин, кулуккун, содур дьахтар дии санаама: мин ыар санааҕа, улуу кутурҕаҥҥа ылларан, Таҥараҕа үҥтүм». Онуоха Илий эппитэ: «Чэ, оччотугар эйэни кытта дьиэлээ, Израиль Айыы Тойон Таҥарата көрдөспүккүн барытын биэриэҕэ». Анна Илийгэ махтанан: «Алгыстаах эппитэ буоллун», – диэн хардарбыта. Дьиэтигэр төннөн кэлэригэр кини, санаата дьэгдьийэн, биллэ сэргэхсийбит көрүҥнээҕэ.

Айыы Тойон Анна үҥэрин-көрдөһөрүн истэн, дьахтар уол оҕону төрөппүтэ.


1 Ыраахтааҕылар 1:1-18

### Анна Самуилы Таҥараҕа аныыр


Анна Самуилы Таҥараҕа аныыр

Анна күүтүүлээх уолчаанын Самуил диэн ааттаабыта. Оҕотун, арыый улааппытын кэннэ, Таҥара дьиэтигэр аҕалан баран, Илийгэ: «Мин били эн аттыгар туран Айыы Тойоҥҥо үҥпүт дьахтарбын, – диэбитэ. – Таҥараттан өрүү уол оҕону көрдөһөрүм, Айыы Тойон ону истэн, баҕа санаабын толордо. Уолум бу баар. Мин оҕобун Айыы Тойоҥҥо биэрэбин, онон оҕом үйэтин тухары Киниэхэ үлэлээтин». Анна амарах санаалаах Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйбүтэ уонна ис сүрэҕиттэн махтанан айхал тылын эппитэ:

Сүрэхпин Айыы Тойон үөрүүнэн толордо! Эн миигин өрүһүйэн ылаҕын, мин, Эйиэхэ быыһатан, үөрэбин-көтөбүн. Ким кэлиэй Айыы Тойон курдук сибэтиэй? Эйигиттэн ураты атын Таҥара суох, биһиги Таҥарабытыгар холоонноох бигэ тирэх суох. Онон бэрдимсийэн саҥарымаҥ, баламаттык тыллаһымаҥ: Айыы Тойон тугу барытын билэр, барытын ыараҥнатан көрөр. Кини сибэтиэй дьонун араҥаччылыыр, оттон кэрээнэ суох быһыыланааччылар им балайга мунан, суола-ииһэ суох сүтүөхтэрэ, тоҕо диэтэххэ, киһи Айыы Таҥара бөҕөргөтөрүн эрэ тухары этэҥҥэ сылдьар. Айыы Тойон Киниэхэ утарсааччылары имири сотуоҕа.

Анна кыракый Самуилы Илийгэ хаалларан барбыта, онон оҕо Таҥара дьиэтигэр улааппыта. Уолчааны Айыы Тойон да, дьон-сэргэ да бука бары таптыыллара. Ийэтэ сылын аайы уолугар саҥа таҥас аҕалан биэрэрэ. Самуил ону кэтэн, Айыы Тойон иннигэр үлэлиирэ.


1 ЫРААХТААҔЫЛАР 1:25-28; 2:1-10, 18, 19, 26

### Самуилы ыҥырар саҥа


Самуилы ыҥырар саҥа

Эрдэҕэс оҕо сааһыгар Самуил уолчаан Таҥара дьиэтин ис-тас үлэтигэр илии-атах буолан көмөлөһөрө. Ол саҕана Айыы Тойон дьону кытта бэрт дэҥҥэ эрэ кэпсэтэр буолан, кимиэхэ да мээнэ биллибэт-көстүбэт этэ.

Арай биир түүн Илий оронугар сытан саҥардыы нухарыйан испитэ, Таҥара сибэтиилинньигэ өссө да умайа турара. Самуил буоллаҕына Таҥара хоппото баар сиригэр, Айыы Тойон дьиэтигэр, утуйардыы сытара. Эмискэ Самуилы Айыы Тойон ыҥырбыта. Уол ыҥырар саҥаны истээт, хап-сабар: «Мин бу баарбын!» – дии түспүтэ. Уонна Илийгэ сүүрэн тиийэн: «Бу баарбын! Эн миигин ыҥырдыҥ дуо?» – диэн ыйыппыта. Анарааҥҥыта: «Суох, тоойуом, ыҥырбатаҕым, баран сыт», – диэбитэ. Самуил оннугар төннөн, утуйардыы сыппыта.

Ол эрээри Айыы Тойон Самуилы өссө төгүл ыҥырбыта. Уол эмиэ ойон туран, Илийгэ тиийбитэ: «Бу баарбын! Эн миигин ыҥырдыҥ дии». Илий уруккутун курдук: «Суох, ыҥырбатаҕым, баран утуйан хаал», – диэн төттөрү ыыппыта. Айыы Тойон урут Самуилы кытта кэпсэтэ илик буолан, уол Кини куолаһын өссө арааран билбэт этэ.

Онтон Айыы Тойон үсүһүн ыҥырбытыгар, Самуил туран, Илийгэ үһүс төгүлүн кэлэн: «Мин бу баарбын! Эн миигин ыҥырдыҥ дуо?» – диэн ыйыппыта. Онуоха эрэ Илий, уолу Айыы Тойон ыҥырарын өйдөөн, киниэхэ сүбэлээн эппитэ: «Бараҥҥын сыт, уонна өссө биирдэ ыҥырдахтарына, Айыы Тойонум, саҥар, кулутуҥ Эйигин истэр диэн этээр». Самуил оронугар баран, бүтүн бэйэтэ кулгаах иччитэ буолан кэтэһэн сыппыта. Сотору Айыы Тойон кэлэн, эмиэ уруккутун курдук ыҥырбытыгар уол Илий үөрэппит тылынан: «Саҥар, Айыы Тойон, кулутуҥ Эйигин истэр», – дии түспүтэ.

Дь,э онуоха Айыы Тойон Самуилга Илий дьиэ кэргэнин субу хайдах уодьуганныахтааҕын кэпсээбитэ. Уолаттара нэгэйдик быһыыланалларын билэ-билэ кинилэри буойбатаҕын иһин, Айыы Тойон бу үлэһитин накаастыах буолбута.


1 ЫРААХТААҔЫЛАР 3:1-14

### Илий өлүүтэ


Илий өлүүтэ

Айыы Тойон аньыыта-харата аһара халыҥаабыт Израиль норуотун буруйдаан, кинилэри филистимнэр илиилэригэр биэрбитэ. Өстөөҕү утары кыргыһыыга Израиль дьоно түөрт тыһыынча кэриҥэ киһилэрин сүтэрбиттэрэ. Хотторон баран, хонук сирдэригэр салбыҥнаан кэлбиттэрэ. Онуоха Израиль аҕа баһылыктара: «Бу туох иһин Айыы Тойон биһигиттэн киэр хайыста, кыайыыны өстөөххө тосхойдо? – дии тоһуйбуттара. – Силомҥа баран, Айыы Тойон Кэс тылын хоппотун ылан кэлиэҕиҥ. Хоппо бэйэбитигэр сырыттаҕына, биһигини кинилэртэн быыһыаҕа». Онон Силомҥа дьону ыытан, Айыы Тойон Саваоф Кэс тылын хоппотун аҕалтарбыттара. Хоппону Илий икки уола Офни уонна Финеес арыаллаан кэлбиттэрэ. Ол да үрдүнэн өстөөхтөрүн кытта саҥа кыргыһыыга Израиль дьоно син биир хотторбуттара. Отут тыһыынча сатыы буойуну сүтэрэн, сэрии хонуутуттан куотарга күһэллибиттэрэ. Таҥара хоппото филистимнэр илиилэригэр киирбитэ. Илий уолаттара Офни уонна Финеес өлбүттэрэ.

Кыргыһыы буола турар сириттэн ыыппыт илдьит киһилэрэ Силомҥа, Илий олорор куоратыгар, сүүрэн кэлэн, Израиль норуотун иэдээннээх хотторуутун туһунан кэпсээбитэ. Куорат иһэ биирдэ аймана түспүтэ, бары ытаһан-соҥоһон барбыттара. Ол кэмҥэ Таҥара үлэһитэ Илий куорат ааныгар суол кытыытыгар олороро. Эмискэ аймалҕан буолбутун, дьон ытаһан-соҥоһон барбытын истэн, кини илдьит киһиттэн бу туох айдаанай диэн ыйыппыта. Онуоха анарааҥҥыта: «Иэдээн бөҕөтө буолла, филистимнэр хоттулар, – диэбитэ. – Таҥара хоппотун былдьаттыбыт, эн икки уолуҥ иккиэн өллүлэр».

Илдьит киһи Таҥара хоппотун туһунан этээтин, Илий охтон түһэн өлөн хаалбыта. Кини Израильга түөрт уон сыл судьуйалаан баран, тоҕус уон аҕыс сааһыгар өлбүтэ.

Онон Айыы Тойон Самуилы аан маҥнай ыҥырбыт түүнүгэр Илий дьиэ кэргэнин туһунан тугу эппитэ барыта ити курдук туолбута.


1 ЫРААХТААҔЫЛАР 4:1-18

### Саул – Израиль ыраахтааҕыта


Саул – Израиль ыраахтааҕыта

Самуил Израиль улуу бороруога буола үүнэн тахсыбыта. Кини норуотун, атын эмэгэт таҥараларга сүгүрүйэллэрин бопсон, тыыннаах Таҥараҕа эргиллэргэ ыҥырара. Кэлин кырдьан-бохтон олорон, Самуил Израиль судьуйаларынан уолаттарын туруортаабыта. Ол эрээри уолаттарыттан хайалара да аҕатын суолунан барбатаҕа. Кинилэр иҥсэҕэ-обокко ыбылы ылларан, дьонтон-сэргэттэн бэлэх эрэйэн, норуоту кырдьыктаахтык дьүүллээбэт буолбуттара. Ол иһин Израиль аҕа баһылыктара Самуилга кэлэн: «Эн хайыы-үйэ кырыйдыҥ, уолаттарыҥ буоллаҕына эн суолгуттан туораатылар, – диэбиттэрэ. – Онон норуот үрдүнэн ыраахтааҕыта туруор. Биһиги эмиэ атын норуоттар курдук ыраахтааҕылаах буолуохха». Кинилэр итинник көрдөһөллөрүн Айыы Тойон сөбүлээбэтин Самуил билэрэ. Самуил үҥпүтүгэр Айыы Тойон эппитэ: «Ити норуот тугу этэрин эн толор. Кинилэр эйигиттэн буолбатах, Миигиттэн киэр хайыстылар, Миэхэ салайтарыахтарын баҕарбатылар. Хайа күн Египеттэн таһаарыахпыттан баччааҥҥа диэри Миигин таһы-быһа умнан, атын таҥараларга сүгүрүйэллэр. Кинилэр Миэхэ хайдах сыһыаннаһалларый да, эйиэхэ эмиэ соннук сыһыаннаһаллар. Онон этэллэрин толор. Ол гынан баран ыраахтааҕыларын Мин Бэйэм талыаҕым. Эн кинилэргэ ыраахтааҕы быраабын иһитиннэриэҥ».

Самуил норуокка Айыы Тойон тылын тиэрдэн баран, ыраахтааҕы салайдаҕына эһигини баттыаҕа-үктүөҕэ, оччоҕо төһө да өрүһүлтэ көрдөөбүккүт иһин, Айыы Тойон аны эһиэхэ көмөлөһүө суоҕа диэн өйдөтө сатаабыта. Ол эрээри норуот Самуилы истэ да барбатаҕа, ыраахтааҕыта туруор диэн ирдиирин уураппатаҕа.

Биирдэ Айыы Тойон Самуилга үрдүк уҥуохтаах, олус кыраһыабай дьүһүннээх Саул диэн эдэр уолу ыыппыта. Айыы Тойон Самуилга эппитэ: «Били эйиэхэ эппит киһим дьэ бу баар. Мин норуоппун кини салайыаҕа». Самуил иһиттээх олива арыытын ылан, Саул төбөтүгэр куппута. Онтон уолу уураан ылан баран: «Айыы Тойон эйигин ыраахтааҕынан анаата, онон Кини норуотун аны эн салайыаҥ», – диэбитэ. Ити курдук Саул Израильга ыраахтааҕы буолбута.


1 СААРЫСТЫБАЛАР 8:1-22; 9:2, 17; 10:1

### Ыраахтааҕы буолуохтаах Давид


Ыраахтааҕы буолуохтаах Давид

Самуил ыраахтааҕынан анаабыт Саула биирдэ улахан аньыыны оҥорбута. Филистимнэри кытта кыргыһыахтарын иннинэ, кинилэргэ Самуил бороруок кэлэн, Айыы Тойоҥҥо толук биэриэхтээҕэ. Саул сэттэ күн кэтэһэн көрбүтэ да, Самуил биллибэтэҕэ. Сэриитин дьоно сыыйа тарҕаһан барбыттара. Онтон ыксаан, Саул Самуилы күүппэккэ эрэ, бэйэтэ толук биэрэргэ быһаарыммыта, дьиҥэр, ону Таҥара үлэһитэ эрэ биэриэхтээҕэ. Толук биэрэн бүппүтүн кэннэ, Самуил тиийэн кэлэн, Саулга эппитэ: «Айыы Тойон Таҥараҥ ыйыытын кэһэн, халы-мааргытык быһыыламмыккын. Кини эн былааскын Израильга букатыннаахтык туругурдуохтаах этэ, оттон билигин өр салайыаҥ суоҕа. Айыы Тойон сүрэҕэ сөбүлүүр киһитин булуоҕа. Эн Кини ыйбытын толорботуҥ, онон норуотун сирдьитинэн Айыы Тойон атын киһини туруоруоҕа».

Бэрт сотору Айыы Тойон Самуилга сырдык баттахтаах, арылхай харахтаах, олус үчүгэй дьүһүннээх Давид диэн уолу көрдөрбүтэ. Давид аҕатын барааннарын маныыра, бостуук киэнэ бастыҥа этэ. Барааннарыгар кыһаллар-мүһэллэр буолан, кинилэри хайдахтаах да адьырҕа кыыллартан быыһаан ылара.

Айыы Тойон ыйыытынан Самуил Давиды, Израиль норуотун салайарын туһугар, олива арыынан аҕаабыта. Ити күнтэн ыла Таҥара Тыына Давиды кытта өрүү бииргэ сылдьар буолбута. Оттон Саулу, Айыы Тойон Тыына тэйэн, куһаҕан тыын сордоон барбыта. Ол иһин Саул лираҕа үчүгэйдик оонньоон кинини уоскутар киһини булалларыгар соруйбута. Сотору киниэхэ Давиды булан аҕалбыттара. Уол ыраахтааҕы дыбарыаһыгар сулууспалыыр буолбута. Саул кинини олус сөбүлээн, бэйэтигэр көмөлөһөөччүнэн ылбыта. Куһаҕан тыын Саулу сордоон бардар эрэ, Давид сонно лираҕа оонньообутунан барара. Оччоҕо куһаҕан тыын тэйэн, ыраахтааҕы ис-иһиттэн чэпчээн, көнньүөрэн кэлэрэ.


1 ЫРААХТААҔЫЛАР 13:13-14; 16:11-23

### Давид Голиафтыын күөн көрсөр


Давид Голиафтыын күөн көрсөр

Биирдэ филистимнэр, Израиль норуотун кытта кыргыһаары, сэрии хомунан барбыттара. Саул баһылыктаах Израиль буойуннара эмиэ кыргыһыыга бэлэмнэнэн, өстөөх хорҕойбут хайатын утары мустубуттара. Давид үс убайа үһүөн Саул сэриитигэр бааллара. Сотору аҕалара Давиды убайдарыгар өйүө килиэп илтэрэ, доруобуйаларын туругун биллэртэрэ уонна, баҕар, тугу эрэ эбии ыллараллара буолаарай диэн, кыргыһыы буолуохтаах сиригэр ыыппыта.

Давид буойуннар ортолоругар киирэн убайдарын кытта кэпсэтэ туран, биир сүүнэ улахан Голиаф диэн ааттаах филистим киһитин көрбүтэ. Ол алтан балаһа куйахтаах, дуулаҕа бэргэһэлээх бухатыыр үҥүүнү уонна илии куйаҕын тутан туран, Таҥара норуотун күлүү-элэк оҥосторо, Айыы Таҥараны үөҕэрэ. Эһигиттэн хайаҕыт эмэ миигин кытта күөн көрсөн, күрэс былдьаһан кыайыа да, биһиги филистимнэр эһиэхэ кулут буолуохпут дии-дии, бэлэһинэн күлэрэ. Ол эрээри аҥаардас көрүҥүттэн да дьулайан, ким да киниэхэ утары тахсыан баҕарбатаҕа. Голиаф Таҥараны уонна Израиль буойуннарын үөҕэрин истэн баран, Давид Саулга кэлэн, кинини кытта мин киирсэрбин көҥүллээ диэн көрдөспүтэ. Саул эн эдэриҥ бэрт, онон кыргыһа үөрүйэх сэрииһиккэ киирэн биэрэриҥ табыллыбат диэн көҥүллээбэтэҕэ. Онуоха Давид урут барааннары маныы сылдьан, Айыы Тойон көмөтүнэн хахайдары да, эһэлэри да хоторун кэпсээбитэ. Саул ону истэн баран, киниэхэ алтан куйаҕы, дуулаҕа бэргэһэни кэтэрдибитэ. Давид кэтэ үөрэммэтэх ыарахан куйаҕын сонно устан кэбиспитэ, мас тайаҕын ылбыта уонна үрүйэттэн биэс бөкүнүк тааһы булан ботуоҥкатыгар уктаат, өстөөххө утары тахсыбыта.

Голиаф киниэхэ кэлэн иһэр Давиды көрөн, күлэн алларастаабыта: «Тугуй, ыппын дуо мин эйиэхэ? Миэхэ тоҕо мастаах кэлэҕин?» Онуоха Давид: «Эн миэхэ кылыстаах, үҥүүлээх, куйахтаах таҕыстыҥ, оттон мин эйигин утары эн үөхпүт Таҥараҥ – Айыы Тойон Саваоф, Израиль Таҥаратын – аатыгар иһэбин!» – диэн хардарбыта. Уонна ботуоҥкатыттан тааһы ылан, ону анал быаҕа иилэн баран, Голиаф сүүһүн тобулу бырахпыта. Аарыма бухатыыр сонно сууллан түһэн өлөн хаалбыта. Филистимнэр улуу күүстээх киһилэрэ суорума суолламмытын көрөн уолуйан, атахха биллэрбиттэрэ. Израиль сэриитэ кыайыылаах тахсыбыта.


1 ЫРААХТААҔЫЛАР 17:1-53

### Ионафан


Ионафан

Дьэ, онон Давид күөн көрсөн кыайбыт бухатыырын Голиаф моонньоох баһын Саулга аҕалан биэрбитэ. Ыраахтааҕы киниттэн: «Эн хайаларын уола этигиний?» – диэн ыйыппыта. Онуоха Давид: «Мин Вифлеемҥэ олорор Иессей уолунабын», – диэбитэ. Ити кэпсэтэр кэмнэригэр ыраахтааҕы уола Ионафан эмиэ баара. Күүстээх-уохтаах, эр санаалаах Ионафан Давиды ис сүрэҕиттэн таптыыра, онон уолаттар доҕордоһуох буолбуттара. Ионафан Давидка бэйэтэ кэтэр таҥаһын, курун, кылыһын уонна ох саатын бэлэхтээбитэ. Давид эмиэ киниэхэ ис сүрэҕиттэн ылларбыта.

Саул буоллаҕына уолаттар доҕордоһоллорун хара маҥнайгыттан ахсарбатаҕа. Биирдэ өстөөхтөрүн филистимнэри кыайан-хотон төннөн истэхтэринэ, норуот кинилэри утары көрсөн: «Саул тыһыынчаны хоппута, оттон Давид – уонунан тыһыынчаны!» – диэн уруйдаан-айхаллаан ыллаабыта. Онно Саул туох да олус хомойбута. Давиды албан аатырдалларын кини сөбүлээбэтэҕэ. Ол кэмтэн ыла уолу ордугурҕуу саныыр буолбута, хайдах эмэ гынан кинини өлөрөр сылтах була сатаабыта.

Биирдэ эмиэ куһаҕан тыын ыраахтааҕыны сордуур кэмигэр Давид лираҕа оонньуу олорбута. Ол кэмҥэ Саул үҥүүтүн сулбу тардан ылан, уолу быраҕан кууһуннарбыта. Сымса Давид кыл мүччү аһаран биэрбитэ. Ионафан уордайбыт аҕатыттан доҕорун хаста да көмүскэспитэ. Наар куһаҕаны саныырын иһин, кини аҕатын сэмэлээбитэ: «Кулуккун Давиды утаран, аньыыга киирбэтиҥ буоллар! Давид эйиэхэ туох да куһаҕаны оҥорботоҕо, барытыгар туһалыы эрэ сылдьар. Олоҕун да кэрэйбэккэ филистим киһитин өлөрбүтүгэр Айыы Тойон Израильга улуу кыайыыны биэрбитэ буолбат дуо? Эн ону көрө-көрө, наһаа үөрэр этиҥ. Уонна бу туох буолан, буруйа суох Давиды утары аньыыга киирэн кинини өлөрө сатыыгын?» Маҥнай утаа Саул, уола этэрин истэн, ама буоларга дылы гынара. Бэл биирдэ мин Давиды өлөрүөм суоҕа диэн киниэхэ андаҕайан турардааҕа.


1 СААРЫСТЫБАЛАР 17:57-58; 18:1-11; 19:1-6

### Давид утуйа сытар Саул аттыгар


Давид утуйа сытар Саул аттыгар

Саул Давиды абааһы көрөрө күнтэн күн күүһүрэн испитэ. Аҕата уолу булгу өлөрөргө санаммытын билэн, Ионафан таптыыр доҕорун сэрэтэ охсубута. Давид Саултан күрээн, эрэллээх дьонун хомуйан, хайаҕа саһа сылдьарга күһэллибитэ. Саул буоллаҕына буойуннарын кытта Давиды көрдөөн, сири-уоту барытын кэрийэллэрэ. Ол гынан баран Таҥара Давидтыын бииргэ сылдьар буолан, уолу хайдах да кыайан туппатахтара. Дьиҥэр, Саулу өлөрөр табыгастаах түгэн Давидка хаста да тосхойбута. Ол гынан баран, уол Таҥараны таптыыр бэрдиттэн ыраахтааҕыга куһаҕаны оҥоруон баҕарбатаҕа.

Биирдэ Саул үс тыһыынча киһи этэрээттээх, эмиэ Давиды көрдөөн, хайаны тараахтаан барбыта. Давид, Саул буойуннарын кытта томтор үөһэ тохтообутун истэн, доҕорун Авессаны кытта түүн, бары утуйа сыттахтарына, хайаттан түһэн, Саул хоммут сиригэр сыбдыйан кэлбитэ. Тугу да билбэттии утуйа сытар Саул аттыгар үҥүүтэ сиргэ батары анньыллан турара. Авесса Давидка: «Мин бу үҥүүнү ылан, кинини өтөрү түһэрбин көҥүллээ», – диэбитэ. Ол эрээри Давид Таҥара талыылааҕын өлөртөрбөтөҕө, күнэ-дьыла кэллэҕинэ, Айыы Тойон Бэйэтэ кинини харайыаҕа диэн бопсубута. Онон иккиэн Саул үҥүүтүн, купсууннаах уутун ылан баран, элэс гынан хаалбыттара.

Давид Израиль дьоно тохтообут сирдэрин утарынааҕы хайа чыпчаалыгар тиийэн, Саулу ыҥырбыта уонна ылбыт малын киниэхэ көрдөрбүтэ. Онуоха Саул өстөөҕө киниттэн иэстэспэтэҕин көрөн эппитэ: «Оо, аньыыны да кэбилэммит эбиппин! Тукаам Давид, төнүн, аны мин эйиэхэ куһаҕаны оҥоруом суоҕа. Эн бүгүн мин олохпун быыһаабыккын. Иирэммин, аньыы-хара бөҕөтүн оҥостубуппун». Саул аны эйигин сойуолуом суоҕа диэн Давидка тылын биэрбитэ. Ол эрээри, кинини абааһы көрөр санаатыттан хайдах да кыайан босхоломмотоҕо.


1 СААРЫСТЫБАЛАР 20:1-43; 26:2-21

### Давид Израиль ыраахтааҕыта буолар


Давид Израиль ыраахтааҕыта буолар

Биирдэ филистимнэри кытта хабыр хапсыһыы буолбута. Израиль дьоно хотторбуттара, Саул эмиэ уолаттарыныын сэрии толоонугар охтубуттара. Ыраахтааҕы буойуннарыттан Давидка биир киһи кэлэн, Сауллаах Ионафан филистимнэри утары кыргыһа сылдьан өлбүттэрин кэпсээбитэ. Ол киһи санаатыгар, Давид хаан өстөөҕө Саул өлбүтүттэн үөрүөхтээх этэ. Давид буоллаҕына Саул киниэхэ куһаҕаны оҥорбутун саныы да барбатаҕа. Кини Саулу уонна доҕорун Ионафаны аһыйан, кутурҕан ырыатын ыллаабыта:

Сауллаах Ионафан, бэйэ-бэйэлэрин таптыыр иллээх аҕалыы-уол, өлөллөрүгэр да арахсыбатылар. Хотойдооҕор түргэн, хахайдааҕар күүстээх хаарыан дьон этилэр. Израиль кыргыттара! Эһигини күндү таҥаска суулаабыт, таҥаскытын-сапкытын кыһыл көмүһүнэн симээбит Саулу аһыйан, ытаһыҥ-соҥоһуҥ! Ама кинилэр, итинник күүстээх-уохтаах дьон, сэрии толоонугар охтубуттара буолуо дуо? Оо, убайым Ионафан, олус да эйигин аһыйдым-суохтаатым! Күндү да этиҥ эн миэхэ! Эн тапталыҥ миэхэ дьахтар тапталынааҕар ордуга.

Давид кинилэри олус күүскэ аһыйбыта. Ити кэнниттэн кини, Айыы Тойон ыйыытынан, Хеврон куоракка олохсуйбута. Сотору онно иудейдар кэлэн, Давиды Израиль соҕуруу өттүн, Иудеяны, салайар ыраахтааҕынан туруорбуттара. Онтон аны сэттэ сылынан Давид бүтүн Израилы салайар ыраахтааҕы буолбута. Таҥара киниэхэ Самуил бороруогунан этиппитэ барыта ити курдук туолбута.


2 СААРЫСТЫБАЛАР 1:1-4, 23-27; 2:1-4

### Кэс тыл хоппотун Иерусалимҥа аҕалыы


Кэс тыл хоппотун Иерусалимҥа аҕалыы

Давид бүтүн Израиль ыраахтааҕыта буолаат, бүрүстүөлүн Иерусалим куоракка туруорбута. Кини, Таҥара муударай өйү, күүһү-уоҕу биэрбит буолан, Израиль бары өстөөхтөрүн кыайар-хотор кыахтаммыта. Айыы Тойону ис сүрэҕиттэн таптыыр Давид Таҥара Кэс тылын сибэтиэй хоппотун чугас, бэйэтин куоратыгар, аҕалыан баҕарара. Ол хоппо, урут биир кыргыһыы кэмигэр филистимнэр былдьааннар, өстөөх илиитигэр киирэ сылдьыбыттааҕа. Кэлин ону Израиль дьонугар төнүннэрбиттэрэ. Онон хоппо Кириат-Иаримҥа биир Аминадав диэн ааттаах киһи дьиэтигэр турара.

Давид отут тыһыынча киһи арыалдьыттаах ытык хоппону ыла барбыта. Оо, дьоллоох да этэ Давид ол күн! Хоппону Иерусалимҥа киллэрэн Сион хайатыгар таһааралларыгар Давид амарах санаалаах Таҥараны айхаллаан, лираҕа оонньообута. Бэл, үөрбүтэ бэрдиттэн Айыы Тойонун иннигэр үҥкүүлээбитэ. Норуот бүттүүнэ өрөгөйдөөн, муос турба үрэн, Таҥараны уруйдуура-айхаллыыра. Хоппону ыраахтааҕы анаан-минээн туттарбыт ытык Сурдун иһигэр туруорбуттара. Ол кэннэ Давид Айыы Тойоҥҥо бэрт элбэх толугу, бэлэҕи-туһаҕы биэрбитэ. Норуоту Айыы Тойон Саваоф аатыттан алҕаан баран, бука барыларыгар килиэп, лэппиэскэ уонна үтэһэлээх эт түҥэппитэ.

Айыы Тойон Израиль ыраахтааҕытын ууһун-аймаҕын бөҕөргөтүөх буолан эрэннэрбитэ. Кини Давид туһунан маннык эппитэ: «Мин киниэхэ Аҕата буолуом, кини Миэхэ уолум буолуо. Аньыыны-буруйу оҥордоҕуна, Мин кинини күүстээхтэр илиилэринэн уодьуганныам, ол эрээри, Саулу киэр аспытым курдук, хаһан да киэр анньыам суоҕа – киниэхэ өрүү үчүгэйдик сыһыаннаһыам. Эн дьиэҥ-уотуҥ бигэтик туруоҕа, эн саарыстыбаҥ Мин иннибэр хаһан да тулхадыйыа суоҕа. Онон бүрүстүөлүҥ үйэттэн үйэҕэ туругура туруоҕа». Айыы Тойон итинник эппитин Давид ыраахтааҕыга Нафан бороруок тиэрдибитэ. Давид ону истээт, Айыы Тойонугар сүгүрүйбүтэ: «Оо, Айыы Тойонуом, Айыы Тойонуом! Бу мин ким бэйэлээх буоламмын, хайа ааттаах аҕа ууһуттан тахсаммын, Эн миигин маннык үрдүктүк туттуҥ? Эн барытыгар улуугун, Айыы Тойон, мин Айыы Тойонум! Эйиэхэ тэҥнээх ким да суох, Эйигиттэн ураты атын Таҥара суох! Оо, Айыы Тойон Таҥара, кулутуҥ туһунан эппиккин букатыннаахтык бигэргэт! Эппит тылгын бука диэн толор!»


2 ЫРААХТААҔЫЛАР 6:2-19; 7:14-16, 18-29

### Давид ырыалара


Давид ырыалара

Давид өссө бостуук сылдьан лираҕа оонньуурун, псалом ырыалары айан ыллыырын таптыыра. Улуу ыраахтааҕы да буолан баран, кини ырыа айарын уураппатаҕа. Биибилийэҕэ Давид бэрт элбэх псалома суруллан сылдьар. Таҥара таптала кини дууһатыгар айар күүһү саҕан, Давид Таҥара аатын ырыанан айхаллыыра.

Бараанын үөрүн үчүгэйдик көрөр-истэр кыһамньылаах бостуук хайдах курдук абыраллааҕын Давид кимнээҕэр да билэрэ. Ол иһин кини биир псаломугар Айыы Тойон туһунан маннык ыллаабыта:

Айыы Тойон – мин Маныыһытым;

тугунан да мин тутайыам суоҕа:

Кини өҥ мэччирэҥҥэ миигин сынньатар,

чуумпу уулаах сиргэ сирдээн илдьэр.

Куппун-сүрбүн бөҕөргөтөр.

Бэйэтин аатын туһугар,

кырдьык суолугар салайар.

Эн миигинниин өрүү бииргэҕин,

онон мин, өлүү күлүгэ түспүт толоонунан да иһэн,

хара дьайтан куттаныам суоҕа.

Эн тутан иһэр тайах маскын,

сүгэ сылдьар сүллүгэскин көрөн,

мин бөҕөхтүк сананабын.

Өстөөхтөрүм көрөллөрүгэр

Эн миэхэ аһылык тартыҥ,

төбөбүн олива арыытынан аҕаатыҥ;

мин иһэр иһитим кыл имэрийэ туолла.

Эн үтүө санааҥ, Эн амарах сыһыаныҥ

миигин үйэм тухары арыаллыаҕа,

онон мин олоҕум тухары

Айыы Тойон дьиэтигэр сылдьыаҕым.


22-с ПСАЛОМ

### Нафан Давидтыын кэпсэтэр


Нафан Давидтыын кэпсэтэр

Давид Айыы Тойону таптыыр буолан, Кини тылын өрүү толороро. Ол гынан баран биирдэ Давид ыар аньыыны оҥорбута. Биир киэһэ дыбарыаһын үрдүгэр дьаарбайа сылдьан, үөһэттэн Вирсавия диэн ааттаах дьахтары олус умсугуйа көрбүтэ. Вирсавия эрдээх дьахтар этэ, онон Давид кинини кэргэн ылар кыаҕа суоҕа. Дьэ, ол иһин Давид кини эрин Урияны уот сэриигэ ыыттарбыта. Хорсун Урия сэрии толоонугар охтубутугар Давид Вирсавияны кэргэн ылбыта.

Сотору кэминэн Айыы Тойон Давидка Нафан бороруогу ыыппыта. Нафан кэлэн, ыраахтааҕыга манныгы кэпсээбитэ: «Биир куоракка икки киһи олорбут: биирэ баай, иккиһэ быстар дьадаҥы. Баай киһи улахан да, кыра да сүөһүтэ баһаам эбит. Дьадаҥы буоллаҕына туга да суоҕа, арай биир тыһы бараан оҕолооҕо. Онтун, олох быыкаайыгар атыылаһан, көрөн-истэн улаатыннарбыт; бэйэтин оҕолорун кытта бииргэ илдьэ сылдьыбыт: сиир килиэбиттэн сиэтэн, аһыыр иһититтэн иһэрдэн, хоонньугар утутан, олох кыыһын кэриэтэ туппут. Арай биирдэ баай киһиэхэ айан киһитэ таарыйбыт. Ону аһатаары, ол баай бэйэтин барааныттан да, ынаҕын үөрүттэн да туттубакка, били дьадаҥы киһи суос-соҕотох бараанын өлөртөрөн астаппыт».

Давид бу кэпсээни истэ олорон, абаран: «Оннук кэбилэммит киһини өлөрөр сөп! – диэн саҥа аллайбыта. – Дьэбир быһыытын иһин, кини бараан оҕотун түөрт бүк төлүөхтээх».

Онуоха Нафан Давидка тыйыстык: «Ол киһи – эн!» – диэбитэ уонна ыраахтааҕы ыар аньыытын-харатын саралаабыта. Давид кэмсинэн: «Айыы Тойон иннигэр аньыыны оҥорбуппун», – диэн буруйун билиммитэ. Кини ис сүрэҕиттэн кэмсинэрин өйдөөн, Нафан эппитэ: «Айыы Тойон буруйгун бырастыы гынар, онон өлүөҥ суоҕа. Ол гынан баран, аньыыны оҥорон, Айыы Тойон өстөөхтөрүгэр Кинини холуннарар сылтах биэрбитиҥ иһин, эн саҥа төрөөбүт оҕоҥ өлүө». Ити курдук Давид аньыыта бырастыы гыныллыбыта эрээри, накаастабыла суох хаалбатаҕа. Кэлин Давид, оҥорбут буруйун билинэн, дириҥник курутуйан олорон, псалом айбыта. Онно маннык тыллар бааллара: «Абыраа миигин, Айыы Таҥара, улуу аһыныгас санааҕыттан... Миигин сууй, оччоҕо мин хаардааҕар маҥхайыам... Ыраас сүрэхтэ миэхэ ай, Айыы Таҥара! Ис тыыммын саҥардан, миигин кырдьыктаах оҥор».


2 ЫРААХТААҔЫЛАР 11:2-17; 12:1-14; СААЛТЫЫР 50:9, 12

### Авессалом өлүүтэ


Авессалом өлүүтэ

Давид уолаттарыттан биирдэстэрэ, Авессалом, бэйэтин туох да олус үрдүктүк сананара. Кини уһулуччу үчүгэй дьүһүннээҕэ, киһи эрэ хараҕа хатаныах сүрдээх кыраһыабай уһун баттахтааҕа. Аҕатын Давиды таптаабат буолан, Авессалом кини бүрүстүөлүн былдьаан ылыан баҕарара. Уолугунан тыыммыт уолан араас сымыйаны туһанан, сирэй көрбөхтүк быһыыланан, үтүөтүк, кыһамньылаахтык сыһыаннаспыта буолан, бар дьон санаатын туппута. Норуот кинини таптыыр, ытыктыыр буолбута. Төрөппүт уола кыһарыйарыттан ыксаан, Давид сэрии хомунан Иерусалимнааҕы дыбарыаһын быраҕан, атах балай барарга күһэллибитэ.

Биирдэ Авессалом, аҕата ханна саһан сылдьарын билэн, онно улахан сэриилээх барбыта. Давид эмиэ ону истэн, киниэхэ этэрээтин ыыппыта, ол гынан баран дьонуттан Авессаломҥа куһаҕаны оҥорумаҥ, кинини өлөрүмэҥ диэн көрдөспүтэ. Төһө да элбэхтик эрэйдээбитин иһин, Давид уолун таптыыр этэ.

Кыргыһыы ойуур иһигэр буолбута. Таҥара көмөтүнэн Давид дьоно кыайан-хотон, Авессалом буойуннарын үрүө-тараа ыспыттара. Авессалом бэйэтэ акка олорон куоппута. Биир баараҕай дууп аттынан көтүтэн иһэн, кини мас лабаатыгар баттаҕыттан иилистэн хаалбыта. Ата сүүрэ турбута. Сонно Давид сэриитин тойоно ситэ баттаан кэлэн, Авессалому, атаҕа сиргэ кыайан тиийбэккэ, маска ыйанан биэтэҥнии турдаҕына, ох саанан ытан өлөрбүтэ.

Давид, уола өлбүт сураҕын истэн, олус курутуйан, уһуннук ытаабыта-соҥообута: «Уолум Авессалом, оҕоккоом! Ити кэриэтэ эн оннугар мин өлбүтүм буоллар, оо, оҕом, уолчааным Авессалом!» Таҥара Авессалому араллааннаах олоҕун саамай күөгэйэр күнүгэр сууһарбыта.

Биибилийэҕэ этиллэр: «Аҕалаах ийэтин үөҕэр киһи ыһыырынньыга им балай хараҥаҕа умуллуоҕа».


2 ЫРААХТААҔЫЛАР 14:25-26; 15:1-6; 18:2-14, 32-33; СОЛОМУОН АМАН ӨҺӨ 20:20

### Муударай өйдөөх Соломуон ыраахтааҕы


Муударай өйдөөх Соломуон ыраахтааҕы

Давид өлбүтүгэр Айыы Тойон кини уолун Соломуону Израиль ыраахтааҕытынан анаабыта. Биирдэ Таҥара Соломуон түүлүгэр көстөн, эн Миигиттэн тугу да көрдөспүтүҥ иһин, Мин эйиэхэ ону барытын биэриэм диэн эрэннэрбитэ. Соломуон, үтүмэн үгүс ахсааннаах норуотун сөпкө салайар туһугар, Таҥараттан, атын тугу да буолбакка, муударай өйү көрдөспүтэ. Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Эн бэйэҕэр уһун олоҕу, баайы-дуолу, өстөөхтөрүҥ өлөллөрүн көрдөспөтүҥ. Сөптөөхтүк дьүүллүүр туһугар, муудараһы, мындыр өйү көрдөстүҥ. Онон Мин ити баҕарбыккын толоруом. Мин эйиэхэ өркөн өйү, муударай сүрэҕи биэрэбин. Ону таһынан эн көрдөспөтөх баайгын-дуолгун, албан ааккын эмиэ бэлэхтиибин. Олоҕуҥ усталаах туоратыгар биир да ыраахтааҕы эйиэхэ тэҥнэһиэ суоҕа. Аҕаҥ Давид курдук, Мин суолбунан сылдьар, бары ыйыыбын-кэрдиибин толорор буоллаххына, Мин эйиэхэ өссө уһун үйэни бэлэхтиэм».

Биирдэ Соломуоҥҥа икки дьахтар мөккүөрдэрин быһаартара кэлбиттэрэ. Биирдэстэрэ кыһыл оҕону көтөҕө сылдьара. Кинилэр иккиэн: «Бу оҕо миэнэ», – диэн мөккүһэллэрэ. Соломуон хайалара кырдьыгы этэрин билээри, чаҕардарын оҕону болотунан икки гына быһа охсуҥ, иккиэннэригэр аҥаардаан биэриҥ диэн соруйбута. Дьиҥэр, кини оҕону өлөртөрөр санаата суоҕа – дьахталлары тургутан көрөөрү итинник эппитэ. Онуоха биирдэстэрэ өһүөннээхтик: «Оҕону хайа охсон кэбиһиҥ, кимиэхэ да тиксибэтин!» – диэн кыбдьыгыраабыта. Оттон иккиһэ сарылыы түспүтэ: «Оо, суох, оҕобун киниэхэ биэриҥ, өлөрүмэҥ эрэ!»

Соломуон ыраахтааҕы кинилэри ити курдук тургутан, оҕо ийэтэ ким буоларын билбитэ: дьиҥнээх ийэ оҕотун өлөртөрүөн кэриэтэ туора киһиэхэ букатын биэриэҕэ.


3 ЫРААХТААҔЫЛАР 3:5-28

### Таҥара дьиэтэ


Таҥара дьиэтэ

Биирдэ Таҥара Давид ыраахтааҕыга эн уолуҥ Соломуон Мин килбиэннээх сырдыгым сыдьаайбыт дьиэтин Миэхэ тутан биэриэ диэн эппитэ.

Соломуон, Айыы Тойон соруйбутун толорон, Киниэхэ үтүөкэн бэйэлээх дьиэ туппута. Таҥара дьиэтин ис эркинэ барыта кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт буолан, сибэтиилинньик уотугар биир кэм күлүмнээн, сандааран көстөрө. Ытык дьиэни тула Соломуон таас эркиннээх олбуор туттарбыта. Тиэргэҥҥэ, толук бэриллэр сүөһүнү сууйарга анаан, уон улахан алтан олгуйу туруорбуттара. Биир олгуй, барыларыттан улаханнара, алтантан кутуллубут уон икки оҕус үрдүгэр турара. Онно Таҥара үлэһиттэрэ сууналлара. Тиэргэҥҥэ улахан алтан аалтаар баара. Таҥара дьиэтэ Кэс тыл хоппото турарыгар анаммыт, бүтүннүү ыраас кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт Сибэтиэйтэн Сибэтиэй диэн ааттанар хостооҕо. Бу түгэх хос бэтэрээ өттүгэр үчүгэй сыттаах от уматыллар кыһыл көмүс аалтаара баара. Онно олива мастан оҥоһуллубут, таһынан кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт икки улахан херувим аанньал турара. Херувимнар сүүнэ улахан буоланнар, биир кынаттарынан эркини таарыйар, оттон иккистэринэн бэйэ-бэйэлэрин даҕайсар этилэр.

Дьиэ эркинэ барыта херувимнары, пальма лабаатын уонна тыллан эрэр сибэккини дьүһүйэр лоһуор ойуулааҕа. Муостата эмиэ бүтүннүү кыһыл көмүһүнэн бүрүллүбүт этэ.


3 ЫРААХТААҔЫЛАР 6:14-36

### Соломуон Таҥараҕа үҥэр


Соломуон Таҥараҕа үҥэр

Ытык дьиэ силигэ сиппитигэр Таҥара үлэһиттэрэ Кэс тыл хоппотун аҕалан, Сибэтиэйтэн Сибэтиэй диэн ааттанар түгэх хоско туруорбуттара. Онно Таҥара үрдүкү үлэһититтэн ураты атын ким да киирэр кыаҕа суоҕа: бэл кини, үрдүкү сулууспаһыт, бэйэтэ уонна норуот Айыы Тойон иннигэр оҥорбут аньыытын-буруйун иһин толук биэрээри, сылга биирдэ эрэ киирэрэ. Сибэтиэйтэн Сибэтиэй хоско киирэр аан улахан быыс таҥаһынан сабыллан турара.

Кэс тыл хоппотун киллэрэн баран, Таҥара үлэһиттэрэ ырыаһыттары кытта бииргэ айхал ырыатын ыллаабыттара. Онуоха Айыы Тойон былыкка куустаран Бэйэтинэн тиийэн кэлбитэ. Дьиэ иһигэр Таҥара кэрэмэн килбиэнэ сыдьаайбыта. Соломуон норуот иннигэр тахсан аалтаар аттыгар кэлбитэ уонна икки илиитин халлаан диэки өрө уунан туран эппитэ: «Оо, Айыы Тойон, Израиль Таҥарата! Үөһэ халлааҥҥа да, аллара сиргэ да Эйиэхэ холоонноох ким да суох. Эн биһиэхэ эппит кэс тылгын өрүү өйдүү-саныы сылдьаҕын, эйиэхэ ис сүрэхтэриттэн үлэлиир кулуттаргар аһыныгастык сыһыаннаһаҕын. Кырдьык даҕаны, Айыы Таҥара сиргэ хайдах олоруоҕай? Бэл халлааннар халлааннара Эйигин, улуу Таҥараны, кыайан батарар кыахтара суох. Эгэ бу мин туппут дьиэм Эйиэхэ сөп буолуо дуо? Ол да буоллар, Айыы Тойон Таҥарам, кулутуҥ үҥэрин, Эйигиттэн көрдөһөрүн иһит. Оо, иһит дуу кулутуҥ Эйигин ыҥырарын, Эйигиттэн ааттаһарын! Бу ытык дьиэ – Эн „Манна Мин Аатым иҥиэҕэ“ диэн эппит дьиэҥ – күннэри-түүннэри Эн хараҕыҥ далыгар туруохтун! Эйигиттэн бу дьиэ туһугар көрдөһөрбүн-ааттаһарбын иһит. Кулуккун миигин уонна норуоккун – Израиль норуотун – кытта өрүү бииргэ буол. Эйигин хаһан да ыҥырбыппыт иһин, биһиги үҥэрбитин иһит».


3 ЫРААХТААҔЫЛАР 8:3-11, 22-52

### Соломуон уонна Сава сарыыссата


Соломуон уонна Сава сарыыссата

Савейдар сарыыссаларын саарыстыбата ыраах соҕуруу дойдуга баара. Соломуон аар-саарга аатырбытын, Айыы Тойон туһугар олус элбэх үтүөнү оҥорбутун истэн, Сава сарыыссата ыраахтааҕыны таабырын таайтаран тургутан көрөргө санаммыта. Онон кини Соломуон үрдүк аатын ааттаан уһун айаҥҥа туруммута. Иерусалимҥа барарыгар сарыысса баай-талым кэһии бастыҥын, үчүгэй сыттаах арыыны, баһаам элбэх кыһыл көмүһү, күндү тааһы, тэбиэннэригэр ындан барбыта. Дьэ онон, ох курдук оҥостон тиийэн, Соломуону кытта тугу кэпсэтиэн баҕарбытын барытын дуоһуйа кэпсэппитэ. Соломуон кини ыйытыгар барытыгар хоруйдаабыта. Ыраахтааҕы билбэтэҕэ-көрбөтөҕө диэн туох да суох буолбута.

Сава сарыыссата Соломуон муударай өйүн ис-иһиттэн бэркиһии, сөҕө-махтайа санаабыта. Ыраахтааҕы туппут улууканнаах дыбарыаһа, баай-талым аһа-үөлэ, кулуттарын дьиэлэрэ-уоттара, талыы-талба таҥастаах кыраһыабай чаҕардара, арыгы кутааччылара уонна Айыы Тойоҥҥо анаан бүтүннүү уматар толуга барыта киһи эрэ сөҕүөн курдуга. Онон сарыысса улаханнык долгуйан туран, ыраахтааҕыга эппитэ: «Эн хайдахтаах курдук тыйыс-чэгиэн өйдөөххүн, төһөлөөх элбэҕи ситиспиккин мин өссө дойдубар сылдьан истэрим. Урут, эт харахпынан көрө иликпинэ, ону соччо кырдьыктаммат этим. Онтум баара аҥаарын да истибэккэ сылдьыбыт эбиппин. Эн миэхэ кэпсииллэринээҕэр быдан муударай өйдөөх, баай киһи эбиккин. Дьоллоох да эбиттэр бу эн дьонуҥ-сэргэҥ, үлэһиттэриҥ: кинилэр өрүү эйигин кытта бииргэ сылдьан эн үтүө тылгын-өскүн истэллэр! Оо, алгыс буолуохтун Эйигин үтүөкэннээх көҥүлүнэн Израиль бүрүстүөлүгэр олордубут Айыы Тойоҥҥо, эн Таҥараҕар! Израилы уостубат тапталынан таптыыр Айыы Тойон эйигин, норуотун көнөтүк дьүүллэтээри, кырдьыгы көрдүн диэн туруорбут эбит». Кини Соломуоҥҥа сүүс сүүрбэ талант кыһыл көмүһү, баһаам элбэх дыргыл сыттаах арыыны уонна күндү тааһы бэлэхтээбитэ. Сава сарыыссата Соломуон ыраахтааҕыга биэрбитин саҕа элбэх күндү арыы Иерусалимҥа урут хаһан да аҕалылла илигэ. Соломуон киниэхэ эмиэ өлгөм бэлэҕи: сарыысса тугу сөбүлүү көрбүтүн барытын биэрбитэ. Дьэ, ол кэннэ Сава сарыыссата туох баар арыалдьыттарын кытта дойдутугар төннүбүтэ.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 10:1-13

### Соломуон Таҥараттан тэйэр


Соломуон Таҥараттан тэйэр

Таҥара тутуу үлэтин ыыта сылдьар Соломуон ыраахтааҕыга эппитэ: «Өскөтүн бары сокуоммун, ыйаахпын тутуһар, эппиппин барытын толорор буоллаххына, Мин, аҕаҕар Давидка эрэннэрбитим курдук, Израиль дьонун кытта өрүү бииргэ олоруом. Норуоппун хаһан да хаалларыам суоҕа». Онон Соломуон Таҥара ыйаахтарын ис сүрэҕиттэн толороро.

Онтон ыла үгүс сыл ааспыта. Хомойуох иһин, Соломуон кырдьар сааһыгар Таҥаратыттан улам тэйэн барбыта. Кини элбэх омук дьахтара кэргэннээҕэ. Олор тыыннаах Таҥараны билбэт буолан, сымыйа таҥараларга сүгүрүйэллэрэ. Ыраахтааҕы, омук кэргэттэрэ этэллэрин ылынан, бэйэтэ эмиэ сыыйа-баайа эмэгэттэргэ үҥэр-сүктэр идэлэммитэ. Кинилэргэ, бэл, толук биэрэр аалтаар туппута.

Таҥара атын сымыйа таҥараларга сүгүрүйэри боппутун үрдүнэн, Соломуон Айыы Тойоно эппитин толорбокко, киниэхэ икки төгүл илэ көстүбүт Айыы Тойонуттан киэр хайыспыта. Ол иһин Таҥара Соломуоҥҥа уордайан эппитэ: «Мин кэс тылбын, эйиэхэ биэрбит ыйыыбын-кэрдиибин кэһэн, бэйэлээх бэйэҥ дыбарыаскар итинник быһыыны-майгыны үөскэттиҥ. Онон саарыстыбаҕын былдьаан ылан, кулуккар биэриэҕим. Ол гынан баран аҕаҕын Давиды санаан, ону бэйэҕиттэн буолбакка, уолгуттан былдьыаҕым. Ону да барытын былдьыам суоҕа – кулутум Давид уонна Бэйэм талбыт Иерусалимым туһугар, уолгар биир уус дьонун хаалларыаҕым».

Ити эппитэ барыта туолбута. Ыраахтааҕы ыар аньыытын содулугар дойду икки аҥыы арахсыбыта. Онтон ыла олохтоохтор бэйэ-бэйэлэрин кытта иирсэн-харсан барбыттара.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 6:12-13; 11:1-13

### Саарыстыба икки аҥыы хайдыыта


Саарыстыба икки аҥыы хайдыыта

Аар-саарга аатырбыт Израиль саарыстыбата 120 эрэ сыл турбута: Саул, Давид уонна Соломуон түөрт уоннуу сыл ыраахтааҕылаабыттара. Соломуон өлбүтүн кэннэ, дойду икки аҥыы Израиль уонна Иудея саарыстыбаларыгар хайдыбыта. Ол маннык буолбута. Өлбүт ыраахтааҕыларын Соломуон уолун Ровоамы бүрүстүөлгэ олордоору, Израиль норуота бүттүүнэ Сихемҥэ мустубута. Түмсүбүт дьон Ровоамҥа кэлэн: «Аҕаҥ биһиэхэ олус ыарахан үлэни үлэлэтэр этэ. Бу ыар баттыкпытын чэпчэттэргин, биһиги бука бары эйиэхэ сулууспалыа этибит», – диэн көрдөспүттэрэ.

Ровоам урут аҕата баарыттан дыбарыаска сулууспалаабыт ытык кырдьаҕастары кытта сүбэлэспитэ. Олор ыраахтааҕыга эппиттэрэ: «Өскөтүн эн бүгүн бу норуокка үтүөнү оҥордоххуна, көрдөһүүлэрин толорон санааларын таптаххына, кинилэр үйэ-саас тухары эйиэхэ кулут буолуохтара». Ол гынан баран Ровоам кырдьаҕастар сүбэлэрин аахайбакка, бииргэ улааппыт эдэр дьонун этиитин ылыммыта. Эдэрдэр киниэхэ түктэрини сүбэлээбиттэрэ: «Эн ити норуокка мин ылгын чыкыйам аҕам өттүгүнээҕэр да модьу. Онон аҕам эһиэхэ ыар баттыгы сүктэрбит эбит буоллаҕына, мин ол баттыккытын өссө ыаратан биэриэм, эһигини кымньыылаабыт буоллаҕына, мин эһигини сүлүһүннээх ооҕуйдарынан сордуом диэ», – диэбиттэрэ.

Израиль норуота Иаков уон икки уолуттан төрүттээх уон икки ууска арахсара. Саҥа ыраахтааҕы оруо маһы ортотунан тылласпытын истээт, дьон Ровоам кинилэр көрдөһүүлэрин толорортон аккаастаммытын өйдөөбүттэрэ. Онон эрэй эрдэтинэ киниттэн туспа арахсан, бэйэлэригэр атын ыраахтааҕыны Иеровоамы, Ровоам утарсааччытын, талбыттара. Бу саҥа саарыстыба Ытык Суруйууга Израиль саарыстыбата диэн ааттанар. Израиль хоту өттүгэр сытарын иһин, ону атыннык өссө Хотугу саарыстыба диэн ааттыыллар. Хотугу саарыстыба киин куората маҥнай Сихем, онтон Фирца этэ, кэлин Самария буолбута. Израиль саарыстыбата 200-тэн тахса сыл турбута. Биһиги эрабыт буолуо 721 сыл иннинэ бу саарыстыбаны Ассирия ыраахтааҕыта Салманассар самнарбыта.

Соломуон уолугар Ровоамҥа Иуда ууһун кытта олох аҕыйах ахсааннаах Вениамин ууһа эрэ бэриниилээх хаалан, Иуда саарыстыбатын үөскэппиттэрэ. Израильтан соҕуруу диэки сытар буолан, ону Соҕурууҥҥу саарыстыба диэн ааттыыллара. Соҕурууҥҥу саарыстыба киин куората Иерусалим этэ. Үс аҥаар үйэ устата турбут Иудея саарыстыбатын Христос төрүөн 586 сыл иннинэ Вавилон сэриитэ суулларбыта.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 12

### Иуда – Соҕурууҥҥу саарыстыба


Иуда – Соҕурууҥҥу саарыстыба

Иуда, эбэтэр, Соҕурууҥҥу саарыстыба, үс аҥаар үйэ кэриҥэ турбута. Кини, Хотугу саарыстыба самныбытын кэннэ, 135 сыл буолан баран эстибитэ. Соҕурууҥҥу саарыстыбаны барыта 20 ыраахтааҕы салайа сылдьыбыта: Ровоам, Авия, Аса, Иосафат, Иорам, Охозия, Гофолия сарыысса, Иоас, Амасия, Озия (Азария), Иоафам, Ахаз, Езекия, Манассия, Амон, Иосия, Иоахаз, Иоаким, Иехония уонна Седекия.

Төһө да соҕурууҥҥу ыраахтааҕылар Айыы Тойонтон тэйэн эмэгэккэ сүгүрүйбүттэрин, аньыыны-буруйу оҥорбуттарын иһин, сорохторо дьиҥнээх Таҥараҕа бэриниилээх хаалбыттара. Холобура, Езекия уонна Иосия салайалларын саҕана, Соҕурууҥҥу саарыстыба түлүк уутуттан уһукта сылдьыбыта: бу ыраахтааҕылар эмэгэт таҥараларга анаммыт дьиэлэри суулларбыттара, норуоту Таҥара тылын ытыктыырга, киртэн-дьайтан тэйэн Таҥара сокуоннарын, ыйаахтарын, сиэрдэрин-туомнарын тутуһарга ыҥырбыттара.

Иуда саарыстыбата Израиль саарыстыбатынааҕар алта төгүл аҕыйах киһилээҕэ. Атын норуоттарга тэҥнээтэххэ, бу олох кыракый саарыстыбалар этилэр. Төһө да бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэстэллэр, кинилэр сүрүн өстөөхтөрүнэн тыыннаах Таҥараны билбэт омуктар буолаллара: хоту – Сирия (Арам), илин – Ассирия уонна Вавилон күүстээх судаарыстыбалара, соҕуруулуу-арҕаа – филистимнэр, соҕуруулуу-илин – моав дьоно.

Иудалаах Израиль урут, Айыы Тойоҥҥо бэриниилээх эрдэхтэринэ, ханнык да улуу кыргыһыыттан кыайыылаах тахсаллара. Онтон хайа күн норуоттуун-ыраахтааҕылыын аньыыга-хараҕа ыбылы ылларыахтарыттан хотторор эрэ аакка барбыттара. Айыы Тойон кинилэри хабыр өстөөх илиитигэр биэрэн уодьуганнаабыта.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 12; ИККИС СОКУОН 32:10

### Израиль – Хотугу саарыстыба


Израиль – Хотугу саарыстыба

Бу саарыстыба икки сүүстэн тахса сыл турбута. Бүрүстүөлгэ барыта уон тоҕус ыраахтааҕы олорбута: Иеровоам, Нават, Вааса, Ила, Замврий, Амврий, Ахав, Охозия, Иорам, Ииуй, Иоахаз, Иоас, Иеровоам II, Захария, Селлум, Менаим, Факия, Факей уонна Озия. Бу саарыстыба кэмигэр элбэх хаан тохтубута. Израиль тиһигин быспакка, Иуда саарыстыбатын уонна атын норуоттары кытта сэриилэһэн тахсара. Ыраахтааҕылары, былаас былдьаһан, уолаттара эбэтэр атын чугас дьонноро өлөртүүллэрэ. Онтон аны уолаттара, ыраахтааҕы буолаат, туора дьон илиититтэн суорума суолланаллара. Хотугу саарыстыбаҕа барыта тоҕус династия солбуллубута. Оттон Соҕурууҥҥу саарыстыбаны куруутун биир династия – Давид ыраахтааҕы ууһа – салайбыта.

Хотугу саарыстыба ыраахтааҕылара тосту-туора быһыыланан, Айыы Тойон сөпсөөбөтүн оҥороллоро. Кинилэр Таҥара суолуттан туораан, Айыы Тойоҥҥо итэҕэли сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. Онон салайар саарыстыбаларын сиэрэ-майгыта сатарыйан, дьон бука бары эмэгэккэ үҥэн-сүктэн барбыттара. Нэгэй быһыылаах хотугу ыраахтааҕылар норуоту бүттүүнүн аньыыга анньыбыттара. Норуот өссө бастакы ыраахтааҕы Иеровоам саҕаттан эмэгэккэ сүгүрүйэр идэлэммитэ. Ол маннык буолбута. Биирдэ Иеровоам ыраахтааҕы: «Саарыстыбам Давид ууһугар тиксиэн сөп, – дии санаабыта. – Норуот Айыы Тойон дьиэтигэр толук биэрэ Иерусалимҥа ити курдук бара турар буоллаҕына, бэрт сотору сүрэҕэ-быара Иудея ыраахтааҕытыгар Ровоамҥа тардыһыаҕа. Оччоҕо миигин өлөрөн баран, бэйэлэрин ыраахтааҕыларыгар төннүөхтэрэ». Онон кини икки кыһыл көмүс тарбыйаҕы оҥорторон баран, норуокка эппитэ: «Иерусалимҥа аны барымаҥ. Израиль норуота, көрөн кэбис: эйигин Египет сириттэн сирдээн таһаарбыт таҥараларыҥ бу тураллар». Инньэ гынан биир тарбыйаҕы Вефильгэ, иккиһин Дан диэн сиргэ туруортарбыта. Дьэ онтон ыла норуот аньыыга-хараҕа киирбитэ: кыһыл көмүс тарбыйахтарга сүгүрүйэллэрин таһынан, өссө Ваал диэн эмэгэт таҥараҕа үҥэр-сүктэр буолбуттара.

Ол саҕана Израиль саарыстыбатыгар Таҥара бороруога Ахия олорбута. Ахия Иеровоамы уонна кини саарыстыбатын утаран, маннык төлкөлөөбүтэ: «Айыы Тойон, Израиль Таҥарата, этэр: эн, Миигин уордатан, атын таҥаралары, эмэгэттэри, оҥоһуннуҥ, Миигиттэн аккаастанан, урукку ыраахтааҕылартан барыларыттан сүөргүтүк быһыыланныҥ. Онон Мин Иеровоам ууһугар аана суох алдьархайы ааҥнатыам». Барыта Таҥара эппитин курдук буолбута.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 12; 14

### Илия бороруок


Илия бороруок

Сыллар аастар ааһан, ыраахтааҕылар бииртэн биир солбуйсан испиттэрэ. Израиль бүрүстүөлүгэр ыраахтааҕылартан биир саамай куһаҕаннара Ахав олорбута. Кини ойоҕо Иезавель тыыннаах Таҥараны итэҕэйбэт омук дьахтара этэ. Иезавель Ахавы эмэгэккэ сүгүрүйэргэ уккуйан, Ваал таҥараҕа дьиэ туттарбыта. Онно сөп буолбакка, кини өссө дьиҥнээх Таҥараҕа бэриниилээх дьону өлөрөргө дьулуспута.

Ахав ыраахтааҕылыыр кэмигэр Израильга Таҥара эрэллээх бороруога Илия диэн киһи олорбута. Илия бар дьону Таҥараҕа эргиллэргэ ыҥырара. Ол саҕана Израиль норуота Айыы Тойон суолуттан туораан, эмэгэккэ үҥэр-сүктэр сүөргү идэлэммит кэмэ этэ. Ити иһин Таҥара норуоту накаастаабыта: Илия бороруок эппитэ туолан, Израиль сиригэр үс аҥаар сыл ардах түспэккэ, уот кураан турбута. Айыы Тойон Илияны, Ахав сойуолууруттан күрэтэн, үрүйэ аттынааҕы бүөм сиргэ саһыарбыта. Таҥара киниэхэ суордары ыытан, киэһэлээх сарсыарда килиэп, эт тиксэрэрэ. Оттон утаҕын Илия үрүйэ уутуттан иһэн ханнарара.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 16:29 – 17:6

### Огдообо уолун тилиннэрии


Огдообо уолун тилиннэрии

Илия үрүйэтэ уолан кумаҕынан көрбүтүгэр Таҥара кинини Сидон Сарептатыгар олорор огдообо дьахтар дьиэтигэр ыыппыта. Илия онно тиийэн, дьиэлээх дьахтартан уу, килиэп көрдөөбүтэ. Огдообо кыракый уолчаанын кытта олороро. Кинилэр быстар дьадаҥы этилэр. Биир ытыс бурдуктан, купсуун түгэҕэр ордон хаалбыт кыра арыы сыыһыттан ордук туох да астара суоҕа. Дьахтар бороруокка кыһалҕатын кэпсээбитэ. Илия: «Куттаныма. Айыы Тойон сиргэ ардаҕы түһэриэр диэри, уһааккар бурдугуҥ, купсууҥҥар арыыҥ бүтүө суоҕа», – диэн, санаатын көтөхпүтэ.

Илия огдообо дьиэтигэр олохсуйбутугар Айыы Тойон дьиктини оҥорбута: кинилэр хас күн аайы килиэп буһарыналлара да, бороруок эппитин курдук, арыылаах бурдуктара көҕүрээбэтэҕэ.

Арай биирдэ дьахтар кыракый уолчаана эмискэ ыалдьан, өлөн хаалбыта. Дириҥ аһыыга ылларбыт ийэ, Таҥара миигин аньыым-харам иһин накаастаатаҕа дии санаан, өлбүт оҕотун көтөхпүтүнэн, ытыы-ытыы бороруокка кэлбитэ. Онуоха Илия: «Уолгун аҕал эрэ», – диэн баран, өлбүт оҕону ийэтин илиититтэн ылан, бэйэтин хоһугар илдьэ киирбитэ. Кини оҕону ороҥҥо сытыаран баран, Айыы Тойонтон көрдөспүтэ: «Айыы Тойон Таҥарам! Ама Эн миигин дьиэтигэр олордубут үтүө санаалаах огдообо тапталлаах соҕотох уолун өлөрөн, киниэхэ куһаҕаны оҥоруоҥ дуо?» Итиэннэ уолга төҥкөйөн туран, Таҥараҕа: «Айыы Тойон Таҥарам, оҕо дууһата төннүөхтүн!» – диэбитэ. Айыы Тойон, бэриниилээх бороруогун көрдөһүүтүн ылынан, оҕону сонно тилиннэрбитэ. Илия: «Көр эрэ, уолуҥ тыыннаах!» – диэбитинэн уолчааны ийэтигэр таһааран биэрбитэ. Дьахтар, атаҕа сири билбэт буола үөрэн-көтөн, дьоллонон, бороруокка: «Эн дьиҥнээх Таҥара киһитэ буоларгын мин бүгүн толору биллэҕим! Эйигин дьиҥ чахчы Айыы Тойон этитэр эбит», – диэбитэ.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 17:7-24

### Илия бороруок уонна Ваал бороруоктара


Илия бороруок уонна Ваал бороруоктара

Биирдэ Айыы Тойон Илияны Ахав ыраахтааҕыга ыыппыта. Илия ыраахтааҕыны Ваал уонна да атын сымыйа таҥаралар бороруоктарын кытта бииргэ норуоту бүттүүнүн Кармил хайатыгар мус диэн соруйбута. Ыраахтааҕы ону ылынан дьону барытын муспутун кэннэ, Илия норуокка туһаайан эппитэ: «Хаһааҥҥа диэри иэрэҥ-саараҥ сылдьаары гынаҕытый? Өскөтүн Айыы Тойон дьиҥнээх Таҥара эбит буоллаҕына, эһиги Кинини батыһыҥ, оттон Ваал эбит буоллаҕына, Ваалы батыһыҥ!» Бороруокка ким да хардарбатаҕа. Онуоха Илия эппитэ: «Айыы Тойон суос-соҕотох ордон хаалбыт бороруога бу мин турабын. Ваал буоллаҕына түөрт сүүс биэс уон бороруоктаах. Онон мин этиим маннык: биһиэхэ манна икки тарбыйаҕы биэрдиннэр. Биирин Ваал бороруоктара талан ыллыннар. Ону икки гына аҥаардаан баран хардаҕас үөһэ уурдуннар, ол эрээри умаппатыннар. Оттон мин иккис тарбыйаҕы бэлэмнээн, эмиэ толук биэрэрдии, мас үөһэ ууруом, ол гынан баран уматыам суоҕа. Дьэ, ол кэннэ эһиги бэйэҕит таҥараҕытын ыҥырыҥ, мин эмиэ Айыы Тойон Таҥарабын ыҥырыам. Кинилэртэн хайалара толук уотун уматар да, ол дьиҥнээх Таҥара буолар». Норуот сөбүлэммитэ.

Ваал бороруоктара тарбыйахтарын чохчоломмут хардаҕас үрдүгэр ууран баран: «Оо, Ваал! Биһигини иһит!» – диэн үөгүлээ да үөгүлээ буолбуттара. Уһун күнү быһа, ииримтийиэхтэригэр диэри, үөгүлээбиттэрэ да, харда биллибэтэҕэ. Онуоха Илия норуоту бэйэтигэр ыҥырбыта. Бары тиийэн кэлбиттэригэр кини Израиль уон икки ууһун ахсаанынан уон икки тааһы ылан аалтаар оҥорбута. Аалтаар үрдүгэр хардаҕас тэлгэппитэ, ол үрдүгэр кини тарбыйаҕы икки гына аҥаардаан уурбута. Тула хаһыллыбыт оҥкучах туолуор диэри, аалтаарга үс төгүл түөртүү солуур уу куттарбыта. Дьэ, онтон Таҥараҕа үҥпүтэ: «Айыы Тойонум, Авраам, Исаак уонна Израиль Таҥарата! Израильга биир эрэ Таҥара – Эн бааргын. Кулутуҥ мин тугу барытын Эн этэргинэн оҥорбуппун бүгүн бука бары билиэхтиннэр. Иһит миигин, Айыы Тойон, иһит! Эн, Айыы Тойон, дьиҥнээх Таҥара буоларгын, кинилэр сүрэхтэрин Бэйэҕэр эргитэргин бу норуот билиэхтин!» Айыы Тойон кини тылын сонно истибитэ. Онон халлаантан уот уһууран түһэн, били бэриллибит толугу, маһы уонна тула баар тааһы барытын умаппыта, бэл оҥкучах уутун кытта мэлиппитэ. Ону көрөн, бука бары сөһүргэстээн туран: «Айыы Тойон – дьиҥнээх Таҥара, Айыы Тойон – дьиҥнээх Таҥара!» – диэн саҥа аллайбыттара. Ити курдук Айыы Тойон дьиҥнээх Таҥара буоларын бар дьоҥҥо итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. Ваал бороруоктарын сымыйата арыллан тахсыбыта.


3 СААРЫСТЫБАЛАР 18:18-39

### Уу ырааһырыыта. Дьикти арыы


Уу ырааһырыыта. Дьикти арыы

Айыы Таҥара Елисейи, Илия көмөлөһөөччүтүн, улуу бороруок гына үүннэрэн таһааран, норуокка бэрт элбэх дьиктини оҥорторбута. Биирдэ Елисей Иерихоҥҥа сырыттаҕына, куорат олохтоохторо кэлэннэр: «Куораппыт бэрт сиргэ турар эрээри, уубут куһаҕан буолан, үүнүүнү олох кыайан ылбаппыт», – диэн кэпсээбиттэрэ. Онуоха бороруок урут ким да туттубатах саҥа иһитин көрдөөн ылан, ол түгэҕэр кыра туус куттарбыта. Кини иһитин туппутунан уу баһар сирдэригэр тиийэн тууһун ууга ыспыта. Уонна мантан ыла уугут Айыы Тойон тылын хоту чэбдигириэ, онон бу ууттан сылтаан өлүү-сүтүү, буомуруу аны суох буолуо диэбитэ. Кырдьык, сити кэмтэн ыла иһэр уулара ырааһыран хаалбыта.

Биирдэ Елисейгэ огдообо дьахтар тиийэн кэлэн, ытыы-ытыы, ыар кыһалҕаҕа кыһарыйтарбытын кэпсээбитэ. Кэргэнэ өлүөҕүттэн эстибэт иэскэ-күүскэ киирэн хаалан, иэстээх киһилэрэ кини икки уолун кулут оҥостордуу санаммыт. Елисей суос-соҕотох ийэҕэ көмөлөһүөн баҕаран: «Дьиэҕэр туох астааххыный?» – диэн ыйыппыта. Дьахтар: «Купсууннаах арыыттан ураты атын аһылыкпыт суох», – диэн хардарбыта. Онуоха бороруок: «Ыалларгын барыларын кэрийэ сылдьан, кураанах иһиттэрин көрдөөн ыл, – диэбитэ. – Ааҥҥытын хатанан олорон, уолаттаргын кытта ол кураанах иһиттэргэ бэйэҥ купсууҥҥуттан арыыта кутаттаа. Туолбут иһиккин туспа ууран ис».

Дьахтар, дьиэтигэр тиийэн, Елисей эппитин толорбута. Ыалларыттан купсууннарын, олгуйдарын уларсыбыта. Онтон дьиэтин аанын хатанан баран, уолаттарын көмөлөһүннэрэн, били бэйэтин арыытын кураанах иһиттэргэ кутаттаан барбыта. Баһаам элбэх купсууну толорбуттара. Дьахтар уолуттан өссө биир иһити көрдөөбүтэ, онуоха уола иһиппит итинэн бүттэ диэбитэ. Арай онно көрбүттэрэ, бэйэлэрин купсууннарын арыыта эмиэ уостан хаалбыт этэ.

Огдообо дьахтар бороруокка кэлэн, итинник дьикти буолбутун кэпсээбитэ. Елисей киниэхэ: «Баран, ол арыыгын атыылаан, иэскин төлөөн кэбис, – диэн сүбэлээбитэ. – Онтон орпут харчыгытын аскытыгар туттуоххут».


4 СААРЫСТЫБАЛАР 2:19-22; 4:1-7

### Сирия сэриитин тойоно Нееман


Сирия сэриитин тойоно Нееман

Сирия сэриитин тойоно Нееман диэн киһи этэ. Бу норуокка киэҥник биллэр, ытыктанар буойун биирдэ араҥ диэн амырыын ыарыыга ылларбыта.

Израиль дьонун кытта кыргыһыы кэмигэр Сирия сэрииһиттэригэр билиэн түбэспит биир кыракый кыысчаан Нееман кэргэнигэр чаҕар буолбута. Кыыс Айыы Тойон бороруога Елисей элбэх дьиктини оҥорбутун билэр буолан, хотунугар: «Тойонум Самарияҕа олорор бороруокка бара сырыттар, бороруок кинини араҥ ыарыыттан үтүөрдэн кэбиһиэ этэ», – диэбитэ. Нееман ону истэн, ыраахтааҕытыгар тиийэн, чаҕар кыыс тугу эппитин кэпсээбитэ. Онуоха Сирия ыраахтааҕыта Неемаҥҥа: «Кытаат, Израильга бара оҕус! Мин Израиль ыраахтааҕытыгар эйигинэн сурук ыытыам», – диэбитэ.

Нееман, кэргэнин кытта бырастыылаһан баран, Израиль сиригэр айаннаабыта. Ыраахтааҕыга тиийэн, тойонун суругун туттарбыта. Ол сурукка: «Мин эйиэхэ, араҥ ыарыыттан үтүөрдэриҥ туһугар, үлэһиппин Нееманы ыытабын», – диэн суруллубут этэ. Израиль ыраахтааҕыта ону ааҕан баран, кыыһырбыт уоҕар таҥаһын хайа тардыммыта: «Тугуй, ол мин дьону тилиннэрэр кыахтаах Таҥара үһүбүн дуо? Тоҕо кини миэхэ араҥ ыарыылаах киһини үтүөрт диэн ыытарый? Көрөҕүт дии, собус-соруйан өстөһөр сылтах көрдүү сатыыр!»

Итини истибит Елисей, ыраахтааҕыга чаҕарын ыытан: «Таҥаскын тоҕо хайыта тыытынныҥ? Ол киһини миэхэ ыыт. Израильга бороруок баарын биллин», – диэн илдьиттээбитэ.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 5:1-8

### Нееман үтүөрүүтэ


Нееман үтүөрүүтэ

Нееман колесницанан кэлэн, Елисей дьиэтин ааныгар тохтоон турбута. Онно чаҕар киһи киниэхэ утары тахсан: «Баран Иордан өрүскэ сэттэ төгүл суун, оччоҕо этиҥ-хааныҥ чэбдигириэ, ырааһыран хаалыа үһү», – диэн тойонун илдьитин тиэрдибитэ. Нееман ону олус өһүргэнэ истибитэ: «Мин өссө кинини бэйэтэ утары тахсыа, Айыы Тойон Таҥаратын аатын ааттаан туран, ыалдьар сирбэр илиитин ууран араҥтан үтүөрдүө дии санаабытым. Онтум ханна баарый? Дамаск өрүстэрэ – Авана да, Фарфар да – Израиль уутугар ама тиийбэттэр үһү дуо? Онно да суунан ырааһырыам суоҕа этэ дуо?» Кини улаханнык кыыһыран,бороруок дьиэтиттэн баран хаалбыта.

Онуоха кулуттара кэлэн: «Аҕалаатар аҕабыт, арай бороруок эйиэхэ атын туох эрэ ураты суолталааҕы эппит буоллун, ама ону толоруоҥ суоҕа этэ дуо? Оттон билигин баара-суоҕа ууга киирэн таҕыс, оччоҕо ырааһырыаҥ диэтэ дии», – диэн ааттаан барбыттара. Нееман ону истэн, бороруок эппитин толорорго быһаарыммыта. Кини Иордан уутугар сэттэ төгүл киирэн, чомполонон тахсыбыта. Сонно иэдээннээх бааһа сүтэн, этэ кыра оҕо этин курдук ып-ыраас буола оһон хаалбыта.

Нееман Таҥара киһитигэр Елисейгэ төннөн кэлэн эппитэ: «Сир бары норуоттарыттан Израиль эрэ Айыы Таҥараны билэрин мин бүгүн дьиҥ чахчы өйдөөтүм. Бука диэн миигиттэн, кулуккуттан, бу бэлэҕи ыл». Төһө да Нееман бэлэх биэрэ сатаабытын үрдүнэн, Елисей ону ылартан кыккыраччы аккаастанан кэбиспитэ. Нееман бороруогу кытта бырастыылаһа туран, аны хаһан да атын омуктар таҥараларыгар бэлэх-туһах, толук биэриэм суоҕа, Айыы Тойоҥҥо эрэ биэрэр буолуом диэн эрэннэрбитэ.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 5:9-17

### Хараҕа суох буолбут сэрииһиттэр


Хараҕа суох буолбут сэрииһиттэр

Сирия Израилы кытта сэриилэһэр кэмигэр Елисей өстөөх ханан саһан сылдьарын Таҥараттан билэн, Израиль ыраахтааҕытыгар этэн биэрэрэ. Ол иһин Израиль бииртэн-биир кыайыыны ситиһэрэ. Сирия ыраахтааҕыта онтон улаханнык ыксаабыта, бэйэм буойуннарым ортолоругар таҥнарыахсыт үөдүйдэ диир санааттан түүн да утуйбат буолбута. Онуоха биир чаҕара киниэхэ эппитэ: «Оо, күн ыраахтааҕы, биһиги ортобутугар ханнык да таҥнарыахсыт суох. Ити барыта Израильга олорор сир түннүгэ Елисей бороруок оҥоруута. Кини эн утуйар хоскор тугу эппиккин кытта ыраахтааҕытыгар кэпсээн биэрэр».

Елисей ханнык куоракка олорорун билэн баран, Сирия ыраахтааҕыта, бороруогу туттаран ылаары, онно улахан сэриини ыыппыта. Буойуннар түүн тиийэн, куораты иилии эргийбиттэрэ. Өстөөх чугаһаабытын билэн, Елисей Таҥараттан көрдөһөн: «Кинилэри бука барыларын тугу да көрбөт оҥортоо», – диэн үҥпүтэ. Ол кэннэ кини харахтарынан олох көрбөт буолан хаалбыт дьону бэйэтин куоратыттан атын сиргэ, Хотугу саарыстыба киин куоратыгар Самарияҕа, сирдээн илдьэ барбыта. Самарияҕа кэлбиттэригэр Елисей Таҥараттан: «Айыы Тойон, буойуннар харахтарын арый, көрөр гын», – диэн көрдөспүтэ. Айыы Тойон буойуннар харахтарын үтүөрдүбүтэ. Арай үтүөрэн баран көрбүттэрэ, олох букатын атын дойдуга, Самарияҕа, кэлэн тураллара. Сирия сэрииһиттэрэ кэлбиттэрин көрөн, Израиль ыраахтааҕыта Елисейтэн: «Аҕаккаам, арай кинилэри кырган кэбистэххэ?» – диэн ыйыппыта. Онуоха Елисей эппитэ: «Кэбис, өлөрүмэ. Кылыскынан кыргыһан билиэн ылбыт буойуннаргын, ама, эн өлөрөр-өһөрөр этиҥ дуо? Хата аһаталаа, килиэптэ, уута биэр. Сэниэ киллэринэн, утахтарын ханнаран баран, ыраахтааҕыларыгар төнүннүннэр». Итини истэн, ыраахтааҕы улахан аһылык тэрийбитэ. Буойуннар бары тото-хана аһаабыттара. Дуоһуйа аһаан, сэниэлэнэн баран, ыраахтааҕыларыгар төннүбүттэрэ. Ити кэнниттэн Сирия сэриилэрэ Израиль сиригэр аны тоҕо ааҥнаан киирбэт буолбуттара.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 6:8-23

### Иоас ыраахтааҕы буолар


Иоас ыраахтааҕы буолар

Охозия иудейдар ыраахтааҕыларыттан биирдэстэрэ этэ. Кини сэриигэ өлбүтүгэр ийэтэ, нэгэй, кырыктаах Гофолия, бэйэтэ бүрүстүөлгэ олороору, ыраахтааҕы аймаҕын барытын имири эһэргэ санаммыта. Охозия балта Иосавеф, ону билэн, убайын оҕотун, Иоас диэн ааттаах кыракый уолчааны, бүөм сиргэ кистээн кэбиспитэ. Онон оҕо тыыннаах хаалбыта. Иосавеф уолчааны Айыы Тойон дьиэтигэр алта сылы быһа саһыаран сылдьыбыта. Ити кэм устата Иудеяны Гофолия салайан олорбута.

Иоас сэттэ сааһын туолбутугар Иодай, Таҥара үлэһитэ, Айыы Тойон дьиэтигэр буойуннары, сэрии тойотторун, илдьит дьонун уонна ыраахтааҕы харабылларын мунньубута. Иодай ол дьоҥҥо ыраахтааҕы уолун көрдөрбүтэ уонна кинини бүрүстүөлгэ олордуоҕуҥ диэн барыларын тылыгар киллэрбитэ. Буойуннар, оҕону харыстаан, Таҥара дьиэтин иилии турбуттара. Иодай ити кэмҥэ уолу бар дьон иннигэр таһаарбыта. Кини уолга ыраахтааҕы хоруонатын кэтэрдибитэ уонна, саарыстыбаны салайдын диэн, төбөтүн олива арыытынан аҕаабыта. Бары Иоас уолчааны эҕэрдэлээн: «Ыраахтааҕы туругуруохтун!» – диэн үөгүлэспиттэрэ. Маны истэн, Израиль норуота бүттүүнэ үөрбүтэ-көппүтэ. Гофолияны өлөрөн кэбиспиттэрэ.

Эдэр ыраахтааҕы, кинини Иодай такайарын тухары, Таҥара тылыттан тахсыбат этэ. Улаатан баран, кини Таҥара дьиэтигэр туох алдьаммытын барытын чөлүгэр түһэрэргэ дьаһал биэрбитэ. Ол эрээри Иодай өлбүтүн кэннэ, Иоас, куһаҕан сүбэһиттэрдэнэн, тыыннаах Таҥараттан улам тэйэн, эмэгэттэргэ үҥэн-сүктэн, Айыы Тойону утары барбыта.

Биирдэ Иоас ыраахтааҕы Захарияны, Иодай уолун, норуот аньыытын-харатын саралаабытын истэн, Таҥара дьиэтин тиэргэнигэр өлөртөрөн кэбиспитэ. Ити кэнниттэн дойдуга алдьархай бөҕө ааҥнаабыта: Сирия сэриилэрэ Израилы кураанахтаан, үөдэн-таһаан оҥорон баран, Таҥара дьиэтин баайын-дуолун олоччу суйдаан ылбыттара. Иоас ыраахтааҕыны, ыалдьа сыттаҕына, икки чаҕара кэлэн өлөрөн кэбиспиттэрэ.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 11; 12; 2 ПАРАЛИПОМЕНОН 24:1-25

### Озия ыраахтааҕы буруйданыыта


Озия ыраахтааҕы буруйданыыта

Озия Иудея саарыстыбатын онус ыраахтааҕыта этэ. Бүрүстүөлгэ олороругар кини баара-суоҕа 16 саастааҕа, онтон ыла Иерусалимҥа барыта 52 сыл ыраахтааҕылаабыта.

Озия өрүү Айыы Тойон тылынан сылдьан, Кини ыйбытын эрэ оҥороро. Таҥара үлэһитэ Захария кинини Айыы Тойонтон толлорго үөрэтэрин-такайарын тухары, Озия Таҥараҕа үҥэрэ. Ол иһин Таҥара киниэхэ көмөлөһө турара. Эдэр ыраахтааҕы Иерусалимҥа, кураайы куйаарга бөҕөргөтүү туттарбыта. Хайа тэллэҕэр да, хотоол сиргэ да элбэх бараан үөрдээх буолан, холуодьас бөҕөтүн хастарбыта. Кини сир оҥоруутунан үлүһүйэрэ, онон бааһынатыгар, киэҥ киллэм хонууга, хайаҕа үүннэрэр бинэгирээтин сиригэр үтүмэн үгүс киһини үлэлэтэрэ. Озия үс сүүс сэттэ тыһыынча биэс сүүс киһилээх сэриилээҕэ. Кини ол сэриитин дьонун илии куйаҕынан, үҥүүнэн, дуулаҕа бэргэһэнэн, куйаҕынан, ох саанан, өстөөҕү тамныыр тааһынан толору хааччыйбыта. Иерусалимҥа оҕунан уонна тааһынан ытар олус мындыр оҥоһуулаах массыыналары оҥорторон, башняларга, куорат муннуктарыгар туруортарбыта. Саарыстыбатын муҥутуурдук бөҕөргөтөн тулхадыйбат туураламмыт ыраахтааҕы суон сураҕа Иудея тас өттүгэр кытта киэҥник биллибитэ.

Ити курдук кыаҕыран баран, ыраахтааҕы аһара улаханнык сананан аньыыга киирэн биэрбитэ – Айыы Тойон Таҥаратын сокуонун кэспитэ. Биирдэ кини Айыы Тойон дьиэтигэр киирэн, үчүгэй сыты таһаарар аалтаарга дыргыл сыттаах оту уматарга холоммута. Онуоха Таҥара үлэһиттэрэ, Азария уонна өссө аҕыс уон киһи, ыраахтааҕыны кэнниттэн батыһан киирэннэр, тохтото сатаабыттара: «Кэбис, Озия, эн Айыы Тойоҥҥа үчүгэй сыттаах булкадаһыгы уматыа суохтааххын: бу - Таҥара Бэйэтэ анаабыт үлэһиттэрэ, Аарон уолаттара, эрэ толорор ытык сулууспалара. Сибэтиэй сиртэн таҕыс, эн манна киирэн сокуону кэстиҥ, ону Айыы Тойон Таҥара сөп диэ суоҕа». Буруо таһаарар хадьыыланы хайыы-үйэ тутан турар Озия кинилэргэ улаханнык уордайбыта. Сонно, ол уордайаатын, сирэйэ бүтүннүү араҥ бааһынан бүрүллэн хаалбыта. Ити барыта, Таҥара үлэһиттэрэ көрөн турдахтарына, Айыы Тойон дьиэтигэр, буруо таһаарар аалтаар аттыгар буолбута. Ыраахтааҕы сирэйэ араҥ бааһа буолбутун көрөн, Азария уонна атын үлэһиттэр кинини сибэтиэй дьиэттэн тахсарыгар күһэйбиттэрэ, Озия бэйэтэ да Айыы Тойон буруйдаабытын өйдөөн, тиэтэйэ-саарайа тахсан барбыта. Кини хара өлүөр диэри араҥ ыарыынан ыалдьыбыта. Ол иһин туспа олороро, Айыы Тойон дьиэтигэр аны сылдьар кыаҕа суоҕа. Онон ыраахтааҕы дьиэтин-уотун, норуоту кини уола Иоафам салайбыта.


2 ПАРАЛИПОМЕНОН 26

### Израиль Таҥараттан тэйиитэ


Израиль Таҥараттан тэйиитэ

Израиль дьоно кинилэри Египеттэн таһааран фараон батталыттан босхолообут Айыы Тойон Таҥараларын утары аньыыны оҥорбуттара. Атын таҥараларга сүгүрүйэр буолбуттара, Айыы Тойон киэр үүрбүт омуктарын үгэстэрин тутуспуттара. Кинилэр Таҥараттан тэйбит ыраахтааҕыларын суолларынан барбыттара: олорор сирдэригэр эмэгэт аалтаарын, харабыл башнятыттан бөҕөргөтүнүүлээх куоратыгар тиийэ туппуттара, ытык таастары уонна Астарта таҥара ойуутун хас үрдүк томтор оройугар, хас аарыма мас анныгар барытыгар туруорбуттара. Айыы Тойон киэр үүртэлээбит омуктарын үтүктэн, эмэгэккэ үчүгэй сыттаах булкадаһык уматар идэлэммиттэрэ. Израиль дьоно Айыы Тойону уордатан, Кини төһө эмэ бобо сатаабытын үрдүнэн, эмэгэккэ сүгүрүйэллэрэ.

Ол иһин Айыы Тойон, бороруоктарын, өтө көрөөччүлэрин этитэн, Израиллаах Иуданы: «Аньыылаах суолгутун хаалларан, көнө суолга үктэниҥ: Мин эһиги аҕаларгытыгар биэрэн, эһигини кулуттарбынан, бороруоктарбынан такайтаран үөрэппит ыйаахтарбын, ыйыыбын-кэрдиибин, сокуоммун барытын тутуһуҥ», – диэн өрүү сэрэтэ сатыыра. Израиль дьоно ону истэ барбатахтара, урут эмиэ Айыы Тойон Таҥараларын итэҕэйбэккэ өһөспүт аҕаларын суолларынан барбыттара. Онон Таҥара ыйыытын-кэрдиитин, аҕаларыгар эппит кэс тылын, кинилэри сэрэтэн тугу арыйбытын-биллэрбитин – барытын сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. Кураанаҕы эккирэтэ сылдьан, бэйэлэрэ кураанахсыйбыттара, Айыы Тойон сэрэппитин ылыммакка, тула олорор норуоттар холобурдарын батыспыттара. Ол курдук, Айыы Тойон Таҥараларын ыйаахтарын кэһэннэр, икки тарбыйаҕы кутан оҥостубуттара. Астартаҕа үҥэргэ-сүктэргэ анаан, ытык сирдэри тэриммиттэрэ. Ону таһынан күҥҥэ, ыйга, сулустарга сүгүрүйэллэрэ, Ваал таҥараҕа сулууспалыыллара, уолаттарын-кыргыттарын уокка уматаллара. Силигин ситэрэн, сэрэбиэйдиир идэлэммиттэрэ, абынан дьарыктанар адьынаттаммыттара. Таҥара боппутун оҥорон, Кинини уордатардыы быһыыламмыттара.

Айыы Тойон Израиль дьонугар улаханнык уордайан, кинилэртэн киэр хайыспыта. Сотору Иуда ууһа эрэ ордон хаалбыта эрээри, олор да Айыы Тойон Таҥараларын ыйаахтарын тутуспат этилэр.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 17:7-18

### Ассирия Израилы сэриилээн ылар


Ассирия Израилы сэриилээн ылар

Осия Хотугу саарыстыба, Израиль, тиһэх ыраахтааҕыта этэ. Кини Христос төрүөн иннинээҕи 730-721 сыллардаахха, барыта тоҕус сыл салайбытын тухары Айыы Тойону утары сылдьыбыта. Израиль хотугулуу илин өттүгэр сүүнэ улахан Ассирия саарыстыбата баара, киин куората Ниневия этэ. Бу саарыстыба баһылыктара бука бары үйэлэрин тухары былааска талаһар харса-хабыра суох дьон этилэр. Онтон 724 сыллаахха Израильга Ассирия Салманассар баһылыктаах модун кыахтаах сэриитэ тоҕо ааҥнаан киирбитэ. Салманассарга бас бэринэн, Израиль ыраахтааҕыта түһээн төлүүр буолбута.

Биирдэ Ассирия ыраахтааҕыта киниэхэ бас бэриммит Осия туһунан бөрүкүтэ суох сонуну истибитэ. Осия бэрт кистэлэҥинэн Египет ыраахтааҕытыгар Сигорга илдьит дьону ыыталыыра биллибитэ.Кини Ассирияҕа түһээни сыл көтүтэ-көтүтэ төлүүрэ. Ол иһин ыраахтааҕы улаханнык уордайбыта. Кини Осияны таҥнарыахсыт диэн ааттаан хаайыыга уктаран баран, Израильга сэриинэн барбыта. Самарияҕа тиийэн кэлэн, куораты үс төгүрүк сыл устата иилии төгүрүйэн турбута. Осия салайбыта тохсус сылыгар Ассирия ыраахтааҕыта Самарияны сэриилээн ылбыта уонна Израиль дьонун дойдутугар үүрэн барбыта. Кинилэри көһөрөн илдьэн, Халахха, Хаворга, Гозан өрүс аттыгар Мидия куораттарыгар олохтообута. Онон Хотугу саарыстыба бүтэһиктээхтик үрэллибитэ.

Айыы Тойон норуотун ыар аньыытын-буруйун итинник накаастаабыта. Ити Христос төрүөн ининээҕи 721 сыллаахха этэ. Икки үйэ буолан баран, Израиль бэрт аҕыйах эрэ киһитэ билиэнтэн босхолонон иһэр иудейдары, ол эбэтэр Хотугу саарыстыба дьэбириэйдэрин, кытта дойдуларыгар төннөр кыахтаммыттара.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 17:2-6

### Самария олохтоохторо


Самария олохтоохторо

Хотугу саарыстыба олохтоохторо билиэн түбэһэн ыраах Ассирияҕа үүрүллэн барбыттара. Дойдулара иччитэх кэриэтэ хаалбыта. Кэлин Ассирия ыраахтааҕыта Израиль куораттарыгар Вавилон уонна атын дойду дьонун көһөрөн аҕалбыта. Онон Самарияны аны кэлии дьон бас билэн, дойду бары куораттарыгар олохсуйбуттара. Маҥнай утаа кинилэр Айыы Тойону итэҕэйбэт, ытыктаабат этилэр. Ол иһин Айыы Тойон Самария куораттарыгар хахайдары ыыталыыра. Адьырҕа кыыллар дьоҥҥо саба түһэн, алдьархай бөҕө ааҥнаабыта. Ону Ассирия ыраахтааҕытыгар биллэрэ охсубуттара: «Самария куораттарыгар олохтообут норуоттарыҥ ол дойду Таҥаратын сокуонун билбэккэ иэдэйдилэр. Таҥара хахайдары ыыталаан дьону-сэргэни эһэн эрэр». Ыраахтааҕы Самарияттан урут көһөрүллэн барбыт дьонтон биир киһини, Таҥара үлэһитин, ыҥыран ылан, дойдугар баран саҥа олохтоохтору Айыы Тойон сокуонугар үөрэт диэн дьаһайбыта.

Онон Таҥара үлэһитэ, төрөөбүт дойдутугар төннөн кэлэн, Вефильгэ олохсуйбута. Кини кэлээт да, олохтоохтору Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйэргэ үөрэтэн барбыта. Омук дьоно саҥа үөрэҕи ылыммыттара эрээри, урукку идэлэринэн үҥэ-сүктэ үөрэммит эмэгэт таҥараларын син биир суоран оҥостор этилэр. Ол эмэгэттэрин Самария дьонуттан хаалбыт былыргы ытык сирдэргэ туруораллара. Төһө да улам Айыы Тойону билэн Кинини ытыктыыр буолан барбыттарын иһин, урут бииргэ олорбут норуоттарын үгэһин умнубатахтара. Онон сымыйа таҥараларыгар сүгүрүйэллэрин тохтоппотохторо.

Саҥа Кэс Тылга ахтыллар Самария олохтоохторун дьэбириэйдэр ол кэлии дьон удьуордара диэн ааттыыллара. Төһө да кэлин Самария дьоно эмэгэккэ үҥэри-сүктэри ууратан Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйэр буолбуттарын иһин, дьэбириэйдэртэн элбэх уратылаахтара. Ол иһин кинилэр өрүү кыр өстөөх этилэр. Самария дьоно бэйэлэрин сиэрдэрин-туомнарын тутуһар Таҥара үлэһиттэрдээхтэрэ. Бэл биирдэ Гаризим хайатыгар Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйэр ытык дьиэлэнэ сылдьыбыттара да, ону дьэбириэйдэр урусхал оҥорбуттара.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 17:24-33

### Езекия ыраахтааҕы Таҥараҕа үҥүүтэ


Езекия ыраахтааҕы Таҥараҕа үҥүүтэ

Ассирия ыраахтааҕыта Хотугу саарыстыбаны 721 сыллаахха сэриилээн ылан баран, Израиль олохтоохторун Ассирияҕа көһөрбүтэ. Ол кэннэ Хотугу саарыстыба Таҥара көмөтүнэн өссө да 130 сыл тулуһан турбута.

Езекия иудей ыраахтааҕыта этэ. Кини Иерусалим бүрүстүөлүгэр сүүрбэ тоҕус сыл олорбута. Айыы Тойонтон үйэтигэр тэйбэтэх, Моисей тиксэрбит ыйаахтарын барытын эҥкилэ суох тутуспут Езекия иудей бастыҥ ыраахтааҕыта буолбута. Кини саллар сааһын тухары сымыйа таҥараҕа сүгүрүйэри утары охсуһара, эмэгэттэри барыларын төрдүттэн эһэн баран, норуоту тыыннаах Таҥараҕа сүгүрүйэргэ ыҥырара. Езекия Ассирия ыраахтааҕытын былааһыттан төлө көтөн, аны киниэхэ сулууспалаабат буолбута.

Ассирия ыраахтааҕыта Сеннахирим онтон абаран-сатаран, Езекияны бас бэринэргэ модьуйан, киниэхэ сурук суруйан ыыппыта. Ол суругар кини иудей ыраахтааҕыта Таҥараҕа эрэнэрин күлүү-элэк оҥостубута. Атын саарыстыбалар бары бүттүүн Сеннахиримҥа бэриммиттэрин, ханнык да бэйэлээх таҥаралар кинилэри абыраан ылбатахтарын суруйан баран, эрэй эрдэтинэ бас бэрин диэн суоһурҕаммыта.

Езекия Таҥара дьиэтигэр киирэн, суругу Айыы Тойон иннигэр тэниччи тутан туран, үҥэн-көрдөһөн барбыта: «Айыы Тойон, херувимнар үрдүлэригэр олорор Израиль Таҥарата! Эн сир бары саарыстыбатын баар-суох Таҥарата буолаҕын, сири-халлааны бүттүүнүн Эн айбытыҥ. Оо, Айыы Тойон, көрдөһөбүн, кулгааххын сэгэтэн миигин иһит, хараххын аһан миигин көр. Иһит дуу, Айыы Тойон, бу суругу суруйбут Сеннахирим тылын-өһүн, Эйигин, тыыннаах Таҥараны, үөҕэрин! Кырдьык, Айыы Тойон, Ассирия ыраахтааҕылара атын норуоттары имнэри эспиттэрэ, үҥэр таҥараларын уоттаабыттара. Ол таҥаралар буолбатах, дьон бэйэлэрэ таастан-мастан оҥостубут оҥоһуктара этилэр, ол да иһин урусхал буоллахтара. Онон, Айыы Тойон Таҥарабыт, көрдөһөбүт, биһигини өстөөх илиититтэн өрүһүй. Айыы Тойон, Эн соҕотох Таҥара буоларгын сир бары саарыстыбалара билиэхтиннэр».

Езекия ыраахтааҕы ис сүрэҕиттэн итэҕэйэн көрдөспүтүн Таҥара истибитэ уонна Айыы Тойон сибэтиэй аатын баламаттык холуннарбыт Ассирия дьонун уодьуганнаабыта. Ассирия дьоно сааттаахтык кыайтарбыттара.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 18:1-7; 19:9-19

### Иосия ыраахтааҕы кэс тыла


Иосия ыраахтааҕы кэс тыла

Иосия эмиэ Иудея ыраахтааҕыта этэ. Бүрүстүөлгэ баара-суоҕа аҕыс сааһыгар олорон баран, Иерусалимҥа барыта отут биир сыл салайбыта. Иосия Айыы Тойон сөбүлүүрүн эрэ оҥорон, уҥа-хаҥас халбаҥнаабакка, өбүгэтин Давид суолунан сылдьыбыта. Кини Таҥараттан үйэтигэр биирдэ да тэйбэтэҕэ.

Иосия Айыы Тойоҥҥо уон алта сааһыттан дьулуһар буолбута. Онтон түөрт сыл буолан баран, ыраахтааҕылаабытын уон иккис сылыгар, Иудеяны уонна Иерусалимы сымыйа таҥаралартан уонна кинилэргэ анаммыт аалтаардартан ыраастыырга быһаарыммыта. Норуота үҥэр-сүктэр таас эмэгэттэрин биири да ордорбокко урусхаллаабыта, бүтүн Иудея сирин тухары туох баар таҥараларын барытын күл-күдэн оҥорбута. Ыраахтааҕылаабыта уон ахсыс сылыгар кини аны Айыы Тойон дьиэтин чөлүгэр түһэрэргэ дьаһайбыта. Онон норуот Таҥара дьиэтигэр элбэх үрүҥ көмүһү бэлэх биэрбитэ.

Арай биирдэ, Айыы Тойон дьиэтэ саҥардыы тутуллан эрдэҕинэ, Таҥара үлэһитэ Хелкия Айыы Тойон Моисейга этэн суруйтарбыт кинигэтин булан ылбыта. Хелкия ол кинигэни, Таҥара Кэс тылын, Шафан суруксукка биэрбитин суруксут ыраахтааҕыга аҕалан туттарбыта. Иосия ыраахтааҕы кинигэни доргуччу ааҕалларыгар дьаһайбыта. Ол ааҕалларын истэ олорон, кини сүрэҕэр ыттарбыта: кинигэҕэ Айыы Таҥара тыла – норуот бүттүүнэ кэспит сокуона – суруллан сылдьара.

Иосия ыраахтааҕы ис сүрэҕиттэн айманан, ытаан-соҥоон туран, Айыы Тойонтон кинилэри бырастыы гынарыгар көрдөспүтэ. Итиэннэ Таҥара дьиэтигэр кэлэн, норуотун дьонун ыҥыран ылбыта. Кини дьоҥҥо Айыы Тойон дьиэтиттэн көстүбүт кэс тыл кинигэтин ааҕан иһитиннэрбитэ. Иосия Айыы Тойоҥҥо: «Аны мантан инньэ Эн суолгунан эрэ сылдьыам, Эн бары ыйааххын, тугу эппиккин барытын ис сүрэхпиттэн тутуһуом», – диэн, мэктиэ тылын эппитэ. Норуотун эмиэ, Таҥара кэс тылыгар бэриниилээх буоларга ыҥыран туран, мэктиэ тылын этиппитэ.

Иосия ыраахтааҕы Израиль сиригэр атын омуктартан ордон хаалбыт эмэгэт таҥаралары төрдүттэн эспитэ. Кини салайарын тухары, норуота Айыы Тойоҥҥо биэрбит тылын толорон, Таҥараттан биирдэ да тэйбэтэҕэ.


2 ПАРАЛИПОМЕНОН 34:1-8, 14-19, 29-33

### Иеремия бороруок


Иеремия бороруок

Иеремия бороруок үйэтин тухары Айыы Таҥара туһунан туоһулуура. Биирдэ кини Тофет уонна Иерусалим куораттар олохтоохторун туора эмэгэт таҥараларга сүгүрүйэллэрин, кинилэргэ бэлэх-туһах биэрэллэрин иһин кытаанахтык сэмэлээбитэ. Бастаан кини, Тофекка сылдьан, норуоту туох алдьархай күүтэрин төлкөлөөбүтэ. Онтон Иерусалимҥа тиийэн, Таҥара дьиэтин тиэргэнигэр баар дьоҥҥо туһаайан эппитэ: «Айыы Тойон Саваоф, Израиль Таҥарата: „Бу куорат уонна чугас эргиннээҕи сэлиэнньэлэр Миэхэ өсөһөллөрүн, тылбын истибэттэрин иһин, Мин кинилэргэ урут сэрэппит алдьархайбын барытын ыытабын“, – диэн этэр».

Таҥара үлэһитэ итини истэн кыыһыран, Иеремия бороруогу сирэйгэ охсубута уонна, кэлгийтэрэн, хаайыыга уктарбыта. Сарсыныгар хаайыыттан таһаарбытыгар Иеремия Израиль куораттарын, норуоту бүттүүнүн уонна Айыы Тойон бэриниитэ суох үлэһитин туох алдьархай күүтэрин хат тоһоҕолоон эппитэ. Онтон Таҥараҕа үҥпүтэ: «Айыы Тойон, Эн угуйар буолаҥҥын, мин Эйиэхэ умсугуйарым. Эн миигиннээҕэр күүстээххин, онон миигин кыайдыҥ – кулуккун күннэтэ үөҕэллэр, баҕарбыт эрэ барыта күлүү-элэк оҥостор. Оттон мин, саҥарыам эрэ кэрэх, норуоппун ыар баттал, улуу урусхал күүтэрин төлкөлөөн, үөгүлээн-энэлийэн барабын. Ол аайы миигин Айыы Тойон тылыттан сылтаан үөҕэр, күннэтэ хоруотуур буоллулар. Мин онтон хомойон, аны Эйигин санатар, Эн ааккынан саҥарар үһүбүөн дии санаабытым. Ол да буоллар, сүрэхпэр сириэдийэр төлөнү, уҥуохпар умайар уоту хайдах да кыайан саба туппатым. Сэниэм эстиэр диэри, эристим да, кыайбатым».

Бэриниилээх бороруогу сойуолаһааччы бэрт элбэх этэ гынан баран, кинини Айыы Таҥара Бэйэтинэн бөҕөргөтөрө. Ол иһин Иеремия маннык этэн турардаах: «Айыы Тойон күүстээх буойун курдук миигинниин өрүү бииргэ сылдьар, онон миигин үтүрүйээччилэр бэйэлэрэ бүдүрүйүөхтэрэ. Мин иннибин хайдах да кыайан ылыахтара суоҕа. Хата бэйэлэрэ ааргытык быһыыланан, саакка-суукка киириэхтэрэ. Сүдү күүстээх Айыы Тойон! Эн кырдьыктааҕы тургутан көрөҕүн, кини кутун-сүрүн, сүрэҕин-быарын курдаттыы билэҕин. Онон Айыы Тойоҥҥо ыллааҥ, Айыы Тойону айхаллааҥ: Кини дьадаҥыны, кыһалҕалааҕы хара санаалаахтартан быыһаан ылар».


ИЕРЕМИЯ 19:13-15; 20:1-13

### Варух Иеремия төлкөлүүрүн сурунар


Варух Иеремия төлкөлүүрүн сурунар

Биирдэ Айыы Тойон Иеремияҕа: «Түрбэ кумааҕыны ылан, Мин эйиэхэ Израиль, Иуда уонна бары норуоттар тустарынан тугу эппиппин барытын сурун. Мин кинилэргэ алдьархайы ыытаары оҥостобун. Баҕар, Иуда истэн, аньыылаах суолуттан туораан тахсыа. Оччоҕо Мин кини бары буруйун, аньыытын-харатын бырастыы гыныам этэ», – диэбитэ.

Иеремия биир Варух диэн киһини ыҥыран ылбыта уонна Айыы Тойон кининэн, бороруогунан, тугу этитиэхтээҕин барытын сурунан иһэригэр көрдөспүтэ. Варух тугу да көтүппэккэ түрбэ кумааҕыга суруйбутун кэннэ, Иеремия эппитэ: «Мин хаайыыга олорор киһи Айыы Тойон дьиэтигэр барар кыаҕым суох. Эн онно кинилэр астан туттунан туран үҥэр күннэригэр баран, бу түрбэҕэ суруллубуту – Айыы Тойон миигинэн этиппитин – ааҕан иһитиннэр. Иерусалим норуота да, атын куораттартан кэлбит иудейдар да бука бары истэллэрин курдук, улаханнык доргуччу аах. Айыы Тойон бу норуокка улаханнык уордайда, абарда-сатарда диэн эт. Баҕар, кинилэр ону өйдөөн, Айыы Тойоҥҥо үҥүөхтэрэ, иэдээннээх суолларын хаалларыахтара».

Нирия уола Варух ити сорудаҕы толорбута. Иосия уола, Иудея ыраахтааҕыта Иоаким, салайбыта бэһис сылыгар тохсус ыйга Иерусалим олохтоохторугар уонна кэлии дьоҥҥо барыларыгар Айыы Тойон иннигэр астан туттунан туран үҥэр күн биллэриллибитэ. Ол күн Варух, Айыы Тойон дьиэтигэр киирэн, Иеремия тугу эппитин доргуччу ааҕан биэрбитэ.


ИЕРЕМИЯ 36:1-10

### Иоаким ыраахтааҕы түрбэ кинигэни уоттуур


Иоаким ыраахтааҕы түрбэ кинигэни уоттуур

Варух Иеремия бороруок суруйтарбыт тылын Айыы Тойон дьиэтигэр аҕалан аахпытын истэн баран, Иудея тойотторо бары куттаммыттара. Кинилэр ол туһунан Иоаким ыраахтааҕыга биллэрэ охсубуттара. Онуоха ыраахтааҕы ол түрбэни киниэхэ аҕалан ааҕан иһитиннэрэллэригэр дьаһал биэрбитэ. Дыбарыаска ыраахтааҕы иннигэр таҕааннаах уот умайа турара. Түрбэни аҕалан, доргуччу ааҕан барбыттара. Тимир тириитин кэппит Иоаким, кинилэр аахпыт сирдэрин быһаҕынан быһан ыла-ыла, уокка быраҕан испитэ. Сотору түрбэттэн туох да орпотоҕо, барыта умайбыта. Иоаким ыраахтааҕы да, кини чаҕардара да Таҥара тылын итэҕэйбэт этилэр. Ол иһин кинилэр түрбэҕэ суруллубуттан, Айыы Тойоҥҥо бас бэриммэтэхтэрин иһин сотору Вавилон ыраахтааҕытыгар билиэн баралларын туһунан төлкөлөөһүнтэн, ончу куттамматахтара. Иоаким ыраахтааҕы Варухтаах Иеремияны хаайарга дьаһайбыта. Ол гынан баран Айыы Тойон кинилэри иккиэннэрин сойуолаһааччыларыттан саһыаран кэбиспитэ.

Ыраахтааҕы кинигэни умаппытын кэннэ, Айыы Тойон Иеремияҕа атын түрбэни ылан, ити иудей ыраахтааҕыта Иоаким уокка бырахпытын барытын хат суруй диэн сорудах биэрбитэ. Ол кэннэ Таҥара иудей ыраахтааҕытыгар Иоакимҥа илдьиттээбитэ: «Айыы Тойон маннык этэр: Иеремияны „Вавилон ыраахтааҕыта хайаан да кэлэн, бу сир олохтоохторун сүөһүлэри-астары имири сотуо диэн тоҕо суруйдуҥ?!“ – дии-дии ыххайбытыҥ. Суруктаах түрбэни уоттаабытыҥ. Онон иудей ыраахтааҕытын Иоаким туһунан Айыы Тойон маннык этэр: ити аньыытын иһин кини өлүгэ күнүскү куйааска, түүҥҥү дьыбарга быраҕыллыаҕа. Биир да удьуора Давид бүрүстүөлүгэр олоруо суоҕа. Туох баар хара дьайыыларын иһин Мин ыраахтааҕыны, кини ууһун-аймаҕын, чаҕардарын кими да ордорбокко накаастыам. Иерусалим олохтоохторугар уонна Иуда норуотугар аан алдьархайы, урут сэрэппитим үрдүнэн истиэхтэрин да баҕарбатах иэдээннээх суолларын, ааҥнатыам».

Иеремия атын түрбэ кумааҕыны ылан, Нирия уолугар Варух суруксукка биэрбитэ. Онон Варух били иудей ыраахтааҕыта Иоаким уоттаабыт суругун хат суруйбута. Иккис түрбэ, элбэх саҥа этии киирэн, уруккутааҕар ордук уһун буолбута.


ИЕРЕМИЯ 36:14-32

### Вавилон Иуданы сэриилээн ылар


Вавилон Иуданы сэриилээн ылар

Барыта Айыы Тойон Иеремия бороруогунан этиппитин курдук буолбута: Вавилон ыраахтааҕыта Навуходоносор сэриинэн саба түһэн, иудейдары билиэн тутан барбыта. Айыы Тойон сэмэлиирин, сэрэтэрин истибэккэ, Таҥара иннигэр аньыыларын-буруйдарын билиммэтэхтэрин, эмэгэккэ сүгүрүйэллэрин, эҥин-эгэлгэ куһаҕаны, түктэрини сытайан туран оҥороллорун тохтоппотохторун иһин, иудейдарга итинник алдьархай ааҥнаабыта. Соҕурууҥҥу саарыстыба олохтоохторо Айыы Тойон Хотугу саарыстыбаны хайдах дьарыйбытын билэ-билэ, нэгэйдик быһыыланалларын уураппатахтара. Ол иһин Айыы Тойон урут 130 сыл анараа өттүгэр Израилы үрэйбитин курдук, бу саарыстыбаны эмиэ, Вавилон халыҥ сэриитин ыытан, самнарарга быһаарыммыта.

Иоаким ыраахтааҕы уола Иехония Иерусалимҥа ыраахтааҕы буоларыгар уон аҕыс саастааҕа. Аҕатын суолун тутуһан, кини эмиэ Айыы Тойону утары сылдьара. Иехония бүрүстүөлгэ олорбута үһүс ыйыгар Вавилон ыраахтааҕытын чаҕардара ааҥнаан кэлэн, Иерусалимы иилии эргийбиттэрэ. Куораты төгүрүйбүттэрин кэннэ, аны ыраахтааҕылара Навуходоносор бэйэтинэн тиийэн кэлбитэ. Иудея ыраахтааҕыта Иехония киниэхэ ийэтин, чаҕардарын, үрдүк сололоох үлэһиттэрин, аттакыларын кытта утары тахсан билиэн бэриммитэ. Айыы Тойон олох эрдэттэн этиппитин курдук, Навуходоносор Иерусалимтан Айыы Тойон дьиэтин малын-салын уонна ыраахтааҕы дыбарыаһын баайын-дуолун түөрэтин суйдаан барбыта. Былыр Израиль ыраахтааҕыта Соломуон Айыы Тойон дьиэтигэр анаан оҥорторбут кыһыл көмүс иһитин-хомуоһун тугу да ордорбокко алдьаппыта. Иерусалимы бүттүүнүн – ыраахтааҕы үрдүк сололоох үлэһиттэрин, хорсун-хоодуот сэрииһиттэри, мас, тимир уустарын барытын Вавилоҥҥа үүрэн барбыттара. Онно барыта уон тыһыынча киһи көһөрүллүбүтэ. Быстар дьадаҥы сир оҥорооччулартан ураты Иудеяҕа ким да хаалбатаҕа.

Иехония оннугар Вавилон ыраахтааҕыта атын киһини, Иехония таайын Матфанийы, туруорбута. Кини аатын Седекия диэн уларыппыта. Седекия сүүрбэ биир саастааҕыттан бүрүстүөлгэ олорон, Иерусалимҥа барыта уон биир сыл салайбыта. Бу ыраахтааҕы эмиэ Айыы Тойон сөбүлээбэтин оҥорон, урукку Иоакимтан туох да атына суоҕа. Онон Айыы Тойон Иерусалимҥа уонна Иудеяҕа олус улаханнык уордайан, кинилэртэн киэр хайыспыта.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 24:8-20

### Иерусалим урусхалланыыта. Таҥара дьиэтэ умайар


Иерусалим урусхалланыыта. Таҥара дьиэтэ умайар

Израиль ыраахтааҕыта Соломуон, Таҥара соруйбутун толорон, Иерусалимҥа Айыы Тойон кэрэ бэйэлээх дьиэтин туттарбытын туһунан биһиги инники кэпсээн турабыт. Ол эрээри, Иерусалимы сэриилээбиттэрэ уон биир сыл ааспытын кэннэ, халдей (Вавилон) сэриилэрэ бу куоракка хат тоҕо анньан кэлэн, Соломуон туттарбыт ытык дьиэтин урусхал оҥорбуттара. Ол туһунан Биибилийэҕэ маннык суруллубут.

Бүрүстүөлгэ олорбута тохсус сылыгар Вавилон ыраахтааҕыта Навуходоносор Иерусалимҥа сэриинэн суоһаан тиийбитэ. Кини тула буор хайыҥ куттаран баран, куораты иилии эргийэн кэбиспитэ. Иерусалимы балтараа сыл төгүрүктээбиттэрин кэннэ, олохтоохтор аһыыр аһа суох хаалан, хоргуйан барбыттара. Өстөөх куоракка тоҕо анньан киирбит түүнүгэр иудей сэриитэ барыта ыраахтааҕы саадын аттынааҕы икки эркин ыккардыгар баар халҕан аанынан таска куоппута. Төбүрүөннээн турар халдейдартан мүччү түһэн, Седекия ыраахтааҕы хонууга тахсар суолунан тэскилээбитэ. Халдей сэрииһиттэрэ өр-өтөр гымматахтара, Седекияны Иерихон хонуутугар ситэ баттаан ылбыттара. Иудей сэриитэ барыта хайыы-үйэ үрүө-тараа ыһыллыбыт этэ. Седекияны тутан ылан Ривлаҕа илдьэн, Вавилон ыраахтааҕытын дьүүлүгэр туруорбуттара. Уолаттарын, кини көрөн турдаҕына, өлөртөөбүттэрэ, оттон бэйэтин икки хараҕын тэһэн баран, сыаптаан Вавилоҥҥа илдьибиттэрэ.

Навуходоносор харабылын тойоно Навузардан халдейдар сэриилэрин кытта Иерусалимҥа киирбитэ. Кини Айыы Тойон дьиэтин, ыраахтааҕы дыбарыаһын уонна куорат дьиэтин барытын уоттаан кэбиспитэ, Иерусалим эркиннэрин суулларбыта. Куоракка хаалбыт норуоту уонна Вавилон ыраахтааҕытын диэки буолбут дьону Навузардан Иерусалимтан көһөрөн барбыта. Арай дьадаҥы сир оҥорооччулартан эрэ сорохторун бинэгирээт үүннэриитигэр уонна сир оҥоруутугар үлэлэтэ хаалларбыта. Халдейдар Айыы Тойон дьиэтин тиэргэнигэр турбут алтан баҕаналары, сулууспаҕа туттуллар алтан малы-салы бүтүннүү алдьатан баран, алтанын Вавилоҥҥа илдьибиттэрэ. Сулууспаҕа туттуллар алтан иһиттэн-хомуостан эмиэ тугу да ордорботохторо. Көмүс иһити, хадьыыланы, көмүс оҥоһуктары барытын ылан барбыттара.

Бу барыта Христос төрүөн иннинээҕи 587-586 сыллардаахха буолбута. Соломуон туттарбыт ытык дьиэтэ 400-тэн тахса сыл турбута.


4 СААРЫСТЫБАЛАР 25:1-16

### Даниил уонна кини үс доҕоро


Даниил уонна кини үс доҕоро

Иерусалим олохтоохторун билиэн ылбыт Вавилон ыраахтааҕыта Навуходоносор, чаҕардарын тойонугар дьаһал биэрбитэ. Кини билиэн кэлбит Израиль дьонуттан уонна иудейдар истэриттэн ыраахтааҕы эбэтэр кинээс төрүттээх эдэр уолаттары ыраахтааҕы дыбарыаһын сулууспатыгар бэлэмнииргэ дьаһайбыта. Уолаттар туох да омсото суох кыраһыабай дьүһүннээх, үөрэххэ дьоҕурдаах, мындыр өйдөөх буолуохтаахтара. Сорудах сотору туолан, ыраахтааҕы дыбарыаска сулууспалыахтаах уолаттары бэйэтин остуолугар аһатарга дьаһайбыта. Бу уолаттары араас үөрэххэ, халдей тылыгар үс сыл үөрэтиэхтээхтэрэ.

Иудей талыы уолаттарын ортолоругар Даниил, Анания, Мисаил уонна Азария бааллара. Вавилон дыбарыаһыгар Даниилы Валтасар, оттон Ананияны Седрах, Мисаилы Мисах, Азарияны Авденаго диэн ааттаабыттара. Даниил аны Моисей сокуонунан дьэбириэй киһитэ сиэ суохтаах кыылын дуу, көтөрүн дуу этин сиэн киртийиэхпит диэн сэрэнэрэ. Онон кини ыраахтааҕы аһыттан аһыан баҕарбатаҕа. Ол иһин чаҕардар тойонноруттан кинилэргэ оҕуруот аһын уонна сылбархай ууну биэрэллэригэр көрдөспүтэ. Анарааҥҥыта,аны уолаттар ыран-дьүдьэйэн хааллахтарына ыраахтааҕы уордайыа диэн сэрэхэдийэн, бастаан утаа сөбүлэммэтэҕэ. Онуоха Даниил биһиэхэ уон хонук устата оҕуруот аһын уонна ууну эрэ биэрэн, биһигини холоон көрүҥ диэн, тойону тылыгар киллэрбитэ. Уон хонон баран бу түөрт уол ыраахтааҕы аһыттан аһаабыт атын уолаттардааҕар быдан тупсубут, төлөһүйбүт көрүҥнэммиттэрэ.

Таҥара Даниилга, Ананияҕа, Мисаилга уонна Азарияҕа киэҥ билиини-көрүүнү, муударай өйү биэрбитэ. Оттон Даниилга ону таһынан өссө араас дьикти көстүүнү, түүлү тойоннуур ураты дьоҕуру бэлэхтээбитэ.

Үс сыл ааспытын кэннэ, ыраахтааҕы уолаттары бэйэтигэр ыҥыртаран ылбыта. Хас биирдиилэрин кытта биир-биир кэпсэтэн көрөн баран, Даниилга, Ананияҕа, Мисаилга уонна Азарияҕа тэҥнээх ким да суох эбит диэн түмүккэ кэлбитэ. Онон уолаттар төрдүөн ыраахтааҕыга сулууспалыы хаалар буолбуттара. Ыраахтааҕы тугу да ыйыппытын иһин, кинилэр халдей ханнык да аптаах киһитинээҕэр уон төгүл ордук өйдөөх, муударай эппиэти биэрэллэрэ.


ДАНИИЛ 1:3-20

### Кыһыл көмүс эмэгэт уонна үс хорсун уол


Кыһыл көмүс эмэгэт уонна үс хорсун уол

Вавилон ыраахтааҕыта Навуходоносор отут миэтэрэ үрдүктээх, үс миэтэрэ туоралаах кыһыл көмүс эмэгэти куттаран баран, ону Деир хонуутугар туруортарбыта. Ол кэннэ ыраахтааҕы илдьиттэрэ бар дьоҥҥо маннык биллэрбиттэрэ: «Араас тыллаах-өстөөх норуоттар, бары биис уустара! Эһиги турба дорҕоонун, муусука тыаһын иһиттигит да, Навуходоносор туруорбут кыһыл көмүс эмэгэтигэр сөһүргэстээн туран сүгүрүйүөхтээххит. Оннук сүгүрүйбэтэх киһи умайа турар оһоххо быраҕыллыаҕа».

Сотору ыраахтааҕыга: «Иудей үс киһитэ – Седрах, Мисах уонна Авденаго – күн ыраахтааҕы дьаһалын толорботтор: кини таҥараларыгар үҥпэттэр, кыһыл көмүс эмэгэккэ сүгүрүйбэттэр», – диэн үҥсүү киирбитэ. Навуходоносор улаханнык уордайан, уолаттары ыҥыртаран ылан: «Кыһыл көмүс эмэгэккэ сүгүрүйбэт буоллаххытына, эһиги сибилигин умайа турар оһоххо быраҕыллыаххыт. Оччоҕо ханнык Таҥара эһигини мин илиибиттэн быыһаан ылыаҕай?» – диэбитэ. Уолаттар ыраахтааҕыга эппиттэрэ: «Биһиги итэҕэйэр Таҥарабыт биһигини умайа турар оһохтон да, эн илиигиттэн да өрүһүйүөҕэ. Быыһаабатаҕына даҕаны, ыраахтааҕы, эн билиэх тустааххын: биһиги эн таҥараларгар да, ити туруортарбыт кыһыл көмүс эмэгэккэр да сүгүрүйүөхпүт суоҕа». Уордайбыт Навуходоносор саамай күүстээх буойуннарын ыҥыран ылан, уолаттары кэлгийэн итии оһоххо быраҕыҥ диэн дьаһайбыта.

Буойуннар иудей үс уолун кэлгийэн баран, оһоххо бырахпыттара. Оһох хайа да күннээҕэр сэттэ төгүл күүскэ оттуллубут буолан, уолаттары бырахпыт дьон уот төлөнүгэр түрүтэ сиэтэн өлбүттэрэ. Эмискэ Навуходоносор уоту көрөн баран соһуйан, ойон турбута уонна үрдүк сололоох үлэһиттэригэр: «Уокка үс уолу кэлгийэн бырахпыппыт буолбатах этэ дуо? Оттон мин түөрт киһини көрөбүн дии: туох да буолбатаҕын курдук хаамса сылдьаллар! Төрдүстэрин дьүһүнэ олох да Айыыга маарыннаах!» – диэбитэ.

Кини оһоххо чугаһаан кэлэн ыҥырбыта: «Седрах, Мисах уонна Авденаго, Үрдүктэн Үрдүк Таҥара кулуттара! Уоттан тахсыҥ, кэлиҥ, миэхэ чугаһааҥ!» Уолаттар оһох уотуттан тахсан кэлбиттэрэ. Уот кинилэри сиэбэтэҕин бары эт харахтарынан көрөн итэҕэйбиттэрэ: баттахтара да кэриэрбэтэх, таҥастара да умайбатах, бэл кэҥсик сыта кэлбэт этэ. Сөрү диэн сөхпүт Навуходоносор эппитэ: «Седрах, Мисах уонна Авденаго Таҥарата алгыстаах! Дьэ чахчы да сүдү бэлиэлэри көрдөрөр, улуу дьиктилэри оҥорор Таҥара эбит! Маннык Таҥара Саарыстыбата хайаан да үйэттэн үйэҕэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ туругура турар мэҥэ саарыстыба буолуохтаах!» Ити кэмтэн ыла Навуходоносор Седраҕы, Мисаҕы уонна Авденагоны Вавилон дойдутугар кимнээҕэр да өрө туппута.


ДАНИИЛ 3

### Даниил өйдөммөт тыллар суолталарын быһаарар


Даниил өйдөммөт тыллар суолталарын быһаарар

Навуходоносор кэнниттэн Вавилон бүрүстүөлүгэр уола Валтасар олорбута. Биирдэ Валтасар үрдүк сололоох үлэһиттэригэр, барыта тыһыынча киһиэхэ анаан улахан малааһын тэрийбитэ. Ити малааһын иннинэ, чаҕардарын ыҥыран, аҕата урут Иерусалимнааҕы Айыы Тойон дьиэтиттэн илдьэ кэлбит кыһыл да, үрүҥ да көмүс иһиттэрин аҕалтарбыта. Ыраахтааҕы уонна үрдүк сололоох тойоттор кэргэттэриниин көмүс иһиттэртэн арыгы испиттэрэ. Ол олорон, эмэгэт таҥараларыгар, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир, мас уонна таас оҥоһуктарга, уһун-киэҥ уруй-айхал эппиттэрэ.

Оннук көрүлүү-нарылыы олордохторуна, эмискэ дыбарыас иһигэр киһи илиитин салбаҕа көстөн кэлэн, үөһэ лампаада утарыта баар эркиҥҥэ тугу эрэ суруйбутунан барбыта. Ыраахтааҕы ону көрөн сүргэтэ ыстанан, дьүһүннүүн уларыйбыта, икки тобуга халыр босхо барбыта. Ыксаан, тумус туттар дьонун, Вавилон муударай өйдөөхтөрүн, – бука барыларын аҕала охсуҥ диэн үөгүлээбитэ. Суруллубуту сөпкө быһаарбыт киһини саарыстыба үһүс баһылыгынан аныах буолбута. Ол эрээри Вавилон чөмчөкөлөрө да кэлэн, эркиҥҥэ суруллубуту кыайан аахпатахтара.

Ити аймалҕаны истэн, малааһын бара турар саалатыгар сарыысса киирэн кэлбитэ. Сарыысса Валтасар ыраахтааҕыга: «Манна биир Даниил диэн киһи баар үһү. Кинини, Таҥара Тыынын сүрэҕэр дириҥник ылыммыт буолан, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, өркөн өйдөөх, онон түүлү да тойоннуур, таайыллыбаты да таайар, хайдахтаах да уустук суолу сөпкө аттаран өйдүүр дьоҕурдаах дииллэр», – диэн кэпсээбитэ. Ыраахтааҕы сонно Даниилы ыҥыртаран аҕалан, ити өйдөммөт тыллар суолталарын быһаарарыгар көрдөспүтэ.

Онуоха Даниил Валтасарга: «Эн олус улаханнык санаммытыҥ, эмэгэттэри айхаллыы олорон арыгы иһэргэр ытык иһиттэри ылларбытыҥ иһин, Таҥара эйиэхэ уордайбыт, – диэбитэ. – Ол иһин эйиэхэ итинник сурук көстүбүт». Онтон Даниил эппитэ: «Эркиҥҥэ МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, УПАРСИН диэн суруллубут. Ол аата маннык: МЕНЕ – Таҥара эн саарыстыбаҥ күнүн-дьылын ааҕан баран, бүтэр кэмэ кэллэ диэн быһаарда; ТЕКЕЛ – эйигин ыйааһыҥҥа ыйаан көрбүтэ, олус чэпчэки буолан таҕыстыҥ; УПАРСИН – саарыстыбаҥ аҥаарданан Мидия уонна Персия дьонугар бэрилиннэ диэн». Сонно Валтасар дьаһалынан Даниилга ыраахтааҕы эрэ таҥнар күндү кыһыл таҥаһын таҥыннарбыттара. Моонньугар кыһыл көмүс кылдьыы симэх кэтэрпиттэрэ уонна кинини саарыстыба үһүс баһылыгынан билиммиттэрэ. Таҥара эппитэ барыта ол түүн туолбута: Валтасары өлөрөн кэбиспиттэрэ, оттон саарыстыбатын Мидия ыраахтааҕыта Дарий былдьаабыта.


ДАНИИЛ 5:1-31

### Даниил Таҥараҕа үҥэр


Даниил Таҥараҕа үҥэр

Валтасар бүрүстүөлүн ылбыт Дарий эмиэ бэйэтин туох да үрдүктүк сананар уонна эмэгэккэ сүгүрүйэр ыраахтааҕы этэ. Ол да буоллар кини Даниилы, муударай өйдөөҕүн, эҥкилэ суох үтүө быһыылааҕын-майгылааҕын иһин, олус сөбүлүүрэ.

Биирдэ Дарий, дойдутун олоҕун салайтараары, сүүс сүүрбэ сатрап үлэһити анаабыта. Кинилэр үрдүлэринэн үс тойону туруорбута. Сатраптар ыраахтааҕыны сүпсүгүрдүбэт туһуттан, үлэлэрин-хамнастарын ол тойотторго отчуоттууллара. Даниилы, үс тойонтон биирдэстэрин, өйүнэн да, үтүө сигилитинэн да атын тойоттору, сатраптары барыларын баһыйарын иһин, Дарий бүтүн саарыстыбатын үрдүнэн туруоруон саныыра. Ону билэн, икки атын тойон уонна сатраптар, саарыстыбаны куһаҕаннык салайар диэн баһааҕырдаары, Даниилы буруйдуур сылтах көрдүү сатаабыттара да, тугу да кыайан булбатахтара. Даниил, ыраахтааҕы эрэллээх киһитэ буолан, хаһан да сыыһа-халты быһыыламмат, буруйу-сэмэни оҥорбот этэ.

Дьэ, онтон били өһүөннээх дьон кинини ыраахтааҕы иннигэр хайдах хараардыахха сөбүн тобулан, оҕуруктаах суолга санаммыттара. Кинилэр Даниил Айыы Таҥаратыттан өрүү көрдөһө сылдьарын билэллэрэ. Онон ыраахтааҕыга кэлэн, бу отут күн иһигэр дьон ханнык да таҥараттан, киһиттэн буолбакка, Дарий ыраахтааҕыттан эрэ көрдөһүөхтээхтэрин туһунан сокуону ылынарыгар тыл киллэрбиттэрэ. Ол сокуону кэспит киһи дьиикэй хахайдар сытар хаспахтарыгар быраҕыллыахааҕа. Ыраахтааҕы кинилэр иһэ истээх көрдөһүүлэрин дьиҥ төрүөтүн билбэт буолан, ыйаахха илии баттаан кэбиспитэ.

Даниил саҥа сокуон тахсыбытын билэн да баран, Айыы Тойонугар үҥэрин уураппатаҕа. Кини олорор хоһугар киирэн күҥҥэ үстэ, сөһүргэстээн туран, Таҥараҕа махтанар үгэстээҕэ. Ол үҥэр кэмигэр төрөөбүт Иерусалимын диэки тахсар түннүктэрэ өрүү аһаҕас тураллара. Хаһан эрэ онно, тапталлаах куоратын урусхаллана илик ытык дьиэтигэр, Таҥара кэрэмэн килбиэнэ сатыылыыр буолара.

Даниилга өһүрэ саныыр хара санаалаах дьон кини Таҥаратыгар үҥэрин уоран көрөн баран, Дарий ыраахтааҕыга тыллаабыттара.


ДАНИИЛ 6:1-11

### Даниил хахайдаах хаспахха


Даниил хахайдаах хаспахха

Даниилы өлөрөр-өһөрөр санаалаах тойоттор Дарийга тиийбиттэрэ. Кинилэр ыраахтааҕы ыйааҕа тахсыбытын үрдүнэн Даниил күҥҥэ үстэ бэйэтин Таҥаратыттан көрдөһөр диэн, үҥсүбүттэрэ. Ыраахтааҕы ону истэн, санааҕа ылларбыта. Кини хайдах эмэ гынан Даниилы быыһаан ылыан баҕарара. Ол эрээри били үҥсүбүт тойоттор Мидия уонна Персия сокуонунан ыраахтааҕы илии баттаабыт ыйааҕа көтүллүбэт диэн моһуйсаллара. Онон ыраахтааҕы Даниилы хахайдар сытар хаспахтарыгар бырахтарарга күһэллибитэ. Кини Даниилга: «Эн эрэллээхтик сулууспалыыр Таҥараҥ Эйигин быыһыаҕа!» – эрэ диэн хаалбыта. Киэһэ дыбарыаһыгар төннөн кэлээт аһаабакка эрэ утуйардыы сыппыта да, ол түүнү быһа хараҕын кыратык да симэ түһэн ылбатаҕа. Онтон халлаан суһуктуйуута бэрт тиэтэлинэн туран, хахайдаах хаспахха сүүрэн тиийбитэ уонна симик куолаһынан: «Тыыннаах Таҥара кулута Даниил! Мэлдьи бэриниилээхтик сулууспалыыр Таҥараҥ эйигин хахайдартан өрүһүйдэ дуо?» – диэн ыйыппыта. Онуоха аллараттан туох да буолбатах Даниил саҥата дуораһыйан иһиллибитэ: «Айыы Таҥарам иннигэр ырааһым уонна эн ыраахтааҕым иннигэр буруйа суоҕум иһин, Таҥара, аанньалын ыытан, хахайдар айахтарын бүөлэттэ. Онон миигин тыыппатылар».

Онуоха Дарий ыраахтааҕы Даниил тыыннаах хаалбытыттан атаҕа сири билбэт буола үөрэн, кинини хаспахтан таһаара охсоллоругар дьаһайбыта. Үөһэ таһааран бараннар, Даниил туох да буолбатаҕын көрөн, бары бэри диэн бэркиһээбиттэрэ. Сонно тута, Дарий дьаһалынан, били Даниилы хобулаабыт хара санаалаах дьону тутан аҕалан, хахайдаах хаспахха бырахпыттара. Хахайдар кинилэри хаспах түгэҕэр да тиэрдибэккэ хабан ылан, тырыта тыытан кэбиспиттэрэ.

Бу кэнниттэн Дарий ыраахтааҕы сурук суруйан саарыстыбатын бары муннугар тиийэ ыыталаабыта. Ыраахтааҕы ол суругар Даниил Айыы Таҥарата – өлбөт үйэлээх Таҥара, Кини Саарыстыбата үйэлэр тухары баар, онон мантан инньэ бары норуоттар Даниил Таҥаратын ытыктыахтаахтар диэн суруйбута. Ол илдьит тылыгар өссө: «Таҥара халыҥ тыын харыһыга, суон тыын толуга буолар, сиргэ да, халлааҥҥа да эҥин-эгэлгэ дьиктини, сөҕүмэр бэлиэни көрдөрөр. Кини Даниилы хахайдартан өрүһүйэн ылла!» – диэн этиллибит этэ.


ДАНИИЛ 6:12-27

### Иудейдар билиэнтэн төннүүлэрэ


Иудейдар билиэнтэн төннүүлэрэ

Инники кэпсээбиппит курдук, Ассирия сэриилэрэ Хотугу саарыстыбаны, Израилы, сэриилээн ылбыттара. Кинилэр норуоту билиэн үүрэн барбыттара. Ити Христос төрүөн сэттэ үйэ иннинэ буолбута. Сүүс сылынан аны Мидия, Вавилон холбоһуктаах сэриилэрэ тоҕо ааҥнаан кэлбиттэрэ. Икки сыллаах төгүрүктээһин кэнниттэн Ниневия куораты урусхал оҥорбуттара. Күүһүрбүт-уоҕурбут Вавилон судаарыстыбата ыаллыы норуоттары, Соҕурууҥҥу саарыстыбаны Иудеяны халыыра, иудейдары Вавилоҥҥа үүрэн барара.

Ол эрээри Вавилон да курдук модун күүстээх импиэрийэ эстэр-быстар күнэ-дьыла тирээн кэлбитэ. Вавилону Мидия уонна Персия ыраахтааҕылара сэриилээн ылбыттара. Персия ыраахтааҕыта Кир иудейдар төрөөбүт сирдэригэр баралларын көҥүллээбитэ. Онон кини бас билэр саарыстыбатын биир гына илдьит ыыппыта: «Персия ыраахтааҕыта Кир маннык этэр: Айыы Тойон, Халлааннааҕы Таҥара, миэхэ сир бары саарыстыбаларын биэрдэ. Итиэннэ мин Киниэхэ анаан Иудея сиригэр Иерусалимҥа дьиэ тутарбар соруйда. Онон Таҥара норуотун хас биирдии киһитэ (кинини кытта Таҥара бииргэ буолуохтун!) Иудеяҕа, Иерусалимҥа баран Айыы Тойон, Израиль Таҥаратын дьиэтин тутуһуохтаах». Онон Израиль уон икки ууһуттан төрүттээх түөрт тыһыынчаттан тахса дьэбириэй, сүнньүнэн иудейдар, Иуда ууһун дьоно, дойдуларыгар төннүбүттэрэ. Ол эрээри бэрт үгүс дьэбириэйдэр Персияҕа олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара.

Дойдуларыгар төннүбүттэрин иккис сылыгар иудейдар Иерусалимҥа мустан, Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрбиттэрэ. Урукку ытык дьиэни өйдүүр үгүс сааһырбыт дьон, Таҥара үлэһиттэрэ, левиттэр, аҕа баһылыктар, саҥа тутуу акылаата түһэн эрэрин көрөн, кыайан туттуммакка, оҕолуу марылаччы ытаспыттара. Дьон-сэргэ ньамалаһар, үөрэр-көтөр, ытыыр саҥата ыраахха диэри дуорайан иһиллэрэ.

Таҥара дьиэтэ тутуллар үлэтин Иудея ыраахтааҕытын Иехония сиэнэ Зоровавель иилээн-саҕалаан ыыппыта. Манна уруккута иудей сиригэр олохсуйбут омуктар дьэбириэйдэри абааһы көрөр буоланнар, тутуу барарын мэһэйдэһэр, саанар-суоһурҕанар этилэр. Өссө аһара баран, кинилэр Артаксеркс диэн ааттаах Персия ыраахтааҕытыгар үҥсэн-харсан барбыттара. Инньэ гынан Таҥара дьиэтин тутуутун бүтүн уон биэс сыл устата тохтотторо сылдьыбыттара. Персия бүрүстүөлүгэр эмиэ Дарий диэн ааттаах атын ыраахтааҕы олорбутун эрэ кэннэ, тутуу хат сөргүтүллэн, салҕанан барбыта.

Дарий урукку Кир ыраахтааҕы дьаһалын бигэргэтэн, ытык дьиэ үлэтэ ситэриллиэхтээҕин туһунан уурааҕы Иерусалимҥа ыыппыта. Онон Адар ый үһүс күнүгэр, Дарий ыраахтааҕылаабытын алтыс сылыгар, саҥа тутуу үлэтэ бүппүтэ.


ЕЗДРА 1–6

### Эсфирь сарыысса


Эсфирь сарыысса

Арай биирдэ Персия ыраахтааҕыта Артаксеркс кэргэн ыларга быһаарыммыта. Саарыстыбатын бары муннугар илдьит ыытан, саамай кэрэ дьүһүннээх кыргыттары дойду киин куоратыгар Сузыга мустарбыта. Кыргыттары ыраахтааҕыга көрдөрөөрү, бүтүн уон икки ый бэлэмнээбиттэрэ. Оччотооҕуга Персия сиригэр урут Ассирия уонна Вавилон сэриилэрэ билиэн тутан аҕалбыт дьэбириэйдэрин удьуордара өссө да олороллоро. Сузыга биир Мардохей диэн ааттаах иудей баара. Кини таайын оҕотун Эсфирь диэн кыыһы ииттэрэ. Эсфирь уһулуччу кэрэ дьүһүннээҕэ, дьулугурас көнө уҥуохтааҕа. Ийэлээх аҕата өлүөхтэриттэн тулаайах кыысчаан Мардохейы аҕа туттара. Дойду кыраһыабай кыргыттарын барыларын киин куоракка Сузыга ыраахтааҕы дьиэтигэр хомуйалларыгар Эсфири эмиэ ыҥырбыттара. Ыраахтааҕы бу кыыһы барыларыттан ордорбута, олус таптыы, умсугуйа көрбүтэ. Онон хоруонатын Эсфирь төбөтүгэр кэтэрдэн, кинини сарыысса оҥорбута. Сотору хотуну чиэстиир улуу бырааһынньык тэрийэн, кинээстэрин, үрдүк сололоох үлэһиттэрин күндүлээбитэ-маанылаабыта. Кылгас уһуур, кыараҕас кэҥиир гына, дойдутун бары уобалаһыгар араас чэпчэтии оҥорбута, ыраахтааҕылыы сиэдэрэй бэлэх бөҕөтүн түҥэппитэ. Эсфирь буоллаҕына Мардохей тылын истэн, ханнык норуоттан төрүттээҕин ыраахтааҕыга эппэт этэ.

Бу кэнниттэн бэрт сотору ыраахтааҕы биир Аман диэн ааттаах кинээһин чорботон, атын кинээстэр үрдүлэринэн туруорбута. Дыбарыаска үлэлиир дьон бука бары Аманы көрдүлэр да, сөһүргэстээн туран, киниэхэ сүгүрүйэллэрэ. Ыраахтааҕы дьаһала оннугу ирдиирэ. Арай Мардохей эрэ Амаҥҥа хаһан да сүгүрүйбэт, кини иннигэр сөһүргэстээбэт этэ. Аман онтон абаран, Артаксеркс саарыстыбатыгар баар иудейдары төрдүттэн эһэргэ санаммыта.

Биирдэ кини ыраахтааҕыга кэлэн: «Эн саарыстыбаҥ уобалаһын аайы араас норуоттар ортолоругар тарҕанан олорор биир дьикти норуот баар. Кинилэр сокуоннара хайа да норуот киэниттэн чыҥха атын, онон ыраахтааҕы сокуоннарын билиммэттэр», – диэн үҥсүбүтэ. Ыраахтааҕы ону истэн, эн кинилэри хайдах гынарыҥ бэйэҥ көҥүлүҥ диэбитэ. Сотору ыраахтааҕы чаҕардара Артаксеркс бас билэр уобаластарын кэрийэ сылдьан, уон иккис ый (Адар) уон үһүс күнүгэр иудейдары кыратыттан улаханыгар тиийэ, оҕону-дьахтары ордорбокко барыларын төрдүттэн имири эһэр туһунан суругу тарҕаппыттара. Ыраахтааҕы ыйааҕа тиийбит сиригэр барытыгар иудейдар улуу кутурҕаҥҥа ылларбыттара. Онон кинилэргэ астан туттунан туран үҥэр кэм, ытабыл-соҥобул, аймалҕан саҕаламмыта.


ЭСФИРЬ 1–3

### Эсфирь сарыысса (салгыыта)


Эсфирь сарыысса (салгыыта)

Ону истээт, Мардохей балтыгар Эсфирь сарыыссаҕа ыраахтааҕы ыйааҕын туһунан биллэрэ охсубута. Ыраахтааҕыны кытта кэпсэтэн норуоккун аһыннар диэн сүбэлээбитэ. Эсфирь Мардохейга чаҕарынан илдьит ыыппыта: «Ыраахтааҕы ыҥырбатах киһитэ ис тиэргэҥҥэ киирдэ да, өлөрөргө ууруллар. Арай ыраахтааҕы кыһыл көмүс торуоскатын утары ууннаҕына эрэ, ол киһи тыыннаах хаалар. Мин ыраахтааҕыга ыҥырыллыбатаҕым отут хонно». Мардохей Эсфирьгэ хардарбыта: «Иудейдартан мин эрэ ыраахтааҕы дьиэтигэр ордон хаалыам дии санаама. Туох билэр, баҕар, бу кэмҥэ туһалаары, сарыысса буолбутуҥ буолаарай?» Эсфирь Мардохейга илдьиттээбитэ: «Баран, Сузыга баар иудейдары бука барыларын мус. Бары мин туспар астан туттунан туран үҥүҥ. Үс күн, күнүс буоллун, түүн буоллун, тугу да иһимэҥ-аһаамаҥ. Мин эмиэ чаҕар кыргыттарбын кытта аһаабакка туран үҥүөм. Дьэ онтон, төһө да сокуону утары буолбутун иһин, ыраахтааҕыга барыам. Өлүөхтээх буоллахпына өлүөм буоллаҕа». Хара санаалаах Аман Мардохейы ыйыахтаах сүүрбэ биэс миэтэрэ үрдүктээх маһа хайыы-үйэ бэлэмнэнэн турара.

Үһүс күнүгэр Эсфирь сарыысса, саамай мааны таҥаһын-сабын таҥнан, ыраахтааҕы олорор дьиэтин ис тиэргэнигэр киирбитэ. Ыраахтааҕы, кинини көрөөт да, кыһыл көмүс торуоскатын утары ууммута. Эсфирь торуосканы таарыйан баран, ыраахтааҕыны уонна Аманы ол күн тэрийэр үөрүүлээх аһылыгар ыҥырбыта. Бэрт сотору ыраахтааҕы Аманныын аһылыкка тиийэн кэлбиттэрэ. Арыгы иһэ олорон, ыраахтааҕы: «Эсфирь сарыысса, эн бастыҥ баҕа санааҥ тугуй? Миигиттэн тугу көрдөһүөххүн баҕараҕыный?» – диэн ыйыппыта. Сарыысса эппитэ: «Мин баҕарар баҕам диэн – миигин тыыннаах хааллараргар, мин көрдөһүүм диэн – норуоппар олоҕу бэлэхтииргэр. Биһигини, миигин норуоппун кытта, өлөрөргө, имири эһэргэ, күн сириттэн суох оҥорорго уураахтаатылар». Дьэ онуоха эрэ ыраахтааҕы Эсфирь дьэбириэй төрүттээҕин билэн, Аман уодаһыннаах былаанын өйдөөбүтэ. Ыраахтааҕы дьаһалынан Аманы били бэйэтэ Мардохейга бэлэмнээбит маһыгар таһааран ыйаан кэбиспиттэрэ.

Ол эрээри ыраахтааҕы аатыттан тахсыбыт ыйаах кини биһилэҕинэн бэчээттэммит буолан, ити сокуону хайдах да уларытар да, көтүрэр да кыахтара суоҕа. Онон эмиэ ыраахтааҕы дьаһалынан Артаксеркс суруксуттара бары куораттар иудейдарыгар эһиги түмсэн бэйэҕитин көмүскэнэргит көҥүллэнэр диэн, саҥа суругу суруйбуттара. Ыраахтааҕы сыыдам аттаах илдьиттэрэ ол ыйааҕы саарыстыба сүүс сүүрбэ сэттэ уобалаһыгар Индияттан Эфиопияҕа тиийэ бэрт суһаллык тиксэрбиттэрэ. Дьэбириэй норуота ити курдук быыһаммытын бэлиэтигэр Мардохей сыл аайы ылыллар Пурим диэн бырааһынньыгы олохтообута.


ЭСФИРЬ 4–10

### Иерусалим эркинин чөлүгэр түһэрии


Иерусалим эркинин чөлүгэр түһэрии

Неемия Персия киин куоратыгар Сузыга Артаксеркс ыраахтааҕы дыбарыаһыгар сулууспалыыр үрдүк сололоох үлэһит этэ.

Биирдэ кини Иерусалимтан Персияҕа төннөн кэлбит иудей киһитин көрсөн, Иерусалим олоҕун-дьаһаҕын, онно хаалбыт иудейдары сураспыта. Онуоха анарааҥҥыта: «Билиэнтэн ордубут иудейдар баттанан-үктэнэн, дойдуларыгар сор бөҕөтүн көрөн олороллор. Иерусалиммыт эркинэ олоччу урусхалламмыт, куорат халҕан аанын уоттаан кэбиспиттэр», – диэн кэпсээбитэ. Ону истэн, Неемия олоро түһээт, ытаан барбыта. Кини улаханнык курутуйан, хас да күн астан туттунан туран, Таҥараҕа үҥпүтэ. Ол үҥэригэр мин Иерусалимҥа баран куорат эркинин чөлүгэр түһэрэрбин ыраахтааҕы көҥүллээтин диэн көрдөһөрө.

Сотору Артаксеркс ыраахтааҕы көҥүллээн, Неемия Иерусалимҥа тиийбитэ. Иудейдар куорат алдьаммыт эркинин, халҕан аанын саҥалыы тутан, чөлүгэр түһэрбитинэн барбыттара. Кинилэр өстөөхтөрө ону көрө-көрө, саанан-суоһурҕанан, үлэни-хамнаһы атахтыы сатыыр этилэр. Ол иһин Неемия дьонун сэбилээн, эркин тутуутугар таас таһааччылар аҥаар илиилэригэр үҥүүлээх сылдьаллара. Тутуу үлэһиттэрэ бука бары кылыстаммыттара. Үлэ-хамнас түүннэри-күннэри күөстүү оргуйара. Таҥара дурда-хахха буолан, тутааччылар эрэйдэрэ тиллибитэ: Иерусалимы Вавилон сэрииһиттэрэ уоттаабыттарын кэннэ лоп курдук сүүс түөрт уон сыл буолан баран, куорат эркинэ чөлүгэр түспүтэ.

Сэттис ый үүнүүтэ норуот бүттүүнэ биир санаанан болуоссакка мустубута.Таҥара үлэһитигэр Ездраҕа этэннэр, Айыы Тойон Израильга Моисейынан бэрдэрбит сокуонун кинигэтин аҕалтарбыттара. Ездра уһуну-киэҥи өйдүүр кыахтаах эр дьон да, дьахталлар да иннилэригэр кинигэни хара сарсыардаттан күн ортотугар диэри доргуччу аахпыта. Ону мустубут дьон бүттүүн болҕойон истибиттэрэ. Онтон Ездра Айыы Тойоҥҥо, улуу Таҥараҕа, алгыс тылын эппитигэр бука бары икки илиилэрин өрө уунан туран: «Аминь, аминь!»[1] – диэн саҥа аллайбыттара уонна сөһүргэстии түһэн, Айыы Тойоҥҥо сүгүрүйбүттэрэ.


НЕЕМИЯ 1–8

### Норуот Таҥараҕа эргиллэр


Норуот Таҥараҕа эргиллэр

Эмиэ ити ый сүүрбэ төрдүс күнүгэр, Израиль дьоно, астан туттунан туран үҥэр үгэстэринэн, дороххой кыл таҥаһы таҥнан, төбөлөрүгэр күл куттан баран, бары бииргэ түмсүбүттэрэ. Атын омуктартан арахсан, аньыыларын-хараларын, аҕаларын буруйдарыгар тиийэ этиммиттэрэ. Күн чиэппэрэ тура тэбиммитинэн Айыы Тойон Таҥараларын сокуонун кинигэтин аахпыттара. Эмиэ күн чиэппэрин кэриҥэ аньыыларын-буруйдарын этинэ-этинэ, Айыы Тойон Таҥараларыгар сүгүрүйбүттэрэ. Левиттэр Иисус, Вания, Кадмиил, Шевания, Вунний, Шеревия, Вания, Хенани үрдүк сиргэ туран, Таҥараҕа үҥэллэрэ. Кинилэр эппиттэрэ: «Аны үйэбит тухары Айыы Тойон Таҥарабытын уруйдуур буолуоҕуҥ! Айыы Тойон, Эн ханнык да хайҕал, уруй-айхал тылынан кыайан ситэн этиллибэт үрдүк килбиэннээх аатыҥ алгыстаах! Айыы Тойон, Таҥара Эн эрэ бааргын, Эйигиттэн атын Таҥара суох. Эн халлааннар халлааннарын, онно баары барытын, сири, сиргэ баары барытын, муораны, муораҕа баары барытын айбытыҥ. Туохха барытыгар олоҕу Эн биэрэҕин. Халлаан күүстэрэ эмиэ Эйиэхэ сүгүрүйэллэр».

Норуот аньыытын-харатын, Айыы Тойонтон тэйбит буруйун кэмсинэн, Таҥараҕа үҥпүтэ: «Оо, Айыы Таҥарабыт, эппит кэс тылгын бигэтик тутуһар, норуоккар аһыныылаахтык сыһыаннаһар улуу бэйэлээх, сүдү күүстээх, дьулаантан дьулаан Таҥарабыт! Биһиги бэйэбит да, ыраахтааҕылар, кинээстэр, Таҥара үлэһиттэрэ, бороруоктар, аҕаларбыт эмиэ – Эн норуотуҥ Ассирия ыраахтааҕыларын саҕаттан билиҥҥэ диэри көрбүт эрэйбитин ситэтэ суох курдук көрбөтөргүн ханнык! Эн биһигини саамай сөпкө дьарыйбыккын, кырдьыктаахтык дьүүллээбиккин. Биһиги дьиҥ чахчы ыар буруйдаахпыт. Онон биһиги Эйиэхэ, Эн Таҥара сокуоҥҥун тутуһуохпут, бары ыйаахтаргын, уураахтаргын барытын толоруохпут диэн, мэктиэ тылбытын суругунан биэрэбит. Бу сурукпутугар илии баттыыбыт уонна баһылыктарбыт, левиттэрбит, Эйиэхэ сулууспалыыр дьоммут бэчээттэрин уурабыт». Үрдүк сололоох тойоттор бары бу кэс тылга илии баттаан баран, бэчээт туруорбуттара. Бар дьон, Таҥара үлэһиттэрэ, левиттэр, аан харабыллара, ырыаһыттар, ытык дьиэ үлэһиттэрэ, Таҥара сокуонун ылыммыт омук дьоно, кинилэр кэргэттэрэ, уолаттара-кыргыттара – уһуну-киэҥи өйдүүр кыахтаах барыта, норуот ытыктыыр түс-бас дьонун, батыһан, ити мэктиэ тылга холбоспуттара.


НЕЕМИЯ 9:1-6; 9:32 – 10:29

### Иов эрэйи-муҥу көрүүтэ


Иов эрэйи-муҥу көрүүтэ

Уц диэн дойдуга олус үтүө быһыылаах-майгылаах баай киһи Иов олорбута. Кини туох да иҥэ-дьаҥа суох, кырдьыгы эрэ тутуһар, Таҥараны ытыктыыр, киртэн-дьайтан өрүү тэйэ туттар көнө киһи этэ. Иов сэттэ уоллааҕа, үс кыыстааҕа.

Биирдэ сатана Таҥараҕа тиийэн кэлбитигэр Айыы Тойон: «Эн хантан кэллиҥ?» – диэн ыйыппыта. Сатана: «Мин сири эргийэн кэллим», – диэн хардарбыта. Айыы Тойон эппитэ: «Мин кулуппун Иову өйдөөн көрдүҥ дуо? Бу сир үрдүгэр кини курдук эҥкилэ суох ыраас, кырдьыгы тутуһар, Таҥараны ытыктыыр, куһаҕантан куруутун тэйэ туттар киһи суох». Онуоха сатана Айыы Тойоҥҥо: «Ол Иов Эйигин босхо ытыктыыр үһү дуо? – диэбитэ. – Кини дьиэтин-уотун, баайын-дуолун барытын Эн араҥаччылыыгын буолбат дуо? Үлэтин-хамнаһын эмиэ алҕаабытыҥ, сүөһүтүн үөрэ буоллаҕына сир-сир аайы тарҕанна. Дьэ ол эрээри баайын-дуолун таарый эрэ – төһө Эйигин алгыыр буолар эбит?» Онуоха Таҥара сатанаҕа: «Кини туох баардааҕа барыта Эн илиигэр бэриллэр», – диэбитэ.

Сатана, көҥүл ылан, Иовка эҥин-эгэлгэ куһаҕаны оҥорбутунан барбыта. Оҕолорун бука барыларын өлөрбүтэ-өһөрбүтэ, халыҥ баайын-дуолун төрдүттэн эспитэ. Ол да үрдүнэн Иов сулана барбатаҕа, Таҥараны үөхсүбэтэҕэ, «Айыы Тойон биэрбитэ, Айыы Тойон ыллаҕа. Кини аатыгар алгыс буоллун», – эрэ диэбитэ. Онтон Иову саҥаран сулуйан барбыт кэргэнин: «Ама биһиги Таҥараттан наар үчүгэйи эрэ ыла сылдьыахпыт, оттон куһаҕаны ылыахпыт суоҕа дуо?» – диэн саба саҥарбыта. Иов ол тухары биир да сыыһа тылы тыллаһан Айыы Тойон иннигэр аньыыга киирбэтэҕэ. Онуоха сатана кинини иэдээннээх ыарыынан ыарыппыта. Иов оройуттан атаҕар диэри араҥ бааһынан бүрүллүбүтэ. Ол курдук өр кэм устата улуу муҥу көрөн, муҥур уһукка тиийбитэ.

Иов иэдээҥҥэ түбэспитин истэн, өлөр-хаалар күнүгэр санаатын өрө көтөҕөн уоскутаары, кинини көрсө үс доҕоро тиийэн кэлбиттэрэ. Доҕотторо уоскута олорон устунан сэмэлээн барбыттара, сэмэлии олорон буруйун була сатаабыттара. Таҥара үчүгэй киһини дьарыйбат, ол аата эн туох эрэ буруйу оҥорбут буоллаҕыҥ дэспиттэрэ. Иов буоллаҕына туох да буруйа суоҕун итэҕэтэ сатыыра. Кини доҕотторун кытта эрэ кэпсэтиинэн муҥурданыан баҕарбатаҕа – Айыы Таҥараны Бэйэтин кытта кэпсэтиэн баҕарбыта. Иов Таҥараттан туох иһин маннык сор суолламмытын ыйытара. Ол гынан баран быыһанар эрэлин энчирэппэтэҕэ: «Мин билэбин: олохпун толуйан ылбыт Таҥара барытын истэр. Кини миигин тиһэх күҥҥэ сиртэн-буортан туруоруоҕа, оччоҕо мин Таҥараны көрүөҕүм».


ИОВ 1; 2; 4; 5; 19:25-26

### Тургутууну тулуйбут Иов


Тургутууну тулуйбут Иов

Иов ити курдук доҕотторун кытта кэпсэтэ олордоҕуна, күүстээх силлиэ тыаһа сирилээн кэлбитэ. Онтон эмискэ Айыы Тойон куолаһа дуораһыйан иһиллибитэ. Таҥара Иовка киһи кыайан хоруйдаабат ыйытыктарын биэрэн барбыта. Дьэ онуоха Иов Айыы Тойонтон быһаарыы көрдүүр сыыһатын өйдөөбүтэ. Биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар оҥорон көрөрбүтүнээҕэр Таҥара быдан үрдүк. Айыы Тойон саҥаран бүппүтүгэр Иов эппитэ: «Эн муҥура суох кыахтааххын. Санаммыт санааҕын толороргор ким да Эйиэхэ мэһэйдиир кыаҕа суоҕун билэбин».

Таҥара Иову итинник тургутан көрөн баран, киниэхэ сүтэрбитинээҕэр икки бүк элбэҕи биэрбитэ. Оттон кини үс доҕоругар, саарбах уоскутааччыларга, Таҥара туһунан Иов курдук сөпкө эппэтэхтэрин иһин, уордайбыта. Ол иһин кинилэри толук биэрэллэригэр уонна, Таҥара Иов көрдөһүүтүн эрэ ылынарын иһин, Иову бэйэлэрин тустарыгар үҥтэрэллэригэр эппитэ. Үс киһи Айыы Тойон соруйбутун толорбуттара, онон Иов көрдөһүүтүнэн Таҥара кинилэри бырастыы гыммыта.

Тургутууну толору тулуйбут Иовка убайдара-бырааттара, эдьиийдэрэ-балыстара, уруу-билэ дьоно бука бары элбэх кэһиилээх тиийэн кэлбиттэрэ. Таҥара Иов олоҕун кэнники сылларын уруккутунааҕар ордук алҕаабыта. Алдьархай ааспытын кэннэ, Иов өссө да өр олорбута, сэттэ уолламмыта, үс кыыстаммыта. Кини кыргыттарын курдук кэрэ дьахталлар сир үрдүгэр өссө төрүү иликтэрэ.

Иов, олоҕун дуоһуйа олорон, үйэтин моҥоон баран өлбүтэ.


ИОВ 38–42

### Саалтыыр


Саалтыыр

Саалтыыр – Биибилийэ биир саамай ааҕыллар кинигэтэ. Бу хомуурунньук балтараа сүүстэн тахса псаломтан, ол эбэтэр музыка доҕуһуоллаах ырыаттан турар. Саалтыырга Таҥараны итэҕэйэр киһи сүрэҕин иэйиитэ толору бэриллибит: сиргэ аньыы-хара халыҥаабытыттан курутуйуу, сырдык хараҥаны хайаан да кыайарыгар эрэмньи, аньыыны-буруйу билинии уонна Таҥара быыһаан ыларыгар бигэ итэҕэл. Саамай өрө көтөҕүллүүлээх псаломнарга Мессия, ол аата Христос кэлиэхтээҕэ эрдэттэн өтө көрүллүбүт.

Саалтыыры дьон үксүн Давид ыраахтааҕыны кытта ситимнииллэр. Кырдьык, бу хомуурунньук үгүс псаломун Давид суруйбута. Ол гынан баран Саалтыырга Таҥара Тыынынан өрө көтөҕүллэн суруйбут атын ааптардар айымньылара эмиэ бааллар. Христианнар Таҥараҕа үҥэллэригэр араас псаломнартан быһа тардыылары тутталлар. Билигин биһиги холобур быһыытынан икки псалому аҕалыахпыт.

1-кы псалом

Ким нэгэйдэр сүбэлэрин истибэт, аньыылаахтар суолларын тутуспат, итэҕэли күлээччилэрдиин эҥээрдэспэт – ол дьоллоох. Оннук киһи Айыы Тойон сокуонуттан үөрүүнү булар, ол сокуону күннэри-түүннэри саныы сылдьар. Кини сүүрүктээх уу аттыгар олордуллубут, кэмэ кэллэ да, аһын биэрэр, кэхтэри билбэт сэбирдэхтээх үөл маска холоонноох, онон тугу гынара барыта ситиһиилээх. Оттон нэгэй быһыылаахтар чыҥха атыттар – кинилэр тыал ыһар мэкиинэтин курдуктар. Нэгэйдэр Таҥара дьүүлүн, аньыылаахтар көнө дьон түмсүүтүн тулуйуохтара суоҕа. Айыы Тойон көнө дьон суолун билэр, оттон нэгэйдэр суоллара өлүүгэ тиэрдэр.

150-с псалом

Айхаллааҥ Таҥараны Кини сибэтиэй дьиэтигэр, айхаллааҥ Кини күүһүн кэрэһилиир киэҥ халлааныгар! Айхаллааҥ Кинини улуу дьайыыларын иһин, айхаллааҥ сүдү килбиэнин кэриҥинэн! Айхаллааҥ Кинини турба дорҕоонунан, айхаллааҥ арфа, лира доҕуһуолунан! Айхаллааҥ Кинини тимпаннаах үҥкүүнэн, айхаллааҥ, устурууна тардан, флейта үрэн! Айхаллааҥ Кинини лыҥкынас кимвалларынан! Тыынар тыыннаах барыта Айыы Тойону айхаллыахтын! Аллилуия[2]!

### Саалтыыр тылларын өйбүтүгэр хатыаҕыҥ


Саалтыыр тылларын өйбүтүгэр хатыаҕыҥ

Айыы Тойон, эйигин көрдөөччүлэри көмөтө суох хаһан да хаалларбатыҥ иһин, Эн ааккын билэр дьон Эйиэхэ эрэниэхтэрэ (9:11 ).

Таҥара кэрэмэн килбиэнин мэҥэ халлаан кэрэһилиир, Кини ураннаан оҥорбутун улуу куйаар туоһулуур (18:2 ).

Сир үрдэ бүттүүнэ Айыы Тойонтон саллыахтын, аан дойду олохтооҕо барыта Кинини ытыктыахтын (32:8 ).

Кэлиҥ, бэйэҕит билиҥ Айыы Тойон хайдахтаах үтүөтүн! Ким Киниэхэ эрэнэр, ол дьоллоох (33:9 ).

Суолгун Айыы Тойоҥҥо туттар, Киниэхэ эрэн, оччоҕо Кини эйиэхэ көмөлөһүө (36:5 ).

Кыһалҕалаах күҥҥэр Миигин ыҥыр; Мин эйигин өрүһүйэн ылыам, оттон эн Миэхэ айхал этиэҥ (49:15 ).

Ыраас сүрэхтэ миэхэ ай, Айыы Таҥара, ис тыыммын саҥардан, миигин кырдьыктаах оҥор (50:12 ).

Бар дьонум! Хайдахтаах да кэмҥэ Киниэхэ эрэниҥ, сүрэххит иһирэх тылын Киниэхэ иһитиннэриҥ; Таҥара – биһиги харыстанар хаххабыт (61:9 ).

Сиргэ Эн суолгун-иискин билэллэрин, бары норуоттар Эн быыһыыргын көрөллөрүн туһугар (66:3 ).

Эн хайалар үөскүөхтэрин инниттэн, сири да, аан дойдуну да айыаҥ инниттэн үйэттэн үйэлэргэ – Таҥараҕын (89:3 ).

Айыы Тойон – мин бигэ кириэппэһим, Айыы Таҥарам – мин хорҕойор очуоһум (93:22 ).

Алҕаа, дууһам миэнэ, Айыы Тойону, умнума Кини бары үтүө дьайыытын (102:2 ).

Айыы Тойон Кинини ытыктыыр дьоҥҥо улуу бигэ таптала Халлаан сиртэн үрдүгүн курдук муҥура суох (102:11 ).

Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – муударас төрдө (110:10 ).

Айыы Тойон мин диэки, онон куттаммаппын, киһи миэхэ тугу оҥоруой? (117:6 ).

Эдэр киһи хайдах гынан ыраас чөл олохтонуон сөбүй? Эн тылгынан харыстанан (118:9 ).

Мин Эйиэнэбин эбээт, миигин быыһаа-абыраа (118:94 ).

Харах уулаах сылдьан бурдук ыспыттар үөрэ-көтө бурдуктарын быһыахтара (125:5 ).

Айыы Тойон Кинини ыҥырааччыга, дьиҥ кырдьыгынан ыҥырааччыга, барытыгар чугас (144:18 ).

### Соломуон Аман өһө


Соломуон Аман өһө

Биибилийэ кинигэлэриттэн биирдэстэрэ Соломуон Аман өһүн кинигэтэ диэн ааттанар. Бу кинигэҕэ эдэр ыччаты үөрэтэр бэрт элбэх сүбэ түмүллэн киирбит. Олору үгүстэрин муударай өйдөөх Соломон ыраахтааҕы суруйбут. Манна дириҥ муударас, көнө быһыы-майгы, Таҥараҕа ытыктабыл, билии-көрүү, сиэр-майгы, ыраас сигили, кыһамньылаах буолуу, бэйэни кыатана туттуу, Таҥараҕа эрэл, суохха-дьадаҥыга көмө, өстөөххө аһымал, оҕону иитии, чиэһинэй, кырдьыктаах буолуу, чөл өйдөнүү уо. д. а. туһунан этиллэр. Аман өс кинигэтин сорох сүбэтэ маннык:

Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – муударас төрдө; акаарылар эрэ муудараһы, сүбэни-аманы аахайбаттар.
Уолум эрэ буолларгын, аҕаҥ такайарын иһит, ийэҥ үөрэтэрин ылын.
Тоойуом! Аньыылаахтар эйигин куһаҕаҥҥа уккуйа сатаатахтарына, сөбүлэһимэ.
Айыы Тойоҥҥо ис сүрэххиттэн эрэн, бэйэҥ өйгөр-санааҕар эрэнимэ. Туохха барытыгар Айыы Тойону билэргэ дьулус, оччоҕо Кини эйигин салайан биэриэҕэ.
Айыы Тойон дьарыйарын ылын. Буруйгун саралаатаҕына, ыарырҕаама. Айыы Тойон аҕалыы сыһыаннаһар, таптыыр киһитин дьарыйар.
Ким дьадаҥыны атаҕастыыр, ол кинини Айбыты үөҕэр, оттон ким Айыы Тойону ытыктыыр, ол кыһалҕалаахха көмөлөһөр.
Көнө быһыы норуоту үрдэтэр, мөкү быһыы – түһэрэр.
Киһи барыахтаах суолун-ииһин торумнуур эрээри, кинини Айыы Тойон сирдиэҕэ.
Аҕатын хорон сиир, ийэтин холдьоҕор уол – ньүдьү балай, нэгэй киһи.
Уол оҕону айанын аартыгар такайдахха, сорсуйан да баран ол суолуттан туоруо суоҕа.
Өстөөххүн, аччык буоллаҕына, аһат; утаппыт буолаҕына, утаҕын ханнар.

### Экклесиаст кинигэтэ


Экклесиаст кинигэтэ

Соломуон Аман өһүн кэнниттэн Биибилийэҕэ Экклесиаст эбэтэр Таҥара Үөрэҕин тарҕатааччы кинигэтэ кэлэр. Манна эмиэ Аман өс сүбэлэрин санатар үтүөкэн бэйэлээх муударай этиилэр түмүллүбүттэр. Олортон аҕыйах этиини ааҕыаҕыҥ.

Көҥдөй сүпсүк! – диэбитэ Экклесиаст. – Көҥдөй сүпсүк! Барыта көҥдөй!
Күлэрдээҕэр курутуйар ордук, тоҕо диэтэххэ, санааргыыр сүрэх сымныыр.
Муударай өй сэрии сэбинээҕэр күүстээх; ол эрээри, биир киһи аньыыта үгүс үтүөнү үрэйэр кыахтаах.
Ким оҥкучах хаһар, ол хаспыт оҥкучаҕар түһүөҕэ; ким эркини алдьатар, ол эриэн үөҥҥэ тиктэриэҕэ.
Дьоҥҥо бэрсибит килиэбиҥ кэлин бэйэҕэр эргийэн кэлиэҕэ.
Көччүй-көрүлээ, уолан оҕо, уу туҥуй сааскар, толору бил эдэр саас үөрүүтүн, сырыт сүрэҕиҥ сөбүлүүр суолунан, хараҕыҥ тугу көрөрүнэн; арай, биири өйдөө: ол оҥорбутуҥ барыта Таҥара дьүүлүгэр туруоҕа.
Айыы Таҥараҕын эдэр оҕо сааскыттан өйдүү-саныы сырыт. Күчүмэҕэй күннэриҥ үүнүөхтэрин, «Үөрэрим туох кэлиэй!» диир сылларыҥ үтүрүйүөхтэрин инниттэн, күн, сырдык, ый, сулустар өлбөөрүөхтэрин, ардах кэнниттэн ыас хара былыттар хат көстүөхтэрин инниттэн - эн Таҥараны өйдүү-саныы сырыт. Ол күн дьиэ харабыллара салҕалас буолуохтара, күүстээх эр дьон нүксүччү түһүөхтэрэ; бурдук мэлийэр дьахталлар, аҕыйаан, мэлийэллэрэ уурайыа, түннүгүнэн көрөөччүлэр харахтара хараҥарыа. Таһырдьа тахсар ааннар хам хатаныахтара, суоруна тыаһа лүһүгүрүүрэ иһиллибэт буолуо. Киһи аны чыычаах саҥатынан туруоҕа, кыргыттар ырыа ыллыыллара тохтуоҕа. Оччоҕо томтортон дьулайыахтара, айан алдьархайыттан чаҕыйыахтара; миндаль туналы маҥан сибэккилэрэ тыллыахтара, аһыҥалар ыараан бытаарыахтара, каперс сиэмэтэ ыһыллан тохтуо: киһи мэҥэ дьиэтигэр аттанар кэмэ кэлэн эрэр. Өлбүттэргэ ытыыр дьахталлар уулусса устун арыаллаан барсарга бэлэмнэр. Онон, үрүҥ көмүс тиһилик быстар, кыһыл көмүс хончоҕор хайдар, үрэх үрдүгэр турар купсуун үлтүрүйэр, холуодьас көлүөһэтэ сууллан түһэр күнэ тирээн кэлиэн инниттэн, эн Таҥараны өйдүү-саныы сырыт... Дьэ, онтон буор буоругар киириэҕэ, оттон олох тыына Айыы Таҥаратыгар эргиллиэҕэ.

### Бороруоктар


Бороруоктар

Эргэ Кэс Тыл үгүс кинигэтин Исайя, Иеремия (киниэхэ Варух көмөлөһөрө), Иезекииль, Даниил бороруоктар уонна кинигэлэрэ дьоҕуһун иһин кыралар диэн ааттаммыт атын уон икки бороруок суруйбуттара. Бу кыра бороруоктар Осия, Иоиль, Амос, Авдий, Иона, Михей, Наум, Аввакум, Софония, Аггей, Захария уонна Малахия диэн ааттаахтара.

Биибилийэ бороруоктара инникини өтө көрөллөрө диир ситэтэ суох. Биллэн турар, кинилэргэ оннук дьоҕур эмиэ бэриллибит буолуон сөбө. Ол эрээри бороруоктар иннилэригэр атын быдан үрдүк сорук турара: кинилэр урукку да, билиҥҥи да, кэнэҕэс да буолар быһыы-майгы дириҥ суолтатын бар дьоҥҥо арыйыахтаахтара, умнуган Израильга кини атын норуоттартан туох уратылааҕын өйдөтө-саната туруохтаахтара. Израилы Таҥара Бэйэм норуотум диэбитэ, кинини кытта сөбүлэһии түһэрсэн, кэһиллибэт кэс тылын кинилэргэ эппитэ. Бу норуот инники кэскилэ ханнык да тас түбэлтэттэн, дьылҕа хаан ыйааҕыттан буолбакка, кини бэйэтэ Айыы Тойоҥҥо төһө бэриниилээҕиттэн тутулуктааҕа. Төһө да аньыыны-буруйу саралыыр саталаах тыллары саҥардаллар, бороруоктар бар дьон кэмниэ кэнэҕэс Айыы Тойон Таҥараҕа эргиллэригэр бигэтик эрэнэллэрэ.

Бороруоктар Израиль норуотугар бэйэлэрин ааттарыттан буолбакка, кинилэргэ дьиктитик арыллыбыт Таҥара аатыттан саҥараллара. Тыллара-өстөрө дириҥ уобарастаах, таайтарыылаах буолан, дьоҥҥо тута өйдөнө охсубат этэ. Норуот кинилэр кырдьыгы эппиттэрин үксүгэр хас да үйэ буолан баран, эппиттэрэ барыта туолбутун эрэ кэннэ, итэҕэйэрэ. Холобура, бу дойдуга Мессия, Быыһааччы, кэлэн, киһи аймаҕы аньыыттан, өлүүттэн өрүһүйэн бараммат үйэлээх саарыстыбаны олохтуохтааҕын туһунан бороруоктар Христос кэлиэ быдан инниттэн өтө көрөн эппиттэрэ.

Бүгүн биһиги бороруоктары ааҕа олороммут, былыргы олоҕу – хайыы-үйэ туолбут төлкөлөөһүнү – эрэ буолбакка, киһи Таҥараны кытта көрсүһүүтүн туһунан хаһан да эргэрбэт дириҥ ис хоһоонноох кинигэлэри ааҕабыт.

### Исайя бороруок


Исайя бороруок

Исайя бороруок Израильга Христос төрүөн аҕыс үйэ иннинэ олорбута. Кини килбиэннээх Таҥараны бэриниилээхтик кэрэһилиирэ, Айыы Тойонтон тэйэр идэлээх Израиль кубулҕат итэҕэлин саралыыра, аньыыны оҥорооччулары көнө суолга төннөргө ыҥырара. Бороруок бэрт элбэх куорат дьылҕатын өтө көрбүтэ.

Исайя Израиль норуотун Таҥараҕа бигэ эрэллээх буоларга ыҥырара. Кини биир ыҥырыыта маннык этэ: «Ама эн билбэтэх үһүгүөн? Ама истибэтэх үһүгүөн сир бары уһугун айбыт, өлбөт үйэлээх Айыы Тойон Таҥара сылайбат сындааһыннааҕын, эстибэт сэниэлээҕин? Кини өйө-санаата муҥурун булларбат. Кини сылайбыкка сэниэ киллэрэр, мөлтөөбүккэ күүс эбэр. Бэл эдэрдэр сылайан эстэллэр, уолан дьон охтоллор, оттон Айыы Тойоҥҥо эрэнээччилэр күүһүрдэр күүүһүрэн эрэ иһиэхтэрэ. Кинилэр хотой курдук хоһууннук көтүөхтэрэ, сылайбакка сүүрүөхтэрэ-хаамыахтара, сэниэлэрэ хаһан да эстиэ суоҕа».

Исайя киһи аймаҕы быыһыыр Мессия, Иисус Христос, төрүөхтээҕин быдан эрдэттэн өтө көрөн эппитэ. Кини хас да сүүс сылынан буолуохтааҕы – Христос бу орто дойдуга төрөөн хайдах быһыылаахтык олоруохтааҕын, эрэйи-муҥу көрөн өлөн баран тиллиэхтээҕин – төлкөлөөбүтэ. Ол өтө көрөн эппитэ барыта туолан, Саҥа Кэс Тыл кинигэтигэр киирбитэ.

Христос туһунан Исайя бороруок маннык суруйбута: «Кини биһиги кыаммат кыһалҕабытын, ыарыыбытын сүкпүтэ, оттон биһиги буоллаҕына Кинини Таҥара суоһарда, буруйун иһин накаастаан самнарда дии санаабыппыт. Онтубут баара, Кини биһиги аньыыбыт-харабыт иһин бааһырбыт, биһиги буруйбут иһин муҥнаммыт эбит. Бу аан дойдубут буруйун-сэмэтин барытын Кини сүкпүтэ, онон Кини бааһыран, биһиги үтүөрбүппүт. Урут бука бары, бараан курдук, муна-тэнэ сылдьыбыппыт, хас биирдиибит тус-туспа суолунан арахсан-туораан барбыппыт, ол иһин Айыы Тойон Киниэхэ барыбыт аньыытын-харатын сүктэрбит. Сорун сордообуттара эрээри, Кини үтүө көҥүлүнэн сору көрбүтэ, биир да тылы утары саҥарбатаҕа. Кинини, бараан курдук, өлөрө илдьибиттэрэ. Бараан оҕото түү кырыйааччы иннигэр саҥата суох иһийэн турарыныы, Кини хоммут уоһун хоҥнорботоҕо».


ИСАЙЯ 40:28-31; 53:4-7

### «Кылыстарын уһааран, суха оҥостуохтара...»


«Кылыстарын уһааран, суха оҥостуохтара...»

Исайя бороруок кинигэтигэр тиһэх кэм туһунан төлкөлөөһүн баар. Онно Мессия, Таҥара ыытыах буолан эрэннэрбит күүтүүлээх Быыһааччытын, аан дойду Баһылыгын, саарыстыбатын туһунан маннык этиллэр:

Тиһэх күннэргэ
Айыы Тойон дьиэтин хайата
хайаттан эрэ барытыттан улаатан тахсыаҕа,
томтортон эрэ чорбойон көстүөҕэ.
Онно бары омуктар хотоҕостуу субуллуохтара.
Оччоҕо үгүс норуоттар тиийэн этиэхтэрэ:
„Кэлиҥ, Айыы Тойон хайатыгар ыттыаҕыҥ,
Иаков Таҥаратын дьиэтигэр киириэҕиҥ.
Таҥара биһигини Бэйэтин суолугар үөрэтиэҕэ,
оттон биһиги Кини ыйарынан сылдьыахпыт“.
Сокуон Сионтан төрүттэнэн тахсыаҕа,
Айыы Тойон тыла Иерусалимтан иһиллиэҕэ.
Кини норуоттары дьүүллүөҕэ,
элбэх биис ууһун аньыытын-буруйун саралыаҕа.
Оччоҕо кылыстарын уһааран суха,
үҥүүлэрин уулларан сиэрпэ оҥостуохтара.
Норуот норуокка кылыстаммат буолуоҕа,
сэрии үөрэҕэ эмиэ тохтуоҕа.


ИСАЙЯ 2:2-4

### «Аны куһаҕаны оҥоруохтара суоҕа...»


«Аны куһаҕаны оҥоруохтара суоҕа...»

Айыы Тойон Исайя бороруокка, кэлиэхтээх Мессия, Таҥара Уола Иисус Христос, Саарыстыбата туругурдаҕына, бу сиргэ ханнык да хара санаа, аһыы-кутурҕан суох буоларын арыйбыта:

Кини дьадаҥыны кырдьыктаахтык дьүүллүөҕэ,
сиргэ эрэйи көрбүттэр кыһалҕаларын сөптөөҕүнэн көрүөҕэ;
тылын сүдү күүһүнэн куһаҕаны уодьуганныаҕа,
этэр тылын тыынынан нэгэй быһыылааҕы суоһарыаҕа.
Кини кырдьыгы курданыаҕа,
өттүгэр дьиҥи курдуу бааныаҕа.
Оччоҕо бөрө бараан оҕотунуун бииргэ олоруоҕа,
баабыр козел оҕотунуун сэргэстэһэ сытыаҕа.
Ньирэй, эдэр хахай уонна оҕус бииргэ сылдьан аһыахтара,
кинилэри кыракый оҕо маныаҕа.
Оччоҕо ынах тыһы эһэлиин мэччийиэҕэ,
оттон оҕолоро бииргэ сытыахтара;
хахай, оҕус курдук, соломо аһылыктаныаҕа.
Оччоҕо быыкаа оҕо моҕой ороҕун үрдүгэр оонньуоҕа,
оҕо эриэн үөн уйатыгар илиитин угуоҕа.
Мин ытык хайам үрдүгэр
туох да куһаҕаны аны оҥоруохтара суоҕа:
байҕал уута тобус-толору бидилийэн сытарыныы,
сир эмиэ Айыы Тойону билиитинэн туолуоҕа.


ИСАЙЯ 11:4-9

### Осия бороруок


Осия бороруок

Хотугу саарыстыба, Израиль, Айыы Тойонтон тэйэн, аньыыны-буруйу оҥорор, эмэгэккэ сүгүрүйэр буолбутун туһунан биһиги хайыы-үйэ аахпыппыт. Айыы Тойон Израиль норуотун уонна ыраахтааҕыларын көнө суолга төнүннэрэ сатаан, бороруоктарынан илдьиттиирэ, дьоҥҥо бииртэн-биир накаастабылы ыытара да, ол туһалаабат этэ. Ыраахтааҕылар да, норуот да аньыыны оҥороллорун, эмэгэккэ сүгүрүйэллэрин уураппатахтара. Ол иһин Айыы Тойон бу саарыстыбаны омук халабырдьыттарыгар биэрэн үрэйтэрэргэ быһаарыммыта. Хотугу саарыстыба сууллуон иннинэ Израильга Осия, Исайя уонна Михей бороруоктар олорбуттара. Осия бороруок Таҥара Израилы кытта сыһыанын кэргэнниилэр сыһыаннарыгар холообута. Норуот мэктиэ тылын кэһиитэ содур дьахтар эригэр бэриниитэ суоҕар тэҥнээҕэ. Ол туһунан Осия маннык этэр:

Айыы Тойон тылын истиҥ, Израиль дьоно! Бу сир үрдүгэр кырдьык диэн суох буолла. Амарах санааланыы, Таҥараны билии аны уурайда. Онон Айыы Тойон сир олохтоохторун дьүүлгэ тардыаҕа. Кырыыс, сымыйа, өлөрүү-өһөрүү, уоруу, көссүүлэһии сиэрэ суох тэнийдэ. Хаан тохтуута салҕанан бара турар. Онон норуотум тугу да истиэн-билиэн баҕарбатах буруйугар имири эстиэҕэ: билииттэн аккаастаммытыҥ иһин, Мин аны эйиэхэ ытык сулууспабын толорторуом суоҕа. Эн Айыы Таҥараҥ сокуонун умнубутуҥ курдук, Мин эмиэ эн оҕолоргун умнуоҕум. Үөрүмэ, Израиль, өрөгөйдөөмө, атын норуоттар курдук! Таҥараҕыттан тэйэҥҥин, эн содур быһыыланныҥ.

Ол эрээри, бороруок этиитинэн, норуот Айыы Тойон иннигэр аньыытын-буруйун билиннэҕинэ, Таҥара кинилэри алгыаҕа: «Айыы Тойон Таҥараҕар эргилин, Израиль! Эн аньыыны-буруйу оҥорон оҕуттуҥ. Миигиттэн тэйбиттэри Мин үтүөрдүөм, үтүө көҥүлбүнэн кинилэри таптыам уонна аны кинилэргэ уордайыам суоҕа. Мин Израиль сиригэр сиик буолан түһүөҕүм, оччоҕо кини сардаана сибэккилии арылыйа тыллыаҕа, Ливан сыалаах маһыныы дириҥ-бөҕө силистэниэҕэ».

Аньыытын-буруйун билиммит норуот кэлэр кэскилин төлкөлөөн, Осия өссө маннык этэр: «Израиль уолаттара аата-ахса биллибэт муора кумаҕыныы элбиэхтэрэ. „Эһиги Мин норуотум буолбатаххыт“ диэбит сирдэригэр кинилэри „эһиги тыыннаах Таҥара уолаттарынаҕыт“ диир буолуохтара».


ОСИЯ 1:10; 4:1-2, 6; 9:1; 14:2, 5-6

### Иоиль бороруок


Иоиль бороруок

Иоиль бороруок хаһан олоро сылдьыбыта чуолкай биллибэт. Кинини эрдэтээҕи бороруоктартан биирдэстэрэ дииллэр. Иоиль кэнэҕэһин тиһэх кэмҥэ туох буолуохтааҕын, Айыы Тойон күнэ үүнүөхтээҕин төлкөлөөбүтэ:

«Оо, хайдахтаах сүдү күн буолуой! Дьэ ол күн, Айыы Тойон күнэ, чугаһаата. Муҥура Суох Күүстээх имири сотон эрэринии, тирээн кэлиэ эбээт ол күн. Онон Сион үрдүгэр туран, турбаҕытын үрүҥ, Мин ытык хайабар ыттан, түрбүөнү тардыҥ! Сир олохтооҕо барыта титирэстиэхтин: Айыы Тойон күнэ үүнэн, субу чугаһаан эрэр! Ол кэннэ Мин киһи аймахха Бэйэм Тыыммын ыыттахпына, эһиги уолаттаргыт-кыргыттаргыт Мин этэрбин тиэрдиэхтэрэ, эдэр уолаттаргыт дьикти көстүүлэри көрүөхтэрэ, кырдьаҕастаргыт дириҥ суолталаах түүл түһүөхтэрэ. Мин Бэйэм Тыыммын кулуттарбар – эр дьоҥҥо, дьахталларга даҕаны – ыыттахпына, кинилэр бар дьоҥҥо Мин этэр тылбын тиэрдиэхтэрэ. Мин үөһэ халлааҥҥа дьиктилэри, аллара сиргэ сөҕүмэр бэлиэлэри – хааны, уоту, будулҕан буруону – көрдөрүөҕүм. Айыы Тойон килбиэннээх улуу күнэ үүнүөн иннинэ, күн өлбөөдүйэ өлүө, ый хаанныы кыыһыа. Дьэ, оччоҕо Айыы Тойону аатын ааттаан ыҥырбыт киһи барыта быыһаныа».

Кэлин, элбэх үйэ ааспытын кэннэ, Петр апостол норуокка Айыы Тойон Иисус Христос туһунан туоһулууругар бу тыллары хатылаан эппитэ.

Иоиль Израиль чөлүгэр түһэрин эмиэ төлкөлөөбүтэ: «Иудалаах Иерусалимы билиэнтэн төнүннэрэрбэр бары норуоту, Иосафат хочотугар мунньуом. Мин бас билиибин - атын норуоттартан талан ылбыт норуоппун – үрэйбиттэрин, сирбин-уоппун үллэстибиттэрин иһин, кинилэри дьүүлгэ тардыам. Норуотум дьылҕатын быһаарсан, сэрэбиэй быраҕа оонньууллара. Дьэ, онон Айыы Тойон Сионтан этиҥнии ньиргийиэ, Кини куолаһа Иерусалимтан дуораһыйыа. Сир-халлаан титирэстиэ эрээри, Айыы Тойон норуотун көмүскүө, Израиль уолаттарыгар дурда-хахха буолуо. Дьэ онно билиэххит Мин Сиоҥҥа, ытык хайабар олорор Айыы Тойон Таҥараҕыт буоларбын. Оччоҕо Иерусалим сибэтиэй сир буолуоҕа».


ИОИЛЬ БОРОРУОК КИНИГЭТЭ 1:15; 2:1, 28-32; 3:1-2, 16-17

### Иона бороруок


Иона бороруок

Биирдэ Айыы Тойон Иона бороруокка эппитэ: «Туран, ити улахан куоракка Ниневияҕа бар, Мин илдьиппин тиэрт. Туох аньыыны-хараны оҥороллорун Мин барытын көрө-билэ сылдьабын». Иона, Таҥара тылын толоруон саллан, Фарсис куоракка күрүүргэ быһаарыммыта. Кини Иоппияҕа тиийэн, Фарсиска барар хараабылга олорсубута. Айаннаан истэхтэринэ, Айыы Тойон муораҕа буурҕа түһэрэн, долгун бөҕө өрө ытыллан барбыта. Күүстээх тыал тоҕута охсон, хараабыллара хайа барыах курдук буолбута. Айанньыттар бука бары уолуйан, хас биирдиилэрэ бэйэлэрин таҥараларын ыҥыран барбыттара. Хараабылларын чэпчэтээри, таһаҕастарын муораҕа тамнаабыттара. Иона ити кэмҥэ аллара түрүүмҥэ бэрт кытаанахтык утуйа сытара. Хапытаан кэлэн Ионаны уһугуннаран: «Бу хайдах утуйа сытар киһигиний! – диэн көбүөлээбитэ. – Туран, Таҥараҕын ыҥыр, баҕар, биһигини Кини быыһыа!» Онуоха хараабыл дьоно: «Түөрэх быраҕан, бу маннык алдьархайга ким туһуттан түбэспиппитин билиэҕиҥ», – дэһиспиттэрэ. Арай, өлүү болдьохтоох, түөрэхтэрэ Ионаҕа түбэспитэ. Иона быстыа дуо: «Миигин ылан, муораҕа быраҕыҥ, оччоҕо тыалгыт астыа. Буурҕаҕа бу мин туспуттан түбэстигит», – диэбитэ. Ионаны муораҕа быраҕааттарын кытта, кырдьык, сибилигин аҕай силбиэтэнэ турбут силлиэ-буурҕа астан, улуу байҕал чуумпуран хаалбыта. Хараабыл дьоно бука бары бэркиһээн, Айыы Тойоҥҥо бэлэх-туһах биэрбиттэрэ уонна аны хаһан да аньыыны оҥоруохпут суоҕа диэн Киниэхэ мэктиэ тылларын эппиттэрэ. Оттон Таҥара ууга түспүт Ионаҕа сүүнэ улахан балыгы ыыппыта.Балык кэлэн, киһини ыйыстан кэбиспитэ. Иона үс түүннээх күнү быһа балык иһигэр булумахтана сылдьан, Айыы Тойон Таҥаратыгар үҥпүтэ. Дьэ онтон кэмниэ-кэнэҕэс балык, Айыы Тойон дьаһалынан, Ионаны муора кытылыгар аҕалан, төттөрү өҕүйэн кэбиспитэ.

Айыы Тойон Ионаҕа иккиһин эппитэ: «Туран, ити улахан куоракка Ниневияҕа бар, Мин эйиэхэ тугу эппиппин иһитиннэр». Бу сырыыга Иона аккаастыан саллыбыта, онон Таҥара тылын истэн, Ниневияҕа барбыта. Куорат уулуссаларын кэрийэ сылдьан олохтоохторго: «Түөрт уон хонугунан Ниневия урусхал буолуо!» – диэн биллэрбитинэн барбыта. Ниневия ыраахтааҕыта ону истэн сүрэҕэр ыттарбыта. Кини дыбарыаһыттан тахсан, мааны таҥаһын устан, куһаҕан кыл таҥаһы таҥныбыта. Ол кэннэ, бар дьонун, туох баар аньыыларын бырастыы гыннарар туһугар, эмиэ нэк таҥаһы таҥнан, астан туттунан туран Таҥараттан көрдөһөллөрүгэр дьаһайбыта. Куорат олохтоохторо бука бары Таҥараны уонна Кини бороруогун итэҕэйбиттэрэ. Айыы Тойон Ниневия дьоно аны аньыыны оҥорбот буолбуттарын көрөн, кинилэри аһыммыта. Онон куоракка туох да алдьархайы ааҥнаппатаҕа.


ИОНА 1–4

### Михей бороруок


Михей бороруок

Михей бороруок Иудея Морасфит куоратыттан төрүттээҕэ. Кини Иудея ыраахтааҕылара Иоафам, Ахаз, Езекия уонна Израиль ыраахтааҕылара Менаим, Факия, Факей, Озия салайар кэмнэригэр, Христос төрүөн иннинээҕи 740-700 сыллардаахха, норуокка Таҥара илдьитин тиэрдибитэ. Михей бороруок кэлин дьэбириэйдэр Таҥараттан тэйэн, норуот сирдьиттэрэ дьүүлгэ туралларын, Самариялаах Иерусалим урусхал буолалларын төлкөлөөбүтэ. Ону таһынан Сион Ыраахтааҕыта Мессия кэлиэхтээҕин, Кини саарыстыбата туругуруохтааҕын өтө көрбүтэ:

Тиһэх күннэргэ маннык буолуоҕа: Айыы Тойон хайата хайаттан эрэ улаатан, томтортон эрэ чорбойон көстүөҕэ, оччоҕо норуоттар онно хотоҕостуу субуллуохтара. Үгүс норуоттар тиийэн этиэхтэрэ: «Кэлиҥ, Айыы Тойон хайатыгар ыттыаҕыҥ, Иаков Таҥаратын дьиэтигэр киириэҕиҥ. Таҥара биһигини Бэйэтин суолугар үөрэтиэ, оччоҕо биһиги Кини ыйбытынан сылдьыахпыт». Сокуон Сионтан төрүттэнэн тахсыа, Айыы Тойон тыла Иерусалимтан иһиллиэ. Кини үгүс норуоттары дьүүллүө, ыраах дойдуларга олорор элбэх биис ууһун аньыытын-буруйун саралыа. Оччоҕо кылыстарын уһааран суха, үҥүүлэрин уулларан сиэрпэ оҥостуохтара. Норуот норуокка кылыстаммат буолуо, сэрии үөрэҕэ эмиэ тохтуо. Хас биирдии норуот бэйэтин бинэгирээтин, сомуокуба маһын анныгар олоруо; ким да кинилэри аны куттуо суоҕа. Айыы Тойон Саваоф итинник этэр. Норуоттар бука бары бэйэлэрин таҥараларыгар сулууспалыыллар, оттон биһиги үйэттэн үйэлэр тухары Айыы Тойон Таҥарабыт аатыгар сулууспалыахпыт. Ол күн, диир Айыы Тойон, Мин бодоҥнору мунньуом, үүрүллэн барбыттары төнүннэриэм, алдьархайы ыыппыт дьоммун хомуйуом. Уонна бодоҥнору, бөҕөргөтөн, күүстээх дьон оҥортуом, ыһыллан барбыты хомуйан кыахтаах норуокка кубулутуом. Оччоҕо Айыы Тойон кинилэргэ Сион хайатыгар үйэлэр тухары ыраахтааҕылыа. Эн, бараан үөрүн башнята, Сион кыыһын томторо! Урукку былааһыҥ эйиэхэ эргиллиэ, саарыстыба Иерусалим кыргыттарыгар төннүө.
Оччоҕо атын норуоттар Иаков удьуордарын Айыы Тойон сиргэ дэлэччи түһэрбит өрүһүлтэлээх сиигэр, хонууга курулаччы куппут абыраллаах ардаҕар холуохтара.


МИХЕЙ 4:1-8; 5:7

### Мессия кэлэрин өтө көрүү


Мессия кэлэрин өтө көрүү

Бу кинигэ саҕаланыытыгар биһиги Таҥара киһини Бэйэтигэр маарыннаах гына айбытын туһунан кэпсээбиппит. Айыы Таҥара бар дьон Кини курдук амарах, кырдьыктаах, аньыыта-харата суох ыраас буолуохтарын баҕарара. Ол эрээри бэл бастакы дьон – Адамнаах Ева – аньыыны-буруйу оҥорортон кыайан туттумматахтара. Кинилэр маҥнайгы уоллара Каин быраатын Авелы өлөрбүтэ. Сотору кэминэн сир-дойду аньыынан-харанан аһары туолбутугар Айыы Тойон эппитэ: «Бары сатарыйбыттар, бары туох да туһата суох буолбуттар. Үтүөнү оҥорор киһи суох, ким да суох».

Айыы Тойон Таҥара бу сир норуоттарыттан биир норуоту, Израилы, дьиҥнээх Таҥараны итэҕэйдин, Кини ыйаахтарынан олордун диэн, талан ылбыта. Таҥара Израиль норуотугар бороруоктарын этитэн, бу аан дойдуга Быыһааччы – Кини Талыылааҕа (нууччалыы «Помазанник»; Таҥара талбытын бэлиэтигэр арыынан аҕаабыт киһилэрэ, дьэбириэйдии «Мессия», оттон гректии «Христос») – кэлэрин өтө көрбүтэ. Ол курдук Иисус Христос төрүөн сэттэ үйэ инниттэн Исайя бороруок этэн турар: «Биһиэхэ Оҕо төрөөтө, Уол биһиэхэ бэрилиннэ. Кини барыбытын баһылыаҕа. Кинини үтүөкэн Сүбэһит, Күүстээх Таҥара, Өлбөт Үйэ Аҕата, аан дойду Кинээһэ диэн ааттыахтара». Михей бороруок буоллаҕына Мессия ханна төрүөхтээҕин кытта чопчу этэн биэрбитэ: «Эн эмиэ, Вифлеем-Ефрафа, Иудея атын куораттарыттан туох да итэҕэһиҥ суох. Израиль Баһылыга эйигиттэн төрөөн-үөскээн тахсыаҕа. Кини аан дойду саҕаланыан инниттэн, үллэр үйэлэр иннилэриттэн төрүттээх».

Исайя бороруок кинигэтиттэн биһиги Мессия толоро кэлбит сүрүн соруга тугун билэбит. Кини киһи аймаҕы аньыы-хара былааһыттан өрүһүйэн Таҥараҕа эргилиннэрээри, дьон аньыытын-буруйун иһин өлөн, кинилэри быыһаары кэлбитэ. «Кини биһиги кыаммат кыһалҕабытын, ыарыыбытын сүкпүтэ, оттон биһиги буоллаҕына Кинини Таҥара суоһарда, буруйун иһин накаастаан самнарда дии санаабыппыт. Онтубут баара, Кини биһиги аньыыбыт-харабыт иһин бааһырбыт, биһиги буруйбут иһин муҥнаммыт эбит. Бу аан дойдубут буруйун-сэмэтин барытын Кини сүкпүтэ, онон Кини бааһыран, биһиги үтүөрбүппүт. Урут бука бары, бараан курдук, муна-тэнэ сылдьыбыппыт, хас биирдиибит тус-туспа суолунан арахсан-туораан барбыппыт. Ол иһин Айыы Тойон Киниэхэ биһиги бука барыбыт аньыытын-харатын сүктэрбит. Кинини сорун сордообуттара эрээри, Кини үтүө көҥүлүнэн сору көрбүтэ. Биир да тылы саҥарбатаҕа. Кинини, бараан курдук, өлөрө илдьибиттэрэ. Бараан оҕото түү кырыйааччы иннигэр саҥата суох иһийэн турарыныы, Кини хоммут уоһун хоҥнорботоҕо».

Бу этиллибит барыта Иисус Христос сиргэ кэлбитигэр толору туолбута. Салгыы биһиги кинигэбитигэр Иисус хайдах төрөөбүтэ, Кини олоҕо, үөрэҕэ уонна өлөн баран тиллиитэ кэпсэниэҕэ.


СААЛТЫЫР 13:3; ИСАЙЯ 9:6; 53; МИХЕЙ 5:1

## САҤА КЭС ТЫЛ

### САҤА КЭС ТЫЛ

САҤА КЭС ТЫЛ


Захария уонна аанньал Таҥара дьиэтигэр

Иоанн Сүрэхтээччи төрүүр

Иисус төрүүрүн туһунан Үөрүүлээх Илдьит

Иисус Христос төрүүр

Аанньаллар Иисус Христос төрөөбүтүн иһитиннэрэллэр

Бостууктар Иисуска кэлэллэр

Таҥара киһитэ Симеон

Илинтэн муударай өйдөөхтөр сүгүрүйэ кэлиилэрэ

Илинтэн кэлбит бэлэхтэр. Ирод кыһыл оҕолору өлөртөрүүтэ

Египеккэ күрээһин

Иисус Уолчаан Назарекка

Иисус Таҥара дьиэтигэр

Иоанн Таҥара үөрэҕин тарҕатар уонна сүрэхтиир

Айыы Тойон Иисус Христос Сүрэхтэниитэ

Иисус кураайы куйаарга тургутуллуута

Иисус Христос уон икки үөрэнээччитэ

Иисус оҥорбут бастакы дьиктитэ

Иисус атыыһыттары Таҥара дьиэтиттэн үүрэр

Иисус Никодимныын кэпсэтиитэ

Иисус уонна Самария дьахтара

Алгыстаах балыктааһын

Босхоҥу үтүөрдүү (1)

Хайа үрдүгэр үөрэтии: Алгыһы тосхойор ыйаахтар

Хайа үрдүгэр үөрэтии: Моисей сокуонун туһунан

Хайа үрдүгэр үөрэтии: таптал уонна Таҥараҕа үҥүү туһунан

Хайа үрдүгэр үөрэтии: Таҥараҕа сыһыан туһунан

Хайа үрдүгэр үөрэтии: дьоҥҥо сыһыан туһунан

Хайа үрдүгэр үөрэтии: кырдьык уонна сымыйа

Огдообо дьахтар уолун тилиннэрии

Бурдук ыһааччы туһунан

Халлааннааҕы Саарыстыба туһунан

Иисус муораҕа силлиэни тохтотор

Иаир кыыһын тилиннэрии

Иисус биэс тыһыынча киһини аһатар

Иисус уу ньуурунан хаамар

Иисус Христос дьүһүн уларыйыыта

Барытын бырастыы гынар таптал

Самария амарах киһитин туһунан

Иисус – үтүө Маныыһыт

Эдьиийдии-балыстыы Марфалаах Мария

Өйө суох баай туһунан

Баай киһи уонна Лазарь туһунан

Сүппүт бараан туһунан

Устугас уол туһунан

Араҥ буолбут уон киһи

Фарисей уонна түһээн хомуйааччы туһунан

Иисус оҕолору алгыыр

Иисус Лазары тилиннэрэр

Хараҕа суоҕу чөлүгэр түһэрии

Закхей итэҕэйиитэ

Ким ордук күүскэ таптыырый?

Айыы Тойон Иерусалимҥа киириитэ

Иисус Иерусалимы аһынан ытыыр

«Ыҥырыллыбыт элбэх – талыллыбыт аҕыйах»

«Ыраахтааҕы киэнин – ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин – Таҥараҕа»

«Саамай суолталаах бастыҥ ыйаах»

Дьадаҥы огдообо иккиэйэх манньыата

Иисус кэнэҕэс кэми кэпсиир

Уон кыыс туһунан

Христос – бинэгирээт умнаһа

Тиһэх киэһээҥҥи аһылык

Киэһээҥҥи аһылык кэмигэр кэпсэтии

Гефсиманиятааҕы үҥүү

Иисуһу туталлар

Иисуһу дьүүллүүллэр. Петр мэлдьэһиитэ

Иисус Пилат иннигэр

«Кириэһин сүгэн...»

Иисуһу кириэскэ тиирии

Иисуһу харайыы

Христос Тиллиитэ

Иисус тыыннаах!

Иисус Еммауска баран иһэр үөрэнээччилэригэр көстөр

Иисус атын үөрэнээччилэригэр көстөр

«Эн Миигин таптыыгын дуо?»

Иисус Христос Халлааҥҥа барыыта

«Суол, Кырдьык уонна олох»

Апостоллар дьайыылара

Айыы Тыын түһүүтэ

Петр тыл этиитэ

Босхоҥу үтүөрдүү (2)

Петрдаах Иоанн хаайыллаллар

Итэҕэл иһин бастакынан муҥу көрөн өлбүт Стефан

Филипп уонна Эфиопия үрдүк сололооҕо

Христианнары сойуолаһар Савл

Айыы Тойон Савлга көстүүтэ

Савл Дамаск куораттан күрүүр

Иоппияҕа Тавифаны тилиннэрии

Сотник Корнилий

Петр апостолы Аанньал хаайыыттан таһаарар

Апостол Павел миссионердыыр бастакы айана

Павел миссионердыыр иккис айана

Павеллаах Сила хаайыыга

Павел Афиныга

Павел миссионердыыр үһүс айана

Абылааһын аньыыта

Павел Ефес сиэркэбин салайааччыларын кытта бырастыылаһыыта

Павел Фест баһылык иннигэр

Павел Римҥэ айанныыр

Павел Римҥэ

Апостоллар илдьит суруктара

Апостоллар илдьит суруктара (салгыыта)

Иаков илдьит суруга

Апостол Петр икки илдьит суруга

Апостол Иоанн үс илдьит суруга

Апостол Иуда илдьит суруга

Апостол Павел илдьит суруктара

Киһи сатарыйбыт айылҕатын дьайыыта уонна Тыын үлэтин түмүгэ

Эдэркээн Тимофей

«Биир Айыы Тойон, биир итэҕэл, биир сүрэхтэнии...» Илдьит суруктартан

Иоанн Богослов суруйбут Арыллыыта

«Бу кэлэн, ааҥҥытын тоҥсуйа турабын...»

Саҥа халлаан уонна саҥа сир

Биибилийэ тиһэх сирэйэ


САҤА КЭС ТЫЛ

### Захария уонна аанньал Таҥара дьиэтигэр


Захария уонна аанньал Таҥара дьиэтигэр

Эргэ Кэс Тылга кэпсэнэр саамай кэлиҥҥи кэм уонна Саҥа Кэс Тыл кэмэ хас да үйэнэн быысаһаллар. Иисус Христос төрүүрүн саҕана, дьэбириэй норуота көҥүлүн букатыннаахтык сүтэрэн, Рим былааһыгар бас бэринэргэ күһэллибитэ. Ол да буоллар, бар дьон эрэлин сүтэрбэтэҕэ: кинилэр былыргы бороруоктар кинигэлэригэр этиллэр Мессия, Быыһааччы, бу дойдуга кэлэрин кэтэһэллэрэ. Үгүстэр Мессия кэлэн дьэбириэй норуотун Рим былааһыттан быыһыа, Израиль урукку улуу аатын чөлүгэр түһэриэ диэн эрэнэ саныыллара. Ол эрэн Таҥара Бэйэтин норуотугар кинилэр күүппүттэринээҕэр туох эрэ быдан суолталааҕы, ордук үөрүүлээҕи, бэлэмнээбитэ. Бу дойдуга Быыһааччы, Христос, кэлбитин бар дьоҥҥо бастакынан Иоанн Сүрэхтээччи иһитиннэрбитэ.

Иоанн бэрт дьиктитик төрөөбүтэ. Кини аҕата Захария Таҥара үлэһитэ этэ. Захария кэргэнин Елисаветаны кытта Иудея хайалаах уобалаһыгар олороллоро. Көнө быһыылаах-майгылаах кэргэнниилэр Айыы Тойон бары ыйааҕын эҥкилэ суох тутуһаллара. Арай, хомойоллоро диэн, кэннилэриттэн хаалар оҕолоро суоҕа. Иккиэн лаппа сааһырбыт дьон этилэр.

Биирдэ Захария Иерусалим Таҥаратын дьиэтигэр сулууспалыы сылдьыбыта. Дьон тиэргэҥҥэ үҥэ турбута. Захария үчүгэй сыттаах булкааһыгы буруолата турдаҕына, киниэхэ эмискэ Айыы Тойон аанньала илэ көстөн кэлбитэ. Аанньалы көрөн, Захария туох да олус куттаммыта. Аанньал эппитэ: «Куттаныма, Захария, эн үҥэр үҥүүҥ Таҥараҕа тиийдэ. Кэргэниҥ Елисавета эйиэхэ уол оҕону төрөтүө. Оҕоҕун Иоанн диэн ааттыаҥ. Эһиэхэ үлүскэн үөрүү кэмэ үүнүө, үгүстэр кини төрөөбүтүттэн үөрүөхтэрэ: оҕоҕут Айыы Тойон иннигэр улуу киһи буола үүнэн тахсыа. Кини ханнык да арыгыны, итирдэр утаҕы иһиэ суоҕа. Ийэттэн түһээт, Таҥара Тыынын толору иҥэриниэ; кини Израиль дьонун үгүстэрин Айыы Тойон Таҥараларыгар эргилиннэриэ». Аанньал тылын итэҕэйиэн саараан, Захария: «Бу этэриҥ чахчытын хайдах билиэмий? – диэн ыйыппыта. –Мин кырдьаҕаспын, хотунум да сааһа ыраатта». Онуоха аанньал: «Мин Таҥара иннигэр турар Гавриилбын, – диэбитэ. – Таҥара миигин эйиэхэ илдьитин этиттэрэ ыыппыта. Мин эппит тылбын итэҕэйбэтэҕиҥ иһин, ити барыта туолуор диэри, тылгыттан матан, саҥарбат буолуоҥ».


ЛУКА 1:5-21

### Иоанн Сүрэхтээччи төрүүр


Иоанн Сүрэхтээччи төрүүр

Барыта аанньал эппитин курдук буолбута. Болдьоммут кэмигэр Захариялаах Елисавета уол оҕоломмуттара. Иккиэн үөрүү-көтүү бөҕө буолбуттара. Аймахтара, ыаллара эмиэ бары тэҥҥэ үөрсүбүттэрэ. Былыр кэргэнниилэр оҕолоро суох буоллаҕына, ол улахан алдьархайынан, саатынан-суутунан ааҕыллара.

Төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр оҕоҕо Моисей сокуонунан быһыллыы сиэрэ-туома оҥоһуллуохтааҕа. Бу туому толоро кэлбит дьон уолчааны аҕатын аатынан Захария диэн ааттыыр санаалаахтара. Оччотооҕуга саҥа төрөөбүт оҕоҕо төрөппүттэрин эбэтэр аймахтарын аатын биэрэллэрэ. Ол эрээри ийэтэ: «Суох, Захария диэн буолбат, Иоанн диэн буолар», – диэбитэ. Дьон: «Эһиги аймахха итинник ааттаах киһи төрүкү суох», – диэн утарбыттара. Онтон илиилэринэн имнэнэн аҕатыттан уолун ким диэн ааттыан баҕарарын ыйыппыттара. Захария хаптаһын көрдөөн ылан: «Аата Иоанн», – диэн суруйбута. Бары олус дьиктиргээбиттэрэ. Сонно Захария тыла өһүллэн кэлэн, Таҥараны айхаллаан барбыта. Ыаллыы олорооччулар бары маны истэн сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттара. Оҕо сураҕа Иудея хайалаах уобалаһын биир гына тилийэ көппүтэ. Истибит эрэ барыта бу дьиктини тойонноон: «Дьэ, туох эрэ киһи тахсар?» – дэһэллэрэ. Оҕону Айыы Тойон араҥаччылыыра олох биллэр этэ. Аҕата Захария, Таҥара Тыына киниэхэ киирэн, маннык төлкөлөөбүтэ: «Айыы Тойоҥҥо, Израиль Таҥаратыгар, алгыс буолуохтун! Таҥарабыт биһиэхэ көмөҕө кэллэ, норуотугар көҥүлү бэлэхтээтэ. Былыр Кини сибэтиэй бороруоктарынан эрэннэрбитин курдук, чаҕарын Давид дьиэтиттэн биһиэхэ улуу Быыһааччыны, бары өстөөхтөн, абааһы көрөөччүлэртэн Өрүһүйээччини, биэрдэ. Оттон эн, кыһыл оҕо, Үрдүктэн Үрдүк Таҥара бороруога буолуоҥ: Айыы Тойон иннигэр бараҥҥын, Кини суолун бэлэмниэҥ. Улуу амарах Таҥарабыт үтүөтүнэн Кини норуота, аньыыта-буруйа бырастыы гыныллан, быыһанар суолга үктэнэрин иһитиннэриэҥ. Өлүү күлүгэр олорооччулары сырдатар, эйэ суолугар үктэннэрэр туһугар, Айыы Санаалаах алгыһынан биһиэхэ илин халлаантан сырдык чаҕылыччы тыкта».

Иоанн уолчаан улам улаатан, өйө-санаата бөҕөргөөн испитэ: Израиль норуотугар биллиэхтээх кэмэ кэлиэр диэри, кини киһитэ-сүөһүтэ суох бүөм сиргэ олорбута.


ЛУКА 1:22-25, 57-80

### Иисус төрүүрүн туһунан Үөрүүлээх Илдьит


Иисус төрүүрүн туһунан Үөрүүлээх Илдьит

Айыы Таҥара, киһи аймаҕы аньыы-хара, өлөр өлүү былааһыттан быыһатаары, Уолун Иисус Христоһу бу аан дойдуга ыыппыта. Иисус Христос төрүөҕүттэн сиргэ саҥа эра саҕаламмыта. Онон биһиги кэми-кэрдиини Кини төрүөҕүттэн саҕалаан ааҕабыт.

Иисус хайдах төрөөбүтэ олус дьикти кэпсээн. Кини – Айыы Таҥара Уола – сүөһү турар хотонугар төрөөбүтэ. Төрөөтүн кытта, Ирод ыраахтааҕы Кинини өлөрөргө соруммута.

Чэ, ол эрэн, хара маҥнайгыттан саас-сааһынан кэпсээн барыаҕыҥ. Израиль хоту өттүгэр Назарекка, кыракый куоракка, Мария диэн кыыс олорбута. Кини Таҥараны олус таптыыра, ыраас сүрэхтээҕэ. Биирдэ киниэхэ Таҥара ыыппыт аанньала Гавриил кэлэн: «Үөр-көт, үрдүк алгыстаах! – диэн эҕэрдэлээбитэ. – Айыы Тойон эйигин кытта! Эн ханнык да дьахтардааҕар үрдүк алгыска тигистиҥ». Мария кинини көрөн, симиттэ санаабыта. Ол эрэн аанньал эппитэ: «Куттаныма, Мария, эн Таҥара үрдүк алгыһын ыллыҥ: эйиэхэ Оҕо үөскүө, эн Уолу төрөтөн, Оҕоҕор Иисус диэн ааты биэриэҥ. Кини улуу буолуоҕа, Үрдүк Таҥара Уола диэн ааттаныаҕа. Айыы Тойон Таҥара Киниэхэ өбүгэтин Давид бүрүстүөлүн биэриэҕэ. Онон Уолуҥ Иаков удьуордарыгар үйэлэр тухары ыраахтааҕылыаҕа, Кини Саарыстыбата муҥур уһуга суох буолуоҕа».

Мария ол саҕана Иосиф диэн ааттаах олус көнө, Таҥараны ытыктыыр киһини кытта холбоһуох буолан сылдьара. Кини аанньалга: «Хайдах оннук буоларый, мин эргэ бара иликпин эбээт», – диэн хардарбыта. Аанньал: «Эйиэхэ Айыы Тыын түһэн, Үрдүк Таҥара күүһэ эйигин сайыа, – диэбитэ. – Онон эн төрөтөр Сибэтиэй Оҕоҥ Таҥара Уола диэн ааттаныа». Мария: «Мин Айыы Тойон кулутунабын. Эн эппиккинэн буоллун», – диэн хоруйдаабыта. Дьэ, онуоха аанньал киниттэн барбыта.

Мария ыарахан буолбутун билэн, Иосиф кинини сэмээр ыытан кэбиһиэн баҕарбыта. Онуоха кини түүлүгэр Айыы Тойон аанньала көстөн: «Давид уола Иосиф, Марияны кэргэн ыларгыттан куттаныма: киниэхэ Таҥара Тыыныттан Оҕо үөскээбитэ, – диэн тохтоппута. – Мария Уол Оҕону төрөтүө. Эн Киниэхэ Иисус диэн ааты биэриэҥ, тоҕо диэтэххэ, Кини кэлин норуотун аньыыттан-хараттан быыһыаҕа».


МАТФЕЙ 1:19-21; ЛУКА 1:26-35

### Иисус Христос төрүүр


Иисус Христос төрүүр

Рим импэрээтэрэ Август бүтүн импиэрийэ устун нэһилиэнньэ биэрэпиһин ыытар ыйааҕа тахсыбыта. Мария, төһө да ыарахан сырыттар, Иосифтыын ыраах айаҥҥа турарга күһэллибитэ. Хас биирдии киһи төрүттэрин куоратыгар баран суруйтарыахтааҕа. Иосифтаах Мария Израилы Иисус төрүөн тыһыынча сыл иннинэ салайбыт Давид ыраахтааҕы удьуордара этилэр.

Онон кинилэр Вифлеемҥэ, Давид ыраахтааҕы куоратыгар, суруйтара барбыттара. Вифлеем Назареттан сүүрбэ көс ыраах сытар. Ол саҕана пуойас да, массыына да суоҕа. Кинилэр хас да күн айаннаабыттара. Назарет Израиль хоту өттүгэр, Галилеяҕа баар, оттон Вифлеем соҕуруу, Иудеяҕа, сытар. Галилеяттан Иудеяҕа тиэрдэр суол Самариянан ааһар. Самария уонна Иудея – хайалаах дойдулар.

Иосифтаах Мария кэмниэ-кэнэҕэс Вифлеемҥэ тиийбиттэрэ. Арай онно айанньыт түһэр дьиэтигэр хонор сир суох буолан биэрбитэ. Мария буоллаҕына оҕолонор болдьоҕо бу тиийэн кэлбитэ. Ол туһунан Евангелиеҕа, Таҥара Үөрүүлээх Илдьитин кинигэтигэр, бу курдук суруллубут: «...онон Вифлеемҥэ сылдьан оҕолонор кэмэ кэлэн, бастакы Уолун төрөппүтэ; түһэр дьиэҕэ хонук сиргэ тиксибэккэлэр, Кини Оҕотун суулаан баран, күкүргэ сытыарбыта». Ити аата кинилэр сүөһү хотонугар хоммуттар, Оҕону сүөһү аһыыр сиригэр сытыарбыттар. Былыргы номоххо этиллэринэн, Иисус төрөөбүт хотоно хайа хаспаҕар баара. Ол дойду бостууктара барааннарын хайа хаспаҕар хорҕотор үгэстээхтэрэ.


ЛУКА 2:1-7

### Аанньаллар Иисус Христос төрөөбүтүн иһитиннэрэллэр


Аанньаллар Иисус Христос төрөөбүтүн иһитиннэрэллэр

Ити кэмҥэ Вифлеем тулатыгар бостууктар барааннарын маныы сылдьыбыттара. Иисус төрүүр түүнүгэр кинилэртэн сорохторо барааннарын көрөн утуйбатахтара. Эмискэ бостууктар иннилэригэр Айыы Тойон аанньала баар буола түспүтэ, Айыы Тойон кэрэмэн килбиэнэ сыдьаайбыта. Дьон ону көрөн, уолуйан хаалбыттара. Аанньал кинилэргэ эппитэ: «Куттанымаҥ! Мин бар дьоҥҥо тосхойбут улуу үөрүүнү эһиэхэ иһитиннэрэ кэллим: бүгүн эһиэхэ, Давид куоратыгар, Быыһааччы – Христос Айыы Тойон – төрөөтө. Кини бэлиэтэ бу баар: эһиги күкүргэ сытар, өрбөххө сууламмыт Кыһыл Оҕону булуоххут». Онтон эмискэ аанньалы кытта бииргэ үөһээ мэҥэ халлаан үтүмэн ахсааннаах сэриитэ: «Үрдүк халлааҥҥа – Таҥараҕа айхал, сиргэ – эйэ-ил, дьоҥҥо – Таҥара үтүө сыһыана!» – диэн Таҥараны айхаллыыра көстөн кэлбитэ.


ЛУКА 2:9-14

### Бостууктар Иисуска кэлэллэр


Бостууктар Иисуска кэлэллэр

Бостууктар ааньаллары көрөн төһөлөөх куттаммыттарын, Быыһааччы – Айыы Тойон Иисус Христос – төрөөбүтүн истэн хайдахтаах соһуйбуттарын эһиги санаан көрүҥ. Кинилэр маныыр барааннарын хаалларан кыл тиэтэлинэн Вифлеемҥэ барбыттара. Ол туһунан Евангелиеҕа бу курдук суруллар: «Аанньаллар кинилэртэн тэйэн халлааҥҥа төннөөттөрүн, маныыһыттар: „Чэйиҥ, Вифлеемҥэ баран, онно туох буолбутун, Айыы Тойон ити биһиэхэ тугу биллэрбитин көрүөҕүҥ!“ – дэһиспиттэрэ. Ол кэннэ бэрт тиэтэлинэн тиийэн, Марияны, Иосибы уонна күкүргэ сытар Оҕону булан ылбыттара. Оҕону көрөөт, аанньал Кини туһунан туох диэбитин кэпсээн биэрбиттэрэ. Истибит эрэ барыта маныыһыттар кэпсээннэрин сөрү диэн сөхпүтэ. Оттон Мария бу тыллары барытын, хаһан да умнубаттыы, сүрэҕэр сөҥөрдөн кэбиспитэ. Маныыһыттар барытын көрөн-истэн баран, Таҥараны уруйдаан-айхаллаан, төннүбүттэрэ: барыта үкчү аанньал эппитин курдук этэ».


ЛУКА 2:15-20

### Таҥара киһитэ Симеон


Таҥара киһитэ Симеон

Айыы Таҥараттан төрүттээх Оҕо төрөөбүтэ ахсыс күнүгэр Таҥара үлэһитэ Киниэхэ быһыллыы сиэрин-туомун оҥорбута. Оҕону Иисус диэн ааттаабыттара. Аанньал Киниэхэ өссө төрүөн иннинэ биэрбит аата «Таҥара быыһыыр» диэн суолталаах. Айыы Тойон биэрбит сокуонунан, ыал бастакы оҕото Таҥараҕа ананара. Онон төрөөбүтэ алта нэдиэлэ буолбут Иисуһу Айыы Тойоҥҥо анаары Иерусалим Таҥаратын дьиэтигэр аҕалбыттара. Онно кинилэр, Айыы Тойон сокуонугар этиллибитинэн, икки өтөнү эбэтэр икки холууп оҕотун толук биэриэхтээхтэрэ.

Ол саҕана Иерусалимҥа Симеон диэн ааттаах ытык кырдьаҕас олорбута. Кини Таҥара кырдьыгын тутуһар, бары сокуоннарын толорор, Израиль быыһанарын кэтэһэр олус көнө, Таҥара Тыына түспүт киһитэ этэ. Онон Симеон Мессияны – Быыһааччыны – көрө илигинэ, өлүө суохтааҕын олох эрдэттэн билэн сылдьара. Дьэ онтон биирдэ, Тыын угуйуутунан, ытык кырдьаҕас Таҥара дьиэтигэр киирэн кэлбитэ. Арай онно көрбүтэ, сокуон сиэрин-туомун толороору, төрөппүттэрэ кыракый Иисуһу аҕалан тураллара. Симеон Христоһу көтөҕөн ылбыта. Кини Айыы Таҥараны алҕаан баран: «Эппитиҥ курдук, билигин дьэ, Баһылыгыам, кулуккун эйэни кытары ыытар буоллуҥ, – диэбитэ. – Эт харахпынан көрдүм Эн бары норуоттарга анаабыт Быыһааччыгын – Таҥараны билбэт дьоҥҥо сыдьаайыахтаах сырдыккын, норуотуҥ Израиль албан аатын». Иосифтаах Мария ытык кырдьаҕаһы олус соһуйа истибиттэрэ.

Симеон барыларын алҕаан баран, Марияҕа: «Бу Оҕо туһуттан Израильга элбэх киһи охтуо да, туруо да буоллаҕа – улахан мөккүөр тахсыа, – диэбитэ. – Эн дууһаҕын эмиэ үҥүү супту түһүөҕэ».


ЛУКА 2:21-35

### Илинтэн муударай өйдөөхтөр сүгүрүйэ кэлиилэрэ


Илинтэн муударай өйдөөхтөр сүгүрүйэ кэлиилэрэ

Иудея Вифлеем куоратыгар Ирод ыраахтааҕылыырын саҕана, Иисус төрөөбүтүгэр Иерусалимҥа илинтэн улахан үөрэхтээх муударай дьон тиийэн кэлбиттэрэ. Кинилэр: «Иудейдар саҥа төрөөбүт Ыраахтааҕылара ханнаный? Илин халлааҥҥа Кини сулуһа тахсыбытын көрөммүт, биһиги Киниэхэ сүгүрүйэ кэллибит», – диэн ыйыталаһаллара.

Итини истэн, Ирод ыраахтааҕы уонна Иерусалим олохтоохторо бука бары аймана түспүттэрэ. Ыраахтааҕы Таҥара үрдүкү үлэһиттэрин уонна сокуонньуттары, Таҥара сокуонун үөрэтээччилэри, барыларын хомуйан олорон, Христос ханна төрүөхтээҕин туоһуласпыта. Кинилэр: «Иудея Вифлеем куоратыгарр төрүөхтээх, – диэн хоруйдаабыттара. – Ол туһунан бороруок кинигэтигэр „Эн, Вифлеем, Иуда сирэ, Иуда атын куораттарыттан тугунан да итээбэтиҥ: Мин норуоппун, Израилы, быыһыыр-харыстыыр Сирдьит эйиэхэ үөскүөхтээх“ диэн суруллан сылдьар». Онтон Ирод аны илин дойдуттан кэлбит дьону чып кистэлэҥинэн ыҥыран ылан, сулус ханнык кэмҥэ тахсыахтааҕын ыйыталаһан билбитэ уонна кинилэри Вифлеемҥэ ыытаары туран: «Бараҥҥыт Оҕо туһунан ымпыгар-чымпыгар тиийэ барытын билиҥ, – диэбитэ. – Итиэннэ, булларгыт эрэ, миэхэ биллэрээриҥ, мин эмиэ Киниэхэ сүгүрүйэ барыам этэ».

Кинилэр ыраахтааҕы этэрин истээт, суолга туруммуттара. Били илин халлааҥҥа көрбүт сулустара иннилэригэр айаннаан, Оҕо баар сирин үрдүгэр тиийэн тохтообута. Ону көрөн, айанньыттар үөрүү улуутун үөрбүттэрэ.


МАТФЕЙ 2:1-10

### Илинтэн кэлбит бэлэхтэр. Ирод кыһыл оҕолору өлөртөрүүтэ


Илинтэн кэлбит бэлэхтэр. Ирод кыһыл оҕолору өлөртөрүүтэ

Илинтэн кэлбит ыалдьыттар Вифлеемҥэ тиийэн, сулус тохтообут дьиэтигэр киирбиттэрэ. Оҕону уонна Ийэтин, Марияны, көрөн Оҕоҕо сүгүрүйбүттэрэ. Илдьэ кэлбит бэлэхтэрин – кыһыл көмүһү, лааданы уонна смирнаны – таһааран, Кини иннигэр уурбуттара.

Онтон Таҥара кинилэр түүллэригэр киирэн «Ирокка төннүмэҥ» диэн сэрэппитин истэн, дойдуларыгар атын суолунан төннүбүттэрэ. Ирод онтон улаханнык уордайбыта. Онон, чопчу ыйдарбыт кэминэн быһааран, Вифлеемҥэ уонна ол эргин баар иккитигэр диэри саастаах уол оҕолору барыларын кыдыйтара дьон ыыппыта. Буойуннар Вифлеемҥэ кэлэн, туох да буруйа суох кыракый оҕолору өлөртөөбүттэрэ.


МАТФЕЙ 2:10-12, 16-18

### Египеккэ күрээһин


Египеккэ күрээһин

Ирод санаатыгар, өлбүт оҕолор истэригэр били илин дойдуттан кэлбит дьон Израиль кэнэҕэски ыраахтааҕыта диэн ааттыыр Оҕолоро хайаан да баар буолуохтааҕа. Ол эрээри кини уодаһыннаах баҕа санаата туолбатаҕа. Муударай өйдөөхтөр дойдуларыгар төннүбүттэрин кэннэ, Айыы Тойон аанньала түүн Иосиф түүлүгэр киирбитэ. Кини эппитэ: «Ирод Оҕону өлөрөөрү ирдэһэр санаалаах. Эн Оҕону уонна Ийэтин илдьэ, Египеккэ куот. Хаһан ыҥырыахпар диэри, онно олор». Иосиф туран, Оҕону уонна Кини Ийэтин Марияны кытта Египеккэ барбыта. Онно кинилэр Ирод өлүөр диэри олорбуттара. Ити курдук Айыы Тойон «Мин Уолбун Египеттэн ыҥырдым» диэн бороруогунан этиппитэ туолбута.

Вифлеемтэн Египеккэ диэри – сүүһүнэн биэрэстэ. Быыкайкаан Оҕолоох Иосифтаах Мария итинник ыраах айаҥҥа тураллара олус ыарахан этэ.


МАТФЕЙ 2:13-15

### Иисус Уолчаан Назарекка


Иисус Уолчаан Назарекка

Иосифтаах Мария уонна Иисус, Иудея ыраахтааҕыта Ирод өлүөр диэри, Назарекка олорбуттара. Ыраахтааҕы өлбүтүн кэннэ, Иосиф түүлүгэр Айыы Тойон аанньала көстөн: «Тур, Иосиф, Оҕо дууһатыгар суудайааччылар өллүлэр, онон Оҕону Ийэтин кытта илдьэ Израиль сиригэр төнүн», – диэбитэ.

Иосиф, аанньал этиитин толорон, Израильга төннүбүтэ. Иудеяҕа Ирод оннугар уола Архелай баһылыктыырын билэн, кини онно барартан дьиксиммитэ. Онон түүлүгэр суолун ыйдаран, Галилея сиригэр Назарекка, урут Мария олорбут куоратыгар, кэлбитэ.

Иисус Назареттааҕы олоҕун туһунан биһиги бэрт кыраны билэбит. Иосиф мас ууһа этэ. Иисус, киниэхэ көмөлөһө үөрэнэн, бу идэни толору баһылаабыта. Кини кыра эрдэҕинээҕи уонна уолан сааһа Евангелиеҕа олох кыратык ахтыллар. Ол эрээри онно баар аҕыйах тыл биһиэхэ бэрт элбэҕи арыйар: «Оҕо улаатан, ис тыына күүһүрэн, муударай өйө дириҥээн испитэ. Кинини Таҥара алгыһа араҥаччылыыра». Өссө маннык баар: «Иисус улаатан ситэн-хотон истэҕин аайы, муударай өйө дириҥээн испитэ. Кинини Таҥара да, дьон да таптыыра».

Манна Иисус төрөппүттэригэр бас бэринэн олорбутун тоһоҕолоон этэрбит тоҕоостоох буолуо. Ол туһунан Евангелиеҕа: «…кинилэргэ толору бас бэринэн олорбута», – диэн суруллубут. Айыы Таҥара оҕолор төрөппүттэрин таптыахтарын, кинилэр тылларын истиэхтэрин баҕарар. Таҥара Уон ыйааҕыттан биирдэрэ маннык этэр: «Айыы Тойон Таҥараҥ эйиэхэ биэрбит сиригэр үчүгэйдик, уһуннук олорор туһугар, аҕалаах ийэҕин ытыктаа».


МАТФЕЙ 2:19-23; ЛУКА 2:40, 50-52; ТАХСЫЫ 20:12

### Иисус Таҥара дьиэтигэр


Иисус Таҥара дьиэтигэр

Иисус оҕо сааһа Назарет куоракка ааспыта. Уолчаан улам улаатан, ис тыына күүһүрэн, муударай өйө дириҥээн испитэ. Кини Таҥара илгэлээх үтүөтүн толору ылыммыт Оҕо этэ.

Хас сыл аайы Иисус төрөппүттэрэ Иерусалимҥа Паасха бырааһынньыгар бараллара. Уоллара уон икки сааһын туолбутугар Кинини эмиэ илдьэ барбыттара.

Бырааһынньык бүтэн бары дьиэлэригэр төннүбүттэрэ. Арай Иисус эрэ куоракка хаалан хаалбыта. Мариялаах Иосиф маҥнай утаа ону бэлиэтии көрбөтөхтөрө. Уолбут аймахтарын, билэр дьонун кытта бииргэ кэлсэн истэҕэ дии санаабыттара. Күннүк сири айаннаан эрэ баран, Уолларын булбаккалар, Иерусалимҥа төннүбүттэрэ. Үһүс күнүгэр Иисуһу Таҥара дьиэтигэр сокуону үөрэтээччилэр ортолоруттан булан ылбыттара. Уол үөрэтээччилэри истэ, ыйыталаһа олороро. Онно баар дьон бука бары Кини өйүн, хайдах курдук хоруйдуурун сөҕөллөрө.

Ийэтэ Киниэхэ эппитэ: «Тоойуом, биһигини олус да куттаатыҥ! Аҕаҥ биһикки Эйигин көрдөөн, улаханнык аймана сырыттыбыт». Онуоха Иисус: «Миигин тоҕо көрдөөтүгүт? – диэбитэ. – Мин Аҕам бас билэр сиригэр буолуохтаахпын билбэт этигит дуо?» Дьоно Иисус тугу эппитин өйдөөбөтөхтөрө. Ол эрэн Мария ити истибит тылларын, умнубаттыы, өйдөөн хаалбыта.

Иисус төрөппүттэрин кытта Назарекка төннүһэн, туохха барытыгар дьонугар толору бас бэринэн олорбута. Кини улаатан ситэн-хотон истэҕин аайы, муударай өйө дириҥээн иһэрэ. Кинини Таҥара да, дьон да таптыыллара.


ЛУКА 2:40-52

### Иоанн Таҥара үөрэҕин тарҕатар уонна сүрэхтиир


Иоанн Таҥара үөрэҕин тарҕатар уонна сүрэхтиир

Таҥара үлэһитин Захария уола Иоанн киһитэ-сүөһүтэ суох кураайы куйаарга олорбута. Айыы Тойон кинини уһулуччулаах соругу толортороору бэлэмнээбитэ: Иоанн норуокка бэрт сотору Мессия, ол эбэтэр, Христос, кэлэрин иһитиннэриэхтээҕэ. Кинилэри, аньыыны-хараны билинэн, Таҥараҕа эргиллэргэ ыҥырыахтааҕа. Кини Мессия кэлэригэр норуоту бэлэмниэхтээҕин туһунан бороруоктар Иоанн төрүөн хас да үйэ инниттэн өтө көрөн эппиттэрэ: «Көр бу, Эн иннигэр Мин илдьит киһибин ыытабын, кини Эн барар суолгун солуоҕа». «Иччитэх сиргэ үөгүлээччи саҥата: Айыы Тойон барар суолун солооҥ, Кини ыллыктарын көннөрүҥ».

Иоанн тэбиэн түүтүттэн өрүллүбүт таҥастааҕа, тирии курдааҕа. Кини саранчанан, дьиикэй мүөтүнэн аһылыктанара. Таҥара киниэхэ Бэйэтин көҥүлүн арыйбытыгар Иоанн ону бар дьоҥҥо тиэрдибитинэн барбыта. Бүтүн Иордан хочотун кэрийэ сылдьан, дьону өйдүүн-сүрэхтиин уларыйан аньыыттан тэйэргэ, итиэннэ ол бэлиэтигэр ууга сүрэхтэнэргэ ыҥырбыта. Атыннык эттэххэ, аньыы-хара бырастыы буоларын туһугар, дьон уунан суунуу сиэрин-туомун толоруох тустаахтара. Иоанн Иудея бары муннугуттан, Иерусалимтан кэлэрэччилэри Иордан өрүскэ сүрэхтиирэ.

Норуот киниттэн: «Биһиги тугу гынабыт?» – диэн ыйытара. Иоанн: «Ким икки таҥастаах, ол туга да суохтуун үллэһиннин. Ким аһыыр астаах, ол эмиэ оннук гынар буоллун», – диэн хардарара. Түһээн хомуйааччылар сүрэхтэнэ кэлэн баран: «Үөрэтээччи, биһиги хайыыбыт?» – диэн ыйыппыттара. Иоанн кинилэргэ эппитэ: «Дьон харчытын былдьаамаҥ. Ылыахтааххытыттан ордугу ирдээмэҥ». Буойуннар эмиэ: «Оттон биһиги тугу гынабыт?» – диэбиттэрэ. Кинилэргэ хардарбыта: «Кими да холуннарымаҥ, атаҕастаама. Ылар хамнаскытынан дуоһуйуҥ».


МАРК 1:1-8; ЛУКА 3:2-18

### Айыы Тойон Иисус Христос Сүрэхтэниитэ


Айыы Тойон Иисус Христос Сүрэхтэниитэ

Бар дьон Мессия кэлэрин кэтэһэрэ. Үгүстэр: «Ама бу Иоанн кэлиэхтээх Мессия, Быыһааччы, үһү дуо?» – диэн ыйыталлара. Оччоҕо Иоанн кинилэргэ этэрэ: «Мин эһигини аньыыттан тэйии бэлиэтигэр ууга сүрэхтиибин, ол гынан баран мин кэннибиттэн Кэлэн Иһээччи миигиннээҕэр күүстээх. Кини атаҕын таҥаһын да тутан иһэргэ мин сөбө суох киһибин. Кини эһигини Таҥара Тыынынан уонна уотунан сүрэхтиэҕэ». Иоанн бу тыллары Иисус Христос туһунан эппитэ.

Дьэ, онтон Иисус Иоаҥҥа сүрэхтэнэ кэлбитэ. Маҥнай утаа Иоанн буолуммакка: «Мин Эйиэхэ сүрэхтэнэрим сөп этэ. Хайдах Эн миэхэ кэлэҕин?» – диэн Кинини тохтото сатаабыта. Онуоха Иисус: «Билигин маннык буоллун. Биһиги туохха барытыгар Таҥара баҕарарын толоруохтаахпыт», – диэн хардарбыта. Дьэ онно эрэ Иоанн сөбүлэспитэ. Иисус сүрэхтэнээт, ууттан тахсан истэҕинэ, арай үрдүгэр халлаан арылла биэрбитэ. Кини онно көрдөҕүнэ, Таҥара Тыына холууп буолан Киниэхэ түһэн иһэрэ. Онтон халлаантан: «Бу баар – Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум», – диир саҥа дуораһыйан иһиллибитэ.


МАТФЕЙ 3:11-17

### Иисус кураайы куйаарга тургутуллуута


Иисус кураайы куйаарга тургутуллуута

Онтон Таҥара Тыына Иисуһу кураайы куйаарга илдьэ барбыта. Кинини онно сатана тургутан көрүөхтээҕэ. Иисус түөрт уон түүннээх күн устата аһаабакка сылдьан баран, тиһэҕэр, аһыан олус баҕаран кэлбитэ. Ол түгэҥҥэ Киниэхэ сатана кэлэн: «Эн Таҥара Уола буоллаххына, бу таастары килиэпкэ кубулуйуҥ диэн эт», – диэбитэ. Иисус киниэхэ Ытык Суруйуу тылынан хардарбыта: «„Киһи, аҥаардас килиэбинэн эрэ буолбакка, Таҥара этэр хас биирдии тылынан олоруоҕа“ диэн суруллубута».

Онуоха куһаҕан тыын Кинини Иерусалим Таҥаратын дьиэтин үрдүгэр туруоран баран: «Эн Таҥара Уола буоллаххына, мантан ыстанан кэбис, – диэбитэ. – Суруллубута буолбаат: „Аанньалларыгар Эйигин араҥаччылыырга соруйуоҕа, оччоҕо таастан бүдүрүйбэтиҥ туһугар, кинилэр Эйигин көтөҕөн илдьиэхтэрэ“, – диэн?» Иисус киниэхэ хардарбыта: «Суруйууга „Айыы Тойон Таҥараҕын тургутан көрүмэ“ диэн эмиэ баар».

Онтон сатана Иисуһу үрдүктэн үрдүк хайа арҕаһыгар таһаарбыта. Аан дойду килбиэннээх саарыстыбаларын барытын көрдөрөн баран, эппитэ: «Мин иннибэр сөһүргэстээн сүгүрүйдэххинэ, мин итини барытын Эйиэхэ биэриэҕим». Иисус: «Киэр буол Миигиттэн, сатана! – диэбитэ. – „Айыы Тойон Таҥараҕар эрэ сүгүрүй итиэннэ Киниэхэ эрэ сулууспалаа“ диэн суруллубута». Дьэ, онуоха куһаҕан тыын Киниттэн араҕан барбыта. Иисуска аанньаллар көмөлөһө кэлбиттэрэ.


МАТФЕЙ 4:1-11

### Иисус Христос уон икки үөрэнээччитэ


Иисус Христос уон икки үөрэнээччитэ

Иисус улаатан баран, Назареты хаалларан Галилеяҕа, Геннисарет күөлүн кытылыгар турар Капернаумҥа, олохсуйбута. Ол саҕана бу күөлү атыннык өссө Галилея муората диэн ааттыыллара. Онон Исайя бороруок төлкөлөөбүтэ туолбута: «Завулон сирэ, Неффалим сирэ – муораҕа тириэрдэр суол, Иордан уҥуоргу эҥээрэ – туора омук дойдута Галилея! Хараҥаҕа муммут норуот улуу сырдыгы көрдө, өлөр өлүү күлүгэр олорооччуларга сырдык чаҕылыччы тыкта».

Сити кэмтэн ыла Иисус: «Өйдүүн-сүрэхтиин уларыйан Таҥараҕа эргиллиҥ! Халлааннааҕы Саарыстыба кэмэ чугаһаата», – диэн үөрэтэн барбыта. Араас сиртэн кэлбит үтүмэн үгүс дьон Кинини батыһа сылдьаллара, Кини олору үөрэтэрэ, ыарыһахтары үтүөрдэрэ.

Андрей уонна кини убайа Симон (убайын атын аата өссө Петр диэн), Галилея муоратыгар балыктыы сылдьыбыттара. Иисус кинилэри көрөн: «Миигин батыһыҥ, Мин эһигини дьону илимнииргэ үөрэтиэм», – диэн ыҥыран ылбыта. Ол аата истибит дьон дьиҥ кырдьыгы билэллэрин туһугар, эһигини Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэртэрэ ыытыам диэн эппитэ. Андрейдаах Петр сонно илимнэрин быраҕан, Иисуһу батыһан барбыттара. Салгыы баран иһэн, Иисус аны икки атын убайдыы-бырааттыылары, Зеведей уолун Иаковы уонна кини быраатын Иоанны ыҥырбыта. Кинилэр аҕаларын Зеведейи кытта тыыга илимнэрин абырахтана олороллоро. Сонно иккиэн, аҕаларын тыыга хаалларан, Иисуһу батыһан барбыттара. Атын үөрэнээччилэрэ эмиэ, Кини ыҥыраатын, батыспыттара. Иисус ыҥырбыт дьонугар ыарыыны үтүөрдэр, куһаҕан тыыннары дьонтон үүртэлээн таһаарар былааһы биэрбитэ.

Иисус, Бэйэтин кытта өрүү бииргэ илдьэ сылдьаары, уон икки үөрэнээччини талан ылбыта. Кинилэри атын дьонтон туспа үөрэппитэ. Ол үөрэнээччилэрин ааттара манныктар: Симон, Андрей, Иоанн, Иаков, Филипп, Варфоломей, Матфей, Фома, Алфей Иакова, Фаддей, Симон Кананит итиэннэ кэлин Кинини таҥнарбыт Иуда Искариот. Бу үөрэнээччилэр бары даҕаны дьадаҥы дьон этилэр. Ол гынан баран Таҥара кинилэргэ Иисус Христос – Таҥара Уолун – доҕотторо уонна үөрэнээччилэрэ буолар үрдүк дьолу тосхойбута.


МАТФЕЙ 4:12-22; МАРК 3:13-19

### Иисус оҥорбут бастакы дьиктитэ


Иисус оҥорбут бастакы дьиктитэ

Биирдэ Айыы Тойон үөрэнээччилэрин кытта Галилея куоратыгар Канаҕа буолбут сыбаайбаҕа, атыннык эттэххэ, урууга ыҥырыллыбыта. Аһылык саамай үгэнигэр арыгылара бүтэн хаалбыта. Ону көрөн, Иисус Ийэтэ (Кини онно эмиэ ыҥырыллыбыта) Уолугар: «Арыгылара суох», – диэн эппитэ. Иисус киниэхэ: «Мин кэмим өссө да кэлэ илик», – диэн хоруйдаабыта. Мария буоллаҕына чаҕардарга Иисуһу ыйан баран: «Кини тугу этэрин эһиги толорон иһиҥ», – диэбитэ.

Аттыларыгар алта улахан таас иһит турара. Иисус чаҕардарга: «Бу иһиттэргэ толору уута кутуҥ», – диэн дьаһайбыта. Уу куппуттарыгар, «Итинтэн баһан ылан, урууну салайааччыга илдьэн биэриҥ», – диэбитэ.

Урууну салайан ыытар киһи аҕалан биэрбит арыгыларын амсайан көрбүтэ. Онтон күтүөтү ыҥыран ылан сэмэлээбитэ: «Дьон маҥнай арыгы бастыҥын, онтон ыалдьыттар итирбиттэрин кэннэ, мөлтөҕү туруораллар. Эн буоллаҕына үчүгэй арыгыны баччаҕа диэри хаһаанан олорбуккун». Салайааччы бу арыгы хантан кэлбитин билбэт этэ, арай ону киниэхэ сомсон аҕалбыт чаҕардар эрэ билэллэрэ.

Ити курдук Иисус Галилея Канатыгар бастакы дьиктитин оҥорон килбиэннээх кыаҕын көрдөрбүтэ. Онтон ыла үөрэнээччилэрэ Кинини итэҕэйбиттэрэ.


ИОАНН 2:1-11

### Иисус атыыһыттары Таҥара дьиэтиттэн үүрэр


Иисус атыыһыттары Таҥара дьиэтиттэн үүрэр

Паасха бырааһынньыгын иннинэ Иисус Иерусалимҥа кэлбитэ. Кини Таҥара дьиэтигэр киирэн, онно оҕустары, барааннары, холууптары атыылыылларын көрбүтэ. Харчы уларытааччылар эмиэ олороллоро. Иисус быанан кымньыы оҥостон, олору бука барыларын барааннары, оҕустары үүртэлээн таһаарбыта. Харчы уларытааччылар остуолларын түҥнэри анньан, харчыларын ыспыта. Онтон холууп атыылааччыларга эппитэ: «Балары мантан киэр гыныҥ! Мин Аҕам дьиэтин эргиэн дьиэтэ оҥостумаҥ». Итини эппитигэр, үөрэнээччилэрэ Ытык Суруйууга «Эн дьиэҕэр тапталым Миигин уоттуу сиир» диэн суруллубутун өйдөөн кэлбиттэрэ.

Иисус тугу гыммытын көрбүт иудейдар Киниттэн: «Маннык быһыыланар бырааптааххын Эн биһиэхэ туох бэлиэни көрдөрөн итэҕэтэҕин?» – диэн ыйыппыттара. Онуоха Иисус: «Бу дьиэни үрэйиҥ, Мин ону үс күнүнэн чөлүгэр түһэриэм», – диэн хардарбыта. Иудейдар: «Бу түөрт уон алта сыл тутуллубут дьиэни Эн үс күн иһигэр тутуоҥ үһү дуо?» – дэспиттэрэ. Иисус буоллаҕына, дьиҥэр, дьиэ диэн Бэйэтин этин-сиинин туһунан эппитэ. Үөрэнээччилэрэ кэлин, Иисус өлөн баран тиллибитин кэннэ, Кини ити этиитин өйдөөн, Суруйууну уонна Кини тылын итэҕэйбиттэрэ.

Иисус Иерусалимҥа Паасха бырааһынньыгар сылдьан араас дьиктини оҥорорун көрөн, Кинини бэрт үгүс киһи итэҕэйбитэ.


ИОАНН 2:13-23

### Иисус Никодимныын кэпсэтиитэ


Иисус Никодимныын кэпсэтиитэ

Биир түүн Иисуска бэрт кистэлэҥинэн Никодим диэн ааттаах фарисей тиийэн кэлбитэ. Кини иудейдар аҕа баһылыктарыттан биирдэстэрэ этэ. Никодим: «Үөрэтээччи, Эн Таҥараттан кэлбиккин биһиги билэбит. Ким да бу маннык дьиктилэри Таҥарата суох кыайан оҥоруо суоҕа этэ», - диэбитэ. Иисус киниэхэ эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: киһи үөһэттэн хаттаан төрөөбөтөҕүнэ, Таҥара Саарыстыбатын көрөр кыаҕа суох». Никодим олус дьиктиргии истибитэ: «Киһи кырдьан баран, хайдах саҥаттан төрүөҕэй? Ийэтин иһигэр төннөн иккиһин төрүүр кыахтаах үһү дуо?» Иисус эппитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эйиэхэ этэбин: ууттан уонна Тыынтан төрөөбөтөх киһи Таҥара Саарыстыбатыгар киирэр кыаҕа суох. Эттэн-хаантан эт-хаан, оттон Тыынтан тыын төрүүр. Эйиэхэ үөһэттэн төрүөх тустааххыт диэн эппиппин дьиктиргээмэ. Тыын ханна баҕарбыт сиригэр тыынар. Саҥатын истэҕин эрээри, Кини хантан кэлэрин, ханна барарын билбэккин. Тыынтан төрөөбүт хас биирдии киһиэхэ эмиэ оннук буолар». Никодим кыайан өйдөөбөккө: «Хайдах оннук буолар баҕайытай?» – диэн мунаарбыта. Онуоха Иисус эппитэ: «Моисей кураайы куйаарга сылдьан алтан моҕойу өрө анньан таһаарбыта. Эмиэ оннук, Киһи Уола[3], бары Киниэхэ итэҕэйээччи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, үөһэ таһаарыллыахтаах. Таҥара бу аан дойдуну ол курдук таптаан, Бэйэтин төрөппүт Соҕотох Уолун, Кинини итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, биэрбитэ. Таҥара Уолун аан дойдуну дьүүллэтэ ыыппатаҕа, аан дойду Кининэн быыһанарын туһугар, ыыппыта. Кинини итэҕэйэр киһи дьүүллэммэт, оттон итэҕэйбэт киһи, Таҥара Төрөппүт Соҕотох Уолун аатын итэҕэйбэтэх буолан, хайыы-үйэ дьүүллэнэн турар. Дьүүл буоллаҕына маннык: сырдык бу аан дойдуга кэлбитэ, ол гынан баран дьон хара дьайдаахтык быһыыланар буолан, сырдыктааҕар хараҥаны ордорбуттара. Куһаҕаны оҥорор киһи сырдыгы абааһы көрөр, куһаҕаным арыллыа диэн куттанан сырдыкка барбат. Оттон кырдьыгынан сылдьар киһи, тугу оҥорбута барыта Таҥара эппитинэн буолара көстөрүн туһугар, сырдыкка талаһар».


ИОАНН 3:1-21

### Иисус уонна Самария дьахтара


Иисус уонна Самария дьахтара

Биирдэ Иисус Иудеяттан, соҕурууҥҥу Израильтан, Галилеяҕа баран испитэ. Иудея уонна Галилея икки ардыгар Самария диэн сир баара. Бу сир олохтоохторо, эмиэ дьэбириэйдэр курдук, сири-халлааны айбыт биир Таҥараны итэҕэйэллэрэ. Ол гынан баран кинилэр бэйэлэрэ туһунан үгэстээхтэрэ, Таҥара үлэһиттэрдээхтэрэ. Өссө хаһан эрэ туспа Таҥара дьиэлэнэ сылдьыбыттара да, ону дьэбириэйдэр урусхал оҥорбуттара. Онон кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кытта өрүү өстөөх этилэр.

Иисус үөрэнээччилэрин кытта Самария Сихарь куоратыгар кэлбитэ. Айантан сылайан, холуодьас аттыгар сынньана олорбута. Үөрэнээччилэрэ ас атыылаһа барбыттара. Күн ортото этэ. Ол кэмҥэ холуодьаска биир дьахтар уу баһа кэлбитэ. Иисус киниттэн: «Миэхэ уугуттан иһэрт эрэ», – диэн көрдөспүтэ. Дьахтар: «Иудей эрээригин, Самария дьахтарыттан, уу көрдүүгүн дуу?» – диэн соһуйа түспүтэ. Иисус киниэхэ: «Эн Таҥара бэлэҕин, Ким эйиэхэ уугуттан иһэрт диирин билэриҥ эбитэ буоллар, бэйэҥ көрдөһүөҥ этэ. Оччоҕо Кини эйиэхэ өлбөт мэҥэ уутун биэриэ этэ», – диэбитэ. Онуоха дьахтар Киниттэн Таҥараҕа ханна сүгүрүйэр сөбүн – урут өбүгэлэрэ тахсан үҥэр хайаларыгар дуу, Иерусалимҥа дуу – ыйыппыта. Иисус хоруйдаабыта: «Таҥара – Тыын, онон Таҥараҕа сүгүрүйэр дьон Киниэхэ Тыын күүһүнэн дьиҥнээхтик сүгүрүйүөхтээхтэр». Дьахтар эппитэ: «Мессия кэлиэхтээҕин билэбин. Кини кэллэҕинэ, биһиэхэ барытын этиэҕэ». Онуоха Иисус: «Ол Мин – бу эйигин кытта Кэпсэтэ Олорооччу – буолабын», – диэбитэ.

Сонно дьахтар купсуунун хаалларан, тиэтэйэ-саарайа куоракка барбыта. Итиэннэ көрсүбүт Киһитин туһунан дьоҥҥо кэпсии-кэпсии: «Кини Христос буолбатаҕа буолуо дуо?» – диэн ыйыталаспыта. Дьахтар кэпсиирин истэн, куорат үгүс киһитэ Иисуһу итэҕэйбитэ. Онон дьон Киниэхэ Бэйэтигэр кэлэн, манна өссө хаала түһэригэр көрдөспүттэрэ. Иисус бу куоракка икки күн буолбута. Кинини истэн баран, өссө элбэх киһи итэҕэйбитэ.


ИОАНН 4:1-42

### Алгыстаах балыктааһын


Алгыстаах балыктааһын

Иисус дьону Галилея муоратын кытылыгар үөрэтэрэ. Биирдэ Таҥара тылын истээри, наһаа элбэх дьон мустан үтүрүйсүбүтэ. Онон Иисус, мэһэйдэтэн, кыайан саҥарар да кыаҕа суоҕа. Кини аттыгар кытылга икки кураанах оҥочо тардыллан турара, олортон биирэ Симон киэнэ этэ. Иисус, Симон оҥочотугар киирэн, кытылтан тэйэ түһэн баран, күөл кытыытыгар турар дьону үөрэппитэ.

Үөрэтэн бүтэн баран, Кини Симоҥҥа: «Дириҥэр киирэн, илимҥитин түһэриҥ», – диэбитэ. «Биһиги бөлүүнү быһа эрэйдэннибит да, туох да туппата ээ, – диэн хоруйдаабыта Симон. – Чэ, ол эрэн Эн эппитиҥ хоту, илиммин түһэриэм». Үөскэ эрдэн киирэн илимнэрин түһэрбиттэрэ, арай аһара элбэх балык тутан, бэл илимнэрэ хайа барбыта. Онон чугас балыктыы сылдьар доҕотторун Иаковтаах Иоанны көмөҕө ыҥырбыттара. Икки оҥочону тобус-толору балыгы кутаннар, аны оҥочолоро тимирэн барбыттара. Симон Петр ону көрөн, Иисус тобугар умса түһэн: «Тойонуом, мин оҥочобуттан таҕыс! – диэн саҥа аллайбыта. – Мин аньыылаах киһибин!» Кини олус дьулайан, Айыы Тойон аттыгар да сылдьарым сөбө суох дии санаан, итинник эппитэ. Иисус буоллаҕына: «Куттаныма, эн аны мантан инньэ дьону илимниэҥ», – диэн, Петр санаатын көтөхпүтэ.

Онтон бэрт сотору кэминэн Петр, кырдьык, Айыы Тойон Иисуһу итэҕэйэргэ ыҥыран, бар дьону быыһанар суолунан сирдээбитэ.


ЛУКА 5:1-10

### Босхоҥу үтүөрдүү (1)


Босхоҥу үтүөрдүү (1)

Иисус Капернаум куоракка кэлбитигэр Киниэхэ сир-сиртэн үтүмэн үгүс баай да, дьадаҥы да дьон мустубута. Кини олору барыларын үөрэппитэ. Ыарыһахтары Айыы Тойон күүһүнэн үтүөрпүтэ. Иисус үтүөртүн диэн, Кини үөрэтэ олорор дьиэтигэр босхоҥ буолбут ыарыһаҕы тэллэхтэри көтөҕөн аҕалбыттара. Дьиэҕэ лыык курдук киһи симсибит буолан, кыайан киирбэтэхтэрэ. Онон үөһэ ыттан, кырыыһаны көтүрэн, ыарыһаҕы тэллэхтэри дьиэ ортотугар Иисус иннигэр түһэрбиттэрэ. Кинилэр итэҕэллэрин көрөн, Иисус босхоҥ киһиэхэ: «Эн аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар», – диэбитэ.

Сокуонньуттар уонна фарисейдар[4], итини истэн, бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Кимий бу Кини, Таҥараны холуннарааччы? Таҥараттан ураты атын ким аньыыны бырастыы гынар кыахтаах үһүнүй?» – дэһиспиттэрэ. Иисус кинилэри курдары көрөн: «Эһиги хайдах итинник саныыгытый? – диэбитэ. – Хайата чэпчэкиний: аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолла диир дуу, эбэтэр туран хаамп диэн этэр дуу? Ол эрээри Киһи Уола сиргэ аньыыны-хараны бырастыы гынар кыахтааҕын билэргит туһугар, – диэн баран босхоҥ киһиэхэ туһаайан эппитэ: – Эйиэхэ этэбин: тур, тэллэххин ылан, дьиэҕэр бар».

Ыарыһах сонно туран кэлбитэ уонна сыппыт тэллэҕин ылан, Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, дьиэтигэр барбыта. Көрбүт дьон бука бары Айыы Таҥараны уруйдуулларын быыһыгар: «Дьэ улуу да дьиктини бүгүн көрдүбүт!» – диэн сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттара.


ЛУКА 5:17-26

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: Алгыһы тосхойор ыйаахтар


Хайа үрдүгэр үөрэтии: Алгыһы тосхойор ыйаахтар

Биирдэ Иисус, дьон мустубутун көрөн, хайа үрдүгэр тахсан олорбута. Кини дьону хайаҕа олорон үөрэппитин «Хайа үрдүгэр үөрэтии» диэн ааттыыллар. Таҥара Эргэ Кэс Тыл кэмигэр норуотугар биэрбит Уон ыйааҕын курдук, Хайа үрдүгэр үөрэтии эмиэ, киһи олоҕун, сиэрин-майгытын сүрүннүүр, Таҥара Саарыстыбатыгар тиэрдэр суолу ыйар. Үөрэнээччилэрэ уонна дьон бука бары Иисус аттыгар олорбуттарыгар Кини маннык үөрэтэн барбыта:

Таҥара иннигэр дьадаҥыларын өйдөөччүлэр алгыстаахтар: кинилэр аналлара – Халлааннааҕы Саарыстыба.
Кутурҕаҥҥа ылларан ытааччылар алгыстаахтар: кинилэр уоскуйуохтара.
Өһүөмньүтэ суох көрсүө майгылаахтар алгыстаахтар: кинилэр сири бас билиэхтэрэ.
Кырдьыкка утаппыттыы, аччыктаабыттыы баҕарааччылар алгыстаахтар: кинилэр дуоһуйуохтара.
Амарах санаалаахтар алгыстаахтар: кинилэр амарах сыһыаны көрсүөхтэрэ.
Ыраас сүрэхтээхтэр алгыстаахтар: кинилэр Таҥараны көрүөхтэрэ.
Эйэни тэрийээччилэр алгыстаахтар: кинилэр Таҥара уолаттара диэн ааттаныахтара.
Кырдьык иһин күөмчүлэммиттэр алгыстаахтар: кинилэр аналлара – Халлааннааҕы Саарыстыба.
Эһиги, Мин туспуттан үөҕүллэ, үүрүллэ, холуннарылла да сылдьаҥҥыт, алгыстааххыт. Үөрүҥ-көтүҥ, өрөгөйдөөҥ: халлааҥҥа эһигини улуу наҕараада күүтэр. Эһиги иннинээҕи бороруоктары эмиэ ити курдук сойуоласпыттара.
Эһиги сир тууһунаҕыт. Туус күүһүн сүтэрдэҕинэ, амтанын хайдах төннөрүөҥүй? Амтанын сүтэрбит туус туох да туһата суох: оннук тууһу таһырдьа дьон тэпсилгэнигэр ыһан эрэ кэбиһиллэр.
Эһиги аан дойду сырдыгынаҕыт. Хайа үрдүгэр турар куорат дьон хараҕыттан саһар кыаҕа суох. Ыһыырынньыгы эмиэ уматан баран, тугунан да саба уурбакка, олоҕор туруораллар, оччоҕо сырдыга дьиэ иһинээҕи дьоҥҥо барытыгар тыгар. Эһиги үтүөкэн дьайыыларгытын көрөн, Халлааннааҕы Аҕаҕыт аатын айхаллыылларын туһугар, эһиги сырдыккыт эмиэ бар дьон иннигэр сыдьаайыахтын.


МАТФЕЙ 5:3-16

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: Моисей сокуонун туһунан


Хайа үрдүгэр үөрэтии: Моисей сокуонун туһунан

Эһиги Миигин сокуону эбэтэр бороруоктар эппиттэрин көтүрэ кэлбит дии санаамаҥ: Мин көтүрэ буолбакка, толоро кэлбитим. Кырдьыгы этэбин эһиэхэ: сир-халлаан турарын тухары, Сокуон биир да кыракый буукубата, биир да кэрдииһэ халбаҥныа суоҕа – барыта туолуоҕа. Онон ким бу кыракый ыйаахтартан биирин эмэ да кэспит уонна дьону оннукка үөрэппит, ол Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа саамай кыралара диэн ааттаныаҕа; оттон ким бу ыйаахтары тутуспут уонна дьону оннукка үөрэппит, ол Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа улуу диэн ааттаныаҕа. Эһиэхэ этэбин: эһиги Таҥара көҥүлүн сокуонньуттардааҕар уонна фарисейдардааҕар ордук толорбот буоллаххытына, Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа киириэххит суоҕа.
Өбүгэлэргитигэр «Өлөрүмэ: өлөрбүт дьүүлгэ туруоҕа» диэн этиллибитин истибиккит. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким оруна суохха быраатыгар уордайбыт – дьүүлгэ тардыллыаҕа, ким быраатын «Акаары!» диэбит – синедрион[5] дьүүлүгэр туруоҕа, оттон ким «Өйө суох!» диэбит – геенна уотугар түбэһэр кутталланыаҕа. Өскөтүн бэлэххин аалтаарга аҕалан туран, быраатыҥ эйигин хом саныырдааҕын өйдөөн кэллэххинэ, бэлэххин аалтаар иннигэр хаалларан баран, туох-ханнык иннинэ, бырааккын кытта иллэс, дьэ ол эрэ кэнниттэн кэлэн, бэлэххин туттар.
«Көссүүлэһимэ» диэн былыргыларга этиллибити истибиккит. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким дьахтары имэҥирэ көрөр, ол кинини кытта сүрэҕэр хайыы-үйэ көссүүлэспит. Ким ойоҕуттан арахсар, ол арахсыытын суругун киниэхэ биэриэхтээх диэн этиллибитэ. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: ким ойоҕуттан, кини кими да кытта көссүүлэспэтэҕин үрдүнэн, арахсар буоллаҕына, ол кинини көссүүлэһиигэ күһэйэр, оттон эриттэн арахсыбыт дьахтары ойох ылар киһи эмиэ – көссүүлэһэр.
Эһиги «Биэрбит андаҕаргын кэһимэ, андаҕаргын Айыы Тойон иннигэр хайаан да толор» диэн былыргыларга этиллибити истибиккит. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: хаһан да андаҕайыма – халлаанынан даҕаны, тоҕо диэтэххэ, халлаан – Таҥара бүрүстүөлэ; сиринэн даҕаны: сир – Кини атаҕын үктэлэ; Иерусалимынан даҕаны: Иерусалим – улуу Ыраахтааҕы куората; бэйэҥ да төбөҕүнэн андаҕайыма, тоҕо диэтэххэ, эн оннооҕор биир да баттаххын баҕарбыккынан маҥхатар да, хараардар да кыаҕыҥ суох. Эһиги сөп дииргит сөбү, суох дииргит суоҕу эрэ этэр буоллун; онтон атына барыта хара дьайдаахтан кэлэр.


МАТФЕЙ 5:17-37

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: таптал уонна Таҥараҕа үҥүү туһунан


Хайа үрдүгэр үөрэтии: таптал уонна Таҥараҕа үҥүү туһунан

Урут эһиги «хаан хааҥҥа, тиис тиискэ» диэн этиллибитин истибиккит. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: өһүөннээх киһиэхэ утарсыма. Ким эмэ эйигин иэдэскэ оҕустаҕына – киниэхэ атын иэдэскин тоһуйан биэр; ким эмэ, ырбаахыгын былдьаары сууттаһыан баҕардаҕына, – киниэхэ соҥҥун устан биэр; ким эмэ эйигин биир көһү барсарга күһэйдэҕинэ, икки көһү барыс. Эйигиттэн көрдөһөөччүгэ – биэр, иэс көрдөөччүттэн – киэр хайыһыма.
Урут «чугастааҕыгын таптаа, өстөөххүн абааһы көр» диэн этиллибитин эһиги истибиккит. Оттон Мин эһиэхэ этэбин: өстөөхтөргүтүн таптааҥ, эһигини кырааччылары алҕааҥ, абааһы көрөөччүлэргэ үтүөнү оҥоруҥ, эһигини атаҕастааччылар, сойуолааччылар тустарыгар Таҥараҕа үҥүҥ, оччоҕо эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт уолаттара буолуоххут. Кини күнүн сырдыгын үтүөҕэ да, мөкүгэ да тыктарар, ардаҕын ырааска да, аньыылаахха да ыытар. Эһигини таптааччылары эрэ таптыыр буоллаххытына, туох махталын кэтэһэҕит? Түһээн хомуйааччылар да ону сатыыллар буолбатах дуо? Доҕотторгутун эрэ эйэҕэстик көрсөр буоллаххытына, ама эһиги уһулуччулаах үтүөнү оҥоробут дэниэххит дуо? Таҥараны билбэт да дьон ону сатыыллар буолбатах дуо? Онон, Халлааннааҕы Аҕаҕыт эҥкилэ суоҕун курдук, эһиги эмиэ эҥкилэ суох буолуҥ.
Таҥара иннигэр оҥорор үтүөҕүтүн дьоҥҥо көрдөрө-биллэрэ сатаамаҥ: дьоҥҥо көрдөрөр буоллаххытына, эһиги Халлааннааҕы Аҕаҕыт махталын ылыаххыт суоҕа. Онон кыһалҕалаахха көмөлөстөххүтүнэ, сирэй көрбөхтөр үтүөнү оҥорон баран хайҕатаары, синагогаларга уонна болуоссаттарга арбаналларын курдук, арбанымаҥ. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр манньаларын хайыы-үйэ толору ылан эрэллэр. Оттон эһиги умнаһыкка бэрсэр кэмҥитигэр, уҥа илиигит тугу гынарын хаҥас илиигит билбэтин, ол көмөҕүт көстүбэтинэн буоллун, оччоҕо көстүбэти көрөр Аҕаҕыт эһиэхэ илэ-бааччы төлүөҕэ.
Үҥэргитигэр, Таҥараны билбэт омуктар курдук ордук-хоһу саҥарымаҥ; кинилэр элбэҕи этэммит иһиллиэхпит дии саныыллар. Кинилэр курдук буолумаҥ, Аҕаҕыт эһиги туох кыһалҕалааххытын, көрдөһүөххүт да инниттэн, билэр эбээт. Үҥэргитигэр маннык этэр буолуҥ:


МАТФЕЙ 5:38-48; 6:1-8

Халлааҥҥа баар Аҕабыт, Эн аатыҥ айхалланыахтын.
Эн Саарыстыбаҥ кэлиэхтин.
Халлааҥҥа курдук, сиргэ эмиэ барыта Эн көҥүлүҥ хоту буолуохтун.
Күннээҕи тыын килиэппитин бүгүн биһиэхэ биэр.
Итиэннэ биһиэхэ иэстээх дьоммутун биһи бырастыы гынарбыт курдук,
эн эмиэ биһиги иэспитин бырастыы гын.
Уонна, аньыы угаайытыгар киллэрбэккэ,
биһигини хара дьайдаахтан быыһаа.

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: Таҥараҕа сыһыан туһунан


Хайа үрдүгэр үөрэтии: Таҥараҕа сыһыан туһунан

Астан туттунар кэмҥитигэр сирэй көрбөхтөргө дылы саппаҕырбыт дьүһүннэнимэҥ. Кинилэр аһаабакка сылдьалларын дьоҥҥо көрдөрө-биллэрэ сатаан саппаҕырбыт сирэйдэнэллэр. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кинилэр манньаларын хайыы-үйэ толору ылан эрэллэр. Оттон эн астан туттунар кэмҥэр баттаххын тараан, сирэйгин суун, онон аһаабакка сылдьаргын көстүбэт Аҕаҕар көрдөр, оччоҕо көстүбэти көрөр Аҕаҥ эйиэхэ илэ бааччы төлүөҕэ.
Сиргэ баайы-дуолу мунньунумаҥ: сиргэ баары үөн-көйүүр кэрбиир, дьэбин быһа сиир, уоруйахтар киирэн уоран ылаллар. Ол оннугар халлааҥҥа баайда мунньунуҥ, онно үөн-көйүүр да кэрбээбэт, дьэбин да быһа сиэбэт, уоруйахтар да киирэн уоран ылбаттар. Баайгыт-дуолгут ханна баар да, сүрэххит эмиэ онно буолуо.
Киһи этин-сиинин хараҕа сырдатар. Хараҕыҥ ыраас буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ сырдыккын, хараҕыҥ куһаҕан буоллаҕына, бүтүн бэйэҥ хараҥаҕын. Эн искэр баар сырдык түҥ хараҥа эбит буоллаҕына, дьиҥ хараҥа хайдахтаах халыҥ буолуой?
Ким да икки тойоҥҥо кулут буолар кыаҕа суох: биитэр биирдэрин абааһы көрүө, биирин сөбүлүө; биитэр биирдэригэр кыһалла сатыа, атынын аахайыа суоҕа. Таҥараҕа уонна баайга-дуолга иккиэннэригэр бииргэ кулуттуур кыаххыт суох.
Ол иһин эһиэхэ этэбин: тугу аһаан тыыннаах сылдьабыт, тугу таҥнан киһи-хара буолабыт диэн санааҕа ылларымаҥ. Олоххут астааҕар, эккит-сииҥҥит таҥастааҕар ордук суолталаах буолбатах дуо? Халлаан көтөрдөрүн көрүҥ: бурдук ыспаттар, быспаттар, ампаарга муспаттар, ол эрэн кинилэри Халлааннааҕы Аҕаҕыт аһатар. Оттон эһиги кинилэрдээҕэр быдан ордуккут буолбатах дуо? Эһигиттэн хайаҕыт эмэ уҥуоҕун, хайдахтаах да кыһаллан туран, саатар биир тоҕонох үрдэтинэр кыахтаах дуо? Таҥас туһугар тоҕо эмиэ түбүгүрэҕит? Ходуһаҕа сардааналар хайдах үүнэн туралларын көрүҥ: үлэлээбэттэр да, таҥас да өрбөттөр, ол эрээри, эһиэхэ этэбин: бэл, Соломуон албан аатын үгэнигэр да итилэртэн биирдэрин эмэ курдук симэммэтэҕэ. Өскөтүн Таҥара бүгүн баар, сарсын уокка быраҕыллар хонуу отун итинник симиир буоллаҕына, эһигини, кэмчи итэҕэллээхтэри, быдан ордук симиэ суоҕа дуо? Онон тугу аһыыбыт-иһэбит, тугу таҥнабыт диэн санааҕа ылларымаҥ. Ити барыта Таҥараны билбэт дьон сүрүн кыһалҕалара. Оттон эһиги итинник кыһалҕалааххытын Халлааннааҕы Аҕаҕыт билэр. Туох-ханнык иннинэ эһиги Таҥара Саарыстыбатыгар, Кини кырдьыгар дьулуһуҥ, оччоҕо ити барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ. Онон сарсыҥҥы туһугар долгуйумаҥ. Сарсыҥҥы күн бэйэтин бэйэтэ көрүнүө: хас биирдии күҥҥэ тустаах түбүгэ сөрү-сөп.


МАТФЕЙ 6:16-34

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: дьоҥҥо сыһыан туһунан


Хайа үрдүгэр үөрэтии: дьоҥҥо сыһыан туһунан

Кими да омнуолаабат буолуҥ – оччоҕо эһигини эмиэ омнуолуохтара суоҕа. Ханнык дьүүлүнэн дьүүллүүгүт да, бэйэҕитин эмиэ соннук дьүүллүөхтэрэ. Хайдах кээмэйинэн кээмэйдиигит да, бэйэҕитин эмиэ соннук кээмэйдиэхтэрэ. Тоҕо эн быраатыҥ хараҕар сыыһы да булан көрөҕүн, оттон бэйэҥ хараххар бэрэбинэ да баарын билиммэккин? Итиэннэ бэйэҥ хараххар бэрэбинэлээх эрээри, хайдах бырааккар: «Кэл, хараххыттан сыыһы ылыым», – диэххиний? Сирэй көрбөх! Бастаан бэйэҥ хараххыттан бэрэбинэни таһаар, оччоҕо быраатыҥ хараҕыттан сыыһы хайдах гынан ылары эмиэ билиэҥ.
Сибэтиинньэни ыкка биэримэҥ – ыт бэйэҕитигэр саба түһүөҕэ. Чөмчүүгү сибиинньэҕэ ыһымаҥ – сиргэ-буорга тэпсиэҕэ.
Көрдөһүҥ, оччоҕо эһиэхэ бэриллиэҕэ. Көрдөөҥ, оччоҕо булуоххут. Тоҥсуйуҥ, оччоҕо эһиэхэ ааны аһыахтара. Көрдөһөөччү ылар, көрдөөччү булар, оттон тоҥсуйааччыга ааны аһаллар. Уолчаана килиэп көрдөөтөҕүнэ, киниэхэ тааһы биэрэр киһи эһиэхэ баар дуо? Оттон балыгы көрдөөтөҕүнэ – эриэн үөнү биэрэр киһи? Бэл эһиги, мөкү санаалаахтар, оҕолоргутугар үтүө бэлэҕи биэрэри сатыыр буоллаххытына, Халлааннааҕы Аҕаҕыт Киниттэн көрдөһөөччүлэргэ өссө өлгөм үтүөнү биэриэҕэ.
Онон эһиэхэ дьон туохха барытыгар хайдах сыһыаннаһыан баҕараҕыт да, бэйэҕит эмиэ кинилэргэ соннук сыһыаннаһыҥ. Сокуон да, бороруоктар да итинник үөрэтэллэр.
Кыараҕас аанынан киириҥ. Өлүүгэ тиэрдэр суол кэтит, аана киэҥ, онон үгүстэр ол суолунан бараллар. Оттон олоххо тиксэрэр суол синньигэс, аана кыараҕас, ол иһин бэрт аҕыйах киһи ону булар.


МАТФЕЙ 7:1-14

### Хайа үрдүгэр үөрэтии: кырдьык уонна сымыйа


Хайа үрдүгэр үөрэтии: кырдьык уонна сымыйа

Бараан тириитин бүрүнэн кэлэр торҕон бөрөлөртөн – сымыйа бороруоктартан – сэрэниҥ. Кинилэри дьайыыларынан билиэххит. Эрбэһинтэн бинэгирээти, ыарҕаттан сомуокубаны хомуйаллар дуо? Ол курдук, хаһан да үтүө мас үчүгэй отонноох, оттон куһаҕан мас куһаҕан отонноох буолар. Үтүө мас куһаҕан отонноммотун курдук, куһаҕан мас эмиэ үчүгэй отонноммот. Үчүгэй отону биэрбэт маһы кэрдэн ылан уокка уматаллар. Онон кинилэри дьайыыларынан билиэххит.
Миигин «Айыы Тойон! Айыы Тойон!» диэччи эрэ барыта Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа киириэ суоҕа – Мин Халлааннааҕы Аҕам көҥүлүн толорооччу эрэ онно киириэҕэ.
Ол күн үгүстэр Миигин ыҥыран: «Айыы Тойон! Айыы Тойон! Биһиги Таҥара тылын дьоҥҥо Эн ааккыттан тиэрдэрбит, Эн ааккынан дьонтон абааһылары үүрэн таһаарарбыт, элбэх дьиктини оҥорорбут буолбаат?» – диэхтэрэ. Оччоҕо Мин кинилэргэ этиэҕим: «Мин эһигини олох билбэппин, суута-сокуона суох быһыыланааччылар! Миигиттэн киэр буолуҥ!»
Онон, Мин бу этэр тылбын истэн баран толорор киһини дьиэтин таас акылааттаан туттубут өйдөөх киһи диэҕим. Төһө да ардах курулаччы кутан өрүстэр хааларыттан тахсыбыттарын, күүстээх тыал тоҕута үрбүтүн иһин, тааска бигэтик турар дьиэ халбаҥныа суоҕа. Оттон Мин бу этэр тылбын истэр эрээри, толорбот киһи – ол дьиэтин кумах үрдүгэр туттубут толкуйа суох киһи курдук буолуо. Ардах курулаччы кутан өрүстэр хааларыттан тахсыахтара, күүстээх тыал тоҕута үрүө да, ол дьиэ сууллан, урусхал буолуо.

Иисус этэр тылын түмүктээбитигэр норуот Кини үөрэҕин сөхпүтэ-махтайбыта: Кини сокуонньуттартан чыҥха атыннык – былаастаах баһылыктыы үөрэтэрэ.


МАТФЕЙ 7:15-29

### Огдообо дьахтар уолун тилиннэрии


Огдообо дьахтар уолун тилиннэрии

Биирдэ Иисус Наин диэн куоракка барбыта. Үөрэнээччилэрэ Кинини кытта барсыбыттара. Кэннилэриттэн сүрдээх элбэх киһи батыһан испитэ. Куорат ааныгар чугаһаан баран, Иисус биир огдообо дьахтар соҕотох уола өлбүтүн таһааран иһэллэрин утары көрсүбүтэ. Ытаан-соҥоон муҥнанар ийэни аһынан, Айыы Тойон киниэхэ: «Ытаама!» – диэбитэ. Кини өлбүт уол сытар наһыылкатын илиитинэн таарыйбыта. Дьон тохтообуттарыгар Иисус эппитэ: «Эдэр киһи! Эйиэхэ этэбин, тур!» Инньэ диэтин кытта, өлбүт киһи өндөйөн олоро түспүтэ уонна дьонун кытта кэпсэппитинэн барбыта. Иисус уолу ийэтигэр туттарбыта. Бар дьон бары саллан: «Биһиги ортобутугар улуу бороруок баар буолбут! Айыы Таҥара норуотугар кэлбит!» – диэн, Таҥараҕа уруй-айхал эппиттэрэ.


ЛУКА 7:11-16

### Бурдук ыһааччы туһунан


Бурдук ыһааччы туһунан

Иисус бурдук ыһааччы туһунан норуокка маннык кэпсээбитэ:

Арай биир киһи бурдук ыһа тахсыбыт. Бурдугун ыһа сырыттаҕына, сорох сиэмэтэ суолга түспүт, ону көтөрдөр көтөн кэлэн, тоҥсуйан сиэн кэбиспиттэр. Сороҕо таастаах сиргэ түһэн, буора чараас буолан, сонно тута үүнэн тахсыбыт. Ол эрээри күн тахсыбытыгар, бөҕө силиһэ суох буолан, иинэн-хатан хаалбыт. Сорох сиэмэтэ хатыылаах эрбэһин ортотугар түспүт, онон эрбэһин өрө үүнэн тахсан, тумнаран кэбиспит. Оттон атын сиэмэтэ, өҥ сиргэ түһэн, сороҕо сүүс төгүл, сороҕо алта уон, сороҕо отут төгүл өлгөм үүнүүнү биэрбит. Ким истэр кулгаахтаах истиэхтин!

Кэлин Иисус үөрэнээччилэригэр бу кэпсээн суолтатын быһааран биэрбитэ:

Ким эмэ Саарыстыба туһунан истэн баран өйдөөбөт буоллаҕына, киниэхэ хара дьайдаах кэлэн, сүрэҕэр ыһыллыбыт сиэмэни уоран илдьэ барар. Ол – суолга ыһыллыбыт сиэмэ.
Оттон таастаах сиргэ ыһыллыбыт сиэмэ – этиллибит тылы истээт да, үөрүүнэн ылынааччыны көрдөрөр. Ол эрээри кини иһигэр силиһэ суох буолан өр тулуспат: кыһалҕа кыһарыйдаҕына, эбэтэр сойуолааһын саҕаланнаҕына, сонно тута итэҕэлин сүтэрэн кэбиһэр.
Оттон эрбэһин быыһыгар ыһыллыбыт сиэмэ – ол тылы истэр эрээри, күннээҕи олох сүпсүлгэнигэр, баай умсулҕаныгар баһыйтаран, тылы сэҥээрбэт буолан, туһаны аҕалбат дьон.
Үтүө буорга ыһыллыбыт сиэмэ – ол этиллибит тылы истэр уонна өйдүүр буолан, элбэх туһаны аҕалар дьон: ким сүүс, ким алта уон, ким отут төгүл үрдүгү.


МАТФЕЙ 13:3-9, 18-23

### Халлааннааҕы Саарыстыба туһунан


Халлааннааҕы Саарыстыба туһунан

Биирдэ Иисус, дьиэтиттэн тахсан, муора кытыытыгар олорбута. Үтүмэн үгүс киһи үмүөрүспүтүн иһин, Кини оҥочоҕо киирэн үөрэппитэ. Дьон кытылга туран истибиттэрэ. Айыы Тойон кинилэргэ маннык кэпсээбитэ:

Халлааннааҕы Саарыстыбаны бааһынатыгар сэлиэһинэй сиэмэтин ыспыт киһиэхэ холуохха сөп. Түүн, бары утуйа сыттахтарына, киһи өстөөҕө кэлэн сэлиэһинэй быыһыгар сыыс оту ыһан барбыт. Бурдук үүнэн, астанан эрдэҕинэ, сыыс от эмиэ өрө анньан тахсыбыт. Кулуттара тойонноругар кэлэн эппиттэр: «Тойоммуот, эн бааһынаҕар үчүгэй бурдугу ыспытыҥ буолбат дуо? Бу сыыс от хантан кэллэ?» Тойонноро: «Ити өстөөҕүм үлэтэ», – диэн хоруйдаабыт. Кулуттара: «Эн баҕарар буоллаххына, биһиги тиийэммит сыыс оту үргүөхпүт», – дэспиттэр. Онуоха тойонноро эппит: «Кэбис, аны сыыс оту үргүүбүт диэн, бурдукпун ылҕаан кэбиһиэххит. Хомуур кэмэ кэлиэр диэри, хайатын да тыытымаҥ, бииргэ үүнэн эрдиннэр; хомуур саҕана мин быһааччыларга этэммин, бастаан сыыс отун түүтэхтэтэн, уматардыы, туспа хомуйтарыаҕым, оттон бурдугу ампаарбар мустарыаҕым».

Иисус кинилэргэ өссө маннык кэпсээбитэ:

Халлааннааҕы Саарыстыба киһи оҕуруотугар олордубут хартыыһатын сиэмэтигэр эмиэ холоонноох. Төһө да хартыыһа сиэмэтэ ханнык да сиэмэттэн кыратын иһин, үүннэҕинэ, оҕуруот үүнээйититтэн барытыттан улаатан, мас саҕа буолан тахсар, оччоҕо онно чыычаахтар көтөн кэлэн уйа тутталлар.

Иисус өссө маннык кэпсээбитэ:

Халлааннааҕы Саарыстыба дьахтар биир ытыс доруоһаны ылан үс буут бурдукка куппутугар, тиэстэтэ үллэн тахсыбытыгар холоонноох.
Өссө Халлааннааҕы Саарыстыба хонууга кистэммит күндү кылаакка холоонноох. Киһи, ону булан баран, кимиэхэ да эппэккэ эрэ, үөрүүтүттэн туох баардааҕын барытын атыылаан кэбиһэр уонна ол хонууну атыылаһан ылар.
Өссө Халлааннааҕы Саарыстыба күндү чөмчүүгү көрдүүр атыыһыкка холоонноох. Атыыһыт, биир күндү чөмчүүгү буллаҕына, туох баардааҕын барытын атыылаан, ол чөмчүүгү атыылаһан ылар.
Өссө Халлааннааҕы Саарыстыба муораҕа үтүллэн эҥин бэйэлээх балыгы туппут илимҥэ холоонноох. Оннук илими, туоллаҕына, кытылга соһон таһаараллар, уонна олорунан баран, балык үчүгэйин ылан иһиккэ куталлар, куһаҕанын киэр илгэллэр. Үйэ бүтүүтүгэр эмиэ оннук буолуо: аанньаллар кэлэн, хара санаалаахтары көнө дьонтон арааран ылан, уотунан уһуурар оһоххо быраҕыахтара, оччоҕо онно ытабыл-соҥобул буолуоҕа, тиис хабырыныыта иһиллиэҕэ.


МАТФЕЙ 13:24-33, 44-50

### Иисус муораҕа силлиэни тохтотор


Иисус муораҕа силлиэни тохтотор

Биирдэ Иисус үөрэнээччилэрин кытта оҥочоҕо олорон, Галилея муоратын туораан испитэ. Айаннаан иһэн, Кини утуйан хаалбыта. Эмискэ күүстээх силлиэ түһэн, модун долгуннар тыыны сабыта биэртэлээбиттэрэ. Үөрэнээччилэрэ Иисуһу уһугуннаран: «Тойоммуот, быыһаа! Өлөн эрэбит!» – диэн хаһыытаспыттара. «Итэҕэлгит ханнаный? – диэбитэ Иисус кинилэргэ. – Тоҕо эһиги маннык куттаҕаскытый, кэмчи итэҕэллээхтэр?» Уонна туран тыалы буойан баран, муораҕа: «Уурай, тохтоо!» – диэн дьаһайбыта. Сонно тыал сэллээн, муора уоскуйан, улуу чуумпу сатыылаабыта.

Үөрэнээччилэр ис-истэриттэн куттанан, бэркиһээн бэйэ-бэйэлэригэр: «Кимий бу Кини? – дэһиспиттэрэ. – Тыал да, уу да Киниэхэ тоҕо бас бэринэрий?»


МАТФЕЙ 8:23-27; МАРК 4:37-41; ЛУКА 8:22-25

### Иаир кыыһын тилиннэрии


Иаир кыыһын тилиннэрии

Биир күн Иисус Галилея муоратын кытылыгар Киниэхэ араас сиртэн кэлбит дьону үөрэтэ турбута. Онно Иаир диэн ааттаах киһи, синагога тойотторуттан биирдэстэрэ, тиийэн кэлбитэ. Кини Иисус атаҕар умса түһэн: «Кыысчааным өлөөрү сытар. Эн тиийэҥҥин киниэхэ илиигин уурдаргын, оҕом тыыннаах хаалыа этэ», – диэн көрдөспүтэ. Иисус Иаиры кытта барсыбыта. Кэнниттэн көй элбэх киһи ыга анньан испитэ.

Онно уон икки сыл устата хаана баран эрэйдэммит, элбэх эмчиккэ эмтэнэ сатаан үбүн бараабыт эрээри, туһаламматах биир дьахтар Иисус туһунан истибитэ. Кини дьон быыһынан киирэн, Айыы Тойоҥҥо кэнниттэн чугаһаан кэлэн, таҥаһын таарыйбыта. Дьахтар Иисус таҥаһын да таарыйдахпына, хайаан да үтүөрүөм дии саныыра. Кырдьык, кини Иисус таҥаһын таарыйаат да, сонно үтүөрэн хаалбыта. Үтүөрбүтүн бүтүн этинэн-хаанынан билбитэ.

Иисус, Киниттэн күүс тахсыбытын иһин, дьоҥҥо эргиллэн: «Мин таҥаспын ким таарыйда?» – диэн ыйыппыта. Үөрэнээччилэр Кини тоҕо итинник ыйыппытын өйдөөбөккөлөр, Эйигин киһи бөҕө ыга анньан иһэр дии дэспиттэрэ. Иисус буоллаҕына Кинини таарыйбыт киһини көрдөөн, тулатын эргиччи көрбүтэ. Субу аҕай туох буолбутун өйдөөн титирэс буола куттаммыт дьахтар Кини иннигэр кэлэн, сиргэ сөһүргэстии түспүтэ. Кини туох буолбутун барытын кырдьыгынан кэпсээн биэрбитэ. «Итэҕэлиҥ эйигин быыһаата, – диэбитэ Иисус киниэхэ. – Чэ, эйэни кытта дьиэлээ уонна аны итинник ыалдьыма».

Иисус маны этэ турдаҕына, синагога тойонугар дьиэтиттэн кэлэн: «Кыыһыҥ быһынна. Үөрэтээччини аны туохха сүпсүгүрдүөҥүй?» – диэбиттэрэ. Ити эппиттэрин истэн баран, Иисус Иаирга: «Куттаныма, итэҕэй эрэ!» – диэбитэ. Кини Иаир дьиэтигэр кэлэн, аймалҕан буолбутун – оҕо дьоно ытыы-соҥуу, энэлийэ сылдьалларын – көрбүтэ. «Тоҕо айманаҕыт? Тоҕо ытаһаҕыт? – диэбитэ Иисус. – Кыыскыт өлбөтөх, утуйа сытар». Баар дьон ону сонньуйа истибиттэрэ. Иисус буоллаҕына Петрдаах Иаковы, Иоанны уонна өлбүт кыыс төрөппүттэрин илдьэ оҕо сытар хоһугар киирбитэ. Кини оҕону илиититтэн тутан баран: «Кыысчаан, эйиэхэ этэбин: тур!» – диэн ыҥырбыта. Кыыс сонно туран, хааман барбыта. Бу дьиктини көрбүттэр бары бэри диэн бэркиһээбиттэрэ.


МАРК 5:21-42

### Иисус биэс тыһыынча киһини аһатар


Иисус биэс тыһыынча киһини аһатар

Биирдэ Иисус үөрэнээччилэрин кытта Галилея муоратын уҥуоргу кытылыгар Тивериада уобалаһыгар барбыта. Кини ыарыһахтары дьиктитик үтүөрдэрин иһин, кэнниттэн элбэх киһи батыһан испитэ.

Иисус үөрэнээччилэриниин хайаҕа тахсан олорбуттара. Иудей бырааһынньыга Паасха чугаһаан эрэр кэмэ этэ. Иисус бэрт элбэх киһи Киниэхэ кэлэн иһэрин көрөн, Филиптэн: «Хантан килиэп атыылаһан дьону аһатабыт?» – диэн ыйыппыта. Кини тургутан көрөн итинник эппитэ, дьиҥэр, тугу гынарын билэрэ.

Филипп: «Икки да сүүс динарийга[6] атыыластахха, барыларыгар син биир тиийбэт», – диэбитэ.

Үөрэнээччилэртэн биирдэстэрэ, Симон Петр быраата Андрей: «Манна биир уолчаан биэс дьэһимиэн килиэптээх, икки балыктаах эбит. Ол бачча элбэх дьоҥҥо ас үһү дуо?» – диэбитэ. Иисус: «Дьону олордуталааҥ», – диэн соруйбута. Ол хойуу оттоох сир этэ. Бары окко олорбуттара. Онно барыта биэс тыһыынча кэриҥэ киһи баара.

Иисус килиэби ылан Таҥараҕа махтанан баран, үөрэнээччилэригэр биэрбитэ. Ону кинилэр хонууга олорор дьоҥҥо түҥэппиттэрэ. Балыгы эмиэ ким төһөнү баҕарарынан үллэрбиттэрэ. Бары тото аһаабыттарын кэннэ, Иисус үөрэнээччилэригэр: «Ордубут аһы тугу да хаалларбакка, хомуйан ылыҥ», – диэбитэ. Онон биэс дьэһимиэн килиэптэн туох ордубутун хомуйан ылбыттара уон икки тымтай буолбута.

Иисус дьиктини оҥорбутун көрбүт дьон: «Бу дойдуга кэлиэхтээх Бороруок чахчы бу Кини эбит», – диэн түмүккэ кэлбиттэрэ.


ИОАНН 6:3-14

### Иисус уу ньуурунан хаамар


Иисус уу ньуурунан хаамар

Аҕыйах килиэптээх балыгынан хас да тыһыынча киһини тоторон баран, Иисус үөрэнээччилэрин Кини дьону тарҕаталыырын күүппэккэ, оҥочоҕо олорон уҥуор туоруулларыгар соруйбута. Барыларын ыыталаан баран, Бэйэтэ хайа үрдүгэр Таҥараҕа үҥэ тахсыбыта. Кини онно киэһээҥҥэ диэри хаалбыта. Ол кэмҥэ үөрэнээччилэрэ муораны ортолоон эрэллэрэ. Күүстээх тыал сирилэччи үрэн, тыыларын долгун сабыта биэртэлиирэ. Онтон халлаан суһуктуйуута көрбүттэрэ, арай Иисус кинилэргэ муора устун хааман иһэрэ. Үөрэнээччилэр Кини уу ньуурунан хаамарын көрөн уолуйан: «Сибиэн!» – диэн хаһыытаспыттара. Иисус сонно кинилэри ыҥыран: «Эрдийиҥ! Бу Мин, куттанымаҥ», – диэн уоскуппута.

Петр Киниттэн: «Тойонуом, бу чахчы Эн буоллаххына, мин Эйиэхэ уу устун хааман тиийэрбин көҥүллээ», – диэн көрдөспүтэ. «Кэл», – диэбитэ Иисус. Петр оҥочоттон тахсан, уу устун хааман Иисус диэки барбыта. Кини күүстээх тыалы көрөн куттанан, тимирэн барбыта. Онон: «Тойонуом, миигин быыһаа!» – диэн үөгүлээбитэ. Сонно Иисус, илиитин уунан, кинини тутан ылбыта. «Кэмчи итэҕэллээх! Тоҕо саарбахтаатыҥ?» – диэбитэ Кини. Тыыга киирээттэрин кытта, тыал астан хаалбыта.

Оҥочоҕо олорооччулар бука бары Иисуска кэлэн: «Эн дьиҥ чахчы Таҥара Уолаҕын!» – дии-дии сүгүрүйбүттэрэ.


МАТФЕЙ 14:22-33

### Иисус Христос дьүһүн уларыйыыта


Иисус Христос дьүһүн уларыйыыта

Биирдэ Иисус Петрдаах Иаковы уонна Иаков быраатын Иоанны илдьэ үрдүк хайаҕа тахсыбыта. Кини онно үҥэ туран, эмискэ уларыйан хаалбыта: сирэйэ күн курдук сандаарбыта, таҥаһа-саба сырдаан, кылбаа маҥан буолбута. Онтон Иисус кэрэмэн килбиэнин сыдьаайыгар Моисей уонна Илия бороруок көстөн кэлэннэр, Кинини кытта кэпсэппиттэрэ. Петр ис-иһиттэн бэркиһээн, дьулайан: «Тойоммуот! Манна сылдьарбыт үчүгэй даҕаны! – диэн саҥа аллайбыта. – Эн баҕарар буоллаххына, биһиги манна үс отууну тутуохпут: биири – Эйиэхэ, биири – Моисейга, Илияҕа – эмиэ биири». Маны ситэ этэ да илигинэ, кинилэри сырдык былыт бүрүйбүтэ. Былыт иһиттэн: «Бу баар Мин үтүө көҥүлбүн толорор Тапталлаах Уолум; Кинини истиҥ!» – диир саҥа сатараабыта.

Бу саҥаттан куттанан, үөрэнээччилэр сиргэ охтон түспүттэрэ. Иисус кэлэн кинилэри таарыйан баран: «Туруҥ, куттанымаҥ!» – диэбитэ. Арай онно өндөйөн көрбүттэрэ – аттыларыгар Иисустан ураты атын ким да суох этэ.

Хайаттан түһэн иһэн, Иисус кинилэри: «Киһи Уола өлөн баран тиллиэн иннинэ, манна тугу көрбүккүтүн кимиэхэ да кэпсиир буолаайаҕыт», – диэн сэрэппитэ.


МАТФЕЙ 17:1-9; ЛУКА 9:28-36

### Барытын бырастыы гынар таптал


Барытын бырастыы гынар таптал

Биирдэ Петр Иисустан: «Быраатым миигин утары аньыыны оҥордоҕуна, мин кинини хаста бырастыы гыныахтаахпыный? Сэттэтэ дуо?» – диэн ыйыппыта. Иисус киниэхэ: «Эйиэхэ этэбин: сэттэтэ буолбатах, сэттэ уон сэттэтэ», – диэн хоруйдаабыта. Уонна маннык кэпсээбитэ:

Халлааннааҕы Саарыстыба чаҕардарын кытта иэһин аахсыан баҕарбыт ыраахтааҕыга холоонноох. Кини иэһин аахсан барбытыгар киниэхэ уон тыһыынча талант[7] иэстээх киһини аҕалбыттар. Бу киһи иэһин тугунан да төлүүр кыаҕа суоҕун иһин, иэһин саптараары, тойоно кинини ойохтору-оҕолору, баайдары-дуоллары атыылаан кэбиһэргэ дьаһайбыт. Онуоха чаҕара ыраахтааҕы иннигэр сөһүргэстээн туран: «Тойонуом, көһүтэ түс, мин эйиэхэ барытын төлүөм», – диэн ааттаспыт. Ыраахтааҕы кинини аһынан, ыытан кэбиспит, иэһин барытын бырастыы гыммыт. Чаҕар буоллаҕына тахсаат да, киниэхэ сүүс динарий иэстээх табаарыһын булан ылан: «Иэскин олоччу төлүү оҕус!» – дии-дии, уолуктаан турбут. Онуоха табаарыһа кини иннигэр сөһүргэстээн туран: «Кыратык көһүтэ түс, барытын төнүннэриэҕим», – диэн ааттаспыт. Ол эрээри киһитэ ону истиэн да баҕарбатах – хаһан иэһин төлүөр диэри, табаарыһын хаайыыга уктарбыт. Атын чаҕардар итини көрөн улаханнык хомойбуттар уонна туох буолбутун барытын тойонноругар кэпсээн биэрбиттэр. Онуоха ыраахтааҕы чаҕарын хат ыҥыран ылан эппит: «Хара санаалаах кулут! Көрдөспүтүҥ иһин, мин эйиэхэ иэскин барытын бырастыы гыммытым. Мин эйигин аһыммытым курдук, эн эмиэ табаарыскын аһыныахтаах этиҥ буолбат дуо?» Уордайбыт ыраахтааҕы кинини, иэһин хаһан төлүөр диэри, буруйдаахтары муҥнааччыларга туттарбыт. Онон эһиги бырааккытын ис сүрэххититтэн бырастыы гыммат буоллаххытына, Мин Халлааннааҕы Аҕам эһиэхэ эмиэ ситигирдик сыһыаннаһыаҕа.

«Халлааҥҥа баар Аҕабыт» диэн мэлииппэтигэр Айыы Тойон биһигини Таҥараттан бырастыы гыннарарга үөрэтэр. Онно: «Биһиэхэ иэстээх дьоммутун биһи да бырастыы гынарбыт курдук, Эн эмиэ биһиги иэспитин бырастыы гын», – диэн этиллэр.


МАТФЕЙ 6:2; 18:21-35

### Самария амарах киһитин туһунан


Самария амарах киһитин туһунан

Биир сокуонньут Иисуһу холоон көрөн: «Үөрэтээччи! Бараммат олоххо тиксэр туһугар, мин тугу гыныахтаахпыный?» – диэн ыйыппыта. «Сокуоҥҥа туох диэн суруллубутай?» – Иисус хардары ыйыппыта. Сокуонньут: «Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан, күүскүнэн-күдэххинэн барытынан таптаа уонна чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа», – диэн хоруйдаабыта. «Сөпкө эттиҥ, – диэбитэ Иисус. – Ситини тутуһан олордоххуна, бараммат олоххо тиксиэҕиҥ». Ол эрээри анарааҥҥыта, кырдьыгын таһаарыныан баҕаран: «Оттон чугастааҕым диэн миэхэ кимий?» – диэн ыйыппыта. Онно Иисус киниэхэ маннык кэпсээбитэ:

Биир киһи Иерусалимтан Иерихоҥҥа баран иһэн, түөкүттэргэ түбэспит. Түөкүттэр кини таҥаһын-сабын устан ылбыттар уонна, үлтү кырбаан, бааһырдан сыккырыыр тыынын эрэ ордорон баран, куотан хаалбыттар. Ол суолунан Таҥара үлэһитэ баран иһэн, киһи сытарын көрбүт эрээри, ааһа турбут. Левит эмиэ ол сиргэ түбэһэ кэлбит эрээри, кыһаллыбатах. Арай биир Самария киһитэ, айаннаан иһэн, суолга киһи сытарын көрөн, аһыммыт. Киһиэхэ чугаһаан кэлэн, бааһын арыгынан сууйбут уонна, мас арыытынан сотон баран, таҥаһынан саба баайан биэрбит. Ол кэннэ миинэн иһэр өсүөлүгэр олордон, ыалдьыттар түһэр дьиэлэригэр аҕалан ыарыылаабыт. Сарсыныгар бараары туран, дьиэ хаһаайыныгар икки динарийы биэрбит уонна: «Кинини кытаатан көр-иһит. Мантан ордугу тутуннаххына, төннөн иһэн төлүөҕүм», – диэбит.

Маны кэпсээн баран, Иисус сокуонньуттан: «Түөкүттэргэ түбэспит киһиэхэ бу үс киһиттэн, эн санааҕар, хайалара чугас буолуоҕай?» – диэн ыйыппыта. Сокуонньут: „Амарахтык сыһыаннаспыт киһи“, – диэн хардарбыта. „Чэ, бар, эн эмиэ кини курдук буол“, – диэбитэ Христос киниэхэ.


ЛУКА 10:25-37

### Иисус – үтүө Маныыһыт


Иисус – үтүө Маныыһыт

Христоһу Аҕата Мин норуоппар халлааннааҕы Маныыһыт буол диэн бу дойдуга ыыппыта. Маныыһыт, ол аата бостуук, барааннарын туһугар кыһалларын курдук, Иисус, аан дойдуну Быыһааччы, эмиэ Кинини ис сүрэхтэриттэн ылыммыт, Кини ыйаахтарын тутуһар дьоҥҥо кыһаллар:

Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: бараан далыгар аанынан киирбэккэ, атын сиринэн күрүөһүлээн киирээччи – ол уоруйах уонна түөкүн, оттон аанынан киирээччи – барааннар маныыһыттара. Маныыһыкка харабыл ааны аһан биэрэр, барааннар эмиэ кини саҥатын истэллэр. Оччоҕо кини барааннарын ааттарынан ыҥыртаан таһырдьа таһаартыыр. Барааннарын таһааран баран, иннилэригэр киирэн бара турар. Барааннара кини саҥатын билэн, батыһан бараллар. Туора киһи саҥатын атыҥыраан, батыһыахтааҕар буолуох, хата, куотуохтара.
Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: Мин барааннар киирэр ааннарынабын. Мин иннибинэ кэлэ сылдьыбыттар бары уоруйахтар уонна түөкүттэр этилэр, кинилэри барааннар истибэтэхтэрэ. Мин – ааммын: ким Миигинэн киирбит, ол быыһаныа, киириэ да, тахсыа да, тахсан мэччирэҥи да булуо. Уоруйах уора, өлөрө итиэннэ үрэйэ эрэ кэлэр, оттон Мин эһиэхэ олоҕу – толору олоҕу – биэрэ кэлбитим.
Мин үтүө Маныыһыппын: үтүө маныыһыт барааннарын туһугар олоҕун толук биэрэр. Наймылаһан үлэлээччи – ол маныыһыт буолбатах, барааннар киниэннэрэ буолбатахтар. Онон кини бөрө иһэрин көрдөҕүнэ, барааннары быраҕан атахха биллэрэр. Оччоҕо барааннары бөрө тутаттаан сиир, үрүө-тараа ыһыталыыр. Наймыласпыт маныыһыт, наймылаһан үлэлиир буолан, барааннарга кыһаммакка, куотан хаалар.
Мин үтүө маныыһыппын: Мин Бэйэм барааннарбын билэбин, кинилэр эмиэ Миигин билэллэр. Аҕам Миигин билэрин курдук, Мин эмиэ Аҕабын билэбин, итиэннэ олохпун барааннарым тустарыгар толук уурабын. Миэхэ атын барааннар эмиэ бааллар гынан баран, билигин бу тиэргэҥҥэ суохтар. Мин олору эмиэ аҕалыахтаахпын. Кинилэр Мин саҥабын истиэхтэрэ, оччоҕо барыта биир үөр, биир Маныыһыт буолуо.
Ол иһин Миигин Аҕам, олохпун кэлин хаттаан ылаары биэрэрим иһин, таптыыр. Мин олохпун ким да Миигиттэн былдьаан ылбат – Бэйэм биэрэбин. Мин олохпун биэрэр да, хаттаан ылар да былаастаахпын. Бу – Аҕам Миэхэ соруйбут соруга.


ИОАНН 10:1-5, 7-18, 30

### Эдьиийдии-балыстыы Марфалаах Мария


Эдьиийдии-балыстыы Марфалаах Мария

Иерусалимтан чугас соҕус Вифания диэн ааттаах дэриэбинэ баара. Онно Марфа уонна Мария диэн эдьиийдии-балыстыылар олорбуттара. Кинилэр Лазарь диэн бырааттаахтара. Үһүөн Иисуһу олус таптыыллара, онон өтөр-өтөр дьиэлэригэр ыалдьыттата ыҥыраллара.

Биирдэ Иисус кинилэргэ ыалдьыттыы кэлбитигэр Мария Айыы Тойон аттыгар сиргэ олорон, Кини этэрин барытын болҕойон истибитэ. Оттон Марфа буоллаҕына Иисуһу улаханнык күндүлүөн баҕаран, остуол тэрийэ сылдьыбыта. Ол иһин кини Мария истэн олорорун сөбүлээбэккэ, Иисуска кэлэн: «Тойонуом, мин собус-соҕотоҕун түбүгүрэ сылдьабын. Балтым миэхэ көмөлөстүн эрэ», – диэбитэ. Иисус киниэхэ эппитэ: «Марфа, Марфа! Олус да түбүгүрэн, кыһаллан-мүһэллэн эрэҕин. Дьиҥэр, киһиттэн биир эрэ суол эрэйиллэр. Мария ол саамай бастыҥын талан ылла. Ол ылбыта киниттэн былдьаныа суоҕа».


ЛУКА 10:38-42

### Өйө суох баай туһунан


Өйө суох баай туһунан

Иисус, дьону үөрэтэ олорон: «Харам буолартан сэрэниҥ: киһи олоҕо төһө элбэх баайдааҕыттан тутулуга суох», – диэбитэ. Кини маннык кэпсээбитэ:

Биир баай киһи бааһынатыгар бурдук өлгөмнүк үүммүт. «Хайыах баҕайыбыный? – дии санаабыт баай. – Бурдукпун харайар сирим суох буолла. Хата бу курдук гыныам: бурдук уурар ампаардарбын көтүрэн, атын өссө улахан ампаардары туттарыам уонна туох баар бурдукпун, баайбын онно мунньуом. Дьэ оччоҕо бэйэбэр өр сыл барар баһаам баайданныҥ, онон сынньан, аһаа-сиэ, ис, көрүлээ-нарылаа дэниэм буоллаҕа». Ол эрээри Таҥара киниэхэ: «Өйө суох! Бу түүн дууһаҕын ыла кэлиэхтэрэ, оччоҕо бу мунньубутуҥ кимиэхэ тиксэрий?» – диэбит. Таҥара биэрэр үтүөкэн баайын аахайбакка, сирдээҕи баайы-дуолу мунньунааччыга итинник буолуоҕа.

Айыы Тойон өссө эппитэ: «Онон тугу аһыыбыт-сиибит эбэтэр тугу иһэбит диэн санааҕа ылларымаҥ, ол туһуттан дьиксинимэҥ. Ити барыта Таҥараны билбэт дьон сүрүн кыһалҕалара. Эһиги аһыыр-таҥнар кыһалҕалааххытын Аҕаҕыт билэр эбээт. Туох-ханнык иннинэ эһиги Таҥара Саарыстыбатыгар дьулуһуҥ, оччоҕо ити барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ. Куттаныма, бараан кыракый үөрэ! Аҕаҕыт эһиэхэ Саарыстыбатын биэриэн баҕарар. Туох баардааххытын атыылаан, дьадаҥыларга түҥэтиҥ. Хаалбат хааһаҕы, бараммат баайы уоруйах тиийбэт, үөн-көйүүр сиэбэт сиригэр – халлааҥҥа – бэлэмнээҥ. Баайгыт-дуолгут ханна баар да, сүрэххит эмиэ онно буолуоҕа».


ЛУКА 12:15-21, 29-34

### Баай киһи уонна Лазарь туһунан


Баай киһи уонна Лазарь туһунан

Иисус өссө манныгы кэпсээбитэ:

Биир баай киһи баара, кини көрүөхтэн кэрэ, күндү таҥаһы таҥнара, күн аайы баай-талым аһылыктаах малааһын тэрийэрэ. Бу баай олбуорун ааныгар этэ бүтүннүү бар баас буолбут Лазарь диэн умнаһыт сытара. Кини баай киһи остуолуттан түһэр килиэп бытархайыгар ымсыыра саныыра. Ыттар кэлэн кини сиикэй бааһын салыыллара. Умнаһыт өлбүтүгэр аанньаллар кинини Авраам күөнүгэр илдьибиттэр. Баай киһи өлбүтүн эмиэ харайбыттар. Биирдэ баай аад иһигэр муҥнана олорон, көрбүтэ: арай ыраах Авраам уонна кини күөнүгэр Лазарь олорор эбит. Баай туох баар күүһүн мунньунан үөгүлээбит: «Аҕаа, Авраам! Миигин аһын-харыһый, Лазары манна миэхэ ыыт; сөмүйэтин төбөтүн ууга илитэн аҕалан, тылбын сөрүүкэттин. Бу уот төлөнүгэр салатан олус да сору көрдүм». Онуоха Авраам эппит: «Тоойуом! Өйдөө: эн сирдээҕи олоххор үтүөнү толору ылбытыҥ, оттон Лазарь муҥу көрбүтэ. Аны билигин кини дуоһуйар, оттон эн муҥу көрөҕүн. Итиэннэ биһиги икки ардыбытыгар түгэҕэ биллибэт үтүгэн түгэҕэ баар, онон мантан эһиэхэ тиийиэхтэрин баҕарааччылар кыайан барбаттар, анарааттан биһиэхэ эмиэ кыайан кэлбэттэр». Онуоха баай эппит: «Оннук буоллаҕына, аҕаа, ааттаһабын: кинини аҕам дьиэтигэр ыыт. Онно мин биэс бырааттаахпын. Кинилэр эмиэ бу сор-муҥ дойдутугар кэлбэттэрин туһугар, Лазарь кинилэри сэрэттин». Авраам хоруйдаабыт: «Кинилэргэ Моисей уонна бороруоктар бааллар, олору иһиттиннэр». Онуоха баай эппит: «Суох, аҕаа! Арай өлбүттэртэн ким эмэ кинилэргэ тиийэрэ буоллар, оччоҕо, өйдөнөн, аньыыны оҥороллорун тохтотуо этилэр». Авраам эппит: «Моисейы уонна бороруоктары истибэт буоллахтарына, кинилэри, өлбүт киһи да тиллэн кэлэн, итэҕэтиэ суоҕа».


ЛУКА 16:19-31

### Сүппүт бараан туһунан


Сүппүт бараан туһунан

Иисус бу орто дойдуга, Таҥараттан тэйбит, Кинини умнубут дьону булан быыһаары, кэлбитэ. Кини үтүө санаалаах бостуук курдук, үөрүттэн быстан мунан барбыт барааннарын өрүү көрдүүр. Иисус маннык эппитэ:

Эһигиттэн ким эмэ сүүс барааннааҕыттан биирин сүтэрдэҕинэ, тоҕус уон тоҕуһун мэччитэ хаалларан баран, сүппүт бараанын, хаһан булуор диэри, көрдүү барыа суоҕа этэ дуо? Уонна буллаҕына, онтун үөрэ-көтө санныгар сүгэн баран, дьиэтигэр кэлэн: «Үөрүүбүн үллэстиҥ, сүппүт барааммын буллум», – диэн доҕотторун, ыалларын ыҥырыаҕа. Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: ол курдук эмиэ аньыыны билинэргэ кыһаммат, бэйэлэрин үтүө дьоммут дэнэр тоҕус уон тоҕус киһитээҕэр аньыытын-харатын билинэн көнө суолга үктэнэрдии санаммыт аньыылаах биир киһиттэн Халлааҥҥа ордук үөрүөхтэрэ.


ЛУКА 15:3-7

### Устугас уол туһунан


Устугас уол туһунан

Иисус норуокка өссө манныгы кэпсээбитэ:

Биир киһи икки уоллаах эбит. Биирдэ кыра уола аҕатыгар: «Аҕаа, ылыахтаах нэһилиэстибэбин миэхэ биэр», – диэбит. Аҕалара баайын-дуолун уолаттарыгар үллэрэн биэрбит.
Аҕыйах хоноот, кыра уол, барытын ылан баран, ыраах дойдуга аттаммыт. Кини онно содурдук олорон, үбүн бүтүннүүтүн матайдаан кэбиспит. Харчыта бараммытын кэннэ, ол дойдуга улуу сут туран, уол улахан кыһалҕаҕа ылларбыт. Онон баран биир олохтоох киһиэхэ үлэҕэ наймыласпыт. Анарааҥҥыта уолу, сибиинньэлэрин маната, мэччирэҥ сиригэр ыыппыт. Уол саатар сибиинньэ сиир туораҕынан испин тоторуом дии санаабыт да, киниэхэ тугу да биэрбэтэхтэр.
Кэмниэ-кэнэҕэс өйдөнөн кэлэн уол: «Төһөлөөх хамначчыт аҕам килиэбин, тотон, тобохтоон кэбиһэ-кэбиһэ, сииллэрэ буолуой, оттон мин манна хоргуйан өлөн эрэбин, – дии санаабыт. – Онон аҕабар тиийэн „Аҕаа, Таҥараны да, эйигин да утары аньыыны оҥорбуппун, аны эн уолуҥ дэнэр кыаҕым суох. Миигин саатар хамначчытынан ыл“ диэн көрдөһүөм». Уонна туран аҕатыгар барбыт.
Аҕата кини иһэрин ыраахтан көрөн, аһынан, уолугар утары сүүрэн тиийбит. Оҕотун моонньуттан кууһан туран уураан ылбыт. «Аҕаа, мин Таҥара да, эн да иннигэр аньыыны оҥорбуппун, – диэбит уола. – Онон аны эн уолуҥ дэнэр кыаҕым суох». Аҕата кулуттарыгар эппит: «Бастыҥ таҥаһы таһааран, таҥыннарыҥ. Тарбаҕар биһилэхтэ кэтэрдиҥ. Атаҕын таҥаһын аҕалыҥ. Итиэннэ уотуллубут тиҥэһэни аҕалан өлөрүҥ. Билигин аһыахпыт, үөрүөхпүт-көтүөхпүт. Бу оҕом өлөн баран тилиннэ, сүтэн баран көһүннэ».
Улахан уол ол кэмҥэ сыһыыга сылдьыбыт. Арай кини дьиэтигэр чугаһаан баран иһиттэҕинэ, тиэргэҥҥэ ырыа-тойук, үҥкүү-битии бөҕө ырааппыт. Уол дьиктиргээн, биир үлэһитин ыҥыран ылан: «Бу туох буолла?» – диэн ыйыппыт.
Үлэһитэ эппит: «Быраатыҥ кэллэ. Аҕаҥ, уола этэҥҥэ тыыннаах эргиллибититтэн үөрэн, эмис тиҥэһэни өлөртөрдө».
Улахан уол кыыһыран, дьиэтигэр киириэн баҕарбатах. Аҕата утары тахсан, кинини ыҥыра сатаабыт. Уола эппит: «Бачча сыл мин эйиэхэ үлэлээн кэллим, биирдэ даҕаны эн тылгын кэспэтэҕим. Ол тухары эн миэхэ саатар биир козёл оҕотун, доҕотторгун кытта үөр-көт диэн, биэрэриҥ баҕалаах этэ. Оттон ити сэлээччэх дьахталларга үбүн бараабыт уолуҥ кэлбитигэр, уотуллубут тиҥэһэни өлөрбүккүн».
«Тоойуом! Эн өрүү миигин кытта бииргэ сылдьаҕын, мин баайым барыта эйиэнэ, – диэбит аҕата. – Маннык хомойуоҥ кэриэтэ, хата, быраатыҥ өлөн баран тиллибитигэр, сүтэн баран көстүбүтүгэр үөрүөҥ-көтүөҥ этэ».


ЛУКА 15:11-32

### Араҥ буолбут уон киһи


Араҥ буолбут уон киһи

Иерусалимнаан иһэн, Иисус Самария Галилеялыын быысаһар сиринэн ааспыта. Онно биир дэриэбинэҕэ киирэн эрдэҕинэ араҥ буолбут уон киһи аара көрсөн, тэйиччи туран: «Иисус Үөрэтээччи! Биһигини абыраа!» – диэн үөгүлэспиттэрэ. Иисус кинилэргэ: «Баран, Таҥара үлэһиттэригэр көрдөрүнүҥ», – диэбитэ. Олор аара баран иһэн, иэдээннээх ыарыыларыттан үтүөрэн хаалбыттара.

Үтүөрбүт уон киһиттэн биир киһи төннөн кэлбитэ. Кини Иисус иннигэр тобуктаан туран, куолаһын муҥунан Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, Киниэхэ махтаммыта. Бу Самария киһитэ этэ, атыттар бары иудейдар этилэр.

Иисус: «Барыта уон киһи үтүөрбүтэ буолбат дуо? – диэбитэ. – Оччоҕо тоҕуһа ханнаный? Бу омук киһититтэн ураты тоҕо хайалара да Таҥараҕа махтана төннүбэтэ?» Онтон Самария киһитигэр эппитэ: «Чэ, туран бар, итэҕэлиҥ эйигин быыһаата».


ЛУКА 17:11-19

### Фарисей уонна түһээн хомуйааччы туһунан


Фарисей уонна түһээн хомуйааччы туһунан

Биһиги үксүгэр бэйэбитин олус чиэһинэй, көнө, кыра да аньыыта-харата суох ыраас курдук сананабыт. Иисус бэйэлэрин үчүгэйбит диэн бүк эрэнэн атыттары сэниир дьоҥҥо фарисей уонна түһээн хомуйааччы туһунан маннык кэпсээбитэ.

Икки киһи Таҥара дьиэтигэр үҥэ киирбит. Биирэ дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник ытыктанар, олус таҥараһыт, сокуоҥҥа этиллэри барытын ымпыгар-чымпыгар тиийэ тутуһар фарисей эбит. Оттон иккиһэ – Рим сэрииһиттэрин туһаларыгар кыра-хара дьону ыгар-түүрэр түһээн хомуйааччы. Фарисей Таҥараҕа бу курдук үҥпүт: «Айыы Таҥара! Мин атын дьон – талабырдьыттар, албыннар, көссүүлэһээччилэр эбэтэр ити түһээн хомуйааччы – курдук буолбатаҕым иһин, Эйиэхэ махтанабын. Мин нэдиэлэҕэ иккитэ астан туттунабын, дохуотум уон гыммыт биирин Эйиэхэ биэрэбин».
Оттон түһээн хомуйааччы ыраах туран, халлаан диэки өрө көрүөн да толлон, түөһүн кырбана-кырбана: «Оо, Айыы Таҥара, миигин, аньыылааҕы абыраа!» – дии турбут.
Эһиэхэ этэбин: бастакы киһитээҕэр бу иккис киһи ордук бырастыы гыныллан дьиэтигэр төннүбүт. Ким бэйэтин үрдэтинэр – намтыаҕа, ким бэйэтин намтатынар – үрдүөҕэ.


ЛУКА 18:10-14

### Иисус оҕолору алгыыр


Иисус оҕолору алгыыр

Биирдэ Иисус үөрэнээччилэрэ Киниттэн: «Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа ким саамай улаханый?» – диэн ыйыппыттара. Онуоха Иисус кыра оҕону ыҥыран ылан, кинилэр ортолоругар туруорбута уонна: «Эһиги уларыйан оҕо курдук буолбатаххытына, Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа киириэххит суоҕа, – диэбитэ. – Онон, ким кыратыйан бу оҕо курдук буолбут, ол Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа барыларыттан улаханнара буолуоҕа. Ким биир маннык оҕону Мин ааппар ылынар, ол Миигин ылынар».

Илиитин ууран туран үҥтүн диэн, Киниэхэ оҕолору аҕалбыттарын үөрэнээччилэрэ бопсо сатаабыттара. Онуоха Иисус кинилэргэ эппитэ: «Оҕолор Миэхэ кэлэллэрин мэһэйдээмэҥ – Халлааннааҕы Саарыстыбаҕа манныктар киирэллэр эбээт». Оҕолору алҕаан баран, Кини атын сиргэ барбыта.


МАТФЕЙ 18:1-5; 19:13-15

### Иисус Лазары тилиннэрэр


Иисус Лазары тилиннэрэр

Иерусалим чугаһыгар, Вифанияҕа, Лазарь уонна кини эдьиийдэрэ Марфалаах Мария олорбуттара. Кинилэр Иисус доҕотторо этилэр. Биирдэ Иисус үөрэнээччилэрин кытта киһитэ-сүөһүтэ суох иччитэх сиргэ сылдьыбыта. Ол кэмҥэ Лазарь эдьиийдэрэ Киниэхэ «Биһиги бырааппыт, Эн таптыыр доҕоруҥ, ыалдьан хаалла» диэн илдьит ыыппыттара. Иисус илдьити тутан баран: «Ити өлөр ыарыы буолбатах, Таҥараны албан аатырдар ыарыы, – диэбитэ. – Итинэн Таҥара Уола албан аатырыахтаах». Кини үөрэнээччилэрин кытта сылдьар сиригэр өссө икки күн буолбута. Онтон Лазарь өлбүтүн билэн баран, Вифанияҕа барбыта.

Бырааттарын аһыытын үллэстэ, Марфалаах Марияҕа элбэх иудей кэлэн олороро. Иисуһу көрөн, Марфа: «Тойонуом, Эн манна эбитиҥ буоллар, быраатым өлүө суоҕа этэ. Ол эрээри, Эн тугу да көрдөстөргүн, Таҥара Эйиэхэ биэрэрин мин билэбин», – диэбитэ. «Быраатыҥ тиллиэ», – диэн хоруйдаабыта Иисус. Онтон эппитэ: «Мин Тилиннэрээччи уона Олоҕу Биэрээччи буолабын: Миигин итэҕэйэр киһи өлөн да баран, тиллиэҕэ. Билигин баар дьон, Миигин итэҕэйэр буоллахтарына, өлүөхтэрэ суоҕа. Бу эппиппин итэҕэйэҕин дуо?» Марфа эппитэ: «Итэҕэйэбин, Тойонуом! Эн аан дойдуга кэлэн иһэр Христос – Таҥара Уола буоларгын мин итэҕэйэбин».

Ити кэннэ Марфа баран балтын Марияны ыҥыран аҕалбыта. Мария уонна кинини кытта кэлсибит иудейдар ытаһалларын көрөн, Иисус ис дууһатыттан кутурҕаҥҥа ылларан: «Ханна кистээтигит?» – диэн ыйыппыта. «Тойоммуот, барыахха, көрдөрүөхпүт», – диэбиттэрэ. Иисус хайа хаспаҕар, Лазарь хараллан сытар сиригэр, кэлэн, хаспах аан тааһын халбарыттарбыта. Марфа Киниэхэ бырааттара хараллыбыта хайыы-үйэ төрдүс хонугар барбытын санаппыта. «Итэҕэйдэххинэ, Таҥара килбиэнин көрүөҥ диэн эйиэхэ эппэтэҕим дуо?» – диэбитэ Иисус. Тааһы халбарыппыттарыгар Кини халлаан диэки көрөн туран: «Аҕаа! Миигин истибитиҥ иһин, Эйиэхэ махтанабын, – диэбитэ. – Өрүү истэргин билэбин эрээри, Миигин Эн ыыппыккын итэҕэйэллэрин туһугар, маны бу турар дьоҥҥо анаан эттим». Инньэ диэн баран, дорҕоонноох куолаһынан: «Лазарь, таҕыс!» – диэн ыҥырбыта. Онуоха хаспах иһиттэн илиитэ-атаҕа өлүнньүк таҥаһынан сууламмыт Лазарь тахсан кэлбитэ.

Маннык дьиктини көрөн, Иисуһу элбэх иудей итэҕэйбитэ. Оттон фарисейдар уонна Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ бу кэмтэн ыла Кинини өлөрөргө санаммыттара.


ИОАНН 11:1-50

### Хараҕа суоҕу чөлүгэр түһэрии


Хараҕа суоҕу чөлүгэр түһэрии

Иисус Иерихон диэн улахан куоракка кэлбитэ. Кинини, өрүүтүн буоларыныы, бэрт элбэх киһи батыһа сылдьара. Онно куорат аанын аттыгар суол кытыытыгар хараҕа суох киһи умналыы олорбута. Умнаһыт аата Вартимей диэн этэ. Аттынан Иисус ааһан иһэрин истэн, Вартимей, Кини дьиктини оҥорорун элбэхтик истибит буолан: «Иисус, Давид Уола! Миигин абыраа!» – диэн үөгүлээбитэ. Үгүстэр хараҕа суоҕу саба саҥара сатаабыттара да, кини: «Давид Уола! Миигин абыраа», – диэн өссө күүскэ үөгүлээбитэ.

Иисус тохтоон, Вартимейы ыҥыртарбыта. Хас да киһи хараҕа суохха тиийэн: «Куттаныма, тур, эйигин ыҥырар», – диэбиттэрэ. Умнаһыт туран, сонун устан быраҕаат, Иисуска чугаһаан кэлбитэ. «Миигиттэн тугу көрдөһүөххүн баҕараҕыный?» – Иисус киниттэн ыйыппыта. «Үөрэтээччи, харахпынан көрөр буолуохпун баҕарабын!» – дии түспүтэ Вартимей. «Чэ, бар, итэҕэлиҥ эйигин быыһаата», – диэбитэ Иисус. Сонно Вартимей хараҕынан көрөр буолан хаалбыта уонна, Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, Иисуһу батыһан барбыта.


МАРК 10:46-52; ЛУКА 18:43

### Закхей итэҕэйиитэ


Закхей итэҕэйиитэ

Иисус Өлбүт муора аттыгар баар Иерихон куоракка кэлбитэ. Онно биир Закхей диэн ааттаах баай киһи, түһээн хомуйааччылар тойонноро баара. Кини Иисуһу көрүөн туох да олус баҕарбыта эрээри, дьоҥҥо үтүрүйтэрэн, кыайан көрбөккө хаалбыта. Закхей уҥуоҕунан кыра этэ. Онон Иисуһу хайаан да көрөн баран тэйээри, сүүрүүнэн илин түһэн, Иисус ааһыахтаах суолун кытыытыгар үүнэн турар сомуокуба маска ыттыбыта. Иисус ол сиргэ тиийэн баран, кинини көрөн: «Закхей! Түс, Мин бүгүн эн дьиэҕэр сылдьыахтаахпын», – диэбитэ. Закхей үөрэ-көтө түһэн, Иисуһу дьиэтигэр киллэрэн, күндүлээбитэ-маанылаабыта.

Бары ону көрөн, хайдах Кини ити аньыылаах киһи дьиэтигэр киирсэрий диэн, сөбүлээбэккэ суугунаспыттара. Оттон Закхей буоллаҕына Айыы Тойоҥҥо: «Мин баайым аҥаарын умнаһыттарга биэриэм. Кими эмэ атаҕастаабыттаах буоллахпына, киниэхэ түөрт оччону төлүөм!» – диэбитэ. Иисус эппитэ: «Бүгүн Закхей дьиэтигэр быыһабыл тосхойдо. Кини эмиэ Авраам уола эбээт. Киһи Уола өлбүтү-сүппүтү булан быыһаары кэлбитэ».


ЛУКА 19:1-10

### Ким ордук күүскэ таптыырый?


Ким ордук күүскэ таптыырый?

Биир Симон диэн ааттаах фарисей Иисуһу аһылыкка ыҥырбыта. Иисус ону ылынан, фарисей дьиэтигэр кэлбитэ.

Арай аһыы олордохторуна, Симон дьиэтигэр Иисус баарын билэн, улахан аньыылаах-харалаах дьахтар киирбитэ. Кини үчүгэй сыттаах күндү мира арыыта кутуллубут алебастр иһиттээҕэ. Дьахтар, Айыы Тойон кэннигэр туран, ытыы-ытыы, Кини атаҕын хараҕын уутунан сууйбута уонна баттаҕынан сотон баран, ууруу-ууруу, арыынан аҕаабыта.

Ону көрөн, Иисуһу ыҥырбыт фарисей: «Чахчы бороруок эбитэ буоллар, хайа сүрдээх-кэптээх дьахтар Кинини таарыйарын билиэ этэ. Бу улахан аньыыга хам ылларбыт дьахтар буолбаат?» – дии санаабыта. Онуоха Иисус киниэхэ хайыһан: «Симон, Мин эйиэхэ этэрдээхпин», – диэбитэ. Анарааҥҥыта: «Этиий, Үөрэтээччи», – дии түспүтэ. Иисус эппитэ: «Биир баайга икки киһи иэскэ киирбиттэр: биирдэрэ биэс сүүс динарий, атына биэс уон динарий иэстээх эбиттэр. Ол эрэн хайалара да тугунан да төлүүр кыахтара суоҕун иһин, тойонноро иккиэннэрин иэһин бырастыы гыммыт. Эн санааҕар бу икки киһиттэн хайалара кинини ордук күүскэ таптыаҕай?» Симон: «Ордук улахан иэстээҕэ дии саныыбын», – диэн хоруйдаабыта.

«Сөпкө быһаардыҥ, – диэбитэ Иисус, онтон дьахтар диэки эргиллэн баран, Симоҥҥа эппитэ: – Бу дьахтары көрөҕүн дуо? Дьиэҕэр кэлбиппэр эн Миэхэ атахпын суунарбар уу биэрбэтэҕиҥ. Оттон кини хараҕын уутунан атахпын сууйда уонна баттаҕынан сотто. Эн Миигин уураабатаҕыҥ, оттон кини киириэхпиттэн атахпын ууруур. Эн төбөбүн арыынан соппотоҕуҥ, оттон кини буоллаҕына атахпын миранан сотто. Ол иһин эйиэхэ этэбин: кини күүскэ таптаабытын иһин, элбэх аньыыта бырастыы буолар. Ким кыра иэстээҕэ бырастыы гыныллыбыт – ол кыратык таптыыр».

Оттон дьахтарга Иисус: «Аньыыҥ-хараҥ бырастыы буолар», – диэн эппитэ. Итини истэн олорооччулар: «Аньыыны бырастыы гынар Кини бу кимий?» – дии санаабыттара. Иисус дьахтарга: «Итэҕэлиҥ эйигин быыһаата; эйэни кытта бар», – диэбитэ.


ЛУКА 7:37-50

### Айыы Тойон Иерусалимҥа киириитэ


Айыы Тойон Иерусалимҥа киириитэ

Иерусалимнаан иһэн, Иисус үөрэнээччилэрин кытта Елеон хайатын тэллэҕэр турар Виффагияҕа тиийэн кэлбиттэрэ. Онно Кини икки үөрэнээччитигэр эппитэ: «Ити иннигитигэр көстөр дэриэбинэҕэ барыҥ. Саҥа киирэн иһэн, өсүөл баайыллан турарын көрүөххүт. Аттыгар оҕото, эдэр өсүөл, турара буолуо. Иккиэннэрин сүөрэн, Миэхэ аҕалыҥ. Ким эмэ туох эмэ диэтэҕинэ, Тойоммут ылларар диэриҥ. Оччоҕо биэрэн ыытыахтара».

Үөрэнээччилэрэ тыһы өсүөлү оҕотун кытта бииргэ илдьэ кэлэн, систэригэр таҥастарын уурбуттара. Иисус эдэр өсүөлү миинэн, таҥас үрдүгэр олорбута. Иерусалимҥа чугаһаан истэҕинэ, үтүмэн үгүс киһи Киниэхэ утары тахсыбыта. Дьон Иисус суолугар таҥастарын уонна пальма лабааларын тэлгии-тэлгии: «Осанна Давид Уолугар![8] Айыы Тойон аатыгар Кэлэн иһээччи алгыстаах! Осанна үөһээ халлааҥҥа!» – диэн үөгүлүүллэрэ. Онон олох өрдөөҕүтэ Захария бороруок «Этиҥ Сион кыыһыгар[9]: Эн Ыраахтааҕыҥ мииниллэ илик эдэр өсүөлү, көлүүргэ сылдьар тыһы өсүөл оҕотун, миинэн эйиэхэ кэлиэ» диэн эппитэ туолбута.

Иисус Иерусалимҥа киирбитигэр куорат бүттүүнэ сүһүөҕэр турбута. Бука бары: «Бу Кимий?» – дэһэллэрэ. Онуоха айхал этээччилэр: «Бу Иисус, Галилея Назаретыттан төрүттээх Бороруок!» – диэн хоруйдууллара. Үгүстэр Кини Лазары тилиннэрбитин, элбэх дьиктини оҥорбутун кэрэһилииллэрэ. Онон фарисейдар бэйэлэрин ыккардыларыгар: «Көрбөккүт дуо? Хайыыр да кыахпыт суох буолла. Дойду бүттүүнэ Кинини батыста», – дэһиспиттэрэ. Кинилэр Иисуһу «Эйигин уруйдуур-айхаллыыр үөрэнээччилэргин буой» диэн модьуйбуттара. Иисус фарисейдарга эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин, кинилэр уурайдахтарына, таастар үөгүлүөхтэрэ!»


МАТФЕЙ 21:1-11; ЛУКА 19:37-40; ИОАНН 12:12-19

### Иисус Иерусалимы аһынан ытыыр


Иисус Иерусалимы аһынан ытыыр

Иерусалим хас биирдии тааһа муударай өйдөөхтөр, бороруоктар, араас сэрии, эрэй-кыһалҕа, Таҥараҕа истиҥ үҥүү, Киниэхэ эрэл туһунан туоһулуон сөбө. Ол үрдүнэн куорат дьоно күүтүүлээх Быыһааччылара кэлбитин ылымматахтара. Иисус кинилэри аһынан, кутурҕаҥҥа ылларан, эппитэ:

Оо, бороруоктары өлөртүүр, эйиэхэ ыытыллыбыттары тааһынан тамныыр Иерусалим, Иерусалим! Мин хас төгүл эн оҕолоргун, көтөр оҕолорун кынатын анныгар мунньарын курдук, бииргэ мунньуохпун баҕарбыппыный? Оттон эн ону баҕарбатаҕыҥ. Ол иһин дьиэҕит иччитэх хаалларыллар. Эһиэхэ этэбин: Айыы Тойон аатынан Кэлээччи алгыстаах дии иликкитинэ, эһиги Миигин көрүөххүт суоҕа.

Дьэ, онтон кэмэ кэлбитигэр Иисус Иерусалимҥа чугаһаан баран, куораты көрөн аһынан, ытаабыта:

Эйигин эйэҕэ туох тиэрдэрин, саатар, бүгүн билбитиҥ эбитэ буоллар ньии! Ол эрээри билигин бу барыта эйигиттэн кистэммит. Өстөөхтөрүҥ эйигин тула бөҕөргөтүнүү туттан, бары өттүгүттэн ыган, иилии эргийэр күннэрэ тирээн кэлиэ турдаҕа. Эйигин да, оҕолоргун да, үрэйэн-сарайан баран, имири эһиэхтэрэ, таас үрдүгэр тааһы хаалларыахтара суоҕа. Ол барыта – Кэлиэхтээх эйиэхэ кэлэ сылдьыбытын билбэтэҕиҥ иһин буолуо.


ЛУКА 13:34-35; 19:41-44

### «Ыҥырыллыбыт элбэх – талыллыбыт аҕыйах»


«Ыҥырыллыбыт элбэх – талыллыбыт аҕыйах»

Биирдэ Иисус биир фарисей дьиэтигэр аһылыкка ыҥырыллан кэлбитэ. Ыалдьыт элбэҕин көрөн, Иисус дьиэлээх киһиэхэ эппитэ: «Эбиэт дуу, киэһээҥҥи аһылык дуу тэрийдэххинэ, доҕотторгун, убайдаргын-бырааттаргын, аймахтаргын, баай ыалларгын да ыҥыртаабат буол. Ыҥырдаххына, кэлин кинилэр эмиэ эйигин аһылыкка ыҥыран күндүлүөхтэрэ-маанылыахтара. Ол оннугар, малааһын тэрийдэххинэ, эн дьадаҥылары, бодоҥнору, доҕолоҥнору, хараҕа суохтары ыҥыртыыр буол. Кинилэр үтүөҕүн кыайан төлөөбөттөр, онон эйиэхэ соччонон алгыс тосхойуо: төлөбүрүн кэлин, кырдьыктаахтар тиллэллэрин саҕана, ылыаҥ».

Итини истэн, онно баар биир киһи Киниэхэ: «Оо, Таҥара Саарыстыбатын малааһыныгар сылдьар киһи, төһө эрэ дьоллоох!» – диэбитэ. Онуоха Иисус маннык кэпсээбитэ:

Биир киһи улахан малааһын тэрийэн, элбэх ыалдьыты ыҥырбыт. Аһылык кэмэ буолбутугар кини ыҥырбыт дьонугар кулутун ыытан: «Кэлиҥ, барыта хайыы-үйэ бэлэм», – диэн илдьиттээбит. Арай, бары киксибит курдук, араас сылтаҕы булан, малааһыҥҥа кэлбэтэхтэр. Бастакы киһи: «Мин сир атыыластым. Ол сирбин баран көрүөхтээхпин, онон миигин, бука диэн, баалаабаккар көрдөһөбүн», – диэбит. Иккис киһи эмиэ: «Мин уон көлүүр оҕуһун атыыластым. Оҕустарбын баран холоон көрүөм, онон миигин, бука диэн, баалаабаккар көрдөһөбүн», – диэбит. Онтон үһүс киһи: «Мин ыал буоллум, онон хайдах да барар кыаҕым суох», – диэн илдьиттээбит.
Кулут төннөн кэлэн, барытын тойонугар кэпсээбит. Онуоха тойоно уордайан, киниэхэ эппит: «Куорат уулуссаларын кэрийэ сылдьан, дьадаҥылары, бодоҥнору, доҕолоҥнору уонна хараҕа суохтары булан аҕалтаа». Сотору кулута тиийэн кэлэн: «Тойонуом! Соруйбуккун барытын толордум гынан баран, ыалдьыт олорор сирэ өссө да баар», – диэбит. Онуоха тойоно эппит: «Суол устун кэрийэ сылдьан, кими көрсүбүккүн барытын, дьиэм туоларын курдук, тылгар киллэртээн, манна илдьэ кэл. Эһиэхэ этэбин: ити ыҥырыллыбыт дьонтон ким даҕаны мин малааһыным аһыттан амсайыа суоҕа. Ыҥырыллыбыт элбэх – талыллыбыт аҕыйах».


ЛУКА 14:12-24; МАТФЕЙ 22:14

### «Ыраахтааҕы киэнин – ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин – Таҥараҕа»


«Ыраахтааҕы киэнин – ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин – Таҥараҕа»

Тылыттан иҥиннэрэн буруйдаарылар, сокуонньуттар уонна фарисейдар Иисуһу мөккүөрдэригэр кытыннара сатаабыттара. Онон биирдэ Киниэхэ үөрэнээччилэрин ыытан, маннык ыйыттарбыттара: «Биһиги Эн кырдьыктааххын, дьиҥ чахчы Таҥара суолугар үөрэтэргин билэбит. Эн кимиэхэ да сирэйиттэн көрөн сыһыаннаспаккын, дьоҥҥо бэрт буола сатаабаккын. Онон биһиэхэ этиэҥ буолаарай: туох дии саныыгыный, ыраахтааҕыга[10] түһээни төлүүр сөп дуу, төлөөбөт сөп дуу?»

Фарисейдар уодаһыннаахтык ыйыппыттара. Иисус түһээни төлүүр сөп диэбитэ эбитэ буоллар, Кинини Израилы таҥнарда, Рим былааһын өйөөтө диэн буруйдуохтаах этилэр. Оттон төлөнүллүө суохтаах диэбитэ буоллар, Рим былааһын утарда диэхтээхтэрэ.

Иисус кинилэр оҕуруктаах санааларын курдат көрөн эппитэ: «Миигин тоҕо үтэн-анньан көрөҕүт, сирэй көрбөхтөр? Түһээн төлүүр манньыаккытын Миэхэ көрдөрүҥ». Онуоха динарий аҕалан биэрбиттэрэ. Иисус: «Бу ким мөссүөнэй, ким аатай?» – диэн ыйыппыта. Фарисейдар: «Ыраахтааҕы киэнэ», – диэн хардарбыттара. Онуоха Айыы Тойон кинилэргэ: «Оннук буоллаҕына, ыраахтааҕы киэнин ыраахтааҕыга, Таҥара киэнин Таҥараҕа биэриҥ», – диэбитэ. Кинилэр маны истэ сөҕөн, Иисуһу хаалларан, баран хаалбыттара.

Онтон Иисус мустан турар дьоҥҥо уонна үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Моисей олбоҕор сокуонньуттар, фарисейдар олорбуттар. Кинилэр тугу тутуһуох тустааххыт дииллэрин барытын тутуһуҥ, ол эрээри тугу гыналларын батыһымаҥ. Кинилэр үөрэтэллэр эрээри, үөрэппиттэрин толорботтор: бииртэн-биир ыарахан, табыгаһа суох сүгэһэри дьоҥҥо сүктэрэллэр. Бэйэлэрэ ону тарбахтарын төбөтүнэн да таарыйан көрбөттөр. Үтүөнү оҥордохторуна, ону барытын дьон көрөрүн туһугар оҥороллор».


МАТФЕЙ 22:15-22; 23:1-5

### «Саамай суолталаах бастыҥ ыйаах»


«Саамай суолталаах бастыҥ ыйаах»

Биир сокуонньут кэлэн, Иисустан: «Сокуон ыйаахтарыттан хайалара саамай суолталааҕый?» – диэн ыйыппыта. Иисус киниэхэ эппитэ: «Айыы Тойон Таҥараҕын туох баар ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан барытынан таптаа». Бу баар ыйаахтартан саамай бастакылара уонна суолталаахтара. Иккис эмиэ итиниэхэ холоонноох: «Чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа». Сокуон уонна бороруоктар бары бу икки ыйаахха тирэҕирэллэр.


МАТФЕЙ 22:36-40

### Дьадаҥы огдообо иккиэйэх манньыата


Дьадаҥы огдообо иккиэйэх манньыата

Таҥара дьиэтигэр үөрэтэ туран, Иисус биирдэ маннык диэбитэ: «Бар дьоҥҥо айхаллаталларын, синагогаҕа инники миэстэҕэ, малааһыҥҥа бастыҥ олбоххо олороллорун сөбүлүүр сокуонньуттартан эһиги сэрэнэр буолуҥ. Кинилэр, огдооболор дьиэлэрин хорон сиэччилэр, дьон көрөрүгэр өр үҥээччилэр, ыартан ыардык буруйданыахтара».

Ол кэнниттэн Иисус Таҥара дьиэтин туһатыгар харчы угар иһити утары олорон, кэлбит дьон төһө элбэҕи угалларын көрбүтэ. Үгүс баайдар бэрт элбэҕи сиэртибэлээбиттэрэ. Онтон биир огдообо дьахтар тиийэн кэлэн, иһиккэ икки бытархай манньыаты кылыр гына түһэрбитэ.

Иисус үөрэнээччилэрин ыҥыран ылан, эппитэ: «Кырдьыгы эһиэхэ этэбин: дьадаҥы огдообо дьахтар харчы угар иһиккэ барыларынааҕар элбэҕи укта. Бары ордук харчыларыттан бэрсибиттэрэ, оттон кини аһыыр харчытын барытын биэрдэ».


МАРК 12:38-44

### Иисус кэнэҕэс кэми кэпсиир


Иисус кэнэҕэс кэми кэпсиир

Күүтүүлээх Мессия, ол аата бар дьону Быыһааччы, иккиһин кэлиэхтээҕин, оччоҕо аан дойду үрдүнэн Таҥара Саарыстыбата туругуруохтааҕын туһунан Биибилийэҕэ элбэхтик этиллэр. Быыһааччы кэрэмэн килбиэннээхтик тиийэн кэлиэҕэ, ол гынан баран бу дойду хара дьайа Киниэхэ суолу утарылаһыыта суох туран биэриэ суоҕа. Онон, хара дьай бүтэһиктээхтик кыайтара илигинэ, элбэх алдьархай ааҥныахтаах. Ол туһунан Иисус үөрэнээччилэригэр хаста да эппитэ:

Кимиэхэ да албыннаппат курдук, сэрэхтээх буолуҥ. Элбэх киһи Мин ааппынан ааттанан кэлэн, «мин Христоспун» дэнэн үгүс дьону албыҥҥа үктэтиэҕэ. Чугаһынан да, ырааҕынан да сэрии турбут сураҕын иһиттэххитинэ, куттанаайаҕыт. Ол барыта буолуохтаах эрээри, өссө да бүтэр уһук буолбатах. Норуот норуоту, саарыстыба саарыстыбаны утары туруоҕа. Хоргуйуу, өлүүлээх сутул саҕаланыа, онон-манан сир хамсааһына буолуталыа. Ол барыта – төрүүр талыы киириитэ эрэ. Оччоҕо эһигини тутан ылан сордуохтара-муҥнуохтара, өлөртүөхтэрэ. Мин туспуттан эһигини бары норуоттар абааһы көрүөхтэрэ. Оччоҕо үгүстэр итэҕэллэрин сүтэриэхтэрэ, бэйэ-бэйэлэрин таҥнарсыахтара, абааһы көрсүөхтэрэ. Элбэх сымыйа бороруоктар үөдүйэн, дьон өйүн-санаатын сүүйүөхтэрэ. Суута-сокуона суох быһыыланыы элбээн, үгүстэр тапталлара сойуо. Оттон ким тиһэҕэр тиийэ тулуйбут – ол быыһаныа. Бары норуоттар истэллэрин туһугар, Саарыстыба Үөрүүлээх Илдьитэ аан дойдуга барытыгар иһитиннэриллиэ. Дьэ, оччоҕо бүтэр уһук тиийэн кэлиэ.
Сымыйа христостар, сымыйа бороруоктар көстөннөр, төһө кыалларынан талыллыбыт дьону кытта албыннаары, улуу дьиктилэри көрдөрүөхтэрэ. Онтон, ол кэм кутурҕана ааһаатын кытта, эмискэ күн хараара өлүө, ый сырдыгын биэрбэт буолуо. Сулустар сууллуохтара, халлаан күүстэрэ айгырыахтара. Дьэ, оччоҕо халлааҥҥа Киһи Уолун бэлиэтэ көстүөҕэ. Киһи Уола сүдү күүстэнэн, албан аатыран былыттарга уйдаран иһэрин көрөн, сир норуоттара бары муҥур уһукка киирэн, ытаһыахтара. Сир-халлаан суола суох симэлийиэ, оттон Мин тылым симэлийиэ суоҕа. Ити барыта хаһан буоларын, күнүн да, чааһын да, ким да билбэт. Ону халлааҥҥа баар аанньаллар да билбэттэр, арай Аҕам эрэ билэр. Онон сэргэх сылдьыҥ: Айыы Тойоҥҥут хаһан кэлэрин эһиги билбэккит.


МАТФЕЙ 24:3-14, 29-36, 42

### Уон кыыс туһунан


Уон кыыс туһунан

Тиһэх кэм туһунан кэпсээн баран, Иисус биһиги өрүү сэргэх сылдьан Киһи Уолун көрсөргө бэлэм буолуохтаахпытын өйдөппүтэ. Христос эмискэ кэлэр Таҥара Саарыстыбатын кийиит кыыс дьүөгэлэрэ көрсүөхтээх күтүөттэригэр холообута. Үгэс быһыытынан кыргыттар умайа сылдьар ыһыырынньыктаах буолуохтаахтара.

Ол саҕана Таҥара Саарыстыбата ыһыырынньыктарын туппутунан күтүөтү көрсө тахсыбыт уон кыыска холоонноох буолуоҕа. Кинилэртэн биэһэ муударай өйдөөх, биэһэ толкуйа суох эбиттэр. Толкуйа суохтара, ыһыырынньыктарын илдьэ тахсан баран, арыыларын ылбатахтар. Муударай кыргыттар буоллахтарына ыһыырынньыктарын кытта иһиккэ арыыларын эмиэ ылбыттар. Күтүөт киһи өр күүттэрбитигэр кыргыттар бары улам нухарыйан утуйан хаалбыттар.
Онтон арай түүн үөһүн саҕана: «Күтүөт иһэр! Киниэхэ утары тахсыҥ», – диэн хаһыы сатараабыт. Кыргыттар бары уһуктан, ыһыырынньыктарын уотун күөдьүппүттэр. Арыыта суох кыргыттар муударай кыргыттарга: «Биһиги уоппут умуллан эрэр, арыыгытыттан бэрсиҥ», – диэбиттэр. «Арыыбыт барыбытыгар тиийиэ суоҕа, – диэн хардарбыттар муударай кыргыттар. – Онон атыылыыр дьоҥҥо баран, атыыласпыккыт ордук буолуо». Кыргыттар арыы атыылаһа барбыттарын кэннэ, күтүөт тиийэн кэлбит. Бэлэм турбут кыргыттар кинини кытта уруу малааһыныгар киирсэн хаалбыттар. Кэннилэриттэн ааны хатаан кэбиспиттэр.
Онтон били арыы атыылаһа барбыт кыргыттар тиийэн кэлэн: «Тойоммуот! Тойоммуот! Биһиэхэ ас», – диэн көрдөспүттэр. Күтүөт буоллаҕына кинилэргэ: «Кырдьыгы этэбин эһиэхэ: мин эһигини билбэппин», – диэн хардарбыт.
Онон өрүү сэргэх сылдьыҥ: эһиги Киһи Уола төннөн кэлэр күнүн да, чааһын да билбэккит.


МАТФЕЙ 25:1-13

### Христос – бинэгирээт умнаһа


Христос – бинэгирээт умнаһа

Иисус үөрэнээччилэригэр эппитэ:

Мин дьиҥнээх бинэгирээт умнаһынабын, оттон Аҕам – бинэгирээт үүннэрээччи. Мин ас биэрбэт хас биирдии лабаабын Кини быһан ылан быраҕар. Оттон ас биэрэр хас биирдии лабаабын, өссө элбэх аһы биэрдин диэн, ыраастыыр. Мин эһиэхэ эппит тылбын ылынан, эһиги хайыы-үйэ ырааһырдыгыт. Эһиги Миигинниин бииргэ буолуҥ, Мин эмиэ эһигини кытта буолуом. Лабаа умнаһыттан тоһуннаҕына, астамматын курдук, эһиги эмиэ Миигинниин бииргэ буолбатаххытына, кураанах буолуоххут. Мин умнаспын, оттон эһиги лабааларгыт. Миигин кытта биир буолбут киһи, Мин эмиэ кинилиин бииргэ буоллахпына, элбэх аһы биэрэр. Эһиги Миигинэ суох тугу да гынар кыаххыт суох. Ким Миигинниин бииргэ буолбатах, ол, лабаа курдук, киэр быраҕыллан куура хатыаҕа. Оннук лабааны хомуйан ылан, уокка быраҕаллар. Оттон Миигин кытта бииргэ буоллаххытына, Мин этэр тылбын сүрэххитигэр иҥэриннэххитинэ, эһиги тугу баҕарбыккытын барытын көрдөһүҥ – ол барыта эһиэхэ бэриллиэҕэ.
Аҕам эһигини таптаабытын курдук, Мин эмиэ эһигини таптаабытым. Мин тапталбын сүтэримэҥ. Мин Аҕам ыйбытын толороммун, Кини тапталыгар олорорум курдук, эһиги эмиэ Мин ыйбыппын толордоххутуна, Мин тапталбар олоруоххут. Маны, Мин үөрүүм эһиэхэ бэриллэн, эһиги сүрэххитин толорорун туһугар, эттим.
Бу аан дойду эһигини абааһы көрөр буоллаҕына, кини маҥнай Миигин абааһы көрбүтүн эһиги билиэх тустааххыт. Эһиги бу дойду эбиккит буоллар, кини бэйэтин дьонун таптыа этэ. Бу дойду буолбатаххыт иһин, кини эһигини абааһы көрөр. Миигин сойуоласпыт буоллахтарына, эһигини эмиэ сойуолаһыахтара. Мин тылбын толорбут буоллахтарына, эһиги тылгытын эмиэ толоруохтара. Кинилэр Миигин Ыыппыты билбэт буоланнар, Мин аатым туһуттан, эһиэхэ итинник сыһыаннаһыахтара. Мин бу дойдуга кэлэн эппэтэҕим буоллар, ол кинилэргэ аньыыга туруо суоҕа этэ. Миигин абааһы көрөр киһи Аҕабын эмиэ абааһы көрөр.


ИОАНН 15:1-7, 9-10, 17-23

### Тиһэх киэһээҥҥи аһылык


Тиһэх киэһээҥҥи аһылык

Паасха бырааһынньыга үүммүтүгэр Иисус Петрдаах Иоанны: «Баран, биһиэхэ Паасха аһылыгын бэлэмнээҥ», – диэн сорудахтаан Иерусалимҥа ыыппыта. Кинилэр бараары туран: «Паасханы ханна бэлэмниибит?» – диэн ыйыппыттара. Онуоха Иисус: «Куоракка киирээт да, эһиги купсууҥҥа уу тутан иһэр киһини көрсүөххүт. Кинини батыһан, ханна киирэр да, онно киирсээриҥ. Дьиэҕэ киирэн, хаһаайыҥҥа „Үөрэтээччи үөрэнээччилэрин кытта Паасха аһын аһыахтаах хоһо ханнатын ыйыттарар“ диэриҥ. Оччоҕо кини бырааһынньыкка ананан хайыы-үйэ толору тэриллибит киэҥ-куоҥ үөһээҥҥи хоһу көрдөрүөҕэ. Аһылыгы ол хоско бэлэмнээриҥ». Үөрэнээччилэрэ куоракка тиийэн, Иисус тугу эппитин булан, Паасха аһын бэлэмнээбиттэрэ.

Кэмэ кэлбитигэр Иисус уон икки үөрэнээччитин кытта аһаары олорбута. Кини эппитэ: «Эрэйи-буруйу көрө иликпинэ, бу Паасха аһын эһигинниин бииргэ аһыахпын олус баҕарбытым. Эһиэхэ этэбин: Мин бу аһы, Паасха Таҥара Саарыстыбатыгар буолуор диэри, аны аһыам суоҕа». Иисус иһити ылан Таҥараҕа махтанан баран, эппитэ: «Маны ылан үллэстэн иһиҥ. Эһиэхэ этэбин: Таҥара Саарыстыбата кэлиэр диэри, Мин аны бу бинэгирээт отонуттан оҥоһуллубут арыгыттан испэппин».

Онтон килиэби ылан, Таҥараҕа махтанан баран, эмти тутан кинилэргэ ууммута уонна эппитэ: «Бу – эһиги тускутугар бэриллэр Мин Этим-Сииним. Эһиги эмиэ, Миигин ахтан-санаан туран, маннык гынар буолуҥ». Аһылык кэнниттэн, эмиэ ити курдук, кинилэргэ иһити биэрэн баран: «Бу иһит – Мин эһиги тускутугар тохтор Хааным бигэргэппит Саҥа Кэс Тыла», – диэбитэ.


ЛУКА 22:8-20

### Киэһээҥҥи аһылык кэмигэр кэпсэтии


Киэһээҥҥи аһылык кэмигэр кэпсэтии

Аһылык кэмигэр Айыы Тойон туран, сотторунан курдаммыта. Суунар иһиккэ уу кутан, үөрэнээччилэрин атахтарын сууйа-сууйа, курдаммыт сотторунан сотон киирэн барбыта. Кини Симон Петрга чугаһаан кэлбитигэр Петр: «Хайдах Эн мин атахпын сууйаары гынаҕыный?» – диэн буолунумаары гыммыта. Онуоха Иисус Петрга: «Мин тугу гынарбын эн билигин билбэккин, кэлин өйдүөҕүҥ», – диэбитэ.

Үөрэнээччилэрин атахтарын сууйан баран, Кини эппитэ: «Бу Мин эһиэхэ анаан тугу гыммыппын билэҕит дуо? Эһиги Миигин Үөрэтээччибит, Тойоммут диигит, чахчы оннук. Онон Мин, Тойоҥҥут уонна Үөрэтээччигит, атаххытын сууйбут эбит буоллахпына, эһиги бэйэ-бэйэҕит эмиэ атаххытын сууйсуохтааххыт. Манан Мин эһиэхэ холобур көрдөрдүм... Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин: кулут тойонунааҕар улахан буолбат, илдьити тиэрдээччи эмиэ илдьиттээбит киһитээҕэр улахан буолбат. Эһиги маны билэн туран тутуһар буоллаххытына – алгыстааххыт. Эһиги барыгыт тускутунан эппэппин: кимнээҕи талан ылбыппын Мин билэбин. Ол эрээри „Миигин кытта бииргэ килиэп сиэччи Миигин тэпсээри оҥоһунна“ диэн Суруйууга этиллибит туолуохтун».

Иисус маны этэн баран, ис-иһиттэн долгуйан кэлбитэ: «Дьиҥ кырдьыгы эһиэхэ этэбин, – диэбитэ Кини, – эһигиттэн биирдэскит Миигин таҥнарыа». Маны истэн, үөрэнээччилэр Кини кими этэрин өйдөөбөккө, сирэй-сирэйдэрин көрсүбүттэрэ. Иоанн буоллаҕына Иисус түөһүгэр сыстан: «Ол кимий?» – диэн ыйыппыта. Иисус киниэхэ: «Мин килиэби арыыга умньаан баран биэрэр киһим», – диэн хоруйдаабыта. Маны этэн баран, Иисус килиэп тооромоһун умньаан ылан, Симон Искариот уолугар Иудаҕа ууммута. Килиэби ылаат, Иуда тахсан барбыта. Таһырдьа түүн этэ.

Иуда тахсан барбытын кэннэ, Иисус эппитэ: «Оҕолоор! Мин эһиэхэ саҥа ыйааҕы биэрэбин: бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ, Мин эһигини таптаабытым курдук, эһиги эмиэ бэйэ-бэйэҕитин таптааҥ. Эһиги ыккардыгытыгар таптал баар буоллаҕына эрэ Мин үөрэнээччилэрим буоларгытын билиэхтэрэ».

Онтон Иисус кинилэргэ бу түүн эһиги бука бары Миигиттэн тэйиэххит диэбитэ. Онуоха Петр: «Эйигиттэн бары тэйдэхтэринэ даҕаны, мин хаһан да тэйиэм суоҕа», – дии түспүтэ. Иисус киниэхэ эппитэ: «Кырдьыгы эйиэхэ этэбин: бу түүн бөтүүк хаһыытыан иннинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ».


МАТФЕЙ 26:33-34; ИОАНН 13:4-35

### Гефсиманиятааҕы үҥүү


Гефсиманиятааҕы үҥүү

Ол түүн, киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн, Иисус уон биир үөрэнээччитин кытта Иерусалимтан тахсан, Гефсимания диэн сиргэ кэлбитэ. Үөрэнээччилэриниин бииргэ саад иһигэр киирэн баран: «Эһиги манна хаалыҥ, Мин онно баран үҥүөм», – диэбитэ. Кини Бэйэтин кытта Петрдаах Иаковы уонна Иоанны илдьэ барбыта. Дириҥ кутурҕаҥҥа ылларан, санаарҕаан-туоххаһыйан кинилэртэн: «Дууһам өлөр кутурҕаҥҥа ылларда. Утуйумаҥ, манна Миигин кытта бииргэ олоро түһүҥ», – диэн көрдөспүтэ.

Онтон кыратык тэйэн баран, сөһүргэстээн туран: «Аҕаккаа, кыаллар буоллаҕына, бу эрэй-буруй Миигин тумнан аастын. Ол эрээри Мин көҥүлүм буолбатын, Эн көҥүлүҥ буоллун», – диэн Таҥараҕа үҥпүтэ. Онуоха халлаантан аанньал кэлэн, Кинини бөҕөргөппүтэ. Иисус ис-иһиттэн муунтуйан, ордук кыһаллан-мүһэллэн үҥпүтэ, Кини көлөһүнэ сиргэ саккырыы тохтор хаан таммахтарын курдуга.

Үөрэнээччилэригэр төннөн кэлэн көрбүтэ, дьоно утуйа сыталлара. Иисус кинилэри уһугуннаран баран: «Саатар, биир чаас Миигин кытта сэргэх сылдьар кыаххыт суох этэ дуу? – диэбитэ. – Эһиги утуйумаҥ, тургутууну тулуйар туһугар, үҥүҥ».

Онтон эмиэ тэйиччи баран: «Аҕаккаам! Бу эрэй-буруй Миигин тумнан ааһара хайдах да табыллыбат буоллаҕына, Эн көҥүлүҥ буоллун», – диэн үҥпүтэ. Христос биһиги аньыыбыт-харабыт туһуттан эрэйи-муҥу көрүөхтээҕин туһунан итинник эппитэ.


МАТФЕЙ 26:36-44; ЛУКА 22:39-46

### Иисуһу туталлар


Иисуһу туталлар

Иисус үөрэнээччилэригэр үстэ кэлэ сылдьыбыта да, кинилэр утуйа сытар буолаллара. Үһүс кэлиитигэр Кини: «Эһиги кэм да утуйа сытаҕыт дуу? – диэбитэ. – Киһи Уола аньыылаахтар илиилэригэр бэриллэрэ бу кэллэ. Туруҥ, бардыбыт. Миигин таҥнарааччы чугаһаан эрэр».

Маны этэн бүтэ илигинэ, эмискэ уон икки үөрэнээччититтэн биирдэстэрэ Иуда тиийэн кэлбитэ. Кини отут үрүҥ көмүс манньыат туһугар Иисуһу Таҥара үрдүкү үлэһиттэригэр туттарыах буолан сылдьара. Фарисейдартан, Таҥара үрдүкү үлэһиттэриттэн буойуннар уонна уоттаах, кылыстаах, үөрбэлээх дьон Иуданы кытта кэлсибиттэрэ. Таҥнарыахсыт Иуда кинилэргэ: «Мин Кими уураабыппын, ону тутаарыҥ, ол Кини буолуоҕа», – диэн бэлиэ биэрбит этэ. Онон Иуда Иисуска чуо тиийэн: «Эҕэрдэ Эйиэхэ, Үөрэтээччи!» – диэн баран, уураан ылбыта. Иисус киниэхэ: «Хайа, доҕоор, тоҕо кэллиҥ? – диэбитэ. – Киһи Уолун уураан таҥнараҕын дуу?» Онтон Кини Иуданы кытта кэлсибит буойуннарга хайыһан: «Кими көрдүүгүтүй?» – диэн ыйыппыта. Кэлбит дьон Назарет Иисуһун көрдүүбүт диэн хоруйдаабыттара. Айыы Тойон кинилэргэ: «Мин бу баарбын», – диэбитэ. Онуоха буойуннар кэннилэринэн чугурус гынан, сиргэ сууллан түспүттэрэ. Иисус эппитэ: «Ороспуойу тутарга дылы, болоттонон, үөрбэлэнэн кэлбиккит. Эһигини кытта бииргэ күн аайы Таҥара дьиэтигэр сылдьарым да, Миигин тыыппатаххыт. Оттон билигин эһиги кэмҥит, хараҥа былааһа».

Буойуннар Иисуһу тутан, Таҥара үрдүкү үлэһитин дьиэтигэр илдьэ барбыттара. Оттон үөрэнээччилэрэ Кинини хаалларан, куотан хаалбыттара.


МАТФЕЙ 26:45-57; ЛУКА 22:45-53; ИОАНН 18:1-12

### Иисуһу дьүүллүүллэр. Петр мэлдьэһиитэ


Иисуһу дьүүллүүллэр. Петр мэлдьэһиитэ

Ити барыта тугунан бүтэрин көрөөрү, Петр биир атын үөрэнээччилиин Иисуһу ыраахтан батыһан, Таҥара үрдүкү үлэһитин тиэргэнигэр киирсибитэ. Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ, аҕа баһылыктар уонна синедрион бүттүүнэ Иисуһу өлөрөргө уураары, сымыйа туоһулары була сатыыллара. Ол гынан баран, төһө да элбэх сымыйа туоһу кэлбитин үрдүнэн, Иисуһу буруйдуур сылтаҕы биири да кыайан булбатахтара.

Дьэ, онтон кэмниэ-кэнэҕэс икки киһи кэлэн: «Кини Таҥара дьиэтин урусхаллаан баран, үс күн иһигэр ону саҥаттан тутар кыахтаахпын диир этэ», – диэбиттэрэ. Таҥара үрдүкү үлэһитэ Иисустан: «Эйигин утары туоһулуулларыгар тоҕо тугу да хардарбаккын?» – диэн ыйыппыта. Иисус саҥарбатаҕа. Онуоха үрдүкү үлэһит: «Тыыннаах Таҥара аатынан модьуйабын: биһиэхэ эт – Эн Таҥара Уолаҕын, Христоскун дуо?» – диэбитэ.

«Эн эттиҥ, – диэн хоруйдаабыта Иисус киниэхэ. – Мин эмиэ этэбин: аны мантан инньэ эһиги Киһи Уола Сүдү Күүстээх Таҥара уҥа өттүгэр олорорун уонна халлаан былыттарыгар уйдаран иһэрин көрүөххүт».

Маны истэн, үрдүкү үлэһит таҥаһын хайа тардыммыта: «Таҥараны холуннара турар! Бу кэннэ биһиэхэ өссө туох туоһутун була сатыыбытый? Таҥараны холуннарбытын бэйэҕит иһиттигит! Онон эһиги быһаарыыгыт тугуй?» Атыттара: «Буруйу оҥорбутун иһин өлүөхтээх!» – диэн хардарбыттара. Сонно Иисуһу кырбаан, сирэйгэ силлээн барбыттара. Сорохтор элэк оҥостон, Кинини сирэйгэ охсо-охсо: «Чэ эрэ, Христос, ким Эйигин охсубутун эт!» – дииллэрэ.

Петр ити кэмҥэ тиэргэҥҥэ чаҕардары кытта кулуһун уотугар иттэ олорбута. Тымныы этэ. Онно биир чаҕар дьахтар киниэхэ тиийэн кэлэн: «Эн эмиэ Галилея Иисуһун кытта бииргэ сылдьарыҥ», – диэбитэ. Петр бары истэллэригэр: «Ити тугу этэргин олох билбэппин», – диэн мэлдьэһэн кэбиспитэ. Онтон олбуор аанынан тахсан эрдэҕинэ, аны атын дьахтар, кинини таба көрөн, онно турар дьоҥҥо: «Бу киһи Назарет Иисуһун кытта бииргэ сылдьара», – дии түспүтэ. Петр андаҕайан туран иккиһин: «Мин ити Киһини билбэппин», – диэн мэлдьэспитэ. Чочумча буолаат, чугас турбут дьон киниэхэ кэлэн: «Эн чахчы кинилэртэн биирдэстэринэҕин! Саҥаҕыттан да биллэр!» – диэн моһуйсубуттара. Онуоха Петр эмиэ: «Мин ити Киһини букатын билбэппин!» – диэн андаҕайан барбыта. Ол кэмҥэ эмискэ бөтүүк хаһыытаабыта.

Сонно Петр Иисус киниэхэ: «Бөтүүк хаһыытыы да илигинэ, эн Миигиттэн үстэ аккаастаныаҥ», – диэн эппитин өйдөөн кэлбитэ. Уонна тиэргэн иһиттэн тахсан, уйа-хайа суох ытаан барбыта.


МАТФЕЙ 26:58-75

### Иисус Пилат иннигэр


Иисус Пилат иннигэр

Сарсыарда эрдэ Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна аҕа баһылыктар бары мустан, Иисуһу өлөрөргө быһаарбыттара. Кинини кэлгийэн баран, Иудеяҕа Рим туруорбут баһылыгар Понтий Пилакка илдьэн туттарбыттара. Онуоха Иисуһу таҥнарбыт Иуда, Кинини буруйдаабыттарын көрөн, «буруйа суох Киһини атыылаан аньыыны оҥоһуннум» диэн кэмсиммитэ. Кини отут үрүҥ көмүс манньыатын Таҥара үрдүкү үлэһиттэригэр уонна аҕа баһылыктарга төттөрү илдьэн биэрбитэ. Ол манньыаттарын Таҥара дьиэтин муостатыгар тоҕо ыһаат, баран моҥнон өлбүтэ.

Иисуһу тутан аҕалбыт иудейдар, киртийимээри, преторияҕа, Таҥараны итэҕэйбэт Пилат дыбарыаһыгар, киирбэтэхтэрэ. Онон Пилат бэйэтэ кинилэргэ утары тахсан: «Бу Киһини туохха буруйдуугутуй?» – диэн ыйыппыта. Кинилэр: «Хара дьайдаахтык быһыыламматаҕа буоллар, эйиэхэ аҕалыахпыт суоҕа этэ», – диэн хардарбыттара. Онтон: «Биһиги Кини буруйун арыйдыбыт: Кини норуоту иирдэр, Христос ыраахтааҕыбын дэнэн, импэрээтэр түһээнин төлүүрү бопсор», – диэн буруйдаан барбыттара.

Пилат преторияҕа төннөн киирэн, Иисуһу ыҥыран ылан: «Эн иудей Ыраахтаҕытынаҕын дуо?» – диэн ыйыппыта. Иисус эппитэ: «Мин Саарыстыбам бу дойду саарыстыбата буолбатах. Бу дойду саарыстыбата эбитэ буоллар, үлэһиттэрим Миигин көмүскүө этилэр». Пилат: «Ол аата Эн Ыраахтааҕы буоллаҕыҥ дии?» – диэбитэ. Иисус эппитэ: «Мин кырдьык туһунан туоһулаары төрөөбүтүм, ол туһугар бу дойдуга кэлбитим. Кырдьыгы таптыыр киһи Мин саҥабын истэр». Онуоха Пилат ыйыппыта: «Кырдьык диэн тугуй?» Иисус тугу да саҥарбатаҕа.

Иисус Галилеяттан, Ирод уобалаһыттан, сылдьарын билэн, Пилат Кинини ол кэмҥэ Иерусалимҥа кэлэ сылдьар Ирокка ыыппыта. Ирод бэрт элбэҕи ыйыппыта да, Иисус киниэхэ тугу да саҥарбатаҕа. Оттон Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна сокуонньуттар Кинини кытаанахтык буруйдаабыттара. Ирод элбэх ахсааннаах буойуннарыныын Иисуһу атаҕастаабыттара, күлүү-элэк оҥостубуттара. Ол кэннэ Ирод Кинини, ыраахтааҕы таҥаһын кэтэрдэн, Пилакка төттөрү ыыппыта. Бу күнтэн ыла урут өстөөх дьон Пилаттаах Ирод доҕордуу буолбуттара.

Пилат Таҥара үрдүкү үлэһиттэрин, баһылыктары уонна норуоту мунньан баран: «Эһиги бу Киһини, норуоту иирдэр диэн, буруйдаан, миэхэ аҕалбыккыт. Мин эһиги бэйэҕит көрөн турдаххытына, Кинини доппуруостаатым да, ити этэр буруйгутуттан биири даҕаны булбатым», – диэбитэ. Пилат үгэһи тутуһан, бырааһынньыгынан биир хаайыылааҕы босхолуохтааҕа. Кини Иисуһу босхолуон баҕарбыта, ол эрээри мустубут дьон: «Кини өллүн! Биһиэхэ Варавваны босхолоо!» – диэн үөгүлэспиттэрэ. Варавва буоллаҕына куоракка өрө турууну тэрийэн, киһини өлөрөн, хаайыыга сытара. Пилат Иисуһу босхолуон баҕаран, өссө төгүл хаһыытаан көрбүтэ да, мустубут дьон: «Тиир, тиир Кинини!» – диэн үөгүлэһэ турбуттара. Кинилэр үөгүлэрэ Пилат саҥатын баһыйбыта.


МАТФЕЙ 27:1-4; ЛУКА 23:2, 7-23; ИОАНН 18:28-30, 33-38

### «Кириэһин сүгэн...»


«Кириэһин сүгэн...»

Онон Пилат Иисуһу таһыйарга дьаһайбыта. Буойуннар хатыылаах ыарҕаттан мэнньиэс өрөн, Иисус төбөтүгэр кэтэрдибиттэрэ. Санныгар кыһыл сону саба бырахпыттара уонна: «Эҕэрдэлиибит Эйигин, Иудея Ыраахтааҕыта!» – дии-дии, сирэйгэ охсуолаабыттара. Пилат дьоҥҥо эмиэ утары тахсан: «Кини туох да буруйдааҕын була иликпин. Ону билэргит туһугар, Кинини эһиэхэ таһаарабын», – диэбитэ.

Онуоха төбөтүгэр хатыылаах ыарҕаттан өрүллүбүт мэнньиэстээх, кыһыл сонноох Иисус тахсыбыта. «Бу – Киһи!» – диэбитэ Пилат дьоҥҥо. Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна харабыллар Иисуһу көрөн: «Кириэскэ тиир, кириэскэ тиир Кинини!» – диэн үөгүлээбиттэрэ. Пилат дьоҥҥо: «Кини туох да буруйдааҕын була иликпин», – диэбитэ. Иудейдар: «Биһиги сокуоммут быһыытынан бу Таҥара Уолунабын дэнэр Киһи өлүөхтээх!» – диэн, бииргэм үөгүлүү турбуттара. Пилат бу тыллары истэн, өссө ордук куттаммыта. Преторияҕа төннөн киирэн, Иисустан: «Эн хантан кэлбиккиний?» – диэн ыйыппыта. Иисус тугу да саҥарбатаҕа. «Миэхэ хоруйдаабаккын дуу? – диэбитэ Пилат. – Мин Эйигин кириэскэ тиирэр да, босхолуур да былаастаахпын билбэккин дуо?» Онуоха Иисус эппитэ: «Эйиэхэ үөһэттэн бэриллибэтэҕэ буоллар, эн Мин үрдүбүнэн ханнык да былааһа суох буолуоҥ этэ. Онон Миигин тутан эйиэхэ биэрбит киһи ордук улахан аньыылаах». Бу кэнниттэн Пилат Кинини хайдах босхолууру тобула сатаабыта.

Пилат Иисуһу преторияттан таһааран баран, дьүүллүүр кириэһилэтигэр олорбута. Кини иудейдарга: «Бу баар эһиги Ыраахтааҕыгыт!» – диэбитэ. Иудейдар: «Ылан, кириэскэ тиир!» – диэн хаһыытаспыттара. Пилат: «Христос диэн ааттаах Иисуһу хайдах гынабын?» – диэбитэ. Бука бары: «Кинини кириэскэ тиир!» – диэбиттэрэ. Баһылык: «Туох куһаҕаны Кини оҥорбутай?» – диэн ыйыппыта. Дьон сэтэрэн туран: «Кинини кириэскэ тиир!» – диэн үөгүлээбиттэрэ. Пилат туох да туһалаабатын, аймалҕан күүһүрэн иһэрин көрөн, уу аҕалтаран, норуот көрөн турдаҕына, илиитин сууммута: «Бу Кырдьыксыт хааныгар мин буруйум суох. Бэйэҕит билиҥ», – диэбитэ. Онуоха норуот: «Буруйа биһиэхэ, биһиги оҕолорбутугар түстүн!» – диэн хардарбыта. Онон Пилат кинилэргэ Варавваны таһаарбыта, оттон Иисуһу таһыйтаран баран, кириэскэ тиирдэрэ биэрбитэ.

Буойуннар Иисуһу ылан, өлөрөр сиргэ илдьэ барбыттара. Кириэһин сүгэн, Кини «Бас Уҥуоҕа», ол аата дьэбириэйдии, «Голгофа» диэн сиргэ тахсыбыта. Кэнниттэн көй элбэх киһи батыһан иһэрэ. Дьахталлар Кинини аһыйан, түөстэрин кырбана-кырбана, ытаһаллара. Иисус кинилэргэ хайыһан эппитэ: «Иерусалим кыргыттара! Эһиги Миигин аһынан ытаһымаҥ, бэйэҕитин уонна оҕолоргутун аһынан ытаһыҥ. Оҕолонору билбэтэх, хаһан да төрөөбөтөх, оҕо эмиийдээбэтэх дьахталлары дьоллоохтор диир кэмнэрэ кэлэн эрэр».


МАТФЕЙ 27:20-26; ЛУКА 23:27-29; ИОАНН 19:1-14, 16-17

### Иисуһу кириэскэ тиирии


Иисуһу кириэскэ тиирии

Кинини кытта икки ороспуойу өлөрө илдьибиттэрэ. «Бас Уҥуоҕа» диэн ааттаах сиргэ кэлэн, Иисуһу уонна ол икки ороспуойу кириэскэ тиирбиттэрэ: биирдэрин Кини – уҥа өттүгэр, атынын – хаҥас өттүгэр. Иисус ити кэмҥэ: «Аҕаа! Кинилэри бырастыы гын – кинилэр тугу гыналларын билбэттэр», – дии турбута. Пилат хаптаһыҥҥа сурук суруйтаран баран, кириэскэ саайтарбыта. Онно дьэбириэй, грек уонна латыын тылынан «Иисус Назорей – иудей Ыраахтааҕыта» диэн суруллубут этэ.

Буойуннар Иисуһу илиититтэн-атаҕыттан кириэскэ тоһоҕонон хам саайан баран, таҥаһын үллэстибиттэрэ. Кини кэтэ сылдьыбыт хитонун туһуттан түөрэх бырахсыбыттара. Норуот ону көрөн турбута. Баһылыктара Иисуһу күлүү гыммыттара: «Атыттары быыһыыра дии! Кини ол курдук Таҥара талыылааҕа Христос буоллаҕына, Бэйэтин быыһаннын ээ». Буойуннар эмиэ күлүү гынан, уоһугар уксууһу үҥүлүтэ-үҥүлүтэ: «Иудей Ыраахтааҕыта буоллаххына, Бэйэҕин быыһан!» – дэһэллэрэ. Кириэскэ тиирбит ороспуойдарыттан биирдэстэрэ эмиэ: «Эн Христос буоллаххына, Бэйэҕин да, биһигини да быыһаа!» – дии-дии, үөхсэ турбута. Иккиһэ буоллаҕына киһитин буойара: «Бэйэҥ эмиэ ситинник буруйданан баран, Таҥараттан куттаммаккын дуо? Биһиги сөпкө буруйданан, өлөн эрэбит. Оттон Кини туох да куһаҕаны оҥорботоҕо». Ол кэннэ кини Иисустан көрдөспүтэ: «Тойонуом, Саарыстыбаҕар тиийдэххинэ, миигин санаар дуу». Иисус киниэхэ: «Кырдьыгы эйиэхэ этэбин, – диэбитэ. – Күн бүгүн эн Миигинниин ырайга буолуоҥ». Күнүс уон икки чаас саҕана дойду үрдүнэн им балай хараҥа бүрүүкээбитэ. Үс чааска диэри оннук ыаһыран турбута. Онтон үс чаас саҕана Иисус күүһүн муҥунан: «Эли, Эли! Лама савахфани?», ол аата «Таҥарам, Таҥарам! Эн Миигин тоҕо хааллардыҥ?» – диэн үөгүлээбитэ. Аттыгар турбут биир буойун сүүрэн тиийэн гуупкаҕа уксуус оборторон ылбыта уонна ону ураҕаска иилэн баран, иһэрдээри, Кини уоһугар даҕайбыта. Иисус ол уксуустан иһэн баран: «Туолла!» – диэбитэ. Уонна улаханнык саҥа таһааран: «Аҕаа! Тыыммын Эйиэхэ туттарабын», – диэт, тыына быстыбыта.

Ол түгэҥҥэ Таҥара дьиэтин таҥас быыһа икки аҥыы хайа барбыта. Сир хамсаан дьигиһийбитэ. Очуос таастар хабырыттаннар, хоруоптар аһылла биэрбиттэрэ, элбэх сибэтиэйдэр тиллэн кэлбиттэрэ. Иисус тиллибитигэр кинилэр эмиэ хоруоптарыттан тахсан, сибэтиэй куоракка киирэн элбэх дьоҥҥо көстүбүттэрэ. Иисуһу манаан турбут сотник уонна да атын дьон сир хамсаабытын, туох буолбутун барытын көрөн, куттаммыттара, «Кини дьиҥ чахчы Таҥара Уола эбит!» – дэспиттэрэ. Кэлбит дьон эмиэ итини барытын көрөн, айманан, түөстэрин кырбана-кырбана, дьиэлэригэр төннүбүттэрэ.


МАТФЕЙ 27:45-49, 51-54; ЛУКА 23:35-43, 46, 48; ИОАНН 19:19-23, 30

### Иисуһу харайыы


Иисуһу харайыы

Иисус өлбүт күнэ бээтинсэ этэ. Иудейдар Пилакка кэлэн, субуота улуу бырааһынньыгар өлүк кириэскэ туруо суохтаах, онон тиириллибиттэри кириэстэн уһултар диэн көрдөспүттэрэ. Баһылык көҥүллээбитэ. Буойуннар, тиийэн, өлбүт ороспуойдар сотолорун уҥуоҕун тосту охсубуттара. Иисус өлбүтүн көрөн, сототун уҥуоҕун тоһуппатахтара. Биир буойун Кини ойоҕоһун үҥүүнэн супту анньыбытыгар сонно бааһыттан хааннаах уу тохтубута. Онон барыта Суруйууга «Кини уҥуоҕа тостуо суоҕа» (Тахсыы 12:46 ) уонна «Кими супту анньыбыттарын көрүөхтэрэ» (Захария 12:10 ) диэн этиллибитин курдук буолбута.

Бу кэнниттэн Пилакка синедрион чилиэнэ, Аримафеяттан төрүттээх Иосиф диэн биллэр-көстөр баай киһи кэлбитэ. Кини иудейдартан куттанар буолан, Иисуска кистээн үөрэммит киһи этэ. Иосиф Пилаттан Иисуһу кириэстэн устары көҥүллүүрүгэр көрдөспүтэ. Пилат көҥүллээбитэ.

Синедрион өссө биир атын чилиэнэ, урут Иисуска түүн кэлэн барбыт Никодим эмиэ кэлбитэ. Кини улахан иһиттэргэ үчүгэй сыттаах күндү арыыны аҕалбыта. Иккиэн иудей үгэһинэн Иисуһу ол арыынан сотон баран, таҥаска суулаабыттара. Кинини кириэскэ тиирбит сирдэригэр саад баара, онно өлбүт киһини харайарга анаан бэрт соторутааҕыта суоруллубут саҥа хаспах турара. Иосифтаах Никодим Иисуһу онно уган баран, хаспах аанын тааһынан бүөлэтэн кэбиспиттэрэ.

Субуота күн Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна фарисейдар Пилакка кэлэн эппиттэрэ: «Тойоммут! Биһиги били албынньыт тыыннаах сылдьан „үс күнүнэн тиллиэҕим“ диэбитин өйдөөн кэллибит. Үөрэнээччилэрэ түүн кэлэн уоран ылан баран, норуокка тилиннэ диэн кэпсиэхтэрин сөп. Онон үс хонуга туолуор диэри, хоруобу манатарга бирикээстээ. Кэнники албына бастакытынааҕар өссө куһаҕан буолуо», – диэбиттэрэ.

Баһылык көҥүлүн ылан баран, кинилэр хаспах таһыгар манабыл туруорбуттара. Аанын хам бэчээттээбиттэрэ.


МАТФЕЙ 27:57-66; ИОАНН 19:31-42

### Христос Тиллиитэ


Христос Тиллиитэ

Субуота ааһыыта сүдү күүстээх сир хамсааһына буолбута: халлаантан Айыы Тойон аанньала түһэн, хаспах аан тааһын халбарыппыта. Аанньал дьүһүнэ чаҕылҕан курдуга, таҥаһа хаар маҥан этэ. Хаспаҕы манаан турбут харабыллар кутталларыттан титирэстэһэ түһээт, өлбүттүү таалбыттара. Кэлин, өйдөнөн баран, куоракка сүүрэн тиийэн, туох буолбутун Таҥара үрдүкү үлэһиттэригэр кэпсээн биэрбиттэрэ. Анарааҥҥылар аҕа баһылыктары кытта сүбэлэһэн баран, харабылларга элбэх харчыны биэрбиттэрэ: «Эһиги дьоҥҥо: „Түүн, утуйа сыттахпытына, үөрэнээччилэрэ кэлэн, Кинини уоран ылбыттар“, – диэн кэпсээҥ. Оттон сурах баһылыкка тиийдэҕинэ, биһиги кинини тылбытыгар киллэриэхпит, онон эһигини моһуоктатыахпыт суоҕа». Буойуннар, харчыны ылан баран, Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ кинилэри хайдах кикпиттэрин курдук, быһыыламмыттара.

Ол күн сарсыарда эрдэ Мария Магдалина, Иаков ийэтэ Мария уонна Саломия, Иисуһу үчүгэй сыттаах арыынан оҕунуохтаары, саадка, Кини хараллыбыт хаспаҕар барбыттара. Аара бэйэлэрин икки ардыларыгар: «Хаспах аан тааһын биһиэхэ ким сыҕарытан биэриэй?» – диэн кэпсэтэ испиттэрэ. Арай чугаһаан баран көрбүттэрэ, таастара сыҕарытыллан турара. Ол, дьиҥэр, сүүнэ улахан таас этэ. Онтон иһирдьэ киирэн, үрүҥ таҥастаах аанньалы көрөн, уолуйа куттаммыттара. Аанньал кинилэргэ: «Куттанымаҥ! – диэбитэ. – Эһиги кириэскэ тиириллибит Иисуһу көрдүүргүтүн мин билэбин. Кини манна суох – Бэйэтэ эһиэхэ эппитин курдук, тиллибитэ. Айыы Тойону сытыарбыт сирдэрэ бу баар. Үөрэнээччилэригэр, түргэнник баран, Кини тиллибитин уонна барыларын Галилеяҕа кэтэһэрин туһунан этиҥ».

Дьахталлар хаспахтан тахсан, эмиэ да олус үөрэн, эмиэ да наһаа саллан, үөрэнээччилэргэ Христос тиллибитин иһитиннэрэ сүүрбүттэрэ.

МАТФЕЙ 28:1-8, 11-15; МАРК 16:1-7, 9; ЛУКА 24:1-7

### Иисус тыыннаах!


Иисус тыыннаах!

Дьахталлар Иисус тиллибитин туһунан кэпсээри, үөрэнээччилэргэ баран испиттэрэ. Эмискэ аара суолга Айыы Тойон Бэйэтинэн баар буола түспүтэ уонна: «Эһиэхэ эйэ буоллун!» – диэбитэ. Кинилэр Иисуһу көрөн олус үөрэн, чугаһаан кэлэн Киниэхэ сүгүрүйбүттэрэ. Иисус эппитэ: «Куттанымаҥ! Бырааттарбар баран этиҥ, Галилеяҕа тиийдиннэр. Миигин онно көрүөхтэрэ».

Дьахталлар уон биир үөрэнээччигэ кэлэн, тиллибит Иисуһу көрбүттэрин туһунан кэпсээбиттэрэ да, үөрэнээччилэр кинилэри итэҕэйбэтэхтэрэ.

Ол да буоллар, Петрдаах Иоанн сүүрүүнэн хаспахха барбыттара. Иоанн ордук быһый буолан, хоруопка урут тиийбитэ. Кини хаспах иһин өҥөйөн, Иисуһу суулаабыт таҥастара сытарын көрбүтэ. Оттон сирэйин саппыт былаастара туспа сытара. Дьэ, онуоха Иоанн хаспахха киирэн, итини барытын эт хараҕынан көрөн, Айыы Тойон дьиҥ чахчы тиллибитин итэҕэйбитэ.


МАТФЕЙ 28:8-10; ЛУКА 24:9-12; ИОАНН 20:3-8

### Иисус Еммауска баран иһэр үөрэнээччилэригэр көстөр


Иисус Еммауска баран иһэр үөрэнээччилэригэр көстөр

Ол күн Иисус икки үөрэнээччитэ Иерусалимтан чугас баар Еммаус диэн дэриэбинэҕэ барбыттара. Аара суолга бу кэлин буолбут түбэлтэлэри кэпсэтэ испиттэрэ. Ону ырыҥалыы истэхтэринэ, арай Иисус Бэйэтинэн кэлэн кинилэри кытта аргыстаһан барбыта. Үөрэнээччилэрэ Кинини билбэтэхтэрэ.

Иисус үөрэнээччилэриттэн: «Эһиги бу туох туһунан кэпсэтэр буолаҕыт, туохтан маннык санаарҕаатыгыт?» – диэн ыйыппыта. Биирдэстэрэ, Клеопа диэн ааттаах киһи: «Бу күннэргэ туох буолбутун Иерусалимҥа кэлбит дьонтон Эн эрэ билбэккэ сылдьаҕын быһыылаах», – диэн хардарбыта. «Ол тугу?» – диэн ыйыппыта Иисус. Үөрэнээччилэр: «Назарет Иисуһун туһунан этэбит, – диэбиттэрэ. – Кини тылынан да, дьайыытынан да Таҥараҕа уонна бар дьоҥҥо кыаҕын биллэрбит Бороруок этэ. Ону Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна тойоттор тутан ылан, өлөрөргө ууран кириэскэ тиирбиттэрэ. Биһиги буоллаҕына, Кини Израилы босхолуохтаах диэн, эрэнэ саныырбыт! Ити бүгүн хайыы-үйэ үһүс күнэ. Ол гынан баран бүгүн сорох дьахталларбыт биһигини соһуттулар: сарсыарда эрдэ хоруобар тиийэ сылдьан, Кинини булбатахтар. Онтон төннөн кэлэн, онно аанньаллары көрбүттэрин кэпсээтилэр. Аанньаллар Кинини тыыннаах диэбиттэр. Сорохторбут эмиэ хоруопка бара сылдьыбыттара, барыта ити дьахталлар эппиттэрин курдук үһү. Бэйэтин буоллаҕына көрбөтөхтөр». Маны истэн баран, Иисус кинилэргэ: «Толкуйа да суох дьоҥҥут! Бороруоктар эппиттэрин итэҕэйэргит, дьэ, ыарахан буолар эбит! – диэбитэ. – Христос ити курдук эрэйи-буруйу көрөн баран, килбиэнигэр киириэхтээх этэ буолбатах дуо?» Итиэннэ Моисейтан уонна бары бороруоктартан саҕалаан, Суруйууларга Кини туһунан этиллибити барытын быһааран барбыта.

Тиийиэхтээх дэриэбинэлэригэр чугаһаан иһэн, үөрэнээччилэр аргыстарыттан: «Күммүт киэһэрдэ, онон биһигини кытта манна хаал», – диэн көрдөспүттэрэ. Иисус кинилэри кытта дьиэҕэ киирсибитэ. Киэһээҥҥи аһылыктарын аһаары олорбуттара. Иисус килиэби ылан алҕаан баран, эмти тутан кинилэргэ биэрбитэ. Дьэ, онуоха эрэ харахтара аһыллан, Кинини билбиттэрэ. Сонно Иисус көстүбэт буолан хаалбыта. Үөрэнээччилэрэ: «Оо, ол иһин да, Кини аара суолга биһиэхэ кэпсии, Суруйууну быһаара истэҕинэ, сүрэхпит итинник өрүкүйбүт эбит буолбаат!» – дэһиспиттэрэ.


ЛУКА 24:13-32

### Иисус атын үөрэнээччилэригэр көстөр


Иисус атын үөрэнээччилэригэр көстөр

Еммауска баран иһэн Иисуһу көрсүбүт үөрэнээччилэр сонно тута Иерусалимҥа төннүбүттэрэ. Онно уон биир апостол уонна атын үөрэнээччилэр түмсэн олорор дьиэлэригэр тиийбиттэрэ. Онно тиийэн, аара суолга туох буолбутун уонна Иисуһу, кинилэргэ килиэп биэрэ турдаҕына, билбиттэрин кэпсээбиттэрэ.

Ити туһунан кэпсэтэ олордохторуна, Иисус кинилэр ортолоругар Бэйэтинэн баар буола түһээт: «Эһиэхэ эйэ буоллун!» – диэбитэ. Үөрэнээччилэр, тыыны көрдүбүт дии санаан, уолуйан хаалбыттара. Ол эрээри Иисус: «Тоҕо куттанаҕыт, тоҕо саарбахтыы саныыгыт? – диэбитэ. – Илиибин-атахпын да көрүҥ: тыын этэ-сиинэ, уҥуоҕа суох, оттон Мин хайдахпыный?» Инньэ диэн баран, кинилэргэ баас чэрдээх илиитин, атаҕын көрдөрбүтэ. Үөрбүттэрэ бэрдиттэн итэҕэйбэккэ, бэркиһии турдахтарына, Иисус: «Манна туох эмэ астааххыт дуо?» – диэн ыйыппыта. Үтүллүбүт балык кырбаһа уонна мүөт баарын ылан биэрбиттэрин, көрөн турдахтарына, сиэн кэбиспитэ.

Онтон Иисус эппитэ: «Мин өссө эһигини кытта сылдьан, Мин туспунан Моисей сокуонугар, бороруоктарга уонна псаломнарга суруллубут туолуохтаах диэн эппитим бу туолла. Суруйууга этиллибитинэн, Христос эрэйи-буруйу көрөн өлөн баран, үһүс күнүгэр тиллиэхтээх этэ. Иерусалимтан саҕалаан, аньыыны-хараны бырастыы гыннарарга, аньыыны билинэн Таҥараҕа эргиллэргэ бары омуктары Кини аатынан үөрэтиллиэхтээх. Маныаха барытыгар эһиги туоһу буолаҕыт. Мин эһиэхэ Аҕам биэриэх буолан эрэннэрбитин ыытыаҕым, онон үөһэттэн күүс ылыаххытыгар диэри, эһиги Иерусалимтан ханна да барымаҥ».


ЛУКА 24:33-49

### «Эн Миигин таптыыгын дуо?»


«Эн Миигин таптыыгын дуо?»

Тиллибит Айыы Тойон аны үөрэнээччилэригэр Тивериада муоратын кытылыгар, Галилеяҕа, көстүбүтэ. Онно Симон Петр, Игирэ Аҥаара диэн ааттаах Фома, Галилея Канатыттан сылдьар Нафанаил, Зеведей уолаттара уонна өссө икки атын үөрэнээччи бары бииргэ сылдьыбыттара. Симон Петр «мин балыктыы барабын» диэбитигэр, үөрэнээччилэр эмиэ кинини кытта барсарга быһаарыммыттара. Оҥочолоругар олорон кытылтан тэйиччи устубуттара да, ол түүн тугу да ылбатахтара.

Сарсыарда буолуута кинилэр кытылга Иисус турарын көрбүттэрэ гынан баран, Кини кимин билбэтэхтэрэ. Иисус үөрэнээччилэриттэн: «Оҕолоор, туох эмэ аһылыктааххыт дуо?» – диэн ыйыппыта. «Суох», – дэспиттэрэ кинилэр. Иисус: «Илимҥитин оҥочоҕут уҥа өттүгэр түһэриҥ, оччоҕо тутуоҕа», – диэбитэ. Илимнэрин түһэрбиттэригэр, арай, киһи кыайан арааран ылбат элбэх балыга иҥнибитэ. Онуоха били Иисус таптыыр үөрэнээччитэ Петрга: «Ити Айыы Тойон!» – диэн эппитэ. Маны истээт, Симон Петр ууга ыстанан кэбиспитэ уонна кытылга харбаан тиийбитэ. Атын үөрэнээччилэр илимнээх балыктарын состорбутунан оҥочонон устан кэлбиттэрэ. Кинилэр кытылтан олох чугас сылдьыбыт этилэр. Кытылга тахсан, чох күөдьүтүллэн уот оттуллубутун, кулуһун кытыытыгар үтүллүбүт балык, килиэп сытарын көрбүттэрэ.

Бу Иисус тиллэн баран үөрэнээччилэригэр үһүс көстүүтэ этэ.

Аһыы олордохторуна, Иисус Симон Петрга эппитэ: «Симон, Иона уола, Эн Миигин кинилэрдээҕэр ордук таптыыгын дуо?» Петр Киниэхэ: «Оннук, Айыы Тойон! Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин», – диэн хоруйдаабыта. Онуоха Иисус: «Мин барааннарбын манаа», – диэбитэ. Онтон иккиһин ыйыппыта: «Симон, Иона уола, эн Миигин таптыыгын дуо?» Петр Киниэхэ эппитэ: «Оннук, Айыы Тойон! Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин». Иисус эмиэ: «Мин барааннарбын манаа», – диэбитэ. Онтон Айыы Тойон үсүһүн: «Симон, Иона уола, эн Миигин таптыыгын дуо?» – диэн ыйыппыта. Кини үсүһүн «Эн Миигин таптыыгын дуо?» диэбититтэн санньыйан, Петр эппитэ: «Айыы Тойон, Эн барытын билэҕин. Мин Эйигин таптыырбын Эн билэҕин». Иисус киниэхэ: «Мин барааннарбын манаа», – диэбитэ.

Петр Иисустан үстэ аккаастаммытын курдук, аны билигин Кинини таптыырын үстэ билиммитэ. Айыы Тойон «Мин барааннарбын манаа» диэн Петрга уонна атын үөрэнээччилэргэ этиитэ «Миигин итэҕэйэр дьон туһугар кыһаллыҥ» диэн суолталааҕа.


ИОАНН 21:1-17

### Иисус Христос Халлааҥҥа барыыта


Иисус Христос Халлааҥҥа барыыта

Тиллибит Христос өссө түөрт уон хонук устата үөрэнээччилэригэр көстөн, Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсээбитэ. Дьэ, онтон биирдэ барыларын түмэн баран, эппитэ:

Иерусалимтан ханна да барымаҥ, Миигиттэн истибиккитин – Аҕам эрэннэрбитин – кэтэһиҥ. Иоанн уунан сүрэхтиирэ, оттон эһиги бу кэннэ аҕыйах хонугунан Таҥара Тыынынан сүрэхтэниэххит.
Эһиэхэ үөһэттэн Таҥара Тыына түстэҕинэ, эһиги күүс ылан, Иерусалимҥа да, бүтүн Иудеяҕа, Самарияҕа да – сир бары уһугар тиийэ Мин туоһуларым буолуоххут.

Иисус Христос маны этэн баран, бары көрөн турдахтарына, улам үөһэ тахсан барбыта уонна былыкка куустаран, көстүбэт буолбута. Баран эрэр сирин батыһа халлааны одуулаан турдахтарына, эмискэ кинилэр иннилэригэр маҥан таҥастаах икки киһи баар буола түспүтэ. «Галилея дьоно! – диэбиттэрэ кинилэр. – Тоҕо халлааны одуулаан тураҕыт? Эһигиттэн халлааҥҥа тахсыбыт Иисус эһигиттэн хайдах баран эрэрин көрөҕүт да, ол курдук эмиэ Кини эһиэхэ эргиллэн кэлиэҕэ».


АПОСТОЛЛАР ДЬАЙЫЫЛАРА 1:3-11

### «Суол, Кырдьык уонна олох»


«Суол, Кырдьык уонна олох»

Айыы Тойон Иисус Христос сиргэ үс сыл кэриҥэ, кириэскэ тиириллэн өлүөр диэри, сулууспалаабыта. Айыы Тойон Евангелиены, ол аата быыһаныы уонна Таҥара Саарыстыбатын туһунан Үөрүүлээх Илдьити, иһитиннэрэрэ. Кини олус улахан суолталаах сорох этиилэрэ манныктар:

Мин суол, кырдьык уонна олох буолабын; Аҕабар Миигинэн эрэ кэлиэххэ сөп – атын суол суох (Иоанн 14:6 ).
Мин өлүүттэн Тилиннэрээччи уонна Олоҕу Биэрээччи буолабын; Миигин итэҕэйэр киһи өлбүтүн да иһин, тиллиэҕэ (Иоанн 11:25 ).
Бу дойдуга баарым тухары, Мин бу дойду сырдыгынабын (Иоанн 9:5 ).
Мин олох килиэбинэбин. Миэхэ кэлэр киһи аччыктыа суоҕа, Миигин итэҕэйэр киһи хаһан да утатыа суоҕа (Иоанн 6:35 ).
Киһи Уола өлбүтү-сүппүтү булан, быыһаары кэлбитэ (Лука 19:10 ).
Туох-ханнык иннинэ Таҥара Саарыстыбатыгар, кини кырдьыгар дьулуһуҥ (Матфей 6:33 ).
Мин эһиэхэ эйэни хаалларабын, Бэйэм эйэбин эһиэхэ биэрэбин; Мин бу дойду биэрэриттэн атыннык биэрэбин. Эһиги дьиксиниэ, дьулайыа суохтааххыт (Иоанн 14:27 ).
Кэлиҥ Миэхэ эрэйи көрбүттэр, ыар сүгэһэргэ баттаппыттар бука бары – Мин эһигини уоскутуом. Мин бурҕалдьыбын ылан кэтиҥ, өһүөмньүтэ суох, көрсүө буоларга Миигиттэн үөрэниҥ. Мин өһүөмньүтэ суохпун, сымнаҕас сүрэхтээхпин, онон эһиги дууһаҕытыгар уоскулаҥы булуоххут. Мин кэтэрдэр бурҕалдьым чэпчэки, Мин сүктэрэр сүгэһэрим ыарахана суох (Матфей 11:28-30 ).
Мин этэр тылбын истэр, Миигин Ыыппыты итэҕэйэр киһи бараммат олохтоох. Кини өлөр өлүүттэн туораан бараммат олоххо киирбит буолан, дьүүлгэ турбат (Иоанн 5:24 ).
Таҥара Уолун итэҕэйэр киһи бараммат олохтоох, оттон итэҕэйбэт киһи олоҕу көрбөт: киниттэн Таҥара уора-кылына араҕыа суоҕа (Иоанн 3:36 ).
Ким Миигин батыһыан баҕарар – бэйэҕиттэн аккаастан уонна, кириэскин сүгэн, Миигин батыс (Лука 9:23 ).
Өскөтүн киһи бүтүн аан дойдуну баһылаан баран өллөҕүнэ эбэтэр бэйэтигэр куһаҕаны оҥоһуннаҕына, ол баһылаабыта киниэхэ туох туһалаах буолуой? (Лука 9:25 ).
Миигин итэҕэйэрин дьон иннигэр аһаҕастык билиммит киһини Мин эмиэ Халлааннааҕы Аҕам иннигэр билиниэм; Миигиттэн дьон иннигэр аккаастаммыт киһиттэн Мин эмиэ Халлааннааҕы Аҕам иннигэр аккаастаныам (Матфей 10:32-33 ).
Сир-халлаан суола суох симэлийиэ, оттон Мин тылым хаһан да симэлийиэ суоҕа (Лука 21:33 ).

### Апостоллар дьайыылара


Апостоллар дьайыылара

Маныаха диэри биһиги Айыы Тойон Иисус Христос халлааҥҥа тахсыан иннинэ буолбут түбэлтэлэр тустарынан кэпсэтэн кэллибит. Олор бары Матфей, Марк, Лука уонна Иоанн биһиэхэ тиэрдибит Евангелиеларыгар суруллубуттар.

Саҥа Кэс Тыл бэһис кинигэтэ «Апостоллар дьайыылара» диэн ааттанар. Бу кинигэҕэ Христос үөрэҕэ оччотооҕу Рим импиэрийэтин уобаластарыгар хайдах тарҕанан барбытын туһунан кэпсэнэр. «Апостоллар дьайыыларыгар», сүнньүнэн, Петр уонна Павел апостоллар сулууспалааһыннара, чуолаан Павел апостол атын омуктар ортолоругар миссионердаабыт үлэтэ-хамнаһа сырдатыллар.

Апостоллар дьайыыларын ааҕа олорон, биһиги Айыы Тойон Иисус Христос Голгофа кириэһигэр өлөн, бар дьону быыһаабытын туһунан Таҥара илдьит тыла атын омуктар ортолоругар эмиэ тэнийэн-тарҕанан барбытын көрөбүт.

Лукаттан Сибэтиэй Евангелиены уонна «Апостоллар дьайыыларын» биир ааптар – евангелист Лука суруйбута диэн сабаҕалыыллар. Бу икки кинигэ, Христос төрүөҕүттэн алта уонча сыл ааспытын кэннэ, суруллубут. «Апостоллар дьайыыларыгар» инники Евангелиеҕа кэпсэммит быһыы-майгы салгыы, Христос тиллиэҕиттэн 60-с сыллар саҥаларыгар диэри, хайдах сайдан испитэ ойууланар. Бу Христос үөрэҕэ саҥа тарҕанан барыытын историята.

### Айыы Тыын түһүүтэ


Айыы Тыын түһүүтэ

Үөрэнээччилэр Елеонтан, Христос халлааҥҥа тахсыбыт хайатыттан, Иерусалимҥа төннөн кэлэн, өрүү түмсэр дьиэлэрин үөһээҥҥи хоһугар киирэн Таҥараҕа үҥпүттэрэ. Онно кинилэри кытта дьахталлар эмиэ, ол иһигэр Мария, Иисус Христос Ийэтэ, бааллара. Үөрэнээччилэр Иуда оннугар Матфий диэн ааттаах атын уон иккис апостолы талбыттара.

Паасха кэнниттэн биэс уон хонон баран бэлиэтэнэр Биэс уонус күн бырааһынньыгар бары эмиэ биир санаанан түмсүбүттэрэ. Ол кэмҥэ эмискэ халлаантан күүстээх тыал сирилээн түһэн эрэрин санатар тыас иһиллээт, кинилэр баар дьиэлэрин иһин толорон кэбиспитэ. Онтон уот төлөнүгэр маарынныыр сарбынньахтар түһэн, арахсыһан киһи-киһи аайы тохтообуттара. Онуоха бары, Таҥара Тыына, Айыы Тыын, кинилэргэ киирэн, урут билбэт омуктарын тылынан саҥаран барбыттара.

Ол саҕана Иерусалимҥа араас дойдуттан кэлбит таҥараһыт иудейдар бааллара. Тыаһы истэн, киһи бөҕөтө үмүөрүспүтэ. Хас биирдии киһи иһиттэҕинэ, апостоллар кинилэр төрөөбүт тылларынан саҥараллара. Бары онтон соһуйан аймаласпыттара. Дьон сөҕөн-махтайан, бэйэ-бэйэлэриттэн: «Бу Галилея дьоно этилэр буолбат дуо? Оччоҕо кинилэр хайдах биһиги төрөөбүт тылбытынан саҥаралларый? – диэн ыйыталлара. – Таҥара улуу дьайыыларын туһунан биһиги тылбытынан кэпсииллэр дии!»

Бары бэркиһээн: «Бу аата тугуй?» – дииллэрэ. Оттон сорохторо эҕэлээхтик: «Минньигэс арыгыны тото испиттэр ээ», – дэһиспиттэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 1:12-26; 2:1-13

### Петр тыл этиитэ


Петр тыл этиитэ

Петр уон биир апостолы кытта норуот иннигэр туран, бары истэллэрин курдук доргуччу эппитэ: «Иудея дьоно, Иерусалим олохтоохторо бука бары! Бу туох буолбутун билиэххитин баҕарар буоллаххытына, мин этэрбин болҕойон истиҥ. Эһиги саныыргыт курдук, кинилэр бачча сарсыардаттан итирэ сылдьар буолбатахтар, бу көрөргүтүн барытын хаһан эрэ Иоиль бороруок өтө көрөн маннык этэн турар: „Бу тиһэх күннэргэ буолуоҕа, диир Айыы Таҥара, Мин киһи аймахха Тыыммын ыыттахпына, эһиги уолаттаргыт-кыргыттаргыт Мин этэрбин тиэрдиэхтэрэ, уолаттаргыт көрүү көрүөхтэрэ, кырдьаҕастаргыт дириҥ суолталаах түүллэри түһүөхтэрэ. Мин Тыыммын кулуттарбар – эр дьоҥҥо, дьахталларга даҕаны – ыыттахпына, кинилэр бар дьоҥҥо Мин этэр тылбын тиэрдиэхтэрэ. Дьэ, очччоҕо Айыы Тойону аатын ааттаан ыҥырбыт киһи барыта быыһаныа“.

Израиль дьоно! Бу этэрбин болҕойон истиҥ: бэйэҕит билэргит курдук, Таҥара эһиги көрөргүтүгэр Иисуска улуу дьайыылары, дьиктилэри, араас ураты бэлиэ суоллары оҥорторон, Кинини туоһулаабыта. Таҥара эрдэттэн анаан оҥкуллаабытын курдук, Иисуһу эһиэхэ тутан биэрбиттэрин эһиги Таҥараны билбэт омуктарга туттаран, кириэскэ хам хараҕалатан өлөртөрбүккүт. Ол эрээри Таҥара өлөр өлүү бохсубутун үрэйэн, Иисуһу тилиннэрбитэ: өлүү Кинини хайдах да бохсор кыаҕа суоҕа.

Дьэ, онон Таҥара Иисуһу тилиннэрбитин биһиги бука бары туоһулуубут. Иисус үөһэ, Айыы Таҥара уҥа өттүгэр, ылыллан, Аҕата эрэннэрбит Тыынын ыытан, бу эһиги сибилигин көрбүккүтүн-истибиккитин оҥортордо. Онон, Израиль дьоно, эһиги биири бигэтик өйдүөх тустааххыт: Иисуһу, эһиги кириэскэ тиирэн өлөрбүккүтүн, Таҥара Айыы Тойон уонна Быыһааччы гыммыта».

Маны истибиттэр бука бары сүрэхтэригэр ыттаран, Петртан уонна атын апостоллартан: «Бырааттарбыт, оччоҕо биһиги хайыыбытый?» – диэн ыйыппыттара. Петр кинилэргэ эппитэ: «Өйдүүн-санаалыын тосту уларыйан, Таҥараҕа эргиллиҥ. Хас биирдиигит аньыыта-буруйа бырастыы буоларын туһугар, Иисус Христос аатыгар сүрэхтэниҥ, оччоҕо эһиги Тыын бэлэҕин ылыаххыт. Таҥара тугу эрэннэрбитэ эһиэхэ, эһиги оҕолоргутугар, атын ыраах сылдьар да дьоҥҥо – Айыы Тойон Таҥарабыт ыҥырбыт дьонугар – бука барыгытыгар ананар».

Петр тылын улгумнук ылыммыт дьон сүрэхтэнэн, ол күн барыта үс тыһыынча кэриҥэ итэҕэйээччи эбиллибитэ. Айыы Тойон күнтэн күн быыһанааччылар ахсааннарын – Бэйэтин Сиэркэбин, ол аата Иисус Христос толуйан ылбыт дьонун Түмсүүтүн – эбэн испитэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 2:14-47

### Босхоҥу үтүөрдүү (2)


Босхоҥу үтүөрдүү (2)

Биирдэ Петрдаах Иоанн иккиэн Таҥара дьиэтигэр күнүскү үҥүүгэ баран испиттэрэ. Таҥара дьиэтин «Кэрэ» диэн ааттанар олбуорун аанын аттыгар биир төрүөҕүттэн босхоҥ киһи олороро. Кинини күн аайы көтөҕөн аҕалан, ааҥҥа олордон кэбиһэллэрэ. Онно олорон бу киһи киирэр дьонтон умналыыра. Петрдаах Иоанн киирэн эрэллэрин көрөн, киһи ытыһын тоһуйбута.

Онуоха иккиэн босхоҥу болҕомтолоохтук көрөн баран: «Биһигини көр эрэ», – диэбиттэрэ. Умнаһыт тугу эрэ биэриэхтэрэ дии санаан, ыйытардыы өрө көрө түспүтэ. Петр эппитэ: «Миэхэ үрүҥ да, кыһыл да көмүһүм суох, ол гынан баран туох баардаахпыттан биэрэбин: Иисус Христос аатынан этэбин: туран хаамп!» Итиэннэ сиргэ олорор киһини уҥа илиититтэн өрө тардыбыта. Сонно босхоҥ киһи, уллуҥахтара, икки тобугун сүһүөҕэ бөҕөргүү охсон, тирэхтэнэ түспүтэ. Ойон туран хаампытынан барбыта. Үөрүүтүттэн Таҥараны айхаллыы-айхаллыы, апостоллар кэннилэриттэн Таҥара дьиэтигэр дьиэрэҥкэйдээн киирбитэ. Ааҥҥа олорбут босхоҥ киһи Таҥараны айхаллаабытынан хааман киирбитин көрөөт, онно баар дьон соһуйан хаалбыттара.

Үтүөрбүт киһи Петрдаах Иоанны батыһа сылдьара. Ону көрбүт дьон бука бары кинилэргэ Таҥара дьиэтин колоннадатыгар саба сырсан кэлбиттэрэ. Петр мустан турааччыларга эппитэ: «Эһиги тоҕо дьиктиргиигит? Биһиги туох эрэ бэйэбит кыахпытынан кинини үтүөрдүбүппүтүгэр дылы, биһигини тоҕо одуулаһаҕыт? Аҕаларбыт Таҥарата Уолун, эһиги таҥнарбыт, Пилат босхолуон баҕарбытын үрдүнэн, киэр хайыспыт Иисускутун, албан аатырпыта. Эһиги Олох Баһылыгын өлөрбүккүт, ол гынан баран, Таҥара Кинини тилиннэрбитэ. Кини тиллибитин туоһулара бу биһиги турабыт. Эһиги бука бары көрөр, бэркэ билэр босхоҥ киһигитин Иисус аата, Кини биэрбит итэҕэлэ сибилигин, бары көрөн турдаххытына, үтүөртэ. Ол эрээри, бырааттарым, эһиги эмиэ, тойотторгут курдук, билбэт буолаҥҥыт, оннук быһыыламмыккытын мин өйдүүбүн. Христос эрэйи-буруйу көрүөхтээҕин туһунан Таҥара эрдэттэн бары бороруоктарынан этиппитэ ити курдук туолбута.

Онон эһиги, аньыыгыт-хараҕыт сотулларын туһугар, бука бары өйдүүн-санаалыын уларыйан, Айыы Тойоҥҥо эргиллиҥ. Оччоҕо Айыы Тойон биэрэр уоскулаҥ кэмэ кэллэҕинэ, Кини эһиэхэ анаабыт Иисус Христоһун ыытыаҕа. Таҥара былыр-былыргыттан сибэтиэй бороруоктарынан төлкөлөппүт кэмэ кэлиэр диэри, Христос Халлааҥҥа сылдьыахтаах. Эһиги хас биирдиигит аньыыттан киэр хайыһан, үтүө алгыска тиксэргит туһугар, Таҥара Уолун Иисуһу, тилиннэрэн баран, бастакынан эһиэхэ ыыппыта».


ДЬАЙЫЫЛАР 2:14 – 3:26

### Петрдаах Иоанн хаайыллаллар


Петрдаах Иоанн хаайыллаллар

Петр тыл эппитин истибит уонна босхоҥ үтүөрбүтүн көрбүт дьонтон ол күн биэс тыһыынча кэриҥэ киһи Иисус Христоһу итэҕэйбитэ. Петр тыл этиититтэн кыыһыран, Таҥара үлэһиттэрэ уонна баһылыктар Петрдаах Иоанны туттаран хаайыыга бырахтарбыттара. Сарсыныгар Иерусалимҥа иудей тойотторо, аҕа баһылыктар, сокуонньуттар уонна Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ мустубуттара. Кинилэр апостоллары аҕалтаран, синедрион иннигэр туруоран баран: «Туох күүһүнэн, ким аатынан эһиги бу дьиктини оҥордугут?» – диэн ыйыппыттара. Онуоха Петр Айыы Тыынынан өрө көтөҕүллэн, эппитэ: «Норуот салайааччылара, Израиль аҕа баһылыктара! Өскөтүн эһиги бүгүн биһигиттэн босхоҥ киһиэхэ оҥорбут үтүөбүт туһунан туоһулаһар, бу киһи хайдах үтүөрэн хаалбытын ыйыталаһар эбит буоллаххытына, эһиги да, Израиль норуота да бары биллэххит буоллун: эһиги кириэскэ тиирэн өлөрбүт Киһигит, Таҥара тилиннэрбит Иисус Христоһун, аата бу киһини үтүөрдэн, кини эһиги иннигитигэр билигин чэгиэн-чэбдик турар. Иисус – эһиги тутааччылар сирбиккит үрдүнэн, муннук тутар буолбут Таас, Киниттэн атын биһигини ким да быыһыыр кыаҕа суох. Кини аатыттан ураты биһиги быыһанарбытыгар бэриллибит атын аат бу күн сиригэр суох».

Петрдаах Иоанн хорсуннарын көрөн уонна үөрэҕэ суохтарын билэн баран, аҕа баһылыктар дьиибэргии санаабыттара. Онтон бэрт сотору кинилэр урут Иисуһу кытта бииргэ сылдьыбыттара биллибитэ. Үтүөрдүбүт киһилэрэ буоллаҕына аттыларыгар сэргэстэһэ турара. Онон синедрион чилиэннэрэ тугу да утары этэр кыахтара суоҕа. Апостоллары синедрионтан тахса түһэллэригэр дьаһайан баран, Таҥара үрдүкү үлэһиттэрэ уонна аҕа баһылыктар: «Бу дьону хайдах гынабыт? – диэн сүбэлэспиттэрэ. – Илэ дьиктини оҥорбуттарын Иерусалим олохтоохторо бука бары билэллэр, ону биһиги мэлдьэһэр кыахпыт суох. Онон сураҕы норуокка салгыы тэниппэт туһугар, Иисус аатын кимиэхэ да ааттаамаҥ диэн букатын бобон кэбиһиэххэ».

Апостоллары ыҥыран ылан, аны Иисус аатын төрүт ааттаабакка, им-дьим сылдьыҥ диэн кытаанахтык буойбуттара. Петрдаах Иоанн эппиттэрэ: «Бэйэҕит санаан көрүҥ, Таҥаратааҕар эһигини ордук истэрбит Кини иннигэр төһө сөптөөх буолуой? Биһиги тугу көрбүппүтүн-истибиппитин кэпсээбэккэ сылдьар кыахпыт суох». Апостоллар оҥорбут дьиктилэрин көрөн, бар дьон Таҥараны айхаллыыра. Онон синедрион чилиэннэрэ кинилэри, саанан баран, ыытан кэбиспиттэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 4:1-21

### Итэҕэл иһин бастакынан муҥу көрөн өлбүт Стефан


Итэҕэл иһин бастакынан муҥу көрөн өлбүт Стефан

Апостоллар этии киллэриилэринэн, түмсүү дьадаҥылар, кыһалҕалаахтар тустарыгар ураты кыһамньыны саҥа талыллыбыт сэттэ диакоҥҥа, көмөлөһөөччүгэ, сүктэрбитэ. Бастакы диаконынан Айыы Тыыны толору ылыммыт күүстээх итэҕэллээх киһи Стефан буолбута. Кини норуокка уһулуччулаах дьиктилэри, сөҕүмэр бэлиэлэри көрдөрбүтэ. Христос итэҕэлин утарсааччылар ол иһин Стефаны абааһы көрөллөрө. Кинини кытта мөккүһэллэрэ да, кини муударай өйүн хайдах да баһыйар кыахтара суоҕа. Стефан тугу этэрин киниэхэ Айыы Тыын Бэйэтинэн үөрэтэрэ. Онон соруйан хас да киһини кигэн, Моисейы уонна Таҥараны холуннарар дэппиттэрэ. Норуоту утары туруоран баран, Стефаны тутан ылан, синедриоҥҥа аҕалбыттара. Буруйдааччылар сымыйанан туоһулуур кэмнэригэр, синедриоҥҥа олорооччулар көрдөхтөрүнэ, кини сирэйэ аанньал сирэйин курдуга.

Таҥара үрдүкү үлэһитэ буруйдааччылары барыларын истэн баран, Стефантан: «Бу чахчыны этэллэр дуо?» – диэн ыйыппыта. Стефан киниэхэ Ытык Суруйуу тылынан хоруйдаабыта. Мустубут дьон, Стефан кинилэр аньыыларын саралыыр уоттаах-төлөннөөх этиитин истэ-истэ, олус диэн уордайан, тиистэрин хабырына олорбуттара.

Айыы Тыыны толору ылыммыт Стефан Таҥара кэрэмэн килбиэнин уонна Кини уҥа өттүгэр турар Иисуһу анааран: «Мин халлаан арыллыбытын, Киһи Уола Таҥара уҥа өттүгэр турарын көрөбүн», – диэбитэ. Итини истээт, бары үөгүлэһэ түспүттэрэ. Кини саҥатын истимээри, кулгаахтарын саба туттубутунан сүүрэн тиийэн, Стефан үрдүгэр түспүттэрэ. Куорат таһыгар кэнэйдээн таһааран, тааһынан илдьи тамнаан барбыттара. Стефан: «Айыы Тойон Иисус, дууһабын ыл», – диэн үҥэ-көрдөһө турбута. Онтон сөһүргэстии түһэн күүһүн муҥунан: «Айыы Тойон, бу аньыыларын бырастыы гын!» – диэн саҥа аллайан баран, тыына быстыбыта.


ДЬАЙЫЫЛАР 6:2-15; 7:1-60

### Филипп уонна Эфиопия үрдүк сололооҕо


Филипп уонна Эфиопия үрдүк сололооҕо

Стефаны муҥнаан өлөрөн баран, Иерусалимнааҕы түмсүүнү сойуолаан барбыттара. Апостоллартан уратылар бары Иудея, Самария араас куораттарынан ыһыллыбыттара. Апостоллар Айыы Тойон тылын салгыы тарҕата сылдьыбыттара.

Арай биирдэ Айыы Тойон аанньала Филипкэ: «Туран, күн ортото буолуута Иерусалимтан Газаҕа барар иччитэх суолга таҕыс», – диэн соруйбута. Филипп туран, суолга тахсыбыта. Ити кэмҥэ биир аттакы эфиоп, Эфиопия сарыыссатын Кандакия үрдүк сололоох үлэһитэ, хааһынатын тутааччы, Айыы Тойоҥҥо үҥэн-сүгүрүйэн баран, Иерусалимтан төннөн иһэрэ. Кини колесницатыгар Исайя бороруогу ааҕа олороро.

Аанньал Филипкэ: «Колесницаҕа чугаһаан, аргыстаһан бар», – диэбитэ. Филипп ситэн тиийэн, аттакы Исайя кинигэтин ааҕарын истэн: «Тугу ааҕаргын өйдүүгүн дуо?» – диэн ыйыппыта. «Киһи быһаарыыта суох хайдах өйдүөхпүнүй?» – диэбитэ анарааҥҥыта, уонна Филиби колесницаҕа тахсан сэргэстэһэ олороругар ыҥырбыта. Ол ааҕа испит кэрчигэ маннык этэ: «Кинини, бараан курдук, өлөрө илдьибиттэрэ. Бараан оҕото түү кырыйааччы иннигэр саҥата суох иһийэн турарыныы, Кини хоммут уоһун хоҥнорботоҕо. Кинини атаҕастаабыттара, кырдьыгынан сууттаабатахтара. Сирдээҕи олоҕо быстыбыта, онон Кини удьуордарын туһунан ким кэпсиэҕэй?»

Аттакы Филиптэн ыйыппыта: «Көрдөһөбүн, быһаар эрэ, бороруок бу ким туһунан этэрий: бэйэтин туһунан дуу, атын ким эрэ туһунан дуу?» Онон Филипп киниэхэ Ытык Суруйуу бу кэрчигиттэн саҕалаан, Иисус туһунан кэпсээбитэ.

Ол ыккардыгар айаннаан, уулаах сиргэ тиийэн кэлбиттэрэ. Аттакы: «Бу уу баар эбит. Мин сүрэхтэнэрбин туох мэһэйдиирий?» – диэн ыйыппыта. Филипп киниэхэ: «Ис сүрэххиттэн итэҕэйэр буоллаххына, сүрэхтэниэххин сөп», – диэн хоруйдаабыта. Киһитэ: «Иисус Христос Таҥара Уола буоларын мин итэҕэйэбин», – диэбитэ уонна колесницаны тохтоторго дьаһайбыта. Филиптээх эфиоп иккиэн ууга киирбиттэрэ, Филипп кинини сүрэхтээбитэ. Ууттан тахсыбыттарыгар эфиопка Айыы Тыын түспүтэ, оттон Филиби Айыы Тойон аанньала илдьэ барбыта. Эфиоп Филиби хараҕын далыттан сүтэрэн кэбистэр да, үөрэ-көтө салгыы айанныы турбута.


ДЬАЙЫЫЛАР 8:26-39

### Христианнары сойуолаһар Савл


Христианнары сойуолаһар Савл

Иерусалимнааҕы итэҕэйээччилэр түмсүүлэрин сойуоласпыт дьонтон биирдэстэрэ Савл диэн ааттаах эдэр фарисей этэ. Савл үрдүк таһымнаах религиознай үөрэххэ үөрэммит буолан, Ытык Суруйууну дириҥник билэрэ. Кини аҕа көлүөнэлэр үгэстэрин кытаанахтык тутуһара, сокуон бары сиэрин-туомун, ыйыытын-кэрдиитин эҥкилэ суох толороро. Ол эрээри Савл, дьиҥ кырдьыгы билбэт буолан, христианнары еретиктэр дии саныыра, онон Иисус Мессия буоларын итэҕэйбэт этэ. Кини Иисус Христос үөрэнээччилэрин дьиэлэригэр көтөн түһэн, кинилэри соһон таһаартыыра уонна, кэлгийтэрэн баран, хаайыыга бырахтаран сорго-муҥҥа, ыар өлүүгэ анньара.

Диакон Стефаны тааһынан тамныыр кэмнэригэр Савл, кинини өлөрөрү сөпсүүр буолан, өлөрүөхсүттэр таҥастарын манаан турбута. Кини хара санаалаах дьэбир киһи буолбатах эрээри, буруйдаахтар сөпкө буруйданаллар дии саныыра, онон христианнары утарар бигэ санаатын уларыппат этэ.

Итэҕэли токурутуу салгыы тэнийэн Дамаск кытта кутталлаах үөрэх киинэ буолбутун билэн, Савл аны онно барарга быһаарыммыта. Кини Айыы Тойон үөрэнээччилэрин ис сүрэҕиттэн абааһы көрөрө. Онон кини Таҥара үрдүкү үлэһитигэр киирэн, Дамаск синагогаларыгар анаан сурук суруйтаран ылбыта. Ол сурук көмөтүнэн кини Христос үөрэҕин тутуһааччылары тутаттаан, хандалынан бохсон баран, Иерусалимҥа муҥната илдьиэхтээҕэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 7:58; 8:1, 3; 9:1-2

### Айыы Тойон Савлга көстүүтэ


Айыы Тойон Савлга көстүүтэ

Савл Дамаска чугаһаан истэҕинэ, эмискэ халлаантан чаҕылхай сырдык сандаарбыта. Кини сиргэ охтон түһэн баран: «Савл, Савл, Миигин тоҕо сойуолаһаҕын?» – диир саҥаны истибитэ. «Кимҥиний Эн, Тойонуом?» – диэбитэ Савл. Айыы Тойон киниэхэ эппитэ: «Мин эн сойуолаһар Иисуһуҥ буолабын. Үөрбэни утары барарыҥ ыарахан буолуо». Кутталыттан тип-титирэс буолбут Савл: «Айыы Тойон! Миэхэ тугу соруйаҕын?» – диэн ыйыппыта. Айыы Тойон: «Туран куоракка тиий, тугу гынаргын онно этиэхтэрэ», – диэбитэ.

Савлы кытта бииргэ айаннаан испит дьон дөйүөрбүт курдук турбуттара: саҥа иһиллэрэ эрээри, ким да баара көстүбэт этэ. Савл сиртэн турбута, арай, халлаантан тыкпыт чаҕылхай сырдыктан хараҕа саатан, тугу да көрбөт буолан хаалбыт этэ. Онон аргыстара кинини илиититтэн сиэтэн, куоракка илдьибиттэрэ.

Дамаска Христос бэриниилээх үөрэнээччитэ Анания диэн киһи баара. Айыы Тойон киниэхэ көстөн эппитэ: «Анания! Туран Көнө диэн уулуссаҕа таҕыс, уонна онно Иуда дьиэтигэр баран, Тарстан кэлбит Савлы ыйыт. Кини сибилигин үҥэ туран, эн киниэхэ тиийэн илиигин ууран үҥтэххинэ, хараҕа чөлүгэр түһэрин биллэ». Онуоха Анания: «Айыы Тойон! Ол киһи Иерусалимҥа Эн сибэтиэйдэргэр төһөлөөх куһаҕаны оҥорбутун мин үгүс дьонтон истэн турабын, – диэн хардарбыта. – Манна даҕаны кини Эн ааккын ааттааччылары тутарга Таҥара үрдүкү үлэһиттэриттэн көҥүл ылан кэлбитэ». Айыы Тойон эппитэ: «Кини – Мин Бэйэм ааппын араас норуоттарга, ыраахтааҕыларга уонна Израиль норуотугар иһитиннэртэрэргэ талан ылбыт киһим. Онон баран эт. Мин аатым туһугар төһө муҥнаныахтааҕын Бэйэм киниэхэ көрдөрүөҕүм».

Анания Айыы Тойон эппит сиригэр барбыта. Дьиэҕэ киирэн, Савлга илиитин ууран баран эппитэ: «Быраатым Савл! Эн көрөр буоларыҥ, Айыы Тыыны толору ылынарыҥ туһугар, эйиэхэ миигин Айыы Тойон – манна кэлэн истэххинэ суолгар көстүбүт Иисус – ыытта». Сонно Савл, хараҕыттан балык хатырыгын санатар туох эрэ бүрүө түһээтин кытта, эмискэ көрөр буолан хаалбыта. Ол күн кини Иисус аатыгар сүрэхтэнэн баран, синагогалары кэрийэ сылдьан, Иисус Таҥара Уола буоларын туһунан үөрэтэн барбыта.


ДЬАЙЫЫЛАР 9:3-20

### Савл Дамаск куораттан күрүүр


Савл Дамаск куораттан күрүүр

Савл үөрэтэрин истибит дьон бары дьиктиргээн: «Иисус Христос аатын ааттааччылары Иерусалимҥа сойуоласпыт кини бэйэтэ этэ буолбат дуо? Манна даҕаны олору Таҥара үрдүкү үлэһиттэригэр кэлгийэн илдьээри кэлбитэ буолбат дуо?» – дэһэллэрэ. Оттон Савл итэҕэлэ улам бөҕөргөөн, Иисус дьиҥ Мессия – Быыһааччы – буоларын дакаастаан, Дамаска олорор иудейдары биир муннукка ыкпыта.

Сотору буолан баран иудейдар Савлы өлөрөргө санаммыттара. Онон аны Дамастан күрээн хаалыа диэн, куорат аанын аайы буойуннары туруорбуттара. Савл ону билэн куораттан тахсыбатаҕа. Түүн Иисус үөрэнээччилэрэ кинини тымтайга уган баран, куорат эркинин тас өттүгэр түһэрбиттэрэ.

Дамастан күрээн, Савл Иерусалимҥа тиийбитэ. Онно Иисус үөрэнээччилэригэр холбоһо сатаабыта да, бары киниттэн куттанар этилэр. Савл чахчы Христос үөрэнээччитэ буолбутун ким да итэҕэйбэтэҕэ. Ол иһин Варнава кинини апостолларга илдьибитэ. Варнава онно тиийэн, Савл Дамаск суолугар Айыы Тойону көрбүтүн, Айыы Тойон киниэхэ тугу эппитин итиэннэ Савл Дамаска сылдьан, Иисус аатын хорсуннук иһитиннэрбитин кэпсээбитэ. Апостоллар уонна итэҕэйээччилэр бука бары Савлы бырааппыт диэн ылыммыттара. Кэлин кинини апостол Павел диэн ааттыыр буолбуттара. Павел атын омук дьонугар Христос туһунан үөрэтэр соругу туруоруммута.

Апостол Павел араас куораттар христианнарын түмсүүлэригэр элбэх илдьит суругу суруйбута. Онно биир суругар кини этэр: «Айыы Тойоммун Христос Иисуһу билэри туохтааҕар да үрдүктүк санааммын, билигин тугу барытын солуута суох курдук көрөбүн: Кини туһугар мин туохтан барытыттан аккаастаммытым. Христоһу кытта бииргэ буолаары, мин тугу барытын бөххө-сыыска холуубун. Аны Кинилиин биир эрэ буолларбын дии санаан, бэйэм күүспүнэн – Сокуон ирдэбиллэрин толорон – быыһана сатаабаппын. Таҥара киһини итэҕэлин иһин быыһыырын билэн, мин Христоска итэҕэлбинэн быыһанарга дьулуһабын».


ДЬАЙЫЫЛАР 9:21-28; ФИЛИППЫ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУК 3:7-9

### Иоппияҕа Тавифаны тилиннэрии


Иоппияҕа Тавифаны тилиннэрии

Иоппия, атыннык Яффа, диэн порт куората Средиземнэй муора кытылыгар турар. Бу куоракка Иисус Христос үөрэнээччитэ Тавифа, ол аата Серна, диэн ааттаах дьахтар олорбута. Кини дьоҥҥо элбэх үтүөнү оҥороро, кыраҕа-кыаммакка көмөлөһөрө. Биирдэ Тавифа ыалдьан, өлөн хаалбыта. Өлбүт дьахтары сууйан баран, үөһээҥҥи хоско сытыарбыттара.

Ол саҕана апостол Петр Лиддаҕа кэлэ сылдьара. Лидда Иоппияттан чугас буолан, Христос үөрэнээччилэрэ киниэхэ, уталыппакка кэлэ оҕустун диэн илдьиттээн, икки киһини ыыппыттара.

Петр ол дьону кытта тиийэн кэлбитигэр кинини үөһээҥҥи хоско таһаарбыттара. Онно огдооболор, харахтарыттан уу-хаар баһан туран, Серна кинилэргэ тикпит таҥаһын-сабын көрдөрбүттэрэ. Петр барыларын хостон таһааран баран, тобуктаан туран Таҥараҕа үҥпүтэ. Онтон кини өлбүт дьахтары: «Тавифа, тур!» – диэн ыҥырбыта. Дьахтар сонно хараҕын көрөн кэлэн, оронугар олоро түспүтэ. Петр киниэхэ илиитин уунан, турарыгар көмөлөспүтэ. Онтон үөрэнээччилэри, огдооболору барыларын ыҥыран ылан, Тавифаны кинилэр иннилэригэр туруорбута.

Бу туһунан Иоппия бүттүүнэ билэн, бэрт элбэх киһи Айыы Тойону итэҕэйбитэ. Петр Иоппияҕа имииһит Симоҥҥа өссө да элбэх күн буолбута.


ДЬАЙЫЫЛАР 9:36-43

### Сотник Корнилий


Сотник Корнилий

Иисус Христос уонна Кини апостоллара олорор кэмнэригэр Израиль сирэ, Средиземнэй муора аттынааҕы дойдулар бары Рим былааһыгар бас бэринэллэрэ. Бу дойдуларга хас биирдиилэригэр Рим сэриилэрэ бааллара. Средиземнэй муора Кесариятааҕы пордугар Италийскай диэн ааттанар полк турара. Бу полк тойонноруттан биирдэстэрэ сотник Корнилий этэ. Сотник дьиэ кэргэттэрин барыларын кытта Таҥараны итэҕэйэрэ, дириҥник ытыктыыра. Онон дьадаҥыларга өлгөмнүк көмөлөһөрө уонна өрүүтүн Таҥараҕа үҥэ сылдьара. Биирдэ киниэхэ аанньал көстөн, дьиэтигэр киирэн эппитэ: «Корнилий! Таҥара эн үҥпүт үҥүүгүн, бар дьоҥҥо көмөҕүн барытын өйдөөн кэллэ. Онон билигин Иоппияҕа дьону ыытан, Петр диэн ааттаах Симоны ыҥыртар. Кини эйиэхэ эһиги бүтүн дьиэ кэргэнинэн быыһанар тылгытын этиэҕэ». Аанньал барбытын кэннэ, Корнилий икки чаҕарын уонна биир бэриниилээх кулутун ыҥыран ылан, Кесария соҕуруу өттүгэр баар Иоппияҕа ыыппыта.

Буойуннар Иоппияҕа тиийэн, апостолы булан ылбыттара. Петр илдьиккэ кэлбит дьону дьиэтигэр хоннорбута. Нөҥүө күнүгэр кинилэри кытта Кесарияҕа барсыбыта. Онно Корнилий хайыы-үйэ кэтэһэн олороро, урууларын-аймахтарын, чугас доҕотторун барыларын муспут этэ. Петр мустубут дьоҥҥо: «Таҥара кими да чорбоппотун мин дьиҥ чахчы биллим. Таҥара хайа да норуокка Кинини ытыктыыр, кырдьыгы тутуһар дьону сөбүлүүр. Кини, сир-халлаан Айыы Тойоно Иисус Христос биэрэр эйэтин туһунан Евангелиены иһитиннэртэрэн, Израиль норуотугар Бэйэтин тылын тиэрдибитэ. Иисус Иудея дойдутугар уонна Иерусалимҥа тугу оҥорбутун туоһулара бу биһиги баарбыт. Кинини кириэскэ тиирбиттэрин эт харахпытынан көрбүппүт. Ол эрээри Таҥара Иисуһу үһүс күнүгэр тилиннэрбитэ. Иисус биһиэхэ сорудах биэрбитэ. Таҥара тыыннаахтары да, өлбүттэри да дьүүллүүргэ анаабыт Судьуйата Кини буоларын биһиги бар дьоҥҥо иһитиннэрэн, Кинини туоһулуох тустаахпыт. Иисуһу итэҕэйэр ханнык баҕарар киһи аньыыта-буруйа Кини аатынан бырастыы буолар. Ону бороруоктар бары туоһулууллар», – диэбитэ. Петр этэрин ылынан, Корнилий дьиэтээҕилэрин уонна доҕотторун бука барыларын кытта Иисус Христоһу, Таҥара Уолун, итэҕэйбиттэрэ. Кинилэр Иисус аатыгар сүрэхтэммиттэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 10

### Петр апостолы Аанньал хаайыыттан таһаарар


Петр апостолы Аанньал хаайыыттан таһаарар

Ол саҕана Ирод ыраахтааҕы христианнары сойуолаһан барбыта. Кини дьаһалынан Иоанн убайын Иаковы өлөрбүттэрэ. Ыраахтааҕы иудейдар санаалара көммүтүн көрбүтэ. Онон Паасха бырааһынньыгын кэнниттэн бар дьон иннигэр таһааран өлөрөргө уураары, Петр апостолы эмиэ хаайтарбыта. Түрмэҕэ кинини уон алта буойун манаабыта. Ити кэмҥэ итэҕэйээччилэр кыһаллан туран Петр туһугар Таҥараҕа үҥпүттэрэ.

Ирод көй дьоҥҥо таһаарыахтаах күнүн иннинээҕи түүн Петр икки буойун ыккардыгар сыабынан бохсуллан, утуйа сыппыта. Харабыллар хаайыы ааныгар манаан тураллара. Эмискэ түүн Петрга Айыы Тойон аанньала кэлбитэ. Чаҕылхай сырдыктан хаайыы иһэ сандаара түспүтэ. Аанньал апостолы өттүккэ анньан уһугуннаран баран: «Тура оҕус!» – диэн ыҥырбыта. Сонно Петр илиитин бохсубут сыаптар төлө барбыттара. Аанньал: «Таҥнан, миигин батыс», – диэбитэ. Петр, аанньал тугу гынара дьиҥнээҕин-дьиҥэ суоҕун билбэккэ эрэ, көстүү эрэ быһыылаах диэн саныы-саныы, кэнниттэн батыһан испитэ. Бастакы икки харабылы ааһан, куоракка тахсар тимир ааҥҥа тиийэн кэлбиттэригэр аан бэйэтэ аһылла биэрбитэ. Тахсан куорат биир уулуссатын ааһааттарын кытта, аанньал эмискэ сүтэн хаалбыта.

Дьэ, онно эрэ Петр: «Оо, чахчы да эбит: Айыы Тойон, аанньалын ыытан, миигин Ирод илиититтэн уонна иудей норуота миигин түбэһиннэриэхтээх алдьархайыттан быыһаан ылла!» – диэн өйдөнөн кэлбитэ. Кини тулатын көрүнэн баран, Марк диэн ааттаах Иоанн ийэтин Мария дьиэтигэр барбыта. Онно бэрт элбэх итэҕэйээччи Таҥараҕа үҥэ тураллара. Петр кинилэргэ тиийэн, Айыы Тойон кинини хаайыыттан хайдах таһаарбытын кэпсээбитэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 12:1-17

### Апостол Павел миссионердыыр бастакы айана


Апостол Павел миссионердыыр бастакы айана

Апостол Павел атын омуктарга Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэрэр соругун бэриниилээхтик толорбута. Кини Айыы Тойон Иисус Христос ыйаахтарын ис сүрэҕиттэн тутуһара. Бу ыйаахтар бүгүн эмиэ, син биир оччотооҕуга курдук, тыын суолталаахтар: «Баран, бары норуоттары Мин үөрэнээччилэрим буолалларын курдук уһуйуҥ. Кинилэри Аҕа, Уол уонна Айыы Тыын аатыгар сүрэхтээҥ». Рим импиэрийэтин араас куораттарыгар миссионердыыр үс уһун айанын апостол Павел Антиохия куораттан саҕалаабыта.

Бастакы айаныгар кини Варнава апостолы илдьэ барбыта. Антиохияттан хараабылга олорон, Кипр арыыга тиийбиттэрэ. Онно Кипрга Таҥара улуу миссионерын латыынныы аатынан Павел диэн ыҥырар буолбуттара. Ол туһунан Апостоллар дьайыыларыгар суруллубут. Кипртан Малай Азияҕа төннөөт, аны арыт сатыы, арыт өсүөллэри миинэн, Галатия уобалаһыгар барбыттара. Онно тиийэн, Икония куоракка, Таҥара тылын тарҕаппыттара. Христоһу сүрдээх элбэх киһи итэҕэйбитэ. Иконияттан Листра куоракка тиийбиттэрэ. Листраҕа Павел Айыы Тойон күүһүнэн биир босхоҥ киһини үтүөрдүбүтэ. Ол иһин Павеллаах Варнаваны олох да таҥаралар дии санаабыттара. Грек таҥаратын Зевс үлэһитэ кинилэргэ бэл бэлэх-туһах биэриэн баҕарбыта. Ону истэн, апостоллар таҥастарын хайа тардынан баран: «Доҕоттор! Бу тугу-тугу быһыыланан эрэҕит? – диэн, кинилэри нэһиилэ тохтоппуттара. – Биһиги эмиэ эһиги курдук дьоммут эбээт. Эһиги сымыйа таҥаралартан киэр хайыһан сири-халлааны, муораны уонна онно баары барытын айбыт тыыннаах Таҥараҕа эргиллэргит туһугар, биһиги эһиэхэ Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэрэбит. Ааспыт көлүөнэлэргэ Таҥара хас биирдии норуот бэйэтин суолунан сылдьарын бопсубатаҕа. Кини өрүү үтүөнү оҥороро, биһиэхэ халлаантан ардаҕы ыытара, сайынын өлгөм үүнүүнү биэрэрэ. Аһыыр аспытын хааччыйара, сүрэхпитин үөрүүнэн толорон Бэйэтин туһунан туоһулуура».

Апостоллар Листраҕа хорсуннук үөрэппиттэрэ. Ол гынан баран бу куоракка кэлбит хас да иудей кинилэри «кырдьыгы тугу да эппэттэр, барыта сымыйаны туойаллар» диэн утаран, норуоту иирдибиттэрэ. Дьону күөртээн Павелы тааһынан тамнаппыттара. Ол эрээри кини Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ тыыннаах хаалан, салгыы айаннаабыта. Листраттан Дервияҕа кэлэн, эмиэ Үөрүүлээх Илдьити тарҕаппытынан барбыта. Сүрдээх элбэх киһи Айыы Тойону итэҕэйбитэ. Павеллаах Варнава Дервияттан Антиохияҕа төннүбүттэрэ. Бу түмүктээбит үлэлэрин саҥа саҕалыылларыгар биир итэҕэллээхтэрэ кинилэри Таҥара үтүө кыһамньытыгар туттарбыт куораттара Антиохия этэ. Кинилэр онно тиийэн итэҕэйээччилэри түмпүттэрэ. Таҥара кинилэргэ тугу оҥорбутун, хайдах атын омуктарга итэҕэл аанын тэлэйэн биэрбитин кэпсээбиттэрэ.

Апостол Павел миссионердыыр бастакы айаныгар үс сыл кэриҥэ сылдьыбыта.


МАТФЕЙ 28:19-20; ДЬАЙЫЫЛАР 13; 14

### Павел миссионердыыр иккис айана


Павел миссионердыыр иккис айана

Иккис айаныгар апостол Павелы дьэбириэй христианина Сила арыаллаабыта. Антиохияттан кинилэр Дервия куоракка уонна Листраҕа (били Павелы хас да сыллааҕыта тааһынан тамнаан өлөрө сыспыт сирдэригэр) барбыттара. Манна Павел эдэркээн Тимофей диэн уолу көрсүбүтэ. Тимофей киниэхэ бэриниилээх көмөлөһөөччү буолбута.

Кинилэр Эгейскэй муора Азиятааҕы кытылыгар баар Троада куоракка кэлбиттэрэ. Павел ол түүн түһээн, биир Македония киһитэ киниттэн: «Манна кэлэн, биһиэхэ көмөлөс», – диэн көрдөһө-ааттаһа турарын көрбүтэ. «Апостоллар дьайыылара» кинигэ ааптара евангелист Лука «киниэхэ ол көстөөтүн, биһиги Айыы Тойон Евангелиены иһитиннэрэргэ ыҥырда диэн түмүккэ кэлэн, сонно Македониялыырга быһаарыммыппыт» диэн суруйар. Оттон Лука бэйэтэ эмиэ Троадаттан ыла Павелга холбоспут буолуохтаах диэн сабаҕалыыллар. Греция хотугу уонна соҕуруу өттүгэр сытар Македония уобалаһа Рим бас билиитигэр баара. Павеллаах хараабылынан Эгейскэй муораны туораан, Филиппы куоракка тиийбиттэрэ. Манна Европаҕа бастакы христианнар түмсүүлэрэ тэриллибит буолуон сөп. Оттон бу куоракка Павеллаах Силаны тутан, хаайыыга бырахпыттарын туһунан эһиги аныгы кэпсээҥҥэ ааҕыаххыт. Филиппыттан Павел Эгейскэй муора кытылыгар баар Фессалоники диэн улахан порт куоратыгар кэлбитэ. Манна үтүмэн үгүс эллин уонна дьэбириэй дьоно Христоһу итэҕэйбиттэрэ. Ол эрэн дьэбириэйдэр ортолоругар Павеллаах Силаны утарааччылар эмиэ бааллара. Олор норуоту утары туруораннар, Павеллаах Верия куоракка барарга күһэллибиттэрэ. Верияттан Павел Афиныга, Греция киин куоратыгар, кэлбитэ. Оччотооҕуга Грецияны, Рим былааһыгар бас бэринэрин иһин, Ахайя диэн ааттыыллара. Афиныга Павел Таҥара тылын бөлүһүөктэргэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ барытыгар иһитиннэрбитэ. Ол туһунан эмиэ кэлэр кэпсээннэргэ ааҕыаххыт. Павел Афиныттан Рим импиэрийэтин Коринф диэн биир саамай тутаах куоратыгар барбыта. Коринфка кини балтараа сыл буолбута. Куоракка христианнар элбэх киһилээх түмсүүлэрэ үөскээбитэ. Онтон Павел муоранан Малай Азияҕа төннөн, Ефес диэн улахан куоракка тиийбитэ. Кини салгыы айаннаан, Иерусалимҥа сылдьан баран, Антиохияҕа төннүбүтэ.

Иккис айаныгар Павел үс сыл кэриҥэ сылдьыбыта. Кини бу кэмҥэ хас да тыһыынча биэрэстэлээх суолу барбыта.


ДЬАЙЫЫЛАР 15:36 – 18:22

### Павеллаах Сила хаайыыга


Павеллаах Сила хаайыыга

Биирдэ Павел эрэллээх аргыһын Силаны кытта Рим холуонньатыгар Филиппы куоракка кэлбитэ. Манна Павел биир көрбүөччүлүүр тыыҥҥа буулаппыт чаҕар кыыстан ол тыыны Иисус Христос аатынан үүрэн таһаарбыта. Кэнэҕэһин туох буолуохтааҕын барытын этэн биэрэн, кыыс хаһаайыттарыгар баһаам барыһы киллэрэрэ. Хаһаайыттара аны барыһырар кыахтара суох буолбутун билэн, Павеллаах Силаны тутан ылбыттара. Кинини куорат болуоссатыгар тойотторго илдьэн: «Бу дьон – иудейдар. Кинилэр биһиги, Рим дьоно, ылыныа да, тутуһуо да суохтаах үгэспитин үөрэтэн, куораты аймаатылар!» – диэн үҥсүбүттэрэ. Дьон бука бары Павеллаах Силаны утарбыттара. Сэрии тойотторо апостоллары сыгынньахтаан баран, тайаҕынан таһыйарга бирикээстээбиттэрэ. Онтон иккиэннэрин хаайан кэбиспиттэрэ уонна харабылга кинилэри кытаанахтык маныырга дьаһал биэрбиттэрэ. Харабыл апостоллары түгэх түрмэҕэ уган баран, атахтарыгар адаҕа кэтэрдибитэ. Ол үрдүнэн Павел да, Сила да санааларын түһэрбэтэхтэрэ. Түүн үөһүн саҕана кинилэр Таҥараҕа үҥэн, айхал ырыаларын ыллаабыттара. Атын хаайыылаахтар бары истэн олорбуттара.

Эмискэ күүстээх сир хамсааһына буолан, хаайыы дьиэтэ төрдүттэн түөрэҥнээбитэ. Ааннар бары тэлэллэ түспүттэрэ, хаайыылаахтар хандалылара төлүтэ ыстаммыттара. Түрмэ харабыла уһуктан ааннар аһаҕастарын көрөн, бары күрээбиттэр дии санаан, бэйэтигэр тиийинээри гыммыта. Павел кинини: «Кэбис, куһаҕаны оҥостума, биһиги бары баарбыт!» – диэн тохтоппута. Тип-титирэс буола долгуйбут харабыл Павеллаах Сила иннилэригэр сөһүргэстии түһэн: «Тойотторуом! Быыһанар туһугар тугу гынабын?» – диэн ыйыппыта. Онуоха Павеллаах Сила: «Айыы Тойон Иисус Христоһу итэҕэй, оччоҕо бэйэҥ да, дьиэҥ дьоно да бары быыһаныаххыт», – диэбиттэрэ. Харабыл сонно кинилэри хаайыыттан таһааран баран, баастарын сууйбута. Онтон кини дьиэ кэргэнин кытта бииргэ сүрэхтэммитэ.

Павеллаах Силаны хаайбыт сэрии тойотторо сарсыарда түрмэҕэ куорат бэрээдэгин көрөр үлэһиттэри ыыппыттара. Кинилэр апостоллары босхолуохтаах этилэр. Павел кинилэргэ эппитэ: «Биһигини, Рим гражданнарын, бар дьон көрөрүгэр туох да суута-сокуона суох кырбаан баран, хаайыыга бырахпыттара. Аны билигин ким да билбэтинэн киэр утаараары гыналлар дуо? Оннук буолуо суоҕа! Бэйэлэрэ кэлэн таһаардыннар». Үлэһиттэр кини эппитин сэрии тойотторугар тиэрдибиттэрэ. Анарааҥҥылар апостоллар Рим гражданнара буолалларын истэн, улаханнык куттаммыттара. Онон бэйэлэринэн кэлэн, хаайыыттан таһаарбыттара. Сэрии тойотторо апостоллартан кинилэри бырастыы гыналларыгар уонна куораттан үтүөнэн баралларыгар көрдөспүттэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 16:16-39

### Павел Афиныга


Павел Афиныга

Павел Айыы Тойон үөрэҕин тарҕатар иккис айаныгар, урут кэпсээбиппит курдук, Афины куоракка сылдьыбыта. Афины оччотооҕуга аан дойду култууратын киинэ, элбэх улуу бөлүһүөк – Сократ, Платон о. д. а. – дойдулара этэ. Куорат иһэ бүтүннүү таас таҥаралар статуялара буолбутун көрөн, Павел ис-иһиттэн абаран кэлбитэ. Кини күн аайы синагогаҕа сылдьан, иудейдары уонна Таҥараны ытыктыыр атын да дьону кытта сэһэргэһэрэ. Ону таһынан күн аайы болуоссакка көрсөр дьонунуун кэпсэтэрэ. Сорох бөлүһүөктэр – стоиктар уонна Эпикур үөрэнээччилэрэ – кинини кытта мөккүһэр этилэр. Кинилэр: «Бу хой баһын туойааччы манан тугу этиэн баҕарарый?» – дииллэрэ. Атыттара, кини Иисус Христос тиллибитин туһунан кэпсиирин иһин: «Арааһата, туора таҥаралар тустарынан тарҕатар быһыылаах», – диэн сабаҕалыыллара.

Биирдэ Павелы ареопагка, аҕа баһылыктар мунньахтарыгар, аҕалан: «Эн бу туох саҥа үөрэҕин тарҕатаргын билиэххэ сөп дуо? – диэн ыйыппыттара. – Бэрт дьиктини иһитиннэрэҕин ээ. Биһиги ити туһунан билиэхпитин баҕарабыт». Павел ареопаг[11] ортотугар туран эппитэ: «Афины олохтоохторо! Барытыттан сылыктаан көрдөхпүнэ, эһиги итэҕэли туох да олус өрө тутар дьон эбиккит. Ити оннооҕор ааһан иһэн, ытык сирдэргитин кэрийэ сылдьан, „биллибэт Таҥараҕа“ диэн суруктаах аалтаары булан ыллым. Дьэ, ол Кини – эһиги кимин да билбэккэ эрэ сүгүрүйэр Таҥараҕыт – туһунан мин эһиэхэ иһитиннэриэхпин баҕарабын. Бу аан дойдуну бүтүннүүтүн, аан дойдуга баары барытын айбыт Таҥара – сир-халлаан Айыы Тойоно. Кини киһи тутан биэрбит дьиэтигэр олорбот, дьон Киниэхэ илиитинэн тутан-хабан үлэлиирин эрэйбэт. Таҥара хаһан да тугунан да тутахсыйбат. Кини Бэйэтэ туохха барытыгар олоҕу, тыынар тыыны биэрэр. Айыы Таҥара биир киһиттэн киһи-аймаҕы үөскэтэн сир иэнин устун олохсуппута. Ыйаахтаах кэмнэрин-кэрдиилэрин, олорор сирдэрин чэрчитин ыйан биэрбитэ. Ити барыта дьон Таҥараны көрдүүрүн, Кинини, хас биирдиибититтэн ырааҕа суоҕун билэн, булан ылалларын туһугар этэ. Кининэн биһиги олоробут, Кининэн хамсыыбыт, Кининэн тыыннаах сылдьабыт. Эһиги сорох хоһоонньуттаргыт эмиэ „биһиги бары Кини ууһунабыт“ диэн этэн тураллар. Онон биһиги Таҥара ууһун дьоно эбит буоллахпытына, Таҥараны көмүһүнэн эбэтэр таастан киһи бэйэтэ сатабыллаах илиитинэн кыһан биитэр өйүттэн айан оҥорбут мөссүөнүгэр холуу саныа суохтаахпыт. Таҥара биһиги урут хараҥаҕа муна сылдьыбыппытын буруйдаабат. Кини дьону барытын аньыыттан-хараттан тэйэн Киниэхэ эргиллэллэригэр ыҥырар. Таҥара бу аан дойдуну кырдьыктаахтык дьүүллүүр күнүн хайыы-үйэ болдьоон, Судьуйатын анаан турар. Дьэ, ол иһин, бар дьоҥҥо бу туһунан туоһулаан, Кини Иисус Христоһу тилиннэрбитэ».


ДЬАЙЫЫЛАР 17:16-31

### Павел миссионердыыр үһүс айана


Павел миссионердыыр үһүс айана

Сотору кэминэн Павел аны үһүс улахан айаныгар туруммута. Антиохияттан айаннаан, эмиэ хоту барбыта. Фригия уобалаһын ааһан, Ефескэ, Эгейскэй муора Асиятааҕы кытылыгар баар порт куоратыгар, тиийбитэ. Ефес 250000 киһилээх улахан куорат этэ. Бу куоракка Павел икки сыл кэриҥэ үлэлээбитэ. Онон Асия уобалаһын (ол саҕана Асия диэн бүгүҥҥү Малай Азия сорох өттүн эрэ ааттыыллара) дьоно бука бары, иудейдар да, эллиннэр да, Айыы Тойон Иисус туһунан истибиттэрэ. Таҥара Павел илиитинэн бэрт элбэх дьиктини оҥорбута.

Ефескэ Артемида таҥара мыраамар таастан тутуллубут бэртээхэй храма, аан дойду сэттэ дьиктититтэн биирдэстэрэ, баара. Ювелирдар уонна худуоһунньуктар үрүҥ көмүстэн кутан, сувенирдары – Артемида храмын – атыылыыллара. Кинилэр урут Артемидаҕа сүгүрүйбүт элбэх киһи аны тыыннаах Таҥараны итэҕэйбититтэн улаханнык абарбыттара. Онон Павелы уонна христианнар атын да сирдьиттэрин утаран, куоракка улахан айдааны таһаарбыттара. Павел Ефестэн барарга күһэллибитэ. Кини хараабылынан Эгейскэй муораны уҥуордаан, Македонияҕа, Грецияҕа, урут бэйэтэ үөрэтэ сылдьыбыт араас сиригэр, ол иһигэр Филиппыга уонна Коринфка айаннаабыта. Онтон Асияҕа хат төннөн, Троадаҕа иккистээн үөрэппитэ. Троадаттан Павел Асс диэн сиргэ барбыта, онтон салгыы хараабылынан Митилинаҕа, Самоска, Трогиллияҕа уонна Милеккэ устубута. Милеккэ кэлэн баран, аны манна эргиллибэтин билэр буолан, бырастыылаһаары, Ефес улахан сиэркэбин пресвитердарын ыҥыран ылбыта. Онтон Кос, Родос арыылар, Патара, Тир портарын ааһан, Птолемаидаҕа барбыта. Птолемаидаттан Павел сатыы Кесарияҕа, онтон салгыы Иерусалимҥа айаннаабыта. Иерусалимҥа кинини тутан, хаайыыга укпуттара. Миссионердыыр үһүс айаныгар Павел үс сылтан ордук – Христос төрүөҕүттэн 54–57 сс. – сылдьыбыта.

Апостол Павел миссионердыыр айана сири-дойдуну көрөр-истэр айантан чыҥха атын этэ. Кини Иисус Христос туһунан Үөрүүлээх Илдьити тиэрдэригэр элбэх эрэйи-муҥу көрөрө. Ол туһунан Павел маннык суруйбута: «Мин сыралаһан туран үлэлээбитим, аата-ахсаана суох кырбаммытым, оннооҕор өссө элбэхтик хаайыллыбытым, үгүстүк өлө сыспытым. Иудейдартан биэс төгүл отут тоҕустуу таһыыры ылбытым. Рим дьоно миигин үс төгүл маһынан кырбаабыттара, биирдэ тааһынан илдьи тамнаабыттара. Хараабылым үстэ тимирбитэ. Биирдэ мин аһаҕас муораҕа түүннээх күн буолбутум. Элбэхтик айанныырым, ол тухары миэхэ өрүү куттал суоһуура: өрүстэргэ суоһуура, түөкүттэртэн, хаан-уруу норуоппуттан, атын омуктартан суоһуура, куораттарга, кураайы куйаарга, муораҕа суоһуура, сымыйа бырааттартан суоһуура...».


ДЬАЙЫЫЛАР 18:23 – 21:34; КОРИНФ ХРИСТИАННАРЫГАР 2-С ИЛДЬИТ СУРУК 11:23-26

### Абылааһын аньыыта


Абылааһын аньыыта

Эргэ Кэс Тылга сурулларынан, Таҥара Бэйэтин норуотугар ханнык да абынан-хомуһунунан дьарыгырары, барыһыайдыыры, тыыннары ыҥырары кытаанахтык боппута. Кини ити бобууну кэспиттэри, бэл, өлөрөргө дьаһайара. Биибилийэ Левий удьуордара диэн кинигэтигэр «Абы-хомуһуну туттумаҥ, бараһыайдаамаҥ» диэн суруллубут. Иккис Сокуон диэн кинигэҕэ этиллэр: «Хайаҕыт даҕаны уолун биитэр кыыһын уокка толук биэрбэтин. Эһиги ортоҕутугар көрбүөччүлэр, бараһыайдьыттар, сэрэбиэйдьиттэр, абы-хомуһуну туттааччылар, кырыыстаах тыллаахтар, тыыннары ыҥырааччылар уонна өлбүттэртэн ыйытааччылар суох буоллуннар. Итинник быһыыланар киһи АЙЫЫ ТОЙОН хараҕар сидьиҥ». Левий удьуордарын кинигэтигэр эмиэ маннык этиллэр: «Өлбүттэри ыҥырааччы эбэтэр абынан дьарыктанааччы, эр киһи да, дьахтар да буоллун, өлөрөргө ууруллуохтаах. Кинилэри тааһынан тамнаныллыахтаах. Хааннара тохторугар бэйэлэрэ буруйдаахтар».

Апостол Павел миссионердаан үсүһүн айанныыр кэмигэр Ефес куоракка маннык түбэлтэ буолбута. Таҥара Павелга элбэх дьиктини оҥорторорун иһин, дьон кини таарыйбыт былааттарын, таҥастарын ыарыһахтарга курдуу баайаллара, оччоҕо олор бары үтүөрэн хаалаллара. Куһаҕан тыыннар эмиэ буулаабыт дьонноруттан тахсан бараллара. Ол иһин бэл сорох устугас иудейдар, тыыннары үтэйээччилэр, куһаҕан тыыннарга буулаппыт дьоҥҥо Айыы Тойон Иисус аатын ааттаан туран: «Эһигини Павел кэпсиир Иисуһун аатынан үтэйэбит», – диир буола сылдьыбыттара. Биир Скева диэн иудей, Таҥара үрдүкү үлэһитин, уолаттара эмиэ оннук холонон көрбүттэр. Онуоха куһаҕан тыын кинилэргэ: «Иисуһу мин билэбин, Павелы да билэбин, оттон бу эһиги кимнээхтэргитий?» – диэн хардарбыт. Куһаҕан тыыҥҥа буулаппыт киһи үтэйээччилэр үрдүлэригэр түһэн, утарылаһар кыах биэрбэккэ үлтү тунайдаан, дьиэттэн сыгынньах куоттартаабыт. Ефескэ олорор иудейдар да, атын омук дьоно да бары итини истэ дьулайан, Айыы Тойон Иисус аатын аны сэрэхтээхтик ааттыыр буолбуттара.

Итэҕэйбиттэртэн үгүстэрэ кэлэн, туох куһаҕаны оҥорбуттарын барытын аһаҕастык билинэллэрэ. Абынан дьарыктаммыт үгүс дьон, туттубут кинигэлэрин хомуйан аҕалан, бар дьон көрөн турдаҕына, уоттаан кэбиспиттэрэ. Умайбыт кинигэ сыанатын ааҕан көрбүттэрэ – биэс уон тыһыынча үрүҥ көмүс драхма буолбута. Айыы Тойон үөрэҕэ итинник күүскэ тэнийэн, улам кыаҕыран иһэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 19:11-20

### Павел Ефес сиэркэбин салайааччыларын кытта бырастыылаһыыта


Павел Ефес сиэркэбин салайааччыларын кытта бырастыылаһыыта

Ефес сиэркэбин салайар пресвитердар Павеллыын быраһаайдаһа Милеккэ кэлбиттэрэ. Павел кинилэргэ эппитэ: «Асияҕа үктэниэхпиттэн ыла, мин манна хайдах олорбуппун эһиги билэҕит. Иудейдар туорайдаһалларыттан араас эрэйи да көрүстэрбин, Айыы Тойон иннигэр үрдүктүк санаммакка, хараҕым уутун бараан туран, сулууспалаабытым. Эһиэхэ туһалаах буолуо диэбиппин тугу да көтүппэккэ, бар дьон да иннигэр, дьиэлэргитинэн да сылдьан, үөрэтэрим. Таҥара иннигэр аньыыны билиниини уонна биһиги Айыы Тойоммутугар Иисус Христоска итэҕэли иудейдарга да, атын омуктарга да иһитиннэрэрим. Аны билигин миигин туох көрсөрүн билбэтэрбин даҕаны, Айыы Тыын угуйан, бу Иерусалимнаан иһэбин. Миигин хаайыы, эрэй-кыһалҕа күүтэрин туһунан Тыын куорат-куорат аайы туоһулуур. Ол эрээри мин, туох да буолбутун иһин, олохпун харыһыйбаппын. Айыы Тойон Иисус миэхэ сүктэрбит соругун – Таҥара илгэлээх үтүөтүн туһунан Евангелиены иһитиннэрэр сулууспабын – толорон, олоҕум суолун үөрэ-көтө түмүктээбит эрэ киһи диэн баҕа санаалаахпын. Таҥара Саарыстыбатын туһунан үөрэппит дьоммуттан – эһигиттэн – ким даҕаны аны миигин көрбөтүн билэбин. Мин барбытым кэннэ, эһиги ортоҕутугар үөрү харыстаабат торҕон бөрөлөр киириэхтэрэ. Үөрэнээччилэри тардар туһугар, бэйэҕит искититтэн эмиэ кырдьыгы токурутааччылар тахсан кэлиэхтэрэ. Билигин мин эһигини Айыы Тойоҥҥо уонна Кини эһигини бөҕөргөтөр, Таҥара дьонун кытта тэҥҥэ нэһилиэстибэ биэрэр кыахтаах илгэлээх үтүө тылыгар туттарабын. Мин кимтэн да үрүҥ да, кыһыл да көмүһүн эрэйбэтэхпин, бэйэм да, аргыстарым да кыһалҕаларын бу харым күүһүнэн толуйан олорбуппун эһиги билэҕит. Биһиги туохха барытыгар бэйэбит үлэлээн кыамматтарга көмөлөһүөхтээхпит. Айыы Тойон Иисус ылардааҕар биэрэр ордук алгыстаах диэн эппит тылларын умнуо суохтаахпыт. Мин ону эһиэхэ бэйэм холобурбунан көрдөрбүтүм». Маны этэн баран, Павел сөһүргэстээн туран, барыларын кытта бииргэ Таҥараҕа үҥпүтэ. Бары, ытаһа-ытаһа, кинини кууспуттара, уураабыттара. Итэҕэйээччилэр Павел аны хаһан даҕаны миигин көрүөххүт суоҕа диэбититтэн ордук хараастыбыттара. Онтон кинини хараабылга диэри атааран биэрбиттэрэ.


ДЬАЙЫЫЛАР 20:17-38

### Павел Фест баһылык иннигэр


Павел Фест баһылык иннигэр

Тутуллубутун нөҥүө күнүгэр Павелы аны Иерусалимҥа синедрион иннигэр туруорбуттара. Апостол суукка тыл эппитин кэннэ, иудейдар бэйэ-бэйэлэрин кытта мөккүһэннэр, улахан аймалҕан тахсыбыта. Павелы өлөрүөх курдук буолан барбыттарыгар, Рим эпписиэрэ саллааттарын бирикээстээн, кинини кириэппэскэ илтэрбитэ.

Түүн кириэппэс иһигэр апостолга Айыы Тойон көстөн: «Павел, эрдий! Мин туспунан, Иерусалимҥа курдук, аны Римҥэ туоһулуохтааххын», – диэбитэ. Сарсыныгар түөрт үонча иудей киксэн баран, Павелы өлөрүөхпүт иннинэ, аһыахпыт да, иһиэхпит да суоҕа диэн андаҕайбыттара. Павелы синедриоҥҥа быыһаабыт эпписиэр ону билбитэ. Онон кинини түргэнник Кесарияҕа ыыппыта. Икки сүүс сатыы, сэттэ уон аттаах буойун уонна үҥүүлээх икки сүүс дьон харабыллаан барбыттара. Ол саҕана Кесария Рим Иудеяҕа туруорбут баһылыктарын резиденцията этэ. Павел Кесарияҕа тиийэн, Рим анаабыт баһылыгын Феликс иннигэр турбута. Феликс Павелы утарар туоһулары истэн баран, туох да буруйу булбатаҕа. Ол да буоллар, кинини икки сыл хаайарга дьаһайбыта.

Икки сыл буолан баран Феликс оннугар баһылыгынан аны Порций Фест анаммыта. Фест анаммытыгар Иудея ыраахтааҕыта Агриппа балтыныын Вереникалыын Кесарияҕа саҥа баһылыгы эҕэрдэлии кэлбиттэрэ. Фест кинилэргэ Павел тыл этэрин иһитиннэриэх буолбута. Агриппалаах Вереника, эпписиэрдэригэр уонна куорат бастыҥ дьонугар арыаллатан, бэрт мааны быһыы-майгы ортотугар суут киэҥ саалатыгар киирэн кэлбиттэрэ. Онтон Павелы аҕалбыттара. Павел олорбут олоҕун, Айыы Тойону хайдах итэҕэйбитин кэпсээн, Христоһу туоһулаабыта. Кини: «Таҥара көмөтүнэн мин күн бүгүҥҥэ диэри кыраҕа да, улууга да барытыгар Христос туһунан кэпсээтим. Кини сору-муҥу көрөн баран, өлүүттэн бастакынан тиллээт, иудейдарга уонна атын норуоттарга сырдык кэлбитин биллэриэхтээҕэ диэн иһитиннэрдим», – диэбитэ.

Итинник этэ турдаҕына, Фест: «Эн олох өйө-төйө суох тыллаһан эрэҕин, Павел! Аһара үөрэхтэнэн, өйгүнэн булкуллубуккун!» – диэн быһа түспүтэ. «Суох, ытыктабыллаах Фест, мин өйбүнэн булкулла иликпин, – диэн хардарбыта киниэхэ Павел. – Кырдьыктаах чөл тыллары этэбин. Бүгүн эһиги, миигин истэн олорооччулар бука бары, бу хандалыбыттан ураты барытыгар мин курдук буоларгыт туһугар, Таҥараттан көрдөһүөм этэ».


ДЬАЙЫЫЛАР 23 – 26

### Павел Римҥэ айанныыр


Павел Римҥэ айанныыр

Апостол Павел тыыннаах Таҥараны уонна Быыһааччыны, Иисус Христоһу, туоһулаабытын иһин, хаайыыга угуллубута. Кини туох да буруйу оҥорботох буолан, кинини импэрээтэр тус бэйэтинэн дьүүллүүрүгэр модьуйбута. Рим гражданина буоларын быһыытынан, Павел оннук ирдиир бырааптааҕа. Ол иһин кинини сотник Юлийга туттаран баран, атын хаайыылаахтары кытта хараабылынан Римҥэ ыыппыттара.

Айаннаан истэхтэринэ, муораҕа күүстээх буурҕа түспүтэ. Хараабыллара тыал ханна кыйдыырынан устубута. Үһүс күннэригэр туох баар таһаҕастарын барытын ууга тамныырга күһэллибиттэрэ. Буурҕа астан биэрбэккэ, хараабылга баар дьон быыһанар эрэллэрэ уостан барбыта. Павел, истэригэр ас киирбэтэҕэ быданнаабыт дьон ортотугар туран: «Көрдөһөбүн, санааҕытын түһэримэҥ. Эһигиттэн ким да өлүө суоҕа, хараабылбыт эрэ алдьаныа. Мин бас бэринэр, сүгүрүйэр Таҥарам аанньала бөлүүн миэхэ көстөн: „Куттаныма, Павел! Эн импэрээтэр суутугар туруохтааххын. Онон бу бииргэ устан иһэр аргыстаргын Таҥара эйиэхэ бэлэхтиир“, – диэтэ. Доҕотторуом, бөҕөргөөҥ. Таҥара миэхэ эппитэ туолуо диэн, мин бүк эрэнэбин: биһигини ханнык эрэ арыыга тиксэриэхтээх», – диэн санааларын көтөхпүтэ.

Устубуттарын уон төрдүс күнүгэр кинилэр сырыынньа кытыллаах хомону көрөн, хараабылларын, кыаллар буоллаҕына, онно тиксэрэргэ санаммыттара. Дьаакырдары таһааран баран, бааллан турбут урууллары сүөртэлээн, кыра баарыһы туруорунан кытыл диэки устубуттара. Ол гынан баран хараабыллара эмискэ чаардаан, тумсунан кумахха дириҥник анньыллыбыта. Куорманы долгун тоҕута охсубута. Сотник ууһут дьону кытылга харбыылларыгар, оттон сатаан харбаабаттары хаптаһыҥҥа эбэтэр хараабыл сэмнэҕэр уйдаран быыһаналларыгар дьаһайбыта. Инньэ гынан хараабылга баар икки сүүс сэттэ уон алта киһи барыта этэҥҥэ кытылы булбута. Арыы олохтоохторо кэлбит дьоҥҥо олус амарахтык сыһыаннаспыттара. Айыы Тойон онно апостол Павел илиитинэн эмиэ бэрт элбэх дьиктини оҥорбута. Үс ый буолан баран, Павел аргыстарыныын Александрия хараабылыгар олорон, Римҥэ устубуттара. Айанныахтарын иннинэ, арыы олохтоохторо, үгүс киһини ыарыыттан үтүөрдүбүтүн иһин, Павелга махтаммыттара. Кинилэри улаханнык күндүлээн-маанылаан, туох кыһалҕалаахтарын барытын толору хааччыйан ыыппыттара.

Апостол Павел, Айыы Тойон туһугар үлэтин салҕаан, эрэйи-муҥу эҥээринэн тэлбитэ. Ол эрээри кини хас хардыыбын барытын муҥура суох кыахтаах, амарах санаалаах Айыы Тойон салайар диэн ис сүрэҕиттэн бигэтик эрэнэрэ. Рим христианнарыгар илдьит суругар Павел: «Таҥараны таптыыр, Кини көҥүлүнэн ыҥырыллыбыт дьоҥҥо туох барыта үтүөнэн эргийэрин биһиги билэбит», – диэн суруйбута.


ДЬАЙЫЫЛАР 25:1-12; 27:14-44; 28:1-11; РИМ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУК 8:28

### Павел Римҥэ


Павел Римҥэ

Евангелист Лука, «Апостоллар дьайыыларын» ааптара, маннык суруйар:

Римҥэ кэлбиппитигэр сотник хаайыылаахтары сэрии тойонугар туттарбыта. Кини Павелы анал харабыллаах туспа олорорун көҥүллээбитэ. Кэлбитин үһүс күнүгэр Павел бас-көс иудейдары ыҥыртаран ылбыта. Ол дьон болдьоспут күннэригэр ыалдьыт түһэр дьиэтигэр кэлбиттэрэ. Павел сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри, Моисей сокуонуттан уонна бороруоктар кинигэлэриттэн холобурдары аҕала-аҕала, кинилэргэ Таҥара Саарыстыбатын туһунан кэпсээбитэ. Ол эппитин сорох ылыммыта, сорох олох да итэҕэйбэтэҕэ. Тыл-тылларыгар киирсибэккэлэр, барардыы оҥостубуттарыгар Павел эппитэ: «Айыы Тыын өбүгэлэрбитигэр Исайя бороруогунан үчүгэйдик да этиттэрбит эбит: „Бу норуокка тиийэн эт: кулгааххытынан истиэххит эрээри, өйдүөххүт суоҕа, хараххытынан көрүөххүт эрээри, булан көрүөххүт суоҕа. Ол курдук бу дьон сүрэҕэ таастыйбыт, кулгаахтарынан да куһаҕаннык истэллэр, харахтарын да быһа симпиттэр. Онтон атын эбитэ буоллар, харахтарынан көрөн, кулгаахтарынан истэн, сүрэхтэринэн ылынан, Миэхэ эргиллиэ этилэр. Оччоҕо Мин кинилэри үтүөрдүөм этэ“, – диэн. Онон Таҥара быыһыырын туһунан илдьит тыл атын омуктарга ыытыллыбытын эһиги биллэххит буоллун. Кинилэр истиэхтэрэ».

Апостоллар дьайыыларын кинигэтэ итинник түмүктэнэр.

Павел дьылҕата кэлин хайдах салаллыбытын ааҕааччылар, бука, билиэхтэрин баҕараллара буолуо. Биибилийэҕэ ол туһунан туох да этиллибэт. Апостол Павел христианнар түмсүүлэригэр уонна биирдиилээн дьоҥҥо суруйбут илдьит суруктарыттан, итиэннэ атын да матырыйааллартан көстөрүнэн, хаайыыга икки сыл сыппыт. Босхолонон баран, Италияҕа, Грецияҕа уонна Малай Азияҕа Үөрүүлээх Илдьити тиэрдибит. Номоххо этиллэринэн, Рим кырыктаах импэрээтэрэ Нерон христианнары сойуолуурун саҕана, апостол Павелы муҥнаан өлөрбүттэр.


ДЬАЙЫЫЛАР 28:23-31

### Апостоллар илдьит суруктара


Апостоллар илдьит суруктара

Айыы Тойон Иисус Христос өлөн баран тиллибитин кэннэ, Кини үөрэҕэ – Үөрүүлээх Илдьит – Палестинаҕа, Рим импиэрийэтигэр бүттүүнүгэр, Ближнэй Восток дойдуларыгар, онтон салгыы бүтүн аан дойдуга түргэнник тарҕанан барбыта. Апостоллар, ол аата Иисус Христос Бэйэтэ талан ылбыт дьоно, уонна да атын үөрэнээччилэрэ эмиэ араас куораттарынан, дойдуларынан сылдьан, Таҥара тылын тарҕаталлара. Айыы Тойон кинилэр үөрэтиилэрин араас дьиктилэринэн бигэргэтэрэ: Иисус Христос аатын ааттаан туран Таҥараҕа үҥтэхтэринэ, ыарыһахтар үтүөрэллэрэ, бодоҥнор чөл туруктаналлара. Бэл, өлбүттэр кытта тиллэллэрэ. Ону көрбүт дьон Таҥара тылын сүрэхтэригэр ылынан, аньыылаах суолтан туораан көнө суолга үктэнэллэрэ. Христианнары сойуолууллара гынан баран, кинилэр Таҥара Уолугар Иисус Христоска итэҕэллэрэ ханнык да кутталы сабырыйар күүстээҕэ.

Христоһу саҥа итэҕэйбит дьон итэҕэлин бөҕөргөтөөрү, апостоллар кинилэргэ илдьит суруктары суруйан ыыталлара. Сорох илдьит суруктар кылгас, биир эрэ сирэйгэ суруллубут буолаллара. Сорохторо, холобура, Рим христианнарыгар илдьит сурук, олус уһуннар. Иаков, Петр, Иоанн уонна Иуда илдьит суруктара христианнарга барыларыгар туһуламмыт буолан, соборнай диэн ааттаналлар. Оттон апостол Павел илдьит суруктара биирдиилээн дьоҥҥо эбэтэр христианнар түмсүүлэригэр туһуламмыттар.

Апостол Павел сорох суругун хаайыыга сытан суруйбута. «Евангелие туһугар мин бу билигин түөкүн кэриэтэ бохсуллан олоробун, оннук эрэйи көрөбүн; ол эрээри Таҥара тылын бохсор кыаллыбат», – диэн суруйар кини доҕоругар Тимофейга (Тимофейга 2-с илдьит сурук).

Апостоллар илдьит суруктары барыларын Айыы Тыын салайыытынан суруйбуттара. Онон кинилэр суруктара, Биибилийэ атын чаастарын курдук, эмиэ Таҥара тыла буолаллар. Бастакы христианнар, апостоллар ыыппыт илдьиттэрин олус кыһамньылаахтык устан, түмсүүлэргэ уонна дьиэлэригэр ааҕаллара, доҕотторугар бэлэхтииллэрэ. Онон кинилэр Таҥара тыла тарҕанарыгар көмөлөһөллөрө. Ол саҕана суругу папируска, ол аата от үүнээйиттэн оҥоһуллубут матырыйаалга эбэтэр пергамеҥҥа – анаан бэлэмнэммит тириигэ суруйаллара.

### Апостоллар илдьит суруктара (салгыыта)


Апостоллар илдьит суруктара (салгыыта)

Илдьит суруктар ис хоһооннорун кылгастык биэрэр кыаллыбат. Хас биирдии сурукка ааптардар Таҥара арыйан биэрэр улуу муудараһын суруйаллар. Апостоллар суруктарын сүрүн тиэмэлэрэ манныктар:

Киһи итэҕэлэ уонна дьайыыта (Иаков илдьит суругуттан).
Биһиги ыарахаттары тулуйуохтаахпыт (Петр 1-кы илдьит суругуттан).
Сиэр-майгы сатарыйбыт, итэҕэл энчирээбит кэмигэр хайдах ыраас хаалыахха (Петр 2-с илдьит суругуттан).
Үөрүү уонна кыайыы (Иоанн 1-кы илдьит суругуттан).
Таптал (Иоанн 2-с илдьит суругуттан).
Ыалдьытымсах буолуу (Иоанн 3-с илдьит суругуттан).
Итэҕэли харыстааһын, аньыыттан-хараттан туттунуу (Иуда илдьит суругуттан).
Итэҕэлинэн быыһаныы (Рим христианнарыгар илдьит суруктан).
Христос – Айыы Тойон (Коринф христианнарыгар 1-кы илдьит суруктан).
Уоскулаҥ, сулууспа (Коринф христианнарыгар 2-с илдьит суруктан).
Киһи сокуону тутуһан буолбатах, Христоһу итэҕэйэн быыһанар (Галатия христианнарыгар илдьит суруктан).
Сиэркэп – Христос Этэ-Сиинэ (Ефес христианнарыгар илдьит суруктан).
Христианнар биир сомоҕо буолуулара (Филиппы христианнарыгар илдьит суруктан).
Христос кэрэмэн килбиэнэ, улуута (Колосс христианнарыгар илдьит суруктан).
Айыы Тойон Иисус Христос сиргэ иккиһин кэлиэҕэ (Фессалоники христианнарыгар 1-кы уонна 2-с илдьит суруктартан).
Айыы Тойоҥҥо бигэтик сулууспалааһын, Киниэхэ бэриниилээх буолуу (Тимофейга 1-кы уонна 2-с илдьит суруктартан).
Сиэркэп салайааччылара сибэтиэй олохторунан холобур буолуохтаахтар (Титкэ илдьит суруктан).
Бэйэ-бэйэни бырастыы гыныы (Филимоҥҥа илдьит суруктан).
Сиэркэп – Саҥа Израиль; Христос эҥкилэ суох сиэртибэтэ (Еврейдэргэ илдьит суруктан).

Илдьит суруктар Биибилийэ олус суолталаах сорҕотунан буолаллар. Үгүстэрэ өйдүүргэ уустуктар, онон бу суруктары иҥэн-тоҥон бытааннык ааҕар ордук.

### Иаков илдьит суруга


Иаков илдьит суруга

Иаков суруйбут илдьит суругар биһиги бэрт элбэх – кылгас эрээри, олус дириҥ – этиини, сүбэни-аманы ааҕабыт. Холобур, сирдээҕи баай туһунан маннык этиллэр: «Күн тахсан өҥүрүк куйаас түстэҕинэ, сибэкки умнаһа куура хатан, кэрэ бэйэтэ кэхтэрин, сибэккитэ түһэрин курдук, баай киһи эмиэ түбүгүн үгэнигэр кэхтиэҕэ»; тургутуу туһунан: «Аньыыга тардар моһолу тулуурдаахтык туораабыт киһи алгыстаах: оннук киһи тургутууну тулуйан баран, Айыы Тойон Кинини таптыыр дьоҥҥо биэриэх буолан эрэннэрбит олоҕун мэнньиэһин ылыаҕа»; кыыһырыы-киҥнэнии туһунан: «Онон, таптыыр бырааттарым, хайаҕыт да истэргэ чуор, саҥарарга бытаан, уордайарга нэс буолуохтаах. Уордайар киһи Таҥара кырдьыгын оҥорор кыаҕа суох»; Таҥара ыйаахтарын толоруу туһунан: «Истибиккитинэн эрэ муҥурданан, бэйэҕитин албыннанымаҥ, истибит тылгытын тутуһуҥ»; итэҕэл туһунан: «Киһи тыына быһыннаҕына, этэ-сиинэ өлүк эрэ буолан хааларын курдук, үтүө дьайыыта суох итэҕэл – эмиэ өлбүт итэҕэл»; аньыыны саҥарыы: «Киһи тыла эмиэ сити курдук кып-кыракый эрээри, арбанара хара баһаам. Санаан көрүҥ: быычыкаайык уот кыыма түһэн, төһөлөөх элбэх ойууру сиирий... Биир дьүүктэттэн икки араас уу – аһыы уонна ньулуун уу – тэҥҥэ сүүрүө дуо?»; андаҕар туһунан: «Уонна, бырааттарыам, хаһан да андаҕайбат буолуҥ, халлаанынан да, сиринэн да, атын тугунан даҕаны андаҕайымаҥ; эһиги сөп диэбиккит чахчы сөп буоллун, суох диэбиккит чахчы суох буоллун, оччоҕо дьүүлгэ туруоххут суоҕа»; ыарыһахтар тустарынан: «Ким ыалдьар, ол сиэркэп пресвитердарын ыҥырдын, оччоҕо кинилэр кэлэн ыарыһаҕы олива арыытынан сотон баран, кини туһугар Айыы Тойон аатынан үҥтүннэр. Итэҕэл үҥүүтэ ыарыһаҕы үтүөрдүө, Айыы Тойон кинини сүһүөҕэр туруоруо, аньыыны-буруйу оҥорбут буоллаҕына, онто бырастыы буолуо»; аньыыны билинии уонна үҥүү туһунан: «Онон үтүөрэр туһугар, бэйэ-бэйэҕитигэр аньыыгытын этинэр, бэйэ-бэйэҕит туһугар үҥэр буолуҥ. Кырдьыксыт күүстээх үҥүүтэ үгүһү оҥорор кыахтаах»; муммут-тэммит дьоҥҥо таптал туһунан: «Бырааттарыам! Өскөтүн эһигиттэн хайаҕыт эрэ кырдьыктан туораабытын ким эмэ көнө суолугар төнүннэрдэҕинэ, кини билиэх тустаах: аньыылааҕы албын суолуттан эргилиннэрбит киһи дууһатын өлөр өлүүттэн быыһыаҕа, үгүс аньыытын-харатын бырастыы гыннарыаҕа».

### Апостол Петр икки илдьит суруга


Апостол Петр икки илдьит суруга

Петр, Иисус Христос уон икки апостолыттан биирдэстэрэ, Малай Азия христианнарын сиэркэптэригэр икки илдьит суругу суруйан ыыппыта. Кини бастакы илдьит суруга Рим импиэрийэтигэр Христос үөрэҕин төрдүттэн эһиэн баҕарбыт Нерон импэрээтэр христианнары сордоон-муҥнаан өлөртөрөр кэмигэр суруллубут буолуохтаах диэн сабаҕалыыллар. Апостол Петр, Христоска биир итэҕэллээхтэрин санааларын бөҕөргөтөн, маннык суруйар:

Өбүгэлэргититтэн утумнаабыт сүпсүктээх олоххутуттан алдьанар-кэбириир үрүҥ да, кыһыл да көмүскэ атыылаһыллыбыт буолбатаххыт, ханнык да эҥкилэ суох толук, ыраас Бараан Оҕотун, курдук буолбут Христос күндү Хаанынан толуйуллан ылыллыбыккыт... Киһи – от кэриэтэ, киһи албан аата – сибэкки кэриэтэ: от хагдарыйа хатан, сибэккитэ иинэн түһэр, оттон Айыы Тойон тыла үйэлэр тухары өлбөт-сүппэт. Бу эһиэхэ иһитиннэриллибит Евангелие туһунан этиллэр.
Таптыыр бырааттарыам! Бу дойдуга эһиги кэлии дьон, ааһан иһэр айанньыт эрэ буоларгыт быһыытынан, көрдөһөбүн: дууһаҕытыгар утары турар эт-хаан кыдьыктарыттан тэйэ туттуҥ, Таҥараны итэҕэйбэт дьон ортотугар үтүөкэн олоҕунан олоруҥ... Биһиги аньыыттан-хараттан босхолонон кырдьык иһин олорорбут туһугар, Кини биһиги аньыыбытын-буруйбутун санныгар сүгэн кириэскэ таһаарбыта; Кини бааһыран, эһиги үтүөрбүккүт. Хаһан эрэ эһиги маныыһыта суох муна-тэнэ сылдьар барааннар курдук этигит, оттон билигин Маныыһыкка – дууһаҕытын Араҥаччылааччыга – төнүннүгүт.
Куһаҕаҥҥа куһаҕанынан, үөхсүүгэ үөхсүүнэн хардарымаҥ; төттөрүтүн, алгыһы ыларга ыҥырыллыбыккытын билэ сылдьан, эһигини атаҕастааччылары алҕааҥ... Айыы Тойон Таҥараны ис сүрэххититтэн ытыктааҥ.
Христос биирдэ букатыннаахтык, биһигини Таҥараҕа аҕалаары, Бэйэтэ Кырдьыксыт эрээри, биһиги аньыылаахтар туспутугар, биһиги буруйбутун боруостаан, эрэйи-муҥу көрбүтэ. Этин-сиинин өлөрбүттэрэ эрээри, Кини ис тыынынан тиллибитэ... Христос аатын туһуттан эһигини үөҕэр буоллахтарына, эһиги алгыска тиксэҕит; ол аата эһиэхэ албан ааттаах Тыын, Таҥара Тыына, баар... Эһигиттэн ким да киһини өлөрөн, тугу эмэ уоран, куһаҕаны оҥорон эбэтэр атын киһи бас билиитигэр суудайан сору-муҥу көрбөтөр ханнык, оттон христианин быһыытынан эрэйи көрөртөн кыбыстымаҥ, хата Христос аатын сүгэбит диэн, Таҥараҕа махтаныҥ.

Номоххо кэпсэнэринэн, Петр өлөрөргө ууруллубута, кинини кириэскэ төбөтүнэн аллара гынан тиирбиттэрэ. Петр, Айыы Тойон Иисус Христос курдук тиириллэр быраабым суох диэн, бэйэтэ оннук көрдөспүтэ.


ПЕТР 1-кы ИЛДЬИТ СУРУГА 1:18-19, 24-25; 2:11-12, 24-25; 3:9, 15, 18; 4:14-16

### Апостол Иоанн үс илдьит суруга


Апостол Иоанн үс илдьит суруга

Былыргылар туоһулуулларынан уонна богословтар этэллэринэн, бу үс суругу апостол уонна евангелист Иоанн Богослов суруйбута. Иоанн Евангелиеҕа да, бу үс сурукка да элбэхтик туттар сүрүн тыла «таптал» диэн.

Иоанн бастакы илдьит суругун сүрүн тиэмэлэрэ: таптал, Таҥараны кытта олох, үөрүү, итэҕэл өрөгөйдөөх күүһэ, олох суолтата. Бу илдьит сурук сорох ыйыыта-кэрдиитэ маннык: сырдыкка сылдьыы туһунан: «Кини сырдыкка баарын курдук, биһиги эмиэ сырдыкка сылдьар буоллахпытына, бэйэ-бэйэбитин кытта бодоруһабыт, оччоҕо Кини Уолун Иисус Христос Хаана биһигини бары аньыыттан-хараттан ыраастыыр. Сырдыкка сылдьабын диир эрээри, быраатын абааһы көрөр киһи хараҥаттан өссө да тахса илик»; бу дойдуга сыһыан туһунан: «Бу аньыылаах дойдуну да, бу дойдуга баары да таптаамаҥ: бу дойдуну таптыыр киһи сүрэҕэр Аҕа таптала суох. Бу дойдуга баар барыта – аньыылаах киһи имэҥэ-кыдьыга, хараҕын абылаҥа, бу олоххо тугунан киэн туттара – Аҕаттан кэлбэт, бу дойдуттан бэйэтиттэн көбөн тахсар. Бу дойду имэҥниин-кыдьыктыын симэлийэ сүтүөҕэ, оттон Таҥара көҥүлүн толорор киһи үйэлэр тухары олоруоҕа»; антихрист туһунан: «Онон сымыйаччы диэн кимий? Ол – Иисуһу, Кини Христос буоларын, мэлдьэһээччи. Антихрист Аҕаны да, Уолу да мэлдьэһэр. Уолун ылыммат киһиэхэ Аҕата эмиэ суох, оттон ким Уолун билинэр, ол Аҕалаах»; Иисус Быыһааччы туһунан: «Кини биһиги буруйбутун-аньыыбытын киэр илдьээри кэлбитин, Бэйэтэ туох да аньыыта суоҕун эһиги билэҕит. Кинилиин биир буолбут киһи аньыыны оҥорбот»; Таптал туһунан: «Таҥара биһигини таптыырын бу аан дойдуга соҕотох Уолун, биһиги Кининэн олоххо тиксэрбит туһугар, ыытан биллэрбитэ. Таҥара – таптал, онон таптыыр киһи Таҥараны кытта биир буолар, кини сүрэҕэр Таҥара баар. Онон, Таҥара биһигини бастакынан таптаабытын быһыытынан, биһиги эмиэ Кинини таптыаҕыҥ. Иисус диэн Христос буоларын итэҕэйэр киһи Таҥараттан төрөөбүт. Таҥараҕа таптал диэн Кини ыйаахтарын тутуһуу буолар, оттон Кини ыйаахтара тутуһарга ыарахана суохтар»; сымыйа бороруоктар тустарынан: «Таҥара Тыынын албын тыынтан эһиги маннык арааран билиэххит: Киһи буолан кэлбит Иисус Христоһу билиммэт киһиэхэ Таҥара Тыына буолбатах, антихрист тыына баар»; бараммат олох туһунан: «Бу маны мин эһиэхэ, Таҥара Уолун аатыгар итэҕэйээччилэргэ, эһиги Кинини итэҕэйэн бараммат олохтоноргутун билэргит туһугар, суруйдум».


ИОАНН 1-кы ИЛДЬИТ СУРУГА

### Апостол Иуда илдьит суруга


Апостол Иуда илдьит суруга

Бу илдьит сурук ааптарынан бука бары Матфейтан Сибэтиэй Евангелиеҕа (13:55 ) ахтыллар апостол Иуданы ааттыыллар.

Иуда христианнары кинилэргэ «биирдэ букатыннаахтык бэриллибит итэҕэл иһин туруулаһарга» ыҥырар. Эргэ Кэс Тылтан холобур аҕалан туран, кини итэҕэйээччилэри аньыылаах дьону батыһымаҥ диэн сэрэтэр: «Төһө да итини хайыы-үйэ билбиккит иһин, мин эһиэхэ биир суолу санатыахпын баҕарабын: Айыы Тойон Бэйэтин норуотун Египет сириттэн быыһаан таһааран баран, итэҕэйбэтэхтэри кэлин имири эспитэ, оттон дьоһун былаастарын харыстаабакка, олорор эйгэлэрин хаалларан барбыт аанньаллары, дьүүл улуу күнэ үүнүөр диэри, алларааҥҥы им-балай түгэҕэр үйэлэр тухары сыаптаан сытыарар. Кинилэр курдук эмиэ содур быһыыламмыт, түктэри дьалыҥҥа ылларбыт Содом, Гоморра уонна ол эргиннээҕи куораттар олохтоохторо сэттэригэр умуллубат уокка умайаннар, сэрэтэр холобур буолбуттара. Олор курдук бу „көрүүлэнээччилэр“ эмиэ бэйэлэрин киртитэллэрин ааһан, Айыы Тойон былааһын билиммэттэр итиэннэ килбиэннээх ааньаллары үөҕэллэр. Балар тугу билбэттэрин кытары үөҕэллэр, оттон дьиикэй кыыл курдук айылҕалара тардарынан эрэ билэр суоллара кинилэргэ алдьанар-сатарыйар төрүөттэрэ буолбут».

Итинник аньыылаах суолу утаран, апостол Иуда итэҕэл олоҕор ыҥыран сүбэлиир-амалыыр: «Оттон эһиги, таптыыр бырааттарым, сибэтиэй итэҕэлгитинэн бэйэҕитин бөҕөргөтүнэн, Айыы Тыынынан үҥэн, Айыы Тойоммут Иисус Христос амарах санаатыттан биэрэр бараммат олоҕун кэтэһэн, Таҥара тапталыгар бигэ эрэлгитин энчирэппэккэ олоруҥ. Сорохторго, өйдөөн-дьүүллээн туран, амарахтык сыһыаннаһыҥ, оттон сороҕу улуу сэрэҕинэн уоттан өрүһүйэн таһаарыҥ. Кинилэр имэҥнээх эттэрэ киртиппит таҥаһын да таарыйартан дьиксинэн туран, аньыыларын саралыыр буолуҥ».

Илдьит сурук Таҥараны уруйдуур-айхаллыыр үтүөкэн тылларынан түмүктэнэр: «Эһигини охтууттан өрүһүйэн, эҥкилэ суох оҥорон, Бэйэтин Кэрэмэн Килбиэнин иннигэр үөрдэ-көтүтэ туруорар күүстээх соҕотох Муударай Таҥара – Иисус Христос Айыы Тойоммутунан биһигини Быыһааччы – айхаллаах албан аата, улуу кыаҕа, сүдү күүһэ, бараммат былааһа бары үйэ инниттэн, билигин итиэннэ үйэттэн үйэлэр тухары туругура туруохтун! Аминь».

### Апостол Павел илдьит суруктара


Апостол Павел илдьит суруктара

Саҥа Кэс Тылга апостол Павел Рим, Коринф, Ефес, Филиппы, Колосс, Фессалоники уонна Галатия уобаластарын христианнарыгар, ону таһынан – Тимофейга, Титкэ уонна Филимоҥҥа суруйбут 13 суруга киирбит. Үгэс быһыытынан, «Дьэбириэйдэргэ илдьит сурук» ааптара эмиэ Павел этэ диэн сабаҕалыыллар.

Апостол Павел илдьит суруктара Саҥа Кэс Тыл түөрт гыммыт биирин ылаллар. Кини суруктарыгар сөҥөн сылдьар барҕа баайы – Таҥараны арыйар дириҥ муудараһы – бу кинигэ биир-икки сирэйигэр толору сырдатар хайдах да кыаллыбат. Онон биһиги аҕыйах илдьит суругу эрэ ахтан аһарыахпыт.


ТАПТАЛ

Биибилийэ «Таҥара – таптал» диэн үөрэтэр.

Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурукка апостол Павел таптал туһунан маннык суруйар:

Өскөтүн мин араас омук, аанньал да тылынан саҥарар буолан бараммын, сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол аата мин – таҥкыныыр эрэ алтаммын, чылыгырыыр эрэ чуорааммын.
Өскөтүн мин Таҥара этиитин дьоҥҥо тиэрдэр дьоҕурдаах бороруок, бары кистэлэҥи барытын билэр, бары өттүнэн толору билиилээх итиэннэ, бэл, хайалары да оннуттан халбарытар күүстээх итэҕэллээх киһи буолан бараммын, сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол аата мин ким да, туох да буолбатахпын.
Өскөтүн мин туох баар баайбын-дуолбун барытын дьадаҥыларга түҥэтэн, бэл, эппин-сииммин уокка уматтара биэрэн да бараммын, сүрэхпэр таптала суох буоллахпына, ол миэхэ туох да туһата суох.

Таптал – Иисус Христос үөрэҕин чопчута. Иисус эппитэ: «„Айыы Тойон Таҥараҕын ис сүрэххиттэн, ис дууһаҕыттан, туох баар өйгүнэн-санааҕынан барытынан таптаа“. Бу баар ыйаахтартан саамай бастакылара уонна суолталаахтара. Иккис эмиэ итиниэхэ холоонноох: „Чугастааҕыгын, бэйэҕин таптыырыҥ курдук, таптаа“. Сокуон уонна Бороруоктар бары бу икки ыйаахха тирэҕирэллэр» (Матфей 22:37-40 ).

Таҥара тапталын туһунан Иисус маннык эппитэ: «Таҥара аан дойдуну ол курдук таптаан, Бэйэтин Төрөппүт Соҕотох Уолун, Кинини итэҕэйэр ханнык да киһи өлбөтүн, бараммат олохтонорун туһугар, биэрбитэ» (Иоанн 3:16 ).

### Киһи сатарыйбыт айылҕатын дьайыыта уонна Тыын үлэтин түмүгэ


Киһи сатарыйбыт айылҕатын дьайыыта уонна Тыын үлэтин түмүгэ

Айыы Тойон Иисус Христос үөрэнээччилэригэр эппитэ: «Мин умнаспын, оттон эһиги лабааларгыт. Миигинниин биир буолбут киһи, Мин эмиэ кинини кытта бииргэ буоллахпына, элбэх аһы биэрэр; эһиги Миигинэ суох тугу да гынар кыаххыт суох». Хайа үрдүгэр үөрэтэ олорон, Иисус маннык тэҥнээһини туттубута: «Бараан тириитин бүрүнэн кэлэр торҕон бөрөлөртөн – сымыйа бороруоктартан – сэрэниҥ. Кинилэри дьайыыларынан билиэххит. Эрбэһинтэн бинэгирээти, ыарҕаттан сомуокубаны хомуйаллар дуо? Үтүө мас куһаҕан отонноммотун курдук, куһаҕан мас эмиэ үчүгэй отонноммот».

Галатия христианнарыгар илдьит суругар апостол Павел «киһи сатарыйбыт айылҕатын дьайыытын» уонна «Тыын үлэтин түмүгүн» туһунан суруйар: «Киһи сатарыйбыт айылҕатын дьайыыта биллэр: көссүүлэһии, содур быһыы, киртийии, кэрээнтэн тахсыы, эмэгэттэргэ сүгүрүйүү, ап-хомуһун, өстөһүү, иирсээн, ордук санаһыы, уордайыы, киҥнэнии, тыл тылга киирсибэт буолуу, хайдыһыы, абааһы көрсүү, өлөрсүү, арыгылааһын, үүнэ-тэһиинэ суох барыы, онтон да атын. Урут сэрэппитим курдук билигин да сэрэтэбин: итинник быһыыланааччылар Таҥара Саарыстыбатыгар тиксибэттэр. Оттон Тыын биһиги сүрэхпитигэр тапталы, үөрүүнү, эйэни-или, кытаанах тулууру, үтүө санааны, амарах быһыыны, итэҕэли, көрсүө-сэмэй майгыны, бэйэни туттунууну үөскэтэр».


ГАЛАТИЯ ХРИСТИАННАРЫГАР ИЛДЬИТ СУРУК 5:19-23; МАТФЕЙ 7:15-17; ИОАНН 15:5-6

### Эдэркээн Тимофей


Эдэркээн Тимофей

Павел миссионердыыр иккис айаныгар Дервиянан, Листранан сылдьан, Иисус Христоһу итэҕэйэр Тимофей диэн ааттаах эдэркээн уолу көрсүбүтэ. Тимофей ийэтэ Евника Христоһу итэҕэйбит дьэбириэй дьахтара, оттон аҕата грек этилэр. Эбэтэ Лоида эмиэ Айыы Тойону итэҕэйэрэ. Тимофей, эмиэ евангелист Лука курдук, апостол Павел арахсыбат аргыһа буолбута. Онон кинини кытта Македонияҕа, Грецияҕа, Малай Азияҕа итиэннэ, бэл, Римҥэ бииргэ сылдьыбыта. Номоххо этиллэринэн, Павелы Римҥэ өлөрбүттэрин кэннэ, Тимофей Ефес куорат улахан сиэркэбин салайбыта. Кэлин Тимофей, Рим импэрээтэрдэриттэн биирдэстэрэ христианнары сойуолуур кэмигэр, итэҕэл иһин муҥу көрөн өлбүтэ.

Апостол Павел Тимофейга икки илдьит суругу суруйбута. Ол суруктартан сорох тыын суолталаах этиилэри ааҕыаҕыҥ: бар дьон туһугар үҥүү туһунан: «Онон туох-хайа иннинэ эһигиттэн көрдөһөбүн: биһиги чуумпутук, эйэлээхтик, Таҥараҕа толору бэриниилээх, ыраас олоҕунан олорорбут кыалларын туһугар, эһиги Киниттэн көрдөһөргүт-ааттаһаргыт, үҥэргит, махтанаргыт, дьону көмүскэһэргит – барыта бар дьон туһугар, ыраахтааҕылар тустарыгар, былааһы тутан олорооччулар тустарыгар буолуохтаах. Итинник үҥэр сиэрдээх, итини Быыһааччыбыт, Таҥара, сөбүлүүр»; хара дьай үөрэҕин туһунан: «Бу тиһэх кэмҥэ сорохтор араас албын тыыннары уонна абааһы үөрэҕин истэн, итэҕэлтэн тэйиэхтэрэ диэн Айыы Тыын дьэҥкэтик этэр»; баай-дуол туһунан: «Туох баар куһаҕан төрдө-төрүөтэ – харчы үлүскэнэ. Сорохтор бу үлүскэҥҥэ ылларан итэҕэлтэн туораан, үгүс муҥу-таҥы бэйэлэринэн булуммуттара. Оттон эн, Таҥара киһитэ, итинтэн барытыттан куотаҥҥын, кырдьыктаах, бэриниилээх буоларга, итэҕэйэргэ, таптыырга, тулуйарга, көрсүө майгыланарга дьулус»; итэҕэл хоодуот быһыытын туһунан: «Итэҕэл дьоһуннаах туруулаһыытынан туруулаһан бараммат олоҕу тутус. Бараммат олоххо эн ыҥырыллыбытыҥ, бу олох иһин үгүс дьон иннигэр итэҕэлгин үтүө быһыылаахтык билиммитиҥ»; Таҥараҕа дьиҥнээхтик сулууспалааһын туһунан: «Таҥараҕа бэриниилээх буола үөрэн. Итэҕэйээччилэргэ тылгынан-өскүнэн, олоххунан, тапталгынан, ис тыыҥҥынан, итэҕэлгинэн уонна ырааскынан холобур буол. Суруйуулары ааҕыынан, өйдөтүүнэн-үөрэтиинэн дьарыктан».

Павел иккис илдьит суругун хаайыыга сытан, өлөрүөхтэрин аҕай иннинэ, суруйбут буолуохтаах диэн сабаҕалыыллар. Бу суругар кини этэр: „Үтүө туруулаһыынан туруулаһан, сүүрэр түһүмэхпин түмүктээн, биэтэккэ таҕыстым, итэҕэлбин энчирэппэтим. Онон аны билигин Айыы Тойон, Кырдьыктаах Судьуйа, ол Күҥҥэ туттарар наҕараадата – кырдьыктаах быһыы мэнньиэһэ – миигин күүтэр; ону Кини миэхэ эрэ буолбакка, Кини кэлэрин таптаан күүтээччилэргэ барыбытыгар туттарыаҕа“.


ТИМОФЕЙГА 1-кы уонна 2-с ИЛДЬИТ СУРУК

### «Биир Айыы Тойон, биир итэҕэл, биир сүрэхтэнии...» Илдьит суруктартан


«Биир Айыы Тойон, биир итэҕэл, биир сүрэхтэнии...» Илдьит суруктартан

Бары аньыыны оҥорбуттара, бары Таҥара килбиэннээх сырдыгыттан маппыттара (Рим христианнарыгар илдьит суруктан, 3:23 ).

Аньыы төлөбүрэ – өлүү, оттон Таҥара бэлэҕэ – Христос Иисус Айыы Тойоммутун кытта биир буолан тиксэр бараммат олохпут (Рим христианнарыгар илдьит суруктан, 6:23 ).

Таҥара биир, киһи аймаҕы Таҥараны кытта ситимнээччи эмиэ биир – бар дьон туһугар Бэйэтин толук биэрбит Киһи, Христос Иисус (Тимофейга 1-кы илдьит суруктан, 2:5 ).

Христос биһиги буруйбутун-аньыыбытын боруостаары өлбүтэ (Коринф христианнарыгар 1-кы илдьит суруктан, 15:3 ).

Иисуһу Айыы Тойон диэн тылгынан аһаҕастык билинэр уонна Таҥара Кинини өлүүттэн тилиннэрбитин ис сүрэххиттэн итэҕэйэр буоллаххына, быыһаныаҥ (Рим христианнарыгар илдьит суруктан, 10:9 ).

Кириэс туһунан үөрэтии, өлүү суолунан баран иһээччилэр истэллэригэр, өйө суох дойҕох, оттон биһиэхэ, быыһанааччыларга, Таҥара күүһэ буолар (Коринф христианнарыгар 1-кы илдьит суруктан, 1:18 ).

Сэргэх сылдьыҥ, итэҕэлгитин бигэтик тутуһуҥ, эр санааланыҥ, халбаҥнаабат бөҕө буолуҥ (Коринф христианнарыгар 1-кы илдьит суруктан, 16:13 ).

Христос Евангелиетыттан мин сааппаппын, бу хас биирдии итэҕэйэр киһи, бастатан туран, иудей, ол кэннэ атын омук, быыһанарыгар анаммыт Таҥара күүһэ (Рим христианнарыгар илдьит суруктан, 1:16 ).

Бэйэҕитин албыннанымаҥ: Таҥараны элэк оҥостубаккын. Киһи туох сиэмэни ыһар да, ол үүнүүтүн ылар (Галатия христианнарыгар илдьит суруктан, 6:7 ).

Киһи аймах от кэриэтэ, киһи албан аата – сибэкки кэриэтэ: от хагдарыйа хатан, сибэккитэ иинэн түһэр (Петр 1-кы илдьит суругуттан, 1:24 ).

Биһиги хас биирдиибит бу сиргэ олорон тугу гыммыппытынан – үтүөнү биитэр мөкүнү оҥорбуппутунан көрөн, төлөбүрбүтүн ыларбыт туһугар, бука бары Христос дьүүлүгэр туруохтаахпыт (Коринф христианнарыгар 2-с илдьит суруктан, 5:10 ).

Онон хас биирдиибит бэйэтин туһугар Таҥараҕа эппиэттиэҕэ (Рим христианнарыгар илдьит суруктан, 14:12 ).

Билигин, Таҥара саҥатын иһиттэххитинэ, хаһан эрэ кураайы куйаарга сылдьан Таҥараҕа бас бэриммэтэх дьэбириэйдэр курдук, сүрэххитин хам хатанымаҥ (Еврейдэргэ илдьит суруктан, 3:15 ).

Биир Айыы Тойон, биир итэҕэл, биир сүрэхтэнии (Ефес христианнарыгар илдьит суруктан, 4:5 ).

### Иоанн Богослов суруйбут Арыллыыта


Иоанн Богослов суруйбут Арыллыыта

Бу биһиги олорор сирбит өрүү баар буолуо суоҕа. Тиһэх кэмҥэ туох буолуохтааҕын туһунан Биибилийэҕэ элбэхтик этиллэр. Ол туһунан ордук сиһилии Биибилийэ тиһэх кинигэтигэр – Иоанн Богослов суруйбут Арыллыытыгар – кэпсэнэр.

Иоанн Иисус Христос уон икки апостолыттан биирдэстэрэ этэ. Номоххо этиллэринэн, Иоантан ураты апостоллар бары итэҕэллэрин иһин муҥу көрөн өлбүттэрэ. Ол эрээри Иоанн эмиэ Христос туһугар эрэйдэммитэ: кинини Греция Патмос диэн арыытыгар көскө ыыппыттара. Онно киниэхэ Айыы Тойон көстөн: «Мин Альфабын уонна Омегабын, Бастакыбын уонна Тиһэхпин; тугу көрөргүн барытын кинигэҕэ суруйан сиэркэптэргэ ыыт», – диэн соруйбута (Арыллыы 1:10-11 ).

Арыллыы Кинигэтигэр тиһэх кэм туһунан төлкөлөөһүн араас символ көмөтүнэн бэриллэр: сэттэ сиэркэпкэ сурук, сэттэ бэчээт, аттаах түөрт киһи, сэттэ үрэр турба, Таҥара уора-кылына мунньуллубут сэттэ иһитэ, Армагеддон, Олох кинигэтэ, кыыл сыыппарата 666, Вавилон – улуу содур дьахтар, сэттэ бастаах, уон муостаах кыыл, уон ыраахтааҕы, тыһыынча сыллаах саарыстыба, Саҥа Иерусалим, күндү таастар, Олох Аал Луук маһа...

Арыллыы Кинигэтэ бэрт элбэх таайыллыбат кистэлэҥнээх. Ол эрээри биир суол олус дьэҥкэтик этиллэр: Айыы Тойон Иисус Христос сиргэ иккиһин эргиллэн кэлэн, аан дойдуну дьүүллүөхтээх. Кини Иккис кэлиитин бастакы христианнар күүтэллэрэ, биһиги эмиэ күүтэбит.

Аны сэттэ сиэркэптэн биирдэстэригэр суруллубут илдьит суругу ааҕыаҕыҥ. Бу сэттэ сиэркэп «Арыллыы» кинигэтэ суруллар кэмигэр бааллара эрээри, кинилэргэ анаммыт суруктар кэлэр кэм Сиэркэбигэр эмиэ туһуламмыттар. Баҕар, бу сурук ханнык эрэ тыллара эн биһиккигэ эмиэ быһаччы сыһыаннаах буолуохтарын сөп.

### «Бу кэлэн, ааҥҥытын тоҥсуйа турабын...»


«Бу кэлэн, ааҥҥытын тоҥсуйа турабын...»

Арыллыы Кинигэтигэр Иоанн Богослов суруйар:

Эрэллээх, дьиҥ кырдьыктаах Туоһу, Таҥара тугу айбытын барытын төрдө-төрүөтэ Аминь маннык этэр: «Эн бары дьайыыгын билэбин; эн тымныыта да, итиитэ да суоххун. Оо, арай тымныы дуу, итии дуу эбитиҥ буоллар! Ону баара сылааскын эрэ, итиитэ да, тымныыта да суоххун, онон Мин эйигин уоспуттан төлө ыһан таһаарыам. „Баайбын, дэлэйдик олоробун, аны туохпунан да тутайбаппын“ дэнэҕин даҕаны, дьиҥэр, дьоло суоххун, муҥнааххын, дьадаҥыгын, хараҕа суоххун, сыгынньаххын билбэккин. Онон байар туһугар Миигиттэн уокка ыраастаммыт кыһыл көмүһү, уонна таҥнаргар, сыгынньах сылдьарыҥ көстөн саакка-суукка киирбэтиҥ туһугар, маҥан таҥаһы атыылаһаргар, көрөр туһугар хараххын мааһынан сотторгор сүбэлиибин. Мин таптыыр дьоммун, итэҕэстэрин көрдөрөн туран дьарыйабын, онон дьаныардаах буол, аньыыгын билин. Бу кэлэн, ааҥҥытын тоҥсуйа турабын: ким Мин саҥабын истэн аанын аспыкка дьиэтигэр киирэммин, киэһээҥҥи аһылыгар олорсуом, кини эмиэ Миигинниин олорсуо.
Кыайыылааҕы Бэйэбин кытта бүрүстүөлбэр олордуом; Мин кыайан-хотон Аҕабын кытта, Аҕам бүрүстүөлүгэр олорбутум курдук, кыайыылаах эмиэ Миигинниин бииргэ олорсуо. Тыын сэттэ сиэркэпкэ тугу этэрин истэр кулгаахтаах иһиттэҕэ буолуохтун».


АРЫЛЛЫЫ 3:14-22

### Саҥа халлаан уонна саҥа сир


Саҥа халлаан уонна саҥа сир

Иоанн Арыллыытын бүтэһик хас да сирэйэ тиһэх дьүүлү, саҥа халлааны уонна саҥа сири ойуулуур.

Онтон мин сүдү бэйэлээх үрүҥ бүрүстүөлү уонна ол бүрүстүөлгэ Олорооччуну көрбүтүм: сир-халлаан Кини ньууруттан куотан, аны хаһан да эргийбэттии симэлийэ сүппүтэ. Көрбүтүм, өлбүттэр – улуу да, кыра да барыта – Таҥара иннигэр тураллара, иннилэригэр кинигэлэр нэлэччи арыллыбыттар этэ. Өссө биир кинигэни, Олох кинигэтин, арыйбыттара, онон өлбүттэр кинигэлэргэ хайдах суруллубутунан, тугу оҥорбуттарынан көрөн дьүүллэммиттэрэ. Муора бэйэтин түгэҕиттэн өлбүттэри таһаарбыта, өлүү уонна аад эмиэ өлбүттэрин биэрбиттэрэ, хас биирдии киһи тугу оҥорбутунан дьүүллэммитэ.
Онтон мин саҥа халлааны, саҥа сири көрбүтүм. Урукку сир-халлаан симэлийэ сүппүтэ, муора эмиэ аны суоҕа. Мин, Иоанн, Сибэтиэй Куораты – сүктэр кыыс аналлааҕар симэммитин курдук, бары силигэ ситэн мэҥэ халлаантан, Таҥараттан түһэн иһэр саҥа Иерусалимы – көрбүтүм. Онтон халлаантан сүҥкэн улахан саҥа дуораһыйарын истибитим: «Көр бу, Ытык Сурт – Таҥара олорор дьиэтэ аны киһи аймаҕы кытта бииргэ буолуо. Кини дьону кытта бииргэ олоруо, кинилэр эмиэ аны Таҥара норуота буолуохтара. Кини Бэйэтинэн дьону кытта сылдьан, кинилэр Таҥаралара буолуоҕа. Таҥара кинилэр харахтарын уутун хас биирдии таммаҕын сотуоҕа, өлүү-сүтүү диэн аны суох буолуоҕа; энэлгэн, ытабыл-соҥобул, ыарыы эмиэ сүтүөҕэ. Урукку барыта ааста».
Бүрүстүөлгэ Олорооччу: «Көр бу, барыта саҥаны айабын», – диэбитэ. Онтон миэхэ эппитэ: «Сурун, бу дьиҥ кырдьыктаах, эрэбил тыл». Кини миэхэ өссө манныгы эппитэ: «Барыта туолла! Мин Альфабын уонна Омегабын, Төрүппүн уонна Бүтэр Уһукпун. Утаппыкка өлбөт мэҥэ уутун дьүүктэтиттэн босхо иһэрдиэм; кыайааччы итини барытын ылыа, Мин кини Таҥарата буолуом, кини Мин уолум буолуо. Оттон куттамсахтар, итэҕэлэ суохтар, сидьиҥнэр, өлөрүөхсүттэр, содурдар, абынан-хомуһунунан дьарыгырааччылар, эмэгэккэ сүгүрүйээччилэр уонна бары сымыйаччылар аналлара – сиэрэлээх уот байҕалга түһүү. Ити иккиһин, бүтэһиктээхтик өлүү буолар».
Таҥара килбиэннээх сырдыга сыдьаайар буолан, куоракка күн да, ый да суох: куорат сыдьаайар сырдыга – олоҕун бар дьон туһугар толук уурбут Айыы Тойон. Туох эмэ кирдээх, ким эмэ сидьиҥ, албыны-көлдьүнү тутуспут – онно киириэ суоҕа, арай Айыы Тойоҥҥо баар Олох кинигэтигэр суруллубут дьон эрэ киириэхтэрэ.


АРЫЛЛЫЫ 20:11-13; 21:1-8, 23, 27

### Биибилийэ тиһэх сирэйэ


Биибилийэ тиһэх сирэйэ

Ытык Суруйуу, Биибилийэ, Таҥара Уола Иисус Христос иккиһин кэлэрин төлкөлүүр. Иоанн Богослов Арыллыытын түмүк чааһын – Биибилийэ тиһэх сирэйин – ааҕыаҕыҥ:

Итиэннэ аанньал миэхэ эппитэ: «Бу кинигэ билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр тылын хам бэчээттээн кэбиһимэ. Болдьохтоох кэм чугаһаата. Аньыылаах өссө да аньыыны оҥоро түстүн, кирдээх өссө киртийдин, кырдьыксыт кырдьыгы оҥоро түстүн, сибэтиэй өссө ырааһырдын. Мин сотору кэлиэм, хас биирдиигэ тугу оҥорбутунан көрөн биэрэрдии, төлөбүрбүн илдьэ кэлиэм.
Мин Альфа уонна Омега, Төрүт уонна Бүтэр Уһук, Бастакы итиэннэ Тиһэх буолабын. Кини ыйаахтарын тутуһааччылар алгыстаахтар. Кинилэр Олох Аал Луук маһыттан амсайар бырааптаахтар, куорат аанынан киирэр кыахтаахтар. Оттон ыттар, абынан-хомуһунунан дьарыгырааччылар, содурдар, өлөрүөхсүттэр, эмэгэккэ сүгүрүйээччилэр уонна сымыйаны таптааччылар, сымыйаны оҥорооччулар – олор бары куорат тас өттүгэр хаалыахтара.
Мин Иисус бу туһунан эһиэхэ сэттэ сиэркэпкэ туоһулаттара аанньалбын ыыттым. Мин Давид силиһинэбин, сарсыардааҥҥы сырдык сулуспун.
Тыын уонна Сүктэр Кыыс иккиэн: «Кэл!» – диэн ыҥыраллар. Истибит эрэ барыта: «Кэл!» – диэн ыҥырыахтын. Утаппыт кэлиэхтин, иһиэн баҕарар кэлэн, өлбөт мэҥэ уутун босхо ылыахтын».
Мин бу билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр кинигэ тылын истээччини сэрэтэбин: ким эрэ бу тылга тугу эмэ эптэҕинэ, Таҥара ол киһини бу кинигэҕэ этиллибит иэдээҥҥэ тиксэриэҕэ. Оттон ким эмэ бу кинигэ билиҥҥини да, кэнэҕэһи да төлкөлүүр тылыттан тугу эмэ көҕүрэттэҕинэ, Таҥара кинини бу кинигэҕэ этиллибит Олох кинигэтигэр суруллар, сибэтиэй куоракка киирэр аналыттан матарыаҕа. Бу маны Кэрэһиттээччи этэр: «Дьиҥ чахчы Мин сотору кэлиэм! Аминь».
Оо, кэл, Айыы Тойон Иисус! Айыы Тойоммут Иисус Христос илгэлээх үтүөтэ эһигини барыгытын кытта эҥээрдэһиэхтин. Аминь.


АРЫЛЛЫЫ 22:10-21

## Географическай хаарталар уонна

### Географическай хаарталар уонна

Географическай хаарталар уонна


Былыргы Илин Дойду

Иисус Христос Кэминээҕи Палестина

Иисус Христос Кэминээҕи Иерусалим

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

ИЕРУСАЛИМ. ЕЛЕОН ХАЙАТЫТТАН КӨСТҮҮТЭ (илинтэн)

ИЕРУСАЛИМ УОННА ЕЛЕОН ХАЙАТА (арҕааттан көстүү)

СИНАЙ ХАЙАТА

ТУУСТААХ (ӨЛБҮТ) МУОРА

ФАВОР ХАЙАТА

НАЗАРЕТ

ВИФЛЕЕМ

ИОРДАН

КАПЕРНАУМ

ГАЛИЛЕЯ КАНАТА

ИУДЕЯТТАН САМАРИЯҔА ТИЭРДЭР СУОЛ

ГЕННИСАРЕТ КҮӨЛЭ (ГАЛИЛЕЯ МУОРАТА)

ВИФАНИЯ

РИМ КОЛИЗЕЙА


Географическай хаарталар уонна, Библия сирин-уотун көстүүтэ

### Былыргы Илин Дойду


Былыргы Илин Дойду

Былыргы Илин Дойду

### Иисус Христос Кэминээҕи Палестина


Иисус Христос Кэминээҕи Палестина

Иисус Христос Кэминээҕи Палестина

### Иисус Христос Кэминээҕи Иерусалим


Иисус Христос Кэминээҕи Иерусалим

Иисус Христос Кэминээҕи Иерусалим

### Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана


Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

Иисусхристос Кэминээҕи Иерусалим Таҥаратын Дьиэтин Былаана

### Иисус Христос кэминээҕи Рим империята


Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

Иисус Христос кэминээҕи Рим империята

### Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана


Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

Павел Апостол миссионердыыр бастакы айана

### Павел Апостол миссионердыыр иккис айана


Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

Павел Апостол миссионердыыр иккис айана

### Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана


Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

Павел Апостол миссионердыыр үҺүс айана

### Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)


Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

Павел Апостол миссионердыыр төрдүс айана (Римҥе барыыта)

### ИЕРУСАЛИМ. ЕЛЕОН ХАЙАТЫТТАН КӨСТҮҮТЭ (илинтэн)


ИЕРУСАЛИМ. ЕЛЕОН ХАЙАТЫТТАН КӨСТҮҮТЭ (илинтэн)

### ИЕРУСАЛИМ УОННА ЕЛЕОН ХАЙАТА (арҕааттан көстүү)


ИЕРУСАЛИМ УОННА ЕЛЕОН ХАЙАТА (арҕааттан көстүү)

### СИНАЙ ХАЙАТА


СИНАЙ ХАЙАТА

### ТУУСТААХ (ӨЛБҮТ) МУОРА


ТУУСТААХ (ӨЛБҮТ) МУОРА

### ФАВОР ХАЙАТА


ФАВОР ХАЙАТА

### НАЗАРЕТ


НАЗАРЕТ

### ВИФЛЕЕМ


ВИФЛЕЕМ

### ИОРДАН


ИОРДАН

### КАПЕРНАУМ


КАПЕРНАУМ

### ГАЛИЛЕЯ КАНАТА


ГАЛИЛЕЯ КАНАТА

### ИУДЕЯТТАН САМАРИЯҔА ТИЭРДЭР СУОЛ


ИУДЕЯТТАН САМАРИЯҔА ТИЭРДЭР СУОЛ

### ГЕННИСАРЕТ КҮӨЛЭ (ГАЛИЛЕЯ МУОРАТА)


ГЕННИСАРЕТ КҮӨЛЭ (ГАЛИЛЕЯ МУОРАТА)

### ВИФАНИЯ


ВИФАНИЯ

### РИМ КОЛИЗЕЙА


РИМ КОЛИЗЕЙА

[1] «Аминь» – «дьиҥ чахчы оннук, итинник буолуохтун» диэн суолталаах былыргы дьэбириэй тыла.

[2] «Аллилуия» былыргы дьэбириэй тылыттан тылбаастаатахха «Айыы Тойону айхаллааҥ» диэн суолталаах.

[3] Киһи Уола – Эргэ Кэс Тылга Мессия ааттарыттан биирдэстэрэ.

[4] Фарисейдар – Иудея религиознай бөлөхтөрүттэн биирдэстэрэ. Кинилэр религия сокуоннарын таһынан сиэри туому кытаанахтык тутуһууга охтоллоро.

[5] Синедрион – үрдүкү суут.

[6] Динарий – ол саҕана Израильга туттуллар Рим манньыата.

[7] Талант – 30-ча кг үрүҥ көмүскэ тэҥнээх саамай улахан харчы.

[8] Ол аата «Биһигини быыһаа, Давид Уола!» диэн. Израильга ыраахтааҕылары маннык эҕэрдэлии көрсөллөрө.

[9] Сион кыыһа диэн Иерусалимы уонна кини олохтоохторун ааттыыллара.

[10] Кесарь – Рим императора.

[11] Ареопаг – аҕа баһылыктар мунньахтара.