# Библия

Институт перевода Библии

## Инжил: Лукали


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


ГЬАЛАГЪАЙ


ХӀурматла учӀан!

ХӀела гьалаб авал ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь кадурхуси табтар саби. Илди жузани Сагаси ВягӀдала тарихласи бутӀа бетарахъули саби ва ГӀиса МасихӀла гӀямруличилара, къуллукъбирниличилара ва илкьяйдали МасихӀла Умматла цаибти гунзрачилара бурули саби. Эски ВягӀдаличил бархли Сагаси ВягӀдали Библия цалабирхъули саби – ил жузала Жуз, сабира даршдусмала бухӀнаб дунъяличиб бегӀлара бучӀуси жузли бетаурси ва кавлуси.

«Евангелион» ибси дев бетаъни хӀясибли грек мезла дев саби ва илини «ГӀяхӀхабар» ибси мягӀна иргъахъуси саби. БекӀлибиубси, нушала ца ахӀи авал ГӀяхӀхабар лер, ГӀиса МасихӀла мутагӀялимтани ва гьуни буцибтани делкӀунти – Матпейла, Маркла, Лукала ва Югьанна. ГӀисала гӀямру, вебкӀни ва мицӀириъни декӀар-декӀарти адамтани сипатдарнили, цадехӀ анцӀбукьлуми жура-журала хӀерлизир чедаэс имканбикӀахъули саби, ГӀиса МасихӀла белчӀуди ва сипат ункъли аргъахъес кумекбирули саби.

Авалра ГӀяхӀхабарлизир сипатдарибти анцӀбукьлуми кадиркули сари н. э. Ӏ даршдуслизир – Палестинализир. Итди замунтазиб Палестина Римла къайсарпачнала арилиуб сабри. Амма илаб хӀербирути жугьутӀуни чула дин бихӀес къайгъилизибри. Аллагьли Муса идбагличибад илдас бедибси динна хьулчи Зегъа сабри. Мусас гӀергъити гӀяхӀцад идбагунани гьалахили бурибсири МасихӀ – Аллагьли ЧеввикӀибси лявкьян ва Сунени адамтас бунагьла ва бебкӀала арилизибад берцуди лебху, или. Ва хӀера, нушала эрала бехӀбихьудличив Палестинала биштӀаси Бетлегьем шагьарлизив сунечи бахъхӀи хӀерси ГӀиса МасихӀ (ГӀиса Христос) акӀуб. «МасихӀ» ибсини (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли «христос») – «вакибси» ибси иргъахъуси саби.

Матпейличибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор хӀекь бурчан Матпей Леви сайри. Ил ГӀиса МасихӀли Сунес гӀергъи вашахъес живарибсири ва вецӀнукӀира вакиллизивад цали варибсири. Ил ГӀяхӀхабар имцӀаливан христиан дин кьабулбарибти жугьутӀуназибадти бучӀантас белкӀунси саби. Матпейли сунела жуз Назаретлизивадси ГӀисала акӀудиличибад бехӀбирхьули сай. Илини чебиахъули саби ГӀиса жугьутӀунала халавегӀил дудеш Ибрагьимла ва Израилла пача Даудла наслулизивадси виъни. Эски ВягӀдализирад зумали къяяни дикули, Матпейли чебиахъули сай ГӀиса баягъи Аллагьли чеввикӀибси Пача ва Уцахъан виъни, Сай лявкьниличила жугьутӀунала идбагунани гьалахили бурибси.

Маркличибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор сайри Марк Югьан, Барнабала узикьар. Ил бекӀтигъунти вакилтала лугӀилизи кархуси ахӀенри, амма ГӀисачила вягӀзуртаиркьусири гьаланачи вакил Павелличил, гӀур биалли вакил Петерличил Римлизив. Авал ГӀяхӀхабарлизибад ил бегӀлара къантӀа саби. Маркли имцӀали пикри бяхӀчииули сай ГӀисала гъайличи ахӀи, баркьудлумачи, илдала лугӀилизиб Ерусалимлизирти ГӀисала ванзала гӀямрула гӀергъисигъуна жумягӀличи.

Лукачибадси ГӀяхӀхабар. ГӀядатбихьни хӀясибли, ил ГӀяхӀхабарла автор – Лука, вакил Павелла баркьябазивад ца, санигӀят хӀясибли тухтур сайри. Ил ГӀисачил кадикибти бекӀлидиубти анцӀбукьлумала бикьри ахӀенри, хӀятта Израилла халкьлизивадсира ахӀенри. Амма илини хасси къайгъиличил бикьруми хьарбаиб ва цаси аллагьагартазибадти бучӀантас МасихӀла гӀямруличила ва баркьудлумачила лерилра дурусти баянти дучиб. Илини сунела ГӀяхӀхабар Матпейлис ва Марклис гӀергъи белкӀи виэс асубирар. Илини ГӀисала гӀямрула ва итзаманала тарихлати анцӀбукьлумала барх-ургала кабилзахъули сай. Илини хасси пикри бяхӀчииули сай айту-гъай чедетаахъили каргьахъниличи. Илала жузлизир илди тӀинтӀти литературалати хабуртили детарули сари (хаслира 14–16 бб). Илкьяйда тӀинтӀси хабар, сунезира жузла 10 бекӀ кадурхуси (9:51 – 19:27), лугули сай Ерусалимлизи ГӀисала гьуйчила.

Югьанничибадси ГӀяхӀхабар. Ил ГӀяхӀхабарла автор Югьан, гӀядатбихьни хӀясибли, ГӀисас бегӀлара дигахъути вакилтазивад ца сайри. 12-ралра вакилтазивад ил ца сай МасихӀличи вирхни багьандан кахӀевшили калунси ва хӀекьли ухънаваайчи хӀериубси. Ил ГӀяхӀхабар цархӀилти ГӀяхӀхабуртас гӀергъи сабри белкӀунси. Ил ГӀяхӀхабар динна багьудила пикрумани ва шигӀрула рурхӀути сипатунани цархӀилтачиб имцӀали бицӀили саби. Югьанни бекӀси пикри бяхӀчииули сай ГӀисала гъайличи, амма илини лугути къантӀа айту журала гъай ахӀенну, ГӀисани гъамти мутагӀялимтас датурти, къиянти динна багьудила насихӀятуни сари.

Вакилтала Баркьудлумала жузли ГӀиса МасихӀличила ГӀяхӀхабар секьяйда тӀинтӀбикӀусирил бурули саби. Ил жузра Лукани белкӀунси саби. Ил жуз Лукачибадси ГӀяхӀхабарла хьарахъуд саби. Тарихласи хасси кьиматчебдеш леб илала, сенкӀун ил жуз христиантала цаибти замунтала анцӀбукьлумала гьабгӀергъиси белкӀли бетарули саби, ункъли гьар секӀал далуси авторли белкӀунси. Жузлизиб илини бурули сай ГӀиса зубрачи ахъуцили гӀергъи христиан дин тӀинтӀбиъниличила, ва христиантала жявхӀелла умматла гӀямруличила.

Жузла цаибил бутӀализиб (б. 1-7), Петерлара МасихӀла цархӀилти вакилталара вягӀзуртачибли (н. э. 30-ибти дд.), Ерусалимлизиб, Ягьудеялизиб ва Самариялизиб христиантала уммат бегӀгьалаб имцӀабиъниличила бурули саби. Жузла кӀиибил бутӀализиб (б. 8-28) бурули саби, секьяйда ГӀяхӀхабар Палестинала дура – Римлизи бикайчи тӀинтӀбиубал, секьяйда декӀар-декӀарти халкьанала адамтани христиан дин кьабулбирескабиибал. ГӀяхӀхабар Палестинала дура тӀинтӀбирнилизи хӀекьли мягӀничебси пай кабихьиб Тарсуслизивадси Павелли. Ил шурватнила история, вакилласи къуллукъбирниличи илала жи, илала вазипалати (МасихӀла вакил сайливан) хӀябал архӀя, Пеликсла, ПестӀла ва Агриппала гьалав сай ватахъни – илди лерилра Баркьудлумала жузлизир лер. ШуцӀалиибил бархӀи Ерусалимлизиб ГӀисачи бирхутачи кадацӀибти Дурхъати РухӀли христиантала уммат гӀур сипатдирути лерилра анцӀбукьлумазиб бикес ва чӀумабирахъес даимбариб.

Югьанна Гьаргбаркь. Югьанна «Гьаргбаркь» (грек мезли «Апокалипсис») – Сагаси ВягӀдала жузазибад бегӀлара гӀергъиси жуз саби. Авторла у саби жузлизибад гӀячихъбирули саби. Югьан – ил Аллагьла къуллукъчи ва идбаг сай, сайра МасихӀлис бикьридешдарни багьандан, гъамхӀисабли 90–96 ибти дусмазив Патмус бугъуличи дугӀаибси. Илаб Югьаннис Алагьличибад гьаргбаркь бедибсири. Ил манзил, илис гьалаб хӀебиубси, ГӀисала мутагӀялимтас гӀелабадбикибси манзил сабри. Римла кьяркьси къайсарпача Дамицианни алагьлисван сунес суждабирахъес тӀалаббирулри, ва сунес мутӀигӀли ахӀенти лебилра къирбирулри, хаслира МасихӀла мутагӀялимти.

Ил жуз цаибил яргалис БиштӀал Азияла (гьаннала Турция) христиантала умматуначи бяхӀчибирули саби. Илини чугӀиб гӀелабадкабикибтас жаваб лугули саби, челябкьлализиб бетарусиличила: ГӀиса МасихӀ сагали ванзаличи лявкьян, вайдешличибадра, бебкӀаличибадра, Аллагьличи ва Илала халкьличи къаршили пунтбиубти лебтачибадалра таманси чедибдеш сарху, ва Сунес марти адамтас даимси шабагъат луга.

Ил жуз, Сагаси ВягӀдала жузазибад баянбарес ва аргъес бегӀлара къиянси жуз биэсра асубирар: ил шигӀрула сипатунани ва, чӀянкӀли гӀурхӀели детаэс гӀягӀнити, гьалахили дурутани бицӀили саби.

Гьаланачи авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва цархӀилти жузи грек мезли делкӀунтири, амма христиан дин бузути 20 даршдусла духӀнар илди дунъяла даршани мезаначи шурдатуртири. Гьанна авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь кадерхурси жуз бегӀгьалаб дарган мезли дурабулхъули саби.

Гьалар дурадухъунтири декӀар-декӀарли шурдатурти жузи: Лукачибадси ГӀяхӀхабарла бутӀа 2:1–20 (2000); Маркличибадси ГӀяхӀхабар (2002); Маркличибадси ГӀяхӀхабар (2007); Югьанничибадси ГӀяхӀхабарла бутӀа 1:1–17 (2008); Лукачибадси ГӀяхӀхабар (2010) ва сагабарибси Лукачибадси ГӀяхӀхабарла айту-гъай (2017); Матфейличибадси ГӀяхӀхабар (2013). ГӀергъити дусмазир сагадарибти илди жузазиб дахъал дусмала бурсидеш багьарли саби. Идазир Библияла цацадехӀти бекӀлидиубти пикри-мягӀнубира дарсдарибтири. ГӀергъити дусмазир Эски ВягӀда шурбатурти цаибти жузира дураибтири. Эски ВягӀдала хӀябал жуз – Юнус, Рут, Эстер (2020).

Авалра ГӀяхӀхабар, Вакилтала Баркьудлуми ва Югьанна Гьаргбаркь жузи шурдатурси тилмачлис, редактортас ва дарган мезли Сагаси ВягӀда дурабухъахъес икьалабиубти лебтасалра Библия шурбалтуси Институтли баркалла балахъули саби. Библияла илди жузи нешла мезли дучӀес даргантас ахирра имканбакӀниличи нуша разилира.

Библия шурбалтуси Институт

## Лукали

### Лукали

Лукали


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### 1


ЛУКАЧИБАДСИ ГӀЯХӀХАБАР


ГьалабелкӀ

1Нушала ургар кадикибти анцӀбукьлуми бахъли хабуртази цаладирхъес бехӀбихьиб. 2Аллагьла Девла къуллукъчиби сабти ва бехӀбихьудличибадал саби бикьрумили биубти адамтани дагьахъурти баянти хьулчилидуцили, илдани илди анцӀбукьлуми сипатдирутири. 3Илбагьандан нунира, хӀурматчевси Пеупил, гьар секӀал бекӀбархӀиличирадал чедетаахъили ахтардидарили, гьар-гӀергъили хӀед делкӀес пикрибарира,[+] 4хӀези дагьахъурти хӀекьти диъниличила багьахъес.


ШизибикӀан ЯхӀъя алкӀниличила гьалахили бурни

5Гьирад Ягьудеяла[†] пачали вируси замана Авияла кьукьялизивадси Закария бикӀуси ца кашишра[†] леври. Илала хьунулра лерри, сунес Элизабет бикӀуси, илра Гьаарунна[†] кьамлизирадси сарри[+]. 6ХалавегӀилла[†] хъарбаркьуни ва кьяйдурти дархьли тамандирути илди кӀелра Аллагьла гьалаб хӀялалти адамти сабри. 7Илдала дурхӀни акӀубти ахӀенри, сенкӀун Элизабет жугъан сарри, илди кӀелра гьести гӀямрула сабри.

8Гьачам, сунечилти кашишуначил къуллукъбарес Закариячи ярга сабаибхӀели, илини Аллагьлис къуллукъбирулри. 9Кашишунала ургаб бузуси гӀядат хӀясибли, ХалавегӀилла хъули ацӀили, кьурбандирхьличиб бизитӀемла секӀал абалкахъи, гавдуршес илис чӀалабаиб. 10Илар бизитӀемла секӀайчил гавдуршухӀели, лебилра халкь дураб тӀашлири ва булгулри. 11ИлхӀели илис ХалавегӀилла малаик гьалайзур – ил, сунечир гавдуршуси, кьурбандирхьла балуй шайчив тӀашкайзурлири. 12Малаик чеили, Закария гъузгъалдииуб ва урехили уциб. 13Амма малаикли илизи иб:

– УрухмакӀуд, Закария, хӀела балга бакьили саби, хӀела хьунул Элизабетли урши виркьу, илис хӀуни ЯхӀъя ибси у бирхьид[+]. 14Иличи хӀу хариируд ва хӀилнаиркьуд, ва ил акӀниличи бахъал разибирар. 15СенкӀун ХалавегӀилла хӀулбазив ил чевяхӀсили вирар. Илини я чягъир, я чӀумати держ хӀедужа ва акӀубхӀейчивадал ил Дурхъати РухӀли вирцӀур[+]. 16Израилла бахъал халкь Илини ХалавегӀилличи, чула Аллагьличи чарбиру. 17Ил ХалавегӀилличив гьавиубли вашар, илала рухӀ ва цӀакь Ильяслагъунти дирар: дудешунала уркӀби дурхӀначи чардарес, мутӀигӀхӀебиубти хӀялалси гьуйчи дураэс, ХалавегӀил лявкьниличи халкь хӀядурбарес багьандан[+].

18Закарияни малаиклизи иб:

– Ил марси биъни нуни секьяйда багьес вирусу? Нура ухънаваилра, дила хьунулра гьести гӀямрула сари.

19Малаикли иб:

– Ну Аллагьла гьалав тӀашси Жабраил сайра. Илини ну хӀечил гъайикӀахъес ва хӀези ил ГӀяхӀхабар багьахъес вархьибсира[+]. 20Амма, чула заманаличир детарути, Нуни хӀези дурибтачи вирххӀеъни багьандан, хӀу гъайлизивад мяхӀрумируд ва, илди лерилра детаайчи, лехӀкайхъуд.

21Ил замана халкь Закариячи хӀерлири ва ил Аллагьла хъулив сен багьлакайубсира или, тамашабирулри. 22ДуравхъунхӀели Закария гъайикӀес хӀейрулри. Илбагьандан Аллагьла хъулиб Закарияни чебаала чебаъни илдани аргъиб. Закрияни някъбачил лишанти дирулри, сай биалли тилхъавли кавлулри.

23Сунела къуллукъбируси замана ахъибхӀели, Закария хъайгӀи чариуб. 24Камси заманала гӀергъи илала хьунул Элизабет дурхӀялисраиб ва шел баз юртларад дурахӀерухъи деркӀиб. Ил рикӀулри:

25– Набчирти адамтала гӀяйибти уркасес багьандан, Сунени ну хӀисабрарибти бурхӀназиб ХалавегӀилли наб иш барибси саби.


ГӀиса алкӀниличила ГӀяхӀхабар

26-27Элизабет дурхӀялисраила урегэсил базличив, Даудла[†] хъайзивадси Юсуплис урарибси Мария бикӀуси рурсиличи, Галилеялизибси Назарет бикӀуси шагьарлизи Аллагьли Жабраил малаик вархьиб[+]. 28ВакӀили, малаикли илизи иб:

– ХӀези саламикӀулра, Аллагьли баркатларарибси! ХалавегӀил хӀечил сай!

29Илди гъайли тамашариахъубли ил пикририкӀулри: «Ишини набзи гибси саламли се иргъахъусив?». 30Малаикли иб:

– УрухмакӀуд, Мария! ХӀу Аллагьла баркатлиур сарри. 31ХӀу дурхӀялисриуд ва Урши виркьид, ва Илис ГӀиса ибси у бирхьид[+]. 32Ил чевяхӀсили ветарар ва, Илис ЧихъчевяхӀсила Урши или, бикӀар. ХалавегӀил Аллагьли Илис Сунела дудеш Дауд пачала тахра бедлуга[+]. 33Якьубла наслулис даимси пачали вирар ва Илала пачадеш ахир агартили дирар[+].

34Амма Марияни малаиклизи хьарбаиб:

– Ну шерир хӀериасли, ил секьяйда биэс бируси?

35Малаикли илис жаваб бедиб:

– Дурхъати РухӀ хӀечи кадицӀур, ва ЧихъчевяхӀсила цӀакьли хӀу кӀапӀрирури. Илбагьандан хӀуни варкьибси дурхӀя дурхъаси вирар – Илис Аллагьла Урши или, бикӀар[+]. 36ХӀера, хӀела тухум Элизабетличи: ил рухънараили риалра, дурхӀялисраили гьанна урегэсил баз риубли сари, илискӀун жугъан сари бикӀутири. 37Аллагьли бурибси бетхӀеэс хӀебирар[+].

38Марияни иб:

– Ну ХалавегӀилла лагъ сарра. Гьар секӀал хӀуни бурибси тяхӀярли диаб.

Ва малаик иличивад арякьун.


Элизабетличи букьни

39Илала гӀергъи камси замана дикибхӀели Мария, къалабарикили, Ягьудеяла дубуртазиб мерлабиубси шагьарлизи аррякьун. 40Закарияла юртлизи арацӀили, илини Элизабетлис салам бедиб. 41Сунези ибти Марияла саламла гъай дакьибхӀели, Элизабетла канилавси дурхӀяра вяшухъун. Дурхъати РухӀли рицӀили, 42ахъли вявра или, Элизабетли иб:

– ХӀу сарри хьунул адамтала ургар баркатларарибси! ХӀуни вихуси дурхӀяра баркатлаварибси сай! 43Дила ХалавегӀилла неш набчи ракӀес ну чи сарсира, гъари?! 44ХӀела саламла тӀама дила лихӀбани бакьибмадан, дила канилавси виштӀалра валли, разили шикьикӀесвяхӀибгу. 45ХалавегӀилли сунези бурибсиличи рирхаурси, ил талихӀчерси сари.


Марияни дезабарни

46ГӀур Марияни иб:

– Дила уркӀили ХалавегӀил чевяхӀирули сай,
47Аллагьличи, ну Уцахъусиличи, дила рухӀ разили сари,
48сенкӀун Илини ну Сунела мутӀигӀси лагъ риъни чебаиб.
Гьаннала гӀергъи адамтала лерилра наслуби
наб талихӀчерси или, бикӀар[+].
49СенкӀун Кьудратла ВегӀли наб барибси секӀал лебгӀебал халаси саби!
Илала у дурхъаси саби!
50Сунезибад урухкӀутачи, наслубачибад наслубачи,
Илини уркӀецӀи гьаргбирули сай.
51Илини Сунела цӀакьси някъ гьакӀбарили –
чула уркӀбазир уктемти пикрумачилти тӀутӀубариб.
52ЦӀакьла бегӀти таханачибад убяхӀбушиб,
бушинти ахъбуциб.
53Гуштас гӀяхӀ бедиб,
давлачебти биалли селра хӀебедили бархьиб.
54-55Ибрагьимлис[†] ва илала наслулис, нушала халабегӀтас
даимал-даимлис чеасибси гьанбикили,
Сунела къуллукъчи Израиллис кумекбариб.

56Элизабетличир хӀябал базцадхӀи кали, Мария сунела хъайгӀи чаррухъун.


ЯхӀъя акӀни

57ДурхӀя варкьес замана баибхӀели, Элизабетли урши варкьиб. 58ХалавегӀилли иличи Сунела уркӀецӀи халабарниличила бакьибхӀели, унруби ва гъамти иличил барх разибиуб. 59ГехӀэсил бархӀи илди урши суннатварес бакӀиб ва дудешла хӀурматлис Закария ибси у бихьес пикрибариб. 60Амма нешли иб:

– Юх! Илис ЯхӀъя бикӀар.

61Илдани биалли, илизи иб:

– Илгъуна уличилси хӀела жинслизив чилра агарагу.

62Някъба лишанти дирули, дудешлизи уршилис сегъуна у бихьес дигулрив или, суалбухъун. 63Закарияни уркьа бутӀа тиладибариб ва илизи, лебилра тамашабиахъубли, белкӀун:

«Илала у ЯхӀъя саби».

64Илмадан Закариячи гъай чардухъун ва ил, гъайикӀесвяхӀили, Аллагьлис дезаикӀескайиб. 65Лебилра унруби урухбиуб ва бетаурсиличила хабар Ягьудеяла лерилра дубуртикад тӀинтӀбиуб. 66Иличила бакьибси гьарил адам пикрикалхъусири ва сунези сай викӀусири:

– Ил дурхӀя чи ветаэсара? – сенкӀун ХалавегӀил иличил сайри.


ХалавегӀилличила Закарияла деза

67Илала дудеш Закария Дурхъати РухӀли вицӀиб ва, гьалахили дурули, гъайикӀескайиб:

68– Баркатчевси сай ХалавегӀил – Израилла Аллагь!
Ил нушаб кумекбарес вакӀиб
ва Сунела халкьлис азаддеш гиб;
69Илини нушаб, Сунела къараваш Даудла хъайзивадси,
Кьудратчевси Уцахъан вархьиб:[+]
70жявси заманализибал Сунела дурхъати идбагунала гъайличил,
Сунени нушаб чеасибси,
71душмантазирадра, нушачи гьимичебти лебтазирадалра нуша уцахъуси.
72Сунела дурхъаси вягӀда[†] хъумхӀертурли,
илкьяйда Илини нушала халабегӀтачи уркӀецӀибариб,
73нушала халадудеш Ибрагьимла гьалаб хъя бариб:
74-75Сунела гьалар нушала гӀямрула лерилра бурхӀназир
дурхъадешлизир ва хӀялалдешлизир хӀердирули,
урехиагарли Сунес къуллукъбирахъес багьандан,
Илини нуша душмантази далтахъара!
76ХӀед, дурхӀя, ЧихъчевяхӀсила идбаг сай бикӀар,
сенкӀун Илис гьуни кабихьес багьандан,
хӀу ХалавегӀиллис гьалав вашуд[+].
77Бунагьуни хасардатниличирли,
уцахъниличила Илала халкьлизи багьахъад[+].
78Дигили ва уркӀецӀили вицӀибси нушала Аллагьли
нушаб зубрачибад абулхъуси берхӀила шала бурхьу –
79цӀябдешлизиб ва бебкӀала дяхӀцӀилиуб хӀербирути шалабарес
ва нушала кьяшми даршудешла гьуйчи дяхӀаэс[+].

80Урши биалли халакайулри ва рухӀличивли цӀакьикӀулри. Израилла халкьла гьалав вагьариэси замана сабаайчи, ил бацӀавлахъличив хӀерирусири[+].

### 2


ГӀиса акӀни

1[•]Ил замана къайсарпача[†] Августла хӀукму дурабухъун, улкализиб лебилра адамти сияхӀлизибурцни дураберкӀахъес[+]. 2Сириялис Кивринийли бекӀдеш дирухӀели дурабуркӀуси ил цаибил сияхӀлизибурцни сабри. 3Илбагьандан лебилра чула шагьуртази сияхӀлизибуцахъес арбякьун. 4Юсупра, Даудла[†] хъа наслула виъни багьандан, Галилеялизибси Назарет шагьарлизивад Ягьудеялизи[†] арякьун, Бетлегьем бикӀуси Даудла шагьарлизи[+]. 5Сай сияхӀлизиуцахъес ил, сунес урарибси, дурхӀялисраибси, Мариячил вархли арякьун. 6Илди БетлегьемлизибхӀели, Марияс дурхӀя варкьес замана баиб. 7Илини марзла Урши варкьиб ва, гӀяхӀлала хъулиб чус мер хӀебикни багьандан, вергурли, тӀенилизи кайхьиб.


ХӀенкьулабачи малаик вакӀни

8Ил мерличи гъамли хӀенкьулаби лебри, илди авлахъличиб хӀербирулри ва дугели чула хӀункьрас къараулбирулри. 9Хапли илдала гьала ХалавегӀилла[†] малаик гьаласайзур ва ХалавегӀилла чевяхӀдешла рурхӀнили илди лебилра шалабариб. Илди хӀекьли урухбиуб[+]. 10Малаикли илдази иб:

– УрухмакӀудая! Нуни хӀушази разидешла хабар балахъулра – лебилра халкьлис чебяхӀси харидеш. 11ИшбархӀи Даудла шагьарлизив хӀуша Уцахъан акӀуб. Ил – МасихӀ,[†] ХалавегӀил сай[+]. 12ХӀера, хӀушаб лишан: ругрумазиуцили, тӀенила кайхьибси дурхӀя ургидая.

13Хапли малаикла мякьлаб зубрала хӀуреба багьарбиуб, Аллагьлис дезна биркьули, бикӀуси:[+]

14– Чихъ зубразиб Аллагьлис чевяхӀдеш!
Сунес гӀяхӀбилзути адамтас ванзаличиб даршудеш![+]

15Малаикуни гӀелабяхӀ зубрачи чарбухъунхӀели, хӀенкьулабани цализи цали иб:

– Даширая, Бетлегьемлизи аркьехӀе ва хӀердилзехӀе, ХалавегӀилли дагьахъуртазирад се детаурлил.

16Илди къалабали ила бакӀибхӀели, Марияра, Юсупра, тӀенила каркьибси ДурхӀяра, баргиб. 17Ил чеибхӀели, илдани Ил ДурхӀяличила чузи малаикли дурибти гьар секӀал дуриб. 18Илди дакьибти лебил адамти хӀенкьулабала хабарличи тамашабирутири. 19Марияни лерил дурути уркӀиладурцулри ва илдачила пикририкӀулри[+]. 20Чус чебаэсра бакьесра бикнилис Аллагь чевяхӀирули ва Илис дезнабиркьули, хӀенкьулаби гӀелабяхӀ чарбухъун: гьар секӀал чузи бурибсиван детаур.


Аллагьла хъулив ДурхӀя Симеунничил ва Аннасчил гьуниваъни

21ГехӀел бархӀи дикили, ДурхӀя суннатлаварес замана баибхӀели, Илис Сай канилав вагьариэс гьалабал Сунес малаикли бедибси, ГӀиса ибси у бихьиб. 22Мусала[†] Зегъа[†] хӀясибли умуирнила гӀядат дураберкӀнила замана таманбиубхӀели, Мариянира Юсуплира чула Урши ХалавегӀиллис багъишлаварес Ерусалимлизи хиб. 23СенкӀун ХалавегӀилла Зегъализиб бурили саби: «Гьарилра акӀубси мурул жинсла цаибил дурхӀя Аллагьлис багъишлаварили виэс гӀягӀниси сай». 24Илкьяйдали ХалавегӀилла Зегъа хӀясибли «кӀел лагьализибадси яра лагьала кӀел дурхӀялизибадси кьурбанбарес» гӀягӀниси саби.

25Ил замана Ерусалимлизив, сунес Симеун бикӀуси, адам леври. Ил хӀялалси иманчевси Израиллис кумекличи хӀерси ва Дурхъати РухӀ сунечилси адам сайри. 26Дурхъати РухӀли Симеуннизи гьалахили бурибсири, ХалавегӀилла МасихӀ чехӀеили левалцадхӀи, хӀу хӀебкӀуд или. 27РухӀли гьуцӀварили, ил Аллагьла хъули вакӀиб. Зегъали кабизахъни хӀясибли, суннатла гӀядат дураберкӀахъес чула дурхӀя ГӀисара хили, бегӀти ила бакӀибхӀели, 28Симеунни Ил някъбази сасиб ва, Аллагьлис дезара барили, иб:

29– Арила ВегӀ, ХӀела лагъ, ХӀуни чесибсиван, гьанна ну паргъатси уркӀиличил ваткайулра,
30-31сенкӀун нуни чеира, лебилра халкьанас ХӀуни Уцахъан варибси[+].
32Ил – урхӀла халкьанас хӀекьдеш гьаргбируси Шала сай ва ХӀела Израилла халкьла ЧевяхӀдеш сай.

33Дудешра нешра Симеунни Иличила дурутачи тамашабирутири. 34Симеунни илди баркатлабариб, ва Илала неш Мариязи иб:

– ХӀера, Израиллизиб бахъал кабикнилис ва ахъбиънилис Ил сабабли ветарар ва кьабулхӀейруси лишанни вирар 35(хӀела уркӀира турли булъа). Илди лерилра детарар дахъал уркӀбала пикруми гьаргдарес багьандан[+].

36Илар Асирла кьамлизирадси Пануилла рурси Анна идбагра лерри. Ил дебали рухънараилри. Муруйчил верхӀел дус хӀерриубли, 37ил гамъариуб. Гьанна ил гехӀцӀануавра дус риублири ва сарицун хӀеррирулри. Дубуцарличил ва балгаличил дугелира хӀерелира Аллагьлис рулгули, илини Аллагьла хъали гьачамалра бархьхӀебатур[+]. 38Илзамана илдачи гъамриубли, илра Аллагьлис дезарикӀес рехӀрихьиб. Ерусалимлис берцудиличи хӀерти лебтазилра илини ДурхӀяличила бурулри.

39Гьар секӀал ХалавегӀилла Зегъа хӀясибли дарили, илди Галилеялизи, чула шагьар Назаретлизи чарбухъун[+].

40ДурхӀя халаикӀулри, Илала цӀакьани ва пасихӀдеш имцӀадикӀулри, Аллагьла баркатра Иличиб сабри.


Урши ГӀиса Аллагьла хъулив

41ГӀисала бегӀти гьар дус Ерусалимлизи, Пасхала[†] байрамличи, башутири. 42ГӀиса вецӀнукӀира дус виубхӀели, гӀядат хӀясибли Илала бегӀти Ерусалимлизи байрамличи бакӀиб. 43Байрамла гӀергъи илди хъули арбякьун, урши ГӀиса биалли Ерусалимлизив калун, амма Илала бегӀтани ил секӀайчила балули ахӀенри. 44Ил цархӀилти гьункьябачил лявкьули ургар или, ца бархӀила гьуни ахъили гӀергъицун, тухумлара, тянишуналара ургаб ИлигӀиб умцӀесбяхӀиб. 45Илав хӀергибхӀели, илди Ерусалимлизи чарбиубли, илав варгес умцӀерилизиахъиб. 46ХӀябал бархӀила гӀергъицун сайри илдани Ил Аллагьла хъулив варгибси. Ил мугӀяллимтала урга кайилри, илдачи лехӀихъулри ва илдази суалти дедлугулри. 47Иличи лехӀихъути лебилра Илала иргъниличи ва жавабтачи тамашабирутири.

48Илав Ил чеили, бегӀти уркӀбухъун. Нешли Илизи иб:

– Гьай, дила урши, ХӀуни нушаб сен илгъуна бирусири? ХӀела дудешра нура, хӀегӀир умцӀули, зигардикӀира.

49Илини жаваб бедиб:

– ХӀуша сен умцӀес гӀягӀнитирая? Ну Дила Дудешла хъайгӀив виэс гӀягӀниси биъни хӀушани хӀебагьуррав, гьатӀи?

50Амма Илала гъайла мягӀна илдани хӀергъиб[+]. 51ГӀиса илдачил Назаретлизи чарухъун ва илдачи лехӀихъулри. Илди, лерилра диуб-детаурти, нешли уркӀиладуциб[+].

52ГӀиса халакайулри ва пасихӀирулри. Ил адамтасра, Аллагьлисра дигахъулри.

### 3


ЯхӀъя вягӀзуртаиркьули сай

1[•]Тиберий къайсарпачали[†] вируси вецӀнушура ибил дуслизиб, Пунтий Пилатли[†] Ягьудеялис[†] бекӀдешдирухӀели, Гьирад Галилеяла мербекӀ сайхӀели, илала узи Пилипп – Итуреяла ва Трахунитияла мербекӀ сайхӀели, Лисанай Абиленала мербекӀ сайхӀели,[+] 2Аннасра[*] Къайапара халакашишуни[†] сабхӀели, бацӀавлахъличиб Закарияла урши ЯхӀъячи Аллагьла гъай баиб[+]. 3Илала гӀергъи ЯхӀъя Иордан хӀеркӀла мякьларти ванзурбачи арякьун ва вягӀзуртаиркьиб:

– ХӀушала бунагьуни хасардатахъес багьандан, Аллагьличи чардухъеная ва шизидикӀни кьабулбарая. 4ГӀисайя идбагла табтарлизиб иличила ишкьяйда белкӀи саби:

«БацӀавлахъличив вявикӀусила тӀама бикьули саби:
„ХалавегӀиллис[†] гьуни хӀядурбарая!
Илис дякьурби гьардарая:
5гьарил барг диркьбиаб,
гьарил муза-кьякь гӀяшдиаб,
кьячӀаълумар гьундури дархьдиаб,
шукълумарти – диркьдиаб.
6ИлхӀели гьарил хӀерирусини Аллагьла берцуди чебиу“».

7ШизибикӀахъес сунечи башути адамтази ЯхӀъя викӀулри:

– ЧӀичӀлумазирад кадикибти! ХӀушачи челябкьуси Аллагьла гьимилизирад хӀушаб дерцес биркур ибси пикри хӀушази чили багьахъурсив[+]? 8ХӀуша Аллагьличи чардухъни баркьудлумачибли чебаахъая! «Нушала дудеш Ибрагьим[†] сай!» – ибси пикри уркӀила мабурцидая. СенкӀун Ну хӀушази викӀулра, Аллагьли Ибрагьимлис дурхӀни ишди къаркъубазибадра барес вирар[+]. 9Бардара галгала арлиуб саби: гӀяхӀти цӀедеш хӀелугуси гьарилра галга, кабяхъили, цӀаличи чебилкьа[+].

10ИлхӀели халкь илизи хьарбикӀулри:

– Нушани се бирусив[+]?

11ЯхӀъяни илдас жаваб бедиб:

– Сунела кӀел хӀева лерсини ца агарсилис бедаб. Сунела беркала лебсинира илтяхӀярли бараб[+].

12ШизибикӀахъес бакӀибти хӀекь бурчантанира илизи иб:

– МугӀяллим, нушани се бариша?

13ЯхӀъяни иб:

– Кабизахъурсиличиб имцӀаси тӀалабмабиридая.

14Бургъантани хьарбаиб:

– ГьатӀи, нушани се бирусив?

Илдас жаваб бедиб:

– Чилра малутӀадая, бугьтан чемабирхьидая ва хӀушала къиянхӀекьличи кьабулли диирая[+].

15Халкь лебгӀеб ибкьли хӀерлири ва лебилра ЯхӀъя МасихӀ[†] ахӀенара, бикӀулри[+]. 16Амма ЯхӀъяни лебтазилра буриб:

– Нуни хӀуша шизидикӀулра, наб гӀелавад лявкьуси, Ит набчив цӀакьси сай. Ну Итала дабрила дабругуни арзесалра лайикьси ахӀенра. Илини хӀуша Дурхъати рухӀлизи ва цӀализидикӀура. 17ДургӀелабси дег дягӀкабалтуси кура Илала някъбазиб саби. Илини анкӀи Сунела усилизи дурчу, нег биалли хӀебилшуси цӀализир игу[+].

18ЯхӀъяни дахъал цархӀилтира дурулри, халкь уркӀичеббирули ва ГӀяхӀхабар балахъули.

19Сунела узила хьунул Гьирадат кариъни ва цархӀилти такьсирти багьандан, ЯхӀъяни гӀяйиблаируси мербекӀ Гьирадли биалли, 20урла такьсиртачи че, илра имцӀабарили, ЯхӀъя туснакълизи катур[+].


ГӀиса шизивакӀни

21[•]Лебил халкь шизибакӀили гӀергъи ГӀисара шизивакӀиб. Илини балга бирухӀели, зубри гьаргдиуб[+] 22ва Дурхъати РухӀ кьаркьа куцличил, лагьаван, Иличи кадацӀиб. ГӀур закибад тӀама абердиб:

– ХӀу – Наб дигуси Урши сайри! Дила харидешра ХӀу сайри![+]


ГӀисала насабла тарих

23[•]Сунела вазипа бехӀбихьибхӀели, ГӀиса хӀябцӀалицад дус виублири. ГӀиса, халкьла пикри хӀясибли,

ХӀялила урши Юсупла урши сайри. Илала хала бегӀти саби: 24Матпат,

Леви, МалхӀи, Яннай, Юсуп,

25МаттапӀай, Амус, Наум, Эсли, Наггай,

26МяхӀяд, МаттапӀай, Симеун, Юсегь, Юдай,

27Югьанан, Реса, Зерубабел, Салатиил, Нери,

28МалхӀи, Адди, Кусам, Элмадам, Эр,

29Юсий, Елизар, Ярим, Матпей, Леви,

30Симеун, Ягьуда, Юсуп, Янам, Элиаким,

31Мелеа, Менна, МаттапӀа, НапӀан, Дауд,[†]

32Гьессай, Абид, Буаз, Салман, НяхӀшун,[+]

33Аминадав, Админ, Арни, Гьесрун, Парец, Ягьуда,

34Якьуб, ГӀисакь, Ибрагьим, Тирагь, Нагьур,

35Серуг, Рагав, Пелег, Эбер, СаляхӀ,

36Къайнан, Арпаксад, Сим, НухӀ, ЛамехӀ,

37Мапусаил, Енух, Ярид, Малалаил, Къаинан,

38Енуш, СитӀ, Адам, Аллагь.

### 4


ГӀисала хӀялумцӀни

1[•]Дурхъати РухӀли вицӀибси ГӀиса Иордан хӀеркӀличивад чарухъунхӀели, РухӀли бацӀавлахъличи арукиб. 2Ил авцӀали бархӀи илав илбисли хӀялумцӀули калун. Ил заманала бухӀнаб Илини селра хӀеберкун. Илди бурхӀнала ахирличив Ил гушиуб[+]. 3ИлхӀели илбисли ГӀисази иб:

– Эгер ХӀу Аллагьла Урши виадли, их къаркъализи кьацӀ бетаахъес бура.

4ГӀисани жаваб бедиб:

– БелкӀи саби: «Адам ца кьацӀличивлицун ахӀен хӀерируси, амма Аллагьла гьарил девличивли сай».

5ГӀур илбисли Ил ахъси мерличи арукиб ва ца гьигьла заманалис Илизи ванзала лерилра пачалихъуни чедаахъиб.

6Илбисли Илизи иб:

– Чула лебилра ариличил ва чебяхӀдешличил ихди пачалихъуни нуни ХӀед лугас. Ихди лерилра наб гибтири ва нуни наб дигусилис лугулра[+]. 7ХӀуни наб икрамбарадли, ихди лерилра хӀела дирар.

8ГӀисани илизи иб:

– БелкӀи саби: «ХӀела ХалавегӀил[†] Аллагьлис икрамбирен, Илисцун къуллукъра бирен».

9ИлхӀели илбисли ГӀиса Ерусалимлизи арукили, Аллагьла хъа хъалчла дубличи тӀашатур ва иб:

– Эгер ХӀу Аллагьла Урши виадли, уди тӀяхӀухъен. 10СенкӀун белкӀи саби: «Аллагьли Сунела малаикуначи ХӀу ватахъес хъарбиру»

11ва гӀурра: «ХӀу илдани някъбачив архури ва ХӀела кьяшалра къаркъализи чехӀейгур».

12ГӀисани илис жаваб бедиб:

– Табтарлизиб бурили саби: «ХӀела ХалавегӀилла, хӀела Аллагьла хӀялмамцӀид».

13Лерилра хӀялумцӀуни тамандарили, илбисли Ил заманалис увватур.


Галилеялизир вягӀзурти дехӀдихьни

14[•]Дурхъати РухӀла цӀакьли вицӀили, ГӀиса Галилеялизи чарухъун. Иличила хабар лерилра алавла мер-мусаличи[†] тӀинтӀбиуб. 15Илини синагугуназиб[†] адамти руркъулри ва лебилра Илис дезабикӀулри[+].


Назаретлизив ГӀиса кьабулхӀейрули сай

16ГӀиса Сай халаваибси Назарет шагьарлизи вакӀиб ва сут бархӀи, Сунела гӀядатлибиубси барили, синагуглизив учӀес айзур[+]. 17Илизи ГӀисайя идбагла жуз бедиб. Ил гьаргбарили, ГӀисани илаб ишгъуна белкӀунси мер баргиб:

18«ХалавегӀилла РухӀ Набчир сари –
ИкӀини Ну чеввикӀира
мискинтази ГӀяхӀхабар бурахъес.
Ясиртази саби азадли биъни багьахъес
ва сукъуртази чула хӀулбала шала чарбирниличила багьахъес вархьибсира.
ИкӀини Ну гӀязабдешлиубти азадбарахъес
19ва ХалавегӀилла ряхӀмула заманаличила багьахъес вархьибсира».

20Бергараг-белкӀ бергурли, къуллукъбирусилизи бедили, ГӀиса кайиб. Синагуглизибти лебталалра хӀулбала хӀер ИличибяхӀ сабри. 21ГӀиса гъайикӀес вехӀихьиб:

– ИшбархӀи, хӀуша лехӀихъухӀели, Табтуртазиб бурибси бетерхур.

22Лебтанилра ил кьабулбирулри ва Илини дурути тамашала гъайличи хӀяйранбирутири.

– Ил Юсупла урши ахӀену гьатӀи? – хьарбикӀутири илди.

23ГӀисани илдази иб:

– Гьайгьайра, гьанна хӀушани Наб айту гьанбуршидая: «Тухтур, хӀуни хӀу сагъиахъи!» ва Набзи бурида: «Капернаумлизиб биубсиличила нушани бакьирану, илгъуна ишаб ХӀела ватӀайзибра, бара»[+].

24ГӀисани гӀурра иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази: сунела ватӀайзив цалра идбаг кьабулируси ахӀен[+]. 25ХӀябал дус байхъала ряхӀмат хӀебарили, Ильяс идбагла замана, лебил улкализи цӀакьти гашидикибхӀели, гьарли марли, Израиллизиб бахъал гамъа хьунри лебри. 26Амма Ильяс, илдазирадли цаличилра хӀерхьили, Сидунничи гъамси Сарептализирси[*] гамъачи вархьибсири. 27Елисай идбагла замунтазиб Израиллизиб бахъал сисела изайзибти[*] лебкъира, чӀянкӀли сириялан Найман ахӀенси чилра араварибси ахӀенри.

28Илди гъай дакьили, синагуглизибти лебилра халкь лебгӀебал гӀясибиуб. 29Харчбизурли, илдани ГӀиса уциб. Шагьарлизивадли хъусвяхъили, сунечиб чула шагьар белшунси, дубурла ахъсигъуна мерличи Ил арухиб, уди лайвакӀес багьандан. 30Амма ГӀиса, илди халкьлизивад вердили, арякьун[+].


Капернаумлизиб адамти излумазибад сагъбарни

31[•]ГӀиса Галилеялизибси Капернаум шагьарлизи вакӀиб ва сут бархӀи халкь руркъес вехӀихьиб[+]. 32Илала белчӀудиличи лебилра тамашабирутири, сенкӀун Илала гъайлизиб ари багьарлири[+]. 33Синагуглизив, илбисла хӀярамти рухӀли уцибси, ца адам леври. Ил ахъси тӀамаличил вявухъун:

34– Гьа-а-а! Назаретлан ГӀиса, се саби ХӀед нушазибад гӀягӀниси? Нуша талапдаресрив ХӀу иша вакӀибси? Нуни ХӀу чи сайрил балулра! ХӀу – Аллагьла Дурхъасири![+]

35ГӀисани жиндлизи хъарбариб:

– ЛехӀахъину, ил адамлизибад дурабухъен!

Лебталалра гьалав ил адам ванзаличи кайкахъили, жинд илизибад дурабухъун. Жиндли илис сегъуналра зарал хӀебиахъуб[+]. 36Лебилра адамти тамашабиубли, цализи-ца бикӀулри:

– Ил се дев саби? Илала илцад ари ва цӀакь лер, Илини жиндрас буйрухъбирули сай ва илди дурадулхъули сари!

37Иличила хабар алавчарти лерилра мераначи тӀинтӀбиуб.

38[•]ГӀиса, синагуглизивад дуравхъи, Симунна юртлизи арякьун. Симунна хъубеш неш руржерилизир сарри. ГӀисази илис кумекбарахъес тиладибариб. 39ГӀисани, иличи гъамиубли, руржерилизи дурабухъахъес хъарбариб, изай ил ратур. Илмадан аризурли, ил илдас кьумур балкьарахъескарииб.

40БерхӀи гӀелабиркес бехӀбихьибси замана Иличи гьар журала излумани буцибти адамти бикесбяхӀиб. Гьарилличи някъ чебурцули, Илини лебилра сагъбариб. 41Бахълизирад илбисуни дурадухъулри, вявдикӀули:

– ХӀу – Аллагьла Урши сайри!

Амма ГӀисани илдас къадагъабирусири ва бурахъес хӀедалтутири, сенкӀун илдани Ил МасихӀ[†] виъни балулри[+].

42[•]Шала шикьдиубхӀели, Ил, шагьарлизивад дуравхъи, бацӀси мерличи арякьун. Бахъал халкь ИлигӀиб умцӀес дурабухъун. ГӀур варгибхӀели, чучив калахъес тиладибикӀесбииб[+]. 43Амма ГӀисани илдази иб:

– Нуни цархӀилти шагьуртазибра Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] ГӀяхӀхабар багьахъес гӀягӀниси саби. Ил барахъес сайра Ну вархьибси.

44Ил Ягьудеяла[†] синагугуназив вягӀзуртаиркьес даимиуб.

### 5


ГӀисани цаибти мутагӀялимти чеббикӀни

1[•]Гьачам ГӀиса Геннисарет урхьула[*] мякьлав тӀашлири. Ил гъяжли алавуцили, халкь Аллагьла гъайличи лехӀихъулри[+]. 2ГӀисани иларад гьарахъли декӀар ахӀи, шарала дублар тӀашаибти, кӀел къаякъ чедаиб. Бялихъчибани, къаякъличибад кабацӀили, турани ицулри. 3Гъамиубли, Симунна бируси, илдазибад ца къаякъличи айили, ГӀисани къаякъ дубличибад цакьадар тяйдибиахъес тиладибариб. ГӀур Ил кайиб ва халкь руркъес даимиуб. 4Руркъни таманбарибхӀели, Илини Симуннизи иб:

– Къаякъ мурхьихӀи букили, ила турани лайдакӀая[+].

5Симунни Илизи иб:

– ХалавегӀил,[†] абзур дуги дузули хьалли нушани селра хӀебуцира, амма, ХӀуни хъарбирули гӀергъи, нуни тур иргьис.

6Илдани тур игьуб. Дуцибти бялихъунала дахъдешли туранира далли гъярудулри. 7ЦархӀил къаякъличибти юлдашуни кумекличи бакӀахъес илди някъба гьакӀбикӀесбяхӀиб. Илдани бакӀили кӀелра къаякъ дицӀибхӀели, илди шизи кяйгӀесдяхӀиб. 8Ил чебаили, Симун Петер, ГӀисала гьала кьукьмусикиб ва иб:

– ХалавегӀил, ну бунагькар адам сайрану, набчивад ХӀу арукьен!

9СенкӀун сай Симунра, сунечил бархтира, дикибти илцад дахъал бялихъуни чедаили, уркӀбухъун. 10Илкьяйда уркӀбухъун Симунна бархкьябира: Зебедейла уршби Якьубра, Югьанра. ГӀисани биалли Симуннизи иб:

– УрухмакӀуд! Гьаннала гӀергъи хӀу адамти бурцан ветаруд[+].

11Илдани къаякъуни дубличи дурасиб, гьар секӀал илар датур ва Илис гӀелабад арбякьун.


Сисела изайзивси умуварни

12[•]Гьачам ГӀиса ца шагьарлизив левхӀели, Иличи сисели лебил чарх кӀапӀбарибси ца адам гъамиуб. ГӀиса чеибхӀели, Илала гьала вяхӀудиикили, бусравикӀескайиб:

– ХалавегӀил, ХӀед дигадли ХӀуни ну умуварес вируд[+].

13ГӀисани някъ гьабатур ва иличи гачикиб, или:

– Дигулрану, умуии!

БусягӀятал илала сисела изала[†] бетахъиб. 14ГӀисани илизи биубсиличила чизилра хӀебурахъес буриб ва иб:

– ХӀу кашишличи[†] чеахъес укьен, ва Мусани[†] хъарбарибси кьурбанбара. Ил адамтас бикьридешли бетарар[+].

15Амма ГӀисачила дурути хабурти челис че тӀинтӀдикӀулри ва Илала гъайличи лехӀбизесра, излумазибад умубиэсра, Иличи бахъал адамти башулри. 16ГӀиса биалли бацӀси мерличи арашулри ва улгулри[+].


БиркӀанти дуцибси араварни

17[•]Гьачам ГӀисани халкь руркъухӀели, Галилеялара Ягьудеялара[†] лерил шимазибад ва Ерусалимлизибад бакӀибти парисейти[†] ва зегъачиби[†] кабиили лебри. ЗягӀипти сагъбирес ГӀисазиб Аллагьла кьуват лебри[+]. 18ХӀера, убушличив биркӀанти дуцибси адам хили, ца-чумал адам бакӀиб. Илдас ил хъули ухӀнасес дигулри, ГӀисала гьала кайхьес. 19Адамтала бахъдешли, ил ухӀнасес хӀебиуб. ИлхӀели, хъалчи абацӀили, тӀярхъи барили, биркӀанти дуцибси хӀясирличив ГӀисала гьала увяхӀкасиб. 20ГӀисани, ил хибти адамтала бирхни чебаили, биркӀанти дуцибсилизи иб:

– Гьалмагъ, хӀела бунагьуни хасардатурти сари[+].

21Табтарчиби[†] ва парисейти чузи саби пикрибухъун: «Чи сая Ил, Аллагь валтӀуси? Бунагьуни хасардалтес ца Аллагьли ахӀи, гӀур чили вируси?»[+]. 22Илди селичила пикрибикӀулил багьурли, ГӀисани жаваб бедиб:

– Се пикруми сарив хӀушала уркӀбазирти? 23Се гьамадлив эс: «ХӀела бунагьуни хасардатурти сари» яра «Айзи ва вашен»? 24Ванзаличир бунагьуни хасардалтес Инса Уршилизибра ари лебси биъни багьирая.

ГӀур Илини биркӀанти дуцибси адамлизи иб:

– Ну хӀези викӀулра, айзи, каса хӀела убуш ва хъули арукьен.

25Лебталалра хӀулбала гьалав ил итмадан айзур ва, сай кайхьунси убуш касили, Аллагьлис дезаикӀули, хъули арякьун. 26Лебилра хӀяйранбиублири. Аллагьлис дезабикӀули, кахбикӀули, илди бикӀулри:

– ИшбархӀи нушани гӀяжаибти секӀал чедаира!


Матпей Леви чеввикӀни

27[•]ГӀур ГӀиса илавад арякьун. Илини хӀекь бурчуси мерличив кайибси, Леви бикӀуси хӀекь бурчан чеиб ва илизи иб:

– Наб гӀелавад ваши!

28Гьар секӀалра дархьдатурли, айзурли, Леви Илис гӀелавад арякьун. 29ГӀисала хӀурматлис Левили халаси сяхӀбат бариб. Илаб бахъал хӀекь бурчантира[†] цархӀилти адамтира цалабикиб. Илди ГӀисачил барх кабиилри[+]. 30Парисейтала ва табтарчибала гьимидулхъулри, илди ГӀисала мутагӀялимтази бикӀулри:

– Сен хӀуша хӀекь бурчантачил ва бунагькартачил дукутира ва дужутира[+]?

31ГӀисани илдази иб:

– Тухтур хӀяжатси аратас ахӀенну, зягӀиптас сай. 32Аллагьличи чарбиахъес багьандан, Ну гӀябидуни[†] жибарес вакӀибси ахӀенрану, бунагькарти жибарес вакӀибсира[+].


Дуббуцарличила

33[•]ГӀур илдани ГӀисази иб:

– ЯхӀъяла мутагӀялимти гьаман дуббурцар ва булган, парисейтала мутагӀялимтанира илкьяйдали биру, ХӀела биалли – букра-букули, бужра-бужули саби![+]

34ГӀисани илдази иб:

– Мекъличибти гӀяхӀли чили дуббуцахъес вирара, илхӀелира гелешмеш чула ургав левли[+]? 35Аммаки илдазивад Ил кевкасибти бурхӀнира ляркьян, илхӀели илди дуббурцар[+].

36ГӀур илдази ца гьатӀи айту-гъай буриб:

– Сагати палтарличибад чеббердили, дуркьа палтарличи чилилра декӀа чехӀебалта, сенкӀун ил баралли, сагати палтар заядирар, дуркьа палтарличира сагаси чӀянкӀила декӀа балхӀебиркур. 37Дуркьа тӀагьнази сагати чягъир кахӀертӀу, сенкӀун сагати чягъирли тӀагьни гъярудахъу – чягъир дурааркьян, тӀагьни заядирар. 38Сагати чягъирра сагати тӀагьнази кертӀаб! 39ДахъхӀила чягъир держибсилис сагати чягъир хӀейгахъу. Ил викӀар: «ДахъхӀила гӀяхӀти сари».

### 6


Инса Урши – сут бархӀилара хужаим сай

1[•]Гьачам сут бархӀи, ГӀиса аршила хъучивад аркьухӀели, Илала мутагӀялимтани лугни удулри, илди някъба суркдирули, анкӀи дукулри. 2Амма цацабехӀти парисейтани илдази иб:

– Сен хӀушани сут бархӀи барес асухӀебируси бирусив?

3ГӀисани илдас жаваб бедиб:

– ХӀушани хӀебелчӀунрав гьатӀи, Даудли[†] сайра сунела адамтира гушбиубхӀели се барибал? 4Илини, Аллагьла чятирлизи ацӀили, кашишуна[†] ахӀи, цархӀил адамли деркес асухӀебирути, Аллагьлис багъишла кьуцӀри касили, суненира деркун, сунела адамтасра дедиб.

5ГӀисани илдази иб:

– Инса Урши – сут бархӀилара хужаим сай!

6ЦархӀил сут бархӀира ГӀиса синагуглизи[†] вякьун ва халкь руркъули калун. Илав балуй някъ берубси ца адамра леври[+]. 7ГӀисани ил сагъваралли, иличивли Ил гӀяйиблаварес багьандан, табтарчибанира,[†] парисейтанира Иличи дигӀянали хӀерудибирулри[+]. 8Амма ГӀисани, илдала пикруми далули, берубси някъла вегӀлизи иб:

– Айзи, байлизи дуравхъен.

Ил айзур ва лебталалра гьала тӀашизур. 9Илала гӀергъи ГӀисани илдази иб:

– Нуни хӀушази хьарбиулра: сут бархӀи се барес асубирулив? ГӀяхӀдеш бирес яра вайдеш бирес асубирулив? Жан дерцахъес яра илди къирдарес[+]?

10Илди лебилра хӀерли чедибяхъили, Илини ил адамлизи иб:

– ХӀела някъ гьабати.

Илини някъ гьабатур ва илала някъ сагъбиуб. 11Илди хӀекьли гӀясибиуб ва ГӀисас се баралли гӀяхӀсил саби-ургаб гъайбикӀескабииб.


ВецӀнукӀира вакил чеббикӀни

12[•]Илди бурхӀназив ГӀиса балгабарес дубурличи ацӀиб. Аллагьлис улгули, абзур дуги илаб беркӀиб. 13ГӀур шаладикибхӀели, Илини Сунела мутагӀялимти жибарили, илдазибад вецӀнукӀира чеббикӀили, вакилтили[†] багьахъур. 14Илди сабри: сунес Петер бихьибси Симун, илала узи Андрей, Якьуб, Югьан, Пилипп, Барталамей,[+] 15Матпей, Пама, Алпейла урши Якьуб, «Зелут»[*] ибси чеула вегӀ Симун,[+] 16Якьубла урши Ягьуда, гӀур ГӀисас вершадеш дарибси Искариут Ягьуда[+].


ГӀисани руркъули ва арабирули сай

17[•]Вакилтачил варх увяхӀахъили, ГӀиса диркьаличив тӀашизур. Илаб Сунела бахъал мутагӀялимти учибикиб ва лебил Ягьудеялизибадра,[†] Ерусалимлизибадра, Тирла ва Сидунна дубаначирти шагьуртазибадра бахъал халкь бакӀиб. 18Илди ГӀисала гъайличи лехӀахъес ва Илизи саби излумазибад сагъбарахъес бакӀилри. Жиндрани инжитбирутира илаб сагъбирутири. 19Учибикибти лебилра адамти ГӀисачи гачбикес кьаслизибри, сенкӀун, сунени лебилра сагъбирахъуси, Илизибад цӀакь дурабулхъулри[+].

20МутагӀялимтачи хӀер бяхӀчиаили, ГӀиса гъайикӀескайиб:

– ТалихӀчертира хӀуша, мискинти!
СенкӀун Аллагьла ПачяхӀдеш[†] хӀушала саби.
21ТалихӀчертира хӀуша, гьанна гушти!
ХӀуша лукъадая.
ТалихӀчертира хӀуша, гьанна дисути!
ХӀуша дукаркӀудая[+].
22ТалихӀчертира хӀуша, адамти хӀушачи гьимикархӀели,
хӀуша гьадирхъухӀели ва далтӀухӀели,
Инса Урши багьандан хӀушала ула багьа булъухӀели.

23ХӀилнадиркьеная ва разили тӀяхӀдикӀеная хӀуша илбархӀи, сенкӀун зубрачиб хӀушала шабагъат халаси бирар! Илди адамтала халабегӀтанира идбагунас тяп илгъуна сабри бируси[+].

24Амма хӀушаб балагь-кьадар, давлачерти!
ХӀушани хӀулбукӀри гьалабал касилрая[+].
25Балагь-кьадар хӀушаб, гьанна делкъунти!
ХӀушачи гашира чедиркур.
Балагь-кьадар хӀушаб, гьанна дукаркӀути!
ХӀуша агьидикӀудая ва дисудая[+].

26Балагь-кьадар хӀушаб, лебилра хӀушачила гапбикӀухӀели! Тяп илкьяйда, илди адамтала халабегӀтира къалпти идбагуначила гапбикӀутири.


ГӀисани душманти бигахъес руркъули сай

27[•]– Амма хӀушази, Набчи лехӀихъутази, Ну викӀулра: «ХӀушала душманти дигахъеная, хӀушачи гьимикартас гӀяхӀбаркь биреная, 28хӀушаб лягӀнатбикӀути баркатлабиреная, хӀушаб децӀигахъути багьандан дулгеная[+]. 29ХӀела ляжилизи бяхъибсилис, итил ляжира гьабуца. ХӀела гӀяба кебисусилис, хӀева арбухахъесра диргаламалхъад. 30ХӀези гаикӀусилис беда, ва хӀела кебсасили биалра гӀелабяхӀ чарбара майкӀуд[+]. 31Илкьяйда адамти хӀушачил секьяйда биубли дигулрал, ил тяхӀярли адамтачил хӀушара диреная[+].

32ХӀуша дигахъути хӀушабра дигахъадалли, илизиб хӀушаб сегъуна баркалла биэса? СенкӀун бунагькартасра чучи дигичебтицун дигахъу. 33Эгер хӀушаб гӀяхӀдеш бирутасцун хӀушанира гӀяхӀдеш бирули диадалли, илис хӀушаб сегъуна баркалла биэса? Илкьяйда бирулигу бунагькартанира. 34Эгер хӀушани чеблалис арц, илди чардирниличи умут лебтасцун дедлугули диадалли, илизиб хӀушаб баркалаэси се леба? Бунагькартанира бунагькартас чеблалис лугулигу, илцад чебла чарбирни балухӀели. 35Амма хӀушаб душманти дигахъеная, илдас гӀяхӀдеш биреная ва, чарбирниличи хьулхӀедикӀули, чеблалисра лугеная. ИлхӀели хӀушаб халаси шабагъат кьадарбирар: хӀуша ЧихъчевяхӀсила уршбили дирудая, сенкӀун гӀяхӀбаркь хӀебалантасра, гӀясикартасра валли Ил Сай гӀяхӀси. 36ХӀушала Дудеш ряхӀмукар сайливан, хӀушара ряхӀмучертили диирая»[+].


Дигили чилра такьсирлихӀерцу

37[•]Чилра гӀяйиблизимарцид, Аллагьли хӀура хӀерцури. Чилра танбихӀламайрид – хӀура хӀейрури. Чевурхен, хӀечибадра чеббурхар. 38Лугеная – Аллагьли хӀушабра луга, чяхӀли бицӀили луга: хъячӀкабарили, хӀяршли, гӀябала дукайзи калкьа. ХӀуни сегъуна умцлали умцадра, илгъуна умцлали хӀедра умцу[+].

39ГӀисани илдас ишгъуна айту-гъайра буриб:

– Сукъурли сукъур викес вирару? Илди кӀелра курлизи кахӀебиркуру, гьатӀи[+]? 40МутагӀялим сунела мугӀяллимличив чевли виэс хӀейрар, белчӀуди таманбарибси сунела мугӀяллимгъуна ветарар[+]. 41Сен хӀу хӀела узила хӀуйзибси уцӀалаличи хӀерикӀулрив, хӀу вегӀси хӀуйзибси зехни хӀясибхӀебирули? 42Секьяйда вируда хӀела узизи эс: «Узи, биха, хӀела хӀуйзибси уцӀала дурайсис», хӀелайзиб зехни чехӀебиадли? КӀибяхӀян! Гьаланачи хӀела хӀуйзибси зехни дураса, илхӀели чебиид хӀела узила хӀуйзибси уцӀала сен дурасес вирарал

43[•]ГӀяхӀси галгаличир вайти цӀедеш хӀедашар, вайси галгали гӀяхӀти цӀедеш хӀелуга. 44Гьарилра галга иличирти цӀедешличибли саби балуси. Я занзиличирад инжир, я муръухьличирад тӀутӀи хӀедурчу. 45ГӀяхӀси адамли сунела уркӀила духӀнарти гӀяхӀдешунала хазнализибад гӀяхӀси дурайсу. Вайси адамли сунела уркӀила вайдешла хазнализибад вайси дурайсу. СенкӀун адамла уркӀилизиб лебси саби мухӀлили буруси[+].


КӀел юртличила айту-гъай

46[•]«ХалавегӀил,[†] ХалавегӀил!» или, сен Набзи жидикӀутирая, Нуни буруси хӀебирули[+]? 47Гьарилра Набчи вашуси, Дила гъайличи лехӀихъуси ва сунези бурибси бируси адам чичил мешууцес вирарал Нуни хӀушази бурис. 48Ил мешуси сай юрт лушанничи, суненира мурхьси хьулчи абитӀи, юрт къаркъаличиб белшунси. Шин чедидерхурли, хӀеркӀ юртличи чебакӀибхӀели, гӀяхӀси хьулчиличиб белшни багьандан, юрт шикьалра хӀебухъун[+]. 49Амма сай Дила гъайличи лехӀихъули, сунези бурибси хӀебируси мешууцес асубирар, хьулчи хӀебарили, ванзаличиб юрт белшунси адамличи. ХӀеркӀ юртличи чедиберхурхӀели, ил итмадан гъятӀкабиуб, гъятӀбиълумицун калун.

### 7


ДаршбекӀла къараваш сагъварни

1[•]Халкьлизи дурути тамандарили, ГӀиса Капернаумлизи чарухъун. 2Илав бургъантала ца даршбекӀла[†] вебкӀесли зягӀипси къараваш леври. ДаршбекӀли ил гӀяхӀил кьиматлаирусири. 3ГӀисачила бакьибхӀели, илини жугьутӀунала тямадаби[†] Иличи тиладиличил бархьиб, сунела къараваш верцахъес вакӀахъес. 4ГӀисачи бакӀили, илди жигарчебли тиладибухъун:

– Ит даршбекӀ ХӀуни сунес кумекбарес лайикьси адам сай,[+] 5итис нушала халкьра дигахъу, итини сабри нушаб синагугра[†] барахъибси.

6ГӀиса илдачил варх арякьун. Илала юртличи гъамирухӀели, даршбекӀли сунела гьалмагъуни бархьиб, Илизи ишкьяйда бурахъес:

– ХалавегӀил![†] Инжитмайруд, сенкӀун ХӀу дила юртлизи ацӀес ну лайикьли ахӀенра. 7Илбагьандан ну ХӀечи вакӀесра лайикьсилизи халхӀебарира. ХӀуни ца гъайа – дила къараваш сагъирар. 8СенкӀун нура цархӀилла арилиувси адам сайра, дила арилиубти бургъантира леб. Илдазивад цализи «Укьен» – или, бурасли, ил аркьян, цархӀиллизи «Иша ваши» – или, бурасли, лявкьян. Къаравашлизира «Ит секӀал бара» – или, хъарбарасли, илинира бирули сай. 9Илди гъай дакьили, ГӀиса тамашаиуб ва Сунес гӀелабад лябкьути халкьлизи иб:

– Нуни хӀушази бурулра: ишабсигъуна цӀакьси Набчи бирхни Израиллизибра чехӀебаира.

10ГӀисачи бархьибти чарбиубхӀели, къараваш сагъкайубли варгиб.


Наинлизив гамъала урши мицӀирварни

11Камси заманала гӀергъи ГӀиса Наин бикӀуси шагьарлизи арякьун. Иличил барх сунела мутагӀялимтира, бахъал халкьра лебри. 12ГӀиса шагьарла къапуличи гъамиубхӀели, илавад вебкӀибси, нешла цайли-ца левси урши дуракайсулри. Ил гамъа сарри. Иличил барх шагьарлизибад бахъал адамти дурабулхъулри. 13ХалавегӀилли ил чераибхӀели, иличи уркӀецӀибариб.

– Марисуд, – иб ГӀисани илизи[+].

14ГӀур, гъамиубли, ганзиличи гачикиб. Ганзи архути тӀашбизур. ГӀисани иб:

– Жагьил адам, хӀези викӀулра: айзи![+]

15ВебкӀибси кайиб ва гъайикӀесвяхӀиб. ГӀисани ил сунела нешлизи ведиб. 16Лебилра, кахбиубли, Аллагьлис дезабикӀулри:

– ЧевяхӀси идбаг нушала ургав вагьариуб. Аллагь Сунела халкьличи вакӀиб![+]

17ГӀисачила ил хабар лебилра Ягьудеялизира,[†] алавчарти мераначира тӀинтӀбиуб.


ЯхӀъяс ГӀисала жаваб

18[•]ЯхӀъязи сунела мутагӀялимтани лерилра илди анцӀбукьлумачила буриб. ИлхӀели ЯхӀъяни кӀел мутагӀялим сунечи тӀалаббарили, 19ХалавегӀилличи хьарбаахъес бархьиб:

– ВакӀес гӀягӀниси ХӀу сайрив яра нуша цархӀилличи хӀерли диэс гӀягӀнилив[+]?

20ГӀисачи бакӀили, илдани иб:

– Нуша ЯхӀъяни дархьибтира ХӀези хьарбаахъес: «ВакӀес гӀягӀниси ХӀу сайрив яра нуша цархӀилличи хӀерли диэс гӀягӀнилив?»

21Ил замана ГӀисани бахъал халкь излумазибадра, хъябшдешлизибадра, жиндразибадра арабариб ва бахълис хӀулбала шала чарбариб. 22Илдас жаваблис ГӀисани иб:

– Дукьеная, хӀушани чедаибтачилара дакьибтачилара ЯхӀъязи бурая: «Сукъурти чебианбирулри, гӀяргаби башанбирулри, сисела изайзибти умубирулри, гӀянцӀаби бикьанбирулри, бебкӀибти мицӀирбирулри, мискинтас ГӀяхӀхабар балахъулри. 23Набчи васвасхӀейубси талихӀчевси сай», – или[+].

24ЯхӀъяни бархьибти арбякьунхӀели, ГӀиса халкьлизи ЯхӀъячила гъайикӀесвяхӀиб:

– БацӀавлахъличи хӀуша селичи хӀердикӀес дякьунрая, дягӀли лавшарбируси чӀигӀяличирив гьатӀи[+]? 25Гьу, селичи хӀердикӀес дякьунрая? Пергер палтарла вегӀ адам чейэхӀе или гьанбикибу? Пергер палтар чегьурли, эркиндешлизиб хӀербирути, – илди пачнала кӀялгӀназиб саби бирути. 26ХӀуша чи чеэс дякьунрая? Идбаг? ГӀе, хӀушази бурулра, идбагличивра халаси сай[+]. 27Иличила ишкьяйда белкӀи саби:

«ХӀера, Нуни ХӀед гьалав Дила малаик урхьулра,
илини ХӀед гьалаб гьуни хӀядурбиру»[+].

28Нуни хӀушази бурулра, хьунул адамтани баркьибтала ургав ЯхӀъячив чевяхӀси чилра хӀейуб. Амма Аллагьла ПачяхӀдешлизив[†] виштӀалра иличив чевяхӀси сай[+].

29ГӀисани дурути дакьибти лебил халкьли, хӀекь бурчантанира балли ЯхӀъязи саби шизибакӀахъили, Аллагьла гьуни бархьси биъни марбариб[+]. 30Амма парисейтани ва зегъачибани,[†] ЯхӀъязи саби шизибакӀахъес кьабулхӀебикили, Аллагьла ари уббяхъиб.

31ИлхӀели ГӀисани хьарбаиб:

– Иш наслула адамти Нуни чичил цугбуциша? Илди чичи мешулив? 32Илди мешути саби, майдайчи кабиибти ва цабехӀлизи цабехӀ ишкьяйда вявбикӀути, дурхӀначи:

«Нушани шяллитӀ бяхъира,
хӀушани биалли делхъ хӀедарира,
нушани хӀушаб чӀиллайти делчӀунра,
хӀуша биалли дисхӀедисирая».

33ХӀера, ШизибикӀан ЯхӀъя вакӀиб. Илини я кьацӀ букули ахӀен, я чягъир дужули ахӀен, амма хӀуша дикӀулра: «Илизиб жинд леб!»[+] 34Инса Урши вакӀиб. Ил укра укули сай, ужра ужули сай – хӀуша дикӀулрая: «ХӀера, Ил – канихъус ва держлукь, хӀекь бурчантала ва бунагькартала гьалмагъ!»[+] 35ПасихӀдешла лебилра дурхӀнани пасихӀдеш мардирули сари.


Чи имцӀали хасар-хӀялалвалтусив?

36[•]Ца парисейли ГӀиса сунечил варх кьацӀли укахъес живариб. Ил парисейла хъайгӀи ацӀили, кьумурла мякьла кайиб. 37ХӀера, ил шагьарлизир, бунагькар сарливан ралуси, ца хьунул адам лерри. ГӀиса парисейличи хӀериукес вакӀили левни багьурли, бизитӀемла дурхъаси гӀявадешличилси гачӀла гажинра хили, ил ила ракӀиб. 38Хьунул адам ГӀисала кьяшмала гӀела тӀашризур, рисули, Илала кьяшмачи нургъби картӀули, сунела гъезличил Илала кьяшми ушкули, байдирули, бизитӀемла гӀявадешли дикулри. 39Ил чебаили, ГӀиса сунечи живарибси парисейлис гьанбикиб: «Нагагь Ит идбаг виалри, сунечи гачриркуси бунагькар адам риънира бали»[+].

40ИлхӀели, иличи дугьайзурли, ГӀисани иб:

– Симун, Наб хӀези бурес дигуси леб.

– Бура, дила МугӀяллим, – викӀар ил.

41ГӀисани иб:

– Ца гӀегуди бедлуганна чеблалиубти кӀел адам лебли саби. Цаличибси чебла шударш динарла,[†] цархӀилличибси биалли – шуцӀали динарла сабри[+]. 42Чеблуми ахъес хӀебирухӀели, илини илдала чеблуми хӀялалдатур. Бура, гьари, илдазивад чидилла диги иличи имцӀали бирара[+]?

43Симунни жаваб бедиб:

– Дила пикрили, сунес дахъал арц хӀялалдатурсила имцӀали бирар.

ГӀисани иб:

– ХӀуни бархьли белгибарири. 44ГӀур, хьунул адамличи ласяхъили, Симуннизи иб:

– ХӀуни иш хьунул адам чериулрив? Ну хӀела хъули вакӀира, хӀуни наб кьяшми дирцахъес шин хӀегири. Ишини биалли сунела нургъбачил Дила кьяшми дирциб ва сунела чурма суркдариб. 45ХӀу набчи байхӀейкунри, иш биалли, Ну иша ацӀибхӀейчирад рехӀрихьили, гьаннара Дила кьяшмачи байрикӀули лерал. 46ХӀуни Дила бекӀ гӀявадешли хӀебакири, ишини биалли, бизитӀемла гӀявадешличил Дила кьяшми дакиб. 47Илбагьандан хӀези бурулра: ишала дахъал бунагьуни хасардатурти сари, иличирли ишала дигира цӀакьти сари. Камти бунагьуни хасардатурсила дигира камти дирар.

48ГӀур ГӀисани ил хьунул адамлизи иб:

– ХӀела бунагьуни хасардатурти сари[+].

49ЦархӀилти гӀяхӀли цализи ца бикӀулри:

– Чи сайсира Ил, бунагьунира далли хасардалтуси?

50ГӀисани биалли хьунул адамлизи иб:

– Рирхнили сарри хӀу рерцахъибси. Саламатли рукьен[+].

### 8


ГӀисачил бархти хьунул адамти

1Илала гӀергъи Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] балахъули ва вягӀзуртаиркьули, ГӀиса шагьуртазира шимазира чедиверхур. Иличил барх лебри Сунела вецӀнукӀира мутагӀялим ва,[+] 2вайти жиндразибадра излумазибадра сагъбарибти, чумал хьунул адам: сунезирад ГӀисани верхӀел жинд дураибси ва сунес Магдалан бикӀуси Мария,[+] 3Гьирадла хъалибег Хузла хьунул Югьанна, Сусанна ва бахъал цархӀилти. Илдани чула лебдешлизибад ГӀиса ва мутагӀялимти хӀяжатти гьар секӀайчил гӀеббурцулри[+].


ВелгӀусиличила айту-гъай

4[•]ДекӀар-декӀарти шагьуртазибад ГӀисачи халкь башес даимбиублири. Бахъал халкь цалабикибхӀели, Илини илдас ца айту-гъай буриб:

5– Гье дегӀес хъубзар дуравхъун. Илини делгӀути цацадехӀти гье гьунила дубла кадикиб. Илди ганзкадариб ва закла арцантани дергун. 6ЦархӀилти гье къаркъубар ванзаличи кадикиб, амма шин агни багьандан, чедакӀибмад деръуб. 7ЦархӀилти муръухьла кьадубази кадикиб, муръухь берхъибхӀели, илди гӀянддакӀиб. 8ЦархӀилти гье тухъси ванзаличи кадикиб, дерхъиб ва даршнали имцӀаси сабухъ гиб.

Илди гъайра дурили, ГӀисани ахъли иб:

– Бакьес лихӀби лерсини бакьаб![+]

9[•]МутагӀялимтани Илизи ил айту-гъайла мягӀна хьарбаиб. 10Илини иб:

– Аллагьла ПачяхӀдешла дигӀяндешуни дални хӀушаб гибси саби. ЦархӀилтас айту-гъайлизир кавлан, илбагьандан

«илди хӀербикӀули саби – чебиули ахӀен,
лехӀихъули саби – иргъули ахӀен»[+].

11Ил айту-гъайла мягӀна ишгъуна саби: гье – илди Аллагьла гъай сари[+]. 12Гьунила дубла кадикибти ибси, – илди гъайла бакьибти адамти саби. Амма, илбис бакӀили, бирххӀеахъесра хӀеберцахъесра багьандан, бакьибси гъай чула уркӀбазибад бигӀи арбухибти. 13Къаркъубар ванзаличи кадикибти ибси, – бакьибси гъай чули разидешличил кьабулбирути адамти саби, амма илдала хӀячми агара, гьаланачи илди Аллагьличи бирхарар, амма хӀялумцӀути замунти дакӀибхӀели, илди гӀелумбирар. 14Муръухьла кьадубази кадикибти гье ибси, – илди гъай бакьибти адамти саби, амма, дунъяла къайгънанира, давлалира, гӀямрула лазатунанира илди гӀянддуршули сари, ва лугни хӀедикьурли кавлули сари[+]. 15Тухъси ванзаличи кадикибти гье биалли – илди, дев бакьили, ил чула малхӀямти ва хӀялалти уркӀбазиб бихӀути ва чула сабурличибли сабухъ лугути адамти саби[+].


Пикричерли лехӀихъеная

16Алкахъунси чирагъличи чилилра кьям чекахӀебирхьу яра тахла уди кахӀебирхьу, абицӀутани шала чебиэсли, кьасиличи кабирхьу[+]. 17Селра дигӀянсира лебси ахӀен, сабира гьаргхӀебируси, селра кӀапӀсира лебси ахӀен, сабира мягӀлумхӀебируси ва шалаличи дурахӀебулхъуси[+]. 18Гьари, пикри бяхӀчиаая, секьяйда хӀуша лехӀихъулраял. СенкӀун лебсилис гьатӀира бедили бирар ва имцӀабирар, агарсилизибад биалли лебгу или гьанбиркусира балли кебасили бирар[+].


ГӀисала хӀекьси хъалибарг

19[•]ГӀисачи нешра, Илала узбира бакӀиб, амма учибикибтала бахъдешли, Иличи гъамбиэс хӀебиуб[+]. 20Илизи багьахъур:

– ХӀела нешра, ХӀела узбира дураб тӀашли саби, ва илдас ХӀу чеэс дигули саби.

21ГӀисани илдази иб:

– Дила нешра узбира – Аллагьла гъайличи лехӀихъанти ва ил бузахъанти адамти саби[+].


ГӀисани урхьначиб бурям тӀашиули сай

22[•]Гьачам ГӀиса Сунела мутагӀялимтачил варх къаякъличи айиб ва илдази иб:

– Даширая урхьула итил дубличи детахъдулхъехӀену.

Илди гьайбиуб[+]. 23Къаякъ куртӀбикӀухӀели, ГӀиса ускаун. Хапли урхьуличиб бурям бехӀбихьиб ва къаякъ шинни бирцӀесбяхӀили, илдас урехи акӀахъуб. 24МутагӀялимтани, гъамбиубли, ГӀиса чеваргъахъиб ва иб:

– ХалавегӀил,[†] ХалавегӀил, нуша улхулра!

Илини, чеваргъили, дягӀра рамчанира тӀашдизахъур. Илди ряхӀятдиуб ва лехӀдеш чебихьун.

25ГӀисани мутагӀялимтази иб:

– ХӀушала дирхни чинаба? Илди уркӀбухъи ва тамашабиубли, цализи-ца бикӀулри:

– Чи саяра Иш, буйрухъикӀули, Сунени бурямра шинра далли мутӀигӀдируси?


ГӀисани жиндри дурайули сай

26[•]Илди Галилеяличи бяхӀчили кабизурси герасинлантала мер-мусаличиб[†] хьурабиуб. 27ГӀиса урхьула дубличи кацӀибхӀели, Илис шагьарлизивадси, жиндра уцибси адам къаршиикиб. Ил гьалавал палтар агарли вашулри ва, хъайгӀив ахӀи, иникъхӀябразив хӀерирулри. 28ГӀиса чеибхӀели, ил Илала кьяшмала гьала кайкиб ва виругӀев вявухъун:

– ХӀед набзибад се дигулри, ГӀиса, ЧихъчевяхӀси Аллагьла Урши? БусравикӀулра ХӀези, ну гӀязабмаркӀаба![+] 29Ил илкьяйда викӀулри, сенкӀун ГӀисани ил адамлизибад жинд дурабухъахъес буйрухъбариб. Жиндли ил адам вахъхӀи инжитирулри. Някъбира кьяшмира шинжирта дуцахъили вилгьули хьалли, шинжирти къябкаахъили, жиндли ил бацӀси мерличи дугӀиусири. 30ГӀисани илизи хьарбаиб:

– ХӀед чи бикӀара?

– ХӀуреба, – иб илини, сенкӀун илизир дахъал жиндри лерри.

31Жиндри сари удуньялизи хӀедархьахъес ГӀисази тиладидухъун. 32Илабси дубурличиб цурмала хӀенкь гӀяйбикӀулри. Жиндрани ГӀисази сари цурмази кадацӀахъес датаба или, тиладибариб. Илини пурбанбариб. 33Адамлизирад дурадухъи, жиндри цурмази кадацӀиб ва лебил хӀенкь хъинжличибад урхьулизи тӀяхӀкабухъун ва кягӀун. 34Бетаурси чебаили, цурмегӀелаби, дуцӀли бякьи, шагьарлизиб ва алавчарти мер-мусаличиб гьар секӀайчила буриб. 35Биубси чебаэс халкь цалабикиб. ГӀисачи гъамбиубхӀели, илдани, Илала кьяшмала гьала кайили, вегӀиубси ва аргъалачевси, сунезирад жиндри дураибси адам чеиб ва илди уркӀбухъун[+]. 36Чебаибтани илдази буриб, секьяйда жиндралаиубси сагъварибал. 37ИлхӀели Герасинна ванзала лебилра халкь ГӀисази тиладибухъун, чула мер-мусаличивад арукьяхъес, сенкӀун илди дебали урухбиуб. ВакӀибси мерличи чарухъес, ГӀиса къаякъличи ацӀиб[+]. 38Сунезирад жиндри дураибси адам, Сунечил варх сайра арукахъес, Илизи тиладиухъун. Амма ГӀисани ил чарвариб, или:

39– ХӀела хъули чарухъен ва Аллагьли хӀед барибсиличила бура.

Ил адам арякьун, лебилра шагьаркад сунес ГӀисани барибсиличила бурули.


ГӀисани хьунул адам сагърарни ва Яирла рурси мицӀиррарни

40[•]ГӀиса Галилеялизи чарухъунхӀели, Илис бахъал халкь гьунибаиб, сенкӀун лебилра Иличи хӀерлири. 41ХӀера, Иличи Яир бикӀуси адам вакӀиб. Ил синагугла[†] халатазивад сайри. ГӀисала кьяшмала гьала кайкили, Ил сунечи вакӀахъес тиладиикӀескайиб,[+] 42сенкӀун илала, вецӀнукӀира дуслацад гӀямрула, лерси ца рурси рубкӀулри. Учибикибти адамтани гъяжли алавуцибси ГӀиса ила ватихьиб. 43Ца хьунул адам вецӀнукӀира дус хӀичяхӀла изай руцилри. Илини сунела лебилра лебдеш тухтуртас харжбарили хьалли, ил чилилра сагърарес хӀебиуб. 44ГӀеларад гъамриубли, ил ГӀисала гӀябаличи гачрикиб. БусягӀят илала хӀи тӀашдизур[+]. 45ГӀисани хьарбаиб:

– Набчи чи гачикиба?

Амма лебилра, гачхӀедикира, бикӀулри. ИлхӀели Петерли иб:

– ХалавегӀил, ХӀу-алав адамти учибикили саби ва гьар шайчивад илдани гъяжирулри.

46Амма ГӀисани иб:

– Набчи чирил гачикиб. СенкӀун Набзибад цӀакь дурабухъни хӀясиббарира[+].

47ИлхӀели, сари хӀерагьурли кахӀелниличи шакрикили, гьала дурарухъи, ва Илала гьала кьукьмусрикили, се сабабли сари Иличи гачрикибал ва секьяйда илмадан сагъриубал, хьунул адамли лебилра халкьла гьалаб буриб. 48ГӀисани илизи иб:

– Дила рурси, хӀела рирхнили хӀу рерцахъири! Саламатли рукьен[+].

49ГӀисани илди дурили бекӀхӀейубли левалли, синагугла халал Яирла хъуливад вакӀибси ца адамли иб:

– ХӀела рурси ребкӀиб. Гьанна МугӀяллимлис бекӀмахмалхъад.

50Амма, илди гъай дакьили, ГӀисани Яирлизи иб:

– УрухмакӀуд! ЧӀянкӀли вирхен, рурси рерцили рирар. 51Юртла ухӀна айцӀухӀели, Илини Петерра, Югьанра, Якьубра, рурсила неш-дудешра ахӀенти, сунечил бакӀахъес хӀебатур[+]. 52Хъулибти лебилра ребкӀибсиличила бисулри ва агьибикӀулри.

– Мадисудая, – иб ГӀисани, – ил ребкӀили ахӀенну, русули сари[+].

53Иличибад илди дукарбяхӀиб, сенкӀун рурси ребкӀни илдани балулри. 54ГӀисани биалли илала някъ буцили, ахъли иб:

– Рурси, аризи![+]

55Рурсила рухӀ чардухъун ва ил итмадан аризур. ГӀисани ил рахахъес хъарбариб. 56Рурсила бегӀти уркӀкабухъун, амма ГӀисани илдази бетаурсиличила чизилра хӀебурахъес хъарбариб[+].

### 9


ГӀяхӀхабар багьахъес вецӀнукӀира бархьни

1[•]ГӀисани вецӀнукӀира мутагӀялим жибарили, лерилра жиндри дурайахъес ва излуми сагъдирахъес илдас ари ва цӀакь дедиб[+]. 2Илини илди Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] халкьлизи балахъес ва излумазибад адамти сагъбирахъес бархьиб. 3Илдази иб:

– АрхӀяли дурадулхъухӀели селра: я гӀяйса, я тавра, я кьацӀ, я арц, я кӀидехӀэсти палтар камайсидая. 4Чила-биалра юртлизи адацӀибхӀели, илар каленая ва илабад гьуни даимбарая. 5Нагагьла чинар-биалра адамтани хӀуша хьурахӀедарадалли, ил шагьарлизирад аркьухӀели, хӀушала кьяшмачирти хясара далли пяхӀдарая – ил илдас бикьрили бирар[+].

6МутагӀялимти арбякьун ва, шилизибад шилизи башули, гьар чинабалра ГӀяхӀхабар балахъулри ва зягӀипти сагъбирулри[+].


МербекӀ Гьирадла зигаръала

7[•]Лерилра илди секӀайчила бакьили, мербекӀ Гьирад зигарухъун, сенкӀун цацабехӀти бикӀулри: «ЯхӀъя мицӀириубли сай»,[+] 8цархӀилти биалли, – «Ильяс вакӀили сай», хӀябэстира – «Жяв заманала идбагуназивад ца мицӀириубли сай». 9Гьирад биалли викӀулри:

– Нуни ЯхӀъяла бекӀ чеббяхъяхъира, чи сая гьатӀи Ил Адам, Сунечила набзи ил хабар бакьахъибси?

Ил ГӀиса чеэс имкайгӀив умцӀулри[+].


Шел азир кьацӀли бахни

10[•]ЧарбиубхӀели, вакилтани[†] лерилра чули дарибтачила ГӀисази буриб. Илини илди Сунечил барх касиб ва сабицун Бетсаида бикӀуси шагьарлизи арбякьун[+]. 11Иличила багьурли, бахъал халкь Илис гӀелабад арбякьун. Ил илдас дяхӀшалали гьуниваиб ва илдази Аллагьла ПачяхӀдешличилара буриб, сагъбарахъес тиладибирутира сагъбариб. 12БархӀи ахъибхӀели, вецӀнукӀира мутагӀялим Иличи гъамбиуб ва иб:

– Ишди халкь чус хьурабиэси мерра, сегъуна-биалра беркалара баргахъес алавчарти шимази ва махьурбази бархьа, нушакӀун ишар бацӀси мерличир сарра.

13ГӀисани илдази иб:

– ХӀушани бахеная илди.

МутагӀялимти тамашабиуб ва иб:

– НушалакӀун шел кьацӀра, кӀел бялихъра сари лерти, хӀебиалли, ардякьи лебилра ишди адамтас берклуми асалли ахӀенси?

14Илаб шел азирцад адам лебри. ГӀисани Сунела мутагӀялимтази иб:

– ХӀушани илди кьукьнадли кабатирая, гьар кьукьялизиб шуцӀали адам хӀясибли.

15МутагӀялимтани илкьяйда бариб ва лебилра кабиахъиб. 16Шел кьацӀра кӀел бялихъра касили, ГӀисани, закибяхӀ хӀеръили, беркала баркатлабариб. ГӀур кьуцӀри ва бялихъуни бутӀнаддарили, адамтас дутӀахъес Сунела мутагӀялимтази дедиб. 17Лебилра букун ва белкъун, калунти бутӀнани вецӀнукӀира чӀап дицӀахъиб.


Петерли ГӀиса МасихӀли кьабулирули сай

18[•]Цагьачам, ГӀиса сайцун улгухӀели, гъамли мутагӀялимтира лебри. Илини илдази хьарбаиб:

– Чи сай бикӀулив Наб адамти?

19Илдани жаваб бедиб:

– ЦабехӀ ХӀу – ШизибикӀан ЯхӀъя сай, цархӀилти – Ильяс сай, цабехӀти биалли жяв заманала идбагуназивад ца мицӀириубли сай, бикӀули саби[+].

20Илини хьарбаиб:

– ХӀуша чи сай дикӀулрая Наб?

– ХӀу – Аллагьла МасихӀ[†] сайри, – жаваб бедиб Петерли[+].


ГӀисани Сунела ажайчила гьалахили бурни

21[•]ГӀисани иличила чизилра хӀебурахъес чӀумали хъарбариб 22илдази, или:

– Инса Уршилис дахъал къиянти чедуркъес гӀягӀнити сари ва тямадабани, халакашишунани[†] ва табтарчибани[†] кьабулхӀерес гӀягӀниси сай. Ил каршу, амма хӀябэсил бархӀи мицӀирирар[+].


ГӀямру сен-сен детахъахъес ва мяхӀкамдарес вирарал

23ГӀур ГӀисани илдази иб:

– Наб гӀелавад вакӀес дигусили, сунела жайчивадра чевверхурли, гьар бархӀи сунела къанчтӀалра[†] бихули, Наб гӀелавад вакӀаб[+]. 24Сунела жан дерцахъес дигусили, илди детихъахъу. Амма Ну багьандан сунела жайзивад ухъунсини биалли, илди уцахъу. 25Лебил дунъяла вегӀ ветааллира, адамлис се пайда леба, сунени сай каршалли, яра сунес заралбиралли[+]? 26Набзивадра Дила девлизивадра чи урузиаллира, Сунела чебяхӀдешлизив, Дудешла ва Аллагьла дурхъати малаикунала чебяхӀдешлизив вакӀибхӀели, илизивад Инса Уршира урузирар[+]. 27ХӀекьдеш бурулра хӀушази, ишаб тӀаштазибад цабехӀти Аллагьла ПачяхӀдеш чебаайчи хӀебубкӀар[+].


ГӀиса варсиъни

28[•]Илди дурибхӀейчирад гехӀелцад бархӀи дикибхӀели, Сунечил барх Петерра, Югьанра, Якьубра арбукили, ГӀиса балгабарес дубурличи арякьун[+]. 29УлгухӀели, Илала дяхӀ хапли дарсдиуб, палтарра цӀярцӀярли цӀубдиуб[+]. 30ХӀера, кӀел адам дакӀубиуб ва ГӀисачил ихтилатбикӀескабииб. Илди Мусара[†] Ильясра сабри. 31ЧебяхӀдешлизиб бакӀили, Ерусалимлизиб бетерхес гӀягӀниси, ГӀисани Сунела баркьуди таманбирниличила, илди гъайбикӀулри. 32Петерра илала бархкьябира гьанкӀли буцилри. ЧебаргъибхӀели ГӀисала чевяхӀдешла лямцӀра, Илала мякьлаб тӀашти кӀел адамра чебаиб. 33Илди кӀелра аркьухӀели, Петерли ГӀисази иб:

– ХалавегӀил,[†] нушаб ишаб лебгӀеб гӀяхӀил саби! Дашираягу, ишар хӀябал чятир дирехӀе, ца ХӀед, ца Мусас, ца Ильяслис.

Петерли сай сейкӀулилра балули ахӀенри. 34Илини ил бурули левалли, гъагул багьарбиуб ва илди кӀапӀбариб. Гъагуллиуб багьарбиубти мутагӀялимти уркӀбухъун. 35Гъагуллизибад тӀама абердиб:

– Ил Дила Урши сай, Дила чеввикӀибси. Иличи лехӀихъеная![+]

36Ил тӀама къайбикибмад, илдани ГӀиса сайцун варгиб. Чули чедаибтачила мутагӀялимтани итхӀели чизилра хӀебуриб.


Жиндралаиубси дурхӀя сагъварни

37[•]ГӀергъила бархӀи, саби дубурличибад кабацӀибхӀели, ГӀисас бахъал халкь гьунибаиб. 38Илдазивад ца адамли вявбяхъиб:

– МугӀяллим, бусравикӀулра хӀези, хӀеръа дила уршиличи! Ил дила цайли ца сай левси. 39Жиндли ил урцу, илхӀели урши хапли чӀярикӀар, илала туми дурцахъу, хӀятта мухӀлилизибад хьамхьа башар. Жиндли ил тамай гӀязабуркӀу ва илхӀелицун ваткайу. 40Нуни ХӀела мутагӀялимтази уршилизибад жинд дураахъес тиладибарра, илдани селра барес хӀебиуб.

41Илизи ГӀисани иб:

– Агь, хӀебирхуси ва пасадси наслу! Ну сецадхӀи хӀушачил вирусира ва сецадхӀи Нуни хӀушачил яхӀбирусив? ХӀела урши иша ка!

42Лявкьули левли, жиндли урши ванзаличи кайкахъиб ва чӀярхъикӀахъескаиб. ГӀисани жиндлизи дурабухъахъес хъарбариб, урши сагъвариб ва сунела дудешлизи ведиб[+]. 43[•]Аллагьла чевяхӀдешличи лебилра хӀяйранбиуб.

Сунени дирутачи лебилра тамашабирухӀели, ГӀисани Сунела мутагӀялимтази иб:

44– Ункъли лехӀдизирая гьанна Нуни хӀушази бурусиличи: Инса Урши адамтала някъбази ведлуга[+].

45Илини буруси илдани хӀергъиб, ил илдазибад дигӀянбарибсири, илбагьандан илдани бурибсила мягӀна аргъес хӀебиуб, амма Илала гъайли се иргъахъусил хьарбаэсра илди урухкӀулри[+].


Чи сая бегӀлара халаси?

46[•]МутагӀялимтала ургаб сенрил жал бетаур, чузивад чидил халасил белгибируси. 47ГӀисани, илдала пикруми далули, виштӀаси дурхӀя касили, Сунела мякьла катур 48ва илдази иб:

– Ну багьандан иш дурхӀя кьабулварибсини, Нура кьабулирулра. Ну кьабулварибсини, Ну Вархьибсира кьабулирули сай. ХӀушазивад бегӀлара виштӀаси, ил бегӀлара халаси сай[+].


ХӀушачи къаршили ахӀенси, ил хӀушагӀевси сай

49ГӀисала гъайлис жаваблис Югьанни иб:

– ХалавегӀил, ХӀела у гьанбушили, адамтазирад жиндри дурайуси ца адам нушани чеира. Ил нушачил варх вашхӀешни багьандан, нушани илис къадагъабарира[+].

50– Къадагъамабиридая, – иб ГӀисани, – ХӀушачи къаршили ахӀенси, ил хӀушагӀевли сай[+].


Самариялизив ГӀиса кьабулирули ахӀен

51Сай зубрачи айсуси замана сабиухӀели, ГӀиса Ерусалимлизи вяхӀиуб[+]. 52Сунес гьалаб Илини Сунела чехьрукьяби бархьиб. Илис гӀягӀнити гьар секӀал хӀядурдарес багьандан, илди самариялантала шилизи арбякьун[+]. 53Амма, ГӀиса Ерусалимлизи аркьуси виъни балули, шантани Ил хьурахӀериб[*]. 54Ил чебиули, ГӀисала мутагӀялимти Якьублира Югьаннира иб:

– ХалавегӀил, дигадли, нушани закибад цӀа кабацӀахъили, ихди талапбарахъес бурехӀе[+]?

55ГӀисани, илдачи ласяхъили, къадагъабариб.

56ГӀур илди цархӀил шилизи арбякьун.


ГӀисас гӀергъивашнила шартӀ

57[•]Илди гьуйчибад аркьухӀели, ца адамли ГӀисази иб:

– ХалавегӀил! ХӀу чина аркьядлира, ну ХӀед гӀергъи лявкьяс.

58ГӀисани илизи иб:

– Гурднала пукьни лер, зубрала арцанталара лер, амма Инса Уршилис бекӀ кабихьесалра мер агара.

59ЦархӀиллизи биалли ГӀисани иб:

– Наб гӀелавад ваши.

Амма илини жаваб бедиб:

– ХалавегӀил, пурбанбара, вякьи, гьаланачи дила дудеш хӀяриихьахъес.

60ГӀисани илизи иб:

– БебкӀибтани чула бебкӀибти хӀярибихьаб, хӀу биалли укьен ва Аллагьла ПачяхӀдеш балахъен.

61ГӀисази цархӀиллира иб:

– ХалавегӀил, нура ХӀед гӀелавад лявкьясну, гьаланачи дила хъайгӀибтачи вякьи, гӀяхӀил каленая или, бурахъес пурбанбара.

62Илизи ГӀисани иб:

– Дураз някъба буцибси ва гӀелавяхӀ ласирхъуси, Аллагьла ПачяхӀдешличи лайикьси ахӀен.

### 10


ГӀисани верхӀцӀанукӀира мутагӀялим бурхьули сай

1[•]Илала гӀергъи ХалавегӀилли[†] гьатӀира верхӀцӀанукӀира мутагӀялим чеббикӀиб, кӀи-кӀили бутӀиб ва, Сай укьес кьасбарибти, лерилра шагьуртазира шимазира Сунес гьалаб бархьиб. 2Илини илдази иб:

– Арши дахъал сари, амма хӀянчизарти камли саби. ХӀебиалли, аршила Хужаимлизи тиладидикӀеная, хӀянчизарти аршиличи дураахъес багьандан[+].

3Дукьеная! ХӀера, Нуни хӀуша буцӀази мукьриван дурхьулра[+]. 4Я киса, я гавлаг, я дабри камайсидая ва гьуйчир чичилра яхши-хушмадиридая. 5Чила-биалра юртлизи адацӀибхӀели, хӀушани, салам лугули, бурая: «Иш юртлис саламатдеш» 6Эгер ил юртлизив саламатдешличи лайикьси адам къаршиикалли, хӀушала саламатдеш илис бирар, амма илгъуна адам хӀейалли, саламатдеш хӀушачи чарбулхъан. 7Ил хъулир дуэная, хӀушаб гибси букеная ва буженая, сенкӀун хӀянчизар хӀекьличи лайикьси сай. Хъулирад хъули мадашудая.

8Эгер хӀуша чидил-биалра шагьарлизи дакӀибхӀели, хӀуша илар хьурадарадалли хӀушаб гибси секӀалра букеная; 9илдала изутира сагъбиреная ва илдази дикӀеная: «Аллагьла ПачяхӀдеш[†] хӀушачи гъамбиубли саби!»[+] 10Эгер хӀуша чидил-биалра шагьарлизир хьурахӀедарадалли, ил шагьарла кьакьурбикад дукьеная ва дикӀеная: 11«ХӀушала шагьарлизир нушала кьяшмачи чеакунти хясара далли хӀушаб пяхӀкадирулра. Амма багьирая: Аллагьла ПачяхӀдеш гъамбиубли саби»[+]. 12ХӀушази бурулра, баягъи бархӀи сабаибхӀели, ил шагьарлисичиб Садумлис гьамадли бирар.

13[•]Балагь-кьадар хӀед, Харазин! Балагь-кьадар хӀед, Бетсаида! Нуни хӀушачир дарибтигъунти гӀяламатуни Тирлизирра, Сидуннизирра дарибти диаллири, зибкьнира чекагьурли, чучи палдара чекакьурли, илди жявлил Аллагьличи чарбулхъи[+]. 14Амма кьиямала бархӀи Тирлисра Сидуннисра хӀушабичиб гьамадли бирар. 15ХӀура, Капернаум, зубрачи ахъбурцури или гьанбиркулив? Юх, хӀу жагьаннаблизи[†] лайбикӀури!

16ХӀушачи лехӀихъан, Набчи лехӀихъанра сай. ХӀуша кьабулхӀедиран, Ну кьабулхӀейранра сай. Ну кьабулхӀейруси, Ну Вархьибсира кьабулхӀейран сай[+].

17ВерхӀцӀанукӀира мутагӀялим разили ГӀисачи чарбухъун.

– ХалавегӀил, – бикӀулри илди, – ХӀела у гьанбушибхӀели, жиндрира далли нушачи лехӀихъули сари![+]

18ГӀисани илдази иб:

– Закибад лямцӀван кабиркуси илбис Нуни чебаира![+] 19ХӀера, чӀичӀлуми ва къиштанакуни ганздирахъес ва душма лебил цӀакь бялчӀахъес Нуни хӀушаб ари гира. ХӀушаб селилра зарал хӀебиру[+]. 20Амма жиндри лехӀихъниличи разидеш мабиридаяну, зубрачир хӀушала уми делкӀниличи разидеш барая[+].


ГӀисани Дудеш чевяхӀирули сай

21[•]Дурхъати РухӀли илмадан ГӀиса харидешли вицӀахъиб ва Илини иб:

– Нуни ХӀед деза бирулра, Дудеш, зубрала ва муснала ХалавегӀил! ПасихӀкартазибад ва духутазибад дигӀянбарибси хӀехартас гьаргбарири! ГӀе, Дудеш! Ил сабри ХӀед дигуси! 22Лерилра Набзи Дила Дудешли гиб. Урши чи саял чилилра хӀебала, Дудешли ахӀи. Дудеш чи саял хӀебала, Сай Уршили ахӀи ва Илини Дудеш гьаргварес дигусили ахӀи[+].

23ГӀур, мутагӀялимтачи шуряхъили, ГӀисани илданицун бакьесли иб:

– ТалихӀчерти сари хӀулби, хӀушани чедианти чедиути[+]. 24Ну хӀушази викӀулра, бахъал идбагунас ва пачнас хӀушани чедиути чедаэс дигутири, амма чехӀедаиб, хӀушани дикьути дакьес дигутири, амма хӀедакьиб.


УркӀецӀила вегӀ самарияланничила айту-гъай

25Илав ГӀисала хӀялумцӀес дигуси ца зегъачили,[†] айзурли, Илизи хьарбаиб:

– МугӀяллим, даимти гӀямру букьурдиахъес, нуни се барес гӀягӀниси[+]?

26ГӀисани илизи иб:

– Зегъализиб иличила се белкӀив? ХӀуни илаб бучӀуси се саби?

27Илини жаваб бедиб:

– «УркӀи-уркӀилавад, лерил жайчил, лебил цӀакьличил, хӀела лерил пикрумачил, ХалавегӀил, хӀела Аллагь дигахъен» ва «хӀела мякьлавсира, хӀед хӀуван, дигахъен»[+].

28ГӀисани илизи иб:

– ХӀуни бархьли бурири. Илкьяйда бирен ва хӀу хӀерируд.

29Амма зегъачили, сай мариэс дигули, иб:

– Наб мякьлавси чи сая?

30ГӀисани илис жаваблис иб:

– Ерусалимлизивад Ерихуннизи увяхӀихъуси ца адам къачагъуна уциб. Илала палтарра керасили, витили, вебкӀес ветикахъиб ва, лайвакӀили, арбякьун. 31Сенрил ил гьуникад увяхӀихъуси ца кашиш,[†] ил адам чеили, гьунила итил шайчивад арякьун. 32Левитлира[*] дурусли ил бариб: вяхъибси адамличи гъамиуб, хӀеризур ва, итил шайчивадикили, арякьун. 33Ил гьуникад аркьуси ца самарияланни вяхъибси чеиб ва уркӀецӀибариб[+]. 34Иличи гъамиубли, дяхъурби гьаланачи зайтунна[†] гӀявадешлира чягъирлира дакили, дигьун, гӀур, сунела эмхӀечи мурдаватурли, карбансарайлизи киб ва илаб иличи хӀерудибариб. 35ГӀергъила бархӀи, арукьули, илини карбансарайла хужаимлис кӀел динар[†] дедиб ва иб: «Ишичи хӀерудибирен. Рахли харжлис гибти даъхӀедаалли, чариубхӀели нуни гӀурра лугас».

36ГӀур ГӀисани зегъачилизи иб:

– ХӀела пикрили, къачагъунази викибсилис илди хӀяблизивад чидил саю мякьлавси?

37Илини иб:

– УркӀецӀила вегӀ.

ИлхӀели ГӀисани илизи иб:

– Укьенну, хӀунира илкьяйдали бирен.


Марияра Марпара

38АрхӀя даимбарили, ГӀиса сунела мутагӀялимтачил ца шилизи вакӀиб. Илав Ил Марпа бикӀуси ца хьунул адамли хьуравариб[+]. 39Илала Мария бикӀуси рузи лерри. Ил ХалавегӀилла кьяшмала гьала кариили, Илала гъайличи лехӀихъулри[+]. 40Сари Марпа биалли, беркала бирули, арархилри. ГӀисачи гъамриубли, илини иб:

– ХалавегӀил! Дила рузини лерилра хӀянчи набчицун хъардарнила ХӀед авара агарав? Илизи наб кумекбарахъес бурагу.

41ХалавегӀилли илис жаваблис иб:

– Агь, Марпа, Марпа! ХӀу дахъал секӀайчила пикририкӀулри ва къайгъназирри,[+] 42амма барес гӀягӀниси ца секӀал саби. Марияни сунес гӀяхӀси чеббикӀили сари, илизибад ил кебасили хӀебирар.

### 11


ГӀисани мутагӀялимти булгахъес руркъули сай

1[•]Гьачам ГӀиса ца мерличив улгулри. Илини балга таманбарибхӀели, мутагӀялимтазивад цали иб:

– ХалавегӀил![†] ЯхӀъяни сунела мутагӀялимти бурсибариливан, ХӀуни нушара дулгахъес бурсидараба[+].

2ГӀисани илдази иб:

– ДулгухӀели, ишкьяйда дикӀеная:

«Дудеш! ХӀела у дурхъабираб!
ХӀела ПачяхӀдеш бакӀаб!
3Гьар бархӀилис нушаб хӀяжатси кьацӀ луген;[+]
4Нушала бунагьунира хасардати,
нушакӀун черкадурхулра нушаб чеблалиубтачирад;
нуша хӀялумцӀниличи детмадиркахъаба»[+].


«Тиладибиреная, хӀушаб луга»

5ГӀур ГӀисани илдази иб:

– Биаб, хӀушазивад чила-биалра юлдаш левли сай, суненира ишкьяйда бируси: масала, байдугила замана иличи юлдаш лявкьули сай ва викӀули сай: «Юлдаш, хӀуни чеблалис хӀябал кьацӀ диха. 6Набчи архӀяличивад дила юлдаш вакӀили сай, илис кабихьес селра агара». 7Хъуливсини жаваб лугули сай: «Ну паргъатли ватаба! Унзара гӀекӀили, дурхӀнира нура ухьалар сарра, гьанна айзурли, нуни хӀед селра гес хӀейрус». 8ХӀушази викӀулра, юлдаш виъни багьандан ил ахӀейзалли ва кьацӀ хӀебедалли, ил чевхӀеркни багьандан алзан ва илис дигуси бедлуга.

9Нуни хӀушази бурулра: тиладибиреная, хӀушаб луга, умцӀеная, хӀушани бургидая, кьутӀдирхъеная, хӀушаб ибхьу. 10СенкӀун гьарил тиладиикӀусини кайсуси саби, умцӀусини бургуси саби ва кьутӀикӀусилис гьаргбируси саби[+]. 11Уршили бялихъ тиладибарибхӀели, чӀичӀала бедес вируси, дудеш хӀушала ургав леву? 12Яра уршили гидгари тиладибарибхӀели, илис къиштанак бедлугав? 13ХӀера, хӀуша сецад вайти диадалра, хӀушала дурхӀнас гӀяхӀти дарес балулрая, хӀебиалли хӀушала Зубрала Дудешлира тиладибарибтас Дурхъати РухӀ луга[+].


Аллагьла цӀакьличил ГӀисани жиндри дурайули сай

14[•]Гьачам ГӀисани адамлизибад жинд дураиб. Ил тилхъавдешла жинд сабри. Жинд дурабухъунхӀели, тилхъавси адам гъайикӀесвяхӀиб. Халкь тамашабиуб. 15Амма илдазибад цабехӀти бикӀулри:

– Илини жиндри Белзибулла – жиндрала талхъа – цӀакьличил дурайули сай[+].

16ЦархӀилтани биалли, ГӀисала хӀялумцӀес дигули, Илизибад зубразибадси лишан тӀалаббирулри[+]. 17Илдала пикруми далули, ГӀисани иб:

– Саби-бухӀнаб бутӀибси пачалихъ бацӀкабулхъан, юртра гъятӀкабирар. 18Эгер илбисра саби-бухӀнаб бутӀили биалли, илала пачалихъ секьяйда кавлана? Ну илкьяйда викӀулра, сенкӀун хӀушани бурулра жиндри дурайахъес цӀакь Набзи Белзибулли гибси саби, или. 19Эгер Нуни жиндри Белзибулла цӀакьличил дурайули виасли, хӀушала уршбани чила цӀакьличил дурайулив? Илбагьандан илди хӀушаб судьябили бирар[+]. 20Нуни жиндри Аллагьла цӀакьличил дурайули виасли, гьайгьай, Аллагьла ПачяхӀдеш[†] хӀушачи бакӀили саби. 21ЦӀакьси ва ярагъличилси адамли сунела юртлис къараулбирухӀели, илала лебдеш мяхӀкамбирар. 22Амма, иличи сунечивра цӀакьси адам чевхъалли, иличив чедииркур, илизирад, сай хъарихъути, ярагъра керису, илала лебдешра буртӀу.

23Набчил ахӀенси – Набчи къаршиси сай. Набчил урчхӀерчуси – ил пулкӀуцӀдиран сай[+].


Жинд чарбухъес бирар

24Адамлизибад дурабухъунхӀели, жинд шинагар мераначиб къяйцӀбикӀар, бамсриахъес мер баргес умцӀули, амма хӀебургу. ИлхӀели сунези саби бикӀар: «Гьари, ну сунезибад дурабухъунси, дила хъули чарбулхъас». 25БакӀибхӀели, сунела мер бушкили, ибгили бургу. 26ИлхӀели ил аркьян ва верхӀел гьатӀира гӀясити жинд лерку, илар мерладиубли хӀеркадирар. Ил секӀал адамлис гьалабричибра вайси саби.


ХӀекьси талихӀ

27ГӀисани илди гъай дурухӀели, адамтазирадли ца хьунул адамли вявъиб:

– ТалихӀчерси сари ХӀу канилав вихибси ва ХӀези михъири берхъахъибси![+]

28ГӀисани жаваб бедиб:

– ГьатӀиралра талихӀчебти саби чули Аллагьла гъай бикьути ва ил гъай таманбирути[+].


Юнусла лишан

29[•]ГьатӀира бахъал халкь цалабикибхӀели, ГӀиса гъайикӀескайиб:

– Иш наслу вайси саби. Ил лишайгӀиб умцӀули саби, амма илис сегъуналра лишан бедхӀелуга, Юнусла лишан ахӀенси. 30Ниневияла халкьлис Юнус лишан ветаурливан, илкьяйдали гьаннала наслулис Инса Уршира илгъуна лишанни ветарар. 31Югла улкала пача хьунул кьиямала бархӀи иш наслула адамтачил тӀашкарилзан ва илди гӀяйиблабиру. СенкӀун ил дунъяла дубларад ракӀибсири, Сулайба пасихӀдешличи лехӀахъес. Ишав хӀушачил вархси Сулайбайчив имцӀали чевяхӀси сай![+] 32Кьиямала бархӀи Ниневияла адамти иш наслула адамтачил тӀашкабилзан ва илди гӀяйиблабиру. Юнусли барибси вягӀза бакьили, илди Аллагьличи чарбухъун. ХӀера, Юнусличив имцӀали чевяхӀси ишав![+]


Чархла чирагъ

33[•]Алкахъунси чирагъ чилилра кӀапӀси мерла яра хъабала уди кахӀебирхьуну, кьасиличи кабирхьу, ила абицӀутани шала чебиэсли[+]. 34ХӀули – чархла чирагъ саби. Эгер хӀела хӀули умули биалли, лебил хӀела чархра шалали бицӀили бирар. Эгер хӀули вайбиубли биалли, чархра цӀябли бирар. 35Вари, хӀерикӀен, хӀела бухӀнабси шала цӀябдеш ахӀенал. 36Илбагьандан хӀела чарх шалали бицӀили биалли ва хӀезиб селра цӀябсира агара биалли, хӀу тяп шалали ухуси чирагъли шалаварибсиван, хӀела лебил чархра шалали бирар.


ГӀисани динна халати пужбирули сай

37[•]ГӀиса илкьяйда викӀухӀели, ца парисейли Ил сунечи хӀериукахъес живариб. ГӀиса хъули ацӀиб, кьумурла мякьла кайиб. 38Укес вехӀихьайчи, ГӀисани някъби хӀедирцни чебаили, парисей дебали тамашаиуб[+]. 39Амма ХалавегӀилли илизи иб:

– ХӀера, хӀуша парисейтани, кьяманала ва халдуртала дурала ицулра, амма духӀнарадли хӀуша лерилра кьиркьирдешлира гьимикардешлира дицӀилра. 40ГӀякьлуагарти! Дурала барибсини ахӀену, гьатӀи, бухӀналара барибси? 41ХӀушала лебсилизибад садакьа биреная – илхӀели хӀушала гьар секӀал умули дирар!


Парисейтас балагь-кьадар

42Балагь-кьадар хӀушаб, парисейти![†] Шумерилара, хъалта кьарлара, гьар журала духълумалара закат лугулра, амма бархьдешличилара Аллагьличи дигиличилара хъумкартулрая. ХӀушани ца бирухӀели, итилра хъумхӀертес чебсири[+].

43Балагь-кьадар хӀушаб, парисейти! Синагугуназир[†] гьаларти мерани дурцес ва майдунтачиб халкь хӀушази саламбикӀули дигахъни багьандан[+].

44Балагь-кьадар хӀушаб! ХӀуша мешулира цӀелдуби агар хӀябрачи – хӀябри диъни хӀебалули, чучибад адамти башути[+].

45Илис жаваблис зегъачибазивад[†] цали ГӀисази иб:

– НасихӀятчи, илдигъунти гъайличил ХӀуни нушаб хӀейгибилзахъулригу.

46ГӀисани илдази иб:

– ХӀушабра балагь-кьадар, зегъачиби! ХӀушани бихес хӀейэси мах цархӀилтачи чебирхьулра, амма ил дехличи хӀушани тӀулалра гачхӀебиркахъулра.

47ХӀушаб балагь-кьадар, сенкӀун хӀушала дудешхъалани кабушибти идбагунас, хӀушани цӀелдуби калтӀулрая! 48Илбагьандан хӀушала халабегӀтала баркьудлуми гӀердурцнилис, хӀушани бикьридешдирулрая, сенкӀун илдани идбагуни кабуршутири, хӀушани идбагунас цӀелдуби калтӀулрая[+]. 49Илбагьандан сабгу гьатӀи, Аллагьла пасихӀдешли бурибси: «Нуни илдачи идбагуни ва вакилти[†] бурхьис. Илдани цабехӀ кабуршу, цархӀилти биалли дугӀиу[+]. 50Иличирли иш дунъя акӀубхӀейчирадли кертӀибти лебилра идбагунала хӀила жавабкардешра иш наслуличир дирар:[+] 51Гьабилла[†] хӀиличирад дехӀдихьили, кьурбандирхьла ва Аллагьла хъа ургав кавшибси Закарияла хӀиличи бикайчи». Нуни хӀушази бурулра: гьаннала наслули лерилра секӀайс жавабкардеш диху.

52ХӀушаб балагь-кьадар, зегъачиби! Багьнила умхьу касили, я хӀуша духӀна ахӀедацӀили, я абацӀес дигути абацӀахъес хӀебатни багьандан.

53ГӀиса хъуливад дуравхъунхӀели, табтарчибира,[†] парисейтира Иличи гӀясибиубли, дахъал хӀисаб-суалтачил Иличи чебухъун. 54Илди Илис укабиилри, гъайлизив уцили, гӀяйиблаварес багьандан[+].

### 12


ДигӀянаси гьаргбиубли бирар

1Азирти адамти цалабикиб. Барцдешли илди цали ца гъяжбирулри. Гьаланачи ГӀиса Сунела мутагӀялимтази викӀескайиб:

– Парисейтала хамирдайзирад, цархӀилван буралли, кӀибяхӀяндешлизирад мяхӀкамдиирая![+] 2Селра дигӀянбарибсира лебси ахӀен, сабира гьаргхӀебируси, селра дигӀянсира лебси ахӀен, сабира мягӀлумхӀебируси[+]. 3ХӀушани цӀябдешлизиб бурибсира бархӀила шалализиб бикьидая. ГӀела хъулиб хӀушани лихӀилизи шивкӀивбарибсира, хъулчрачибад багьахъурли бирар.


Чизивад урухкӀуси?

4[•]Дила юлдашуни, хӀушази бурулра: гьатӀи селра барес хӀебирули, кьаркьала кабуршутазирад урухмакӀудая[+]. 5ХӀуша чигӀир урухкӀес гӀягӀнитирал Нуни хӀушази бурис: кавшили гӀергъи, ил жагьаннаблизи[†] вархьес ари Лебсилизирад урухкӀеная. Ну марли викӀулра, хӀуша Илизирад урухкӀеная. 6Шел шанчяка кӀел къарапуллис ахӀену гьатӀи дирцути? Амма илдазибад цалра Аллагьли хъумартурли ахӀен. 7ХӀушала бургачирти лерилра гъезра далли дейгӀунти сари. УрухмакӀудая: хӀуша дахъал шанчякначир кьиматчерти сарра[+].

8Нуни хӀушази бурулра, адамтала гьалав дакӀу-гьаргли Ну чили кьабулвараслира, Аллагьла малаикунала гьалав, Инса Уршили ил сайра кьабулиру[+]. 9Адамтала гьалав Ну чили чеввяхъяслира, Аллагьла малаикунала гьалав, сайра чеввяхъили вирар[+]. 10Инса Уршиличи къаршили гъай бурибсиличибад чеббурхар. Амма Дурхъати РухӀлис диргала барибсиличибад чебхӀебурхар[+].

11ХӀуша, синагугунази[†] кили, хала хӀякимталара арила бегӀталара гьала тӀашдатурхӀели, хӀушала гъай кабизахъес, се буришара или, пикримадикӀудая. 12СенкӀун хӀушани бурес гӀягӀниси ил сягӀятлизиб Дурхъати РухӀли хӀушаб гӀеббуру[+].


ГӀякьлуагар давлачевличила айту-гъай

13[•]Илабти халкьлизивад цали ГӀисази иб:

– МугӀяллим! Букьурла мас набчил бутӀахъес дила узизи бурагу.

14ГӀисани илизи иб:

– Адам, хӀушаб судьяли ва ургакьянали Ну чили катурсира?

15ГӀур илдази иб:

– Вари, тамяхӀкардешлизирад хӀуша мяхӀкамдиирая. Адам сецад давлачевлихьалли, илала гӀямру давлаличи хъарти ахӀен.

16ГӀисани илдас ишгъуна айту-гъай буриб:

– Ца давлачев адамла хъуми гӀяхӀил дерхъили дакӀили сари. 17Ил сунези сай пикриухъун: «Нуни се бируси? Бучибси лебилра сабухъ бихӀес мер агара». 18Ва иб: «ХӀера, ишкьяйда бирис. Дуркьа усурби дехъубли, халати тӀашдалтас, илдазиб дила ризкьилисра, цархӀил маслисра баари мер бирар. 19ИлхӀели нуни набзи бурес вирус: „гьанна хӀела дахъал дусмас баари давла леб: бамсриихъен, укен, ужен, хӀулуркӀен!“» 20Амма илизи Аллагьли иб: «ГӀякьлуагар! Ишдугил хӀела жан асалли, хӀуни хӀядурбарибси мас чис биркура?»[+] 21Аллагьличивли давлачевхӀейрули, сунесцун давла бурчуси гьарилличил илгъуна бетарар.


«Къайгъназимадиркудая»

22ГӀур ГӀисани сунела мутагӀялимтази иб:

– Илбагьандан хӀушази викӀулра: хӀушала жайчила яра чархличила къайгъназимадиркудая, се букусив, се бужусив яра се челгьусив, или. 23СенкӀун беркайчир жанра, палтарличиб чархра имцӀали мягӀничерти сари. 24Пикридухъеная цӀудара къянбачила: илди я делгӀули ахӀен, я иршули ахӀен. Илдала я яхаби, я усурби агара, амма Аллагьли илди далхули сай. ХӀуша арцантачир сецад кьиматчертира![+] 25Яра хӀушазивадли цалра къайгъилизиикибсини ца сягӀяталра сунела гӀямру гӀеркъадиахъес вирару? 26Эгер хӀушани ил бегӀлара биштӀаси секӀалра барес хӀедирули диадалли, цархӀил секӀайчила къайгънадиркьес селис гӀягӀниси?

27Вавни секьяйда духъулил пикридухъеная: илди я дузули ахӀен, я душули ахӀен. Амма Ну хӀушази викӀулра, сунела чевяхӀдешлизив Сулайбанра валли илдазибадли цалраван вегӀируси ахӀенри. 28ИшбархӀи лебси, жягӀял печлизи лайбикӀуси, авлахъла кьар Аллагьли илкьяйда бегӀбирули виалли, Илини хӀуша гьатӀира ункъли дегӀхӀедирурав, камли дирханти[+]? 29Се букусира, се бужусира или, хӀуша умцӀмамцӀудая ва къайгъназимадиркудая, 30сенкӀун иш дунъяла халкьани илди лерилра даргес умцӀули саби. Илди хӀушаб гӀягӀнити диъниличила хӀушала Дудешли балуси саби. 31Биаллира, хӀуша Илала ПачяхӀдешлигӀир умцӀеная, илди секӀал хӀушаб гили дирар.

32УрухмакӀуд, камси хӀенкь! ХӀушала Дудешлис дигулиахъиб хӀушаб ПачяхӀдеш гес[+]. 33ХӀушала лебдеш бицили, садакьа биреная. ХӀевдути кисни тӀалабдиреная, чучи хъулки гъамиэс хӀейэсти ва имсли хӀедергести, зубрачир кахӀедурхути хазнурби цаладирхъеная[+]. 34СенкӀун хӀушала хазна лебихӀиб, хӀушала уркӀбира дирар.


Марти къаравашуначила айту-гъай

35[•]Мурталра хӀядурли диирая: палтарла чебкад ирира бигьи, чиргъмира адалкахъи, 36чула хужаим мекъличивад чарухъайчи хӀерти адамтиван. ВакӀили хужаимли кьутӀдяхъибхӀели, илдани бусягӀят унза абхьес бирар[+]. 37Чула хужаим чариубхӀели, бусхӀебусули баргибти къаравашуни талихӀчебти саби. ХӀушази хӀекьдеш бурулра, ил хужаимли къаравашливан ирира билгьа, кьумурличи илдира жибиру ва, гъамиубли, илдас къуллукъбиру. 38Чула хужаим мурт чариалра, дигалли байдуги, дигалли шаладиркухӀели виаб, хӀядурли тӀашли баргибти къаравашуни талихӀчебти саби. 39Багьирая, эгер се замана хъулки лявкьянал юртла вегӀли балуси виалри, ил хъули ухӀнавхъахъес хӀелти. 40ХӀушара хӀядурли диирая, сенкӀун чидил сягӀятлизив Инса Урши лявкьусил хӀебаладая.

41Петерли Илизи хьарбаиб:

– ХалавегӀил,[†] ХӀуни ил айту-гъай нушабцун бурибсив яра лебтасалра сабив?

42ХалавегӀилли илис жаваб бедиб:

– Заманаличиб беркала бедлугахъес, цархӀил къаравашунас юртла вегӀли халалли катурси, чидил хъалибег марсили ва духусили увулхъана? 43Илала хужаим чариубхӀели, илкьяйда бирули варгибси, къараваш талихӀчевси сай[+]. 44ХӀекьдеш бурулра хӀушази, хужаимли иличи сунела лебил лебдеш хъарбиру. 45Эгер ил къараваш: «Дила хужаим жявли-декӀар чархӀейрар», викӀули, цархӀилти къаравашуни итес, укес, ужес ва держлаирес кайалли,[+] 46сай хӀерли ахӀенси бархӀи, ва сунени хӀебалуси сягӀятличив, ил къаравашла хужаим лявкьян. Илини ил кӀибайиру ва марлиахӀентасгъуна кьисмат белгибиру.

47Сунела хужаимла ари балуси, хӀядурхӀейубси, яра хужаимлис дигуси хӀебарибси, къараваш левгӀев витили вирар. 48Сай витес лайикьси баркьуди хӀебагьурли барибси къараваш камли витили вирар. Сунес дахъал дедибсилизибад, тӀалабра халаси бирар. Сунечи халаси бирхауди бихьибсилизибад халати жавабкардешра тӀалабдиру.


БуртӀнила цӀа

49[•]Ну ванзаличи цӀа хес вакӀибсира ва ил гьанна пархбухъи дигулра! 50Ну гӀязабтази какӀили виэс гӀягӀнисира. Ил бетаайчи, Ну кьакьалира![+] 51Ну иш дунъяличи даршудеш хили вакӀибсира или гьанбиркулив? АхӀенра, Ну вакӀилра дунъяличи бутӀибдеш хили[+]. 52ИшхӀейчибад ца хъулибти шел бутӀили бирар: хӀябал кӀиличи ва кӀел хӀябличи къаршили бирар. 53Дудеш уршиличи къаршили вирар, урши – дудешличи. Неш рурсиличи къаршили рирар, рурси – нешличи. Хъубешнеш сунела уршила хьунуйчи къаршили рирар, уршила хьунул биалли – хъубешнешличи.

54[•]ГӀисани гӀурра халкьлизи иб:

– Магъриблизиб[†] дакӀубиубси гъагул чебаибхӀели, илмадан хӀуша дикӀулра: «Заб диру» ва, мар-марли, диру. 55Югла шайчибад дягӀ бухъунхӀели, хӀуша дикӀулра: «БуцӀарли бирар» ва илкьяйда бирар. 56КӀибяхӀянти! ХӀушани ванзала ва закла куцли се иргъахъулил балули, сен гьатӀи гьанна сегъуна замана сабаилил хӀебалулрая?

57ХӀекьдеш селизиб сабил сен хӀушала хӀушани белгибарес хӀедирутирая? 58ХӀу гӀяйиблаирусиличил хӀякимличи аркьухӀели, гьуйчив иличил маслигӀяткайэс къайгъибара. Ил хӀебарадли, хӀу илини судьячи аркури, судьяли туснакъла къуллукъчизи ведлугари, илини биалли туснакъла калтари[+]. 59ХӀези викӀулра, бегӀла гӀергъиси къарапулличи бикайчи хӀебедили, хӀу илавад дурахӀелхъад.

### 13


Аллагьличи чардухъеная, яра дубкӀудая

1Илзамана ГӀисачи бакӀиб ва галилеялантачила буриб. Кьурбан бирути галилеяланти Пилатли кабушиб ва илдала хӀи кьурбунтала хӀиличил гъудурдиахъуб[+]. 2ГӀисани илдас жаваблис иб:

– Итди галилеяланти лебилра цархӀилти галилеялантачиб имцӀякь бунагькарти сабхӀели ил биубси саби или, гьанбиркулив хӀушаб? 3Ну хӀушази викӀулра, ахӀен. Амма Аллагьличи чархӀедухъадалли, хӀушара итди кьяйда улхадая! 4Яра итди, Силуамла кӀялгӀя чучи кабикили, бебкӀибти вецӀнугехӀра адамличилара хӀуша Ерусалимла лебилра цархӀилти адамтачиб гӀяйибла бегӀти сабри дикӀулраяв[+]? 5АхӀен. Амма хӀушази викӀулра: Аллагьличи чархӀедухъадалли, хӀушара итди кьяйда улхадая!


ХӀебухъуси инжирличила айту-гъай

6ГӀур ГӀисани ишгъуна айту-гъай буриб:

– Ца адамли тӀутӀила анхълизи инжирла галга убатур. Гьачам ил ила вакӀиб ва цӀедеш даргес умцӀерухъун, амма хӀедаргиб[+]. 7ИлхӀели илини анхъчизи иб: «ХӀера, хӀябал дус иша вашулра, инжирла иш галгаличир цӀедеш даргес умцӀулра, амма илди агара. Бяхъили убаса. Мерра бурцахъули се бируси?»[+] 8Амма анхъчини иб: «Хужаим, ца гьатӀи дус батигу. Нуни галгала алавла буркъили, декра калкьас. 9Белики, цӀедеш гӀурдус дакӀес? ДакӀхӀедакӀалли, гӀур бяхъишину».


Къямаурси хьунул адам сут бархӀи арарарни

10Сут бархӀи ГӀисани ца синагуглизиб[†] руркъулри[+]. 11ХӀера, илар лерри вецӀнугехӀра дус гьунарагарбирахъуси жиндли руцибси хьунул адам: ил хӀекьли къямаурлири ва бекӀлил рархьриэс рирули ахӀенри. 12Ил чераили, ГӀисани Сунечи жирариб ва иб:

– Хьунул адам, хӀу хӀела изайзирад азадлири!

13ГӀисани иличи някъби чедуциб ва ил, рархькариубли, Аллагьлис дезарикӀесряхӀиб. 14Ил сут бархӀи сагърарни багьандан ГӀисачи гьимукӀибси синагугла халалли халкьлизи иб:

– ХӀянчи бирес чедаахъибти урегал бархӀи сари. Сагъдирахъес хӀуша сут бархӀи ахӀенти бурхӀназир дашеная[+].

15Амма ХалавегӀилли[†] илис жаваб бедиб:

– КӀибяхӀянти! ХӀушазивадли гьариллира сут бархӀи ахӀену гьатӀи, тӀенилизибад арзили, унц яра эмхӀе шинни бахес бикуси[+]? 16Гьанна вецӀнугехӀра дус илбисли ригьунси, Ибрагьимла[†] рурси[*] сарси иш, сут бархӀи арзес гӀягӀнили ахӀенрив?

17ГӀисала илди гъайли лебилра Илала къаршикарти урузбиахъуб, лебил халкь биалли Илини дирути гӀяламатла баркьудлумачи разилири.


Гьела кьякьличила ва хамирдайчила айту-гъай

18[•]ГӀур ГӀисани илдази иб:

– Аллагьла ПачяхӀдеш[†] селичи мешулив? Ил селичил цугбуцес вирара? 19Ил горчицала кьякьгъуна саби, сабира адамли касибси ва хъучи бегӀунси. Ил халабаиб, галгаван кабизур, хӀятта илала кьялубачир закла арцанта пукьни делшун[+].

20ГӀисани гӀурра иб:

– Аллагьла ПачяхӀдеш Нуни селичил цугбуциша? 21Ил, хьунул адамли касили, башни чебакӀахъес или, декьла хӀябал сяхӀлизи кабихьибси хамирдангъуна саби.


ГъярцӀа унза

22[•]Ерусалимлизи гьуни буцили, шагьуртазира шимазира виули, ГӀисани халкь руркъулри. 23Ца адамли Илизи хьарбаиб:

– ХалавегӀил, камтасцун берцес биркни марсив?

ГӀисани илизи иб:

24– Кьакьати унзаларад адацӀес къайгъибарая, сенкӀун бахъли абацӀес кьасбиру, амма хӀебирар. 25Хъа вегӀли айзурли унза гӀекӀалли, хӀуша дурар кавладая ва, унзализи кьутӀдикӀули, дикӀудая: «Хужаим, нушаб абхьагу!» Илини хӀушази иру: «Нуни хӀуша чинарадтирал хӀедаларая»[+]. 26ИлхӀели хӀуша Илизи дикӀудая: «Нуша ХӀечил дарх дукули ва дужули калунра ва ХӀуни нушала кьакьурбазиб руркъули калунри». 27Амма илини жаваб луга: «Нуни хӀуша чинарадтирал хӀедаларая. Гьарахъдикирая Набчирад, лерилра вай биранти!»

28ИлхӀели Аллагьла ПачяхӀдешлизиб хӀушани Ибрагьим, ГӀисакь, Якьуб ва лебилра идбагуни чебиидая. ХӀуша биалли иларад дугӀиура: илар бисара, цулбала кьяржарра дирар![+] 29Магъриблизибад[†] ва машрикьлизибад,[†] северлизибад ва юглизибад лябкьян ва Аллагьла ПачяхӀдешлизиб кьумур-алав кабирар[+]. 30Илкьяйда бегӀла гӀелабти цаибтили бирар, цаибтили сабти – бегӀла гӀергъитили[+].


ГӀиса Ерусалимличила шишимикӀули сай

31[•]Ца-чумал парисей бакӀили, ГӀисази иб:

– ХӀед ишадли арукьес гӀягӀнибиркур. Гьирадлис ХӀу кавшес дигули сай[+].

32ГӀисани илдази иб:

– Дукьеная, ит гурдази бурая: «ишбархӀира жягӀялра Нуни адамтазирад жиндри дурайис ва адамти сагъбирис, хӀябэсил бархӀи – Дила баркьуди таманбирис». 33Амма ишбархӀира, жягӀялра, гӀергъила бархӀира Наб Дила гьуни даимбарес гӀягӀнибиркур, сенкӀун идбаг Ерусалимла дурав алхес хӀейрар.

34Ерусалим, Ерусалим, идбагунира кабуршуси, хӀечи бархьибтира къаркъубаубурцуси! Арцай сунела жибхӀни дуклумау дурчуливан, хӀела дурхӀни бучес Ну чуйнара хьулухъунра, амма хӀуша кьабулхӀедикира![+] 35ХӀера, гьанна хӀушала юрт бацӀли балтули саби! Нуни хӀушази бурулра: «ХалавегӀилла уличил Лявкьуси баркатлаварибси сай!» – или, хӀушани хӀебурили лералли, Ну чехӀейура![+]

### 14


Сут бархӀи адамти сагъбирни

1Цагьачам сут бархӀи ГӀиса халалгъуна ца парисейличи хӀериукес вакӀиб. ГӀисани се бирул или илди къараулбилзулри[+]. 2ХӀера, ГӀисала гьалав шиндикили зягӀипси адам леври. 3Зегъачибачира[†] парисейтачира дугьайзурли, ГӀисани хьарбаиб:

– Сут бархӀи сагъбирес асубирусив[+]?

4Илди лехӀкахъиб. ГӀисани, зягӀипсиличи гачикили, ил сагъвариб ва ваткаиб. 5Илдази биалли иб:

– Нагагьладан, хӀушазивад чила-биалра урши яра унц сут бархӀи къуюла кабикалли, хӀушани илмадан ил дурахӀейсидав, гьатӀи[+]?

6Илдани ГӀисала ил суаллисра жаваб гес хӀебиуб.


ХӀурматла мерани чердикӀниличила

7ХӀурматла мерани даргес гӀяхӀли къайгъилизиб биъни чебаили, ГӀисани илдас айту-гъай буриб:[+]

8– Мекъличи живарибхӀели, хӀу хӀурматла мерличи камайруд, сенкӀун цархӀил, хӀечивра хӀурматчевси, адам живарили виэс асубирар[+]. 9ИлхӀели хӀура итра сунечи жидарибси хужаим хӀечи гъамирар ва иру: «ХӀела мер ишис бати». ХӀед биалли урезиличил бегӀла гӀелабси мерличи кайэс чевкъар. 10Амма хӀу живарибхӀели, арякьи, бегӀла гӀелабси мерличи кайи. ИлхӀели хӀу живарибси вакӀили, хӀези викӀар: «Юлдаш, хӀу иша, гӀяхӀси мерличи, кайи!» ИлхӀели лебилра гӀяхӀлала гьалаб хӀела хӀурмат ахъбирар. 11СенкӀун, сунени сай чевяхӀируси, увяхӀварили вирар, сунени сай увяхӀируси, чевяхӀварили вирар[+].

12Сай живарибси парисейлизи ГӀисани иб:

– ХӀеридука яра дугидука барибхӀели, я юлдашуни, я узби, я тухумти, я давлачебти унруби жимабирид, илдази хӀу живарахъили, барсур ламус чебхӀехъахъес багьандан. 13СяхӀбатла хурег барибхӀели, мискинтира, чулахъунира, балкӀабира, сукъуртира жибирен. 14ИлхӀели хӀу талихӀчевли виэс вируд: сенкӀун илдани хӀела ламус чебахъес хӀебирар ва, илбагьандан гӀябидуни[†] мицӀирбиубхӀели, хӀедра шабагъат биур.

15[•]Илди гъай дакьили, гӀяхӀлазивад цали ГӀисази иб:

– ТалихӀчевси сай Аллагьла ПачяхӀдешлизив[†] сунес укесра, ужесра кьадарбиубси адам![+]


СяхӀбатличи жибарибтачила айту-гъай

16ГӀисани биалли илизи иб:

– Ца адамли халаси сяхӀбат бариб ва бахъал гӀяхӀли жибариб. 17СяхӀбатла замана баибхӀели, сунела къараваш вархьиб жибарибтази бурахъес: «Гьар секӀал хӀядурлину, даширая». 18Жибирути цалис гӀергъи ца чердерхира бикӀескабииб. Цаибилли иб: «Нуни хъу асилра, ил чебаэс укьес гӀягӀнили саби. Чевверхи набчивад». 19КӀиибилли иб: «Нуни шудехӀ унци асили, илди халдарес гӀягӀнили сари. Чевверхи набчивад». 20ХӀябэсиллира иб: «Ну хъайчикайилра, вакӀес хӀейрус».

21Къаравашли, чариубли вакӀили, иличила хужаимлизи буриб. ГӀясииубси хужаимли илхӀели сунела къаравашлизи иб: «Къалабали шагьарлизи укьен, лерилра гьундурикад ва кьакьурбикад алавиубли, лебил мискинтира, чулахъунира, сукъуртира, гӀяргабира бучили, иша ка». 22Къаравашли илизи иб: «Хужаим, хӀуни хъарбарибси нуни барира, амма акьути мерани гӀурра лерал». 23ИлхӀели хужаимли къаравашлизи иб: «Гьундурикад ва хӀярурбикад укьенну, лебилра къаршибикибти сяхӀбатличи бакӀахъес гӀяхӀил тиладибара. Наб гӀяхӀлани хъали бицӀахъес дигулра». 24ХӀушази бурулра: жибарили хӀебакӀибтазивад чилра дила сяхӀбатличив хӀевкан!


ГӀисас гӀелавад аркьнила багьа

25[•]ГӀисачил барх башути бахъал адамти лебри. Илдачи ласяхъили, Илини иб:

26– Набчи вакӀибси, Дила мутагӀялимли виэс хӀейрар, эгер сунела дудешра, нешра, хьунулра, дурхӀнира, узбира, рузбира, сунела гӀямрура далли хӀейгидарили хӀейалли[+]. 27Сунела къанчтӀал[†] хӀебихули, Наб гӀелавад вашуси, илра Дила мутагӀялимли виэс хӀейрар[+].

28Биаб гьатӀи, хӀушазивад чили-биалра, кӀялгӀя белшес кьасбарили сай. Гьаланачи, кайили, ил тӀашбатес гӀягӀнити харжани хӀедуйгӀув гьатӀи? Белшес арц диурал багьес багьандан? 29Эгер илини, хьулчи кабихьили, кӀялгӀя таманбарес хӀейалли, ил чебиути лебилра иличи дукаркӀар 30ва бикӀар: «Ит адам лушес вехӀихьиб, таманбарес хӀейуб!» 31Яра, биаб, ца пачали цархӀил пачачи къаршили дяви бехӀбихьес кьасбарили сай. Гьаланачи ил, кайили, пикрихӀелхъану гьатӀи: сунела лебси вецӀал азирла гӀяскарличил, гъал азирла гӀяскарличил сунечи чевхъунси, пача тӀашаэс вирарал? 32Рахли хӀейралли, къаршикар гьарахъли левалли, даршудеш тиладибарахъес вакилти[†] бурхьу. 33Илкьяйда хӀушазивад гьарилра, суненира лебилра лебдеш батес хӀейруси, Дила мутагӀялимли виэс хӀейрар.

34Зе – гӀяхӀти секӀал сари, амма зела тӀем бетахъалли, сели бирара илди гӀурра зукьити детаахъес[+]? 35Илди я ванзаличи, я декла бекӀализи какьес багалахӀедирар, касили лайдакӀалли ахӀенси! Бакьес лихӀби лерсини бакьаб![+]

### 15


Бетахъибси мазачила айту-гъай

1[•]ГӀисачи лехӀбизес лебилра хӀекь бурчанти[†] ва бунагькарти башулри. 2Парисейтира[†] табтарчибира[†] жункъурбикӀулри:

– Итини бунагькарти кьабулбирули, илдачил варх укесра кайрули сай![+]

3ИлхӀели ГӀисани илдас ишгъуна айту-гъай буриб:

4– Масала, даршал маза лерси хӀушазивадли цала, ца маза бетахъили саби. Ил, калунти урчӀемцӀануурчӀемра мазара бацӀавлахъличир датурли, илигӀив умцӀес архӀякьяну гьатӀи? 5БаргибхӀели, разииубли, ил сунела хъуцӀрумачи гӀелакахъили, 6хъайгӀи вакӀили, юлдашунира, унрубира бучили, илдази хӀебурув: «Бетахъибси дила маза баргирану, набчил дарх хӀушара разидиирая!» 7ХӀушази викӀулра, илкьяйда зубрачибра, Аллагьличи чарбухъес гӀягӀнили ахӀенти урчӀемцӀануурчӀемра гӀябидличиван[†] ахӀи, Аллагьличи чарухъунси ца бунагькарличи имцӀали харидеш бирар[+].


Бетахъибси гӀяббасиличила айту-гъай

8Яра, сунела вецӀал гӀяббаси лерси хьунул адамла, ца бетахъалли, алкахъи чирагъра, хъалира, лерил гӀямзурбира душкили, ил баргес хӀемцӀару, гьатӀи? 9Ил баргибхӀели, сунела балликьянабира унраличибти хьунул адамтира цалабяхъили, илдази хӀебурув: «Бетахъибси гӀяббаси нуни баргилрану, набчил дарх разидиирая». 10Ну хӀушази ишкьяйда викӀулра, Аллагьличи чарухъунси ца бунагькарличира Аллагьла малаикуна илгъуна разидеш биру.


ЧеввалкӀунси уршиличила айту-гъай

11ГӀисани, гъай даимдарили, иб:

– Ца адамла кӀел урши лебри. 12Дудешлизи виштӀалли иб: «Дудеш, букьурла масла наб сабиркуси пай биха». Илини лебдеш кӀелра уршилис бутӀиб. 13Ца-кӀел бархӀила гӀергъи виштӀал урши, сунела лебси секӀал бучили, гьарахъ улкализи арякьун. Илав саяхъ гӀямрулизиахъили, лебилра лебдеш харжбариб. 14Илини гьар секӀал харждарибхӀели, ил улкализир цӀакьти гаши дехӀдихьили, ил агри-гашилизиикиб. 15ИлхӀели ил илав хӀерируси минала ца адамличи узес арякьун. Илини ил сунела цурми дихӀяхъес авлахъличи вархьиб. 16Ил илцадра гушлири, хӀятта, цурмани дугути, хъарала кьяртӀани деркес разилири, амма илдира илис дедлугули ахӀенри. 17Аргъайчи вакӀили, илини иб: «Дила дудешличиб багьалис бузути бахъал хӀянчизартас, белкъра белкъи имцӀара бухъари, беркала камхӀебири, ну биалли ишав гаша убкӀулра. 18Арякьи, дудешлизи бурис: „Ну зубралара хӀелара гьалав бунагькар сайра. 19ХӀела урши сайра викӀес ну лайикьли ахӀенрану, хӀела багьалис узуси хӀянчизаралра вараба“». 20Илмадан ил сунела дудешличи арякьун.

Ил гьарахъли левалли чеили, дудешла дебали уркӀецӀидухъун ва, дуцӀли ветаили, хъябруцикили, уршиличи байикун. 21Уршили илизи иб: «Дудеш! Ну зубралара хӀелара гьалав бунагькар сайра. ХӀела урши сайра викӀес ну лайикьли ахӀенра». 22Амма дудешли сунела къаравашунази иб: «Къалабали дукьенаяну, дегӀлара гӀяхӀти палтар хили, илизи чегьахъая. Илала тӀуйчи нугьру-тӀулекара баршая, дабрира чегьая. 23Кили, цӀерхьси кьарганра белгьеная; кадиили, шадлихъ бирехӀе. 24СенкӀун дила иш урши вебкӀилри – мицӀириуб, ветахъилри – дакӀуиуб». Илдани шадлихъ бариб.

25Халал урши илзамана авлахъличив сайри. ХъайгӀи чарирухӀели, илини далай-делхъла агурби дакьиб. 26Живарили, чула къаравашуназивад цализи, хьарбаиб: «Се бетаурлив?» 27Илини иб: «ХӀела узи чарухъун. Ил ара-сагъли чарухъни багьандан, хӀела дудешли цӀерхьси кьарган белгьахъун». 28Халал урши гьимукӀиб ва хъайгӀира валли ахӀецӀеслибариб. Дуравхъунси дудешли илизи хъайгӀи ацӀахъес тиладибариб. 29Амма илини дудешлис жаваб бедиб: «Ну хӀед лагъван узули, чум дус ардякьи диалра, нуни хӀед ца гъайалра гӀелабяхӀ чархӀебатурра. Амма юлдашуначил барх шадлихъ барахъес хӀуни наб ца гидилра хӀегири. 30ХӀела мас къехӀба хьунрачил бергунси, хӀела ит урши вакӀибхӀели, цӀерхьси кьарган илис белгьахъунри!»[+] 31Дудешли илизи иб: «Дила урши! ХӀу мурталра набчил варх сайри, дила лебдешра хӀела саби. 32Нуша шаддиэс ва харидиэс гӀягӀнитира, сенкӀун хӀела узи вебкӀилри – мицӀириуб, ветахъилри – дакӀуиуб».

### 16


ХӀялалдешагар хъалибегличила айту-гъай

1ГӀисани сунела мутагӀялимтази иб:

– Ца давлачевси адамла хъалибег хужаимла лебдеш пулкӀуцӀбирнилизив гӀяйиблаварили сай. 2Хужаимли ил сунечи тӀалабвариб ва иб: «ХӀечила набзи дурути се сари? ХӀуни секьяйда хъайс бекӀдешдаририл бура, сенкӀун гӀур хӀуни хъали бузахъес хӀейруд».

3Хъалибег пикриухъун: «Се бируси нуни гьанна? Хужаимли дила къуллукъ кебисули сай. Ванза укъес хӀейрулра, садакьалигӀив вашес урузкӀулра. 4Амма нуни баласра, дила къуллукъ кебасибхӀели, ну чучи арукахъести баргес се барес хӀяжатсил». 5ГӀур илини, хужаимлис чеблалиубти адамти, цалис гӀергъи ца жибиресвяхӀиб. Цаибиллизи хьарбаиб: «ХӀечиб дила хужаимла сецад чебла леба?» 6Илини жаваб чарбатур: «Зайтун[†] гӀявадешла даршал чармала». Хъалибегли илизи иб: «Ма, хӀела чеблала кагъар, къалабали кайили, „ШуцӀали“ – или, белкӀен». 7ГӀур цархӀиллизира хьарбаиб: «ХӀечиб сецад чебла леба?» Илини иб: «АнкӀила даршал гавлаг». Илизира иб: «Ма, иш чеблала кагъар, „ГехӀцӀали“ – или, белкӀен».

8Хужаимли, илала духудеш багьандан, сунела хӀялалагар хъалибег гапвариб. Марлира, иш дунъяла дурхӀни сабигъунтачилти чула баркьудлумазиб шалала дурхӀначиб имцӀали духути саби[+]. 9Нуни хӀушази бурулра: иш хӀялалагар дунъяла давла пайдалабарили, хӀушаб гьалмагъуни бургеная, ил давла каберхурхӀели, абадла хъулрази хьурадарахъес багьандан. 10Камси секӀайзив хӀялалси, ил халасилизивра хӀялалли вирар. Камсилизив хӀялалагарси халасилизивра хӀялалли хӀейрар[+]. 11Эгер хӀуша дунъяла давлала черкад хӀялалагартили диубхӀели, хӀекьси хӀушачи чили хъарбиру[+]? 12Нагагьладан цархӀилла масличил хӀуша хӀялалагартили диубхӀели, хӀуша дегӀси мас хӀушачи чили хъарбирув?

13Цалра къараваш кӀел хужаимлис къараваш виэс хӀейрар: ил цаличи гьимичевли вирар, цархӀил – дигахъу; цалис марли вирар, цархӀил биалли мучлахӀейру. ХӀушанира цагьакӀли кӀилис – Аллагьлисра давлалисра къуллукъбирес хӀедирудая![+]

14[•]ГӀисала илди гъай дакьили, арц дигути парисейти,[†] Иличиб дукарбяхӀиб. 15ГӀисани илдази иб:

– Халкьла гьалар хӀуша гӀябидуниван[†] чедиахъес дирули хьалли, Аллагьли хӀушала уркӀбала хӀял бала. Адамта кьиматлабируси секӀал Аллагьла хӀулбас – ил нажасдеш саби[+].

16ЯхӀъяс гьалабра Зегъала[†] ва идбагунала замана лебсири. Гьанна биалли Аллагьла ПачяхӀдешличила[†] ГӀяхӀхабар балахъули саби ва гьарилли ила ацӀес къайгъибирули сай[+]. 17Мусни-зубри детахъалра, Зегъала ца къелалра бетхӀейхъур[+].

18Сунела хьунул рархьратурли, цархӀил карируси – ил зина биран сай. Муруйзирад декӀаррикибсиличи хъайчикайибси илра хиянатиран сай[+].


Давлачевличила ва мискин Лазарличила айту-гъай

19Муртрил давлачев адам леври. Илини бегӀлара дурхъати ва жагати палтарра челгьулри, ва гьар бархӀи пергер шадлихъуназиб буркӀулри. 20Илала къапула гьалав кайхьи, Лазар бикӀуси ца пакьир леври. Ил левилра дяхъи-хъасли уцилри. 21Давлачерла кьумурларад кадиркути берка гӀеладухълумачира ил разилири. Гъамдиубли, хурани илала дяхъурби ижулри. 22ГӀурхӀели ил мискин вебкӀиб. Малаикунани ил Ибрагьимла[†] шайу арухиб. Давлала вегӀра вебкӀиб, илра хӀяриихьиб[+]. 23Жагьаннаблизив,[†] цӀакьти гӀязабтазивси илини чедибяхӀ хӀеръибхӀели, гьарахъихӀиб Ибрагьимра илала мякьлав Лазарра чебаиб[+]. 24Илини жииб: «Дила дудеш, Ибрагьим, уркӀецӀибарану, набчи Лазар вархьа, шинкӀаси тӀуйчил дила лезми бяргӀяхъес, сенкӀун иш цӀализив ну кахси гӀязаблизивра!»[+] 25Амма Ибрагьимли илизи иб: «ХӀуни, дила урши, гьандикахъа гьари, хӀела гӀямрулизир хӀуни гӀяхӀдешуницун касири, Лазарли биалли – вайдешуни. Гьанна иш ишав гӀяхӀличи катурли сай, хӀу – гӀязабтазив сайри. 26Илала дурабад, хӀушалара нушалара ургаб зурбаси кьавкьав леб, илбагьандан ишавад чис-биалра хӀушачи ветахъикес дигаллира, ил барес вирхӀейри, илкьяйда илавад ишара чилра савхъес хӀейрар». 27ИлхӀели давлала вегӀли иб: «ХӀебиалли, дудеш, хӀези тилади саби, хӀуни Лазар дила дудешличи хъайгӀи вархьа. 28Итаб дила шел узи теб, илди иш гӀязабтала мерличи хӀебикахъес бураб». 29Ибрагьимли илизи иб: «Итдала Мусара[†] цархӀилти идбагунира тебтину, илдани чузи дурутачи лехӀбилзаб»[+]. 30Давлала вегӀли илизи иб: «Юх, дудеш Ибрагьим, бебкӀибтазивад ца чи-биалра укьялри, илди Аллагьличи чарбулхъи». 31Ибрагьимли иб: «Эгер Мусачи ва идбагуначи итди лехӀхӀебилзули биалли, бебкӀибихӀибад мицӀирбиубтачира бирххӀерар»[+].

### 17


ГӀисани хасарбалтниличи, бирхниличи ва жавабкардешличи руркъули сай

1[•]ГӀисани Сунела мутагӀялимтази иб:

– Бунагьлис багьана мурталра бирар, амма адамтала бунагьунас багьана акӀахъубси адамлис – балагь[+]. 2Эгер илди биштӀалти адамтазивад цалисалра бунагьлис багьана акӀахъалли, илгъуна адамлис, хъябличи шинкьала урхамра чекахъили, урхьнази лайвакӀни гьалаб сабри[+]. 3Илбагьандан хӀушачи чехӀерудибиреная! Эгер, хӀела узили бунагь баралли, илизи уркъубяхъя, мукӀурвакӀалли, чевверхи[+]. 4Илини хӀечи къаршили ца бархӀили верхӀна бунагь баралра, гӀур верхӀна хӀечи вакӀили, «чевверхи» или, мукӀурвакӀалли, иличивад чевверхи[+].

5ХалавегӀиллизи[†] вакилтани[†] иб:

– Нушала дирхни имцӀабиахъа![+]

6ХалавегӀилли илдази иб:

– Эгер хӀушазиб горчицала кьякьцадалра дирхни леббиалли, хӀушани ит тутла галгализи эс дирудая: «хӀячми айтӀен ва урхьулизи убати», ил хӀушачи лехӀихъур[+].

7Биаб, хӀушала хъу балцуси яра дуки вашуси ца къараваш левли сай. Хъучивад чариубхӀели, хӀуни илизи ириду: «АцӀину, кьумурла мякьла кайи!» 8ХӀуни илкьяйда хӀейридну, гьаланачи илизи ирид: «Наб дугикун хӀядурбара, гӀур ири бигьи, ну укули ва ужули левалли, наб къуллукъбара, гӀур хӀура укен ва ужен». 9Сунечи хъарси барибси къаравашлис баркаллаикӀару? 10Илкьяйда хӀушара: хӀушачи хъарти дарибхӀели, дикӀеная: «Нуша селра ахӀенти къаравашуни сарра. Лерилра нушани дарибти, нушачи хъарти секӀал сарри».


ГӀисани сисела изайзибти вецӀал адам сагъбирули сай

11ГӀиса, Самарияла ва Галилеяла ургабси дазукад ватихьили, Ерусалимлизи вяхӀиуб. 12Ца шилизи ухӀнаулхъухӀели, Илис сисела изай буцибти вецӀал адам къаршибикиб. Гьарахъ-гьарахъли тӀашбизурли,[+] 13илди ахъли тиладибухъун:

– ГӀиса, НасихӀятчи, нушачи уркӀецӀибара!

14Илди чебаили, ГӀисани иб:

– Дукьеная ва кашишунази[†] чедаахъирая.

Гьуникад аркьуйхӀиб илди умубиуб[+]. 15Илдазивад ца, сай сагъкайъни чебаили, ахъси тӀамаличил Аллагь чевяхӀирули, гӀелавяхӀ чариуб, 16ГӀисала кьяшмала гьала кайкиб, Илис шукруикӀесвяхӀиб. Ил самариялан сайри[+].

17ГӀисани илизи иб:

– Умубиубти вецӀал ахӀенрив, гьатӀи? ЦархӀилти урчӀемал чинаба? 18Аллагь чевяхӀварес иш ца дураванзалан ахӀи, цархӀил чилра хӀекӀибу?

19ГӀисани илизи иб:

– Айзину, укьен. ХӀу вирхнили верцахъири[+].


«Аллагьла ПачяхӀдеш мурт лябкьусив?»

20[•]Парисейтани цагьачам ГӀисази, Аллагьла ПачяхӀдеш[†] мурт лябкьусив или, хьарбаиб. Илини иб:

– Аллагьла ПачяхӀдеш хӀулбани чебаэсли лябкьуси ахӀен[+]. 21Я чилилра хӀейру: «ХӀера, ишаб Аллагьла ПачяхӀдеш!» яра «ХӀера, итаб!» СенкӀун Аллагьла ПачяхӀдеш хӀушала ургаб саби.

22Сунела мутагӀялимтази биалли ГӀисани иб:

– Инса Урши хӀушани чейуси ца бархӀилра дигуси замана лябкьян, амма чехӀебиидая[+]. 23ХӀушази адамти бикӀар: «ХӀера, итав!» яра «ХӀера, ишав!». Амма хӀуша хӀерэс мякьядая ва умцӀес дуцӀмадикӀудая[+]. 24СенкӀун, пархбухъи, ца дублабад цархӀил дубла бикайчи, лямцӀли зак сен шалабирулил, илкьяйда вирар, Сай лявкьуси бархӀи, Инса Уршира! 25Амма Илис гьаланачи дахъал гӀязабтира, гьаннала наслула адамтани Сай кьабулхӀернира дяхӀяэс чевкъар[+]. 26НухӀла замана диубти Инса Уршила заманара дирар. 27НухӀ гамиличи ацӀибси бархӀи сабаэс гьалабра адамти букутири, бужутири, хъайчикабирутири, шери башутири. ГӀур шин чедидерхурли, лебилра къирбариб.

28Лутла заманара тяп илкьяйда биубси саби: адамти букулира, бужулира, дирцу-исулира, делгӀулира, лушулира калунти саби. 29Амма Садумлизивад Лут дуравхъунси бархӀи, зубразирад цӀала ва алтӀла заб дарили, илди лебилра къирбариб. 30Илгъуна секӀал бетарар Инса Урши дакӀуиубси бархӀира! 31Ил бархӀи хъалчличив къаршиикибси ва сунела ваяхӀ хъулир калунси адам, илди касес кадмацӀаб! Хъучив къаршиикибси адамра илкьяйда чармайаб[+]. 32Лутла хьунуйчилара хъуммартидая! 33Сунела жан дерцахъес къайгъилизивси, ил сунела жайзивад улхъан, илдазивад ухъунсини – илди калахъа[+]. 34ХӀушази викӀулра, илдуги ца тахличиб кӀел бирар: ца арку, цархӀил валта; 35-36ца шинкьалаб ризкьи лукьути кӀел хьунул адам бирар. Ца арку, цархӀил ралта.

37– ХалавегӀил, чинаб? – хьарбаиб Илизи мутагӀялимтани.

ГӀисани жаваб бедиб:

– Жаназа лебси мерличи къаллиргъанти цалакадиркур.

### 18


Сунела бетурхахъуси гамъачила айту-гъай

1Саби мурталра Аллагьлис булгес ва бекӀлил умутагархӀебирес гӀягӀнили биъни аргъахъес багьандан, ГӀисани мутагӀялимтази ишгъуна айту-гъай буриб:[+]

2– Ца шагьарлизив я АллагьлигӀив уруххӀекӀуси, я адамтазивад урузхӀекӀуси судья леври. 3Ил шагьарлизир ца гамъара лерри, сарира, ил судьячи мурталра рашули, илизи тиладирикӀуси: «Ну шикаятчизи ратахъаба». 4ГӀяхӀцадхӀи кьабулхӀеркули кали, судьяни пикрибариб: «Ну я АллагьлигӀив уруххӀекӀуси, я халкьлизивад урузхӀекӀуси виасра, 5ит хьунул адам наб ретӀили сари. Гьари, набчи гӀур хӀерашахъес ва инжитхӀейэс багьандан, итала гӀярза бекӀбирис».

6ХалавегӀилли[†] иб:

– Ил хӀялалдешагар судья сейкӀулил хӀушани бикьулраяв? 7Марлира, Сунени чеббикӀибти ва дугелира хӀерелира Сунези ахъли жибикӀути адамти Аллагьли хӀебалтахъав? Илини илдас кумек кьанбирахъув гьатӀи[+]? 8Нуни хӀушази бурулра, Илини илди итмаданал балтахъа. Амма Инса Урши вакӀибхӀели, ванзаличиб бирхни баргесара?


Парисейла ва хӀекь бурчанна балга

9Чули саби бунагьагартази халбирутас ва лебилра цархӀилти убяхӀбирутас ГӀисани ишгъуна айту-гъай буриб:[+]

10– Балга барес Аллагьла хъули кӀел адам бакӀиб: ца – парисей, цархӀил – хӀекь бурчан[+]. 11Парисей, тӀашкайзурли, сунези сай улгесвяхӀиб: «Я дила Аллагь! ЦархӀилти адамтачи: гъарачибачи, къалптачи, къехӀбадешлизи ахъибтачи, ит хӀекь бурчайчира валли ну мешули хӀейънилис шукру биаб ХӀечи[+]. 12Ну жумягӀли кӀина дубурцулра, нуни тӀалаббарибсилизибад закат бедлугулра»[+]. 13Тяйдили кайзурси хӀекь бурчанни биалли закибяхӀ хӀерэсалра хӀейрулри. Сунела михъирлизи вирхъули, ил викӀулри: «Я Аллагь, уркӀецӀибара бунагькарси набчи!»[+] 14Нуни хӀушази бурулра, парисей ахӀи, Аллагьли марварили, ил адам сунела хъайгӀи арякьун. СенкӀун сунени сай халаиран, ил увяхӀварили вирар, сунени сай увяхӀируси чевяхӀварили вирар[+].


«ДурхӀни Набчи бакӀахъес батирая»

15[•]ГӀисачи хӀехартира балли бихулри, илдачи гачикахъес. МутагӀялимти биалли илди адамтас биргулри. 16МутагӀялимти Сунечи жибарили, ГӀисани иб:

– ДурхӀни Набчи бакӀахъес батирая, илдас диргаламадулхъадая. Аллагьла ПачяхӀдеш[†] илдигъунтала саби. 17ХӀекьдеш бурулра хӀушази, дурхӀяливан Аллагьла ПачяхӀдеш кьабулхӀебарибси, илизи ахӀейцӀур[+].


Давлачевличил ГӀисала гъай

18[•]Ца хӀякимли ГӀисази хьарбаиб:

– ГӀяхӀси мугӀяллим, даимти гӀямру букьурдиахъес се баришал бурагу[+]?

19ГӀисани илизи иб:

– ХӀу Набзи гӀяхӀси сен викӀусири? Ца Аллагь ахӀенси, чилра гӀяхӀси левси ахӀен. 20Илала хъарбаркьуни хӀунира далулри: «Зина мабирид, камаршид, хъулкидеш мадирид, къянати бикьридеш мадирид, хӀела неш-дудешла хӀурмат бирен».

21Илини жаваб бедиб:

– Нуни илди жагьхӀейчирад дузахъулра. 22Ил бакьили, ГӀисани илизи иб:

– ХӀела ца гьатӀи камси леб: лебилра лебсигъуна секӀал бица ва арц мискинтас дутӀа. ИлхӀели зубрачибра хӀела давла бирар. Илала гӀергъи хӀу вакӀи, ва Наб гӀелавад вашен[+].

23Амма, илди гъай дакьили, хӀяким левгӀев пашманиуб, сенкӀун ил халаси давлала вегӀ адам сайри.

24Ил марайиъни чебаили, ГӀисани иб:

– Давлала бегӀтас Аллагьла ПачяхӀдешлизи абацӀес сецад къияннил! 25Давлачевсилис Аллагьла ПачяхӀдешлизи ацӀесичиб, валрилис буребала тӀярхъилабад бетацӀес гьамадли саби.

26Ил бакьибтани ГӀисази хьарбаиб:

– Чи верцес вируси гьатӀи?

27ГӀисани биалли, иб:

– Адамтас ахърихӀебикӀуси Аллагьли барес вирар[+].

28Петерли Илизи иб:

– ХӀера, лебси бархькабатурли, нуша ХӀед гӀеларад дакӀира[+].

29ГӀисани илдази иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази, Аллагьла ПачяхӀдеш багьандан хъалира, хьунулра, узбира, бегӀтира, дурхӀнира бархьбатурси гьарилли,[+] 30ишди гӀямрулизир гӀяхӀцадла имцӀали кайсу, челябкьлализир биалли – даимти гӀямру.


Сунела бебкӀаличила ГӀисани хӀяйнайс гьалахили бурни

31[•]Сунела вецӀнукӀира мутагӀялим ГӀисани шайчи арбукиб ва илдази иб:

– ХӀера, гьанна нуша Ерусалимлизи аркьулра. Инса Уршиличила идбагуна делкӀунти лерилра илар детурхар. 32Илав Ил урхӀла адамтази ведлуга, илдани Иличир къугъни диру, Ил валтӀа, Иличи тубикӀар, 33гӀярчумагуна бирхъур ва гӀур каршу. ХӀябэсил бархӀи Ил мицӀирирар[+].

34МутагӀялимтани илди гъайлизибад селра хӀергъиб. Илини дурибти илдас дигӀяннири ва ГӀиса селичила гъайикӀулил илди шакбикӀули ахӀенри[+].


Сукъур сагъварни

35[•]ГӀиса Ерихуннизи гъамиубхӀели, гьунила дубла кайили, садакьа тиладибируси ца сукъур адам леври. 36Учибикибти адамти мякьлабад аркьниличила бакьили, илини хьарбаиб, се бетаурлив или.

37– Назаретлан ГӀиса лявкьули сай, – иб илизи. 38ИлхӀели сукъурли ахъли вявъиб:

– ГӀиса, Даудла[†] урши, уркӀецӀибара набчи![+]

39Гьалаб башути адамтани илизи лехӀахъахъес бурулри, амма сукъур гьатӀира ахъли вявикӀулри:

– Даудла Урши! Набчи уркӀецӀибара!

40ГӀиса тӀашизур ва сукъур сунечи кахъес хъарбариб. Ил гъамиубхӀели, ГӀисани илизи хьарбаиб:

41– ХӀед Нуни се барили дигулри?

– ХалавегӀил, чедианиэс дигулра! – жаваб бедиб сукъурли.

42ГӀисани иб:

– ХӀу чедианируд! ХӀела вирхнили хӀу верцахъири[+].

43Сукъур илмадан чедианиуб ва, Аллагь чевяхӀирули, ГӀисас гӀелавад арякьун. Ил чебаили, лебилра халкь Аллагьлис дезабикӀулри.

### 19


ХӀекь бурчан Заккайла берцуди

1ГӀиса, Ерихуннизи ухӀнаухъи, шагьаркад аркьулри. 2Ил шагьарлизив хӀекь бурчантала бекӀ сайси, Заккай бикӀуси давлачев адам леври. 3Илис ГӀиса чеэс ва сегъуна саял багьес дигулри, амма халкьла бахъдешли ва сай алаша сайли, Ил чеэс хӀейуб. 4ИлхӀели Заккай дуцӀли гьалаухъун ва ГӀиса чеэс багьандан, Ил арукьес гӀягӀниси мерличиб бакӀибси, инжирла галгаличи ацӀиб. 5Ил мерличи саили, лагбяхӀра хӀеръили, ГӀисани иб:

– Заккай! Гьари, къалабали кацӀи! Ну ишбархӀи хӀела хъулив виэс гӀягӀнисира.

6Къалабали кацӀили, Заккайли харидешличил ГӀиса хьуравариб. 7Ил чебаили, лебилра цализи ца хъутурбикӀутири:

– ХӀера, итгъуна бунагькар адамличи хьуракайубгу?![+]

8Заккай айзур ва ХалавегӀиллизи[†] иб:

– ХалавегӀил! Дила байхъала лебдеш нуни мискинтас бедлугас. Нуни чизибад-биалра имцӀали сасили виасли, илис авнали имцӀали чарбирис[+].

9ГӀисани Заккайлизи иб:

– ИшбархӀи иш юртлизи берцуди бакӀили саби, сенкӀун ишра Ибрагьимла[†] урши сайхӀели[+]. 10Бетахъибси баргес ва берцахъес сайгу Инса Урши вакӀибси.


Хъардарибти арцличила айту-гъай

11[•]Ил секӀайчи лехӀахъибтази ГӀисани бурибсиличи айту-гъай имцӀабариб. СенкӀун илди Ерусалимличи гъамлири ва адамтас, Аллагьла ПачяхӀдеш[†] бусагӀят дакӀубирар или, гьанбиркулри[+]. 12ГӀисани иб:

– Ца талхъунтала насаблизивадси адам гьарахъси улкализи аркьулри, илаб пачадешла ари касили, гӀелавяхӀ вакӀес. 13Гьаланачи сунела вецӀал къараваш жибарили, илдази илини арцла вецӀал умцла[*] дедиб ва буриб: «Ну чариайчи илди дузахъеная». 14Амма сунела улкала халкь иличи гьимилири ва илис гӀелабад вакилти[†] бархьиб, илаб бурахъес: «Нушаб илини пачадеш дирули дигули ахӀенра»[+].

15ГӀурхӀели, пачадешра дикахъили, ил сеннира чариуб. Сецадла хайри барибал хьарбаэс багьандан, чузи арц дедибти къаравашуни тӀалаббарахъес хъарбариб. 16ВакӀили, цаибилли иб: «Хужаим! ХӀела арцла ца умцлали вецӀал умцлала хайри гиб». 17Илини ил гапвариб: «ГӀяхӀна, хӀу гӀяхӀси къараваш сайри. БиштӀасилизив марли кални багьандан, хӀези бекӀдеш дирахъес вецӀал шагьар лугулра»[+]. 18ВакӀили, кӀиэсилли иб: «Хужаим, хӀела ца умцлали шел умцлала хайри гиб». 19Пачани илизира иб: «ХӀезира бекӀдеш дирахъес шел шагьар лугулра». 20ХӀябэсиллира вакӀили, иб: «ХӀера, дила хужаим, хӀела иш умцла. Нуни ил, явлухъла бухӀна бигьи, бихӀира. 21Ну хӀегӀив урухиубра, сенкӀун хӀу кьяркьси, кахӀебихьибси кайсуси, хӀебегӀунси иршуси сайхӀели». 22Пачани илизи иб: «ХӀу вайси къараваш сайри! Нуни хӀу хӀела гъайличивли вайулаирури! Ну кьяркьси сайнира, кахӀебихьибси кайсан виънира, хӀедегӀунти иршан виънира хӀуни балухӀели, 23дила арц сен дузахъес хӀедедири? Ну чарухъунхӀели, илди хайриличил кайсира». 24Илини сунела адамтази иб: «Итизибад ит умцла кебасая ва сунела вецӀал лерсилизи бедая». 25Илизи иб: «Хужаим! ИталакӀун вецӀал умцла тер!» 26Илини иб: «Нуни хӀушази бурулра, лебсилис гьатӀира бедили бирар, сунела агарсилизибад лебсира кебасили бирар[+]. 27Нуни чус пачадеш дирниличи къаршити дила душманти биалли, иша кили, дила гьалаб кабушая»[+].


Ерусалимлизи бухӀнабухъни

28[•]Ил айту-гъай бурили гӀергъи, ГӀисани Ерусалимлизи Сунела архӀя даимбариб. 29Зайтун[†] дубурла хьарличирти БетӀпаги ва Бетания шимачи гъамирухӀели, ГӀисани Сунела кӀел мутагӀялим ила бархьиб[+] 30ва илдази иб:

– Ит бяхӀчиси шилизи дукьеная. Шилизи духӀнадухъунхӀели, хӀушани сунечи адам бекӀлил мурдахӀейибси, чебигьунси жагьил эмхӀе чебиидая. Арзили, ил иша кая. 31Эгер чили-биалра хӀушази хьарбаалли: «Сен ирзулрая?» или, илизи бурая: «Иш ХалавегӀиллис гӀягӀнибикили саби» или.

32Бархьибти арбякьун ва гьар секӀал Илини дурибси тяхӀярли даргиб. 33Илдани эмхӀе ирзухӀели, илала бегӀтани хьарбаиб:

– ХӀушани эмхӀе сен ирзулрая?

34Илдани буриб:

– Иш ХалавегӀиллис гӀягӀнибикили саби.

35МутагӀялимтани эмхӀе ГӀисачи киб. ГӀур, эмхӀечи чула палтар чедушили, ГӀиса мурдайахъиб. 36Ил ватихьибхӀели, адамтани чула палтар гьуйчи удуршутири. 37Зайтун дубурличибад гьуни катхӀелбиркуси мерличи гъамиубхӀели, бахъал мутагӀялимти чули чедаибти гӀяламатуни багьандан, Аллагьлис разили ва ахъли дезабикӀесбииб:

38– ХалавегӀилла уличил лявкьуси Пача баркатла сай! Зубрачиб даршудеш, чихъ зубрачиб чебяхӀдеш!

39Халкьличил бархти парисейтани ГӀисази иб:

– МугӀяллим, ХӀела мутагӀялимтази лехӀахъахъес бура![+]

40Илини жаваблис иб:

– ХӀушази викӀулра, эгер итди лехӀахъалли, къаркъуби вявдикӀесдирхӀур.


Ерусалимличила биса

41Ерусалимличи гъамбиубли, шагьар чебианбиубхӀели, иличила висесииб:[+]

42– Агь, хӀуни ишбархӀилра аргъадлири, хӀед сели даршудеш лебхусил! Амма ил гьанна хӀела хӀулбас дигӀянни саби. 43Душмантани хӀу-алав чябхъинна сангурти тӀашдалтути, лерил шалубачибад алавбурцути, хӀу гъяжбуцибти бурхӀнира ляркьян. 44Илдани хӀура хӀела халкьра къирдирура ва къаркъаличиб къаркъа хӀебалта, сенкӀун Аллагь хӀечи вакӀибси замана хӀебагьурри[+].


Вачар-чакарлизи ахъибти Аллагьла хъулибад дурабяхъни

45[•]ГӀур ГӀиса Аллагьла хъули ацӀиб ва илабад бирцанти дурабирхъес вехӀихьиб.

46– БелкӀи саби, – иб Илини, – «Дила хъали – балгала хъали саби» – хӀушани биалли иш къачагъунала къушличи шурбатурлира.

47ГӀисани Аллагьла хъулиб гьар бархӀи халкь руркъулри. Халакашишунасра,[†] табтарчибасра,[†] халкьла халатигъунтасра Ил ветахъахъес дигулри. 48Амма ил секьяйда бирусилра хӀебалулри, сенкӀун лебилра халкь ГӀисачи лехӀихъули, декӀарбикниагарли иличил барх сабри.

### 20


ГӀисала ари-ихтиярличила суал

1[•]Гьачам Аллагьла хъулиб, ГӀисани халкь руркъухӀели, ва ГӀяхӀхабар балахъухӀели, халакашишунира,[†] табтарчибира,[†] тямадабира[†] Иличи бакӀиб.

2– ХӀуни илди секӀал чила ариличил дирулри? ХӀед илгъуна ари чили гибси? – хьарбаиб илдани[+].

3ГӀисани жаваблис илдази иб:

– Нунира хӀушази ца суал хьарбиис. Бурая Набзи, 4ЯхӀъяни шизибикӀни[†] чинабад касибсири, зубразибадрив яра адамтазибадрив[+]?

5Илди саби-ургаб гъайбухъун:

– Эгер нушани «зубразибад» или, бурахӀелли, Илини хьарбиу: «Сен гьатӀи хӀуша иличи дирххӀеуррая?»[+] 6Эгер нушани «адамтазибад» или, бурахӀелли лебил халкьли, ЯхӀъя идбаг виъниличи саби бирхаъни багьанданра, нуша къаркъубаудурцура[+].

7– Чинабадал нушани хӀебалехӀе, – жаваб бедиб илдани.

8– ХӀебиалли чила ариличил илди лерилра дирулрал Нуни хӀушазира хӀебурис, – иб ГӀисани илдази.


Гьимикар тӀутӀи дашахъантачила айту-гъай

9[•]ГӀисани халкьлизи ишгъуна айту-гъай бурескайиб:

– Ца адам, тӀутӀира удатурли, анхъ анхъчибази ижаралис бедили, сай вахъхӀилис дурала мер-мусаличи[†] арякьун[+]. 10ТӀутӀи дурчуси замана сабаибхӀели, илини анхъчибачи сунес биркуси сабухъ сасахъес къараваш вархьиб. Амма анхъчибани ил витиб ва дацӀ някъбачил гӀелавяхӀ чарвариб. 11Илини цархӀил къараваш вархьиб. Илра витили, увяхӀварили, дацӀ някъбачил вархьиб. 12ХӀябэсил къараваш вархьиб. Илра дяхъурбаркарили, анхъла дура лайвакӀиб[+].

13ИлхӀели анхъла вегӀли иб: «Се бируси нуни? Дила дигуси урши урхьисра, белики, илизибад урузбиэсгу»[+]. 14Ил чеибхӀели, тӀутӀи дашахъанти пикрибикӀулри: «Ил букьур сай, даширая, ил каршехӀе, букьурла мас нушала бирар!» 15ТӀутӀи дашахъантани ил, анхълизивад лайвакӀиб ва кавшиб. ТӀутӀила анхъла вегӀли илдас се бирув гьатӀи? 16Гьайгьай, ил лявкьян ва илди тӀутӀи дашахъанти кабуршу, анхъ цархӀилтази бедлуга.

Иличи лехӀахъибтани иб:

– Я Аллагь, илгъунара мабиаб![+]

17Илдачи чекайзурли хӀерра или, ГӀисани хьарбаиб:

– Табтарлизир делкӀунти гъайла се мягӀна саби: «Лац лушантани кьабулхӀебарибси къаркъа, музала къаркъали бетаур»?

18Ил къаркъаличи кайкибси гьарил бутӀнадирар, ил сунечи кабикибси адамра вялчӀа.

19[•]Ил айту-гъай чучила биъниличи шакбикили, табтарчибас ва халакашишунас ГӀиса итмадан уцес дигулиахъиб, амма халкьлизибад урухбиуб.

20Илбагьандан илдани ГӀисачи чехӀерудибирулри. ХӀялалтала гӀердирули, гъайлизив ил уцахъес ва мербекӀла арилизи ведес багьандан, илдани Иличи адамти бархьиб[+].


Къайсарпачас къайсарпачала бедая

21Илдани ГӀисази хьарбаиб:

– МугӀяллим, нушани балулра ХӀу вархьли гъайикӀни ва ХӀуни бархьли руркъни. ХӀу лебилра цаван чебиуси сайри ва Аллагьла бархьси гьуйчи руркъулри. 22Къайсарпачас[†] хӀекь бедлугес нушачиб чебсив ахӀену[+]?

23Илдала хӀиллакардеш чедиули, ГӀисани илди адамтази иб:[+]

24– Набзи динар[†] чебаахъая. Чила сарив иличирти сурат ва у?

– Къайсарпачала, – жаваб бедиб илдани.

25ГӀисани илдази иб:

– Къайсарпачас къайсарпачала бедая, Аллагьлис – Аллагьла.

26Илдани халкьла гьалав Ил сегъуналра гъайлизив уцес хӀебиуб ва, Илала жавабличи тамашабиубли, лехӀкахъиб.


БебкӀибти мицӀирбирниличила суал

27[•]ГӀисачи ца-чумал саддукей гъамбиуб. БебкӀибти мицӀирбирни уббирхъути илдани, Илизи хьарбаиб:[+]

28– МугӀяллим, Зегъализиб[†] Мусани белкӀи саби: «Хьунул кариибси узи, сунезибад дурхӀни ахӀекӀубли вебкӀалли, илала хьунул цархӀил узини сунес кариаб, сунела узис наслу калахъаб». 29ХӀера, лебли саби верхӀел узи: цаибил, хьунулра кариили, сунезивад дурхӀя ахӀекӀубли, вебкӀили сай. 30КӀиэсиллира, 31хӀябэсиллира ил хьунул адам карииб. Илкьяйда верхӀелра узини ил карииб ва, дурхӀни ахӀекӀубли, бебкӀиб. 32ГӀур хьунул адамра ребкӀиб. 33Илди мицӀирбиубхӀели, ил чидил узила хьунулли рирара? ИлкӀун верхӀелра узили кариибсири?

34ГӀисани илдас жаваб бедиб:

– Иш дунъяла адамти хъайчира кабирар, шерира башар. 35Амма саби челябкьуси дунъялизибра хӀербиэс лайикьти ва бебкӀибтазибад мицӀирбарибти я хъайчикахӀебирар, я шери хӀебашар. 36Илди бебкӀесра хӀебирар, илди малаикунигъунтили бирар. ИлдикӀун Аллагьла дурхӀни саби, мицӀирбиънила дурхӀни саби. 37БебкӀибти мицӀирбирни сай Мусанира марбирули сай. Алкунси муръухьла кьадаличила хабарлизиб илини ишкьяйда буриб: «ХалавегӀил[†] – ил Ибрагьимлара[†] Аллагь сай, ГӀисакьлара Аллагь сай, Якьублара Аллагь сай». 38Аллагь – ил бебкӀибтала Аллагь ахӀен, мицӀиртала сай, сенкӀун Илис лебилра мицӀирти саби.

39ИлхӀели цацабехӀти табтарчибани иб:

– МугӀяллим, хӀуни гӀяхӀил бурири.

40Илала гӀергъи ГӀисази суалти хьардаэс чилра валхӀейзур[+].


ГӀиса чи сая?

41[•]ГӀур ГӀисани илдази иб:

– МасихӀ[†] Даудла[†] Урши сай или, сен бикӀути[+]? 42Забурла[†] табтарлизиб сай Даудлира ибгу:

«ХалавегӀилли дила ХалавегӀиллизи иб:
„Дила балуй шайчи кайи,[+]
43Нуни ХӀела душманти ХӀела
кьяшмауб багьарбиахъайчи“?

44Илбагьандан Дауд Илис ХалавегӀил викӀули сай. Секьяйда Ил Даудла Уршили виэс вирусив?»

45Лебил халкь Сунечи лехӀихъухӀели, ГӀисани Сунела мутагӀялимтази иб:

46– Табтарчибазирад хӀуша мяхӀкамдиирая. Илдас духъяна палтар челгьес ва майдунтачиб чузи саламбикӀули дигахъу. Илдас синагугуназир[†] ва сяхӀбатуначир хӀурматла мерани дигахъу[+]. 47Илдани саби гамъа хьунрала лебдеш бугуси ва илала гӀергъи чебаълис духъянти балгнира дирути. Илдачи бегӀлара кьяркьси танбихӀ хӀерли саби.

### 21


Гамъала кӀел къарапул

1[•]ХӀерикӀуси ГӀисани биалли Аллагьла хъа хазнадирхьлизи чула савгъатуни кадирхьути давлачебти чебаиб[+]. 2Илини мискин гамъара чераиб, суненира кӀел къарапул кадирхьуси, 3ва иб:

– ХӀекьдеш бурулра хӀушази, ит пакьир гамъани лебтачирра дахъал кадихьиб. 4СенкӀун лебтанилра чула имцӀабухълизибад кабирхьулри, илини биалли сунела мискиндешлизибад, яшавлис лебси лебилра кабихьиб.


Ерусалим гъятӀиъниличила гьалахили бурни

5[•]Ила цалабикибти Аллагьла хъайчила, ил пергер къаркъубачил ва, Аллагьлис хибти секӀайчил жагабарниличила гъайбикӀесбиибхӀели, ГӀисани илдази иб:

6– Ишар хӀушани чедиутазирад, къаркъаличиб къаркъа кахӀелунси, лерилра тӀутӀукьякьядиубси, замана лябкьян[+].

7МутагӀялимтани Илизи хьарбаиб:

– МугӀяллим! Илди лерилра мурт детарутив? Сегъуна лишанни ил чегъамли бетарни иргъахъув?

8ГӀисани иб:

– ХӀердикӀеная, хӀуша чизилра диргӀяхӀедиргахъес, сенкӀун Дила уличил бахъал лябкьян, «Ну сайра» ва «Замана баили саби!» бикӀули ва илдани бахъал биргӀябиргу. ХӀуша илдас гӀеларад армякьядая! 9Дургъбачилара пунтчидешличилара бакьибхӀели, уркӀмадулхъадая. Гьаланачи илди лерилра диэс гӀягӀнити сари, амма ил гьачамлис ахир ахӀен.

10ГӀур ГӀисани илдази иб:

– Халкьличи халкь, пачалихъличи пачалихъ къаршили ахъдирар[+]. 11ДекӀар-декӀарти мераначир цӀакьти мерсдалкьан, гашидиркур, чейхъути излумира дирар, кахти анцӀбукьлуми кадиркур ва зубразир черяхӀти лишантира дирар[+].

12Амма лерилра илди детаайчи Дила у багьандан хӀуша дурцурая ва гӀергъикабиркур. ХӀуша синагугунази[†] дикура ва туснакъунази духӀнайура, пачнала ва мербекӀунала гьала тӀашдалтара[+]. 13ИлхӀели бикьридеш дарес хӀушала имкан бирар. 14Амма чӀумали уркӀилизибуцая: хӀуша датахъес дурутачила гьалахили пикримадикӀудая. 15ХӀушала къаршикартазивад цалилра хӀушачи къаршили я гьандуцес, я хӀушала гъай уббяхъес хӀейэсти, Нуни хӀушаб дугьбира, пасихӀдешра лугас[+]. 16ХӀуша хӀятта хӀушала бегӀтани, узбани, гъамтани ва гьалмагъунани удедлугара. ХӀушазибад цабехӀти кабуршу. 17Дила у багьандан хӀушачи лебилра гьимичеббирар, 18амма хӀушала бекӀличибад ца гъезалра кахӀебиркур[+]. 19ХӀушала сабурличирли хӀушала жан сархидая.

20[•]ГӀяскуртани алавкабуцибси Ерусалим чебаибхӀели, багьирая: ил тӀутӀу-кьякьябируси замана гъамли саби. 21ИлхӀели Ягьудеялизибти[†] лебилра дубуртази бебшаб, шагьарлизибти – илизибад бебшаб, шимазибти шагьарлизи адмабацӀаб, 22сенкӀун ил, лерилра Табтарлизи делкӀунти детурхуси, танбихӀла замана бирар. 23Балагь саби илди бурхӀназиб дурхӀялисбаибтас ва михъиртачиб дурхӀни бухъахъутас, сенкӀун ванзаличи цӀакьси балагь челябкьян ва илабти халкьличи гьими чяхӀбирар[+]. 24Адамти турлизибад улхан, ясирбуцили, декӀар-декӀарти улкнази арку. УрхӀла адамтала замана таманбиайчи, Ерусалимра урхӀла адамтани ганзкабиру[+].


ГӀисани Сай чарулхъниличила бурули сай

25[•]БерхӀиличир, бацличир ва зубартачир лишанти дирар, ванзаличибти халкьани биалли урхьула кӀухличибли ва рамчбикӀниличибли урехила руржерилизиб ва баркьбуундешлизиб бирар. 26Дунъяличи челяркьути балагьунала урехили, адамти бебкӀибтиван кабиркур, сенкӀун зубри дихӀути цӀакьанира гьакӀардулхъан. 27ГӀур илдани цӀакьличил ва халаси чебяхӀдешличил, гъагулличил лявкьуси, Инса Урши чейу[+]. 28Лерилра илди детурхес дехӀдихьибхӀели, адизирая ва бурги ахъдуцая, хӀушала азаддеш гъамли саби!

29[•]ГӀур ГӀисани илдас ишгъуна айту-гъай буриб:

– ХӀушани инжирла ва цархӀилти галгубачи хӀеръая. 30Илди кӀарадирхъухӀели, илдачи хӀеръили, хӀушани дуцӀрум гъамдикӀули диъни балулра. 31Илкьяйдали, хӀушанира ил бетарни чебаибхӀели, багьирая, Аллагьла ПачяхӀдеш[†] гъамли саби. 32ХӀекьдеш бурулра хӀушази: иш наслу бетхӀехъили лебалли, илди лерилра детарар[+]. 33Зубрира ванзара детихъур, амма Дила дугьби детхӀейхъур.


Сахъдешличи жи

34Сахъли диирая, ил бархӀи хӀушаб гьанагарси бетхӀеахъес, кеп-чекли, держлукьдешли ва яшавла къайгънани хӀушала уркӀби декӀхӀедиахъес. 35СенкӀун лебилра дунъяличиб хӀербирути адамтачи ил бархӀи тӀимкьван хапли челябкьян. 36Илди детарутазирад урдухъес цӀакь биахъес ва Инса Уршила гьалар тӀашкадизес багьандан, хӀуша мурталра сахъли диирая ва Аллагьлис дулгеная[+].

37ХӀерели ГӀисани Аллагьла хъулиб халкь руркъулри, бархӀехъла замана биалли, Зайтун[†] дубурличи арякьи, илаб дуги буркӀи[+]. 38Лебил халкь Иличи лехӀахъес савли жявли Аллагьла хъулиб сагали цалабиркулри.

### 22


ГӀисачи къаршиси хӀилла

1[•]Пасха[†] бикӀуси бехӀцӀурала байрам[†] гъамбикӀулри. 2Халакашишуни[†] ва табтарчиби[†] ГӀиса ибгеси тяхӀярлигӀиб умцӀулри, амма халкьлизибад урухкӀулри. 3ВецӀнукӀирализивад ца сайси, Искариут чеуличилси, Ягьудази илбис кабацӀиб[+]. 4Ягьуда, арякьи, халакашишуначил ва Аллагьла хъа къараултала халалтачил ГӀиса илдас уведес вягӀдалаиуб.[†] 5Илди разибиуб ва илис арц дедес чесиб. 6Ягьуда кьабуликиб ва, ГӀисачил халкь агархӀели, Ил уведес гӀяхӀси замана бикахъес хӀерликайиб[+].


Пасхаличи мутагӀялимтала хӀядурдешуни

7[•]БехӀцӀурала байрамла бархӀи сабаиб. Ил бархӀи пасхала мукьарара белгьес гӀягӀнисири. 8ГӀисани, Петер ва Югьан бархьили, илдачи хъарбариб:

– Дукьеная, нушаб пасхала дугикун хӀядурбарая.

9– Нушани чинаб хӀядурбарили дигулри? – хьарбаиб илдани.

10ГӀисани илдази иб:

– Шагьарлизи духӀнадухъунхӀели, илав шинна гажин архуси адам къаршииркур. Илис гӀергъи дукьеная ва ил ацӀибси юртлизи хӀушара адацӀирая. 11Юртла вегӀлизи бурая: «МугӀяллимли хьарбиули сай: „МутагӀялимтачил Нуни пасхала беркала букуси хъали чидил сабив?“» 12Ил адамли хӀушази чедибси, царкни удушибси, халаси хъали чебиахъу. Илаб беркеси хӀядурбарая.

13Илди арбякьун ва, гьар секӀал ГӀисани бурибси кьяйда даргили, пасхала беркала хӀядурбариб.


МутагӀялимтачилси ГӀисала гӀергъисигъуна дугикун

14[•]Замана баибхӀели, вакилти[†] ГӀисачил барх кьумур-алав кабииб. 15ГӀисани илдази иб:

– Дила гӀязабти дехӀдихьайчи, Наб хӀушачил варх кайили, иш Пасха беркес дебали дигусири! 16Ну хӀушази викӀулра, Нуни Пасха гӀур хӀебукас, ил Аллагьла ПачяхӀдешлизиб[†] бетерхайчи[+].

17ГӀур Илини хъаба касиб ва, Аллагьлис шукрура или, иб:

– Касая иш, илизирти хӀуша-ургар дутӀая. 18Нуни хӀушази бурулра, Аллагьла ПачяхӀдеш сабаайчи, Нуни гӀур ишди тӀутӀила бухъалализирадти хӀедужас.

19ГӀур Илини кьацӀ касиб, Аллагьлис шукрура или, кабердиб ва илдас бедиб, или:

– Ил, хӀуша багьандан бедлугуси, Дила чарх саби. Илкьяйда биреная, Ну гьаниркахъес[+].

20Дугикуннис гӀергъи хъаба касиб ва илдази иб:

– Иш хъаба – Сагаси ВягӀда саби, сабира хӀуша багьандан кертӀути Дила хӀиличибли бигьунси. 21Амма, хӀера, Ну уведлуганна някъра Дилайчил барх кьумурлаб леб![+] 22ГӀе, Сунес кабизахъурси гьуникад Инса Урши аркьули сай, амма Ил уведлугуси адамлис – балагь![+]

23ИлхӀели мутагӀялимти цализи-ца суалбикӀесбяхӀиб, чузивад чили вирарал илгъуна барес.


Чили имцӀали?

24[•]ГӀур мутагӀялимтала ургаб жал бетаур: чузивад чидил халасил белгибируси.

25ГӀисани илдази иб:

– Пачнани сари халкьлис бекӀдешдирути. ХӀукумат чузибти чус саби «халкьлис гӀяхӀдеш биранти сарра» или, бикӀар! 26Амма хӀуша илкьяйда мадиаба! ХӀушазивад вегӀла халал вегӀлара виштӀалван виаб, хӀяким биалли – къаравашван[+]. 27ГьатӀи, чи сая бекӀси? Кьумурла мякьла кайибсив яра илис къуллукъбирули кайзурсив? Кьумурла мякьла кайибси саяра?! ХӀера, Ну хӀуша-ургав къуллукъчиван сайра![+] 28ГьархӀели, Дила хӀялумцӀухӀели, хӀушара Набчил дархлири. 29Дила Дудешли Наб гибси пачаласи ари, Нуни гьанна хӀушабра лугулра[+]. 30ХӀуша Дила ПачяхӀдешлизир Дила кьумурларад кьацӀли дукадая ва дужудая, Израилла вецӀнукӀира кьамлис бекӀдешдирес таханачи кадирудая[+].

31[•]Симун, Симун, хӀенра, илбисли тиладибариб хӀуша анкӀиван дягӀкадатахъес, 32амма Ну хӀечила улгира хӀела вирхни бетмахъаб, или. ХӀунира, гӀур Набчи шурухъунхӀели, хӀела узбала бирхни дебабара[+].

33Петерли ГӀисази иб:

– ХалавегӀил![†] Ну ХӀед гӀелавад туснакъла вакӀес ва бебкӀа чекасес хӀядурлира[+].

34– Петер, Нуни хӀези бурулра, – иб ГӀисани, – ишбархӀи дагъани гӀугӀуайчи хӀуни Ну хӀяйна уввалтара, валуси ахӀен или.


Арцла киса, тавра ва тур касая

35ГӀисани илдази хьарбаиб:

– Нуни хӀуша я арцла киса, я тавра, я дабри агарли дархьили хьалли, хӀушала селичилра хӀяжатдеш лебрив?

– Аги, – жаваб чарбатур илдани[+].

36ИлхӀели ГӀисани иб:

– Амма гьанна сунела киса лебсини, илра касили, таврара касаб, агарсини биалли, палтар дицили, тур асаб. 37Нуни хӀушази бурулра, Набчила белкӀунси бетаэс гӀягӀниси саби: «Ил такьсирчибала лугӀилизи касиб». СенкӀун Набчила дурибти лерилра детарути сари.

38МутагӀялимтани иб:

– ХалавегӀил, хӀера, ишар кӀел тур лер!

Илдас Илини жаваб бедиб:

– Диур!


Зайтун дубурличиб балга

39[•]ГӀиса, хъайгӀивад дуравхъи, гӀядатлибиубливан, Зайтун[†] дубурличивяхӀ ватихьиб. МутагӀялимтира Илис гӀелабад арбякьун. 40Ила вакӀибхӀели, ГӀисани илдази иб:

– Дулгеная, хӀялумцӀлалис гьандуцес багьандан[+].

41ГӀур, игьубси къаркъала гьарахъдешличи тяйдииубли, кьукьмусикили, улгесвяхӀиб:

42– Дудеш! ХӀед дигадли, Набчибад иш гӀязабтала хъаба чебарбука! Амма Наб дигуливан ахӀи, гьар секӀал ХӀед дигуливан диаб[+].

43ИлхӀели зубрачивад малаик вакӀиб ва Ил чӀумаиахъуб[+]. 44ХӀеллизив ургъули, Ил гьатӀира жигарчевли улгескайиб ва, ванзаличи кабиркуси Илала майа, хӀила кӀунтӀриван сабри. 45Балгаличивад айзурли, мутагӀялимтачи чариубхӀели, илди, шишимтани бамсахъурли, бусули баргиб.

46– Сен хӀуша дусутира? – хьарбаиб илдази ГӀисани. – Адизирая ва дулгеная, хӀялумцӀлалис гьандуцес багьандан.


ГӀиса уведни ва уцни

47[•]Илини илди гъай дурули левалли, адамтала бекӀа гъамбиуб. ВецӀнукӀирализивад цали сайси, Ягьуда бикӀуси, гьавиубли вашулри. Ил ГӀисачи байикес гъамиуб[+]. 48ГӀисани илизи хьарбаиб:

– Ягьуда, байикниличил саю хӀуни Инса Урши уведлугуси?

49ИлхӀели Илала мякьлабти мутагӀялимтани, илаб бусягӀят се бетарарал багьурли, ГӀисази хьарбаиб:

– ХалавегӀил! Белики нушани турани дяхъиша[+]?

50Илдазивад цали, тур бяхъили, халакашишла къаравашла балуй лихӀи чеббяхъиб. 51ГӀисани иб:

– Диур, ватирая!

ГӀур, илала лихӀиличи гачикили, къараваш сагъвариб. 52ГӀур Илини Сай арукес бакӀибти халакашишуназира, Аллагьла хъа къараултазира, тямадабазира иб:

– Турани ва къярдуби касили, хӀуша Ну уцес дурадухъес, къачагъ секӀал сайрав? 53Ну гьар бархӀи хӀушачил варх Аллагьла хъулив вирира, хӀуша Набчи гачхӀедикира. Гьанна биалли, хӀушала замана саби – цӀябдешла ари[+].

54[•]Илдани ГӀиса уциб ва халакашишла юртлизи арукиб. Петер биалли илдачивад тяйдили гӀелавад вашулри.


Петерли ГӀиса увватни

55Азбарла байлаб цӀара бикьурли, адамти цӀалис алавчар кабииб. Илдачил варх кайили Петерра леври. 56Ил цӀала мякьла кайили чеили, ца къараваш хьунул адамли иличира хӀеръили, иб:

– ГӀисачил вархли ишра леври.

57Амма Петерли, илала гъай чехӀесили, иб:

– Хьунул адам, нуни Ит валуси ахӀен.

58Камси заманала гӀергъи цархӀил адамлира, ил чеили, иб:

– ХӀура итдазивад ца сайри.

Амма Петерли илизира иб:

– Адам, ахӀенра.

59ГӀурра, сягӀятцад замана арбякьи гӀергъи, ца адам кабилзахъескайиб:

– Дурусли, иш адам Иличил варх леври, ишкӀун галилеялан сай.

60Амма Петерли илизира иб:

– Нуни хӀу сейкӀулрил балули ахӀенра!

Илини илди гъай дурухӀели, дагъани гӀугӀуиб. 61ХалавегӀилли, шуряхъили, Петерличи хӀеръиб. ИлхӀели Петерлис ГӀисани бурибси гьанбикиб:

– Дагъали гӀугӀуайчи Ну хӀуни хӀяйна уввалтара[+].

62Азбарла дура арякьи, Петер кьутӀкьули висиииб.

63[•]ГӀисас къарауллизибадти адамти Иличиб къугънабиркьескабииб ва итес бехӀбихьиб. 64Илала хӀулби дигьи, тӀалаббирулри:

– Багьи, ХӀед бяхъибси чи сая?

65Илдани Илизи дахъал цархӀилтира, валтӀути гъай дурутири.

66[•]Савли шаладикибхӀели, халкьла тямадаби,[†] халакашишуни ва табтарчиби Халамажлисличи[†][*] цалабикиб. Илдачи ГӀиса киб.

67– ХӀу МасихӀ[†] виадли, бура нушази, – бикӀулри илди.

ГӀисани иб:

– Нуни бурили хьалли, хӀуша Набчи дирххӀерудая, 68Нуни хӀушази хьарбааслира, хӀушани Наб я жаваб хӀелугадая. 69Гьаннала гӀергъи Инса Урши ЧевяхӀси Аллагьла тахличив Аллагьла цӀакьла балуй шайчи кайрар[+].

70Илди лебилра хьарбикӀесбиб:

– ХӀебиалли, ХӀу Аллагьла Урши сайрив?

Илини жаваб бедиб:

– Ну чи сайрал хӀушани бурулрая.

71ИлхӀели илдани иб:

– Нушаб гӀур сегъунти бикьридеш гӀягӀнитив? Илди нушани Сунела мухӀлилизирад дакьира[+].

### 23


ГӀиса Пилатла гьалав

1[•]Илала гӀергъи лебилра цалабикибти абизур ва ГӀиса Пилатличи арукиб[+]. 2Илав Ил гӀяйиблаирескабииб:

– Нушани кабизахъурра: Иш Адамли нушала халкь чеббулкӀахъули сай, къайсарпачас[†] хӀекь бедахъес къадагъабирули сай, Сунес Сай МасихӀ,[†] Пача викӀули сай[+].

3Пилатли Илизи хьарбаиб:

– ХӀу – жугьутӀунала пача сайрив?

Илини жаваб бедиб:

– ХӀу илкьяйда викӀулри[+].

4Пилатли халакашишуназира[†] халкьлизира буриб:

– Нуни Иш Адамличиб сегъуналра гӀяйиб чебиули ахӀенра[+].

5Амма илди чӀумали бикӀулри:

– Илини, лебил Ягьудеякад[†] вашули, Сунела белчӀуди-руркъниличибли халкь пунтбирахъули сай. Галилеялизивад вехӀихьили, гьанна ишара саили сай.

6Галилеяличила бакьили, Пилатли хьарбаиб:

– Ил Адам галилеялан саю?

7ГӀиса Гьирадла арилиубси ванзаличивадси виъни багьурли, Пилатли ГӀиса, илди бурхӀназив Ерусалимлизив левси, Гьирадличи укахъес хъарбариб[+]. 8ГӀиса чеили, Гьирад дебали разииуб, сенкӀун вахъхӀи Ил чеэс иштяхӀлири. ГӀисачила илини дахъал хабурти дакьилри ва сунес сегъуна-биалра мугӀжизат чебиахъу или, хьуликӀулри[+]. 9ГӀисази илини дахъал суалти хьардаиб, амма ГӀисани жаваб чархӀебатур. 10Илаб тӀашти халакашишунанира, табтарчибанира[†] чекабизурли ГӀиса гӀяйиблаирулри. 11Гьирадлира илала бургъантанира Ил мучлаагарвариб ва, къугънабиркьули, ГӀисачи дурхъати палтар чегьур ва гӀелавяхӀ Пилатличи вархьиб. 12ИлбархӀи Гьирад ва Пилат гьалмагъуни бетаур, гьалаб биалли илди душмандешлизиб бирутири.


ГӀиса танбихӀлаирули сай

13[•]Пилатли, халакашишунира, хӀякимтира, халкьра жибарили, 14илдази иб:

– ХӀушани Иш Адам, набчи кили, халкь гьирбиран сай или, буррая. ХӀушара лерли, нуни Ил ахтардиварили хьалли, Ишала черкад хӀушани дурутазибад нуни Ишичи сегъуналра гӀяйиббареси секӀал хӀебаргира. 15Гьирадлира Ишичиб сегъуналра гӀяйиб хӀебаргиб ва нушачи чарвариб. Чебиуливан, Ишини кавшес лайикьси селра барили ахӀен. 16-17Илбагьандан гӀярчумаглаварахъили Иш нуни ваткайис.

18ИлхӀели лебтанилра, ца мухӀлилабадван, вявъиб:

– БебкӀа Илис! Нушаб Барабба ваткаа!

19Барабба туснакъварибсири шагьарлизиб пунт ахъбуцни ва адам кавшни багьандан. 20ГӀиса азадватес дигули, Пилатли илдази гӀурра хьарбаиб. 21Амма илди вявбикӀес даимбиуб:

– Ил къанчтӀайчи чеветяхъя, къанчтӀайчи!

22Пилатли хӀяйнайсра илдази иб:

– Се багьандан? Ишини се вайси бариба? Иш кавшес хӀукму бареси, нуни сегъуналра гӀяйиб хӀебаргира. Нуни Иш витахъес хъарбирис ва гӀур ваткайис.

23Амма ГӀиса къанчтӀайчи чеветяхъяхъес, илди ахъли вявбикӀес ва тӀалаббикӀес даимбиублири. Вявличил илдани чула бетерхахъур. 24Илдала тӀалаб таманбирули, Пилатли хӀукму дурасиб. 25Илдани тиладибируливан пунт ахъбуцни ва адам кавшни багьандан туснакъварибси ваткаиб, ГӀиса биалли илдала арилизи ведиб.


ГӀиса кавшес аркули сай

26[•]ГӀиса къанчтӀайчи чеветяхъес аркухӀели, къараулчибани хъучивад лявкьуси киреналан Симун уциб ва ГӀисас гӀелабад къанчтӀал[†] бихахъес гӀелахъахъиб. 27ГӀисас гӀелабад аркьути бахъал халкьла ургаб хьунул адамтира лебри, сабира михъиртази бирхъули, Иличила агьибикӀути.

28Илдачи шуряхъили, ГӀисани иб:

– Ерусалимла рурсби! Ну багьандан мадисудая, хӀуша ва хӀушала дурхӀни багьандан дисеная! 29«Жугъантира, дурхӀни хӀебаркьибтира, дурхӀни хӀебухъахъибтира талихӀчебти саби!» или, адамти бикӀести бурхӀни чесадиули сари[+]. 30ИлхӀели адамти дубуртази: «Нушачи гъятӀдиирая!», музурбази: «Нуша кӀапӀдарабая!» бикӀар[+]. 31Шиниша галгалис илгъуна биралли, берубси галгалис се баресара?


ГӀиса къанчтӀайчи чеветяхъни

32ГӀисачил барх кабушес аркути кӀел къачагъра лебри. 33Илди КьатӀабекӀ[*] бикӀуси мерличи сабаибхӀели, ГӀиса илав къанчтӀайчи чеветяхъиб. Къачагъунира чебетяхъиб – ца Илала балуй шайчибси къанчтӀайчи, цархӀил – алгъай шайчибси.

34ГӀиса викӀулри:

– Дудеш! Ишдани чули се бирулилра балули ахӀенну, ишдачивад ХӀу чевверхи!

Бургъантани биалли Илала палтар, чӀалабушили, чула ургар дуртӀулри[+].

35Халкь, тӀашкабизурли, хӀербикӀулри. ХӀякимти биалли Иличиб дукарбирхӀулри:

– Сунени цархӀилти уцахъули вири, эгер Сай МасихӀ, Аллагьли чеввикӀибси виалли, Сунени Сай верцахъаб[+].

36КьанцӀдиубти чягъир гьадурцули, бургъанти ГӀисачиб къугънабиркьулри ва 37бикӀулри:

– Эгер ХӀу жугьутӀунала пача виадли, ХӀуни ХӀу верцахъи.

38ГӀисала чедиб къанчтӀайчиб чебелкӀ лебри: «Иш жугьутӀунала пача сай».

39КъанчтӀулрачи чебетяхъибти къачагъуназивад ца, Ил валтӀули, викӀулри:

– ХӀу МасихӀ ахӀенрив гьатӀи? ХӀура нушара дерцахъаба!

40Итилил биалли илис виргулри:

– Аллагьлизивад хӀу уруххӀекӀулрив? ХӀедра илгъуна танбихӀ барили биалли? 41Нушаб барибси танбихӀ – бархьси саби. Илини селра вайси хӀебариб[+].

42ГӀур ГӀисази иб:

– ГӀиса, ХӀу Пачали вакӀибхӀели, нура гьаникахъаба!

43ГӀисани жаваб чарбатур:

– ХӀекьдеш бурулра хӀези, хӀу ишбархӀил Набчил варх алжанализив вируд.

44[•]Замана хӀереличи гъамлири, лебил ванзаличи цӀябдеш чебихьун. Ил цӀябдеш хӀери гӀергъи сягӀят хӀябал дикайчи калун. 45БерхӀила шала бетахъиб. Аллагьла хъулибси пардав, гъярбердили, байкад кӀибайбикиб. 46ГӀисани ахъли вявъиб:

– Дудеш, Дила рухӀ ХӀези лугулра!

Илди гъайра дурили, ГӀиса таманкайуб[+]. 47Илаб бетаурси чебаили, даршбекӀли,[†] Аллагьлис дезабарили, иб:

– Иш Адам гьарли-марли гӀябид[†] сайри!

48Ила хӀербикӀес бакӀибти лебилра адамти, бетаурси чебаили, чус саби михъиртази бирхъули, хъали-хъайгӀи чарбухъун[+]. 49Амма ГӀиса валути лебилра, илдала лугӀилизиб Галилеялизибад Илис гӀергъи бакӀибти хьунул адамтира, тяйдили кабизурли, детарутачи хӀербикӀулри[+].


ГӀиса хӀяриихьни

50[•]Илав гӀяхӀси ва гӀябидкар Юсуп бикӀуси адам леври. Халамажлисла[†] бутӀакьянчи сайлихьалли, 51Мажлисли пикрибарибсиличи ва илини барибсиличи ил кьабулли ахӀенри. Юсуп Ягьудеяла Аримапея шагьарлизивадси сайри ва Аллагьла ПачяхӀдешличи[†] хӀерси адам сайри. 52Ил Пилатличи вякьун ва ГӀисала жаназа тиладибариб. 53Илини жаназа убяхӀасиб ва, капайзи бергурли, шурмазиб биркъубси, сунези гьалав чилра кахӀейхьибси, иникъхӀябла ухӀна кайхьиб. 54ЖумягӀ бархӀила бархӀехъ сабри, сут бархӀи чесабиулри. 55Галилеялизибад ГӀисачил бархли бакӀибти хьунул адамти, Юсуплис гӀергъи арбякьи, иникъхӀяб ва ГӀисала жаназа ила кабихьни чебаиб. 56ХъайгӀи чарбиубли, илдани бизитӀемла бакалара гӀявадешра хӀядурдариб. Сут бархӀи илди хъарбаркь хӀясибли селра хӀебирули калун.

### 24


ГӀиса мицӀириъни

1[•]ЖумягӀла цаибил бархӀи[*] савли жявли, хӀядурдарибти бизитӀемла бакалабира касили, хьунул адамти хӀябличи бакӀиб. 2Ишаб иникъхӀяб гьабарибси къаркъала гӀена ца шайчибяхӀ гербарили баргиб. 3БухӀна абацӀибхӀели, илаб ХалавегӀил[†] ГӀисала жаназа хӀебаргиб. 4БекӀличибикес хӀебирули тӀашбизурхӀели, илдани хапли, чула мякьлаб багьарбиубти, шалали ухути палтарличилти, кӀел адам чебаиб[+]. 5УркӀбухъи, хьунул адамтани бурги къухӀдуциб, амма илди адамтани илдази иб:

– МицӀирсилигӀир хӀуша бебкӀибтала ургар сен умцӀутира? 6Ил ишав агара. Ил мицӀириуб. Галилеялизив вирухӀели Илини хӀушази дурибти гьандикахъая: 7«Инса Урши бунагькартала някъбази ведлуга. Илдани Ил къанчтӀайчи чеветирхъу, хӀябэсил бархӀи Ил мицӀирирар»[+].

8ИлхӀели илдас ГӀисала гъай гьандикиб[+]. 9ХӀябличибад чарбиубхӀели, илдани гьар секӀайчила вецӀнуцара вакиллизира,[†] цархӀилтазира буриб. 10Илди хьунул адамти ишди сабри: Магдалан Мария, Югьанна ва Якьубла неш Мария. Илдачил бархти, цархӀилти хьунул адамтира, вакилтази илкьяйда бикӀи[+]. 11Амма вакилти хьунул адамтани дурибтачи бирххӀеур, илдас илди мягӀниагар гъай сари или, гьанбикиб[+]. 12Амма Петер итмадан дуцӀли иникъхӀябличи вякьун. Ил гӀяшиуб ва бухӀна хӀеръиб, илар чӀянкӀли капанна чӀянкӀи чедаиб. Биубсиличи тамашакайубли, ил хъайгӀи арякьун.


Еммауслизи аркьуси гьуникад

13[•]ХӀера, баягъи ил бархӀи Ерусалимличибад вецӀнуцара версла гьарахъси, Еммаус бикӀуси шилизи гьуникад хьурали аркьути кӀел мутагӀялим 14детаурти лерилра илди анцӀбукьлумачила гъайкабикӀулри. 15Илди гъайбикӀухӀели ва жалбикӀухӀели, Сай ГӀиса гъамиуб ва илдачил гьайиуб. 16Амма илдала хӀулби сукъуркайубтиван илдани Ил вагьхӀегьур[+]. 17ГӀисани илдази хьарбаиб:

– Гьуникад хӀуша-ургар селичила гъайдикӀулра?

Пашманти дяхӀличил илди тӀашбизур. 18Илдазивадли ца, сунес Клеупа бикӀусини, ГӀисас жаваблис иб:

– Ишди бурхӀназиб бетаурсиличила селра хӀебалуси Ерусалимлизибтазивад ца хӀу ургуд[+]?

19ГӀисани хьарбаиб:

– Селичила?

Илдани иб:

– Назаретлан ГӀисас биубсиличила. Ил баркьудилизив ва гъайлизив Аллагьла ва халкьла гьалав цӀакьси идбаг сайри. 20Амма халакашишунанира[†] халкьла бурганира Ил кавшес хӀукму бариб ва къанчтӀайчи чеветяхъяхъиб[+]. 21НушакӀун хьулдикӀутири, Израил азадбируси Ил сай или. Ил бетаурхӀейчибад гьанна хӀябэсил бархӀи саби. 22ГӀурра нушала хьунул адамтанира нуша тамашадиахъубра. Савли жявли илди хӀябличи арбякьун. 23Илаб ГӀисала жаназа баргхӀебаргили, чарбиуб ва нушази буриб, чус малаикуни гьаласабизниличила ва илдани ГӀиса мицӀирли сай или, бурниличила. 24Нушала адамтазибад цацабехӀти иникъхӀябличи бякьун ва гьар секӀал хьунул адамтани дурибтиван даргиб, амма илдани ГӀиса чехӀеиб.

25ГӀисани илдази иб:

– ХӀябилра дагьриагарти леррая, идбагунани гьалахили дурибтачи дирхаэс, секьяйда багьлали гӀердиулрая. 26МасихӀ[†] лерилра илди гӀязабти чекасили, гӀур Сунела чевяхӀдешличи ацӀес гӀягӀниси ахӀенрив, гьатӀи?

27Мусала[†] Зегъаличивад[†] ва лебилра идбагунала жузачивад вехӀихьили, Табтарлизир Сунечила делкӀунти Илини аргъахъиб[+]. 28Саби аркьуси шиличи гъамбирухӀели, ГӀисани гьуни даимбарес дигусиладариб. 29Амма илди Илизи тиладибикӀесбяхӀиб:

– БархӀиахъили саби, нушачил варх кален.

ГӀиса юртлизи ацӀиб, илдачил калун. 30Илдачил варх кьумурла мякьла кайибхӀели, ГӀисани, кьацӀ касили, баркатлабариб ва, кӀибайбарили, илдази бедиб[+]. 31ИлхӀели илдала хӀулби гьаргдиуб, илдани ГӀиса вагьур. Амма илдас Ил чехӀейаниуб. 32ГӀур илдани цализи-цали иб:

– Иш нушачил гьуникад вашухӀели ва нушаб Табтурти[†] баяндирухӀели, нушала уркӀбас буцӀархӀейгив гьатӀи?!

33Илди илмадан абизур, Ерусалимлизи чарбиуб. Илаб вецӀнуцара мутагӀялим ва илдачил бархтира баргиб. 34МутагӀялимтани иб:

– ХалавегӀил мар-марли мицӀириуб ва Симуннис гьаласайзур. 35ГӀур илди кӀилинра гьуйчиб бетаурсиличила ва, кьацӀ кӀибайбирухӀели, чули ГӀиса вагьниличила буриб.


ГӀиса мутагӀялимтачи вакӀиб

36[•]Илдани ил бурухӀели, ГӀиса илдала ургав вагьариуб ва иб:

– Салам хӀушаб!

37Чус гьаласабизурси гьанаала саби или, уркӀбухъи илди шипӀбяргӀиб[+].

38ГӀисани илдази иб:

– ХӀуша илцад сен уркӀдулхъутирая? ХӀушала уркӀби гьаннара васваслив? 39Дила някъбачира кьяшмачира хӀеръая, иш – Ну сайра. Набчи гачдикирая ва хӀерварабая. Гьанаалала я кьаркьала, я лигуби хӀедирар, Дила биалли чедиуливан лер.

40Илира или, ГӀисани илдази Сунела някъби-кьяшми чедаахъиб. 41Амма илди разибиубдешли ва хӀяйранбиубдешли гьачамлис бирхаэс хӀебирулри. ИлхӀели ГӀисани илдази хьарбаиб:

– Ишаб хӀушала беркеси секӀал лебу[+]?

42Илдани Илис берцӀибси бялихъла кесек бедиб. 43Илини, сасили, илдала гьалаб беркун.

44ГӀур Илини илдази иб:

– Ну хӀушачил вирухӀели, Нуни хӀушази иличила бурира. Мусала Зегъализир, идбагунала табтуртазир ва Забурлизир[†] Набчила делкӀунти детаэс гӀягӀнити сари.

45Табтар иргъахъути бетаахъес багьандан, ГӀисани мутагӀялимтала гӀякьлу гьаргбиахъуб[+].

46Илдази Илини иб:

– БелкӀи саби, МасихӀличи гӀязабти чевкъар, Ил хӀябэсил бархӀи бебкӀибтазивад мицӀирирар[+]. 47Илала у багьандан, Ерусалимличибад бехӀбихьили, лебилра халкьанас Аллагьличи чарбухъни ва бунагьуни хасардатни багьахъурли бирар. 48Илис хӀуша бикьруми сарра[+]. 49ХӀера, Дила Дудешли хӀушаб чесибси бурхьулра, чедибадси цӀакь касайчи хӀуша шагьарлизир каленая[+].


ГӀиса зубрачи чевяхӀасни

50[•]ГӀисани илди шагьарлизибад дураиб ва Бетания шилизи бикайчи гьунибатур. Някъбира ахъдуцили, Илини илди баркатлабариб[+]. 51Илди баркатлабирухӀели, Ил илдачивад гьарахъиркес вехӀихьиб ва зубрачи чевяхӀасиб. 52Илдани Илис икрамбариб. ГӀур илди халаси харидешличил Ерусалимлизи чарбиуб[+]. 53Аллагьлис дезабикӀули, илди мурталра Аллагьла хъулиб сабри[+].

## Баяндарибти дугьби

### Баяндарибти дугьби

Баяндарибти дугьби


А

Б

В

ГЬ

ГӀ

Г

Д

Ж

З

И

К

КЪ

М

Н

П

Р

С

Т

У

Х

ХӀ

Ш

Я


Баяндарибти дугьби

### АЛЛАГЬАГАРТИ

АЛЛАГЬАГАРТИ – илкьяйда бикӀутири жугьутӀуни цархӀилти халкьанас – илдала цаси Аллагь агни багьандан.

### АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ

АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ – Аллагьли кабизахъурси ари. Аллагьла пачяхӀдешлизи ацӀни – ил Аллагьла ари марбарни саби.

### АСИЯ

АСИЯ – Эпес шагьар центрли биубси, БиштӀал Азияла магърибла шалила бутӀа (гьаннала Турцияла мер-муса).

### БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ

БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ – Пасхалис гӀергъи 7 бархӀи бухъянбилтӀуси динна гӀядат.

### ВАКИЛ

ВАКИЛ – жявгрекла мезли ил девли «вархьибси» ибси иргъахъуси саби. Ил девла Инжилласи мягӀна – ГӀиса МасихӀли вархьибси ибси саби, сайра Илини чеввикӀили ГӀяхӀхабар багьахъес ватураибси. Вакил – ил ГӀиса МасихӀла, ванзаличиб ихтияр лебси, катурси адам сай. БегӀлара гьалаб илкьяйда бикӀути саби МасихӀла вецӀнукӀира мутагӀялимлис. ГӀурхӀели вакил ветаур Павелра, Сай вебкӀили ва мицӀириубли гӀергъи, МасихӀли къуллукъбарахъес живарибси.

### ВЯГӀДА

ВЯГӀДА – ишаб Аллагьла ва адамтала ургабси вягӀда. Эски ВягӀда Муса идбагличил бигьунсири, Сагаси ВягӀда – ГӀиса МасихӀличил.

### ГЬАБИЛ

ГЬАБИЛ – Адамла ва ХӀявала кӀиибил урши. Аллагьли Гьабилла кьурбан гӀяхӀил кьабулбарибхӀели, ил сунела халал узи Кьабилли кавшибсири. Ил инсаниятла тарихлизиб цаибил кавшни сабри.

### ГЬААРУН

ГЬААРУН – Левила кьамлизивадси, Мусала халал узи. Аллагьли Мусачибад израиллантас Зегъа бедибхӀели, Илини цаибил кашишли катур Гьаарун. Аллагьли хъарбарибсири, чула къуллукъуни Сунени кадилзахъути, кашишуни гӀурхӀели чӀянкӀли Гьаарунна наслулизибадти биахъес.

### ГӀИБАДАТХАНА

ГӀИБАДАТХАНА – табтурти дучӀес ва балгни дирес учибиркуси юрт.

### ГӀЯБИД

ГӀЯБИД – динничи кайзурси хӀялалси адам.

### ГЯСКАРБЕГ

ГЯСКАРБЕГ – Римла гӀяскарла бекӀ, гӀярмияла бекӀ.

### ДАРШБЕКӀ

ДАРШБЕКӀ – Римла гӀяскарла бургъантала даршал адамлизибадси кьукьяла бекӀ.

### ДАУД

ДАУД – ГӀиса дакӀуиэс азир дусличивра имцӀали гьалав хӀериубси жугьутӀунала пача. Бахъал идбагунани гьалахили бурусири, дудешгӀевли МасихӀ Даудла тухумлизивад вирар или.

### ДИНАР

ДИНАР – Римла империяла арц, сабира уцибси хӀянчизарла ца бархӀила хӀянчила кьиматличилси.

### ДУРХЪАТИ ЖУЗИ

ДУРХЪАТИ ЖУЗИ – Аллагьла хъарбаркьунала табтурти (Таврат, Забур, Инжил ва цархӀилти).

### ЖАГЬАННАБ

ЖАГЬАННАБ – грек мезли «геенна» бетаурси саби жугьутӀ мезла «ге-хинном» («Хеннумла къярд») ибси, Ерусалимличибад гьарахъли ахӀенси, къярдла улизибад.

### ЗАБУР

ЗАБУР – жугьутӀ динна 150 далай (тулки) кадурхуси Эски ВягӀдала декӀарси жуз – Забурла табтар.

### ЗАЙТУН

ЗАЙТУН – чузибад гӀявадеш бирути цӀедешличилси галга ва илала цӀедеш.

### ЗЕГЪА

ЗЕГЪА – Муса идбаглис Аллагьли бедибси Тавратличила.

### ИБРАГЬИМ

ИБРАГЬИМ – Аллагьли чеввикӀибси ва сунечил вягӀда бигьунси, жугьутӀ халкьла цаибил жинсбег. Гьаланачи илис Ибрагь бикӀутири. ГӀурхӀели Аллагьли илис сагаси у бедиб – Ибрагьим. Гечли гӀямру дуркӀусири. Аллагьли илизи сунела ванзаличивад гьарахъси Ханаанна ванзаличи гечиахъес хъарбариб. Ил ванза Аллагьли илала халал кьадарла наслулис бедес чесибсири. Ибрагьим ва илала хьунул Сара чула урши ГӀисакь акӀайчи бахъхӀи хӀерликабиэс ва дахъал къиянти дяхӀяэс чебикиб. ГӀисакьла дуравад Ибрагьимла, Сарала къараваш Агаразивад акӀубси ИсмягӀил бикӀуси уршира леври. Ибрагьимла цархӀилти дурхӀнира лебри. ГӀисакьла урши Якьуб Израилла вецӀнукӀира кьамла жинсбегли ветаур. Библиялизив Ибрагьим – Аллагьлис хӀекьси мардешла, аги-кьяйдаличи ва адамтала гьанбикуначи хӀерхӀеили, Аллагьла лерилра хъарбаркьуни тамандирес хӀядурдешла мисал сай.

### КАШИШ

КАШИШ – жугьутӀунала ва гӀурхӀели христианталара динна къуллукъчи.

### КЪАЙСАРКЪАЛА

КЪАЙСАРКЪАЛА – (урус мезли «Кесария») – ЧевяхӀси Гьирадли тӀашбатурси ва Римла император Кесар Августла хӀурматлис Къайсар ибси у бедибси Палестинализибси шагьар.

### КЪАЙСАРПАЧА

КЪАЙСАРПАЧА – Римла пача, император.

### КЪАНЧТӀАЛ

КЪАНЧТӀАЛ – ГӀиса МасихӀла манзиллизиб декӀти такьсирти дарибти адамти кабуршес пайдалабируси къанчгъуна тӀал.

ЛЕВИТ – Левила кьамлизивадси, Аллагьла хъулир къуллукъла хӀянчи дузахъуси кашишла кумекчи. Израиллизиб ил цайли ца наслу-кьукьа сабри, сунела ванза агарси, сенкӀун илдала хӀянчи Аллагьла хъулиб къуллукъбирни сабри. Левитунани Зегъа руркъусири ва халкьла урга мугӀяллимтиван дурабулхъутири.

### МАГЪРИБ

МАГЪРИБ – БерхӀи гӀелабиркуси шали (Запад).

### МАШРИКЬ

МАШРИКЬ – БерхӀи абулхъуси шали (Восток).

### МАСИХӀ

МАСИХӀ – ГӀисала у (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли биалли – «христос») шурбалтуси саби «вакибси» или. ЖявхӀелла Израиллизиб Аллагьли къуллукъбарахъес чеббикӀибти кашишуни, идбагуни ва пачни зайтунна гӀявадешли бикутири. Идбагуначибадли Аллагьли чесибсири израиллантас МасихӀ – Пача вархьес, Суненира Израилла халкь уцахъуси ва даимлис дунъяла халкьанас бекӀдешдируси.

### МИСРИ

МИСРИ – жявхӀелла Египетла у.

### МУСА

МУСА – жугьутӀунала чевяхӀси гьавкьяна ва идбаг. Аллагьла хъарбаркь таманбирули, Мусани Израилла халкь пиргӀяванна зулмулиубад азадбатур ва Мисрилизибад дураиб.

### НЯКЪБИ ЧЕДУЦНИ

НЯКЪБИ ЧЕДУЦНИ – лишаннибиубси вяшатӀала, динна гӀядат: умматла гьавкьянали адамла бекӀличи някъби чедурцутири ва хасси шукру биахъес улгусири. Илкьяйда Аллагьлизи ил адамлис Дурхъати РухӀ гахъес, излумазивад араиахъес яра хасти рухӀлати савгъатуни гахъес улгусири. Някъби чедуцниличивли хасси къуллукъбирниличи катесра вирусири.

### ПАРИСЕЙТИ

ПАРИСЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Парисейтала вакилти Халамажлислизи кабурхутири. Саддукейтачи ургӀебли, парисейти къайгъилизибри Мусала Зегъала тӀалабуницун ахӀи, дахъал мухӀлила дурути кьяйдуртира чедетаахъили тамандирес. Илдани гӀядат дурабуркӀнила умудешличи чебетаахъили хӀерудибирусири, халкьла ургаб илдала халаси хӀурмат лебсири ва чуни дин бузахъудешличира, чула хӀял-тӀабигӀятла кьяркьдешличира хӀекьли пахрубирусири.

### ПАСХА

ПАСХА – жугьутӀунала динна байрам.

### ПИРГӀЯВАН

ПИРГӀЯВАН – (урус мезли «фараон») ЖявхӀелла Мисрила (Египетла) пачала у.

### ПУНТИЙ ПИЛАТ

ПУНТИЙ ПИЛАТ – Римли катурси Иудеяла бекӀ, мербекӀ.

### РАВВИ

РАВВИ – жугьутӀ диннизиб: «дила хужаим»; динна мугӀяллимтачи хӀурматла дугьабиз.

### САДДУКЕЙТИ

САДДУКЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Халамажлисла бахъалгъунти бутӀакьянчиби, халакашишуни ва илдачи гъамти адамти саддукейти сабри. Парисейтачи ургӀебли, илдани чӀянкӀли Тавратла хӀурмат-кьимат мардирутири ва мухӀлила дурути кьяйдуртачи бирхути ахӀенри, идбагунала жузачи биалли илдала бирхауди агарсири. ЦабутӀаван, илдани уббирхъусири, Аллагьла гьала тӀашбизес багьандан, Аллагьла судла бархӀи лебилра бебкӀибти мицӀирбирни.

### СИНАГУГ

СИНАГУГ – бирхути жугьутӀунала уммат ва сут бархӀи илди булгуси юрт.

### СИСЕЛА ИЗАЛА

СИСЕЛА ИЗАЛА – (урус мезли «проказа») адамла камличибси декӀси, дяхъи-хъасличилси изала.

### ТАБТАРЧИ

ТАБТАРЧИ – Тавратла табтурти ункъли дяркъурси ва халкьлис илди баяндируси динна гӀялим.

### ТАБТУРТИ

ТАБТУРТИ – Эски ВягӀдала жузи. Дурхъаси Табтар – жявхӀелла христиантала жузличила.

### ТАВРАТ

ТАВРАТ – Инжилла гьалар-гьаларти шел табтар (Мусала Зегъа). Илдазир Аллагьли жугьутӀунас жявлил чедаахъибти 10 хъарбаркьличил дархдасунти жамигӀятла гӀямрула дахъал кьяйдурти ва гӀядатуни баяндарили сари.

### ТЯМАДАБИ

ТЯМАДАБИ – ГӀисала замана жугьутӀунала ургаб хӀурматла адамтазибад чеббиркӀути пасихӀкар адамти. Илдани динна ва гӀямру-яшавла гӀядатунира низам-кьяйдара дузахъниличи хӀерудибирусири.

### УММАТ, ГӀИСАЛА УММАТ

УММАТ, ГӀИСАЛА УММАТ – (урус мезли «церковь») лебилра ГӀиса МасихӀличи бирхути; илкьяйда бикӀар ца мерличиб хӀербирути бирхутала жамигӀятлисра.

### ХАЛАВЕГӀИЛ

ХАЛАВЕГӀИЛ – жугьутӀунала «Яхве» (урус мезли «Господь») – ил Аллагьла у саби. ЦацахӀели «ХалавегӀил» ибси дев хӀурмат яра ари лебси адамличи гӀядатла дугьабизлира биэс бирар.

### ХАЛАКАШИШ

ХАЛАКАШИШ – ца дуслис виркӀуси жугьутӀунала кашишунала бекӀ.

### ХАЛАМАЖЛИС

ХАЛАМАЖЛИС – (грек мезли «синедрион») сунези 70 кашиш, тямада ва табтарчи кабурхуси, жугьутӀунала динна чебяхӀси мажлис.

### ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ

ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ – Палестинализиб хӀекь (налог) бурчахъес Римли кабатурти хӀянчизарти.

### ШИЗИБИКӀНИ

ШИЗИБИКӀНИ – христиан динна мягӀничебси гӀядат: адам бунагьуназивад умуиъни ва Аллагьла гьуйчи кайзни иргъахъуси.

### ЯГЬУДЕЯ

ЯГЬУДЕЯ – Ерусалим тахшагьарли биубси, Палестинала югла шайчибси бутӀа.

## Картаби (Инжил)

### Картаби (Инжил)

Картаби (Инжил)


ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя


Картаби

### ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

ГӀиса МасихӀла заманала Римла империя

### ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

ГӀиса МасихӀла заманала Палестина

### ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалим

### ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

ГӀиса МасихӀла заманала Ерусалимла Аллагьла хъа сурат

### Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

Вакил Пазвелла вазипала цаибил/кӀиибил архӀя

### Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя

Вакил Пазвелла вазипала хӀябъибил архӀя, Вакил Пазвелла Римлизи архӀя

АЛЛАГЬЛА ПАЧЯХӀДЕШ – Аллагьли кабизахъурси ари. Аллагьла пачяхӀдешлизи ацӀни – ил Аллагьла ари марбарни саби.

БЕХӀЦӀУРАЛА БАЙРАМ – Пасхалис гӀергъи 7 бархӀи бухъянбилтӀуси динна гӀядат.

ВАКИЛ – жявгрекла мезли ил девли «вархьибси» ибси иргъахъуси саби. Ил девла Инжилласи мягӀна – ГӀиса МасихӀли вархьибси ибси саби, сайра Илини чеввикӀили ГӀяхӀхабар багьахъес ватураибси. Вакил – ил ГӀиса МасихӀла, ванзаличиб ихтияр лебси, катурси адам сай. БегӀлара гьалаб илкьяйда бикӀути саби МасихӀла вецӀнукӀира мутагӀялимлис. ГӀурхӀели вакил ветаур Павелра, Сай вебкӀили ва мицӀириубли гӀергъи, МасихӀли къуллукъбарахъес живарибси.

ВЯГӀДА – ишаб Аллагьла ва адамтала ургабси вягӀда. Эски ВягӀда Муса идбагличил бигьунсири, Сагаси ВягӀда – ГӀиса МасихӀличил.

ГЬАБИЛ – Адамла ва ХӀявала кӀиибил урши. Аллагьли Гьабилла кьурбан гӀяхӀил кьабулбарибхӀели, ил сунела халал узи Кьабилли кавшибсири. Ил инсаниятла тарихлизиб цаибил кавшни сабри.

ГЬААРУН – Левила кьамлизивадси, Мусала халал узи. Аллагьли Мусачибад израиллантас Зегъа бедибхӀели, Илини цаибил кашишли катур Гьаарун. Аллагьли хъарбарибсири, чула къуллукъуни Сунени кадилзахъути, кашишуни гӀурхӀели чӀянкӀли Гьаарунна наслулизибадти биахъес.

ГӀЯБИД – динничи кайзурси хӀялалси адам.

ДАРШБЕКӀ – Римла гӀяскарла бургъантала даршал адамлизибадси кьукьяла бекӀ.

ДАУД – ГӀиса дакӀуиэс азир дусличивра имцӀали гьалав хӀериубси жугьутӀунала пача. Бахъал идбагунани гьалахили бурусири, дудешгӀевли МасихӀ Даудла тухумлизивад вирар или.

ДИНАР – Римла империяла арц, сабира уцибси хӀянчизарла ца бархӀила хӀянчила кьиматличилси.

ЖАГЬАННАБ – грек мезли «геенна» бетаурси саби жугьутӀ мезла «ге-хинном» («Хеннумла къярд») ибси, Ерусалимличибад гьарахъли ахӀенси, къярдла улизибад.

ЗАБУР – жугьутӀ динна 150 далай (тулки) кадурхуси Эски ВягӀдала декӀарси жуз – Забурла табтар.

ЗАЙТУН – чузибад гӀявадеш бирути цӀедешличилси галга ва илала цӀедеш.

ЗЕГЪА – Муса идбаглис Аллагьли бедибси Тавратличила.

ИБРАГЬИМ – Аллагьли чеввикӀибси ва сунечил вягӀда бигьунси, жугьутӀ халкьла цаибил жинсбег. Гьаланачи илис Ибрагь бикӀутири. ГӀурхӀели Аллагьли илис сагаси у бедиб – Ибрагьим. Гечли гӀямру дуркӀусири. Аллагьли илизи сунела ванзаличивад гьарахъси Ханаанна ванзаличи гечиахъес хъарбариб. Ил ванза Аллагьли илала халал кьадарла наслулис бедес чесибсири. Ибрагьим ва илала хьунул Сара чула урши ГӀисакь акӀайчи бахъхӀи хӀерликабиэс ва дахъал къиянти дяхӀяэс чебикиб. ГӀисакьла дуравад Ибрагьимла, Сарала къараваш Агаразивад акӀубси ИсмягӀил бикӀуси уршира леври. Ибрагьимла цархӀилти дурхӀнира лебри. ГӀисакьла урши Якьуб Израилла вецӀнукӀира кьамла жинсбегли ветаур. Библиялизив Ибрагьим – Аллагьлис хӀекьси мардешла, аги-кьяйдаличи ва адамтала гьанбикуначи хӀерхӀеили, Аллагьла лерилра хъарбаркьуни тамандирес хӀядурдешла мисал сай.

КАШИШ – жугьутӀунала ва гӀурхӀели христианталара динна къуллукъчи.

КЪАЙСАРПАЧА – Римла пача, император.

КЪАНЧТӀАЛ – ГӀиса МасихӀла манзиллизиб декӀти такьсирти дарибти адамти кабуршес пайдалабируси къанчгъуна тӀал.

ЛЕВИТ – Левила кьамлизивадси, Аллагьла хъулир къуллукъла хӀянчи дузахъуси кашишла кумекчи. Израиллизиб ил цайли ца наслу-кьукьа сабри, сунела ванза агарси, сенкӀун илдала хӀянчи Аллагьла хъулиб къуллукъбирни сабри. Левитунани Зегъа руркъусири ва халкьла урга мугӀяллимтиван дурабулхъутири.

МАГЪРИБ – БерхӀи гӀелабиркуси шали (Запад).

МАШРИКЬ – БерхӀи абулхъуси шали (Восток).

МАСИХӀ – ГӀисала у (жугьутӀ мезли «машиах», грек мезли биалли – «христос») шурбалтуси саби «вакибси» или. ЖявхӀелла Израиллизиб Аллагьли къуллукъбарахъес чеббикӀибти кашишуни, идбагуни ва пачни зайтунна гӀявадешли бикутири. Идбагуначибадли Аллагьли чесибсири израиллантас МасихӀ – Пача вархьес, Суненира Израилла халкь уцахъуси ва даимлис дунъяла халкьанас бекӀдешдируси.

МУСА – жугьутӀунала чевяхӀси гьавкьяна ва идбаг. Аллагьла хъарбаркь таманбирули, Мусани Израилла халкь пиргӀяванна зулмулиубад азадбатур ва Мисрилизибад дураиб.

ПАРИСЕЙТИ – Сагаси ВягӀдализир гьандушибти, жугьутӀунала хьулчилидиубти динна кьукьназибад ца. Парисейтала вакилти Халамажлислизи кабурхутири. Саддукейтачи ургӀебли, парисейти къайгъилизибри Мусала Зегъала тӀалабуницун ахӀи, дахъал мухӀлила дурути кьяйдуртира чедетаахъили тамандирес. Илдани гӀядат дурабуркӀнила умудешличи чебетаахъили хӀерудибирусири, халкьла ургаб илдала халаси хӀурмат лебсири ва чуни дин бузахъудешличира, чула хӀял-тӀабигӀятла кьяркьдешличира хӀекьли пахрубирусири.

ПАСХА – жугьутӀунала динна байрам.

ПУНТИЙ ПИЛАТ – Римли катурси Иудеяла бекӀ, мербекӀ.

СИНАГУГ – бирхути жугьутӀунала уммат ва сут бархӀи илди булгуси юрт.

СИСЕЛА ИЗАЛА – (урус мезли «проказа») адамла камличибси декӀси, дяхъи-хъасличилси изала.

ТАБТАРЧИ – Тавратла табтурти ункъли дяркъурси ва халкьлис илди баяндируси динна гӀялим.

ТАБТУРТИ – Эски ВягӀдала жузи. Дурхъаси Табтар – жявхӀелла христиантала жузличила.

ТЯМАДАБИ – ГӀисала замана жугьутӀунала ургаб хӀурматла адамтазибад чеббиркӀути пасихӀкар адамти. Илдани динна ва гӀямру-яшавла гӀядатунира низам-кьяйдара дузахъниличи хӀерудибирусири.

ХАЛАВЕГӀИЛ – жугьутӀунала «Яхве» (урус мезли «Господь») – ил Аллагьла у саби. ЦацахӀели «ХалавегӀил» ибси дев хӀурмат яра ари лебси адамличи гӀядатла дугьабизлира биэс бирар.

ХАЛАКАШИШ – ца дуслис виркӀуси жугьутӀунала кашишунала бекӀ.

ХАЛАМАЖЛИС – (грек мезли «синедрион») сунези 70 кашиш, тямада ва табтарчи кабурхуси, жугьутӀунала динна чебяхӀси мажлис.

ХӀЕКЬ БУРЧАНТИ – Палестинализиб хӀекь (налог) бурчахъес Римли кабатурти хӀянчизарти.

ШИЗИБИКӀНИ – христиан динна мягӀничебси гӀядат: адам бунагьуназивад умуиъни ва Аллагьла гьуйчи кайзни иргъахъуси.

ЯГЬУДЕЯ – Ерусалим тахшагьарли биубси, Палестинала югла шайчибси бутӀа.

+ 1:3 Баркьудлуми 1:1

+ 1:5 Матфейли 2:1,

+ 1:13 Баркьудлуми 10:4

+ 1:15 Лукали 7:28, Лукали 7:33,

+ 1:17 Матфейли 11:14, Матфейли 17:12-13, Маркли 1:2

+ 1:19 Дан. 8:16, Дан. 9:21

+ 1:26 Дан. 8:16, Дан. 9:21, Матфейли 2:23, Югьанни 1:45, Матфейли 1:16

+ 1:31 Матфейли 1:20

+ 1:32 Маркли 11:10

+ 1:33 Дан. 7:14, Дан. 7:27, Гьаргбаркь 11:15

+ 1:35 Матфейли 18:20, Матфейли 14:33

+ 1:37 Маркли 10:27

+ 1:48 Лукали 11:27

+ 1:69 Баркьудлуми 3:21,

+ 1:76 Лукали 7:26, Лукали 20:6, Матфейли 3:3, Маркли 1:2-3

+ 1:77 Лукали 3:3

+ 1:79 Матфейли 4:16

+ 1:80 Лукали 3:2

• 2:1 Матфейли 1:18-25

+ 2:1 Баркьудлуми 5:37

+ 2:4 Лукали 1:26-27,

+ 2:9 Баркьудлуми 12:7

+ 2:11 Матфейли 1:21,

+ 2:13 Гьаргбаркь 5:11

+ 2:14 Лукали 19:38

+ 2:19 Дан. 7:28, Лукали 2:51

+ 2:30 Югьанни 8:12

+ 2:35 Югьанни 19:25

+ 2:37 Баркьудлуми 13:2, Баркьудлуми 14:23

+ 2:39 Матфейли 2:23, Лукали 1:26-27

+ 2:50 Лукали 9:45, Лукали 18:34

+ 2:51 Дан. 7:28, Лукали 2:19

• 3:1 Матфейли 3:1-12, Маркли 1:1-8, Югьанни 1:19-28

+ 3:1 Лукали 13:1, Лукали 23:1, Лукали 9:7

* 3:2 Аннас – ил илзамана халакашиш сайси, Къайапала хъубешдудеш сайри. ЖугьутӀунала ургаб Аннасла халаси хӀурмат лебри ва илбагьандан, сунела гуяв халакашишхӀелира, илини къуллукъуни дузахъусири. Илбагьандан инжилчи Лука илис халакашиш викӀули сай.

+ 3:2 Матфейли 26:3, Югьанни 11:49, Лукали 1:63, Лукали 1:80, Югьанни 1:6-7

+ 3:7 Матфейли 12:34, Матфейли 23:33

+ 3:8 Лукали 16:24, Югьанни 8:33

+ 3:9 Лукали 13:9, Матфейли 7:19

+ 3:10 Баркьудлуми 2:37, Баркьудлуми 16:30

+ 3:11 Матфейли 25:35,

+ 3:14 Лукали 19:8

+ 3:15 Югьанни 1:19-20

+ 3:17 Матфейли 13:30

+ 3:20 Матфейли 11:2, Матфейли 14:1-12, Маркли 6:17-18, Югьанни 3:24

• 3:21 Матфейли 3:13-17, Маркли 1:9-11

+ 3:21 Баркьудлуми 7:56

+ 3:22 Югьанни 1:32-33, Маркли 9:7, Югьанни 12:28, Лукали 9:35,

• 3:23 Матфейли 1:1-17

+ 3:32 Рут 4:18-22

• 4:1 Матфейли 4:1-11, Маркли 1:12-13

+ 4:2 Матфейли 21:18

+ 4:6 Гьаргбаркь 13:2

• 4:14 Матфейли 13:53-58, Маркли 6:1-6

+ 4:15 Маркли 1:21

+ 4:16 Матфейли 2:23, Лукали 2:39

+ 4:23 Матфейли 11:23, Маркли 2:1-12, Югьанни 4:46-53

+ 4:24 Югьанни 4:44

* 4:26 Сарепта – Пиникияла шагьар, гьаннала Ливан пачалихъла мер-мусаличиб бируси.

* 4:27 Сисе – камличир хъасличилси декӀси изала.

+ 4:30 Югьанни 8:59, Югьанни 10:39

• 4:31 Маркли 1:21-28

+ 4:31 Матфейли 4:13

+ 4:32 Матфейли 7:28-29

+ 4:34 Матфейли 8:29, Маркли 1:23-24, Лукали 8:28, Баркьудлуми 19:15

+ 4:35 Лукали 9:42, Баркьудлуми 8:7

• 4:38 Матфейли 8:14-17, Маркли 1:29-34

+ 4:41 Матфейли 12:16, Маркли 3:12

• 4:42 Маркли 1:35-39

+ 4:42 Лукали 5:16

• 5:1 Матфейли 4:18-22, Маркли 1:16-20

* 5:1 Геннисарет урхьу – илис Галилеяла ва Тибериадала шара илира бикӀутири.

+ 5:1 Матфейли 14:34, Маркли 6:53

+ 5:4 Югьанни 21:6

+ 5:10 Матфейли 13:47

• 5:12 Матфейли 8:1-4, Маркли 1:40-45

+ 5:12 Маркли 9:22

+ 5:14 Матфейли 9:30, Матфейли 17:9, Маркли 1:34, Лукали 17:14

+ 5:16 Матфейли 14:23, Лукали 4:42

• 5:17 Матфейли 9:1-8, Маркли 2:1-12

+ 5:17 Лукали 6:19, Лукали 8:46

+ 5:20 Матфейли 8:10, Маркли 10:52, Лукали 7:48

+ 5:21 Матфейли 26:65,

• 5:27 Матфейли 9:9-17, Маркли 2:13-22

+ 5:29 Лукали 19:6

+ 5:30 Лукали 15:2

+ 5:32 Лукали 15:7,

• 5:33 Матфейли 9:14-17, Маркли 2:18-22

+ 5:33 Матфейли 11:2, Лукали 11:1, Югьанни 1:35, Лукали 18:12

+ 5:34 Матфейли 25:1-13, Югьанни 3:29, Гьаргбаркь 19:7, Гьаргбаркь 21:2

+ 5:35 Маркли 14:7, Лукали 17:22

• 6:1 Матфейли 12:1-14, Маркли 2:23

+ 6:6 Маркли 1:21

+ 6:7 Лукали 14:1, Лукали 20:20

+ 6:9 Лукали 14:3

• 6:12 Матфейли 10:1-4, Маркли 3:13-19

+ 6:14 Матфейли 16:18, Югьанни 1:42

* 6:15 Зелут (грек мезли «шаликар») – Римли Израил буцниличи къаршиси дин-политикала кьукьяла бутӀакьянчи.

+ 6:15 Матфейли 9:9

+ 6:16 Лукали 22:47

• 6:17 Матфейли 4:23

+ 6:19 Лукали 5:17, Лукали 8:46

+ 6:21 Югьанни 7:37, Кахелет 7:3,

+ 6:23 Баркьудлуми 5:41,

+ 6:24 Матфейли 6:2,

+ 6:25 Сулайба буралаби 14:13,

• 6:27 Матфейли 5:38-48

+ 6:28 Лукали 23:34, Баркьудлуми 7:60,

+ 6:30 Сулайба буралаби 21:26

+ 6:31 Матфейли 7:12

+ 6:36 Матфейли 5:7

• 6:37 Матфейли 7:1-5

+ 6:38 Маркли 4:24,

+ 6:39 Матфейли 15:14

+ 6:40 Матфейли 10:24, Югьанни 13:16

• 6:43 Матфейли 7:17-20, Матфейли 12:33-35

+ 6:45 Сулайба буралаби 12:5, Матфейли 15:18,

• 6:46 Матфейли 7:24-27

+ 6:46 Матфейли 7:22, Матфейли 25:11, Югьанни 13:13

+ 6:48 Сулайба буралаби 10:25, Сулайба буралаби 12:3

• 7:1 Матфейли 8:5-13

+ 7:4 Баркьудлуми 10:2

+ 7:13 Матфейли 20:34

+ 7:14 Лукали 8:54

+ 7:16 Матфейли 21:11

• 7:18 Матфейли 11:2-19

+ 7:19 Югьанни 4:25, Югьанни 6:14, Югьанни 11:27

+ 7:23 Югьанни 6:61, Югьанни 16:1

+ 7:24 Лукали 3:2

+ 7:26 Матфейли 14:5, Матфейли 21:26

+ 7:27 Маркли 1:2

+ 7:28 Лукали 1:15

+ 7:29 Лукали 3:12

+ 7:33 Матфейли 3:4, Лукали 1:15

+ 7:34 Югьанни 2:1, Югьанни 12:2, Лукали 5:30

• 7:36 Матфейли 26:6-13, Маркли 14:3-9, Югьанни 12:1-8

+ 7:39 Лукали 15:2

+ 7:41 Матфейли 18:28

+ 7:42 Матфейли 6:14, Маркли 11:25-26,

+ 7:48 Лукали 5:20

+ 7:50 Лукали 8:48, Лукали 17:19, Лукали 18:42,

+ 8:1 Лукали 4:43

+ 8:2 Лукали 23:49, Матфейли 27:56, Маркли 16:9, Лукали 24:10, Югьанни 19:25

+ 8:3 Лукали 24:10

• 8:4 Матфейли 13:1-9, Маркли 4:1-9

+ 8:8 Матфейли 11:15, Гьаргбаркь 2:7

• 8:9 Матфейли 13:10-23, Маркли 4:10-25

+ 8:10 Матфейли 19:11,

+ 8:11 Баркьудлуми 8:4

+ 8:14 Матфейли 6:25, Маркли 10:23,

+ 8:15 Югьанни 15:5

+ 8:16 Матфейли 5:15, Лукали 11:33

+ 8:17 Матфейли 10:26, Лукали 12:2

+ 8:18 Сулайба буралаби 9:9

• 8:19 Матфейли 12:46-50, Маркли 3:31-35

+ 8:19 Маркли 6:3, Югьанни 2:12, Югьанни 7:3, Баркьудлуми 1:14,

+ 8:21 Югьанни 15:14,

• 8:22 Матфейли 8:23-27, Маркли 4:35-41

+ 8:22 Матфейли 8:18, Маркли 4:35

• 8:26 Матфейли 8:28-34, Маркли 5:1-20

+ 8:28 Лукали 4:34

+ 8:35 Лукали 10:39

+ 8:37 Лукали 5:8, Баркьудлуми 16:39

• 8:40 Матфейли 9:18-26, Маркли 5:21-43

+ 8:41 Лукали 13:14, Баркьудлуми 13:15, Баркьудлуми 18:8

+ 8:44 Маркли 3:10

+ 8:46 Лукали 5:17, Лукали 6:19

+ 8:48 Лукали 7:50,

+ 8:51 Маркли 14:33, Лукали 9:28

+ 8:52 Югьанни 11:11

+ 8:54 Маркли 1:31, Маркли 9:27, Баркьудлуми 3:7, Баркьудлуми 9:41, Лукали 7:14

+ 8:56 Маркли 1:44, Маркли 9:9

• 9:1 Матфейли 10:5-15, Маркли 6:7-13

+ 9:1 Лукали 6:12-16

+ 9:5 Баркьудлуми 13:51

+ 9:6 Маркли 1:15

• 9:7 Матфейли 14:1-12, Маркли 6:14-29

+ 9:7 Лукали 3:1, Лукали 9:19

+ 9:9 Лукали 3:19-20, Лукали 23:8

• 9:10 Матфейли 14:13-21, Маркли 6:30-44, Югьанни 6:1-14

+ 9:10 Лукали 9:2

• 9:18 Матфейли 16:13-19, Маркли 8:27-29

+ 9:19 Лукали 9:7,

+ 9:20 Лукали 22:67, Югьанни 11:27

• 9:21 Матфейли 16:20-28, Маркли 8:30

+ 9:22 Лукали 17:25, Лукали 18:33, Лукали 24:7, Югьанни 2:19

+ 9:23 Матфейли 10:38-39, Лукали 14:27

+ 9:25 Лукали 12:20

+ 9:26 Дан. 7:13,

+ 9:27 Лукали 21:32, Югьанни 21:22

• 9:28 Матфейли 17:1-8, Маркли 9:2-8

+ 9:28 Маркли 14:33, Лукали 8:51

+ 9:29 Дан. 7:9

+ 9:35 Лукали 23:35,

• 9:37 Матфейли 17:14-18, Маркли 9:14-27

+ 9:42 Лукали 4:35

• 9:43 Матфейли 17:22-23, Маркли 9:30-32

+ 9:44 Лукали 9:22, Лукали 18:32-33

+ 9:45 Лукали 2:50, Лукали 18:34

• 9:46 Матфейли 18:1-5, Маркли 9:33-40

+ 9:48 Матфейли 10:40, Лукали 10:16, Югьанни 13:20

+ 9:49 Матфейли 7:22, Матфейли 12:27, Баркьудлуми 19:13,

+ 9:50 Лукали 11:23

+ 9:51 Лукали 24:51, Баркьудлуми 1:9

+ 9:52 Матфейли 10:5

* 9:53 Самариялантала ва ягьудеялантала ургар жявхӀелла душмандеш лертири.

+ 9:54 Гьаргбаркь 13:13

• 9:57 Матфейли 8:19-22

• 10:1 Матфейли 10:7-16

+ 10:2 Матфейли 9:37-38, Югьанни 4:35

+ 10:3 Матфейли 10:16

+ 10:9 Маркли 1:15

+ 10:11 Баркьудлуми 13:51

• 10:13 Матфейли 11:20-24

+ 10:13 Маркли 6:45, Маркли 8:21, Маркли 3:7

+ 10:16 Матфейли 10:40, Матфейли 25:45, Югьанни 13:20,

+ 10:17 Маркли 16:17, Баркьудлуми 5:16, Баркьудлуми 8:7, Баркьудлуми 16:18, Баркьудлуми 19:12

+ 10:18 Гьаргбаркь 9:1, Гьаргбаркь 12:8-9

+ 10:19 Маркли 16:18, Баркьудлуми 28:3-5

+ 10:20 Гьаргбаркь 3:5

• 10:21 Матфейли 11:25-27, Матфейли 13:16-17

+ 10:22 Югьанни 6:46, Югьанни 7:29, Югьанни 8:19, Югьанни 10:15

+ 10:23 Матфейли 13:16-17

+ 10:25 Лукали 18:18

+ 10:27 Матфейли 22:37, Маркли 12:30

* 10:32 Левит – Левила кьамлизивадси, Аллагьла хъулир къуллукъла хӀянчи дузахъуси кашишла кумекчи.

+ 10:33 Югьанни 4:9, Югьанни 8:48

+ 10:38 Югьанни 11:1, Югьанни 12:2

+ 10:39 Лукали 8:35

+ 10:41 Лукали 12:25

• 11:1 Матфейли 6:9-15, Матфейли 7:7-11

+ 11:1 Матфейли 11:2, Маркли 2:18, Югьанни 1:35

+ 11:3 Сулайба буралаби 30:8

+ 11:4 Матфейли 26:41

+ 11:10 Сулайба буралаби 8:17, Матфейли 18:19, Матфейли 21:22, Маркли 11:24, Югьанни 14:13-14,

+ 11:13 Матфейли 12:34, Баркьудлуми 2:38

• 11:14 Матфейли 12:22-30, Матфейли 12:43-45, Маркли 3:20-27

+ 11:15 Матфейли 9:34, Матфейли 10:25

+ 11:16 Маркли 8:11,

+ 11:19 Лукали 9:49, Баркьудлуми 19:13

+ 11:23 Лукали 9:50

+ 11:27 Лукали 1:48

+ 11:28 Югьанни 13:17,

• 11:29 Матфейли 12:38-42, Матфейли 16:1-4, Маркли 8:11-13

+ 11:31 Матфейли 12:6

+ 11:32 Юнус 3:5

• 11:33 Матфейли 6:22-23

+ 11:33 Матфейли 5:15, Маркли 4:21, Лукали 8:16

• 11:37 Матфейли 23:1-36, Маркли 12:38-40, Лукали 20:45-47

+ 11:38 Маркли 7:3-5

+ 11:42 Лукали 18:12

+ 11:43 Лукали 14:7, Лукали 20:46

+ 11:44 Сулайба буралаби 26:23

+ 11:48 Баркьудлуми 7:51-52

+ 11:49 Матфейли 21:35

+ 11:50 Гьаргбаркь 18:24,

+ 11:54 Лукали 20:20

+ 12:1 Матфейли 16:6, Маркли 8:15,

+ 12:2 Матфейли 10:26, Маркли 4:22, Лукали 8:17

• 12:4 Матфейли 10:17-20, Матфейли 10:28-33

+ 12:4 Сулайба буралаби 29:25,

+ 12:7 Матфейли 6:26, Матфейли 12:12

+ 12:8 Гьаргбаркь 3:5

+ 12:9 Матфейли 25:12,

+ 12:10 Матфейли 12:31-32, Маркли 3:29

+ 12:12 Сулайба буралаби 16:1

• 12:13 Матфейли 6:19-21, Матфейли 6:25-34

+ 12:20 Кахелет 2:18, Кахелет 6:2

+ 12:24 Матфейли 10:31, Матфейли 12:12

+ 12:28 Матфейли 8:26, Матфейли 14:31, Матфейли 16:8

+ 12:32 Югьанни 10:16, Лукали 22:29

+ 12:33 Матфейли 19:21, Лукали 18:22

• 12:35 Матфейли 24:45-51

+ 12:36 Гьаргбаркь 3:20

+ 12:43 Матфейли 25:21, Югьанни 13:17

+ 12:45 Матфейли 25:5

• 12:49 Матфейли 10:34-36

+ 12:50 Маркли 10:38

+ 12:51 Баркьудлуми 14:4

• 12:54 Матфейли 5:25-26, Матфейли 16:2-3

+ 12:58 Сулайба буралаби 25:8

+ 13:1 Лукали 3:1, Лукали 23:1

+ 13:4 Югьанни 9:7, Югьанни 9:11

+ 13:6 Матфейли 21:19, Маркли 11:13

+ 13:7 Матфейли 7:19, Лукали 3:9

+ 13:10 Матфейли 4:23, Маркли 6:2

+ 13:14 Лукали 8:41, Баркьудлуми 13:15, Баркьудлуми 18:8,

+ 13:15 Лукали 14:5

* 13:16 Ибрагьимла рурси ибсини, Израилла халкьла риъни иргъахъуси саби.

• 13:18 Матфейли 13:31-33, Маркли 4:30-32

+ 13:19 Матфейли 17:20, Лукали 17:6, Дан. 4:9

• 13:22 Матфейли 7:13-14, Матфейли 7:21-23

+ 13:25 Матфейли 25:11-12

+ 13:28 Матфейли 8:12

+ 13:29 Матфейли 8:11,

+ 13:30 Матфейли 19:30, Матфейли 20:16, Маркли 10:31

• 13:31 Матфейли 23:37-39

+ 13:31 Лукали 3:1, Лукали 9:7

+ 13:34 Баркьудлуми 7:52, Рут 2:12,

+ 13:35 Лукали 19:38

+ 14:1 Лукали 6:7, Лукали 20:20

+ 14:3 Матфейли 12:10, Маркли 3:4

+ 14:5 Лукали 13:15

+ 14:7 Лукали 11:43

+ 14:8 Сулайба буралаби 25:6-7

+ 14:11 Матфейли 23:12, Лукали 18:14

• 14:15 Матфейли 22:1-10

+ 14:15 Гьаргбаркь 19:9

• 14:25 Матфейли 10:37-38

+ 14:26 Югьанни 12:25

+ 14:27 Матфейли 16:24, Лукали 9:23

+ 14:34 Матфейли 5:13, Маркли 9:50

+ 14:35 Матфейли 11:15, Лукали 8:8, Гьаргбаркь 2:7

• 15:1 Матфейли 18:12-14

+ 15:2 Лукали 5:30, Лукали 19:7

+ 15:7 Лукали 5:31-32

+ 15:30 Сулайба буралаби 29:3

+ 16:8 Югьанни 12:36,

+ 16:10 Матфейли 25:21, Лукали 19:17

+ 16:11 Сулайба буралаби 24:4

+ 16:13 Матфейли 6:24

• 16:14 Матфейли 11:12-13

+ 16:15 Сулайба буралаби 21:2,

+ 16:16 Матфейли 3:2, Лукали 4:43, Матфейли 11:12-13

+ 16:17 Матфейли 5:18

+ 16:18 Матфейли 5:32, Матфейли 19:19

+ 16:22 Матфейли 18:10, Баркьудлуми 12:15

+ 16:23 Матфейли 11:23, Матфейли 8:11

+ 16:24 Лукали 3:8

+ 16:29 Баркьудлуми 26:22, Баркьудлуми 28:23

+ 16:31 Матфейли 28:11-15, Югьанни 12:10-11

• 17:1 Матфейли 18:6-7, Матфейли 18:21-22

+ 17:1 Лукали 22:22

+ 17:2 Маркли 9:42

+ 17:3 Матфейли 18:15

+ 17:4 Матфейли 6:14

+ 17:5 Маркли 9:24

+ 17:6 Матфейли 17:20, Лукали 13:19

+ 17:12 Лукали 5:11,

+ 17:14 Матфейли 8:4, Маркли 1:44, Лукали 5:14

+ 17:16 Лукали 5:12, Югьанни 4:9

+ 17:19 Маркли 10:52, Лукали 7:50,

• 17:20 Матфейли 24:23-28, Матфейли 24:37-41

+ 17:20 Лукали 19:11, Баркьудлуми 1:6

+ 17:22 Лукали 5:35, Югьанни 8:56

+ 17:23 Маркли 13:21, Лукали 21:28

+ 17:25 Лукали 9:22

+ 17:31 Маркли 13:15

+ 17:33 Матфейли 10:39

+ 18:1 Лукали 21:36,

+ 18:7 Гьаргбаркь 6:10, Маркли 13:20,

+ 18:9 Лукали 16:15

+ 18:10 Баркьудлуми 3:1

+ 18:11 Матфейли 6:5

+ 18:12 Лукали 5:33, Лукали 11:42

+ 18:13 Дан. 9:19

+ 18:14 Матфейли 23:12, Лукали 14:11

• 18:15 Матфейли 19:13-15, Маркли 10:13-16

+ 18:17 Матфейли 18:3

• 18:18 Матфейли 19:16-30, Маркли 10:17-31

+ 18:18 Лукали 10:25

+ 18:22 Лукали 12:33

+ 18:27 Маркли 14:36

+ 18:28 Лукали 5:11

+ 18:29 Лукали 14:26

• 18:31 Матфейли 20:17-19, Маркли 10:32-34

+ 18:33 Лукали 9:22, Лукали 24:7, Югьанни 2:19

+ 18:34 Лукали 2:50, Лукали 9:45

• 18:35 Матфейли 20:29-34, Маркли 10:46-52

+ 18:38 Матфейли 22:42, Лукали 1:32

+ 18:42 Лукали 7:50,

+ 19:7 Лукали 5:30, Лукали 15:2

+ 19:8 Лукали 3:14

+ 19:9 Лукали 3:8, Югьанни 8:33, Югьанни 8:39

• 19:11 Матфейли 25:14-30

+ 19:11 Лукали 17:20, Баркьудлуми 1:6

* 19:13 Арцла умцла (грек мезли «мина») – арцла кесек, сабира 400-650 гр халбируси. Ца умцла 100 бархӀила алапаличи цугбиркусири.

+ 19:14 Югьанни 15:8

+ 19:17 Лукали 16:10

+ 19:26 Матфейли 13:12

+ 19:27 Матфейли 22:7, Лукали 20:16

• 19:28 Матфейли 21:1-11, Маркли 11:1-11, Югьанни 12:12-19

+ 19:29 Баркьудлуми 1:12

+ 19:39 Матфейли 21:15-16

+ 19:41 Югьанни 11:35

+ 19:44 Лукали 21:6

• 19:45 Матфейли 21:12-17, Маркли 11:15-19, Югьанни 2:13-22

• 20:1 Матфейли 21:23-27, Маркли 11:27-33

+ 20:2 Баркьудлуми 4:7

+ 20:4 Лукали 3:3

+ 20:5 Лукали 7:30

+ 20:6 Лукали 7:26, Лукали 9:8

• 20:9 Матфейли 21:33-46, Маркли 12:1-12

+ 20:9 Маркли 13:34

+ 20:12 Лукали 11:48-49

+ 20:13 Матфейли 3:17,

+ 20:16 Баркьудлуми 13:46

• 20:19 Матфейли 22:15-22, Маркли 12:13-17

+ 20:20 Лукали 6:7, Лукали 14:1, Лукали 11:54

+ 20:22 Матфейли 17:24-25

+ 20:23 Маркли 7:6, Лукали 12:1

• 20:27 Матфейли 22:23-33, Маркли 12:18-27

+ 20:27 Баркьудлуми 23:8

+ 20:40 Матфейли 22:46

• 20:41 Матфейли 22:41-46, Маркли 12:35-40

+ 20:41 Лукали 1:32, Лукали 18:38

+ 20:42 Баркьудлуми 2:34-35

+ 20:46 Лукали 11:43

• 21:1 Маркли 12:41-44

+ 21:1 Матфейли 27:6, Югьанни 8:20

• 21:5 Матфейли 24:1-14, Маркли 13:1-13

+ 21:6 Лукали 19:44

+ 21:10 Гьаргбаркь 6:4

+ 21:11 Баркьудлуми 11:28, Гьаргбаркь 6:8, Гьаргбаркь 6:12

+ 21:12 Баркьудлуми 4:3, Баркьудлуми 17:6, Баркьудлуми 18:12, Баркьудлуми 24:1, Баркьудлуми 25:6

+ 21:15 Баркьудлуми 6:10

+ 21:18 Баркьудлуми 27:34

• 21:20 Матфейли 24:15-21, Маркли 13:14-19

+ 21:23 Матфейли 27:25,

+ 21:24 Гьаргбаркь 11:2

• 21:25 Матфейли 24:29-31, Маркли 13:24-27

+ 21:27 Дан. 7:13

• 21:29 Матфейли 24:32-35, Маркли 13:28-31

+ 21:32 Лукали 9:27

+ 21:36 Матфейли 25:13, Лукали 18:1,

+ 21:37 Матфейли 21:23, Матфейли 26:55

• 22:1 Матфейли 26:1-5, Матфейли 26:14-16, Маркли 14:1-2, Маркли 14:10-11, Югьанни 11:45-53

+ 22:3 Югьанни 13:2

+ 22:6 Баркьудлуми 1:16

• 22:7 Матфейли 26:17-25, Маркли 14:12-21, Югьанни 13:21-30

• 22:14 Матфейли 26:26-30, Маркли 14:22-26,

+ 22:16 Гьаргбаркь 19:9

+ 22:19 Югьанни 6:51,

+ 22:21 Югьанни 13:18

+ 22:22 Баркьудлуми 2:23

• 22:24 Матфейли 18:1-5, Маркли 9:33-37, Лукали 9:46-50

+ 22:26 Матфейли 20:26, Маркли 10:43-44

+ 22:27 Матфейли 20:28, Югьанни 13:4-5

+ 22:29 Лукали 12:32

+ 22:30 Матфейли 19:28, Гьаргбаркь 3:21

• 22:31 Матфейли 26:31-35, Маркли 14:27-31, Югьанни 13:36-38

+ 22:32 Югьанни 17:9

+ 22:33 Югьанни 21:19, Баркьудлуми 12:4

+ 22:35 Лукали 9:3, Лукали 10:4

• 22:39 Матфейли 26:36-46, Маркли 14:32-42

+ 22:40 Матфейли 6:13

+ 22:42 Маркли 10:38, Югьанни 18:11, Матфейли 6:10

+ 22:43 Матфейли 4:11, Маркли 1:13

• 22:47 Матфейли 26:47-56, Маркли 14:43-50, Югьанни 18:3-11

+ 22:47 Баркьудлуми 1:16

+ 22:49 Лукали 22:38

+ 22:53 Лукали 20:1,

• 22:54 Матфейли 26:57-58, Матфейли 26:69-75, Маркли 14:53-54, Маркли 14:66-72, Югьанни 18:12-18, Югьанни 18:25-27

+ 22:61 Лукали 22:34

• 22:63 Матфейли 26:67-68, Маркли 14:65

• 22:66 Матфейли 26:59-66, Маркли 14:55-64, Югьанни 18:19-24

* 22:66 Халамажлис (грек мезли «Синедрион») – жугьутӀунала динна ва судла цацадехӀти суалти ирзуси цахӀнабик.

+ 22:69 Маркли 16:19, Баркьудлуми 7:56,

+ 22:71 Матфейли 9:3, Югьанни 10:36

• 23:1 Матфейли 27:1-2, Матфейли 27:11-14, Маркли 15:1-5, Югьанни 18:28-30

+ 23:1 Лукали 3:1, Лукали 13:1, Баркьудлуми 3:13, Баркьудлуми 4:27,

+ 23:2 Баркьудлуми 17:7, Лукали 20:25

+ 23:3 Матфейли 2:2

+ 23:4 Югьанни 18:38, Югьанни 19:4,

+ 23:7 Лукали 3:1, Лукали 9:7

+ 23:8 Лукали 9:9

• 23:13 Матфейли 27:15-26, Маркли 15:6-15, Югьанни 18:39

• 23:26 Матфейли 27:32-44, Маркли 15:21-32, Югьанни 19:17-27

+ 23:29 Маркли 13:17, Лукали 21:23

+ 23:30 Гьаргбаркь 6:16

* 23:33 КьатӀабекӀ (жугьутӀ мезли «ГалгутӀа») – ил музалис илгъуна у бедибсири, сунела кабиз адамла бекӀла вакьаличи мешули биъни багьандан.

+ 23:34 Баркьудлуми 7:60,

+ 23:35 Лукали 9:35, Югьанни 10:18

+ 23:41 Лукали 23:4,

• 23:44 Матфейли 27:45-56, Маркли 15:33-41, Югьанни 19:28-30

+ 23:46 Баркьудлуми 7:59

+ 23:48 Лукали 18:13

+ 23:49 Лукали 8:2

• 23:50 Матфейли 27:57-61, Маркли 15:42-47, Югьанни 19:38-42

• 24:1 Матфейли 28:1-10, Маркли 16:1-8, Югьанни 20:1-10

* 24:1 ЖугьутӀунала жумягӀ алхӀят бархӀи бехӀбирхьусири.

+ 24:4 Югьанни 20:12

+ 24:7 Лукали 9:22, Лукали 18:33, Югьанни 2:19

+ 24:8 Югьанни 2:22

+ 24:10 Маркли 15:40, Лукали 8:2-3

+ 24:11 Маркли 16:11

• 24:13 Маркли 16:12-13

+ 24:16 Югьанни 20:14

+ 24:18 Югьанни 19:25

+ 24:20 Баркьудлуми 2:23

+ 24:27 Дан. 7:13, Дан. 9:24-27, Баркьудлуми 8:35

+ 24:30 Лукали 9:16

• 24:36 Матфейли 28:16-20, Маркли 16:14-18, Югьанни 20:19-23, Баркьудлуми 1:6-8

+ 24:37 Матфейли 14:26, Маркли 6:49

+ 24:41 Югьанни 21:5

+ 24:45 Баркьудлуми 16:14

+ 24:46 Лукали 24:27

+ 24:48 Баркьудлуми 1:8

+ 24:49 Югьанни 14:26, Баркьудлуми 1:8, Баркьудлуми 1:4, Баркьудлуми 2:4

• 24:50 Маркли 16:19-20, Баркьудлуми 1:9-11

+ 24:50 Матфейли 21:17, Лукали 19:29, Югьанни 11:18, Баркьудлуми 1:9

+ 24:52 Матфейли 28:9

+ 24:53 Баркьудлуми 2:46, Баркьудлуми 3:1, Баркьудлуми 5:21