# Библиялъул

Институт перевода Библии

## Таврат: Байбихьи


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## ЦеберагӀи


ИНСТИТУТ ЯЗЫКА, ЛИТЕРАТУРЫ


И ИСКУССТВА ИМ. Г. ЦАДАСЫ


ДАГЕСТАНСКОГО ФЕДЕРАЛЬНОГО


ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ЦЕНТРА РАН


РОССИЯЛЪУЛ ГӀЕЛМАБАЗУЛ АКАДЕМИЯЛЪУЛ


ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ ФЕДЕРАЛИЯБ


ЦӀЕХ-РЕХАЛЪУЛАБ ЦЕНТРАЛЪУЛ ЦӀАДАСА ХӀАМЗАТИЛ


ЦӀАРАЛДА БУГЕБ МАЦӀАЛЪУЛ, АДАБИЯТАЛЪУЛ


ВА ИСКУССТВОЯЛЪУЛ ИНСТИТУТ


ТАВРАТ


АЛЛАГЬАСУЛ КАЛИМА ТАРЖАМА ГЬАБИЯЛЪУЛ ИНСТИТУТ


МОСКВА, 2025

ТАВРАТ

Электронияб форматалда гьаб тӀехь нужеда батила Аллагьасул Калима таржама гьабиялъул институталъул сайталда:

https: ibt.org.ru/media?id=AVR

ISBN 978-5-93943-358-7

© Институт перевода Библии, 2025

## Байбихьи

### Байбихьи

Байбихьи


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Байбихьи


ЦеберагӀи

Дуца цӀализехъин буго магӀарул мацӀалде буссинабураб Аллагьасул Калимаялъул тӀоцебесеб тӀехь. Аллагьасул Калимаялъул буго кӀиго бутӀа – «НекӀсияб КъотӀи» ва «ЦӀияб КъотӀи» («Инжил»). Гьеб гӀуцӀун буго гӀемерал гӀасрабазул заманалда хъвараб 66 тӀехьалдасан. Гьезда бицунеб буго дунял бижаралдаса нилъер эраялъул тӀоцересел гӀасрабазде щвезегӀан ккарал лъугьа-бахъиназул хӀакъалъулъ.

«НекӀсияб КъотӀиялда» гьоркьобе уна «Таврат» (гьелда абула Мусал «Щуго тӀехьиланги»), аварагзабазул тӀахьал, гӀакъиллъиялъул тӀахьал, тарихиял ва шигӀриял тӀахьал. «Тавраталда» буго Муса аварагасде ва гьесда нахърилълъаразде рещтӀараб Аллагьасул калам.

«Байбихьи» ккола «Тавраталъул» тӀоцебесеб тӀехь. Гьеб хъван буго жугьутӀ мацӀалда. БатӀи-батӀиял мацӀазде гьеб буссинабулаго, гӀемерисез гьелда цӀар лъезе пайда босула тӀоцебе гьеб грек мацӀалде буссинабизе хӀалтӀизарурал «лъугьин», «бижи» магӀнаялъул рагӀабаздаса. ЖугьутӀаз гьелда цӀар лъун буго «Авалалда» абун.

Гьаб тӀехьалъул буго 50 бетӀер. МагӀнаялъухъ балагьун гьел рикьизе бегьула кӀиго аслияб бутӀаялде. ТӀоцебесеб 11 бетӀералда бицунеб буго Аллагьас жиндирго РагӀудалъун дунял, ай зобал, ракь, гъветӀ-хер, рухӀчӀаголъаби ва тӀоцересел гӀадамал Адамги ХӀаваги рижиялъул хӀакъалъулъ. Адамицаги ХӀавацаги, Аллагьасул амруялъухъги гӀенеккичӀого, кванана гьез яшав гьабулеб Эдемалъул ахикь бижараб, лъикӀлъиги квешлъиги лъазабулеб гъотӀодаса пихъ. Гьелдалъун гьез дунял мунагьалъукье ккезабуна. Хадубги бицунеб буго Адамил лъимал Къабилилги Гьабилилги гӀумруялъул ва мунагьазул цӀураб дунялалде тӀаде Аллагьас тӀупан тӀеялъул хӀакъалъулъ. Гьеб тӀупаналдалъун кинабго рухӀ бугебщинаб жо хвана, Аллагьасул амруялдалъун, НухӀ аварагас жиндирго гамиде рачун рукӀарал хутӀизегӀан.

Вавилоналъул сиялъул хӀакъалъулъ къисаялда бицунеб буго, гьезул пахрулъи сабаблъун, Аллагьас доб заманалъул гӀадамазе тамихӀ кин гьабурабали.

«Байбихьи» абураб тӀехьалъул кӀиабилеб бутӀаялда (12–50 бутӀрул) нужеца цӀалила, жидер умматалъул эменлъун Ибрагьим авараг кколеб, жугьутӀ халкъалъул умумузул хӀакъалъулъ. ГӀумруялъул ахиралде щвезегӀан Аллагьасе ритӀухъавлъун хутӀана Ибрагьим авараг. Аллагьас жиндир хӀалбихьулеб мехалда, жив Гьесие мутӀигӀав вукӀин бихьизабизе, цохӀо вугев хирияв вас ИсхӀакъ къурбаналъе хъвезегицин разилъун вукӀана гьев. Гьелдаса хадув Аллагь гьедана: «Дица дуде баракат рещтӀинабила! Дица дуе гӀемерал наслаби кьела – зодихъ цӀвабигӀанги, ралъдал рагӀалда салигӀанги цӀикӀкӀинабила гьезул къадар. Ва дур наслабаз тушбабазул шагьарал кверде росила. Мун Дие мутӀигӀлъаралъухъ, дунялалъул киналго халкъазе баракат щвела гьездасан» (Байбихьи 22:17-18).

Ибрагьим аварагасул хӀакъалъулъ къисаялда бицунеб буго, гьесул вас ИсхӀакъил, гьесул чӀужу Ривкал ва жиндир наслуялдалъун жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе кьучӀ лъурав гьезул вас Якъубил хӀакъалъулъги. Гьез яшав гьабулеб букӀана Ханааналъул ракьалда. Гьел рихьизарун руго Аллагьас цӀакъго кӀудияб мурадалъе тӀаса рищарал гӀадамаллъун. Гьенибго бицунеб буго, гӀараб халкъалъул эменлъун кколев, гьесул цогидав вас ИсмагӀилил хӀакъалъулъги.

Ханааналъул ракьалда бижараб жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъул эмен Якъуб рехсон вуго ГӀизраил абураб цӀаралдалъунги.

Ахирисел бутӀрузда гӀатӀидго бицунеб буго Якъубил гьитӀинав вас Юсупил къисматалъул. ГьитӀинго вацаз вичун, гьев Мисриялде ккана. ХӀехьезе ккарал гӀемерал захӀмалъабиги къезарун, Аллагьасул кумекалдалъун гьев вахуна тӀадегӀанаб даражаялде, лъугьуна Мисриялъул кверщелчилъун. Гьес ракъул соназда хвалдаса хвасар гьаруна жиндирго гӀагарал гӀадамал – гӀизраилал. Юсуп аварагасул хӀакъалъулъ магӀарулазда лъала Юсупил ва Зулайхал къисаялдасанги.

Гьаб тӀехьалда гьединго бихьизабулеб буго жугьутӀ халкъалъул умумул жидеда Аллагьас баракат лъураллъун рукӀараблъи. Аллагьас рещтӀинабураб гьеб баракат наслуялдаса наслуялде ирсалъе щолеб букӀана.

«Байбихьи» тӀехьалда бицунеб буго, тӀоцебе дунял бижаралдаса нахъе гӀага-шагарго цебесеб эраялъул анцӀила щуабилеб гӀасруялде щвезегӀан ккарал лъугьа-бахъиназул хӀакъалъулъ.

Зобги ракьги бижи (1:1–2:3)
Адамги ХӀаваги Эдемалъул ахикь; инсанас мунагь гьаби (2:4–4:26)
Адамил наслаби (5:1-32)
НухӀил хӀакъалъулъ къиса; кӀудияб тӀупан (6:1–9:29)
Халкъал рижи; Вавилоналъул си (10:1–11:26)
Ибрагьим аварагасул хӀакъалъулъ къиса (11:27–23:20)
Аллагьас бихьизабураб ракьалде Ибрам гочи (11:27–12:20)
Ибрамги ЛутӀги (13:1–14:24)
Аллагьас Ибрагьим аварагасулгун КъотӀи гьаби; наслу кьелилан рагӀи кьей (15:1–18:15)
Содомалъеги Гоморраялъеги жаза гьаби (18:16–20:18)
ИсхӀакъ гьави; Аллагьас Ибрагьим аварагасул хӀалбихьи (21:1–23:20)
ИсхӀакъил хӀакъалъулъ къиса (24:1–26:35)
ИсхӀакъие лъади ячин; Ибрагьим аварагасул хвел (24:1–25:18)
ИсхӀакъил васал: ГӀисав ва Якъуб (25:19-34)
ИсхӀакъ ва Авимелех (26:1-35)
Якъубил хӀакъалъулъ къиса (27:1–35:29)
Якъубие инсуца баракат кьей (27:1-40)
Якъуб инсул рокъоса лъути ва Лаванихъ чӀей (27:41–30:43)
Якъуб Ханааналде тӀадвуссин; Якъубица ГӀисавилгун рекъел гьаби (31:1–33:20)
Дина басра гьаюралъухъ вацаз рецӀел боси; ИсхӀакъил хвел (34:1–35:29)
ГӀисавил наслаби (36:1-43)
Юсупил хӀакъалъулъ къиса (37:1–50:26)
Юсуп вацаз лагълъуде вичи (37:1-36)
Ягьудаги Тамарги (38:1-30)
Мисриялда Юсуп тӀадегӀанлъи (39:1–41:57)
Юсупидаги вацаздаги гьоркьоб рекъел ккей (42:1–45:28)
Якъубил хъизан-къай Мисриялде гочин; Юсупил гӀумруялъул ахирисел лъугьа-бахъинал (46:1–50:26)

### 1


Аллагьас дунял бижи

1Бищунго цебе Аллагьас[†] зобги ракьги бижана[+]. 2ЧӀобого букӀана жеги ракь ва гьелъул куц букӀинчӀо: бецӀаб накӀкӀ тӀад тӀупараб тӀину лъалареб гъварилъиги, гъваридал лъиназда тӀад гьури гӀадин боржанхъулеб гӀицӀго Аллагьасул РухӀги букӀана.

3Аллагьас абуна:

«Бижа канлъи!» – ян.

Ва канлъи бижана. 4Аллагьасда бихьана канлъиялъул лъикӀлъи, ва Гьес канлъи бецӀлъиялдаса батӀа гьабуна. 5Канлъиялда цӀар къойилан лъуна, бецӀлъиялда цӀар сордойилан ахӀана.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана тӀоцебесеб къо.

6Цинги Аллагьас абуна:

«Лъинал кӀийиде рикьизе, гьезда гьоркьоб къвакӀараб пардав бижа!» – ян. Ва гьедин ккана. 7Аллагьас къвакӀараб пардав бижана ва гьелда гъоркьги тӀадги лъинал кӀийиде рикьана. 8Гьеб пардавалда цӀар Аллагьас зобилан лъуна.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана кӀиабилеб къо.

9Ва Аллагьас абуна:

«Зобалазда гъоркь ругел киналго лъинал цойиде ракӀаре ва ракъдаллъи къватӀибе бакка», – ян.

Ва гьедин ккана. 10Ракъдаллъиялда цӀар Аллагьас ракьилан лъуна, цоцазде данделъарал лъиназда цӀар ралъадал абун ахӀана. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

11Аллагьас абуна:

«Ракьалъ батӀи-батӀияб гӀурччинлъи бижизабе: хьон бугеб тӀегь-херги, бугӀа-ролъги ва хьон бугеб пихъ кьолел гъутӀбиги».

Ва гьедин ккана. 12Ракьалъ бижизабуна батӀи-батӀияб гӀурччинлъи: тӀегь-херги, бугӀа-ролъги, пихъ кьолел гъутӀбиги; гьезул щибалъул жинди-жиндир тайпаялъул хьонги букӀана, ракьулъ бекьани, цӀидасан жиб бижулеб. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

13БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана лъабабилеб къо.

14Аллагьас абуна:

«Зодил пардавалда рижа, сордоги къоги батӀа гьабулел, заманалъул батӀи-батӀияб ригьги гӀужги бихьизабулел ва къоялги соналги рикӀкӀине бажарулел, гвангъарал чирахъал. 15Зодил пардавалда кенчӀезе риччанте гьел, ракьалъе канлъи кьезе».

Ва гьедин ккана. 16Аллагьас кӀиго кӀудияб чирахъ бижана: гьезул кӀудияб – къоязе ханлъи гьабизе, гьитӀинабаб – сардазе ханлъи гьабизе, гьединго цӀвабиги рижана. 17Аллагьас гьел зодил пардавалда лъуна: гьез дунял гвангъизабизе, 18къоязеги сардазеги ханлъи гьабизе ва канлъиги бецӀлъиги цоцаздаса батӀа гьабизе. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

19БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана ункъабилеб къо.

20Аллагьас абуна:

«Лъиназ бижизабе гӀемераб рухӀчӀаголъи. Зодихъ гьаваялда хӀанчӀиги роржанхъе».

21Гьедин Аллагьас рижана ралъдал аздагьабиги, лъадалъ рукӀунел гӀемерал батӀи-батӀиял рухӀчӀаголъабиги, зодихъ роржанхъулел батӀи-батӀияб тайпаялъул хӀанчӀиги.

Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей 22ва, гьеб киналдаго баракатги[†] лъун, Аллагьас амру гьабуна:

«Нужерго тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀинабе, нужго гӀемерлъизаре ва ралъадазул лъинал нужедалъун цӀезаре. Риччанте ракьалда тӀад хӀанчӀиги гӀемерлъизе».

23БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана щуабилеб къо.

24Аллагьас абуна:

«Ракьалъ рижизаре батӀи-батӀияб тайпаялъул рухӀчӀаголъаби: хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги ва гӀалхул жанаваралги».

Ва гьедин ккана. 25Аллагьас рижана батӀи-батӀияб тайпаялъул гӀалхул жанаварал, хӀайванал ва ракьалдасан шурулеб батӀи-батӀияб рухӀчӀаголъи. Аллагьасда бихьана гьеб лъикӀ ккей.

26Аллагьас абуна:

«РачӀа Нилъер сураталда ва Нилъер сипаталда рекъон инсан[*] вижизе Нилъеца, ва биччанте гьес ралъдалъ ругел ччугӀбуздаги, зобалазда роржанхъулел хӀанчӀаздаги, хӀайваназдаги, ракьалдасан шурулелщинал жалаздаги, тӀолабго ракьалдаги тӀад кверщел гьабизе».

27Гьедин Аллагьас инсан вижана Жиндирго сипат-сураталда рекъон.

Аллагьасул сипат-сураталда вижана Гьес инсан:

бихьинчиги чӀужугӀаданги – кӀиялго рижана[+].

28Аллагьас гьезда баракат лъуна ва гьадин абуна:

«Нужеца лъимал цӀикӀкӀун гьаре, нужго гӀемерлъизе рукӀине – ракь цӀезабе ва гьелда тӀад кверщел гьабе. Ралъадазулъ ругел ччугӀбуздаги, зобалазда роржанхъулел хӀанчӀаздаги ва ракьалдасан хьвадулелщинал жалаздаги тӀад кверщел гьабе».

29Жеги Аллагьас абуна:

«Гьале дица нужее нигӀматлъун кьуна ракьалда бижарабщинаб – хьон бугеб тӀегь-хер ва хьон бугеб пихъ кьолел гъутӀби. 30ГӀалхул жанаваразеги, хӀанчӀазеги, ракьалдасан шурулелщинал жалазеги, ай рухӀ бугебщиналъе, Дица кинабниги гӀурччинаб хер кьолеб буго кваназе».

Ва гьедин ккана. 31Аллагь валагьана Жинцаго бижанщиналъухъ – цӀакъ лъикӀ букӀана гьеб.

БукӀана къасимех, нахъеги рогьел – гьедин ана анлъабилеб къо.

### 2

1Гьедин рижана зобги ракьги ва зоб-ракьалда бугебщинабги. 2Анкьабилеб къоялде Аллагьас[†] Жиндирго хӀалтӀи рагӀалде бахъинабуна ва, киналго хӀалтӀабиги къотӀизарун, анкьабилеб къоялъ Гьес хӀалхьи гьабуна. 3Анкьабилеб къоялда баракатги[†] лъун, Аллагьас гьеб хирияб[†] къолъун гьабуна, щайгурелъул киналго ишалги тӀуран, гьеб къоялъ Гьес хӀухьбахъидал.


Адамги ХӀаваги

4Гьале гьадинаб буго зобги ракьги кин бижарабали бицунеб къиса.

БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] ракьги зобги бижараб къоялъ, 5ракьалда жеги букӀинчӀо цониги хъарахъ яги цониги харил сум, щайгурелъул БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ракьалде жеги цӀад базабулеб букӀинчӀелъул ва ракь хӀалтӀизабизе инсанги вукӀинчӀелъул. 6Ракьалъе регьел кьолеб букӀана гӀицӀго ракьул чохьонисан бачӀунеб хӀухьелалъ.

7БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан гьавуна ракьул хӀурудасан ва, гьесул магӀарзухъе гӀумруялъул хӀухьелги пун, гьев чӀагояб рухӀлъун лъугьинавуна[+].

8Хадуб Эдемалда, бакъбаккуда, БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ах бижизабуна ва Жинцаго вижарав инсан гьенив тана. 9БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьенир рижизаруна батӀи-батӀиял пихъил гъутӀби – рихьизе берцинал ва пихъ гьуинал. Ах бакьулъ бижизабуна гӀумруялъул гъветӀги лъикӀлъи-квешлъи лъазабулеб гъветӀги[+].

10Эдемалдасан, гьеб ахги лъалъалаго, чвахулеб букӀана кӀудияб гӀор, цинги эхебегӀан ункъиде бикьулеб букӀана, гьитӀинал гӀорал лъугьун. 11Гьезул цоялда цӀар ккола Пишон – гьеб чвахула месед гӀемераб ХӀавила абураб улка къотӀун[+]. 12(Гьениб меседги буго, махӀгьуинал пицӀалги руго, оникс абулеб багьа хирияб жавгьарги буго.) 13КӀиабилеб гӀоралда цӀар буго Гихон, гьеб чвахула тӀолабго Куш улкаялдасан. 14Лъабабилеб гӀоралда цӀар буго Тигр[*], гьеб чвахула Ассириялъул бакъбаккудехун. Ункъабилеб гӀор ккола Ефрат[+].

15Эдемалъул ахикь[†] тана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан, гьеб ах хӀалтӀизабизе ва гьелъул тӀалаб гьабизе. 16БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасда лъазабуна:

«Бокьараб гъотӀодаса пихъ кваназе бегьула дуца, 17амма лъикӀлъиги квешлъиги лъазабулеб гъотӀодаса пихъ кванаге – нагагь гьеб дуца кванани, мун гьеб къоялъго хвезе вуго».

18Хадуб БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас абуна:

«Живго цохӀо вукӀин инсанасе лъикӀ гьечӀо. Гьесие данде кколев кумекчи вижила Дица».

19БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас ракьудасан рижана киналго хӀайваналги зобалазул хӀанчӀиги. Гьел киналго Гьес инсанасда аскӀоре рачана, гьезда инсанас кинал цӀарал лъолелали хал гьабизе. Инсанас кинаб цӀар лъуниги, гьеб цӀар хутӀана щибаб рухӀчӀаголъиялда. 20Инсанас цӀарал лъуна киналниги рукъалъул хӀайваназда, киналниги зобалазул хӀанчӀазда ва киналниги гӀалхул жанаваразда, амма жиндие данде кколев кумекчи гьесда ватичӀо. 21Гьебмехалда БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасде гъваридаб макьу бачӀинабуна ва, гьев кьижун ккаравго, гьесул цо хьабалахъагӀучӀги бахъун, гьеб букӀараб бакӀ[†] гьанаца бацана[+]. 22Гьеб хьабалахъагӀучӀалдасан БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас чӀужугӀаданалъе куц-мухъ гьабуна ва гьей инсанасда аскӀое ячана. 23Инсанас абуна:

«Гьале дир ракьаялдасан – ракьа,
дир черхалдасан – черх!
ЧӀужугӀадан букӀина гьелда цӀар,
бихьинчиясдасан йосарай йигелъул[*]».

24Гьединлъидал, эбел-эменги рехун тун, жиндирго чӀужугун вукӀина бихьинчи ва, гьел кӀиялго цолъун, цохӀо черх гӀадин лъугьина[+].

25Гьел кӀиялго – бихьинчиги чӀужугӀаданги – гӀицӀго рукӀана, амма гьел гьелдаса нечолароан.

### 3


Инсан мунагьалъукье ккей

1БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] рижарал киналго гӀалхул рухӀчӀаголъабазда гьоркьоб бищунго сихӀираб букӀана борохь. Гьелъ чӀужугӀаданалда гьикъана:

«Гьаб ахикьа цониги гъотӀодаса пихъ кваназе биччалеб гьечӀин нужее Аллагьасилан[†] абураб жо битӀараб бугищ?» – абун[+].

2«Ахикь ругел гъутӀбуздаса пихъ кваназе нижее изну буго, – ян жаваб кьуна чӀужугӀаданалъ. – 3Амма ах бакьулъ бугеб гъотӀол рахъалъ Аллагьас абуна, гьелда тӀаса пихъ кванагейилан, гьелда кверцин хъвагейилан, гурони, ниж холилан»[+].

4«Холарелха! – ян абуна борхьица. – 5Аллагьасда лъала гьеб гъотӀол пихъ квараб мехалда нужер берал рагьулеблъи ва, Аллагьасда гӀадин, лъикӀлъиги квешлъиги лъалел гӀадамаллъун нуж лъугьунеблъи».

6Гьебмехалъ чӀужугӀаданалда бихьана гьеб гъотӀол пихъ кваназе лъикӀабги, бихьизе берцинабги, гӀакъиллъи-цӀодорлъи кьолеб букӀиналъ жинде гъира ккезабулебги букӀин. Гьебмехалъ гьелъ гьеб гъотӀодаса пихъ тӀуна, кванана ва аскӀов вукӀарав росасеги кьуна – гьесги кванана[+]. 7ГьебсагӀаталдаго гьезул берал рагьун рачӀана ва жалго гӀицӀго рукӀин бихьана. Гьебмехалъ инжиралъул гъотӀол тӀанхазул хьухьун, жидерго гӀаврат бахчизе жо гьабуна гьез.

8БакъанигӀужалъул гьогьомараб гьури бахъиндал, гьезда рагӀана БЕТӀЕРГЬАН Аллагь ахикьан вачӀунев, ва гъутӀбузда нахъа рахчана гьел кӀиялго.

9«Мун кив вугев?» – ин ахӀана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсанасде.

10«Дида рагӀана Мун ахикьан вачӀунев, – абун жаваб кьуна гьес. – Дудаса хӀинкъун, вахчун вуго дун, щайгурелъул дун гӀицӀго вугелъул».

11«Лъица дуда абураб мун гӀицӀго вугилан? Дица дуда кванагеян абун букӀараб гъотӀодаса пихъищ кванараб?» – ин цӀехана Гьес.

12Инсанас Гьесие жаваб гьабуна:

«Дуца дие кьурай чӀужугӀадан йиго дунгун – гьелъ кьуна дие доб гъотӀодаса пихъ, дицаги кванана», – ян.

13«Дуца гьабураб щиб?» – ан гьикъана БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас чӀужугӀаданалда.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Борхьица гуккана дун, гьедин квана дица гьеб».

14Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас борхьида абуна:

«Дуца гьедин гьабуралъухъ, нагӀана буго дуе. Киналго жанавараздаги хӀайваназдаги гъорлъ нагӀанабатадлъун букӀина мун: тӀолабго гӀумруялъ мун чехьалда хъурщила, дур квенлъунги хӀур букӀина. 15Мунги чӀужугӀаданги цоцазе тушбабилъун гьарила Дица, тушманлъи букӀина дур тӀанчӀаздаги гьелъул наслуялдаги гьоркьоб. Гьелъул васас дур бетӀер чӀинтӀила, дуца гьесул хӀатӀиагъада хӀанчӀила»[+].

16ЧӀужугӀаданалда Гьес абуна:

«Лъимадул хӀара чӀвараб мехалъ, гӀазаб цӀикӀкӀинабила Дица дуе – гӀазаб-гӀакъубаялда гьарила дуца лъимал. Бугониги, рос вокьила дуе, амма росас дуда тӀад кверщел гьабила».[†][+]

17Адамида[†] БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас гьадин абуна:

«Дурго лъадухъги гӀенеккун, кванагеян Дица дуда лъазабун букӀараб гьеб пихъ кванана дуца! Гьанже мун сабаблъун гьаб ракьалъеги нагӀана буго: гӀазаб-гӀакъуба бихьун хӀалтӀила мун тӀолабго гӀумруялъ, ракьалдаса нигӀмат щвеялъе гӀоло. 18Зазги чӀахӀги бижила ракьалъ дуе ва хуриса бачӀараб жо букӀина дуе квание. 19ГӀетӀ бецӀцӀун гурони щвеларо дуе квине жо, ракьалдасан вижарав мун ракьулъе тӀад вуссинегӀан, – мун ракь вугелъул, нахъеги ракьуде сверизе вуго».

20Адамица[*] жиндирго лъадуда цӀар ХӀава[†][*] лъуна, щайгурелъул инсанияталъулго эбеллъун лъугьиндал гьей.

21БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас къохьол партал гьабуна Адамиеги гьесул лъадуеги ва гьеб гьезда ретӀана. 22Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас абуна:

«Гьале гьанже инсан лъугьун вуго Нилъер цояв гӀадинав: лъикӀлъиги квешлъиги лъана гьесда! Гьанже доб ГӀумруялъул гъотӀодеги квер бегьизе гурин гьес, гьелъул пихъги кванан, хвел гьечӀевлъун лъугьине!»[+]

23Цинги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас инсан Эдемалъул ахикьа[†] къватӀиве гъуна ва жиндасан гьев вижараб ракь хӀалтӀизабизе витӀана. 24Аллагьас, инсанги къватӀиве гъун, Эдемалъул ахил бакъбаккул рахъалда, кинабго рахъалде хьвагӀулеб цӀадул хвалченгун, херувимал[†][*] тана хъаравулзабилъун – ГӀумруялъул гъотӀохъе унеб нух цӀунизе.

### 4


Гьабилги Къабилги

1Адам[†] жиндирго лъади ХӀавада[†] аскӀов вегана. Гьелъул ургьибе лъимер ккана ва Къабил[†][*] абурав вас гьавуна.

Гьелъ абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] кумекалдалъун дие инсан щвана», – ян.

2Хадув гьелъие гьавуна Къабилил вац Гьабил.[†]

Гьабил гӀиявехьлъун лъугьана, Къабилин абуни, векьарухъанлъун вахъана. 3Цо заманалдасан Къабилица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ хурул бачӀиналда тӀаса хирияб[†] садакъа кьуна. 4Гьабилицаги, жиндирго рехъалъа тӀоцере гьарурал хухалги хъун, тӀаса рищарал кьари-кьариял гьанал кескал БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан гьаруна.[†] Гьабилидаги гьесул къурбан-садакъаялдаги разилъана БЕТӀЕРГЬАН. 5Къабилихъги гьесул хирияб садакъаялъухъгиян абуни, Гьев валагьизецин валагьичӀо. Гьебмехалъ ццидаца кьерхинабуна Къабилил гьумер.

6БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида абуна:

«Щай дур ццин бахъараб? Щай дур гьумер кьерхараб? 7Дуца битӀараб гьабулеб бугони, гьумер битӀун валагьиларищ мун? Амма дуца битӀараб гьабулеб гьечӀони, мунагь[†] буго дур нуцӀихъ бахчун чӀун. Дуда тӀад кверщел гьабизе бокьун буго мунагьалъе, амма мунагьалда тӀад ханлъи гьабизе ккола дуца»[+].

8Къабилица жиндирго вац Гьабилида абуна:

«Рилълъа цо магъилъе тира-сверизе[*]», – ян.

Гьенире щваралго, Къабилица, тохлъукье тӀадги речӀчӀун, жиндирго вац Гьабил чӀвана.

9«Дур вац Гьабил кив вугев?» – ин гьикъана БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида.

«Дида лъаларо, – ян жаваб кьуна гьес. – Дун гьесда тӀад тарав хъаравулищ?»

10«Дуца гьабураб жо щиб? – ин абуна БЕТӀЕРГЬАНАС. – Дур вацасул гӀодобе тӀураб би[†] буго ракьулъан Диде ахӀи балеб. 11Гьанже абадиялъул нагӀана буго дуе: дур вацасул дуца гӀодобе тӀураб би гьекъараб ракьалъ мунги нахъ чӀвана гьанже. 12КигӀан цӀикӀкӀун мун хӀалтӀаниги, тӀокӀалъ хьихьиларо гьелъ мун. Гьанжеялдаса хадув мун апараглъуда ракьалда тирулев хутӀила».

13«Дида баччизе кӀолареб тамихӀ-жаза буго гьеб, – ин абуна Къабилица БЕТӀЕРГЬАНАСДА. 14– Гьале Дуца ракьалдаса нахъе къотӀулев вуго дун, Дур берда цевеса нахъе гьавулев вуго. Апараглъуда, бакӀ-бакӀалде[†] гочун, ракьалда тирулев хутӀарав дун цеве ккарав чияс чӀван рехиларищ?»

15«Лъицаниги Къабил чӀвани, гьесдаса анкьцӀулго къисас босизе буго», – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАС.

Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС Къабилида хасаб гӀуж лъуна, гьев кив ватаниги, лъицаго чӀвачӀого вукӀине[+]. 16Цинги Къабил БЕТӀЕРГЬАНАСДА аскӀоса нахъе ана ва Эдемалъул бакъбаккул рахъалда бугеб Нод улкаялда чӀана.

17Къабил жиндирго чӀужуялда аскӀов вегана, гьелъул ургьибе лъимер лъугьана ва гьесие вас гьавуна, Енох абун цӀарги лъуна. Къабилица гьеб заманалда шагьар балеб букӀана – гьеб шагьаралдаги лъуна гьес жиндирго васасул цӀар Енох.

18Енохие гьавуна вас ГӀирад, ГӀирадие гьавуна МехӀуяэл, МехӀуяэлие гьавуна Метушаэл, Метушаэлие гьавуна Ламех. 19Ламехица ячана кӀиго лъади: цоялда цӀар букӀана ГӀада, цогидалда – Цилла. 20ГӀадаца гьавуна вас Явал. Гьесдасан лъугьана чадразухъ яшав гьабулел ва гӀи-боцӀи хьихьулел гӀадамал. 21Гьесул вац Ювалидасан лъугьана лираялда ва щвантӀихалда бакънал рачине лъалел чагӀи. 22Циллаца гьавуна вас Тувал-Къабил – мазгарул ва маххул тӀагӀелал гьарулев устар. Тувал-Къабилил йикӀана НагӀамайин абулей яц.

23Ламехица жиндирго лъудбузда абуна:

«Дихъ гӀенеккея нуж, ГӀада ва Цилла!
Дица бицунелъухъ гӀинтӀаме, Ламехил лъудби!
Дица бихьинчи чӀвана гьес дун лъукъаралъухъ,
ГьитӀинав гӀолохъанчиги чӀвана гьес дида кьабуралъухъ!

24Къабил чӀварасдаса къисас анкьго нухалъ цӀикӀкӀун босула,

амма Ламех чӀварасдаса къисас лъабкъоялда анцӀила анкьго нухалъ цӀикӀкӀун босила!»

25Адам нахъеги чӀужуялда аскӀов вегана. Гьелъ вас гьавуна ва гьесда цӀар Шет лъуна. Гьелъ абуна: «Къабилица чӀварав Гьабилил бакӀалда Аллагьас[†] дие цоги лъимер кьуна[*]», – ян. 26Шетиеги вас гьавуна ва гьесда цӀар Эношилан[*] лъуна.

Гьелдаса нахъе гӀадамаз байбихьана БЕТӀЕРГЬАНАСЕ тӀагӀат-гӀибадат гьабизе.

### 5


Адамил наслаби

1Гьале Адамил[†] наслабазул хӀакъалъулъ къиса.

(Аллагьас[†] инсан вижараб мехалъ, Жиндирго сипат-сураталда вижана Гьес гьев. 2Аллагьас рижана бихьинчиги чӀужугӀаданги ва гьезда баракат[†] лъуна; Гьел рижараб къоялъ, Гьес гьезда цӀарги «инсан» абун лъуна.)[+]

3Адамица нусиялда лъеберго сон бараб мехалъ, жиндирго гӀадаб сипат-сураталъул вас гьавуна гьесие[+]. 4Шет абун цӀар лъуна Адамица гьесда. Шет гьавун хадубги Адамица дунялалда бана микьнусго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.[†] 5Кинабниги ичӀнусиялда лъеберго сонги бан, Адам хвана.

6Шетица нусиялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Энош. 7Энош гьавун хадубги Шетица дунялалда бана микьнусиялда анкьго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 8Кинабниги ичӀнусиялда анцӀила кӀиго сонги бан, Шет хвана.

9Эношица ункъоялда анцӀго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Кенан. 10Кенан гьавун хадубги Эношица дунялалда бана микьнусиялда анцӀила щуго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 11Кинабниги ичӀнусиялда щуго сонги бан, Энош хвана.

12Кенаница лъабкъоялда анцӀго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Магьалалэл. 13Магьалалэл гьавун хадубги Кенаница дунялалда бана микьнусиялда кӀикъого сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 14Кинабниги ичӀнусиялда анцӀго сонги бан, Кенан хвана.

15Магьалалэлица лъабкъоялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Еред. 16Еред гьавун хадубги Магьалалэлица дунялалда бана микьнусиялда лъеберго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 17Кинабниги микьнусиялда ункъоялда анцӀила щуго сонги бан, Магьалалэл хвана.

18Ередица нусиялда лъабкъоялда кӀиго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Идрис. 19Идрис гьавун хадубги Ередица дунялалда бана микьнусго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 20Кинабниги ичӀнусиялда лъабкъоялда кӀиго сонги бан, Еред хвана.

21Идрисица лъабкъоялда щуго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас МетушелахӀ. 22МетушелахӀ гьавун хадубги Идрисица дунялалда бана лъабнусго сон. РакӀ-ракӀалъго Аллагьасе хӀелун хьвадана гьев. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 23Кинабниги лъабнусиялда лъабкъоялда щуго сон бана Идрисица. 24РакӀ-ракӀалъго Аллагьасе хӀелун хьвадана Идрис. Цинги гьев тӀагӀана, щайгурелъул Аллагьас гьев жиндихъего Зобалазде вачун ана[+].

25МетушелахӀица нусиялда ункъоялда анкьго сон бараб мехалъ, гьесие гьавуна вас Ламех. 26Ламех гьавун хадубги МетушелахӀица дунялалда бана анкьнусиялда ункъоялда кӀиго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 27Кинабниги ичӀнусиялда лъабкъоялда ичӀго сонги бан, МетушелахӀ хвана.

28Ламехица нусиялда ункъоялда кӀиго сон бараб мехалъ, гьесие вас гьавуна. 29Васасда НухӀилан цӀарги лъун, гьес абуна: «Нилъер ишазулъ ва БетӀергьанас[†] нагӀана кьураб гьаб ракьалда гьарулел хӀалтӀабазулъ нилъер рекӀее хӀалхьи лъугьинабила гьас», – абун[+].

30НухӀ гьавун хадубги Ламехица дунялалда бана щунусиялда ункъоялда анцӀила щуго сон. Гьесие жеги васал-ясалги гьаруна. 31Кинабниги анкьнусиялда лъабкъоялда анцӀила анкьго сонги бан, Ламех хвана.

32НухӀица щунусго сон бана ва гьесие гьаруна васал: Шем, Хам ва Яфет.

### 6


ТӀупан

1Дунялалда гӀадамал гӀемерлъизе лъугьана ва гьезие ясалги гьарулел рукӀана. 2ГӀадамил ясазул берцинлъи бихьун, Аллагьасул[†] васаз[*] гьел рачунел рукӀана, рекӀее йокьа-йокьарайги тӀаса йищун.

3Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] абуна:

«Инсанасулъ дир хӀухьел-рухӀ абадиялъго букӀине гьечӀо. Гьев – гӀицӀаб гьанал черх, гьединлъидал гьесул гӀумруги нусиялда къого соналдаса тӀаде ине гьечӀо».

4Гьеб заманалдаги гьелдаса хадубги ракьалда тӀад рукӀана нефилималин абулел, борхатаб лага-черхалъул, залимал гӀадамал: Аллагьасул васал хьвадулел рукӀиндалха гӀадамазул ясазухъе ва гьездасан лъималги гьарулел рукӀиндал. Цебе заманалдаго цӀар рагӀарал гучал бахӀарзал рукӀана гьел[+].

5Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьана ракьалда гӀадамазул квешлъи хӀаталдаса ун гӀемерлъун букӀин, гьезул кинабго пикру-къасдги чӀечӀого квешлъиялъе хӀалтӀулеб букӀин[+]. 6Ракьалда инсан вижиялдаса ракӀ бухӀана БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ ва, кутакалда рекӀекълъун,[+] 7БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дицаго рижарал киналго гӀадамалги, гьездаго цадахъ хӀайваналги, жанаваралги, хӀанчӀиги ракьалдаса лъугӀизарила Дица. Дир ракӀ бухӀана гьел рижиялдаса».

8ГӀицӀго НухӀидаса разиго вукӀана БЕТӀЕРГЬАН.

9Гьале НухӀил ва гьесул наслуялъул хӀакъалъулъ къиса.

Доб заманалъул гӀадамазда гьоркьов гӀицӀго НухӀ вукӀана Аллагьасе мутӀигӀав, ракӀбацӀцӀадав ва витӀарав чи. 10НухӀил вукӀана лъабго вас: Шем, Хам ва Яфет.

11Аллагьасда цебе дунял тӀубан пасалъараб заман бачӀана – квешлъиялъги зулмуялъги цӀун букӀана ракь. 12Аллагьасда бихьана дунял пасалъун букӀин ва дунялалда бижарабщинабги къосун ккун букӀин.

13Цинги Аллагьас НухӀида абуна:

«Ракьалда бижанщинаб тӀагӀинабизе хӀукму гьабуна Дица, щайгурелъул гьезул квешлъиялъги зулмуялъги цӀезабун буго дунял. Дица гьелги гьездаго цадахъ ракьги тӀагӀинаризе руго.

14Амма дуца дуего гьабе гофер абураб цӀулал гама ва жанисанги къватӀисанги гьелда хъил бахе. 15Гьелъул халалъиялда букӀине ккола лъабнусго натӀ,[†] гӀеблъиялда – кӀикъоялда анцӀго ва борхалъиялда – лъеберго натӀ[*]. 16Гамил тӀохги гьабе гьелъул цоцада данде бачараб бакӀалъул[†] бегӀерлъи цо натӀица борхалъуледухъ. Хьибилалда нуцӀаги гьабе. Гамида жаниб букӀине биччанте тӀоцебесебги, кӀиабилебги ва лъабабилебги тӀала.

17Дицайин абуни, ракь лъадалъ тӀерхьинабила ва зобалазда гъоркь рухӀ бугебщинаб жоги тӀагӀинабила. Ракьалда бугебщинаб жо хвела.

18Амма дургун дица къотӀи гьабила.[†] Дурго васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ мун гамида жаниве лъугьина. 19Дуца цадахъ баче киналго рухӀчӀаголъабазул щибаб тайпаялъул цо бихьинабги цо цӀуябги, дуда цадахъ гьелги чӀаго хутӀизе. 20Щибаб хӀинчӀ-гъедуялъул, щибаб хӀайваналъул ва ракьалдасан шурулелщинал жалазул кӀи-кӀияб лъугьинабе дудаго цадахъ гамида жанибе, гьел чӀаго хутӀизе. 21БатӀи-батӀияб кванил нигӀматалги росе цадахъ, дуеги гьезиеги гӀолеб къадаралда».

22Гьедин Аллагьас амру гьабунщинаб тӀубазабуна НухӀица.

### 7

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] НухӀида абуна:

«Дурго хъизан-лъималги рачун, гамида жаниве лъугьа. Дида бихьулеб буго, гьаб гӀелалда гьоркьов Дида цеве ракӀбацӀцӀадав чи цохӀо мун вугеблъи. 2Дуца цадахъ раче хӀалалал хӀайваназул киналго тайпабаздасан анкьго бихьинабги анкьго цӀуябги, квание хӀарамал хӀайваназул киналго тайпабаздасан цо бихьинабги цо цӀуябги 3ва зобалазул хӀанчӀаздасанги анкьго бихьинабги анкьго цӀуябги – гьезул тайпаби ракьалда чӀаго хутӀизе рукӀине.

4Анкьго къоялдасан Дица ракьалде цӀад базабила – кӀикъого сордо-къоялъ гьоркьоб къотӀичӀого базе буго гьеб цӀад. Ва Дицаго ракьалда бижараб хӀухьел цӀалебщинаб жо Дица дунялалдаса тӀагӀинабизе буго».

5Гьедин БЕТӀЕРГЬАНАС амру гьабунщинаб тӀубазабуна НухӀица.

6Ракьалде тӀупан тӀезе байбихьараб мехалъ, НухӀица анлънусго сон бан букӀана. 7Жиндирго васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ гамиде вахана гьев, тӀупаналдаса хвасарлъизе. 8РацӀцӀадалги хъубалги хӀайваназул, гьединго хӀанчӀазул ва ракьалда букӀарабщинаб рухӀчӀаголъиялъул, 9бихьинабги цӀуябги кӀи-кӀи рекъон бачӀана НухӀихъе ва гьел киналго гамида жанире лъугьана, Аллагьас[†] амру гьабун букӀараб куцалъ.

10Анкьго къо ана ва ракьалде тӀупан тӀезе лъугьана. 11НухӀил гӀумруялъул анлънусабилеб соналъ, лъагӀалил кӀиабилеб моцӀалъ, гьеб моцӀрол анцӀила анкьабилеб къоялъ, кӀудияб гъварилъиялъул иццал къватӀире кӀанцӀана, зобалазул гордал рагьана 12ва кӀикъого сордо-къоялъ ракьалде тӀупан тӀуна.

13Гьеб къоялъ НухӀги, гьесул васалги – Шемги, Хамги, Яфетги – НухӀил лъадиги, лъабавго васасул лъудбиги гамиде рахана. 14Гьесда цадахъ гьенире рахана жанаваразул ва гӀи-боцӀул щибаб тайпа, ракьалдасан шурулел жалазул щибаб тайпа, киналго хӀанчӀазул ва роржунелщинал жалазул щибаб тайпа. 15-16НухӀиде Аллагьас амру гьабун букӀараб куцалъ, гьел киналго гьесда аскӀоре гамида жанире рачӀана кӀи-кӀиккун, хӀухьел цӀалебщиналъул бихьинабги цӀуябги.

Цинги Аллагьас НухӀида хадуб гамил нуцӀа къана.

17КӀикъого къоялъ гьоркьоса къотӀичӀого ракьалде лъим чвахана. Лъим тӀаде бахиндал, лъадаца гама кодобе босана. 18Лъим эхеде бахунебго бахунеб ва ракь лъадалъе тӀерхьунеб букӀана, гамаги лъедон унеб букӀана. 19Гьедин лъим эхеде бахана, зобалазда гъоркь ругел бищунго рорхатал мугӀрул гъорлъе тӀерхьинегӀан. 20Гьездасаги анцӀила щуго натӀалъ[†] эхеде бахана лъим, мугӀрулги лъадалъе тӀерхьана.

21Гьебмехалда ракьалда букӀарабщинаб рухӀчӀаголъи хвана: хӀанчӀиги, хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги ва киналго гӀадамалги хвана. 22МагӀарзухъан хӀухьел цӀалебщинаб ракъдаллъиялъул агьлу хвана. 23Ракьалда рукӀаралщинал киналго гӀадамалги, хӀайваналги, цогидал рухӀчӀаголъабиги – кина-щиналго ракьалдаса тӀагӀинаруна. ЧӀаго хутӀана гӀицӀго НухӀги, гьесда цадахъ гамида рукӀаралги.

24Нусиялда кӀикъоялда анцӀго къоялъ ракь лъадалъ гъанкъун букӀана.

### 8

1Амма Аллагьасда[†] кӀочон течӀо НухӀги ва НухӀида цадахъ гамида рукӀарал рукъалъул хӀайваналги гӀалхул жанаваралги. Аллагьас ракьалде гьури битӀана ва лъим нахъе къазе байбихьана. 2КӀудияб гъварилъиялъул иццалги къотӀана, зобалазул гордалги къана, цӀадал чвахиги лъугӀана.

3Лъим дагь-дагьккун ракьалдаса нахъе ине байбихьана. Нусиялда кӀикъоялда анцӀго къоялдасан ракьалдаса лъим жеги нахъе унеб букӀана, 4ва анкьабилеб моцӀалъул анцӀила анкьабилеб къоялъ гама Арарат магӀарда тӀад чӀана[+]. 5ЛъагӀалил анцӀабилеб моцӀ щвезегӀан, лъим дагь-дагьккун нахъе унеб букӀана ва анцӀабилеб моцӀрол тӀоцебесеб къоялъ мугӀрузул тӀогьал къватӀире раккана.

6Гьелдаса хадубги кӀикъого къо ана. Гамил гордоги рагьун, 7НухӀица гъеду къватӀибе биччана. Цин ун, цинги тӀад буссун, боржанхъулеб букӀана гьеб, ракь бакъвазегӀан.

8Цинги миккиги биччана НухӀица, ракьалдаса лъим лъугӀун бугищали лъазе. 9Амма миккиялда рещтӀине бакъвараб бакӀ[†] батичӀо ва, тӀолабго ракь жеги лъадалъ тӀерхьун букӀун, гьеб тӀадбуссун бачӀана. КъватӀибе кверги бегьун, тӀадбуссун гамида жанибе бачана НухӀица микки. 10Анкьго къоялдасан гьес микки нахъеги къватӀибе биччана. 11Къасиялдехун тӀадбуссун бачӀана гьеб, кӀалдиб ккун зайтуналъул гъотӀол тӀамахгун, ва НухӀида бичӀчӀана ракьалдаса лъим лъугӀун букӀин. 12Жеги анкьго къоялъги чӀун, нахъеги боржине биччана гьес микки, – гьеб тӀокӀалъ тӀадбуссун бачӀинчӀо.

13НухӀил гӀумруялъул анлънусиялда цоабилеб соналъул тӀоцебесеб моцӀалъул тӀоцебесеб къоялъ ракьалдаса лъим тӀубан нахъе ана ва, НухӀица гама рагьараб мехалъ, гьесда бихьана ракь бакъвалеб букӀин.

14КӀиабилеб моцӀалъул анкьабилеб къоялъ, ракь тӀубанго бакъвараб мехалъ, 15Аллагьас НухӀида абуна:

16«Хъизангун, васалгун, васазул лъудбигун цадахъ гамидаса къватӀиве лъугьа. 17Кинабго рухӀчӀаголъиги къватӀибе баче: хӀанчӀиги, хӀайваналги, ракьалдасан шурулел жалги. Биччанте гьез ракь цӀезабизе, биччанте гьезул тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀине ва жалгоги гӀемерлъизе»[+].

18Цинги васалгун, лъадигун ва васазул лъудбигун цадахъ НухӀ гамидаса къватӀиве лъугьана; 19гьездаго хадур жанаварал, ракьалдасан шурулел жал, хӀанчӀи – гьезул киналго тайпаби – цоялда хадур цоял къватӀире рахъана.

20Гьебмехалъ НухӀица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] къурбан-бакӀ бана, ва киналго хӀалалал хӀайваназдасанги хӀанчӀаздасанги цо-цо жо тӀубанго бухӀулеб къурбаналъе хъуна. 21Къурбаналъе рухӀарал хӀайваназул ва хӀанчӀазул гьуинаб махӀ чӀвана БЕТӀЕРГЬАНАСДА, ва БЕТӀЕРГЬАНАС Жиндаго абуна:

«ГӀадамал сабаблъун ракьалъе нагӀана кьеларо Дица тӀокӀалъ. ГьитӀинаб мехалдасаго гьезул пикраби квешлъиялде руссарал ругониги, гьаб хӀалалъ кинабго чӀагоябщинаб тӀокӀалъ хвезабиларо Дица[+].

22Дунял бугебгӀан заманалда гьоркьоса къотӀиларо: рекьиги лъилъиги, цӀоройги хинлъиги, рииги хаселги, къоги сордоги».

### 9


Аллагьас НухӀилгун гьабураб къотӀи

1НухӀидаги гьесул васаздаги баракат[†] лъун, Аллагьас[†] абуна:

«ГӀемерал лъимал гьаре, нужерго къадар цӀикӀкӀинабе ва гьаб ракь цӀезабе[+]. 2Киналго ракьалда ругел жанаваралги, зобалаздасан роржанхъулел хӀанчӀиги, ракьалдасан шурулел жалги, ралъадазулъ ругел ччугӀбиги нужедаса хӀинкъизе риччанте: гьел нужер ихтияралде кьун руго. 3Кинабниги рухӀчӀаголъи нужее квание кьолеб буго Дица; цебе нужее квание ракьул нигӀмат кьун букӀараб гӀадин, гьеб кинабгоги кьолеб буго нужее кваназе[+]. 4Амма жеги жиндилъ рухӀ бугеб, ай жиндилъ би[†] бугеб[*] гьан кванаге[+].

5Нужер гӀодобе тӀураб бидухъ, ай нужер рухӀал рахъаралъухъ, инсан чӀвараб жанавар букӀаниги яги цогидав чи чӀварав инсан вукӀаниги, гӀайибиял Дица жавабалде цӀала.

6Лъицаниги пуланав чиясул би гӀодобе тӀуни, цогидас гьев бидуласул биги гӀодобе тӀела. Инсан вижун вугелъулха Аллагьасул сураталда![+]

7Нужеца гӀемерал лъимал гьаре, нужерго къадар цӀикӀкӀинабе ва гьаб ракь цӀезабе».

8Хадуб Аллагьас НухӀидаги гьесул васаздаги абуна:

9«Дица нужергун ва нужер наслуялъулгун къотӀи гьабулеб буго, 10гьединго гамидаса къватӀибе лъугьанщинаб рухӀчӀаголъиялъулгун: хӀанчӀазулгун, хӀайваназулгун ва жанаваразулгун, ай дунялалъул кинабго рухӀчӀаголъиялъулгун. 11Нужергун Дица гьадинаб къотӀи гьабулеб буго:

– Гьанжеялдаса хадуб, тӀупаналъул лъадалъ гъанкъун, тӀолабго чӀагоябщинаб хвезе гьечӀо. ТӀокӀалъ киданиги тӀупаналъ дунял хвезабизе гьечӀо».

12Аллагьас абуна:

«Дица нужергун ва кинабго чӀагоябщиналъулгун гьабулеб бугеб наслабазухъа наслабазухъе кьолеб абадияб къотӀиялъул гӀаламат гьале: 13Дица накӀкӀазда гьоркьоб нур[*] чӀезабуна. Гьеб букӀине буго Дида ва гьаб дунялалда гьоркьоб гьабураб къотӀиялъул гӀаламат.

14Дица зодир накӀкӀал данде ракӀарараб мехалъ, гьезда гьоркьоб нур чӀезе буго. 15Гьелдалъун Дида ракӀалда букӀина нужергунги чӀагоябщиналъулгунги гьабураб Дирго къотӀи, – тӀолабго чӀагоябщинаб хвезабулеб тӀупанги тӀокӀалъ букӀинаро. 16НакӀкӀазда гьоркьоб нур лъугьина ва, гьеб бихьарабго, Дида ракӀалде щвела дунялалда кинабго чӀагоябщиналъулгун гьабураб Дирго абадияб къотӀи».

17Аллагьас НухӀида абуна:

«Гьеб буго дунялалда бугеб тӀолабго чӀагоябщиналъулгун Дица гьабураб къотӀиялъул гӀаламат».


НухӀил васал

18Гьале гамидаса къватӀире лъугьарал НухӀил васал: Шем, Хам ва Яфет (Хам вуго Ханаанил[†] эмен). 19Гьел лъабалго рукӀана НухӀил васал, ва гьездасан лъугьана дунялалъул киналго халкъал.

20НухӀица ракь хӀалтӀизабизе байбихьана ва цӀолбол ах чӀана. 21Цо къоялъ, цӀолбол чагъирги гьекъон, мехтана НухӀ ва, тӀад ретӀелги гьечӀого, чадиралъув вегун вукӀана[+]. 22Гьедин гӀицӀго вугев эмен вихьана Хамида (Ханаанил инсуда) ва, чадиралъуса къватӀивеги вачӀун, гьеб вацазда бицана[+]. 23Гьебмехалда Шемицаги Яфетицаги партал мугъалде рехана ва, нахъаса-нахъе ун, инсул чадиралда жанире лъугьана. ТӀаде парталги рехун, бахчана гьез инсул гӀицӀаб черх. Гьел инсул рахъалде ралагьичӀо, гьединлъидал гьезда инсул гӀицӀлъиги бихьичӀо. 24НухӀ мехталидасаги макьидасаги вигьаравго, жиндирго гьитӀинав васас гьабураб жоги лъан, 25гьес абуна:

«Ханаание нагӀана батаги!
Жиндирго вацазул бищун гӀодовегӀанав лагълъун вукӀина гьев».

26Цоги гьес абуна:

«Шемица гӀибадат гьабулев БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] рецц!
Ханаанин абуни, гьесул лагълъун вукӀина.
27Биччанте Аллагьас цӀикӀкӀинабизе Яфетил мал-мулк[*]!
Яфет вукӀине виччанте Шемил чадразухъ!
Ханаанин абуни, гьесул лагълъун вукӀина».

28ТӀупаналдаса хадубги НухӀица бана жеги лъабнусиялда кӀикъоялда анцӀго сон. 29Кинабниги ичӀнусиялда кӀикъоялда анцӀго сонги бан, НухӀ хвана.

### 10


Халкъал лъугьараб куц

1Гьале НухӀил васал Шемил, Хамил, Яфетил ва гьездасан лъугьарал наслабазул къиса.

ТӀупаналдаса хадуб Шемиеги, Хамиеги, Яфетиеги лъимал гьаруна.[†]

2Яфетил васал: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешех ва Тирас.
3Гомерил васал: Ашкеназ, Рифат ва Тогарма.
4Яванил васал: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим[+]. 5(гьел чӀана ралъдал рагӀалда ругел ракьазда).

Гьединал рукӀана гьезул ракьалги, къавмалги, тухумалги ва гьезул киназулго жиде-жидер мацӀги букӀана.

6Хамил васал: Куш, Мисри, Пут ва Ханаан.[†]
7Кушил васал: Сева, ХӀавила, Савта, РагӀма ва Савтеха.
РагӀмал васал: Шева ва Дедан[+].

8Кушил вукӀана Нимрод абурав вас – дунялалъул тӀоцевесев гуч бергьарав багьадур 9ва БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН[†] гьунар щварав бищун цӀакъав чанахъан. (Гьелдасан бачӀараб буго гьадинаб абиги: «БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН гьунар щварав Нимрод гӀадав цӀакъав чанахъан».) 10Цин гьесул ханлъиялда гьоркьобе унаан Вавилон, Эрех ва Аккад; гьел киналго рукӀана Шинар улкаялда. 11Гьеб улкаялдаса гьев ана Ассириялде. Гьенир гьес рана Ниневия, Реховот-Ир ва Калах абурал шагьарал,[+] 12гьединго Ниневиялдаги Калахалдаги гьоркьоб Ресен шагьарги (гьеб букӀана кӀудияб шагьар).

13Мисридасан лъугьана: лудиял, анамиял, легьавиял, нафтухӀиял, патрусиял, 14каслухиял (гьездасан лъугьана пилистимал) ва кафториял.
15Ханаанидасан лъугьана: Сидон (гьесул тӀоцеве гьавурав[†] вас) ва Хет, 16гьединго евусиял, амориял,[†] гиргашиял, 17хивиял, гӀаркиял, синиял, 18арвадиял, цемариял ва хӀаматиял.

Заманалдасан ханааниязул къавмал киса-кирего тӀиритӀана: 19Сидоналдаса бахъараб Гераралъул[†] рахъалдехун Газаялде щвезегӀан ва Содомалъул, Гоморраялъул, Адмаялъул ва Цевоималъул рахъалдехун ЛашагӀалде щвезегӀан ракьал гьезухъ рукӀана.

20Гьел руго Хамил наслаби ва гьесдасан лъугьарал халкъал, жиде-жидер мацӀалгун ва ракьалгун.

21Шемилги рукӀана лъимал. Гьев ккола Яфетил кӀудияв[†] вац ва Еверил наслуялъул эмен[+].

22Шемил васал: Елам, Ашур, Арпахшад, Луд ва Арам.
23Арамил васал: ГӀуц, ХӀул, Гетер ва Маш.
24Арпахшадил вас вукӀана Шелах, Шелахил вас ккола Евер. 25Еверие гьавуна кӀиго вас: гьеб заманалда ракьал рикьун рукӀиндал, цоясда цӀар лъуна Пелег[*], цогидасда – Яктан.
26Яктанил васал рукӀана: Алмодад, Шелеф, Хацармавет, ЯрахӀ, 27Гьадорам, Узал, Дикла, 28ГӀовал, Авимаэл, Шева, 29Офир, ХӀавила ва Йовав. Гьел киналго руго Яктанил васал,[+] 30гьезул ракьалги руго Мешаялдаса бахъараб бакъбаккудехун Сефараялъул мугӀрузде щвезегӀан.

31Гьел руго Шемидасан лъугьарал наслаби ва гьесдасан лъугьарал халкъал, жиде-жидер мацӀалгун ва ракьалгун.

32Гьединал руго НухӀил васазул наслабиги, гьездасан лъугьарал къавмалги халкъалги; тӀупаналдаса хадуб гьездасан лъугьана дунялалъул тӀолалго халкъал.

### 11


Вавилоналъул си

1Доб заманаялда тӀолабго дунялалда букӀана цого мацӀ, цого лугъат. 2Бакъбаккул рахъалдасан гӀадамал рилълъана Шинар улкаялъул гӀатӀиракьалде щвезегӀан ва гьенир чӀана[+].

3«РачӀа нилъеца хӀарщул кирпичал гьаризе, цӀадулъги режун», – ин абуна гьез цоцазда.

Цинги гьез байбихьана ганчӀил бакӀалда[†] хӀарщул кирпич хӀалтӀизабизе, хӀарщул бакӀалдаги къадае хъил хӀалтӀизабизе.

4«РачӀа нилъеца, зодиб цулеб сиги бугеб шагьарги бан, нилъерго цӀар кӀодо гьабизе, нилъго дунялалда киданиги рикьа-риххун инчӀого рукӀине», – ян абуна гӀадамаз.

5Гьебмехалъ БЕТӀЕРГЬАН[†] гӀодове рещтӀана, гӀадамаз тӀаделъун балеб бугеб шагьарги сиги бихьизе. 6Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Гьале цолъараб халкъги киназулго цого мацӀги. Авалалдаго гьадинаб иш гьабизе байбихьун батани, гьезухъа гьабун бажарулареб жоги щибго букӀине гьечӀо! 7РачӀа, гьезухъе рещтӀун, Нилъеца гьезул мацӀал рикьизаризе, гьел цоцазда ричӀчӀулареб хӀалалъ!»

8Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС гьел тӀолабго дунялалда рикьа-риххизаруна, ва шагьар бан лъугӀизабизе кӀвечӀо гьезда[+]. 9(Гьединлъидал гьеб шагьаралда цӀарги буго Вавилон[*] – гьениб БЕТӀЕРГЬАНАС дунялалъул кинабго гӀаламалъул мацӀ хис-хисизабуна ва гӀадамалги, гьениса рикьа-риххизарун, тӀолабго дунялалда тӀиритӀизаруна.)


Шемил наслаби

10Гьале Шемил ва гьесдасан лъугьарал наслабазул хӀакъалъулъ къиса.

ТӀупаналдаса хадуб кӀиго лъагӀел индал, Шемица нусго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Арпахшад. 11Арпахшад гьавун хадубги Шемица бана щунусго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.[†]

12Арпахшадица лъебералда щуго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Шелах. 13Шелах гьавун хадубги Арпахшадица бана ункънусиялда лъабго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

14Шелахица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Евер. 15Евер гьавун хадуб Шелахица бана ункънусиялда лъабго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

16Еверица лъебералда ункъго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Пелег. 17Пелег гьавун хадуб Еверица бана ункънусиялда лъеберго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

18Пелегица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас РегӀу. 19РегӀу гьавун хадуб Пелегица бана кӀинусиялда ичӀго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

20РегӀуца лъебералда кӀиго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Серуг. 21Серуг гьавун хадуб РегӀуца бана кӀинусиялда анкьго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

22Серугица лъеберго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас Нахор. 23Нахор гьавун хадуб Серугица бана кӀинусго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

24Нахорица къоло ичӀго сон бараб мехалда, гьесие гьавуна вас ТерахӀ. 25ТерахӀ гьавун хадуб Нахорица бана нусиялда анцӀила ичӀго сон ва гьесие жеги васал-ясалги гьаруна.

26ТерахӀица лъабкъоялда анцӀго сон бараб мехалда, гьесие гьаруна васал Ибрам,[†] Нахор ва Гьаран.

27Гьале ТерахӀил ва гьесдасан лъугьарал наслабазул къиса.

ТерахӀие гьаруна васал Ибрам, Нахор ва Гьаран. Гьаранил вас вукӀана ЛутӀ.[†] 28Гьаран хвана эмен ТерахӀ чӀаго вугеб мехалдаго, жиндирго ватӀаналда – халдеязул Ур абулеб бакӀалда. 29Ибрамицаги Нахорицаги лъудби рачана: Ибрамица ячана Сарай,[†] Нахорица ячана Милка – Гьаранил яс. Гьаран ккола Милкалги Искалги эмен. 30Сарай йикӀана лъимер гьабуларей гӀадан.

31Халдеязул Урги тун, Ханааналъул[†] ракьалдехун нухда вахъана ТерахӀ, цадахъ жиндирго вас Ибрамгун, васасул вас (Гьарунил вас) ЛутӀгун ва Ибрамил лъади жиндирго нус Сарайгун. Харран абулеб бакӀалде щведал, гьенир чӀана гьел. 32Гьенив, кӀинусиялда щуго соналъул гӀумруялде вахараб мехалда, ТерахӀ хвана.

### 12


Аллагьас Ибрам тӀаса вищи

1БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Ибрамида[†] абуна:

«Дурго улкаги, гӀагарлъиги, инсул рукъги рехун тун, Дица бихьизабураб ракьалде а![+] 2Дица дудасан кӀудияб халкъ лъугьинабила ва дуде баракат[†] рещтӀинабила; Дица дур цӀар кӀодо гьабила[†] ва мун баракатавлъун гьавила!

3Дуе баракат гьарулезда Дицаги баракат лъела!
Дуе нагӀана кьуразе Дицаги нагӀана кьела!
Дудасан баракат щвезе буго дунялалъул киналго халкъазе!»[+]

4БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялда рекъон, Ибрам сапаралъ вахъана. ЛутӀги[†] ана гьесда цадахъ. Харраналдаса къватӀиве вахъараб мехалда, Ибрамица бан букӀана лъабкъоялда анцӀила щуго сон. 5Гьес цадахъ рачана жиндирго лъади Сарайги,[†] вацасул вас ЛутӀги, жиндирго боцӀи-панзги, Харраналда ричун росарал лагъзалги; ва гьелгун цадахъ Ибрамица Ханааналде[†] сапар бухьана.

Ахирги гьел щвана Ханааналде, 6Шехем шагьаралда аскӀоб бугеб Морэ абулеб миккил гъотӀохъе. Доб заманалда гьеб ракьалда гӀумру гьабулеб букӀана ханаанияз. 7Гьенив БЕТӀЕРГЬАН загьирлъана Ибрамие ва Гьес абуна:

«Гьаб ракь Дица дур наслабазе кьезе буго!» – ян.

Жиндие загьирлъарав БЕТӀЕРГЬАНАСЕ Ибрамица гьениб къурбан-бакӀ[†] бана. 8Гьелдаса хадув гьев ана Бет-Эл шагьаралъул бакъбаккуда ругел мугӀрузде ва гьениб чӀел гьабуна. Гьесдаса бакътӀерхьудехун букӀана Бет-Эл, бакъбаккудехун – Гай. Ибрамица гьениб цоги къурбан-бакӀ бана ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ гӀибадат гьабуна. 9Гьенисаги ана Ибрам, бакӀ-бакӀалда чӀелги гьабулаго, Негевалдехун валагьун.


Ибрам Мисриялде ин

10Квешаб ракъи тӀибитӀана гьеб ракьалда. ЦӀакъ кутакаб ракъи букӀана гьеб, гьединлъидал Ибрамица Мисриялде сапар бухьана[+]. 11Мисриялде гӀагарлъараб мехалда, гьес Сарайида абуна:

«Дида лъала мун цӀакъ берцинай гӀадан йигеблъи. 12Мисриязда мун йихьила ва дир лъади йикӀин бичӀчӀила, цинги гьез мун чӀаго тела, дун чӀвала! 13Дуца гьезда абе мун дир яц йигилан, гьебмехалда, мун сабаблъун, гьел дидехун лъикӀ рукӀина ва дун чӀаго тела!»[+]

14Ибрам Мисриялде щвана ва Мисриязда бихьана Сарайил берцинлъи. 15ПиргӀавнасул[†] рагьтӀателаздаги йихьана гьей, ва гьез пиргӀавнасе беццана гьелъул берцинлъиги гьайбатлъиги, ва Сарай пиргӀавнасухъе кӀалгӀаялде ячун ана. 16Гьедин, Сарайие гӀоло Ибрамил иш лъикӀ букӀана: гьесие щвана гӀи-боцӀиги, хӀамулги, лагъзалги, гъаравашалги, варанабиги. 17Амма БЕТӀЕРГЬАНАС пиргӀавнасдеги гьесул чагӀаздеги квешал унтаби рещтӀинаруна, Ибрамил лъади гьес жиндихъего ячаралъухъ. 18Гьебмехалъ пиргӀавнас Ибрам тӀаде ахӀана ва гьесда абуна:

«Дуца дие гьабураб щиб? 19Гьай дур лъади йикӀин щай балъго гьабураб? Гьай яц йигилан щай абураб? Гьедин абидал гурищ дица гьай диего лъадилъун йикӀине ячарай!

Гьале дур лъади, яче гьейги, нахъе а!» – ян абуна пиргӀавнас.

20Цинги пиргӀавнас жиндирго чагӀазде амру гьабуна, цадахъ лъадигун, гӀи-боцӀигун ва кинабго бечелъигун, Ибрам гьениса нахъе витӀейилан.

### 13


Ибрамги ЛутӀги цоцаздаса ратӀалъи

1Мисриялдаса тӀадги вуссун, нахъеги Негевалде гочана Ибрам,[†] жиндирго лъадигун ва кинабго боцӀи-бечелъигун цадахъ. Гьесда цадахъ вукӀана ЛутӀги.[†] 2Ибрам цӀакъ бечелъана: гӀемераб боцӀиги гӀарац-меседги букӀана гьесул. 3Негевалдасаги ун, гьев гочана Бет-Элалде, Бет-Элалдаги Гайалдаги гьоркьоб жинцаго цебе чӀел гьабун букӀараб ва 4тӀоцеве гьениве щвараб мехалъго къурбан-бакӀ[†] бан букӀараб бакӀалде. Гьениб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ[†] гӀибадат гьабуна Ибрамица.

5Ибрамида цадахъ гочарулев вугев ЛутӀилги букӀана гӀи-боцӀиги жиндирго чадралги. 6Гьанже кӀиязего гьеб ракь гӀолеб букӀинчӀо: боцӀи-бечелъи гӀемерлъун, цадахъ чӀезе бакӀ къварилъана гьезие. 7Ва Ибрамилги ЛутӀилги гӀухьбузул дагӀба-рагӀи кколеб букӀана. (Доб заманалда гьеб ракьалда гӀумру гьабулеб букӀана ханааниязги[†] перизиязги.) 8Гьебмехалъ Ибрамица ЛутӀида абуна:

«Нилъ гӀагарал чагӀи ругелъул, я нилъеда гьоркьоб, яги дурги дирги гӀухьбузда гьоркьоб кьал букӀине бегьуларо! 9Гьале кинабго ракь дуда цебе буго – рачӀа нилъ ратӀалъизе. Мун квегӀиса ани, дун квараниса ина. Мун квараниса ани, дун квегӀиса ина».

10ЛутӀ сверухъе валагьана ва гьесда бихьана Иорданалъул Расалъи. БетӀергьанасул ах гӀадаб бакӀ букӀана гьеб, ЦогӀар шагьаралде гӀунтӀун лъалъазе лъимги гьарзаяб, Мисриялъул гӀадаб беэнаб ракьги бугеб. (БетӀергьанас Содомги Гоморраги тӀагӀинабилалде цебе заман букӀана гьеб.)[+] 11Цинги ЛутӀица Иорданалъул Расалъи тӀаса бищана ва бакъбаккудехун валагьун ана. Гьедин рикьана гьезул нухал: 12Ибрам Ханааналда чӀана, ЛутӀ Расалъиялъул шагьаразда чӀана. ЛутӀица жиндирго чадрал чӀвана Содомалде щвезегӀан. 13Содомалъул алкъин абуни, цӀакъ квешлъун букӀана, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рихарабщинаб гьабулеб букӀана гьез[+].

14ЛутӀ нахъе араб мехалъ, БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрамида абуна:

«Дуца киса-кибего сверухълъиялде бер щвезабе! Мун валагье шималалъулги къилбаялъулги рахъалде, валагье бакъбаккулги бакътӀерхьулги рахъалде. 15Гьеб тӀолабго дуда бихьулебщинаб ракь Дица абадиялъего дуеги дур наслабазеги кьолеб буго. 16Ракьул хӀургӀанги гӀемерлъизарила дица дур наслаби: хӀурул къатӀраби рикӀкӀине бажарулеб батани, дур наслуялъул гӀадамалги рикӀкӀине бажарила[+].

17Гьанже гьеб ракьалъухъ валагьизе а, гьелъул гӀеблъухъеги халалъухъеги щва, дуе кьолеб бугелъул Дица гьеб».

18Ибрам гьенисан ана Хевроналда гӀагарлъухъе, Мамрел миккил гъутӀби ругеб бакӀалде щвезегӀан, ва гьенив чӀана. Ибрамица гьенибги БЕТӀЕРГЬАНАСЕ къурбан-бакӀ бана.

### 14


Ибрамица ЛутӀ хвасар гьави

1Доб заманалда Шинаралъул хан Амрафелги, Элласаралъул хан Ариохги, Еламалъул хан Кедорлаомерги, Гойималъул хан ТидгӀалги 2рагъулел рукӀана Содомалъул хан БерагӀидаги, Гоморраялъул хан БиршагӀидаги, Адмаялъул хан Шинавидаги, Цевоималъул хан Шемеверидаги, БелагӀалъул (ай, ЦогӀаралъул) ханасдаги данде. 3Гьезул киналго боял данде ракӀарун рукӀана Сиддималъул расалъиялда (гьанже гьениб ЦӀамгӀалаб ралъад буго). 4АнцӀила кӀиго соналъ Кедорлаомерил лагълъиялда гъоркь рукӀана гьел, амма анцӀила лъабабилеб соналъ гьез дандечӀей гьабизе байбихьана. 5АнцӀила ункъабилеб соналъин абуни, жиндир рахъ ккурал ханзабигун цадахъ Кедорлаомерица гъурана Аштерот-Карнайималда рефаимал[*], Гьамалда – зузиял, Шаве-Кирятайималда – эмеял[+]. 6Ва мугӀрузул улка Сеиралда чӀарал хориялги гъурана, гӀицӀаб авлахъалъул рагӀалда бугеб Эль-Параналде щвезегӀан гьезда хадурги лъугьун. 7Гьениса гьел сверана Эн-Мишпаталде (гьебго Кадеш) ва Хацецон-Тамаралда чӀарал амалекиязулги амориязулги киналго ракьал рахъана[+].

8Гьезда данде рахъана Содомалъул, Гоморраялъул, Адмаялъул, Цевоималъул ва БелагӀалъул (ай, ЦогӀаралъул) ханзаби. Сиддималъул расалъиялда гьез рагъ гьабуна[+] 9Еламалъул хан Кедорлаомеридаги, Гойималъул хан ТидгӀалидаги, Шинаралъул хан Амрафелидаги, Элласаралъул хан Ариохидаги данде. Ункъго хан вагъулев вукӀана щугоясда данде. 10Сиддималъул расалъиялда рукӀана тӀабигӀияб пицӀил цӀурал гӀемерал гвендал. Содомалъул ва Гоморраялъул[†] ханзаби лъутизе лъугьана. Лъутун унел рукӀарал гьезул гӀемерисел рагъухъаби пицӀил гвендазухъе рортана ва гьенир къан хутӀана, хутӀарал мугӀрузде лъутун ана. 11Тушбаби абуни, Содомалъул ва Гоморраялъул тӀолабго бечелъигун хазина-нахърателги хъамал гьабун, гьениса нахъе ана. 12Гьез цадахъ вачун ана Содомалда яшав гьабун вукӀарав Ибрамил[†] вацасул вас ЛутӀги[†] ва гьесул кинабго боцӀи-бечелъиги хъамал гьабуна.

13Лъутун хвасарлъараздасан цо чи вачӀана жугьутӀав Ибрамихъе ва гьесда кинабго бицана. Мамре абулев амориясул миккил гъутӀбузда аскӀоб чӀел гьабун букӀана гьеб заманалда Ибрамица. Мамрелгун ва гьесул вацал Эшколилгун ва ГӀанерилгун Ибрамил букӀана къотӀи-къаялъулаб бухьен. 14Вацасул вас асирлъун вачун ун вукӀин лъайдал, Ибрамица данде ракӀарана жиндирго гӀадамал – гьавураб къоялдасаго гьесул мулклъиялда вукӀарав лъабнусиялда анцӀила микьго рагъде вахъине ярагьунев чи, ва тушбабазда хадув лъугьана. Даналда гӀагарлъухъ, 15сардилъ, гьес жиндирго чагӀи къокъаби гьарун[†] рикьана. Цинги гьел тушбабазде тӀаде кӀанцӀана ва тушбаби лъутизаруна: Дамаскалдаса шималалдехун бугеб Ховаялде щвезегӀан лъутизаруна гьел. 16Гьес тушбабазухъа кинабго нахъе бахъана. Гьединго лутӀги, гьесул боцӀи-бечелъиги, руччабиги ва цогидал киналго асиралги нахъе рачана.

17Кедорлаомерида ва гьесул рахъ ккурал ханзабазда тӀад бергьенлъиги босун, Ибрам нахъвуссун вачӀунеб заманалда, Шаве расалъиялде (ай, Ханасул расалъиялде) гьесда дандчӀвазе вачӀана Содомалъул хан[+].


Ибрамги Мелкицедекги

18Салималъул[†] хан Мелкицедек вачӀана Ибрамида данде чедги чагъирги босун. ТӀадегӀанав Аллагьасе[†][*] гӀибадат гьабулев кашиш[†] вукӀана гьев. 19Ва гьес Ибрамие дугӀа гьабун, абуна:

«Зобги ракьги бижарав ТӀадегӀанав Аллагьасул баракат[†] рещтӀаги Ибрамиде!
20Дур тушбаби дур кверде кьурав ТӀадегӀанав Аллагьасе рецц!»

Ибрамица Мелкицедекие кьуна тӀолабго давлаялъул анцӀил бутӀа.[†][+]

21Содомалъул ханас Ибрамида абуна:

«Дир гӀадамал нахъе кье, давла дуего те», – ян.

22Ибрамица жаваб кьуна:

«Зобги ракьги бижарав БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] – ТӀадегӀанав Аллагьасда – цере кверал ккун гьедулев вуго дун, 23дур бечелъиялдасан цо кун-кваргицин яги хьитал рухьунеб чӀологицин дица диего босиларилан. Дица бечелъизавунин Ибрамилан цо къоялъ дуца абичӀого букӀине. 24Дие щибниги хӀажат гьечӀо, дир гӀадамаз кванараб жо хутӀизегӀан. Дида цадахъ рагъарал ГӀанерицаги, Эшколицаги, Мамрецаги босеян абе жидерго бутӀа».

### 15


Аллагьас Ибрамие КъотӀи гьабуна

1Гьелдаса хадуб, илгьам[*] лъугьун, Ибрамида[†] БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьадин абуна:

«Мун хӀинкъуге, Ибрам,
Дун дуе хъалхъанлъун вукӀина,
Дуе щвезе бугеб шапакъат цӀакъ кӀудияб буго»[+].

2Ибрамица абуна:

«Я дир ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН,[†] щиб Дуца дие кьелеб, лъимерго гьечӀев чиясе? Дир ирсилавлъунги гьав Дамаскалдаса Элиезер вукӀина».

3Ибрамица жеги абуна:

«Дуца дие наслу кьечӀелъулха, дир къавулъ гьавурав[†] лагъ вукӀина дир ирсилавлъун!» – абун.

4Амма БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН гьадинаб калима рещтӀана Ибрамие:

«Гьев вукӀине гьечӀо дур ирсилавлъун,

дурго хьоналдасан лъугьина дуе ирсилав!»

5КъватӀивеги вачун, Гьес Ибрамида абуна:

«Зодихъе валагье ва дол цӀваби рикӀкӀе, гьел рикӀкӀине духъа бажарулеб батани!»

Цинги БетӀергьанас абуна:

«ГьедигӀанги гӀемер рукӀина дур наслаби!» – ян[+].

6Ибрам БЕТӀЕРГЬАНАСДА божана ва гьелдалъун БетӀергьанасда бихьана гьев Жиндие ритӀухъав чи вукӀин[+].

7Ибрамида БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дун вуго, гьаб ракь дур мулклъун дуе кьезе, халдеязул Уралдаса мун гьаниве вачарав БЕТӀЕРГЬАН».

8«Я дир ХӀалкӀолев Аллагь![†] – ин абуна Ибрамица. – Гьаб ракь хӀакълъунго дир букӀиналда сундалъун дун божилев?»[+]

9БетӀергьанас абуна:

«Гьанире Дида цере раче лъабго сон бараб гӀакаги, лъабго сон бараб цӀцӀеги, лъабго сон бараб лъабго куйги, гьединго рохьил миккиги миккидул тӀинчӀги».

10Ибрамица гьедин гьабуна. Гьес хӀайванал кӀихӀи къотӀана ва цояб ракьхъен цогидалда дандбитӀун лъуна[*]. Амма хӀанчӀи кӀихӀи къотӀичӀо гьес[+]. 11КватӀичӀого чудкал роржун рачӀана, амма Ибрамица аскӀоре къазе риччалел рукӀинчӀо гьел. 12Бакъ тӀерхьунеб гӀужалда Ибрамиде цӀакъ бакӀаб[†] макьу рещтӀана. Ва гьале циндаго кутакалда хӀинкъараб бецӀлъукье ккана Ибрам[+].

13Ва БетӀергьанас гьесда абуна:

«Дуда лъан букӀа, ункънусго соналъ дур наслабаз чияр ракьалда лагълъиялдаги зулмуялдаги гъоркь яшав гьабизе буго[+]. 14Амма гьел лагълъиялде ккезабураб халкъалъе дица диван къотӀила – гьебмехалъ дур наслабиги гьениса нахъе ина гӀемераб бечелъигун[+].

15Мунин абуни, парахатго ина дурго умумузда аскӀове –
гӀемерал соналги ран, херлъиялде вахиндал ина хабалъе.

16Дудасан лъугьарал наслабазул ункъабилеб кьер[*] тӀадбуссина гьанибе, амориязул[*] мунагьазул[†] гьир жеги букӀине кколеб роцаде бахун гьечӀелъулха»[+].

17Бакъги тӀерхьун дунял бецӀлъарабго, циндаго баккун бачӀана кӀкӀуйдуца бацараб боркьараб къоноги гьелегьараб цӀадулъ босараб сунтурги ва кӀихӀи къотӀарал хӀайваназул ракьхъеназда гьоркьосан ана.

18Гьеб къоялъ БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрамилгун КъотӀи гьабуна:

«Дур наслабазе кьолеб буго Дица гьаб ракь, Мисриялъул лъарахъа[*] бахъараб кӀудияб Ефрат гӀурухъе щвезегӀан:[+] 19– кениязул, кенизиязул, кадмониязул, 20хитиязул, перизиязул, рефаимазул, 21амориязул, ханааниязул,[†] гиргашиязул ва евусиязул тӀолалго ракьал».

### 16


ИсмагӀилги Гьажарги

1Ибрамил[†] лъади Сарайие[†] лъимер гьабулеб букӀинчӀо. Гьажарилан[†] цӀар бугей Мисриялдаса гъараваш йикӀана гьелъул. 2Сарайица Ибрамида абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС[†] дие лъимер кьолеб гьечӀо. Гьай дир гъараваш яче – гьелдасагӀаги дие вас щвезе бегьула[*]».

Ибрам Сарайихъ гӀенеккана. 3Гьелъ жиндирго гъараваш кьуна Ибрамие – Мисриялдаса Гьажар. Ибрам Ханааналда[†] чӀун анцӀго сон араб заман букӀана гьеб. 4Ибрам Гьажарида аскӀов вегана ва гьелъул ургьибе лъимер ккана. Жийго лъимаде йикӀин лъайдал, хважаин хӀакъир гьайизе лъугьана Гьажар.

5«Дун хӀакъир гьайиялъе гӀайибияв мун вуго, – ян абуна Сарайица Ибрамида. – Дица дирго гъараваш дуда аскӀой егизе кьуна, гьанже лъимер ургьибе ккедал, гьелъ дун рикӀкӀуней гьечӀо. Биччанте БЕТӀЕРГЬАНАС хӀукму къотӀизе дудаги дидаги гьоркьоб!»[+]

6Ва Ибрамица абуна:

«Гьей дур гъараваш йиго, дуего бокьараб гьабе гьелда».

Цинги Сарайица Гьажарие гӀумру къварид гьабуна, ахирги гьелда аскӀоса лъутун ине ккана Гьажар. 7ГӀицӀаб авлахъалда, Шуралде унеб нухда, цо иццухъ БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ малаикасда[†] ятана Гьажар[+]. 8Гьес гьикъана:

«Я Сарайил гъараваш Гьажар, мун киса ячӀуней йигей ва кие уней йигей?» – абун.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Дирго хважаин Сарайида аскӀоса лъутун уней йиго дун», – ин.

9БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас абуна:

«Дурго хважаиналда аскӀое тӀадюсса ва гьелъие мутӀигӀлъе».

10БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас жеги абуна:

«Дица дур наслуялъул гӀадамал рикӀкӀун хӀал кӀолареб хӀалалъ гӀемерлъизарила».

11«Дур ургьиб лъимер буго, – ян абуна БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас. – Дуе вас гьавила. ИсмагӀил лъе дуца гьесда цӀар, дур къварилъи БЕТӀЕРГЬАНАСДА рагӀун бугелъул.

12ГӀалхул хӀама гӀадав вас вукӀина дур,
киналгогун кьалда вукӀина гьев, киналго гьевгунги кьалда рукӀина».
Вацазулгун кьалда ина гьесул гӀумру.

13Жиндехун кӀалъарав БЕТӀЕРГЬАНАСДА Гьажарица лъуна «Эль-Рои[*]» абураб цӀар. Щайгурелъул, гьелъ пикру гьабидал: «Дун йихьулев Аллагь[†] вихьана дида», – ян.

14(Гьединлъидал доб гъуялда цӀар буго Беэр-Лахай-Рои[*]. Гьеб буго Кадешалдаги Бередалдаги гьоркьоб.)

15Гьажарица Ибрамие вас гьавуна, ва гьев васасда цӀар ИсмагӀил лъуна Ибрамица. 16Гьеб заманалда Ибрамица бан букӀана ункъоялда анлъго сон.

### 17


Суннат – БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ КъотӀиялъул гӀаламат

1Ибрамица[†] ункъоялда анцӀила ичӀго сон бараб мехалда, илгьам гьабун, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьесда абуна:

«Дун вуго ХӀалкӀолев Аллагь[†][*]. Дида цеве вацӀцӀадго хьваде! 2Дица КъотӀи гьабила[†] Дидаги дудаги гьоркьоб ва рикӀкӀун хӀалкӀоларелгӀан гӀемерал наслаби кьела дуе».

3Ибрам Аллагьасда[†] цеве кӀалагъоркье ккана ва Аллагьас жеги абуна:

4«Гьале Дица дургун КъотӀи гьабулеб буго – мун вукӀина гӀемерал халкъазул эменлъун. 5Дуда цӀарги Ибрам букӀинаро, Ибрагьим[*] букӀина, Дица мун гӀемерал халкъазул эменлъун гьавулев вугелъул[+]. 6Кутакалда гӀемерлъизабила Дица дур наслу: дудасан халкъал лъугьина, дур наслуялдасан ханзаби рахъина.

7Дица Дидаги дудаги ва дур рукӀинесел наслабаздаги гьоркьоб КъотӀи гьабила. Наслабаз наслабазухъе кьолеб абадияб КъотӀи букӀина гьеб: Дун вуго Аллагь – дурги дур наслабазулги Аллагь! 8Дица дуе ва дур наслабазе кьезе буго дуе гьабсагӀат чияраблъун кколеб гьаб ракь – Ханааналъул[†] тӀолабго ракь абадияб мулклъун кьезе буго Дица дур наслабазе ва гьел Дир халкълъун рукӀине руго».

9Аллагьас Ибрагьимида абуна:

«Амма дуцаги Дир КъотӀи тӀубазабе – дуцаги дур наслабазул щибаб кьералъги тӀубазабизе ккола гьеб. 10Гьаб Дидаги дудаги ва дур наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀи тӀубазабизелъун, нужер киналго бихьиназе суннат[†] гьабизе ккола. 11Суннат гьабун, гӀавраталъул рагӀал къотӀе – гьеб букӀине буго Дидаги нужедаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун.

12Нужер щивав васасе, гьавун микьабилеб къоялъ, суннат гьабизе тӀадаб буго. Гьедин гьабе киналго рачӀунел гӀелазги, дурго рокъов гьавурасе гуребги, дур хьоналдасан лъугьинчӀев, батӀияб халкъалъухъа вичун восарав лагъасеги[+]. 13Рокъов гьавурасеги вичун восарасеги чара гьечӀого суннат гьабизе ккола. Гьедин хисулареб мугьру-гӀаламатлъун букӀина Дир абадияб КъотӀи нужер черхалда. 14Суннат гьабичӀев, ай гӀавраталъул рагӀал къотӀичӀев бихьинчи халкъалда гьоркьоса тӀагӀинавизе вуго, Дир КъотӀи гьес хвезабуралъухъ».

15Цоги гьадин абуна Аллагьас Ибрагьимида:

«Гьанжеялдаса нахъе дур лъадуда цӀар Сарай[†] гуреб, Сара букӀине буго[*]. 16Дица гьелда баракат[†] лъела ва гьелдасан дуе вас гьавила. Дица гьелда баракат лъела ва гьелдасан халкъал лъугьина. Гьелъул наслуялдасан халкъазул пачазаби рахъина».

17Гьебмехалъ Аллагьасда цеве кӀалагъоркье ккарав Ибрагьим жанисанго велъанхъана ва гьес пикру гьабуна: «Нусго сон барав херав чиясдасан лъимер лъугьунебищ? Ункъоялда анцӀго сон барай Сарацаги лъимер кин гьабулеб?» – ин.

18Цинги гьес Аллагьасда гьарана:

«ИсмагӀилидагӀаги Дуца баракат лъолебаниха!» – ян.

19Аллагьас абуна:

«Дур лъади Сараца гьавизе вуго дуе вас ва дуца гьесие ИсхӀакъ[†] абун цӀарги кьезе буго. Гьесулгун ва гьесул наслабазулгун букӀине буго Дир КъотӀи – абадияб КъотӀи.

20ИсмагӀилил рахъалъ дур гьариги Дица къабул гьабуна: гьесдаги баракат лъела Дица ва, гӀемерал лъималги кьун, гьесул наслабазул къадарги цӀикӀкӀинабила. ИсмагӀилидасан вахъина халкъалъул анцӀила кӀиго цевехъан ва кӀудияб халкъалъул эменлъун лъугьина гьев.

21Амма Дирго КъотӀи Дица гьабила ИсхӀакъилгун – цо лъагӀалидасан гьабго заманалда Сараца дуе гьавизе вугев васгун».

22Ибрагьимида гьединги абун, Аллагь нахъе ана.

23Гьебго къоялъ жиндирго вас ИсмагӀилиеги, жиндасан лъугьарал киналго бихьиназеги, ричун росарал жиндирго лагъзадериеги – къавулъ ругелщинал киналго бихьиназе – суннат гьабуна Ибрагьимица. Аллагьас жинде амру гьабунщинаб тӀубазабуна гьес. 24Ибрагьимица ункъоялда анцӀила ичӀго сон бан букӀана жиндиего суннат гьабураб заманалда. 25Гьесул вас ИсмагӀилил букӀана анцӀила лъабго сон. 26ЦохӀо къоялъ суннат гьабуна Ибрагьимиеги, гьесул вас ИсмагӀилиеги, 27Ибрагьимил къавулъ гьарурал бихьиназеги, гьединго цогидал халкъазухъа ричун росарал лагъзадериеги.

### 18


Лъабго гьобол

1Бакъ бухӀараб къалъул гӀужалда, Мамрел миккил гъутӀби ругеб бакӀалда,[†] жиндирго чадиралъул рагьдухъ гӀодов чӀун вукӀарав Ибрагьимие загьирлъана БЕТӀЕРГЬАН.[†] 2БетӀер борхун валагьидал, Ибрагьимида вихьана лъабго чи. Гьезда дандеги вортун, ракьалда нодо чӀван гӀодовеги къулун, 3гьес абуна:

«Я БетӀергьан, бегьулеб батани, дур лагъасда рещтӀинчӀого унге. 4Нужер хӀатӀал чуризе гьабсагӀат лъимги бачӀина ва гьаб гъотӀода гъоркь нужеца хӀалхьиги гьабила.[†] 5Дицайин абуни, нужее квен-тӀех хӀадурила, сапаралда нужер хӀал дагьлъичӀого букӀине. Дида – нужер лагъасда – аскӀосан унеллъидалха нуж ругел».

«ЛъикӀ буго, – ян абуна гьез гьесда. – Дуцаго абухъе гьабе».

6Векерун чадиралда жанивеги ун, Ибрагьимица Сарада[†] абуна:

«Бищунго лъикӀаб ханждал цо къалиги буцун, хехго чед беже».

7Цинги гьев векерана жиндирго рехьед бугеб бакӀалде, ва кьарияб тӀаса бищун бечеги бачун, лагъасда лъазабуна, хехго гьебги хъун, гьан хӀадуреян. 8Хадуб Ибрагьимица жинцаго босун, гьалбадерида цебе лъуна хӀанги, рахьги, бачил гьанги ва, гьел кванан рахъинегӀан, гъотӀода гъоркь вахъун чӀана.

9«Дур лъади Сара кий йигей?» – ян гьикъана гьез Ибрагьимида.

«Гьаний чадиралъуй йиго», – ян жаваб кьуна гьес.

10«Дун ичӀго моцӀидасан тӀадвуссина гьаниве, – ян абуна гьезул цояс. – Гьебмехалда дур лъади Сарал вас вукӀине вуго».

Чадиралъул кӀалтӀа, гьесда нахъа чӀун, гӀенеккун йикӀана Сара[+].

11Гьел кӀиялго – Ибрагьимги Сараги – рукӀана церего гӀолохъанлъиялдаса арал, херал чагӀи. Руччабазул хӀайиз бачӀинги къотӀун букӀана Сарал. 12Гьединлъидал релъи бачӀун, гьелъ пикру гьабуна: «Гьанже дун тӀуян херлъараб мехалъ гьединаб рохел щвеларищха дие! Дир бетӀергьанчиги херлъун вугелъул», – абун[+].

13Амма БЕТӀЕРГЬАНАС Ибрагьимида абуна:

«Щай дур лъади Сара елъанхъулей йигей, жинца, херай гӀадамалъ, лъимер кин гьабулебиланги абун? 14БЕТӀЕРГЬАНАСДА хӀалкӀолареб щибниги жо бугебищ? Дица абураб заманалда, ичӀго моцӀидасан, тӀадвуссине вуго Дун духъе, гьебмехалда Сарал кодов вас вукӀине вуго»[+].

15«Дун елъанхъичӀо», – ян гьереси бицана хӀинкъарай Сараца.

«Гуро, – ян абуна Гьес гьелда. – Мун елъанхъана».


Содомалда гурхӀайилан Ибрагьимица гьари

16Жидерго нухда ине тӀаде рахъана гьел чагӀи. Цинги гъоре расалъуде, Содомалъул рахъалдехун ралагьана. Ибрагьим гьел тӀоритӀизе гьезда цадахъ вилълъана. 17Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Дида ракӀалда бугеб жо Ибрагьимидаса балъго гьабилищ Дица? 18Ибрагьимидасан лъугьине бугелъулха кӀудияб ва гучаб халкъ. Дунялалъул киналго къавмазе баракатги[†] щвезе бугелъул Ибрагьимидасан[+]. 19Дица тӀаса вищана Ибрагьим, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ нухдасан хьвадейилан, ритӀухъго ва хӀалалго гӀумру гьабейилан жиндирго лъималазеги жиндасан лъугьарал наслабазеги гьес амру гьабизе; ва БЕТӀЕРГЬАНАСГИ тӀубазабила Ибрагьимие рагӀи кьун букӀарабщинаб».

20Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС абуна:

«Содомалъул ва Гоморраялъул[†] халкъалъул квешлъиялъул хӀакъалъулъ кутакал гьаркьал рагӀулел руго Дида – гӀасиял мунагьал[†] гьарулел руго гьез[+]. 21Гьеб кинабго Дихъе бачӀараб квешаб ахӀи битӀараб бугищали хал гьабизе гьезухъе рещтӀина Дун. Гьедин бугищ яги гьечӀищали гьелъул хал гьабила».

22Содомалъул рахъалдехун сверун ана гьел чагӀи. Амма БЕТӀЕРГЬАН Ибрагьимида аскӀов чӀовухъе вукӀана. 23Цинги, Гьесда аскӀовегӀан къан, Ибрагьимица абуна:

«Квешал чагӀазда цадахъго божи-иманалъул чагӀиги хвезарилищха Дуца? 24Нагагь гьеб шагьаралда ватани кӀикъоялда анцӀго муъминав чи, гьев кӀикъоялда анцӀгоясе гӀологӀаги гурхӀел-цӀоб гьабичӀого, гьеб шагьар тӀагӀине гьабилищха Дуца? 25Гьединаб жо Дуца гьабуларелъулха! Квешазда цадахъ лъикӀал чагӀиги хвезариларо, ритӀараздеги тӀекъаздеги цого жаза рещтӀинабиларо. Гьединаб жо букӀине рес гьечӀо! ТӀолабго дунялалъул Диванчияс ритӀухъаб диван къотӀиларищха»[+].

26Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС жаваб кьуна:

«Содомалда Дида кӀикъоялда анцӀго муъминчи ватани, гьезие гӀоло Дун гьеб шагьаралда гурхӀила».

27Гьебмехалда нахъеги Ибрагьимица абуна:

«Дун Дуда цеве зарра вуго, хӀур вуго, бугониги дир БетӀергьанасда кӀалъазе дица таваккал тӀамила: 28кӀикъоялда анцӀго гӀезе щуго камурав муъминчи гьенив ватани, гьев щугояв камунилан, Дуца тӀубараб шагьар пасалъизабилищха?»

Цинги БетӀергьанас абуна:

«КӀикъоялда щуго муъминчи гьенив ватани, Дица гьеб пасалъизабиларо».

29Ибрагьимица нахъеги гьикъана:

«Нагагь кӀикъого гурони муъминчи гьенив ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«КӀикъого ватаниги, пасалъизабиларо Дица гьеб».

30Ибрагьимица абуна:

«Дица абуралда ццин бахъунгеха дир БетӀергьанасул: нагагь гьенив лъеберго гурони муъминчи ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«Гьенив лъеберго муъминчи ватани, гьеб шагьаралда Дун гурхӀила».

31Ибрагьимица абуна:

«Гьале дица Дир БетӀергьанасда гьикъулеб буго: къого гурони ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«Къогоясе гӀологи Дун гурхӀила гьеб шагьаралда».

32Ибрагьимица абуна:

«Дир БетӀергьанасул ццин бахъунгеха, ахирисеб нухалъги кӀалъалин: гьенив анцӀго гурони муъминчи ватичӀони?»

Цинги БетӀергьанас жаваб кьуна:

«АнцӀгоясе гӀологи гьеб шагьар тӀагӀинабиларо».

33Гьединги абун, БЕТӀЕРГЬАН гьесда цевеса нахъе ана. Ибрагьимги рокъове тӀад вуссана.

### 19


Содомги Гоморраги паналъизаби

1КӀиго малаик[†] вачӀана Содомалде маркӀачӀубер рукӀкӀунеб гӀужалда. Шагьаралъул кавабахъ годекӀанив гӀодов чӀун вукӀана ЛутӀ.[†] Гьел рихьидал, тӀадеги вахъун, гьезда данде ана гьев ва гӀодоб гьумер цузегӀан гьезие бетӀер къулана. 2Цинги гьес абуна:

«БетӀерчӀахъаял, рилълъа дир – нужер лагъасул – бакӀалде,[†] нужерго хӀатӀалги чуризе хӀалхьиги гьабизе. Радал ине бегьила нужерго нухда».

«Рилълъинаро, – ян абуна гьез. – Гьанир къотӀнорго чӀела ниж къаси».

3Амма ЛутӀица тӀаса вичӀичӀого гьаридал, гьел разилъана ва гьевгун цадахъ гьесул рокъоре рилълъана. ЛутӀица, реччеб тӀечӀел панкъалги режун, лъикӀаб гьоболлъи гьабуна гьезие, ва гьел кванана. 4Къаси гьел регилалде, шагьаралъул гӀадамаз, гӀолохъабаздаса бахъараб харабазде гӀунтӀун Содомалъул киналго бихьиназ, ункъабго рахъалдасан сверун ккуна ЛутӀил мина.

5«Духъе сордо базе рачӀарал гӀадамал кир ругел? – абун ахӀдана гьел. – Гьанире нижехъе кье гьел, гьездасан нижеца лазат босизе!»

6Жиндаго хадуб нуцӀаги къан, ЛутӀ къватӀиве вачӀана. 7Гьес абуна:

«Те, вацал, гьеб иш! Гьабуге гьеб хъублъи. 8Дир кӀиго яс йиго, кӀияйгоги ясгӀадан – гьел кьела дица нужехъе. Нужеего бокьараб гьабе гьезие, амма гьал чагӀазда хъваге, гьал дир къавулъе рачӀарал дир гьалбал ругелъул!»

9«ТӀагӀа цевеса! – ян абуна гьез гьесда. – Мун вуго чияр ракьалдаса вачӀарав апараг, гьанже нижеда малълъаризейищ къасд ккараб? Гьезиеялдасаги квешаб гьабила[†] нижеца дуе!»

Гьедин ахӀи-хӀуралда гьел ЛутӀида тӀаделъана ва нуцӀа бекизе лъугьана. 10Гьебмехалъ, ЛутӀил кӀиявго гьоболас, къватӀире квералги регьун, рокъове жаниве цӀан ана ЛутӀ ва жанисахун нуцӀа рахана. 11Ва рагьдухъе ракӀарун рукӀаралщинал – гӀисинал чӀахӀиял киналго бихьинал – беццлъизаруна гьез; кигӀан балагьаниги рукъалъул каву батулеб букӀинчӀо гьезда[+]. 12Цинги кӀиявго чияс ЛутӀида абуна:

«Гьаб шагьаралда цоги щив вугев дур? Дурцал, васал, ясал яги цоги щал ратаниги, киналго гьаниса нахъе раче. 13Нижеца гьаб шагьар тӀагӀинабизехъин буго! Гьаб шагьаралъул гӀадамазул гӀорхъолъа араб квешлъиялъул кутакаб хъуй рагӀулеб буго БЕТӀЕРГЬАНАСДА,[†] ва БЕТӀЕРГЬАНАС ниж ритӀун руго гьаб шагьар пасат гьабизе!»

14Жиндирго ясал абурал гӀолохъабазухъе вилълъана ЛутӀ ва гьес абуна:

«Хехго гьаб шагьаралдаса нахъе а! БЕТӀЕРГЬАНАС гьалда тӀаде балагь биччазехъин буго!»

Амма гьезда ккана ЛутӀил махсара батилилан.

15ХъахӀлъи балеб гӀужалда малаикзаби лъугьана ЛутӀ гӀедегӀизавизе:

«Дурго лъадиги ясалги рачун, хехго гьаниса нахъе а! Гьаб шагьаралъе жаза гьабулеб мехалъ мунгоги хвезе гурин!»

16Кингоги ЛутӀ гӀедегӀулев вукӀинчӀо. Амма БЕТӀЕРГЬАН гурхӀана ЛутӀида, гьединлъидал, ккун квералгун, ЛутӀги, гьесул лъадиги, кӀияйго ясги малаикзабаз жидецаго шагьаралдаса къватӀире щвезаруна.

17Шагьар тун къватӀире щведал, гьезул цояс ЛутӀида абуна:

«Гьанже лъута, хвасарлъизе гӀамал гьабе! Я нахъе валагьуге, я гьаб расалъиялда кивниги лъалхъуге – мугӀрузде лъута, гурони мунги хвезе вуго!»

18«Бажаруларо, дир БетӀергьан! – ин жаваб гьабуна ЛутӀица. 19– Дие, дурго лагъасе, лъикӀлъи гьабулеб буго Дуца! Дидехун дур гурхӀел-цӀобги кӀудияб буго! Дуца дир гӀумру хвасар гьабуна! Амма мугӀрузде лъутизе дихъа бажаруларо – гьеб балагь дида хадуб гӀунтӀила, дунги хвела. 20Доле цо гӀагардаго бугеб шагьар, дове щвезегӀан векеризе кӀвела дида. Дове векеризин дун, доб гьитӀинабго шагьар бугелъул – дова дунги хвасарлъила!»

21«ЛъикӀ буго, – ян абуна малаикас. – Дуе гӀоло гьебги гьабила дица: дуца бицунеб бугеб гьеб гьитӀинаб шагьар хвезабиларо. 22Гьа, гьанже хехго векере: мун дове щвезегӀан дица щибго байбихьизе бегьуларин». (Гьединлъидалин гьеб шагьаралда цӀар ЦогӀар[*] бугеб.)

23Бакъ баккулеб гӀужалда ЛутӀ ЦогӀаралде щвана. 24Цинги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амруялдалъун Содомалдеги Гоморраялдеги, зобалаздасан цӀад гӀадин, цӀа рекӀараб чӀабатӀ чвахана – БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН бачӀана гьеб[+]. 25Ва пасат гьабуна кӀиябго шагьарги, тӀолабго расалъиги, киналго гьенир рукӀарал гӀадамалги, ракьалда бижарабщинабги. 26ЛутӀида цадахъ лъутун уней йикӀарай гьесул лъадийин абуни, нахъюссун ялагьана ва гьебсагӀатго цӀамул хӀубиялде сверана.

27Радал хехго вахъун, Ибрагьим вилълъана нолъ БЕТӀЕРГЬАНАСДА цеве живго вахъун чӀун вукӀараб бакӀалде. 28Содомалдехунги, Гоморраялдехунги ва расалъиялдехунги валагьидал, корохъ гӀадин кӀкӀуйдуца бацун бихьана ракь.

29ПалхӀасил, расалъиялъул шагьарал пасат гьарулеб мехалъ, Аллагьасда[†] Ибрагьим ракӀалде щвана. ЛутӀ вукӀарал шагьарал тӀагӀинарулеб мехалъ, Аллагьас ЛутӀ балагьалъукьа ворчӀизавуна.


ЛутӀги гьесул ясалги

30ЦогӀаралда чӀезе хӀинкъун, кӀияйго ясги ячун, ЛутӀ мугӀрузде ана. Гьенив цо нохъода чӀана ЛутӀ жиндирго ясалгун.

31Цо къоялъ кӀудияй ясалъ гьитӀиналда абуна:

«Эмен херлъулев вуго. Гьаб дунялалъул гӀадаталда рекъон нилъгун рукӀине тӀокӀалъ бихьиналги гьечӀо ракьалда. 32РачӀа нилъеца, чагъирги гьекъезе кьун, эмен мехтизавизе ва гьесда аскӀор регизе. Гьедин нилъерго инсул наслу тӀагӀине биччаларо нилъеца!»

33Гьеб сордоялъ гьез эмен гьекъезавуна. КӀудияй яс гьесда аскӀой егана, амма гьесда щибго бичӀчӀичӀо – кин гьей жинда аскӀой егараялиги, кин нахъе араялиги. 34Нахъисеб къоялъ гьелъ яцалда абуна:

«Нолъ дун инсуда аскӀой егана. РачӀа чагъирги кьун, къасиги гьев мехтизавизе, ва мунги егизе гьесда аскӀой. Гьедин нилъерго инсул наслу тӀагӀине биччаларо нилъеца!»

35Гьеб сордоялъги гьез эмен гьекъезавуна. Цинги гьитӀинай ясги егана гьесда аскӀой. Амма гьесда щибго бичӀчӀичӀо – кин гьей жинда аскӀой егараялиги, кин нахъе араялиги.

36Гьедин жидерго инсудасан ЛутӀил кӀияйго ясалъул ургьибе лъимер ккана. 37КӀудиялъе[†] вас гьавуна, гьесда цӀар МогӀав лъуна. Гьесдасан лъугьарал руго дол могӀавиял.[†] 38ГьитӀиналъеги вас гьавуна, гьесда цӀар Бен-Амми лъуна. Гьесдасан лъугьарал руго дол аммониял.[†]

### 20


Ибрагьимги Авимелехги

1Ибрагьим гьениса Негевалде ана ва Кадешалдаги Шуралдаги гьоркьоб бугеб Гераралда[†] яшав гьабун чӀана. 2Сара[†] жиндир яц йигилан абуна гьес, гьединлъидал Гераралъул хан Авимелехица Сарада хадур чагӀи ритӀана ва гьей жиндихъего ячана[+]. 3Амма цо сордоялъ макьилъ Аллагьас[†] Авимелехида абуна:

«Гьей гӀадан духъего ячаралъухъ мун хвезе вуго. Гьелъул рос вуго».

4Авимелех жеги гьелда хъван вукӀинчӀо.

«Я дир БетӀергьан![†] – абун гьардана гьев. – ГӀайибго гьечӀеб халкъги хвезабилебищха Дуца? 5Гьев чияс дида абуна гьей жиндир яц йигилан! Гьелъ жинцагоги абуна гьев жиндир вац вугин! Гьеб ишалъулъ дир намус бацӀцӀадаб[†] буго, дица мунагьги[†] гьабичӀо!»

6«БитӀараб буго, – ян абуна Аллагьас макьилъ. – Дида лъала дур намус бацӀцӀадаб букӀин. Гьединлъидал Дица мун мунагьалдаса цӀунана – Дица виччачӀо мун гьелда хъвазе. 7Амма гьанже дуца гьей гӀадан росасухъе нахъ юссинае. Гьев авараг[†] вугелъул, гьес дугӀа гьабила[†] мун чӀаго хутӀагийилан. Дуда лъайха: гьей росасухъе нахъе кьечӀони, мунги дур тӀолабго гӀагарлъиги хваликьа рорчӀизе гьечӀо!»[+]

8Радал Авимелехица жиндирго чукъа-рахьан данде ахӀана ва ккарабщинаб гьезда бицана. Гьебмехалъ гьел киналго кутакалда хӀинкъана. 9Цинги Ибрагьим жиндихъего ахӀана Авимелехица ва гьесда абуна:

«Дуца нижее гьабураб жо щиб? Дица дуе щиб квешлъи гьабун букӀараб, гьедигӀан кӀудияб мунагьалде дунги дир тӀолабго ханлъиги цӀазе ккани? Гьединаб жо гьабизе бегьуларогури! 10Щай дуца гьедин гьабураб?» – ин гьикъана Авимелехица Ибрагьимида.

11Ибрагьимица жаваб кьуна:

«Дида ракӀалде ккана гьаб ракьалда гӀадамал Аллагьасукьа хӀинкъулел гьечӀин ва лъади сабаблъун дунги чӀвалин. 12Гьелда тӀадеги, хӀакъикъаталдаги гьей дир яц ккола, дир инсуе цогидай чӀужуялъ гьаюрай яс йигелъул; гьей дир лъадилъун лъугьана. 13Ва, инсул рукъги рехун тун, сапаралде вахъайилан Аллагьас дие амру гьабураб мехалъ, дица гьелда абуна: „Дие лъикӀ букӀине бокьун батани, нилъ кире щваниги, дуца абе дун дур вац вугилан“».

14Гьебмехалъ Авимелехица Ибрагьимие гӀиги, гӀачиги, лагъзалги, гъаравашалги сайгъат гьаруна[†] ва Сараги нахъе кьуна. 15Гьес Ибрагьимида абуна:

«Гьаб кинабго дир ракь дуда цебе буго: дуего бокьараб бакӀалда[†] яшав гьабе».

16Сарада гьес абуна:

«Дица дур вацасе кьолеб буго азарго гӀарцул шекел.[†] Дур ракӀ хвезабиялъухъ рецӀалие ва дур тӀолабго гӀагарлъиялда цее мун намус бацӀцӀадай йикӀин лъазе кьолеб буго гьеб».

17Цинги Ибрагьимица Аллагьасде дугӀа гьабуна, ва Аллагьас Авимелехги, гьесул лъадиги, гъаравашалги сахлъизаруна: нахъеги лъимал гьаризе байбихьана гьез[+]. 18(Ибрагьимил лъади Сара сабаблъун Авимелехил къавулъ ругел киналго руччаби лъимал гьарулареллъун лъугьинарун рукӀана БЕТӀЕРГЬАНАС.)

### 21


Ибрагьимие ИсхӀакъ гьави

1Жинцаго рагӀи кьун букӀараб къагӀидаялъ, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Сараде[†] баракат[†] рещтӀинабуна: Жиндирго рагӀи БЕТӀЕРГЬАНАС тӀубазабуна.

2Сарал ургьибе лъимер лъугьана ва, Аллагьас[†] абураб болжал щварабго, херав Ибрагьимие гьелъ вас гьавуна. 3Сараца гьавурав[†] жиндирго васасда цӀар ИсхӀакъ[†] лъуна Ибрагьимица[+] 4ва, гьавун микьабилеб къоялъ, Аллагьасул амруялда[†] рекъон, гьесие суннат[†] гьабуна[+]. 5ИсхӀакъ гьавураб мехалъ Ибрагьимица нусго сон бан букӀана. 6Гьебмехалда Сараца абуна:

«Релъанхъизе бачӀунеб иш гьабуна дие Аллагьас:

Гьаб хабар рагӀаравщинав чи велъанхъила»[*].

7Жеги гьелъ абуна:

«Керен кьун Сараца лъимер хахизабизе бугилан Ибрагьимида абизе лъидаго ракӀалдецин ккелароан. Амма гьале, хераб къоялъ, гьесие дица вас гьавуна!»


Гьажарги ИсмагӀилги

8Лъимер кӀудияб гӀолеб букӀана. Гьев карандаса тӀураб къоялъ Ибрагьимица кӀудияб сухӀмат гьабуна.

9Ибрагьимидасан мисрияй Гьажарица[†] гьавурав вас жиндир вас ИсхӀакъгун васандулев вихьидал,[+] 10Сараца Ибрагьимида абуна:

«Гьагъай гъараваш, гъолъул васгун цадахъ, нахъе ячахъе гьаниса! Дир вас ИсхӀакъида бащад гьев гъаравашалъул васги дур ирсилавлъун вукӀине гьечӀо!»[+]

11Жиндирго васасул рахъалъ абурал гьел рагӀаби рекӀелъ хӀунсана Ибрагьимида, 12амма Аллагьас гьесда абуна:

«Я васасул, яги гьей гъаравашалъул пикрабаз ракӀ къварилъуге дур. Сараца абураб гьабе – ИсхӀакъидасан лъугьине руго дур наслаби[+]. 13Амма гъаравашалъул васасдасанги Дица тӀубараб халкъ лъугьинабила. Гьевги дур лъимерлъидалха!»

14Нахъисеб къоялъ радал Ибрагьимица Гьажарихъе квенги лъадал цӀураб рахълъенги кьуна. Гьелъул мугъзада гьебги лъун, гьес абуна васги вачун нахъе айилан. Гьажар гьениса ана ва Беэр-Шеваялъул гӀицӀаб авлахъалда нухги къосун хутӀана. 15КватӀичӀого рахълъеналъуб букӀараб лъимги лъугӀана. Гьебмехалъ жиндирго васги цо хъархъида гъоркь тун, 16доегӀан ана гьей, холев вугев гьев вихьизе бокьичӀого. ЧӀорбутӀалъ речӀчӀулеб чӀорил манзилалъ рикӀкӀадеги ун, гӀодой чӀана ва гӀек-гӀекиялда гӀодана гьей. 17Амма Аллагьасда васасул гӀоди рагӀана, ва Аллагьасул малаикас[†] зобалаздасан Гьажариде ахӀана:

«Дуе щиб, Гьажар? Мун хӀинкъуге! Дуца дова тарав вас гӀодулеб гьаракь рагӀана Аллагьасда. 18Яхъун гьанже дурго васасда аскӀое а ва гьев, кверги ккун, тӀаде вахъинаве. КӀудияб халкъ лъугьинабизе буго Дица гьесдасан».

19Ва Аллагьас Гьажарида бихьизабуна гъуй бугеб бакӀ.[†] АскӀое ун, гьелъ рахълъен цӀезабуна ва васасе гьекъезе лъим кьуна.

20Гьелдаса нахъе Аллагьас гьев вас рехун течӀо. Гьев кӀудияв[†] гӀуна, гӀалах-авлахъалда яшав гьабун чӀана, чӀорбутӀалъ чан гьабизе ругьунлъана. 21Паран абулеб салул авлахъалда яшав гьабулеб букӀана гьес, Мисриялдаса лъадиги ячана эбелалъ гьесие[+].


Беэр-Шеваялда гьабураб къотӀи

22Гьеб заманалда жиндирго бодул цевехъан Пихолгун цадахъ вачӀун, Авимелехица Ибрагьимида абуна:

«Дур кинабго кверрагъариялъулъ Аллагьас дуе кумек гьабулеб буго. 23Гьанже мун гьеде я дие, я дир лъималазе, я дир кинабго наслуялъе хиянат гьабиларилан[†] ва дуе дир рагӀи хвечӀеб гӀадин, дие ва мун къабул гьавураб дир улкаялъе дур рагӀиги хвеларилан!»

24Ибрагьимица абуна:

«Дун дуе гьедила», – ян.

25Амма цин гьес Авимелехие бадибчӀвай гьабуна гьесул чагӀаца жиндир гъуй нахъе бахъанилан.

26«Гьеб лъица гьабурабали дида лъаларо, – ян абуна Авимелехица. – Дуца гьелъул рахъалъ дида щибго бицинчӀогури. ТӀоцебе рагӀулеб буго дида гьеб».

27Цинги Ибрагьимица Авимелехие сайгъат гьаруна[†] гӀиги гӀачиги ва гьесулгун ракълил къотӀи-къайги гьабуна. 28Ибрагьимица анкьго хух батӀа чӀезабун букӀана. 29Ва Авимелехица гьикъана:

«Гьаб анкьабго хух дуца батӀа гьабиялъе гӀилла щиб?» – абун.

30«Гьелги раче дуего, гьаб гъуй дица бухъараб букӀиналда дур разилъи тасдикъ гьабун», – ин жаваб кьуна Ибрагьимица.

31(Гьединлъидал гьез цоцазе гьа бараб къоялдаса нахъе гьеб бакӀалда цӀар лъуна Беэр-Шева абун.)[*][+]

32Гьедин гьеб Беэр-Шеваялда гьез ракълил къотӀи-къай гьабуна, цинги Авимелехги гьесул бодул цевехъан Пихолги рокъоре – пилистимазул ракьалде – тӀадруссун ана.

33Ибрагьимица Беэр-Шеваялда тамарискалъул гъветӀ чӀана ва, Абадияв БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасде[†] гьардон, дугӀа гьабуна.

34Гьелдаса хадубги гӀезегӀан заманаялъ яшав гьабуна Ибрагьимица пилистимазул ракьалда.

### 22


Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьи

1Цинги Аллагьас[†] Ибрагьимил хӀалбихьана.

«Ибрагьим!» – ин абуна гьес.

«Гьале дун!» – ин данде жаваб гьабуна Ибрагьимица[+].

2Цинги Аллагьас абуна:

«Гьев цохӀо вугев дурго хирияв вас ИсхӀакъги[†] цадахъ вачун, Мория абулеб ракьалде а. Гьениб Дица бихьизабураб магӀарда тӀубан бухӀулеб къурбаналъе хъве дуца гьев».

3Нахъисеб къоялъ радал цудунго вахъун Ибрагьимица хӀама кьолона. КӀиго рагьтӀателги цадахъ вачана, жиндирго вас ИсхӀакъги вачана ва, къурбан бухӀизе цӀулги бичӀун, Аллагьас жинда абураб бакӀалдехун[†] валагьун нухда вахъана Ибрагьим. 4Нухда вахъун лъабабилеб къоялъ, цеве валагьидал, Ибрагьимида рикӀкӀадасанго гьеб бакӀ бихьана.

5«Гьаб хӀамил тӀалаб гьабун гьанир чӀа нуж, – ин абуна гьес рагьтӀателазда. – Дунги васги Аллагьасе гӀибадаталъе ина ва гьанире нахъ руссина».

6Къурбан бухӀизе хӀадурараб цӀул гьес ИсхӀакъил мугъалда лъуна. Цинги цӀаги нусги босана ва, ИсхӀакъги вачун, гьев цевехун ана.

7«Дада!» – ян ахӀана ИсхӀакъица Ибрагьимиде.

«Щиб, дир вас?» – ин абуна Ибрагьимица.

Васас гьикъана:

«Нилъехъ цӀаги буго, цӀулги буго, къурбаналъе хъвезе кьегӀер кибха бугеб?»

8«Аллагьас бихьизабила, дир вас, Жиндиего къурбаналъе хъвезе кьегӀер киб бугебали!» – ян абуна Ибрагьимица.

Жеги церехун ана гьел кӀиялго.

9Аллагьас жинда абун букӀараб бакӀалде щведал, Ибрагьимица къурбаналъе бакӀ къачӀана ва гьениб цӀул рекъезабуна. Цинги гьес ИсхӀакъ вухьана ва, къурбаналъе къачӀараб бакӀалда цӀулада тӀад гьевги лъун, 10вас хъвезе нус кодобе босана. 11Амма цинтӀаго зобалаздасан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] Малаикас[†] гьесде ахӀана:

«Ибрагьим! Ибрагьим!»

«Гьале дун!» – илан жаваб кьуна гьес.

12«Васасде квер борхуге, – ян абуна малаикас, – щибго гьабуге гьесие! Гьанже Дида лъана мун Аллагьасукьа хӀинкъулев чи вукӀин. ЦохӀо вугев дурго вас Дие кьезе барахщичӀо мун!»

13Цинги цеве валагьидал, Ибрагьимида бихьана гьениб хъархъазулъ лълъурдулги къан хутӀараб куй. АскӀове ун, гьес куй цебе бачана ва васасул бакӀалда тӀубан бухӀулеб къурбаналъе гьеб хъуна.

14Гьеб иш ккараб бакӀалда цӀар «БЕТӀЕРГЬАНАС Кьела»[*] абун лъуна Ибрагьимица.

(Гьелдасан бачӀараб буго: «БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ МагӀарда сабаб батила», – ян абиги).

15Зобалаздасан кӀиабизеги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ Малаикас Ибрагьимиде ахӀана.

16Ва Гьес абуна:

«Дуца гьедин гьабуралъухъ, цохӀо вугев вас кьезе мун барахщичӀелъул, Дирго ЦӀаралдалъун гьедулев вуго Дун, 17Дица дуде баракат[†] рещтӀинабила! Дица дуе гӀемерал наслаби кьела – зодихъ цӀвабигӀанги, ралъдал рагӀалда салигӀанги цӀикӀкӀинабила гьезул къадар. Ва дур наслабаз тушбабазул шагьарал кверде росила[+].

18Мун Дие мутӀигӀлъаралъухъ дунялалъул киналго халкъазе баракат щвела гьездасан»[+].

19Цинги рагьтӀателал тун рукӀараб бакӀалде тӀад вуссана Ибрагьим ва гьелгун цадахъ Беэр-Шеваялде ана. Беэр-Шеваялда яшав гьабун чӀана Ибрагьим.


Нахорил наслаби

20Цо заманалдасан Ибрагьимида лъана жиндир вац Нахорилги рукӀин гьесул лъади Милкаца гьарурал васал: 21ГӀуцги (тӀоцевесев вас), гьесда хадусев Бузги, Кемуэлги (гьев ккола Арамил эмен), 22Кеседги, ХӀазоги, Пилдашги, Идлафги, Бетуэлги.

23Бетуэлие гьаюна яс Ривка.[†]

Гьев микьавго вас гьавуна Милкаца Ибрагьимил вац Нахорие[+]. 24Гьезда тӀадеги, Реума абун цӀар бугей Нахорил гъаравашалъги гьесие гьаруна[†] Тевах, Гахам, Тахаш ва МагӀаха абурал лъимал.

### 23


Сара хвей

1Сараца[†] бана нусиялда къоло анкьго сон. 2Гьей хвана Кирят-АрбагӀалда (Хевроналда), ханааниязул[†] ракьалда. Гьениб Сарахъ магӀу тӀуна Ибрагьимица, гьелъул жаназаялде къулун гӀек-гӀекиялда гӀодана гьев. 3Цинги лъадул жаназаялда аскӀоса вахъун ун, гьев хитиязда кӀалъана:

4«Дун вуго къватӀиб ракьалдаса гочун вачӀарав апараг, нужеда гьоркьоб гӀумру гьабизе рес щварав чи. Дир хварай лъади юкъизе бакӀ[†] кье дие нужер ракьалда».

5Хитияз Ибрагьимие жаваб кьуна:

6«ГӀенекке, бетӀерчӀахъад! Мун вуго къадруяв, Аллагьасе[†] хирияв чи, – ян абуна хитияз. – Нижер хабалазул бищунго лъикӀаб бакӀ тӀаса бище ва гьений юкъе дурго лъади: бокьарав чияс изну кьела дуе жиндирго тухумалъул хабалалъ гьелъие бакӀ гьабизе».

7Гьеб ракьалъул гӀадамазе, ай хитиязе бетӀерги къулун, 8Ибрагьимица абуна:

«Дир хварай лъади гьаний юкъизе нужер изну бугеб батани, дир гьари къабул гьабун, Цохарил вас Эфронида абе, 9гьесул хурул рагӀалда бугеб Махпелаялъул нохъо дие кьейилан. Нужги нугӀзаллъун рукӀаго, дица гьеб бичун босила гӀураб багьаги кьун, хабалазе букӀине».

10Шагьаралъул кавудухъе годекӀанире ракӀарарал хитиязда гьоркьов гӀодов чӀун вукӀана живго Эфронги ва, киназдаго рагӀун, гьес Ибрагьимида абуна:

11«Бичун кьеларо, дир бетӀерчӀахъад. ГӀенекке дихъ, гьеб хурги нохъоги чӀобого кьолеб буго дица дуе. Гьал дир ракьцоязда цебесан дица дуе кьолеб буго гьеб, гьений дурго хварай лъади юкъизе».

12Гьеб ракьалъул гӀадамазе нахъеги бетӀерги къулун, 13Ибрагьимица киназдаго рагӀун Эфронида абуна:

«Гьарула дуда, гьеб хурухъ кколеб гӀарац босе дихъа, цинги дица дир хварай лъади юкъила гьений».

14Гьебмехалъ Эфроница абуна:

15«ГӀенекке, бетӀерчӀахъад! Гьеб хурул багьа буго ункънусго шекел[†] гӀарцул. КӀудияб багьайищ гьеб бугеб дуеги диеги?! Дурго хварай лъади юкъе гьений».

16Эфроница абураб багьаялда рекъана Ибрагьим ва, хитиялги нугӀлъиялъе чӀезарун, гьес бихьизабураб къадаралда, базаргабазда гьоркьоб билълъанхъараб бакӀлъиялъул ункънусго шекел гӀарцул кьуна гьесие. 17Гьедин Мамреялъул бакъбаккул рахъалда Махпелаялда бугеб хурулги, гьелдаго цадахъ нохъодулги ва гьеб хурир ругелщинал гъутӀбузулги 18бетӀергьанлъун[†] вахъана Ибрагьим. Гьелъие нугӀзаллъунги рукӀана шагьаралъул кавудухъ годекӀанире ракӀарарал хитиял.

19Цинги Ибрагьимица жиндирго лъади Сара юкъана ханааниязул ракьалда, Мамреялда (гьанже гьелда Хевронилан абула) гӀагарлъухъ Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода. 20Гьеб хурги нохъоги, хабалазе бакӀ хӀисабалда, хитиязухъан Ибрагьимил бетӀергьанлъиялде бачӀана.

### 24


ИсхӀакъги Ривкаги

1Ибрагьим цӀакъго херлъун вукӀана. Ва сундулъго БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] баракатги[†] насиблъун букӀана гьесие.

2Цинги Ибрагьимица жиндирго рукъалъул ишги магӀишатги тӀадкъарав кӀудияв[†] лагъасда абуна:

«Гьаб дир мачӀалда кверги лъун[*], 3зобалазулги ракьалъулги БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасул[†] цӀарги рехсон, гьеде мун, дуца дир васасе гьаб ракьалъул ханааниязда[†] гьоркьоса яс ячинарилан. 4Мун а дир улкаялде, дир гӀагарал чагӀазухъе, ва гьениса яче ИсхӀакъие[†] лъади».

5Лагъас гьикъана:

«Дида цадахъ гьание, гьаб ракьалде ячӀине дояса ясалъе бокьичӀони, щиб гьабилеб?[†] Гьебмехалъ дица дур вас доб мун нахъе гочараб улкаялде щвезавизе кколевищ?» – абун.

6«Ворегиха щвезавуге! – ян жаваб кьуна гьесие Ибрагьимица. – Дир вас дове вачунге дуца! 7Дирго инсул рукъги рехун тун, дун чияр ракьалде вачарав Зобалазул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь кӀалъана дунгун ва гьев гьедана гьаб ракь дир наслуялъе кьелилан. Гьес Жиндирго малаик[†] витӀила дуда цеве-цеве, дир васасе лъадиги ячун вачӀине дуе кумекалъе. 8Дуда цадахъ ячӀине ясалъе бокьичӀони, дур гьедиялдаса мун эркенлъила, амма дир вас дуца дове вачунге!»

9Жиндирго хважаинасул мачӀалда кверги лъун, лагъ гьедана гьедин гьабилилан. 10Цинги жиндирго хважаинасул варанабазда гьоркьоса анцӀго вараниги бачун, хири-хириял сайигъаталги росун, гьев сапаралде вахъана Арам-Нагьараималде, Нахор вугеб шагьаралде.

11БакътӀерхьул гӀуж букӀана шагьаралда гӀагарлъухъ гъуялда аскӀор гьес жиндирго варанаби чӀезарураб мехалда. Гьеб букӀана шагьаралдаса руччаби лъеде рачӀунеб гӀуж. 12Цинги Ибрагьимил лагъас дугӀа гьабуна:

«Я БЕТӀЕРГЬАН, дир хважаин Ибрагьимил Аллагь![†] Гьарула Дуда, жакъа дие икъбал насиб гьабе ва дир хважаинасул рекӀел мурад тӀубазабе! 13Гьале дун гьанив, гъуялда аскӀов, шагьаралдаса ясал лъадаре рачӀунеб бакӀалда[†] вахъун чӀела. 14Дица гьание ячӀарай ясалда абуни дур гӀертӀиниса лъим кьейилан ва гьелъ гьекъейин, дур варанабиги гьекъезарилин жинцаян жаваб кьуни, гьелдалъун бичӀчӀила дида Дуца дурго лагъ ИсхӀакъие бахӀарай тӀаса йищараблъи. Гьебмехалда дида бихьила Дуца рахӀму-цӀоб лъун букӀин дир хважаинасда!»

15Гьел рагӀаби кӀалдиса къватӀире рачӀиналде, гӀеретӀги гъажилда бан, лъадал цӀезе ячӀана Милкалги Ибрагьимил вац Нахорилги вас Бетуэлил яс Ривка.[†] 16Гьей йикӀана цӀакъ берцинай, жеги росасе инчӀей яс. Гъуялъухъе ун, гӀеретӀ цӀуна гьелъ. Гьей нахъюссун унаго, 17хадувги векерун, Ибрагьимил лагъас абуна:

«Бегьулеб батани, дие гьекъезе лъим кье дур гӀертӀиниса!» – ян.

18«Гьекъе, хӀурматияв», – ин жаваб кьуна гьелъ.

Ва гьебсагӀатго гъажилдаса гӀеретӀги бахъун, Ибрагьимил лагъасе гьекъезе лъим кьуна. 19Цинги гьелъ абуна:

«ГьабсагӀат дица дур варанабазеги баччила лъим, гӀорцӀизегӀан гьекъезе».

20БоцӀи гьекъезе лъураб росонибе хехго гӀеретӀги чӀехьон, нахъеги гъуялъухъе екерана гьей – гьедин лъим баччана киналго варанаби гӀорцӀизегӀан. 21ВуцӀцӀун чӀун, гьелъухъ валагьун вукӀана лагъ, Аллагьас гьесул сапаралда баракат лъун букӀиналда ракӀчӀезегӀан. 22Варанаби гьекъон рахъараб мехалда гьес гьелъие кьуна, бащдаб шекелалъул[†][*] бакӀлъи бугеб, магӀарзукъалазда балеб меседил кӀиликӀги, анцӀго шекелалъул бакӀлъи бугеб, кӀиго меседил курхьенги. 23Гьес гьелда гьикъана:

«Мун лъил яс кколей? Дур инсул къайи-свериялда нижее сордо базе бакӀ гьечӀодай?» – абун.

24Гьелъ жаваб кьуна:

«Милкалги Нахорилги вас Бетуэлил яс йиго дун».

25Гьелъ тӀадеги жубана:

«Нижер гӀемераб наккуги буго варанаби тӀад регизе, гьезие кьезе кӀалцӀи-херги буго; нужее сордо базе бакӀги букӀина».

26Цинги накабаздеги ккун, гӀодоб нодоги чӀван, БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц гьабуна гьев чияс. 27Ва гьес абуна:

«ЦӀоб гӀатӀидав ва рагӀи холарев вуго дир хважаин Ибрагьимил БЕТӀЕРГЬАН Аллагь! Гьес дир хважаин рехун течӀо! БЕТӀЕРГЬАНАС дун вачана битӀахъе дир хважаинасул вацасул рокъове!»

28Екерун рокъоеги ун, Ривкаца эбелалда бицана кинабго ккара-таралъул хӀакъалъулъ. 29Лаван абун цӀар бугев вац вукӀана Ривкал. Гьев гъуялъухъе векерана нухлуласда аскӀове. 30Яцалъул кӀиликӀги курхьабиги рихьидал ва гьес Ривкада абурабги рагӀидал, Лаван гьев чиясухъе гӀедегӀана. Ибрагьимил лагъ, жиндирго варанабигун, жеги гъуялда аскӀовго чӀун вукӀана. 31Гьесда Лаваница абуна:

«ЛъикӀ щварав, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат рещтӀарав! Гьанив вахъун чӀун щибулев мун? Дица дуе рукъги дур варанабазе бакӀги къачӀан буго».

32Гьебмехалъ Ибрагьимил лагъ гьесул бакӀалде вилълъана. Варанабаздаса къайи бахъана, гьезие наккуги кӀалцӀи-херги бачӀана. Гьоболасеги гьесда цадахъ рукӀаразеги хӀатӀал чуризе лъимги бачӀана. 33Хадуб гьезда цебе квен лъуна, амма лагъас абуна:

«Гьаниве дун щай витӀаравали бицун бахъинегӀан кваналаро дун».

«Бицеха», – ян абуна гьесда Лаваница.

34Гьес абуна:

«Дун вуго Ибрагьимил лагъ. 35БЕТӀЕРГЬАНАС кӀудияб баракат лъун буго дир хважаинасда ва гьесие кьун буго гӀемераб бечелъи: гӀиги, гӀачиги, гӀарац-меседги, лагъзалги, гъаравашалги, варанабиги, хӀамулги. 36Дир хважаинасул лъади Сараца[†] гьесие вас гьавуна херлъараб мехалъ, ва жиндирго бугебщинаб хазина-бечелъи дир хважаинас гьев васасе кьезе амру гьабуна. 37Дир хважаинас дун гьедизавуна, дица гьесул васасе доб ханааниязул ракьалдаса гӀадан ячинарилан 38ва гьесул ватӀаналде, гьесул гӀагарлъиялъухъе ун, гьениса гьесул васасе бахӀарайги ячун вачӀинилан.

39Дица дирго хважаинасда цӀехана, гьениса ясалъе дида цадахъ ячӀине бокьичӀони, щиб гьабилебилан. 40Гьес дие жаваб кьуна: „Дун божарав дир БЕТӀЕРГЬАНАС дуда цадахъ Жиндирго малаик витӀила ва Гьес дур сапаралда баракат лъезабила, дир тухумалдаса, дир инсул кьолбодаса ясги дир васасе ячун мун вачӀине. 41Мун дир гӀагарал чагӀазухъеги щун, гьез дуда цадахъ яс йитӀизе инкар гьабуни, мун дурго гьаялдаса эркенлъила“, – ян.

42Жакъа гъуялда аскӀове щведал, дица дугӀа гьабуна: „Я БЕТӀЕРГЬАН, дир хважаин Ибрагьимил Аллагь, гьарула Дуда, дир гьаб сапаралда баракат лъе! 43Гьале дун гьаб гъуялда аскӀов вахъун чӀела. Лъадал гӀеретӀ цӀезе гьание яс ячӀараб мехалда, дица гьелда абила дур гӀертӀиниса лъим гьекъезе кьейилан. 44Гьелъ дие жаваб кьуни: ‘Гьекъе, дур варанабазеги баччила дица лъим’, – абун, гьелъул магӀна букӀина БЕТӀЕРГЬАНАС гьей яс тӀаса йищун йикӀин дир хважаинасул васасе лъадилъун ячине“.

45Гьедин дугӀа гьабун бахъиналдего, гъажилда гӀеретӀги лъун ячӀана Ривка. Гъуялъухъеги ун, гьелъ гӀеретӀ лъадал цӀедал, гьекъезе лъим кьейилан гьарана дица гьелда. 46„Гьекъе, дур варанабазеги баччила дица лъим“, – ин абуна гьелъ, гьебсагӀат гъажилдаса босун гӀеретӀги дихъе кьун. Дица лъим гьекъон бахъиндал, варанабазеги баччана гьелъ лъим. 47Мун лъил ясилан гьикъидал, гьелъ жаваб кьуна: „Милкалги Нахорилги вас Бетуэлил яс йиго“, – ян. Гьебмехалда дица гьелъие магӀарзукъалазда базе кӀиликӀги кверазда ххезе курхьабиги кьуна. 48Цинги дица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ сужда гьабуна ва БЕТӀЕРГЬАНАСЕ – дир хважаин Ибрагьимил Аллагьасе – рецц-бакъ гьабуна, хважаинасул васасе гьесул кьолбодаса яс ячине Гьес дун битӀахъе гьаниве тӀовитӀаралъухъ. 49Гьанже нужеца щиб абилеб? Нужее къабуллъилищ дир хважаинасул гьари тӀубазабизе? Дица щиб гьабилебали лъазе, жаваб кьеха гьанже нужеца».

50Лаваницаги Бетуэлицаги жаваб кьуна:

«Гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСДАСАН лъугьараб иш буго: я квешаб яги лъикӀаб бицун гьелда тӀад кӀалъазе бакӀ гьечӀо нижее. 51Гьале Ривка – яче гьей дудаго цадахъ. БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьухъе букӀине биччанте гьеб иш ва дур хважаинасул васас гьей лъадилъун ячине йиччанте».

52Гьеб рагӀидал, Ибрагьимил лагъас БЕТӀЕРГЬАНАСЕ нодо чӀван, сужда гьабуна. 53Цинги гьес къватӀире рахъана Ривкае ритӀарал меседилги гӀарцулги тӀагӀелал, ретӀел-кун, гьединго гьелъул вацасеги эбелалъеги ритӀарал хириял сайгъатал. 54Цинги гьевги гьесда цадахъ рукӀаралги квана-гьекъана ва кьижизе регана. Радал тӀаде рахъиндал, Ибрагьимил лагъас абуна:

«Дирго хважаинасухъе тӀад вуссине изну кье дие», – ян.

55Ривкал вацасги эбелалъги абуна:

«Йиччанте анцӀго къоялъги гьей нижеда аскӀой чӀезе. Цинги нуж гьейгун цадахъ нухда ритӀила».

56«Гьанив чӀун заман инабуге дир. БЕТӀЕРГЬАНАС дир сапаралда баракат лъун букӀаго, виччанте дун дирго хважаинасухъе нахъ вуссине!» – ян абуна Ибрагьимил лагъас

57«Дой ахӀизин, долъ щиб абулищали цӀехезе», – ян абуна гьез.

58Гьез Ривка ахӀана ва гьелда гьикъана:

«Гьав чиясда цадахъ ине рази йигищ мун?» – ин.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Рази йиго», – ян.

59Гьебмехалда Ривкаги, гьелъул рахьдал эбелги, Ибрагьимил лагъги, гьесда цадахъ рукӀарал чагӀиги нухарегӀизе хӀадурлъана гьел. 60Гьезулгун къо-лъикӀ гьабулелъул, Ривкада баракат лъегиян гьадинаб дугӀа гьабуна гьез:

«Я нижер яц, гӀемерал наслаби лъугьаги дудасан ва
аза-азар, анцӀаза-азар чи гӀеги гьезул!
Дур лъималаз кверде росаги
тушбабазул шагьарал!»

61Ривкаги гьелъул гъаравашалги варанабазда рекӀана ва Ибрагьимил лагъасда цадахъ къватӀире рахъана. Гьедин, Ривкаги ячун, рокъове къокъана гьев.

62ИсхӀакъ Беэр-Лахай-Роиялдаса (доб заманалда гьев Негевалда яшав гьабун вукӀана) рокъове тӀадвуссараб гӀуж букӀана гьеб. 63БакътӀерхьул гӀужалъ гьев магъилъе ана ургъизе ва дугӀа гьабизе. БетӀер борхидал, рикӀкӀадасанго варанабазул къапила бачӀунеб бихьана гьесда. 64Ривкадаги вихьана ИсхӀакъ. Гьеб параялъго вараниялдаса гъоркьеги рещтӀун, 65гьелъ Ибрагьимил лагъасда гьикъана:

«Нилъеда данде вачӀунев вугев гьадав чи щив?» – ан.

«Дов дир хважаин вуго», – ян абуна лагъас.

Гьебмехалда Ривкаца чадраялъ гьумер бахчана.

66Лагъас ИсхӀакъида бицана сапаралда ккара-таралъул хӀакъалъулъ. 67Цинги ИсхӀакъица Ривка ячана жиндирго эбел Сарал букӀараб чадиралъуе, ва Ривка гьесул лъадилъун лъугьана. ИсхӀакъие йокьана Ривка ва хварай эбелалъухъ рухӀел гӀодоцана.

### 25


Ибрагьим хвей

1Ибрагьимица цоги чӀужу ячана – гьелда цӀар Кетура букӀана. 2Гьелъ гьесие гьаруна[†] васал: Зимран, Йокшан, Медан, Мидян, Ишбакъ ва ШуахӀ. 3Йокшание гьаруна Шева ва Дедан. Деданил наслуялъул ккола ашуриял, летушиял ва леумиял. 4Мидянил васал ккола: ГӀефа, ГӀефер, Енох, Авида ва Элдага. Гьел киналго руго Кетурал наслаби.

5Жиндирго тӀолабго бечелъи Ибрагьимица ИсхӀакъие[†] кьуна. 6Ибрагьимица, живго чӀаго вугеб мехалдаго, бечедал сайгъаталги кьун, бакъбаккудехун ругел ракьазде ритӀана гъаравашаз гьарурал васал, ИсхӀакъидаса рикӀкӀад гьарун.

7Ибрагьимица кинабниги нусиялда лъабкъоялда анцӀила щуго сон бана.

8ЦӀакъго херлъараб мехалда, гӀумруялъул соназдасаги гӀорцӀун, жиндирго умумузда хадув ана Ибрагьим.

9Гьесул васаз – ИсхӀакъицаги ИсмагӀилицаги – гьев вукъана Мамреялда гӀагарлъухъ Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода, ай Цохарил вас хитияв Эфронил ракьалда. 10Ибрагьимица хитиязухъа босун букӀана гьеб хур. Гьенир рукъун руго Ибрагьимги Сараги.[†][+] 11Ибрагьим хун хадуб, гьесул вас ИсхӀакъиде баракат[†] рещтӀинабуна БЕТӀЕРГЬАНАС.[†] ИсхӀакъица яшав гьабулеб букӀана Беэр-Лахай-Роиялда гӀагарлъухъ.


ИсмагӀилил васал

12Гьале Сарал гъараваш Мисриялдаса Гьажарица[†] Ибрагьимие гьавурав[†] вас ИсмагӀилилги гьесул наслуялъулги къиса.

13ЦӀикӀкӀарасдасан байбихьун ИсмагӀилил васазул цӀарал: Невайот (ИсмагӀилие тӀоцеве гьавурав), Кедар, Адбеэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15ХӀадад, Тема, Етур, Нафиш ва Кедма. 16Гьел руго ИсмагӀилил васал – анцӀила кӀиго къавмалъул анцӀила кӀиго бетӀер. ИсмагӀилил васазул цӀарал лъун руго гьел чӀун рукӀарал бакӀазда[†] ва росабазда.

17Кинабниги нусиялда лъебералда анкьго сонги бан, ИсмагӀил хвана ва жиндирго умумузда хадув ана. 18Гьесдасан лъугьарал наслаби чӀана ХӀавилаялдаса бахъараб Шуралде щвезегӀан ругел ракьазда. Гьеб Шур буго Мисриялдаса бакъбаккул рахъалдехун, Ассириялде унеб нухда. Жидерго киналго вацазулгун тушманлъиялда рукӀана гьел[+].


Якъубги ГӀисавги

19Гьале Ибрагьимил вас ИсхӀакъилги гьесул наслабазулги къиса.

Ибрагьимие гьавуна вас ИсхӀакъ. 20КӀикъого сон бараб мехалда, ИсхӀакъица лъадилъун ячана Паддан-Арамалдаса арамеяв Бетуэлил яс Ривка.[†] Гьей йикӀана арамеяв Лаванил яц. 21ИсхӀакъил лъадуе лъимер гьабулеб букӀинчӀо. Жиндир лъадуда гурхӀаян гьардана ИсхӀакъ БЕТӀЕРГЬАНАСДА. Ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесул гьари къабул гьабуна: Ривкал ургьибе лъимер лъугьана. 22Гьелъул ургьир лъимал цоцада тенкезе лъугьана.

«ВахӀ, – ин абуна Ривкаца, – гьадин букӀине батани, щай дие гьаб къваригӀараб?»

Цинги гьелда бан БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ амру лъазе дугӀа гьабуна гьелъ. 23БЕТӀЕРГЬАНАС гьелда абуна:

«КӀиго халкъ буго дур ургьиб,
кӀиго къавм бачӀина дур чохьониса къватӀибе.
Цояб къавм цоялдаса къуватаб букӀина,
кӀудиявав[†] вукӀина гьитӀинасул лагълъун»[+].

24Лъимер гьабизе заман щведал, гьелъул ургьиб кӀиго лъимер букӀин загьирлъана. 25ТӀоцеве гьавуна багӀарккараб кьералъул, кӀургӀараб расуца тӀубанго черх бацарав вас. Гьесда цӀар лъуна ГӀисав[†][*]. 26ГӀисавил хӀатӀил эгъеги къан ккун, гьесдаго хадув цогидавги вачӀана. Гьесда цӀар лъуна Якъуб[†][*]. Гьел гьарураб мехалда, лъабкъого сон бан букӀана ИсхӀакъица.

27Васал кӀудиял гӀуна. ГӀисав лъугьана гьунар бугев чанахъан, мегъ-ракьалъул чи. Якъуб вукӀана рокъов вукӀине бокьулев, парахатав чи. 28Гьезул эмен ИсхӀакъие чанил гьан бокьулаан, гьединлъидал гьесие ГӀисавги вокьулаан. Амма Ривкае Якъуб вокьулаан.

29Цо нухалда Якъуб чурпа гьабулев вугеб мехалда, чанаса вуссун вачӀана свакан тату хварав ГӀисав.

30«Дун вакъуца холев вугин, гьеле гьеб дур багӀараб чурпа кье дие кваназе», – ян абуна гьес Якъубида. (Гьединлъидалин гьесда Эдом[†][*] абун тӀокӀцӀар лъураб.)

31«ТӀоцеве гьавурасул ихтияр дие бичани, кьела», – ян абуна Якъубица[+].

32«ТӀоцеве гьавурав вукӀиналъул пайда щиб дие, дун вакъуца хвезехъин вугеб мехалъ», – ин абуна ГӀисавица.

33«Гьедин батани гьедеха!» – ян абуна Якъубица.

ГӀисав гьедана тӀоцеве гьавурасул даража Якъубие бичанилан. 34Гьебмехалъ Якъубицаги гьесие чедги хилъалодул чурпаги кьуна. Гьев кванана, гьекъана, цинги тӀаде вахъун, нахъе ана. Гьедин щибго къимат гьабичӀого тана ГӀисавица тӀоцеве гьавиялъул даража[+].

### 26


ИсхӀакъги Авимелехги

1Улкаялда гьанжеги ракъул заман бачӀана (цебе доб Ибрагьимил заманалдаго гӀадин). Гьединлъидал пилистимазул хан Авимелехихъе Гераралде[†] ана ИсхӀакъ.[†][+] 2Гьенив БЕТӀЕРГЬАН[†] загьирлъана ИсхӀакъие ва Гьес абуна:

«Мун Мисриялде унге, Дица дуда бихьизабураб ракьалда чӀа. 3Гьенив мун лъикӀ вукӀина, Дица дуе кумек гьабила[†] ва дуде баракатги[†] рещтӀинабила. Гьал киналго ракьал дуеги дур наслабазеги кьелилан дур эмен Ибрагьимие гьедараб гьаги Дица тӀубазабила[+]. 4Дица дур наслабазул гӀадамал зодихъ цӀвабигӀанги гӀемерлъизарила, ва гьезие кьела гьал киналго ракьал. Дунялалъул тӀолалго халкъазе баракат щвезе буго дур наслуялдасан,[+] 5– дур эмен Ибрагьим дихъ гӀенеккаралъухъ ва дир амрабиги, тӀадкъаялги, къануналги, хӀукмабиги гьес тӀуразаруралъухъ».

6Цинги ИсхӀакъ Гераралда чӀана. 7Гьеб бакӀалъул[†] гӀадамаз Ривка[†] щийилан гьикъидал, гьай дир яц йигилан абуна гьес. Берцинай Ривка сабаблъун живго чӀвалилан, гьей жиндир лъади йигилан абизе хӀинкъана гьев[+].

8Гьедин ана лъикӀаланго заман. Цо нухалда пилистимазул хан Авимелехида гордухъан бихьана ИсхӀакъица Ривка еэдулей. 9Цинги гьес ИсхӀакъ жиндихъего ахӀана ва гьесда кӀалъана:

«Дур лъади йикӀун йигогури гьай! Щайха цинги дуца гьей дур яц йигилан абураб?»

ИсхӀакъица жаваб кьуна:

«Гьей сабаблъун дунго чӀвалилан хӀинкъана дун», – ин.

10«Дуца нижее гьабулеб бугеб щиб? – ан абуна Авимелехица. – Нижер цонигияв дур лъадуда аскӀов вегаравани, щиб гьабилеб букӀараб? КӀудияб мунагьалде[†] ккелароанищ ниж?!»

11Ва Авимелехица жиндирго халкъалда лъазабуна:

«Гьав чиясда яги гьасул лъадуда хъварав чи чӀвазе вуго», – ян.

12Гьенир хурзал рекьизе байбихьана ИсхӀакъица. БЕТӀЕРГЬАНАС кӀудияб баракат лъуна гьесда: нусго нухалъ цӀикӀкӀараб бачӀин щвана гьесие гьеб соналъ. 13ИсхӀакъ бечелъулевго бечелъулев вукӀана. Ахирги кутакалда бечедав чи лъугьана гьесул: 14гьанже гьесул рукӀана гӀиял рехъабиги, гӀачиязул рехьедалги, гӀемерал лагъзалги. Гьединлъидал Пилистимазул гьесде жахӀда ккезе байбихьана. 15Ва Ибрагьимил заманалдаго гьесул лагъзадерица рухъун рукӀарал киналго гъуял рацизаруна гьез[+]. 16Авимелехицаги ИсхӀакъида абуна:

«Нахъе а нижер ракьалдаса. Нижеда дандеккун, гӀемерго къуватавлъун лъугьана мун гьанже».

17Гьениса нахъе ун, ИсхӀакъица Герар абулеб расалъиялда чадрал чӀвана ва гьенив чӀана. 18Ибрагьимил заманалдаго рухъун рукӀарал ва, Ибрагьим хун хадуб, пилистимаз жанибе ракь бан рацарал гъуял цӀидасан рухъана гьес. Кидаялиго Ибрагьимица гьезда лъун рукӀарал цӀаралги цӀидасан лъуна гьес гьел гъуязда. 19Цо нухалда гьесул лагъзал рукӀана расалъиялда лъим балагьизе ракь бухъулел ва гьезда гьениб ицц батана. 20Амма, тӀаде рачӀун, Гераралъул гӀухьби ИсхӀакъил гӀухьбигун дагӀбадизе лъугьана гьеб жидер лъим бугилан. Гьеб гъуй сабаблъун дагӀба ккедал, Эсек[*] абун лъуна гьелда цӀар. 21Цоги гъуй бухъана ИсхӀакъил лагъзадерица, амма гьеб сабаблъунги ккана питна ва гьелда цӀарги Ситна[*] лъуна. 22Гьебмехалда ИсхӀакъ гьеб бакӀалдаса дагьавги довегӀан гочана ва цоги гъуй бухъана. Гьаб нухалъ щибго дагӀба-къец ккечӀо.

«Гьаб ракьалда нилъ гӀемерлъизе, ахирги БЕТӀЕРГЬАНАС гӀатӀилъи кьуна нилъее», – янги абун, ИсхӀакъица гьеб гъуялда цӀар лъуна Реховот[*].

23Цинги ИсхӀакъ Беэр-Шеваялде тӀад вуссана. 24Гьениве щвараб сордоялъго, илгьам лъугьун, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесда абуна:

«Дун вуго дур эмен Ибрагьимил Аллагь.[†] Мун хӀинкъуге, Дица кидаго кумек гьабизе буго дуе. Дир лагъ Ибрагьимие гӀоло Дица дуда баракат лъела ва дур наслуги цӀикӀкӀинабила».

25Гьениб къурбаналъе бакӀги бан, Аллагьасе дугӀаги гьабун, ИсхӀакъица жиндирго чадрал чӀвана, гьесул лагъзалги гъуй бухъизе лъугьана. 26Гьеб заманалда Авимелех вачӀана Гераралдаса ИсхӀакъихъе, жиндирго вазир Ахузатгун ва бодул цевехъан Пиколгун цадахъ.

27ИсхӀакъица гьезда абуна:

«Нуж щиб къваригӀун рачӀарал? Нужее вокьичӀого, нахъе къотӀанагури дун нужеца!» – ян.

28Гьез абуна:

«Нижеда бихьулеб буго БЕТӀЕРГЬАНАС дуе кумек гьабулеб букӀин. Гьединлъидал нижее бокьун буго нилъеца цоцае рагӀи кьезе ва дудаги нижедаги гьоркьоб ракълилаб къотӀи-къай букӀине. РачӀа къотӀи гьабизе, 29дуца нижее квешлъи гьабиларилан. Нижецаги дуе, лъикӀлъи гурони, щибго квешлъи гьабичӀо, ва парахат нахъе ине ресги кьуна дуе. Гьанже БЕТӀЕРГЬАНАС дуде баракат рещтӀинабун буго!»[+]

30Гьебмехалъ ИсхӀакъица гьезие кӀудияб квана-гьекъей гьабуна. 31Нахъисеб къоялъ радалго тӀадеги рахъун, гьез цоцазе гьаял гьедана. Цинги ИсхӀакъица гьалбал нухарегӀана, гьелги парахатго нахъруссун ана.

32Гьебго къоялъ, гъуй бухъулел лагъзаз ИсхӀакъида лъазабуна лъим батанилан.

33ИсхӀакъица гьеб гъуялда цӀар лъуна Шива[*] абун. (Гьелдасан бачӀараб буго гьанже шагьаралъул цӀар Беэр-Шева[*].)


ГӀисавил лъудби

34КӀикъого сон бараб мехалда ГӀисавица[†] лъудби рачана: хитияв Беэрил яс Егьудит ва хитияв Элонил яс Басемат[+]. 35ИсхӀакъиеги Ривкаеги гӀемераб ракӀбакъвай букӀана гьел сабаблъун.

### 27


ГӀисавие щвезе кколеб баракат Якъубие щвей

1Херлъунги беццлъунги вугев ИсхӀакъица[†] цо къоялъ кӀудияв[†] вас жиндаго аскӀове ахӀана:

«Я дир вас!» – ин ахӀана гьес.

«Дун гьанив вуго, дада», – ян жаваб кьуна ГӀисавица.[†]

2ИсхӀакъица абуна:

«Дун гьанже херлъун вуго, хвезе чан къо хутӀун бугебалиги лъаларо. 3Босе дурго ярагъги – чӀорбутӀги чӀоралги – ва чанаве а[+]. 4Чанил гьанги босун вачӀун, гьелъул квен гьабе дие бокьулеб къагӀидаялъ. Гьебги кванан, дунго хвелалде цебе дица дуе дугӀа гьабила,[†] БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ[†] баракат[†] дуде рещтӀине[*]».

5Ривкада[†] рагӀана ИсхӀакъица жиндирго вас ГӀисавида абурал гьел рагӀаби. ГӀисав чанаве аравго, 6гьелъ Якъубида[†] абуна:

«Дида рагӀана дур инсуца ГӀисавида абулеб:

7„Чанил гьанги босун вачӀун, дие бокьулеб къагӀидаялъ гьелъул квен гьабе. Гьеб гьанги кванан, дунго хвелалде цебе дица дуе дугӀа гьабила, БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат дуде рещтӀине“, – ян.

8Гьанже, дир вас, мун мухӀканго дихъ гӀенекке ва дица малъараб гьабе. 9Векерун ун, рехъалъа тӀаса бищун, кӀиго лъикӀаб бурутӀги бачун вачӀа. Дица гьезул гьанал, дур инсуе бокьулеб къагӀидаялъ, тӀагӀамаб квен гьабила. 10Гьебги босун мун инсухъе ина, гьес, гьебги кванан, дуе дугӀа гьабизе ва живго хвелалде цебе баракатги дуе кьезе».

11Амма ИсхӀакъица Ривкада абуна:

«Дир вац вуго расул цӀурав чи. Дирин абуни, цӀвакараб тӀом буго. 12Нагагь инсуца дида квер хъвани, щиб гьабилеб? Дица гьев гуккулев вукӀин тӀатани, гьес дие баракат кьеларо, нагӀана кьела».

13Амма эбелалъ абуна:

«Гьеб нагӀана дица дидаго тӀаде босила, дир вас. Мунин абуни, дихъ гӀенекке. БуртӀал рачине а».

14Якъубица буртӀал рачун рачӀана. Ривкаца ИсхӀакъие бокьулеб къагӀидаялъ тӀагӀамаб квен хӀадурана. 15Цинги гьелъ къавулъ батараб жиндирго цӀикӀкӀарав вас ГӀисавил бищунго лъикӀаб ретӀел гьитӀинав вас Якъубида ретӀинабуна. 16Гьесул квералги габурги буртӀазул цӀакаца рацизаруна. 17Цинги бухӀилаго квенги чедги Якъубихъе кьуна.

18«Дада», – ян абуна гьес, инсуда тӀадеги ун.

«Я дир вас! – ин абуна ИсхӀакъица. – Мун кинавав?»

19«Дун ГӀисав вуго, дуе тӀоцеве гьавурав,[†] – ин жаваб кьуна Якъубица инсуе. – Дуца абурабщинаб гьабуна дица. ТӀаде ворхун, гӀодов чӀа, чанил гьан кваназе ва дие баракатги кьезе».[†]

20ИсхӀакъица гьикъана:

«Я дир вас, гьедигӀан хехго чан кин духъе щвараб?»

Гьес жаваб кьуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС – дур Аллагьас[†] – квербакъана дие», – ян.

21«Гьаниве аскӀовегӀан вачӀа, дир вас, – ин абуна ИсхӀакъица. – ХӀакълъунго мун ГӀисав вугищали цо квер квашилин дуда».

22Якъуб инсуда аскӀове ана ва гьес, гьасда кверги кващун, абуна:

«Гьаракь Якъубил буго, кверал ГӀисавил руго», – ян.

23ГӀисавилго гӀадин, гьесул квералги расул цӀун ратидал, ИсхӀакъида лъачӀо гьев Якъуб вукӀин ва гьесие дугӀа гьабизе лъугьана.

24«Мун дир вас ГӀисавищха?» – ян гьикъана гьес Якъубида.

«У, дир дада», – ян абуна гьас.

25ИсхӀакъица абуна:

«Дуца бачӀараб чанил гьан кье, дир вас, кваназе, хадуб дица дуе баракат кьолеб дугӀа гьабила».

Якъубица инсуда цебе лъуна квенги чагъирги. Квана-гьекъон вахъараб мехалда, 26ИсхӀакъица абуна:

«АскӀове вачӀун, убач гьабе, дир вас, дида».

27Инсуда аскӀовегӀанги къан, убач гьабуна Якъубица. Гьесул ратӀлидасан махӀ чӀвайдал, гьесие баракат кьун, ИсхӀакъица гьадин абуна:

«БЕТӀЕРГЬАНАС баракат лъураб
мегӀер-гӀалахалъул махӀ буго дир васасдасан.
28Аллагьас дуе гьарзаго кьеги
зобалаздасан рогьалил щубги ракьалдасан нигӀматалги.
Дур хурул бачӀин цӀикӀкӀаги, чагъирги гӀемерлъаги[+].
29Биччанте халкъаз дуй хъулухъ гьабизе,
къавмазги биччанте дуе бетӀер къулизе.
Вацазда тӀадги мун хан вукӀина:
дур эбелалъул наслабаз бетӀер къулила дуе.
Дуе нагӀана кьуразе нагӀана щвела,
дуда баракат лъегиян абуразда баракатги лъела».

30ИсхӀакъица баракатги кьун, Якъуб ИсхӀакъида аскӀоса къватӀиве лъугьаравго, чанаса вуссун тӀаде щвана гьесул вац ГӀисав. 31Инсуе бокьулеб квен гьабуна гьесги ва, гьебги босун вачӀун, инсуда абуна:

«ТӀаде ворха, дир дада, дица бачӀараб чанил гьан кваназе, ва дида баракат лъолеб дугӀаги гьабизе».

32«Мун щив?» – ан гьикъана ИсхӀакъица.

«Дун вуго дур вас, дуе тӀоцеве гьавурав вас ГӀисав», – абун жаваб кьуна гьас.

33Гъаргъар щун сородана цинги ИсхӀакъ ва гьес абуна:

«Чанил гьан дида кваназабурав дов чи щивха кколев, гьедин батани? Мун вачӀиналде цебе дица гьесие баракатги кьун, гьабунагури дугӀа! Гьесда тӀад букӀина гьанже гьеб баракат!»

34Гьел рагӀаби рагӀидал, чара бухӀун ахӀдезе лъугьана ГӀисав. Цинги гьес инсуда гьарана:

«Диеги баракат кьеха, дир дада, диеги баракат кьеха!» – абун.

35Амма гьес жаваб кьуна:

«Дур вацас вачӀун махсароде ккуна дун, ва гьес бахъун ана дуе кьезе кколеб букӀараб баракат».

36ГӀисавица абуна:

«ЧӀалгӀаде гуро досда Якъубилан абулеб – кӀицӀулго гуккана дос дун![*] Цо бугони, дос дихъа бахъун ана тӀоцеве гьавурасул даража. Гьале гьанже дие щвезе кколеб букӀараб баракатги ана бахъун».

Цинги ГӀисавица инсуда абуна: «Дие кьезе баракатгойищха дур хутӀичӀеб?» – ин[+].

37ИсхӀакъица жаваб кьуна:

«Дуда тӀад ханлъун гьавуна дица дов, кинабго гӀагарлъиги досул лагъзаллъун гьаруна,[†] хурул бачӀинги чагъирги досие насиблъизе гьабуна. Гьанже дица дуе щибха кьелеб, дир вас?»

38«ЦохӀо баракатищха, дир дада, дур букӀараб? Диеги кьеха, дада, баракат!» – инги абун, ГӀисав гӀек-гӀекиялда гӀодана. 39Ва ИсхӀакъица абуна:

«ЛъикӀаб тӀорщел бижулел хурзабаздасаги
зодисан рещтӀунеб рогьалил щубалдасаги
рикӀкӀад рукӀина дуца яшав гьабулел бакӀал.[†]
40Дур бетӀербахъиги хвалчадалъун букӀина,
дурго вацасе лагълъун вукӀина мун.
Амма мун гьесда данде къеркьела,
ва гьесул рукьги тӀаса рехун, эркенлъи щвела»[+].


Якъуб Лаванихъе лъути

41Инсул баракат гьесие щвеялъ, Якъубида кутакалда ццин бахъун вукӀана ГӀисав.

«Инсухъ чӀегӀер барал къоял рачӀиндал, чӀван рехила дица дирго вац Якъуб», – абун пикрабазда вукӀана гьев.

42Амма Ривкада лъана гьелъул кӀудияв васасул ракӀалда бугеб къасд. ГьитӀинав вас Якъубги аскӀове ахӀун, гьелъ абуна:

«Мун чӀвазе къасд буго дур вац ГӀисавил. 43Дица малъараб гьабе, дир вас. Дир вац Лаванихъе Харраналде лъута мун. 44Дур вацасул ццин гӀодобуссинегӀан, 45дуде бугеб гьесул гьалагаб ццин чучизегӀан ва дуца гьесие гьабураб хӀилла-макру гьесда кӀочон тезегӀан дова чӀа. Хадуб дица дуда хадув чи витӀила мун доваса нахъе вачине. Гурони, цого къоялъ кӀиявго васасдаса ятӀалъараб къо бачӀинехъин буго дида тӀаде».

46Ривкаца ИсхӀакъида абуна:

«Гьал хитиязул ясаз дунял рихинабун буго дида. Гьанже гьаздаго релълъарай хитияй Якъубицаги ячани, гӀумруго щай дие?»[+]

### 28

1ИсхӀакъица[†] Якъуб[†] аскӀове ахӀана ва, гьесие баракатги[†] гьарун,[†] гьадинаб насихӀат гьабуна:

«Ханааниязул[†] яс ячунге дуца. 2Паддан-Арамалде а дурго эбелалъул инсул улкаялде ва эбелалъул вац Лаванил ясаздасан цояй яче лъадилъун[+]. 3ХӀалкӀолев[*] Аллагьасул[†] баракат лъеги дуда. Гьес дур тӀинчӀ-къед гӀемер гьабеги ва дур наслаби цӀикӀкӀинареги, дудасан гӀемерал халкъал лъугьине. 4Ибрагьимие щвараб баракат дудеги дур наслабаздеги рещтӀинабеги Аллагьас, жакъа мун апараг хӀисабалда хьвадулев вугеб ва Аллагьас Ибрагьимие сайгъат гьабураб гьаб ракь дур мулклъун лъугьине».

5Хадуб ИсхӀакъица васасулгун къо-лъикӀ гьабуна ва Якъуб Паддан-Арамалде Лаванихъе ана. Гьев Лаван вукӀана Якъубилги ГӀисавилги[†] эбел Ривкал[†] вац арамеяв Бетуэлил вас.

6ГӀисавида лъана, баракаталъул дугӀаги гьабун, ИсхӀакъица Якъуб лъади ячине Паддан-Арамалде витӀаравлъи. Гьединго рагӀана, баракат лъеянги гьарун, гьес Якъубида лъазабураблъи ханааниязул яс лъадилъун ячунгейилан 7ва Якъуб, инсуцаги эбелалъги малъараб гьабун, Паддан-Арамалде ун вукӀинги. 8Гьебмехалда, ханаанияздасан рачарал нусал инсуе рекӀее гӀолел гьечӀолъиги бичӀчӀун, 9ГӀисав исмагӀилилазухъе ана ва гьениса жиндиего ячана МахӀалат абулей цоги лъади. Гьей йикӀана Ибрагьимил вас ИсмагӀилил яс ва Невайотил яц[+].


Якъубида бихьараб макьу

10Беэр-Шеваялдаса ун, Якъуб Харраналдехун валагьун сапаралде вахъана. 11Цо пуланаб бакӀалде[†] щвараб мехалда, маркӀачӀубер рукӀкӀунеб букӀун, сордо базе рещтӀана гьев ва, къаданиб гамачӀги лъун, вегана. 12Гьеб бакӀалда макьу бихьана Якъубида: Макьилъ цо мали бихьана гьесда зодибги гӀодобги цураб, ва Аллагьасул малаикзаби[†] рукӀана гьенисан цоял гъоркье рещтӀунел, цогиял тӀаде рахунел. 13Гьеб малиялъул тӀогьив чӀун вукӀана БЕТӀЕРГЬАН[†] ва Гьес Якъубида абуна:

«Дун вуго БЕТӀЕРГЬАН – дур кӀудияв[†] эмен Ибрагьимилги дур эмен ИсхӀакъилги Аллагь. Мун тӀад вегун вугеб гьеб кинабго ракь дуеги дур наслабазеги сайгъат гьабулеб буго Дица. 14СалигӀан гӀемер рукӀине руго дур наслаби, ва гьел чӀезе руго бакътӀерхьудехунги, бакъбаккудехунги, шималалдехунги, къилбаялдехунги. Киналго халкъазе баракат щвезе буго дудасан ва дур наслуялдасан[+]. 15Дуда кӀочонге Дун мунгун вукӀин. Киве кканиги, Дица цӀунила мун ва гьаб ракьалде тӀад вуссинавила. Дица мун рехун теларо: дуе кьураб рагӀи тӀубазабила».

16Макьидаса вигьиндал, Якъубица абуна:

– «ХӀакълъунго БЕТӀЕРГЬАН вуго гьаб бакӀалда: дидани лъачӀо гьеб!»

17Кутакаб хӀинкъи рекӀелъе лъугьарав Якъубица абуна:

«КигӀан хӀинкъараб бакӀха гьаб бугеб! Аллагьасул рукъ[†] бугогури гьаб! Зобалазул каву бугогури гьаниб!»

18Радал тӀаде вахъиндал, гьеб бакӀалда бахъун чӀезабуна Якъубица къаси жиндирго къаданиб лъун букӀараб гамачӀ ва гьелда тӀаде зайтуналъул нах[†] тӀуна[*][+]. 19Бет-Эл абун лъуна гьес гьеб бакӀалда цӀар[*], – цебе гьеб бакӀалда цӀар Луз букӀана[+].

20Цинги Якъубица, Аллагьасда цебе назру гьабун, гьадин абуна:

«Гьаб сапаралда дие кваназе квенги кьун, ретӀине парталги кьун, Аллагьас дун цӀунани[+] 21ва сах-саламатго дун дирго инсул рокъовеги тӀадвуссани, гӀумруялъго БЕТӀЕРГЬАН Аллагьасе[†] гӀибадат гьабила[†] дица. 22Гьаб гамачӀ эхетараб бакӀги Аллагьасул Рукълъун лъугьина. Ва Аллагьас дие кьунщиналъул анцӀил бутӀа[†] дица Аллагьасеги кьела»[+].

### 29


Якъуб Паддан-Арамалде вачӀин

1Цинги Якъуб[†] жиндирго нухда ана. Машрикъалъул халкъазул ракьалде щведал, 2авлахъалда цо гъуй бихьана гьесда, гьелда аскӀоб гӀиял лъабго рехъенги бугоан (гьеб бугоан боцӀи гьекъолеб бакӀ).[†] Гъуялъул кӀалтӀуялда тӀад кӀудияб гамачӀ лъун букӀана. 3Киналго рехъаби гьенире ракӀарараб мехалда гӀухьбуз гамачӀ нахъе хъурщизабулаан ва, гӀиги гьекъезабун, нахъеги гъуялъул кӀалтӀу бацулаан.

4«Нуж киса, вацал?» – абун гьикъана Якъубица гӀухьбузда.

Харраналдаса ругилан жаваб кьуна гьез.

5«Нахорил васасул вас Лаван лъалищ нужеда?» – ян гьикъана гьес.

Лъалилан жаваб кьуна гьез.

6«Гьев кинха вугев?» – ин гьикъана Якъубица.

«ЛъикӀ вуго, – ян жаваб кьуна гьез. – Доле досул яс Рахел[†] ячӀуней йиго гӀи гьекъезабизе».

7«Бакъ тӀерхьинегӀан жеги гӀезегӀан заман бугогури, – ян абуна Якъубица гӀухьбузда. – ГӀи данде бакӀаризе заман щун гьечӀо. ГӀи гьекъезабе ва нахъеги гӀалахалде раче рехъаби».

8Амма гьез абуна:

«Киналго рехъаби данделъичӀого, гӀи гьекъезабун бажаруларо. Гьебмехалда нахъе хъурщизабила гъуялъул кӀалтӀа бугеб гамачӀ. Цинги нижеца гӀиги гьекъезабила».

9Гьедин гаргадулел гьел ругеб мехалда, Рахел тӀаде щвана, инсул гӀиял рехъенги бачун. ГӀиявехьлъи гьабулеб букӀана гьелъ. 10ИмгӀал Лаванил гӀиял рехъенги бачун Рахел ячӀуней йихьидал, Якъуб гъуялъухъе ана ва, гамачӀги нахъе хъурщизабун, гьелъул гӀи гьекъезабуна. 11Цинги, гьелда убачги гьабун, гӀек-гӀекиялда гӀодана Якъуб, 12жив дур инсул яц Ривкал[†] вас вугиланги абун. Гьеб инсуда бицине екерун ана Рахел. 13Яцалъул вас вачӀун вугилан рагӀидал, Лаван векерана гьоболасда дандчӀвазе; каранде къан, гьесда къочардана ва гьев рокъове вачана. Цинги Якъубица гьесда кинабго ккара-тараб бицана. 14Лаваница абуна:

«ХӀакълъунго мун дир гӀагарав чи вуго!» – ян.

Гьедин Якъубица Лаванил бакӀалда моцӀ бана.


Леяги Рахелги – Якъубил лъудби

15Цинги Лаваница гьесда абуна:

«Мун дир гӀагарав чи вугинги абун, чӀового хӀалтӀизавизе бегьиларо. Бице дида, кинаб мухь дуе кьелеб?»

16Лаванил йикӀана кӀиго яс: кӀудиялда[†] цӀар букӀана Лея, гьитӀиналда – Рахел. 17Леял берал цодагьал загӀипал рукӀана. Рахелин абуни, лага-чорхолъанги гьайбатай гьумерги берцинай яс йикӀана. 18Якъубил Рахелихъ рокьи ккана. Гьес Лаванида абуна:

«Дур гьитӀинай яс Рахел дие кьуни, дун анкьго соналъ хӀалтӀила дуда цеве», – ян.

19«ЛъикӀ буго, – ян абуна Лаваница. – Чияе кьеялдаса гьей дуе кьей лъикӀ. Гьанив чӀа дурго».

20Рахелие гӀоло анкьго соналъ хӀалтӀана гьесда цеве Якъуб, амма гьеб анкьабго сон кин арабали лъачӀого ана – гьей йокьулей йикӀиндалха гьесие. 21Гьале ахирги гьес Лаванида абуна:

«Дир хӀалтӀул сонал ахиралде щвана, гьанже кье дие дир бахӀарай», – ян.

22Гьебмехалъ Лаваница киналго росуцоялги ахӀун, бертин гьабуна. 23Амма сордо рукӀкӀараб мехалъ, гьес ячун жиндирго яс Лея щвезаюна Якъубихъе, ва Якъуб гьелда аскӀов вегана. 24(Леяе рагьтӀател хӀисабалда Лаваница кьуна жиндирго гъараваш Зилпа.)

25Сордо рогьана – гьале Якъубида цее йиго Лея!

«Дуца дие гьабураб щиб? Рахелие гӀоло гуревищ дун дуда цеве хӀалтӀарав? Щай дуца дун гуккарав?» – ин абуна Якъубица Лаванида.

26«КӀудияйги рокъой тун, гьитӀинай яс росасе кьолеб гӀадат гьечӀо нижер рахъалда, – ян абуна Лаваница. – 27Гьаб бертадул анкь арабго, гьитӀинайги кьела нижеца дуе, мун жеги анкьго соналъги дида цеве хӀалтӀани».

28Якъубица гьес абухъе гьабуна. Бертадул анкь арабго, Лаваница гьесие жиндирго яс Рахелги кьуна. 29(Гьелъие рагьтӀателлъун гьес кьуна жиндирго гъараваш Билгьа.) 30Якъуб Рахелида аскӀов вегана ва Леядаса цӀикӀкӀун йокьана гьесие гьей. Жеги анкьго соналъги Лаванида цеве хӀалтӀана Якъуб[+].


Якъубие лъимал гьари

31Лея йокьулей гьечӀолъиги бихьун, БЕТӀЕРГЬАНАС[†] гьелъул ургьибе лъимер ккезабуна, Рахелин абуни, лъимер лъугьунарейлъун гьаюна[+]. 32Леял ургьибе лъимер лъугьана, гьелъ вас гьавуна ва гьесда цӀар Рувим[*] лъуна.

«Дир пашманлъи БЕТӀЕРГЬАНАСДА бихьана, – ян абуна гьелъ. – Гьанжени дун росасе йокьила».

33Гьелъул ургьибе нахъеги лъимер ккана – цоги вас гьавуна.

«Дун йокьулей гьечӀолъи рагӀана БЕТӀЕРГЬАНАСДА, – ян абуна гьелъ. – Цоги вас кьуна дие!»

Цинги гьев васасда цӀар Шимеон лъуна[*].

34Нахъеги лъимер ккана гьелъул ургьибе, гьаб нухалъги вас гьавуна.

«Гьанжени дидехун хурхен щулалъила дир росасул, – ин абуна гьелъ. – Дица гьесие лъабго вас гьавидалха!»

Цинги гьев васасда цӀар Левий лъуна[*].

35Цоги нухалъ ккана гьелъул ургьибе лъимер – гьанжеги вас гьавуна.

«Гьанже дица БЕТӀЕРГЬАНАСЕ рецц гьабила,[†] – ян абуна гьелъ ва васасда цӀар Ягьуда[†] лъуна[*]». Гьелдалъун лъимал гьариги къотӀана.

### 30

1Якъубие[†] жинцаго лъимер гьабизе бажарулеб гьечӀолъи бихьун, яцалдехун бугеб жахӀдаялъ кверде йосун йикӀана Рахел.[†]

«Дие лъимал кье яги дун хвела», – ян абуна гьелъ Якъубида.

2Якъубил гьелда ццин бахъана ва гьес абуна:

«Дун Аллагьищ[†] вугев? Гьеслъидал дуе лъимал кьолел гьечӀел!» – ин.

3Гьебмехалъ гьелъ абуна:

«Гьале дир гъараваш Билгьа. Биччанте гьелъ, дир накабазда лъезе, лъимер гьабизе. Цинги гьелдасан ккаралгӀаги лъимал рукӀина дир!»

4Гьедин Рахелица гьесие кьуна жиндирго гъараваш Билгьа. Якъубица гьейгун бусен гӀахьал гьабизе байбихьана; 5гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъ вас гьавуна.

6«Аллагьас хӀукму къотӀана, – ян абуна Рахелица. – Дир гьари-дугӀа къабул гьабун, вас кьуна дие».

Гьединлъидал гьелъ васасда цӀар Дан лъуна[*].

7Рахелил гъараваш Билгьал ургьибе нахъеги лъимер ккана ва Якъубие гьелъ цоги вас гьавуна.

8«Дирго яцалда данде кутакалда къеркьана дун ва ахирги бергьана», – ян абуна Рахелица.

Ва гьелъ васасда цӀар Нафтали лъуна[*].

9Гьеб заманалда, жиндир тӀокӀаб лъимер букӀунариланги ккун, Леяца Якъубие жиндирго гъараваш Зилпа кьуна. 10Зилпацаги кватӀичӀого Якъубие вас гьавуна.

11«Икъбал ккана!» – ян абуна Леяца.

Ва гьелъ васасда цӀар Гад лъуна[*].

12Зилпаца Якъубие кӀиабилевги вас гьавуна.

13«ТалихӀ ккана! – ян абуна Леяца. – ТалихӀайилан абила дида руччабаз!»

Ва гьелъ васасда цӀар Ашер лъуна[*].

14Цо нухалда, ролъ лъилъулеб гӀужалда, Рувимида хурир ратана мандрагораби[*] ва жиндирго эбел Леяе рокъоре росана гьел. Рахелица Леяда гьарана:

«Дур васасда ратарал мандрагораби кье дие», – ян.

15«Дир рос дуца дида кодоса вахъарав гӀун гьечӀищ дуе? Дир васасда ратарал мандрагорабигийищ дуе гьанже къваригӀун ругел?» – ин абуна Леяца.

«Гьел мандрагораби дие кьуни, дица къаси рос дуда аскӀове виччала», – ян абуна Рахелица[+].

16Къаси Якъуб рокъове вачӀунеб мехалда, гьесда данде ана Лея ва гьелъ абуна:

«Дихъе вилълъа. Дир васасда ратарал мандрагорабазухъ хисун босана дица яцалъухъа къаси сордо».

Гьеб сордо Якъубица Леяда аскӀоб бана. 17Аллагьас къабул гьабуна гьелъул гьари: гьанжеги гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъ Якъубие щуабилевги вас гьавуна.

18«Росасе дица дирго гъараваш кьедал, Аллагьас дие шапакъат кьуна», – ян абуна Леяца.

Гьединлъидал гьелъ васасда цӀар Иссахар лъуна[*].

19Нахъеги Леял ургьибе лъимер ккана ва гьелъ Якъубие анлъабилев вас гьавуна.

20«Аллагьас кӀудияб баракат[†] кьуна дие. Гьанжени росас кӀодо гьайила дун, дица гьесие анлъго вас гьавидалха!» – ян абуна гьелъ.

Ва гьелъ васасда цӀар Зевулун лъуна[*].

21Хадуб Леяе ясги гьаюна ва гьелда цӀар Дина лъуна.

22Рахелидаги гурхӀана Аллагь ва гьелъул гьари къабул гьабуна – ургьибе лъимер кколейлъун гьаюна гьейги.

23Гьелъул ургьибе лъимер лъугьана ва гьелъ вас гьавуна. Цинги Рахелица абуна:

«Аллагьас рогьо-нич тӀаса босана дидаса», – ян.

24«БетӀергьанас[†] дие цоги вас кьеги!» – янги абун, гьелъ васасда цӀар Юсуп[†][*] лъуна.


Якъубил боцӀи-бечелъи цӀикӀкӀин

25-26Юсуп гьавураб мехалда Якъубица Лаванида абуна:

«Дирго лъималги ва жидее гӀоло дун дуда цеве хӀалтӀарал лъудбиги рачун, рокъове – дирго ватӀаналде – тӀад вуссине изну кье дие. Дудаго лъалаха кигӀан гӀемер дун дуда цеве хӀалтӀаравали».

27Лаваница абуна: «Бегьулеб батани, дихъ гӀенекке. Дуе гӀоло диеги БЕТӀЕРГЬАНАСУЛ баракат щун букӀин бичӀчӀана дида. 28Дие хӀалтӀаралъухъ дуего бокьараб мухь абе ва дица кьела гьеб», – ин.

29Якъубица абуна:

«Дудаго лъала кин дун дуда цеве хӀалтӀаравали, дица хьихьун дур рехъаби кигӀан кӀодолъаралали. 30ГӀемераб гӀи букӀинчӀо дур дун гьаниве вачӀараб мехалда. Гьанже гьезул гӀемерлъи бихьулищ! Гьеле гьедин баракат лъуна БЕТӀЕРГЬАНАС дуда дун вачӀаралдаса нахъе. Дирго хъизан-лъималазе дун кида хӀалтӀизе вугев?»

31Лаваница гьикъана: «Кинаб ужра-мухьха дуе бокьун бугеб?» – ин.

Якъубица жаваб кьуна:

«Дудасан дие щибниги хӀажат гьечӀо. Гьадинаб къотӀиялда мун разилъани, дица гьанжеялдаса нахъеги хьихьила дур гӀи ва гьелъул тӀалабги гьабила.[†] 32РачӀа жакъа нилъ рилълъинин рехъаби рихьизе. Дуца гьениса нахъе раче киналго тӀанкӀал ругелги, чаралги, чӀегӀералги гӀиял ва гьединго тӀанкӀал ругелги чаралги цӀцӀани. Хадубккун гьединаб тайпаялъул гӀи-цӀани дие мухьалъе рукӀине риччанте. 33Дир ракӀбацӀцӀалъи лъазе бигьа букӀина дуе: гьанжеялдаса хадуб дие мухьдахъ кьуразда гьоркьоб тӀанкӀал ругелги чаралги гурони цӀцӀани яги чӀегӀераб кьер гьечӀеб гӀи батани, гьел дур рикъараллъун рикӀкӀине бегьила дуца».

34«Гьеб къотӀиялда дун рази вуго, – ян абуна Лаваница. – Дуца абухъе букӀине биччанте».

35Гьебго къоялъ Лаваница рехъалъа ратӀа гьаруна[†] киналго тӀанкӀал ругелги чаралги дугӀби, киналго тӀанкӀал ругелги чаралги (ай хъахӀчарал) цӀцӀани, киналго чӀегӀерал гӀиял. Рачун жиндирго лъималазухъе кьуна гьес гьел. 36Ва Якъубил къайи чӀвараб бакӀалдаса[†] лъабго къойил нухалъ рикӀкӀадегӀан ана гьел. Лаванил цогидал гӀи-цӀани хьихьун Якъубги хутӀана.

37Бигьародул, миндалалъул, чинаридул гъутӀбузул цӀи кӀанцӀарал чӀорал къотӀана Якъубица ва гьезда тӀаса хъал бахъана, чӀалал гьарун, бакӀбакӀалдаса хъахӀаб цӀул баккизегӀан. 38Гьел чӀорал гьес лъуна боцӀи гьекъолеб бакӀалда – рехъен гьекъезе бачӀараб мехалда, куйдукье яги дагӀникье ине къачӀарал гӀи-цӀаназда гьел рихьулеб куцалда. 39Куйдукье яги дагӀникье ине къачӀарал гӀи-цӀани гьел чӀалал гьарун хъал тӀаса бахъарал чӀоразухъ ралагьулаан, ва гьезие гьарулаан тӀанкӀал ругел ва чарал кьагӀи-буртӀал. 40Якъубица ратӀа гьарулаан чаралги чӀегӀералги гӀи-цӀани ва Лаванил гӀи-цӀаназдаса батӀаго хьихьулаан. Гьединаб хӀалалда Якъубил живго бетӀергьанал рехъаби гӀолел рукӀана. 41Кьариял ва чӀахӀиял гӀи-цӀани куйдукье яги дагӀникье унеб заманалда, Якъубица гьел чӀорал лъим гьекъолеб бакӀалда лъолаан, гьезда рихьулеб бакӀалда, гьел чӀоразда аскӀор гьел тӀаде кӀанцӀизе. 42ХӀалакъал-къадаразде кӀанцӀулеб заманалда гьес чӀорал нахъе росулаан. Гьедин хӀалакъаб-къадараб гӀи Лавание унаан, кьарияб-чӀахӀияб гӀи Якъубие щолаан. 43Кутакалда бечедав чи лъугьана Якъуб. Гьанже гьесул рукӀана гӀиязулги цӀцӀаназулги рехъаби, гъаравашал ва лагъзал, варанаби ва хӀамул.

### 31


Якъуб Лаванида аскӀоса лъути

1Жиндир хӀакъалъулъ Лаванил васаз гьадин абулеб букӀин рагӀана Якъубида:[†]

«Нилъер инсул букӀарабщинаб бечелъи кверде босанагури Якъубица. Инсул боцӀи-рикъзиялдалъун бечелъарав чи вуго дов!»

2Якъубида жиндагоги бихьулеб букӀана доб цебе гӀадаб гьуинлъи-гьоркьоблъи Лаванил жиндехун гьечӀеблъи. 3Цинги БЕТӀЕРГЬАНАС[†] Якъубида абуна:

«Дурго умумузул ракьалде ва дурго гӀагарлъиялъухъе тӀад вусса: Дица дуе кумек гьабила».[†]

4Якъубица Рахелидеги[†] Леядеги ругьел битӀана рехъаби кваналеб гӀалахалде рачӀайилан. 5Цинги гьес гьезда абуна:

«Нужер эмен гьанже дихъ цеве гӀадин валагьулев гьечӀевлъи бихьулеб буго дида. Амма дир инсуца гӀибадат гьабулев Аллагьас[†] дун рехун течӀо. 6Нужеда лъала, рухӀги жанги кьун хӀалтӀана дун нужер инсуда цеве, 7амма гьес дун гуккана, ва дие бихьизабураб мухьги чамалиго нухалъ хисизабуна. ГӀицӀго Аллагьас биччачӀо гьес дие квешлъи гьабизе. 8Нужер инсуца дида абуни тӀанкӀал ругел дуе мухьалъе кьелилан, кинабго тӀинчӀ тӀанкӀал ругеб лъугьунаан. Чаралщинал дуе мухьалъе кьелилан гьес абураб мехалда, кинабго тӀинчӀ чараб лъугьунаан. 9Гьеле гьедин, нужер инсухъаги рахъун, Аллагьас дие кьуна рехъаби.

10Цо нухалда гӀи данде биччараб заманалда макьу бихьана дида. Гьеб макьилъ цӀцӀаналъе риччарал киналго дугӀби тӀанкӀал ругел яги чарал рукӀана.

11„Якъуб“, – ин ахӀана макьилъ Аллагьасул малаикас[†] диде. „Я“, – абун жаваб кьуна дица. 12Цинги гьес дида абуна:

„Рихьулищ, цӀцӀаназде кӀанцӀулел ругел киналго дугӀби руго, я тӀанкӀал ругел, яги чарал. Дида бихьулеб буго Лаваница дуе гьабурабщинаб! 13Дун вуго, доба Бет-Эелалда эхетараб ганчӀиде зайтуналъул нахги[†] тӀун, мун Дие гьедарав Аллагь. Гьанже гьаб улкаялдаса нахъе а мун – дурго гӀагараб ракьалде тӀадвусса“, – ян»[+].

14Гьебмехалъ Рахелицаги Леяцаги Якъубида абуна:

«Инсул мулкалдасан нижее кинабгӀаги бутӀа бугебищ? 15Чияр чагӀаздехун гӀадаб гуребищ гьесул нижедехун бербалагьи бугеб? Гьес ричана ниж ва нижее кьезе кколеб букӀарабги жинцаго кванана. 16Гьайгьай, Аллагьас нижер инсухъа бахъарабщинаб боцӀи-бечелъиялъул бетӀергьаби руго нилъги нилъер лъималги. Гьединлъидал, Аллагьас дуда абухъе гьабе».

17Якъубица лъималги лъудбиги варанабазда рекӀинаруна ва, 18жиндирго Паддан-Арамалда щвараб кинабго бечелъиги бакӀа-бахарун,[†] гӀи-боцӀул рехъабиги цере къотӀун, жиндирго эмен ИсхӀакъихъе[†] Ханааналде[†] ине, нухда вахъана. 19Гьеб заманалда Лаван рокъов вукӀинчӀо, гӀи къунцӀизе ун вукӀана. Рахелицайин абуни, инсул рукӀарал рукъалъул аллагьзаби рикъана. 20Гьедин арамеяв Лаванги тохлъизавун, щибниги гьесдаги абичӀого, ана Якъуб, 21жиндиего щвараб кинабго боцӀи-рикъзиги босун. Ефрат гӀорги бахун, ГилгӀадалъул[†] мугӀруздехун валагьун къокъана гьев.


Лаван Якъубида хадув гӀунтӀи

22Лъабабилеб къоялъ Лаванихъе хабар щвана Якъуб нахъе ун вугилан. 23Жиндирго гӀагарал чагӀиги рачун, Лаван Якъубида хадув лъугьана ва анкьго къоялдасан, ГилгӀадалъул мугӀрузда, гьесда хадув гӀунтӀана. 24Гьеб сордоялъ макьилъ Аллагьас арамеяв Лаванида абуна:

«Воре, дуца Якъубида, я лъикӀаб, я квешаб – щибниги абуге!» – ян.

25Лаван гьанже Якъуб вугеб бакӀалде гӀагарлъун вукӀана. Якъуб ГилгӀадалъул мугӀрузда рещтӀун вукӀана. Гьесда гӀагарлъухъ Лаванги чӀана жиндирго чагӀигун цадахъ. 26Лаваница Якъубиде ахӀана:

«Дуца гьабураб щиб? Дуца гукканагури дун! Рагъда асирлъуде росарал чагӀи гӀадин, дир ясал хъамулел руго дуца. 27Дидаса балъго щай мун арав, щибниги дида цӀарги бахъичӀого? КӀудияб рохалида, жергъен кӀутӀун, бакънал рачун, аваданал кучӀдулги ахӀулаго тӀовитӀилаангури дица мун. 28Дир ясазулгун ва гьезул лъималазулгун къо-лъикӀ гьабизецин рес кьечӀо дуца дие! ГӀантаб жойин дуца гьабураб. 29Дица гьелъухъ лъикӀго рецӀел босилаан дудаса, амма нолъ дур инсул Аллагьас абуна дида: „Воре, дуца Якъубие щибниги гьабуге!“ – ян.

30Гьа, гьанже ун вуго мун, – ин кӀалъана нахъеги Лаван. – Мун дида аскӀоса нахъе ун ватизе бегьула дурго инсул рокъобе ракӀщун букӀун. Амма дир аллагьзаби щай рикъарал дуца?»

31«ХӀинкъун вукӀана дун, дуца хӀал гьабун дурго ясал дихъа нахъе рачинилан ракӀалдеги ккун, – ин жаваб кьуна Лавание Якъубица. 32– Амма дур аллагьзаби кодор ратарав чиясе гӀумру букӀине гьечӀо! НугӀлъиялъе гьел нилъер гӀагарал чагӀиги чӀезарун, чӀухь бай дир гьаниб бугебщиналъул: мун бетӀергьанаб жо батани, нахъе босе!»

(Якъубида лъалеб букӀинчӀо гьел аллагьзаби Рахелица рикъун рукӀин.)

33Лаваница чӀухь бана Якъубил, Леял ва кӀияйго гъаравашалъул чадразухъ, амма щибниги батичӀо гьениб. Леял чадиралъуса Рахелил чадиралъуве вилълъана гьев. 34Рахелица гьел рукъалъул аллагьзаби варанидул кьолода жанир рахчана, жийгоги гьелда тӀад гӀодой чӀана. Инсуца гьелъул чадиралъубги чӀухь бана, амма щибго батичӀо. 35Рахелица гьесда абуна:

«Дур дида ццин бахъуге, дир эмен. Дуда цее яхъун чӀезе бегьулеб хӀал гьечӀо дир: руччабазул букӀунеб гӀузру-хӀайиз лъугьун буго».

Лаваница кинабго бега-битӀана, амма аллагьзаби ратичӀо. 36Гьанже Якъубил кутакалда ццин бахъана Лаванида ва, гьесда кӀалгьикъизе лъугьана:

«Щай мун дида хадув лъугьарав: щиб гӀайиб букӀун, щиб такъсир букӀун? 37Дуца дир кинабго къайи бега-битӀана – мун бетӀергьанаб жо щибха дуда гьениб батараб? Бихьизабе дурго, дур гӀагарал чагӀаз нилъее диван къотӀизе.

38Къого соналъ хӀалтӀана дун дуда цеве. Цониги чахъдаца яги цӀцӀеца тӀинчӀ рехизе биччачӀого, вехьлъи гьабуна. Дур рехъалъа куйдул хъун гьанги дица кваначӀо. 39Нагагь рехъалъ хъумур речӀчӀун чахъу-цӀцӀе чӀвани, гьебги босун дуда аскӀове вачӀинчӀо, дицаго бецӀана. Къад тӀагӀаралъухъги къаси бикъаралъухъги рецӀел тӀалаб гьабуна дуца дидаса. 40Къад бакъуца воркьулаан, къаси квачалъ гӀазаб кьун, бер данде бачунароан. 41Къого сон ана гьедин дуда аскӀоб. АнцӀила ункъго соналъ хӀалтӀана дур ясазе хъалималъе, анлъго соналъ диего гӀи гӀезабизеги хӀалтӀана. АнцӀго нухалъ хис-хисизабуна дуца дие бихьизабураб мухьги. 42Дир инсулги Ибрагьимилги Аллагьас – ИсхӀакъ жиндикьа хӀинкъулев Аллагьас – дие кумек гьабичӀебани, дуца дун чӀового нахъе витӀилаан. Амма Аллагьасда бихьана дица хӀехьараб къварилъиги баччараб захӀматги. Живго Аллагь вахъана нолъ дие хӀалае!»

43Лаваница Якъубида абуна:

«Гьал руччабиги дир ясал руго, лъималги – дир лъималазул лъимал, гьал рехъабиги – дир, гьаб кинабго дур берда цебе бугеб бечелъиги – дир. Дирго ясалги гьезул лъималги дица къварид гьарилищ? 44Гьединлъидал рачӀа нилъеца къотӀи-къай гьабизе, гьелъие нугӀги букӀине биччанте».

45Гьебмехалда Якъубица цо кӀудияб гамачӀ бахъун чӀезабуна[+] 46ва ганчӀал ракӀареян абуна жиндирго гӀагарал чагӀазда.

Гьез ракӀарун ганчӀазул гохӀ лъугьинабуна ва гьелда аскӀоб кваназе гӀодор чӀезе бакӀги къачӀана. 47Лаваница гьеб гохӀалда цӀар лъуна Егар-Сахадута, Якъубица лъуна – Гал-Эд[*].

48Лаваница абуна:

«Нилъер къотӀиялъул нугӀ буго гьаб гохӀ», – ин.

Гьединлъидал гьеб гохӀалда цӀар буго Гал-Эд. 49Цогидаб цӀар буго Мицпа[*] – гьениб Лаваница гьадин абидалха:

«Цоцаздаса нилъ ратӀалъараб ва рикӀкӀалъараб мехалъ, биччанте БЕТӀЕРГЬАНАС нилъеда хадуб хал кквезе. 50Дуца дир ясал къварид гьаруни[†] яги гьазда тӀаде лъудби рачани, дуда лъан букӀа: инсан гурев, Аллагь вукӀина нилъее нугӀлъун!»

51Цинги Лаваница Якъубида абуна:

«Гьаб ганчӀазул гохӀалъухъги, нилъеда гьоркьоб дица бахъун чӀезабураб ганчӀихъги валагье; 52гьел руго нилъер къотӀиялъул нугӀзал. Квешаб къасдгун дун вачӀинаро, гьаб гохӀги бахун, дур рахъалдехун, мунги квешаб къасдгун вачӀунге, гьаб гохӀги мукъадасаб гамачӀги бахун, дир рахъалдехун. 53Биччанте Ибрагьимилги, Нахорилги, гьезул инсулги Аллагьас диван къотӀизе нилъеда гьоркьоб».

Гьебмехалъ Якъуб гьедана жиндирго эмен ИсхӀакъ хӀинкъулев Аллагьасул цӀарги бахъун[+]. 54Хадуб Якъубица гьениб магӀарда къурбан хъуна ва кинабго гӀагарлъи кваназе ахӀана. Квананги рахъун, сордо базе гьенир чӀана гьел. 55Радал Лаваница жиндирго ясазулгун ва гьезул лъималазулгун къо-лъикӀ гьабуна. Гьезие баракатги[†] гьарун, гьезда убачал гьаруна ва рокъове нахъвуссун ана.

### 32


ГӀисавида дандчӀвазе Якъуб хӀадурлъи

1Гьедин нухда унаго, Аллагьасул[†] малаикзаби[†] данде ккана Якъубида.[†] 2Гьел рихьидал, Якъубица абуна:

«Аллагьасул боялъ урду чӀвараб бакӀ[†] бихьула гьаб!» – ин. Ва гьеб бакӀалда цӀар лъуна Маханаим[*] абун.

3Жиндирго вац ГӀисавихъе[†] Эдомалъул[†] улкаялде, Сеиралъул ракьалде, чапарзаби цере ритӀана Якъубица, 4жиндир бетӀергьан[†] ГӀисавида гьадин абейилан тӀадкъайгун:

«Дур лагъ Якъубица гьадин абулеб буго: гьанжелъизегӀан Лаванида аскӀоб гӀумру гьабуна дица. 5Гьанже дир руго оцалги, хӀамулги, гӀи-цӀаниги, лагъзалги, гъаравашалги. Дица битӀулеб буго духъе – дирго бетӀергьанасухъе – гьаб хабар, дидехун дур ракӀ лъикӀлъилилан хьулгун».

6ТӀадруссун рачӀун, чапарзабаз Якъубида абуна:

«Ниж дур вац ГӀисавихъе щвана. Гьанже ункънусго чигун цадахъ, дуда данде вачӀунев вуго дов».

7Гьебмехалъ кӀудияб хӀинкъи рещтӀана Якъубил рекӀелъе. Ургъалабаз чӀвалев гьес жиндирго гӀадамалги, гӀи-боцӀиги, варанабиги кӀийиде рикьана ва кӀиго батӀияб бакӀалда чӀезаруна.

8«Цо къавуде ГӀисав тӀаде кӀанцӀани, – ян пикру гьабуна Якъубица, – цогидаб къавуда ругелалгӀаги лъутун рорчӀила». 9Цинги Якъубица дугӀа гьабуна:

«Я хирияв Аллагь – дир кӀудияв[†] эмен Ибрагьимилги дир эмен ИсхӀакъилги[†] Аллагь! Рокъове гӀагарлъиялъухъе тӀадвуссайилан дие амру гьабурав ва дие хӀалае вахъине рагӀи кьурав БЕТӀЕРГЬАН![+] 10Нахъаса къотӀичӀого Дуца диде – Дурго лагъасде – рещтӀинабураб баракаталъеги[†] Дур рахӀмуялъеги мустахӀикъав гьечӀо дун. Гьаб Иордан гӀор бахараб мехалъ, дир хъатикь гӀанса гурони букӀинчӀо, гьанже дир кӀиго къавуялъе гӀураб гӀи-боцӀи буго. 11Гьарула Дуда, дир вац ГӀисавидаса хвасар гьаве дун! Дун хӀинкъун вуго, вачӀун гьес руччабигун, лъималгун цадахъ, ниж киналго гъурилилан. 12Дуца дие рагӀи кьун букӀиндал дида баракат лъелилан ва ралъдал салигӀанги гӀемер наслаби дидасан лъугьинарилилан!»[+]

13Якъубица сордо гьениб бана. Ва ГӀисавие сайгъаталъе кьезе, жиндирго рехъабалъа тӀаса рищун, ратӀа гьаруна:[†] 14кӀинусго цӀцӀе, къого дегӀен, кӀинусго чахъу, къого куй, 15лъеберго бечӀчӀулеб варани ва гьезул тӀанчӀи, кӀикъого гӀака, анцӀго оц, къого цӀухӀама ва анцӀго бихьинхӀама. 16Гьес гьел лагъзадерида цере гъуна, щибаб рехъадуй цо-цо вехь кколеб хӀалалъ, цинги гьезда абуна:

«Гьанже нуж цере-цере а, цоцазда гьоркьоб манзилги тун. 17Дир вац ГӀисав дандчӀвараб мехалъ, – ин абуна Якъубица бищунго цеве витӀулев вугев вехьасда, – дос дуда гьикъила: „Мун лъил лагъ? Киве унев чи? Гьаб дуда цебе бугеб боцӀи лъил?“ – абун. 18Дуца жаваб кье: „Дур лагъ Якъубил боцӀи буго гьаб, гьес жиндирго бетӀергьан ГӀисавие сайгъаталъе битӀараб. Живго Якъубги хаду-хадув вачӀунев вуго“, – ян».

19Гьелго рагӀаби абейин ГӀисавидаян амру гьабуна Якъубица кӀиабилев вехьасдеги, лъабабилесдеги ва цогидаздеги.

20«Чара гьечӀого тӀаде жубай: „Дур лагъ Якъубги хаду-хадув вачӀунев вуго“», – ян лъазабуна гьес гӀухьбузда.

Гьедин цере ритӀарал сайгъатаз ГӀисав жиндаго гурхӀизавилародаян хьул букӀана Якъубил. «Цинги дунгоги гьесда аскӀове щвараб мехалъ, дида лъикӀаб дандчӀвай гьабизеги бегьула гьес», – ян пикру гьабуна Якъубица.

21Гьедин, сайгъаталги цере ритӀун, Якъуб жиндирго къайи чӀвараб бакӀалда сордо базе чӀана.


Якъубие цӀияб цӀар кьей

22Гьеб сордоялъ Якъубица кӀияйго лъадиги, кӀияйго гъаравашги, анцӀила цо васги тӀаде рахъинаруна ва гьезда Яббок гӀор бахинабуна. 23Гьел киналго гьес гӀурул доб цояб рагӀалде щвезаруна, жиндирго кинабго бечелъигун цадахъ. 24Живго гьаб рахъалда чӀана.

Ва цо Щивалиго къеркьезе лъугьана гьавгун – тӀубараб сордо ана гьедин. 25Якъуб къуркьизавизе кӀолев гьечӀолъи бихьун, Гьев гьесул мачӀалда хъвана ва ракьаялдаса щекӀ батӀалъизабуна. 26Цинги гьес Якъубида абуна:

«Дун виччанте, хъахӀлъи балеб бугин».

«Дие баракат кьечӀого виччаларо», – ян жаваб кьуна Якъубица.

27«Дуда цӀар щиб?» – ан гьикъана гьес.

«Якъуб буго».

Цинги гьес абуна:

28«Гьанжеялдаса хадуб мун Якъуб гуро, ГӀизраил[†][*] вуго. Аллагьгунги гӀадамалгунги къеркьон бергьиндалха мун»[+].

29«Дур цӀарги бицеха дида», – ян гьарана Якъубица.

«Дир цӀар лъан щай дуе?» – ян жаваб кьуна гьес.

Цинги Гьес Якъубида баракат лъуна.

30Гьеб иш ккараб бакӀалда цӀар Пени-Эл[*] лъуна Якъубица. «Гьанив дида гьумер дандбитӀун Аллагь вихьана ва чӀаго хутӀана», – ян абуна гьес[*][+].

31Бакъ баккулеб букӀана Якъуб Пени-Элалдаса нахъе унеб мехалъ; ва гьев рекъдулев вукӀана.

32(Гьединлъидал ГӀизраилил наслабазул гӀадамаз гӀи-боцӀул мачӀалзул гьан кунаро: Дов хъвайдалха Якъубил мачӀалда.)

### 33


Якъубги ГӀисавги дандчӀвай

1Цеве валагьидал, Якъубида[†] рикӀкӀадасанго ГӀисав[†] вихьана жинда данде вачӀунев, ункънусго чигун цадахъ. Якъубица Леялги, Рахелилги[†] ва кӀияйго гъаравашалъулги лъималазда лъазабуна жидерго улбузда аскӀор рахъун чӀаян. 2Гьадин чӀезаруна гьес гьел: бищунго цере – гъаравашалги гьезул лъималги, гьезда нахъа – Леяги гьелъул лъималги, гьездаги нахъа – Рахелги Юсупги.[†] 3Живго Якъуб цеве вачӀана ва, вацасде гӀагарлъилалде, анкьго нухалъ къулана гьесие, гӀодоб нодоги цун. 4Амма ГӀисав гьесда аскӀове кӀанцӀун вачӀана, къвалги бан, каранде къана ва убач гьабуна. Цинги кӀиялго гӀодана. 5Руччабиги лъималги рихьидал, ГӀисавица гьикъана:

«Гьал киналго щал дуе кколел?» – ин.

Якъубица жаваб кьуна:

«Дур лагъасе, Аллагьас[†] цӀоб лъун, гьарурал лъимал руго гьал».

6Гъаравашал жидерго лъималгун цадахъ цере рачӀана ва ГӀисавие къулана. 7Цинги, жиндирго лъималги рачун, Лея аскӀое ячӀана ва гьесда цее къулана. Бищун ахиралда Рахелги къулана гьесие Юсупгун цадахъ.

8«Дида данде ккарал гьадал рехъаби цере ритӀиялъул магӀна щиб?» – абун гьикъана ГӀисавица.

«Мун гурхӀилародайилан ритӀун рукӀана, дир бетӀергьан»,[†] – абун жаваб кьуна Якъубица.

9«ГӀунги тӀокӀаб бечелъи буго, вац, дир, – ан абуна ГӀисавица. – Дурго боцӀи дуего те».

10«Гьарула, дидехун дур ракӀ бацӀцӀадаб[†] батани, гьал дир сайгъатал нахъчӀваге, – ян абуна Якъубица. – Мун гьедин лъикӀ дандчӀвайдал, Аллагь вихьиялда бащалъана дие гьеб. 11Гьединлъидал гьарула дуда, къабул гьаре дир сайгъатал. Аллагьас дие гӀемераб боцӀи-рикъзи кьуна, кинабго гӀунги тӀокӀалъ буго дир».

Якъубица гьара-кӀачун, ГӀисав разилъана гьесул сайгъатал росизе.

12Хадуб ГӀисавица абуна:

«Гьанже нухда рахъун лъикӀ. Дун дуда цадахъ вилълъина».

13Амма Якъубица абуна:

«Дуда лъалаха, дир бетӀергьан, лъимал загӀипал жал рукӀунеблъи. Гьединго, речӀчӀулел чахъабиги гӀачиги руго нижеда цадахъ. Кьабун гьел цере рачани, гъоб къоялъго гӀодор ккун хвела. 14Мун, дир бетӀергьан, цеве ун лъикӀ, дун – дур лагъ, боцӀиги лъималги рачун бажарулеб хӀалалъ, бигьа гьавун хадув вачӀина духъе – дир бетӀергьанасухъе – Сеиралде».

15Цинги ГӀисавица абуна:

«РачӀа дица дир гӀадамаздасан цо къокъа дуда цадахъ телин», – ан.

Амма Якъубица жаваб гьабуна:

«Щай? Дир бетӀергьан дидехун лъикӀ вукӀинги гӀун буго дие».

16Цинги, гьеб къоялъго, ГӀисав нахъвуссун Сеиралде ана. 17Якъубги Суккоталдехун валагьун ана. Гьенир гьес рана жиндиего минаги боцӀуе тӀадхъелалги. (Гьединлъидал гьеб бакӀалда[†] цӀар буго Суккот.)[*]

18Паддан-Арамалдаса вахъарав Якъуб сах-саламатго щвана Ханааналда[†] бугеб Шехем шагьаралде ва гьенив гӀагарлъухъ чӀана[+]. 19Хаморил васазухъа, гӀарцул нусго шекелги[†] кьун, Якъубица жиндиего ракь босана. Хамор вукӀана Шехемил эмен. 20Гьениб гьес къурбаналъе бакӀ бана ва гьелда цӀарги Эл Элогье-ГӀизраил[†][*] абун лъуна.

### 34


Якъубил васаз Шехем шагьар пасат гьаби

1Якъубилги[†] Леялги яс Дина йилълъана цо къоялъ гьеб бакӀалъул[†] ясалгун лъай-хъвай гьабизе. 2Гьеб улкаялъул хан хивияв Хаморил вас Шехемида йихьана гьей ва, ккун ячун, басра гьаюна. 3Гьелдаса хадуб Динахъ кутакалда рокьи ккана гьесул: гьелда хӀеренго гаргадизе жувана. 4Ва гьес жиндирго эмен Хаморида абуна:

«Гьай яс дие яче», – ян.

5Якъубида лъана жиндир яс Дина басра гьаюн йикӀин. Гьеб заманалда гьесул васал боцӀи хьихьун гӀалахалда рукӀана. Гьел рачӀинегӀан сихӀ къотӀун чӀана Якъуб. 6Гьебго заманалда Шехемил эмен Хамор вачӀана Якъубихъе, гьесда кӀалъазе. 7Ккараб жо лъараб сагӀаталдаго, Якъубил васалги рокъоре рачӀана. Кутакалда ццидахун рукӀана гьел. Щайгурелъул Шехемица Якъубил ясги басра гьаюн, кӀудияб рогьо бачана ГӀизраилиде[†] – кутакалда инжитаб-къабихӀаб жо гьабуна гьес[+].

8Хаморица абуна:

«Дир вас Шехем нужер ясалъ хӀайран гьавун вуго. Гьей гьесие кьейилан гьаризе вачӀун вуго дун[+]. 9Нилъеда гьоркьоб гӀагарлъиги лъугьина, нужер ясал нижер васазеги кьела, нижер ясал нужер васазги рачина. 10Нижеда аскӀор гьанир чӀа. Гьаб нижер улка нужеда цебе буго: эркенго яшав гьабе, даран-базаралде русса ва боцӀи-бечелъи цӀикӀкӀинабе».

11Шехемица Динал инсудаги вацаздаги абуна:

«Нужеца дун къабул гьавуни, дица нужее щиб бокьаниги кьела. 12Бищун кӀудияб хъалимги чӀезабе бахӀаралъухъ, бищун бечедал сайгъаталги тӀалаб гьаре, кинабго кьела, гӀицӀго гьей яс кье дие»[+].

13Гьанже Шехемиеги гьесул эмен Хамориеги Якъубил васаз сихӀираб жаваб кьуна, Шехемица гьезул яц Дина басра гьаюн йигелъул:

14«Гьеб гьедин гьабизе кӀоларо нижеда, – ян абуна гьез. – Нижее рогьо-нич буго суннат[†] гьабичӀев чиясе нижер яц кьей. 15Ниж разилъизе ккани, цо шартӀ буго гьелда гьоркьоб: нужер киналго бихьиназги суннат гьабизе ккола, нижеда релълъине. 16Гьелдаса хадуб нижеца нижерго ясал нужер васазеги кьела ва нужер ясал нижеегоги рачина. Цинги нижги нужеда аскӀор гьанир чӀела ва нужеда цадахъ цо халкълъун лъугьина. 17Амма нуж нижехъ гӀенеккичӀони ва суннатги гьабичӀони, нижерго яцги ячун, ниж нахъе ина гьаниса».

18Хаморидаги Шехемидаги лъикӀ бихьана гьеб. 19НахъбахъичӀого тӀубазабуна Шехемица гьез тӀалаб гьабураб жо, кутакалда Якъубил яс йокьун йикӀиндал гьесие. Гьев Шехемин абуни, инсул тухум-кьибилалда жанив бищунго къадру-къимат бугев чи вукӀана. 20Гьале шагьаралъул кавабазухъги чӀун, Хаморицаги Шехемицаги шагьаралъул халкъалде хитӀаб гьабуна:

21«Гьал гӀадамаздасан щибго хӀинкъи гьечӀо нилъее. Риччанте гьал нилъер ракьалда чӀезе ва гьез эркенго магӀишат гьабизе. Гьезие ракь гӀезегӀан буго гьаниб. Нилъеца гьезул ясал рачина, гьезие нилъерго ясалги кьела. 22Амма нилъеда аскӀор чӀезе ва нилъеда цадахъ цого халкълъун лъугьине гьал разилъулел руго гьадинаб шартӀалдалъун: гьезул бихьиналго гӀадин, нилъер бихьиналги суннат гьабурал рукӀине ккола. 23Гьезул рехъабиги, гьезул бечелъиги, гьезул боцӀиги – гьеб кинабго нилъер букӀинарищха, гьезул шартӀ нилъеца къабул гьабуни ва гьел нилъгун гӀумру гьабун чӀани!»

24Кавабазухъе годекӀанире рачӀун рукӀаралщинал Хаморицаги Шехемицаги бицаралда разилъана ва шагьаралъул киналго бихьиназ суннат гьабуна. 25Амма лъабабилеб къоялъ, гьел унтун бусада рукӀаго, Якъубил васал, ай Динал вацал Шимеонги Левийги, рахъун хвалчабигун, тохлъукье шагьаралда жанире лъугьана ва цо хутӀичӀого гьезул бихьинал чӀвана. 26Хвалчаца хъуна гьез Хаморги Шехемги ва, Шехемил рокъоса Динаги ячун, нахъе ана.

27Цинги Якъубил васаз талавур гьабуна жидер яц басра гьаюраб гьеб шагьар. 28Гьез гьениса хъамуна гӀи-боцӀи, хӀамул ва шагьаралдаги магъилъги батарабщинаб кинабго жидеего босана: 29шагьаралъул гӀадамазул букӀараб кинабго бечелъи хъамал гьабуна, гьезул лъималги руччабиги асир гьаруна[†] ва гьезул рокъоб букӀарабщинабги босана.

30Цинги Якъубица Шимеонидаги Левийидаги абуна:

«Дир бетӀералде балагь бачана нужеца! Гьаб ракьалъул гӀадамазда – ханаанияздаги[†] перизияздаги – дун рихинавуна. Дир гӀемерал чагӀи гьечӀелъул! Гьелин абуни цолъила, цинги тӀаде кӀанцӀун, дунги чӀвала ва дида цадахъ кинабго дир агьлуги хвела».

31Амма Шимеоницаги Левийицаги абуна:

«Нижер яц хъахӀба гӀадин басра гьайизейищха бегьулей йикӀарай?!»

### 35


Якъуб Бет-Элалде тӀадвуссин

1Гьебмехалъ Аллагьас[†] Якъубида[†] абуна:

«Гьанже мун Бет-Элалде а. Дова рещтӀа ва дурго вац ГӀисавидаса[†] лъутун мун унеб мехалъ дуе загьирлъарав Аллагьасе къурбан-бакӀ[†] бай гьениб»[+].

2Якъубица жиндир кинабго хъизамалда ва жиндир киналго гӀадамазда абуна:

«Нужехъ ругел киналго чияр аллагьзаби нахъе рехе, черхги чуре, ретӀелги хисе. 3Гьанже нилъ Бет-Элалде рилълъине руго. Дица доба базе ккола диде балагь бачӀараб мехалъ хӀалае ватарав ва сапаразда дие кумек гьабурав Аллагьасе къурбан-бакӀ».

4Гьез Якъубихъе кьуна жидехъго рукӀарал чияр аллагьзаби, гӀундуздаса рахъун кӀилкӀалги кьуна. Гьеб кинабго Якъубица Шехемалъул миккил гъотӀокь букъана.

5Гьанже гьал нухда рахъана. Якъубил Аллагьасукьа гӀемер хӀинкъиялъ, гьесул васазда хадур лъугьинеян пикруцин гьабичӀо сверухъ ругел шагьаразул гӀадамаз.

6Жиндирго гӀадамалгун цадахъ Якъуб щвана ханааниязул[†] ракьалда бугеб Луз (гьебго Бет-Эл) шагьаралде 7ва гьениб къурбан-бакӀ бана. Гьес гьеб бакӀалда цӀар лъуна «Эль-Бет-Эль» абун, вацасдаса лъутун унеб мехалъ гьенивлъидалха гьесие Аллагь загьирлъарав[*][+].

8Гьений хвана Ривкал[†] рахьдал эбел Девора. Гьей юкъана Бет-Элалда гӀагарлъухъ миккил гъотӀода гъоркь. Цинги гьеб миккил гъотӀода цӀар лъуна Аллон-Бахут[*][+].

9Паддан-Арамалдаса Якъуб тӀад вуссараб мехалда, Аллагь нахъеги загьирлъана Якъубие ва гьесда баракат[†] лъуна. 10Аллагьас гьесда абуна:

«Дуда цӀар Якъуб буго, амма тӀокӀалъ дуда Якъубилан абизе гьечӀо, гьанжеялдаса нахъе дуда цӀар ГӀизраил[†] буго!»

Гьедин Аллагьас гьесие ГӀизраил абураб цӀар кьуна[+].

11Цинги Аллагьас гьесда абуна:

«Дун вуго ХӀалкӀолев Аллагь,[†] биччанте дуе лъимал гӀемер гьаризе ва дур наслабиги цӀикӀкӀине: дудасан халкъ лъугьина, халкъазул тӀубараб читӀир лъугьина. Дудасан ханзаби лъугьина![+] 12Дица Ибрагьимие ва ИсхӀакъие[†] кьураб ракьги дуеги дур наслабазеги кьела».

13Аллагь Якъубида цевеса араб мехалъ, 14Якъубица мукъадасаб гамачӀ лъуна Аллагь жинда кӀалъараб бакӀалда ва, Аллагьасе хирияб[†] сайгъат хӀисабалда, гьелда тӀаде тӀуна чагъирги зайтуналъул нахги.[†][+] 15Аллагь живгун кӀалъараб бакӀ букӀиналъин Якъубица гьеб бакӀалда цӀар Бет-Эл лъураб[+].


Рахелги ИсхӀакъги хвей

16Бет-Элалдаса рахъун ун, Эфратаялде гӀагарлъидал, лъимер гьабизе хӀара чӀвана Рахелида;[†] лъимер гьабизе цӀакъ захӀмалъулеб букӀана. 17ГӀазаб-гӀакъубаялда йикӀана гьей, ва чӀарахъаналъ абуна:

«ХӀинкъуге, гьале дуе цоги вас гьавуна!» – ян[+].

18Холей йигей Рахелица, ахирисеб хӀухьел цӀалаго, васасде цӀар ахӀана Бен-Они абун. Амма инсуца гьесда цӀар Бунямин лъуна[*].

19Гьедин хвана Рахел. Эфратаялде унеб нухда (гьанже Бет-Лехем абулеб бакӀалда) юкъана гьей[+]. 20Якъубица гьелъул хабада зани чӀвана. Гьанжеги буго гьениб гьеб Рахелил хабада чӀвараб зани.

21Гьенисаги ун, ГӀизраил Едер абулеб сиялда нахъа лъалхъана. 22Гьениб къайи чӀван чӀун ругеб заманалда, Рувим жиндирго инсул гъараваш Билгьада аскӀове лъугьана ва гьейгун вегана. Инсудаги лъана гьеб.

Якъубил вукӀана кинавниги анцӀила кӀиго вас[+]. 23Леял васал: Рувим (Якъубие тӀоцеве гьавурав), Шимеон, Левий, Ягьуда,[†] Иссахар ва Зевулун. 24Рахелил васал: Юсуп[†] ва Бунямин. 25Рахелил гъараваш Билгьал васал: Дан ва Нафтали. 26Леял гъараваш Зилпал васал: Гад ва Ашер. Гьел руго Паддан-Арамалда гьарурал Якъубил васал.

27Ахирги Кирят-АрбагӀалда (Хевроналда) бугеб Мамреялде жиндирго эмен ИсхӀакъихъе щвана Якъуб. Кидаялиго гьениб гӀумру гьабулеб букӀана Ибрагьимица, хадуб ИсхӀакъицаги[+].

28Кинабниги нусиялда ункъого сон бана ИсхӀакъица. 29ГӀумруялъги гӀорцӀун, тӀуван херлъизеги херлъун, хвана ИсхӀакъ ва жиндирго умумузда хадув ана. Гьесул васаз – ГӀисавицаги Якъубицаги – вукъана гьев[+].

### 36


ГӀисавил наслу

1Гьале ГӀисавил[†] (Эдомил)[†] ва гьесул наслабазул къиса[+].

2ГӀисавица лъудби рачана ханааниязда[†] гьоркьоса – ГӀада ва Оголивама. ГӀада йикӀана хитияв Элонил яс, Оголивама – хивияв Цивеонил вас ГӀанал яс. 3Гьезда тӀаде гьес Басематги ячана. Гьей йикӀана ИсмагӀилил яс ва Невайотил яц[+]. 4ГӀисавие ГӀадаца гьавуна Элифаз, Басематица гьавуна Регуэл, 5Оголивамаца гьаруна[†] Егуш, Яглам ва КъорахӀ. Гьел руго Ханааналда ГӀисавие гьарурал васал.

6Жиндирго лъудбигун, васалгун, ясалгун ва киналго гӀадамалгун цадахъ, Ханааналда данделъараб кинабго боцӀи-бечелъигун, ГӀисав Якъубида[†] аскӀоса цогидаб ракьалде гочана. 7Гьезда данделъун букӀана гӀемераб боцӀи ва цадахъ чӀезе бакӀ[†] къварилъана гьезие: гьел чӀараб ракь гьанже гьел кӀиязулго рехъабазе гӀолеб букӀинчӀо. 8Гьединлъидал ГӀисав (Эдом) рещтӀана Сеир магӀарда гӀагарлъухъ.

9Гьале Сеиралъул мугӀрузда чӀарал эдомилазул эмен ГӀисавилги гьесул наслабазулги къиса.

10ГӀисавил васал: Элифаз – ГӀисавие ГӀадаца гьавурав,[†] ва Регуэл – ГӀисавие Басематица гьавурав.

11Элифазил васал: Теман, Омар, Цефо, Гатам ва Кеназ. 12Элифазил гъараваш Тимнаца гьесие гьавуна Амалек. Гьел руго ГӀадаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби[+].

13Регуэлил васал: НахӀат, ЗерахӀ, Шамма ва Миза. Гьел руго ГӀисавие Басематица гьарурал васал.

14Цивеонил ГӀанал яс Оголивамаца ГӀисавие гьаруна Егуш, Яглам ва КъорахӀ.

15Гьеле ГӀисавидасан лъугьарал тухумазул бутӀрул.

ГӀисавие тӀоцеве гьавурав вас Элифазил наслаби: Теманил тухум, Омарил тухум, Цефол тухум, Кеназил тухум, 16КъорахӀил тухум, Гатамил тухум ва Амалекил тухум. Гьел руго Элифазил тухумал – ГӀадаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби. Гьез яшав гьабула Эдомалъул ракьалда. 17ГӀисавил вас Регуэлил наслаби: НахӀатил тухум, ЗерахӀил тухум, Шаммал тухум ва Мизал тухум. Гьел руго Регуэлил тухумал – Басематица гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби. Гьезги яшав гьабула Эдомалъул ракьалда. 18Оголивамаца гьарурал васаздасан лъугьарал ГӀисавил наслаби: Егушил тухум, Ягламил тухум ва КъорахӀил тухум. Гьел руго ГӀанал яс ГӀисавил лъади Оголивамаца гьарурал васаздасан лъугьарал тухумал. Гьединал руго 19ГӀисавил (Эдомил) наслаби ва гьезул тухумал.

20Гьеб улкаялда рукӀарал хорияв Сеирил васал: ЛутӀан,[†] Шовал, Цивеон, ГӀана,[+] 21Дишон, Эцер ва Дишан. Гьел руго Эдомалъул ракьалда рукӀарал, хорияв Сеиридасан лъугьарал тухумал.

22ЛутӀанил васал: Хори ва Гемам. ЛутӀанил яцалда цӀар букӀана Тимна.

23Шовалил васал: Алван, Манахат, Гевал, Шефо ва Онам.

24Цивеонил васал: Айя ва ГӀана (жиндирго эмен Цивеонил хӀамул хьихьун вугеб мехалъ гӀицӀаб авлахъалда ицц батарав ГӀана вуго гьев).

25ГӀанал лъимал ккола вас Дишонги яс Оголивамаги.

26Дишонил васал: Хемдан, Эшбан, Йитран ва Керан.

27Эцерил васал: Билгьан, Зааван ва Акан.

28Дишанил васал: ГӀуц ва Аран.

29Гьадинал руго хориязул тухумал: ЛутӀанил тухум, Шовалил тухум, Цивеонил тухум, ГӀанал тухум, 30Дишонил тухум, Эцерил тухум ва Дишанил тухум. Сеиралъул ракьалда рукӀарал хориязул тухумазул сияхӀ буго гьеб.


Эдомалъул ханзаби

31Гьале гӀизраилазул[†] пачалъи лъугьиналдего Эдомалда рукӀарал ханзаби. 32Эдомалда тӀоцеве ханлъун вукӀана Беорил вас Бела, гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана Дингьава. 33Бела хвараб мехалда, гьев хисана Боцраялдаса ЗерахӀил вас Йовавица. 34Йовав хун хадуб ханлъи гьабуна Теманил наслабазул улкаялдаса ХӀушамица[+]. 35ХӀушам хун хадуб ханлъи гьабуна Бедадил вас Гьададица (гьесин МогӀавалъул[†] авлахъазда мидяниял гъурарал). Гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана Авит. 36Гьадад хун хадуб ханлъи гьабуна Масрекаялдаса Самлаца. 37Самла хун хадуб ханлъи гьабуна Ефрат гӀурул рагӀалда бугеб Реховоталдаса Шаулица. 38Шаул хун хадуб ханлъи гьабуна Ахборил вас БагӀал-Хананица. 39Ахборил вас БагӀал-Ханан хун хадуб ханлъи гьабуна Гьадарица. Гьесул тахшагьаралда цӀар букӀана ПагӀу ва гьесул лъади йикӀана Мегьетавэл, Ме-Загьавил ясалъул – Матредил – яс.

40Гьале ГӀисавидасан лъугьарал тухумал (гьел тухумазул бутӀрузул цӀарал кьун рукӀана гьезул кьибилазеги росабазеги): Тимнал тухум, Алвал тухум, Ететил тухум, 41Оголивамал тухум, Элал тухум, Пинонил тухум, 42Кеназил тухум, Теманил тухум, Мивцарил тухум, 43Магдиэлил тухум ва Ирамил тухум.

Гьанир рехсон руго эдомиязул тухумалги гьезул росабиги. Эдомиязул халкъалъул эмен ккола ГӀисав.

### 37


Юсупида рихьарал макьаби

1Якъубин[†] абуни, цеве жиндирго эмен вукӀараб бакӀалда[†] – Ханааналда[†] – гӀумру гьабун чӀана.

2Гьале Якъубилги гьесул наслабазулги къиса.

Юсуп[†] вукӀана анцӀила анкьго сон барав гӀолохъанчи. Вацазда цадахъ гӀи хьихьун вукӀана гьев, Билгьал ва Зилпал васазе кумек гьабун. Гьез щиб гьабуниги, гьеб Юсупица инсуда бицунаан. 3Юсуп вукӀана Якъубие хераб къоялъ гьавурав[†] вас. Гьединлъидал цогидал васаздаса цӀикӀкӀун вокьулаан Якъубие гьев ва накъишал угьараб хирияб гурдецин сайгъат гьабуна гьес Юсупие[*]. 4Инсуе Юсуп жидедасаго цӀикӀкӀун вокьулев вукӀин бихьун, вацазул гьесдехун рокьукълъи букӀана. Берцинаб кӀалцин кӀалъалароан гьез гьасда.

5Цо нухалъ Юсупида макьу бихьана. Жиндирго вацазда гьеб макьу бицаралдаса хадуб, жеги цӀикӀкӀун рихана гьезие гьав.

6«ГӀенекке, – ян абуна гьес. – Дида бихьараб макьу бицинин! 7Нилъ руго хурир гул къалел. Цинги дир гул бахъун чӀана, амма нужер гулаз, гьелда сверухъ чӀун, гьелъие сужда гьабуна!»

8Вацаз абуна:

«Гьа, гьанже нижер ханлъунги вахъун, нижее бетӀерлъи гьабизе къасдцин гурищ дур бугеб?»

Цинги жеги цӀикӀкӀана гьезулъ гьасде рокьукълъи – гьесул макьаби сабаблъунги, харбал сабаблъунги. 9Цинги нахъеги макьу бихьана Юсупида ва гьебги бицана жиндирго вацазда:

«Цоги макьу бихьана дида: бакъги, моцӀги, анцӀила цо цӀваги дида цере суждаялда чӀана!»

10Гьеб макьу гьес инсудаги вацаздаги бициндал, эмен гьесде семана:

«Гьалго кинал макьаби дуда рихьулел ругел? Унго-унголъунги дуда ракӀалдейищ кколеб, ниж киналго – дунги, дур эбелги, вацалги – рачӀун, дуда цере суждаялда чӀезе ругин абун?»

11Вацазул кӀудияб жахӀда букӀана Юсупидехун, амма инсуца рекӀелъ цӀунана гьес бицараб макьу.


Вацаз Юсуп лагълъиялде вичи

12Цо нухалда Юсупил вацал инсул гӀи кваназабизе ана Шехемалда гӀагарлъухъе.

13ГӀизраилица[†] Юсупида абуна:

«Дур вацал Шехемалда гӀагарлъухъ гӀи кваназабулел руго. Дица мунги витӀилин гьезда хадув».

«Ине хӀадур вуго, дада», – ян абуна Юсупица инсуда[+].

14«Аха, дир вас, – ин абуна гьес. – Дол сах-саламат ругищали ва гӀи кин бугебали хал гьабе. Цинги тӀадвуссун вачӀун дида бице».

Гьединги абун, инсуца Юсуп нухарегӀана. Хевроналъул расалъиги нахъа тун, гьев Шехемалде ана[+]. 15Гьенив гьесда цо чи дандчӀвана.

«Щиб дуца гьаниб балагьулеб бугеб?» – ин гьикъана гьес авлахъалда тирулев ватарав Юсупида.

16«Дирго вацал ралагьулев вуго, – ян жаваб кьуна Юсупица. – Рехъабигун гьел ругеб бакӀ лъаларищ дуда?»

17«Гьел гьаниса ана, – ян абуна дос. – Дида рагӀана гьез Дотаналдехун[*] ине ругин абулеб».

Юсуп вацазда хадув ана ва Дотаналда ратана гьесда гьел[+]. 18РикӀкӀадасанго вихьана гьезда Юсуп, ва, гьев аскӀове гӀагарлъилалде, гьезул къотӀи ккана вац чӀвазе.

19«Доле нилъер макьаби рихьулев чи! – ян абуна гьез цоцазда. 20– ЧӀвазеги чӀван, гьанив цо гвандиниве рехила нилъеца дов ва жанаваралъ чӀванилан абила. Гьебмехалда бихьила досул макьаби кин тӀуралелали!»

21Амма Рувимида гьеб рагӀидал, гьес Юсуп чӀвазе виччачӀо.

«ЧӀвазе ккеларо дов, – ин абуна гьес. 22– Би[†] гӀодобе тӀун щай нилъее? Гьедин досде квер борхиялдаса, доле доба гӀицӀаб авлахъалъул бакьулъ бугеб гвандиниве рехун лъикӀ нилъеца дов».

(ХӀакъикъаталда гьесие бокьун букӀана Юсуп хвасар гьавизе ва гьев инсухъе нахъ вуссинавизе.)

23Юсуп вацазда аскӀове щваравго, гьез гьасда тӀаса бахъана батӀи-батӀиял накъишал тӀад угьараб гурде 24ва, кквезеги ккун, гвандиниве рехана. Гьеб лъим бакӀарулеб гвенд гьеб заманалда чӀобого букӀана. 25Цинги вацал кваназе гӀодор чӀана. ГӀодор чӀун мех балелде ГилгӀадалъул[†] рахъалдасан бачӀунеб бихьана исмагӀилилазул къапила – варанабазда лъун махӀгьуинал пицӀалги, ладанги, бальзамги босун, Мисриялде унел рукӀана гьел.

26Ягьудаца[†] жиндирго вацазда абуна:

«Гьев чӀваялдаса ва гӀодобе тӀураб би балъго гьабиялдаса щиб пайда нилъее бугеб? 27РачӀа нилъеца гьев исмагӀилилазе вичизе, цинги нилъеда тӀад бидул хӀакъги букӀинаро. Нилъер вацлъидалха гьев».

Вацал гьелда разилъана[+]. 28Мидяналъул базаргаби аскӀорегӀан щвараб мехалда, вацаз, гвандинисаги вахъун, Юсуп исмагӀилилазе вичана гӀарцул къого шекелалъухъ,[†] ва гьезги гьев Мисриялде вачун ана.

29Цодагьаб заманалдаса Рувим тӀадвуссун вачӀана ва гвандихъе ана, амма Юсуп гьенив ватичӀо! Гьебмехалъ чара бухӀун жиндаго тӀад букӀараб ретӀел бихъана Рувимица.

30Вацазда аскӀовеги вачӀун, гьес абуна:

«Вас дова гьечӀогури! Гьанже дица щиб гьабилеб,[†] дун киве кӀанцӀилев?!»

31Вацазин абуни, Юсупил накъишал тӀад угьараб гурде, цо дегӀенги хъун, гьелъул бидул цӀезабуна. 32Цинги гьебги босун инсухъе рилълъана ва гьесда абуна:

«Балагье нижеда батараб жо! Дур васасул гурде бугищ гьабали халгьабе».

33Балагьараб сагӀаталъго гьебги лъан, Якъубица абуна:

«Вай, дир васасул гурде! Жанаваралъ чӀван вуго дир вас! ЧӀвазеги чӀван, гьелъ тӀутӀун ван вуго Юсуп!»

34Жиндаго тӀад букӀараб ретӀелги бихъ-бихъун, хӀебтил ххамил цо кесекги гӀицӀаб черхалда жемун, гӀемерал къояз тӀатӀала Юсупихъ магӀу тӀуна Якъубица. 35Киналго лъимал рачӀана гьесда аскӀоре, гьесул ракӀбатизабизе, амма Якъубил рекӀее щибниги бигьалъи букӀинчӀо.

«Те дун! ГӀодилевго гӀодилев вукӀина ва тӀолаго магӀугун ина дирго васасухъе барзахалдеги!»[†]

Гьедин Юсупихъ гӀодилев вукӀана Якъуб.

36Гьеб заманалда мидянияз Юсуп Мисриялде вачана ва Потифарие вичана. Гьев вукӀана пиргӀавн[†] цӀунулел рагъухъабазул бетӀер.

### 38


Ягьудаги Тамарги

1Гьеб заманалда Ягьуда,[†] вацалги тун, цогидаб бакӀалде[†] ана гӀумру гьабизе ва Хира абун цӀар бугев Адуламалдаса цо чиясда аскӀов чӀана. 2Гьений гьесда йихьана ШуагӀ абурав цо ханааниясул[†] яс, ва гьей ячана Ягьудаца жиндиего лъадилъун. 3Гьелъул ургьибе лъимер ккана ва гьелъие вас гьавуна; Ягьудаца гьесда цӀар ГӀер абун лъуна. 4Гьесул лъадуде нахъеги лъимер ккана, кӀиабилевги вас гьавуна ва гьесда цӀар Онан лъуна. 5Хадуб гьелъ цоги вас гьавуна ва гьесда цӀар Шела лъуна (гьеб ккана Кезивалда). 6Жиндирго кӀудияв[†] вас ГӀерие Ягьудаца ячана Тамар абун цӀар бугей яс. 7Амма, ГӀерил квешаб гӀамал сабаблъун, БЕТӀЕРГЬАНАСДА[†] рихана гьев ва БЕТӀЕРГЬАНАС гьесие гӀажал батана. 8Ягьудаца Онанида абуна:

«Вацасул йикӀарай чӀужу яче. Вацасул бакӀ ккве, гьесул наслу букӀине», – ян[+].

9Амма Онанида лъалаан Тамарица гьабураб лъимер жиндирлъун рикӀкӀунареблъи. Гьединлъидал гьелда аскӀов веганщинахъе жиндирго бачӀунеб мани гьес гӀодобе чвахизабулаан, вацасул цӀар чӀвазе ва гьесул наслулъун лъугьине лъимер гьабичӀого букӀине. 10Амма гьеб БЕТӀЕРГЬАНАСЕ бокьулареб иш гьабуралъухъ, гьесиеги БЕТӀЕРГЬАНАС гӀажал батана. 11Гьанже, кӀудиял васалго гӀадин, гьитӀинавги хвезе гурин хӀинкъарав Ягьудаца жиндирго нус Тамарида абуна:

«Дир вас Шела кӀудияв гӀезегӀан, дурго эбел-инсуда аскӀое ун, къороллъуда чӀа», – ян.

Гьедин Тамар жиндирго эбел-инсул рокъое нахъ юссана.

12Гьелдаса нахъе гӀемераб заман ана. Ягьудал лъади – ШуагӀил яс хвана. Гьелда хадур магӀил къоял ахиралде щведал, Ягьуда, Адуламалдаса жиндирго гьудул Хираги цадахъ вачун, Тимнаялде вилълъана жиндирго гӀи къунцӀизе.

13Вакьад Тимнаялде гӀи къунцӀизе унев вукӀин лъана Тамарида. 14Гьелъ къоролалъул ретӀел тӀаса бахъана ва, чадраялъ гьумерги бацун, Тимнаялде унеб нухда бугеб Енаим шагьаралъул кавудухъ гӀодой чӀана. (Гьелда бихьулеб букӀиндалха, Шела кӀудияв гӀун вугониги, гьесие жий ячуней гьечӀолъи.)

15Гьей йихьидал, Ягьудада ккана гьей хъахӀба йигилан, чадраялъ бахчун букӀиндал гьелъул гьумер. 16Гьев гьелда аскӀове вачӀана. Нухлул рагӀалда гӀодой чӀун йигей гьелда Ягьудаца абуна:

«Йилълъа дунгун егизе», – ян. Гьесда лъалеб букӀинчӀелъулха гьей жиндирго нус йигеблъи! Гьелъ гьикъана:

«Дунгун вегаралъухъ дуца дие щиб кьелеб?» – ин.

17«Дица дуе цо бурутӀ битӀила», – ян жаваб кьуна гьес.

«Гьеб битӀун бачӀинегӀан, гъоркьлъалие щибниги кьелебищ?» – ан абуна гьелъ.

18«Гъоркьлъалие щиб дуе бокьилеб?» – ан гьикъана Ягьудаца.

Гьелъ жаваб кьуна:

«Чалуялда бухьараб дур мугьруги, дуда кодоб бугеб гӀансаги кье», – ян.

Гьелъ абураб кьуна гьес гьелъие. Гьев гьелда аскӀов вегана, ва Тамарил ургьибе лъимер ккана.

19Хадуй гьей рокъое тӀадюссана ва, гьурмадаса чадраги нахъе рехун, нахъеги къоролалъул ретӀел ретӀана.

20Адуламалдаса дов жиндирго гьудул витӀана Ягьудаца гьелъие бурутӀги бачун, дол гъоркьлъалие лъурал жал нахъе росизе. Амма, кигӀан ялагьаниги, гьесда гьей ятичӀо. 21Гьеб бакӀалъул гӀадамазда цӀехолдизе лъугьана гьев:

«Енаималда нухда гӀодой чӀун йикӀарай хъахӀба кий йигей?» – абун.

«Доя гьединай гӀадан йикӀинчӀо», – ян жаваб кьуна гьез.

22ТӀадвуссун вачӀун, гьес Ягьудада абуна:

«Дида дой ятичӀо. Доб бакӀалъул гӀадамазги абуна доя хъахӀба йикӀинчӀилан».

23Ягьудаца абуна:

«Риччанте гьел жал долъухъго хутӀизе, нилъедаго тӀад гӀадамал релъанхъичӀого рукӀине. Дица ракӀбацӀцӀадго мун гьелъие бурутӀги бачун витӀана, духъайин абуни, гьей ялагьун бажаричӀо!»

24Лъабго моцӀгӀан заман индал, Ягьудахъе хабар бачӀана:

«Дур нус Тамарица зина гьабун рагӀула, лъимерги ккун буго гьелде».

«Шагьар тун къватӀиехунги ячун, цӀадуца юхӀе гьей», – ян абуна Ягьудаца[+].

25ЧӀвазе рокъоса къватӀие гьей ячине лъугьараб мехалда, Тамарица хабар битӀана вакьадасухъе:

«Гьале гьазул хважаинасдасан ккана диде лъимер. Валагьун вихье гьазухъ. Гьаб чалуялда бухьараб мугьруги гьаб гӀансаги лъил кколебали лъалищ дуда?»

26Ягьудада лъана гьел жиндир рукӀин. Гьебмехалъ гьес абуна:

«Гьей йитӀарай йиго, дун мекъи вуго. Гьеб кинабго ккана гьей дица дирго вас Шелае ячинчӀолъи сабаблъун».

ТӀокӀалъ гьелда аскӀов вегичӀо Ягьуда[+].

27Тамарица лъимер гьабизе мех щвана, кӀиго лъимер ккун батана гьелда. 28Лъимер гьабулеб заманалда, цо квер къватӀибе баккана. ЧӀарахъаналъ гьелда багӀараб чӀоло бухьана:

«Гьав цеве гьавуна», – янги абун.

29Амма гьеб лъимаца квер нахъбуссун жанибе босун ана ва гьесдаса цеве къватӀиве вачӀана гьесул вац.

«ВахӀ, кин дуца къватӀибе нух бахъараб!» – абун гӀажаиблъана чӀарахъан. Цинги гьеб лъимада цӀар лъуна Парец[*]. 30Гьесда хадув гьавуна кверда багӀараб чӀоло бухьаравги. Гьесда цӀар лъуна ЗерахӀ[*].

### 39


Юсупги Потифарил лъадиги

1Юсуп[†] исмагӀилилаз Мисриялде вачана ва гьенив Потифар абун цӀар бугев цо мисриясе вичана. Потифар вукӀана пиргӀавнасул[†] хӀаким ва гьев цӀунарал рагъухъабазул бетӀер[+]. 2БЕТӀЕРГЬАН Аллагьас[†] Юсупие кумек гьабулеб букӀана, ва жиндирго хважаинасул рокъоб сундулъгоги битӀ кколеб букӀана гьесие. 3Гьев чиясда бихьана Юсупгун БЕТӀЕРГЬАН[†] вукӀин ва Юсупица щиб гьабулеб бугониги, БЕТӀЕРГЬАНАС гьесие квербакъулеб букӀин. 4Мисрияс, гьесдаса разилъун, жиндирго кумекчилъун тӀамуна Юсуп; кватӀичӀого жиндирго бугебщинабги Юсупил тӀалабчилъиялда гъоркье кьуна гьес. 5Гьелдаса хадуб, Юсупие гӀоло БЕТӀЕРГЬАНАС баракат[†] рещтӀинабуна гьев мисриясул кинабго буголъиялде – рукъ-къаялдеги ах-хуралдеги. 6Жиндирго бугебщинаб жо Юсупил кверщаликье кьуна гьесул хважаинас; квана-гьекъей гурони, тӀокӀаб жоялъул ургъел гьечӀого, рахӀаталда вукӀана гьанже мисрияв.

Юсуп вукӀана гьумерги берцинав лага-черхги чӀурканав чи. 7Хважаинасул лъадуца берал речӀчӀаризарулел рукӀана гьесде. Цо къоялъ гьелъ гьесда абуна жинда аскӀов вегайилан. 8Амма, инкар гьабун, Юсупица абуна:

«Хважаинас дир ихтияралде кьуна жиндирго бугебщинаб, гьединлъидал гьес сундулго ургъел гьабизе кколаро. 9Гьаб къавулъ гьесда бащадго амру-буюрухъ кьезе изнуги буго дие. Дие гьукъараб жоги щибго гьечӀо гьаниб, цохӀо мун хутӀизегӀан: мун гьесул лъади йигелъул. Цинги гьединаб хӀалихьалъи кинха дица гьабилеб?[†] Аллагьасда[†] цебе гьединаб мунагь[†] кин биччалеб?»[+]

10Къойидаса къойиде гьев мукӀур гьавизе тӀаделъана гьей, амма Юсуп гьелда аскӀов вегизе разилъичӀо. 11Цо нухалда жиндирго хъулухъ тӀубазабизе Юсуп хважаинасул рокъове лъугьиндал, рукъалъул агьлуялъул цониги чи вукӀинчӀо гьенив. 12Гьебмехалда гьей гӀаданалъ къан ккуна гьасул ретӀел, жинда аскӀов вегайиланги абун. Амма гьелъул хъатикь жиндирго ретӀелги тун, Юсупица хехго нуцӀихъе нух босана ва минаялдаса къватӀиве лъутана.

13Юсуп лъутун аравлъи бихьидал ва гьесул ретӀелги жинда кодоб хутӀидал, 14рагьтӀателазде ахӀи бан, гьелъ гьезда абуна:

«Бихьулищ гьагъав жугьутӀав вачун вачӀана гьаниве, нилъ инжит-хӀакъир гьаризе! ВачӀун тӀадегун, дун басра гьайизе бокьун лъугьана гъов, амма дица ахӀи бахъинабуна. 15Дун ахӀдезе лъугьиндал, жиндирго ретӀелцин гьанибго тун, къватӀиве кӀанцӀана ва лъутун ана!»[+]

16Рос вачӀинегӀан жиндихъго тана гьелъ Юсупил ретӀел. 17Цинги росасдаги гьебго хабар бицана:

«Дихъе вачӀун, дун басра гьайизе лъугьун вукӀана гьагъав дуца вачун вачӀарав жугьутӀав лагъ! 18Дун ахӀдезе, чӀчӀичӀчӀидизе лъугьараб мехалда, ретӀелги гьанибго тун, тӀурун ана къватӀиве!»

19Дур лагъас жий инжит гьайизехъин йикӀанилан лъадуца хабар бициндал, Юсупил хважаинасул ццин гьалаглъана. 20Ккун вачун, Юсуп пачаясул туснахъалде рехейилан буюрана гьес.

Гьедин туснахъалъуве ккана Юсуп. 21Амма БЕТӀЕРГЬАНАС рехун течӀо гьев ва гьесда рахӀму-цӀоб лъуна: туснахъалъул бетӀерасе рекӀее гӀуна Юсуп[+]. 22Жанир тӀамун ругел киналго туснахъал гьес Юсупил ихтияралде кьуна. Гьанже туснахъалъул бетӀерасул бакӀалда[†] Юсупица гьабулеб букӀана кинабго, 23гьевин абуни, сундулго ургъел гьечӀого, парахат вукӀана. Юсупгун БЕТӀЕРГЬАН вукӀиндалха, гьабулебщиналъулъ Гьес Юсупие квербакъулебги букӀиндал!

### 40


Юсупица кӀиго туснахъасул макьаби къотӀи

1Цо заманалдасан Мисриялъул пачаясул кӀудияв[†] чагъирчиясулги чед бежулев чиясулги жидерго пачаясда цебе такъсир ккана. 2ПиргӀавнасул[†] кутакалда ццин бахъана гьел жиндирго хъулухъчагӀазда – чагъирчиясдаги чед бежулев чиясдаги. 3Ва гьес гьел жиндирго хъаравулзабазул бетӀерасул рокъоб бугеб туснахъалда тӀамуна. Гьенивго вукӀана Юсупги.[†] 4Хъаравулзабазул бетӀерас Юсуп тӀамуна гьезие хъулухъ гьабулев чилъун ва гьедин унеб букӀана заман. 5Цо сордоялъ гьев кӀиявго туснахъасда – пачаясул чагъирчиясда ва пачаясул чед бежулев чиясда – макьаби рихьана. Щивасул макьуялъул жиндирго магӀнаги букӀана. 6Радал гьезда аскӀове вачӀараб мехалъ, гьел рахӀат хун пашманго ратана Юсупида.

7«Щай нуж пашманго ругел?» – ин гьикъана Юсупица. Юсупида цадахъ гьесул хважаинасул рокъор туснахъалда тӀамун ругел гьел пиргӀавнасул хъулухъчагӀаз 8жаваб кьуна:

«Нижеда макьаби рихьана, амма гьел къотӀизе чи гьанив гьечӀо», – ян.

Юсупица абуна:

«Макьу къотӀи Аллагьасдасан[†] гурищ букӀунеб? Дида рице нужер макьаби», – ян[+].

9Цинги бетӀерав чагъирчияс бицана:

«Дида макьилъ бихьана цо цӀолбол гъабу. 10Гьелда букӀана лъабго чӀор. Гьел халалъун рачӀана, тӀегьана, цӀолбол хьопал рижана ва цӀибил барщана. 11Дир хъатикь букӀана пиргӀавнасе чагъир тӀолеб щурун. Дица цӀолбол хьопал тӀуна, гьел щурминире цӀцӀуна ва пиргӀавнасухъе кьуна».

12«Гьале гьеб макьуялъул магӀна, – ян абуна гьесда Юсупица. – Лъабго чӀор ккола лъабго къо. 13Лъабго къоялдасан пиргӀавнас мун нахъеги тӀадегӀан гьавила: дурго букӀараб ишалде тӀад вуссинавила ва, цебего гӀадин, нахъеги гьесул щурминибе чагъир тӀела ва гьеб гьесухъе кьела. 14Цо лъикӀлъи гьабе дие – талихӀалъ дуда къвал бараб къоялъ дунги ракӀалде щва. ПиргӀавнасулгун хабар ккараб бакӀалда[†] дир рахъалъ кӀалъай гьабе ва гьаниса къватӀиве ворчӀизаве дун. 15Дун вуго жугьутӀазул ракьалдаса хъамурав чи! Туснахъалда тӀамизегӀанасеб квешлъи гьанибги гьабичӀо дица!»

16БетӀерав чед бежулев чиясда бихьана гьес макьу лъикӀалъе къотӀулеб букӀин ва гьес Юсупида абуна:

«Дидаги бихьана макьу: дир бетӀералда тӀад лъабго чӀеп букӀана. 17Бищун тӀаса бугеб чӀепалъуб букӀана пиргӀавнасе бежараб батӀи-батӀияб нигӀмат. Ва хӀанчӀи рукӀана дир ботӀрода лъураб гьеб чӀепалъусан кваналел».

18«Гьале гьеб макьуялъул магӀна, – ян абуна Юсупица гьесда. – Лъабго чӀеп ккола лъабго къо. 19Лъабго къоялдасан пиргӀавнас мунги „тӀаде ворхизавила“: хӀобода вала гьес мун ва дур черхги хӀанчӀаз тӀутӀун бала».

20Лъабго къоялдасан букӀана пиргӀавн гьавураб къо. Жиндирго хъулухъчагӀазе бертин-той гьабуна гьес ва, киназдаго цересан, бетӀерав чагъирчиги бетӀерав чед бежулев чиги туснахъалдаса къватӀире рачана[+]. 21БетӀерав чагъирчи нахъеги жиндирго ишалде тӀамуна ва гьес цӀидасан, чогъролги цӀун, щурун пиргӀавнасухъе кьуна. 22БетӀерав чед бежулев чиясе хӀукму къотӀана ва гьев хӀобода вана. Кинабго ккана Юсупица макьу къотӀараб къагӀидаялъ[+].

23Амма бетӀерав чагъир тӀолев чиясда Юсупги гьесул гьариги ракӀалдецин щвечӀо, гьесда кӀочон тана гьеб.

### 41


ПиргӀавнасда рихьарал макьаби

1Гьелдаса хадуб ана кӀиго сон ва цо сордоялъ пиргӀавнасда[†] макьу бихьана. Макьилъ гьев Нил гӀоралъул рагӀалда вахъун чӀун вукӀана, ва 2гӀурулъа къватӀибе анкьго берцинаб кьарияб гӀака бачӀана. Гьел гӀачи лъугьана гьениб рагӀалда букӀараб муцӀи кваназе. 3Гьездаго хадуб Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана цӀакъго хӀалакъаб сурукъаб жеги анкьго гӀака ва дозда аскӀор Нил гӀурул рагӀалда чӀана гьел. 4Гьале хӀалакъал сурукъал гӀачияз кӀкӀун рехулел руго дол берцинал кьариял гӀачи. Цинги ПиргӀавн макьидаса вигьана. 5Нахъеги кьижун ккедал, батӀияб макьу бихьана гьесда: цо хӀобода бижун буго, мугь цӀубараб, лъикӀаб анкьго тӀор. 6Гьездаго хадуб ракьалдасан баккана, бухӀараб гьороца бакъвазабураб, гьодораб анкьго тӀорги. 7Гьале гьел ракъварал тӀораз къулчӀун рехана дол мугь цӀубарал тӀорал! Ва ПиргӀавн макьидаса ворчӀана. Гьединаб букӀана гьесда бихьараб макьу.

8Гьеб макьуялъ рахӀат хвезабурав гьес, радал тӀадеги вахъун, Мисриялъул киналго сихӀручагӀиги, макьу къотӀулел чагӀиги, гӀакъилал гӀадамалги ракӀарун, гьезда бицана жиндирго макьу. Амма лъиданиги кӀвечӀо гьеб макьу къотӀизе[+]. 9Гьебмехалда бетӀерав чагъир тӀолев чияс пиргӀавнасда абуна:

«Гьанже дида ракӀалде щвана дирго хатӀа! 10Цо къоялъ пиргӀавнасул ццин бахъана жиндирго лагъзадерида ва дун дова хъаравулзабазул бетӀерасул бакӀалда[†] жанив тӀамеян буюрана. Дида цадахъ жанив тӀамуна бетӀерав чед бежулев чиги. 11Цо сордоялъ ниж кӀияздаго макьаби рихьана, щивасул макьуялъул жиндирго хасаб магӀнаги букӀана. 12Нижее хъулухъалъе тун вукӀана цо жугьутӀав, хъаравулзабазул бетӀерасул лагъ. Нижеца гьесда рицана нижерго макьаби ва гьес бицана щивасул макьил магӀна[+]. 13Гьес нижеда бицухъе ккезеги ккана: дун дирго цебе букӀараб ишалде тӀад вуссинавуна, дов цояв, кваридаги ван, гъанкъана».

14Гьебмехалъ ПиргӀавнас Юсуп[†] вачине чи витӀана. Хехго туснахъалдаса къватӀивеги вачун, мегеж-бетӀерги кӀкӀван, цӀияб ретӀелги ретӀун, пиргӀавнасда цеве чӀезавуна гьев. ПиргӀавнас Юсупида абуна:

15«Дида цо макьу бихьана, амма лъиданиги кӀолеб гьечӀо гьеб къотӀизе. Дида рагӀана, бицараб сагӀаталъго макьу къотӀизе лъалин дудайилан».

16«Дица гуро, Аллагьас[†] къотӀила гьеб макьу пиргӀавнасе лъикӀалъе», – ян абуна Юсупица[+].

17Цинги пиргӀавнас Юсупида макьу бицана:

«Дида макьилъ бихьана дун Нил гӀоралъул рагӀалда вахъун чӀун. 18Цинги Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана кьарияб, берцинаб анкьго гӀака. Гьел гӀачи лъугьана гьениб рагӀалда букӀараб муцӀи кваназе. 19Гьездаго хадуб Нил гӀурулъа къватӀибе бачӀана, рокьода гьан бакъвараб, хӀалакъаб, къадараб анкьго гӀака. Мисриялда кирниги рихьичӀо дида гьедигӀанго хӀалакъал гӀачи. 20Гьел хӀалакъал, къадарал гӀачияз кванана доб анкьабго кьарияб гӀака. 21Гьел ургьире аниги, гьезул чахьал рукӀахъе хутӀана: рукӀарал гӀадал хӀалакъал, къадарал жал хутӀана гьел гӀачи. Цинги дун макьидаса ворчӀана. 22Гьелдаса хадуб дида цоги макьу бихьана: цо хӀобода бижана, мугь цӀубараб, лъикӀаб анкьго тӀор. 23Гьездаго хадуб тӀаде баккун бачӀана тӀеренаб, гьодораб, бухӀараб гьороца бакъвазабураб анкьго тӀорги. 24Гьел тӀеренал тӀораз тӀубанго къулчӀана доб анкьабго лъикӀаб тӀор! Макьу къотӀулел чагӀазда рицана дица гьел дида рихьарал макьаби, амма гьел макьаби къотӀизе бажаричӀо гьезухъа».

25Цинги Юсупица пиргӀавнасда абуна:

«ПиргӀавнасда кӀиго гуреб, цо макьу бихьун буго: Аллагьас пиргӀавнасе рагьулеб буго Жиндирго хӀукму. 26Анкьго кьарияб лъикӀаб гӀака ккола анкьго сон, анкьго лъикӀаб тӀорги ккола анкьго сон. Гьединлъидал гьеб буго цого макьу. 27Доздаго хадуб цун анкьго хӀалакъаб, къадараб гӀака бачӀиналъул магӀна ккола хадусеб анкьго сон. БухӀараб гьороца бакъвазабураб, гьодораб анкьго тӀоралъул магӀнаги гьединабго буго – гьеб ккола анкьго ракъул сон. 28Гьелъин дица абулеб букӀараб, Аллагьас пиргӀавнасе жиндирго хӀукму рагьулеб бугилан.

29Мисриялъул тӀолабго ракьалда кутакалда гьарзаяб анкьго сон бачӀунеб буго. 30Амма гьездаса хадуб анкьго ракъул сонги бачӀине буго. Цебе букӀараб гьарзалъиялъул лъалкӀцин нахъе хутӀиларо гьел соназ. Ракъул гӀазабалъ улка-ракьго чӀунтизабила[+]. 31ГӀасияб ракъи букӀине буго гьеб, цебесеб гьарзалъиялъул лъалкӀцин нахъе хутӀулареб. 32КӀиго нухалъ макьу бихьиялъул магӀна ккола ракӀчӀун Аллагьас хӀукму къотӀун букӀин ва гьеб Гьес кватӀичӀого тӀубазабизе букӀин.

33Биччанте гьанже пиргӀавнас тӀаса вищизе иш лъалев ва гӀакъилав чи ва гьесда тӀад къазе Мисриялъе бетӀерлъи гьабизе. 34Биччанте пиргӀавнас тӀолабго улкаялда хъулухъчагӀи тӀамизе, тӀаде щолеб бугеб анкьабго соналъ хуриса бачӀараб тӀорщалил щуйил бутӀа халкъалъухъа бакӀаризе. 35Биччанте гьез бакӀаризе гьел лъикӀал соназ щвараб тӀолабго бачӀин ва, пиргӀавнасул амруялдалъун, шагьаразда хӀалухъен бакӀарулел бакӀал нахърателалъул цӀезаризе. 36Гьедин гьабуни, Мисриялда букӀина доб бачӀунеб анкьабго ракъул соналъе гӀураб нахърател ва бакъуца хвеларо Мисриялъул халкъ!»

37ПиргӀавнасеги гьесул хъулухъчагӀазеги рекӀее гӀуна Юсупил гьел рагӀаби.

38«Гьадинав чи нилъее тӀокӀав щвеларо! – ян абуна пиргӀавнас жиндирго чукъа-рахьаналда. – Аллагьасул РухӀ буго гьасда тӀад!»[+]

39Цинги гьес Юсупида абуна:

«Аллагьас дуе гьеб кинабго рагьун бугелъул, дудаса гӀакъилавги бичӀчӀи бугевги чи тӀокӀав ватуларо. 40Гьанжеялдаса хадуб дуца кверщел гьабизе буго дир ракьалда тӀад ва дир халкъги духъ гӀенеккизе буго. ГӀицӀго пачаясулаб даражаялъ дудаса тӀадегӀанавлъун вукӀина дун»[+].


ТӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун Юсуп ккей

41«ГӀенекке, – ян абуна пиргӀавнас Юсупида, – тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавулев вуго дица мун!»

42Бахъун, гьес Юсупил килщида ххуна жиндирго мугьру тӀад бикӀараб баргъич. Гьес Юсупида тӀад ретӀана лъолъол куналъ бессараб хирияб[†] ххамил ретӀел ва меседил рахасги бана гьесул гарбида[+]. 43Пачалихъалда кӀиабилеб даражаялъул чиясул чолгьокоги чуялги кьуна пиргӀавнас Юсупие. Гьелда рекӀун Юсуп унеб мехалъ, пиргӀавнасул чагӀаз ахӀулаан: «Накабазда чӀа!» – ян. Гьедин пиргӀавнас Юсуп тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавуна.

44ПиргӀавнас Юсупида абуна:

«Гьале дир амру – пиргӀавнасул амру. Гьанжеялдаса хадуб, дур изну гьечӀого, Мисриялъул тӀолабго ракьалда лъицаниги, я хӀетӀе, я квер багъаризе гьечӀо».

45ПиргӀавнас Юсупида цӀияб цӀар лъуна Цафнат-Панеах абун. Он абураб шагьаралъул кашиш[†] Поти-Ферил яс Асенатги ячана гьесие. Гьедин, Мисриялъул тӀолабго ракьалда тӀибитӀана Юсупил ихтиярчилъи[+].

46Мисриялъул пачаясе, ай пиргӀавнасе хъулухъ гьабизе байбихьараб заманалда Юсупица бан букӀана лъеберго сон. Ва Мисриялъул тӀолабго ракьалъухъ балагьизе сапар бухьана гьес.

47Гьарзаяб анкьго соналъ кутакалда гӀемераб тӀорщел бакӀарана Мисриялъул ракьаздаса. 48Гьел соназда Мисриялда бакӀарараб тӀорщел Юсупица шагьаразда гьоркьоб бикьана: щибаб шагьаралда пиргӀавнасе нахърател гьабуна гьеб шагьаралда сверухъ ругел ракьаздаса бакӀарараб тӀорщалил. 49Ралъдал салигӀан гӀемераб хӀалухъен бакӀарана Юсупица: гьелъул хӀисаб гьабицин тана, гӀемерлъиялъ, гьеб гьабизе кӀолеб хӀал букӀинчӀо.

50Гьеб заманалда, жеги ракъи баккилалде, Он шагьаралъул кашиш Поти-Ферил яс Асенатица Юсупие кӀиго вас гьавуна. 51«Аллагьас дида кӀоченабуна дир къварилъиги эбел-инсул рукъалъухъ урхъиялъул рухӀиги», – янги абун, тӀоцеве гьавурасда Юсупица Манасс[*] абун цӀар лъуна. 52«Дие гӀазаб-гӀакъуба букӀараб ракьалда хур цӀун бачӀинабуна дие Аллагьас», – инги абун, кӀиабилесда цӀар Юсупица Ефраим[*] лъуна.

53Мисриялъул ракьалда гьарзаяб бачӀиналъул анкьго сон ахиралде щвана. 54Ва, Юсупица цебеккунго бицун букӀаралда рекъон, анкьго ракъул сон тӀаде гӀунтӀана. Гьеб ракъи тӀибитӀана киналго улкабазда, амма Мисриялда киса-кибго тӀорщалил нахърател гьабун букӀана[+]. 55Мисриялъул халкъалда гьоркьоб ракъи багъаридал, тӀорщел гьарун[†] пиргӀавнасухъе рачӀине лъугьана гӀадамал. Цинги гьес абуна:

«Нуж Юсупихъе а ва гьес абураб гьабе», – ян.

56ТӀолабго улкаялда тӀибитӀана ракъи. Юсупица нахърателалъул рукъзал рагьана ва мисриязе тӀорщел бичизе байбихьана (гӀасияб ракъи букӀана Мисриялда). 57Киналго ракьаздаса гӀадамал Мисриялде Юсупихъе рачӀунел рукӀана тӀорщел босизе, щайгурелъул тӀолабго дунялалда тӀибитӀана кутакаб ракъи.

### 42


Юсупил вацал Мисриялде рачӀин

1Мисриялда тӀорщел бугеблъи лъана Якъубида,[†] ва гьес васазда абуна:

«КидаллъизегӀан нуж цоцахъ ралагьун чӀезе ругел? 2Мисриялда тӀорщел бугилан абулеб буго. Нилъго ракъуца хвелалде, гьениреги ун, тӀорщелги босун рачӀа».

3Юсупил[†] анцӀавго вацас Мисриялде сапар бухьана, гьениса тӀорщел босизе. 4Юсупил тӀул бикьарав вац Буняминин абуни, Якъубица гьезда цадахъ виччачӀо, гьесие щибгӀаги ккезе гурилан хӀинкъун.

5ТӀорщел гьарун[†] Мисриялде рачӀарал гӀадамазул руккалилъе ккана ГӀизраилил[†] васалги – тӀолабго Ханааналдаго[†] ракъул гӀазаб рещтӀун букӀиндалха. 6Гьел рачӀараб улкаялъул кверщелчилъун Юсуп вукӀана ва гьенире рачӀаралщинал гӀадамазе тӀорщелги гьес бичулеб букӀана. Вацал рачӀана Юсупихъе ва, гӀодоб гьумерги цун, гьесда цере накабазда чӀана[+]. 7Бер кӀутӀарабго лъана гьесда гьел, амма гьев чияр чи гӀадин чӀана ва хъачӀго гьикъана:

«Киса рачӀарал чагӀи нуж?» – ин.

«Ханааналдаса рачӀун руго тӀорщел босизе», – ян жаваб кьуна гьез. 8(Юсупида вацал лъаниги, гьезда гьев лъачӀо.)

9Гьезул рахъалъ жиндаго цере рихьун рукӀарал макьабиги ракӀалде щун, Юсупица абуна:

«Нуж руго балъгоял жасусал! Нижер улкаялъул загӀипал бакӀал[†] ралагьизе рачӀарал чагӀи ратула нуж»[+].

10«Гуро, нижер бетӀергьан![†] – абун жаваб кьуна гьез. – Ниж руго тӀорщел бичун босизе рачӀарал дур лагъзал. 11Ниж киналго вацал руго – цо инсул васал, ракӀ бацӀцӀадал гӀадамал руго ниж. Ниж руго дур лагъзал ва жасусаллъунги киданиги рукӀинчӀо».

12«Гьереси буго, – ян абуна Юсупица. – Нижер улкаялъул загӀипал бакӀал ралагьизе рачӀун руго нуж!»

13Амма гьез абуна:

«Нижер, дур лагъзадерил, анцӀила кӀиго вац вукӀана. Ханааналдаса цо инсул лъимал руго ниж. ГьитӀинав вац инсуда аскӀов тана. Нижер цо вацги цевего тӀагӀана».

14«Гьелеха, – ян абуна Юсупица. – Дица абичӀищ нуж жасусал ругилан. 15Дица хӀалбихьила нужер. ПиргӀавнасул[†] гӀумруялхӀа, гьитӀинав вац гьаниве вачӀинчӀого, нуж гьаниса нахъе ине гьечӀо. 16Нужер цояв витӀе гьесда хадув, хутӀарал гьанир туснахъалда рукӀина. Цинги балагьила нужер гьел харбал ритӀарал ругищали. БитӀараб бицунеб батичӀони, пиргӀавнасул гӀумруялхӀа, нуж жасусал ккола!»

17Цинги Юсупица гьел лъабго къоялъ туснахъалъур тӀамуна.

18Лъабабилеб къоялъ гьес гьезда абуна:

«Дица абураб гьабуни, нуж чӀаго хутӀила – дун Аллагьасукьа[†] хӀинкъулелъулха! 19Нуж ракӀбацӀцӀадал гӀадамал ратани, нужер цояв гьанив туснахъалъув чӀа, хутӀарал нахъе а, нужер ракъун ругел хъизамазе тӀорщелги босун. 20Цинги, гьитӀинав вацги вачун, тӀад русса. Нужер гьел рагӀаби ритӀухълъани, нуж чӀаго хутӀила».

Гьел гьедин гьабизе мукӀурлъана.

21«Вацасул хӀакъ бецӀулеб буго нилъеда. Нилъеда бихьана досда чӀун букӀараб къо, амма кигӀан дов гьарданиги, нилъ гурхӀичӀо. Гьединлъидалин нилъеда тӀаде гьаб балагь бачӀараб!» – ин абун, кӀалъана гьел цоцазда.

22Рувимица тӀаде жубана:

«Дица абичӀищ нужеда гьев васасе квешлъи гьабугеян! Нуж дихъ гӀенеккичӀо. Гьанже нилъеда бецӀулеб буго гьесул бидул хӀакъ!»[+]

23Вацазда лъалеб букӀинчӀо жидер хабар Юсупида бичӀчӀулеб букӀин. Юсуп гьелгун кӀалъалев вукӀиндалха таржамачиясул кумекалдалъун. 24ДовегӀанги ун, гӀодана Юсуп. Хадув, аскӀове вачӀун, гьелгун кӀалъана. Ва, вацазда гьоркьоса Шимеонги тӀаса вищун, гьезул берда цебе амру гьабуна гьев вухьейилан. 25Хадуб, Юсупил буюрухъалдалъун, гьезул къандалъаби тӀорщалил цӀезаруна, щивасул къандалъоялъуб гьесухъа тӀорщалихъ босараб гӀарацги бахчана, нухда хӀажалъулеб квен-тӀехги кьуна. 26Гьиралги хӀамузда къан, вацаз рокъоре тӀадруссине сапар бухьана.

27Сордо базе чӀараб бакӀалда гьезул цояс, хӀамие кӀалцӀи базе, жиндирго къандалъоялъул кӀал бичана ва къандалъоялъул кӀалалдаго батана жиндирго гӀарац.

28«Дир гӀарац лъун буго гьаниб! Гьале гьаниб, дир къандалъоялъуб!» – ин ахӀана гьес.

«Гьаб щиб Аллагьас нилъее гьабулеб бугеб жо?!» – янги абун, ракӀ тӀун араб гӀадин лъугьана гьел гьебмехалъ ва гӀемер хӀинкъиялъ сородана.

29Гьеб хӀалалда Ханааналде инсухъе тӀад руссана вацал, ва кинабго жидеего лъугьараб-таралъул хӀакъалъулъ гьесда бицана.

30«Доб ракьалъул кверщелчи нижедехун хъачӀго кӀалъана – ниж жасусал ругилан ккана досда. 31Нижеца абуна ниж жасусал гурин, ракӀбацӀцӀадал гӀадамал ругин, 32нижер анцӀила кӀиго вац вугин – цо инсуе гьарурал. Цо вац тӀагӀанин, цогидав, бищунго гьитӀинав, Ханааналда инсуда аскӀов танин. 33Амма доб ракьалъул кверщелчияс абуна: „Гьале гьадин хал гьабила[†] дица нужеца битӀараб бицунеб бугищали. Нужер цо вац гьанив те, хутӀаралин абуни, ракъун ругел хъизамазе тӀорщелги босун, нужерго нухда а. 34Цинги бищунго гьитӀинав вацги вачун рачӀа. Гьебмехалда лъала дида нуж жасусал гурел, ракӀбацӀцӀадал гӀадамал рукӀин. Нужер вацги нахъе виччала, дир тӀолабго ракьалда даран-базар гьабизе нужее изнуги кьела“, – ян».

35Жидерго къандалъаби чӀехьезе гьел лъугьиндал, щивасул къандалъоялъуб батана гӀарац лъураб киса. Гьеб бихьидал, эменги васалги кутакалда хӀинкъана.

36«Цоцада хадур дихъа лъимал рахъулел руго нужеца, – ян абуна гьезул эмен Якъубица. – Юсуп тӀокӀав гьечӀо, гьанже Шимеонги гьечӀо. Буняминги вачинехъин вуго. Кинабго дида данде багъана гьанже!»

37Гьебмехалъ Рувимица инсуда абуна:

«Буняминги вачун дун тӀадвуссун вачӀинчӀони, дир кӀиго вас чӀвазе кьела дица. Дида божилъи гьабун витӀе – дица гьев духъе тӀадвуссун вачина».

38Амма Якъубица абуна:

«Дир вас нужеда цадахъ виччаларо дица. Гьесул тӀул бикьарав вац хвана. Бунямин цохӀо хутӀун вуго дие. Нухда гьесие къварилъи ккани щиб гьабилеб? Нужер гӀайибалдалъун дун, бетӀер хъахӀлъарав херав, гьесда хадуб бухӀараб ракӀалъ барзахалде[†] ккеларищ!»

### 43


Мисриялде кӀиабилеб сапар

1Амма ракъул кутак жеги цӀикӀкӀана ракьалда. 2Мисриялдаса бачӀараб тӀорщел лъугӀараб мехалъ, инсуца васазда абуна:

«Нахъеги доре ун, цодагьабги тӀорщел босун рачӀа», – ян.

3Амма Ягьудаца[†] абуна:

«Дов чияс нижеда цӀакъ кьварун лъазабуна, гьитӀинав вац цадахъ вачинчӀого жинда рихьулеб бакӀалде[†] раккугейилан. 4Дуца гьев нижеда цадахъ виччани, дуе тӀорщел босизе ина ниж. 5Дуца гьев виччачӀони, гьенире иналъул пайда гьечӀо, вац вачинчӀого жинда рихьулеб бакӀалде раккугейилан лъазабун бугелъулха дов чияс».

6«Щайха нужеца гьаб балагь диде бачӀинабураб?! – ин абуна ГӀизраилица.[†] – Нужер цоги вац вугилан щай бицараб?»

7Гьез жаваб кьуна:

«Кинабго цӀехедалха дос: нижерго хӀакъалъулъги нижер гӀагарлъиялъул хӀакъалъулъги. Эмен чӀаго вугищилан гьикъана, нижер цогиги вацал ругищилан цӀехана. Гьес цӀехедалин нижеца гьеб бицараб. Лъидаха лъалеб букӀараб гьитӀинав вацги вачун жиндихъе рачӀайилан гьес амру гьабулеблъи?»

8Цинги Ягьудаца жиндирго эмен ГӀизраилида абуна:

«Виччай гьев нижеда цадахъ, ниж хехго нухда ине ва нижги, мунги, нижер лъималги ракъуца хвечӀого рукӀине. 9БетӀер къотӀизе кьела дица гьев тӀад вуссинчӀони. Дица дидаго тӀаде босила гьелъул гӀайиб: дуда аскӀове гьев тӀадвуссун вачине бажаричӀони, хвезегӀан дуда цеве гӀайибиявлъунги хутӀила дун. 10Гьадин нилъецаго квалквалал гьаричӀелани, некӀого кӀицӀулниги дореги щун тӀадруссинаан!»

11Гьебмехалъ ГӀизраилица абуна:

«Гьедин хъван батани, щибха гьабилеб![†] Нужеца гьадин гьабе: гьаб нилъер ракьалъул нигӀматаздасан сайгъатал росе досие – бальзамги, гьоцӀоги, ладанги, махӀгьуинал пицӀалги, фисташкабиги, миндальги. 12КӀиго нухалъ цӀикӀкӀун гӀарацги босе цадахъ – доб нужер къандалъабазухъ лъун батарабги нахъ буссинабизе. Доба дозул гъалатӀ ккун буго, дир хӀисабалда. 13Буняминги цадахъ ваче ва нахъеги а дов чиясухъе. 14ХӀалкӀолев Аллагьас[†] дов нужеда гурхӀизавеги, дова тарав вацги Буняминги дос нахъе риччазе! Дунин абуни, лъималаздаса махӀрумлъизе хъван батани, махӀрумлъун вукӀинаха!»

15Вацаз сайгъатал къачӀана, цебе букӀаралдасаги кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун гӀарацги босана цадахъ. Цинги, Мисриялде рачӀун, Юсупида[†] цере чӀана – гьаб нухалда Буняминги вукӀана цадахъ. 16Гьезда цадахъ Бунямин вихьараб мехалда, Юсупица жиндирго рукъ-къаялъул бетӀерав хъулухъчиясда абуна:

«Гьал чагӀи дихъе рокъоре раче. Цо жоги хъун, квен гьабе: жакъа къалъуда гьез диргун квен гӀахьал гьабизе буго».

17Юсупил буюрухъ тӀубазабун, хъулухъчияс вацал гьесул бакӀалде рачана. 18Амма гьенире унаго, нухда хӀинкъи рекӀелъе ккун, вацал цоцада гаргадизе лъугьана:

«Доб мехалда нилъер къандалъабазухъ лъун батараб гӀарац сабаблъун рачунел ратила нилъ доре. ТӀаде кӀанцӀун, доз нилъ кквела ва лагъзаллъун гьанир чӀезарила, нилъер хӀамулги рахъила!»

19Юсупил минаялъул рагьдухъе щвараб мехалда, хъулухъчиясда аскӀорегӀанги рилълъун, гьез абуна:

20«БетӀерчӀахъад, цо кӀалъазе изну кье! Цереги цо нухалъ гьанире тӀорщел босизе рачӀун рукӀана ниж. 21Нахъруссун унаго, сордо базе рещтӀараб бакӀалда, нижерго къандалъабазул кӀал бичана нижеца. Нижер щивасда къандалъабазул кӀалалдаго, тӀаса камичӀого, батана жинди-жиндир гӀарац. Нижеца гьеб нахъбуссун гьанибе босун буго. 22ЦӀияб тӀорщалихъ кьезе тӀадеги гӀарацги босун буго. Доб мехалда нижер къандалъабазухъ гьеб гӀарац лъица лъурабалиги лъаларо нижеда».

23«Нужеда ургъел ккоге, нуж хӀинкъизе бакӀ гьечӀо, – ян абуна гьезда хъулухъчияс. – Нужер Аллагьас[†] – нужер инсул Аллагьас – балъго лъун батила гьеб гьениб. Доб мехалда нужеца кьураб гӀарац дихъе тӀаса камичӀого щвана!»

Цинги гьес гьазда аскӀове Шимеон вачун вачӀана. 24Гьел киналго цадахъ гьес Юсупил рокъоре рачана, гьезул хӀатӀал чуризе лъимги кьуна, хӀамузе кӀалцӀиги бана. 25Вацаз жидерго сайгъатал цере рахъана, ва къалъул гӀужалда Юсупида дандчӀвазе хӀадурлъана гьел: гьазда абун букӀана дора къаде кваназе ругин нужилан. 26Юсуп рокъове вачӀараб мехалда, гьаз гьесие сайгъатал кьуна ва, гӀодоб гьумерги цузабун, гьесда цебе сужда гьабуна. 27Цинги гьезулгун салам-каламги гьабун, Юсупица гьикъана:

«Нужеца дида бицун букӀарав, нужер херав эмен кин вугев? Гьев жеги сах-саламат вугищ?» – ан.

28Гьесие бетӀерги къулун, вацаз абуна:

«Дур лагъ, нижер эмен, сах-саламат вуго», – ян.

29Гьебмехалда жиндирго тӀул бикьарав вац Бунямин вихьана Юсупида, ва гьес абуна:

«Гьавищ дов нужер гьитӀинав вац? Аллагьасул цӀоб лъеги дуда, дир вас!» – ин.

30Вацасдехун рекӀелъ гьулчараб хӀеренлъи-недегьлъиялъул карачелалъ, Юсупил гӀодизе бачӀана. Хехго цояб рокъовеги лъугьун, гӀодана гьев. 31Цинги беркӀалги чурун, нахъеги гьалбадерида аскӀове вилълъана Юсуп ва, яхӀ гьабун, квен босейилан буюрана. 32Юсупие батӀаго, гьалбадерие батӀаго, мисриязе батӀаго лъуна квен (мисриязул диналда рекъон, жугьутӀазда цадахъ кваназе гьезие гьукъараб букӀана)[+]. 33КӀудиясдаса гьитӀинасде щвезегӀан иргадал Юсупида цере гӀодор чӀезаруна вацал. ХӀикмалъун цоцахъ ралагьана гьел. 34Жиндирго тепсиялдаса квен битӀун бачӀунеб букӀана гьазие Юсупица, ва Буняминие кьолеб бутӀа цогидазулалдаса щуго нухалъ цӀикӀкӀараб букӀана. Гьедин Юсупида цадахъ гӀорцӀизегӀан квана-гьекъана гьел.

### 44


Юсупица вацазул хӀалбихьи

1Юсупица[†] жиндирго хъулухъчиясе буюрухъ кьуна:

«Гьал чагӀазул къандалъаби ругӀун цӀезаре, баччизе кӀолебгӀан тӀорщелги бан. Щивасул къандалъоялъуб лъе гьес кьураб гӀарацги. 2Бищун гьитӀинасул къандалъоялъуб гӀарцуда цадахъ дир гӀарцул щурунги лъе».

Юсупица абухъе гьабуна хъулухъчияс. 3ХъахӀлъи барабго, хӀамулги рачун, гьалбал нухда лъуна. 4Амма вацал шагьаралдаса рикӀкӀалъилелдего, Юсупица хъулухъчиясда абуна:

«Хехго дозда хадув а! Ва дозда абе: „ЛъикӀлъиялъухъ квешлъи щай нужеца гьабураб? 5Дир бетӀергьанас[†] чагъир гьекъолеб, гьединго балъголъи тӀатинабулеб ва букӀинесеб лъазабулеб щурун гурищ гьеб? КӀудияб квешлъи гьабун буго нужеца!“ – ян».

6Гьезда хадув гӀунтӀидал, хъулухъчияс жинда тӀадкъараб гьабун, гьезда гьел рагӀаби абуна.

7Вацаз жаваб кьуна:

«Щай, нижер бетӀергьан, дуца гьедин абулеб? Аллагьас[†] цӀунаги дур лагъзал гьединаб жо гьабиялдаса! 8Цебесеб нухалъ нижер къандалъабазухъ батараб гӀарацгицин нижеца Ханааналдаса[†] тӀад буссинабураб мехалъ, дур бетӀергьанасул рокъоса гӀарац яги месед кин нижеца бикъулеб? 9Нижер цонигиясухъ бикъараб жо батани, биччанте гьевги чӀвазе ва ниж киналгоги нижер бетӀергьанасул лагъзаллъун хутӀизе».

10«Нужеца абухъе букӀине биччанте, – ян абуна хъулухъчияс, – амма лагълъун хутӀила бикъараб жиндихъ батарав чи, цогидал риччан тела».

11Вацаз хехлъи гьабун хӀамуздаса гьирал рахъана ва къандалъабазул кӀалал ричана. 12Хъулухъчияс киназдаго иргадал чӀухь бана, – кӀудиясдаса бахъараб гьитӀинасде щвезегӀан. Щурун Буняминихъ батана. 13Цинги чара бухӀарал вацаз жидеда тӀад букӀараб ретӀел бихъ-бихъун бана ва, цӀидасан хӀамузда гьиралги къан, гьел шагьаралде тӀад руссана.

14Ягьудаги[†] вацалги тӀаде щвараб мехалъ, Юсуп жеги рокъов вукӀана, ва гьал гьесда цере накабазда чӀана. 15Юсупица гьезда абуна:

«КингӀаги кӀвараб нужеда гьеб иш гьабизе? Унго, нужеда лъаларебищ дун гӀадинал чагӀазул балъголъи тӀатинабизе гьунар букӀунеблъи?»

16«Дуда, нижер бетӀергьанасда, абизе жо щибха нижер букӀинеб? – абун кӀалъана Ягьуда. – Щиб бицун нижго ритӀухъ гьарилел? Аллагьас тӀатинабуна нижер гӀайиб-хатӀа. Гьанжеялдаса нахъе ниж рукӀине руго нижер бетӀергьанасул лагъзаллъун: щурун кодоб батаравги ва цогидал киналгоги».

17Юсупица абуна: «Аллагьас цӀунаги дун гьединаб иш гьабиялдаса! Щурун бикъарав чи вукӀина дир лагълъун, цогидал сах-саламатго инсуда аскӀоре ине бегьула».

18Юсупида аскӀовегӀанги къан, Ягьудаца абуна:

«Я дир бетӀергьан! Дие, дурго лагъасе, изну кье дудехун кӀалъазе. Дурго лагъасда ццин бахъунге, дир бетӀергьан. Мун пиргӀавнасда[†] ващадав чи вугелъул!

19Дир бетӀергьан, дуца гьикъана нижеда, дурго лагъзадерида, нижер эмен вугищилан ва нижер цоги вацал ругищилан. 20Нижеца дуе, нижер бетӀергьанасе, жаваб кьуна нижер херав эмен вугин ва цоги бищунго гьитӀинав вацги вугин. Инсуе харадуниб гьабураб лъимер ккола гьев. Гьезул эбелалъ гьаруразул цохӀо гьев хутӀана чӀаго, гьесул вац хвана. Инсуе гьев цӀакъ хирияв вуго[+]. 21Цинги дуца нижее, дур лагъзадерие, амру гьабуна гьев гьаниве вихьизе вачейилан. 22Нижеца дуда, нижер бетӀергьанасда, абуна гьес эмен рехун тезе бегьуларилан, гьесдаса ватӀалъи инсуда хӀехьезе кӀоларилан. 23Амма дуца нижеда, дур лагъзадерида, абуна гьитӀинав вацги цадахъ вачун гурони, ниж тӀокӀалъ мун вихьулеб бакӀалде[†] раккугеян.

24Ниж нижерго инсухъе, дур лагъасухъе, тӀадруссараб мехалда, нижеца гьесда бицана дуца, нижер бетӀергьанас, абурабщинаб. 25Цинги цодагьабги тӀорщел босизе айилан инсуца амру гьабураб мехалда, 26нижеца абуна гьитӀинав вац цадахъ гьечӀого инарилан; гьев цадахъ гьечӀого мун вихьулеб бакӀалде раккизе нижее изну гьечӀилан. 27Гьебмехалда нижер инсуца, дур лагъас, нижеда гьадин абуна: „Нужеда лъала дир лъадуца дие кӀиго вас гьавуравлъи.[†] 28Цояв тӀагӀана. Жанаваралъ чӀван, тӀу-тӀун ван ватилаха – тӀокӀав дида вихьичӀо гьев. 29Гьанже нужеца кӀиабилевги вачун унев вуго. Гьесиеги къварилъи ккани щиб гьабилеб?[†] Гьаб дир хъахӀаб бетӀералде балагьги рещтӀинабун, барзахалде[†] тӀовитӀила нужеца дун!“ – ин.

30Гьединлъидал, дида кӀвелищ инсухъе, дур лагъасухъе, гьедигӀан досие хирияв васги вачинчӀого тӀадвуссине? 31Вас нижеда цадахъ гьечӀевлъи бихьараб лахӀзаталъго эмен хвела. Ва дур лагъзал ниж сабаблъун кӀудияб рухӀалилъ барзахалде ина гьев. 32Дица, дур лагъас, инсуе щулияб рагӀи кьуна вац тӀадвуссун вачинилан, нагагь вачинчӀони, хвезегӀан инсуда цебе гӀайибги дида тӀад букӀинилан. 33Гьанже дур лагъ дун чӀезаве гьанив гьесул бакӀалда! Гьевин абуни, вацазда цадахъ тӀадвуссине виччанте. 34Кинха дун гьевги вачинчӀого инсухъе тӀадвуссинев ва гьединаб балагьалъ эмен чӀвани, гьеб кин хӀехьелеб?!»

### 45


Юсупица вацазе живго загьир гьави

1Юсупида[†] тӀокӀалъ яхӀ гьабун бажарулеб букӀинчӀо, гьединлъидал:

«Киналго къватӀире а!» – ян буюрана Юсупица жиндирго чагӀазе.

Вацалгун живго цохӀо хутӀараб мехалъ, гьес гьезда бицана живго щив кколевали, 2ва биччан гьаракьгун гӀодана Юсуп. Гьесул гӀоди рагӀана мисрияздаги ва пиргӀавнасул[†] кӀалгӀаялъул агьлуялдаги.

3«Дун Юсуп вуго, – ян абуна гьес вацазда. – Унго, дир эмен чӀаго вугевищ?»

Амма, гьеб рагӀидал, гӀунун, цӀорон хутӀун, рагӀи абизе кӀолеб хӀалалда рукӀинчӀо вацал.

4«АскӀорегӀан рачӀа», – ян абуна Юсупица. Цинги вацал гьесда аскӀорегӀан рилълъана.

«Гьале дун, Юсуп, нужеца Мисриялде вичарав нужер вац, – ин абуна гьезда Юсупица. 5– Амма гьеб сабаблъун гьанже нужеего гӀазаб кьоге, нужедаго гӀайибги чӀваге. Аллагьаслъидал[†] дун гьаниве витӀарав нужер гӀумру хвасар гьабизе. 6Гьале кӀиябго лъагӀел ана ракъи бачӀаралдаса. Жеги щугоги соналъ я рекьи, я лъилъи букӀине гьечӀо. 7Аллагьас нужедаса цеве дун гьаниве витӀана, ракьалдаса нужер наслу тӀагӀинчӀого букӀине ва кӀудияб тархъанлъиялдалъун нужер гӀумру хвасарлъизе. 8Нужеца гурев, Аллагьасин дун гьаниве витӀарав ва пиргӀавнасул эменлъунги, гьесул бугебщиналда тӀад бетӀергьанлъунги,[†] Мисриялъул тӀолабго ракьалда кверщелчилъунги гьавурав.[†]

9Гьанже хехго инсухъе тӀадрусса ва гьесда бице гьадин абунин Юсупица: „Аллагьас дун тӀолабго Мисриялъул кверщелчилъун гьавуна. КӀванагӀан хехго дихъе вачӀа! 10Лъималгун ва лъималазул лъималгун, кинабго гӀи-боцӀигун ва буголъигун цадахъ мун чӀела дида гӀагарлъухъ Гошеналъул ракьалда. 11Гьениб дур тӀалаб гьабила[†] дица – мунги, дур тӀолабго хъизан-къайги, дур гӀи-боцӀиги язихълъичӀого букӀине. Жеги щуго соналъ ракъи букӀине бугелъулха“.

12Гьале, нужеда ва дир вац Буняминида бихьулеб буго нужеда кӀалъалев чи дун – Юсуп вукӀин. 13Инсуда бице Мисриялда дир бугеб кӀудияб адаб-хӀурматалъулги, нужеда бихьарабщиналъулги. Эмен хехго гьаниве ваче!»

14Ва жиндирго вац Буняминида къвалги бан, гӀодана Юсуп; гьесда къвалги бан, Буняминги гӀодана. 15Гьединго цогидал вацаздаги къвалалги ран гӀодана Юсуп. Гьебмехалъ гьелги ригьа-ричун Юсупгун хабаралде журана.

16Юсупихъе вацал рачӀун ругилан хабар щвана пиргӀавнасул кӀалгӀаялдеги. ПиргӀавнги гьесул цересел гӀадамалги гьеб хабаралдаса рохана, 17ва пиргӀавнас Юсупида абуна:

«Вацазда абе хӀамузда гьиралги къан, Ханааналде[†] тӀадруссайилан, 18гьениса эменги хъизамалги гьанире рачине. Мисриялъул бищунго лъикӀабщинаб кьела дица гьезие; биччанте гьез гьаб нилъер улкаялъул гьарзалъиялдаса лазат босизе! 19Гьезда абе лъималги руччабиги рекӀине Мисриялдаса чуялгун чолгьакал рачейилан ва, эменги цадахъ вачун, гьанире нахъ руссайилан. 20Гьениб хутӀараб жидерго мал-мулкалъул ургъел гьабизе ккеларо гьез: Мисриялда бугелдаса лъикӀаб тӀаса бищун кьела гьезие!»

21Гьедин гьабизеги гьабуна ГӀизраилил[†] васаз. ПиргӀавнас амру гьабураб къагӀидаялда, чуялгун чолгьакалги кьуна гьезие Юсупица, нухда квенги лъуна, 22гьезул щивасе цӀияб ретӀелги кьуна. Буняминиейин абуни, гьес гӀарцул лъабнусго шекелги[†] кьуна, щуго цӀияб ретӀелги кьуна. 23Гьединго инсуе гьес ритӀана: анцӀго бихьинхӀамида къарал Мисриялъул ракьалъул бечелъиялдасан хири-хириял сайгъатал ва анцӀго цӀухӀамида къараб тӀорщел, чед ва цогидабги нухда кваназе жо.

24«Нухда квешал пикраби ботӀролъе риччаге[*]», – ян абуна къолъикӀ гьабулаго гьес вацазда.

25Гьедин гьел Мисриялдаса къватӀире рахъана ва Ханааналде инсухъе тӀадруссана.

26«Юсуп чӀаго вуго ва гьесда кодоб буго кинабго Мисриялъул ракь», – ин гьез абураб мехалъ, Якъубил[†] ракӀ чӀун хутӀанилан ккана. Гьелда божизе кӀоларого вукӀана эмен. 27Амма васаз гьесда щвалде щун бицана Юсупица абурабщинаб, ва гьесда жиндирго беразда бихьана жив вачине Юсупица ритӀун рачӀарал чолгьакалги чуялги. Гьебмехалъ гьезул эмен Якъуб рухӀ-хӀал бачӀун лъугьана.

28«ТӀокӀалъги щибха дие къваригӀараб! – ин абуна ГӀизраилица (Якъубица). – Дир вас Юсуп чӀаго вуго! Гьанже дунго хвелалде цеве гьев вихьизе ина!»

### 46


Якъуб Мисриялде гочи

1ГӀизраил,[†] кинабго жиндирго буголъиги данде бакӀарун,[†] нухда вахъана. Беэр-Шеваялде щвараб мехалда, жиндирго эмен ИсхӀакъица[†] иман лъурав Аллагьасе[†] къурбанал гьаруна[†] ГӀизраилица[+]. 2Ва гьениб, къаси макьилъ илгьам лъугьун, Аллагьас гьесде ахӀана:

«Якъуб,[†] Якъуб!» – ин.

«Гьале дун», – илан жаваб кьуна ГӀизраилица.

3Аллагьас абуна:

«Дун вуго Аллагь, дур инсуца иман лъурав Аллагь. Щибго хӀинкъичӀого, Мисриялде а. Доба Дица дудасан лъугьинабила кӀудияб халкъ. 4Дица кумек гьабила[†] дуе Мисриялде бухьараб дур сапаралда, ва хадуб Дица бачина дур наслу добаса къватӀибеги. Юсупица[†] жиндирго квералъ къанщизарила дур берал»[+].

5Цинги, Беэр-Шеваги тун, Якъуб сапаралъ вахъана.

ПиргӀавнас[†] кьурал чолгьаказда тӀад рекӀинарун рукӀана ГӀизраилил васаз эменги, лъималги, руччабиги. 6Цере къотӀун унел гӀи-боцӀул рехъабиги рукӀана, ва Ханааналда[†] данде гьабураб жидерго буголъиги букӀана гьез цадахъ босун унеб. Гьедин, жиндирго тӀолабго наслугун цадахъ, Якъубица Мисриялде гьижра гьабуна: 7лъималгун, лъималазул лъималгун, жиндирго тӀолабго агьлу бачана гьес Мисриялде.

8Гьале Мисриялде гьижра гьабурал ГӀизраилил васазул цӀарал.


Якъуб ва гьесул васал

Якъубие тӀоцеве гьавурав[†] Рувим[+]. 9Рувимил васал: Енох, Палу, ХӀецрон ва Карми[+].

10Шимеонил васал:

Емуэл, Ямин, Огьад, Яхин, Цохар ва ханааниязулалъ гьавурав вас Шаул[+].

11Левийил васал:

Гершон, Кехат ва Мерари[+].

12Ягьудал[†] васал:

Эр, Онан, Шела, Парец ва ЗерахӀ. Эрги Онанги хвана Ханааналда. Парецие гьаруна ХӀецронги Хамулги[+].

13Иссахарил васал:

Тола, Пува, Йов ва Шимрон[+].

14Зевулунил васал:

Серед, Элон ва Яхлиэл[+].

15Рувимги, Шимеонги, Левийги, Ягьудаги, Иссахарги, Зевулунги, гьезул яц Динаги ккола Якъубие Леяца Паддан-Арамалда гьарурал лъимал. Кинавниги, васалги ясалги рикӀкӀун, гьезул лъебералда лъабго чи вукӀана.

16Гадил васал:

Цефон, Хагги, Шуни, Эцбон, Эри, Ароди, Ариэли[+].

17Ашерил васал:

Имнагь, Йишвагь, Йишви ва Бериагь. Гьезул яц – СерахӀ. Бериагьил васал: Хевер ва Малкиэл[+].

18Гьеб буго Лаваница жиндирго яс Леяе гъаравашлъун кьун йикӀарай Зилпадасан Якъубие лъугьараб наслу – анцӀила анлъго чи.

19Якъубие Рахелица[†] гьарурал васал:

Юсупги Буняминги.

20Он абураб шагьаралъул кашиш[†] Поти-Ферил яс Асенатица Мисриялда Юсупие гьаруна Манассги Ефраимги[+].

21Буняминил васал:

Бела, Бехер, Ашбел, Гера,[†] Нааман, Эхи, Рош, Мупим, Хупим ва Ард[+].

22Гьеб буго Рахелидасан Якъубие лъугьараб наслу – анцӀила ункъго чи.

23Данил вас: Хушим[+].

24Нафталил васал: Яхцеэл, Гуни, Ецер ва Шилем[+].

25Гьеб буго Лаваница жиндирго яс Рахелие гъаравашлъун кьун йикӀарай Билгьадасан Якъубие лъугьараб наслу – анкьго чи.

26Якъубида цадахъ Мисриялде рачӀана, нусал рикӀкӀинчӀого, гьесул наслуялъул лъабкъоялда анлъго чи. 27Мисриялда Юсупиеги гьарун рукӀана кӀигоял. Гьелги рикӀкӀун, Мисриялде гочараб Якъубил наслуялъул кинавниги вукӀана лъабкъоялда анцӀго чи[+].

28Якъубица Ягьуда Юсупихъе цеве витӀана, Гошеналде нух лъазабизе. Гьел Гошеналде щваралго, 29чолгьаказда чуялги ран, Юсупги гӀедегӀана Гошеналде жиндирго эмен ГӀизраилида дандчӀвазе. Эмен вихьидал, гьесда къвалги бан, гӀемераб мехалъ гӀодана гьев. 30Цинги ГӀизраилица Юсупида абуна:

– Гьанже, мун чӀаго дир беразда вихьараб мехалъ, хваниги ургъел гьечӀо дие, – ян.

31Юсупица жиндирго киналго вацаздаги ва тӀолабго инсул хъизан-агьлуялдаги абуна:

«Дун пиргӀавнасухъе инехъин вуго, дихъе Ханааналдаса вацалги кинабго дир инсул хъизан-агьлуги бачӀун бугин абизе – 32гьел гӀухьби ругин, гӀи хьихьулин гьез, гӀи-боцӀиги кинабго жидерго буголъиги цадахъ бачӀун бугин гьезин абизе.

33ПиргӀавнас жиндихъего ахӀараб мехалда, нужеда гьикъани сундуе махщел бугебилан, 34нужеца гьадин абе: „Ниж, дур лагъзал, нижерго умумул гӀадин, гьитӀинаб къоялдаса нахъего гӀухьби руго“. Гьебмехалда гьесги нуж Гошеналъул ракьалда тела: рихараб жолъун рикӀкӀунелъулха мисрияз гӀиявехьлъи»[+].

### 47

1ПиргӀавнасухъе[†] вилълъун, Юсупица[†] гьесда абуна:

«Дир эменги вацалги Ханааналдаса[†] рачӀун руго гӀи-боцӀигун ва жидерго буголъигун. Гьанже гьел Гошеналъул ракьалде щун руго».

2Юсупица вацазул щугоявги вачана пиргӀавнасухъе. 3ПиргӀавнас гьикъана нужер махщел-пиша щибилан. Гьезги жаваб кьуна:

«Нижеца, дур лагъзадерица, нижер умумузго гӀадин, гӀи хьихьула», – ян.

4Цоги гьез абуна:

«Ниж гьаб ракьалде рачӀун руго апарагзаби хӀисабалда. Нижее, дур лагъзадерие, гӀи хьихьизе бакӀ[†] гьечӀого буго, щайгурелъул Ханааналда кӀудияб ракъи бугелъул. Гьединлъидал, гьарула дуда, изну кье нижее, дур лагъзадерие, Гошеналъул ракьалда чӀезе».

5ПиргӀавнас Юсупида абуна:

«Дур эменги вацалги рачӀун ругелъул духъе, 6гьаб улка-ракьалъул бищунго лъикӀал бакӀал кье гьезие: тӀолабго Мисриялъул улка дур ихтияралда буго. Риччанте гьел Гошеналъул ракьалда чӀезе. Гьезда гьоркьор махщел бугел чагӀи ратани, дир рехъабазул тӀалаб гьабизеги тӀадкъай гьезда».

7Юсупица пиргӀавнасда цеве вачана жиндирго эмен Якъуб[†] – гьес пиргӀавнасе баракаталъул[†] дугӀа гьабуна. 8Цинги гьес Якъубида гьикъана:

«Дуца чан сон бараб?» – ин.

9«Нусиялда лъеберго соналъул сапар гьабуна дица гьаб дунялалъул рокъоб, – ин жаваб кьуна Якъубица. – Дир гӀумруялъул сонал дагьал ва захӀматал рукӀана! Дир умумузул гӀумруялъул соназде рахунаро гьел».

10Ахиралдаги пиргӀавнасе баракатги гьарун,[†] Якъуб гьесда аскӀоса нахъе вилълъана.

11ПиргӀавнасул амруялда рекъон, Юсупица эменги вацалги рачана Мисриялъул бищунго лъикӀаб ракьалде – Раамсес вилаяталде, ва гьенир гьезие ракьалги кьуна[+]. 12Юсупица инсуеги, вацазеги, инсул тӀолабго зурияталъеги квен-тӀехги чӀезабуна – жиб-жиб хъизамалъе, гьезул чан чи вугевали хӀисабалдеги босун.


Юсупица ракъул заманалда халкъ нухда бачин

13Ахирги бачӀана кибниги бугӀа-ролъ хутӀичӀеб заман – гьедигӀанги кутакаб ракъи букӀана дунялалда. Мисриги Ханаанги тӀуран язихълъана гьел ракъул соназ. 14ГӀадамазе тӀорщел бичун, Юсупица пиргӀавнасул хазинаялде бакӀарана Мисриялъул ракьалдаги Ханааналъул ракьалдаги букӀанщинаб гӀарац. 15Я Мисриялда, я Ханааналда тӀокӀаб гӀарац хутӀичӀеб мехалда, Юсупихъеги рачӀун, киналго мисрияз абуна:

«Гьарула нижее тӀорщел кьеян, гурони дур берда цере ракъуца хвезехъин руго ниж, тӀокӀалъ гӀарацги хутӀичӀо нижехъ».

16«ГӀарац лъугӀараб батани, – ян абуна Юсупица, – нужерго боцӀиги бачун рачӀа, боцӀухъ хисун кьела бугӀа-ролъ».

17Цинги гьез жидерго гӀи-боцӀи бачун бачӀана, ва Юсупица байбихьана гӀи-боцӀухъ хисун гӀадамазе бугӀа-ролъ кьезе: чуязухъ, гӀияхъ, цӀцӀаназухъ, гӀачиязухъ ва хӀамузухъ. ПалхӀасил, гьеб соналъ гьес гьезие тӀорщел кьуна гӀи-боцӀухъ хисун. 18Гьелда хадусеб соналъ нахъеги рачӀана гьел Юсупихъе ва гьез абуна:

«Я нижер бетӀергьан,[†] битӀахъе бицани, нижер гӀарацги лъугӀана, нижер боцӀиги духъ буго гьанже. Нижгоги чӀорогоял хурзалги гурони, дуе, нижер бетӀергьанасе, кьезе тӀокӀаб щибниги хутӀичӀо. 19Дур берда цере хвезе тезе бегьилищха нижги нижер ракьалги! Дуца кванихъ ричун росе нижги нижер хурзалги. Нижерго хурзалгун цадахъ пиргӀавнасул лагъзаллъун рукӀинго лъикӀ нижее. Нижее хуриб бекьизе хьон кье, нижги чӀаго хутӀизе, хурзалги гӀалахалде сверичӀого рукӀине».

20Гьедин Юсупица пиргӀавнасе росана Мисриялъул тӀолалго хурзал. Мисрияз цо хутӀичӀого жидерго хурзал ричана гьесие – гьедигӀанги кутакаб букӀана ракъи. Киналго хурзал пиргӀавнасул мулклъун лъугьана. 21Гьедин улкаялъул цо рагӀалдаса цогидаб рагӀалде щвезегӀан киналго мисриял пиргӀавнасул лагъзаллъун лъугьинаруна Юсупица. 22ГӀицӀго кашишзабазул[†] хурзал ричун росичӀо Юсупица, щайгурелъул кашишзабазе пиргӀавнасдасан напакъа чӀезабун букӀана – гьелъ хьихьулаан гьел. Гьединлъидал гьез жидерго хурзал ричизе ккечӀо.

23Юсупица мисриязда абуна:

«Гьанже дица нужги нужер хурзалги пиргӀавнасе ричун росараб мехалда, босе нужеего хьодуе бугӀа-ролъ ва хурзал рекье. 24Гьанжеялдаса хадуб хуриса бачӀаралъул щуго бутӀа гьабун цо бутӀа пиргӀавнасе кьезе ккола нужеца, хутӀараб ункъго бутӀа те хьодуе ва нужееги, рокъосезеги, лъималазеги квание».

25«Дуца хвасар гьабуна нижер гӀумру! – ян абуна мисрияз. – Мун нижеда гурхӀана, нижер бетӀергьан. Гьанжеялдаса нахъе ниж пиргӀавнасул лагъзал руго».

26Юсупица доб мехалда Мисриялда чӀезабураб къанун гьабсагӀатги къуваталда буго: хуриса бачӀаралъул щуйил бутӀа пиргӀавнасе кьола. ГӀицӀго кашишазул хурзабазул бетӀергьанлъун вахъинчӀо пиргӀавн.

27ГӀизраилал[†] Мисриялда чӀана, ва Гошеналъул ракьал гьезие кьуна. Гьенир гьезие гӀемерал лъимал гьаруна ва халкъги цӀикӀкӀана.

28АнцӀила анкьго сон бана Якъубица Мисриялда, кинабниги гьес бана нусиялда кӀикъоялда анкьго сон. 29Хвезе заман гӀагарлъидал, Юсупги аскӀове ахӀун, гьес абуна:

«Я дир вас, дуца дир хӀурмат гьабулеб батани, дида тӀад кверги лъун гьеде, дуца дир мурад тӀубазабилин ва дун Мисриялда вукъиларин. 30Дир рухӀ нилъерго умумузухъе араб мехалда, Мисриялда тоге дун, умумузул хабалалъ вукъизе, дове восе».

«Дуца абухъе гьабила[†] дица», – ян жаваб кьуна Юсупица[+].

31«Гьеде дида цеве», – ян абуна Якъубица.

Юсуп гьедана ва бусада вегун вукӀарав Якъубицаги, къандалъоялда тӀаде бетӀерги къулизабун, сужда гьабуна[+].

### 48


Ефраимги Манассги

1Цо заманалдасан эмен унтун вугин хабар бачӀана Юсупихъе.[†] Гьебмехалъ цадахъ жиндирго васал Манассги Ефраимги рачун, инсухъе вилълъана Юсуп.

2«Дур вас Юсуп вачӀун вуго духъе», – ян абулеб рагӀараб мехалъ, чорхол рухӀ-жанги бакӀарун,[†] Якъуб[†] бусада гӀодов чӀана. 3Цинги гьес Юсупида абуна:

«Цебего Лузалда, Ханааналъул[†] ракьалда, ХӀалкӀолев Аллагь[†][*] загьирлъана дие. Дида баракатги[†] лъун, 4Гьес абуна: „Дица дур наслу цӀикӀкӀинабила, лъимал гӀемерал кьела, ва дудасан халкъазул тӀубараб читӀир лъугьинабила. Гьаб ракьги абадиялъего дур наслабазе кьела“, – ян[+].

5Гьале, жакъа дица дирго васаллъун гьарулел руго, дун гьаниве вачӀиналдего Мисриялда дуе гьарурал, дур васал. Рувимги Шимеонги гӀадин, Ефраимги Манассги дир васаллъун рукӀина. 6Хадур гьарурал васал дур рукӀина, амма жиндирго кӀудиял[†] вацазул наслабазда гьоркьоре рачина ва гьезул бутӀаялдаса ирсги букӀина гьезие.

7Падданалдаса тӀадвуссун вачӀунаго, Ханааналда, Эфратаялда гӀагарлъухъ нухда хвана дир Рахел.[†] Доя, Эфратаялде (Бет-Лехемалде) унеб нухда юкъана дица гьей»[+].

8Цинги Юсупил лъималазда бер чӀвана ГӀизраилил[†] ва гьес гьикъана:

«Гьал щал?» – абун.

9«Гьал руго гьанир Мисриялда Аллагьас[†] дие кьурал дир васал», – абун жаваб кьуна Юсупица.

«Гьанире дида аскӀорегӀан раче гьел, дица гьезие дугӀа гьабизе», – ян абуна Якъубица.

10Херлъиялъ берзул канлъи сун букӀана ГӀизраилил – цӀакъго мукъсанго гурони щибго бихьулароан. Юсупица лъимал гьесда аскӀорегӀан рачана. ГӀизраилица гьезда убачал гьаруна,[†] каранде къана, 11цинги Юсупида абуна:

«Мун вихьилиланцин хьул букӀинчӀо дир, гьале Аллагьас дур лъималгицин рихьизаруна».

12Юсупица лъимал инсул накабаздаса нахъе рачана ва гӀодоб бетӀер цузегӀан инсуе сужда гьабуна.

13Жиндирго кваранаб рахъалда (ГӀизраилил квегӀаб рахъалда) Ефраим чӀезавуна гьес, квегӀаб рахъалда (ГӀизраилил кваранаб рахъалда) Манасс чӀезавуна, ва гьел ГӀизраилида аскӀорегӀан рачана. 14Амма ГӀизраилица, кваранаб квер цебе битӀун, гьеб Ефраимил – гьитӀинасул бетӀералда лъуна, квегӀаб квер гьес Манассил – кӀудиясул бетӀералда лъуна. Гьедин хъанчил сураталда лъуна гьес кверал лъималазул бутӀрузда. 15Цинги Юсупиеги гьесул лъималазеги баракаталъул дугӀа гьабуна Якъубица:

«Дир умумул Ибрагьимицаги ИсхӀакъицаги[†] Жиндир нух ккурав Аллагь!

Гьавураб къоялдаса нахъе гьанжелъизегӀан дун хьихьарав дир Вехь!

16Щибаб квешлъиялдаса дун хвасарлъизавурав дир Малаик![†] Гьарула баракат лъе гьал лъималазда! Дирги дир умумул Ибрагьимилги ИсхӀакъилги цӀар хутӀаги гьазулъ. Гьазул наслу-къедги гӀемерлъаги гьаб ракьалда».

17Ефраимил бетӀералда инсуца кваранаб квер лъун бихьидал, гьеб инсуца лъачӀого гьабураб жо бугин ккун, Юсупица гьесул квер Ефраимил бетӀералдасаги босун, Манассил бетӀералда лъезехъин букӀана. 18Ва гьес абуна:

«Гьедин гуро, дада. Гьале дие тӀоцеве гьавурав[†] – гьасул бетӀералда лъе кваранаб квер».

19Амма инсуца абуна:

«Дида лъала, дир вас. Дида лъала гьесдасанги кӀудияб халкъ лъугьине букӀин. Амма гьитӀинав вац гьесдасаги тӀадегӀанлъила ва гьесул хьоналдасан гӀемерал халкъал лъугьина»[+].

20Гьале доб къоялъ, гьезие баракат гьарун, ГӀизраилица абурал рагӀаби:

«ГӀизраилил халкъалъе баракаталлъун лъугьина нуж.
Гьез цоцае гьара-рахьи гьабулелъул абила:
„Ефраимидаги досул вац Манассидаги
релълъинавеги Аллагьас мун!“ – ин».
Гьедин Ефраим Манассидаса тӀадегӀанлъизавуна гьес.

21Цинги ГӀизраилица Юсупида абуна:

«КватӀичӀого дун хвела. Амма Аллагьас нуж рехун теларо ва нужерго умумузул ракьалде тӀадруссун рачина. 22Вацаздаса тӀокӀ гьавун, дуе кьолеб буго дица, дунго вагъун амориязухъа бахъараб, рорхатал щобазул мегӀералъул гъвелги[*]».

### 49


Якъубил ахирисеб насихӀат

1[•]Якъубица[†] жиндирго васал аскӀоре ахӀана ва гьадин абуна:

«Дида аскӀорегӀан рачӀа, дица нужее хадуб букӀине бугеб бицинин гьанже.

2Данделъе ва гӀенекке, Якъубил васал!
ГӀенекке ГӀизраилихъ[†] – нужерго инсухъ!

3Рувим – дир тӀоцевесев вас, дир гуч,
бихьинаб балугълъиялъул тӀоцебесеб пихъ.
Къадру-къудраталъул тӀоцебесеб ихтиярги дур.
4Амма лъадал чвахиялдагӀанги напсалда чангит базе кӀоларев,
тӀоцевесевлъун гьанже тӀокӀалъ вукӀинаро мун:
Инсул чӀужуялъул бусаде вахиндал,
дир гьеб бусен дуца хъублъизабидал![+]

5Шимеонги Левийги – кӀиявгоги вац,
гьезул хъатикь хвалчен – зулмудул ярагъ![+]
6Дун гьезул ишазул гӀахьалчи гуро,
гьезул къокъаялда гъорлъги дун гьечӀо.
Щайгурелъул ццидакье гӀадамал чӀвана гьез,
ва оцазул щукӀдул къотӀана, гьезие бугеб гӀазабалдаса кепги босулаго.
7НагӀана батаги гьезул ццидае,
ГӀасияб, вахӀшияб бугелъул гьезул ццин!
Якъубил наслабазулъ щущазарила дица гьел,
ГӀизраилил халкъазулъ рикь-рикьизе гьарила[+].

8Ягьуда[†][*], вацаз дуе рецц-бакъ гьабила![†]
Дуе наку чӀвала дур инсул васаз;
тушбабазул гъванщида тӀад букӀина дур хъат.
9Ягьуда, дир вас, мун гӀолохъанаб гъалбацӀалда релълъуна,
давлагун чанаса буссунеб!
ГъалбацӀалъ гӀадин, ракьалда вегун гъоркьчӀел гьабула гьас,
эбелаб гъалбацӀалъ гӀадин – гьелда хъатӀизе кӀолев чи щив вукӀунев![+]
10Ягьудал кодоса пачалъиялъул гӀанса кидаго бортиларо,
пачалъиялъул гӀанса даим гьесухъ букӀина,
гьелъул унго-унгояв бетӀергьанлъун[†] Жив кколев
ва киналгоги халкъал Жиндие мутӀигӀлъулев вачӀине мех щвезегӀан[+].
11Гьес хӀама цӀолбол гъабуялда бухьина,
гъабуялъул бищун лъикӀаб чӀоралда кӀерт бухьина.
Жиндирго ретӀел гьес чогъролъ чурила,
гӀабаги цӀолбол „бидулъ“ чурила.
12Чагъиралдасаги чӀегӀерал руго гьесул берал,
Рахьдадасаги хъахӀал руго кӀалдир цабиги.

13Зевулун вукӀина ралъдал рагӀалда,
парахатго гуми чӀолеб рагӀаллъиялда.
Сидоналде гӀунтӀила гьесул гӀорхъи.

14Иссахар – къуватаб хӀама,
ручназда гьоркьов вегун вугев.
15РахӀат-хӀалхьиялъе лъикӀаб,
гьайбатаб ракь жиндир букӀин бихьидал,
гьес биччала жиндирго мугъзада чияр гьир баччизе
ва зулмуялда гъоркь лагълъун хӀалтӀизе разилъила.

16Дан вукӀина жиндирго къавмалъул бетӀерлъуда –
ГӀизраилил халкъалъул цояб къавмалда тӀад[+].
17Виччанте Дан вукӀине нухда борохьлъун,
сухъмахъазда загьруяб борохьлъун,
чол бохалда хӀанчӀулеб
ва рекӀарав гъоркье рехулеб.

18(Огь БетӀергьан! ЦохӀо Дуца хвасар гьарилин буго дир хьул!)

19Гадида тӀаде кӀанцӀизе къеркьолел рукӀина хъачагъал,
амма гьезда хадувги лъугьун, гьес гьел жалго талавур гьарила.

20Ашерил квен-тӀех гьарзаяб,
ханзабазда рекъарал нигӀматал чӀезарила гьес.

21Нафтали – эркенаб жайран,
гьайбатаб наслуялъул эмен.

22Юсуп[†] релълъуна баракатаб[†] цӀолбол гъабуялда, гӀемераб пихъ кьолеб,
иццухъ жиб бижараб ва гъабуялъул чӀораца къедго бацараб.
23КигӀан кутакалда гьесие зарал гьабизе лъугьаниги,
рокьукъго гьесда чӀорал речӀчӀаниги,
24гьесул чӀорбутӀалъул бутӀ кидаго чучиларо,
гьесул кверзул къуватги тӀагӀинаро. Щайгурелъул гьелъие кьучӀ –
Якъубил Къудратав БетӀергьанасул къвакӀараб Квер ва
ГӀизраилие Кьурулъунги Вехьлъунги чӀарасул ЦӀар!
25Гьев – дур инсул Аллагь;[†] Гьес хадубги квербакъаги дуе!
ХӀалкӀолъи ЦӀикӀкӀарас дуе баракат кьеги –
зодил борхалъудасанги,
ралъдал гъварилъудасанги!
Гьес дуе гӀемерал лъимал кьеги, гӀи-боцӀул тӀинчӀ-къед цӀикӀкӀинабеги!
26Дур инсудасан бачӀунеб баракат,
некӀсиял мугӀрузул баракаталдасаги
абадиял гохӀазул баракаталъул гьарзаял иххаздасаги тӀадегӀанаб буго.
Биччанте гьеб чвахизе Юсупил бетӀералде,
Вацазда гьоркьов тӀаса вищарасде[+].

27Бунямин – хъантӀараб бацӀалда релълъуна,
радалго чанил гьан хъарсунеб,
къаси давла тӀутӀун балеб».

28Гьеле ГӀизраилил анцӀила кӀиябго къавмалъул бутӀрулги гьезда инсуца абурал ахирисел баракаталъул рагӀабиги. Щибаб къавмалъе хасаб баракат кьуна.


Якъуб хвей

29Якъубица васазде гьадинаб васият гьабуна:

«КватӀичӀого дун дирго умумузда хадув ина. Нужеца дун вукъе умумузда аскӀов, хитияв Эфронил хуриб бугеб нохъода. 30Гьеб нохъо буго Ханааналъул[†] ракьалда, Мамреялда аскӀоб, Махпелаялъул хуриб. Нохъогун цадахъ гьеб хур Ибрагьимица хитияв Эфронихъа босун букӀана хабалазе тезе. 31Гьенир цоцада аскӀор рукъун руго Ибрагьимги гьесул лъади Сараги,[†] ИсхӀакъги[†] гьесул лъади Ривкаги.[†] Гьенийго дица Леяги юкъана[+]. 32Доб хурги хуриб бугеб нохъоги хитиязухъа росарал руго».

33Васазе гьединаб васиятги гьабун, Якъуб бусада вегана ва гьесул рухӀ босана – гьев жиндирго умумузда хадув ана.

### 50

1Инсул жаназаялда къвалги бан, гӀек-гӀекиялда гӀодана Юсуп,[†] гьесул гьурмада убачал гьаруна.[†] 2Ва жиндирго тохтурзабазе гьес буюрухъ кьуна, махӀ бахъине биччаларел дарабиги гьарун, ГӀизраилил[†] жаназа къачӀайилан. Тохтурзаби гьебсагӀаталъго гьесул буюрухъ тӀубазабизе лъугьана ва, 3гьелъие чӀезабураб къагӀидаялъ, кӀикъого къоялда жаниб, дарабиги риччан, къачӀана жаназа. Мисрияз лъабкъоялда анцӀго къоялъ магӀу бахъана гьесда хадуб. 4ЧӀегӀер баялъул болжал индал, Юсупица пиргӀавнасул[†] цересел чагӀазда абуна:

«Дие лъикӀлъи гьабун, нужеца пиргӀавнасда дир рахъалъ абе: 5„Дир инсуца дун гьедизавун вуго, хвараб мехалда жив, жиндие цебеккунго къачӀараб хабалъ, Ханааналда[†] вукъейилан. Бегьулеб батани, виччанте дун эмен вукъизе ине. Гьевги вукъун дун тӀадвуссун вачӀина“».

6ПиргӀавнас абуна:

«Дуе нух битӀаги. Дуцаго гьедараб гьа тӀубазабун, эмен вукъизе а», – ян.

7Юсуп эмен вукъизе ине нухда вахъана. Гьесда цадахъ ана пиргӀавнасул киналго цересел чагӀиги, гьесул чӀухӀби-хӀакимзабиги, чӀахӀиял хъулухъчагӀиги, Мисриялъул кӀудиял[†] чагӀиги, 8Юсупил хъизанги, гьесул киналго вацалги, инсул агьлу-къедги – гӀицӀго гьезул лъималги боцӀиги гурони хутӀичӀо Гошеналъул ракьалда. 9Ран чуялгун чолгьакалги, чотӀахъабазул къокъаги, цӀакъ гӀемераб халкъги букӀана гьезда цадахъ.

10Иордан бахун цебехун бугеб Атадил гьоцӀире щведал, гьениб гьез кутакалда магӀу бахъана. Анкьго къоялъ гӀодана гьел Юсупил инсуда хадур. 11Атадил ГьоцӀиб гӀодулеб гӀалам бихьидал, гьеб ракьалда гӀумру гьабулел ханаанияз цоцазда абулеб букӀана: «Мисриял гӀодулел ругеб куц бихьуларищ!» (Гьединлъидалин Иордан бахун цебехун бугеб гьеб бакӀалда[†] цӀарги Авел-Мицраимилан лъураб[*].)

12ПалхӀасил, ГӀизраилил васаз инсул васият тӀубазабуна: 13гьесул жаназа Ханааналде босана ва, цебего Ибрагьимица хабалазе букӀине хитияв Эфронихъа босараб, Мамреялда аскӀоб Махпелаялъул хуриб бугеб нохъода букъана[+]. 14Хвелги букъун, Юсупги, гьесул вацалги, гьесул эмен вукъизе рачӀун рукӀаралщиналги Мисриялде тӀад руссана.


Юсуп жиндирго вацазда тӀасалъугьин

15Гьанже, эмен хун хадуб, Юсупил вацаз пикру гьабуна: «Нилъеца щиб гьабилеб[†] Юсупил нилъеда жеги ццин бахъун батани ва нилъеца гьесие гьабурабщинаб квешлъи бецӀизе гьесда ракӀалда батани?» 16Ва гьез Юсупихъе хабар битӀана:

«Хвалда цебе инсуца васият гьабуна, 17нижеца дуда абейила, жинца дуда гьарулеб бугин, вацазул мунагьалдаса,[†] гьезул гӀайиб-хатӀаялдаса – гьез дуе гьабураб квешлъиялдаса – тӀасалъугьайилан. Гьединлъидал, нижги дур инсул Аллагьасул[†] лагъзал ругелъул, нижеда тӀасалъугьа!»

Гьеб ругьел бачӀиндал, гӀодана Юсуп.

18РачӀун вацазги, гьесда цере накабаздаги чӀун, абуна:

«Риччанте ниж дур лагъзаллъун рукӀине!» – ян.

19«Нуж хӀинкъуге, – ян жаваб кьуна Юсупица. – Дун Аллагьищ вугев? 20Нужеца дие квешлъи ургъана, амма Аллагьасул къадаралдалъун гьеб лъикӀлъиялде сверана: гьеб сабаблъун кигӀан гӀемерал чагӀиха хвасарлъарал! 21Гьанже нуж сункьаниги хӀинкъизе ккеларо. Дица хьихьила нужги нужер лъималги».

Гьел рагӀабаз вацал гӀодоре риччазаруна ва гьесул хӀеренаб кӀалъаялъ гьезул ракӀазе асар гьабуна.


Юсуп хвей

22Гьедин Мисриялда гӀумру гьабуна Юсупица жиндирго инсул кинабго агьлу-къедгун цадахъ. Нусиялда анцӀго сон бана гьес. 23Жиндирго вас Ефраимил лъималги ва гьезул лъималги рихьана Юсупида. Гьединго Манассил вас Махирие гьарурал лъимал рихьизеги щвана гьесие[+].

24«Дун кватӀичӀого хвела, – ян абуна цо къоялъ Юсупица вацазда. – Амма Аллагьасул рахӀму-цӀоб нужеде рещтӀараб, Гьев нужее кумекалъе лъугьараб ва нилъее кьелилан Ибрагьимиеги, ИсхӀакъиеги,[†] Якъубиеги[†] Гьев гьедун вукӀараб ракьалде нуж гьаниса нахъе рачунеб къо хӀакълъунго тӀаде щвезе буго»[+].

25Цинги Юсупица ГӀизраилил васал гьедизаруна, Аллагьасул рахӀму-цӀоб рещтӀараб ва гьезие кумекалъе Гьев лъугьараб мех бачӀиндал, жиндир жаназа гьез Мисриялдаса нахъе босилилан[+].

26Нусиялда анцӀго сон бараб мехалъ Юсуп хвана. Гьесул жаназа, махӀ бахъине ва туризе биччаларел дарабазги къачӀан, Мисриялда табуталъуб лъун тана.

## РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)

### РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)

РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян (Таврат)


А

Б

Г

ГЬ

ГӀ

З

И

К

КЪ

КӀ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

У

Х

ХӀ

Ш

Э

Ю

Я


РичӀчӀизе захӀматал рагӀабазе баян

### Авараг

Авараг – Аллагьасул амру гӀадамазда бицине тӀаса вищарав, Аллагьасул вакил. Иллагьияб РухӀалдалъун аварагзабаз букӀинесеб бицунаан, гӀадамазул Аллагьасда рихарал ишал къватӀир чӀвазарулаан ва, мунагьазде мугъги рехун, рекӀекълъун, тавбу гьабизе ва Аллагьасде руссине гӀадамал ахӀулаан.

### Авив

Авив – жугьутӀазул календаралда рекъон, лъагӀалил тӀоцебесеб моцӀ (марталъул бащалъудаса апрелалъул бащалъуде щвезегӀан). Авивалъул батӀияб цӀар – Ниссан.

### Адам

Адам – Аллагьас вижарав тӀоцевесев инсан. ТӀолабго инсаният бижана гьесдасанги гьесул лъади ХӀавадасанги. Гьединго Адамги ХӀаваги лъугьана Аллагьасул амру хвезабурал ва гьелдалъун мунагь гьабурал тӀоцересел гӀадамаллъун. Гьез тӀоцебесеб мунагь гьабуралдаса нахъе гьезул киналго наслаби лъугьана мунапикъзабилъун. ГӀадамазул мунагьазухъ гьезие жазаялъе хвелги буго.

### Алжан, Эдемалъул ах

Алжан, Эдемалъул ах – «Байбихьи» абураб Тавраталъул тӀоцебесеб тӀехьалда хъван буго инсан вижиялъул хӀакъалъулъ. Нилъеда гьенибго хъван батула гьайбатаб Эдемалъул ахалъулги, гьеб ахикь тӀоцересел гӀадамазул букӀараб гӀумруялъулги, Аллагьасулгун гӀадамазул букӀараб бацӀцӀадаб, хӀикматаб гьоркьоблъиялъулги хӀакъалъулъ. Гьеле гьеб Эдемалъул ахалда абула Алжанилан. Адамицаги ХӀавацаги Аллагьасул амру хвезабураб мехалъ, гьел Алжаналдаса къватӀире гъуна, ва, хвалил хӀинкъи бугеб, захӀмалъабазулги унтабазулги цӀураб гӀумруялде ккана гьелги тӀолабго инсаниятги. Аварагзабаз абулаан, ахирзаманалда ГӀизраилалъул ракь Алжаналда релълъине бугилан, ва киналго хӀайванал-жанаваразулгицин цоцае хӀинкъи гьечӀеб заман букӀине бугилан.

### Аллагь

Аллагь – цохӀо вугев, рахӀму-цӀоб гӀатӀидав, къудратав Халикъ ва дунялалъулго БетӀергьан. Аллагьасул кверщаликь буго дунял кидаго, ва Гьесул амруялда данде чӀезе кӀолеб къуватги гьечӀо. Аллагь вуго гӀорхъи гьечӀеб рахӀмуялъулги рокьулги ицц. Аллагьасеги бокьула инсанас, ракӀ-ракӀалъ Живги хиралъун, Жиндие рецц-бакъги гӀибадатги гьабизе, Жинца инсанасе гьабулебщинаб лъикӀлъиялъухъ. Амма Аллагьасда божуларезда ва Гьесул амраби нахъ чӀвалезда Гьесул рахӀму гьечӀеб ццинги лъазе буго.

### Аллагь

Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, אֵל («Эль») яги אֱלֹהִים («Элогьим»). Гьаб Аллагьасул цӀар хӀалтӀизабула зобалги, ракьги, тӀолабго дунялги бижарав Халикъ абураб магӀнаялда.

### Аллагьасул амру

Аллагьасул амру – Аллагьасул буюрухъ. Синай магӀарда Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабураб мехалъ, Гьес Муса аварагасухъе кьуна АнцӀго амру. Гьел амраби ккола БетӀергьанасулгун инсанасул букӀине кколеб битӀараб гьоркьоблъиялда хурхарал бищун кӀвар цӀикӀкӀарал амраби. Гьел амраби лъугьана Мусал Къануналъул, ай Тавраталъул цо бутӀалъун. Гьел гурелги Аллагьасул жеги гӀемерал амраби хъван руго Тавраталда.

### Аллагьасул Къанун, Таврат, Мусал Къанун

Аллагьасул Къанун, Таврат, Мусал Къанун – жугьутӀ мацӀалда תּוֺרָה («Тора»). Гьениб гӀадамазда малълъулеб буго кинаб гӀумру ва кинаб гӀибадат Аллагьас тӀалаб гьабулеб Жиндирго халкъалдаса. Аллагьас гӀизраилазул халкъалъе кьуна Къанун, Муса аварагги гьоркьов ккун. НекӀсияб КъотӀиялъул тӀоцебесеб щуго тӀехьалда хъван буго гьеб Къанунги гьеб кьеялъул хӀакъалъулъги, гьединлъидал гьелда Аллагьасул Къануниланги, Тавратиланги, Щуго тӀехьиланги, Мусал Къануниланги абула. Къануналда кьун руго динияб ва жамгӀияб гӀумруялъе мухӀканал насихӀатал ва гӀадамазул батӀи-батӀиял гьоркьорлъабазда хурхун лъикӀал малъа-хъваял.

### Аллагьасул кьегӀер

Аллагьасул кьегӀер – къурбаналъе кьегӀер ялъуни хух хъвей некӀсияб заманалдасаго букӀараб гӀадат буго. Аллагьас Муса аварагасдасан гӀизраилазе кьураб Къануналда рекъон, щибаб къоялъ радалги къасиги, гьединго Песах тӀобитӀулелъулги, батӀи-батӀиял диниял байрамаздаги, гьединго цоги хасал лъугьа-бахъиназда бан, кашишзабаз Мукъадасаб бакӀалда Аллагьасе къурбанал тӀоритӀулаан кьагӀиги хъун. Къурбаналъул гӀодобе тӀураб биялдалъун Аллагьас гӀизраилазул мунагьал чурулаан ва гьедин Аллагьасдаги халкъалдаги гьоркьоб битӀараб гьоркьоблъи цӀунулаан.

### Аллагьасул цӀарал

Аллагьасул цӀарал – цӀаралъул кӀудияб кӀвар букӀана аварагзабазул заманалда ва чиясул аслуялда рекъараб цӀарги букӀунилан абулаан. Аллагьасул щибаб цӀаралъги нилъее загьир гьабула Гьесул тӀабигӀаталъул цо-цо рахъ. Гьале Аллагьасул Калимаялда ругел Аллагьасул аслиял цӀарал:

### Аллагьзабазулги Аллагь

Аллагьзабазулги Аллагь – ракьалъулги зобалазулги къуватазда тӀад ханлъуда вугев Аллагь. Мажусиязул аллагьзабиги Гьесул хӀатӀикь руго.

### Амалекиял

Амалекиял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе Ханааналда рукӀарал халкъазул цоял. Гьел рукӀана ЦӀамгӀалаб ралъадалъул къилбаялъулабгун бакътӀерхьул рахъалда, Негевалда, гӀумру гьабулеб гочарулеб халкъ. ГӀизраилал Мисриялдаса тӀадруссун рахъиналдего амалекиял гьезде тӀадекӀанцӀана, ва гьелдаса нахъе гьел ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Аллагьас гӀизраилазде амру гьабуна амалекиял тӀуран лъугӀизареян, амма гӀемер заман ун хадуб, Ягьудиялъул пача Хизкиягьил заманалда гурони гьеб амру тӀубачӀо.

### Аммониял

Аммониял – Ибрагьимил вацасул вас ЛутӀие жиндирго гьитӀинай ясалъ гьавурав вас Бен-Аммил наслаби. Аммонияз Молох аллагьасе гӀибадат гьабулаан ва гьесие къурбаналъе лъимал рухӀулаан. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун (гьанжесеб Иордания пачалихъалъул цо бутӀа). Гьелги ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Ахир-къадги гӀизраилазул халкъалда гьоркьоса гьел нахъе рехана.

### Амориял

Амориял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе гьенир рукӀарал бищун кӀудиял халкъазул цоял. Цо-цо мехалда амориял абураб рагӀи хӀалтӀизабула Ханааналда рукӀарал киналго халкъазул гӀаммаб цӀар хӀисабалда, гьединлъидал цо-цо хъвай-хъвагӀаязда гьеб рагӀи буссинабула «амориязул халкъал» абун.

### АнцӀил бутӀа

АнцӀил бутӀа – БетӀергьанасул Мукъадасаб Рокъобе кьолеб, хӀалухъеналъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. АнцӀил бутӀа бакӀарулаан гьелъие хӀадурараб хасаб рокъобе, ва гьелдасан напакъа букӀунаан кашишзабазеги левитазеги. ГӀи-боцӀул анцӀил бутӀа кьезе бокьичӀони, гьелъул багьаги гьабун, гьелъухъ гӀарац кьолаан левитазе.

### Баракат

Баракат – гьаб рагӀул руго хадусел магӀнаби: (1) Аллагьасдасан Гьесул рахӀму-цӀобалдалъун гӀадамазе рещтӀунеб рахӀмат; (2) Цояс цогидасе Аллагьасдасан гьарулеб лъикӀлъи; (3) Аллагьас кьуралдаса вохун, инсанас Гьесие гьабулеб рецц-бакъ.

### Баракат кьезе, баракат лъезе

Баракат кьезе, баракат лъезе – гьелъул магӀна ккола лъие букӀаниги баракат гьари. Аллагьасул баракат рещтӀуна кинаб букӀаниги лъикӀлъиялдалъун. ГӀадамаз цоцазе баракат гьарула. Умумуз лъималазе баракат кьеялъул кӀварцӀикӀкӀараб магӀна буго Аллагьасул Калимаялда. Ибрагьимицаги, ИсхӀакъицаги, Якъубицаги жидерго лъималазе баракат кьолеб мехалъ, гьез лъималазе дугӀа гьабуна гьезие лъикӀаб талихӀаб букӀинеселъулги бицун. Аллагьасда баракат лъеялъул магӀна ккола, Аллагьасе инсанас рецц гьаби ва, Аллагьасдаса жив вохун вукӀин инсанас загьир гьаби. Баракат кьеялъул гӀаксаб магӀнаялда хӀалтӀизабула «нагӀана кьей».

### Барзах

Барзах – жугьутӀ мацӀалда, שְׁאוֺל («шеол» – хваразул дунял). НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда, хун хадуб, инсанасул рухӀ унеб бакӀ, ахираталъул Диван къотӀулеб къо тӀаде щвезегӀан гьениб букӀине.

### БЕТӀЕРГЬАН

БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, יהוה («ЙГЬВГЬ», Тархъ 3:14-15). Гьеб буго ягьудияз бищун хирияблъун рикӀкӀунеб Аллагьасул цӀар. Гьаб цӀаргун загьирлъана Аллагь Мусае. Гьаб цӀаралъул магӀна кколин абула: «Гьев ВУГО» ялъуни «ВУГЕВ» – «Гьев ВукӀана, Вуго, ВукӀинеги вуго» абураб магӀнаялда. Гьаб цӀаралдалъун Аллагь нилъеда вихьула абадияв ва хисуларев вукӀин ва инсанасул гӀумруялде кӀвар кьолевлъунги вукӀин. Аллагьасул хирияб цӀар гӀадада абиялдаса цӀунизелъун, гьеб цӀар абизе гьукъараб гӀадат баккана ягьудиязул некӀо заманалдаго. Гьеб цӀаралъул бакӀалда гьез абизе байбихьана «Адонай» (гьелъул магӀна – «дир БетӀергьан»). «Адон» («бетӀергьан») абулеб рагӀи гьединго хӀалтӀизабулаан даража тӀадегӀанав, къо-асс бугев инсанасдехунги.

### БЕТӀЕРГЬАН Аллагь

БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהִים («ЙГЬВГЬ Элогьим»), «БЕТӀЕРГЬАН – Аллагь» абураб магӀнаялда.

### БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир

БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир – Иерусалималда Сулейман аварагас БетӀергьанасул Рукъ балелде цебе, ГӀизраилалъул халкъалъ кибего цадахъ босулеб букӀана БетӀергьанасул КъотӀиялъул гъамас жаниб лъолеб Чадир. БетӀергьанас Мусае загьир гьабураб къагӀидаялда гӀуцӀана гӀизраилаз гьеб Чадир. Чадиралда жаниб ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб букӀана Бищунго Мукъадасаб бакӀ ва гьелда цебехунисеб Мукъадасаб бакӀги. Бищунго Мукъадасаб бакӀалда КъотӀиялъул гъамас лъун букӀунаан; Мукъадасаб бакӀалда гьуинал махӀал тӀад рухӀулеб меседил къурбан-бакӀги, мукъадасал чадал лъолеб столги, нахучирахъалги лъун рукӀунаан. Чадиралъул къватӀисеб рахъалда, гьелда цебе лъолаан къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ ва лъадал цӀураб мазгарул хӀерч. ДандчӀваялъул Чадиралда жанив БетӀергьан Мусае загьирлъулаан ва БетӀергьанасе тӀагӀат-гӀибадат халкъалъ кинацаго цадахъ гьелда цебе гьабулаан. БетӀергьан гӀизраилалгун вукӀиналъул гӀаламатлъун букӀана гьеб ДандчӀваялъул Чадир ва хадубккун Иерусалималда бараб Мукъадасаб Рукъ. Гьединлъидал Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалда БетӀергьанасул Рукъилан абулаан. Гьеб Чадиралъул мухӀканаб баян кьун буго Мусал Къануналда, ай Тавраталда.

### БЕТӀЕРГЬАН Нисси

БЕТӀЕРГЬАН Нисси – тушманасда тӀад бергьенлъи кьолев БетӀергьан. ЖугьутӀ мацӀалда, יְהוָה נִסִּי («ЙГЬВГЬ Нисси»), «БЕТӀЕРГЬАН – дир байрахъ» абураб магӀнаялда.

### Би

Би – Мусал Къануналда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна, гьединлъидал Къануналда гьукъараб буго би гъорлъ бугеб гьан кваназеги, жибго би гьекъезеги. Чияс чиясул би гӀодобе тӀуни, ракь хъублъараблъун рикӀкӀуна. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда щибаб къоялъ къурбан хъолаан ва гьелъул биялъ гӀадамалги халкъги мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулаан ва гӀайибалъукьа тархъан гьарулаан. Къурбаналъул би хӀалтӀизабулаан къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабизеги.

### Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ

Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ – БетӀергьанасул Чадиралъул, хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул бищунго жанисеб рахъ – КъотӀиялъул гъамас лъураб бакӀ. Бищунго Мукъадасаб бакӀалдаги гьелда цебесеб Мукъадасаб бакӀалдаги гьоркьоб, багӀарсиябгун шакъикьераб квасул бессараб, биццатаб, кутакалда хирияб пардав бигъун букӀунаан. Мусал Къануналда рекъон, гӀицӀго кӀудияв кашиш гурони ине бегьулароан гьениве жаниве, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ – мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулеб Кипурималъул Къоялъ.

### ГилгӀад

ГилгӀад – Манассил васасул – Махирил – вас. Цоги ГилгӀадилан абулаан Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб мугӀрул-щобазул ракьалда. Гьеб ракьги некӀсияб ГӀизраилалда гьоркьобе ккана; Рувимиеги, Гадиеги, Манассил бащдаб къавмалъеги кьун букӀана гьеб.

### Гьабил

Гьабил – Адамилги ХӀавалги кӀиабилев вас. КӀудияв вацас чӀвана гьев, Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабун ва Къабилилаб нахъ чӀван хадуб. Гьедин ккана инсанияталъул тарихалда жаниб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей.

### Гьажар

Гьажар – Сарал гъараваш. НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан росасда аскӀой егизе ва гьабураб лъимер гьелъулаблъун рикӀкӀунаан. Гьединлъидал жиндиего лъимер гьабулеб букӀинчӀелъул, жиндирго гъараваш Гьажар кьуна Сараца Ибрагьимие ва гьелъ Ибрагьимие гьавуна ИсмагӀил. Амма Ибрагьимил ирсилавлъун лъугьана ИсхӀакъ – Аллагьасул хӀалкӀолъиялъ, хадувккун Сараца гьавурав. Гьелдаса хадуб, Сараца гьарун, Гьажарги ИсмагӀилги Ибрагьимица нахъе ритӀана ва гьез батӀаго гӀумру гьабизе байбихьана. ИсмагӀилиеги Аллагьасул баракат щвана ва гьесдаса кӀудияб халкъ бижана (исмагӀилилал, гӀарабияз жидер халкълъун рикӀкӀунел).

### Гьарун

Гьарун – Муса аварагги гьесул кӀудияв вац Гьарунги ккола Левийил къавмалъул чагӀи. Муса аварагги гьоркьов ккун, гӀизраилазе Къанун кьураб мехалъ, Аллагьас Гьарун вищана тӀоцевесев КӀудияв кашишлъун. Аллагьас амру гьабуна гьелдаса нахъе Гьарунил наслуялдаса гурони кашишзаби тогеян, ва гьезда тӀадабщинабги Гьес Жинцаго загьир гьабуна.

### ГӀизраил

ГӀизраил – Пенуэл абураб бакӀалда Щивалигун къеркьолев вукӀаго, Аллагьас ГӀизраил абун цӀар хисана Якъубил. НекӀсияб КъотӀиялда Якъубил анцӀила кӀиявго васасул наслабазда ГӀизраилил халкъилан абула.

### ГӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм

ГӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм – Якъубил васазул наслаби – Рувимил, Шимеонил, Левийил, Ягьудал, Зевулунил, Иссахарил, Данил, Гадил, Ашерил, Нафталил, Буняминил, гьединго Ефраимил ва Манассил. Ефраимги Манассги рукӀана Якъубил хирияв вас Юсупил лъимал. Щибаб къавмалдаса лъугьана чамалиго тухум-кьибил ва агьлу.

### ГӀисав

ГӀисав – ИсхӀакъил кӀиго цадахъ гьаруразул тӀоцеве гьавурав вас, Якъубил кӀудияв вац. Цо къоялъ вакъун рокъове вачӀарав гьес чурпадул гъадароялъухъ Якъубие бичана жиндирго тӀоцеве гьавиялъул даража. Хадуб, херлъун беццлъарав эменги гуккун, Якъубица бикъана ГӀисавие щвезе кколеб букӀараб тӀоцеве гьавурасул баракат. Гьеб гьереси тӀатаниги, баракат Якъубие хутӀана. ГӀисавица гӀумру гьабулеб букӀана Эдомалда, Сеиралъул ракьалда. Гьесул наслабазда эдомиялин (идумеял) абула.

### Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах

Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах – Аллагьасул Калимаялда нахилан абула зайтуналъул нахуда. НекӀсияб ГӀизраилалда гьеб нахул батӀи-батӀияб магӀна букӀана. Гьеб хӀалтӀизабулаан нахучирахъазе, гьединго ругънал яги тӀомол унтаби сахлъизаризе. Бечедал чагӀаз бищун лъикӀаб нах хӀалтӀизабулаан тӀомода бахине. Цо-цояз гьеб нах жубалаан гьуинмахӀазул хурдулгун ва тӀомодаги расудаги бахунаан, берцинаб махӀ бахъинабизе. Аллагьасул амруялда рекъон, хасаб къагӀидаялъ хӀадурараб хирияб нах тӀолаан пачалъун, яги кашишлъун, яги авараглъун толев чиясул ботӀроде, гьединго Мукъадасаб БакӀалъул цӀарагӀалда бахунаан, гьел рацӀцӀадаллъун гьаризе. Гьединго зайтуналъул нах тӀолаан къурбан-бакӀалда тӀаде хириял садакъабигун цадахъ.

### Зобалазул Аллагь

Зобалазул Аллагь – зобал рижарав ва гьезул ихтияр Жиндихъ бугев Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֱלֹהֵי הַשָּׁמַיִם («Элогье гьашамайим»).

### Ибрам, Ибрагьим авараг

Ибрам, Ибрагьим авараг – Аллагьас тӀаса вищун, жугьутӀ халкъалъе жиндалъун кьучӀ лъурав ва Аллагьас жиндиргун КъотӀи гьабурав авараг. Гьесда цӀар Ибрам букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьесие Ибрагьим абун. Гочарулеб гӀумру букӀана гьесул. Аллагьасул амру бачӀана, гьев, гӀагараб ракьги тун, рикӀкӀаде Ханааналде гочаян. гьеб ракь гьесул наслабазе ирсалъе кьезе бугилан рагӀи кьуна БетӀергьанас Ибрагьимие. Ибрагьимицаги Сарацаги гӀемераб къо хӀехьезе ккана ва гӀемерал сонал ана гьезие лъимал гьаруларого. Ахирги, тӀуран херлъараб мехалъ, Аллагьасул хӀалкӀолъиялдалъун, гьезие вас ИсхӀакъ гьавуна. Ибрагьимил цоги васги вукӀана, ИсмагӀил абун цӀар лъурав, Сарал гъараваш Гьажарие гьавурав. Хадурккун Ибрагьимие жеги лъималги гьаруна цогиял лъудбуздасан. ИсхӀакъил вас Якъубил наслуялдалъун кьучӀ лъуна жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе. Аллагьасул Калимаялда жанив Ибрагьим вихьизавулев вуго тӀуванго инсан Аллагьасе мутӀигӀлъиялъул мисаллъун. Сундухъго балагьичӀого Аллагьасе бокьараб тӀубазабизе хӀадурав вукӀана гьев – я жиндиего кколеб пайда-заралалъухъ, яги гӀадамаз бицунелъухъ валагьичӀого.

### ИсхӀакъ

ИсхӀакъ – Аллагьасул хъваялдалъун ва Гьесул хӀалкӀолъиялдалъун, Ибрагьимица 100 сон ва Сараца 90 сон бараб мехалъ гьезие гьавурав вас. Аллагьасул хасаб амру букӀана ИсхӀакъида хурхун, щайгурелъул Жиндиего батӀа гьабураб хасаб халкъ Ибрагьимидасан бижизабизе амру букӀана Гьесул. Вас гьавун сонал араб мехалъ, Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьана – гьев вас Жиндие къурбаналъе хъвеян амру гьабуна. Мориа магӀарда вухьинеги вухьун къурбан-бакӀалда тӀад лъурав вас хъвезе Ибрагьимица нус кодобе босараб мехалъ, малаикас гьев чӀезавуна. Цинги васасул бакӀалда Ибрагьимица куй хъуна къурбаналъе. КӀикъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъица ячана Ривка, ва гьесие гьавуна кӀиго вас – ГӀисавги Якъубги. Нусиялда ункъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъ хвана.

### Кашиш

Кашиш – Мукъадасаб Чадиралъуб ва Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб хъулухъ гьабизе Аллагьас тӀаса вищарав ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе ихтияр бугев чи. Муса аварагасул Къануналда рекъон, кашишзаби толаан Муса аварагасул вац Гьарунил наслабаздасан, щайгурелъул Гьарун тӀаса вищун вукӀана Аллагьас гьеб хъулухъалъе. Гьезда тӀадаб букӀана динияб данделъи цебе бачине, къурбанал тӀоритӀизе ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе. Гьезие кумек гьабулаан левитаз. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀалде лъугьине. Кашишзабазе бетӀерлъи гьабулаан КӀудияв кашишас.

### Къабил

Къабил – жугьутӀ мацӀалда, Кайин.Адамилги ХӀавалги кӀудияв вас ва Гьабилил вац. Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабуна, Къабилилаб нахъ чӀвана. Гьелдаса хадуб Къабилица чӀвана Гьабил. Инсанияталъул тарихалда жаниб гьеб буго гӀадамазда гьоркьоб ккараб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей. Аллагьас гьеб сабаблъун Къабилие нагӀана кьуна, ва, хвезегӀан, гочарулеб гӀумруялда чӀезавуна гьев.

### КъотӀиялъул гъамас

КъотӀиялъул гъамас – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абула БетӀергьанас гӀизраилазулгун гьабураб КъотӀиялъул хъвай-хъвагӀай жаниб лъураб, меседги тӀад ккураб цӀулал гьабураб, кӀудияб хиралъилъун кколеб гъамасалда. Гьениб жаниб лъун букӀана кӀиго ганчӀил къоно. Синай магӀарда Мусаги гьоркьов ккун Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабулелъул, Гьес халкъалда тӀад лъураб АнцӀго амру хъварал къанаби рукӀана гьел. Гьеб гъамасалъул тӀалъелалда тӀад месед тӀад бекьараб кӀиго херувимги букӀана, куркьбалги гӀебеде ритӀун. Гъамасалъул тӀалъелалда жугьутӀ мацӀалда «каппорет» (כַּפֹּרֶת) абула, гьелъул магӀна – «пардав», «тӀаде жо бачин», «тархъан гьари», «мунагьалдаса рацӀцӀад гьари». КъотӀиялъул гъамас БетӀергьанасул Рукъалъул Бищун Мукъадасаб бакӀалда лъун букӀунаан.

### Къудратав БЕТӀЕРГЬАН Аллагь

Къудратав БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – «зобалазул гучал боязул БЕТӀЕРГЬАН Аллагь» абураб магӀнаялда. ЖугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהֵי צְבָאוּת («ЙГЬВГЬ Элогье Цеваот»).

### Къурбанал ва хириял садакъаби

Къурбанал ва хириял садакъаби – Мусал Къануналда рекъон, гӀизраилаз БетӀергьанасе къурбанал тӀоритӀулаан: къурбан хъолаан, хадуб гьеб тӀубанго, ялъуни гьелъул цо бутӀа къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулаан, хутӀараб кваналаан. Муса аварагасул заманалдаса байбихьун, БетӀергьанас Мукъадасаб Рокъоб цо чӀараб бакӀ бихьизабуна къурбаназе, ва гӀицӀго кашишзабазул ихтияр букӀана къурбанал тӀоритӀизе. НекӀсияб КъотӀиялда къурбаналъул гӀемер батӀи-батӀиял тайпаби рихьизарун руго. БоцӀи хъвей гуребги, «хирияб садакъа» хӀисабалда ролъул, зайтуналъул нахул, чагъиралъул садакъабиги, хӀалухъеналъул тӀоцебесеб бачӀинги босулаан Мукъадасаб Рокъобе къурбаналда цадахъ. НекӀсияб КъотӀиялда цӀикӀкӀараб кӀвар кьун буго къурбаназда хурхарал диниял гӀадатазде. Къурбаназдалъун ва БетӀергьанасул амраби тӀуразариялдалъун букӀунаан Аллагьасдаги инсанасдаги гьоркьоб абадияб бухьен. БатӀи-батӀиял къурбаназул батӀи-батӀияб магӀна буго: тӀубан бухӀулеб къурбан, цӀадул къурбан, мунагь чурулеб къурбан, гӀайиб бецӀулеб къурбан, хьвагӀезабулеб къурбан, ракълил къурбан, баркалаялъул къурбан, назруялъул къурбан, суннатаб къурбан, ва гь. ц. БетӀергьанасул Рокъор къасиги къадги Гьесие хъулухъалъе чӀарал кашишзабазеги левитазеги гьел къурбаназдасан букӀана квен-тӀех.

### Къурбан-бакӀ

Къурбан-бакӀ – гӀадамаз БетӀергьанасе къурбаналъе ва хириял садакъабазе кьолел хӀайванал, ролъ, чагъир, махӀгьуинал нахал ва гь. ц. тӀад рухӀизе БетӀергьанасул Мукъадасаб бакӀалда бараб ункъбокӀонаб бакӀ. Къурбан-бакӀалъул тӀадехунаб рахъалда, ункъабго бокӀнида, эхеде ритӀарал цӀутӀелал рукӀана, лълъаралин абулел. Къурбаналъе хъураб хӀайван, ялъуни гьелъул бутӀа къурбан-бакӀалда тӀад бухӀулаан рахъу лъугьинегӀан; гьелъул кӀкӀуялдалъун ва махӀалдалъун БетӀергьанас гьеб къабул гьабулаан. НекӀсияб КъотӀиялда, аслияб къагӀидаялъ, кӀиго батӀияб къурбан-бакӀ бихьизабун буго: тӀоцебесеб – квартӀа кӀутӀичӀеб ганчӀил бараб; кӀиабилеб – цӀулал бараб, тӀад мазгарги ккураб. Гьединго гьитӀинаб, тӀад меседги ккураб, къурбан-бакӀги букӀана Мукъадасаб бакӀалъул Жанисеб бакӀалда лъун – тӀад гьуинмахӀал рухӀизе.

### КӀалкквей

КӀалкквей – Аллагьасул Калимаялда рекъон, инсанас кӀал ккола, цо къоялъ яги чамалиго къоялъ щибго квенги кваначӀого лъимги гьекъечӀого. Аллагьасда щиб букӀаниги гьаризелъун, яги Гьесул амру лъазабизелъун, ялъуни жиндирго мунагь-такъсиралда рекӀекълъун вукӀин бихьизабизелъун, чияс кӀалкквеялдалъун живго Аллагьасде гӀагар гьавула ва цохӀо Гьесие живго мутӀигӀав вукӀин бихьизабула. Балагь тӀаде бачӀараб яги рухӀел ккараб мехалъги доб заманалда кӀал кколаан гӀадамаз.

### КӀудияв кашиш, БетӀерав кашиш

КӀудияв кашиш, БетӀерав кашиш – КӀудияв яги БетӀерав кашиш толаан Гьарунил наслуялдаса. Къануналда хъваралда рекъон, цохӀо гьесул ихтияр букӀана Аллагьасул Чадиралъул ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул Бищунго хирияб бакӀалде жаниве ине, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ.

### КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи

КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи – кӀудиялин цебе абулаан, халкъалда, тухумалда ва хъизан-агьлуялда жанир соназ бищун кӀудиял чагӀазда. Хадуб гьедин абизе байбихьана гӀизраилазул рагӀи билълъарал церехъабазда ва бутӀрузда. Муса аварагас жиндиего кумекалъе лъабкъоялда анцӀго кӀудияв тӀаса вищана гӀизраилазул къавмазда гьоркьоса, халкъалда гьоркьоб ккараб дагӀба-къецалъе ва цоги-цоги суалазе хӀукму къотӀиялъе.

### Левитал

Левитал – Якъубил лъабабилев вас Левийил наслаби. Аллагьас Левийил къавмалдаса Гьарунги гьесул наслабиги рищана Жиндирго кашишзабилъун тезе. Левийил хутӀарал наслаби Мукъадасаб Рокъор кашишзабазе кумекалъе хӀалтӀизе тана (гьезда левиталилан абула). Цогидал жугьутӀазул ихтияр букӀинчӀо гьенир хӀалтӀизе. Гьединго левитаз Къанун лъазабулаан ва халкъалда гьеб малълъулаан. ГӀизраилазда гьоркьор Ханааналъул ракьал рикьулеб мехалъ, цохӀо Левийил къавмалъе ракь кьечӀо, щайгурелъул гьезда тӀадаб букӀана Мукъадасаб Чадиралъур ва хадубккун Иерусалималда Мукъадасаб Рокъор кидаго хъулухъалда рукӀине. Ракьалъул бакӀалда левитазе гьел жанир чӀезе шагьарал кьуна.

### ЛутӀ

ЛутӀ – Ибрагьим аварагасул вацасул вас. Ханааналде гочунелъул Ибрагьим аварагас цадахъ вачана ЛутӀ. Гьезул кӀиязулго рехъаби гӀемерлъидал гьел цоцаздаса ратӀалъана – ЛутӀ Содом абулеб шагьаралда чӀана. Гьеб кутакалда пасатаб шагьар букӀана, гьединлъидал Аллагьас гьеб шагьаралъе жаза гьабизе хӀукму къотӀана, амма цин малаикзабиги ритӀун, ЛутӀги гьесул хъизан-лъималги гьениса нахъе рачана. Гьениса лъутун унелъул, нуж нахъруссун ралагьугеян лъазабуна малаикас ЛутӀида. Амма ЛутӀил лъади, гьеб рагӀухъги гӀенеккичӀого, нахъялагьана ва гьебсагӀаталъго цӀамул хӀубиялде сверана. Гьелдаса хадуб ЛутӀ магӀарда цо нохъода гӀумру гьабун чӀана. Гьесул кӀияйго яс, эменги мехтизавун, гьесда аскӀой йегана, ва гьез ЛутӀие гьаруна васал: МогӀавги Бен-Аммиги. Гьездасан лъугьана могӀавиялги амониялги.

### Мажусиял, чияр халкъал, къватӀиб ракьалъул чагӀи

Мажусиял, чияр халкъал, къватӀиб ракьалъул чагӀи – НекӀсияб КъотӀиялда гьедин абулаан гӀизраилал гурел киналго халкъазда. Щайгурелъул гӀицӀго жугьутӀазул букӀана ХӀакъав Аллагьасда божараб дин. ХутӀарал халкъал божулаан гӀемер батӀи-батӀиял аллагьзабазда, ясикӀо-аллагьзабазеги гӀибадат гьабулаан гьез, ва ХӀакъав Аллагьасулги Гьес тӀаса бищараб халкъ ГӀизраилалъулги тушбабилъун рикӀкӀунаан гьел.

### Малаик

Малаик – Аллагьасе хъулухъалъе, Гьесул амраби гӀадамазе загьир гьаризе кумекалъе чӀарав, гьаб дунялалъул гурев рухӀияв рижи. Малаик абураб рагӀи ккола некӀсияб жугьутӀазул мацӀалдаса лъугьараб: מַלְאָךְ («малах») – гьелъул магӀна буго «илчи» ялъуни «вакил». Гьеб рагӀи цо-цо мехалда гӀадамазда хурхунги хӀалтӀизабулаан.

### Манна

Манна – гъаранхералъул хьоналда релълъараб, хъахӀаб кьералъул зобалазул нигӀмат. Мисриялдаса ун хадур БетӀергьанас зобалаздаса маннаги кьун хьихьана жугьутӀал кӀикъого соналъ, гьел Синаялъул авлахъалда гочарулел ругелгӀан мехалъ. Гьелъул чед бежулаан, ялъуни гьеб белъунаан.

### МогӀав, могӀавиял

МогӀав, могӀавиял – ЛутӀил (Ибрагьимил вацасул васасул) вас – гьесул кӀудияй ясалъ гьавурав. МогӀавияз гӀумру гьабулеб букӀана ЦӀамгӀалаб ралъдал Бакъбаккул рахъалдехун. Гьез бищун аслияв аллагьлъун рикӀкӀунаан Хамос. Гьединго гьез гӀибадат гьабулаан БагӀал-Пеориеги. МогӀавиязул мацӀ жугьутӀазулалде гӀагараб букӀана.

МогӀавиял гӀизраилазул тушбабилъун лъугьана. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, ГӀизраилил халкъалъе нагӀана кьезе МогӀавица мухьги кьун ккуна мажусияв БилгӀам. Гьесул нагӀана Аллагьас баракаталде сверизабураб мехалъ, гьересиаллагьзабазе гӀибадат гьабиялде цӀана могӀавияз гӀизраилал. ГӀизраилалъул аварагзабаз гӀемер гӀайиб чӀвалаан гьезда.

### Мунагь

Мунагь – Аллагьасул Къанун хвезаби, Гьесие мутӀигӀлъунгутӀи ва Гьесул амруял тӀуразаричӀолъи. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда мунагь гьабурав чиясда тӀадаб букӀана гьеб мунагь чуризелъун къурбан хъвезе.

### Муса авараг

Муса авараг – Левийил къавмалдаса Аллагьас тӀаса вищарав авараг – гьес жугьутӀал Мисриялъул лагълъиялдаса нахъе рачана. Муса авараг лъугьана гьезул бетӀерлъунги гьезул авараглъунги, гьел салул авлахъалда гочарулел рукӀаралгӀан мехалда. Гьес кьуна гӀизраилазе Аллагьасул Къанун. Гьеб Къанун хъван буго Аллагьасул Калимаялъул тӀоцебесеб щуго тӀехьалда (Тавраталда). Муса авараг хвана Ханааналъул ракьалда хӀетӀеги чӀечӀого, амма рикӀкӀадасанго гьеб бихьизе рес кьуна гьесие Аллагьас. Ягьудияз Муса авараг рикӀкӀуна ГӀизраилалъул бищун кӀудияв авараглъун ва божи-иманалъул эменлъун.

### Назорей

Назорей – гьаб рагӀул магӀна ккола «БетӀергьанасе назру гьави» ялъуни «БетӀергьанасе ватӀа гьави».

### Назру гьаби

Назру гьаби – Аллагьасе щиб букӀаниги кьелилан яги гьабилилан рагӀи кьей. Цо-цо мехалда гӀадамаз назру гьабулаан, Аллагьас жидерго гьари къабул гьабиялда хурхун. Инсанас рагӀи кьезе бегьулаан живго тӀуван, назорей гӀадин, Аллагьасе ватӀа гьавизе, ялъуни жиндир боцӀи-рикъзиялдасан щиб букӀаниги Аллагьасе кьезе. Гьабураб назруялъул цӀикӀкӀараб кӀвар букӀана, ва гьеб тӀубазабичӀого тезе бегьулароан.

### НекӀсияб КъотӀи

НекӀсияб КъотӀи – Мисриялдаса Ханааналде унелъул нухда, Аллагьас Синай магӀарда, Мусаги гьоркьов ккун, гӀизраилазул халкъалъулгун КъотӀи гьабуна. Гьеб КъотӀиялда рекъон, Аллагьас рагӀи кьуна жугьутӀазда баракат лъезе ва гьел тушбабаздаса цӀунизе; гӀизраилазги, Гьесул Къануналда хъваралда рекъон, Гьесие мутӀигӀго хьвадизе ва Гьесул амраби тӀуразаризе тӀаде босана. Гьеб КъотӀиялда НекӀсияб КъотӀи абула. Цоги НекӀсияб КъотӀиян абула, гьеб КъотӀиялъул хӀакъалъулъ ва гӀизраилаз гьеб кин тӀубазабулеб букӀарабали тӀад хъварал тӀахьазул мажмугӀалда. Гьелда жанире уна: Таврат, тарихиял тӀахьал, Забур, гӀакъиллъиялъул тӀахьал ва аварагзабазул тӀахьал. Гьел тӀахьал хъван руго гӀемерал гӀасрабазда жанир Аллагьасул батӀи-батӀиял аварагзабаз. ЦӀияб КъотӀигун цадахъ гьезда абула Аллагьасул Калимаян.

### НухӀ авараг

НухӀ авараг – Адамил вас Шетил наслуялъул чи, Ламехил вас, ва Шемилги, Яфетилги, Хамилги эмен. НекӀо заманалда Аллагьас хӀукму къотӀана хӀаталдаса ун пасалъараб инсаниятги ракъдаллъиялъул тӀолабго рухӀчӀаголъиги хвезабизе. ЦохӀо НухӀ аварагги гьесул хъизан-лъималги ва щибаб хӀарамаб рухӀчӀаголъиялъул кӀи-кӀиябги, хӀалалазул анкь-анкьги хвасар гьаруна Аллагьас. Аллагьасул амруялдалъун НухӀ аварагас кӀудияб гама гьабуна, ва цадахъ хъизан-лъималгун ва хӀайваналгун гьев гамиде вахун анкь арабго кӀудияб тӀупан байбихьана. ЦохӀо НухӀил хъизан-къай хвасарлъана ва гьездасан тӀолабго инсаниятги лъугьана.

### Песах

Песах – ГӀизраилазул бищун кӀвар бугел байрамазул цояб. НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, гьеб байрам тӀобитӀула щибаб лъагӀалил ихдалил гӀужалда, гӀизраилал Мисриялдаса къватӀире рорчӀи ва лагълъиялдаса тархъанлъи ракӀалде щвезабун. Авив (Ниссан) моцӀалъул, ай гӀизраилазул календаралъул тӀоцебесеб моцӀалъул анцӀила ункъабилеб къоялъ къаси тӀобитӀула Песах. Гьеб байрам тӀобитӀулелъул къурбаналъе кьегӀер хъола. КьегӀер тӀубанго бежула ва кьогӀал хурдулгун, реччеб жубачӀеб чедгун цадахъ кванала – гьелъул цо ракьа бекизе бегьуларо. Песахалъул сордоялъ гӀизраилаз ракӀалде щвезабун бицуна БетӀергьанас жалго Мисриялдаса хвасар гьариялъул хӀакъалъулъ. Къурбаналъе кьегӀерги хъун, щибаб рукъалъул нуцӀида гьелъул би бахун букӀана ва хвалил малаик би хъвараб рокъове лъугьинчӀо; гьединлъидал, гьезул къавулъе хвел жанибе лъугьинчӀо доб сордоялъ. Мисриязулин абуни, щибаб къавулъ тӀоцеве гьавурав вас ва гӀи-боцӀул тӀоцебесеб тӀинчӀ хвана. Къурбаналъе хъолеб кьагӀрида абулаан «Песах», жугьутӀ мацӀалда – פֶּסַח. Гьелдасан бачӀараб буго байрамалъул цӀарги. Гьеб рагӀул магӀна буго «аскӀосан ине», «квер хъвачӀого тезе» ялъуни «тӀасан кӀанцӀизе»; щайгурелъул хвалил малаик жугьутӀазул рукъзазда аскӀосан индал.

### ПиргӀавн

ПиргӀавн – НекӀсияб Мисриялъул пача. Цо пиргӀавнас Якъубил вас Юсуп жиндирго пачалъиялда бищун тӀадегӀанаб даражаялъул бакӀалде вахинавуна. ГӀемер заман ун хадуб, цогидав пиргӀавнас вахӀшияб лагълъиялде ккезаруна гӀизраилал ва цӀоб тун инжит гьаруна. Гьединлъидал Аллагьас Муса витӀана гьел Мисриялъул лагълъиялдаса тархъан гьаризе.

### Рахел

Рахел – Бетуэлил вас Лаванил гьитӀинай яс, ИсхӀакъил вас Якъубил лъади. Бетуэл ккола Ибрагьимил вац Нахорил вас. Лаван вукӀана Харан абураб шагьаралда чӀарав арамеяв ва Якъубил эбел Ривкал вац. Якъубил кӀиго лъади йикӀана – Лияги гьелъулго яц Рахелги. Рахел гьесие цӀикӀкӀун йокьулаан; гьелъие гӀоло 14 соналъ Лавание хӀалтӀана Якъуб. Рахелие гӀемерал соназ лъимал гьарулел рукӀинчӀо. Хадуб гьелъие гьаруна Юсуп ва Бунямин. Бунямин гьавулаго хвана Рахел.

### Ривка

Ривка – Бетуэлил яс, Лаванил яц ва ИсхӀакъил лъади. Гьелъ ИсхӀакъие гьаруна кӀигоцадахъал васал – ГӀисавги Якъубги. Ривкае Якъуб цӀикӀкӀун вокьулаан, гьединлъидал гьелъ кумек гьабуна Якъубие, тӀоцеве гьавурав вас ГӀисавие инсуца кьезе кколеб букӀараб баракат жиндиего босизе.

### Салим

Салим – Гьеб батизе бегьула Иерусалималъул батӀияб цӀар. Байбихьи абураб тӀехьалда хъваралда рекъон, гьеб шагьаралъул ханлъун вукӀана Мелкицедек.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагьимил лъади. Сара йикӀана Ибрагьимил эменцадахъай яц, гьесул эмен ТерахӀие батӀияй чӀужуялъ гьаюрай. Гьелда цӀар Сарай букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьелъие – Сара. Сарацаги Ибрагьимида цадахъ гӀемераб захӀмат баччана. Сарал гӀумру ана лъималги гьаричӀого, амма тӀуян херлъарайго, Аллагьасул кӀудияб хӀалкӀолъиялдалъун, гьелъ Ибрагьимие вас ИсхӀакъ гьавуна.

### Синай

Синай – Мисриялъул Синай бащдабчӀинкӀиллъиялда бугеб мегӀер. Гьеб магӀарда Аллагьас Муса аварагасдасан гӀизраилазулгун КъотӀи гьабуна ва гьезие Жиндирго Къанун кьуна. Муса аварагас, Синай магӀарда Аллагьгун дандчӀван хадуб, босун бачӀана кӀиго ганчӀил къоно – гьезда тӀад Аллагьас хъван букӀана АнцӀго амру.

### Содом ва Гоморра

Содом ва Гоморра – НекӀо заманалда Ханааналда рукӀарал шагьарал. Гьенир чӀарал халкъазул хӀаталдаса араб пасалъи сабаблъун, Аллагьас гьел шагьаразе жаза гьабуна ва, зодоса гӀодобе цӀаги биччан, рухӀана.

### Суннат

Суннат – Бихьиназул гӀавраталъул рагӀал къотӀи. Аллагьас Ибрагьимие кьураб амруялда рекъон, гьавун микьабилеб къоялъ гӀизраилазул щивав васасе суннат гьабула. НекӀсияб КъотӀиялда суннат гьаби кколаан БетӀергьанасдаги Ибрагьимидагун гьесул наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун, ва гьелъул магӀна букӀана, суннат гьабурав чи Аллагьасул халкъалъул чи кколин ва Аллагьасул Къануналда нахъвилълъунин абураб. Суннат гьаби букӀана гӀизраилазулав вукӀиналъул гӀаламатлъунги. ГӀизраилазул халкъалда абулаан «суннат гьабурал» абун, цогидал, батӀи-батӀиял аллагьзабазда нахърилълъарал халкъазда абулаан «суннат гьабичӀел» абун.

### Тархъан гьари, рацӀцӀад гьари

Тархъан гьари, рацӀцӀад гьари – Аллагьасе хъолеб къурбаналдалъун, мунагьаздаса ва мунагь сабаблъун ккараб гӀайибалдаса гӀадамал хвасар гьари. Къурбан хъолев чияс, гьеб гӀайиб гьечӀеб хӀайваналъул гӀодобе тӀураб биялдалъун Аллагьасулгун гьоркьоблъи цӀи гьабулаан. «Тархъан гьари» абун жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул цояб ккола כָּפַר («кафар»), гьелъул магӀнаги буго тӀаде жо бачин, ялъуни כַּפֹּרֶת «каппорет» – пардав. Цогидал жугьутӀ мацӀалда хӀалтӀизарулел рагӀабазул магӀна буго: цо инсан ялъуни тӀубараб халкъ лагълъиялдаса эркен гьари, ялъуни, хӀакъги кьун, гӀадамал асирлъудаса нахъе рачин (הדָפָּ «пада»).

### ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН

ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН – тӀолабго дунялалдасаги зобалаздасаги тӀадегӀанав Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל אֶלְיוֺן («Эль-Эльон») ва יְהוָה אֶלְיוֺן («ЙГЬВГЬ Эльон»).

### Урим ва Туммим

Урим ва Туммим – Урим (нур) ва Туммим (камиллъи). Кисаялда релълъараб жо меседил рахсаца бан букӀунаан эфодалъул каранда ва гьелда жанир Аллагьасул амру лъазабизе хӀалтӀизарулел алатал рукӀунаан – Урим ва Туммим. ГӀалимзабаз абула гьездалъун можоро бахъулаанин: цоялъул магӀна – «у», цогидалъул – «гуро» букӀанин.

### Ханаан

Ханаан – НухӀ аварагасул васасул вас Ханаанил наслаби чӀараб, КӀудияб ралъадалдаги Иордан гӀоралдаги гьоркьоб бугеб ракьалъул цӀар. Ханаан вукӀана Хамил вас. Аллагьасе бокьана гьеб ракь Ибрагьимиеги гьесул наслаби гӀизраилазеги ирсалъе кьезе. Заманалдасан гӀизраилаз дагь-дагьккун кверде босана Ханаан.

### Ханааниял

Ханааниял – ГӀизраилал рачӀинегӀан Ханааналда рукӀарал тӀолалго халкъал. Гьел рукӀана батӀи-батӀиял халкъал, амма аслияб къагӀидаялда, гьел рукӀанин абула финикиязде гӀагарал халкъал. Аллагьасул Калимаялда цо-цо мехалда ханааниялин абула цо чӀараб халкъалда. Гьел киналго халкъазул рукӀана хъубал, пасатал ва вахӀшиял диниял гӀадатал, гьединлъидал гьезул гӀемерисел халкъал гӀизраилаз гъурана – Аллагьас гӀизраилаздасан пайда босана гьел пасатал халкъазе жаза гьабизе. ХутӀарал ханааниял гӀизраилаз гьениса нахъе инаруна, ялъуни гьезда тӀад магъало лъуна. Ханааналда хутӀарал ханаанияз мажусиязул хъубаб дин гьабулеб букӀана, гьединлъидал гӀизраилалги гьез къосинаризе рес букӀана.

### Херем, херем гьаби

Херем, херем гьаби – Херем гьабураб жо ккола БетӀергьанасе батӀа гьабураб, инсанасе хӀарамаб жо. Херем гьабиялъул кӀиго магӀна буго. Цо магӀнаялда, херем гьабураб жо ккола тӀубан БЕТӀЕРГЬАНАСЕ назру гьабураб, тӀокӀалъ я бичизе, я бичун босизе бегьулареб жо. Инсан херем гьавун вугони, гьев Мукъадасаб Рокъове лагълъун кьолаан. Цогидаб магӀнаялда гьеб ккола «тӀубан тӀагӀинабиялдалъун БЕТӀЕРГЬАНАСУХЪЕ кьей». Гьаб магӀнаялда чи херем гьавизе бегьулаан кинаб букӀаниги такъсиралъухъ, ялъуни гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялъухъ. Гьебго магӀнаялда херем гьабизе ва цӀа гъун бухӀизе бегьулаан тушбабазул шагьар ва рагъда щвараб давла.

### Херувимал

Херувимал – Куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа – Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби. БетӀергьанасул цӀаралда сверухъ ва Гьев инсанасе ялъуни халкъалъе загьирлъиялда хурхун гӀемерал рехсола херувимал Аллагьасул Калимаялда; «Херувимазул куркьбазда тӀад тах лъурав БЕТӀЕРГЬАН», – ин хъван батула нилъеда НекӀсияб КъотӀиялъул гӀемерисел тӀухьдузда. БетӀергьанасул Рокъоб, Бищун Мукъадасаб бакӀалда жаниб лъураб КъотӀиялъул гъамасалда тӀад, меседил гьабураб кӀиго херувим букӀана. БетӀергьанасда цере рачӀине къваригӀараб мехалда, БетӀергьанасул Рукъалда цере, гьеб КъотӀиялъул гъансида дандритӀун чӀолаан гӀизраилал. Гьел сапаразда рукӀаго, Аллагьасул тахалъул гӀаламатлъун кколеб гьеб гъамасалда тӀасан ва кӀиябго херувималда гьоркьосан, Муса аварагги гьоркьов ккун, кӀалъалаан БетӀергьан Жиндирго халкъалда.

### Хирияб нах бахарав

Хирияб нах бахарав – Аллагьас тӀаса вищарав чи кашишлъун ялъуни пачалъун толеб мехалъ, хасаб гӀадат тӀобитӀулаан, ва гьесул ботӀроде хирияб нахул хъаба чӀехьолаан. Кинаб букӀаниги къайи-цӀа Аллагьасе батӀа гьабулеб мехалъги гьелда хирияб нах бахунаан. Цо-цо мехалда аварагзабаздаги бахунаан хирияб нах. Гьединго къурбан-бакӀги Чадирги Аллагьасе бацӀцӀад гьабизелъун, гьездаги хирияб нах бахунаан.

### Хирияб чед, хириял чадал

Хирияб чед, хириял чадал – АнцӀила кӀиго реччеб жубачӀеб чед лъолаан Мукъадасаб бакӀалда хасаб столалда тӀад. ЖугьутӀ мацӀалда לֶחֶם פָּנִים («лехем паним»), «[БетӀергьанасда] цебе чед» абураб магӀнаялда, щайгурелъул Мукъадасаб Рокъов Живго БетӀергьан загьирлъулаан. Чадал столалда тӀад толаан анкьалъ, хадур гьелги нахъе росун, гьезул бакӀалда цӀияб анцӀила кӀиго чед лъолаан. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо, гьениса нахъе росун хадуб, гьел чадал кваназе.

### Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб

Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб – Аллагьасе хъулухъалъе ватӀа гьавурав чи, яги Аллагьасе хъулухъалъе хӀалтӀизабулеб цӀарагӀ, яги Аллагьасе хъулухъалъе батӀа гьабураб бакӀ. Гьелъул магӀна кколаро гьединав чияс мунагь гьабуларин абураб; гьелъул магӀна ккола, гьев чи цохӀо Аллагьасе хӀалтӀизе, Гьес тӀаса вищун, ватӀа гьавун вугин, ялъуни гьеб цӀарагӀ батӀияб бакӀалда хӀалтӀизабизе бегьуларин абураб.

### Хоб

Хоб – Хварав чиясул жаназа букъулеб бакӀ. НекӀсияб Палестинаялда жаназа букъулаан гъотӀода гъоркьа, авлахъалда яги нухлул рагӀалда гьитӀинабго гвандиниб; хабада тӀаде ганчӀалги ралаан. Гьединго хоб хӀисабалда хӀалтӀизарулаан тӀабигӀиял нохъал, ялъуни жидецаго гьарулаан кьурабалъ хобалазе нохъал. Гьединаб нохъоялда цебе кӀудияб гамачӀ гиризабулаан, гьенибе нух къазе. Хвел букъулаан аслияб къагӀидаялда шагьар яги росу тун къватӀибехун. Хоб абураб рагӀи барзах (хваразул дунял) абураб магӀнаялдаги хӀалтӀизабула НекӀсияб КъотӀиялда.

### Хорив

Хорив – Гьаб буго Синай мегӀералъул батӀияб цӀар. ЖугьутӀ мацӀалда, חֹרֵב («хорев»). Гьеб рагӀул магӀна батизе бегьула «ракъдаллъи», «хъарцинлъи».

### ХӀава

ХӀава – ТӀоцее Аллагьас ракьалда йижарай чӀужугӀадан, Адамил лъади. ЖугьутӀ мацӀалда, ХӀава; гьелъул магӀна буго «гӀумру».

### ХӀакъав / ЧӀагояв Аллагь

ХӀакъав / ЧӀагояв Аллагь – хӀакъикъаталдаги, Жиндирго амру тӀубазабизелъун, гьаб дунялалда гьабулебщиналъулъ Жив гӀахьаллъулев ХӀакъикъияв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל חַי («Эль-Хай») ва אֱלֹהִים חַיִּים («Элогьим хайим»).

### ХӀалкӀолев Аллагь

ХӀалкӀолев Аллагь – ХӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל שַׁדַּי («Эль-Шадай»).

### ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН

ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, אֲדֹנָי יְהוָה («Адонай ЙГЬВГЬ»), «БЕТӀЕРГЬАН – киналъулго БетӀергьан» абураб магӀнаялда.

### Шаматкъо

Шаматкъо – Шамат, жугьутӀ мацӀалда, שַׁבָּת («шаббат»), ай «хӀалхьи» ялъуни «лъалхъизе». ЖугьутӀазул календаралда гьеб буго анкьалъул анкьабилеб къо, гӀизраилазул хирияб къо. Гьелдалъун загьир гьабулеб буго хӀалхьиялъул хиралъи ва кӀвар буголъи. Мусал Къануналда рекъон, гьеб къо тӀубанго Аллагьасе батӀа гьабулаан, гьединлъидал гьеб къоялъ кинабниги хӀалтӀиги гьабизе бегьулароан. Шаматкъо байбихьулаан рузманкъоялъул бакъанида ва шаматкъоялъул бакъанида лъугӀулаан.

### Эдом (Едом)

Эдом (Едом) – ЖугьутӀ мацӀалда, אֱדוֺם («Эдом»). Гьеб батизе бегьула цоги гьелда релъараб рагӀудасан лъугьараб – אָדֹם («багӀараб»). Гьеб буго ГӀизраилил (Якъубил) вац ГӀисавил ва гьесул наслабазул тӀокӀцӀар. Гьеб тӀокӀцӀар ГӀисавие щвана тӀоцеве гьавурав вукӀиналъул жиндирго даража багӀараб хилъалодул чурпаялъухъ бичидал. Эдомилан цоги абула ГӀисавилги гьесул наслабазулги букӀараб ракьалда. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Сеиралъул мугӀрузда. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, эдомияз риччачӀо гьел жидерго ракьалдасан ине.

### Эфод

Эфод – ХӀебтил букъун гьабураб, цебебухьалда релълъараб, БетӀергьанасе хъулухъ гьабулаго кашишзабаз ратӀлида тӀасан ретӀунеб жо. ЦохӀо КӀудияв кашишасул букӀана хирияб ххамил букъараб эфод. Кашишзабазул эфодалъул каранда бан букӀунаан, БетӀергьанасул амру лъазабизелъун хӀалтӀизарулел Уримги Туммимги жанир лъураб киса.

### Юсуп

Юсуп – Якъубил васазул цояв, гьесие бищун хирияв. Вацаз Юсуп лагълъиялде вичана, амма Аллагьас гьесие кумек гьабуна ва Мисриялъул пачаясул кваранаб кверлъун ккезавуна. Доб заманалда гӀасияб ва халатбахъараб ракъи бачӀана дунялалде. Амма БетӀергьанас Юсупидасан пайда босана гьесул инсул агьлуги мисриялги бакъараб хвалдаса хвасарлъизаризе. Юсупидасан лъугьана гӀизраилазул кӀиго къавм: гьесул васал Ефраимидасанги Манассидасанги.

### Ягьуда

Ягьуда – Якъубил вас ва Ягьудал къавмалъул эмен. Гьесул наслабазда ягьудиялин абула. Ягьудал къавмалдаса ккола ГӀизраилалъул цӀар рагӀарав пача Давудги гьесул вас Сулейманги.

### Якъуб

Якъуб – ИсхӀакъилги Ривкалги гьитӀинав вас, Ибрагьим аварагасул васасул вас. ГӀисавидаса хадув гьавурав вукӀаниги, Аллагьас гьев тӀаса вищана, тӀоцеве гьавурасул даражаги гьесие щвана. Гьесул анцӀила кӀиго васасдасан лъугьана гӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм. Аллагьас Якъубие ГӀизраил абураб цӀар кьуна, ва киналго гьесул наслабазда гӀизраилалин абизе байбихьана.

### ЯсикӀо-аллагьзаби, гьересиаллагьзаби

ЯсикӀо-аллагьзаби, гьересиаллагьзаби – ГанчӀил яги цӀулал гьарурал жал – аллагьасе гӀадин, гӀадамаз жидее сужда-гӀибадат гьабулел.

## Роценал (Таврат)

### Роценал (Таврат)

Роценал (Таврат)


Гера

Гин

Ефа

Лог

НатӀ

Омер

Талант

Шекел


Роценал

### Гера

Гера – цӀайиялъул бищун гьитӀинаб роцен: гӀага-шагарго 0,6 грамм.

### Гин

Гин – нахул роцен, гӀага-шагарго 3,5 литра.

### Ефа

Ефа – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 22 литра. Цо эфаялда 10 омер букӀунаан.

### Лог

Лог – лъадал роцен, гӀага-шагарго 300 мл.

### НатӀ

НатӀ – халалъиялъул роцен, гӀага-шагарго 45 сантиметр.

### Омер

Омер – бугӀа-ролъул роцен, гӀага-шагарго 2,2 литра.

### Талант

Талант – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 34 кило.

### Шекел

Шекел – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 11 грамм.

## ГӀизраилазул некӀсиял умумузул ва гьезул гӀагарлъиялъул сияхӀ

ГӀизраилазул некӀсиял умумузул ва гьезул гӀагарлъиялъул сияхӀ

## Картаби (Таврат)

### Картаби (Таврат)

Картаби (Таврат)


Мисриялдаса Ханааналде

Нексияб дунял


Картаби

### Мисриялдаса Ханааналде

Мисриялдаса Ханааналде

### Нексияб дунял

Нексияб дунял

Авараг – Аллагьасул амру гӀадамазда бицине тӀаса вищарав, Аллагьасул вакил. Иллагьияб РухӀалдалъун аварагзабаз букӀинесеб бицунаан, гӀадамазул Аллагьасда рихарал ишал къватӀир чӀвазарулаан ва, мунагьазде мугъги рехун, рекӀекълъун, тавбу гьабизе ва Аллагьасде руссине гӀадамал ахӀулаан.

Адам – Аллагьас вижарав тӀоцевесев инсан. ТӀолабго инсаният бижана гьесдасанги гьесул лъади ХӀавадасанги. Гьединго Адамги ХӀаваги лъугьана Аллагьасул амру хвезабурал ва гьелдалъун мунагь гьабурал тӀоцересел гӀадамаллъун. Гьез тӀоцебесеб мунагь гьабуралдаса нахъе гьезул киналго наслаби лъугьана мунапикъзабилъун. ГӀадамазул мунагьазухъ гьезие жазаялъе хвелги буго.

Алжан, Эдемалъул ах – «Байбихьи» абураб Тавраталъул тӀоцебесеб тӀехьалда хъван буго инсан вижиялъул хӀакъалъулъ. Нилъеда гьенибго хъван батула гьайбатаб Эдемалъул ахалъулги, гьеб ахикь тӀоцересел гӀадамазул букӀараб гӀумруялъулги, Аллагьасулгун гӀадамазул букӀараб бацӀцӀадаб, хӀикматаб гьоркьоблъиялъулги хӀакъалъулъ. Гьеле гьеб Эдемалъул ахалда абула Алжанилан. Адамицаги ХӀавацаги Аллагьасул амру хвезабураб мехалъ, гьел Алжаналдаса къватӀире гъуна, ва, хвалил хӀинкъи бугеб, захӀмалъабазулги унтабазулги цӀураб гӀумруялде ккана гьелги тӀолабго инсаниятги. Аварагзабаз абулаан, ахирзаманалда ГӀизраилалъул ракь Алжаналда релълъине бугилан, ва киналго хӀайванал-жанаваразулгицин цоцае хӀинкъи гьечӀеб заман букӀине бугилан.

Аллагь – цохӀо вугев, рахӀму-цӀоб гӀатӀидав, къудратав Халикъ ва дунялалъулго БетӀергьан. Аллагьасул кверщаликь буго дунял кидаго, ва Гьесул амруялда данде чӀезе кӀолеб къуватги гьечӀо. Аллагь вуго гӀорхъи гьечӀеб рахӀмуялъулги рокьулги ицц. Аллагьасеги бокьула инсанас, ракӀ-ракӀалъ Живги хиралъун, Жиндие рецц-бакъги гӀибадатги гьабизе, Жинца инсанасе гьабулебщинаб лъикӀлъиялъухъ. Амма Аллагьасда божуларезда ва Гьесул амраби нахъ чӀвалезда Гьесул рахӀму гьечӀеб ццинги лъазе буго.

Аллагьасул амру – Аллагьасул буюрухъ. Синай магӀарда Аллагьас ГӀизраилалъул халкъгун КъотӀи гьабураб мехалъ, Гьес Муса аварагасухъе кьуна АнцӀго амру. Гьел амраби ккола БетӀергьанасулгун инсанасул букӀине кколеб битӀараб гьоркьоблъиялда хурхарал бищун кӀвар цӀикӀкӀарал амраби. Гьел амраби лъугьана Мусал Къануналъул, ай Тавраталъул цо бутӀалъун. Гьел гурелги Аллагьасул жеги гӀемерал амраби хъван руго Тавраталда.

Аммониял – Ибрагьимил вацасул вас ЛутӀие жиндирго гьитӀинай ясалъ гьавурав вас Бен-Аммил наслаби. Аммонияз Молох аллагьасе гӀибадат гьабулаан ва гьесие къурбаналъе лъимал рухӀулаан. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун (гьанжесеб Иордания пачалихъалъул цо бутӀа). Гьелги ГӀизраилалъул тушбабилъун лъугьана. Ахир-къадги гӀизраилазул халкъалда гьоркьоса гьел нахъе рехана.

Амориял – гӀизраилаз Ханаан бахъилалде цебе гьенир рукӀарал бищун кӀудиял халкъазул цоял. Цо-цо мехалда амориял абураб рагӀи хӀалтӀизабула Ханааналда рукӀарал киналго халкъазул гӀаммаб цӀар хӀисабалда, гьединлъидал цо-цо хъвай-хъвагӀаязда гьеб рагӀи буссинабула «амориязул халкъал» абун.

АнцӀил бутӀа – БетӀергьанасул Мукъадасаб Рокъобе кьолеб, хӀалухъеналъул анцӀго бутӀа гьабун цо бутӀа. АнцӀил бутӀа бакӀарулаан гьелъие хӀадурараб хасаб рокъобе, ва гьелдасан напакъа букӀунаан кашишзабазеги левитазеги. ГӀи-боцӀул анцӀил бутӀа кьезе бокьичӀони, гьелъул багьаги гьабун, гьелъухъ гӀарац кьолаан левитазе.

Баракат – гьаб рагӀул руго хадусел магӀнаби: (1) Аллагьасдасан Гьесул рахӀму-цӀобалдалъун гӀадамазе рещтӀунеб рахӀмат; (2) Цояс цогидасе Аллагьасдасан гьарулеб лъикӀлъи; (3) Аллагьас кьуралдаса вохун, инсанас Гьесие гьабулеб рецц-бакъ.

Баракат кьезе, баракат лъезе – гьелъул магӀна ккола лъие букӀаниги баракат гьари. Аллагьасул баракат рещтӀуна кинаб букӀаниги лъикӀлъиялдалъун. ГӀадамаз цоцазе баракат гьарула. Умумуз лъималазе баракат кьеялъул кӀварцӀикӀкӀараб магӀна буго Аллагьасул Калимаялда. Ибрагьимицаги, ИсхӀакъицаги, Якъубицаги жидерго лъималазе баракат кьолеб мехалъ, гьез лъималазе дугӀа гьабуна гьезие лъикӀаб талихӀаб букӀинеселъулги бицун. Аллагьасда баракат лъеялъул магӀна ккола, Аллагьасе инсанас рецц гьаби ва, Аллагьасдаса жив вохун вукӀин инсанас загьир гьаби. Баракат кьеялъул гӀаксаб магӀнаялда хӀалтӀизабула «нагӀана кьей».

Барзах – жугьутӀ мацӀалда, שְׁאוֺל («шеол» – хваразул дунял). НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда, хун хадуб, инсанасул рухӀ унеб бакӀ, ахираталъул Диван къотӀулеб къо тӀаде щвезегӀан гьениб букӀине.

БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, יהוה («ЙГЬВГЬ», Тархъ 3:14-15). Гьеб буго ягьудияз бищун хирияблъун рикӀкӀунеб Аллагьасул цӀар. Гьаб цӀаргун загьирлъана Аллагь Мусае. Гьаб цӀаралъул магӀна кколин абула: «Гьев ВУГО» ялъуни «ВУГЕВ» – «Гьев ВукӀана, Вуго, ВукӀинеги вуго» абураб магӀнаялда. Гьаб цӀаралдалъун Аллагь нилъеда вихьула абадияв ва хисуларев вукӀин ва инсанасул гӀумруялде кӀвар кьолевлъунги вукӀин. Аллагьасул хирияб цӀар гӀадада абиялдаса цӀунизелъун, гьеб цӀар абизе гьукъараб гӀадат баккана ягьудиязул некӀо заманалдаго. Гьеб цӀаралъул бакӀалда гьез абизе байбихьана «Адонай» (гьелъул магӀна – «дир БетӀергьан»). «Адон» («бетӀергьан») абулеб рагӀи гьединго хӀалтӀизабулаан даража тӀадегӀанав, къо-асс бугев инсанасдехунги.

БЕТӀЕРГЬАН Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, יְהוָה אֱלֹהִים («ЙГЬВГЬ Элогьим»), «БЕТӀЕРГЬАН – Аллагь» абураб магӀнаялда.

БетӀергьанасул Рукъ, Аллагьасул Рукъ, Мукъадасаб бакӀ, Мажлисалъул Чадир – Иерусалималда Сулейман аварагас БетӀергьанасул Рукъ балелде цебе, ГӀизраилалъул халкъалъ кибего цадахъ босулеб букӀана БетӀергьанасул КъотӀиялъул гъамас жаниб лъолеб Чадир. БетӀергьанас Мусае загьир гьабураб къагӀидаялда гӀуцӀана гӀизраилаз гьеб Чадир. Чадиралда жаниб ва хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб букӀана Бищунго Мукъадасаб бакӀ ва гьелда цебехунисеб Мукъадасаб бакӀги. Бищунго Мукъадасаб бакӀалда КъотӀиялъул гъамас лъун букӀунаан; Мукъадасаб бакӀалда гьуинал махӀал тӀад рухӀулеб меседил къурбан-бакӀги, мукъадасал чадал лъолеб столги, нахучирахъалги лъун рукӀунаан. Чадиралъул къватӀисеб рахъалда, гьелда цебе лъолаан къурбанал тӀад рухӀулеб къурбан-бакӀ ва лъадал цӀураб мазгарул хӀерч. ДандчӀваялъул Чадиралда жанив БетӀергьан Мусае загьирлъулаан ва БетӀергьанасе тӀагӀат-гӀибадат халкъалъ кинацаго цадахъ гьелда цебе гьабулаан. БетӀергьан гӀизраилалгун вукӀиналъул гӀаламатлъун букӀана гьеб ДандчӀваялъул Чадир ва хадубккун Иерусалималда бараб Мукъадасаб Рукъ. Гьединлъидал Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалда БетӀергьанасул Рукъилан абулаан. Гьеб Чадиралъул мухӀканаб баян кьун буго Мусал Къануналда, ай Тавраталда.

Би – Мусал Къануналда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна, гьединлъидал Къануналда гьукъараб буго би гъорлъ бугеб гьан кваназеги, жибго би гьекъезеги. Чияс чиясул би гӀодобе тӀуни, ракь хъублъараблъун рикӀкӀуна. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда щибаб къоялъ къурбан хъолаан ва гьелъул биялъ гӀадамалги халкъги мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулаан ва гӀайибалъукьа тархъан гьарулаан. Къурбаналъул би хӀалтӀизабулаан къурбан-бакӀ бацӀцӀад гьабизеги.

Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀ – БетӀергьанасул Чадиралъул, хадубккун Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул бищунго жанисеб рахъ – КъотӀиялъул гъамас лъураб бакӀ. Бищунго Мукъадасаб бакӀалдаги гьелда цебесеб Мукъадасаб бакӀалдаги гьоркьоб, багӀарсиябгун шакъикьераб квасул бессараб, биццатаб, кутакалда хирияб пардав бигъун букӀунаан. Мусал Къануналда рекъон, гӀицӀго кӀудияв кашиш гурони ине бегьулароан гьениве жаниве, гьебги лъагӀалида жаниб цо нухалъ – мунагьалдаса рацӀцӀад гьарулеб Кипурималъул Къоялъ.

ГилгӀад – Манассил васасул – Махирил – вас. Цоги ГилгӀадилан абулаан Иордан гӀоралъул бакъбаккул рахъалдехун бугеб мугӀрул-щобазул ракьалда. Гьеб ракьги некӀсияб ГӀизраилалда гьоркьобе ккана; Рувимиеги, Гадиеги, Манассил бащдаб къавмалъеги кьун букӀана гьеб.

Гьабил – Адамилги ХӀавалги кӀиабилев вас. КӀудияв вацас чӀвана гьев, Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабун ва Къабилилаб нахъ чӀван хадуб. Гьедин ккана инсанияталъул тарихалда жаниб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей.

Гьажар – Сарал гъараваш. НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан росасда аскӀой егизе ва гьабураб лъимер гьелъулаблъун рикӀкӀунаан. Гьединлъидал жиндиего лъимер гьабулеб букӀинчӀелъул, жиндирго гъараваш Гьажар кьуна Сараца Ибрагьимие ва гьелъ Ибрагьимие гьавуна ИсмагӀил. Амма Ибрагьимил ирсилавлъун лъугьана ИсхӀакъ – Аллагьасул хӀалкӀолъиялъ, хадувккун Сараца гьавурав. Гьелдаса хадуб, Сараца гьарун, Гьажарги ИсмагӀилги Ибрагьимица нахъе ритӀана ва гьез батӀаго гӀумру гьабизе байбихьана. ИсмагӀилиеги Аллагьасул баракат щвана ва гьесдаса кӀудияб халкъ бижана (исмагӀилилал, гӀарабияз жидер халкълъун рикӀкӀунел).

Гьарун – Муса аварагги гьесул кӀудияв вац Гьарунги ккола Левийил къавмалъул чагӀи. Муса аварагги гьоркьов ккун, гӀизраилазе Къанун кьураб мехалъ, Аллагьас Гьарун вищана тӀоцевесев КӀудияв кашишлъун. Аллагьас амру гьабуна гьелдаса нахъе Гьарунил наслуялдаса гурони кашишзаби тогеян, ва гьезда тӀадабщинабги Гьес Жинцаго загьир гьабуна.

ГӀизраил – Пенуэл абураб бакӀалда Щивалигун къеркьолев вукӀаго, Аллагьас ГӀизраил абун цӀар хисана Якъубил. НекӀсияб КъотӀиялда Якъубил анцӀила кӀиявго васасул наслабазда ГӀизраилил халкъилан абула.

ГӀисав – ИсхӀакъил кӀиго цадахъ гьаруразул тӀоцеве гьавурав вас, Якъубил кӀудияв вац. Цо къоялъ вакъун рокъове вачӀарав гьес чурпадул гъадароялъухъ Якъубие бичана жиндирго тӀоцеве гьавиялъул даража. Хадуб, херлъун беццлъарав эменги гуккун, Якъубица бикъана ГӀисавие щвезе кколеб букӀараб тӀоцеве гьавурасул баракат. Гьеб гьереси тӀатаниги, баракат Якъубие хутӀана. ГӀисавица гӀумру гьабулеб букӀана Эдомалда, Сеиралъул ракьалда. Гьесул наслабазда эдомиялин (идумеял) абула.

Зайтуналъул нах, Хирияб нах, нах – Аллагьасул Калимаялда нахилан абула зайтуналъул нахуда. НекӀсияб ГӀизраилалда гьеб нахул батӀи-батӀияб магӀна букӀана. Гьеб хӀалтӀизабулаан нахучирахъазе, гьединго ругънал яги тӀомол унтаби сахлъизаризе. Бечедал чагӀаз бищун лъикӀаб нах хӀалтӀизабулаан тӀомода бахине. Цо-цояз гьеб нах жубалаан гьуинмахӀазул хурдулгун ва тӀомодаги расудаги бахунаан, берцинаб махӀ бахъинабизе. Аллагьасул амруялда рекъон, хасаб къагӀидаялъ хӀадурараб хирияб нах тӀолаан пачалъун, яги кашишлъун, яги авараглъун толев чиясул ботӀроде, гьединго Мукъадасаб БакӀалъул цӀарагӀалда бахунаан, гьел рацӀцӀадаллъун гьаризе. Гьединго зайтуналъул нах тӀолаан къурбан-бакӀалда тӀаде хириял садакъабигун цадахъ.

Ибрам, Ибрагьим авараг – Аллагьас тӀаса вищун, жугьутӀ халкъалъе жиндалъун кьучӀ лъурав ва Аллагьас жиндиргун КъотӀи гьабурав авараг. Гьесда цӀар Ибрам букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьесие Ибрагьим абун. Гочарулеб гӀумру букӀана гьесул. Аллагьасул амру бачӀана, гьев, гӀагараб ракьги тун, рикӀкӀаде Ханааналде гочаян. гьеб ракь гьесул наслабазе ирсалъе кьезе бугилан рагӀи кьуна БетӀергьанас Ибрагьимие. Ибрагьимицаги Сарацаги гӀемераб къо хӀехьезе ккана ва гӀемерал сонал ана гьезие лъимал гьаруларого. Ахирги, тӀуран херлъараб мехалъ, Аллагьасул хӀалкӀолъиялдалъун, гьезие вас ИсхӀакъ гьавуна. Ибрагьимил цоги васги вукӀана, ИсмагӀил абун цӀар лъурав, Сарал гъараваш Гьажарие гьавурав. Хадурккун Ибрагьимие жеги лъималги гьаруна цогиял лъудбуздасан. ИсхӀакъил вас Якъубил наслуялдалъун кьучӀ лъуна жугьутӀ халкъалъул анцӀила кӀиго къавмалъе. Аллагьасул Калимаялда жанив Ибрагьим вихьизавулев вуго тӀуванго инсан Аллагьасе мутӀигӀлъиялъул мисаллъун. Сундухъго балагьичӀого Аллагьасе бокьараб тӀубазабизе хӀадурав вукӀана гьев – я жиндиего кколеб пайда-заралалъухъ, яги гӀадамаз бицунелъухъ валагьичӀого.

ИсхӀакъ – Аллагьасул хъваялдалъун ва Гьесул хӀалкӀолъиялдалъун, Ибрагьимица 100 сон ва Сараца 90 сон бараб мехалъ гьезие гьавурав вас. Аллагьасул хасаб амру букӀана ИсхӀакъида хурхун, щайгурелъул Жиндиего батӀа гьабураб хасаб халкъ Ибрагьимидасан бижизабизе амру букӀана Гьесул. Вас гьавун сонал араб мехалъ, Аллагьас Ибрагьимил хӀалбихьана – гьев вас Жиндие къурбаналъе хъвеян амру гьабуна. Мориа магӀарда вухьинеги вухьун къурбан-бакӀалда тӀад лъурав вас хъвезе Ибрагьимица нус кодобе босараб мехалъ, малаикас гьев чӀезавуна. Цинги васасул бакӀалда Ибрагьимица куй хъуна къурбаналъе. КӀикъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъица ячана Ривка, ва гьесие гьавуна кӀиго вас – ГӀисавги Якъубги. Нусиялда ункъого сон бараб мехалъ ИсхӀакъ хвана.

Кашиш – Мукъадасаб Чадиралъуб ва Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб хъулухъ гьабизе Аллагьас тӀаса вищарав ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе ихтияр бугев чи. Муса аварагасул Къануналда рекъон, кашишзаби толаан Муса аварагасул вац Гьарунил наслабаздасан, щайгурелъул Гьарун тӀаса вищун вукӀана Аллагьас гьеб хъулухъалъе. Гьезда тӀадаб букӀана динияб данделъи цебе бачине, къурбанал тӀоритӀизе ва батӀи-батӀиял диниял гӀадаталги тадбиралги тӀоритӀизе. Гьезие кумек гьабулаан левитаз. ГӀицӀго кашишзабазул гурони ихтияр букӀинчӀо Бищунго Мукъадасаб (Жанисеб) бакӀалде лъугьине. Кашишзабазе бетӀерлъи гьабулаан КӀудияв кашишас.

Къабил – жугьутӀ мацӀалда, Кайин.Адамилги ХӀавалги кӀудияв вас ва Гьабилил вац. Аллагьас Гьабилил къурбан къабул гьабуна, Къабилилаб нахъ чӀвана. Гьелдаса хадуб Къабилица чӀвана Гьабил. Инсанияталъул тарихалда жаниб гьеб буго гӀадамазда гьоркьоб ккараб тӀоцебесеб чӀвай-хъвей. Аллагьас гьеб сабаблъун Къабилие нагӀана кьуна, ва, хвезегӀан, гочарулеб гӀумруялда чӀезавуна гьев.

КӀудиял, кӀудияв, кӀудияв чи – кӀудиялин цебе абулаан, халкъалда, тухумалда ва хъизан-агьлуялда жанир соназ бищун кӀудиял чагӀазда. Хадуб гьедин абизе байбихьана гӀизраилазул рагӀи билълъарал церехъабазда ва бутӀрузда. Муса аварагас жиндиего кумекалъе лъабкъоялда анцӀго кӀудияв тӀаса вищана гӀизраилазул къавмазда гьоркьоса, халкъалда гьоркьоб ккараб дагӀба-къецалъе ва цоги-цоги суалазе хӀукму къотӀиялъе.

ЛутӀ – Ибрагьим аварагасул вацасул вас. Ханааналде гочунелъул Ибрагьим аварагас цадахъ вачана ЛутӀ. Гьезул кӀиязулго рехъаби гӀемерлъидал гьел цоцаздаса ратӀалъана – ЛутӀ Содом абулеб шагьаралда чӀана. Гьеб кутакалда пасатаб шагьар букӀана, гьединлъидал Аллагьас гьеб шагьаралъе жаза гьабизе хӀукму къотӀана, амма цин малаикзабиги ритӀун, ЛутӀги гьесул хъизан-лъималги гьениса нахъе рачана. Гьениса лъутун унелъул, нуж нахъруссун ралагьугеян лъазабуна малаикас ЛутӀида. Амма ЛутӀил лъади, гьеб рагӀухъги гӀенеккичӀого, нахъялагьана ва гьебсагӀаталъго цӀамул хӀубиялде сверана. Гьелдаса хадуб ЛутӀ магӀарда цо нохъода гӀумру гьабун чӀана. Гьесул кӀияйго яс, эменги мехтизавун, гьесда аскӀой йегана, ва гьез ЛутӀие гьаруна васал: МогӀавги Бен-Аммиги. Гьездасан лъугьана могӀавиялги амониялги.

Малаик – Аллагьасе хъулухъалъе, Гьесул амраби гӀадамазе загьир гьаризе кумекалъе чӀарав, гьаб дунялалъул гурев рухӀияв рижи. Малаик абураб рагӀи ккола некӀсияб жугьутӀазул мацӀалдаса лъугьараб: מַלְאָךְ («малах») – гьелъул магӀна буго «илчи» ялъуни «вакил». Гьеб рагӀи цо-цо мехалда гӀадамазда хурхунги хӀалтӀизабулаан.

МогӀав, могӀавиял – ЛутӀил (Ибрагьимил вацасул васасул) вас – гьесул кӀудияй ясалъ гьавурав. МогӀавияз гӀумру гьабулеб букӀана ЦӀамгӀалаб ралъдал Бакъбаккул рахъалдехун. Гьез бищун аслияв аллагьлъун рикӀкӀунаан Хамос. Гьединго гьез гӀибадат гьабулаан БагӀал-Пеориеги. МогӀавиязул мацӀ жугьутӀазулалде гӀагараб букӀана.

МогӀавиял гӀизраилазул тушбабилъун лъугьана. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, ГӀизраилил халкъалъе нагӀана кьезе МогӀавица мухьги кьун ккуна мажусияв БилгӀам. Гьесул нагӀана Аллагьас баракаталде сверизабураб мехалъ, гьересиаллагьзабазе гӀибадат гьабиялде цӀана могӀавияз гӀизраилал. ГӀизраилалъул аварагзабаз гӀемер гӀайиб чӀвалаан гьезда.

Мунагь – Аллагьасул Къанун хвезаби, Гьесие мутӀигӀлъунгутӀи ва Гьесул амруял тӀуразаричӀолъи. НекӀсияб КъотӀиялъул заманалда мунагь гьабурав чиясда тӀадаб букӀана гьеб мунагь чуризелъун къурбан хъвезе.

ПиргӀавн – НекӀсияб Мисриялъул пача. Цо пиргӀавнас Якъубил вас Юсуп жиндирго пачалъиялда бищун тӀадегӀанаб даражаялъул бакӀалде вахинавуна. ГӀемер заман ун хадуб, цогидав пиргӀавнас вахӀшияб лагълъиялде ккезаруна гӀизраилал ва цӀоб тун инжит гьаруна. Гьединлъидал Аллагьас Муса витӀана гьел Мисриялъул лагълъиялдаса тархъан гьаризе.

Рахел – Бетуэлил вас Лаванил гьитӀинай яс, ИсхӀакъил вас Якъубил лъади. Бетуэл ккола Ибрагьимил вац Нахорил вас. Лаван вукӀана Харан абураб шагьаралда чӀарав арамеяв ва Якъубил эбел Ривкал вац. Якъубил кӀиго лъади йикӀана – Лияги гьелъулго яц Рахелги. Рахел гьесие цӀикӀкӀун йокьулаан; гьелъие гӀоло 14 соналъ Лавание хӀалтӀана Якъуб. Рахелие гӀемерал соназ лъимал гьарулел рукӀинчӀо. Хадуб гьелъие гьаруна Юсуп ва Бунямин. Бунямин гьавулаго хвана Рахел.

Ривка – Бетуэлил яс, Лаванил яц ва ИсхӀакъил лъади. Гьелъ ИсхӀакъие гьаруна кӀигоцадахъал васал – ГӀисавги Якъубги. Ривкае Якъуб цӀикӀкӀун вокьулаан, гьединлъидал гьелъ кумек гьабуна Якъубие, тӀоцеве гьавурав вас ГӀисавие инсуца кьезе кколеб букӀараб баракат жиндиего босизе.

Салим – Гьеб батизе бегьула Иерусалималъул батӀияб цӀар. Байбихьи абураб тӀехьалда хъваралда рекъон, гьеб шагьаралъул ханлъун вукӀана Мелкицедек.

Сарай, Сара – Ибрагьимил лъади. Сара йикӀана Ибрагьимил эменцадахъай яц, гьесул эмен ТерахӀие батӀияй чӀужуялъ гьаюрай. Гьелда цӀар Сарай букӀана, амма Аллагьас хисун цӀияб цӀар кьуна гьелъие – Сара. Сарацаги Ибрагьимида цадахъ гӀемераб захӀмат баччана. Сарал гӀумру ана лъималги гьаричӀого, амма тӀуян херлъарайго, Аллагьасул кӀудияб хӀалкӀолъиялдалъун, гьелъ Ибрагьимие вас ИсхӀакъ гьавуна.

Содом ва Гоморра – НекӀо заманалда Ханааналда рукӀарал шагьарал. Гьенир чӀарал халкъазул хӀаталдаса араб пасалъи сабаблъун, Аллагьас гьел шагьаразе жаза гьабуна ва, зодоса гӀодобе цӀаги биччан, рухӀана.

Суннат – Бихьиназул гӀавраталъул рагӀал къотӀи. Аллагьас Ибрагьимие кьураб амруялда рекъон, гьавун микьабилеб къоялъ гӀизраилазул щивав васасе суннат гьабула. НекӀсияб КъотӀиялда суннат гьаби кколаан БетӀергьанасдаги Ибрагьимидагун гьесул наслабаздаги гьоркьоб гьабураб КъотӀиялъул гӀаламатлъун, ва гьелъул магӀна букӀана, суннат гьабурав чи Аллагьасул халкъалъул чи кколин ва Аллагьасул Къануналда нахъвилълъунин абураб. Суннат гьаби букӀана гӀизраилазулав вукӀиналъул гӀаламатлъунги. ГӀизраилазул халкъалда абулаан «суннат гьабурал» абун, цогидал, батӀи-батӀиял аллагьзабазда нахърилълъарал халкъазда абулаан «суннат гьабичӀел» абун.

ТӀадегӀанав Аллагь, ТӀадегӀанав БЕТӀЕРГЬАН – тӀолабго дунялалдасаги зобалаздасаги тӀадегӀанав Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל אֶלְיוֺן («Эль-Эльон») ва יְהוָה אֶלְיוֺן («ЙГЬВГЬ Эльон»).

Ханаан – НухӀ аварагасул васасул вас Ханаанил наслаби чӀараб, КӀудияб ралъадалдаги Иордан гӀоралдаги гьоркьоб бугеб ракьалъул цӀар. Ханаан вукӀана Хамил вас. Аллагьасе бокьана гьеб ракь Ибрагьимиеги гьесул наслаби гӀизраилазеги ирсалъе кьезе. Заманалдасан гӀизраилаз дагь-дагьккун кверде босана Ханаан.

Херувимал – Куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа – Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби. БетӀергьанасул цӀаралда сверухъ ва Гьев инсанасе ялъуни халкъалъе загьирлъиялда хурхун гӀемерал рехсола херувимал Аллагьасул Калимаялда; «Херувимазул куркьбазда тӀад тах лъурав БЕТӀЕРГЬАН», – ин хъван батула нилъеда НекӀсияб КъотӀиялъул гӀемерисел тӀухьдузда. БетӀергьанасул Рокъоб, Бищун Мукъадасаб бакӀалда жаниб лъураб КъотӀиялъул гъамасалда тӀад, меседил гьабураб кӀиго херувим букӀана. БетӀергьанасда цере рачӀине къваригӀараб мехалда, БетӀергьанасул Рукъалда цере, гьеб КъотӀиялъул гъансида дандритӀун чӀолаан гӀизраилал. Гьел сапаразда рукӀаго, Аллагьасул тахалъул гӀаламатлъун кколеб гьеб гъамасалда тӀасан ва кӀиябго херувималда гьоркьосан, Муса аварагги гьоркьов ккун, кӀалъалаан БетӀергьан Жиндирго халкъалда.

Хирияб(-яв), Аллагьасе батӀа гьабураб (гьавурав), бацӀцӀадаб – Аллагьасе хъулухъалъе ватӀа гьавурав чи, яги Аллагьасе хъулухъалъе хӀалтӀизабулеб цӀарагӀ, яги Аллагьасе хъулухъалъе батӀа гьабураб бакӀ. Гьелъул магӀна кколаро гьединав чияс мунагь гьабуларин абураб; гьелъул магӀна ккола, гьев чи цохӀо Аллагьасе хӀалтӀизе, Гьес тӀаса вищун, ватӀа гьавун вугин, ялъуни гьеб цӀарагӀ батӀияб бакӀалда хӀалтӀизабизе бегьуларин абураб.

ХӀава – ТӀоцее Аллагьас ракьалда йижарай чӀужугӀадан, Адамил лъади. ЖугьутӀ мацӀалда, ХӀава; гьелъул магӀна буго «гӀумру».

ХӀалкӀолев Аллагь – ХӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь. ЖугьутӀ мацӀалда, אֵל שַׁדַּי («Эль-Шадай»).

ХӀалкӀолев БЕТӀЕРГЬАН – жугьутӀ мацӀалда, אֲדֹנָי יְהוָה («Адонай ЙГЬВГЬ»), «БЕТӀЕРГЬАН – киналъулго БетӀергьан» абураб магӀнаялда.

Эдом (Едом) – ЖугьутӀ мацӀалда, אֱדוֺם («Эдом»). Гьеб батизе бегьула цоги гьелда релъараб рагӀудасан лъугьараб – אָדֹם («багӀараб»). Гьеб буго ГӀизраилил (Якъубил) вац ГӀисавил ва гьесул наслабазул тӀокӀцӀар. Гьеб тӀокӀцӀар ГӀисавие щвана тӀоцеве гьавурав вукӀиналъул жиндирго даража багӀараб хилъалодул чурпаялъухъ бичидал. Эдомилан цоги абула ГӀисавилги гьесул наслабазулги букӀараб ракьалда. Гьез гӀумру гьабулеб букӀана Сеиралъул мугӀрузда. Мисриялдаса гӀизраилал тӀадруссун рачӀунеб мехалъ, эдомияз риччачӀо гьел жидерго ракьалдасан ине.

Юсуп – Якъубил васазул цояв, гьесие бищун хирияв. Вацаз Юсуп лагълъиялде вичана, амма Аллагьас гьесие кумек гьабуна ва Мисриялъул пачаясул кваранаб кверлъун ккезавуна. Доб заманалда гӀасияб ва халатбахъараб ракъи бачӀана дунялалде. Амма БетӀергьанас Юсупидасан пайда босана гьесул инсул агьлуги мисриялги бакъараб хвалдаса хвасарлъизаризе. Юсупидасан лъугьана гӀизраилазул кӀиго къавм: гьесул васал Ефраимидасанги Манассидасанги.

Ягьуда – Якъубил вас ва Ягьудал къавмалъул эмен. Гьесул наслабазда ягьудиялин абула. Ягьудал къавмалдаса ккола ГӀизраилалъул цӀар рагӀарав пача Давудги гьесул вас Сулейманги.

Якъуб – ИсхӀакъилги Ривкалги гьитӀинав вас, Ибрагьим аварагасул васасул вас. ГӀисавидаса хадув гьавурав вукӀаниги, Аллагьас гьев тӀаса вищана, тӀоцеве гьавурасул даражаги гьесие щвана. Гьесул анцӀила кӀиго васасдасан лъугьана гӀизраилазул анцӀила кӀиго къавм. Аллагьас Якъубие ГӀизраил абураб цӀар кьуна, ва киналго гьесул наслабазда гӀизраилалин абизе байбихьана.

Гера – цӀайиялъул бищун гьитӀинаб роцен: гӀага-шагарго 0,6 грамм.

НатӀ – халалъиялъул роцен, гӀага-шагарго 45 сантиметр.

Шекел – цӀайиялъул роцен, гӀага-шагарго 11 грамм.

+ 1:1 Ин. 1:1

* 1:26 Инсан – жугьутӀ мацӀалда, «адам». «Адам» абураб рагӀул магӀна буго «инсан» ялъуни «инсаният».

+ 1:27 Мат. 19:4, Мар. 10:6

+ 2:7 1 Кор. 15:45

+ 2:9 Байб. 3:22, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 2:7, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:2

+ 2:11 1 Пач. 15:7

* 2:14 Тигр – жугьутӀ мацӀалда, «Хиддекель».

+ 2:14 Дан. 10:4, Байб. 10:11-12

+ 2:21 Байб. 15:12, 1 Пач. 26:12

* 2:23 ЖугьутӀ мацӀалда цоцазда релълъарал руго «бихьинчи» ва «чӀужугӀадан» абурал рагӀаби – «иш» (бихьинчи) ва «иша» (чӀужугӀадан).

+ 2:24 Мат. 19:5, Мар. 10:7, 1 Кор. 6:16, Эф. 5:31

+ 3:1 Мат. 10:16

+ 3:3 Байб. 2:17

+ 3:6 Рум. 5:12, 1 Кор. 15:21-22

+ 3:15 Рум. 16:20

+ 3:16 Эф. 5:21, Кол. 3:18

* 3:20 Адам – ЖугьутӀ мацӀалда «адам» абураб рагӀи бачӀана «адама» (ракь, яги хӀатӀ) абураб рагӀудасан, «гӀадан» ялъуни «инсан» абураб магӀнаялда. «Инсан» абураб магӀнаялда хӀалтӀизабула гьеб рагӀи гьаб тӀехьалъул тӀоцебесеб кӀиго бетӀералда. Дунялалда цогидал гӀадамал рижун хадуб «Адам» абураб рагӀи тӀоцевесев бихьинчиясул цӀар хӀисабалда хӀалтӀизабизе лъугьана.

* 3:20 ХӀава – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «гӀумру» абураб рагӀуда.

+ 3:22 Байб. 2:9, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 2:7, Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 22:2

* 3:24 Херувим – куркьбал ругел къуватал малаикзаби ва малаикзабазда гьоркьорги бищун тӀадегӀаназул цо тайпа, Зобалазул ва Мукъадасабщиналъул хъаравулзаби (3 Пач. 6:23-28).

* 4:1 Къабил (קַיִן) – жугьутӀ мацӀалда гьеб цӀар релълъуна «щвараб» яги «босараб» абурал рагӀабазда.

+ 4:7 Байб. 3:16

* 4:8 Къабилица Гьабилида абурал гьал рагӀаби жугьутӀ мацӀалъул тексталда хутӀун гьечӀо, гьел руго некӀсиял тӀахьазда.

+ 4:15 Лев. 26:21,

* 4:25 Шет – гьаб цӀар релълъуна «лъуна (кьуна)» абураб рагӀуда.

* 4:26 Энош (אֱנוֹשׁ) – «адам» абураб рагӀулго гӀадин, «инсан» абураб магӀна буго гьаб рагӀул.

+ 5:2 Байб. 1:27

+ 5:3 1 Кор. 15:49

+ 5:24 4 Пач. 2:11, Жугь. 11:5

+ 5:29 Байб. 3:17

* 6:2 Аллагьасул васал – гьаб рагӀул батӀи-батӀиял магӀнаби руго. 1. Аллагьас тӀаса рищарал чагӀи (бал. Тархъ. 4:22, 23; Къан. 14:1). Гьел рукӀине бегьула Шетил наслуялъул васал. 2. БетӀергьанасе мутӀигӀал, гӀадатиял гурел, зобалазул жал (Аюб 1:6; 2:1; 38:7; Заб. 28:1; 88:7 ). 3. Септуагинтаялда гьеб рагӀул магӀна гьабула битӀахъе (Забуралда), ялъуни буссинабула «Малаикзаби» абун (Аюб аварагасул тӀехьалда).

+ 6:4 Тар. 13:34

+ 6:5 ГӀакъилал рагӀаби 6:18, Мат. 12:34

+ 6:6 1 Пач. 15:10-11

* 6:15 НатӀ – гӀага-шагарго 45 см.

+ 8:4 4 Пач. 19:37,

+ 8:17 Байб. 1:22

+ 8:21 Тархъ. 29:18, Лев. 1:9, Байб. 6:5

+ 9:1 Байб. 1:22

+ 9:3 Байб. 1:29

* 9:4 НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, бидулъ букӀуна чӀагоябщиналъул гӀумру ва гӀумруялда тӀад ихтиярги цохӀо Аллагьасухъ букӀуна; Бал. Лев. 17:10-14 – бигун цадахъ гьан кваназе гьукъи.

+ 9:4 Лев. 3:17, Лев. 7:26, Лев. 17:10-11, Лев. 17:14, Къан. 12:23-24, Чап. 15:20, Чап. 15:29

+ 9:6 Тар. 35:33, Байб. 1:26-27

* 9:13 Нур – радуга.

+ 9:21 ГӀакъилал рагӀаби 20:1

+ 9:22 ГӀакъилал рагӀаби 30:17

* 9:27 Яфет – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «цӀикӀкӀин» абураб рагӀуда.

+ 10:4 Юнус 1:3

+ 10:7 Байб. 2:11

+ 10:11 Байб. 2:14

+ 10:21 Тар. 24:24

* 10:25 Пелег – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «рикьизе» абураб рагӀуда.

+ 10:29 Байб. 2:11

+ 11:2 Байб. 10:10, Дан. 3:1

+ 11:8 Къан. 32:8

* 11:9 Вавилон – жугьутӀ мацӀалда, «Бавел». Гьеб рагӀи релълъуна «балал» абураб рагӀуда ва гьелъул магӀна буго «хис-хисизабизе», яги «бикьизабизе», ялъуни «жубазабизе» абураб.

+ 12:1 Чап. 7:4

+ 12:3 Байб. 18:18, Байб. 22:18, Байб. 26:4, Байб. 28:14, Гал. 3:8

+ 12:10 Байб. 41:54

+ 12:13 Байб. 20:2, Байб. 20:12

+ 13:10 Байб. 2:10, Байб. 19:24

+ 13:13 Байб. 18:20

+ 13:16 3 Пач. 3:8

* 14:5 Рефаимал – НекӀсияб КъотӀиялда гӀемер рехсарал, кӀудияб къаркъалаялъул ва къуватал, цӀар рагӀарал гӀадамал. Къанун абураб тӀехьалъул кӀиабилеб бетӀералъул 10, 11, 20, 21-абилел мухъазда хъваралда рекъон, гьезда гьоркьоре унаан: МогӀавиялде могӀавиял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «эмеял» ва Аммониялде аммониял рачӀинегӀан гьенир рукӀарал «замзуммеял» (гьелго «зузеял»).

+ 14:5 Къан. 2:10-12

+ 14:7 Тар. 13:27,

+ 14:8 Къан. 29:23

+ 14:17 2 Пач. 18:18

* 14:18 ТӀадегӀанав Аллагь – ЖугьутӀ мацӀалда, «Эль-Эльон».

+ 14:20 Байб. 28:22, Лев. 27:30, Жугь. 7:1-2

* 15:1 Илгьам гьаби (лъугьи) – Аллагьас Живго загьир гьави, цебетӀамиялдалъун инсанасухъе вачӀин.

+ 15:1 2 Пач. 22:3,

+ 15:5 Байб. 22:17, Къан. 1:10, Къан. 10:22, Рум. 4:18

+ 15:6 Рум. 4:3, Гал. 3:6, Якъ. 2:23

+ 15:8 Лук. 1:18

* 15:10 БетӀергьанасги Ибрамицаги КъотӀи гьабулеб буго некӀсияб бакъбаккул рахъалда тӀибитӀараб цебесеб гӀадаталда рекъон: къотӀи-къай щула гьабизелъун, къотӀи гьабулел чагӀи унаан кӀихӀи къотӀараб хӀайваналъул цоцада дандритӀун лъурал ракьхъеназда гьоркьосан. Гьелъул магӀна кколаан, гьеб кӀихӀи къотӀараб хӀайваналъул гӀадинаб къисмат букӀине бугин гьеб къотӀи-къай хвезабурав чиясул абураб (бал. Йирм. 34:18 ).

+ 15:10 Лев. 1:17,

+ 15:12 Байб. 2:21, 1 Пач. 26:12,

+ 15:13 Тархъ. 1:11, Тархъ. 12:40, Чап. 7:6

+ 15:14 Тархъ. 11:3, Чап. 7:7

* 15:16 ГӀага-шагарго 400 соналдасан.

* 15:16 Амориял – гьаб бакӀалда амориялин абулеб буго доб заманалда Ханааналда гӀумру гьабулел рукӀарал тӀолалго халкъазда.

+ 15:16 Къан. 9:4, 3 Пач. 21:26

* 15:18 Мисриялъул лъар – гӀемерисел гӀалимзабаз абула гьеб «Аль-Ариш» абулеб, Ханааналъулги Мисриялъулги гӀорхъода бугеб лъар бугилан.

+ 15:18 Тархъ. 23:31, Тар. 34:1-12, 3 Пач. 4:21,

* 16:2 НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалда букӀараб гӀадаталда рекъон, лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъ жиндирго гъараваш кьолаан жиндирго росасе, ва гьелъ гьабураб лъимер жиндиего бачунаан.

+ 16:5 Байб. 18:25, Байб. 31:53, 1 Пач. 24:13, 1 Пач. 24:16,

+ 16:7 Тархъ. 15:22

* 16:13 Эль-Рои – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна буго «дун йихьулев Аллагь».

* 16:14 Беэр-Лахай-Рои – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна буго «дун йихьулев ХӀакъикъиясул гъуй».

* 17:1 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда, «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

* 17:5 Ибрам – жугьутӀ мацӀалда, «Аврам». Гьаб цӀаралъул магӀна буго «тӀадегӀан гьавурав эмен». Ибрагьим – жугьутӀ мацӀалда, «Аврагьам». Гьелъул магӀна буго «гӀемерал халкъазул эмен».

+ 17:5 Рум. 4:17

+ 17:12 Лев. 12:3

* 17:15 Сара – гьаб цӀаралъул магӀна ккола «бика».

+ 18:10 Рум. 9:19

+ 18:12 1 Пёт. 3:6

+ 18:14 Мат. 19:26, Лук. 1:37, 4 Пач. 4:16

+ 18:18 Байб. 12:3

+ 18:20 Байб. 13:13

+ 18:25 Байб. 16:5,

+ 19:11 4 Пач. 6:18

* 19:22 ЦогӀар – «ГьитӀинаб».

+ 19:24 Лук. 17:29

+ 20:2 Байб. 12:10-20

+ 20:7 Якъ. 5:16

+ 20:17 Якъ. 5:16

+ 21:3 Байб. 17:19

+ 21:4 Байб. 17:12-13

* 21:6 ИсхӀакъ – гьаб цӀаралъул магӀна буго «гьев велъанхъулев вуго» абураб.

+ 21:9 Гал. 4:29

+ 21:10 Ин. 8:35, Гал. 4:30

+ 21:12 Рум. 9:7

+ 21:21 Тар. 10:12, 3 Пач. 11:18

* 21:31 Беэр-Шева – «Гьедиялъул гъуй» ялъуни «Анкьгоязул гъуй».

+ 21:31 Байб. 26:33

+ 22:1 Чап. 9:10

* 22:14 ЖугьутӀ мацӀалда, ЙГЬВГЬ-Ире – гьелъул магӀна ккола «БЕТӀЕРГЬАНАС кьела», ялъуни «БЕТӀЕРГЬАНАС бихьизабила».

+ 22:17 Байб. 15:5, 3 Пач. 4:20, Жугь. 6:13-14

+ 22:18 Байб. 12:3, Байб. 26:4, Чап. 3:25

+ 22:23 Байб. 24:24

* 24:2 МачӀалда квер лъолаан гьа ритӀухъаб букӀин бихьизабизе.

* 24:22 Шекел – 11 грамм.

+ 25:10 Байб. 23:16-20

+ 25:18 1 Пач. 15:7

+ 25:23 Тар. 24:18, 2 Пач. 8:14, Рум. 9:12

* 25:25 ГӀисав абураб цӀар бухьараб буго «расуца бацараб» абураб магӀнаялда.

* 25:26 Якъуб – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «эгъе ккурав» ва «гукки» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

* 25:30 Эдом – багӀараб.

+ 25:31 Къан. 21:17

+ 25:34 Жугь. 12:16

+ 26:1 Байб. 12:10, Байб. 20:2

+ 26:3 Байб. 22:16-18,

+ 26:4 Тархъ. 32:13, Байб. 12:3, Байб. 22:18, Чап. 3:25

+ 26:7 Байб. 12:13, Байб. 20:1-2

+ 26:15 Байб. 21:30

* 26:20 Эсек – «ДагӀба».

* 26:21 Ситна – «Тушманлъи».

* 26:22 Реховот – «ГӀатӀилъи».

+ 26:29 ГӀакъилал рагӀаби 16:7

* 26:33 Шива – «Гьа гьеди», ялъуни «Анкьго».

* 26:33 Беэр-Шева – «Гьедиялъул гъуй», ялъуни «Анкьгоязул гъуй».

+ 26:34 Байб. 36:2-3

+ 27:3 Байб. 25:27-28

* 27:4 ТӀоцеве гьавурав васасухъе Инсуца хвалда цебе кьезе кколаан кинабго жиндир буголъиялъул кверщел ва Аллагьасдасан щвараб баракат. Гьедин гьабураб васият хисизабизе рес букӀинчӀо.

+ 27:28 Къан. 33:13

* 27:36 Якъуб – жугьутӀ мацӀалда гьаб цӀар релълъуна «эгъе ккурав» ва «гукки» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

+ 27:36 Байб. 25:33

+ 27:40 2 Пач. 8:14, 4 Пач. 8:20-22

+ 27:46 Байб. 26:35

+ 28:2 Байб. 22:23, Байб. 24:29-30

* 28:3 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

+ 28:9 Байб. 25:13, Байб. 36:3

+ 28:14 Байб. 12:3, Байб. 13:16, Байб. 22:18, Байб. 26:4

* 28:18 НекӀсияб ГӀагардасеб Бакъбаккул рахъалъул халкъаз мукъадасал абулел ганчӀал эхетизарулаан аллагьзабазул рукъзал хӀисабалда.

+ 28:18 Байб. 35:14, 1 Пач. 7:12

* 28:19 Бет-Эл – «Аллагьасул рукъ».

+ 28:19 Байб. 35:6, Байб. 35:15, Байб. 48:3

+ 28:20 Тар. 21:2, 1 Пач. 1:11, 2 Пач. 15:8

+ 28:22 Байб. 14:20, Лев. 27:30

+ 29:30 Лев. 18:18

+ 29:31 1 Пач. 1:19-20

* 29:32 Рувим – гьаб цӀар релълъуна «Досда бихьана дир къварилъи» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:33 Шимеон – гьаб цӀар релълъуна «Досда рагӀана» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:34 Левий – гьаб цӀар релълъуна «хурхинабизе» яги «бухьине» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 29:35 Ягьуда – гьаб цӀар релълъуна «рецц гьабизе» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

* 30:6 Дан – «Дос хӀукму къотӀана», ялъуни «Дос ритӀухъ гьавуна».

* 30:8 Нафтали – «Къеркьей».

* 30:11 Гад – «Икъбал».

* 30:13 Ашер – «ТалихӀ».

* 30:14 Мандрагора – магъилъ бижулеб, инсанасул сипаталда релълъарал риццатал кьалбалги ругеб, тӀегьги балеб хер. Гьелъул кьалбазул лъим кьолаан жиндихъго рокьи ккезабизе. Гьеб гьекъезе кьолаан лъимер гьабуларей чӀужугӀаданалъеги.

+ 30:15 Лев. 18:18

* 30:18 Иссахар – «Шапакъат».

* 30:20 Зевулун – «Адаб-хӀурмат».

* 30:24 Юсуп – гьеб цӀар релълъуна «Дос жеги кьеги» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 31:13 Байб. 28:20-22

+ 31:45 Байб. 28:18, Байб. 35:14,

* 31:47 Егар-Сахадута – арамеязул мацӀалда гьелъул магӀна буго «НугӀлъиялъул гохӀ». Гал-Эд – жугьутӀ мацӀалда гьебго магӀнаялъул цӀар.

* 31:49 Мицпа – «Халкколеб си».

+ 31:53 Байб. 16:5

* 32:2 Маханаим – «КӀиго урду».

+ 32:9 Байб. 31:3

+ 32:12 Байб. 28:14-15

* 32:28 ГӀизраил – жугьутӀазул мацӀалда гьаб цӀаралъул магӀна буго «Аллагь къеркьана» яги «Аллагьгун къеркьана» абураб.

+ 32:28 Байб. 35:10

* 32:30 Пени-Эл – «Аллагьасул гьумер».

* 32:30 НекӀсияб КъотӀиялда рекъон, Аллагьасул гьумер бихьарав чи чӀаго хутӀулароан.

+ 32:30 Тархъ. 24:10, Тархъ. 33:20, Ин. 1:18

* 33:17 Суккот – гьаб рагӀул магӀна ккола: «Хъошал», «Чадрал», ялъуни «ТӀадхъелал».

+ 33:18 Байб. 12:6

* 33:20 Эл Элогье-ГӀизраил – «Аллагь-ГӀизраилил Аллагь».

+ 34:7 2 Пач. 13:12

+ 34:8 Къан. 22:28

+ 34:12 1 Пач. 18:25

+ 35:1 Байб. 28:10-22

* 35:7 Эль-Бет-Эль – жугьутӀ мацӀалда гьелъул магӀна ккола «Бет-Элалъул Аллагь».

+ 35:7 Байб. 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – гьелъул магӀна буго «жинда гъоркь магӀу бахъараб миккигъветӀ».

+ 35:8 Байб. 24:59

+ 35:10 Байб. 32:28

+ 35:11 Байб. 17:6

+ 35:14 Байб. 28:18, Байб. 31:45

+ 35:15 Байб. 28:19

+ 35:17 1 Пач. 4:20

* 35:18 Бен-Они – гьелъул магӀна ккола «дир пашманлъиялъул вас»; Бунямин – «дир кваранаб квералъул вас».

+ 35:19 Рут 1:2,

+ 35:22 Байб. 49:4, Лев. 20:11

+ 35:27 Байб. 13:18, Байб. 23:2

+ 35:29 Байб. 25:8

+ 36:1 Байб. 25:30

+ 36:3 Байб. 26:34, Байб. 28:9

+ 36:12 Тархъ. 17:8

+ 36:20 Байб. 14:6, Къан. 2:12

+ 36:34 Байб. 36:15,

* 37:3 Накъишал тӀад угьараб гурде рикӀкӀунаан кутакалда хирияб ва чӀухӀараб ретӀеллъун.

+ 37:13 Байб. 33:18

+ 37:14 1 Пач. 17:18

* 37:17 Дотан – гьеб шагьар Шехемалдаса шималалъул рахъалдехун 20 километраялъул манзилалда букӀана.

+ 37:17 4 Пач. 6:13

+ 37:27 Байб. 25:12-16

+ 38:8 Къан. 25:5-6

+ 38:24 Лев. 21:9

+ 38:26 Лев. 18:15

* 38:29 Парец – гьаб цӀар релълъуна «къватӀиве ворчӀарав», ялъуни «нух (каратӀ) борлъарав» абураб магӀна бугел рагӀабазда.

* 38:30 ЗерахӀ – кунчӀизе, гвангъизе. Гьаб цӀар релълъуна «багӀарккараб рогьалил гвангъи» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 39:1 Байб. 37:36

+ 39:9 Тархъ. 20:14

+ 39:15 Тархъ. 20:16

+ 39:21 Дан. 1:10

+ 40:8 Дан. 2:28

+ 40:20 Мар. 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Дан. 2:1-2

+ 41:12 Дан. 1:17

+ 41:16 Дан. 2:30

+ 41:30 4 Пач. 8:1

+ 41:38 Дан. 4:5, Дан. 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

+ 41:45 Байб. 46:20,

* 41:51 Манасс – «КӀочон тезабизе».

* 41:52 Ефраим – «БачӀин цӀикӀкӀинабулев».

+ 41:54 Байб. 12:10

+ 42:6 ГӀакъилал рагӀаби 11:26

+ 42:9 Байб. 37:5-11

+ 42:22 Байб. 37:21-22

+ 43:32 Байб. 46:34

+ 44:20 Байб. 37:3

* 45:24 Ялъуни «нухда цоцалъ рагъуге».

+ 46:1 Байб. 26:33

+ 46:4 Байб. 50:13

+ 46:8 Тархъ. 6:14-16

+ 46:9 Тархъ. 6:14, Тар. 26:5-6,

+ 46:10 Тар. 26:13

+ 46:11 Тар. 3:17, Тар. 26:57

+ 46:12 Байб. 38, Тар. 26:19

+ 46:13 Тар. 26:23-24,

+ 46:14 Тар. 26:26

+ 46:16 Тар. 26:15

+ 46:17 Тар. 26:44-46,

+ 46:20 Байб. 41:45, Тар. 26:28-37

+ 46:21 Тар. 26:38-41,

+ 46:23 Тар. 26:42

+ 46:24 Тар. 26:48-49,

+ 46:27 Тархъ. 1:5

+ 46:34 Байб. 43:32, Тархъ. 8:26

+ 47:11 Тархъ. 1:11, Тархъ. 12:37

+ 47:30 Байб. 50:13

+ 47:31 3 Пач. 1:47

* 48:3 ХӀалкӀолев Аллагь – жугьутӀ мацӀалда «Эль-Шадай». Гьелъул магӀна – хӀалкӀолъи цӀикӀкӀарав, Бечедав, Гьарзаяв Аллагь.

+ 48:4 Байб. 28:12-15, Байб. 35:9-12

+ 48:7 Байб. 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Тар. 1:33, Тар. 1:35, Къан. 33:17,

* 48:22 Гьеб ккола Шехем шагьар.

• 49:1 Къан. 33:1-24

+ 49:4 Байб. 35:22, Лев. 18:7,

+ 49:5 Байб. 34:25-29

+ 49:7 Тар. 35:2,

* 49:8 Ягьуда – гьаб цӀар релълъуна «рецц гьабизе» абураб магӀна бугеб рагӀуда.

+ 49:9 Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал 5:5, Тар. 23:24, Тар. 24:9

+ 49:10 Тар. 24:17

+ 49:16 Байб. 30:6

+ 49:26 Къан. 33:15, Къан. 33:13-17

+ 49:31 Байб. 23:16-19, Байб. 35:29

* 50:11 Авел-Мицраим – гьаб рагӀул магӀна ккола «мисриял гӀодараб бакӀ».

+ 50:13 Байб. 23:16

+ 50:23 Тар. 32:39

+ 50:24 Тархъ. 3:16-17

+ 50:25 Тархъ. 13:19