# Саха тыла

Институт перевода Библии

## Иона Бороруок Кинигэтэ


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Иона бороруок кинигэтэ


Биибилийэ тылбааһын института


Москва, 2019

Дьокуускай уонна Ленскэй

архиепискоба

РОМАН

алгыһынан


Иона бороруок кинигэтэ

Рая Сибирякова тылбааһа

Консультант Алексей Сомов

Богословскай эрэдээктэр Саргылаана Леонтьева

Филологическай эрэдээктэр Зоя Башарина

Худуоһунньук Мария Адамова

Кинигэ тиэкиһин электроннай уонна аудио версияларын Биибилийэ тылбааһын Институтун сайтыттан ылыахха сөп:

https: ibt.org.ru/yakutskiy

ISBN 978-5-93943-266-5

© Институт перевода Библии, 2019

## Аан тыл


Күндү ааҕааччылар!

Улуу Биибилийэ өссө биир үтүөкэн кинигэтэ сахалыы бэчээттэнэн тахсыбытынан күндү ааҕааччылары ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Иона бороруок туһунан кылгас эрээри, олус дириҥ ис хоһоонноох кэпсээн болҕомтолоох киһи сүрэҕэр эрэл кыымын саҕар. Бу кинигэттэн көстөрүнэн, киһи Таҥараҕа эргиллэн аньыытын-буруйун билиннэҕинэ, Айыы Тойон киниэхэ аҕалыы амарахтык сыһыаннаһан, бэл буруйдуур, накаастыыр санаатын уларытыан сөп.

Эдэр ааҕааччылар көрдөһүүлэринэн бу кэрэ-бэлиэ кинигэ үс тылынан бэчээттэнэр. Өссө биир кэрэхсэбиллээҕэ – чаҕылхай бэйэлээх бэртээхэй уруһуйдары олохтоох худуоһунньук оҥордо. Онон эһиги хас да тыһыынча сыл анараа өттүгэр суруллубут кэпсээни үс омук тылынан ааҕан, оччотооҕу олох дьүһүлгэнин саха мындыр хараҕынан көрөн, Иона бороруок кинигэтин ордук өйдүөххүт.

Биибилийэ тылбааһын Москубатааҕы Института инникитин да ытык кинигэлэри сахалыы тылынан таһаара турдун диэн алгыһы кытта,

Дьокуускай уонна Ленскэй архиепискоба


ААН ТЫЛ

Күндү ааҕааччы!

Эн билигин Эргэ Кэс Тыл хомуурунньугар киирсэр Иона бороруок кинигэтин тутан олороҕун. Эргэ Кэс Тыл Саҥа Кэс Тыллыын иккиэн холбоон Биибилийэ диэн ааттаналлар. Улуу Биибилийэни, киһи аймах саамай күнд ү баайын, аан дойду дьоно үйэттэн үйэлэр тухары таптаан ааҕаллар.

Иона кинигэтигэр Таҥара сорудаҕын толоруон баҕарбакка куота сатаабыт бороруок туһунан кэпсэнэр. Бу быһыы-майгы биһиги эрабыт иннинээҕи VIII-с үйэҕэ буолан ааспыт. Таҥара Ионаны ол саҕана кыргыс дьайынан, муҥутуур күүһүнэн аар саарга аатырбыт Ассирия импиэрийэтин Ниневия куоратыгар баран, ол куорат олохтоохторун аньыыларын-хараларын саралаа диэн соруйар. Иона буоллаҕына Израиль кыр өстөөхтөрө, Ниневия олохтоохторо, буруйдарын билинэн Таҥараҕа бырастыы гыннарыахтарын баҕарбат. Кини, баҕар, төрөөбүт норуотун хаан өстөөҕөр барыан саллыбыт буолуон эмиэ сөп. Онон бороруок Таҥара эппит хайысхатыттан чыҥха атыны тутуһан, хараабылга олорсон Айыы Тойонтон тэск илии сатыыр. Муора дьикти быһылааныгар түбэһэ сылдьыбыт Иона бүтэр уһугар Айыы Тойоҥҥо бас бэринэр гынан баран, Таҥара Ниневия дьонун бырастыы гыммытыттан улаханнык хомойор. Ол эрээри Айыы Тойон Ионаҕа амарахтык сыһыаннаһан, аньыылаахтар өлүөхтэрин баҕарбатын, быыһаныахтарын баҕарарын көрдөрөр, Кини Израиль эрэ Таҥарата буолбатаҕын – бүтүн аан дойду, бары кыыл-сүөл, от-мас, айылҕа бүттүүнүн Таҥарата буоларын биллэрэр. Сир-халлаан барыта Кини көҥүлүн толорор, Таҥара эмиэ айбыт айымньытын айылҕаны араҥаччылыыр.

Саҥа Кэс Тылга Айыы Тойон Иисус Христос чугас үөрэнээччилэригэр өлөн баран тиллиэхтээҕин кэпсииригэр Иона бороруогу ахтан ааһар. Ону таһынан Айыы Тойон Ниневия олохтоохторо бука бары биир санаанан буруйдарын билиммиттэрин, көнө суолга үктэммиттэрин холобурдуур.

Бу кинигэҕэ сахалыы тиэк иһи кытта сэргэ нууччалыы Синодальнай уонна английскайдыы World English Bible диэн тылбаастары киллэрдибит. Британия тылбааһа кыра уларытыылаах бэриллэр. Маннык таһаарыы саха эдэр ыччата Биибилийэни ордук дириҥник өйдүүрүгэр, ону таһынан тылы үөрэтэригэр туһалыаҕа.

Кинигэ электроннай тиэкиһин биһиги институппут сайтыттан булан ааҕыахха сөп. Сайт аадырыһа ibt.org.ru диэн.

Эргэ Кэс Тыл бу кыракый кэпсээнэ саха дьонун бүтүн Биибилийэни ааҕарга көҕүлүө диэн биһиги эрэнэ саныыбыт. Итиэннэ түм үкп үт үгэр кинигэ тылбаасчытыгар, эрэдээктэрдэригэр, консультаныгар, көмөлөспүт үтүө дьоҥҥо бука барыларыгар истиҥ махталбытын тиэрдэбит.

Биибилийэ тылбааһын Москубатааҕы Института

## Иона

### Иона

Иона


[1]

[2]

[3]

[4]


### 1


Иона бороруок кинигэтэ


Иона АЙЫЫ ТОЙОНТОН куотар

1Биир күн Иона, Амиттай уола, АЙЫЫ ТОЙОН[*] кинини ыҥырар саҥатын истибитэ. 2«Айаҥҥа тур! – диэбитэ ол саҥа. – Улахан куоракка Ниневияҕа баран, олохтоохтор аньыыларын-хараларын саралаа, Мин кинилэр хара дьайыыларын көрбүппүн иһитиннэр».

3Иона айаҥҥа турбута эрээри, АЙЫЫ ТОЙОНТОН Тарсиска[*] куотарга сананан Яффаҕа түспүтэ; онно Тарсистаары турар хараабылы булан, суолун төлөөн, АЙЫЫ ТОЙОНТОН Тарсиска тэскилиирдии, хараабылга киирсэн олорунан кэбиспитэ.

4Ол эрэн АЙЫЫ ТОЙОН муораҕа улахан тыалы түһэрбитэ: суостаах буурҕа өрө ытыллан, айаннаан иһэр хараабыллара хайа барыах курдук буолбута[+]. 5Муораһыттар бары уолуйа куттанан, хас биирдиилэрэ үҥэр-сүктэр таҥараларын ыҥырбыттара, өлөртөн быыһааҥ диэн ааттаһан-көрдөһөн барбыттара. Онтон муҥур уһукка киирэн, хараабылларын чэпчэтээри, тиэйэн иһэр таһаҕастарын ууга тамнаабыттара.

Иона буоллаҕына ити кэмҥэ хараабыл түгэҕэр киирэн сүр кытаанахтык утуйа сыппыта[+].

6Ол сыттаҕына киниэхэ муораһыттар тойонноро тиийэн кэлэн: «Бу эн туох буолан утуйа сытар киһигиний? – диэн көбүөлээбитэ. – Тур, Таҥараҕыттан көрдөс! Баҕар, Кини биһигини санаан, биһиги тыыннаах ордуохпут!»[+]

7Муораһыттар ити кэмҥэ: «Чэйиҥ, түөрэх кэбиһэн, бу ким туһуттан манннык быһылааҥҥа түбэспиппитин билиэххэ!» – дэһиспиттэрэ. Түөрэх кэбиспиттэрэ, арай, түөрэхтэрэ Ионаҕа түспүтэ. 8Ол иһин кинилэр Ионаттан: «Эт эрэ биһиэхэ, бу ким туһуттан биһиги маннык алдьархайга ыллардыбыт? – диэн ыйыппыттара. – Эн туох дьарыктаах киһигиний? Хантан айаннаан иһэҕин? Дойдуҥ ханнаный? Туох омуккунуй?»

9«Мин дьэбириэйбин, – диэн хоруйдаабыта Иона, – АЙЫЫ ТОЙОҤҤО, байҕалы уонна сири айбыт халлааннааҕы Таҥараҕа, сүгүрүйэбин»[+].

10Кини АЙЫЫ ТОЙОНТОН күрэнэн иһэрин кэпсээбитигэр муораһыттар өссө ордук куттанан: «Оо, дьэ хайаан итинник быһыыламмытыҥ эбитэ буолла? – дэспиттэрэ. – 11Биһиги бу эйигин хайдах гынан муораны уоскутабыт? Буурҕабыт улам күүһүрэн иһэр дии!»

12Онуоха Иона эппитэ: «Миигин ууга ылан быраҕыҥ, оччоҕо муора уоскуйуо. Бу үлүгэрдээх буурҕаҕа эһиги мин туспуттан түбэспиккитин билэбин». 13Ол үрдүнэн муораһыттар харса суох кытыл диэки эрдэ сатаабыттара да, сири кыайан булбатахтара: силлиэ эбии сэтэрэн иһэрэ.

14Дьэ онно кинилэр АЙЫЫ ТОЙОНУ ыҥыран ааттаспыттара: «АЙЫЫ ТОЙОН, Эн бука диэн биһигини бу киһи өлүүтүгэр буруйдаама! Ыраас киһи хаанын тохтугут диэн, биһигиттэн ирдээмэ! Эн АЙЫЫ ТОЙОҤҤУН эбээт, Бэйэлээх Бэйэҥ оҥорууҥ итинник эбит!»

15Ионаны ууга ылан быраҕааттарын кытта, муора сонно уоскуйан хаалбыта[+]. 16Дьон АЙЫЫ ТОЙОНТОН улаханнык дьулайан, Киниэхэ сиэртибэ биэрэн туран андаҕар тылларын эппиттэрэ.

### 2


Иона балык иһиттэн Таҥараҕа үҥэр

1Онтон АЙЫЫ ТОЙОН ыыппыт аарыма балыга[*] тиийэн кэлэн, Ионаны ыйыстан кэбиспитэ. Иона ол иһигэр үс түүннээх күн буолан баран,[+] 2балык иһиттэн АЙЫЫ ТОЙОН Таҥаратыгар үҥпүтэ:

3«АЙЫЫ ТОЙОН! Алдьархайга ылларан Эйигин ыҥырбыппар Эн миэхэ хардардыҥ,
Анараа дойду[*] түгэҕиттэн үөгүлээбиппэр иһиттиҥ![+]

4Эн миигин дириҥ далайга, байҕал түгэҕэр түһэрбитиҥ, онно миигин бурулҕан эрийэн ылбыта,

Эн бары баалыҥ, модун долгунуҥ барыта мин үрдүбүнэн ытыллан ааспыта[+].
5Онон миигин аны көрбөттүү киэр үүрдэ дии санаабытым.
Суох! Мин өссө даҕаны Эн сибэтиэй Дьиэҕин көрүөҕүм!
6Халыан уу тыыммын хаайбыта,
түгэҕэ биллибэт чүөмпэ миигин мэҥиэстибитэ,
төбөбөр муора салахайа иилистибитэ[+].
7Мин хайалар төрдүлэригэр түспүтүм;
сир халҕана мин үрдүбүнэн букатыннаахтык хам хатаммыта!
Ол эрэн, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥарам, Эн миигин үөдэн түгэҕиттэн таһаардыҥ!

8Сырам-сылбам баранан, муҥур уһукка түһэн, мин Эйигин, АЙЫЫ ТОЙОНУ, өйдөөн кэлбитим,

мин үҥэр үҥүүм Эйиэхэ, Эн сибэтиэй Дьиэҕэр, тиийбитэ[+].
9Туох да туһата суох эмэгэттэргэ сүгүрүйээччилэр Эйигин таҥнараллар[+].
10Оттон мин махтал тылларын этэммин Эйиэхэ сиэртибэ биэриэҕим,
эрэннэрбит тылбын толоруоҕум.
Быыһабыл АЙЫЫ ТОЙОНТОН тосхойор!»[+]

11АЙЫЫ ТОЙОН дьаһайбытыгар аарыма балык Ионаны сиргэ өҕүйэн кэбиспитэ.

### 3


Иона АЙЫЫ ТОЙОҤҤО бас бэринэр

1АЙЫЫ ТОЙОН Ионаҕа иккиһин эппитэ: 2«Айаҥҥа тур! Улахан куоракка Ниневияҕа баран, Мин эйиэхэ тугу этэрбин олохтоохторго иһитиннэр»[+]. 3Бу сырыыга Иона туох да уталытыыта суох айаҥҥа турбута: АЙЫЫ ТОЙОН соруйбутун курдук, Ниневияҕа аттаммыта.

Ниневия буоллаҕына сүүнэ улахан куорат этэ: усталаах туоратын киһи үс күнүнэн эрэ кэрийэн бүтэрэрэ. 4Иона куоракка киирэн биир күннүк суолу ааһан баран: «Аны түөрт уон хонугунан Ниневия урусхал буолуоҕа!» – диэн биллэрбитинэн барбыта.

5Онон Ниневия олохтоохторо Таҥараны итэҕэйэн, ким да аһыа да, иһиэ да суохтаах кураанах күннэрин биллэрэн, кыратыттан улаханыгар тиийэ бука бары кутурҕан таҥаһын[*] таҥныбыттара.

6Ити туһунан сурах Ниневия ыраахтааҕытыгар тиийбитигэр ыраахтааҕы, бүрүстүөлүттэн туран, мааны таҥаһын устан кэбиспитэ, кутурҕан таҥаһын таҥнан баран, күл кутуллубут сиригэр олорбута. 7Кини бэйэтин уонна үрдүк сололоохторун ааттарыттан Ниневияҕа маннык ыйааҕы таһаарбыта: «Ким да аска-үөлгэ чугаһаабатын, ууну испэтин. Дьиэ сүөһүтүн эмиэ, ынахтары да, барааннары да, мэччитэ ыыппатыннар, уулаппатыннар. 8Дьон барыта кутурҕан таҥаһын таҥнан, сүөһүтүн эмиэ оннук таҥаһынан бүрүйэн баран, туох баар күүһүн ууран туран Таҥараны ыҥырдын. Хас биирдии киһи аньыылаах суолу тутуһарын, күүһүнэн өттөйөрүн уураттын. 9Туох билэр, баҕар, Таҥара санаата уларыйан уордайбыта уҕарыйыа, оччоҕо биһиги өлүөхпүт суоҕа»[+].

10Ниневия олохтоохторо аньыылаах суолларыттан туораан быһыылара-майгылара көммүтүн көрөн, Таҥара, санаата уларыйан, кинилэргэ ыытыах буолбут алдьархайын ыыппатаҕа[+].

### 4


Иона хомолтото уонна Таҥара амарах быһыыта

1Иона итинтэн улаханнык хомойон, абаран-сатаран, 2АЙЫЫ ТОЙОҤҤО маннык үҥпүтэ: «Оо, АЙЫЫ ТОЙОН, мин итини өссө дойдубар сылдьан этэн турабын эбээт! Ол иһин мин били эрдэ-сылла Тарсиска күрүүрдүү санаммытым. Эн алдьархайы үөрүүнэн тохтотор үтүө майгылаах, амарах санаалаах, улуу тулуурдаах, аһыныгас Таҥара буоларгын билэр этим[+]. 3Онон билигин, АЙЫЫ ТОЙОН, дууһабын ыл: бу кэриэтин мин өлбүтүм ордук».

4Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН киниттэн: «Хайа бу эн туох да олус абардыҥ дуу?» – диэн ыйыппыта.

5Иона Ниневияттан тахсан барбыта уонна илин туһаайыынан отуу оҥостон баран, куоракка салгыы туох буоларын кэтэһэн, отуутун күлүгэр олорбута.

6Оннук олордоҕуна, АЙЫЫ ТОЙОН Таҥара киниэхэ хойуу кэтит сэбирдэхтээх үүнээйини[*] ыыппыта. Ол үүнээйи сиртэн дьылыгырыы үүнэн тахсан, Иона саппаҕырбыт санаатын сайҕыырдыы, кинини хаххалыы турбута. Иона үүнээйини көрөн бэркэ диэн үөрбүтэ.

7Сарсыныгар күн тахсыыта Таҥара аны чиэрбэни ыыппыта: чиэрбэ быһа кэрбээн, били үүнээйи иинэн-хатан хаалбыта. 8Онтон күн үөһэ ойуута Таҥара илинтэн күүстээх кураан тыалын түһэрбитэ. Күн уота Иона төбөтүн сырайбытынан барбыта. Иона бырда быстан, эрэйи көрөн: «Маннык олоруом кэриэтин өлбүтүм ордук!» – диэн өлүөн эрэ баҕарар буолбута.

9Дьэ онно Таҥара киниттэн иккиһин: «Хайа бу эн үүнээйи туһуттан туох да олус абардыҥ дуу?»[*] – диэн ыйыппыта. «Наһаа абардым! – диэбитэ Иона. – Хомойон өлө сыстым!»

10Онуоха АЙЫЫ ТОЙОН киниэхэ эппитэ: «Эн бэл бэйэҥ көрөн-истэн, улаатыннаран эрэйдэммэтэх үүнээйигин, биир түүн иһигэр үүнэн баран хатан хаалбыт от сыыһын, аһыйаҕын. 11Оттон ити уҥа-хаҥас илиитин кыайан араарбат сүүс сүүрбэ тыһыынча киһилээх, баһаам сүөһүлээх-тойдоох Ниневия курдук улахан куораты Мин хайдах харыһыйыам суоҕай?»

## Библия кинигэлэрин кылгатыллыбыт ааттара

БИБЛИЯ КИНИГЭЛЭРИН КЫЛГАТЫЛЛЫБЫТ ААТТАРА


Ветхий Завет [1]

Быт – Бытие

Исх – Исход

Лев – Левит

Числ – Числа

Втор – Второзаконие

Нав – Книга Иисуса Навина

Суд – Книга Судей Израилевых

Руфь – Книга Руфь

1 Цар – Первая книга Царств

2 Цар – Вторая книга Царств

3 Цар – Третья книга Царств

4 Цар – Четвертая книга Царств

1 Пар – Первая книга Паралипоменон

2 Пар – Вторая книга Паралипоменон

Езд – Книга Ездры

Неем – Книга Неемии

Есф – Книга Есфирь

Иов – Книга Иова

Пс – Псалтирь

Притч – Притчи Соломона

Еккл – Книга Екклесиаста, или Проповедника

Песн – Песнь песней Соломона

Ис – Книга пророка Исайи

Иер – Книга пророка Иеремии

Плач – Плач Иеремии

Иез – Книга пророка Иезекииля

Дан – Книга пророка Даниила

Ос – Книга пророка Осии

Иоиль – Книга пророка Иоиля

Ам – Книга пророка Амоса

Авд – Книга пророка Авдия

Иона – Книга пророка Ионы

Мих – Книга пророка Михея

Наум – Книга пророка Наума

Авв – Книга пророка Аввакума

Соф – Книга пророка Софонии

Агг – Книга пророка Аггея

Зах – Книга пророка Захарии

Мал – Книга пророка Малахии


Саҥа Кэс Тыл

Мф – Матфейтан Сибэтиэй Евангелие

Мк – Марктан Сибэтиэй Евангелие

Лк – Лукаттан Сибэтиэй Евангелие

Ин – Иоантан Сибэтиэй Евангелие

Апос – Сибэтиэй Апостоллар Дьайыылара

Иак – Иаков Апостол илдьит суруга

1 Пет – Петр Апостол бастакы илдьит суруга

2 Пет – Петр Апостол иккис илдьит суруга

1 Ин – Иоанн Апостол бастакы илдьит суруга

2 Ин – Иоанн Апостол иккис илдьит суруга

3 Ин – Иоанн Апостол үһүс илдьит суруга

Иуд – Иуда Апостол илдьит суруга

Рим – Рим христианнарыгар илдьит сурук

1 Кор – Коринф христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Кор – Коринф христианнарыгар иккис илдьит сурук

Гал – Галатия христианнарыгар илдьит сурук

Эф – Эфес христианнарыгар илдьит сурук

Флп – Филиппы христианнарыгар илдьит сурук

Кол – Колосс христианнарыгар илдьит сурук

1 Фес – Фессалоника христианнарыгар бастакы илдьит сурук

2 Фес – Фессалоника христианнарыгар иккис илдьит сурук

1 Тим – Тимофейга бастакы илдьит сурук

2 Тим – Тимофейга иккис илдьит сурук

Тит – Титкэ илдьит сурук

Флм – Филимоҥҥа илдьит сурук

Евр – Еврейдэргэ илдьит сурук

Арыл – Сибэтиэй Иоаҥҥа Арыллыы

* 1:1 Айыы Тойон – Таҥара Эргэ Кэс Тыл кинигэлэригэр баар ааттаммат ытык аата биһиги тылбааспытыгар улахан буукубаларынан бэриллэр. Учуонайдар сабаҕалыылларынан, бу аат «Яхве» диэн буолуон сөп.

* 1:3 Тарсис – Бу Испания кытылыгар баар сир буолуон сөп.

+ 1:4 Саал 106:25

+ 1:5 Апос 27:18

+ 1:6 Иона 3:9

+ 1:9 Саал 94:5, Саал 145:6

+ 1:15 Саал 64:8

* 2:1 …балыга… – Кинигэ былыргы дьэбириэй тылынан суруллубут дьиҥ тиэкиһигэр маннык. Нууччалыы Синодальнай тылбаас «киит» диэн тыла былыргы гректии тылбааһы Септуагинтаны батыһар. Ол эрээри Септуагинта тыла «муора дьулаан харамайа» диэн суолталаах.

+ 2:1 Мф 12:40, Мф 16:4

* 2:3 Анараа дойду – Былыргы дьэбириэйдии тиэкискэ «Шеол» диэн.

+ 2:3 Саал 3:5, Саал 17:7, Саал 117:5

+ 2:4 Саал 87:7, Саал 17:5, Саал 41:7, Саал 68:3

+ 2:6 Саал 17:5

+ 2:8 Саал 17:7

+ 2:9 Саал 31:7

+ 2:10 Саал 49:14, Саал 3:9

+ 3:2 Иона 1:1-2

* 3:5 …кутурҕан таҥаһын… – Былыр дьон, аньыыларын билинэн үҥэллэригэр, сыгынньах эттэригэр тэбиэн түүтүттэн өрүллүбүт хатыылаах, мара-сара таҥаһы кэтэн баран, астан аккаастанан кураанах күннэнэллэрэ.

+ 3:9 Иона 1:6

+ 3:10 Тахсыы 32:14,

+ 4:2 Тахсыы 34:6

* 4:6 Хойуу кэтит сэбирдэхтээх үүнээйи – Былыргы дьэбириэйдии тиэкискэ билигин суолтата чуолкай биллибэт «кикайон» диэн тыл турар. Учуонайдар сабаҕалыылларынан, бу касторовай арыы ылыллар үүнээйитэ буолуон сөп.

* 4:9 Хайа бу эн үүнээйи туһуттан туох да олус абардыҥ дуу? – Манна туттуллубут былыргы дьэбириэйдии сомоҕо-домох чуолкай суолтата биллибэт.

[1] Ветхий Завет – Эргэ Кэс Тыл кинигэлэрэ сахалыы толору тылбаастана иликтэрин быһыытынан ааттарын нууччалыы биэрдибит.