# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Таврат

## Баш сёз


Тавратгъа гиришив


Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту

## Яратылыв

### Яратылыв

Яратылыв


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


Яратылыв

Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабына «Таврат» деп айтыла. Бу китапларда Исрайылны халкъы нечик амалгъа гелгени ва Аллагь шо халкъ булан Разилешив бегетгени гьакъда хабар юрюле. Тек шону гьакъында сёз башлангъанча, инсанлар нечик яралгъанны, Разилешив не учун бегетилгенни англамакъны кёп уллу маънасы бар. Шоланы гьакъында буса Сыйлы Язывланы инг биринчи китабында сёйлене. Китап биринчилей яратылгъан ягьуди тилде шогъар, китапны башлапгъы сёзлерине гёре, «Инг башлап» деп айтыла. Къумукъ тилге буса китап «Яратылыв» деген ат булан гёчюрюлген, неге тюгюл бу китапда кёкню, кёкдеги гюнешни, айны, юлдузланы, ерни, ердеги яшавну, инсанны яратылыву гьакъында лакъыр юрюле.

Яратылывну башлапгъы 11 башы бютюн дюнья тарихине гиришив болуп токътай. Аллагь бу дюньяны, инсанны яратгъан, тек инсан Аллагь булан къыйышып яшамагъа сюймеген ва оьзюню ёлун оьзбашына танглама гиришген. Шо саялы инсанланы яшаву лап башданокъ да жинаятчылыкъдан толгъан. Аллагь муъмин Нугь пайхаммарны уьягьлюсюндегилерден къайры, гьатта бары да инсанланы къырып битдире. Нугьдан таба буса инсанланы янгы къавуму амалгъа гелме герек болгъан.

12-нчи башдан тутуп Аллагьны танглагъанларыны гьакъында хабар юрюлме башлай. Аллагь олардан таба инсанлагъа къутгъарылывну ёлун гёрсетме сюе. Ибрагьимни, Исакъны, Якъубну ва ягьуди халкъны къавумларына баш салгъан ону он эки уланыны гьакъындагъы хабарда биз Аллагь Оьзюню халкъына этген ваъдаланы гёребиз: оланы къавумларыны санаву бек артажакъ, олар Аллагь оьзлеге ваъда этген топуракъда ерлешежек, бары да инсанлагъа гьакъ гертиликни билдирежек. Тюзю, Аллагьны танглагъанлары гьар-бир якъдан камил инсанлар болмагъан – оланы кёп кемчиликлери ва гюнагь ишлери болгъан. Буса да олар Аллагьны чакъырывуна иман салып сесленген ва Ону буйрукъларына тынглап юрюген.

Китапгъа адабият тилни тюрлю-тюрлю къайдалары хас: биз мунда бир-бирде шо гётеринки суратлавну, бир-бирде буса къужурлу ва гьавасландырагъан гьаракатны, бирдагъы гезиклерде къавумланы узун гьисапгъа алывун, башгъа гезиклерде буса шиъру къайдалы шабагьатлавларын гёребиз. Башгъа тилге таржума этегенде, китапны бир-бир чеберлик аламатлары, айрокъда сёзлени ойнатывлары, тас болуп къала. Шолай гезиклерде таржумада баянлыкълар бериле.

### 1


Яратылывну гьакъындагъы хабар

1Инг башлап Аллагь кёкню ва ерни яратгъан[+]. 2Ер бош ва гёлемсиз болгъан, терен сувланы уьстюн къарангылыкъ къуршагъан болгъан. Аллагьны Ругьу сувланы уьстюнде къалкъып айлангъан. 3Аллагь: «Ярыкъ болсун», – деп айтгъан. Ярыкъ болгъан. 4Аллагь, ярыкъ яхшы экенни гёрюп, шону къарангылыкъдан айыргъан. 5Аллагь ярыкъгъа «гюндюз» деп, къарангылыкъгъа буса «гече» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер биринчи гюн болгъан.

6Аллагь: «Сувланы ортасы булан шо сувланы эки бёлеген гюмез болсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 7Аллагь, гюмезни яратып, шону тюбюндеги сувланы шону уьстюндеги сувлардан айыргъан. 8Гюмезге «кёк» деп ат къойгъан. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер экинчи гюн болгъан.

9Аллагь: «Кёкню тюбюндеги сувлар биригип, къуру гёрюнсюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 10Аллагь къуругъа «топуракъ» деп, бирикген сувлагъа буса «денгизлер» деп ат къойгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 11Аллагь: «Топуракъдан урлукълу отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре емиш береген урлукълу тюрлю тереклер оьссюн», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 12Топуракъдан урлугъу булангъы тюрлю отлар, гьарисини оьзюню журасына гёре урлугъу булангъы емиш береген тюрлю тереклер оьсген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 13Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер уьчюнчю гюн болгъан.

14Аллагь: «Кёкню гюмезинде гечени гюндюзден айырмакъ учун ярыкъ береген затлар болсун. Шолар болжалланы гёрсетсин, гюнлени ва йылланы оьлчесин. 15Олар кёкню гюмезинден ярыкъ берип, ер юзюн ярыкъландырсын», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 16Аллагь кёкде ярыкъ береген эки затны яратгъан: гюндюзлеге гьакимлик этмек учун уллусун, гечелеге гьакимлик этмек учун гиччисин ва юлдузланы. 17-18Шолар ер юзюне ярыкъ берсин, гюндюзлеге, гечелеге гьакимлик этсин деп ва къарангылыкъны ярыкъдан айырмакъ учун, Аллагь шоланы кёкню гюмезинде ерлешдирген. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 19Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер дёртюнчю гюн болгъан.

20Аллагь: «Сувлар кёп жанлардан толсун. Оьрде – кёкню гюмезинде къушлар учсун», – деп айтгъан. 21Аллагь зор уллу денгиз аждагьаланы, сувда турагъан жан-жаныварны, гьар тюрлю къушланы яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген. 22Аллагь оланы: «Артыгъыз, кёп болугъуз, денгизни сувларын толтуругъуз. Ерде де къушлар кёп болсун», – деп шабагьатлагъан. 23Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер бешинчи гюн болгъан.

24Аллагь: «Топуракъда тюрлю жанлар: гьайван-мал, ерде юрюп айланагъан жанлар ва къыр жанланы тюрлю жынслары тувсун», – деп айтгъан. Айтгъан кюйде болгъан. 25Аллагь къыр жанланы, гьайван-малны ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жанны тюрлю жынсларын яратгъан. Аллагь бу ишлер яхшы экенни гёрген.

26Аллагь: «Бизин келпетибизге, Оьзюбюзге ошатып, адамны[†] яратайыкъ. Ол денгиздеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, гьайван-малгъа, бютюн ер юзюндеги къыр жанлагъа ва ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этсин», – деп айтгъан.

27Аллагь адамны Оьзюню келпетине ошатып яратгъан. Ол эргишини ва къатынгишини яратгъан[+].

28Аллагь, оланы шабагьатлай туруп, булай айтгъан: «Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз, шону елегиз. Денгизлердеги балыкълагъа, кёкдеги къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа гьакимлик этигиз. 29Мен сизге ер юзюндеги бары да урлукълу отланы, емиш береген тереклени беремен. 30Ичинде жаны булангъы бары да затгъа буса: жанлагъа, къушлагъа, ерде юрюп айланагъан гьар-бир жангъа – Мен ашамакъ учун яшыл оьсюмлюклени беремен». Айтгъан кюйде болгъан. 31Аллагь, Оьзю яратгъан затлагъа къарап, шолар бек яхшы экенин гёрген. Ахшам болгъан, эртен болгъан – бу ишлер алтынчы гюн болгъан.

### 2

1Шолай кёк, ер, шолардагъы бары да зат бир низамгъа гелтирилген сонг, яратылыв тамамлангъан. 2Аллагь еттинчи гюнге яратыв ишлерин тамамлагъан. Яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол еттинчи гюн парахат тургъан. 3Еттинчи гюнню шабагьатлап, Аллагь шону сыйлы[†] этген. Неге тюгюл, яратыв ишлерин тамамлагъан сонг, Ол шо гюн парахат тургъан. 4Кёкню ва ерни, шолар яратылгъан заманны гьакъындагъы хабар муна шолай.


Адам ва Гьава Эдемни бавунда

Раббибиз Аллагь кёкню ва ерни яратгъанда, 5дюньяда не уьлкю, не от болмагъан. Раббибиз Аллагь дюньягъа янгур явдуруп битмеген болгъан, топуракъны ишлетмеге адамлар[†] да болмагъан. 6Ерден чыгъагъан сув бютюн топуракъны сугъара болгъан. 7Раббибиз Аллагь ердеги хумдан адамны яратгъан, ону бурнуна яшав береген тынышны уьфюрген, адам[*] жанлы келпетге гирип къалгъан[+].

8Раббибиз Аллагь, Эдемде, гюнчыгъышда бав[†] этип, шонда Оьзю яратгъан адамны ерлешдирген. 9Раббибиз Аллагь шо бавда гёзге арив гёрюнеген, тизив емишлери булангъы кёп тюрлю тереклер оьсдюрген, шону ортасында буса яшав береген терекни ва яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекни оьсдюрген[+].

10Эдемни ичинден бавну сугъарагъан оьзен агъа болгъан. Оьзен дёрт бутакъгъа айрыла болгъан. 11Шоланы бирисини аты Пишон болгъан. Шо оьзен Гьавила элинден таба айланып-айланып агъа болгъан. Гьавилада алтын болгъан[+]. 12(Шо элде тизив алтын, атир ийисли чайыр ва багьалы шогьам ташлар бар.) 13Экинчи оьзенни аты Гигьон болгъан. Шо оьзен Куш элинден таба агъа болгъан. 14Уьчюнчю оьзенни аты Тигр болгъан. Шо оьзен Ашшурну гюнчыгъыш ягъындан агъа болгъан. Дёртюнчю оьзенни аты Фират болгъан[+].

15Адам Эдемдеги бавгъа къуллукъ ва къаравул этсин деп, Аллагь ону шо бавда ерлешдире. 16-17Раббибиз Аллагь огъар булай деп бувара: «Сагъа яхшыны-яманны гьакъында билим береген терекден къайры, шу бавдагъы къайсы терекни емишин де ашамагъа ярай. Вёре, шону емишин ашап къойма! Эгер де ашасанг, шо гюн оьлежексен».

18Раббибиз Аллагь: «Адамгъа янгыз турма яхшы тюгюл, Мен огъар оьзюне къыйышывлу ёлдаш яратайым», – дей. 19Раббибиз Аллагь, Оьзю топуракъдан яратгъан бары да жанланы ва къушланы яратып, адам шолагъа нечик атлар къояр экен деп, шоланы ону янына гелтире. Адам шолай жанлагъа атлар къоя. 20Адам бары да гьайван-малгъа, къушлагъа, жан-жанываргъа атлар къоя, тек шоланы арасында оьзюне къыйышывлу ёлдаш тапмай. 21Шо заман Раббибиз Аллагь адамны къатты юхугъа батдыра, ону бир къабургъасын чыгъарып алып, шо ерине гён къаплап къоя[+]. 22Раббибиз Аллагь, къабургъадан къатынгишини яратып, ону адамны янына гелтире. 23Адам булай дей:

– Бу мени сюегимден алынгъан
сюек, этимден алынгъан эт.
Муну аты къатынгиши[*] болажакъ,
неге тюгюл ол эргишиден алынгъан.

24Шо саялы адам, ата-анасыны уьюнден чыгъып, къатыны булан бирлешежек, сонг экевю де туташ бир къаркъара болажакъ[+]. 25Экевю де ялангъач болса да, эргиши де, къатынгиши де бир-биринден уялмай болгъан.

### 3


Биринчи гюнагь

1Раббибиз Аллагь яратгъан жанланы арасындан йылан инг де гьиллачысы болгъан. Йылан къатынгишиге:

– Аллагь сизге шу бавдагъы бир емишни де ашама къоймайгъаны тюзмю? – деп сорай[+].

2Къатынгиши:

– Бизге емишлени ашама ярай. 3Тек Аллагь шу бавну ортасындагъы терекни емишин ашамагъыз, тийип де къарамагъыз, ёгъесе оьлежексиз деди, – дей[+].

4Йылан къатынгишиге:

– Оьлмежексиз. 5Эгер сиз шо терекни емишин ашасагъыз, гёзлеригиз ачылып, Оьзю йимик яхшыны ямандан айырып билежекни Аллагь биле, – дей.

6Къатынгиши шо терекни емиши ашама яхшы экенни, гёзге арив гёрюнегенни гёре. Терекни емиши оьзюн гьакъыллы эте деген ой ону айрокъда бек иштагьландыра. Ол емишни уьзюп алып ашай. Къатынгиши булан ону эри де болгъан. Ол емишден эрине де бере, ол да ашай[+]. 7Экевюню де гёзлери ачылгъандай болуп къала. Олар, оьзлер ялангъач экенин гёрюп, инжир терекни япыракъларындан байламлар этип, беллерине байлай.

8Олар, ахшам салкъында Раббибиз Аллагь бавда юрюйген тавушну эшитип, тереклени артына яшынып къала. 9Раббибиз Аллагь Адамгъа:[†]

– Сен къайдасан? – деп къычыра.

10– Сени бавдан гелегенингни эшитдим. Оьзюм ялангъач экенимден къоркъуп яшындым, – дей ол.

11– Ялангъач экенингни сагъа ким айтды? Мен сагъа ашамассан деген терекни емишин ашадынгмы? – деп сорай Раббибиз Аллагь.

12– Магъа шо емишни Сен магъа деп берген къатынгиши берди, мен де ашадым, – дей Адам.

13– Шолай неге этдинг? – деп сорай Раббибиз Аллагь къатынгишиге.

– Йылан алдатды мени, мен де ашадым, – дей ол.

14Раббибиз Аллагь йылангъа булай айта:

– Налат болсун сагъа да, этген ишинге де. Бары къыр жанланы ва гьайван-малны арасында, налатланып, къурсагъынгдан сюйкелип юрюп туражакъсан. Сав оьмюрюнг хум ашап туражакъсан. 15Сени де, къатынгишини де ва сени наслуларынгны да, къатынгишини наслуларын да бир-биригизге душман этежекмен. Оланы наслулары сени башынгны янчып туражакъ, сен буса оланы табанындан тигип туражакъсан[+].

16Раббибиз Аллагь къатынгишиге:

– Сени яшгъа токътагъан вакътингдеги азап чегивюнгню артдыражакъман; яшларынгны азап чеге туруп табажакъсан. Эринге гьасирет къалажакъсан, ол буса сагъа гьакимлик этип туражакъ, – дей[+].

17Адамгъа буса Раббибиз Аллагь булай айта:

– Къатынгишиге де тынглап, Мен сагъа ашамассан деген емишни ашап токътадынг! Гьали сен саялы топуракъ налатланды. Рызкъы болдурмакъ учун, сен сав оьмюрюнг авур загьмат тёгежексен. 18Топуракъ сагъа тегенеклер, чёп отлар оьсдюрежек. Сен авлакъ оьсюмлюклени ашажакъсан. 19Тап сен оьзюнден алынгъан топуракъгъа гирип къалгъанча, авур загьмат тёгюп туражакъсан, рызкъынгны да тер тёгюп табажакъсан. Сен хумсан, къайтып хумгъа айланып да къалажакъсан.

20Адам къатынына Гьава[†][*] деп къоя, неге тюгюл ол ер юзюндеги бары да адамланы баш анасы болуп токътай. 21Раббибиз Аллагь, сакътияндан опуракъ этип, Адамны ва ону къатынын гийиндире.

22Раббибиз Аллагь:

– Адам, гьали яхшыны-яманны билеген болуп, Бизин бирибиз йимик болуп къалды. Гьали энни яшав береген терекни емишин де ашап, бир де оьлмейген болуп къалмагъай эди! – дей[+]. 23Оьзю алынгъан топуракъгъа къуллукъ этсин деп, Раббибиз Аллагь Адамны Эдемдеги бавдан къувалай. 24Адамны къувалай, Эдемдеги бавну алдында буса, гюнчыгъыш ягъында, яшав береген терекге багъып элтеген ёлну сакъламакъ учун, карубланы[†][*] ва дёгерек айланып турагъан ялынлы къылычны сала.

### 4


Къабил ва Гьабил

1Адам[†] къатыны Гьавагъа[†] ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Къабил[†] деген улан таба.

– Раббимни кёмеги булан мен инсан тапдым! – дей ол. 2Сонг Гьава Къабилни иниси Гьабилни[†] таба. Гьабил къойлар сакълай болгъан, Къабил буса топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. 3Раббибизге къурбан этмек учун, бир гюн Къабил топуракъ берген емишлеринден гелтире. 4Гьабил буса сиривюню башлапгъы къозуларыны ичмайын гелтире. Раббибиз Гьабилни савгъатына рази къала, 5Къабилни савгъатына буса рази къалмай. Шо заман Къабил ачувлана, ону бети бузула. 6Раббибиз Къабилге булай айта:

– Неге ачувландынг? Неге бузулду бетинг? 7Яхшылыкъ эте бусанг, сени къабул этежекмен, этмей бусанг, эшик алда гюнагь яшынып тура. Шо сагъа гьасирет къалып тура, тек сен шону енгме герексен[+].

8Къабил иниси Гьабилге:

– Авлакъгъа чыгъайыкъ, – дей. Олар авлакъгъа чыгъа. Шонда Къабил, Гьабилни уьстюне чабып, ону оьлтюре.

9Сонг Раббибиз Къабилге:

– Ининг Гьабил къайда? – деп сорай.

– Билмеймен, иниме къаравулчуманмы мен? – деп жавап бере Къабил.

10Раббибиз булай айта:

– Сен не этип къойдунг? Инингни къаны[†] Магъа топуракъдан таба ялбара. 11Налат болсун сагъа! Инингни къаны тёгюлген топуракъ сени гери уражакъ. 12Сен нечакъы къуллукъ этсенг де, топуракъ сагъа рызкъы бермежек. Энниден сонг сен къуваланып, ер юзюнде уьйсюз-эшиксиз юрюп айлана къалажакъсан.

13– Бу авур жаза, мен ону гётерип болмажакъман. 14Сен мени топурагъымдан къувалайсан, мен Сенден яшынажакъман. Къувалангъанман, уьйсюз-эшиксизмен, магъа къаршылашгъан гьар ким мени оьлтюрюп къояжакъ, – дей Къабил.

15Тек Раббибиз:

– Къабилни ким оьлтюрсе, шондан етти къабат артыкъ оьч алынажакъ, – дей. Къаршылашгъанлар ону оьлтюрюп къоймасын деп, Раббибиз Къабилге бир айры белги сала[+]. 16Къабил, Раббибизни гёз алдындан тайып, Эдемден гюнчыгъышда ерлешген Нот деген элде ерлеше.


Къабилни наслусу

17Къабил къатынына ювукълукъ эте. Ол, яшгъа авур болуп, Гьанок деген улан таба. Къабил шо вакътиде шагьар къура болгъан, шо шагьаргъа Гьанок деп уланыны атын къоя. 18Гьанокгъа Ират деген улан тува, Иратгъа – Мегьуяйыл, Мегьуяйылгъа – Метушел, Метушелге буса Ламек тува.

19Ламек эки къатын ала; бирини аты – Ада, бирисиники Силла болгъан. 20Ада Ябал деген улан таба. Ябалдан чатырларда да яшай туруп тувар сакълайгъан халкъ амалгъа геле. 21Ону иниси Юбалдан къомуз ва зурнай согъагъанланы барысы да амалгъа геле. 22Силладан Тубал-Къабил деген улан тува. Ол багъыр ва темир токъалайгъан темир уста бола. Тубал-Къабилни Наама деген къызардашы болгъан.

23Ламек оьзюню къатынларына булай дей:

– Ада, Силла, тынглагъыз магъа!
Тынглагъыз, къатынларым, мен айтагъангъа!
Эгер де мени эргиши яраласа, мен ону оьлтюрежекмен.
Эгер магъа уланъяш урса, мен ону оьлтюрежекмен.
24Эгер Къабил учун етти керен оьч ала буса,
Ламек учун етмиш етти керен алынажакъ.


Шис ва Энош

25Адам къатынына дагъы да ювукълукъ эте, ол дагъы да улан таба. Яшгъа Шис деп къоя. Неге тюгюл, Гьава оьзю айтагъан кюйде, Къабил оьлтюрген Гьабилни орнуна Аллагь оьзюне башгъа урлукъ салгъан болгъан. 26Шисни Энош деген уланы болгъан. Шо замандан тутуп инсанлар Раббибизни атын тутуп, Огъар сужда этмеге башлайлар.

### 5


Шисни наслусу

1Муна Адамны[†] ва ону наслуларыны тайпа-тухуму.[†] Аллагь адамны яратгъанда, ону Оьзюне ошатып ярата. 2Ол, эргишини ва къатынгишини яратып, оланы шабагьатлай. Яратгъанда, олагъа адам деп ат къоя[+].

3Адамгъа юз отуз йыл болагъанда, ондан ону келпетине, огъар ошайгъан улан тува. Адам огъар Шис деп къоя[+]. 4Шис тувгъан сонг, Адам сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 5Адам тогъуз юз отуз йыл яшап гечине.

6Оьзюне юз беш йыл болагъанда, Шисге Энош деген улан тува. 7Энош тувгъан сонг, Шис сегиз юз етти йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 8Шис тогъуз юз он эки йыл яшап гечине.

9Эношгъа тогъуз юз йыл болагъанда, ондан Кенан деген улан тува. 10Кенан тувгъан сонг, Энош сегиз юз он беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 11Энош тогъуз юз беш йыл яшап гечине.

12Кенангъа етмиш йыл болагъанда, ондан Магьалал деген улан тува. 13Магьалал тувгъан сонг, Кенан сегиз юз къыркъ йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 14Кенан тогъуз юз он йыл яшап гечине.

15Магьалалгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Гьерет деген улан тува. 16Гьерет тувгъан сонг, Магьалал сегиз юз отуз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 17Магьалал сегиз юз токъсан беш йыл яшап гечине.

18Гьеретге юз алтмыш эки йыл болагъанда, ондан Гьанок деген улан тува. 19Гьанок тувгъан сонг, Гьерет сегиз юз йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 20Гьерет тогъуз юз алтмыш эки йыл яшап гечине.

21Гьанокгъа алтмыш беш йыл болагъанда, ондан Матушалагь деген улан тува. 22Матушалагь тувгъан сонг, Гьанок уьч юз йыл яшай. Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Ону дагъы да уланлары ва къызлары бола. 23Гьанок уьч юз алтмыш беш йыл яшай. 24Ол Аллагьны ёлундан тайышмай юрюй. Гьанок гечинген сонг, Аллагь ону Оьзюню янына ала[+].

25Матушалагьгъа юз сексен етти йыл болагъанда, ондан Ламек деген улан тува. 26Ламек тувгъан сонг, Матушалагь етти юз сексен эки йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 27Матушалагь тогъуз юз алтмыш тогъуз йыл яшап гечине.

28Ламекге юз сексен йыл болагъанда, ондан улан тува. 29Ламек, огъар Нугь[†][*]деп ат да къоюп:

– Раббибиз налатлагъан топуракъда ол бизге ишибизде, загьматыбызда юрекге маслагьат болуп туражакъ, – дей[+]. 30Нугь тувгъан сонг, Ламек беш юз токъсан беш йыл яшай. Ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 31Ламек етти юз етмиш етти йыл яшап гечине.

32Нугьгъа беш юз йыл болагъанда, ондан Сим, Гьам ва Япет деген уланлар тува.

### 6


Нугь

1Дюньяда инсанлар бирден-бир артып тербей. Олардан къызлар тува. 2Шо заман инсанланы къызларыны аривлюгюн гёрюп, Аллагьны малайиклери[†] оьзлер ушатгъанларын къатын этип алалар[+]. 3Раббибиз:

– Мени тынышым инсанда гьаман болуп турмажакъ. Инсан янгыз къаркъарадыр, ону яшавуну мезгили юз йигирма йыл болсун, – дей[+].

4Шо заманларда (шондан сонг да йимик) дюньяда девлер[†] – бырынгъы девюрлерден берли белгили игитлер – яшай болгъан, неге тюгюл Аллагьны уланлары инсанланы къызларына ювукълукъ эте болгъан, олар да яшлар таба болгъан[+].

5Раббибиз дюньяда инсанлардан чыгъагъан яманлыкъ кёп экенни гёре, неге тюгюл оланы бары ойлары яманлыкъгъа бакъгъан болгъан[+]. 6Раббибиз бу дюньяда инсанны яратгъанына гьёкюне, Ону юрегине къайгъы тюше ва:[+]

7– Мен яратгъан инсанланы барын да ер юзюнден ёкъ этежекмен, олар булан бирче гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы ва къушланы ёкъ этежекмен, неге тюгюл Мен оланы яратгъаныма гьёкюндюм, – дей. 8Амма Раббибиз Нугьгъа[†] рази болгъан.

9Муна Нугьну ва ону наслусуну гьакъындагъы хабар. Шо замангъы инсанланы арасындан янгыз Нугь муъмин ва камил болгъан. Ол Аллагьны ёлунда юрюй болгъан[+]. 10Нугьну Сим, Гьам ва Япет деген уьч уланы болгъан.

11Бу дюнья Аллагьны алдында пасат ёлгъа тюшме башлай, яманлыкълардан тола. 12Аллагь дюнья пасат ёлгъа тюшме башлагъанны гёре, неге тюгюл инсанланы барысы да пасатлыкъны ёлунда юрюй болгъан. 13Аллагь Нугьгъа булай айта:

– Дюньяда яшайгъанланы мен ёкъ этежекмен, неге тюгюл дюнья оланы яманлыкъларындан толгъан. Мен оланы ва олар булан бирче сав дюньяны ёкъ этежекмен. 14Тек сен, кипарис агъачдан геме де этип, шону ичинде бёлмелер эт, тыш ва ич якъларына буса сылама сюрт. 15Шону узуну юз отуз беш, генги йигирма эки, бийиклиги буса он уьч тирсек[†] болсун. 16Гемени уьст янында бир тирсек[*] оьлчевдеги терезе, къабургъасында буса эшик эт. Гемеде биринчи, экинчи, уьчюнчю къатлар болсун. 17Мен, дюньяны сув алдырып, ичинде яшавну тынышы бар бары затны ёкъ этежекмен. Дюньяда яшайгъанланы бары да оьлежек. 18Тек сени булан Мен разилешив[†] бегетежекмен. Сен уланларынг, къатынынг ва уланларынгны къатынлары булан гемеге гирерсен. 19Сени булан бары жанлардан, жут этип, эркегин де, тишисин де аларсан, шолар да сени булан сав къалсын. 20Къушланы гьар жынсындан, гьар гьайвандан ва ерде юрюп айланагъан гьар жандан жутларын аларсан, шолар да сав къалсын. 21Гьазирлик гёрюп, шолагъа да, оьзюнге де гьар тюрлю азыкъ аларсан.

22Нугь Аллагьны бары да буйрукъларын[†] кюте.

### 7


Сув алыв

1Раббибиз Нугьгъа[†] булай айта:

– Агьлюнгню де алып, гемеге гир. Неге тюгюл, гьали яшап турагъанланы арасында Мени алдымда биргине-бир сен муъмин экенни гёрюп тураман. 2Гьалал этилген бары да жанлардан, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин ал, гьарам этилген бары да жанлардан да, экишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин, 3кёкдеги къушланы бары да жынсындан да, еттишер жут этип, эркеклерин ва тишилерин оьзюнг булан ал. Дюньяда шоланы жынслары да сакълансын. 4Етти гюнден сонг Мен дюньягъа янгур явдуражакъман – янгур къыркъ гече, къыркъ гюн яважакъ. Мен яратгъан бары затны ер юзюнден ёкъ этежекмен.

5Нугь Раббибизни бары да буйрукъларын[†] кюте. 6Нугьгъа алты юз йыл болагъанда, дюньяны сув алма башлай. 7Нугь, уланлары, къатыны ва уланларыны къатынлары булан сувдан яшынып, гемеде сыйына. 8Гьалал ва гьарам этилген гьайванланы жынсларындан, къушлардан ва ерде юрюп айланагъан жанлардан 9гемеге ону янына, Аллагь буюргъан кюйде, эркеги де, тишиси де жут-жут болуп гирелер. 10Етти гюнден сонг дюньяны сув алма башлай.

11Нугьну оьмюрюню алты юзюнчю йылында, йылны экинчи айында, айны он еттинчи гюнюнде терендеги сувланы алды йырыла, кёк тешилгендей, 12къыркъ гече, къыркъ гюн дюньягъа янгур ява. 13Шо гюн Нугь уланлары Сим, Гьам, Япет, къатыны ва уланларыны къатынлары булан гемеге мине. 14Олар булан гьар къыр жанны, гьар гьайван-малны, ерде юрюп айланагъан гьар жанны ва гьар къушну жынслары да гире. 15Гемеге Нугьну янына ичинде жаны бар бары да затдан да экишер жут гире. 16Раббибиз Нугьгъа буюргъан кюйде, гьар жынсдан эркеги де, тишиси де гире. Раббибиз Нугьну арты булан гемени эшигин яба.

17Сув алыв къыркъ гюн узатыла. Сув кёп болгъан сайын, геме гётерилип тура ва юзме башлай. 18Сув кёп болуп, дюньяны батдырып тура, геме буса юзюп тура. 19Сув буса, кёклени тюбюндеги инг бийик тавланы башларын батдыргъанча, бирден-бир гётерилип тура. 20Сув тавлардан он беш тирсекге[†] оьрге гётериле ва шолар сувну тюбюнде гёрюнмейген бола. 21Шо заман ер юзюнде яшайгъан бары да зат: къушлар, гьайванлар, къыр жанлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, бары да инсанлар – къырылып бите. 22Къурудагъы тыныш алып яшайгъан бары да жан къырыла. 23Дюньядагъы бары да зат: инсанлар, гьайванлар, ерде юрюп айланагъан жанлар, кёкдеги къушлар – бары да ер юзюнден ёкъ бола. Биргине-бир Нугь ва ону булан бирче гемеде болгъанлар сав къала. 24Ер юзюн сув алыв юз элли гюн узатыла.

### 8


Сув алывну ахыры

1Аллагь Нугьну,[†] ону булан бирче гемеде болгъан уьй ва къыр жанланы эсге ала. Ол ер юзюнде ел чыгъара ва сувлар аз болма башлай. 2Терендеги сувланы алды бегиле, кёк ябыла, янгурну явагъаны токътай. 3Астаракъ ер юзюнден сув тайма башлай. Юз эллинчи гюн сув кемиме башлай. 4Еттинчи айны он еттинчи гюнюнде геме Арарат тавланы уьстюнде токътай[+]. 5Йылны онунчу айы етишгенче, сув астаракъ артгъа тартылып тура. Онунчу айны биринчи гюнюнде тавланы башлары гёрюнме башлай.

6Къыркъ гюн оьте. Оьзю этген терезени де ачып, 7Нугь къыргъа къаргъаны учура. Ер юзю къуругъунча, къаргъа бир учуп гетип, бир де къайтып гелип тура. 8Арты булан Нугь, сув алыв битгенми экен деп, гёгюрчюнню йибере. 9Тек гёгюрчюн къонма ер тапмай, къайтып геле, неге тюгюл ер юзю гьали де сувну тюбюнде къалып тура болгъан. Нугь, къолун узатып, гёгюрчюнню гемеге ала. 10Етти гюнден сонг Нугь гёгюрчюнню янгыдан учуруп йибере. 11Гёгюрчюн ахшам авзунда зайтун терекни янгы уьзюлюп алынгъан япырагъы да булан къайтып геле. Шо заман Нугь сув алыв токътагъанны англай. 12Дагъы да етти гюн токътап, ол гёгюрчюнню янгыдан учура. Гёгюрчюн дагъы къайтып гелмей.

13Нугьну оьмюрюню алты юз биринчи йылында, биринчи айны биринчи гюнюнде сув кемий. Нугь гемени ача ва ер юзюнден сув тайгъанны гёре. 14Экинчи айны йигирма еттинчи гюнюнде ер юзю къуруй.

15Шо заман Аллагь Нугьгъа булай айта:

16– Къатынынгны, уланларынгны ва уланларынгны къатынларын да алып, гемеден чыкъ. 17Бары жанланы да: къушланы, гьайванланы, ерде юрюп айланагъан жанланы – чыгъар. Шолар ер юзюн толтуруп къойсун, яйылсын, артып тербесин[+].

18Нугь уланлары, къатыны, уланларыны къатынлары булан гемеден чыгъа. 19Ону арты булан ер юзюнде яшайгъан бары гьайванланы, ерде юрюп айланагъан бары жанланы, бары къушланы гьар жынсы чыгъа.


Аллагьны Нугьгъа этген ваъдасы ва ону булан бегетген разилешивю

20Сонг Нугь Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура, гьалал этилген жанланы ва къушланы гьар жынсындан яллатып къурбан эте[+]. 21Раббибиз, къурбанлыкълардан[†] ийис тюшюрювлени[†] сезе туруп, Оьз-оьзюне булай айта:

– Энниден сонг инсанлар саялы Мен ер юзюн налатламажакъман. Тап жагьил чагъындан тутуп оланы ойлары яманлыкъгъа бакъгъан буса да, Мен дагъы бары жанлы затны ёкъ этмежекмен[+]. 22Ер юзю бар чакъы, чачыв ва орув, сувукъ ва яллав, яз ва къыш, гюн ва гече болуп туражакъ.

### 9

1Аллагь Нугьну[†] ва ону уланларын булай айтып шабагьатлай:

– Кёп яшлар тапдырыгъыз, артып йиберигиз, ер юзюн толтуругъуз[+]. 2Ер юзюндеги бары да жанлар, кёкдеги бары да къушлар, ерде юрюп айланагъан бары да жанлар, денгизлердеги бары да балыкълар сизден къоркъсун ва титиресин. Олар сизин къолугъузгъа берилди. 3Алда яшыл оьсюмлюклени бергеним йимик, Мен сизге ашамакъ учун бары да жанлы затны беремен[+]. 4Тек ичинде къаны[†] булангъы этни ашамагъыз, неге тюгюл къан яшавдур[+]. 5Сизин къаныгъыз, демек къыйылгъан жаныгъыз учун, ким къан тёксе – ол жан буса да, оьзге инсанны жанын къыйгъан инсан буса да – Мен ону жавапгъа тартажакъман. 6Бир инсан оьзгесини къанын тёксе, башгъасы ону къанын да тёксюн, неге тюгюл Аллагь инсанны Оьзюню келпетине ошатып яратды[+]. 7Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз, ер юзюн толтуруп, шонда ерлешип къалыгъыз!

8Аллагь Нугьгъа ва ону уланларына булай айта:

9-10– Мен сизин ва сизин наслуларыгъыз булан ва бары да гемеден чыкъгъан жанлы зат булан: къушлар, гьайван-мал ва къыр жанлар булан – ер юзюндеги бары да жанлар булан разилешив[†] бегетемен. 11Мени сизин булангъы разилешивюм будур: энниден сонг Мен сув алдырып бары да жанлы затны къырмажакъман, сув алдырып дагъы ер юзюн дагъытмажакъман.

12Аллагь дагъы да булай айта:

– Муна Мен сизин булан ва бары да жанлы зат булан бегетген даимлик разилешивюмню белгиси: 13Мен булутлагъа жаямны, демек энемжаяны илдим. Шо Мени ва дюньяда яшайгъанланы арасындагъы даимлик разилешивню белгисидир. 14Мен ер юзюню уьстюне булутлар жыйгъанда, булутларда энемжая гёрюнежек. 15Шо заман Мен сизин булан ва бютюн жанлы зат булангъы разилешивюмню эсге алажакъман. Дагъы бютюн жанлы затны сув алдырып дагъытмажакъман. 16Мен булутларда энемжаяны гёргенде, дюньяда яшайгъанланы барысы да булан бегетген даимлик разилешивюмню эсге алажакъман.

17Аллагь Нугьгъа:

– Шо зат дюньяда яшайгъанланы барысы да булан Мен бегетген разилешивню белгисидир, – дей.


Нугьну уланлары

18Нугьну гемеден чыкъгъан уланлары булардыр: Сим, Гьам ва Япет. (Гьам – Канъанны[†] атасы.) 19Олар уьчев болгъан. Ер юзюндеги бары да халкълар олардан баш ала.

20Нугь топуракъгъа къуллукъ эте болгъан. Ол биринчилей болуп юзюм орнатгъан инсан. 21Нугь, чагъыр ичип эсирип, ялангъач гьалында чатырыны ичинде ятгъан болгъан[+]. 22Гьам (Канъанны атасы) ону ялангъачлыгъын гёрюп, чыгъып, шо гьакъда агъаларына айта[+]. 23Шо заман Сим де, Япет де, инбашларына абаларын да салып, артларын да берип, атасыны чатырына гире ва аба булан атасыны ялангъачлыгъын яба. Оьзлер буса башларын бир якъгъа бургъан кюйде тура, шо саялы да атасыны ялангъачлыгъын гёрмей. 24Айыгъып уянгъан Нугь, гиччи уланы этген ишни англап, 25булай дей:

– Налат болсун Канъангъа!
Ол агъаларыны къара къулу
болуп къалажакъ!

26Дагъы да булай дей:

– Симни Аллагьы болгъан Раббибизге макътав болсун!
Канъан буса Симни къулу болуп къалсын.
27Аллагь Япетни[*] топуракъларын генглешдирсин!
Япетни наслулары, Симни наслулары яшайгъан ерге гелип,
олар булан бирче орунлашып къалсын!
Канъан буса Япетни къулу болуп къалсын.

28Нугь сув алывдан сонг да дагъы да уьч юз элли йыл яшай. 29Ол тогъуз юз элли йыл яшап гечине.

### 10


Нугьну уланларыны наслулары

1Муна Нугьну[†] уланлары Симни, Гьамны ва Япетни гьакъындагъы ва оланы наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алывдан сонг Симден, Гьамдан ва Япетден яшлар тува.

2Япетни уланлары: Гомер, Маъжуж, Мадай, Яван, Тубал, Мешек ва Тирас. 3Гомерни уланлары: Ашкеназ, Рипат ва Тогъарма. 4Яванны уланлары: Элиша, Таршиш, Киттим ва Доданим. 5Яванны наслулары денгизни ягъа бойларындагъы топуракъларда ерлеше. Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

6Гьамны уланлары: Куш, Мисри, Пут ва Канъан.[†] 7Кушну уланлары: Себа, Гьавила, Сабта, Рагьама ва Сабтека. Рагьаманы уланлары: Себа ва Дедан[+]. 8Кушну Нимруд деген уланы болгъан. Ол ер юзюнде биринчи батыр 9ва Раббибизни алдындагъы гючлю гьавчу болгъан. (Шо саялы «Раббибизни алдындагъы уллу гьавчу Нимруд йимик» деген айтыв да бар.) 10Бир башлап ону пачалыгъына Бабил,[†] Эрек, Аккад ва Калне деген шагьарлар гире болгъан. Булар бары да Шинар элиндеги шагьарлар болгъан. 11Ол, шо элден Ашшургъа гетип, шонда Нинава, Регьобот-Ир, Калагь[+] 12ва шолай да Нинаваны ва Калагь деген аслу шагьарны арасындагъы Ресен шагьарланы къура.

13Мисриден лут[†], анам, легьап, наптугь 14патрус, каслугь ва каптор халкълар амалгъа геле. Капторлардан пилистимли халкълар чыгъа.

15Канъандан Сайдан (бу ону биринчи уланы), Гьет, 16ва шолай да ябус, амур, гиргаш, 17гьив, арк, син, 18арват, семар, гьамат халкълар амалгъа геле. Гечге таба канъан къавумлар чачылып ерлеше. 19Оланы топуракълары Сайдандан башлап Герар[†] ва Газа шагьарлагъа ерли узатыла, мундан буса Содом, Гумура,[†] Адма ва Сабуйим шагьарлагъа багъып Лаша шагьаргъа ерли узатыла. 20Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Гьамны наслулары.

21Симники де яшлары болгъан. Ол бары да эбер халкъланы ата-бабасы, Япетни агъасы[+]. 22Симни уланлары: Элам, Ашшур, Арпагьшат, Лут ва Арам. 23Арамны уланлары: Уц, Гьул, Гетер ва Маш. 24Арпагьшатны Шелагь деген уланы, Шелагьны буса Эбер деген уланы болгъан. 25Эберден эки улан тува. Оланы бирине Пелек[*]деп къоя, неге тюгюл ону заманында дюньяны халкълары гьариси гьар якъгъа чачыла. Экинчиси – Йокътан. 26Ону Алмодат, Шелеп, Гьасармавет, Ярагь, 27Гьадарам, Узал, Дикла, 28Обал, Абимайыл, Шеба, 29Опир, Гьавила ва Юбап деген уланлары болгъан. Булар бары да Йокътанны уланлары[+]. 30Олар Мешени ва гюнтувушдагъы тавланы арасындагъы топуракъда яшайлар. Меше буса Сепар уьлкеге тийген болгъан. 31Булар къавумларына, тиллерине, топуракъларына, халкъларына гёре Симни наслулары.

32Бу Нугьну уланларыны агьлюлерини оьзлени халкъларына гёре тайпа-тухумудур.[†] Сув алывдан сонг ер юзюндеги бары да халкълар олардан амалгъа геле.

### 11


Бабилдеги бийик бина

1Шо заманларда савлай дюньяда ортакъ бир тил ва бир сёйлев болгъан. 2Инсанлар, гюнтувушдан таба гелип, Шинар элдеги бир тюзлюкге етише ва шонда ерлеше[+]. 3Олар бир-бирине:

– Балчыкъдан керпич гесип, шону отда къыздырып къатдырайыкъ, – дей. Шолай олар ташны орнуна керпични, киречни орнуна сылама къоллама башлай. 4Инсанлар:

– Бийиклиги кёклеге етердей минмарасы булангъы шагьар да къуруп, атыбызны белгили этейик, ёгъесе гьарибиз гьар якъгъа чачылып къалажакъбыз, – дей.

5Раббибиз инсанлар къургъан шагьаргъа ва бинагъа къарамакъ учун ерге тюше. 6Раббибиз булай айта:

– Булар бир халкъ, барысыны да тили бир. Бу чу оланы ишлерини янгыз башы! Булар чы не затгъа урунса да, артына чыгъып болажакъ! 7Оланы ягъына тюшюп, бир-бирин англап болмасын учун, оланы тилин булгъайым чы!

8Раббибиз оланы гьарисин гьар якъгъа чачып йибере, адамлар[†] да оьзлени шагьарын къурагъанын токътата[+]. 9(Шо саялы шо шагьаргъа Бабил[†][*]деп айтыла, неге тюгюл Раббибиз шонда ер юзюнде яшайгъанланы барысыны да тилин булгъай ва гьарисин дюньяны гьар ягъына чачып йибере.)


Симни наслулары

10Муна Симни ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Сув алыв битип, эки йылдан сонг, Симге юз йыл болагъанда, ондан Арпагьшат деген улан тува. 11Арпагьшат тувгъан сонг, Сим беш юз йыл яшай; ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

12Арпагьшатгъа отуз беш йыл болагъанда, ондан Шелагь деген улан тува. 13Шелагь тувгъан сонг, Арпагьшат дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

14Шелагьгъа отуз йыл болагъанда, ондан Эбер деген улан тува. 15Эбер тувгъан сонг, Шелагь дёрт юз уьч йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

16Эберге отуз дёрт йыл болагъанда, ондан Пелек деген улан тува. 17Пелек тувгъан сонг, Эбер дёрт юз отуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

18Пелекге отуз йыл болагъанда, ондан Рав деген улан тува. 19Рав тувгъан сонг, Пелек эки юз тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

20Равгъа отуз эки йыл болагъанда, ондан Саруж деген улан тува. 21Саруж тувгъан сонг, Рав эки юз етти йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

22Саружгъа отуз йыл болагъанда, ондан Нагьор деген улан тува. 23Нагьор тувгъан сонг, Саруж эки юз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

24Нагьоргъа йигирма тогъуз йыл болагъанда, ондан Терагь деген улан тува. 25Терагь тувгъан сонг, Нагьор юз он тогъуз йыл яшай. Ону дагъы да уланлары ва къызлары болгъан.

26Терагьгъа етмиш йыл болагъанда, огъар Ибрайим,[†] Нагьор, Аран деген уланлар тува.


Терагьны наслулары

27Муна Терагьны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Терагьдан Ибрайим, Нагьор ва Аран деген уланлар тува. Аранны Лут[†] деген уланы болгъан. 28Аран буса атасы Терагьны савунда, оьз ватанында, Калдидеги Ур деген шагьарда оьле. 29Ибрайим ва Нагьор уьйлене: Ибрайимге къатын болуп Сарай,[†] Нагьоргъа буса Аранны къызы Милка геле. (Аран – Милканы ва Исканы атасы.) 30Сарайдан яш болмай болгъан, шо саялы ону авлетлери болмагъан.

31Терагь, Калдидеги Урдан чыгъып, уланы Ибрайим, уланыны уланы Лут (Аранны уланы) ва гелини Сарай (Ибрайимни къатыны) булан Канъан[†] топурагъына чыгъып гете. Олар, Гьарран деген шагьаргъа етишип, шонда ерлеше. 32Терагь шонда эки юз беш йыллыкъ чагъында оьле.

### 12


Аллагь Ибрайимни танглай

1Аллагь Ибрайимге[†] булай айта:

– Оьз уьлкенгни, къардашларынгны ва атангдан къалгъан ожакъны къоюп, Мен сагъа гёрсетген уьлкеге бар[+]. 2Мен сенден таба бир уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен ва сени шабагьатлажакъман. Мен сени атынгны белгили этежекмен, сенден таба башгъалар да шабагьатланажакъ! 3Сени шабагьатлагъанны Мен де шабагьатлажакъман! Сени налатлагъанны Мен де налатлажакъман! Сенден таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек![+]

4Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Ибрайим ёлгъа тюше. Ибрайим булан Лут[†] да бара. Гьаррандан чыкъгъанда, Ибрайимге етмиш беш йыл бола болгъан. 5Ол, оьзю булан къатыны Сарайны,[†] инисини уланы Лутну, бары жыйгъан мал-матагьын ва Гьарранда уьюнде болгъанланы барын да алып, олар булан бирче Канъангъа[†] ёл чыгъа.

Олар Канъангъа етише. 6Ибрайим Шекемни ювугъундагъы Мура деген уллу эмен терекни ягъына геле. Шо заманларда бу топуракъда канъанлылар[†] яшай болгъан. 7Шо заман Раббибиз, Ибрайимге гёрюнюп:

– Мен шу топуракъны сени наслуларынга бережекмен, – дей.

Шонда Ибрайим оьзюне гёрюнген Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура. 8Сонг ол Бет-Эл деген шагьарны гюнтувуш ягъында ерлешген тавлагъа багъып тербене ва шонда оьзюню чатырларын къура. Бет-Эл шо ерни гюнбатыш ягъында, Гай деген шагьар буса гюнтувуш ягъында болгъан. Ибрайим, шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, Ону атын тутуп сёйлей. 9Сонг ол къыблагъа багъып, Негепге бара.


Ибрайим Сарай булан бирче Мисриге гёче

10Шо вакъти Канъанда ачлыкъ болгъан. Ибрайим бир гесекге Мисриге яшамагъа чыгъа, неге тюгюл ачлыкъ шонча да гючлю болгъан[+]. 11Мисриге етише туруп, ол Сарайгъа булай дей:

– Мен сен нечик арив экенингни билемен. 12Мисрилилер, сени гёрюп, сен мени къатыным экенни англажакъ. Сени сав къоюп, мени оьлтюрежек! 13Олагъа мени къызардашымсан деп айтып къоярсан. Шолай этсенг, бары зат яхшы болажакъ, мени оьлюмден къутгъаражакъсан[+].

14Ибрайим Мисриге гелгенде, мисрилилер Сарайны аривлюгюн гёре. 15Вазирлер, Сарайгъа къарап, ону аривлюгюн пиръавунгъа макътамагъа башлай. Шону учун Сарайны пиръавунну къаласына ала. 16Ибрайим Сарайны эркъардашы деп ойлашып, пиръавун огъар рагьмулу бола. Ибрайимге тувар, къойлар, эшеклер, къуллар, къаравашлар ва тюелер бере.

17Тек пиръавун оьзюне Ибрайимни къатыны Сарайны алгъаны саялы, Раббибиз огъар ва ону къаласындагъылагъа уллу балагьлар гелтире. 18Ибрайимни чакъырып, пиръавун огъар:

– Сен этип къойгъан недир? Сарай сени къатынынг экенни неге яшыргъан эдинг? 19Неге къызардашым деп айтдынг? Мен чи шолайдыр деп, ону къатын этип алгъан эдим! Алып къатынынгны да, гет! – дей. 20Пиръавун Ибрайимни къатыны ва бары мал-матагьы булан къувалап йибермеге буйрукъ[†] бере.

### 13


Ибрайим Лутдан айрыла

1Ибрайим,[†] къатыны ва бары мал-матагьы булан Мисриден къайтып, Негепге гете. Ону булан Лут[†] да гете. 2Энни гьайван-малы, гюмюшю, алтыны болуп, Ибрайим бек бай бола. 3-4Ибрайим ёлун узата ва Негепден Бет-Элге багъып гете. Бир вакътилерде шонда, Бет-Элни ва Гайны арасында, ону чатыры къурулуп салынгъан болгъан. Алда Ибрайим шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къургъан болгъан. Шонда Ибрайим Раббибизни атын тутуп сёйлей.

5Ибрайим булан гёчюп юрюйген Лутну да гьайван-малы ва чатырлары болгъан. 6Экевге топуракъ азлыкъ эте: оланы малы-мюлкю шонча да кёп болгъан чы, гьатта олагъа бирче яшама тыгъыслыкъ этме башлай. 7Ибрайимни ва Лутну къойчуларыны арасында эришивлюклер башлана. (Шо заманларда бу ерлерде канъанлылар[†] ва перизлилер яшай болгъан.)

8Ибрайим Лутгъа булай дей:

– Бизин арабызда – мени къойчуларымны да, сени къойчуларынгны да арасында – эришивлюк болмайгъан кюйню этейик, биз чи къардашларбыз[+]. 9Муна алдынгда топуракъ – гел, биз айрылайыкъ. Сен сол якъгъа багъып барсанг, мен онг якъгъа багъып гетермен. Сен онг якъгъа багъып барсанг, мен сол якъгъа багъып гетермен.

10Лут къарап, савлай Урдун[†] Къол тап Соаргъа ерли, Раббибизни бавудай, Мисрини топурагъыдай, сугъарылып турагъанны гёре. (Бу затлар Раббибиз Содомну ва Гумураны[†] дагъытгъынча болгъан.)[+] 11Лут, Урдун Къолну сайлап, гюнтувушгъа багъып тербене. Буланы ёллары шолай айрыла. 12Ибрайим Канъанда,[†] Лут буса Къолну шагьарларыны ягъында ерлеше. Ол, Содомну къырыйында чатырларын да къуруп, шонда яшамагъа башлай. 13Содомну халкъы яман болгъан. Шондагъы адамлар[†] Раббибизге къаршы кёп гюнагь ишлер эте болгъан[+].

14Лут ва Ибрайим бир-биринден айрылгъандан сонг, Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Айлананга къара! Мундан таба темиркъазыкъгъа ва къыблагъа, гюнтувушгъа ва гюнбатышгъа къара. 15Сен гёрюп турагъан бу бары топуракъны Мен даимликге сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 16Мен сени наслунгну денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклени санавудай кёп этежекмен. Къайыр бюртюклени санама бажарылмайгъанда йимик, шолай сени наслуларынгны да санама бажарылмажакъ[+]. 17Бар, топуракъны узунуна да, генгине де юрюп чыкъ, неге тюгюл Мен шону сагъа бережекмен.

18Оьзюню чатырларын гёчюрюп, Ибрайим Гьабрун шагьарда, Мамре деген адамны эменлигини ювугъунда орунлаша. Ол шонда Раббибизге къурбанлыкъны салагъан ерни къура.

### 14


Ибрайим Лутну къутгъара

1-2Шо вакътилерде Шинарны пачасы Амрапел, Элласарны пачасы Ариок, Эламны пачасы Кедарламер ва Гойымны пачасы Тидал, бирче жыйылып, Содомну пачасы Берагъа, Гумураны[†] пачасы Биршагъа, Адманы пачасы Шинапгъа, Сабуйимни пачасы Шемеберге, Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасына къаршы дав этмеге бара. 3Артда эсгерилген беш де пача Сиддим къолда, гьалиги Оьлю денгиз бар ерде, бир-бирине къошула. 4Олар он эки йылны узагъында Кедарламерни зулмусуну тюбюнде тура, он уьчюнчю йыл буса баш гётере.

5-6Он дёртюнчю йыл буса оьзлер де булан бирлешип иш гёреген пачалар да булан Кедарламер геле. Олар Аштарут-Карнайимде репайымлылардан,[†] Гьамда зузлулардан, Шаве-Кирьятайымда эмлилерден, дангылны ягъасындагъы Эл-Паранда оьз тав эли Саирде гьорлулардан уьст геле[+]. 7Шондан олар Эн-Мишпатгъа (гьали Къадиш деп айтылагъан) багъып бурула ва Гьасисан Тамар деген ерде яшайгъан амаликлилерден[†] ва амурлулардан уьст чыгъа[+].

8-9Содомну пачасы, Гумураны пачасы, Адманы пачасы, Сабуйимни пачасы ва Баланы (гьали Соар деп айтылагъан) пачасы, Сиддим къолда Эламны пачасы Кедарламерге, Гойымны пачасы Тидалгъа, Шинарны пачасы Амрапелге, Элласарны пачасы Ариокгъа къаршы чыгъып, олар булан дав юрюте. Дёрт пача беш пачагъа къаршы ябуша[+]. 10Сиддим къолда буса сыламадан толгъан кёп къуюлар болгъан. Содомну ва Гумураны[†] пачаларыны асгерлери, къачма башлап, шо къуюларда батылып къала. Къалгъанлары буса тавлагъа къачып гете. 11Уьст болгъанлар, Содомну ва Гумураны бары байлыгъын, шоланы бары сурсатын да алып, ёкъ болуп гете. 12Олар Содомда яшайгъан Ибрайимни[†] агъасыны уланы Лутну да алып гете. Ону бары малын-мюлкюн де чыгъарып ала.

13Сав къалгъанланы арасындан бириси, амурлу Мамрени эменлигини ягъында яшайгъан гелгинчи, Ибрайимни янына гелип, огъар болгъан ишни гьакъында хабарлай. Мамре, Ашкул, Анер деген агъа-инилер Ибрайим булан бир болгъан. 14Лутну есирликде экенин билгенде, Ибрайим, тувгъандан берли оьзюню уьюнде тувгъан, дав юрютюп бажарагъан уьч юз он сегиз адамын[†] да жыйып, оланы артындан тюше. Ол душманланы Дан деген шагьаргъа ерли гьызарлап юрюй. 15Гече душманланы къуршавгъа алып, оланы янча ва тап Шамны темиркъазыкъ ягъында ерлешген Гьобагъа ерли къувалап юрюй. 16Ол душманлардан бары талагъанын, Лутну, ону мал-матагьын, къатынгишилени ва есирлени къайтара.


Малкиседек Ибрайимни шабагьатлай

17Кедарламерден ва ону булан бир болгъанлардан уьст болуп къайтып гелегенде, Шаве деген къолда (гьали Пача къол деп айтылагъан) Ибрайимни алдына Содомну пачасы чыгъа[+]. 18Аллагьу-Тааланы дин къуллукъчусу[†] ва Салимни[†] пачасы болгъан Малкиседек[†] Ибрайимге экмек ва чагъыр чыгъара[+]. 19Малкиседек ону булай айтып шабагьатлай:

– Кёкню ва ерни Яратывчусу
Аллагьу-Таала Ибрайимни шабагьатласын!
20Душманларынгны сени къолунга берген Аллагьу-Таалагъа
макътав болсун!

Ибрайим оьзюне тюшгенини ондан бир пайын[†] Малкиседекге бере[+]. 21Содомну пачасы Ибрайимге:

– Мени адамларымны къайтар, сагъа тюшгенни буса оьзюнге къой, – дей.

22-23Амма Ибрайим пачагъа булай дей:

– Раббибизни, Аллагьу-Тааланы, кёклени де, ерлени де Яратывчусуну алдында къолумну гётере туруп, сени бир затынгны да, гьатта чарыкъларынгны бавларын да алмасман деп ант эте тураман мен. Шо заман сен бирдокъда: «Ибрайимни бай этген менмендир», – деп айтып болмассан. 24Адамларыма ашавлукъгъа гетген затдан къайры, магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Мени булан бирче давгъа гелген Анер, Ашкул ва Мамре оьзлеге тиеген пайларын алсын.

### 15


Аллагь Ибрайим булан разилешив бегете

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Раббибиз Ибрайимге[†] бир гьайран гёрюнюш гёрсете. Ол Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Къоркъма, Ибрайим, Мен сени Къалкъанынгман. Сагъа уллу савгъат берилежек[+].

2Ибрайим буса булай дей:

– Есим, Раббим! Мен авлетсиз оьлежек бусам, Сени савгъатларынг магъа негердир? Мени варисим – Шам шагьарлы Элиезер. 3Сен магъа авлет бермеген сонг, мени варисим уьюмде тувгъан шо къул болажакъ.

4Ибрайим Раббибизни булай сёзлерин эшите:

– Сенден улан туважакъ, ол да сени варисинг болажакъ.

5Раббибиз, Ибрайимни чатырдан къыргъа чыгъарып, огъар:

– Кёкге къара, юлдузланы бир санап къара – шоланы санап боламысан? Сени наслуларынгны санаву да шончакъы болажакъ! – дей[+]. 6Ибрайим Аллагьгъа инана. Аллагь да Ибрайим Оьзюне инангъанлыкъны муъминликге санай[+].

7Раббибиз Ибрайимге:

– Мен, шу топуракъны сагъа есликге бермек учун, сени Калдидеги Ур деген шагьардан гелтирдим, – дей.

8– Есим, Раббим! Бу топуракъ меники болажакъны белгиси недир? – дей Ибрайим[+].

9– Магъа мунда уьч йыллыкъ сыйырны, уьч йыллыкъ эчкини, уьч йыллыкъ къойну, уьй ва къыр гёгюрчюнлерден де бирерни гелтир, – дей Раббибиз огъар.

10Ибрайим, жанланы гелтирип, шоланы тенг этип, экишер гесекге бёле, чархларын буса бир-бирине къаршы сала. Къушланы буса бёлмей къоя[+]. 11Къыргъыйлар учуп гелип, чархлагъа ябушуп йибере, тек Ибрайим оланы кюшлей.

12Гюн арта туруп, Ибрайимни къатты юху басма башлай, ону тун къарангылыкъ, зор къоркъунчлукъ къуршап ала[+]. 13Раббибиз Ибрайимге булай айта:

– Билип къой: сени наслуларынг ят элде дёрт юз йылны узагъында есирликде ва къурбатлыкъда къалажакъ[+]. 14Тек оланы есир этген халкъгъа Мен дуван этежекмен. Шондан сонг сени наслуларынг шо ерден уллу байлыкъ булан чыгъажакъ[+]. 15Сени сёйлесек, сен аталарынгны янына парахат гёчежексен, къабурунга абурлу къарт гьисапда гирежексен. 16Мунда сени халкъынг дёрт наслу гетген сонг къайтажакъ, неге тюгюл амурлулар гьали де ончакъы кёп гюнагь этип битмеген[+].

17Гюн арта ва бары ерни къарангылыкъ къуршап ала. Бирден гьайванланы бёлюнген чархларыны арасындан тютейген очакъ ва башы янгъан таякъ оьтюп гете. 18-21Шо гюн Раббибиз Ибрайим булан булай разилешив[†] бегете:

– Мен сени наслуларынга Мисри оьзенден тутуп уллу Фират оьзенге ерли кенлилени, кеназлыланы, кадмонлуланы, гьетлилени, перизлилени, репайымлыланы, амурлуланы, канъанлыланы,[†] гиргашлыланы ва ябуслуланы бу топуракъларын барын да беремен[+].

### 16


Гьажар ва Исмайыл

1Ибрайимни[†] къатыны Сарайдан[†] яш болмай болгъан. Ону Гьажар[†] деген мисрили къаравашы болгъан. 2Сарай Ибрайимге:

– Раббим магъа авлет бермей. Мени къаравашыма ювукълукъ эт, балики, ол сама да магъа яш табар, – дей.

Ибрайим Сарай айтгъанны эте. 3Сарай да огъар къатын этип оьзюню къаравашы мисрили Гьажарны бере. Шо заман Ибрайим Канъан[†] элде ерлешгенден берли он йыл бите болгъан. 4Ибрайим Гьажаргъа ювукълукъ эте. Гьажар айлы бола ва оьзюню еси Сарайгъа оьктем къарама башлай.

5Сарай Ибрайимге:

– Мени абурсуз болгъанлыгъыма сен жаваплысан. Мен сагъа къатын этип къаравашымны берген эдим, ол буса, айлы да болуп, гьали магъа оьктем къарайгъан болгъан. Сагъа да, магъа да тюз дуванын Раббибиз этсин, – дей[+].

6– Къаравашынг сени ихтиярынгда. Оьзюнг тюз гёреген кюйде эт, – деп жавап бере Ибрайим. Сарай Гьажаргъа зулму этме башлай. Гьажар да ону янындан къачып гете.

7Дангылда, Шургъа багъып элтеген ёл уьстдеги булакъны ягъында, ону уьстюне Раббибизни малайиги гелип:[+]

8– Сарайны къаравашы Гьажар, къайдан гелесен, къайда барасан? – деп сорай.

– Есим Сарайдан къачып бараман, – дей ол.

9Раббибизни малайиги огъар булай дей:

– Къайтып есингни янына да барып, огъар таби болуп къал. 10Мен сени наслуларынгны санап болмасдай кёп этежекмен. 11Сен айлысан, сен улан табажакъсан. Огъар Исмайыл[*]деп къоярсан, неге тюгюл Раббинг сени агьынгны эшитди. 12Уланынг къыр эшекдей болажакъ. Ол бары халкъгъа къаршы, бары халкъ буса огъар къаршы болажакъ. Къардашлары булан эришивлюкде яшап къалажакъ.

13Гьажар оьзю булан сёйлеген Раббибизге Эл-Рой деп ат къоя. Шо сёзлер: «Мени гёреген Аллагьны оьз гёзюм булан гёрдюм!» – деген маънаны бере болгъан. 14Шо саялы да къуюгъа Бер-Лагьай-Рой[*] деп айтыла. Шо Къадишни ва Бередни арасында ерлешген.

15Гьажар Ибрайимге улан таба. Ибрайим Гьажардан тувгъан уланына Исмайыл деп къоя. 16Гьажар Исмайылны тапгъанда, Ибрайимге сексен алты йыл бола болгъан.

### 17


Разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдирив

1Ибрайимге[†] токъсан тогъуз йыл болагъанда, огъар Раббибиз гёрюнюп, булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Мени гёз алдымда яшап тур ва муъмин кююнгде тур. 2Мен сени булан разилешив[†] бегетежекмен, сенден бир уллу халкъ болдуражакъман.

3Ибрайим Ону алдында ерге къапланып ята. Аллагь булай айта:

4– Къара чы! Муна, Мен сени булан бегетеген разилешив: сен кёп халкъланы ата-бабасы болажакъсан. 5Энниден сонг сени атынг Ибрайим[*] тюгюл, Ибрагьим болажакъ, неге тюгюл Мен сени кёп халкъланы ата-бабасы этежекмен[+]. 6Сени наслуларынгны артдыражакъман: бир хыйлы халкълар сенден таба баш алажакъ, сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ! 7Мени разилешивюм, сени булан ва сени наслуларынг булан даимликге бегетилип, наслудан-наслугъа берилип туражакъ. Мен сени ва сени наслуларынгны Аллагьы болажакъман. 8Буссагьат сен заманлыкъгъа орунлашып яшап турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. Бютюн Канъан[†] топуракъны Мен сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен ва оланы Аллагьы болажакъман.

9-10Сонг Аллагь Ибрагьимге булай айта:

– Тек сен ва сени наслуларынг Мени булан бегетген разилешивню наслудан-наслугъа кютмеге герексиз. Муна, Мен сизин булан бегетеген разилешив: сизин бары да эргишилеригиз сюннетленмеге герек. 11Мени булан бегетилген разилешивню белгиси гьисапда сюннет этдиригиз. 12Сизин янгы тувгъан гьар уланъяшыгъыз сегизинчи гюн сюннет этилмеге герек. Наслудан-наслугъа да шолай юрюлюп турсун. Сени ожагъынгда тувгъан гьар уланъяш, сени наслунгдан болмай, ят халкълардан[†] сатылып алынгъан буса да, сюннет этилмеге герек[+]. 13Сёзсюз осу да, башгъасы да – уьйде тувгъаны да, сатып алынгъаны да – сюннет этилмеге герек. Шоллукъда къаркъарагъызда Мени булан бегетилген даимлик разилешивню белгиси къалажакъ. 14Сюннет этилмеген адам[†] буса, Мени булан этилген разилешивню кютмегени саялы, оьз халкъындан айрылажакъ.

15Аллагь Ибрагьимге дагъы да булай айта:

– Энниден сонг сени къатынынгны аты Сарай[†] тюгюл, Сара болажакъ. 16Мен ону шабагьатлажакъман, сагъа ондан улан тувдуражакъман. Мен Сараны шабагьатлажакъман, ондан таба бир хыйлы халкълар баш алажакъ. Ону наслуларындан чыкъгъанлар пачалар болажакъ.

17Ибрагьим ерге къапланып ята, оьзю буса кюлемсирей туруп:

– Юз йыллыкъ къартдан яшлар тувамы? Токъсан йыл болагъан Сараны яш табагъан заманымы дагъы? – деп ойлаша. 18Ол Аллагьгъа:

– Исмайыл сама мени варисим болсун, – дей.

19– Къатынынг Сара улан табажакъ, сен огъар Исгьакъ[†][*] деп ат къояжакъсан. Мен ону ва ону наслулары булан даимлик разилешив бегетежекмен. 20Сени Исмайыл булан байлавлу тилевюнгню де къабул этдим. Мен ону шабагьатлажакъман, ону наслусун артдыражакъман ва огъар кёп санавда наслулар бережекмен. Исмайылдан он эки бий туважакъ, ол уллу халкъны ата-бабасы болажакъ. 21Тек Мени разилешивюм Исгьакъ булан болажакъ. Сара сагъа ону бир йылдан сонг шу вакътилерде табажакъ, – дей Аллагь огъар. 22Аллагь, Ибрагьимге шолай да айтып, гете.

23Шо гюн Ибрагьим, Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, уланы Исмайылгъа, ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва бары да сатып алгъан къуллагъа – сюннет эте. 24Сюннетленген заманында Ибрагьимге токъсан тогъуз йыл, 25уланы Исмайылгъа буса он уьч йыл бола болгъан. 26-27Бир гюнню ичинде Ибрагьимге, ону уланы Исмайылгъа, Ибрагьимни ожагъындагъы бары да эргишилеге: тувмадан ожагъы булан байлавлу эргишилеге ва ят халкълардан сатылып алынгъан къуллагъа – сюннет этиле.

### 18


Ибрагьимге Сарадан улан туважакъ деп ваъда этиле

1Тюшню яллавунда Мамре эменликде Ибрагьим[†] чатырыны алдында олтуруп турагъанда, огъар Раббибиз гёрюне. 2-3Ибрагьим гёзлерин гётерип къарай – алдында уьч адам[†] эретуруп бола. Ибрагьим чабып оланы янына бара. Оланы алдында ерге къапланып ятып, ол булай дей:

– Бийим, ярай буса, сени къулунг болгъан мени янымдан оьтюп гетип къалма хари. 4Сизге аякъларыгъызны жувма сув гелтирер, терек тюпде олтуруп ял аларсыз. 5Къулугъуз болгъан мени янымдан оьтюп бара болгъан сонг, ёлугъузгъа чыкъгъанча, сизге хапма аш да берермен.

– Яхшы. Шолай эт, – деп жавап бере олар.

6Ибрагьим, чабып чатыргъа гирип, Сарагъа:[†]

– Инг яхшысындан тез бир дорба ун ал, хамур басып, экмек бишир, – дей.

7Сонг Ибрагьим, туварына багъып чабып, яхшы семиз бузавну ала ва тез гьазир этсин деп, шону къуллукъчусуна бере. 8Ибрагьим оьзю къонакълагъа къаймакъ, сют, бузав эт бере. Къонакълары ашап турагъан заманны ичинде Ибрагьим оланы янында, терек тюпде эретуруп тура.

9– Къатынынг Сара къайда? – деп сорай олар Ибрагьимге.

– Шунда, чатырда, – деп жавап бере ол.

10– Мен сени янынга тогъуз айдан къайтып гележекмен. Шо заман Сараны уланы болажакъ, – дей олардан бириси.

Сара буса чатырны ичинде Ибрагьимни артында эретуруп тынглап тура болгъан[+]. 11Ибрагьим ва Сара бек къарт болгъан, Сара буса яш табып болагъан чагъындан оьтген болгъан. 12Ичинден кюлемсиреп, Сара булай деп ойлаша:

– Мени заманым гетди, есим де къарт. Яш тапма насип де къайдадыр гьали[+]?

13Шо заман Раббибиз Ибрагьимге булай айта:

– «Къарт да болуп, мен гертиден де яш табып болурманмы дагъы?» – деп де айтып, Сара неге кюлеп къойду? 14Раббигиз этип болмасдай гьеч зат бармы? Мен айтылгъан болжалдан, тогъуз айдан, къайтып гележекмен, шо заман Сараны уланы болажакъ[+].

15Къоркъгъан Сара:

– Мен кюлемедим, – деп ялгъан айтып къоя.

– Ёкъ, сен кюлей эдинг, – дей Раббибиз огъар.


Ибрагьим Содом саялы ялбара

16Эргишилер, гетмеге деп онгарылып, эретура ва Содомгъа багъып къарай. Къонакъларын узатмакъ учун, Ибрагьим олар булан чыгъа. 17Раббибиз булай айта:

– Мен Ибрагьимден Оьзюмню хыялларымны яшырмажакъман. 18Ибрагьимден таба чы бек уллу ва гючлю халкъ амалгъа гележек. Ондан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 19Авлетлерине ва наслуларына Аллагьны ёлунда, демек адилли ва тюз кюйде юрюмекни буюрсун деп, Мен Ибрагьимни сайладым. Шоллукъда Мен, Раббигиз, огъар этген ваъдамны[†] кютежекмен.

20Шо заман Раббибиз булай айта:

– Мен Содомгъа ва Гумурагъа[†] къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитдим. Оланы гюнагьы оьтесиз уллу[+]. 21Мен эшитген айыплавлар гертиден де тюзмю экен деп билмек учун, тюпге багъып барма тарыкъман.

22Шондан сонг эки де эргиши гете ва Содомгъа багъып бара, Раббибиз буса Ибрагьим булан бола. 23Ибрагьим, Огъар ювукъ болуп, булай дей:

– Яманлар булан бирге Сен гьали муъминлени де дагъытажакъмысан? 24Балики, шу шагьарда элли муъмин адам бардыр. Шо элли адамны хатиринден сама, шагьаргъа языкъсынмай, Сен шону дагъытажакъмысан? 25Сен шо ишни этмессен! Сен муъминлени яманлар булан бирге къырмайсандыр. Муъмин де, яман да бир къысматгъа тарымагъа ярамас. Шолай болмагъа ярамас! Бютюн дюньяны Дуванчысы адилсиз дуван этип болармы[+]?

26– Мен Содомда элли муъминни тапсам, оланы хатиринден шо шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

27– Шо заман Ибрагьим булай деп сёзюн узата:

– Мен бир чанг, хум бусам да, амма Есиме айтма болушлукъ этейим: 28эгер эллиге беш муъмин етишмесе, етишмейген шо бешевню хатиринден Сен бютюн шагьарны дагъытажакъмысан дагъы?

– Ёкъ, эгер де шонда къыркъ беш муъминни тапсам, дагъытмажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

29– Эгер шонда янгыз къыркъ муъмин табылса? – деп узата Ибрагьим.

– Къыркъ болса да, шо ишни этмежекмен, – деп жавап бере Раббибиз.

30– Есим айтажакъ сёзлериме къазапланмасын. Эгер шонда янгыз отуз муъмин болуп къалса? – дей Ибрагьим.

– Эгер шонда отуз муъминни тапсам, шагьаргъа языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

31– Есиме сорамагъа болушлукъ этейим: шонда олар янгыз йигирма бар буса? – дей Ибрагьим.

– Йигирманы хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз.

32– Есим къазапланмасын, бу ахырынчы соравум – эгер шонда олар янгыз онав бар буса? – дей Ибрагьим.

– Онавну хатиринден языкъсынажакъман, – деп жавап бере Раббибиз. 33Шону да айтып, Раббибиз гете, Ибрагьим буса уьюне къайта.

### 19


Аллагь Содомну ва Гумураны дагъыта

1Ахшам болгъанда, Содомгъа эки малайик[†] геле. Лут[†] шагьарны къапусуну[†] алдында олтуруп тура болгъан. Лут, малайиклени гёрюп, оланы къаршыламагъа чыгъа ва алдында ерге къапланып ята. 2Ол булай дей:

– Бийлерим, сизин къулугъуз болгъан мени уьюме гелигиз. Бизде гече къаларсыз, аякъларыгъызны жуварсыз, эртенинде буса ёлугъузну узатарсыз.

– Ёкъ. Биз гече майданда къалайыкъ, – дей олар[+].

3Амма Лут малайиклеге шолай бек тилей чи, олар рази болуп къала. Лут оланы уьюне гелтире, ахшамгъы ашны гьазирлей, чапелеклер бишире ва олар ашай. 4Олар ятып да битгинче, шагьарда яшайгъанлар – Содомну бары да эргишилери, яшы-уллусу булан – Лутну уьюн дёрт де ягъындан аралап ала. 5Олар Лутгъа булай къычыра:

– Къайда сагъа гече къалма гелгенлер? Оланы мунда чыгъар, биз олагъа ювукълукъ этейик!

6Лут, посагъагъа чыгъып, арты булан эшикни яба 7ва булай дей:

– Къардашлар, тилеймен сизге, яман затны этмегиз! 8Мени гьали де санына эргиши тиймеген эки къызым бар. Оланы берейим сизге, олагъа не сюйсегиз де этигиз, тек мени ожагъыма гелгенлени къоюгъуз.

9– Ёкъ бол гьали шундан! Сен гелгинчисен, сен къалгъанмысан мунда буйрукъ[†] этме? Гьали сагъа шондан да бетерин этербиз! – дей огъар. Олар, Лутну уьстюне басып гелип, эшикни бузуп ачмагъа айлана. 10Тек Лутну къонакълары, ону тартып, къайтарып уьйге гийире ва эшикни бегите. 11Олар эшик алда эретургъанланы барын да, уллусу-гиччиси булан, сокъур этип къоя. Олар нечакъы излеп айланса да, эшикни табып болмай[+].

12Къонакълар Лутгъа:

– Бу шагьарда дагъы да киминг бар? Уланларынг, къызларынг, гиевлеринг, дагъы оьзге адамларынг[†] бармы? Барын да чыгъар мундан, 13неге тюгюл биз бу шагьарны дагъытажакъбыз! Раббибиз Содомда яшайгъанлагъа къаршы бакъдырылгъан бек гючлю айыплавланы эшитди. Ол бизин бу шагьарны дагъытма йиберди! – дей.

14Лут барып къызларыны гелешмишлерине:

– Тез бу шагьардан гетигиз! Раббибиз гьали муну дагъытажакъ, – дей. Олар буса Лут масхара этедир деп къоя.

15Танг билинип гелегенде, малайиклер Лутну:

– Тез бол, къатынынгны да, эки де къызынгны да алып гет! Ёгъесе, гюнагьлы шагьар булан бирге оьзюнг де оьлежексен! – деп, алгъасатма башлай.

16Лут буса аста айлана болгъан. Шо заман малайиклер, Лутну, ону къатыныны ва эки де къызыны къолларындан тутуп, оланы шагьардан чыгъара, неге тюгюл Раббибиз Лутгъа языкъсына. 17Чыкъгъанда, малайик Лутгъа булай дей:

– Къачып къутул, артынга бурулуп къарама! Къолда да узакъ токътамай, тавлагъа багъып къач, ёгъесе оьлежексен!

18– Ёкъ, мени Есим! 19Сен магъа, къулунга, нече де рагьмулусан! Сени магъа бакъгъан якъдагъы рагьмунг зор уллу: сен мени оьлюмден къутгъардынг! Тек тавлагъа ерли мен чабып етишип болмажакъман – балагь артымдан етишежек, мен де оьлюп къалажакъман. 20Къара, бираз ариде бир гиччирек шагьар бар. Шо чу бир гиччирек шагьар, магъа шонда багъып къачмагъа изну бер. Шонда чабып етишип, мен къутгъарылажакъман, – деп жавап бере Лут.

21– Яхшы. Шону да этежекмен сени хатирингден. Сен айтагъан шагьарны мен сакълажакъман. 22Тек тез чабып йибер шонда. Неге тюгюл, сен шонда етишмей туруп, мен башлап болмайман, – дей малайик. (Шо саялы да шо шагьаргъа Соар деп айтыла.)

23Лут Соаргъа гелгенде, гюнеш гётерилмеге башлай. 24Содомгъа ва Гумурагъа[†] Раббибиз кёклерден таба яллайгъан кюкюртню явдуруп йибере[+]. 25Раббибиз эки де шагьарны, къолну, шонда яшайгъанланы барын да ва топуракъда оьсеген бары да затны дагъытып къоя. 26Амма Лутну къатыны артына бурулуп къарай ва ол туз багъанагъа айланып къала.

27Эртен тез Ибрагьим[†] алдындагъы гюн оьзю Раббибизни алдында токътагъан ерге геле. 28Содомгъа, Гумурагъа,[†] къолгъа къараса – топуракъдан отбашдан йимик тютюн гётерилип тура. 29Къолдагъы шагьарланы дагъыта туруп, Аллагь Ибрагьимни эсге ала. Лут яшагъан шагьарланы дагъытса да, Аллагь Лутну оьлюмден къутгъара.


Лут ва ону къызлары

30Лут, эки де къызын да алып, Соардан тавлагъа чыгъып гете, неге тюгюл ол шонда къалмагъа къоркъа. Олар бир анакъда ерлеше. 31Уллу къызы гиччисине булай дей:

– Бизин атабыз къарт. Бу бютюн уьлкеде бизден яш болагъан кюйде бизин къатын этип алардай бир эргиши де ёкъ. 32Атабызгъа чагъыр ичирип, ону булан ятайыкъ. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ!

33Гече олар атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Уллу къызы, атасыны къырыйына гелип, ону булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала. 34Артындагъы гюн уллусу гиччиси къызардашына:

– Гетген гече атабыз булан мен ятдым. Бу гече де ону ичирейик. Сен гелип, ону булан ятарсан. Атабыздан таба тухумубузну, сёнмеге къоймай, узатайыкъ! – дей. 35Олар гече янгыдан атасын чагъыр ичирип эсиртелер. Гиччи къызы гелип, атасы булан ята. Атасы буса бир затны да – къызы оьзю булан не ятгъанны, не гетгенни – билмеген кюйде къала.

36Шолай Лутну эки де къызы оьз атасындан айлы бола. 37Уллусу улан таба ва огъар Муап[†][*]деп къоя. Ол гьалиги муаплыланы ата-бабасы. 38Гиччиси де улан таба ва огъар Бен-Амми[*] деп къоя. Ол гьалиги аммунлуланы ата-бабасы.

### 20


Ибрагьим ва Абимелек

1Ибрагьим,[†] шо ерлерден къыблагъа, Негепге багъып гетип, Къадишни ва Шурну ортасында яшамагъа башлай. Сонг буса Герар[†] деген шагьарда ерлеше. 2Ол адамлагъа[†] Сара[†] оьзюню къызардашы деп айтып юрюй. Шо саялы Герарны пачасы Абимелек, Сараны артындан йиберип, ону оьзюне ала[+]. 3Тек Абимелекге гече тюшюнде Аллагь гёрюнюп, булай айта:

– Шо къатынны алгъанынг саялы, сен оьлежексен. Ону эри бар.

4Абимелек буса огъар тийме де тиймеген болгъан.

– Есим! Гертилей де, Сен айыпсыз халкъны оьлтюрежекмисен? – деп ялбара ол. 5Шо адам чы огъар къызардашым деп оьзю айтгъан эди! Къатын да шолай дей эди! Мени намусум таза,[†] мунда мени гюнагьым ёкъ!

6-7– Герти, Мен сени намусунг таза экенни билемен. Шо саялы да Мен сени шо къатынгъа тиймеге къоймадым, Мени алдымда гюнагь этмекден сакъладым. Тек гьали энни ону эрине къайтар. Ол пайхаммар. Ол сен сав къалсын деп дуа этежек, сен де сав къалажакъсан. Эгер сен ону эрине къайтармасанг, оьзюнг ва бары да уьюнгдегилер де оьлежекни билип къой, – деп жавап бере огъар тюшюнде Аллагь[+].

8Эртенине Абимелек, бары да вазирлерин де чакъырып, бу сёзлени олагъа етишдире. Олар бары да бек къоркъа. 9Абимелек, Ибрагьимни оьзюню янына чакъырып, огъар булай деп бетлей:

– Недир сен бизге этегенинг? Мени де, савлай пачалыгъымны да шу гюнагьгъа тарытардай сагъа не ачув этген эдик? Шолай этмеге ярамас чы! 10Не саялы этдинг шо ишни?

11Ибрагьим булай жавап бере:

– Мен бу якъларда Аллагьдан къоркъмайдыр деп ва къатыным саялы мени оьлтюрмеге болар деп ойлашгъан эдим. 12Ондан къайры да, ол, гертилей де, мени къызардашым. Ол мени атамны башгъа къатынындан болгъан къызы. Мен ону къатын этип алгъан эдим. 13Тек Аллагь магъа атамдан къалгъан уьюмню къоюп сапар чыкъмагъа буйрукъ[†] этгенде, мен огъар: «Тилеймен сагъа, магъа шу яхшылыкъны эт: къайда барып къалсакъ да, мен сени эркъардашынг деп айтып тур», – деп айтгъан эдим.

14Абимелек Ибрагьимге къойлар, сыйырлар, къуллар-къаравашлар савгъат эте, огъар Сараны къайтара. 15Ол Ибрагьимге булай дей:

– Мени бары топурагъым сени алдынгда. Не ерде сюе бусанг, шонда яша.

16Сарагъа буса булай дей:

– Мен сени эркъардашынга бир минг гюмюш акъча беремен. Шо бары да сени булангъыланы алдында сен айыпсыз экенликни исбатлажакъ.

17Ибрагьим Аллагьгъа дуа эте. Аллагь Абимелекни, ону къатынын ва къаравашларын сав эте. Къатынгишилер къайтып яшлар табып болагъан бола[+]. 18Шондан алда буса Ибрагьимни къатыны Сара саялы Раббибиз Абимелекни уьюндеги бары да къатынланы яш тапмайгъан этген болгъан.

### 21


Исгьакъ тува

1Раббибиз буса, Оьзю айтгъан кюйде, Сарагъа[†] рагьмулу бола ва Оьзюню ваъдасын[†] кюте. 2Сара айлы бола ва Аллагь токъташдыргъан болжалда къарт болуп турагъан Ибрагьимге[†] улан таба. 3Ибрагьим Сарадан янгы тувгъан уланына Исгьакъ[†] деп къоя[+]. 4Аллагь оьзюне буюргъан кюйде, сегизинчи гюн огъар сюннет эте[+]. 5Исгьакъ тувгъан заманда Ибрагьимге юз йыл бола болгъан. 6Сара булай дей:

– Аллагь мени къуванчлы гьалгъа салып къойду. Бу затны гьакъында эшитген гьар ким мени булан бирче къуванып туражакъ. 7Ибрагьимге Сара кёкюрегинден яш ичирежек деп ким айтар эди? Амма муна къарт чагъында менден огъар улан болду!


Гьажар яшы да булан къувалана

8Яш торая. Ол эмчекден айрылгъан гюн Ибрагьим уллу той эте. 9Ибрагьимни мисрили Гьажардан[†] болгъан уланы Исгьакъ булан ойнайгъанны гёрюп,[+] 10Сара Ибрагьимге:

– Уланы да булан къаравашны къувалап чыгъар! Неге тюгюл, къаравашны уланы азат къатынны уланы булан бирче бир заманда да варисликге ортакъчы болма ярамас, – дей[+].

11Ибрагьимге оьзюню уланыны гьакъында шо сёзлени эшитме авур бола. 12Амма Аллагь огъар булай дей:

– Уланынга ва къаравашынга байлавлу къайгъырма. Сагъа Сара айтагъан кюйде эт, неге тюгюл сени наслунг Исгьакъдан таба узатылажакъ[+]. 13Амма къаравашны уланындан да Мен бир халкъны амалгъа гелтирежекмен, неге тюгюл ол да сени баланг чы.

14Эртенине Ибрагьим, Гьажаргъа аш ва тулукъ булан сув да берип, шоланы ону инбашына да салып, яшы да булан чыгъарып йибере. Гьажар гете ва Бер-Шеба дангылда айлана туруп къала. 15Тулукъдагъы сув битгенде, Гьажар яшны уьлкю тюпде къоя. 16Яшны оьлегенин гёрмейим деп, юз абат чакъы ариге де тайып олтуруп, йылап йибере.

17Тек Аллагь яш йылайгъанны эшите ва Аллагьны Малайиги кёклерден Гьажаргъа булай дей:

– Не болгъан сагъа, Гьажар? Къоркъма! Сен къойгъан яшынгны йылайгъанын Аллагь эшитди. 18Тур, яшны янына бар, къолунга алып, ону рагьатландыр! Мен ондан уллу халкъ болдуражакъман.

19Аллагь Гьажарны гёзлерин ача, ол да къую гёре. Ювукъ барып, Гьажар тулукъну толтура ва яшгъа ичире. 20-21Яш торая, Аллагь да ону булан болуп тура. Ол Паран деген дангылда яшай ва яхшы окъчу бола. Анасы огъар Мисриден къатын гелтире[+].


Ибрагьим Абимелек булан разилешив бегете

22Шо вакъти Абимелек, янында асгербашчы Пикул да булан гелип, Ибрагьимге булай дей:

– Сен не эте бусанг да, сагъа Аллагь кёмек эте. 23Магъа, мени яшларыма, яшларымны яшларына хыянатлыкъ этмежекге Аллагьны аты булан ант эт. Мен сени булан нечик рагьмулу болгъан бусам, сен де магъа ва сени сыйындыргъан элге шолай рагьмулу болажакъгъа ант эт!

24Ибрагьим де ант эте. 25Шо заман Ибрагьим Абимелекни адамлары[†] оьзюню къуюсун чыгъарып алгъангъа кант эте.

26– Мен шону ким этгенни билмеймен. Сен магъа бир зат да айтмагъан эдинг. Мен шону гьакъында эшитегеним биринчилей, – деп жавап бере Абимелек.

27Ибрагьим, Абимелекге къойлар ва сыйырлар берип, ону булан разилешив[†] бегете. 28Ол башгъаларындан айырып етти къойну сала. 29Абимелек огъар:

– Бу етти къойну, буланы неге айырып салгъансан? – деп сорай.

30– Менден бу къойланы къабул эт. Мен бу къуюну къазгъанлыкъгъа шагьатлыкъ болуп токътажакъ шо, – дей Ибрагьим. 31Шо ерге Бер-Шеба[*]деп айтыла, неге тюгюл олар шонда бир-бирине ант этгенлер[+].

32Бер-Шебада Ибрагьим булан разилешив бегетип, Абимелек ва ону асгербашчысы Пикул пилистимлилени уьлкесине къайта. 33Ибрагьим Бер-Шебада тамариск терек орната ва Раббибизни, гьар даим де Бар болгъан Аллагьны, атын тутуп сёйлей. 34Шондан сонг Ибрагьим пилистимлилени уьлкесинде дагъы да узакъ заман яшай.

### 22


Ибрагьим сынала

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Аллагь Ибрагьимни[†] сынап къарай.

– Ибрагьим! – дей Аллагь огъар.

– Мен мунаман! – деп жавап бере Ибрагьим[+].

2– Биргине-бир, кёп сюеген уланынг Исгьакъны[†] да алып, ону да булан Мориа деген вилаятгъа бар. Шонда, Мен сагъа гёрсетген тавда, уланынгны яллатып къурбан этерсен, – дей Аллагь.

3Эртенине Ибрагьим эшегин де ерлей, оьзю булан эки къуллукъчусун ва Исгьакъны да ала. Ол, яллатып къурбан этмек учун агъач да гесип, Аллагь айтгъан ерге багъып ёл чыгъа. 4Ибрагьим, юрюй туруп, уьчюнчю гюн арекден шо ерни гёре. 5Ол къуллукъчуларына булай дей:

– Сиз эшек булан шу ерде токътап туругъуз, биз буса, яш да булан барып, Аллагьгъа сужда къылып, сонг къайтып сизин яныгъызгъа гелербиз.

6Ибрагьим, яллатып къурбан этмек учун онгарылгъан агъачланы алып, Исгьакъны инбашларына сала. Сонг отну ва бичакъны алып, Исгьакъ да булан бирче дагъы да ариге юрюй. 7Исгьакъ атасына:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым? – деп жавап бере Ибрагьим.

– Бизин отубуз да, агъачларыбыз да бар, яллатып къурбан этмек учун токълубуз къайда дагъы? – деп сорай Исгьакъ.

8– Уланым, яллатып къурбан этмек учунгъу токълуну Аллагь Оьзю бережек! – дей огъар Ибрагьим. Олар экевю де ёлун узата.

9Оьзюне Аллагь айтгъан ерге етгенде, Ибрагьим къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шонда агъачланы сала. Ол, Исгьакъны байлап йиберип, ону къурбанлыкъны салагъан ердеги агъачланы уьстюне сала. 10Шо заман Ибрагьим уланын соймакъ учун бичагъын чыгъара. 11Амма огъар кёкден Аллагьны Малайиги:

– Ибрагьим, Ибрагьим! – деп къычыра.

– Мен мунаман! – деп жавап бере ол.

12– Огъар къолунгну гётерме. Огъар бир зат да этме. Гьали сен Аллагьдан къоркъагъанынгны билдим, неге тюгюл оьзюнгню биргине-бир уланынгны Огъар берме къызгъанмадынг! – дей Малайик.[†]

13Шонда Ибрагьим мююзлери чырхылыкъгъа къысдырылып турагъан иркни гёре. Ол, ювукъ барып, иркни ала ва уланыны орнуна шону яллатып къурбан эте. 14Бары да шу затлар болгъан ерге Ибрагьим Ягьве-Ире деп ат тагъа. («Раббибиз Оьзюню тавунда бережек» деген айтыв да мундан чыкъгъан.)

15Раббибизни Малайиги кёкден янгыдан Ибрагьимге булай къычыра:

16– Оьзюм булан ант этемен, – дей Рабби Аллагь: сен шу ишни этгенинг, демек биргине-бир уланынгны бермеге къызгъанмагъанынг саялы, 17Мен сени шабагьатлама да бир шабагьатлажакъман дагъы! Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы, денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклер чакъы кёп наслулар бережекмен. Сени наслуларынгны алдында душманларынгны къапулары дагъылып къалажакъ![+] 18Мени буйругъумну кютгенинг саялы, сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+].

19Ибрагьим къуллукъчуларын къоюп гетген ерге къайтып геле. Олар булан бирче Бер-Шебагъа къайтып, шонда яшап тура.


Нагьорну наслулары

20Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Ибрагьимге иниси Нагьорну къатыны Милка уланлар тапгъан деген хабар етише: 21Уц (биринчи авлети), Буз, Кемуйыл (бу Арамны атасы), 22Кесет, Гьазо, Пилдаш, Идлап ва Бетуел. 23Бетуелден Ребека[†] деген къыз тува. Ибрагьимни иниси Нагьоргъа къатыны Милка тапгъан сегиз де улан шулардыр[+]. 24Ондан къайры да, Нагьорну Реума деген экинчи къатыны огъар Тебагь, Гагьам, Тагьаш, Маака деген уланлар таба.

### 23


Сара оьле

1Сара[†] юз йигирма етти йыл яшай. 2Ол Канъан[†] топуракъда ерлешген Къырыят-Арба деген шагьарда (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) оьле. Ибрагьим[†] гелип, Сарагъа йылап яс эте. 3Сонг буса оьлюню янындан тайып, гьет халкъына булай дей:

4– Мен бу якълардан тюгюлмен, мен гелгинчимен. Оьлген къатынымны гёммек учун, магъа къабургъа ер беригиз.

5Гьетлилер булай жавап бере:

6– Тынгла бизге, бийибиз. Бизин арабызда сен Аллагьны бийисен. Къатынынгны бизин къабурларыбызны инг яхшысында гём. Бизин къайсыбыз да сагъа оьз тухумубузну къабурундан ер бережекбиз.

7Ибрагьим, туруп йиберип, бу ерни халкъыны – гьетлилени алдында ерге къапланып ятып, 8булай дей:

– Эгер сиз магъа оьлюмню гёмме ихтияр бере бусагъыз, ярай буса, Согьарны уланы Эпронгъа тилегиз. 9Ол магъа оьзюню авлагъыны ягъасында ерлешген Макпеланы анагъын сатсын. Гёмеген ер болсун учун, шо авлакъны мен сизин алдыгъызда гюмюш берип толу багьасына сатып алажакъман.

10Гьетлилени арасында олтургъан Эпрон, шагьарны къапусуну[†] алдында олтургъан бары да гьетлилер де эшитеген кюйде, Ибрагьимге булай дей:

11– Ёкъ, бийим! Магъа тынгла, шу авлакъны анакъ да булан бирче мен сагъа беремен. Мени халкъым шагьатдыр: мен шу авлакъны сагъа оьлюнгню гёммек учун беремен! – дей.

12Шо вилаятны халкъыны алдында ерге къапланып ятып, 13Ибрагьим Эпронгъа булай дей:

– Тынгла магъа, оьлюмню гёмежек авлакъ саялы менден гюмюш ал!

14Эпрон булай жавап бере:

15– Яхшы, бийим! Магъа тынгла! Шу авлакъны багьасы дёрт юз гюмюш шекел[*] болуп токътай – оьлюнгню гёммек учун, шо магъа да, сагъа да кёпмю дагъы?

16Ибрагьим Эпрон айтгъан багьагъа рази бола. Ибрагьим Эпронгъа шагьат болгъан гьетлилени алдында оьзю токъташдыргъан чакъы гюмюшню оьлчеп бере: савдюгерчилени арасында юрюлеген оьлчев булан дёрт юз гюмюш шекел.

17-18Шолай Макпеладагъы, Мамрени ювугъундагъы Эпронну авлагъы, шондагъы анакъ ва бары да тереклер де булан бирче Ибрагьимни мюлкюне гире. Шагьарны къапусуну алдында жыйылгъан бары да гьетлилер шогъар шагьатлар болуп токътай. 19Шондан сонг Ибрагьим къатыны Сараны Канъан топуракъда Мамрени (гьали огъар Гьабрун деп айтыла) къырыйындагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме. 20Авлакъ ва анакъ, гьетлилерден Ибрагьимге къалып, гёмеген ер болуп токътай.

### 24


Исгьакъ ва Ребека

1Ибрагьим[†] шайлы къарт бола. Раббибиз бары да ишлеринде ону шабагьатлап тура. 2-3Ибрагьим, оьзюню ожагъын ва уьй ишлерин юрютюп турагъан баш къуллукъчусун чакъырып, огъар булай дей:

– Бутума да тийип, кёклени де, ерни де Аллагьы болгъан Раббибизни аты булан уланыма къатын этип ерли канъанлы[†] къызны алмажакъгъа, 4мени ватаныма, къардашларымны янына барып, Исгьакъгъа[†] къатын шондан гелтирежекге ант эт.

5– Эгер къыз мени булан мунда, бу топуракъгъа гелме сюймесе, сен чыкъгъан топуракъгъа уланынгны къайтарма герек болажакъманмы? – деп сорай къуллукъчусу.

6– Вёре-вёре! Уланымны шонда къайтарма! 7Кёклени Аллагьы болгъан Раббибиз мени атамны ожагъындан, ватанымдан чыгъарып алды, бу топуракъны мени наслуларыма бережекмен деп магъа ант этди. Сен уланыма къатын гелтирсин деп, Ол сени алдынг булан Оьзюню малайигин йибережек. 8Эгер къыз сени булан гелмеге сюймесе, сен шо антдан къутуласан. Тек мени уланымны шонда къайтарма! – деп жавап бере Ибрагьим.

9Къуллукъчу, есини бутуна да тийип, ант эте. 10Ол, есини он тюесин ва кёп тюрлю багьалы савгъатларын да алып, Месопотамияда Нагьор яшайгъан шагьаргъа ёлгъа тюше. 11Къуллукъчу, шагьаргъа гелип, шону алдындагъы къуюну ягъында тюелерин токътатгъанда, ахшам, шагьардагъы къызлар сув алмагъа чыгъагъан вакъти болгъан.

12Ибрагьимни къуллукъчусу булай дуа эте:

– Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы! Бугюн ишлерим тюзелсин, есим Ибрагьимге рагьму эт! 13Муна, мен гьали шагьардагъы къызлар сув алма гелеген къуюну къырыйында токътагъанман. 14Къызланы бирине: «Кажинингден сув ичме къой», – деп айтарман. Эгер де шо къыз: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деп айтса, шо къызны къулунг Исгьакъгъа танглагъанынг ачыкъ болажакъ. Сен есиме рагьму этгенни белгиси шо болсун!

15Къуллукъчу шо дуасын этип де битгинче, инбашында кажини де булан Ибрагьимни иниси Нагьорну ва къатыны Милканы уланы Бетуелни къызы Ребека[†] геле. 16Ол бек арив ва санына эргиши тиймеген къыз болгъан. Къыз, къуюгъа багъып тюшюп йиберип, кажинин толтура. Къайтып гетип бара турагъанда, 17Ибрагьимни къуллукъчусу, чабып ону янына барып:

– Магъа кажинингден ичме сув бер! – деп тилей.

18– Ич, бийим, – деп, къыз, шоссагьат инбашындагъы кажинин тюшюрюп, Ибрагьимни къуллукъчусуна бере.

19Ол ичген сонг, къыз:

Буссагьат мен сени тюелеринге де сув гелтирермен, олар да тойгъунча ичсин, – дей.

20Чалт сувну гьайванлар ичеген ерге де тёгюп, къайтып къуюгъа багъып чабып гете. Шолай бары да тюелер тойгъунча, сув ташып тура. 21Раббибиз оьзюню ишлерин тюзелтгенине мекенли инанмакъ учун, къуллукъчу сёйлемей къарап тура.

22Тюелер сувдан тойгъан сонг, ол къызгъа бурнуна тагъагъан ярты шекел тартагъан багьалы сыргъа ва он шекел тартагъан эки алтын билезик де бере. 23Сонг къуллукъчу:

– Кимни къызысан? Магъа атангны уьюнде гече къалмагъа ер табылармы? – деп сорай.

24– Мен Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман. 25Гьайванлар учун бизин кёп саламыбыз да, тирлигибиз де бар. Гече ятмагъа ер де табылар, – деп жавап бере къыз.

26Шо заман Ибрагьимни къулу Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къыла 27ва булай дей:

– Бийим Ибрагьимни Аллагьы Раббибизге макътав болсун! Ол бийиме гьакъ герти кюйде рагьмусун гёрсетди. Раббим мени тувра бийимни къардашларыны уьюне гелтирип къойду!

28Ребека, чабып уьюне, анасыны янына гелип, гелген къонакъны гьакъында хабарлай. 29-30Ребеканы эркъардашы Лабан къызардашында сыргъаны ва билезиклени гёргенде ва гелген адам[†] ону булан нени гьакъында сёйлегенни билгенде, къуюгъа багъып алгъасай, Ибрагьимни къуллукъчусуну янына багъып бара. Ол буса тюелери де булан къуюну къырыйында токътап тура болгъан. Лабан огъар:

31– Хошгелдинг, Раббибизни шабагьаты болгъан адам! Не этесен мунда эретуруп? Мен чи сагъа уьй гьазирлегенмен, тюелеринге де ер онгаргъанман, – дей.

32Ибрагьимни къуллукъчусу уьйге гире. Тюелени ерлерин чечип, олагъа салам да, тирлик де сала, къонакъгъа ва ону ёлдашларына буса аякъларын жувма деп сув бере. 33Ону алдына аш сала. Ибрагьимни къуллукъчусу буса булай дей:

– Мени шунда неге йибергенни айтмай туруп, мен ашамажакъман.

– Айт, – деп жавап бере огъар.

34Ол хабарлама башлай:

– Мен Ибрагьимни къуллукъчусуман. 35Раббибиз бийиме аявсуздан шабагьатын гёрсетди, ону кёп бай этди. Огъар къойлар, сыйырлар, гюмюш, алтын, къуллар, къаравашлар, тюелер, эшеклер берди. 36Бийимни къатыны Сара[†] къарт болуп турагъанда, огъар улан тапды. Ол бары да мюлкюн уланына берди. 37-38Бийим уланына ерли, канъанлы къызны алмажакъгъа, оьзюню ватанына, къардашларыны янына барып, уланына къатын шондан гелтирежекге мени ант этдирди. 39Мен бийиме: «Эгер къыз мени булан гелмесе?» – деп сорадым. 40Ол магъа: «Алдында бары яшавум оьтген Раббибиз, Оьзюню малайигин йиберип, уланыма мени халкъымдан, мени къардашларымдан къатын гелтирсин деп, сени ишлерингни тюзлежек», – деп айтды. 41Ол дагъы да: «Тек сен къардашларымны янына барып, олар да сагъа къыз бермесе, сен антдан къутулажакъсан», – деди.

42-43Шолай бугюн къуюну ягъына геле туруп, мен булай дедим: «Раббим, бийим Ибрагьимни Аллагьы, эгер Сен ишлерим тюзелгенни сюе бусанг, муна мен гьали къуюну ягъында токътап тураман. Шунда сув алма деп къыз гелгенде, мен огъар: „Кажинингден сув ичме къой“, – деп айтажакъман. 44Эгер ол: „Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен“, – деп айтса, Раббибиз шо къызны бийимни уланына къатын этип танглагъаны ачыкъ болажакъ».

45Шону гьакъында дуа этип де битмеген эдим, къарайман, инбашында кажини де булан, къуюгъа багъып тюшюп, Ребека сув ала. Мен ондан сув тиледим. 46Ол, шоссагьат магъа кажинин берип: «Ич, мен сув тюелеринге де гелтирермен», – деди. Мен ичдим, сонг Ребека тюелеге де сув гелтирди. 47Мен огъар: «Кимни къызысан?» – деп сорадым. Ол: «Милканы ва Нагьорну уланы Бетуелни къызыман», – деп жавап берди. Шо заман мен огъар бурнуна тагъагъан сыргъа ва билезиклер бердим.

48Мен де Раббибизни алдында ерге къапланып ятып сужда къылдым. Бийимни уланына ону къардаш тайпасындан къыз алмакъ учун мени тувра шунда гелтиргени саялы, бийим Ибрагьимни Аллагьы болгъан Раббибизге алгъыш этдим. 49Гьали энни сёз сизде: бийиме гьакъ герти кюйде рагьмугъузну гёрсетме хыялыгъыз бармы? Магъа жавап беригиз, не этмеге герегимни билейим.

50Лабан ва Бетуел булай жавап бере:

– Бу иш Раббибизден экенни гёрюп турабыз, шогъар къаршы не айтып болайыкъ биз? 51Муна Ребека – ону оьзюнг булан алып гет. Раббибиз сюеген кюйде, ол сени бийингни уланыны къатыны болсун, – дей.

52Шону эшитип, Ибрагьимни къуллукъчусу янгыдан Раббибизни алдында ерге къапланып ята. 53Сонг ол Ребекагъа гийимлер, гюмюш ва алтын тагъымчакълар, ону эркъардашына ва анасына багьалы савгъатлар бере. 54Шондан сонг къул ва ону ёлдашлары ашап, юхлама яталар. Эртенинде буса Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Изну берсегиз, мен бийимни янына къайтажакъ эдим, – дей.

55Ребеканы эркъардашы ва анасы:

– Ол бир он гюн сама турсун бизин булан, сонг гетерсиз, – дей.

56Ибрагьимни къуллукъчусу:

– Мени токътатмагъыз. Мени ишлеримни Раббибиз тюзлеген сонг, магъа бийимни янына къайтмагъа изну беригиз! – дей.

57– Къызны чакъырайыкъ, оьзю не айтагъанына тынглап къарайыкъ, – дей олар.

58Ребеканы чакъырып, огъар:

– Сен бу адам булан барамысан? – деп сорай.

– Бараман, – дей ол.

59Шо заман олар, Ребека, ону эмчек анасы, Ибрагьимни къуллукъчусу ва ону ёлдашлары булан савболлаша туруп, 60Ребеканы булай айтып шабагьатлай:

– Къызардашым, сени наслуларынг мингден де,
он мингден де артыкъ болсун!
Сени авлетлерингни алдында
душманланы къапулары дагъылып къалсын!

61Ребека ва ону къаравашлары, тюелеге де минип, Ибрагьимни къуллукъчусуну артына тюше. Олар Ребеканы да алып гете.

62Исгьакъ буса, Бер-Лагьай-Ройдан янгы къайтып, Негепде яшай болгъан. 63Ол ахшам бир затланы гьакъында ойлашма деп авлакъгъа чыкъгъанда, ювукълашып гелеген тюелени кериванын гёре. 64Ребека Исгьакъны гёргенде, тюеден атылып тюшюп, 65Ибрагьимни къуллукъчусуна:

– Бизге багъып гелеген адам кимдир? – деп сорай.

– Ол мени бийим, – деп жавап бере къуллукъчу. Шонда Ребека, шаршавну алып, шогъар чырмала.

66Шо заман къуллукъчусу Исгьакъгъа сапарыны гьакъында хабарлай. 67Исгьакъ Ребеканы анасы Сарадан къалгъан чатыргъа гийире ва Ребека ону къатыны бола. Исгьакъ Ребеканы сююп къала, сонг ону гечинген анасы булан байлавлу къайгъысы басыла бара.

### 25


Ибрагьимни башгъа наслулары

1Ибрагьим[†] янгыдан къатын ала. Кетура деген янгы къатыны 2огъар Зимран, Йокъшан, Медан, Мидьян,[†] Ишбакъ ва Шуагь деген уланланы таба. 3Йокъшандан Шеба ва Дедан тува. Деданны наслулары – ашшурлулар, летушлулар ва леумлулар. 4Мидьянны уланлары: Эпа, Эпер, Гьанок, Абида ва Элдаа. Булар бары да Кетураны наслусу.

5Ибрагьим оьзюню бары да мюлкюн Исгьакъгъа[†] бере. 6Бириси къатынларындан болгъан уланларын буса Ибрагьим оьзюню савунда, аявсуздан савгъатлар да берип, гюнтувуш топуракълагъа багъып, Исгьакъдан ариге чыгъарып йибере.


Ибрагьим оьле

7Ибрагьим юз етмиш беш йыл яшай. 8Ол яшавдан тазза тоюп, шайлы къарт чагъында оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 9Уланлары Исгьакъ ва Исмайыл ону Согьарны уланы гьетли Эпронну Мамрени ювугъунда ерлешген авлагъындагъы Макпела анагъында гёме. 10Ибрагьим шо авлакъны гьетлилерден сатып алгъан болгъан. Ибрагьим ва Сара[†] шонда гёмюлген[+]. 11Ибрагьим оьлген сонг, Раббибиз ону уланы Исгьакъны шабагьатлай. Исгьакъ Бер-Лагьай-Ройну ювугъунда яшай болгъан.


Исмайылны наслулары

12Муна Ибрагьимге Сараны къаравашы мисрили Гьажардан[†] тувгъан уланы Исмайылны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 13Исмайылны уланларыны атлары, уллусундан башлап: Небайот (Исмайылны биринчи уланы), Кедар, Адбеел, Мибсам, 14Мишма, Дума, Масса, 15Гьадат, Тема, Этур, Напиш ва Кедма. 16Булар он эки къавумну он эки бийи болгъан Исмайылны уланлары. Оланы атлары юртлагъа ва къонушлагъа къоюлгъан. 17Исмайыл юз отуз етти йыл яшай. Ол оьле ва ата-бабаларыны янына гёче. 18Ону наслулары Гьавиладан башлап Ашшургъа барагъан ёлдагъы Мисрини дазусундагъы Шургъа етгинче ерлешген болгъан. Олар агъа-инилери булан татывсуз яшай болгъан[+].


Исав ва Якъуб тува

19Муна Ибрагьимни уланы Исгьакъны ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. Ибрагьимден Исгьакъ тува. 20Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исгьакъ Месопотамиядан арамлы Бетуелни къызы ва арамлы Лабанны къызардашы Ребеканы[†] къатын этип ала. 21Исгьакъ къатыны Ребека учун Раббибизге дуа эте, неге тюгюл ондан яш болмай болгъан. Раббибиз де ону дуасын къабул эте ва Ребека айлы бола. 22Тек ону къарнындагъы уланлар бири-бири булан ябушма башлай. Дуа да этип, Ребека Раббибизге:

– Неге бола экен бу зат магъа? – деп сорай.

23Раббибиз огъар булай дей:

– Сени къурсагъынгда эки къавум бар,
къарнынгдан эки башгъа халкъ чыгъажакъ.
Оланы бириси бирисинден гючлю болуп чыгъажакъ,
уллусу гиччисине къуллукъ этежек[+].

24Чагъы етишип, эки эгиз тува. 25Биринчисини уьстю къызылсув тюслю ва гьайванны гёнюдей тюкге батгъан болгъан. Огъар Исав[†][*]деп къоялар. 26Ону арты булан, Исавну табанын да тутуп, бириси де тува. Огъар Якъуб[†][*]деп къоялар. Олар тувгъанда, Исгьакъгъа алтмыш йыл бола болгъан.


Исав оьзюню баш авлет болмагъын сата

27Уланъяшлар оьсе. Исав гьюнерли гьавчу, авлакъланы адамы,[†] Якъуб буса юваш хасиятлы, уьй бавурлу болуп оьсе. 28Буланы атасы Исгьакъ къыр эчкини этин сюе болгъан, шо саялы да Исавну артыкъ гёре болгъан. Анасы Ребека буса Якъубгъа яхшы гёзден къарай болгъан.

29Бир керен Якъуб шорпа этип турагъанда, Исав гьавдан талып къайтып геле.

30– Магъа шу къызыл затдан ашама бер. Мен талгъанман! – дей ол Якъубгъа. (Шо саялы да огъар Адум[†][*] деп ат такъгъанлар.)

31– Сен магъа баш авлет болмагъа ихтиярны бер, – дей Якъуб[+].

32– Баш авлет болмагъым магъа башгъа не бере? Оьле тураман чы, – дей Исав.

33– Биринчилей ант эт! – дей Якъуб.

Исав баш авлет болмагъа ихтиярны Якъубгъа беремен деп ант эте. 34Шо заман Якъуб Исавгъа экмек ва бурчакъ шорпа бере. Ол, ашап, ичип, туруп гете. Баш авлет болмагъа ихтиярны гьакъында буса ону бир гьайы да болмай[+].

### 26


Исгьакъ ва Абимелек

1Уьлкеде алда, Ибрагьимни[†] заманларында йимик, ачлыкъ бола. Исгьакъ[†] Абимелек деген пилистимли пачаны янына Герар[†] шагьаргъа багъып гете[+]. 2Раббибиз, Исгьакъгъа гёрюнюп, булай айта:

– Мисриге барма, Мен сагъа гёрсетежек уьлкеде яшап тур. 3Шо уьлке сени сыйындыражакъ. Мен буса сени булан болуп туражакъман ва сени шабагьатлажакъман. Сени атанг Ибрагьимге берген антымны кютежекмен: Мен шо бары да топуракъланы сагъа ва сени наслуларынга бережекмен[+]. 4Мен сагъа кёкдеги юлдузланы санаву чакъы кёп наслулар бережекмен. Олагъа бары да шу топуракъланы бережекмен. Сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 5Ибрагьим Магъа таби болгъаны, бары да буйрукъларымны,[†] уьйретивлеримни кютгени саялы, Мен олагъа шабагьат этежекмен.

6Шо саялы Исгьакъ Герарда ерлеше. 7Мунда яшайгъанлар огъар Ребеканы[†] гьакъында сорагъанда, ол: «Бу мени къызардашым», – деп жавап берип къоя. Исгьакъ: «Ол мени къатыным», – деп айтма къоркъа, неге тюгюл шондагъы эргишилер бек арив Ребеканы алмакъ учун, оьзюн оьлтюрер деп ойлаша[+]. 8Заман гетип тура. Бир керен пилистимли пача Абимелек терезеден таба Исгьакъ Ребеканы къучакълап айланагъанын гёрюп къоя. 9Исгьакъны оьзюню янына чакъырып:

– Ол чу сени къатынынг экен?! Къызардашым деп неге айтдынг? – деп сорай.

– Ол саялы мени оьлтюрюп къояр деп къоркъа эдим, – деп жавап бере Исгьакъ.

10– Недир сен бизге этегенинг? Арабыздан ким буса да бирев сени къатынынга ювукълукъ этип къойгъан буса, уьстюбюзге чи бек уллу гюнагь тюшежек эди! – дей Абимелек.

11Абимелек бары да халкъгъа:

– Ким бу адамгъа[†] яда муну къатынына тийсе, ол оьлюмге тарылажакъ, – деп билдире.

12Шо уьлкеде де ерлешип, Исгьакъ ашлыкъ чачма башлай. Ону гелими юз керен артыкъ бола, неге тюгюл Раббибиз ону шабагьатлай болгъан. 13Ону байлыгъы артып тербей ва ол бек бай адам болуп токътай. 14Ону къой сиривлери, сыйыр туварлары ва кёп къуллукъчулары бола. Пилистимлилер огъар гюнчюлюк этмеге башлай. 15Олар Ибрагьимни заманында Ибрагьимни къуллары къазгъан къуюланы топуракъ тёгюп толтура[+].

16Абимелек де Исгьакъгъа:

– Бизин яныбыздан тайып, ари гет, неге тюгюл сен бизден эсе хыйлы гючлю болуп чыкъдынг, – дей.

17Исгьакъ да, шо ерден тайып, ари гете. Ол Герар къолда чатыр къуруп орунлаша ва шонда ерлеше. 18Шонда ол Ибрагьимни заманында къазылып, ол гечинген сонг буса пилистимлилер топуракъ булан басдырып къойгъан къуюланы янгыдан къазып ачма башлай. Шо къуюлагъа ол Ибрагьим бир вакътилерде берген атларын къайтара.

19Бир керен къолда Исгьакъны къуллары къазып булакъ чыгъара. 20Тек герарлы къойчулар Исгьакъны къойчулары булан: «Шо сув бизинки!» – деп эришмеге башлайлар. Шо саялы Исгьакъ бу къуюгъа Эсек[*]деп ат тагъа, неге тюгюл олар ону булан эрише болгъан. 21Башгъа къую къаза, тек шону уьстюнден де эришивлюк бола. Шо саялы огъар Ситна[*]деп ат тагъа. 22Шо заман Исгьакъ, дагъы да арекге гетип, бирдагъы къую къаза. Шону уьстюнден буса эришивлюк болмай. Шо къуюгъа Исгьакъ Регьобот[*]деп ат тагъа. Шо «Биз шу топуракъда артсын деп, Раббибиз ахырда да бизге эркин топуракъ берди» деген маънаны англата болгъан.

23Сонг Исгьакъ Бер-Шебагъа къайта. 24Шонда тап биринчи гечесинде огъар Раббибиз гёрюне.

– Мен сени атанг Ибрагьимни Аллагьыман. Къоркъма, Мен сени буланман. Мен сени шабагьатлажакъман, сени наслунгну артдыражакъман. Мен шону къулум Ибрагьим саялы этежекмен, – дей Ол. 25Исгьакъ шо ерде къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп ва Аллагьны атын тутуп сёйлей. Шонда Исгьакъ чатырларын къура ва ону къуллары къую къазмагъа башлай.

26Шо заман Герардан Абимелек вазири Агьузат ва асгербашчысы Пикул булан Исгьакъны янына геле.

27– Неге гелдигиз мени яныма? Сиз чи мени сюймейген болуп, къувалап йиберген эдигиз! – дей Исгьакъ.

28– Биз Раббибиз сени булан экенни гёрюп турабыз, шо саялы да бизин булан ант байлагъанны сюебиз. Разилешив[†] бегетейик! 29Сен бизге яманлыкъ этмежекмен деп ант эт: биз де сагъа яманлыкъ этмедик чи, яхшылыкъ этдик, сени парахат гетме къойдукъ. Гьали Аллагь сени шабагьатлагъаны англашылды, – дей олар[+].

30Исгьакъ олар учун уллу къонакълыкъ эте. Олар ашай, иче. 31Эртенине олар бир-бирине ант эте. Исгьакъ оланы йибере, олар да ону янындан парахат кюйде гете.

32Олар, Исгьакъны янына гелип, огъар сув тапгъанын билдире. 33Исгьакъ шо къуюгъа Шиба[*]деп ат тагъа. (Шагьарны аты бугюнлеге ерли де Бер-Шеба.)

34Оьзюне къыркъ йыл болагъанда, Исав[†] гьетли Беерни къызы Егьудитни ва гьетли Айлунну къызы Басематны къатынлар этип ала[+]. 35Исгьакъгъа ва Ребекагъа оланы экевю де булан яшама къыйын бола.

### 27


Исгьакъ Якъубну шабагьатлай

1Бир керен къарт болгъан, гёзлери гёрмейген Исгьакъ[†] оьзюню янына уллу уланын чакъыра.

– Уланым! – дей ол Исавгъа.[†]

– Вай, атам! – деп жавап бере ол.

2– Мен гьали къарт болгъанман, магъа яшамагъа нечакъы къалгъанны да билмеймен, – дей Исгьакъ.

3Жаянгны да, окъларынгны да алып, авлакъгъа къыр эчкиге гьавгъа барып гел[+]. 4Гелтиргенде, мен сюеген кюйде татывлу этип аш биширерсен. Мен ашап битген сонг, оьлюмюмден алда сени шабагьатлажакъман.

5Ребека[†] буса оланы лакъырына тынглап тура болгъан. Исав къыр эчкиге деп гетгенде, 6ол Якъубгъа[†] булай дей:

– Мен сени атанг, Исавгъа къыр эчки гелтирип, 7шондан татывлу аш этмеге буюргъанны эшитдим. Атанг ашажакъ, сонг буса оьлюмюнден алда Раббибизни алдында Исавну шабагьатлажакъ. 8Гьали тынгла чы, уланым, мен айтагъанны эт. 9Сиривге барып, эки улакъ айырып гел. Мен оланы атанг сюеген кюйде татывлу этип биширермен, 10сен буса огъар алып барарсан. Ол ашап, оьлюмюнден алда сени шабагьатлажакъ.

11– Агъам Исавну къаркъарасы тюкге батгъан, мени буса гёнюм таза.[†] 12Атам магъа тийип йиберсе? Эгер де ол мен оьзюн алдатагъанны англаса, магъа шабагьат этилмежек, налат берилежек, – дей Якъуб.

13– Шо налат магъа болуп къалсын, уланым. Сен мен айтагъанны эт. Бар, алып гел, – дей анасы.

14Якъуб улакъланы гелтире. Ребека оланы Исгьакъ сюеген кюйде татывлу этип биширип онгара. 15Сонг ол, уллу уланы Исавну уьйде бар инг яхшы опуракъларын алып, оланы гиччиси уланы Якъубгъа гийдире. 16Ол Якъубну къолларына ва тюксюз бойнуна улакъланы терилерин байлай. 17Сонг огъар этни ва экмекни бере.

18Якъуб, атасыны янына гирип:

– Атам! – дей.

– Вай, уланым! Сен къайсысан? – деп жавап бере Исгьакъ.

19– Мен биринчи уланынг Исавман. Мен бары да затны сен айтагъан кюйде этдим. Бираз гётерилип олтур, къыр эчкиден аша, сонг мени шабагьатла, – деп жавап бере Якъуб.

20– Уланым, къыр эчкини булай нечик тез тутуп болдунг? – деп сорай Исгьакъ.

– Раббибиз, Сени Аллагьынг, мени ишимни тюзелтди, – деп жавап бере Якъуб.

21– Ювукъ гел, уланым. Гел, мен сагъа тийип къарайым чы, гертилей де, Исавму экенсен? – дей Исгьакъ.

22Якъуб атасыны янына геле. Атасы, огъар тийип къарап:

– Тавушу Якъубнуки, къоллар буса Исавнуки, – дей.

23Якъубну къоллары да Исавну къоллары йимик тюкге батгъан саялы, Исгьакъ ону танымай ва ону шабагьатлай.

24– Сен мени уланым Исавсан дагъы? – деп сорай ол Якъубгъа.

– Дюрмен, атам, – деп гертилей ол.

25Шо заман Исгьакъ:

– Бер, къыр эчкини этинден ашайым, уланым, сени де шабагьатлайым, – дей.

Якъуб атасына аш да, чагъыр да узата. Ашап-ичип битгенде, 26Исгьакъ:

– Ювукъ гел, уланым, оьп мени, – дей.

27Якъуб, ювукъ гелип, атасын оьбе. Ону опуракъларыны ийисин сезип, Исгьакъ Якъубну шулай сёзлер айтып шабагьатлай:

– Мени уланымны ийиси Раббим шабагьатлагъан
авлакъланы ийисидир.
28Аллагь сагъа кёкдеги янгурдан,
ерни берекетинден таба тюшюмню,
ашлыкъны, чагъырны ниъматын берсин[+].
29Халкълар сагъа къуллукъ этсин,
къавумлар алдынгда баш ийсин.
Агъа-инилерингни арасында оланы бийи болажакъсан,
анангны уланлары сени алдынгда баш иежеклер.
Сени налатлайгъангъа оьзюне налат болсун,
сени шабагьатлайгъангъа оьзюне шабагьат болсун!

30Исгьакъ, Якъубну шабагьатлап, уланы атасыны янындан чыкъгъандокъ, гьавдан къайтып Исав геле. 31Ол да татывлу этип аш бишире ва атасына гелтирип:

– Атам! Бираз гётерил, мен гелтирген къыр эчкини этинден аша, мени шабагьатла! – дей.

32– Сен кимсен? – деп сорай Исгьакъ.

– Мен сени уланынгман, биринчи уланынгман, Исавман, – дей ол.

33Исгьакъ, бек гьалек болуп:

– Сен гелгинче, къыр эчкини этин де табып, мени ашатгъан ким эди дагъы? Мен чи ону шабагьатладым, гьали энни шабагьат огъар болажакъ чы! – дей.

34Шо сёзлени эшитип, Исав гючлю аччы тавуш этип къычырып йибере. Сонг атасына:

– Мени де шабагьатла, атам! – деп тилей.

35– Ининг, мени яныма гелип, сагъа этилмеге герекли шабагьатны гьилла булан алып токътады, – дей Исгьакъ.

36– Негьакъ тюгюл огъар Якъуб деп къойгъаны, ол менден алдынлыкъ этегени бу экинчи керен! Башлап ол мени биринчи болма ихтиярымны алды, гьали буса мени шабагьатымны да алды! Магъа гьеч бир шабагьат да къалмагъанмы дагъы? – дей Исав[+].

37– Мен ону сени бийинг этдим, бары да агъа-инилерин огъар къуллар этдим, огъар ашлыкъны да, чагъырны да бердим. Сени учун не этип боламан, уланым? – дей Исгьакъ.

38– Атам, сени биргине-бир шабагьатынг тюгюл ёкъму эди дагъы? Мени де шабагьатла, атам! – деп, Исав йылап йибере.

39Исгьакъ буса огъар булай дей:

– Сени яшавунг ерни берекетинден, кёкдеги янгурдан йыракъда болажакъ. 40Сен къылычынг булан яшап туражакъсан, ининге къуллукъ этежексен. Тек шолай бир заман гележек – сен къаршылыкъ билдирип, бойнунгдагъы боюнсангны алып атажакъсан[+].


Якъуб Лабанны янына багъып къача

41Атасыны шабагьатын алгъаны саялы, Исав Якъубгъа оьчлю бола.

– Узакъ къалмай мени атам гечинежек, биз де ону артындан къайгъыра къалажакъбыз. Сонг буса мен иним Якъубну оьлтюрежекмен, – деп ойлаша Исав.

42Амма Ребекагъа уллу уланыны хыяллары гьакъында етишдирелер. Ол, гиччиси уланы Якъубну янына чакъырып, огъар:

– Агъанг Исав сени оьлтюрмеге айлана. 43Уланым, мени сёзлериме тынгла: эркъардашым Лабанны янына, Гьаррангъа багъып къач. 44-45Инингни къазапланыву басылгъынча, сагъа бакъгъан якъдагъы ачуву тайгъынча, ол сен оьзюне этген затны унутгъунча, шонда яшап турарсан. Сонг буса мен, артынгдан йиберип, сени гелтирермен. Ёгъесе, мен бирче экевню тас этежек гюн гелип къалажакъ! – дей.

46Ребека Исгьакъгъа:

– Шу гьетли тиштайпалар саялы яшавдан гёнгюм чыгъып тура. Эгер Якъуб да шулар йимик, ерли, гьетли къызны къатын этип алса, магъа шолай яшав негердир? – дей[+].

### 28

1Исгьакъ[†] Якъубну[†] чакъыра. Ону шабагьатлап, булай буйрукъ[†] эте:

– Канъанлы[†] къызланы къатын этип алма. 2Месопотамиягъа, анангны атасы Бетуелни янына бар. Оьзюнге къатын этип анангны эркъардашы Лабанны къызларындан бирин ал[+]. 3Къудратланы Еси Аллагь сени наслунгну артдырсын ва сагъа кёп санавда наслулар берсин дагъы! Сенден таба бир хыйлы халкълар болсун дагъы! 4Ибрагьимге[†] берген шабагьатын Ол сагъа да, сени наслуларынга да берсин дагъы! Сен де Аллагь Ибрагьимге берген, сен гелгинчи болуп яшап турагъан топуракъгъа ес болуп къал дагъы!

5Исгьакъ уланын йибере, ол да Месопотамиягъа, арамлы Бетуелни уланы Лабанны янына гете. Лабан Якъубну ва Исавну[†] анасы Ребеканы[†] эркъардашы болгъан. 6Исав Исгьакъ Якъубну шабагьатлагъанны, ону къатын алмакъ учун Месопотамиягъа йибергенни, атасы огъар шабагьаты булан бирче канъанлы къызланы алмагъа деп буваргъанны, 7ол да, ата-анасыны айтгъанын этип, Месопотамиягъа гетгенни биле. 8Шо заман Исав атасы канъанлы къызланы къабул этмейгенни англай. 9Ол, Исмайылны янына барып, оьзюне бирдагъы бир къатын этип Ибрагьимни уланы Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Магьалат деген къызны ала[+].


Якъуб Бет-Элде тюш гёре

10Шо вакътиде буса Якъуб, Бер-Шебадан чыгъып, Гьаррангъа багъып ёл чыгъа. 11Ол бир ерге етише туруп, гече бола. Шонда токътап, башыны тюбюне таш да салып, юхлама ята. 12Тюшюнде ол ерни де, кёкню де къошагъан батгъычны гёре. Шо батгъычдан Аллагьны Малайиклери[†] минип-тюшюп тура болгъан. 13Раббибиз, Якъубну янында токътап, огъар булай дей:

– Мен Раббимен, атанг Ибрагьимни, Исгьакъны Аллагьыман. Шу сен ятып турагъан топуракъны Мен сагъа ва сени наслуларынга бережекмен. 14Сени наслуларынг къайыр бюртюклер чакъы кёп болажакъ. Олар гюнбатышгъа ва гюнтувушгъа, темиркъазыкъгъа ва къыблагъа багъып яйылажакъ. Сенден ва сени наслуларынгдан таба дюньяны бары да халкъларына шабагьат этилежек[+]. 15Мен даим сени булан болуп туражакъман. Сен къайда барсанг да, Мен сени къоруп сакълажакъман. Сени бу уьлкеге къайтарып гелтирежекмен. Мен сени къоюп къоймажакъман, ваъда[†] этген бары да затымны яшавгъа чыгъаражакъман.

16Якъуб, уянып йиберип:

– Гертиден де, шу ерде Раббибиз бар экен! Мен буса шону билмей тургъанман, – дей.

17Ол къоркъуп, булай дей:

– Не къоркъунчлу ер экен бу ер! Бу чу Аллагьны уью, кёклени къапулары!

18Эртенине Якъуб оьзю башлыкъ этип ятгъан ташны ала, шону сыйлы[†] таш йимик эретургъузуп салып, уьстюне зайтун май[†] тёге[+]. 19Шо ерге о Бет-Эл[*]деп ат тагъа. Шондан алда буса бу шагьарны аты Луз болгъан[+].

20Якъуб булай ант эте:

– Эгер де Аллагь, мени якълай туруп, магъа аш ва опуракъ берип, мени булан ёлда болуп турса,[+] 21мен де парахат кюйде атамны уьюне къайтсам, Рабби мени Аллагьым болажакъ. 22Мен салгъан сыйлы таш Аллагьгъа сужда этеген ер болуп токътажакъ, Сен берген бары да затдан он пайдан бир пайын Сагъа берип туражакъман[+].

### 29


Якъуб Месопотамиягъа етише

1Якъуб[†] ёлун узата ва гюнтувуш халкъланы топурагъына етише. 2Ол авлакъда къуюну ва шону янында уьч къой сиривню гёре. Шо къуюдан сиривлени ичире болгъан, амма къуюну уьстю уллу таш салынып ябылгъан болгъан. 3Бары да сиривлер жыйылгъанда, къойчулар, шо ташны йылышдырып, къойлагъа сув ичирип, сонг къайтарып къуюну башын яба болгъан.

4– Сиз къайдансыз, къардашлар? – деп сорай Якъуб къойчулагъа.

– Гьарранданбыз, – деп жавап бере олар.

5– Нагьорну уланыны уланы Лабанны таныймысыз? – деп сорай Якъуб.

– Таныйбыз, – деп жавап бере олар.

6– Нечикдир ону кюйлери? – деп сорай Якъуб.

– Яман тюгюл, яхшы. Гьона, ону къызы Рагьил[†] де сиривлери де булан геле тура, – деп жавап бере олар.

7– Гюн артгъынча гьали де узакъ заман бар, сиривлени жыйма заман болмагъан. Сиривлени де ичирип, оланы отлавлукъгъа гьайдагъыз, – дей Якъуб къойчулагъа.

8– Бары да сиривлер жыйылмай туруп болмайбыз. Шо заман къуюдан ташны йылышдыражакъ, биз де къойланы ичирежекбиз, – деп жавап бере олар.

9Булар сёйлеп турагъанда, Рагьил атасыны сиривлерине ювукълаша. Ол къойчу къыз болгъан. 10Сиривлери де булан ону гелегенин гёрюп, Якъуб къуюгъа багъып бара, ташны йылышдыра ва сиривлени ичире. 11Сонг ол, Рагьилни де оьбюп, къычырып йылап йибере. 12Къызгъа оьзю ону атасыны къызардашы Ребеканы[†] уланы экенни айтып бере. Чабып барып, Рагьил бу хабарны атасына айта.

13Оьзлеге къызардашыны уланы Якъуб гелегенни эшитип, Лабан къонакъны алдына чабып чыгъа, ону къучакълап, оьбюп, уьюне элте. Якъуб огъар оьзюню гьакъында хабарлай. 14Лабан буса:

– Гертилей де, сен мени къардашымсан, къаным-жанымсан![†] – дей. Якъуб Лабанны уьюнде яшайгъанлы бир ай оьте.


Якъуб Лияны ва Рагьилни къатынлар этип ала

15Сонг Лабан огъар:

– Мени къардашым болгъан сонг, магъа гьавайын[†] ишлеп турармысан дагъы? Нечик гьакъ тёлегенимни сюегенингни айт? – дей.

16Лабанны эки къызы болгъан, уллусуну аты Лия, гиччисиники Рагьил болгъан. 17Лияны къуймур гёзлери болгъан, Рагьилни буса бети де, бою-сою да исбайы болгъан. 18Якъуб Рагьилни сююп къала ва Лабангъа:

– Сен магъа гиччи къызынг Рагьилни къатын этип бережекге мен сагъа етти йыл ишлежекмен, – дей.

19– Яхшы. Ят адамгъа[†] эрге баргъынча, сагъа барсын. Яша бизде, – дей Лабан. 20Рагьил саялы Якъуб огъар етти йыл ишлей. Тек шо етти йыл огъар бир нече гюн йимик гёрюне – шонча да бек сюе болгъан ону.

21Артда да ол Лабангъа:

– Магъа Рагьилни къатын этип бер. Болжал етишди, гьали энни огъар меники болмагъа заман болду, – дей.

22Шо заман бары да хоншуларын да чакъырып, Лабан той эте. 23Къашкъаралгъанда, ол Якъубну янына Рагьилни орнуна Лияны гелтирип къоя. Якъуб да огъар ювукълукъ эте. 24(Лабан Лиягъа къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Зилпаны бере.) 25Эртен болгъанда, Якъуб къараса – алдында Лия!

– Недир сен магъа этгенинг? Рагьил саялы тюгюлмю эди мен сагъа ишлегеним? Сен мени неге алдатдынг? – дей Якъуб Лабангъа.

26– Бизин якъларда уллу къызын къоюп, гиччисин береген адат ёкъ. 27Муна шу тойну жумасы битсин, биз сагъа гиччисин де бережекбиз. Тек шо саялы сен магъа дагъы да етти йыл ишлежексен, – деп жавап бере Лабан.

28Якъуб рази бола. Тойну жумасы битген сонг, Лабан огъар гиччи къызы Рагьилни бере. 29(Лабан Рагьилге къуллукъчу этип оьзюню къаравашы Валланы бере.) 30Якъуб Рагьилге ювукълукъ эте. Ону Лиядан кёп сюе. Рагьил саялы ол Лабангъа дагъы да етти йыл ишлей[+].


Якъубну авлетлери

31Якъуб Лияны сюймейгенни гёрюп, Раббибиз ону яш табып болагъан эте. Рагьил буса яш табып болмай болгъан[+]. 32Айлы болуп, Лия яш таба ва огъар Раубим[*]деп къоя.

– Раббим мени къайгъымны гёрдю. Гьали энни чи эрим мени сюежек, – дей Лия.

33Сонг къайтып айлы болуп, бирдагъы улан таба.

– Раббим мени сюймейгенни эшитди, магъа бирдагъы улан берди! – дей ол. Уланына ол Симон[*]деп къоя.

34Сонг къайтып айлы болуп, дагъы да улан таба.

– Гьали энни чи эрим магъа исинежек. Мен огъар уьч улан тапдым чы! – дей ол. Уланына ол Леви[*]деп къоя.

35Бирдагъы керен айлы бола ва къайтып улан таба.

– Гьали Раббиме макътавлар этейим! – дей ол ва уланына Ягьуда[†][*]деп къоя. Шондан сонг ол бир гесекге яш тапмайгъан болуп къала.

### 30

1Рагьил[†] буса, Якъубгъа[†] яш табып болмайгъанын гёрюп, къызардашын гюллеп тура.

– Магъа яш бер, ёгъесе мен оьлежекмен! – дей ол Якъубгъа.

2Якъуб буса, ачувланып, огъар:

– Не эте, мен сагъа авлет бермейген Аллагь болуп къалгъанманмы? – деп жавап бере.

3– Муна мени къаравашым Валла. Ону булан яшап тур, ол магъа къучагъыма тутуп болардай яш тапсын. Шолайлыкъда мени оьзюмню яшларым болар! – дей Рагьил.

4Рагьил эрине къатын этип къаравашы Валланы бере. Якъуб огъар ювукълукъ эте. 5Валла да айлы болуп, огъар улан таба.

6– Аллагь магъа дуван этди. Ол, мени тилевюмню къабул этип, магъа улан берди – дей Рагьил. Ол улангъа Дан[*]деп къоя.

7Валла къайтып айлы бола ва Якъубгъа бирдагъы улан таба.

8– Мен къызардашым булан къаныгъып[†] ябушдум, амма мен оьр чыкъдым, – дей Рагьил. Ол улангъа Наптали[†][*]деп къоя.

9Шо заман Лия, оьзюнден дагъы яш болмас деп ойлашып, Якъубгъа къатын этип къаравашы Зилпаны бере. 10Зилпа Якъубгъа улан таба.

11– Бу насипге! – дей Лия. Улангъа Гат[*]деп къоя.

12Лияны къаравашы Зилпа Якъубгъа экинчи уланын таба.

13– Не насиплимен дагъы мен! Гьали энни къатынлар магъа насипли деп туражакълар, – дей Лия. Улангъа Ашир[*] деп къоя.

14Бир керен, оракъны заманында, Раубим авлакъда адамот[†] таба ва шону анасы Лиягъа гелтире. Рагьил Лиягъа:

– Уланынг тапгъан адамотну магъа бер, – дей.

15– Эримни чыгъарып алгъанынг азмы? Гьали уланым табып гелген адамотну да алма сюемисен? – дей Лия.

– Шо адамотну орнуна бу гече Якъуб сени булан ятсын, – дей Рагьил[+].

16Шолай, ахшам Якъуб уьйге къайтгъанда, Лия ону алдына чыгъып, огъар:

– Мени яныма гел. Мен сени уланым тапгъан адамотну орнуна къызардашымдан алдым, – дей. Шо гече Якъуб Лия булан ята.

17Раббибиз де Лияны тилевюн къабул эте: ол къайтып айлы бола ва Якъубгъа бешинчи уланын таба.

18– Муну Аллагь магъа эриме къаравашымны берген саялы савгъат этип берди, – дей Лия. Ол уланына Иссакар[*]деп къоя.

19Лия къайтып айлы бола ва Якъубгъа алтынчы уланын таба.

20– Аллагь магъа тизив савгъат берди! Гьали энни чи абурлажакъ эрим мени, мен огъар алты улан тапдым чы дагъы! – дей ол. Лия уланына Забулун[†][*]деп къоя. 21Сонг Лия къыз таба ва огъар Дина деп къоя.

22Аллагь Рагьилни де унутмай, тилевюн къабул этип, ону яш табып болагъан эте. 23Рагьил, айлы болуп, улан таба.

– Аллагь мени авлетсиз къоймай, биябурлукъдан къутгъарды, – дей ол. 24Уланына Юсуп[†][*]деп къоя ва:

– Раббим магъа бирдагъы бир улан берсин дагъы! – деп тилей.


Якъубну Лабан булангъы разилешивю

25Юсуп тувгъан сонг, Якъуб Лабангъа булай дей:

– Магъа уьюме, ватаныма, къайтма изну бер. 26Оьзлер учун мен сагъа къуллукъ этген яшларымны да, къатынларымны да бер магъа. Мен сагъа яхшы къуллукъ этгенимни билесен!

27– Тынгла магъа, ярай буса! Сени яхшылыгъынгдан Раббибиз мени шабагьатлады деген пал тюз чыкъгъанын билдим. 28Айт чы, сен нечик гьакъ тёлегенимни сюесен? – дей огъар Лабан.

29– Мен сагъа нечик яхшы къуллукъ этгенни, мени яхшылыгъымдан сиривлеринг нечакъы артып гетгенни оьзюнг билесен. 30Мен гелгенде, гьайван-малынг кёп тюгюл эди, гьали, гёресен, нечик кёпдюр! Мен гелгенде, Раббибиз сени шолай шабагьатлады! Тек оьзюмню ожагъыма къачан ишлеме башлайым мен? – деп жавап бере Якъуб.

31– Айт чы, нечик гьакъ бергенимни сюесен сен? – деп сорай Лабан.

– Сенден магъа бир зат да тарыкъ тюгюл. Эгер де магъа мен айтагъанны этсенг, сиривлерингни дагъы да отлатып, сакълап туражакъман. 32Гел, бугюн сиривлерингни айланып чыгъайыкъ. Мен сиривлерингден бары да увакъ, уллу дамгъалы, къара къойланы да, шолай да увакъ, уллу дамгъалы эчкилени де айырайым. Энниден сонг шолай къойлар, эчкилер сени магъа береген гьагъынг болсун. 33Сагъа мени гьалаллыгъымны тергеме тынч болажакъ: энниден сонг, эгер де сен гьакъ гьисапда мен не алгъан деп къарама гелип, менде увакъ, уллу дамгъасы ёкъ эчкини яда къара тюгюл къойну тапсанг, шоланы мен урлагъангъа гьисап этерсен, – деп жавап бере Якъуб.

34– Яхшы, сёйлешдик. Сен айтагъан кюйде болсун, – дей Лабан.

35Амма шо гюнденокъ Лабан бары да ала-къула, дамгъалы эркечлени де, увакъ, уллу дамгъалы (акъ къашгъалары булангъы) эчкилени де, бары да къара къойланы да айырып, оланы уланларына бере. 36Олар да Якъубдан уьч гюн яяв юрюп етеген ерге гете. Якъуб Лабанны къалгъан сиривлерин багъып тура.

37Ол, тал, бадам, уьрге тереклени яш бутакъларын алып, шоланы къабугъун гьыз-гьыз этип ёна. 38Сув ичме гелгенде, эчкилер, къойлар ёнулгъан бутакълагъа къарасын деп, шоланы олар сув ичеген ерге сала. Олар буса сув ичеген вакътисинде атылта болгъан. 39Атылтагъан вакътисинде эчкилер гьыз-гьыз этилип ёнулгъан бутакълагъа къарайгъан саялы, оланы улакълары, къозулары ала-къула, увакъ ва уллу дамгъалы болуп тува.

40Къойланы буса Якъуб айры сакълай, оланы Лабанны сиривлериндеги ала-къула ва къара къойларына къарап турардай буруп сала. Энни Якъубну оьзюню сиривлери бола. Якъуб шоланы Лабанны сиривлеринден айры сакълай. 41Къойланы инг тизивлери атылтагъан вакътисинде Якъуб сув ичеген ерге, къойлар шо чубукъланы ягъында атылтсын деп, бутакъланы оланы гёз алдына сала. 42Къойланы осал тайпасы атылтагъанда буса, шо бутакъланы салмай. Шолайлыкъда, осал къойлар Лабангъа тюше, тизив къойлар буса Якъубгъа тюше. 43Якъуб мекенли бай болуп токътай. Ону эчки-къой сиривлери, къуллары ва къаравашлары, тюелери ва эшеклери бола.

### 31


Якъуб Лабандан къача

1Якъубгъа[†] Лабанны уланлары оьзюню гьакъында булай сёйлейгени белгили бола: «Якъуб атабызны бары байлыгъын чыгъарып алып токътады! Ол оьзюню бары да байлыгъын бизин атабыз себепли болуп жыйды!» 2Лабан оьзюне алда йимик янашмайгъанны Якъуб оьзю де эслей. 3Шо заман Раббибиз де Якъубгъа:

– Ватанынга, къардашларынгны янына къайт. Мен сени булан болажакъман, – дей.

4Рагьил[†] де, Лия да оьзюню сиривлерин отлатагъан авлакъгъа чыкъсын деп айтып, Якъуб оланы артындан йибере. 5Якъуб олагъа булай дей:

– Мен къарайман, сизин атагъыз магъа алда йимик янашмай. Амма атамны Аллагьы даим мени булан. 6Мен сизин атагъызгъа арымай-талмай ишлегенимни оьзюгюз билесиз. 7Атагъыз буса мени алдата эди, сёйлешинген гьакъны оьлчевюн гьар заман алышдырып тура эди. Тек Аллагь ону магъа зарал гелтирмеге къоймады. 8Эгер атагъыз магъа: «Бары увакъ дамгъалы гьайванлар сеники болажакъ», – десе – бары да гьайванлар увакъ дамгъалы болуп тува эди. «Сени гьагъынг ала-къула гьайванлар болажакъ», – десе – бары да тувагъан гьайванлар ала-къула бола эди. 9Шолай Аллагь магъа сизин атагъызны сиривлерин берди.

10Якъуб сёзюн булай узата:

– Бир керен гьайванлар атылтагъан заманда мен тюш гёрдюм. Тюшюмде эчкилеге атылагъан бары эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ экенни гёрдюм. 11Аллагьны Малайиги магъа тюшюмде: «Якъуб!» – деди. «Мен мунаман!» – деп жавап бердим. 12Ол магъа булай деди: «Къара чы, бары да эчкилеге атылагъан эркечлер неде ала-къула, неде увакъ дамгъалы, неде ёлакъ. Мен сагъа Лабан этеген ишлени барын да гёрюп тураман. 13Мен чи, Оьзюм салгъан сыйлы[†] ташны уьстюне зайтун май[†] да тёгюп, сен Магъа ант этген Бет-Элни Аллагьыман. Туруп, шу элден гет, ватанынга къайт»[+].

14Рагьил ва Лия Якъубгъа булай жавап бере:

– Атабызны мал-мюлкюнден яда варислигинден бизге тиеген гьеч зат бармы? 15Атабыз бизин ят гёре. Ол, бизин сатып, биз саялы алгъан бары да акъчаны харжлады. 16Шолай болгъан сонг, Аллагь атабыздан алгъан бары да байлыкъ бизинки, бизин уланларыбызныки болуп токътай. Шо саялы да сагъа Аллагь айтагъан кюйде эт.

17Якъуб, яшларын да, къатынларын да тюелеге миндирип, 18бары да байлыгъын да жыйып, Месопотамияда оьзю ес болгъан бары да гьайванын да алып, Канъангъа,[†] атасы Исгьакъны[†] янына багъып ёл чыгъа.

19Лабан шо заман къой къыркъма гете. Рагьил буса оьзю булан атасыны сужда къылагъан уьй аллагьларын да ала. 20Якъуб да арамлы Лабанны шолай алдата: огъар оьзю гетегенин айтмай къоя.


Лабан Якъубну артындан тербене

21Якъуб, бары малын-мюлкюн де алып, Фират оьзенден чыгъып, Гилат[†] тавлагъа багъып бара. 22Уьчюнчю гюн Лабангъа Якъуб гетгенни етишдире. 23Къардашларын да алып, Лабан Якъубну артындан тербене. Етти гюнден сонг Лабан Гилат тавларда Якъубну артындан етише. 24Шо гече арамлы Лабангъа тюшюнде Аллагь гёрюнюп:

– Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма! – дей.

25Якъуб Гилат тавларда чатырларын да къуруп токътагъан болгъан. Етишгенде, Лабан къардашлары да булан Якъуб токътагъан ерни ювугъунда орунлаша. 26Лабан Якъубгъа булай дей:

– Сен не этесен? Сен чи мени алдатдынг! Къызларымны давда къолгъа тюшген есирлер йимик алып къачгъансан! 27Неге менден яшыртгъын, мени алдатып, магъа бир зат да айтмай гетдинг? Мен чи сени шат йырлар булан, тепни, къомузну тавушлары булан ёлгъа салажакъ эдим. 28Сен буса къызларымны да, оланы яшларын да оьбюп савболлашма сама къоймадынг. Сен авлиялыкъ этдинг. 29Гьакимлигимден пайдаланып, шо ишлер саялы мен сизге зарал этип болажакъ эдим. Тек бу гече тюшюмде атангны Аллагьы гёрюнюп, магъа: «Вёре, бирдокъда Якъубгъа къоркъув берип къойма!» – деди. 30Мен сен гетгенингни билемен, неге тюгюл атангны ожагъына къайтма сюйгенсендир. Амма мени уьй аллагьларымны урлап не эте эдинг?

31– Мени къоркъувум бар эди. Сен къызларынгны къайтарып алып къояр деп ойлаша эдим. 32Тек сени уьй аллагьларынг кимде буса да биревде табылса, шо адам[†] сав къалмажакъ! Къардашларыбыз шагьатлар болсун: мени бары затыма къарап чыкъ, сеники болгъан бары затны ал! – деп жавап бере Якъуб Лабангъа. Якъуб буса уьй аллагьланы Рагьил урлагъанны билмей болгъан.

33Лабан Якъубну, Лияны, эки де къаравашны чатырларын тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай. Сонг ол Рагьилни чатырына гире. 34Шо заман Рагьил, уьй аллагьланы алып, тюени ерини тюбюне салып, оьзю буса уьстюнде олтуруп къала. Атасы ону чатырын да тюнтюп чыгъа, тек бир зат да тапмай.

35Рагьил буса атасына:

– Оьзюню алдында эретуруп болмайгъаным саялы, къазапланмасын мени бийим: къатынгишилеге хас болгъан кепсизлигим бар, – дей. Лабан бары да затны хотгъап чыгъа, тек уьй аллагьланы тапмай.

36Шо заман Якъуб, къазапланып йиберип, Лабанны булай айыплама башлай:

– Сен мени артымдан тербенердей не айыбым бар, не жинаятчы иш этгенмен мен? 37Бары затымны хотгъап чыкъдынг – оьзюнгню гьеч затынгны тапдынгмы? Мунда мени ва сени къардашларыбызны алдында гёрсет. Экевюбюзге де олар тёре гессин. 38Мен сагъа йигирма йыл ишледим. Шо заманны ичинде не къойларынг, не эчкилеринг ичсалмады. Мен сени сиривюнгдеги къойларынгны ашамадым. 39Эгер гьайванны къыр жан талап къойса, ону сагъа гелтирмей, гьагъын тёлеп къоя эдим. Гюндюз болсун, гече болсун – гьеч тас болгъан затны менден талап эте эдинг. 40Мени гюндюз яллав, гече сувукълукъ инжитип турду, амма мен кирпик къакъмай турдум. 41Сени янынгда йигирма йыл турдум. Къызларынг саялы сагъа он дёрт йыл, гьайван-мал саялы алты йыл ишледим, сен буса даим сёйлешинген гьагъынгны оьлчевюн алышдырып турдунг. 42Эгер мени булан атамны Аллагьы – Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны Къоркъуву болмагъан эди буса, сен мени гьеч бир затсыз ёлума салажакъ эдинг. Тек Аллагь мени языкълыгъымны, тёкген къыйынларымны гёрюп тура: бу гече Оьзю мени янымны тутду!

43Лабан Якъубгъа булай жавап бере:

– Булар чы мени къызларым, мени яшларымны яшлары, мени гьайван-малым. Шунда сен гёреген зат бары да меники. Къызларымны, оланы авлетлерин сакъламакъ учун, мен не этип боламан дагъы? 44Гел, разилешив[†] бегетейик, сени де, мени де арабызда шагьатыбыз да болсун.

45Шо заман Якъуб уллу ташны сыйлы таш йимик эретургъузуп сала[+]. 46Ол къардашларына:

– Ташлар жыйыгъыз, – дей. Олар, ташлардан тёбе этип, шону ягъында ашама гирише. 47Лабан шо тёбеге Егар-Сагьадута[*]деп, Якъуб буса Гилат деп ат тагъа. 48Лабан:

– Шу тёбе бизин разилешивюбюзню шагьатыдыр, – дей. Шо саялы шо ерге Гилат деп айталар. 49Дагъы да Миспа[*]деп де айталар, неге тюгюл Лабан булай деп де къоша:

– Биз бир-бирибизден айрылгъан сонг, Раббибиз бизин тергеп турсун дагъы. 50Эгер сен мени къызларыма зулму этсенг яда олардан къайры башгъа къатынлар алсанг, бизин шагьатыбыз инсан тюгюл, Аллагь экенни эсингде сакълап къой. 51Бу ташлардан этилген тёбе, бу бизин арабызгъа мен салгъан сыйлы таш – 52булар арабыздагъы разилешивню шагьатларыдыр. Сагъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени ари ягъына мен де чыкъмажакъман, магъа зарал гелтирмек хыял булан тёбени, сыйлы ташны бери ягъына сен де чыкъма. 53Ибрагьимни Аллагьы, Нагьорну Аллагьы бизге дуванын этсин дагъы.

Якъуб да атасы Исгьакъны Къоркъуву болгъан Аллагьны аты булан ант эте[+]. 54Сонг Якъуб, тавда къурбан союп, къардашларын ашгъа чакъыра. Ашап битип, олар тавда гече къала. 55Эртен болгъанда, Лабан, къызларын, оланы яшларын оьбюп, барын да шабагьатлап, уьюне къайта.

### 32


Якъуб Исавну къаршылама гьазирлик гёре

1Якъуб[†] ёлун узата. Огъар Аллагьны Малайиклери[†] ёлугъа. 2Оланы гёрюп, Якъуб:

– Бу Аллагьны асгер къонушудур, – дей. Ол шо ерге Магьанайим[*]деп ат тагъа.

3Якъуб Саир топурагъына, Адум[†] уьлкеге агъасы Исавну[†] янына чавушларын йибере. 4Огъар булай сёзлени етишдирмекни тапшура:

– Мени бийиме, Исавгъа. Булай сени къулунг, Якъуб сёйлей: мен ят ерлерде, Лабанны янында гьали болгъунча яшап турдум. 5Гьали мени оьгюзлерим, эшеклерим, къойларым, къул-къаравашым бар. Мен сагъа, мени бийиме, шу хабарны йибере туруп, сенден рагьму къаравуллайман.

6Къайтып гелип, элчилер Якъубгъа:

– Биз сени агъанг Исавну янына бардыкъ. Ол, дёрт юз адам[†] да алып, сени къаршылама геле тура, – дей. 7Якъубну уллу къоркъув ва гьалеклик къуршап ала. Ол адамларын, гьайван-малын, тюелерин эки къонушгъа бёле.

8– Эгер Исав, бир къонушгъа чапгъын этип, барын да къырып битдирип къойса, бириси къонушдагъылар сама къачып къутулмагъа болур, – деп ойлаша Якъуб.

9Якъуб Аллагьдан булай тилей:

– Гьей атам Ибрагьимни[†] Аллагьы, атам Исгьакъны[†] Аллагьы, магъа уьюме, къардашларымны янына къайтмагъа буйрукъ[†] этген, магъа яхшылыкъ этежекге ваъда[†] этген Раббим![+] 10Сен гьаман да магъа, Сени къулунга, гёрсетип тургъан гьакъ герти рагьмунга мен лайыкълы да тюгюлмен. Мен Урдунну[†] ари ягъына чыгъып гетегенде, къолумда биргине-бир таягъым тюгюл ёкъ эди, гьали буса малым-мюлкюм эки къонушгъа бёлюнген. 11Агъам Исавдан мени къутгъар дагъы! Мен къоркъуп тураман: ол, гелип йиберип, бизин барыбызны да, къошуп къатынланы, яшланы да оьлтюрюп къояжакъ! 12Сен чи магъа яхшылыкъ этежекге ваъда этген эдинг. Сен магъа наслуларым денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп болажакъ деп ваъда этген эдинг![+]

13Якъуб гече шонда къала. Ол да сиривлеринден агъасы Исавгъа савгъат гьисапда 14эки юз эчки, йигирма эркеч, эки юз къой, йигирма ирк, 15балалары да булангъы савулагъан отуз тюе, къыркъ сыйыр, он оьгюз, йигирма тиши ва он эркек эшек айыра. 16Якъуб оланы гьар сиривню бир гьайдавчусу болагъан кюйде къулларына тапшура ва олагъа:

– Алгъа багъып, сиривлени арасында мезгил къоюп юрюгюз, – дей.

17Биринчи гьайдавчусуна Якъуб булай бувара:

– Агъам Исавгъа ёлукъгъанда, ол сагъа: «Кимни къулусан? Къайда барасан? Кимни гьайванларын гьайдап барасан?» – деп сораса, 18сен: «Булар къулунг Якъубну бийим Исавгъа савгъат этип йиберген гьайванлары. Оьзю Якъуб буса артда геле тура», – деп жавап берерсен.

19Якъуб экинчи гьайдавчусуна да, уьчюнчюсюне де, оьзгелерине де, Исав булан ёлукъгъанда, шолай айтарсыз деп бувара ва:

20– «Къулунг Якъуб артда геле тура», – деп къошмагъа унутмагъыз, – дей. Алды булан савгъатлар да йиберип, Якъуб шолай Исавну рагьмусун къазанмагъа сюе. – Сонг биз оьзюн къаршылагъанда, балики, ол мени яхшы къабул этер, – деп ойлаша Якъуб. 21Алды булан савгъатланы да йиберип, Якъуб къонушда гече къала.


Якъуб Бирев булан ябуша

22Шо гечесинде Якъуб, туруп, эки де къатынын, эки де къараваш къатынын, он бир де уланын да тургъузуп, Яббукъ деген оьзенден юрюп чыгъа. 23Оланы барын да ва оьзюню бары да затын да оьзенни бириси ягъасына чыгъарып, 24оьзю янгыз къала. Шонда гелип ону булан Бирев ябушмагъа башлай ва ону булан танг къатгъанча ябушуп тура. 25Якъубдан уьст гелип болмайгъанын гёрюп, Ол, ону бутуну сом ерине бек уруп, янчып йибере ва Якъубгъа:

26– Йибер мени, танг къатды, – дей.

– Сен мени шабагьатлагъанча, йибермежекмен, – дей Якъуб.

27– Атынг кимдир сени? – деп сорай Ол.

– Якъуб, – деп жавап бере.

28Шо заман Ол:

– Энниден сонг сени атынг Якъуб тюгюл, Исрайыл[†][*]болажакъ. Неге тюгюл, сен, Аллагь булан ва адамлар булан ябушуп, уьст гелип турдунг, – дей[+].

29– Магъа сени атынгны айт! – деп тилей Якъуб.

Тек Ол:

– Мени атымны неге сорайсан? – деп жавап бере ва Якъубну шабагьатлай.

30Бу иш болгъан ерге Якъуб Пенуэл[*] деп ат тагъа, шо буса «Мунда мен Аллагьны бетге-бет гёрдюм ва сав къалдым» демек бола[+]. 31Якъуб Пенуэлден чыгъып гетегенде, гюн чыгъа. Ол бутуну сом ери себепли болуп акъсакълай. 32(Шо саялы бугюнге ерли де Исрайылны наслулары бутну сом ерин ашамай. Неге тюгюл, Якъуб булан Ябушгъан ону тап шо ерине, бутуна къарап, ургъан.)

### 33


Якъуб Исавну къаршылай

1Якъуб[†] къарап, алдына дёрт юз адамы[†] да булан Исав[†] гелегенни гёре. Ол Лияны, Рагьилни[†] ва эки де къаравашны авлетлерине аналарыны янында токътасын деп буюра. 2Якъуб оланы булай эретургъуза: алда яшлары да булан къаравашланы, оланы артында яшлары да булан Лияны, олардан сонг буса Рагьилни ва Юсупну.[†] 3Якъуб оьзю буса алгъа багъып чыгъа. Агъасына ювукълашгъанча, ону алдында етти керен баш ие.

4Тек Исав ону алдына чабып бара, ону къучакълап, бавруна баса, оьбе, олар экевю де йылап алалар. 5Исав, къатынгишилени ва яшланы гёрюп:

– Булар сени кимлеринг бола? – деп сорай.

– Булар магъа, сени къулунга, Аллагь Оьзюню рагьмусу булан берген яшлар, – деп жавап бере Якъуб.

6Къаравашлар, яшлары да булан ювукъ гелип, Исавну алдында тобукъдан туруп, баш уралар. 7Сонг шо кюйде яшлары булан Лия ювукъ гелип, баш уралар. Сонг Рагьил булан Юсуп баш уралар.

8– Ёлда магъа ёлукъгъан не сиривлер эди? – деп сорай Исав.

– Олар булан сени рагьмунгну къазанмагъа умут эте эдим, бийим, – деп жавап бере Якъуб.

9– Мени бар затым магъа бола, иним. Оьзюнгню малынгны оьзюнге къой, – дей Исав.

10– Ёкъ, рагьму эт, ярай буса, савгъатларымны ал! Сени булан гёрюшмек магъа рагьмулу Аллагь булан бетге-бет гёрюшмекге тенг эди. Сен буса магъа булай рагьмулусан! 11Мени савгъатымны къабул эт. Аллагь рагьмусун гёрсетди, мени бары затым бар, – дей Якъуб. Якъуб Исавгъа кёп тилей, ол да савгъатланы алмагъа рази бола.

12– Ёлгъа тюшейик. Мен сени булан гелемен, – дей Исав Якъубгъа.

13Тек Якъуб булай дей:

– Сен, бийим, яшлар нечик осал болагъанны билесен. Къойларым да, сыйырларым да буса савула. Оланы чалт гьайдап турса, бир гюнден къырылып къалажакъ. 14Сен, бийим, алдым булан бар, мен буса, сени къулунг, артынгдан аста булан, яшланы да, гьайванланы да юрюшюне гёре аста булан гелермен. Бийим, артынг булан Саирге етишермен.

15– Сени булан мени адамларымны да къояйым, – дей Исав.

– Негер тарыкъдыр? Сен, бийим, магъа артыкъ рагьмулусан, – дей Якъуб.

16Шо гюн Исав Саирге ёл чыгъа. 17Якъуб буса Суккут деген шагьаргъа багъып ёл чыгъа. Ол шонда оьзюне уьй къура, гьайван-малына буса аранлар эте. (Шо саялы шо ерге Суккут[*] деп айтыла.)

18Якъуб, Месопотамиядан сапарын эсен-аман тамамлап, Канъандагъы[†] Шекем шагьаргъа етише ва шону ягъында чатырларын къура[+]. 19Ол чатырларын къургъан ерни топурагъын Шекемни атасы Гьаморну уланларындан юз гюмюш акъчагъа ала[+]. 20Якъуб, шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуруп, шогъар Эл, Исрайылны[†] Аллагьы деп ат тагъа.

### 34


Дина учун Шекемден оьч алына

1Якъубну[†] Лиядан болгъан Дина деген къызы ерли къызланы янына бара. 2Шо элни гьакими гьивли Гьаморну уланы Шекем Динаны гёре, тутуп, ону гюч булан хорлай. 3Ол, Якъубну къызы Динаны сююп, ону ушатып къоя, огъар арив сёзлер сёйлей. 4Атасы Гьаморгъа:

– Шо къызны магъа къатын этип ал, – дей.

5Якъуб къызы Дина хорлангъанны биле. Шо вакътиде ону уланлары авлакъда гьайван-мал сакълап тура болгъан. Олар гелгинче, Якъуб бир зат да этмей тура. 6Шекемни атасы Гьамор Якъубну янына сёйлемеге деп геле. 7Шо заман буса Якъубну уланлары, болгъан ишни де англап, уьюне къайтып тура болгъан. Олар тазза къазапланып, оьчленип тура болгъан. Неге тюгюл, Якъубну къызын хорламакъ – Исрайыл[†] учун уллу биябурлукъ, шолай этмеге ярамас![+]

8Гьамор булай дей:

– Уланым Шекем сени къызынгны сююп къалгъан. Ону уланыма къатын этип беригиз![+] 9Биз сизин булан къардаш боларбыз, сизин къызларыгъызны бизинкилеге къатынлар этип берерсиз, бизин къызларыбызны сизинкилеге къатынлар этип аларсыз. 10Бизин булан бирче яшап къалыгъыз, уьлкебиз сизин алдыгъызда тура. Мунда да ерлешип, эркин кюйде айланып, топуракълагъа ес болуп боласыз.

11Шекем оьзю буса Динаны атасына ва эркъардашларына булай дей:

– Рагьму этигиз, мен сизге не айтсагъыз да бережекмен! 12Лап уллу къалымны, лап багьалы савгъатланы токъташдырыгъыз. Сиз айтгъан бары да затны бережекмен, тек сиз шо къызны магъа къатын этип беригиз[+].

13Якъубну уланлары Шекемге ва ону атасы Гьаморгъа гьилла булан жавап бере, неге тюгюл Шекем оланы къызардашы Динаны хорлагъан.

14– Биз шону этип болмайбыз. Къызардашыбызны сюннет этилмеген эргишиге бермек бизин учун биябурлукъ болажакъ. 15Янгыз бир шарт булан, демек, эгер де сизин эргишилеригизге бизин йимик сюннет этилсе, биз рази болажакъбыз. 16Шо заман биз сизге къызларыбызны бережекбиз, оьзюбюз де сизин къызларыгъызны алажакъбыз. Биз де сизин булан яшап, бир халкъ болуп къалажакъбыз. 17Эгер де сиз бизге тынгламай, оьзюгюзге сюннет этдирмесегиз, къызыбызны да алып гетебиз, – дей олар.

18Гьамор да, Шекем де салынгъан шо шартлагъа рази бола. 19Шекем чалтлыкъда олар айтгъанны этме башлай, неге тюгюл Якъубну къызын сюе болгъан. Шекемни буса атасыны ожагъында инг де кёп абуру болгъан. 20Олар шагьарны къапусуна[†] багъып бара. Шо ерде шагьарны жыйынлары оьтгериле болгъан. Гьамор ва Шекем шагьарлылагъа булай дей:

21– Бу адамлар[†] ярашывлукъ булан гелген. Олар, бизин топуракъда ерлешип, шонда эркин кюйде айлансын. Олар учун да ерлерибиз нечакъы да бар. Оланы къызларын къатын этип биз де алайыкъ, олагъа бизин къызларыбызны да берейик. 22Тек олар, бизин булан яшап, бир халкъ болуп къалма бир шарт булан рази бола: бизин бары да эргишилерибиз олар йимик сюннетленме герек. 23Эгер оланы шо шартын кютсек, оланы сиривлери, мюлкю, гьайван-малы – бары да бизинки болажакъ, олар бизин булан бирче яшап къалажакъ!

24Шагьарлылар Гьамор ва Шекем айтгъангъа рази бола ва шагьарны бары да эргишилери сюннет этиле. 25Уьчюнчю гюн буса, олар авруп турагъанда, Якъубну Симон ва Леви деген уланлары – Динаны эркъардашлары, къылычлар да алып, гьеч бир пуршавсуз шагьаргъа гире ва шагьардагъы бары да эргишилени оьлтюре. 26Гьаморну ва Шекемни къылыч булан оьлтюре. Шекемни уьюнден Динаны да алып гете. 27Сонг къыргъын болгъан ерге гелип, Якъубну башгъа уланлары къызардашы хорлангъан шагьарда талавур юрюте. 28Олар къойланы, сыйырланы, эшеклени гьайдай, шагьарда ва авлакъда тапгъан бары да затын ала. 29Шагьарлыланы бары мал-матагьын ала, оланы яшларын ва къатынларын есир эте, оланы уьйлериндеги бары да мал-матагьны талай.

30Якъуб Симонгъа ва Левиге булай дей:

– Сиз мени башыма балагь гелтирдигиз! Ерли канъанлы,[†] перизли халкъланы магъа оьчлю этдигиз. Бизин адамларыбыз кёп тюгюл, олар буса бирлешип, мени де оьлтюрежек, бизин тухумубуз буса дагъылып къалажакъ!

31Симон ва Леви огъар:

– Къызардашыбызгъа къагьба къызгъа йимик янашмагъа ярамас! – деп жавап бере.

### 35


Якъуб Бет-Элге къайта

1Аллагь Якъубгъа[†] булай айта:

– Туруп, Бет-Элге бар ва шонда ерлешип токъта. Шонда агъанг Исавдан[†] къачагъан заманда сагъа гёрюнген Аллагьгъа къурбанлыкъны салагъан ерни къур[+].

2Оьзюню агьлюсюне ва бары да адамларына[†] Якъуб булай дей:

– Сизде бар бары да ят аллагьланы лагь этип тайдырып, тазаланыгъыз,[†] опуракъларыгъызны алышдырыгъыз. 3Биз, шондан чыгъып, Бет-Элге барабыз. Магъа къыйынлыкъларда кёмекге табылгъан, къайда барсам да, мени булан болуп тургъан Аллагьгъа мен шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къуражакъман.

4Олар да оьзлерде бар бары да ят аллагьларын ва къулакъларындагъы сыргъаларын Якъубгъа бере. Якъуб, шоланы барын да жыйып, Шекемни ягъындагъы эмен терекни тюбюне гёмюп къоя. 5Олар ёлгъа тюше. Оьзлени Аллагьны къоркъуву къуршагъан айланадагъы шагьарларда яшайгъанлар Якъубну уланларын гьызарламай.

6Якъуб адамлары да булан Луз (гьалиги Бет-Эл) деген шагьаргъа етише. 7Шонда къурбанлыкъны салагъан ерни къура. Ол шо ерге Бет-Элни Аллагьы деп ат тагъа. Неге тюгюл, Якъуб агъасындан къачып барагъанда, шонда огъар Аллагь гёрюнген болгъан[+].

8Ребеканы[†] эмчек анасы Дебора гечине ва ону Бет-Элни ювугъунда эмен терекни тюбюнде гёме. Шо саялы эмен терекге «Ваягьны эмени» деп ат тагъа[+].

9Якъуб Месопотамиядан къайтгъан сонг, Аллагь огъар бирдагъы керен гёрюне. Якъубну шабагьатлай туруп, 10Ол:

– Сени атынг Якъуб, тек энниден сонг сагъа Якъуб деп айтылмажакъ. Гьалиден сонг сени атынг Исрайылдыр![†] – дей. Шолай Аллагь огъар Исрайыл деген атны бере[+]. 11Аллагь Якъубгъа дагъы да булай айта:

– Мен Къудратланы Еси Аллагьман. Яшлар тапдырыгъыз ва артып йиберигиз! Сенден халкъ амалгъа гележек, кёп халкълар топланажакъ! Сени наслуларынгдан чыкъгъанлар пачалар болажакъ![+] 12Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] берген топуракъны да Мен сагъа, сени наслуларынга бережекмен. 13Аллагь Якъубну янындан гете. 14Якъуб, шонда Аллагь оьзю булан сёйлеген ерге сыйлы[†] таш салып, шону уьстюне чагъыр ва зайтун май[†] тёге[+]. 15Ол шо ерге Бет-Эл деп ат тагъа[+].


Рагьилни оьлюмю

16Олар, Бет-Элден чыгъып, Эпратагъа етише турагъанда, Рагьил[†] тулгъакъ тутуп аврума башлай. 17Рагьил, яш табып болмай, бек инжинип тура. Шо заман энечи къатын огъар:

– Къоркъма! Къара гьали, сени бирдагъы бир уланынг бар! – дей[+]. 18Ахырынчы тынышын ала туруп оьле турагъан Рагьил уланына Бен-Они[*]деп къоя. Тек атасы огъар Буньямин[†][*]деп башгъа ат бере.

19Рагьил шолай гечине. Ону Эпратагъа (гьали Байтлагьам деп айтылагъан ерге) барагъан ёлну уьстюнде гёмелер. 20Якъуб ону къабуруну уьстюне сыйлы таш сала. Рагьилни къабуруну уьстюндеги сыйлы таш шонда гьали де бар.

21Исрайыл ёлун узата ва Мигдал-Эдер деген ерден сонг чатырларын къура. 22Шонда токътагъан заманны ичинде Раубим атасыны къатынларыны бириси Валлагъа ювукълукъ эте. Шо гьакъда буса атасы билип къоя.

Якъубну он эки уланы болгъан[+]. 23Лияны уланлары булардыр: Раубим (биринчи уланы), Симон, Леви, Ягьуда,[†] Иссакар ва Забулун.[†] 24Рагьилни уланлары булардыр: Юсуп[†] ва Буньямин. 25Рагьилни къаравашы Валладан болгъан уланлары булардыр: Дан ва Наптали.[†] 26Лияны къаравашы Зилпадан болгъан уланлары булардыр: Гат ва Ашир. Булар – Якъубну Месопотамияда тувгъан уланлары.


Исгьакъны оьлюмю

27Якъуб атасы Исгьакъны янына Мамреге, Къырыят-Арбагъа (гьали шо ерге Гьабрун деп айтыла) геле. Шонда бир вакътилерде Ибрагьим ва Исгьакъ яшай болгъан[+]. 28Исгьакъ юз сексен йыл яшай. 29Ол, къарт болуп, яшавдан тазза тоюп, гечине ва ата-бабаларыны янына гёче. Атасын уланлары Исав ва Якъуб гёме[+].

### 36


Исавну наслулары

1Муна Исавну[†] (оьзюне Адум[†] деп де айтылагъан) ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар[+]. 2Исав къатын этип канъанлы[†] эки къызны ала: гьетли Айлунну къызы Аданы ва гьивли Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибаманы. 3Олардан къайры да, Исмайылны къызы, Небайотну къызардашы Басематны да ала[+]. 4Ададан Исавгъа – Элипас, Басематдан – Рагъуйыл, 5Оголибамадан Еуш, Ялам ва Корагь[†] тува. Булар – Исавну Канъанда тувгъан уланлары.

6Исав, къатынларын, уланларын, къызларын, бары да оьзюню адамларын,[†] бары гьайван-малын, Канъанда жыйгъан бары да малын-мюлкюн де алып, иниси Якъубну[†] янындан тая ва башгъа ерге чыгъып гете. 7Неге тюгюл, оланы малы-мюлкю шонча да кёп бола чы, гьатта олагъа бирче турма тарлыкъ этеген бола. Олар ерлешген топуракъ экевюне де, оланы сиривлерине, туварларына етишмейген бола. 8Оьзюне Адум деп де айтылагъан Исав Саир тавланы ягъында ерлеше.

9Муна Саир тавланы ягъында ерлешген адумлуланы ата-бабасы болгъан Исавну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар. 10Исавну уланлары булардыр: Исавну Ададан болгъан уланы – Элипас, Исавну Басематдан болгъан уланы – Рагъуйыл. 11Элипасны уланлары булардыр: Теман, Омар, Сепо, Гатам ва Кеназ. 12Элипасны экинчи къатыны Тимна огъар Амаликни таба. Булар – Исавну Ададан болгъан наслулары[+]. 13Рагъуйылны уланлары булардыр: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Муна Исавну Басематдан болгъан наслулары. 14Сибеонну къызыны къызы, Ананы къызы Оголибамадан Исавну Еуш, Ялам ва Корагь деген уланлары тува.

15Муна Исавну наслуларыны тухум-тайпасы. Исавну биринчи уланы Элипасдан бу тухумлагъа баш салгъанлар тува: Теман, Омар, Сепо, Кеназ, 16Корагь, Гатам ва Амалик. Булар – Элипасдан болгъан тухумлар, Аданы наслулары. Олар Адум элде яшай. 17Исавну уланы Рагъуйылдан бу тухумланы башчылары тува: Нагьат, Зарагь, Шамма ва Мизза. Булар – Рагъуйылны тухумлары, Исавну Басематдан болгъан наслулары. Олар Адум элде яшай. 18Исавну Оголибамадан бу тухумланы башчылары тува: Еуш, Ялам ва Корагь. Булар – Исавну къатыны, Ананы къызы Оголибаманы тухумлары. 19Адум деп де айтылагъан Исавну наслулары ва оланы тухумлары булайдыр.

20Шо элде инг башлап да яшагъан гьорлу Саирни уланлары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана,[+] 21Дишон, Эсер ва Дишан. Саирни Адум уьлкедеги бу уланлары гьорлуланы башчылары болгъан.

22Лотанны уланлары булардыр: Гьори ва Гьемам. Лотанны къызардашыны аты Тимна болгъан. 23Шобалны уланлары булардыр: Алван, Манагьат, Гибал, Шепи ва Онам. 24Сибеонну уланлары булардыр: Айя ва Ана (Сибеонну эшеклерин отлатагъанда, атасы дангылда булакъ тапгъан шо баягъы Ана.) 25Ананы яшлары булардыр: Дишон ва Ананы къызы Оголибама. 26Дишанны уланлары булардыр: Гьемдан, Эшбан, Итран ва Керан. 27Эсерни уланлары булардыр: Билгьан, Зааван ва Акан. 28Дишанны уланлары булардыр: Уц ва Аран.

29Гьорлу тухумланы башчылары булардыр: Лотан, Шобал, Сибеон, Ана, 30Дишон, Эсер ва Дишан. Бу Саир топурагъында яшагъан гьорлу тухумланы санаву.


Адумну пачалары

31Исрайыллылардан[†] пачалар арагъа чыгъып битгенче, Адумда гьакимлик этген пачалар булардыр. 32Башлап Адумда Баурну уланы Бала пача бола. Ол Дингьаба шагьарда яшагъан. 33Бала оьлгенде, ону орнун Босра шагьардан чыкъгъан Зарагьны уланы Юбап тута. 34Юбап оьлгенде, Теманны наслуларыны уьлкесинден чыкъгъан Гьушам пача бола[+]. 35Гьушам оьлген сонг, Бедатны уланы Гьадат пача бола (Муап[†] топуракъда мидьянлылардан[†] уьст гелген Гьадат.) Ол Авит шагьарда яшагъан. 36Гьадат оьлген сонг, Масрекадан чыкъгъан Самла пача бола. 37Самла оьлген сонг, оьзен ягъадагъы Регьобот шагьардан чыкъгъан Шаул пача бола. 38Шаул оьлген сонг, Акбурну уланы Баал-Гьанан[†] пача бола. 39Акбурну уланы Баал-Гьанан оьлген сонг, Гьадар пача бола. Ол Пагьу деген шагьарда яшагъан. Ону къатыны Мезагьавну къызыны къызы, Матретни къызы Мегьетабил болгъан.

40Муна Исавну тухумларыны башчылары, юртлары ва атлары: Тимна, Алва, Етет, 41Оголибама, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мибсар, 43Магьдиел ва Ирам. Гьар тухум оьзюню аты къоюлгъан ерде яшай болгъан. Адумлуланы ата-бабасы Исавдур.

### 37


Юсупну тюшлери

1Якъуб[†] буса алда атасы яшагъан Канъан[†] топуракъда ерлеше. 2Муна Якъубну ва ону наслуларыны гьакъындагъы хабар.

Юсупгъа[†] он етти йыл бола болгъан. Ол оьзюню агъалары, Валланы ва Зилпаны уланлары булан бирче къойлар сакълай болгъан. Юсуп атасына оланы сёгюп сёйлей болгъан. 3Якъуб оьзге уланларындан эсе Юсупну артыкъ сюе болгъан. Неге тюгюл, Юсуп Якъуб къарт болгъанда тувгъан болгъан. Атасы огъар ала гёлек де тикдирген болгъан. 4Атасы Юсупну оьзлерден кёп сюегенни гёргенде, агъалары, иниси Юсупну бирден-бир гёрюп ярамайгъан бола ва огъар яхшы сёйлемеге болмай.

5Бир керен Юсуп тюш гёре. Ол тюшюн агъаларына хабарлагъанда, олар ону дагъыдан-дагъы гёрюп ярамайгъан бола. 6Ол булай хабарлай:

– Тынглагъыз, тюшюмде магъа не гёрюнгенни айтайым! 7Биз будай тарлавда кюлтелер байлап тура эдик. Мени кюлтем тюппе-тюз эретургъан эди, сизин кюлтелеригиз буса, меникин аралап алып, шогъар баш ийди!

8Агъалары огъар:

– Не эте, сен бизге пача да болуп, бизге гьакимлик этежекмен деп ойлашамысан? – дей. Тюшлери ва хабарлары саялы олар Юсупну дагъыдан-дагъы бек гёрюп ярамайгъан бола.

9Сонг Юсупгъа бирдагъы да тюш гёрюне, ол шону да агъаларына хабарлай:

– Тюшюмде магъа гюн, ай, он бир юлдуз баш ийди!

10Юсуп шо тюшюн атасына ва агъаларына хабарлагъанда, атасы огъар:

– Не тюшлердир сагъа гёрюнеген? Не эте, биз барыбыз да: мен, ананг, агъаларынг, ининг – гелип йиберип, алдынгда тобукъдан туруп, сагъа баш уражакъбызмы? – деп къайнашып ала. 11Агъалары Юсупгъа ачувлана, атасы буса ол айтгъан затны эсинде сакълап къоя.


Агъалары Юсупну сата

12Бир керен Юсупну агъалары атасыны сиривлерин отлатмакъ учун, Шекемни ягъына багъып гете. 13Исрайыл[†] Юсупгъа:

– Агъаларынг сиривлени Шекемни ягъында сакълап тура. Гел, мен шонда сени де йиберейим, – дей.

– Мен гьап-гьазирмен, – деп жавап бере Юсуп[+].

14– Бар. Оланы ишлери нечик экен, сиривлер нечик экен – къарап гел. Къайтгъанда, магъа хабарларсан, – дей атасы. Юсуп, атасы булан да савболлашып, Гьабрун къолдан чыгъа.

Шекемге гелгенде,[+] 15огъар бир адам[†] ёлугъа.

– Не излейсен? – деп сорай шо адам авлакъдан гезеп айланагъан Юсупгъа.

16– Мен агъаларымны излеймен. Олар сиривлерин къайда отлатагъанын айтсана, – дей Юсуп.

17– Олар бу ерден гетди. Мен олар Дотангъа барабыз дейгенин эшитдим, – дей ол Юсупгъа.

Юсуп, агъаларыны артындан барып, оланы Дотанда таба[+]. 18Олар буса, Юсупну ариденокъ гёрюп, ол ювукълашып битгенче де, ону оьлтюрмеге сёйлеше.

19– Муна бизин тюшгёрювчюбюз де геле тура. 20Ону бир бош къуюгъа ташлап оьлтюрейик, къыр жанлар талады деп айтып къоярбыз. Шо заман къарарбыз ону тюшлери яшавгъа чыгъагъан кююне! – дей олар бир-бирине.

21Шону эшитген Раубим Юсупну къутгъара.

– Не этебиз ону оьлтюрюп? 22Къан[†] тёкмеге негер тарыкъдыр? Оьз къолларыгъыз булан оьлтюргюнче, ону дангылдагъы шо бош къуюгъа ташлап къоюгъуз, – дей Раубим. (Гьакъыкъатда буса ол, Юсупну къутгъарып, атасыны янына къайтармагъа сюе болгъан.)

23Юсуп агъаларыны янына етишгендокъ, олар ону ала гёлегин юлкъуп чечелер, 24тутуп, ону къуюгъа ташлай. Шо къую бош болгъан, шонда сув болмагъан.

25Ашама деп олтургъандокъ, Юсупну агъалары Гилатны[†] ягъындан таба исмайыллыланы кериваны гелегенни гёре. Оланы тюелери атир ийисли сыламалар ва балгьамлар да юкленген гьалында Мисриге бара болгъан. 26Ягьуда:[†]

– Оьзюбюзню инибизни де оьлтюрюп, ону оьлгенин яшырсакъ, шондан бизге башгъа не пайда бар? 27Ону исмайыллылагъа сатсакъ къолай, къолларыбыз да таза[†] болажакъ. Нечик де, ол инибиз чи, бизин къаныбыз бир чи, – дей. Юсупну агъалары рази бола[+]. 28Мидьянлы[†] савдюгерчилер ювукъ гелгенде, агъалары Юсупну къуюдан чыгъара ва исмайыллылагъа йигирма гюмюш акъчагъа сата. Олар да Юсупну Мисриге алып гете.

29Раубим къуюгъа къайтып гелгенде, шонда Юсуп ёкъну гёрюп, гючлю къыйналмакълыгъындан уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара этип къоя. 30Раубим, инилерини янына къайтып:

– Яш ёкъ чу! Мен энни не этип боламан? – дей.

31Агъалары Юсупну гёлегин ала, эчки союп, гёлекни ону къаны булан бояй. 32Сонг гёлекни атасына гелтирип:

– Муна биз тапгъан зат! Къара гьали, шу сени уланынгны гёлегими? – деп сорай.

33Якъуб, гёлекге де къарап:

– Уланымны гёлеги! Ону къыр жанлар талагъан! Паралагъан, Юсупну паралагъан! – деп къычырып йибере.

34Якъуб, опуракъларын да йыртып, кирлер де гийип, уланына арт-артындан кёп гюнлер яс эте[+]. 35Уланлары ва къызлары ону гёнгюн алма юрюп тура. Тек Якъуб сабурлукъ этмеге болмай.

– Ёкъ! Уланыма яс этип туражакъман! Яс эте туруп, ахыратгъа[†] гёчюп гетежекмен – деп, ол Юсупгъа этеген ясын узата.

36Мидьянлылар буса шо вакъти Юсупну Мисриге гелтире ва пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы Потипаргъа сата.

### 38


Ягьуда ва Тамар

1Шо заманларда Ягьуда,[†] агъа-инилерин де къоюп, Гьира деген адулламлы бир адамны[†] янында яшай болгъан. 2Ол шонда Шуа деген канъанлы[†] бир гишини къызы булан таныш бола. Ягьуда ону къатын этип ала. 3Ол айлы бола ва улан таба. Ягьуда улангъа Ир деп къоя. 4Ягьуданы къатыны дагъы да айлы бола ва экинчи уланын таба. Огъар Онан деп къоя. 5Сонг бирдагъы улан таба ва огъар Шела деп къоя. (Бу иш олар Кезипде яшайгъан вакътиде бола.)

6Ягьуда биринчи уланы Ирге Тамар деген къызны къатын этип ала. 7Ир кёп яманлыкъ этгени саялы, Раббибиз огъар рази болмай ва ону оьлтюре. 8Ягьуда Онангъа:

– Агъангдан къалгъан къатын булан яшап тур. Агъангны орнун тутуп, огъар наслу болдурарсан, – дей[+]. 9Тек Онан Тамар тапгъан яшлар оьзюнюки гьисапланмажагъын биле болгъан. Шо саялы да Тамаргъа ювукълукъ этегенде, агъасына яшлар болмасын деп, ол урлугъун ерге тёгюп къоя болгъан. 10Раббибиз Онанны шолай этегенин ушатмай, шо саялы ону да оьлтюре.

11Ягьуда Тамаргъа:

– Уланым Шела оьсгенче, тул къатын болуп, барып атангны ожагъында яшап тур, – дей. (Шону ол: «Уллуларыны арты булан гиччиси де сама оьлмесин!» – деп ойлашып айта.) Тамар атасыны ожагъына къайта.

12Арадан кёп заман гете. Шуаны къызы, Ягьуданы къатыны, гечине. Яс битгенде, Ягьуда адулламлы Гьира деген къурдашы да булан къойларын къыркъмагъа деп Тимна деген шагьаргъа ёл чыгъа. 13Тамар къайнатасы къойлар къыркъмагъа Тимнагъа барагъанны эшите. 14Ол, тул къатынлар гиеген опуракъларын да чечип, бетин шаршав булан яба ва чырмалып, Тимнагъа барагъан ёлда ерлешген Энайим деген шагьаргъа гиреген ерде олтуруп токътай. (Ол Шела оьсгенни ва огъар оьзюн къатын этип алмайгъанны гёрюп тура.)

15Ягьуда, Тамаргъа къарап, ол бир къагьба къатын деп тура, неге тюгюл ону бетине шаршав ябылгъан болгъан. 16Ол, ёлну ягъасында олтургъан Тамарны янына гелип:

– Мен сени булан ятма сюемен, – дей. Ягьуда ол оьзюню гелини экенни билмей болгъан чы дагъы.

– Мени булан ятсанг, магъа не бережексен? – деп сорай Тамар огъар.

17– Мен сагъа бир улакъ йибережекмен, – деп жавап бере Ягьуда.

– Шону йибергинче, юк гьисапда бир зат къой, – дей ол.

18– Не юк сюесен? – деп сорай Ягьуда.

– Йипге тагъылгъан мюгьюрюнгню де, къолунгдагъы аса таягъынгны да, – деп жавап бере Тамар. Ягьуда, ол тилеген затланы да берип, огъар ювукълукъ эте. Тамар ондан айлы бола. 19Сонг Тамар туруп гете, бетиндеги шаршавун да тайдырып, къайтып оьзюню тул къатынлар гиеген опуракъларын гие.

20Ягьуда, улакъ да берип, адулламлы къурдашын юк гьисапда къойгъан затларын алмакъ учун йибере. Нечакъы излесе де, ол Тамарны табып болмай. 21Ол шо ерде турагъан адамлардан:

– Энайимге барагъан ёлда олтургъан къагьба къатын къайдадыр? – деп ахтара. Тек огъар:

– Мунда бир къагьба къатын да ёкъ эди, – деп жавап бере.

22Ол, Ягьуданы янына къайтып:

– Мен ону тапмадым. Шо ерде турагъан адамлар магъа шонда бир къагьба къатын да ёгъун айтды, – дей.

23– Шо затлар огъар къалып къалсын, адамлар уьстюбюзден кюлегенни сюймеймен. Мен огъар улакъ берип йиберемен, сен буса ону табып да болмайсан! – дей Ягьуда огъар.

24Уьч айлар гетип, Ягьудагъа:

– Сени гелининг Тамар къагьба къатындай гюнагь иш этген ва гьали айлы, – дейлер.

– Ону алып отгъа ташлап яллатыгъыз, – деп буюра Ягьуда[+].

25Тек оьзюн жазаламакъ учун элтип барагъанда, Тамар къайнатасына:

– Мен шу затланы есинден айлы болгъанман, – деп етишдиригиз деп тилей.

– Сагъа шу йипге тагъылгъан мюгьюр де, асатаякъ да танышмы? – деп сорай Тамар.

26Ягьуда, шо затланы гёрюп, булай дей:

– Ол менден эсе артыкъ муъмин. Неге тюгюл, мен огъар уланым Шеланы бермедим. Ягьуда дагъы огъар ювукълукъ этмей[+].

27Тамарны яш тапмагъа заманы етише. Ону къурсагъында эгизлери болгъан экен. 28Яш тапмагъа башлагъанда, къыргъа яшны къолу чыкъгъанда, энечи къатын, яшны къолуна къызыл йип байлап: «Бусу башлап чыкъды», – дей. 29Амма яш къолун къайтарып гийирип къоя ва ону эгиз ёлдашы чыгъа. «Сен нечик чыгъып болдунг?» – дей энечи къатын ва яшгъа Парес[*]деп къоя. 30Ону арты булан къолунда къызыл йиби булангъы бириси яш да чыгъа. Огъар Зарагь[*]деп къоя.

### 39


Юсуп ва Потипарны къатыны

1Юсупну[†] Мисриге гелтире. Шонда Потипар деген адам[†] Юсупну исмайыллылардан сатып ала. Потипар пиръавунну вазири, къаравулланы башчысы болгъан[+]. 2Раббибиз, даим Юсуп булан болуп, ону бары ишлерин тюзелтип тура. Юсуп еси Потипарны уьюнде яшай. 3Потипар Раббибиз Юсуп булан экенни англай. Неге тюгюл, Юсуп не этмеге урунса да, Раббибиз ону ишлерин тюзелтип тура. 4Потипар Юсупгъа рази болгъан ва ону оьзюню къуллукъчусу эте. Сонг ол Юсупгъа оьзюню уьюне гьакимлик этмекни тапшура ва бары еслигине ихтиярны огъар тапшура. 5Шо вакътиден тутуп Юсупну яхшылыгъындан Раббибиз Потипарны бары да мюлкюн: уьюн ва авлагъын – шабагьатлай. 6Потипар, Юсупгъа бары да еслигине ихтиярны тапшургъан сонг, оьзюню ашап-ичип турмакъдан эсе дагъы къайгъысы болмай.

Юсупну бети ва бою-сою исбайы болгъан. 7Потипарны къатыны огъар гёз сала ва:

– Мени булан ят, – дей. 8Амма Юсуп, къатынны сёзлерин гери уруп, огъар:

– Есим оьзюню бары да еслигине ихтиярны магъа тапшургъан, оьзю буса уьйдеги бир затны да гьайын этмей. 9Мен шу ожакъда ону булан тенг ихтиярлы кюйде башчылыкъ этемен. Сенден къайры, мени бары да затгъа ихтиярым бар, неге тюгюл сен ону къатынысан. Мен шолай уллу яман ишни, Аллагьны алдындагъы шолай гюнагьны этмеге боларман дагъы? – дей[+]. 10Потипарны къатыны буса огъар гюн сайын тилеп тура, амма Юсуп ону булан ятмагъа рази болмай.

11Бир керен Юсуп оьзюню къуллугъун кютмек учун есини уьюне гиргенде, уьйде бирев де болмай. 12Потипарны къатыны, ону опуракъларындан да тутуп:

– Мени булан ят, – деп дагъы да къаныгъа.[†] Юсуп опуракълары ону къолунда къалгъан кюйде къачып чыгъа.

13Юсуп къачгъанны, ону опуракълары буса оьзюню къолунда къалгъанны гёрюп, 14къатын къуллукъчуларын чакъыра ва олагъа булай дей:

– Къарагъыз гьали, бу исрайыллыны[†] мунда бизин хорламакъ учун гелтирген! Мунда да гелип, ол магъа гюч булан ювукълукъ этмеге сюйген эди! Мен буса гьуя салып къычырдым. 15Ол мен гьуя салып къычырагъанны гёрдю, опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди![+]

16Юсупну еси къайтып гелгинче, къатын ону опуракъларын янында сакълап тура. 17Шо заман Потипаргъа да шо хабарны айтып бере:

– Сен уьюбюзге гелтирген шо исрайыллы къул мени хорламагъа сюйген эди! 18Мен гьуя салып къычырдым. Ол, гьатта опурагъын да къоюп, уьйден къачып гетди!

19Къатынынындан къулу шо ишни этмеге сюйгенни эшитгенде, Юсупну еси бек къазапланып йибере. 20Юсупну тутуп, ол пачаны туснакълары сакъланагъан туснакъгъа ташламагъа буюра. Шолай Юсуп туснакъгъа тюше. 21Тек Раббибиз ону булан болуп ва огъар рагьмусун гёрсетип тура. Туснакъны башчысы Юсупгъа рази къала. 22Ол туснакъдагъыланы барын да Юсупну ихтиярына бере. Бары да затгъа Юсуп жаваплы бола. 23Туснакъны башчысына буса бир затны гьайын этмесе де ярайгъан бола. Неге тюгюл, Раббибиз, Юсуп булан болуп, ону бары да ишлерин тюзелтип тура.

### 40


Юсуп туснакъланы тюшлерин чечип бере

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва пачаны экмекчиси оьзлени еси болгъан пиръавунну алдында айыплы бола. 2Пиръавун оьзюню ювукъ къуллукъчулары гьисапланагъан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусуна ва баш экмекчисине къазаплана, 3оланы къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салмагъа буюра. Юсуп[†] буса тап шо туснакъда олтургъан болгъан. 4Къаравулланы башчысы Юсупну олагъа къуллукъ этмеге сала. Арадан заман гете.

5Бир гече пачаны чагъыр тёгеген баш къуллукъчусу ва баш экмекчиси тюшлер гёре. Оланы гьариси оьз, бир маънасы булангъы тюшлер гёре. 6Эртен оланы янына гелген Юсуп олар бир тамаша гьалекленип турагъанын гёре. 7Туснакъда оьзю булан бирче олтургъан пиръавунну къуллукъчуларына Юсуп:

– Не къыйыныгъыз бар? – деп сорай.

8Олар Юсупгъа:

– Биз тюшлер гёрдюк, тек шоланы чечме бирев де ёкъ.

– Тюш чечив Аллагьдандыр. Хабарлагъыз магъа тюшлеригизни, – дей Юсуп.

9Чагъыр тёгеген баш къуллукъчу булай деп хабарлай:

– Тюшюмде магъа алдымда юзюм борла гёрюндю. 10Шону уьч яш бутагъы бар эди. Шолар оьсюп йиберди, чечекленип гетди, юзюм салкъынлар гёрюндю, шолар бишди. 11Къолумда буса пиръавунну чагъыр ичеген аягъы бар эди. Салкъынланы уьзюп алдым, шоланы сыкъдым, аякъгъа да тёгюп, пиръавунгъа бердим.

12Юсуп огъар булай дей:

– Сени тюшюнгню маънасы булайдыр. Уьч яш бутакъ уьч гюндюр. 13Уьч гюн гетип, пиръавун сени янгыдан гётережек. Ол къайтып сени алдагъы къуллугъунга салажакъ. Сен де алда йимик огъар чагъыр аякъ береген болажакъсан. 14Сагъа бир тилевюм бар: ишлеринг яхшы болуп гетгенде, мени де унутуп къоймассан, магъа рагьмунгну гёрсетерсен: мени гьакъымда пиръавунгъа айтып, шундан къутгъарарсан! 15Мени исрайыллыланы[†] топурагъындан урлап гелтирген чи дагъы! Мунда туснакъгъа салардай мен бир яман иш де этмегенмен!

16Баш экмекчи, Юсуп тюшню яхшы чечип бажарагъанын гёрюп, огъар булай дей:

– Мен буса тюшюмде башыма уьч четен салып гёрдюм. 17Уьстдеги четенде пиръавун учун биширилген ашлар бар эди. Четенни ичиндеги ашланы къушлар чокъуй эди.

18Юсуп огъар булай дей:

– Муна сени тюшюнгню маънасы. Уьч четен уьч гюндюр. 19Уьч гюн гетип, пиръавун сени де гётережек: сени асмакъда асажакъ, къушлар буса сени сюегингни чокъуп туражакъ.

20Уьч гюнден сонг пиръавунну тувгъан гюню бола. Ол оьзюню вазирлери учун йыбав къура. Пиръавун туснакъдан чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун ва баш экмекчисин гелтирте[+]. 21Чагъыр тёгеген баш къуллукъчусун къайтып оьзюню алдагъы къуллугъуна сала ва ол пиръавунгъа чагъыр аякъ берегени бола. 22Баш экмекчисин буса, Юсуп айтгъан кюйде, асып оьлтюре. 23Амма чагъыр тёгеген баш къуллукъчу Юсупну ва ону тилевюн унутуп къала.

### 41


Юсуп Мисрини пиръавунуну тюшлерин чечип бере

1Арадан эки йыл оьтюп, пача булай тюш гёре: ол Нил оьзенни ягъасында токътап бола. 2Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып геле. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура. 3Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып геле. Олар осал, арыкъ. Шо сыйырлар бирисилерини янында токътай. 4Бирден шо осал, арыкъ сыйырлар арив, семиз сыйырланы ашап къоя! Пиръавун уянып къала.

5Янгыдан юхлагъанда, башгъа тюш гёре: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш оьсе. 6Олардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсе. 7Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къоя. Пиръавун уянып къала ва оьзюне гёрюнгени тюш экенни англай. 8Эртен бек гьалекленип, пиръавун Мисрини ичиндеги бары палчыланы ва ойчуланы чакъыра, олагъа гёрген тюшлерин хабарлай. Тек ону тюшлерин бирев де чечип болмай.

9Шо заман чагъыр тёгеген баш къуллукъчу пиръавунгъа булай дей: «Бир вакътиги гюнагьым эсиме тюшюп гетди! 10Бир керен сен, пачам, къулларына къазапланып, баш экмекчи де булан бирче мени къаравулланы башчысыны уьюндеги туснакъгъа салма буйрукъ[†] берген эдинг. 11Бир гече экибизге де оьзтерече маънасы булангъы тюшлер гёрюндю. 12Бизин булан буса бир къуллукъчу, исрайыллы,[†] къаравулланы башчысыны къулу бар эди. Биз огъар тюшлерибизни хабарладыкъ, ол да бизге шоланы чечип берди. Гьарибизге тюшлерибизни маъналарын англатып берди. 13Ол бизге айтгъан кюйде болуп да чыкъды: мени алдагъы къуллугъума къайтарды, баш экмекчини буса асып оьлтюрдю».

14Пиръавун Юсупну[†] артындан йибере. Ону тезлик булан туснакъдан чыгъара, сакъалын-мыйыгъын, башын юлюп ва опуракъларын алышдырып, пачаны алдына гелтире. 15Пиръавун огъар:

– Мен тюш гёрдюм, тек ону бирев де чечип болмай тура. Мен буса сен тюшню эшитгендокъ, чечип бола деп англагъанман, – дей.

16– Иш менде тюгюл, пиръавунгъа яхшы болагъан кюйде Аллагь чечип бережек, – деп жавап бере Юсуп.

17Пиръавун Юсупгъа булай хабарлай:

– Нилни ягъасында токътагъанман деп тюш гёремен. 18Нилден етти арив, семиз сыйыр чыгъып гелди. Олар оьзенни ягъасындагъы къамушлукъда отлап тура эди. 19Оланы арты булан Нилден дагъы да башгъа етти сыйыр чыгъып гелди. Арыкъ, къатанкъы, осал, гёнюнден де, сюегинден де къайры заты ёкъ сыйырлар эди. Савлай Мисриде де гёрмегенмендир мен шолай гёлемсиз сыйырланы. 20Шо арыкъ, гёлемсиз сыйырлар етти де семиз сыйырны ашап къойду. 21Гьатта гёлемсиз сыйырлар семизлерин ашагъанда да, бирев де олар шону этди деп айтып болмас эди. Мен уянып къалдым. 22Сонг мен бир башгъа тюш гёрдюм: бир саптакъда бёртюп толгъан етти будайбаш болду. 23Шолардан сонг топуракъдан, къургъакъ ел къурутгъан, осал етти будайбаш оьсдю. 24Шо осал будайбашлар бёртюп толгъан будайбашланы ашап къойду. Мен тюшлеримни палчылагъа хабарладым, тек олар магъа бир зат да англатмады.

25Юсуп пиръавунгъа булай дей:

– Шо эки тюш тюгюл, бир тюш. Аллагь пачама Оьзю этежек затланы билдирип тура. 26Етти яхшы сыйыр етти йылны англата, етти яхшы будайбаш да етти йылдыр. Шо шолай бир тюш. 27Шоланы артындан чыкъгъан арыкъ, гёлемсиз сыйырлар да, осал, къургъакъ ел къурутгъан етти будайбаш да етти йылдыр. Шолар ачлыкъны етти йылын англата.

28Шо саялы мен пачама: «Аллагь пиръавунгъа Оьзю этежек затланы билдирип тура», – деп айтгъан эдим. 29Мисрини топурагъына берекетли етти йыл геле тура. 30Тек шоланы арты булан ачлыкъны етти йылы гележек. Ачлыкъ шонча да гючлю болажакъ чы, халкъ алдагъы бары да берекетни унутуп да къалажакъ. Ачлыкъ уьлкени дагъытып къояжакъ[+]. 31Алдагъы берекетден бир зат да къалмажакъ. Шонча да гючлю ачлыкъ болажакъ. 32Тюш пиръавунгъа эки керен гёрюнгени Аллагь къатты кюйде токъташып битгенни, узакъ къалмай Ол бары да ишлени яшавгъа чыгъаражагъын англата.

33Гьали буса сен, пачам, англавлу ва гьакъыллы адамны[†] айырып, Мисриге ёлбашчылыкъ этмеге сал. 34Сен бютюн уьлкеге тергевчюлени сал. Олар гележек берекетли етти де йыл халкъны къайтаргъан тюшюмюнден беш пай этгенде бир пайын жыйсын. 35Олагъа будай жыйып, шагьарларда ону артгъа салып сакъламагъа ихтияр бер. 36Шо кюйде Мисриде болажакъ ачлыкъны етти де йылына жыйылгъан ашлыгъы да болуп, уьлке ачлыкъдан оьлмежек!


Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте

37Пиръавун ва ону вазирлери Юсупну сёзлерин арив гёре.

38– Дагъы булай адамны тапмагъа къыйын. Мунда Аллагьны ругьу бар! – дей пиръавун ювукъларына. 39Сонг ол Юсупгъа булай дей:

– Аллагь бу ишлени барын да сагъа ачыкъ этгени сенден англавлу ва гьакъыллы адам ёкъ экенни исбатлай. 40Бугюнден тутуп сен мени бары да еслигиме гьакимлик этежексен, халкъым да сагъа тынглажакъ. Сенден янгыз бир пача атым булан артыкъ болажакъман.

41– Муна, мен сени бютюн Мисриге гьакимлик этмеге сала тураман! – дей пиръавун Юсупгъа. 42Ол, мюгьюрю булангъы юзюгюн чечип, Юсупну бармагъына тагъа. Пиръавун огъар инг юкъкъа кетенден этилген опуракълар гийдире ва бойнуна алтын шынжыр тагъа. 43Ол Юсупгъа пачалыкъдагъы экинчи адамны атарбасын бере. Юсуп шо атарбагъа минип барагъанда, ону алды булан: «Юсупгъа баш ийигиз», – деп къычыра болгъан. Шолай пиръавун Юсупну бютюн Мисрини гьакими эте.

44– Муна, мен, пиръавун, буюра тураман. Бугюнден сонг сенден ихтиярсыз бютюн Мисри топурагъында бирев де не къолун, не бутун шытырлатмажакъ! – дей ол Юсупгъа. 45Пиръавун Юсупгъа Сапнат-Панеагь деп янгы ат къоя. Огъар Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснатны къатын этип бере. Юсуп Мисриге гьакимлик этмеге башлай[+].

46Пиръавунгъа къуллукъ этмеге башлагъанда, Юсупгъа отуз йыл бола болгъан. Юсуп, пиръавунну янындан гетип, бютюн Мисри элни айланмакъ учун ёл чыгъа. 47Берекетли етти йылны узагъында топуракъ мол тюшюм берип тура. 48Шо йылларда Мисриде жыйылгъан бары да ашлыкъны Юсуп шагьарлагъа пайлап бере. Ол гьар шагьаргъа айланасындагъы авлакълардан къайтарылгъан ашлыкъны пайлап бере. 49Юсуп денгиздеги къайыр бюртюклени санавудай кёп ашлыкъ жыя, гьатта гьисабын юрютмейген де болуп къала, неге тюгюл оьлчеп билип де болмай.

50Ач йыллар гелип битгенче, Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусуну къызы Аснат Юсупгъа эки улан таба. 51Биринчи уланына Юсуп Манасса[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь магъа бары къыйынлыкъларымны ва ата ожагъымны унутма къойду» деген затны англата болгъан. 52Экинчи уланына буса Апрайим[*]деп къоя. Шо ат «Аллагь мен азап чегеген топуракъда мени емиш береген этди» деген маънаны англата болгъан.

53Мисрини берекетли етти йылы тамамлана. 54Юсуп да айтгъан кюйде, ачлыкъны етти йылы етишип геле. Шо ачлыкъ бары да эллеге яйыла, Мисриде буса ашлыкъ болгъан[+]. 55Ачлыкъ гелип, мисрилилер пиръавундан аш тилеме башлагъанда, ол: «Юсупну янына барыгъыз, ол не айтса, шону этип туругъуз», – дей. 56Савлай дюнья ачлыкъгъа тарый. Юсуп, гьамарланы ачып, мисрилилеге ашлыкъны сатмагъа башлай, неге тюгюл Мисриде ачлыкъ баргъан сайын гючленип тербей. 57Мисриге, Юсупну янына, сатып ашлыкъ алмакъ учун хоншу уьлкелерден де гелип тура. Неге тюгюл, ачлыкъ бютюн дюньяны къуршап алгъан болгъан.

### 42


Юсупну агъалары Мисриге ёл чыгъа

1Якъуб,[†] Мисриде ашлыкъ барны эшитип, уланларына:

– Бир-биригизге неге къарап токътагъансыз? 2Мисриде ашлыкъ бар дейлер. Барыгъыз шонда, ачдан оьлмес учун, сатып ашлыкъ алып гелигиз, – деп де айтып, оланы узата.

3Юсупну[†] он да агъасы Мисриге ашлыкъ алмакъ учун ёл чыгъа. 4Юсупну бир анадан тувгъан иниси Буньяминни[†] буса Якъуб, огъар да бир балагь гелип къалар деп къоркъуп, йибермей къоя. 5Исрайылны[†] уланлары башгъа халкълар булан Мисриге ашлыкъ алмагъа геле, неге тюгюл ачлыкъ бютюн Канъан[†] топуракъгъа къопгъан болгъан.

6Олар гелген уьлкени гьакими буса Юсуп болгъан, ашлыкъны да ол сата болгъан. Агъалары, ювукъ гелип, ону алдында тобукъдан туруп, баш уралар[+]. 7Юсуп, оланы гёргендокъ, таный. Тек оьзюн ят адам[†] йимик тутуп, олагъа:

– Къайдан гелгенсиз? – деп къатдырып сорай.

– Канъандан гелгенбиз, ашлыкъ алмагъа, – деп жавап бере олар.

8Юсуп агъаларын таныса да, олар танымагъан чы дагъы ону! 9Юсуп, агъаларыны гьакъындагъы тюшлерин эсине алып, олагъа:

– Сиз тынчыларсыз. Бизин топуракъны осал ерлерин тергеп билмеге гелгенсиз, – дей[+].

10– Ёкъ, бийибиз! Биз, сени къулларынг, ашлыкъ алмагъа гелгенбиз. 11Биз агъа-инилербиз, бир атаны яшларыбыз. Биз, сени къулларынг, тынчылар тюгюлбюз, намуслу адамларбыз! – деп жавап бере олар.

12– Тюгюл, сиз бизин топуракъны осал ерлерин билмек учун гелгенсиз, – дей Юсуп.

13– Биз, сени къулларынг, он эки агъа-ини бар эдик. Биз барыбыз да Канъанда яшайгъан бир атадан тувгъан яшлар эдик. Гиччибиз гьали атабыз булан. Бирибиз буса ёкъ, – деп жавап бере олар.

14– Муна, мен айтдым чы. Сиз тынчыларсыз. 15Тек биз сизин тергежекбиз. Пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: гиччи инигиз гелмей туруп, сизин мундан чыкъмагъа къоймажакъ. 16Ону артындан арагъыздан биригизни йиберигиз, къалгъанларыгъызны буса къаравуллар сакълап туражакъ. Шо заман къарарбыз, тюзмю экен сиз айтагъан хабарлар. Тюгюл буса, пиръавунну яшаву булан ант эте тураман: сиз тынчыларсыз! – дей Юсуп. 17Юсуп оланы уьч гюнге туснакъгъа сала.

18Уьчюнчю гюн Юсуп олагъа:

– Мен айтагъан кюйде этсегиз, сиз сав къалажакъсыз, неге тюгюл мен Аллагьдан къоркъаман. 19Эгер сиз гертилей де намуслу адамлар бусагъыз, биригиз туснакъда къалсын. Къалгъанларыгъыз буса, ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа барып, ашлыкъ етишдирип, 20гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтыгъыз. Эгер сёзлеригиз тюз болуп чыкъса, сиз оьлмежексиз, – дей. Олар рази бола.

21– Бу бизге инибиз саялы гелип турагъан жазадыр! Инибиз чегип турагъан азапланы гёрсек де, ол бизге нечакъы ялбарса да, огъар языкъсынмадыкъ. Муна, гьали бизин башыбызгъа да балагь гелди! – дей олар бир-бирине.

22Раубим олагъа булай дей:

– Мен сизге: «Яшгъа зарал этмегиз», – деп айтмагъан эдимми дагъы? Амма сиз тынгламадыгъыз. Гьали буса биз ону тёгюлген къаны[†] учун жавапгъа тартылып турабыз[+].

23Агъалар Юсуп оьзлени лакъырын англап турагъанны билмей. Неге тюгюл, Юсуп олар булан тилмачдан таба сёйлей болгъан. 24Юсуп буса, бир якъгъа да тайып, йылап ала. Сонг къайтып гелип, янгыдан олар булан сёйлей. Сонг ол, Симонну айырып, агъаларыны гёз алдында ону байламагъа буйрукъ[†] бере.


Юсупну агъалары Канъангъа къайта

25Сонг Юсуп къуллукъчуларына агъаларыны къапларын ашлыкъдан толтурмагъа ва оланы гьарисини къабына оьзюню гюмюшюн къайтарып салмагъа, къошуп ёлда ашамакъ учун аш да салмагъа буюра. 26Агъалар, ашлыкъны эшеклеге де юклеп, уьюне багъып ёл чыгъа. 27Гече ял алма токътагъанда, оланы бириси эшекге ем бермеге деп къабын ачып къарай. Къараса – гюмюшю къапны башында салынып тура!

28– Гюмюшюм магъа къайтгъан! – дей ол агъа-инилерине.

– Муна къапны уьстюнде салынып тура!

Оланы къоркъуп жаны гете. Къоркъмакълыкъдан олар бир-бирине:

– Аллагь бизге этеген недир? – деп сорай.

29Канъангъа, атасыны янына къайтып, агъа-инилер огъар оьзлеге болгъан бары да затны хабарлай:

30– Шо уьлкеде гьакимлик этеген адам бизин булан къатты кюйде сёйледи, бизин тынчылар деп гьисаплады. 31Биз намуслу адамлар экенибизни, тынчылар тюгюлюбюзню, 32бир атадан тувгъан он эки агъа-ини бар экенибизни, бир инибиз буса ёкъ болгъанын, гиччибиз буса атабыз булан Канъанда экенни айтдыкъ. 33Амма ол бизге булай деди: «Мен сиз тюз айтгъанны-айтмагъанны тергеп къаражакъман. Биригизни мунда къоюп тураман, къалгъанларыгъыз буса ач къалып турагъан ожакъларыгъызгъа ашлыкъ етишдиригиз. 34Тек гиччи инигизни де алып, мени яныма къайтып гелигиз. Шо заман мен сиз тынчылар тюгюл, намуслу адамлар экенигизге инанажакъман. Инигизни де йибережекмен, сизге де топурагъыбызда эркин айланма ихтияр бережекмен».

35Олар къаплардагъы затларын чыгъарма башлай. Гьарисини къабындан гюмюшю булангъы тююню чыгъып геле. Шону гёргенде, атаны ва агъа-инилени уллу къоркъув къуршап ала. 36Якъуб олагъа:

– Мени сиз уланларымдан бирини артындан бирин магьрюм этип турасыз. Юсуп ёкъ, Симон ёкъ. Энни Буньяминни де алып гетмеге турасыз. Бары да балагьлар мени башыма геле! – дей.

37Раубим атасына:

– Эгер мен Буньяминни къайтарып алып гелмесем, мени эки уланымны оьлтюрмеге боласан. Огъар мен жаваплы болайым, мен ону къайтарып алып гележекмен, – дей.

38– Ёкъ, уланым сизин булан гелмежек. Ону агъасы оьлген, магъа биргине-бир Буньямин къалгъан. Эгер ёлда огъар бир зат болуп къалса, мен шо ишни гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз, – дей Якъуб.

### 43


Агъалар Буньямин де булан Мисриге ёл чыгъа

1Тек ачлыкъ бирден-бир гючленип тербей. 2Мисриден гелтирген ашлыкъ битген сонг, атасы уланларына:

– Дагъы да бираз ашлыкъ гелтиригиз, – дей.

3Ягьуда[†] булай жавап бере:

– Шо адам[†] бизге гиччи инибизни гелтирмей туруп, оьзюню гёзюне де гёрюнмесин деп къатты кюйде буварды. 4Эгер ону бизин булан йиберсенг, сагъа ашлыкъ алма баражакъбыз. 5Йибермесенг, биз бармажакъбыз. Шо адам гиччи инибизсиз оьзюню гёзюне де гёрюнмегиз деп буварды.

6– Не эте эдигиз мени башыма бу балагьны гелтирип? Сизин дагъы да инигиз барны айтып не эте эдигиз? – дей Исрайыл.[†]

7Олар булай жавап бере:

– Шо адам бизин гьакъыбызда, къардашларыбызны гьакъында кёп соравлар берип турду. Ол атабыз савму деп, дагъы да агъа-инилеригиз бармы деп сорады. Биз буса жавап берип турдукъ. Ол гиччи инибизни гелтир деп буйрукъ[†] этер деп кимни эсине геле эди дагъы?

8Ягьуда атасы Исрайылгъа булай дей:

– Инибизни бизин булан йибер, биз гетейик. Шолай этсек, барыбыз да сав къалажакъбыз, ачлыкъдан биз де, сен оьзюнг де, бизин яшларыбыз да, бирибиз де оьлмежекбиз. 9Инибизге мен жаваплы болажакъман, ону гьайын этмеге сёз де беремен. Эгер мен ону сагъа къайтарып гелтирмесем, оьлюп къалгъынча, сени алдынгда айыплы къалажакъман. 10Эгер биз чалт айлангъан бусакъ, эки керен барып да гележек эдик!

11Исрайыл булай дей:

– Шолай болгъан сонг, мен айтагъанны этигиз. Бизин топуракъ не зат булан бай буса, къапларыгъызны шо затлардан толтуруп, шо адамгъа элтигиз: балгьамны, балны, атир ийисли сыламаланы, къозну, бадамны. 12Къапларыгъызгъа салгъанларын къайтармакъ учун, гюмюшню эки керен артыкъ алыгъыз. Балики, олар янгылыш болгъандыр. 13Буньяминни[†] сизин булан алып, шо адамны янына къайтып барыгъыз. 14Симон булан Буньяминни йиберсин деп, Къудратланы Еси Аллагь шо адамны сизге бакъгъан якъда рагьмулу этсин дагъы! Эгер мен оланы оьлюмюню къайгъысын гёрме тарыкъ бусам, шолай болуп къалсын.

15Агъа-инилер савгъатлар гьазир эте, алдагъы гезикден эсе бу гезик гюмюшню эки керен артыкъ этип ала. Мисриге гелип, Юсупну[†] алдында токътай. 16Олар булан Буньямин де барын гёргенде, Юсуп баш къуллукъчусуна:

– Бу адамланы мени уьюме элтип, нечакъы тарыкъ буса гьайван да союп, аш гьазирлеп тур. Бугюн тюш ашны олар мени булан ашажакъ, – дей.

17Юсупну буйругъуна гёре, баш къуллукъчу оланы Юсупну уьюне алып юрюй. 18Тек агъа-инилер, оьзлени алып барагъанда къоркъуп, бир-бирине:

– Бизин шонда алда къапларыбыздан чыкъгъан гюмюш саялы элте! Олар, бизин уьстюбюзге чабып, тутуп, къул этежек, эшеклерибизни чыгъарып алажакъ! – дей.

19Уьйню посагъасына етишгенде, олар баш къуллукъчугъа булай дей:

20– Бийибиз, ярай буса, бизин айтмагъа къой! Биз мунда алда бир керен ашлыкъ алмагъа гелген эдик. 21Къайтагъан ёлубузда буса, гече ял алмакъ учун ятгъанда, къапларыбызны ачып къарадыкъ. Гьарибизни къабыбызны башында ашлыкъ учун берилген гюмюшлерибиз салынып табылды. Шо гюмюшню биз къайтарып гелтиргенбиз. 22Дагъы да ашлыкъ алмакъ учун да гюмюш гелтиргенбиз. Биз шо гезик къапларыбызгъа гюмюшню ким салгъанны билмейбиз.

23– Парахат болугъуз. Къоркъмагъыз. Сизин къапларыгъызгъа шо гюмюшню Аллагьыгъыз, атагъызны Аллагьы салды. Гюмюшюгюз шо заман магъа бары да етишген эди! – дей олагъа баш къуллукъчу. Ол Симонну агъа-инилени янына чыгъара.

24Сонг оланы барын да Юсупну уьюне чакъырып, аякъларын жувмакъ учун сув гелтире ва эшеклерине ем сала. 25Агъа-инилер, савгъатларын да онгарып, тюшге Юсупну къаравуллап токътай. Олагъа оьзлер тюш ашны мунда ашажагъы гьакъда айтылгъан болгъан. 26Юсуп уьюне къайтгъанда, огъар гелтирген савгъатларын бере ва ону алдында тобукъдан туруп, баш ура. 27Юсуп, олагъа салам берип:

– Магъа оьзюню гьакъында хабарлагъан атагъызны кюю нечикдир? Ол савму? – деп сорай.

28– Сени къулунг болгъан атабыз сав-саламат, – деп жавап бере агъа-инилер ва ону алдында бирдагъы да тобукъдан туруп, баш ура.

29Юсуп, къарап, иниси Буньяминни гёрюп, булай дей:

– Буму сиз магъа айтгъан гиччи инигиз? Сагъа Аллагьны рагьмусу болсун, балам! 30Юреги инисине бакъгъан якъда сюювден толуп, Юсуп йылап йибермеге аз къала. Тезлик булан башгъа уьйге чыгъып, шонда йылап ала.

31Сонг жувунуп, къайтарып къонакъланы янына геле ва оьзюн къолгъа алып, аш салмагъа буюра. 32Аш Юсупгъа айры, къонакълагъа айры, мисрилилеге айры салына. Неге тюгюл, мурдар болмагъа сюймейли, мисрилилер исрайыллылар булан бирче ашамай болгъан[+]. 33Агъа-инилени Юсупну алдында гезик булан, уллусундан башлап, гиччисине ерли олтурта. Олар, шогъар тамаша болуп, бир-бирине къарай. 34Юсуп олагъа оьзюню тепсисинден ашлар йибере. Буньяминге буса оьзгелеринден беш керен артыкъ бере. Олар Юсуп булан тойгъунча ашап-иче.

### 44


Юсупну тас болгъан гюмюш аягъы

1Юсуп[†] баш къуллукъчусуна:

– Оланы къапларын, нечакъыны алып гетип бола буса, шончакъысын ашлыкъдан толтур. Гьарисини къабыны башына къайтарып оьзюню гюмюшюн сал. 2Гиччисини къабына буса гюмюшю булан бирче мени гюмюш аягъымны да сал, – дей. Баш къуллукъчу Юсуп айтгъан кюйде эте.

3Танг вакътиде къонакъланы эшеклери де булан ёлгъа сала. 4Агъа-инилер шагьардан чыгъа. Тек олар ариге гетип де битгинче, Юсуп баш къуллукъчусуна булай дей:

– Тез оланы артындан етиш! Етишгенде буса, булай айт: «Неге яхшылыкъгъа яманлыкъ этдигиз? 5Неге бийимни гюмюш аягъын урладыгъыз? Шо чу ону пал салагъан, ичеген аягъы. Намарт иш этгенсиз сиз!»

6Баш къуллукъчу, оланы артындан да етишип, оьзюне буюргъан сёзлени айта. 7Агъа-инилер булай жавап бере:

– Бийибиз, сен неге шолай сёзлени айтасан? Биз, сени къулларынг, шолай ишни этип болармы эдик дагъы? 8Биз чи къапларыбыздан чыкъгъан гюмюшню де Канъандан[†] тутуп шунда ерли къайтарып гелтирген эдик! Биз сени бийингни гюмюшюн яда алтынын урлап не этейик? 9Эгер де урлангъан аякъ бизин бирибизден чыгъып къалса, ону оьлтюрюп къойсун, биз буса бийинге къуллар болуп къаларбыз.

10– Яхшы, сиз айтагъан кюйде болсун. Тек урлангъан аякъ кимден чыкъса, ол къул болуп къалажакъ, оьзгелер буса парахат кюйде гетежек, – деп жавап бере баш къуллукъчу.

11Агъа-инилер, алгъасавлу кюйде къапларын да ерге салып, оланы башларын чече. 12Баш къуллукъчу оланы уллусундан башлап гиччисине ерли барын да тюнтюп чыгъа. Аякъ Буньяминден[†] табылып къала. 13Агъа-инилер къайгъырмакъны гючлюлюгюнден опуракъларын йыртып пара-пара эте ва эшеклерин янгыдан ерлеп, шагьаргъа къайта.

14Ягьуда[†] агъа-инилери де булан гелгенде, Юсуп уьйде болгъан. Олар Юсупну алдында тобукъдан туруп баш ура. 15Юсуп буса олагъа:

– Сиз этген недир? Мени йимик адамланы[†] пал салма пагьмусу болагъанны билмейми эдигиз? – дей.

16– Не айтайыкъ биз бийибизге? Нечик жавап къайтарайыкъ? Айыбыбызны нечик жувайыкъ? Бизин айыбыбыз Аллагьны алдында ачылып къалды. Бугюнден сонг биз барыбыз да – оьзюнде аякъ табылгъан да, оьзгелер де – бийибизни къулларыбыздыр, – дей Ягьуда.

17– Ёкъ. Мен шолай этмежекмен! Аякъ кимден табылгъан буса, ол мени къулум болажакъ, сиз буса парахат атагъызны янына къайтыгъыз, – дей Юсуп.


Ягьуда Буньямин саялы ялбара

18Шо заман Ягьуда, Юсупну янына гелип, булай дей:

– Бийим, магъа, сени къулунга, сёйлемеге ихтияр бер. Магъа ачувланма, бийим! Сен чи оьзюнг де бир пиръавун йимиксен! 19Сен, бийибиз, бизге: «Атагъыз да, дагъы агъа-инигиз де бармы?» – деп сорагъан эдинг. 20Биз сагъа атабыз сав, тек къарт деп, ону дагъы да гиччи уланы бар деп жавап берген эдик. Бу ону къарт чагъында болгъан авлети. Ол анасындан тувгъан авлетлерден янгыз къалгъан, ону агъасы да оьлген. Атабыз ону бек сюе[+]. 21Сен де бизге гиччи инибизни гелтирмекни талап этген эдинг. 22Биз сагъа, бизин бийибизге, эгер ол атасындан айрылса, ону атасы оьлюп къалажагъын айтгъан эдик. 23Тек сен бизге: «Гиччи инигизсиз дагъы гёзюме гёрюнмегиз», – деген эдинг.

24Биз уьйге, сени къулунг болгъан атабызны янына къайтгъанда, огъар сени сёзлерингни етишдирдик, бийим. 25Атабыз янгыдан бираз ашлыкъ гелтиригиз дегенде буса, 26биз гиччи инибизсиз бармажагъыбызны, осуз сени гёзюнге гёрюнме де ярамайгъанны айтып бердик. 27Атабыз да бизге булай деди: «Къатыным магъа эки улан тапгъанны сиз де билесиз. 28Бири гетди мени янымдан. Шексиз кюйде, къыр жанлар ону паралап къойгъандыр, неге тюгюл шондан берли мен ону гёрмегенмен. 29Гьали экинчисин де алып гете турасыз. Огъар да бир зат болуп къалса, мен ону гётерип болмажакъман: сиз мени, башы ап-акъ болгъан къартны, къайгъыгъа да батдырып, къабургъа гийирежексиз».

30Атабызны шонча бек сюеген уланын да къоюп, мен нечик уьйге къайтмагъа боларман? 31Атабыз бизин булан инибиз ёкъну гёргендокъ, оьлюп къалажакъ. Атабыз, сени къулунг, акъсакъаллы къарт, биз саялы къайгъыра туруп, ахыратгъа[†] гёчежек! 32Мен, сени къулунг, инибиз къайтажакъгъа атама ант этдим. Эгер ону уьйге къайтарып гелтирмесем, атамны алдында айыплы къалажакъман. 33Шо саялы ону орнуна мунда мен, сени къулунг, къалайым! Инибиз буса агъалары булан къайтып гетсин. 34Атамны янына осуз мен нечик къайтып боларман? Мен атамны къайгъысын гёрме болмажакъман!

### 45


Юсуп оьзю ким экенин ачыкъ эте

1Юсуп,[†] къуллукъчуларыны арасында дагъы чыдап болмай:

– Барыгъыз да чыгъыгъыз! – деп къычыра. Янындан бары да халкъ тайгъан сонг, Юсуп агъаларына, инисине оьзю ким экенни ачыкъ эте. 2Ол шонча да гючлю йылай чы, гьатта мисрилилер эшитип, хабарны пиръавунгъа етишдире.

3– Мен Юсупман. Атабыз сав-саламатмы? – дей ол агъа-инилерине. Олар буса, бир сёз де айтма болмай токътап къала, неге тюгюл бек къоркъа. 4– Ювукъ гелигиз, – дей Юсуп. Агъа-инилери ювукъ геле. Юсуп булай дей:

– Мен Юсупман. Сиз мени Мисриге сатгъан инигизмен. 5Тек шо ишигиз саялы къыйналмагъыз, гьёкюнмегиз. Мени мунда сизин къутгъармакъ учун Аллагь йиберди. 6Ачлыкъ узатылып турагъаны эки йыл бола. Дагъы да беш йылны узагъында не сюрюв, не орув болмажакъ. 7Ер юзюнде сизин гьайран кюйде къутгъарсын, наслуларыгъыз сав къалсын учун, мени мунда сизден алда Аллагь йиберди. 8Тап шо кюйде, сиз тюгюл, мунда мени Аллагь йиберди. Ол мени пиръавунну маслагьатчысы, ону бары да еслигини бийи, бютюн Мисри топуракъгъа гьаким этди.

9Атамны янына алгъасагъыз, огъар булай айтыгъыз: «Сени уланынг Юсуп шулай айта: Аллагь мени бютюн Мисриге гьаким этди. Тезлик булан мени яныма етиш. 10Сен уланларынг, уланларынгны яшлары булан, бары гьайван-малынг, бары мал-матагьынг булан мени ювугъумда, Гошен топуракъда ерлешерсен. 11Шонда мен сени яшавунгну не сен, не сени ожагъынг, не сени гьайван-малынг тарчыкъгъа тарымагъан кюйде онгаражакъман, неге тюгюл энниден сонг дагъы да беш йыл ачлыкъ болуп туражакъ».

12Юсуп булай давам эте:

– Сиз де, иним Буньямин[†] де сизин булан мен, сизин инигиз, сёйлейгенни оьзюгюз гёрюп турасыз чы. 13Атама Мисриде мени нечик абурум барны, шунда гёрген бары да затны гьакъында хабарлагъыз. Тезлик булан атабызны мунда гелтиригиз.

14Ол иниси Буньяминни къучакълап йылай. Ону къучакълап, Буньямин де йылай. 15Сонг Юсуп, йылай туруп, бары да агъаларын да къучакълай, оьбе. Сонг олар ону булан сёйлемеге башлай.

16Пиръавунгъа Юсупну агъалары, иниси гелген деген хабар етише. Пиръавун ва ону вазирлери сююне. 17Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Агъаларынга, ининге эшеклерин де ерлеп, Канъангъа[†] барсын деп айт. 18Атагъызны ва оьзлени агьлюлерин гелтирсин. Мен олагъа Мисриде бар бары да тизив затны бережекмен. Бизин топуракъны берекетинден леззет алсын! 19Олагъа Мисриден яшлар, къатынлар учун атарбалар алсын деп айт. Олар оьзлер булан атасын да гелтирсин. 20Олар шонда къалгъан мал-матагьыны гьакъында ойлашмасын. Мунда оланы Мисриде бар инг тизив ниъматлары болажакъ!

21Исрайылны[†] уланлары шолай эте. Юсуп олагъа пиръавун буюргъан кюйде атарбалар, ёлгъа азыкъ 22ва гьарисине янгы гийим бере. Буньяминге буса ол уьч юз гюмюш акъча ва беш янгы гийим бере. 23Ол атасына, он эшекге де юклеп, Мисрини ниъматларындан йибере. Дагъы да он эшекге юклеп, ёлгъа ашлыкъ, экмек ва башгъа азыкъ йибере. 24Ол, агъалары, иниси булан савболлаша туруп, булай дей:

– Ёлда эришмегиз!

25Олар, Мисриден чыгъып, атасыны янына Канъангъа къайта.

26– Юсуп сав. Ол гьали бютюн Мисриге гьакимлик этип тура, – дей олар Якъубгъа.[†] Якъубну юреги титиреп гете. Ол инанып битмей. 27Амма уланлары огъар Юсупну сёзлерин айтып бере. Ол Юсуп оьзюн гелтирсин деп йиберген атарбаланы оьзюню гёзлери булан гёре. Шо заман Исрайыл, ругьланып йиберип:

28– Яхшы, буса! Уланым Юсуп гьали де савму? Мен оьлгюнче, барып ону булан гёрюшейим, – дей.

### 46


Якъуб бары да наслусу булан Мисриге ёл чыгъа

1Исрайыл,[†] бары мал-матагьын да жыйып, ёлгъа тюше. Ол Бер-Шебагъа етишгенде, атасы Исгьакъны[†] Аллагьына къурбан эте[+]. 2Аллагь гече бир гьайран гёрюнюшде ону:

– Якъуб,[†] Якъуб! – деп чакъыра.

– Мен мунаман, – дей Исрайыл.

3– Мен Аллагьман, сени атангны Аллагьыман. Къоркъмай, Мисриге бар, Мен шонда сенден таба бек уллу халкъны амалгъа гелтирежекмен. 4Мисриге сени булан Мен Оьзюм гележекмен, шондан сени наслунгну Мен Оьзюм чыгъаражакъман. Юсуп[†] оьз къоллары булан сени гёзлерингни ябажакъ, – дей Аллагь[+].

5Якъуб Бер-Шебаны къоюп гете. Исрайылны уланлары Якъубну, яшланы ва къатынгишилени пиръавун оьзлеге берген атарбалар булан алып юрюй. 6Олар гьайван-малын ва Канъанда[†] жыйгъан бары мал-матагьын да алып бара. Шолай Якъуб бары наслусу булан Мисриге гете. 7Ол Мисриге оьзюню бары наслусун: уланларын, къызларын, оланы уланларын-къызларын – барын да гелтире.

8Исрайылны Мисриге гёчген наслуларыны атлары булардыр. Якъуб ва ону уланлары. Якъубну биринчи уланы – Раубим[+]. 9Раубимни уланлары булардыр: Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми[+]. 10Симонну уланлары булардыр: Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынындан тувгъан уланы Шаул[+]. 11Левини уланлары булардыр: Гаршун, Кегьат ва Марари[+]. 12Ягьуданы[†] уланлары булардыр: Ир, Онан, Шела, Парес ва Зарагь. Ир ва Онан Канъанда турагъанда гечине. Паресден буса Гьасирун ва Гьамул деген уланлар тува[+]. 13Иссакарны уланлары булардыр: Тула, Пувва, Йов, Шамрун[+]. 14Забулунну[†] уланлары булардыр: Серет, Айлун, Ягьлел[+]. 15Булар Якъубну Месопотамияда Лиядан тувгъан уланлары. Дагъы да Лиядан Дина деген къызы тувгъан. Уланлары-къызлары булан барысыны да санаву отуз уьч адам[†] болгъан.

16Гатны уланлары булардыр: Сипион, Гьагги, Шуни, Эсбон, Ири, Ароди, Аръили[+]. 17Аширни уланлары булардыр: Ямна, Ишва, Ишви ва Бариа. Оланы Сарагь[†] деген къызардашы да болгъан. Барианы Гьабир ва Малкийил деген уланлары болгъан[+]. 18Булар Якъубну Зилпадан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он алты адам болгъан. Зилпа – Лабан къызы Лиягъа берген къуллукъчусу.

19Якъубну Рагьилден[†] болгъан уланлары булардыр: Юсуп ва Буньямин.[†] 20Мисриде Гелиопол шагьарны дин къуллукъчусу[†] Потипераны къызы Аснат Юсупгъа Манасса ва Апрайим деген уланланы таба[+]. 21Буньяминни уланлары булардыр: Бала, Бакар, Ашбил, Гера,[†] Нааман, Эгьи, Рош, Муппим, Гьуппим ва Арат[+]. 22Булар Якъубну Рагьилден тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву он дёрт адам болгъан.

23Данны Гьушим деген уланы болгъан[+]. 24Напталини[†] уланлары булардыр: Ягьсел, Гуни, Исир ва Шиллем[+]. 25Булар Якъубну Валладан тувгъан наслуларыдыр. Барысыны да санаву етти адам болгъан. Валла – Лабан къызы Рагьилге берген къуллукъчусу.

26Якъуб булан Мисриге гелгенлени санаву (ону тувра наслуларын, гелинлерин санамагъанда) алтмыш алты адам болгъан. 27Шондан алда Мисриде Юсупдан эки улан тува. Якъубну Мисриге гетген наслуларыны санаву етмиш адам болгъан[+].


Юсуп ва Якъуб ёлугъа

28Юсуп оьзлени Гошенде къаршыласын деп, Якъуб алды булан ону янына Ягьуданы йибере. Олар Гошенге етишгенде, 29атарбасын да егип, Юсуп шонда атасы Исрайылны алдына багъып тербене. Ол, атасыны алдына да гелип, ону къучакълап, бир хыйлы йылап ала.

30– Гьали энни сени сав гёрген сонг, мен оьлсем де къайырмайман, – дей Исрайыл.

31Юсуп агъаларына, инисине ва атасыны ожагъындагъылагъа булай дей:

– Мен барып пиръавунгъа яныма Канъандан агъаларым, иним, савлай атамны ожагъы гелген деп айтажакъман. 32Мен олар къойчулар, къойлар багъа деп, оьзлер булан гьайван-малын, мал-матагьын да гелтирген деп де айтажакъман. 33Сиз буса, сизге пиръавун не иш юрютегенигизни сорагъанда: 34«Биз, сени къулларынг, яш чагъыбыздан берли ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз», – деп жавап беригиз. Шолай этсегиз, сизин Гошен топуракъда къояжакъ, неге тюгюл мисрилилер къойлар багъагъан бары да адамланы мурдар эте деп гьисаплай[+].

### 47

1Юсуп,[†] пиръавунну янына гелип, огъар:

– Гьайваны-малы, мал-матагьы да булан Канъандан[†] мени атам, агъаларым, иним гелген. Гьали олар Гошен топуракъда токътап тура, – дей.

2Юсуп агъаларыны бешисин пиръавунну алдына гелтире. 3Пиръавун олагъа:

– Не иш юрютесиз? – деп сорай.

– Биз, сени къулларынг, ата-бабаларыбыз йимик къойчуларбыз. 4Биз бу элге бир гесекге яшама гелгенбиз. Неге тюгюл, Канъангъа уллу ачлыкъ къопгъан, шонда къойлар отлатма ерлер ёкъ. Бизге, сени къулларынга, Гошен элде ерлешмеге ихтияр бер, – дей олар.

5Пиръавун Юсупгъа булай дей:

– Сени янынга атанг, агъаларынг, ининг гелген. 6Бютюн Мисри сени алдынгда. Оланы бизин элибизни инг тизив ерлеринде ерлешдир. Булар Гошен топуракъда яшасын. Эгер сен оланы арасында къыйышывлу адамланы[†] биле бусанг, оланы мени сиривлеримни сакълама сал.

7Сонг Юсуп пиръавунну алдына атасы Якъубну[†] гелтире. Якъуб пиръавунну шабагьатлай. 8Пиръавун огъар:

– Сагъа нече йыл бола? – деп сорай.

9– Мен бу дюньяда яшайгъаным юз отуз йыл болуп тура. Шо кёп тюгюл, тек шо йыллар къыйын йыллар эди. Мени ата-бабаларым яшагъан йыллар булан тенглешдиргенде, шо йыллар бир зат да тюгюл, – деп жавап бере Якъуб[+]. 10Якъуб, пиръавунну бирдагъы керен шабагьатлап, гете.

11Оьзюне пиръавун айтгъан кюйде, Юсуп атасын, агъаларын ва инисин Мисрини инг тизив еринде, Рагьамсес вилаятында ерлешдире ва олагъа шондан топуракъ бере[+]. 12Атасына, агъасына, инисине ва савлай оьзюню ожагъына Юсуп оланы санавуна гёре ашлыкъ берип тура.


Мисридеги ачлыкъ

13Мисриге ва Канъангъа къопгъан ачлыкъ шонча да гючлю бола чы, бу ерлерде ашлыкъ къалмай. 14Юсуп, ашлыкъны ерли халкъгъа сата туруп, Мисри ва Канъан топуракъларда бар бары да гюмюшню пиръавунну хазнасына жыя. 15Мисриде ва Канъанда бары да гюмюш битген сонг, мисрилилер, Юсупну янына гелип:

– Бизге ашлыкъ бер! Сени гёз алдынгда ачдан оьлюп къалайыкъмы? Бизин гюмюшюбюз битди, – дей.

16– Гюмюшюгюз битди буса, гьайван-малыгъызны гелтиригиз, ашлыкъны гьайван-малгъа алышдырарман, – дей Юсуп. 17Олар гьайван-малын гелтире. Юсуп да ашлыкъны атлагъа, къойлагъа, эчкилеге, сыйырлагъа ва эшеклеге алышдырмагъа башлай. Шо йыл Юсуп ашлыкъны олагъа гьайван-малгъа алышдырып берип тура.

18Олар, артындагъы йыл гелип, булай дей:

– Бийибиз, сенден яшырып не этейик, бизин бары да гюмюшюбюз ва гьайван-малыбыз сагъа гёчдю. Сагъа бермеге къаркъарабыздан ва топурагъыбыздан къайры бир затыбыз да къалмады. 19Гертилей де, топурагъыбыз да булан бирче сени гёз алдынгда оьлюп къалайыкъмы? Бизин ва бизин топурагъыбызны ашлыкъгъа алышдырып ал. Топурагъыбыз да булан бирче биз пиръавунну къуллары болуп къалайыкъ. Тек биз ачыбыздан оьлюп къалмасын учун, сен бизге урлукъ бер, топурагъыбыз бошуна къалмасын.

20Шолай Юсуп пиръавунгъа Мисридеги бары да топуракъланы сатып ала. Бары да мисрилилер авлакъларын сатып бере, неге тюгюл ачлыкъ шолай гючлю болгъан. Пиръавун бютюн топуракъгъа ес болуп токътай. 21Юсуп Мисрини бары халкъын пачаны къуллары эте. 22Юсуп янгыз дин къуллукъчуланы[†] топуракъларын сатып алмай. Неге тюгюл, дин къуллукъчулагъа пиръавундан пай тие болгъан, олар да шо пайындан амал эте болгъан. Шо саялы олар оьзлени топуракъларын сатмай.

23Юсуп мисрилилеге булай дей:

– Тынглагъыз! Мен сизин авлакъларыгъызны ва сизин оьзюгюзню сатып алдым. Гьали урлукъ алып, авлакълагъа чачыгъыз. 24Энниден сонг тюшюмюгюзню беш пайындан бир пайын пиръавунгъа берерсиз. Къалгъан дёрт пайын буса урлукъгъа да, оьзюгюзге де – уьюгюздегилеге, яшларыгъызгъа – ашамагъа къоярсыз.

25– Сен бизин оьлюмден къутгъардынг! Сен бизге рагьму этдинг, бийибиз. Энниден сонг биз пиръавунну къулларыбыз, – деп жавап бере мисрилилер.

26Юсуп токъташдыргъан къайда Мисриде буссагьат да юрюлюп тура: пиръавунгъа тюшюмню беш пайындан бир пайы бериле. Пиръавун янгыз дин къуллукъчуланы топуракъларына ес тюгюл.


Якъубну тилевю

27Исрайыллылар[†] Мисриде, Гошен топуракъда ерлеше. Олар шонда топуракълагъа ес бола ва шонда оланы яшлары тувуп, артып тербей. 28Якъуб Мисриде он етти йыл яшай. Савлай алгъанда буса, юз къыркъ етти йыл яшай.

29Ол оьлмеге заманы етишгенде, Юсупну чакъырып, булай дей:

– Магъа рагьму эт, бутума да тийип, тилевюмню кютежекге ант эт: мени Мисриде гёмюп къойма! 30Мен оьлгенде, мени Мисриден алып гетип, ата-бабаларымны къабурунда гём.

– Сен айтгъан кюйде этермен, – деп жавап бере Юсуп[+].

31– Ант эт, – дей Исрайыл. Юсуп ант эте. Тёшекде ятып турагъан Исрайыл башын ие[+].

### 48


Якъуб Манассаны ва Апрайимни шабагьатлай

1Шо агьвалатлардан сонг бираз заман оьтюп, Юсуп,[†] атасы авругъанны эшитип, уланлары Манассаны ва Апрайимни де алып, ону янына геле. 2Якъубгъа:[†]

– Уланынг Юсуп геле тура, – деп билдире. Якъуб, гючюн-къуватын да жыйып, ятгъан еринде олтура 3ва Юсупгъа булай дей:

– Канъан[†] топуракъдагъы Луз шагьарда магъа Къудратланы Еси Аллагь гёрюндю. Ол, мени шабагьатлай туруп: 4«Мен сагъа наслу бережекмен ва сени артдыражакъман, сенден таба хыйлы халкъланы амалгъа гелтирежекмен. Бу топуракъны сени наслуларынга даимликге есликге бережекмен», – деп айтды[+].

5Якъуб булай давам эте:

– Мен Мисриге гелгинче, сени Апрайим, Манасса деген уланларынг тувду. Гьали энни сени уланларынг меники болажакъ. Олар Раубим, Симон булан бир тенг болажакъ. 6Олардан сонг тувгъан уланларынг буса сеникидир, тек олар оьзлени варислик пайларын агъаларыны пайларындан таба алажакъ. 7Мен Месопотамиядан къайтагъанда, Канъан топуракъда, Эпратаны ювугъунда къатыным Рагьил[†] гечинди. Ону шонда, гьали Байтлагьам деп айтылагъан Эпратагъа барагъан ёлда, гёмдюм[+].

8Исрайыл,[†] Юсупну уланларына къарап:

– Булар кимлердир? – деп сорай.

9– Булар Аллагь магъа Мисриде берген уланларым, – деп жавап бере Юсуп.

– Оланы магъа ювукъгъа гелтир, мен оланы шабагьатлайым, – дей Якъуб.

10Къартлыгъындан Исрайылны гёзлери бек осал гёре болгъан. Юсуп яшларын ону янына гелтире. Исрайыл, яшланы къучакълап, оьбе. 11Ол Юсупгъа булай дей:

– Мен сени гёрермен деп умут да этмей эдим, тек Аллагьны яхшылыгъындан сени яшларынгны да гёрдюм.

12Юсуп, Исрайылны тобукъларында олтургъан яшланы да алып, атасыны алдында тобукъдан туруп баш ура. 13Уланларын Исрайылны алдына гелтиргенде, Апрайим Юсупну онг янында (Исрайылны буса сол янында), Манасса буса сол янында (Исрайылны онг янында) болгъан. 14Тек Исрайыл онг къолун гиччиси Апрайимни башына сала, сол къолун буса уллусу Манассаны башына сала. Шоллукъда Исрайылны къоллары чатыраш салынып къала.

15Исрайыл Юсупгъа булай дей:

– Оьзюню алдында аталарым Ибрагьим,[†] Исгьакъ[†] яшагъан
Аллагьым бу яшланы шабагьатласын.
Гьар заман да, бугюнге ерли де
мени Къойчумдай болгъан Аллагьым,
16бары яманлыкълардан мени Къутгъаргъан
Малайик[†] бу яшланы шабагьатласын.
Мени атым ва аталарыбыз Ибрагьимни,
Исгьакъны атлары шо уланъяшлардан таба яшап къалсын.
Олагъа кёп наслулар болсун.

17Юсуп, атасы онг къолун Апрайимге салгъанны гёрюп, бу ишге рази болмай. Манассаны башына салмакъ учун, ол атасын къолун тута.

18– Ол тюгюл, атам. Муна биринчи уланым, онг къолунгну ону башына сал, – дей Юсуп.

19– Билемен, уланым. Манассадан да уллу халкъ амалгъа гележек. Амма гиччиси Апрайим оьр чыгъажакъ, ону наслуларындан кёп халкълар амалгъа гележек, – дей Исрайыл[+].

20Шо гюн Исрайыл оланы булай шабагьатлай:

– Исрайыллылар бир-бирин сизин атларыгъыз булан шабагьатлай туруп: «Аллагь сени Апрайим йимик, Манасса йимик этсин дагъы», – деп айтажакъ.

Шолай Исрайыл Апрайимни даражасын Манассадан артыкъ эте.

21Сонг Исрайыл Юсупгъа:

– Мен узакъ къалмай оьлежекмен. Тек Аллагь сизин булан болуп туражакъ, сизин аталарыгъызны топуракъларына къайтаражакъ. 22Мен сагъа агъаларынгдан, инингден артыкъ затны беремен: Шекем тавну беремен. Мен ону амурлулардан къылычымны, огъумну гючю булан алгъанман, – дей.

### 49


Якъуб уланларын шабагьатлай

1[•]Якъуб,[†] уланларын да чакъырып, булай дей:

– Жыйылыгъыз, сизге гележекде не болажакъны айтып берейим.

2Жыйылып тынглагъыз, мени уланларым.
Атагъыз Исрайылгъа[†] тынглагъыз!
3Раубим, мени биринчи уланым, мени къуватым,
эргишилик къуватымны башлапгъы емиши,
намусда, къудратда барындан да оьрдеги!
4Амма сен ташгъын сувлардай къавгъалап айландынг,
сен дагъы биринчи болмажакъсан.
Атангны орунлугъуна гирип,
мени ятывумну биябур этдинг![+]
5Симон, Леви – агъа-инилер,
оланы къылычлары вагьшиликни савутудур![+]
6Мен олар булан тилбир болмажакъман,
оланы жыйыны булан да гьеч аралыгъым болмажакъ.
Олар, къазапланып, адамланы[†] оьлтюрдю
ва йыбанч учун оьгюзлени паралады.
7Налат болсун оланы шо вагьши оьчлюгюне
ва шо къагьрулу къазапланывуна!
Оланы Якъубну уланларыны арасында яйып къояжакъман,
Исрайылны уланларыны арасында чачып къояжакъман![+]
8Ягьуда,[†] агъа-инилеринг сени макътажакъ!
Къолунг душманланы елкелерине салынып тура.
Агъа-инилеринг, алдынгда тобукъдан туруп,
сагъа баш уражакъ.
9Сен яш арсланкъаплан йимиксен, Ягьуда.
Гьавдагъы тюшюмюнгден къайтып гелесен, уланым.
Ол эркек арсланкъапландай,
тиши арсланкъапландай тизден туруп токътагъан:
ону тургъузуп болажакъ кимдир[+]?
10Ягьуданы къолундан пачаны таягъы тюшмежек,
гьакимликни таягъы ондадыр.
Заман гележек, огъар абур этилежек,
огъар кёп халкълар бойсынажакъ[+].
11Ол эшегин юзюм борлагъа,
къодугъун да инг тизив борлагъа байлажакъ.
Ол опуракъларын чагъырда
ва гийимин юзюмню къанында[†] чаяжакъ.
12Ону гёзлери чагъырдан да къара,
тишлери сютден де акъ.
13Забулун[†] гемелер гелип
токътайгъан денгиз ягъада яшажакъ.
Ону топурагъыны дазусу Сайданны ягъында.
14Иссакар юклени арасында ятып
токътагъан къатты эшекдир.
15Ол ял алагъан ери яхшы экенни,
бу топуракъ гёзел экенни гёргенде,
аркъасын юкню тюбюне салып,
къулдай загьмат тёкме гиришежек.
16Дан оьзюню халкъына Исрайылны бир къавумуна йимик
гьакимлик этежек[+].
17Дан ёлдагъы йылан, ёлдагъы агъулу йылан болажакъ.
Ол атны аягъындан тигежек
ва атлы ерге йыгъылып тюшежек.
18Раббим, Сенден къутгъарылывну къаравуллайман![+]
19Гатгъа талавурчулар чапгъын этежек,
амма Гат, оланы къувуп, чангын чыгъаражакъ.
20Аширни топурагъы яхшы рызкъыны,
пачагъа лайыкълы рызкъыны гелтирежек.
21Наптали[†] эркинликде тизив балалар
къозлайгъан маралдыр.
22Юсуп[†] берекетли юзюм борладыр,
булакъны къырыйындагъы берекетли юзюм борладыр.
Ону бутакълары тамгъа ябушуп оьсюп къалгъан.
23Окъчулар огъар чапгъын этди.
Олар огъар атышды, артындан тербенди.
24Тек ону жаясы гьаман да къатты болуп чыкъды.
Неге тюгюл, ону къолларындагъы гюч
Якъубну Къудратлы Аллагьындан,
Къойчудан, Исрайылны Ярындан амалгъа геле![+]
25Сагъа ата-бабаларынгны Аллагьы кёмек этежек.
Къудратланы Еси Аллагь
сени бийик кёклени шабагьаты,
терен айланманы шабагьаты, эмчеклени
ва ана къарынны шабагьаты булан шабагьатлажакъ.
26Атагъызны шабагьатлары
бырынгъы тавланы шабагьатларындан,
эсги тёбелени чомартлыгъындан артыкъдыр.
Шо шабагьатлар Юсупну башыны уьстюнде,
агъа-инилени оьз арасында танглангъаныны
башыны тёбесинде болсун дагъы[+].
27Буньямин[†] йыртгъыч бёрюдюр.
Эртенлер гьавдан тюшгенин ашажакъ,
ахшамлар къалгъанын пайлажакъ.

28Муна Исрайылны он эки де къавуму ва атасы оланы гьарисине этген шабагьаты. Ол гьар къавумгъа оьз шабагьатын эте.


Якъубну оьлюмю

29Якъуб уланларына булай дей:

– Узакъ къалмай мен атамны янына, ахыратгъа[†] гёчежекмен. Мени ата-бабаларымны янында, гьетли Эпронну авлагъындагъы анакъда гёмерсиз. 30Шо анакъ Канъан[†] топуракъда, Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъында ерлешген. Авлакъны гёмеген ер этмек учун, Ибрагьим[†] гьетли Эпрондан сатып алгъан. 31Шонда Ибрагьим булан ону къатыны Сара,[†] Исгьакъ[†] булан ону къатыны Ребека[†] гёмюлген. Шонда мен Лияны да гёмгенмен[+]. 32Авлакъ да, шондагъы анакъ да гьетлилерден сатылып алынгъан.

33Якъуб, уланларына шулай насигьат да этип, тёшегинде ятып оьле ва ата-бабаларыны янына гёче.

### 50

1Юсуп[†] атасыны сюегине къапланып йылай, ону бетинден оьбюп тербей. 2Ол, оьзюню эмчи къулларына Исрайылны[†] сюегин, дарманлап, чиримейген этмеге буюра. 3Эмчилер тийишли кюйде къыркъ гюнню ичинде, сюекни дарманлап, ону чиримейген эте. Мисрилилер оьлюге етмиш гюн яс эте.

4Яс битген сонг, Юсуп пиръавунну вазирлерине булай тилей:

– Ярай буса, пиръавунгъа айтыгъыз: 5оьлгенде мен оьзюн Канъан[†] элде алданокъ гьазирлеген къабурда гёмежекге атам магъа ант этдирди. Магъа барып атамны гёмюп гелмеге ихтияр берсин деп тилеймен, сонг буса къайтып гележекмен.

6Пиръавун огъар:

– Барып, атангны гёмюп гел. Берген антынгны кют, – деп, изну бере.

7Юсуп атасын гёммеге ёл чыгъа. Ону булан пиръавунну бары да вазирлери, баш къуллукъчулары, Мисрини бары да тамазалары, 8Юсупну бары да уьюндегилер, бары да агъалары, иниси ва атасыны уьюндегилер де ёлгъа тюше. Гошен топуракъда янгыз яшлар ва гьайван-мал къала. 9Ону арты булан атарбалар ва атлы асгерлер юрюй. Олар кёп болгъан.

10Олар Урдунну[†] ари ягъындагъы Горен-Ататгъа етишгенде, уллу ва гючлю яс эте. Олар Юсупну атасына етти гюн яс эте. 11Шо ерде яшайгъан канъанлылар,[†] Горен-Ататны иннырында этилеген ясны гёрюп:

– Мисрилилер не гючлю йылай! – дей. Шо саялы Урдунну ари ягъындагъы шо ерге Абел-Мисрайим[*]деп айтыла.

12Шолайлыкъда, уланлары атасыны буйругъун кюте. 13Ону сюегин Канъангъа гелтирип, Ибрагьим[†] бир заман гьетли Эпрондан гёмеген ер этмек учун сатып алгъан Мамрени ювугъундагъы Макпеланы авлагъындагъы анакъда гёме[+]. 14Гёмюп битген сонг, Юсуп, ону агъалары, иниси ва булар булан гелгенлени барысы да Мисриге къайта.


Юсуп агъаларына рагьму эте

15Атасы оьлген сонг, Юсупну агъаларына ой тюше. Олар:

– Балики, Юсупну бизге гьали де ачуву бардыр? Балики, оьзюне этген ишлерибиз саялы, ол бизден оьч алмагъа сюер? – дейлер.

16-17Олар Юсупгъа булай айтып йибере:

– Оьлгюнче атабыз сагъа: «Тилеймен, агъаларынгны, инингни гюнагьын, оланы айыбын, сагъа этген яманлыгъын гечип къой», – деп айтарсыз деп насигьат этген эди. Бизден геч, биз сени атангны Аллагьыны къулларыбыз чы! Юсуп, бу сёзлеге тынглай туруп, йылай.

18Агъалары, гелип, ону алдында ерге къапланып ятып:

– Муна, биз сени къулларынгбыз! – дей.

19Юсуп булай дей:

– Къоркъмагъыз! Мен Аллагьманмы? 20Сиз магъа яманлыкъ этмеге сюйген эдигиз, Аллагьны къадарына гёре буса, шо магъа яхшылыкъгъа айланды. Шо саялы нечесе адам[†] къутгъарылды! 21Къоркъмагъыз! Мен сизин, сизин яшларыгъызны гьайын этежекмен. Юсуп оланы шолай рагьатландыра ва гёнгюн ала.


Юсупну оьлюмю

22Шолай Юсуп савлай атасыны тухуму да булан бирче Мисриде ерлеше. Ол юз он йыл яшай. 23Юсуп Апрайимни яшларыны яшларын да гёре. Ол Манассаны уланы Макирни янгы тувгъан яшларын да къучагъына ала[+].

24Юсуп агъаларына, инисине булай дей: «Узакъ къалмай мен оьлежекмен. Амма Аллагь гертилей де сизге кёмек этежек. Сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] бережекмен деп ант этген топурагъына алып гетежек»[+]. 25Сонг Юсуп Исрайылны уланларын, Аллагь оьзлени шо топуракъгъа алып гетгенде, олар оьзюню сюегин Мисриден алып гетежекге ант этдире[+]. 26Юсуп юз он йыллыкъ чагъында оьле. Ону сюегин дарманлап, чиримейген этип, Мисриде бир къабургъа сала.

## Чыгъыш

### Чыгъыш

Чыгъыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


Чыгъыш

«Тавратны» экинчи китабы Исрайылны халкъыны амалгъа геливюн – Якъубну наслуларыны Мисридеги есирликден азат болувун ва олагъа Къанунну савгъат этивню суратлай. Бу агьвалатлар гьалиден уьч минг йыллардан да кёп алъякъда юрюлген (тарихчилени арасында шо агьвалатланы мекенли тархларына байлавлу бирлик ёкъ).

Китапны биринчи гесегинде (1–19-нчу башларда) Мусаны гьакъында хабар юрюле. Аллагь Мусаны Оьзюню халкъын Мисриден чыгъарсын деп танглай. Китапны экинчи гесегинде буса (20–40-нчы башлар) Аллагьны Оьзюню халкъы булангъы Разилешивю, Къанунну савгъат этивю гьакъында сёйлене. Аллагьны он буйругъу Къанунну оьзеги болуп токътай (20:2-17). Эсгермеге герек, тап шо буйрукълар гьалиги девюрде кёп халкъланы къылыкъ къайдаларыны кюрчюсю болуп токътагъан.

Аллагь Мусагъа ва къалгъан халкъгъа бир ягъадан Оьзюню къанунларын, токъташдырывларын, Оьзюню хасиятын ва герти атын ачыкъ эте. Ол Мусагъа къурбан этеген ерни, Сыйлы чатырны нечик къурма тарыкъны мекенли кюйде англатып бере. Сыйлы чатыр буса исрайыллылар оьзлер булан алып юрюме герекли сыйлы ери, ичинде Аллагь Оьзюню халкъыны арасында болма тарыкълы ери болгъан (25–30-нчу башлар). Аллагь ягъадан къарап турмай; Ибрагьимни, Исакъны ва Якъубну наслуларын азат этмек учун, олагъа Оьзю де ваъда этгени йимик, Ол дюньядагъы тарихи барышгъа баш къоша. Шо бир вакътини ичинде китапда инсанлар гьар абатда Мусагъа гёрсетеген къаршы турувланы гьакъында да сёз юрюле: гьамангъы къулчулукъ олагъа белгисиз азатлыкъдан эсе къоркъунчсуз гёрюнегендей бола. Яратылывну китабында йимик, Чыгъышны игитлери де гьар-бир янындан алынып суратлана, оланы кемчиликлери ва терсликлери яшырылмайлы гёрсетиле.

### 1


Зулмулангъан исрайыллылар

1Исрайылны[†] (ону башгъа аты – Якъуб)[†] уланлары, гьариси оьзюню уьягьлюсюн де алып, атасы булан Мисриге геле. Муна оланы атлары: 2Раубим, Симон, Леви ва Ягьуди; 3Иссакар, Забулун[†] ва Буньямин;[†] 4Дан ва Наптали;[†] Гат ва Ашир[+]. 5Якъубну бары да наслуларыны санаву етмиш болгъан. Юсуп[†] буса шо заман Мисриде болгъан[+].

6Юсуп, ону агъалары ва бары да шо девюрдеги наслу оьлген болгъан.

7Исрайыллылардан яшлар кёп тува болгъан. Олар бек артып тербей. Исрайыллыланы санаву шолай кёп болуп, гючлю болуп гете чи, олар гьатта бютюн уьлкени толтуруп къоя.

8Заман гетип, Мисриде янгы пача тахгъа минип олтура. Ону Юсупну гьакъында билегени болмагъан[+]. 9Мисрини пачасы пиръавун халкъына булай дей:

– Къарагъыз чы, исрайыллылар бизден эсе кёп ва гючлю болуп бара. 10Гелигиз, гьакъыллы кюйде иш гёрейик, ёгъесе олар дагъы да кёп болажакъ. Эгер де дав башланып къалса, исрайыллылар, душманларыбызны янын да тутуп, бизге къаршы чыгъажакъ ва уьлкебизден чыгъып гетежек.

11Ихтиярсыз загьмат да булан исрайыллыланы гьалсыз этмек учун, мисрилилер оланы уьстюне тергевчюлени сала. Пиръавунну мал-матагьын сакъламакъ учун, олар Питом ва Рагьамсес деген шагьарланы къуруп бере[+]. 12Амма исрайыллыланы артыкъ зулмулагъан чакъы, олар шончакъы артып да тербей. Исрайыллылар шонча да кёп болуп гете чи, мисрилилер олардан къоркъма башлай. 13Мисрилилер оланы вагьши кюйде загьмат тёкме борчлу эте. 14Исрайыллыланы саман керпич гесдире, къурулушда ишлеме ва шолай да авлакъда ишлеме борчлу эте туруп, мисрилилер оланы авур гьалгъа сала; бир де аямагъан кюйде исрайыллыланы бары да шо авур ишлени кютме борчлу эте.

15Пиръавун Шипра ва Пуа деген ягьуди энечилеге булай дей:

16– Сиз ягьуди къатынланы яш тапдырагъанда, ким тувагъанына къарагъыз: эгер улан тувса – ону оьлтюрерсиз, эгер де къыз тувса – сав къоярсыз.

17Тек энечилер Аллагьдан къоркъа болгъан, шо саялы да пиръавунну буйругъун кютмей. Олар уланланы сав къоя. 18Пиръавун, энечилени чакъырып:

– Сиз шолай неге этесиз? Уланланы неге сав къоясыз? – деп сорай.

19Энечилер огъар:

– Ягьуди къатынлар мисрили къатынлар йимик тюгюл. Олар къатты тиштайпалар, энечилер гелгинче де табып къутула, – деп жавап бере.

20Шо саялы Аллагь энечилеге рагьмусун гёрсете, халкъ буса артып, дагъы да кёп болуп гете. 21Энечилер Оьзюнден къоркъагъаны учун, Аллагь олагъа савгъат гьисапда уьягьлюлер ва авлетлер бере.

22Шо заман пиръавун оьзюню халкъына:

– Ягьудилени гьар тувгъан уланын Нил оьзенге ташлагъыз, къызларын буса сав къоюгъуз, – деп буйрукъ[†] бере.

### 2


Муса тува

1Левини тухумундагъы бирев оьзюне шо тухумдан къатын ала[+]. 2Шо къатын, айлы да болуп, улан таба. Яшы бир аламат экенни гёрюп, анасы ону уьч айны узагъында яшырып сакълап тура. 3Дагъы яшырма болмагъанда, къамушдан этилген земгилни де алып, огъар сылама да, къарамай да сюрте. Анасы яшны земгилни ичине сала ва Нил оьзенни ягъасындагъы къамушлукъну ичинде къоюп къоя. 4Нарыстаны къызардашы, арекде де токътап, эркъардашына не болар экен деп къарап токътай. 5Шо вакътиде пиръавунну къызы къаравашлары да булан киринмек учун Нилге геле. Ол къамушлукъну ичиндеги земгилни гёре ва шону алмакъ учун къаравашын йибере. 6Пиръавунну къызы земгилни ачгъанда, нарыстаны гёре. Нарыста йылап тура болгъан, шо саялы да ону къызгъана.

– Бу – ягьуди яшланы бириси, – дей пиръавунну къызы.

7Шо заман нарыстаны къызардашы огъар:

– Сагъа нарыстаны ичирип берсин учун, мен барып бир яш ичиреген ягьуди къатынны гелтирейимми? – деп сорай.

8– Яхшы, бар, – деп жавап бере пиръавунну къызы.

Къызъяш барып, нарыстаны анасын гелтире. 9Пиръавунну къызы огъар:

– Бу нарыстаны алып, магъа ичирип бер. Мен сагъа шону гьагъын берермен, – дей.

Къатын, нарыстаны да алып, ону ичире. 10Яш оьсгенде, къатын ону пиръавунну къызына элтип бере. Пиръавунну къызы яшны оьзюне улан этип ала. «Мен ону сувдан чыгъардым», – деп де айта туруп, ол яшгъа Муса[†][*] деп къоя.


Муса Мидьянгъа къача

11Муса торайгъанда, бир керен оьзюню къавумдашларыны янына бара ва олар нечик авур ишни кютегенни гёре. Ол бир мисрили оьзюню къавумдашы ягьудини тюегенни гёре. 12Бурулуп айланасына да къарап, Муса бирев де ёкъну гёре. Ол мисрилини оьлтюре де ва ону сюегин къайыргъа басдырып яшырып къоя.

13Муса артындагъы гюн къыргъа чыкъгъанда, бир-бири булан ябушагъан эки ягьудини гёре. Муса оланы гюч этип турагъанына:

– Сен неге къавумдашынгны токъалайсан? – деп сорай.

14Ол:

– Бизин уьстюбюзге сени гьаким де, дуванчы да этип ким салгъан? Мисрилини оьлтюргенинг йимик, мени де оьлтюрме сама сюймеймисен? – деп жавап бере.

Муса, къоркъуп: «Мен этген иш белгили болгъангъа ошай», – деп ойлаша.

15Шо гьакъда эшитген пиръавун Мусаны жазалама сюе. Тек Муса ондан къачып къутула ва мидьянлыланы[†] уьлкесинде орунлаша. Бир керен ол къуюну къырыйында олтуруп турагъанда, 16мидьянлы дин къуллукъчуну[†] етти къызы сувгъа геле. Олар къой сиривге сув ичиреген алатланы толтурмакъ учун сувгъа гелген болгъан. 17Тек къойчулар гелип, оланы къувалап тайдыра. Шо заман Муса, туруп йиберип, етти де къызны якълай ва оланы къойларына сув ичире.

18Къызлар атасы Рагъуйылны[*] янына гелгенде, ол:

– Неге сиз бугюн булай тез къайтдыгъыз? – деп сорай[+].

19Олар:

– Бир мисрили бизин къойчулардан якълады. Ол, гьатта бизге сув алып да берип, къой сиривюбюзню ичирди, – деп жавап бере.

20– Ол къайдадыр дагъы? – деп сорай атасы къызларына. – Неге сиз ону къоюп къайтдыгъыз? Ону бизин булан бирче ашама чакъырыгъыз.

21Муса гележекде болажакъ ишлени алданокъ билдиреген мидьянлыны уьюнде къалма разилеше. Ол да Мусагъа оьзюню къызы Сиппурну къатын этип бере. 22Сиппур улан таба. Муса: «Мен ят ерлерде орунлашдым», – деп де айта туруп, огъар Гершом[*] деп къоя.

23Арадан кёп заман гетген сонг, Мисрини пачасы оьле. Исрайыллылар[†] буса, къулчулукъда инжинип, оьзлеге кёмек къаравуллай. Оланы къулчулукъдагъы языкъ гьалы Аллагьгъа етише. 24Аллагь оланы агь урувун эшите ва Оьзю Ибрагьим,[†] Исгьакъ[†] ва Якъуб[†] булан этген разилешивюн[†] эсге ала[+]. 25Исрайыллылагъа да къарап, Аллагь оланы гьалына тергев бере[+].

### 3


Муса ва яллайгъан уьлкю

1Муса[†] къайнатасы Итрону сиривюн сакълап тура болгъан. Итро мидьянлы[†] дин къуллукъчу[†] болгъан. Муса сиривюн йыракъдагъы дангылгъа гьайдай ва Аллагьны таву гьисапланагъан Гьорипге[†] геле[+]. 2Шонда огъар яллайгъан тегенек уьлкюню ичиндеги ялында Раббибизни Малайиги гёрюне. Муса ялын къуршап алгъан уьлкю ялламайгъанын гёре. 3Ол: «Барып бу зор гьайранлыкъгъа къарайым чы – уьлкю неге ялламай экен», – деп ойлаша.

4Раббибиз Муса къарамакъ учун гелгенни гёргенде, уьлкюню ичинден таба:

– Муса! Муса! – деп чакъыра.

Муса:

– Мен мунаман, – деп жаваплана.

5– Ювукъ гелме, – дей Аллагь. – Аякъгийимингни чеч, неге тюгюл де сен эретургъан ер сыйлы[†] топуракъдыр.

6Ол:

– Мен сени атангны Аллагьыман, Ибрагьимни[†] Аллагьыман, Исгьакъны[†] Аллагьыман ва Якъубну[†] Аллагьыман, – дей.

Шону эшитгенде, Муса бетин ябып токътай, неге тюгюл де Аллагьгъа къарама къоркъа[+].

7Раббибиз булай дей:

– Мен Мисриде Оьзюмню халкъымны зулмуланагъанын гёрдюм, олар оьзлени уьстюндеги тергевчюлени гьакимлигини тюбюнде агь урагъанын эшитдим ва оланы азап чегегенин билдим. 8Халкъымны мисрилилени зулмусундан азат этип, оланы шу топуракъдан чыгъармакъ учун, Мен кёклерден тюшдюм. Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан яхшы, тарлыкъ этмейген топуракъгъа – канъанлыланы,[†] гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы элине чыгъаражакъман[+]. 9Муна, Мен исрайыллыланы[†] оькюрюп йылайгъанын эшитдим. Мен мисрилилер оланы зулмулайгъан кююн гёрдюм[+]. 10Гьали буса бар, Мен сени пиръавунну янына йиберемен. Барып, Мисриден Мени халкъым болгъан исрайыллыланы чыгъар.

11Тек Муса Аллагьгъа:

– Пиръавунну янына да барып, Мисриден исрайыллыланы чыгъарар йимик, мен ким болуп къалгъанман? – дей.

12Аллагь булай жавап бере:

– Мен сени булан болажакъман. Мен сагъа йиберген белги шу болур: сен халкъны Мисриден чыгъарып битгенде, сиз Аллагьгъа шу тавда токътап къуллукъ этежексиз.

13Муса Аллагьгъа булай дей:

– Мен, исрайыллыланы алдына да чыгъып, олагъа: «Аталарыгъызны Аллагьы мени сизин яныгъызгъа йиберди», – дермен, олар буса: «Ону аты кимдир?» – деп сорар. Мен не деп жавап берейим?

14Аллагь Мусагъа булай жавап къайтара:

– МЕН БАРМАН! Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Оьзюне МЕН БАРМАН деп айтылагъан йиберди», – деп айтыгъыз[+].

15Дагъы да Аллагь Мусагъа булай дей:

– Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы йиберди», – деп айт.

Будур гьар даимге де Мени атым.
Наслулардан наслулагъа
Мени атымны шолай айтып юрюжеклер.

16Сен барып, Исрайылны тамазаларын да жыйып, олагъа: «Раббибиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы, магъа гёрюнюп: „Мен сизге къарап турдум ва сизге Мисриде янашагъан кюйню гёрдюм. 17Мен сизин оьзюнде сиз ярлылыкъда яшап турагъан Мисриден алып, канъанлыланы, гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, ябуслуланы ва гьивлилени сют булан бал агъагъан топурагъына чыгъарма деп ваъда[†] этемен“, – деди», – деп айт. 18Исрайылны тамазалары сагъа тынглажакъ. Шо заман сен де, тамазалар да, Мисрини пачасыны янына да барып, огъар: «Бизге Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, гёрюндю. Бизин уьч гюнге дангылгъа барма къой. Шонда да барып, биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар этейик», – деп айтарсыз. 19Эгер де Мисрини пачасын зор къуватлы къолну гючю булан борчлу этмесе, ол сизин йибермежекни билемен. 20Шо саялы къолумну да гётерип йиберип, Мен оьзюнде этежек гьайранлыкълар булан Мисрини тюп этежекмен. Шондан сонг пача сизин йибережек[+]. 21Мен мисрилилени сизге яхшы янашма борчлу этежекмен, сиз де бош къолларыгъыз булан гетмежексиз[+]. 22Гьар къатынгиши хоншусундагъы мисрили къатындан тилеп алтын, гюмюш алатлар ва опуракълар алсын. Сиз шоланы оьзюгюзню уланларыгъызгъа ва къызларыгъызгъа гийдирерсиз. Мисрилилени малын сиз оьзюгюзге шолай алма болажакъсыз.

### 4


Муса къаршы чыгъа

1Муса[†] булай жавап бере:

– Эгер де олар магъа да инанмай, тынгламай: «Сагъа Раббибиз гёрюнмеди», – десе?

2Шо заман Раббибиз:

– Сени къолунгдагъы недир? – деп сорай.

– Асатаякъ, – деп жавап бере ол.

3Раббибиз:

– Шону ерге ташла, – дей.

Муса асатаягъын ерге ташлагъанда, ол йылангъа айланып къала. Муса ондан къачып тая. 4Шо заман Раббибиз огъар:

– Къолунгну да узатып, ону къуйругъундан тут, – дей.

Къолун да узатып, Муса йыланны тута. Мусаны къолундагъы йылан асатаякъгъа айланып къала.

5Раббибиз:

– Бу иш исрайыллылар[†] Рабби, оланы аталарыны Аллагьы, Ибрагьимни[†] Аллагьы, Исгьакъны[†] Аллагьы ва Якъубну[†] Аллагьы, сагъа гёрюнгенине инансын учун этилди, – дей.

6Сонг Раббибиз:

– Къолунгну къойнунга сукъ, – дей.

Муса къолун къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу югъагъан гён аврувдан[†] къардай ап-акъ болуп къала.

7– Гьали къолунгну къайтып къойнунга сукъ, – дей Раббибиз.

Муса къолун къайтып къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу, савлай къаркъарасы йимик, тап-таза[†] болуп къала.

8Раббибиз булай дей:

– Эгер исрайыллылар сагъа инанмаса ва биринчи муъжизат оланы мюкюр этмесе, олар экинчисине инанажакъ. 9Эгер де олар эки де муъжизатгъа инанмаса ва сагъа тынгламаса, Нилден чомуп сув алып, ерге тёгерсен, шо заман сув къангъа[†] айланып къалажакъ.

10Муса Раббибизге булай дей:

– Гьей Есим, мен алда да сёзге пасигь тюгюл эдим. Гьали Сен Оьзюнгню къулунг болгъан мени булан сёйлеген булан да башгъа пасигь болуп къалмадым. Мен аста, яхшы англашылмайгъан кюйде сёйлеймен.

11Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Инсангъа тилни берген Кимдир? Ону сангырав неде тилсиз этеген Кимдир? Ону гёреген неде сокъур этеген Кимдир? Мен, сизин Раббигиз, тюгюлменми дагъы[+]? 12Гьасили, бар. Мен сагъа сёйлеме де кёмек этежекмен, не айтма тарыкъны да уьйретежекмен.

13Тек Муса:

– Гьей Есим, тилеймен, ким буса да бир башгъаны йибер, – дей.

14Раббибиз, Мусагъа къазапланып йиберип, булай дей:

– Сени агъанг, левили Гьарун[†] тюгюлмю дагъы? Мен билемен, ол яхшы сёйлеп бажара. Гьарун сени къаршыламакъ учун чыгъып да битген. Сени гёрсе, ол сююнежек. 15Сен Гьарунгъа бары затны англатарсан ва огъар не айтма тарыкъны етишдирерсен. Сизин экевюгюзден таба Мен сёйлежекмен ва сизге не этме герекни уьйретежекмен. 16Пайхаммар Аллагьны сёзлерин нечик айтажакъ болгъан эди буса, Гьарун да халкъгъа сени сёзлерингни айтып бережек. 17Оьзюнг булан шу асатаякъны да ал: шону булан сен муъжизатлар гёрсетежексен.


Муса Мисриге къайта

18Муса, къайнатасы Итрону янына да гелип, огъар:

– Магъа Мисридеги къардашларымны янына къайтма ихтияр берсенг, олар сав сама да дюрмю экен – бир къарап гелер эдим, – дей.

Итро:

– Бар, эсен-аман къайт, – дей.

19Мидьянда[†] Раббибиз Мусагъа:

– Мисриге къайт: сени оьлтюрме сюегенлер оьлген, – дей[+].

20Муса, къатыны булан уланларын да алып, оланы эшекге де миндирип, Мисриге багъып ёл чыгъа. Ол оьзю булан Аллагьны асатаягъын да ала.

21Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен Мисриге къайтгъанда, пиръавунну алдында шо гьайран ишлени этерсен. Шону учун сагъа гюч бергенмен. Мен буса ону юрегин къайпанмайгъан этежекмен, ол да Мени халкъымны йибермежек. 22Шо заман пиръавунгъа булай айт: «Раббибиз: Исрайыл – Мени уланымдыр, башлапгъы авлетимдир, – дей. 23Мен сагъа: „Уланымны Магъа сужда этмек учун йибер“, – деген эдим. Сен ону йибермединг, гьали буса Мен сени башлапгъы уланынг болгъан уланынгны оьлтюремен».

24Ёл чыкъгъанда, гече къалагъан ерде, Раббибиз Мусаны янына геле ва ону оьлтюрме сюе[*]. 25Тек Сиппур, итти таш бичакъны да алып, уланын сюннетлей ва гесилип тайдырылгъан гесеги булан Мусаны аякъларына тие.

– Сен мени учун къанны гиевюсен, – дей Сиппур.

26Шо заман Раббибиз Мусаны янындан тая. («Къанны гиевю» деп Сиппур сюннетлевню гьакъында айта болгъан.)

27Раббибиз Гьарунгъа:

– Мусаны къаршылама дангылгъа бар, – дей.

Гьарун барып, Аллагьны тавуну этегинде Мусаны къаршылай ва ону оьбе. 28Муса Гьарунгъа Раббибиз оьзюн не мурат булан йибергенни, Ол оьзюне гёрсетме буйрукъ[†] этген бары да муъжизатланы гьакъында хабарлай. 29Муса ва Гьарун барып исрайыллы тамазаланы жыя. 30Гьарун олагъа Раббибиз Мусагъа айтгъан бары да ишни хабарлай. Муса адамланы[†] алдында муъжизатлар гёрсете, 31олар да инана. Раббибиз оьзлени гьайын этгенни ва оьзлени къыйынын гёргенни эшитгенде, олар тап ерге ерли башларын да ийип Огъар макътавлар этелер.

### 5


Исрайыллыланы Мисридеги гьалы бузукълаша

1Шондан сонг Муса[†] да, Гьарун[†] да, пиръавунну янына гелип, булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны[†] Аллагьы: «Мени халкъымны йибер, ол Мени учун дангылда байрам этсин», – деп айта.

2Пиръавун:

– Мен Оьзюне де тынглап, исрайыллыланы йиберердей Рабби ким болуп къалгъан? Мен Раббини танымайман ва исрайыллыланы да йибермеймен, – деп жавап бере[+].

3Олар булай дей:

– Бизге ягьудилени Аллагьы гёрюндю. Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа къурбанлар этмек учун, бизин уьч гюнге дангылгъа йибер. Ёгъесе, Ол бизге югъагъан аврувлар къабундуражакъ ва къылыч булан жазалажакъ.

4Пиръавун:

– Муса, Гьарун, сиз неге халкъны ишден айырасыз? Барыгъыз, ишлегиз! – деп жавап бере.

5Ол булай деп де къоша:

– Халкъны санаву артгъан, сиз буса олар ишлемегенин сюесиз.

6Тап шо гюн пиръавун ишлейгенлени уьстюнде токътап тергейгенлеге ва оланы кёмекчилерине булай буйрукъ[†] эте:

7– Гесеген керпичине къошмакъ учун, бу халкъгъа дагъы салам бермегиз – барып, оьзлер жыйсын. 8Тек олар алда нече керпич гесе эди буса, шончакъыны гесмекни талап этигиз. Гесме тарыкъ керпични санавун кемитмегиз. Олар эринчек, шо саялы да: «Барып, бизин Аллагьыбызгъа къурбан этейик», – деп ялбара. 9Олагъа дагъы да иш беригиз. Ишлесин, къайдагъы ялгъан сёзлеге де тергев бермесин.

10Тергевчюлер ва оланы кёмекчилери, чыгъып йиберип, халкъгъа булай дей:

– Пиръавун: «Мен сизге дагъы салам бермежекмен. 11Шону барып оьзюгюз табып жыйыгъыз, тек гесме тарыкъ керпични санавун кемитмежекмен», – деди.

12Салам берилмеген сонг, шону орнуна ашлыкъны оргъан сонг къалгъан тамур тюплени жыйма халкъ бютюн Мисриден ашлыкъны оргъанда къалгъан саламны жыйып тербей. 13Тергевчюлер:

– Алда саламыгъыз бар заман нечакъыны гесе эдигиз буса, гьар гюн шончакъы керпич гесигиз, – деп айта туруп, халкъны ишлеме борчлу эте.

14Пиръавунну тергевчюлери оьзлеге исрайыллыланы арасындан салынгъан кёмекчилерин тюе болгъан ва:

– Сиз неге тюнегюн, бугюн алда гесген чакъы керпич гесмедигиз? – деп соравгъа тута болгъан.

15Кёмекчилер, пиръавунну янына да гелип, булай ялбара:

– Неге сен къуллукъчуларынга шолай янашасан? 16Бизге салам бермейлер, амма керпич гесме буюралар! Бизин нечик тюеген кюйге къара чы! Бары затгъа сени халкъынг гюнагьлы.

17Пиръавун булай дей:

– Эринчеклер болмаса, эринчеклер! Шо саялы да сиз: «Барып, Раббибизге къурбан этейик», – дейгенигиз. 18Барыгъыз, ишлегиз. Сизге салам берилмежек, тек тарыкъ чакъы керпични гесме борчлусуз.

19Кёмекчилер: «Гьар гюн гесме тарыкъ чакъы керпични санавун кемитмегиз», – деген сёзлени эшитип, оьзлер балагьгъа тарыгъанын англай. 20Пиръавунну янындан чыкъгъанда, олар оьзлени къаравуллап токътагъан Мусаны ва Гьарунну гёре. 21Кёмекчилер олагъа булай дей:

– Сиз этген ишни гёрюп, Раббибиз сизин такъсырласын дагъы. Сиз пиръавунну да, ону ювукъларын да бизин гёрюп ярамайгъан этдигиз. Бизин оьлтюрсюн деп, сиз оланы къолуна къылыч тутдурдугъуз.


Аллагь исрайыллыланы къутгъарма ваъда эте

22Раббибизге де багъып, Муса булай дей:

– Есим, Сен неге бу халкъны балагьгъа тарытдынг? Сен мени не мурат булан йиберген эдинг? 23Мен, пиръавунну янына да барып, сени атынгны тутуп сёйлеме башлагъанлы, ол халкъгъа дагъы да бек вагьши кюйде янашма башлады. Сен буса Оьзюнгню халкъынгны къутгъармакъ учун, бир зат да этмейсен.

### 6

1Шо заман Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьали сен гёрерсен Мен пиръавунгъа этерни. Зор къудратлы къолум булан ону исрайыллыланы[†] йиберме борчлу этермен; ол зор къудратлы къолум булан исрайыллыланы гьатта оьзюню уьлкесинден къувалап чыгъарар.


Раббибиз Мусагъа Исрайылны халкъын Мисриден чыгъармакъны буюра

2Аллагь Мусагъа булай айта:

– Мен Раббигизмен. 3Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] Къудратланы Еси Аллагь болуп гёрюндюм. Тек олар мени Рабби деген атымны билмей эди[+]. 4Олагъа Канъан[†] топуракъны бермек учун, Мен олар булан разилешив[†] бегетдим. Олар шо топуракъда ятлар йимик яшай эди. 5Гьали буса Мен мисрилилер оьзлени къулларына айландыргъан исрайыллыланы агь урувун эшитдим ва шо разилешивню эсиме гелтирдим. 6Гьасили, исрайыллылагъа булай деп айт: «Мен Раббигизмен ва Мен сизин мисрилилени зулмусундан къутултажакъман. Мен сизин къулчулукъдан азат этежекмен, узатгъан къолум къутгъаражакъман. Мени къарарларым зордур! 7Мен сизин Оьзюмню халкъым этежекмен ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин мисрилилени зулмусундан къутултгъан Аллагьыгъыз экенни билежексиз. 8Мен сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа берме ант этген топуракъгъа гелтирежекмен. Шо топуракъны Мен сизге есликге бережекмен. Мен Раббигизмен»[+].

9Муса Раббибизни бу сёзлерин исрайыллылагъа етишдире. Тек олар Мусагъа тынгламай, неге тюгюл де вагьши къулчулукъ оланы ругьдан тюшюрген болгъан. 10Шо заман Раббибиз Мусагъа булай дей:

11– Барып Мисрини пачасы пиръавунгъа исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айт.

12Тек Муса Раббибизге:

– Магъа исрайыллылар тынгламай болгъан сонг, пиръавун нечик тынгласын, мен чи тилкъавман? – дей.


Мусаны ва Гьарунну тайпа-тухуму

13Раббибиз Муса ва Гьарун[†] булан исрайыллыланы ва пиръавунну гьакъында сёйлей. Раббибиз оланы экевюне де исрайыллыланы Мисриден чыгъарсын деп буюра.

14Муна ата-бабаларына гёре исрайыллыланы тухумлары:

Исрайылны уллусу уланы Раубимни уланлары Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми болгъан. Булар Раубимни къавумундан чыкъгъан тухумлар[+].

15Симонну уланлары Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынны уланы Шаул болгъан. Булар Симонну тухумлары[+].

16Муна тайпа-тухумларына[†] гёре Левини уланлары: Гаршун, Кегьат ва Марари. Леви юз отуз етти йыл яшагъан[+].

17Тухумларына гёре Гаршунну уланлары Либни ва Шамьи болгъан.

18Кегьатны уланлары Амрам, Исгьар, Гьабрун ва Уззийыл болгъан. Кегьат юз отуз уьч йыл яшагъан.

19Марарини уланлары Магьли ва Муши болгъан.

Булар Левини тухумларына гёре тайпалары[+].

20Амрам оьзюню атасыны къызардашы Юкабатны къатын этип алгъан. Юкабат огъар Гьарунну ва Мусаны тапгъан. Амрам юз отуз етти йыл яшагъан[+].

21Исгьарны уланлары Корагь,[†] Непек ва Зикри болгъан[+].

22Уззийылны уланлары Мисайыл, Алисапан ва Ситри болгъан[+].

23Гьарун Амминадапны къызы, Нагьашунну къызардашы Элишэбаны къатын этип алгъан. Элишэба огъар Надапны, Абигьутну, Алиазарны ва Итамарны тапгъан[+].

24Корагьны уланлары Ассир, Элкана ва Абиасап болгъан. Булар Корагьны тухумлары[+].

25Гьарунну уланы Алиазар Путийылны бир къызын къатын этип алгъан. Ол Гьарунгъа Пингьасны тапгъан.

Булар тухумларына гёре левили тайпаланы башчыларыдыр[+].

26Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа тап оьзлеге: «Мисриден Исрайылны халкъыны асгерин чыгъарыгъыз», – деп айтгъан.

27Исрайыллыланы Мисриден чыгъармакъ учун, олар экевю де пиръавун булан сёйлеген. Олар тап шо Муса ва Гьарун.


Гьарун Мусаны орнуна сёйлей

28Раббибиз Мисриде Муса булан сёйлейгенде, 29Ол огъар:

– Мен Раббигизмен. Мисрини пачасы пиръавунгъа Мен сагъа айтагъан бары да сёзню етишдир, – деп айтгъан.

30Тек Муса Раббибизге:

– Мен тилкъавман чы, пиръавун нечик тынгласын магъа? – деген.

### 7

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Къара гьали, Мен пиръавунгъа сен Аллагь йимик, агъанг Гьарун[†] буса сени пайхаммарынг йимик гёрюнеген кюйню этдим. 2Мени бары буйрукъларымны[†] айтып юрю, агъанг Гьарун буса пиръавунгъа исрайыллыланы[†] оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айтсын. 3Тек Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан этсем де, Мен Мисриде нечакъы кёп муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетсем де, 4ол сагъа тынгламажакъ. Шо заман Оьзюмню къолумну Мисриге бакъдырып йиберип, Мени асгерлеримни – Мени халкъымны, исрайыллыланы – бу топуракъдан чыгъаражакъман. Оьтесиз къоркъунчлу кюйде такъсырлажакъман! 5Мен, Мисрини уьстюнден къолумну да узатып, шондан исрайыллыланы чыгъаргъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

6Муса да, Гьарун да оьзлеге Раббибиз буюргъан кюйде эте. 7Пиръавун булан сёйлейгенде, Мусагъа сексен йыл, Гьарунгъа буса сексен уьч йыл бола болгъан.


Гьарунну асатаягъы йылангъа айлана

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

9– Пиръавун сизге: «Гьайранлыкъ гёрсетигиз», – дегенде, Гьарунгъа: «Асатаягъынгны алып, ону пиръавунну алдына ат», – деп айтарсан. Асатаякъ йылангъа айланып къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, пиръавунну янына да гелип, оьзлеге Раббибиз айтгъан кюйде эте. Гьарун асатаягъын пиръавунну ва ону ювукъларыны алдына багъып ташлай, шо да йылангъа айланып къала. 11Шо заман пиръавун терен гьакъыллы адамларын[†] да, сигьручуларын да чакъыра ва мисрили халмажчылар сигьручулукъну кёмеклиги булан Гьарун этгенни эте. 12Оланы гьариси оьзюню асатаягъын ташлай, шолар да йыланлагъа айланып къала. Тек Гьарунну асатаягъы оланы асатаякъларын ютуп къоя. 13Амма пиръавунну юреги къайпанмай – Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.


Биринчи такъсырлав: сувну къангъа айланыву

14Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавун къайпанмай, ол халкъны йибермей. 15Пиръавунну янына эртен, ол оьзенге чыгъагъан вакътиде бар. Йылангъа айланып къалагъан асатаягъынгны да ал ва пиръавунну Нилни ягъасында къаравуллап токъта. 16Огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, мени сагъа: „Мени халкъымны дангылда Магъа сужда этме йибер“, – деп айтма йиберген эди. Тек сен гьали болгъунча тынгламагъан кюйде турасан. 17Раббибиз сагъа Оьзю Рабби экенни билдирежегин айта. Къолумдагъы асатаягъым булан мен Нилни сувуна уражакъман, шо да къангъа[†] айланып къалажакъ. 18Нилдеги балыкъ оьлежек, оьзенни суву яман ийисли болажакъ, мисрилилер шондан ичип болмажакъ».

19Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа булай айт: «Асатаягъынгны да алып, шону Мисрини сувларыны – оьзенлени, татавулланы, кёллени ва бары да сув жыйылагъан ерлени – уьстюнде узат. Шолардагъы, гьатта агъач ва таш савутлардагъы сувлар къангъа айланып къалажакъ. Бютюн Мисри къангъа батып къалажакъ!»

20Муса да, Гьарун да Раббибиз оьзлеге айтгъан кюйде эте. Гьарун, пиръавунну ва ону ювукъларыны гёз алдында асатаягъын гётерип, Нилни сувуна уруп йибере, шо да къангъа айланып къала. 21Нилдеги балыкъ оьле. Оьзенни суву бек яман ийисли бола чы, мисрилилер шондан ичип болмай къала. Бютюн Мисри къангъа толгъан болгъан. 22Тек мисрили халмажчылар да оьзлени сигьручулугъу булан шо затны этип бере. Пиръавунну юреги дагъыдан да бек къайпанмайгъан болуп токътай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай. 23Пиръавун, болуп турагъан ишлеге гьеч агьамият бермейли, бурулуп, къаласына гирип гете. 24Мисрилилер буса, ичеген сувну чыгъармакъ учун, Нилни бою булан къуюлар къазма башлай. Олар оьзендеги сувну ичип болмай.

25Раббибиз Нилдеги сувну къангъа айландыргъанлы, етти гюн гетген болгъан.

### 8


Экинчи такъсырлав: бакъалар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, булай деп айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 2Эгер де сен йибермесенг, Мен сени уьлкенгни бакъадан толтуруп къояжакъман. 3Нил бакъалардан выжырлап къалажакъ. Олар, оьзенден чыгъып, сени къаланга, юхлайгъан уьюнге, ятывунга, ювукъларынгны, халкъынгны уьйлерине, кёрюклеринге ва сюнкюлеринге гирежек. 4Бакъалар сагъа, халкъынга ва сени ювукъларынга атылып туражакъ».

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа:[†] «Асатаякъ тутгъан къолунгну оьзенлени, татавулланы ва кёллени уьстюнден узатып, Мисрини топурагъын бакъалардан толтуруп къой», – деп айт.

6Гьарун асатаякъ тутгъан къолун Мисрини сувларыны уьстюнден узата ва бакъалар, чыгъып, бютюн топуракъны уьстюн толтуруп къоя. 7Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан тап шо кюйде эте. Олар да Мисрини бакъадан толтуруп къоя.

8Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Раббигиз мени де, халкъымны да бакъалардан къутултсун учун, Огъар дуа этигиз. Шо заман мен халкъны Раббигизге къурбан этме йибережекмен, – дей[+].

9Муса пиръавунгъа булай дей:

– Мен оьзюнг, сени ювукъларынг ва халкъынг учун дуа этежекмен. Сен сиз де, сизин уьйлеригиз де бакъалардан азат болма тарыкъ болжалны токъташдыр. Шондан сонг бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан гетип, янгыз Нилде къалажакъ.

10– Тангала, – деп жавап бере пиръавун.

Муса булай жавап бере:

– Сен Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, ошап дагъы гьеч бирев ёкъну билсин учун, тап сен айтгъан кюйде болажакъ. 11Бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан, ювукъларынгны, халкъынгны янындан тайып, янгыз Нилде къалажакъ.

12Муса ва Гьарун пиръавунну янындан гете. Муса Раббибизден пиръавунгъа бакъдыргъан бары да бакъаланы ёкъ этсин деп тилей. 13Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте. Бакъалар уьйлени ичинде, абзарларда ва авлакъларда оьлюп къала. 14Оланы тёбе-тёбе этип жыялар. Бютюн уьлкени яман ийис къуршап ала. 15Тек бираз енгиллик гелгендокъ, пиръавунну юреги къайтып къайпанмайгъан бола ва Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламайгъан бола.


Уьчюнчю такъсырлав: сюйрюжибинлер

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа: «Асатаягъынгны да гётерип, жабардагъы хумгъа багъып ур: Бютюн Мисриде хум увакъ жибинлеге айланып къалажакъ», – деп айт.

17Олар шолай эте. Гьарун, асатаягъын да гётерип, чанггъа багъып ура. Адамлагъа[†] ва гьайван-малгъа увакъ жибин учуп ябурулуп къала. Бютюн Мисриде чанг увакъ жибинлеге айланып къала. 18Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан увакъ жибинлени чыгъарма къарай, тек болмай. Сюйрюжибинлер гьайван-малгъа ва адамлагъа ябурулуп къала. 19Шо заман халмажчылар пиръавунгъа:

– Муну Аллагь этген, – дей.

Тек пиръавунну юреги къайпанмай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.


Дёртюнчю такъсырлав: жибинлер

20Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавун оьзенге барагъанда, ону алдына чыгъып токъта. Огъар булай айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 21Эгер де йибермесенг, Мен сагъа, ювукъларынга, къалаларынга табун-табун этип гегевюллени бакъдыражакъман. Мисрилилени уьйлери гегевюллеге толуп ва бютюн топуракъгъа ябурулуп къалажакъ. 22Тек Мен оьзюнде Мени халкъым яшайгъан Гошен топуракъда жибин болмайгъан кюйню этежекмен. Неге тюгюл де, Мен, Рабби, шо топуракъда экенимни билгенингни сюемен. 23Мен Оьзюмню халкъымны балагьдан къутгъаражакъман, сеникин буса къутгъармажакъман. Шо муъжизат тангала болажакъ».

24Раббибиз тап шо кюйде эте. Жибинлени къалын табунлары пиръавунну къаласына ва ону ювукъларыны уьйлерине учуп ябурулуп къала. Жибинни кёплюгюнден бютюн Мисрини топурагъы дагъылма башлай.

25Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Барыгъыз, шо уьлкеде Аллагьыгъызгъа къурбан этигиз, – дей.

26Тек Муса булай дей:

– Шолай этме ярамай. Биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, этеген къурбан мисрилилер учун жиргенчлик болуп токътай. Эгер де биз мисрилилер жиргенеген къурбанны этсек, олар бизин таш урушгъа тутажакъ[+]. 27Ёкъ, Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Оьзю айтгъан кюйде къурбан этмек учун, биз уьч гюнге дангылгъа чыгъып, тайма тарыкъбыз.

28Пиръавун:

– Мен сизин дангылгъа Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къурбан этмек учун йибережекмен. Тек арек гетмегиз. Мени учун да дуа этерсиз, – дей.

29Муса булай жавап бере:

– Мен сени янынгдан гетгендокъ, Раббиме дуа этежекмен. Тангала жибинлер сени, ювукъларынгны ва халкъны къояжакъ. Тек сен де дагъы алдатма, халкъны Раббибизге къурбан этмек учун йибер.

30Муса пиръавунну янындан гете ва Раббибизге дуа эте. 31Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте: пиръавунну, ону ювукъларын ва халкъны жибинден къутулта. Бир жибин де къалмай. 32Тек пиръавунну юреги бу гезик де къайпанмай, ол халкъны йибермей.

### 9


Бешинчи такъсырлав: гьайван-малны къырылыву

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, огъар булай деп айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Халкъымны Магъа сужда этме йибер. 2Эгер де сен оланы барма къоймай, дагъы да сакълап турсанг, 3Раббибиз авлакъдагъы сени гьайван-малынгны – атларынгны, эшеклерингни, тюелерингни, бугъаларынгны, сыйырларынгны, къойларынгны ва эчкилерингни – къырып битдирежек. 4Тек Раббибиз исрайыллыланы[†] гьайванларын аяжакъ».

5– Бу топуракъда тангала Мен шолай этежекмен, – деп де айтып, Раббибиз болжалны токъташдыра.

6Артындагъы гюн Раббибиз тап шо кюйде эте. Мисрилилени бары да гьайван-малы къырыла, тек исрайыллыланы бир гьайваны да оьлмей. 7Шону тергемек учун, пиръавун адамларын[†] йибере, тек исрайыллыланы бир гьайваны да къырылмагъанны гёре. Амма ону юреги къайпанмагъан кюйде къала. Пиръавун халкъны йибермей.


Алтынчы такъсырлав: чыгъывлар

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа[†] булай айта:

– Кёрюкню ичинден увучларыгъызны да толтуруп кюл алыгъыз. Пиръавун гёре туруп Муса шону гьавагъа[†] чачсын. 9Шо кюл бютюн Мисрини уьстюнден учуп айланып туражакъ ва бютюн уьлкени халкъыны, гьайван-малыны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, кёрюкню ичинден кюл де алып, пиръавунну алдында эретуруп токътайлар. Муса кюлню гьавагъа чачып йибере ва адамланы, гьайван-малны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къала. 11Чыгъывлардан халмажчыланы ва бары да мисрилилени къаркъаралары да тола. Шо себепден халмажчылар Муса булан дагъы оьчешип болмай къала. 12Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Раббибиз де Мусагъа айтгъан кюйде, пиръавун Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай[+].


Еттинчи такъсырлав: буз явун

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавунну янына бар ва огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 14Сен ер юзюнде Магъа ошагъан дагъы бир зат да ёгъун билсин учун, бу гезик Мен сени, ювукъларынгны ва халкъынгны къатты кюйде такъсырлажакъман. 15Мен, къолумну да гётерип йиберип, сагъа да, халкъынга да югъагъан аврув къабундуруп болажакъ эдим. Шо аврув сизин ер юзюнден болмагъандай ёкъ этежек эди. 16Тек сагъа Мени къудратымны гёрсетмек учун ва Мени атым бютюн ер юзюнде белгили болсун учун, Мен сени сав къояжакъман[+]. 17Сен буса гьали де Мени халкъымдан оьзюнгню оьр салып юрюйсен. 18Гьали энни буса тынгла: тангала шу замангъа Мен буз явдуражакъман. Мисри шолай къоркъунчлу буз явунну оьзю яралгъанлы гёрмеген. 19Шо саялы гьайван-малынгны ва оьзге бары да затынгны къоркъунчсуз ерге сыйындырсын деп буйрукъ[†] бер. Яшынма болмай авлакъда къалгъан бары да адамланы, гьайванланы уьстюне буз яважакъ ва олар бары да оьлежек».

20Пиръавунну бир-бир ювукълары Раббибизни сёзлеринден къоркъа. Олар алгъасавлукъда къулларын ва гьайван-малын авлакъдан тайдыра. 21Шогъар агьамият бермегенлери буса къулларын ва гьайван-малын авлакъда къоюп къоя.

22Раббибиз Мусагъа:

– Сен къолунгну кёкге багъып гётергенде, Мисриге – инсанлагъа, гьайванлагъа ва Мисрини авлакъларында оьсеген бары да оьсюмлюклеге – буз яважакъ, – деп айта.

23Муса асатаягъын кёкге багъып гётергенде, Раббибиз кёкню кёкюретип, буз явдура. Яшмын яшнай. Раббибиз Мисрини топурагъына буз явдуруп къоя[+]. 24Бары да ерде буз явуп, яшмын яшнап тербей. Мисриде адамлар яшама башлагъанлы, шолай алатолпан болмагъан. 25Явагъан буз бютюн Мисрини авлакъларындагъы адамланы ва гьайванланы къырып битдире. Буз авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени пуч эте ва тереклени сындыра. 26Янгыз оьзюнде исрайыллылар яшайгъан Гошен топуракъда буз явмай.

27Пиръавун Мусаны ва Гьарунну артындан йибере.

– Бу гезик мен гюнагь иш этдим, – дей пиръавун олагъа. – Раббигиз тюз, мен де, мени халкъым да айыплыбыз. 28Раббигизге дуа этигиз. Бизге шо къоркъунчлу кёк кёкюрев да, буз да таманлыкъ эте! Мен сизин йибережекмен, сизге дагъы токътама тарыкълы тюгюл[+].

29Муса булай жавап бере:

– Мен шагьардан чыгъажакъман, къолларымны да узатып, Раббибизге дуа этежекмен. Сен ер юзюню еси Раббибиз экенни билсин учун, кёкню кёкюрейгени токътажакъ, буз да дагъы явмажакъ[+]. 30Тек сен де, сени ювукъларынг да, алда йимик, Раббибиз Аллагьдан къоркъмайгъаныгъызны мен билемен.

31(Кендир[†] ва арпа болмагъандай бола, неге тюгюл шо вакътиде арпа башкъусуп, кендир буса чечек ачып тура болгъан. 32Будайгъа буса зарал тиймей, неге тюгюл геч бише.)

33Муса пиръавунну янындан гете. Ол шагьардан чыкъгъанда, къолларын да гётерип, Раббибизге дуа эте. Кёкню кёкюрейгени ва буз явагъаны токътай. Ерге дагъы янгур явмай. 34Янгур, буз явагъаны ва кёкню кёкюрейгени токътагъанны гёрюп, пиръавун бирдагъы да гюнагь иш эте: ону ва ювукъларыны юреклери къайпанмайгъан кюйде къала. 35Пиръавунну юреги гьеч къайпанмай ва ол, Раббибиз де Мусадан таба айтгъан кюйде, исрайыллыланы йибермей.

### 10


Сегизинчи такъсырлав: ченгертки

1-2Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Пиръавунну янына барыгъыз. Мен пиръавунну ва ону ювукъларыны юреклерин къайпанмайгъан этдим. Мен шону оланы арасында муъжизатлар гёрсетмек учун, сонг сиз авлетлеригизге, оланы авлетлерине Мен мисрилилиге нечик къатты янашгъанымны, оланы арасында муъжизатлар гёрсетгенимни хабарлап болсун учун ва Мен сизин Раббигиз экенимни билсин учун этдим.

3Муса ва Гьарун,[†] пиръавунну янына да гелип, булай дей:

– Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай айта: «Сен къачан болгъунча Мени алдымда енгилмеген кююнгде туражакъсан? Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 4Эгер де йибермесенг, Мен тангала уьлкенге ченгерткини бакъдыражакъман[+]. 5Ченгертки шолай кёп болажакъ чы, гьатта топуракъны уьстю гёрюнмежек. Олар буз явундан сонг къалгъан аз затларыгъызны барысын да, гьатта авлакъларыгъызда оьсеген тереклени де ашап битдирежек. 6Ченгертки сени къалаларынгны, ювукъларынгны ва бары да мисрилилени уьйлерин толтуруп къояжакъ. Не аталарынг, не уллаталарынг шу топуракъда яшама башлагъан гюнден тутуп бугюнге ерли шолай аламатны гёрмеген».

Муса, бурулуп, пиръавунну янындан гете. 7Пиръавунну ювукълары огъар булай дей:

– Бу адамны[†] себебинден бизге дагъы да узакъ азап чекме тюшерми экен? Бу адамланы Раббисине, оьзлени Аллагьына, сужда этмек учун йибер. Сен гьали де Мисри дагъылып барагъанын гёрмеймисен?

8Шо заман Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янына къайтаралар.

– Барыгъыз, Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, сужда этигиз, – дей ол. – Тек арагъыздан кимлер баражакъ?

9Муса:

– Биз яшларыбыз, къартларыбыз, уланларыбыз, къызларыбыз, сиривлерибиз ва туварларыбыз булан баражакъбыз, неге тюгюл бизин Раббибизни байрамы чы дагъы, – деп жавап бере.

10Пиръавун булай дей:

– Мен сизин къатынларыгъыз, яшларыгъыз булан йибермежекмен! Сизге Раббигиз де кёмек этип болмажакъ! Сакъ болугъуз, сиз яман онгайсызлыкълагъа къаршы болажакъсыз. 11Ёкъ! Сиз шо гьакъда тилей болгъан сонг, Раббигизге сужда этмек учун, янгыз эргишилеригиз барсын.

Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янындан къувалап чыгъаралар.

12Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Мисрини топурагъыны уьстюнден къолунгну узатгъанда, кёп ченгертки чыгъажакъ. Олар авлакълардагъы бары да оьсюмлюклени ва буз явундан сонг къалгъан бары да затны ашап битдирежек.

13Муса Мисрини уьстюнден таба асатаягъын узатгъанда, Раббибиз ер юзюне гюнтувуш елни уьфюрте. Шо ел сав гюн ва сав гече уьфюрюп тура. Эртенге ел ченгерткини гелтире. 14Ченгерткилер, оьтесиз кёп санавда ябурулуп, Мисриге чапгъын эте. Ченгерткини шо даражадагъы чапгъыны не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 15Олар бютюн ер юзюн шолай ябып къоя чы, гьатта топуракъ къап-къара болуп къала. Ченгертки буз явундан сонг къалгъан бары да затны – авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени ва тереклердеги емишлени – ашап битдире. Бютюн Мисриде не терекде, неде оьзге оьсюмлюкде гьеч яшыллыкъ къалмай.

16Пиръавун чалтлыкъда Мусаны ва Гьарунну чакъыра ва булай дей:

– Мен Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында ва сизин алдыгъызда гюнагь иш этдим[+]. 17Бирдагъы бир керен мени гюнагьымдан гечип къоюгъуз. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, мени шо балагьдан къутултсун деп, Огъар дуа этигиз[+].

18Муса, пиръавунну янындан гетип, Раббибизге дуа эте. 19Раббибиз уьфюрюп турагъан елни денгизден уьфюреген гючлю гюнбатыш елге алышдыра. Гюнбатыш ел ченгерткини Къызыл денгизге алып гете. Мисриде ченгертки бир де къалмай. 20Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайтып къайпанмайгъан эте ва ол исрайыллыланы[†] йибермей.


Тогъузунчу такъсырлав: къарангылыкъ

21Раббибиз Мусагъа:

– Къолунгну кёкге гётер – Мисрини къарангылыкъ къуршап алажакъ. Шо къарангылыкъда янгыз харманып юрюме болажакъ, – дей.

22Муса къолун кёкге гётере, Мисрини уьч гюнге гёз гёрмейген къарангылыкъ къуршап ала. 23Адамлар уьч гюнню узагъында не бир-бирин гёрюп, неде тербенип болмайлар. Исрайыллылар яшайгъан ерлерде буса ярыкъ бола. 24Шо заман пиръавун, Мусаны чакъырып:

– Барыгъыз, Раббигизге сужда этигиз. Мунда янгыз сиривлеригизни де, туварларыгъызны да къоюгъуз, къатынларыгъыз да, яшларыгъыз да сизин булан барсын, – дей.

25Муса булай дей:

– Биз Сагъа, Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар, шоланы арасында бютюнлей яллатывлар этип болсун учун, Сен бизин булан гьайван-малыбызны да йиберме герексен! 26Бизин булан гьайван-малыбыз да барма герек. Мунда бир гьайван-мал да къалмажакъ! Биз шонда Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, гьайванланы айырып алажакъбыз. Шонда гелмей туруп, биз Раббибизге къайсы гьайванланы къурбан этме герегин билмежекбиз.

27Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан эте. Ол исрайыллыланы йиберме сюймей. 28Пиръавун Мусагъа:

– Гёз алдымдан тайып тас бол! Дагъы гёзюме гёрюнме! Эгер сен дагъы мени яныма гелсенг, шо гюн сен оьлежексен, – дей.

29– Яхшы, шолай буса сен айтгъан кюйде болсун, – деп жавап бере Муса. – Мен дагъы сени бетингни гёрмежекмен.

### 11


Онунчу такъсырлавну гьакъында алданокъ билдириле

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Мен пиръавунну ва мисрилилени бирдагъы бир керен такъсырлажакъман. Шондан сонг ол сизин йибережек. Иннемей йиберип де къоймажакъ, къувалажакъ. 2Халкъынга айт: эргишилер ва къатынгишилер хоншуларындан тилеп алтын ва гюмюш алатларын алсын.

3(Раббибиз мисрилилени юреклерин исрайыллылагъа[†] ий болагъан кюйню эте. Оьзю Мусагъа буса пиръавунну ювукълары ва мисрилилер Мисриде бир уллу адамгъа[†] йимик янаша болгъан.)

4Муса булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Гечортагъа таба Мен Мисриден оьтежекмен – 5Мисриде тувгъан башлапгъы авлетлени барысы да оьлежек: тахда олтургъан пиръавунну башлапгъы авлетинден тутуп, тирменташны къырыйында ишлейген къаравашны башлапгъы авлетине ерли. Гьатта гьайван-малны башлап къозлагъан балалары да оьлежек. 6Бютюн Мисриде къычырыкълы йылав эшитилежек. Шолай йылав не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 7Исрайыллылагъа ва оланы гьайван-малына буса гьатта ит де гьапламажакъ». Шо заман сиз Раббибиз Мисриге де, Исрайылгъа да башгъа-башгъа кюйде янашагъанны гёрежексиз. 8Сени ювукъларынг гелип, магъа сужда этежек ва: «Сен де, сени артынга тюшген бары халкъынг да гетигиз!» – дежек. Шондан сонг мен гетежекмен. Муса пиръавунну янындан оьтесиз къазаплангъан гьалында чыгъа.

9Раббибиз Мусагъа:

– Пиръавун сагъа тынгламакъны гери уражакъ, неге тюгюл Мен Мисриде гёрсетеген муъжизатларымны артдырма герекмен, – деп айта.

10Муса да, Гьарун[†] да пиръавунну алдында бары да гьайранлыкъланы гёрсете. Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте ва ол исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йибермей.

### 12


Пасха байрам


(Лев 23:5-8; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

1[•]Раббибиз Мисриде Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Шу ай сизин учун биринчи ай, йылны башы болсун. 3Исрайылны[†] бары халкъы шу айны онунчу гюнюнде гьариси оьзюню уьягьлюсюне бирер токълу алсын. 4Эгер де уьягьлюдегилени санаву савлай токълуну ашап битдирип болмаса, хоншуларына пай чыгъарсын. Шо заман оланы адамларыны[†] санавун да гьисапгъа алсын. Гьар адам нечакъыны ашап болагъанын гьисапгъа алсын. 5Сиз айырып алагъан токълуларыгъыз йыл битген, эркек ва тетиксиз болсун. Сиз токълуланы неде улакъланы алма боласыз. 6Оланы шу айны он дёртюнчю гюню болгъунча сакълагъыз. Исрайылны бары халкъы оланы къашкъаралгъанда сойсун[+]. 7Къурбангъа союлгъан гьайванланы къанын[†] алып, уьюгюзню эшигини эки де ягъындагъы ва уьст ягъындагъы энегелерине сюртюгюз. 8Тап шо гече, аччы отлар да булан ярашдырылып, ялында къызартылгъан этни маясыз биширилген экмек къошуп ашагъыз. 9Этни чийлей неде асып ашамагъыз. Башын, какичлерин, оьпке-бавурун ялында къызартыгъыз. 10Эртенге бир затны да къоймагъыз. Эгер де гьеч зат къалып къалса, яллатып тайдырыгъыз. 11Булай ашарсыз: белбавларыгъызны байлагъыз, аякъгийимлеригизни гийигиз, къолугъузгъа асатаякъларыгъызны тутугъуз. Чалт ашагъыз. Бу – Раббибизни Пасхасыдыр.[†]

12Шо гече Мен Мисриден оьтежекмен, инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын оьлтюрежекмен, Мисрини аллагьларын такъсырлажакъман. Мен – Раббимен[+]. 13Сиз яшайгъан уьйлердеги къан белги болуп токътажакъ: къанны гёрюп, Мен оьтюп гетежекмен[*]. Мен Мисриге къабундургъан югъагъан аврув сизге бир зат да этмежек. 14Шо гюнню эсде сакълап турарсыз. Шону гележек наслуларыгъыз булан Раббибиз учунгъу байрам гьисапда оьтгерип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 15Етти гюнню узагъында маясыз экмек ашагъыз. Биринчи гюнденокъ уьйлеригиздеги маяны ёкъ этигиз, неге тюгюл биринчи гюнден тутуп, еттинчи гюнге ерли мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким Исрайылдан къуваланажакъ. 16Биринчи ва еттинчи гюнлерде сыйлы[†] жыйынланы оьтгеригиз. Шо гюнлер бир иш де этмегиз, янгыз оьзюгюзге аш гьазирлеме боласыз.

17Маясыз экмеклени байрамын[†] оьтгеригиз, неге тюгюл шо гюн Мен Мисриден сизин асгерлеригизни чыгъардым. Шо гюнню гележек наслуларыгъыз булан байрам этип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 18Маясыз биширилген экмеклени он дёртюнчю гюнню ахшамындан тутуп, йигирма биринчи гюнню ахшамына ерли ашап турарсыз. 19Етти гюнню узагъында уьйлеригизде мая болмасын. Мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким (ол гелгинчи буса да, шо ерде тувгъан буса да) исрайыллыланы арасындан ёкъ этилежек. 20Мая къошулуп биширилген бир затны да ашамагъыз. Къайда турсагъыз да, маясыз экмекни ашагъыз.

21Муса, Исрайылны тамазаларын да чакъырып, булай дей:

– Барыгъыз, оьзюгюзню уьягьлюлеригиз учун айырып токълулар алыгъыз ва пасха къурбанлыкъны союгъуз. 22Иссопну[†][*] байламын алып, савутдагъы къангъа чомугъуз ва эшиклени уьст ягъындагъы ва ягъаларындагъы энегелерине сюртюгюз. Эртен болгъунча биригиз де уьйден чыкъмагъыз[+]. 23Раббибиз мисрилилени оьлтюрме баргъанда, эшиклени уьстюндеги ва ягъаларындагъы энегелериндеги къанны гёрюп, шо эшиклени къырыйындан оьтюп гетежек. Ол оьлтюрювчю малайикни[†] уьйлеригизге гирме ва сизин оьлтюрме къоймажакъ. 24Шо адатны оьзюгюз учун да, наслуларыгъыз учун да даимги токъташдырыв гьисапда сакълап туругъуз. 25Раббибиз сизге топуракъ бережекмен деп ваъда[†] этген эди. Ол сизге берген топуракъгъа гиргендокъ, шо адатны кютюгюз. 26Авлетлеригиз: «Бу адат нени англата?» – деп сорагъанда,[+] 27олагъа: «Бу Раббибиз учун союлагъан пасха къурбанлыкъ. Ол мисрилилени оьлтюрегенде, Мисридеги исрайыллыланы уьйлерини къырыйындан оьтюп гетди ва оланы аяды», – деп жавап берерсиз.

Халкъ, баш да ийип, Раббибизге макътавлар эте. 28Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан бары буйрукъну[†] кюте.


Онунчу такъсырлав: инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларыны оьлюмю

29Гечортада Раббибиз Мисриде башлап тувгъанланы барын да оьлтюре: пиръавунну тахыны вариси болгъан башлапгъы авлетинден тутуп, тёлеге салынгъан есирни башлапгъы авлетине ерли ва гьайван-малны башлап къозлагъан балаларын. 30Гечени ортасында пиръавун, ону ювукълары ва бары да мисрилилер туралар. Мисрини оькюрюп йылав толтуруп къоя, неге тюгюл оьзюнде ким буса да бирев оьлмеген уьй болмагъан.


Аллагьны халкъы Мисриден чыгъа

31Гече пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып, булай дей:

– Гьазирленигиз! Исрайыллылар булан бирче мени халкъымны янындан гетигиз. Барыгъыз. Оьзюгюз де айтагъан кюйде, Раббигизге сужда этигиз, 32сиривлеригизни ва туварларыгъызны алып, гетигиз. Дагъы да мени шабагьатлагъыз.

33Мисрилилер исрайыллыланы уьлкеден чыкъма алгъасата.

– Ёгъесе, биз барыбыз да оьлежекбиз! – дей олар.

34Халкъ, мая къошулмагъан хамурну опуракълагъа чырмалгъан савутлагъа да салып, инбашларына юклеген гьалда юрюй. 35Муса оьзлени уьйретген кюйде, исрайыллылар мисрилилерден гюмюш ва алтын алатлар ва опуракълар ала[+]. 36Раббибиз мисрилилени исрайыллылагъа яхшы янашагъан кюйню эте. Мисрилилер де олагъа оьзлерден тилеген затланы бере. Исрайыллылар шолай мисрилилерден барын-ёгъун чыгъарып ала[+]. 37Исрайыллылар Рагьамсесден Суккутгъа ёл чыгъа. Къатынгишилерин ва яшларын санамагъанда, оланы санаву алты юз мингге ювукъ эргиши болгъан. Олар бары да яяв юрюй болгъан[+]. 38Олар булан кёп тюрлю оьзге халкълар, кёп санавдагъы гьайван ва мал болгъан. 39Олар Мисриден алып чыкъгъан хамурундан маясыз чапелеклер бишире. Хамургъа мая къошулмагъан болгъан, неге тюгюл оланы Мисриден чыкъма алгъасата болгъан. Шо саялы да оланы жыйып артгъа салынгъан маясы болмагъан.

40Исрайыллылар Мисриде дёрт юз отуз йыл яшай[+]. 41Дёрт юз отуз йыл оьтген гюн Раббибизни асгерлери Мисриден чыгъып тая. 42Шо гече Раббибиз учун юхусуз оьтгерилеген гече бола: Ол Мисриден Исрайылны халкъын чыгъара. Шо гече Раббибизни гечесидир! Наслудан наслугъа шо гече Исрайылны халкъы учун юхусуз оьтгерилеген гечедир.


Пасханы къанунлары

43Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Муна пасха къурбанлыгъы булан байлавлу къайдалар: шону ят адамгъа ашама ярамай. 44Сен сатып алгъан къул сюннетленген буса, огъар къурбанлыкъны этинден ашама ярай. 45Тек заманлыкъгъа яшама гелген адамгъа ва ихтиярсыз ишчиге шо этден ашама ярамай. 46Шо къурбанлыкъны этин, къайсы уьйде къызартгъан буса, шонда ашама тюше – этни уьйден чыгъармагъыз. Бир сюегин де сындырмагъыз[+]. 47Исрайылны бары халкъы шону кютме герек. 48Эгер де сизде яшайгъан гелгинчи адам Раббибизни Пасхасын оьтгерме сюйсе, ону уьюндеги эргишилени барысы да сюннетленме герек. Шо заман ол Пасхада шо топуракъда яшайгъан адам йимик ортакъчылыкъ этме болажакъ. Сюннетленмеген адам байрам тепсиде олтурма болмай. 49Бу къанунну[†] бу топуракъда яшайгъанлар да, арагъызда яшайгъан гелгинчилер де кютме герек[+].

50Исрайыллыланы барысы да Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан кюйде эте. 51Тап шо гюн Раббибиз Исрайылны асгерли халкъын Мисриден чыгъара.

### 13


Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын Раббибизге багъышлав

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылардан[†] башлап туважакъларын, инсанлардан тутуп, гьайван-малгъа ерли ананы къарнындан чыгъажакъ башлапгъы балаларын Магъа багъышла[+].


Маясыз экмеклени байрамы

3Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз къулчулукъну топурагъы болгъан Мисриден чыкъгъан гюнню унутмагъыз, неге тюгюл Раббибиз сизин шондан зор къудраты булан чыгъарды. Мая къошулуп биширилген экмекни де ашамагъыз. 4Бугюн, абип айда,[†] сиз гетежексиз. 5Раббибиз аталарыгъызгъа канъанлыланы,[†] гьетлилени, амурлуланы, ябуслуланы ва гьивлилени топурагъын бережекмен деп ант этди. Шо топуракъда сют булан бал агъа. Раббибиз сизин шонда гелтиргенде, шо айда булай адатны юрютерсиз: 6етти гюн маясыз биширилген экмек ашарсыз, еттинчи гюн буса Раббибиз учун байрам этерсиз. 7Етти гюн маясыз экмек ашарсыз. Сизин мая къошулгъан бир ашыгъыз да болмасын. Сизин топуракъларыгъызда гьеч бир мая болмасын[+]. 8Шо гюн сизин гьаригиз оьзюню уланына: «Биз Мисриден чыкъгъанда, Раббибиз бизге этгенни эсде сакъламакъ учун шолай этемен», – деп айтсын. 9Шо адат Раббибизни Къануну[†] даим эсигизде турсун учун, къолугъуздагъы бир белгидей, мангалайыгъыздагъы бир гиччирек эсделикдей болуп токътажакъ. Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъарды чы дагъы[+]. 10Шо адатны белгиленген заманында йылдан-йылгъа да юрютюп туругъуз.


Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларына байлавлу токъташдырылгъан къайдалар

11– Раббибиз, Оьзю сизге де, аталарыгъызгъа да ант этгени йимик, сизин канъанлыланы топурагъына де гийирип, шону сизге бергенде, 12Огъар бары да башлап тувгъанларыгъызны багъышлагъыз. Гьайван-малыгъызны башлап тувгъанларыны гьар эркеги Раббибизгедир. 13Башлап тувгъан къодукъну орнуна тёлев гьисапда токълу беригиз. Эгер де тёлевню бермесегиз, къодукъну башын уьзюп ташлагъыз. Оьзюгюзню бары да башлап тувгъанларыгъыз учун да тёлев беригиз.

14Гележекде уланынг сагъа: «Бу нени англата?» – деп сораса, огъар булай жавап бер: «Раббибиз зор къудраты булан бизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъарды[+]. 15Пиръавунну юрегин къайпанмайгъанлыкъ къуршап алгъанда, ол бизин йиберме сюймей эди. Шо заман Раббибиз Мисридеги бары да башлап тувгъанланы эркеклерин оьлтюрдю: инсанланы да, гьайванланы да. Муна шо саялы мен Раббибизге башлап тувгъан гьайван-малны эркеклерин сояман, оьзюмню башлап тувгъанларым учун буса тёлев беремен». 16Шо Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъаргъанлыкъны къолунгдагъы бир белгисидей, мангалайынгдагъы бир шагьатнамасыдай болуп токътажакъ.


Аллагь Оьзюню халкъы булан бирче юрюй

17Пиръавун исрайыллыланы йиберген сонг, Аллагь оланы пилистимлилени топурагъындан таба оьтеген къысгъа ёлдан алып юрюмей. Аллагь:

– Олар давгъа тюшгендокъ, пикрусун да алышдырып, Мисриге къайтып къалма бола, – деп айта[+].

18Аллагь халкъны айланч, дангылдагъы ёлдан Къызыл денгизге алып юрюй. Исрайыллылар Мисриден ябушувгъа гьазир кюйде савутланып гете. 19Муса оьзю булан Юсупну[†] сюегин де алып гете. Неге тюгюл де, Юсуп оьз заманында исрайыллылагъа:

– Шексиз кюйде, Аллагь сизге кёмекге гележек. Шо заман мундан мени сюегимни аларсыз, – деп де айтып, оланы ант этдирген болгъан[+].

20Суккутну къоюп, исрайыллылар Итам деген ерде, дангылны бир ягъасында, къонушуп токътай[+]. 21Раббибиз гюндюзлер, булут багъананы ичинде исрайыллыланы алдына да тюшюп, олагъа ёл гёрсете туруп юрюй. Гечелер буса, олагъа ярыкъ бермек учун, ялын багъананы ичинде юрюй. Шо саялы олар гюндюз де, гече де юрюме бола[+]. 22Гюндюзлер булут багъана, гечелер буса ялын багъана бир де халкъны янындан таймай.

### 14


Муса халкъын денгизден таба оьтгерип чыгъара

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа,[†] артгъа багъып къайтып, Пи-Гагьирот деген ерни къырыйында, Мигдалны ва денгизни арасында, токътасын деп айт. Олар денгизни къырыйында, Баал-Сепонну[†] тувра алдында ерлешсин[+]. 3Пиръавун: «Исрайыллылар бу топуракъда дангылны ортасында адашгъан гьалында айланып тура», – деп ойлашажакъ. 4Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде этежекмен. Ол исрайыллыланы артындан тербенежек. Мен, пиръавундан ва ону асгеринден оьр чыгъып, белгили болажакъман. Шо заман мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

Исрайыллылар тап шо кюйде эте. 5Пиръавунгъа исрайыллылар къачып гетгенни айтгъанда, ол ва ону ювукълары, ойлашып:

– Биз этип къойгъан недир? Биз чи, исрайыллыланы да йиберип, ишчилерсиз къалдыкъ! – дейлер.

6Пиръавун, асгерлик атарбасын да егип, асгерин де алып, ёлгъа тюше. 7Ол оьзю булан инг тизив алты юз асгерлик атарбаны ва ёлбашчылары да булан Мисрини оьзге бары да асгерлик атарбаларын да ала. 8Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Ол Мисриден чыгъып гетип барагъан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар буса бир затдан да къоркъмайлы юрюй[+]. 9Мисрилилени асгерлери пиръавунну бары да атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары да булан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар денгизни ягъасында, Пи-Гагьиротну къырыйында, Баал-Сепонну алдында къонушуп токътагъан болгъан. Мисрилилер оланы артындан тап шо ерде ете.

10Пиръавун ювукъ гелгенде, исрайыллылар, артгъа бурулуп къарап, мисрилилер оьзлени артындан тюшгенни гёре. Олар бек къоркъа ва Раббибизден кёмек тилеме башлай. 11Олар Мусагъа булай дей:

– Бизин дангылгъа чыгъарып оьлтюрмеген бусанг, бизге Мисриде къабурлар табылмай къалармы эди? Бизин Мисриден де чыгъарып, сен этгенинг недир? 12Мисриде биз сагъа: «Бизин парахат къой. Бизин мисрилилеге къуллукъ этме къой», – деп айтмагъанмы эдик дагъы? Дангылда оьлгенче, биз мисрилилени къуллары кюйде къалгъан болгъай эдик!

13Муса халкъгъа булай дей:

– Къоркъмагъыз. Къатып туругъуз. Бугюн Раббибиз сизин къутгъарагъанны гёрежексиз. Буссагьат сиз гёрюп турагъан мисрилилени буса дагъы бир де гёрмежексиз. 14Парахат болугъуз, сизин якълап Раббибиз ябушажакъ[+].

15Раббибиз Мусагъа:

– Мени атымны тутуп чакъырыв этип не этесен? Исрайыллылагъа алгъа юрюсюн деп буйрукъ[†] бер, – деп айта. 16Асатаягъынгны да гётерип, къолунгну денгизни уьстюнден таба узат, сонг шо эки бёлюнюп къалажакъ. Шо заман исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъып болажакъ. 17Мен буса мисрилилени къайпанмайгъан кюйде этежекмен, олар сизин артыгъыздан тюшежек. Мен, пиръавундан ва ону асгерлик атарбалары, атлылары булангъы асгеринден уьст гелип, белгили болажакъман. 18Мен, асгерлик атарбалары, атлылары булангъы пиръавундан уьст гелип, белгили болгъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

19Исрайылны асгерини алды булан юрюп турагъан Аллагьны Малайиги ону артына тюшюп юрюме башлай. Булут багъана, оьзюню еринден тербенип, оланы артында, 20Мисрини ва Исрайылны асгерлерини арасында бола. Сав гечени узагъында булут бир якъны къарангы, бириси якъны буса ярыкъ этип тура. Сав гечени узагъында ярыкъ да, къарангылыкъ да бир-бирине къошулуп болмагъан кюйде тура.

21Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата, Раббибиз буса сав гечени узагъында денгизге гючлю гюнтувуш елни уьфюртюп тура ва шону къурутуп къоя. Денгизни суву эки бёлюнюп къала[+]. 22Исрайыллылар денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 23Мисрилилер оланы артындан чаба. Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге багъып чабып йибере. 24Янгы танг къата турагъан вакътиде Раббибиз булутлу ва ялынлы багъаналаны ичинден мисрилилени асгерине къарай ва оланы абдыратып къоя. 25Раббибиз мисрилилени асгерлик атарбаларыны дёгерчиклерин токътатып къоя, шоллукъда олагъа юрюме бек четим бола.

Мисрилилер:

– Исрайыллылардан къачып таяйыкъ! Рабби, исрайыллыланы янын да тутуп, Мисриге къаршы ябуша! – деп йибере.

26Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Денгизни уьстюнден таба къолунгну узат, денгизни суву мисрилилени, оланы асгерлик атарбаларын ва атлыларын батдырып къойсун. 27Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата ва тангны алдында сувлар къошулуп къала. Шо вакътиде мисрилилер денгизге багъып чабып тура болгъан. Шолай Раббибиз оланы сувгъа тюзлеп къоя. 28Сув артгъа багъып ташып агъып йибере ва асгерлик атарбаланы, атлыланы – пиръавунну исрайыллыланы артындан денгизге багъып тербенген бютюн асгерин батдырып къоя.

29Тек исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 30Шо гюн Раббибиз исрайыллыланы мисрилилерден къутгъара. Исрайыллылар оланы денгиз ягъада оьлюп таба. 31Раббибиз мисрилилени къыргъан зор къудратын гёргенде, исрайыллыланы Раббибизни алдында зор къоркъув къуршап ала. Олар Раббибизге ва ону къулу Мусагъа иман сала.

### 15


Мусаны ва Марьямны йыры

1Шо заман Муса[†] исрайыллылар[†] да булан бирче Раббибизге бу йырны айта:

«Раббибизге йырлажакъман –
Ол оьрлеге гётерилди.
Атны ва огъар минген атлыны
Ол денгизге ташлады[+].
2Раббим – мени гючюм ва макътавлугъум;
Ол магъа къутгъарылыв болду.
Ол – мени Аллагьым, мен Огъар макътавлар этежекмен;
Ол атамны Аллагьыдыр: мен Ону оьр этежекмен[+].
3Раббим – асгерчидир;
Раббидир Ону аты[+].
4Пиръавунну асгерлик атарбаларын ва асгерин
Ол денгизге ташлады.
Мисрилилени тизив асгерчилери
Къызыл денгизде батды.
5Оланы уьстюнде уллу сувлар къошулуп къалды,
олар да ташдай тюпсюз теренликлеге тюшюп гетди.
6Раббим, Сени онг къолунг
зор къудрат булан макътавлу болду.
Раббим, Сени онг къолунг
душманны йыкъды[+].
7Оьзюнгню макътавлугъунгну зорлугъу булан
Сагъа къаршы баш гётергенлени ер этдинг.
Сени къазапланывунг къызып йиберди –
шо къазапланывунг оланы саламныдай яллатып къойду.
8Сен сувлагъа уьфюрдюнг –
олар оьрлеге гётерилип гетди,
тамдай токътап къалды;
денгизни теренлиги къалын болду[+].
9Душман булай макътанды:
„Артындан тербенежекмен, оланы тутажакъман.
Давда тюшген малны пайлажакъман,
шолардан къуванажакъман.
Къылычымны сувуражакъман –
оланы къолум булан къыражакъман“.
10Тек Сен алатолпанынг булан уьфюрдюнг –
оланы да денгизни суву басдырып къойду.
Олар зор сувланы ичинде,
къургъашындай батылды.
11Раббим, ким бар Сагъа ошап?
Сыйлылыгъы[†] булан зор болгъан,
Макътавлугъу булан къоркъутагъан,
гьайранлыкълар этеген
ким бар Сагъа ошап[+]?
12Сен онг къолунгну узатдынг –
оланы топуракъ ютуп къойду.
13Оьзюнгню рагьмунг булан
къутгъаргъан халкъынгны алып юрюжексен.
Оьзюнгню сыйлы уьюнге
Къудратынг булан огъар ёл гёрсетежексен.
14Халкълар эшитип, къартыллап йибережек;
пилистимлилеге гьуя тюшежек.
15Адумну[†] башчылары къоркъажакъ,
Муапны[†] пачаларын къартыллавукъ къуршап алажакъ,
Канъанны[†] халкъы тартынажакъ –[+]
16олагъа къоркъунчлукъ ва гьуя тюшежек.
Раббим, Сени халкъынг оьтюп битгенче,
Сен ес болгъан халкъынг оьтюп битгенче,
оьзге халкълар къудратынг булан
ташгъа айланып къалажакъ.
17Раббим, оланы Оьзюнгню еслигинг
бар тавгъа гелтирип ерлешдирежексен.
Шо тавда Оьзюнге уьй къурдунг,
Есим, Оьзюнге сыйлы ер къурдунг.
Оланы гелтирип ерлешдирежексен[+].
18Раббибиз гьар даим де гьакимлик этип туражакъ»[+].

19Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге гиргенде, Раббибиз олагъа денгизни сувларын ташып акъдырып къоя. Исрайыллылар буса денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа. 20Гьарунну[†] къызардашы, гележекни алданокъ билдиреген Марьям буса къолуна накъыраны ала. Оьзге къатынгишилер накъыралары да булан, бийий туруп, ону арты булан юрюй[+]. 21Марьям олагъа булай йырлай:

«Раббибизге йыр айтыгъыз –
Ол оьрлеге гётерилди.
Атны ва огъар минген атлыны
Ол денгизге ташлады»[+].


Марраны ва Элимни сувлары

22Муса исрайыллыланы Къызыл денгизден алып чыгъа. Олар Шур деген дангылгъа гире. Олар, сув табып болмай, дангылда уьч гюн айлана[+]. 23Маррагъа гелип, сувну ичип болмай, неге тюгюл шо аччы болгъан. (Муна шо саялы шо ерге Марра[*] деп айтыла.) 24Халкъ Мусагъа:

– Биз не ичейик? – деп хонтурлана.

25Муса Раббибизге дуа эте. Раббибиз огъар агъач гесекни гёрсете. Муса шону сувгъа атып йибере – сув да ичме ярайгъан болуп къала.

Исрайыллыланы сынап къарамакъ учун, Раббибиз шо ерде олагъа къанун[†] да, ёл гёрсетив де бере. 26Ол булай айта:

– Эгер де сиз, Аллагьыгъыз болгъан Раббигизге тергевлю кюйде тынглап, Мен рази къалагъан ишлени этсегиз, эгер де Мени буйрукъларыма[†] тынгласагъыз ва Мени ёл гёрсетивлеримни сакъласагъыз, Мен сизге мисрилилеге йиберген бир аврувну да къабундурма къоймажакъман. Мен сизин сав этеген Раббигизмен чи дагъы[+].

27Исрайыллылар Элимге геле. Шонда он эки сув булакъ ва етмиш хурма терек болгъан. Олар шонда сувну ягъасында къонушуп токътайлар[+].

### 16


Манна ва бёденелер

1Исрайыллылар[†] Элимден ёл чыгъа. Мисриден чыгъып, олар экинчи айны он бешинчи гюнюне Син деген дангылгъа геле. Син Элимни ва Синайны[†] арасында ерлешген болгъан[+]. 2Дангылда халкъ Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] хонтурланма башлай. 3Исрайыллылар олагъа булай дей:

– Мисриде Раббибизни къолундан оьлген болгъан бусакъ, бизге къолай болажакъ эди! Биз шонда эт асылгъан къазанланы ягъында олтургъан эдик, тойгъунча экмек де ашай эдик. Сиз буса, бары халкъны дангылгъа да чыгъарып, ачдан оьлтюре турасыз[+].

4Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мен сизге кёкден таба экмек явдуражакъман. Халкъ, гьар гюн чыгъып, гюнге нечакъы тарыкъ буса, шончакъыны жыйсын. Олар Мени гёрсетивлериме гёре юрюрмю экен – Мен шону сынап къарама сюемен. 5Алтынчы гюн олар башгъа гюнлерден эсе эки керен артыкъ жыйсын ва сонггъа да болагъан кюйде онгарып къойсун.

6Муса ва Гьарун исрайыллылагъа булай дей:

– Сиз ахшам Раббибиз сизин Мисриден чыгъаргъанны англажакъсыз. 7Эртен буса сиз Раббибизни макътавлугъун гёрежексиз, неге тюгюл Ол сиз Оьзюне хонтурланагъанны эшитди. Биз ким болуп къалгъанбыз? Бизге хонтурланып не этесиз[+]?

8Муса дагъы да булай дей:

– Шо макътавлукъ Раббибиз болгъан экенни сиз шулай билежексиз: бугюн ахшам Ол сизге эт ашатажакъ, эртен буса сизге таман чакъы экмек бережек. Раббибиз сиз Оьзюне хонтурланагъаныгъызны эшитди. Биз кимбиз? Сиз бизге тюгюл, Раббибизге хонтурланасыз.

9Муса Гьарунгъа булай дей:

– Исрайылны халкъына: «Барып, Раббибизни алдында токътагъыз, неге тюгюл Ол сизин хонтурланагъаныгъызны эшитди», – деп айт.

10Гьарун исрайыллылар булан сёйлеп турагъанда, олар дангылгъа багъып бурулуп, булутну ичинде Раббибизни макътавлугъу гелгенни гёре.

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Мен исрайыллыланы хонтурланагъанын эшитдим. Олагъа: «Къашкъаралагъан вакътиге сиз эт ашажакъсыз, эртен буса экмекден тояжакъсыз. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, экенимни билежексиз», – деп айт.

13Шо ахшам бёденелер учуп гелип, исрайыллылар къонушуп токътагъан ерни толтуруп къоя. Эртен буса шо ерни айланасына чыкъ сала[+]. 14Чыкъ тайгъанда, дангылны уьстюнде къыравгъа ошайгъан гиччи къурмачлар гёрюне. 15Исрайыллылар, шоланы гёрюп, бир-бирине:

– Бу недир? – деп сорай.

Олар бу не экенни билмей болгъан. Муса олагъа булай дей:

– Бу – Раббибиз сизге рызкъы этип берген экмек. 16Раббибиз: «Гьар ким оьзюне тарыкъ чакъыны жыйсын. Уьягьлюдеги гьар адамгъа[†] омерни[†][*] алыгъыз», – деп буйрукъ[†] берди[+].

17Исрайыллылар оьзлеге айтгъан кюйде эте. Бирлери кёпню, башгъалары буса азны жыя. 18Тек олар омер булан оьлчеп къарагъанда, кёпню жыйгъанныки артыкъ тюгюлю, азны жыйгъанныки де кем тюгюлю ачыкъ бола. Гьариси оьзюне тарыкъ болар чакъы жыйгъан болгъан[+].

19Муса олагъа:

– Бирев де эртенге бир затны да къоймасын, – дей.

20Тек бирлери, Мусагъа тынгламай, бир пайын эртенге къоя. Рызкъыгъа буса хурт тюше ва шондан яман ийис гелме башлай. Муса олагъа бек ачувлана.

21Эртен гьариси оьзюне тарыкъ чакъыны жыя болгъан. Гюн къыздырма башлагъанда буса, авлакъда жыйылмай къалгъан рызкъы ирип къала болгъан. 22Алтынчы гюн олар эки керен кёпню жыя – гьар адамгъа экишер омерни. Халкъны башчылары гелип, шо гьакъда Мусагъа билдире.

23Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Тангала – ял алагъан гюн, Раббибизни сыйлы[†] сонгугюню.[†] Биширме сюеген ашыгъызны гьали биширип къоюгъуз. Къалгъанын буса, артгъа салып, эртен болгъунча сакълама герек»[+].

24Муса буюргъан кюйде, олар шону эртен болгъунча сакълай, аш бузулма къарамай, огъар хурт да тюшмей.

25– Муну бугюн ашагъыз, – дей Муса, – неге тюгюл бугюн Раббибизни сонгугюню. Бугюн сиз топуракъда бир зат да тапмажакъсыз. 26Сиз къурмачны алты гюн жыяжакъсыз, тек еттинчи гюн, сонгугюн, бир зат да болмажакъ.

27Биревлер еттинчи гюн де жыйма чыгъа, тек бир зат да тапмай. 28Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сиз дагъы да къачан болгъунча Мени буйрукъларымны да, гёрсетивлеримни де бузуп туражакъсыз? 29Эсигизде сакълагъыз: Мен сизге сонгугюнню бердим, шо саялы алтынчы гюн сизге эки гюнге болар чакъы экмек беремен. Еттинчи гюн гьар ким, оьзю къайда буса, шо еринде къалсын. Бирев де уьюнден чыкъмасын.

30Еттинчи гюн халкъ ял ала болгъан.

31Исрайылны халкъы шо рызкъыгъа манна[†][*] деп къоя. Ону тюсю оччамны урлугъу йимик акъ, татыву буса бал чапелекники йимик болгъан. 32Муса булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Омер маннаны алып, гележек наслуларыгъыз учун сакълап къоюгъуз. Олар сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен дангылда сизге берип ашатгъан экмекни гёрсюн».

33Муса Гьарунгъа:

– Кажинни алып, шону омер маннадан толтур. Гележек наслулар учун сакъламакъ учун, шону Раббибизни алдына салып къой.

34Раббибиз де Мусагъа буюргъан кюйде, Гьарун ичинде омер манна булангъы кажинни, сакъламакъ учун, шагьатлыкъны сандыгъыны алдына сала. 35Исрайыллылар гёчюрюлген топуракъгъа гелип къалгъанча, маннаны къыркъ йыл ашап тура. Олар маннаны Канъанны[†] дазуларына етишип къалгъанча ашап тура[+].

36(Омер оьлчев епаны[*] ондан бир пайы[†] бола.)

### 17


Ярдан чыкъгъан сув


(Сан 20:1-13)

1Исрайылны[†] халкъы Син дангылдан ёл чыгъа ва Раббибиз буюргъан кюйде, бир ерден башгъа ерге гёчюп юрюй. Олар Репидим деген ерде къонушуп токътай. Тек шонда сувсабын басылтмакъ учун сув болмагъан[+]. 2Олар, Мусагъа[†] хонтурлана туруп:

– Бизге сув бер. Биз ичме сюебиз, – дей.

Муса:

– Сиз мени неге айыплайсыз? Сиз неге Раббибизни сынап къарайсыз? – деп жавап бере[+].

3Тек халкъ, сувсабындан тазза инжинип, Мусагъа хонтурланып тербей. Олар:

– Сен бизин Мисриден чыгъарып не эте эдинг? Бизин, яшларыбызны ва гьайван-малыбызны сувсабыбыздан яндырып оьлтюрме сюемисен? – дей.

4Муса Раббибизге:

– Мен бу халкъгъа не этейим? Булар чы мени ташгъа тутма гьазир, – деп ялбара[+].

5Раббибиз Мусагъа булай жавап бере:

– Оьзюнг булан исрайыллыланы бир нече тамазасын да алып, халкъны алдына тюшюп юрю. Сен Нилге ургъан асатаягъынгны да ал. 6Мен Гьорипде[†] сени алдынга чыгъып ярда эретуруп токътажакъман. Яргъа урарсан, шондан сув чыгъажакъ ва халкъ сувсабын басылтма болажакъ.

Муса исрайыллыланы тамазаларыны гёз алдында шолай эте[+]. 7Ол шо ерге Масса[*] ва Мариба деп къоя. Неге тюгюл де, исрайыллылар: «Раббибиз бизин буланмы неде тюгюлмю?» – деп айта туруп, Раббибизге бетлей ва Ону къазапландыра болгъан.


Исрайыллылар амаликлилерден уьст чыгъа

8Амаликлилер[†] гелип, Репидимдеги исрайыллылагъа чапгъын эте[+]. 9Муса Ясуагъа булай дей:

– Халкъны арасындан бир нече адамны[†] да айырып, амаликлилер булан ябушма чыкъ. Мен тангала къолумда Аллагьны асатаягъы да булан тёбени башында эретуруп болажакъман.

10Ясуа, Муса оьзюне буюргъан кюйде, амаликлилер булан ябушма чыгъа. Муса, Гьарун[†] ва Гьур буса тёбени башына минип токътай. 11Муса къолларын гётергенде, исрайыллылар ута болгъан. Тек ол къолларын салландыргъандокъ, амаликлилер утма башлай болгъан, 12неге тюгюл Мусаны къоллары тала болгъан. Шо заман Гьарун ва Гьур, таш гелтире, Муса шо ташда олтура. Олар Мусаны къолларын тутгъан кюйде тура: бири – бир ягъындан, бириси буса – башгъа ягъындан. Мусаны къоллары гюн артылгъанча гётерилип тура. 13Шоллукъда Ясуа амаликлилени асгерин янча.

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Унутулмасын учун, кагъызгъа да язып, Ясуа оху: Мен кёклени тюбюнде Амаликни болмагъандай унутагъан кюйде этежекмен[+].

15Муса къурбан этеген ер[†] къура ва шогъар «Раббибиз – мени байрагъым» деп къоя. 16Неге тюгюл де, ол булай дей:

– Къоллар Раббибизни тахына багъып гётерилген эди. Раббибиз наслудан-наслугъа амаликлилеге къаршы ябушуп туражакъ.

### 18


Итро Мусаны гёрме геле

1Мидьянлы[†] Итро деген дин къуллукъчу[†] Мусаны[†] къайнатасы да болгъан. Итро Аллагь Мусагъа, Оьзюню халкъы болгъан исрайыллылагъа[†] этген бары да этген ишлени ва Ол Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъаны гьакъда эшите[+]. 2-3Мусаны къатыны Сиппур атасыны уьюнде болгъан. Сиппурну Муса оьзю йиберген болгъан. Шо заман Итро, къызы Сиппурну да, ону эки де уланын да алып, Мусаны гёрме ёл чыгъа. Уланланы бирисини аты Гершом болгъан, неге тюгюл Муса: «Мен ят элде ерлешдим», – деп айтгъан болгъан. 4Бириси уланыны аты буса Элиезер болгъан, неге тюгюл ол: «Мени атамны Аллагьы магъа кёмек этди. Ол мени пиръавунну къылычындан къутултду», – деп айтгъан болгъан.

5Итро, Сиппурну да, ону уланларын да алып, Мусаны янына дангылгъа геле. Муса шонда Аллагьны тавуну этегинде къонушуп токътагъан болгъан. 6Итро огъар:

– Мен, къайнатанг Итро, сени янынга къатынынг ва эки де уланынг булан геле тураман, – деп айтып йибере.

7Муса къайнатасын къаршыламакъ учун чыгъа, баш да ийип, ону оьбе. Олар, бир-бири булан саламлашып, чатыргъа гире. 8Муса къайнатасына Раббибиз Исрайыл учун пиръавунгъа ва мисрилилеге этген ишлени, сапарда оьзлер гёрген къыйынлыкъланы ва Раббибиз оьзлени къутгъаргъан кюю гьакъында хабарлай. 9Итро Раббибиз, исрайыллыланы мисрилилени гьакимлигинден азат да этип, олар учун гёрсетген зор рагьмусу гьакъда кёп сююп тынглай. 10Ол булай дей:

– Пиръавунну ва мисрилилени гьакимлигинден сизин азат этген Раббибизге макътавлар болсун! 11Гьали мен Раббибиз оьзге аллагьлардан эсе артыкъ экенни билемен. Неге тюгюл де, Ол исрайыллыланы къыйыкъсытып тургъан мисрилилени гьакимлигинден азат этди.

12Итро Аллагь учун бютюнлей яллатып этилеген ва оьзге тюрлю къурбанланы эте. Гьарун[†] буса Исрайылны тамазалары да булан бирче Мусаны къайнатасы булан сыйлы[†] къурбан ашны ашамакъ учун геле.


Муса дуванчыланы белгилей


(Такр 1:9-18)

13Артындагъы гюн Муса халкъны масъалаларын чечме гирише. Халкъ эртенден тутуп ахшам болгъунча ону айланасын алып жыйылып тура. 14Муса халкъ булан машгъул экенин гёргенде, къайнатасы огъар булай дей:

– Сен халкъгъа не этесен? Сен неге янгыз дуван гесесен? Неге бары да адамлар[†] эртенден тутуп ахшам болгъунча айланангны алып жыйылып тура?

15Муса булай жавап бере:

– Олар мени яныма Аллагьны дуванын ахтара туруп геле. 16Оьзлени арасында эришивлюк болса, олар шо масъаласы булан мени яныма геле. Мен шо масъаласын чечемен, олагъа Аллагьны токъташдырывларын ва къанунларын[†] уьйретемен.

17Къайнатасы Мусагъа булай жавап бере:

– Сен шону тюз этмейсен. 18Сен де, сени янынга гелегенлер де къавшаласыз. Бу ишни янгыз сагъа кютме бек къыйын бола[+]. 19Магъа тынгла, мен сагъа бир таклиф берейим. Аллагь да сени булан болсун дагъы. Сен бу халкъны ва Аллагьны арачысы бол, оланы ишлерин де Аллагьны тергевюне къой. 20Оланы токъташдырывлагъа, къанунлагъа уьйрет, юрюме тюз ёлну гёрсет, этме тарыкъ ишлени англат. 21Халкъны арасындан бажарывлу, Аллагьдан къоркъагъан, мекенли ва сатылмайгъан адамланы табып, оланы минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сал[+]. 22Олар дуванчылар болажакъ. Олар къыйын масъалаланы сагъа тапшурсун, тынчларын буса оьзлер чечсин. Сени уьстюнге тюшген юкге ортакъчы болуп, олар шону енгиллешдирежек. 23Эгер де сен шолай этсенг, Аллагь да сагъа шолай буюрса, сен шо юкню гётерип болажакъсан, адамлар да уьйлерине рази болуп къайтажакъ.

24Муса къайнатасына тынглай ва ол айтгъан кюйде эте. 25Ол исрайыллыланы арасындан бажарывлу адамланы танглай ва оланы халкъны башчылары – минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сала[+]. 26Олар халкъгъа дуванчылар да болуп токътай. Олар къыйын масъалаланы Мусагъа тапшура, тынчларын буса оьзлер чече[+].

27Муса къайнатасы булан савболлаша. Итро оьзюню уьлкесине гете.

### 19


Синай тавну ягъында

1Мисриден чыкъгъанлы уьчюнчю айда, тап шо гюн, исрайыллылар[†] Синай[†] дангылгъа етише. 2Репидимден чыгъып, олар Синай дангылгъа геле. Исрайыллылар шонда тавну этегинде токътагъан болгъан[+].

3Муса[†] Аллагьны янына гётериле. Раббибиз огъар тавдан таба булай сёйлей:

– Якъубну[†] тухумуна, Исрайылны халкъына булай деп айт: 4«Сиз Мен Мисриге не этгенни, Мен сизин къаракъушну къанатларында[†] алып юрюгенни ва Оьзюмню яныма гелтиргенни гёрдюгюз[+]. 5Гьасили, эгер де сиз Магъа бютюнлей таби болуп ва Мени булангъы разилешивню[†] кютюп турсагъыз, бары да халкъланы арасындан янгыз сиз Мени къыйматлы мюлкюм болажакъсыз. Бютюн топуракъ Меники,[+] 6тек сиз Мени гьакимлик этеген дин къуллукъчуларым,[†] сыйлы[†] халкъым, болажакъсыз». Шону исрайыллылагъа айт[+].

7Муса, тюпге тюшюп, халкъны тамазаларын чакъыра ва олагъа Раббибиз буюргъан сёзлени етишдире. 8Халкъ бир тавушдан:

– Биз Раббибизни бары да айтгъанын кютежекбиз, – деп жавап бере.

Муса Раббибизге оланы жавабын етишдире[+].

9Раббибиз Мусагъа:

– Халкъ, Мен сени булан сёйлейгенимни эшитип, гьар даимге сагъа инансын учун, Мен сени янынга къалын булутну ичинде гележекмен, – дей.

Муса Раббибизге халкъны жавабын етишдире. 10Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Адамланы[†] янына барып, бугюн де, тангала да оланы сыйлы эт. Олар опуракъларын жувсун[+] 11ва уьчюнчю гюнге онгарылсын. Неге тюгюл де, шо заман халкъны гёз алдында Мен Синай тавгъа тюшежекмен. 12Адамлагъа тавну айланасы булан дазуну белгиле ва олагъа булай айт: «Тавгъа гётерилмекден ва шону этегине тиймекден сакъ болугъуз. Ким тавгъа тийсе, шо оьлмей къалмажакъ. 13Шо адамны ташгъа тутуп неде окълар чанчып оьлтюрежек: огъар къол булан тийме де ярамажакъ. Адам болсун неде гьайван болсун – ол сав къалмажакъ». Неге тюгюл де, зурнай созулуп согъулгъанда, олар тавгъа гётерилме сюежек[+].

14Муса тавдан адамланы янына тюше ва оланы сыйлы эте. Олар опуракъларын жува. 15Муса халкъгъа:

– Уьчюнчю гюнге онгарылып туругъуз. Къатынгишилеге ювукълукъ этмекден сакъланыгъыз, – дей.

16Уьчюнчю гюн эртен кёк кёкюрей, яшмын яшнай, тавну уьстюнде къалын булут бола ва кёк кёкюрегендей зурнайны тавушу чалына. Къонушда токътагъанланы барысы да къартыллап йибере. 17Муса халкъны къонушгъан еринден Аллагьны алдына чыгъара. Адамлар тавну этегинде эретуруп токътай. 18Синай тавну тютюн басгъан болгъан, неге тюгюл Раббибиз шонда ялынны ичинде тюшген болгъан. Тавдан кёрюкден йимик тютюн гётериле болгъан. Савлай тав къартыллай, 19зурнайны тавушу буса баргъан сайын гючленип тербей. Муса сёйлегенде, Аллагь огъар кёк кёкюрегендей тавуш булан жавап бере.

20Раббибиз Синай тавну башына тюше ва Мусаны шонда чакъыра. Муса гётерилгенде, 21Раббибиз огъар булай айта:

– Тюшюп, халкъгъа бувар: Магъа къарайбыз деп, олар ювукълашып йибермесин, ёгъесе оланы кёбюсю оьлюп къалажакъ[+]. 22Гьатта Магъа ювукълашагъан дин къуллукъчулар да оьзлени сыйлы этме герек, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман[+].

23Муса Раббибизге булай дей:

– Халкъ Синай тавгъа гётерилип болмай, неге тюгюл бизге Сен Оьзюнг: «Тавну айланасы булан дазуну белгиле ва шону сыйлы эт», – деп бувардынг.

24Раббибиз булай жавап бере:

– Тюшюп, оьзюнг булан Гьарунну[†] алып гел. Магъа къарамакъ учун, дин къуллукъчулар да, халкъ да дазудан чыкъмасын, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман.

25Муса адамланы янына тюше ва олагъа Раббибизни бары да айтгъанын етишдире.

### 20


Он буйрукъ


(Такр 5:6-21)

1[•]Аллагь булай сёзлени айта:

2– Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Аллагьынгман[+].

3Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын[+].

4Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме[+]. 5Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан Аллагьман[+]. 6Тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны[†] кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман[+].

7Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ[+].

8Сонгугюнню[†] унутма ва шо гюнню сыйлы[†] кюйде сакълап тур[+]. 9Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 10Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не гьайван-малынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам[†] бир ишни де этмесин. 11Раббинг алты гюнге кёклени, топуракъны, денгизни ва шолардагъы бары да затны яратды, еттинчи гюн буса ял алды. Шо саялы Раббинг сонгугюнню шабагьатлады ва сыйлы этди.

12Сен Раббинг, сени Аллагьынг, берген топуракъда узакъ яшама сюйсенг, ата-ананга абур эт[+].

13Оьлтюрме[+].

14Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни[†] бузма[+].

15Урлама[+].

16Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме[+].

17Ювугъунгну уьюне гёз салма. Ювугъунгну къатынына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, ону оьгюзюне неде эшегине – ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёз салма[+].

18Адамлар кёк кёкюрегенни, яшмын яшнагъанны гёргенде, зурнайны тавушун эшитгенде ва тютюн басгъан тавну гёргенде, къоркъмакълыкъдан къартыллап йибере. Олар, ариде де токътап, 19Мусагъа:[†]

– Бизин булан оьзюнг сёйле, биз буса тынглайыкъ. Бизин булан Аллагь сёйлемесин, ёгъесе биз оьлежекбиз, – дей[+].

20Муса халкъгъа:

– Къоркъмагъыз. Аллагь сиз Оьзюнден къоркъсун ва гюнагь этмесин деп, сизин сынама гелген, – дей.

21Халкъ ариде токътагъан кюйде къала. Муса буса къара булутну ичиндеги Аллагьгъа ювукълаша.


Къурбан этеген ерни гьакъындагъы къанун

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мен сизин булан кёклерден таба сёйлейгенни оьзюгюз гёрдюгюз: 23оьзюгюзге гюмюшден неде алтындан аллагьлар этмегиз ва Мени орнума олагъа сужда этмегиз.

24Магъа топуракъдан къурбан этеген ер[†] этигиз. Шонда къойланы, оьгюзлени бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбан этигиз. Гьар не ерде де Мен сизге Оьзюме абур этме буйрукъ этсем, Мен сизин яныгъызгъа гележекмен ва сизин шабагьатлажакъман. 25Эгер де Магъа къурбан этеген ерни ташдан этме токъташсагъыз, шону чабылгъан ташлардан этмегиз. Неге тюгюл де, сиз ташгъа гесгич булан тийсегиз, шону мурдарлагъан болажакъсыз[+]. 26Къурбанлыкъ этеген еримни алдында сизин уят еригиз ачылып къалмасын учун, шонда канзилерден гётерилмегиз».

### 21

1Сен исрайыллылагъа[†] етишдирме тарыкъ къанунлар[†] булардыр:


Ягьуди къуллагъа байлавлу къанунлар


(Такр 15:12-18)

2– Эгер ягьуди къулну сатып алсанг, ол да сагъа алты йыл къуллукъ этген буса, еттинчи йылгъа ол тёлевсюз эркин этилме тарыкъ[+]. 3Эгер ол янгыз гелген буса, янгыз ол эркин этилсин. Эгер де ол къатыны булан гелген буса, ону булан бирче къатыны да эркин этилсин. 4Эгер еси къулгъа къатын алып, ол да эрине уланлар неде къызлар тапгъан буса, къатынгиши де, яшлар да есиники болажакъ. Эркинликге буса къул оьзю янгыз чыгъарылажакъ.

5Эгер къул: «Мен есимни де, къатыным булан яшларымны да сюемен, эркинликге чыкъма сюймеймен», – деп айтса, 6еси ону Аллагьны алдына салсын, эшикни неде эшикни энегесине гелтирип, биз булан ону къулагъын тешсин. Шондан сонг ол сав оьмюрюне есини къулу кюйде къалажакъ[+].

7Эгер бирев оьзюню къызын къулчулукъгъа сатса, ол къулчулукъдан эргиши къуллар йимик эркин этилме тюшмей. 8Эгер къызны оьзюне къатын этип айыргъан еси ону булан къыйышмаса, еси ону сатып алма ихтияр берме герек. Ону шо къызны ят адамлагъа[†] сатма ихтияры ёкъ, неге тюгюл еси огъар тюз янашмагъан. 9Эгер ол къызны уланына къатын этип айырса, огъар къызына йимик ихтиярлар берсин. 10Эгер ол оьзгени къатын этип алса, биринчи къатынын ашдан, опуракъдан ва эр-къатын къатнашывдан магьрюм этмесин[+]. 11Эгер еси огъар шу затланы барын да бермесе, къыз тёлевсюз де эркин этилип бола.


Къаркъарагъа гелтирилген зараллагъа байлавлу къанунлар

12– Ким биревге уруп, ону оьлтюрюп къойса, ол оьзю де оьлтюрюлежек[+]. 13Эгер ол шону билмей этип къойса, эгер де Мен шолай болма къойсам, оьлтюрген адам Мен гёрсетген ерге къачып яшынсын[+]. 14Эгер бирев оьзге адамны иш этип оьлтюрюп къойса, шо адамны Мени къурбан этеген еримден[†][*] алып, оьлтюрюгюз[+].

15Ким атасына неде анасына урса, ол оьзю де оьлтюрюлме герек.

16Ким биревню урлап, ону сатса неде оьзюнде сакълап турса, тутулгъанда, оьзю оьлтюрюлме герек[+].

17Ким атасына неде анасына яман сёйлесе, ол оьлтюрюлме герек[+].

18Эгер эки эргиши эришип, бири бирисине таш неде юмурукъ булан уруп, ол да оьлмейли, ятывгъа тюшсе, 19сакъат болгъаны, аякъгъа минип, таякъгъа да таянып, уьюнден чыкъма башласа, ургъаны жавапгъа тартылмажакъ. Тек ургъан адам сакъат болгъанына тас болгъан заманы ва сав болмакъ учун чыгъаргъан харжын тёлеме герек.

20Эгер еси, къулуна неде къаравашына уруп, ол да гьазирине оьлюп къалса, еси такъсырланма тарыкъ. 21Эгер къул бир-эки гюнден аякъгъа турса, есин такъсырлама тюшмей, неге тюгюл къул – ону мюлкюдюр.

22Эгер бир-бири булан ябушагъан эргишилер, айлы къатынгъа уруп, яшын гетертсе, тек огъар башгъа зарал тиймеген буса, зарал гелтиргенинден шо къатынны эри талап этген ва дуван ихтияр берген бары да затны чыгъарып алма тарыкъ. 23Эгер зарал гелтирилсе, оьлтюргенни орнуна оьлтюрюгюз, 24гёзню орнуна гёзню чыгъарыгъыз, тишни орнуна тишни тюшюрюгюз, бутну орнуна бутну сындырыгъыз, 25бишген ерни орнуна биширигиз, яраны орнуна яра салыгъыз, авуртгъан ерни орнуна авуртдуругъуз[+].

26Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны гёзюн чыгъарса, шо чыгъаргъан гёзю саялы, оланы эркин этсин. 27Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны тишин тюшюрсе, шо тюшюрген тиши саялы, оланы эркин этсин.

28Эгер бугъа эргишини неде къатынгишини сюзюп оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, ону эти буса ашама яратылмай. Тек бугъаны есин жавапгъа тартма тюшмей[+]. 29Эгер бугъа сюзегени гьакъда есине айтылып, ол да бугъаны гьайын этмейли, эргишини неде къатынгишини оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, шогъар къошуп есин де оьлтюрме герек. 30Эгер де бугъаны есине тёлев салынса, ол тийишли болагъан чакъыны тёлеп, къутулуп бола[+]. 31Бугъа уланъяшны неде къызъяшны сюзсе де, бу къанунну къоллама тюше. 32Эгер бугъа къулну неде къаравашны сюзсе, бугъаны еси оланы есине отуз шекел[*] гюмюш тёлесин, бугъаны буса ташгъа тутуп оьлтюрсюн.

33Эгер бирев, сув жыйылагъан чонкъну ачып неде къазып, шону уьстюн япмай къойса, шону ичине де оьгюз неде эшек тюшюп къалса, 34шо чонкъну къазгъан адам гелтирген заралы учун гьакъ тёлеме герек. Ол есине тёлесин, гьайванны чархы буса онуки болажакъ[+].

35Эгер биревню бугъасы, башгъасыныкин сакъат этип, о да оьлюп къалса, есилери, сав бугъаны сатып, хайыргъа тюшген акъчаны да, чархны да тенг бёлсюн. 36Тек бугъаны сюзегени белгили болуп, ону да еси бегитип сакъламай болгъан буса, ол бугъаны орнуна бугъа тёлесин, чархны буса оьзюне алсын.

### 22


Мюлкге байлавлу къанунлар

1– Эгер бирев, оьгюзню неде къойну урлап, оланы сойса неде сатса, ол оьгюзню орнуна беш оьгюз, къойну орнуна да дёрт къой берме герек[+]. 2Эгер уручуну бир уьйге гирме къарай туруп тутса ва ону токъалап оьлтюрюп къойса, токъалагъан адам[†] оьлтюрген деп айыпгъа тартылмай. 3Эгер де шо иш гюн чыкъгъан сонг болса, шо заман ол айыплы бола. Уручу урлагъанын къайтарма тарыкъ. Эгер ону бир заты да ёкъ буса, урлагъанын къайтармакъ учун, ону къулчулукъгъа сатма тюше. 4Эгер урлангъан гьайван-мал, оьгюз, эшек неде къой буса да – башгъа тюгюл, шо адамда сав кююнде табылса, ол эки къабат артыкъ тёлеме герек[+].

5Эгер бирев, гьайван-малын йиберип, оьзге адамны авлагъын неде юзюмлюгюн пуч этсе, оьзюню авлагъындан неде юзюмлюгюнден къайтарылгъан инг тизив тюшюмден тёлеме герек.

6Эгер от тюшюп, ол да тегенек уьлкюлеге къабунуп, аракъланы неде авлакъдан къайтып битмеген ашлыкъны яллатып къойса, от тюшюрген адам яллагъан затланы тёлеме герек.

7Эгер бирев, сакъламакъ учун ювугъуна гюмюш неде оьзге затларын берип, шоланы да аманат этип берген адамны уьюнден урлап къойса, уручу, эгер де ол тутулса, эки къабат этип тёлеме герек. 8Эгер уручуну тапмаса, оьзюне аманат этип берген адам, дуванчыланы алдында токътап, гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек.

9Мюлкге байлавлу – сюйсе ол оьгюз, эшек, къой, опуракъ неде оьзге тас болгъан мюлк болсун – бирев: «Бу меники», – деп айтса, эки де янны ишин Аллагьгъа тапшурма тарыкъ. Аллагь оьзюне тюз тюгюл деп токъташдыргъан адам тюз деп токъташдыргъанына эки къабат тёлеме герек.

10Эгер бирев ювугъуна эшегин, оьгюзюн, къоюн неде оьзге гьайван-малын сакъламакъ учун берсе, ол да оьлюп неде сакъат болуп, неде бирев де гёрмейгенде урланып къалса, 11жавапгъа тартылагъан адамны талап этеген адам булангъы масъаласы Раббибизни алдында этилген ант булан чечилме герек. Жавапгъа тартылагъаны гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек. Талап этегени буса антны къабул этме герек, тёлев де салынма тюшмей[+]. 12Эгер де гьайван-малны ондан урлагъан буса, жавапгъа тартылагъаны талап этегенине шо урлангъан гьайван-мал учун тёлев этме герек. 13Эгер гьайван-малны къыр жанлар паралагъан буса, жавапгъа тартылагъаны исбатлав гьисапда гьайванны сюегин гелтирме герек. Шо заман ол паралангъан гьайван учун заралын тёлеме герек.

14Эгер бирев, ювугъундан гьайван-малны борчгъа алып, ол да къырыйында еси ёкъда сакъат болуп неде оьлюп къалса, гьагъын тёлеме герек. 15Эгер де гьайван-малны еси шо заман къырыйында болса, борчгъа алгъанына тёлев салынмай. Эгер гьайван-мал ижарагъа алынгъан буса, тас болгъан затны башын ижарагъа тёленген акъча япма тарыкъ.


Жамият булан байлавлу къанунлар

16– Эгер бирев, оьзюне эрге гелермен деп сёз бермеген бир къызны гьавасландырып,[†] огъар ювукълукъ этип къойса, ол шо къызгъа къалым берме герек. Шо къыз ону къатыны болуп къалажакъ[+]. 17Эгер де атасы огъар къызны берме рази болмаса да, ол олай да, булай да къызгъа берилеген къалымны берме герек.

18Халмажчы къатынны сав къойма[+].

19Гьайвангъа ювукълукъ этеген гьар кимни оьлтюрме герек[+].

20Раббибизден къайры оьзге аллагьгъа къурбан этеген гьар кимни дагъытма герек.

21Гелгинчилени къыйыкъсытма, олагъа зулму этме: бир вакътиде Мисриде сиз оьзюгюз де гелгинчилер эдигиз чи[+].

22Тул къатынланы, етимлени къыйыкъсытма[+]. 23Эгер сиз шолай этсегиз, олар кёмекге Мени чакъыражакъ. Мен буса шону эшитмей къалмасман. 24Мен, къазапланып йиберип, сизин къылычым булан оьлтюрежекмен. Шо заман оьзюгюзню къатынларыгъыз тул, яшларыгъыз буса етим къалажакъ[+].

25Эгер Мени халкъымдан бир пакъыргъа борчгъа бере бусанг, асламчыгъа ошап, хайыр къазанмакъ учун берме[+]. 26Эгер ювугъунгдан борчгъа опуракъ ала бусанг, шону гюн артгъанча къайтар:[+] 27балики, ону шо опурагъындан къайры уьстюне япма дагъы бир заты да ёкъдур. Шосуз ол нечик юхласын? Ол Мени атымны тутуп дуа этгенде, Мен эшитежекмен, неге тюгюл Мен рагьмулуман.

28Аллагьны мысгъыллама. Халкъынгны башчысыны гьакъында да яман сёйлеме[+].

29Оьзюнгню гьамарларынгдан ва кажинлерингден къурбанлар этме алгъаса.

Башлап тувгъан уланларыгъызны Магъа беригиз[+]. 30Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малыгъыз башлап къозлагъанларын Магъа беригиз. Гьайванлар анасы булан етти гюн турсун, сегизинчи гюн буса оланы Магъа беригиз[+].

31Мени сыйлы[†] халкъым болугъуз: къыр жанлар паралагъан гьайванны этин ашамагъыз. Шону итлеге ташлап къоюгъуз[+].

### 23


Адилликге ва рагьмулукъгъа байлавлу къанунлар

1– Ялгъан хабарланы яйып юрюме. Айыплы адамгъа[†] ялгъан шагьатлыкъ этип кёмеклешме[+].

2Яманлыкъ булан неде дуванда тюзлюкню терс этип, кёплени артына тюшме. 3Дуван этегенде, адам ярлы деп къарама[+].

4Эгер душманынгны оьгюзю неде эшеги адашгъанны гёрсенг, шоланы огъар къайтармай къойма[+]. 5Эгер сени гёрюп ярамайгъан адамны эшеги юк басып йыгъылгъанын гёрсенг, ону шолай къойма, кёмек эт.

6Пакъырланы адилли дувандан магьрюм этме[+]. 7Биревню ялгъан айтып айыплама, айыпсыз ва тюз адамны жазалама: Мен шолай яманлыкъны гечмежекмен[+]. 8Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гёрегенлени сокъур эте, айыпсызланы оьлтюре[+].

9Гелгинчилеге зулму этме. Гелгинчилер гьалы нечик болагъанны оьзюгюз билесиз, неге тюгюл сизин Мисридеги гьалыгъыз шолай эди[+].


Сонгугюнню йылы ва гюню

10– Алты йыл авлакълагъа чачыв этип, тюшюм къайтар, 11еттинчи йыл буса топуракъ пусну тюбюнде ял алсын. Шо заман халкъны арасындан пакъырлар шо топуракъдан рызкъы алып, къыр жанлар буса олардан къалгъан затланы ашап болажакъ. Юзюмлюклеге ва зайтун терек бавлагъа да шолай эт[+].

12Алты гюн загьмат тёк, тек еттинчи гюн ишлеме. Неге тюгюл де, оьгюзюнг де, эшегинг де ял алсын, сени уьюнгде тувгъан къулунг ва гелгинчи адам гюч жыйсын[+].

13Мен сизге айтгъан бары да затны кютюгюз. Башгъа аллагьланы атын тутуп чакъырыв этмегиз. Оланы атларын авзугъузгъа да алмагъыз[+].


Гьар йыллыкъ уьч байрам

14– Йылда уьч керен Магъа байрам эт[+].

15Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгер. Мен сагъа буюргъан кюйде, етти гюн маясыз экмек аша. Абип айны[†] белгиленген вакътисинде шолай эт, неге тюгюл шо айда сен Мисриден чыкъдынг. Магъа сужда этмек учун, бирев де бош гелмесин[+].

16Авлакъгъа чачгъан башлапгъы ашлыгъыгъызны къайтарагъанда, Оракъ орувну байрамын оьтгеригиз. Йылны ахырында авлакъдан бары да тюшюмню къайтарагъанда, Емишлени жыйыв байрамын[†][*] да оьтгеригиз[+].

17Йылда уьч керен бары да эргишилер Магъа, сизин Есигиз болгъан Раббигизге, сужда къылмакъ учун гелме герексиз[+].

18Магъа къурбан соягъанда, гьайванны къанын[†] мая къошулуп этилген экмекге тёкмегиз.

Байрамгъа союлгъан къурбанланы майын эртен болгъунча сакълама ярамай.

19Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме[+].


Ёл гёрсетмек учун йиберилген Малайик

20– Мен сизин алдыгъыз булан Малайикни[†] йибережекмен. Ол ёлугъузда сизин якълажакъ ва Мен сизге деп онгаргъан ерге гелтирежек[+]. 21Малайикге тергевлю болугъуз, огъар тынглагъыз. Огъар къаршы баш гётермегиз. Малайик сизден арт бермекни гечмежек, неге тюгюл Мени атым ондадыр. 22Эгер сиз огъар тынглап юрюсегиз, эгер сиз Мен айтагъан бары да затны кютсегиз, Мен сизин душманларыгъызгъа душман болажакъман, сизге къаршы чыкъгъанлагъа къаршы чыгъажакъман[+]. 23Мени Малайигим алдыгъыз булан юрюжек ва сизин амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, канъанлыланы,[†] гьивлилени ва ябуслуланы топурагъына гелтирежек. Мен буса оланы дагъытажакъман[+]. 24Шо халкъланы аллагьларына сужда къылмагъыз, олагъа къуллукъ этмегиз ва оланы адатларын юрютме къарамагъыз. Шо халкъланы ёкъ этигиз ва оланы сыйлы[†] ташларын сындырып гесек-гесек этигиз[+]. 25Магъа, Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къуллукъ этигиз. Ону шабагьаты ашыгъызгъа да, сувугъузгъа да тиежек. Мен сизин аврувлардан къутултажакъман[+]. 26Сизин топуракъда яш гетерив ва авлетсизлик болмажакъ. Мен сизге оьмюр ялгъажакъман[+].

27Мен, алдыгъыз булан Оьзюмню къоркъутувумну бакъдырып, сиз оьзлеге къаршы чыкъгъан гьар-бир халкъны абдыратып къояжакъман. Мен душманларыгъызны къачма борчлу этежекмен[+]. 28Ёлугъуздан гьивлилени, канъанлыланы ва гьетлилени къуваламакъ учун, алдыгъыз булан телижибинлени бакъдыражакъман[+]. 29Тек Мен оланы бир йылны ичинде къуваламажакъман. Неге тюгюл де, шолай этсем, топуракъ бош болуп, сизге къаршы къыр жанлар да кёп болуп къалажакъ[+]. 30Шо топуракъны елемек учун, сизин санавугъуз кёп болуп битгенче, Мен оланы асталыкъ булан къувалап туражакъман.

31Мен сизин дазуларыгъызны Къызыл денгизден тутуп Пилистим денгизге ерли ва дангылдан тутуп Фиратгъа ерли токъташдыражакъман. Шо уьлкени халкъын Мен сизин ихтиярыгъызгъа бережекмен, сиз де оланы оьзюгюзню яныгъыздан къувалажакъсыз[+]. 32Не олар булан, не оланы аллагьлары булан ишигиз болмасын. 33Оланы сизин топуракъда яшама къоймагъыз. Ёгъесе, олар сизин Магъа къаршы гюнагь ёлгъа салып къояжакъ: оланы аллагьларына къуллукъ этив оьзюгюз учун бир тузакъ болуп токътажакъ[+].

### 24


Разилешивню бегетив

1Сонг Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьарун,[†] Надап, Абигьут ва Исрайылны[†] етмиш тамазасы да булан Мени яныма гётерил. Сиз Магъа ариде токътап сужда къыларсыз[+]. 2Магъа янгыз Муса ювукълашсын, къалгъанлар буса ювукъ гелмесин. Халкъ ону булан гётерилмесин.

3Муса гелип, халкъгъа Раббибизни сёзлерин ва токъташдырывларын етишдиргенде, халкъ бир тавушдан:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз, – деп жавап бере[+].

4Муса Раббибиз айтгъан бары затны яза. Артындагъы гюн эртен ол тез тура, тавну этегинде къурбан этеген ер[†] къура ва Исрайылны къавумларыны санавуна гёре, он эки багъана сала.

5Муса исрайыллы он эки жагьил уланны йибере. Олар бютюнлей яллатып къурбан эте ва Раббибиз булан ярашывлукъ къурбан гьисапда жагьил бугъаланы соя. 6Муса союлгъан къурбанлыкъланы къаныны[†] яртысын сукаралагъа жыя, къалгъан яртысын буса къурбан этеген ерге себелей. 7Ол разилешивню[†] китабын ала ва шону халкъгъа охуй. Халкъ:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз. Биз тынглавлу болажакъбыз, – деп жаваплана.

8Муса, къалгъан къанны алып, шону халкъгъа себелей ва:

– Бу – Раббибиз сизге шу къанунланы[†] да берип, сизин булан бегетген разилешивню беклешдиреген къандыр, – дей[+].

9Муса, Гьарун, Надап, Абигьут ва исрайыллы етмиш тамаза гётерилип, 10Исрайылны Аллагьын гёре. Аллагьны аякъ тюбюнде кёк йимик ачыкъ тюслю сапфирден этилген гётеринки майданчагъа ошагъан бир зат бола[+]. 11Тек Аллагь исрайыллыланы башчыларын дагъытмай. Олар Аллагьны гёре, ашай ва иче.

12Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мени яныма тавгъа гётерилип, шунда тур. Мен сагъа Къанун ва токъташдырывлар булангъы таш такъталаны бережекмен. Мен шоланы бу халкъгъа насигьат гьисапда яздым[+].

13Муса оьзюню кёмекчиси Ясуа да булан ёлгъа тюше ва Аллагьны тавуна мине[+]. 14Ол тамазалагъа:

– Биз къайтып сизин яныгъызгъа гелгинче, бизин шу ерде къаравуллап туругъуз. Сизин булан Гьарун да, Гьур да болажакъ. Арагъызда къайсыгъызныки буса да эришивлюк масъаласы тувулунуп гетсе, оланы янына барма боласыз, – дей.

15Муса тавгъа гётерилгенде, тавну булут къуршап ала 16ва Синай[†] тавгъа Раббибизни макътавлугъу тюше. Булут тавну етти гюн къуршагъан кюйде тура. Еттинчи гюн буса Раббибиз булутну ичинден таба Мусаны чакъыра. 17Раббибизни макътавлугъу Исрайылны халкъыны гёз алдында тавну башында яллайгъан отдай болуп гёрюне[+]. 18Муса булутну ичине гире ва тавгъа гётериле. Ол тавда къыркъ гече ва къыркъ гюн къала[+].

### 25


Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар


(Чыгъ 35:4-9)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] Магъа къурбан этсин деп айт. Гьар ким сюйген чакъыны берсин. 3Олардан шу затланы алыгъыз: алтынны, гюмюшню, багъырны, 4ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплени, тизив кендирни,[†] эчкини юнюн, 5къойну къызыл тюсге боялгъан терисин, юкъкъа ийленген терини, эчкимююз терекни агъачын, 6чыракълар учун зайтун майны, башына сюртмек ва арив ийис тюшюрмек учун яллатагъан затланы, 7эпотну[†][*] ва тёш дорбаны безендирмек учун ониксни ва оьзге сыйлы[†] ташланы. 8Олагъа Магъа Сыйлы чатыр[†] къурсун деп буюр. Мен оланы арасында туражакъман[+]. 9Сыйлы чатырны ва бары уьй алатны Мен сагъа гёрсетген уьлгюге гёре этсин.


Шагьатнаманы сандыгъы


(Чыгъ 37:1-9)

10[•]– Олагъа эчкимююз терекден сандыкъ этме буюр: узуну эки ярым тирсек,[†] генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым[+]. 11Шону тышына да, ичине де таза[†] алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 12Сандыкъгъа къуюп дёрт алтын солгъу эт ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде орнат – гьар якъдан экишерни. 13Эчкимююз терекден къурукълар этип, олагъа алтын варакъ бер. 14Сандыкъны алып юрюме болсун учун, къурукъланы шону эки де ягъындагъы солгъуларына сукъ. 15Къурукълар сандыкъны солгъуларына сугъулгъан кююнде къалсын: оланы чыгъарма ярамай. 16Сандыкъны ичине шагьатнаманы таш такъталарын сал. Шоланы сагъа Мен бережекмен.

17Таза алтындан сандыкъны къапгъачын эт – узуну эки тирсек[*] ярым ва генги тирсек ярым. 18Къапгъачны ягъаларында зарбулангъан эки алтын каруб[†][*] эт. 19Бир карубну къапгъачны бир ягъасында, экинчисин буса бириси ягъасында эт. Шолар къапгъач булан биригип къалма тарыкъ. 20Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары[†] къапгъачны ябып къойсун. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда болсун.

21Сандыкъны ичине Мен сагъа берген шагьатнаманы да салып, ону шо къапгъач булан бегит[+]. 22Шонда, къапгъачны уьстюнде, шагьатнаманы сандыгъыны[†] уьстюндеги карубланы арасында, Мен сагъа гёрюне туражакъман ва сенден таба исрайыллылагъа буйрукъларымны[†] бере туражакъман[+].


Сыйлы экмек учун тах


(Чыгъ 37:10-16)

23[•]– Эчкимююз терекден тах эт. Ону узуну эки тирсек, генги бир тирсек ва бийиклиги тирсек ярым болсун. 24Ону уьстюне таза алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 25Тахны ягъалары булан бир аяны[*] бийиклигиндеги там этип, шону айланасы булан алтын омуз эт. 26Тахгъа алтындан дёрт юзюк эт ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегет. 27Тахны алып юрюйген къурукъланы сукъмакъ учун, солгъулар тахны ягъаларына ювукъда болсун. 28Къурукъланы эчкимююз терекден эт, шолагъа алтын варакъ бер ва тахны шолар булан алып юр. 29Бошгъапланы, сукараланы, кажинлени ва къурбан этегенде чагъыр тёкмек учун къолланагъан къартыкъланы таза алтындан эт. 30Гьар заман Мени алдыма шо тахны уьстюне сыйлы экмекни[†] сал[+].


Алтын чыракъ


(Чыгъ 37:17-24)

31[•]– Таза алтындан чыракъ эт. Чыракъны тюбю ва буту зарбулансын. Сукаралар, бюрлер ва япыракълар буса тах булан биригип токътасын. 32Чыракъны къабургъаларындан алты бутакъ чыкъсын. Шо бутакъланы уьчюсю бир якъгъа ва бирдагъы уьчюсю бириси якъгъа багъып чыкъсын. 33Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан уьч пияла болсун, уьчюсю буса башгъасында болсун. Шо кюйде чыракъны алты да бутагъында болсун. 34Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла болсун. 35Биринчи бюр – чыракъдан таба чыгъагъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде, экинчи бюр – экинчи жутну тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жутну тюбюнде де болсун. Алты да бутакъны тюбюнде шолай болсун. 36Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда болсун.

37Етти кантил этип, шоланы чыракъгъа орнат. Кантиллер чыракъны ал ягъына ярыкъ берсин. 38Мелтелер учун маша ва чоргъалар таза алтындан болсун. 39Чыракъгъа ва бары да шо уьй алатлагъа талант[†][*] таза алтын гетежек. 40Бары затны тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре эт.

### 26


Сыйлы чатыр


(Чыгъ 36:8-38)

1[•]– Сыйлы чатырны[†] ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир[†] йипден согъулгъан он шаршавдан къур. Шо шаршавларда уста кюйде тигилип этилген карубланы[†] суратлары болсун. 2Бары да шаршавлар бир оьлчевде болсун: узунуна йигирма сегиз тирсек[†] ва генгине дёрт тирсек. 3Шоланы бешисин бир-бирине тик, къалгъан бешисин де шолай эт. 4Гьар сыдрадагъы ахырынчы шаршавну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эт. 5Биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли къармакъ эт ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут элли илгик эт. 6Сыйлы чатыр бириксин учун, элли алтын илмек этип, шолар булан шаршавланы тутдур.

7Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, эчкини пухундан он бир шаршав эт. 8Он бир де шаршав бир оьлчевде болсун: узунуна отуз тирсек ва генгине дёрт тирсек. 9Шо шаршавланы бешисин бир бой этип тик, къалгъан алтысын да башгъа бой этип тик. Алтынчы шаршавну Сыйлы чатыргъа гиреген ерде эки бюклеп сал. 10Эки де бойдагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эт. 11Сыйлы чатырны уьстюн бир гьалда япмакъ учун, багъырдан элли илмек де этип, шоланы илгиклеге сукъ. 12Сыйлы чатырны къалгъан шаршавларын чатырны арт ягъында илме герек. 13Чатырны шаршавларыны эки де ягъындан узунуна артыкъ бир тирсек чакъысын, чатырны уьстюн япмакъ учун, ону эки де ягъындан илме герек. 14Чатырны уьстюн къызыл тюсге боялгъан къой терилерден этилген шаршав булан ва шону да уьстюн юкъкъа ийленген терилерден этилген шаршав булан яп[+].

15[•]Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирле. 16Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болма тарыкъ. 17Гьар рам бир-бирине къошулгъан эки къурукъдан амалгъа гелме тарыкъ. Сыйлы чатырны бары да рамларын шолай эт. 18Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 19ва шоланы тюп янлары орнатылагъан къыркъ ер онгар – гьар рамны, шону эки де аркъалыгъыны тюбюне экишер ерни. 20Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына йигирма рам 21ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 22Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъына алты рам 23ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 24Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегет, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдур. Эки де мююшдеги рамланы шолай орнат. 25Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болсун.

26Дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар онгар: бешисин Сыйлы чатырны бир ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, 27бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 28Ортадагъы гёнделен аркъалыкъ бириси рамланы ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылсын. 29Рамлагъа алтын варакъ бер ва гёнделен аркъалыкъланы тутмакъ учун, алтын солгъулар эт. Гёнделен аркъалыкълагъа да алтын варакъ бер.

30Сыйлы чатырны сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре къур.

31[•]Пердени[†] ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден онгар. Пердеде уста кюйде тигилип этилген карубланы суратлары болсун[+]. 32Пердени гюмюш кюрчюлеге орнатылгъан алтын варакъ берилген дёрт багъанадагъы алтын илгиклеге ил. 33Пердени илгиклеге де илип, шонда – пердени артына шагьатнаманы сандыгъын[†] сал. Перде Сыйлы[†] ерни «Сыйлыланы да Сыйлы еринден»[†] айыражакъ[+]. 34Къапгъачны «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» сал. 35Тахны пердени алдына Сыйлы чатырны темиркъазыкъ ягъына сал. Чыракъны ону къаршысына, къыбла ягъына сал.

36Чатыргъа гиреген ердеги пердени ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден сокъ. Пердени тигивлер булан безендир. 37Шо пердеге эчкимююз терекден этилген, алтын варакъ берилген, алтын илгиклери булангъы беш багъана эт. Оланы беш багъыр тиревге орнат.

### 27


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 38:1-7)

1[•]– Эчкимююзню терегинден бийиклиги уьч тирсек[†] гелеген къурбан этеген ер[†] эт. Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бешер тирсек. 2Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде мююзлер эт. Шо мююзлер къурбан этеген ер булан бирикген гьалда болсун. Къурбан этеген ерни уьстюне багъырдан варакъ бер[+]. 3Шону бары да алатларын да багъырдан эт: кюлню жыймакъ учун чараланы, беллени, къан[†] себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва ялгъавланы[+]. 4Къурбан этеген ер учун челтир, багъырдан тор эт. Торну дёрт де мююшюнде багъырдан бирер солгъу эт. 5Челтирни къурбан этеген ерни тюп ягъасындан таба бегет. Тор къурбан этеген ерни ортасына етишеген кюйде болсун. 6Эчкимююзню терегинден къурбан этеген ер учун къурукълар эт ва шолагъа багъырдан варакъ бер. 7Къурукъланы солгъулагъа да сугъуп, къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукълар шону эки де ягъында болма тарыкъ. 8Къурбан этеген ерни такъталардан, ичи къувуш болагъан кюйде эт. Шону тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре этме герек.


Сыйлы чатырны абзары


(Чыгъ 38:9-20)

9[•]– Сыйлы чатырны[†] айланасы булан абзар эт. Шону къыбла яны, тизив кендир[†] йипден этилген перделер[†] булан да бёлюнюп, узунуна юз тирсек болсун. 10Абзарны айланасы булан багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана болсун, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар болсун. 11Абзарны темиркъазыкъ яны да узунуна юз тирсек болсун. Шону айланасы булан йигирма багъананы багъыр кюрчюлеге орнат. Багъаналаны гюмюшден илгиклери ва бир-бирине къошагъан ерлери болсун. 12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде болсун. 13Гюнтувуш, гюн чыгъагъан якъгъа бакъгъан яны да, генги элли тирсек болсун. 14Абзаргъа гиреген ерни бир ягъында кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун. 15Гиреген ерни бириси ягъында да кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун.

16Абзарны гиреген ерине ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден узуну йигирма тирсек гелеген перде ва кюрчюлеге орнатылгъан дёрт багъана этилме герек. Перде тикмелер булан безендирилсин. 17Абзарны айланасындагъы бары да багъаналаны бир-бирине гюмюшден къошагъан ерлери ва тюп янлары багъырдан этилген илгиклери болма тарыкъ. 18Тизив кендир йипден этилген, бийиклиги беш тирсек гелеген перделери ва багъыр кюрчюлерде орнатылгъан багъаналары булангъы абзарны узуну юз тирсек ва генги элли тирсек болсун. 19Сыйлы чатырда къуллукъ этмек учун пайдаландырылагъан оьзге алатлар, шоланы арасында чатырны ва абзарны чюйлери де багъырдан болсун.


Чыракъ учун май


(Лев 24:1-4)

20[•]– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа[†] сагъа инг тизив таза[†] зайтун май[†] гелтирсин деп буюр. 21Шагьатнаманы сандыгъыны[†] алдындагъы пердеден тышдагъы Ёлугъув чатырында[*] Гьарун[†] да, ону уланлары да токътап болсун. Олар ахшамдан тутуп эртен болгъунча, Раббибизни алдында чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай сакъламакъны гьайын этме герек. Исрайыллылар ва оланы наслулары шу гёрсетивню гьар даимге кютюп юрюме герек[+].

### 28


Баш дин къуллукъчу учун гийимлер


(Чыгъ 39:1)

1– Агъанг Гьарунну,[†] ону уланлары Надап, Абигьут, Алиазар ва Итамар да булан бирче чакъыр. Олар Магъа дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллукъ этсин деп, оланы къалгъан исрайыллылардан[†] айыр. 2Агъанг Гьарун макътавлу, зор болсун учун, огъар сыйлы[†] гийимлер тик. 3Гьарунну багъышламакъ учун, Мен оьзлеге касбусунда гьикматлыкъ берген усталагъа гийимлер тиксин деп буюр. Гьарун Магъа дин къуллукъчу гьисапда къуллукъ этип болсун. 4Усталар гьазирлеме герек гийимлер шулардыр: тёш дорба, эпот,[†] аба, тигилген гёлек, чалма ва белбав. Агъанг Гьарун ва ону уланлары Магъа къуллукъ этегенде гиежек шу сыйлы гийимлени гьазирлейгенде, 5олар алтын йипни, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир[†] йиплени къолласын.


Эпот


(Чыгъ 39:2-7)

6[•]– Олар эпотну алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этсин. 7Эпотну инбашларыны уьстюне салынагъан эки заты болма тарыкъ. Эпотну тюймелемек учун, шо затлар эки мююшден бегетилме герек. 8Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этилме герек: бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

9Эки ониксни алып, шолагъа Исрайылны уланларыны атларын къазып яз. 10Атланы уллусундан башлап гиччисине ерли яз: алтысын бир ташда, бирдагъы алтысын башгъа ташда. 11Мюгьюрню этегенде уста нечик къазып яза буса, Исрайылны уланларыны атларын эки де ташда шолай къазып яз. Ташланы алтындан накъышланып этилген къыршавлагъа сал 12ва шоланы Исрайылны уланларына байлавлу эсделик ташлар гьисапда эпотну инбашларына бегет. Гьарун оланы атларын Раббибизни алдында эсделик белги гьисапда инбашларына тагъып юрюжек. 13Накъышланып этилген эки алтын къыршав 14ва таза[†] алтындан аркъан йимик эшилген эки шынжыр эт. Шынжырланы къыршавлагъа бегет.


Кисе


(Чыгъ 39:8-21)

15[•]– Чёп салмакъ учунгъу тёш дорбаны, эпотну йимик, алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде эт. 16Тёш дорба эки бюклегенде дёртгюл болсун: узунуна бир къарыш,[†] генгине де бир къарыш. 17Кисеге дёрт сыдра этип сыйлы ташлар сал. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл болсун[+]. 18Экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар болсун. 19Уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист болсун. 20Дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма болсун. Шоланы накъышланып этилген алтын къыршавлагъа сал. 21Ташланы санаву он эки болма тарыкъ – Исрайылны гьар уланыны атына бирер болагъан кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки къавумдан бирисини аты къазылып язылма тарыкъ.

22Тёш дорбагъа алтындан аркъан йимик эшилген шынжырлар эт. 23Алтындан эки юзюк этип, шоланы тёш дорбаны эки мююшюне бегет. 24Эки алтын шынжырны ону мююшлериндеги юзюклеге бегет. 25Шынжырланы бириси башларын буса эки къыршавгъа бегет. Шолайлыкъда шынжырлар эпотну алдындан таба ону инбашларындагъы затлары булан къошажакъ. 26Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси эки мююшюне бегет. 27Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы тюпден таба эпотну инбашларына салынагъан затлагъа алды булан, эпотну уьстюндеги белбавну тигивюню къырыйы булан бегет. 28Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклерине ачыкъ гёк йип булан байлансын.

29Гьарун Сыйлы ерге гирегенде, Исрайылны уланларыны атларын юрегине ювукъда, чёп салмакъ учунгъу тёш дорбагъа салып, Раббибизни алдындагъы даимги эсге салыв йимик алып юрюжек. 30Дагъы да тёш дорбагъа Уримни ва Туммимни[†][*] сал. Гьарун гьар гезик Раббибизни янына гирегенде, шолар ону юрегине ювукъда болсун. Шолай Гьарун даим исрайыллылагъа Раббибизни алдында дуван этмек учунгъу къуралны юрегине ювукъда алып юрюжек[+].


Баш дин къуллукъчуну оьзге гийимлери


(Чыгъ 39:22-26, 30-31)

31[•]– Эпотгъа гёре абаны ачыкъ гёк тюсде эт. 32Абаны ортасында башын сукъма ери болсун. Башын сугъагъан ер йыртылмасын учун, опуракъны ягъасыдай согъулгъан сызакъ бавдан тигилсин. 33Абаны этеги булан ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю нарны емишлерини суратларын тик. Емишлени арасында алтындан гиччи къонгуравлар болсун. 34Абаны этегинде нарны емишлерини суратлары булан аралашдырып алтын къонгуравланы ил. 35Гьарун абаны къуллукъ этегенде гиежек. Ол Сыйлы ерге Раббибизни алдына гирегенде де, чыгъагъанда да, къонгуравланы авазы чалынажакъ. Чалынмай къалса, ол оьлежек.

36Таза алтындан дёгерек ялпакъ этип, мюгьюрде йимик, шогъар «РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ» деп яз. 37Шону чалмагъа ачыкъ гёк йип булан бегет. Ялпакъ чалманы ал янында болсун. 38Шо Гьарунну мангалайында болсун. Гьарун, исрайыллылар къурбан этип, пайлар чыгъарагъанда этген гьар янгылыш учун оьзюне жаваплыкъны алажакъ. Къурбан пайланы Раббибиз къабул этсин учун, ялпакъ даим Гьарунну мангалайында болажакъ[+].

39Юкъкъа кетенден гёлек тик ва юкъкъа кетенден чалма эт. Белбав тикме булан безендирилсин[+].


Къалгъан дин къуллукъчуланы гийими


(Чыгъ 39:27-29)

40Макътавлукъ ва зорлукъ учун Гьарунну уланларына да гёлеклер, белбавлар ва башына байлавлар тик. 41Сен шо гийимлени агъанг Гьарунгъа ва ону уланларына гийдиргенде, башларына май[†] да сюртюп, олагъа даража бер. Олар Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, оланы сыйлы эт.

42Белден тутуп бутларыны оьр янлары гёрюнмесин учун, олагъа кетенден ичинден гиеген опуракъ эт. 43Гьарун ва ону уланлары шо опуракъны гьар заман Ёлугъув чатырына гирегенде неде сыйлы ерде къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге[†] ювукълашагъанда, гийме герек. Шо заман олар айыплы болмажакъ ва оьлмежек. Бу токъташдырыв Гьарун ва ону наслулары учун гьар даим болуп туражакъ.

### 29


Гьарун ва ону уланлары Раббибизге къуллукъ этивге багъышлана


(Лев 8:1-36)

1[•]– Оланы Магъа дин къуллукъчулар[†] гьисапда багъышламакъ учун, булай эт: гьеч тетиги ёкъ жагьил бугъаны да, эки иркни де гьазирле. 2Инг тизив будай ундан маясыз экмек, зайтун майгъа басылгъан маясыз юкъкъа чапелеклер ва зайтун май[†] сюртюлген маясыз къалын чапелеклер гьазирле[+]. 3Шоланы бир земгилге сал. Шо земгилни ва жагьил бугъаны да, эки иркни де гелтир.

4Гьарунну[†] ва ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтирип, оланы сув булан жувундур. 5Гийимлени алып, Гьарунгъа гёлекни, эпотну[†] тюбюне абаны, оьзю эпотну гийдир ва тёш дорбаны ил. Эпотну айландырып огъар безендирилген белбавну байла. 6Гьарунну башына чалманы гийдир ва чалмагъа сыйлы[†] дёгерек ялпакъны бегет. 7Сюртеген майны ал, майны тёгюп, Гьарунну башына сюрт[+]. 8Гьарунну уланларын гелтирип, олагъа оьзлени гёлеклерин 9ва башларына чалмаланы гийдир. Гьарунну ва ону уланларына белбавлар байла. Даимлик токъташдырывгъа гёре, энни сыйлылыкъ оланыки болажакъ. Сен Гьарунну ва ону уланларын шолай багъышлажакъсан.

10Жагьил бугъаны Ёлугъув чатырына гелтир. Гьарун ва ону уланлары бугъаны башына къолларын салсын. 11Ону Раббигизни алдында Ёлугъув чатырына гиреген ерде сой. 12Бугъаны къанын[†] алып, бармагъынг булан къурбан этеген ерни[†] мююзлерине тийдир, къалгъанын буса шону тюп ягъына багъып тёк[+]. 13Ич санланы айланасындагъы бары да майны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, къурбан этеген ерде яллат[+]. 14Бугъаны къанын, гёнюн ва ичеклерин къонушдан тышда яллат. Шо яллатыв гюнагь учунгъу къурбан болажакъ[+].

15Ирклени бирисин ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 16Иркни сой, къанын да алып, къурбан этеген ерни айланасы булан себеле. 17Иркни этин гесеклер эт, ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, шоланы башы ва оьзге гесеклери булан бирче сал. 18Къурбан этеген ерде иркни бютюнлей яллат. Шо Раббигиз учун этилеген бютюнлей яллатыв, ийис тюшюрюв,[†] Раббигиз учун яллатып этилеген къурбан болажакъ[+].

19Сонг бириси иркни ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 20Иркни сой, къанын да алып, Гьарунну ва ону уланларыны онг къулакъларыны учларына, къолларыны ва аякъларыны баш бармакъларына сюрт. Къурбан этеген ерни айланасы булан да себеле. 21Къурбан этеген ерни уьстюндеги къанны ва башына сюртмек учунгъу майны да алып, Гьарунгъа, ону уланларына ва оланы гийимлерине себеле. Шо заман Гьарун, ону уланлары ва оланы гийимлери сыйлы болажакъ.

22Шо иркни майын, къуйругъун, ич санларыны айланасындагъы майны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутун ал, неге тюгюл бу ирк – багъышламакъ учунгъу къурбанлыкъ. 23Раббигизни алдындагъы маясыз экмеклери булангъы земгилден бир экмек, зайтун майда биширилген юкъкъа ва къалын чапелеклени ал. 24Буланы барын да Гьарунну ва ону уланларыны къолларына сал ва Раббигизни алдында оьрге чюй. 25Сонг оланы къолундагъы затланы алып, Раббигизге ийис тюшюрмек учун, Магъа яллатып къурбан этмек учун, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатыв булан бирче яллат[+]. 26Гьарунну багъышламакъ учун, иркни тёшюн алып, шону Раббигизни алдында оьрге чюй. Шо тёш сагъа тийген пай болажакъ.

27Багъышлавну къурбаны[*] учун Гьарунну ва ону уланларыны иркини гесеклерин айырып сал: силкивню къурбаны гьисапда этилген тёшню ва бутну. 28Шудур даим исрайыллылардан[†] Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген гьамангъы пай. Шудур исрайыллылар Раббигизге ярашывлукъну къурбанындан[†] этме герек къурбан.

29Гьарунну сыйлы гийимлери ону наслуларына берилежек. Шо гийимлени гийгенде, оланы башларына май сюртежек ва сыйлы этежек[+]. 30Атасыны орнуна дин къуллукъчу болгъан ва къуллукъ этмек учун Ёлугъув чатырына гирежек уланы шо гийимлени етти гюн гийсин.

31Иркни багъышлавну къурбаны учунгъу этин алып, шону сыйлы ерде асып бишир. 32Гьарун да, уланлары да иркни этин ва Ёлугъув чатырына гиреген ердеги земгилдеги экмекден ашасын. 33Олагъа оьзлеге де шо къурбанланы ашама ярай. Гьарунну да, ону уланларын да багъышлайгъанда ва сыйлы этегенде, оланы гюнагьлары гечилди. Тек дагъы биревге де шоланы ашама ярамай, неге тюгюл шо сыйлы затдыр[+]. 34Эгер багъышлавну къурбаныны этинден неде экмекден эртенге гесеклер къалса, шоланы яллат. Шоланы ашама ярамай. Шолар сыйлы затлардыр.

35Гьарунгъа ва ону уланларына Мен сагъа буюргъан чакъы затны барын да эт. Оланы сыйлы этмек учун, етти гюн бер. 36Гюнагьдан тазаланмакъ[†] учун, гьар гюн жагьил бугъаны къурбан эт. Къурбан этеген ерни гюнагьдан тазаламакъ учун, къурбан эт ва шо къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун, шогъар къан сюрт[+]. 37Къурбан этеген ер учун етти гюн тазаланып тур, шоллукъда сен шону сыйлы этежексен. Къурбан этеген ер зор уллу сыйлы ер болажакъ. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ[+].


Гьар гюнлюк къурбанлар


(Сан 28:1-8)

38[•]Къурбан этеген ерде гьар гюн бир йыллыкъ токълулардан экини къурбан эт: 39бирин эртен, бирисин буса ахшам. 40Биринчи токълу булан бирче тизив ундан епаны он пайындан бир пайын къурбан эт. Шо унгъа таза зайтун майдан гинни дёрт пай этгенде бир пайы ва чагъыр тёгюп этилеген къурбандан[†] дёрт пай этгенде бир пайы къошулсун. 41Бириси токълуну да, эртен этгенде йимик, экмек къурбан[†] ва чагъыр тёгюп этилеген къурбан булан бирче къурбан эт. Шо Раббибиз учун ийис тюшюрюв, яллатыв къурбан болажакъ[+].

42Гележек наслуларда да шо бютюнлей яллатыв Ёлугъув чатырына гиреген ерде Мени алдымда гьар даим кютюлюп турсун. Сени булан сёйлемек учун, Мен шо ерде сизин булан ёлугъуп туражакъман. 43Шо ерде Мен исрайыллылар булан ёлугъуп туражакъман. Мени макътавлугъум шо ерни сыйлы этежек.

44Мен Ёлугъув чатырын ва къурбан этеген ерни сыйлы этежекмен. Магъа дин къуллукъчулар йимик къуллукъ этсин учун, Мен Гьарунну да, ону уланларын да сыйлы этежекмен. 45Мен исрайыллыланы арасында яшап туражакъман. Мен оланы Аллагьы болажакъман[+]. 46Исрайыллылар Мен Рабби экенни, арасында яшамакъ учун, оьзлени Мисриден чыгъаргъан Аллагьы экенни билежек. Мен Раббимен, оланы Аллагьыман.

### 30


Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 37:25-28)

1[•]– Яллатып арив ийис тюшюрмек учун, эчкимююз терекден къурбан этеген ер[†] эт. 2Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бирер тирсек,[†] бийиги буса эки тирсек. Къурбан этеген ерни мююзлери оьзю булан биригип къалсын[+]. 3Шону уьстюне, къабургъаларына, мююзлерине алтын варакъ бер ва айланасы булан алтын солгъу эт. 4Солгъуну тюбю булан, бир-бирини къаршысында къурбан этеген ерде эки алтын юзюк эт – къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, шо юзюклеге къурукъланы сугъуп болсун учун. 5Къурукъланы эчкимююз терекден эт ва шолагъа алтын варакъ бер. 6Къурбан этеген ерни оьзюню артында шагьатнаманы сандыгъы[†] бар пердени[†] артына, къапгъачны къаршысына сал. Шо сандыкъ шагьатнаманы ташларыны уьстюнде ерлешген. Сени булан ёлугъагъанда, Мен шонда болажакъман[+].

7Гьарун[†] гьар гюн эртен май[†] тёгюп чыракъланы гьазирлейгенде, къурбан этеген ерде яллатып арив ийис тюшюрсюн. 8Къашкъаралгъан вакътиде чыракъланы ягъагъанда, Гьарун янгыдан яллатып арив ийис тюшюрсюн. Гележек наслуларда да Раббибизни алдында даим яллатып арив ийис тюшюрюлюп урсун. 9Шо къурбан этеген ерде дагъы башгъа арив ийис тюшюрюп, бютюнлей яллатып неде экмек къурбанлар[†] булан къурбан этме. Шонда чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] да этме[+]. 10Гьарун, йылда бир керен къурбан этеген ерни мююзлерине гюнагь саялы тазаланыв[†] къурбанны къанын[†] тийдирип, шону тазалажакъ. Шо тазаланыв гьар йыл гележек наслуларда да кютюлюп турсун. Шо къурбан этеген ер – Раббибизни зор сыйлы[†] ери[+].


Халкъны санавун гьисапгъа алагъанда этилеген къурбан

11Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

12– Исрайыллыланы[†] санавуну гьисабын алагъанда, санав юрюлеген вакътиде оланы гьариси оьзлени жаны учун Магъа тёлев этсин. Сен исрайыллыланы санавун гьисапгъа алагъанда, оланы гьеч бир югъагъан аврув да къырмажакъ[+].

13Гьисапгъа алагъанда, бары да адамлар,[†] сыйлы ерни шекелине гёре, йигирма гера[†][*] тартагъан гюмюш шекелни яртысын берме герек[+]. 14Гьисапгъа алынагъанда, йигирма йылдан тутуп ва шо оьмюрден уллуланы бары да Раббибизге къурбан этме герек. 15Оьзюгюзню яшавугъуз учун Раббибизге къурбан этегенде, байлар шекелни яртысындан кёпню берме тюшмей, ярлылар буса шондан азны берме тюшмей. 16Исрайыллылардан этилген къурбанны алып, шону Ёлугъув чатырында къуллукъ этмек учун пайдаландыр. Шо къурбан Раббибизни алдында оьзюгюзню яшавугъуз учун бары да исрайыллыланы гьакъындагъы эсге салыв болуп токътажакъ[+].


Багъырдан этилген жувунагъан ер

17[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Багъырдан чапчакъ эт. Шону багъырдан этилген тиревге орнат. Жувунагъан ерни Ёлугъув чатырыны да, къурбан этеген ерни де арасына сал ва шогъар сув тёк[+]. 19Гьарун ва ону уланлары, шондан сув алып, къолларын, аякъларын жувсун. 20Ёлугъув чатырына гиргенче, олар жувунма борчлу, ёгъесе оьлежек. Раббибизге яллатып этеген къурбанны эте туруп, къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге ювукълашгъанда, 21олар къолларын, аякъларын жувма борчлу, ёгъесе оьлежек. Шо – Гьарунгъа ва ону наслуларына гележек наслуларда гьар даимге токъташдырыв болуп токътажакъ.


Сюртмек учун май

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Инг тизив арив ийис тюшюрмек учун затланы ал: беш юз шекел юкъкъа мирраны, шону яртысы чакъы, эки юз элли шекел, арив ийисли дарчинни,[†] эки юз элли шекел арив ийисли къамушну, 24беш юз шекел сари чечекли дарчинни ал – барысы да сыйлы ерде гёрсетилген оьлчевге гёре болсун. Дагъы да бир гин[†] зайтун майны да ал. 25Сюртмек учун, шолардан сыйлы май – уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо сюртмек учун сыйлы май болур[+]. 26Шо майны Ёлугъув чатырыны, шагьатнаманы сандыгъына, 27тахгъа, чыракъ булан бирче ону бары да алатларына, арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерге, 28бютюнлей яллатып къурбан этеген ер булан бирче ону бары да алатларына ва багъыргъа тиревге орнатылгъан чапчакъгъа сюрт[+]. 29Шоланы сыйлы эт. Шолар зор сыйлы затлар болажакъ. Шолагъа тийген бары зат да сыйлы болажакъ[+].

30Гьарун ва ону уланлары дин къуллукъчулар[†] гьисапда Магъа къуллукъ этип турсун учун, сюртюп, оланы сыйлы эт[+]. 31Исрайыллылагъа булай айт: «Бу гележек наслуларда сюртмек учун Раббигизни сыйлы майыдыр. 32Шо майны гьеч дагъы бирев де сюртмек учун къолламасын. Шогъар ошатып дагъы май да этмегиз. Шо май сыйлыдыр, шону унутмагъыз. 33Ким шогъар ошатып арив ийисли май этсе неде шону дин къуллукъчудан къайры оьзгеге сюртсе, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ».


Арив ийисли къурбан

34Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Арив ийисли затланы ал: терекден агъагъан арив ийисли сыламаны,[†] онихни ва терекден агъагъан арив ийисли сылама булан бирче хелбанны – гьарисинден тенг алып, 35шолардан уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо къошулчан тузлу, таза ва сыйлы болсун[+]. 36Къошулчанны тююп уват ва Ёлугъув чатырында шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал. Шонда Мен сени булан ёлугъа туражакъман. Шо сизин учун зор сыйлы къошулчан болажакъ. 37Шогъар ошатып оьзюгюзге арив ийисли къошулчанлар этмегиз. Шо Раббигизни сыйлы къошулчаны экенни унутмагъыз. 38Ийисинден леззет алмакъ учун, ким шогъар ошатып къошулчан этсе, ол оьзюню халкъыны арасындан дагъытылажакъ.

### 31


Беселейил ва Огьолиап


(Чыгъ 35:30–36:1)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Мен Урини уланы Беселейилни сайладым. Ури – Ягьудини къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 3Мен ону Оьзюмню Ругьум, гьикматлыкъ, англав, билим ва гьар тюрлю бажарывлукъ булан таъмин этдим[+]. 4Беселейил алтынны, гюмюшню, багъырны ишлетип бажара. 5Ол ташланы чабып, тегишлеп, агъачгъа къазып оювлар этип ва оьзге тюрлю усталыкъланы да бажара. 6Ондан къайры да, Мен огъар Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапны кёмекчи этип бердим. Мен сагъа буюргъан бары да затны этсин учун, эки де саниятчыгъа усталыкъны бердим: 7Ёлугъув чатырын, къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын,[†] чатырдагъы гьар тюрлю алатланы, 8алатлары да булангъы тахны, бары да алатлары да булан таза[†] алтындан этилген чыракъны, яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни,[†] 9бары да алатлары да булан бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, багъыргъа орнатылгъан жувунагъан ерни, 10тигилип этилген гийимлени – Гьарун[†] ва ону уланлары дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллукъ этип болсун учун олагъа сыйлы[†] гийимлени, 11сюртмек учунгъу майны ва сыйлы ер учунгъу арив ийисли затланы. Беселейил ва Огьолиап шоланы тап Мен сагъа буюргъан кюйде этсин.


Сонгугюнге байлавлу къанунланы кютюв

12[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

13– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Сонгугюнге[†] байлавлу Мени къанунларымны[†] кютюгюз. Мен сизин сыйлы этеген Раббигиз экенни билсин учун, шо гележек наслуларда Мени сизин булангъы аралыгъымны белгиси болажакъ.

14Сонгугюнге байлавлу къанунларымны кютюгюз: шо гюн сизге сыйлыдыр. Ким сонгугюнню мурдарласа, ол оьлтюрюлежек. Ким шо гюн иш булан машгъул болса, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ[+]. 15Ишлер булан алты гюн машгъул болма тюше, еттинчи гюн буса – рагьатлыкъны сонгугюню, Раббигизни сыйлы гюню. Ким сонгугюн иш булан машгъул болса, ол оьлтюрюлежек. 16Исрайыллылар сонгугюнге байлавлу къанунланы гележек наслуларда байрам эте туруп кютме герек – шо гьар даимге разилешивдюр.[†] 17Шо гележек наслуларда Мени исрайыллылар булангъы аралыгъымны гьар даимги белгиси болажакъ. Раббигиз, алты гюнню ичинде кёклени ва ерни яратып, еттинчи гюн, ишлерин къоюп, Оьзюне яллыкъ берди чи дагъы»[+].

18Раббибиз Синай[†] тавда Муса булан сёйлеп битгенде, огъар шагьатнаманы эки таш такътасын бере. Шо такъталагъа Аллагь буйрукъларын[†] Оьзю язгъан болгъан[+].

### 32


Алтын бузав


(Такр 9:7-21, 25-29)

1[•]Муса[†] тавдан тюшмеге ончакъы алгъасамайгъанны гёрюп, адамлар[†] Гьарунну[†] айланасына жыйыла ва булай дей:

– Бизге тынгла. Бизге алдыбызгъа тюшюп юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз[+].

2Гьарун олагъа:

– Къатынларыгъызны, уланларыгъызны ва къызларыгъызны алтын сыргъаларын да чечип, магъа гелтиригиз, – дей.

3Адамлар, алтын сыргъаларын да чечип, Гьарунгъа гелтирип бере. 4Ол, адамлар оьзюне гелтирген алтынланы алып, шолардан къуюп бузав эте. Гьарун шо бузавгъа гесгич булан бир гёрюнюш бере. Шо заман адамлар:

– Исрайылны[†] халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз, – дей[+].

5Шону гёрюп, Гьарун бузавну алдына къурбан этеген ерни[†] сала ва:

– Тангала – Раббибизни байрамы, – деп билдире.

6Артындагъы гюн эртен тез туруп, адамлар бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбанлар эте. Халкъ ашама-ичме, сонг буса йыбанма башлай[+].

7Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тавдан тюш. Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг биябур болуп тура. 8Олар Мен оьзлеге этген буйрукълардан[†] нече де тез тайышып токътады! Олар оьзлеге къуюп бузав этди, шогъар сужда къылды ва: «Исрайылны халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз», – деп айта туруп, къурбанлар этди.

9– Мен шо халкъны гёрюп тураман, – деп айта Раббибиз Мусагъа, – олар къайпанмай[+]. 10Гьали энни Мени къой. Къазапланып йиберип, Мен оланы къырып битдирежекмен. Сонг Мен сенден таба зор халкъ тувдуражакъман[+].

11Тек Муса Раббибизге, оьзюню Аллагьына, булай деп ялбарма башлай:

– Раббим, – дей ол, – Сагъа Оьзюнгню халкъынга къазапланма негер тарыкъдыр? Сен чи ону Мисриден зор къудратынг булан ва оьтесиз гюч салып чыгъардынг. 12Мисрилилеге: «Аллагь оьзлени тавларда оьлтюрюп, ер юзюнден ёкъ этмек учун, иш этип яман хыял булан чыгъарды», – деп сёйлеме багьана болмасын. Янып турагъан къазапланывунгну басылт, рагьмулу бол, Оьзюнгню халкъынга балагь гелтирме. 13Къулларынг болгъан Ибрагьимни,[†] Исгьакъны[†] ва Исрайылны эсге ал. Сен олагъа Оьзюнгню атынгны да тутуп, булай деп ант этген эдинг чи: «Кёкде нече юлдуз бар буса, Мен сизге шончакъы наслулар бережекмен. Мен сизге берме деп ваъда[†] этген шу бары да якъ гьар даимге сизин наслуларыгъызныки болуп токътажакъ»[+].

14Раббибиз рагьмулу бола ва Оьзюню халкъына балагь гелтирмей токътай[+].

15Муса къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан тавдан тюшюп геле. Шо таш такъталаны эки де ягъына – ал бетине де, арт бетине де язылгъан болгъан. 16Шо таш такъталаны Аллагь этген болгъан ва шолагъа Оьзюню язывларын къазып язгъан болгъан.

17Ясуа халкъны оькюрювюн эшитгенде, Мусагъа:

– Къонушдан ябушувну къавгъасы геле, – дей.

18Тек Муса булай жавап бере:

– Шо уьст гелгенлени чакъырыву тюгюл,
тюп болгъанланы йылаву да тюгюл:
мен йырлайгъанланы авазын эшитемен.

19Къонушгъа гелип, бузавну, бийивлени гёрюп, Муса къазапланып йибере. Ол, къолундагъы таш такъталаны ташлап, шоланы тавтюпню этегинде гесек-гесегин чыгъара. 20Муса, адамлар этген бузавну алып, шону ялынгъа салып ирите. Ол, шону хумдай этип, сувгъа себелей ва исрайыллыланы шо сувдан ичме борчлу эте[+].

21Муса Гьарунгъа:

– Оьзлени булай уллу гюнагь ёлгъа салар йимик, бу адамлар сагъа шончакъы да не этген? – деп сорай.

22– Есим, къазапланма, – деп жавап бере Гьарун. – Сен бу адамлар яманлыкъгъа амыракъ экенни билесен. 23Олар магъа: «Бизге алдыбыз булан юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз», – деп айтдылар. 24Шо заман мен олагъа: «Кимни алтын тагъымчакълары бар буса, чечип беригиз», – дедим. Адамлар магъа алтынларын чечип берди, мен де шоланы отгъа ташладым, сонг шолардан бу бузав амалгъа гелди!

25Муса адамланы енгип болар ерде иш ёкъну гёре, неге тюгюл Гьарун бу затланы оланы башы душмангъа кюлкюге къалсын деп къойгъан болгъан[+]. 26Муса, къонушгъа гиреген ерде де токътап:

– Ким Раббибизни яны буса, мени яныма багъып чыкъсын, – дей. Ону айланасына бары да левилилер[†] жыйылып токътай.

27Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Барыгъыз да беллеригизге къылыч тагъыгъыз! Агъаларыгъыз-инилеригизни, къурдашларыгъызны, ювукъларыгъызны оьлтюре туруп, къонушну бир башындан бириси башына барыгъыз, къайтып да гелигиз»[+].

28Левилилер оьзлеге Муса буюргъан кюйде эте. Шо гюн халкъны арасындан уьч мингге ювукъ адам оьле. 29Муса:

– Бугюн сиз, уланларыгъызны, агъа-инилеригизни тас этип, оьзюгюзню Раббибизге къуллукъ этивге багъышладыгъыз, Ол да сизин шабагьатлады, – дей.

30Артындагъы гюн Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз бек яман гюнагь иш этдигиз. Мен гьали Раббибизни янына гётерилежекмен, балики, мен сизин гюнагьыгъызны гечдирип боларман.

31Муса, Раббибизни янына къайтып барып, булай дей:

– Гертиден де, шо адамлар, оьзлеге алтын аллагьлар да этип, бек яман гюнагь иш этди. 32Тек гьали буса, олардан геч деп ялбарып тилеймен. Эгер де гечмесенг, Сен язгъан китапдан[*] мени атымны да бузуп тайдыр.

33Раббибиз Мусагъа булай жавап къайтара:

– Ким Магъа къаршы гюнагь эте буса, Мен ону китабымдан бузуп тайдыражакъман. 34Гьали буса бар, халкъны Мен айтгъан ерге элт. Мени Малайигим сени алдынга тюшюп юрюжек. Тек болжалы етишгенде, этген гюнагьы саялы Мен оланы такъсырлажакъман.

35Адамлар оьзлеге Гьарун ясагъан бузавну этгени саялы, Раббибиз олагъа югъагъан аврув къабундура.

### 33

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг да булан бу ерни къоюп, Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] бережек болгъан топуракъгъа бар. Мен шо топуракъны оланы наслуларына бережекге ант этген эдим. 2Мен, сени алдынг булан Малайигимни йиберип, канъанлыланы,[†] амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, гьивлилени, ябуслуланы къувалатажакъман[+]. 3Оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъгъа барыгъыз. Чыкъгъан ёлугъузда сизин дагъытып къоймайым деп, Мен сизин булан гелмежекмен, неге тюгюл сиз къайпанмайгъан халкъсыз[+].

4Бу къоркъунчлу сёзлени эшитгенде, халкъ гьынкъгъа тюшюп йылай, бирев де тагъымчакъларын такъмай. 5Раббибиз Мусагъа булай деп айтды чы дагъы:

– Исрайыллылагъа[†] булай деп айт: «Сиз къайпанмайгъан халкъсыз. Эгер де Мен сизин булан юрюсем, бир аз заманны ичинде сизин дагъытып къояжакъман. Тагъымчакъларыгъызны чечигиз чи, Мен буса сизге не этме герекни билемен»[+].

6Исрайыллылар Гьорип[†] тавну къырыйында оьзлени тагъымчакъларын чече.


Ёлугъув чатыр

7Муса къонушуп токътагъан ерни артында, арекге таба, чатыр къура ва шогъар «Ёлугъув чатыры» деп ат тагъа. Раббибизге бир зат сорама сюеген гьар ким къонушну артындагъы Ёлугъув чатырына бара болгъан[+]. 8Гьар гезик Муса Сыйлы чатыргъа[†] багъып гелегенде, адамлар[†] туруп, Муса Сыйлы чатыргъа гирип къалгъанча, оьзлени чатырларына гиреген ерде эретургъан гьалда огъар къарай болгъан. 9Муса, Сыйлы чатыргъа гирип, Раббибиз булан сёйлейген заманны ичинде, булут багъана тюшюп, чатырны къырыйында токътап тура болгъан. 10Чатырны къырыйында булут багъананы гёргенде, адамлар туруп, шонда башларын тап ерге ерли де ийип токътай болгъан. 11Бирев оьзюню къурдашы булан нечик бетге-бет сёйлей болгъан буса, Раббибиз Муса булан шолай сёйлей болгъан. Сонг Муса къонушуна къайта болгъан. Тек ону кёмекчиси Ясуа – Нунну уланы – чатырда къала болгъан.


Муса ва Раббибизни макътавлугъу

12Муса Раббибизге булай дей:

– Сен магъа: «Бу халкъны алып юрю», – деп буюрдунг, тек мени булан кимни йиберегенингни билдирмединг. Сен мени яхшы таныйгъанынгны ва магъа Сени рагьмунг тиежекни айтдынг. 13Шолай болгъан сонг, мен Сагъа тюшюнюп, энниден сонг да магъа рагьмунг тийсин учун, мени Оьзюнгню ёлларынгда юрюме уьйрет. Шо адамлар Сени халкъынг экенни эсинге ал.

14Раббибиз:

– Сени булан Мен Оьзюм гележекмен ва сагъа рагьатлыкъ бережекмен, – деп жавап бере.

15Шо заман Муса:

– Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, бизин де мундан чыгъарма, – дей. 16Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, Сен магъа ва Оьзюнгню халкъынга сююв булан янашагъанынг къайдан билинсин дагъы? Мени де, Сени халкъынгны да ер юзюндеги оьзге халкълардан не башгъалыгъы бар[+]?

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен не тилесенг де, Мен кютежекмен, неге тюгюл Мен сагъа сююв булан янашаман ва сени сайлап алгъанман.

18Шо заман Муса:

– Тилеймен, магъа Оьзюнгню макътавлугъунгну гёрсет, – дей.

19Раббибиз булай айта:

– Мен зорлугъумну гёрсетежекмен ва Рабби деген атымны билдирежекмен. Мен кимге рагьму этме сюйсем, огъар рагьму этежекмен ва кимге языкъсынма сюйсем, огъар языкъсынажакъман[+]. 20Тек сен Мени юзюмню гёрмежексен, неге тюгюл бирев де, Мени гёрюп, сав къалма болмажакъ[+].

21Раббибиз булай айта:

– Муна сагъа Мени къырыйымда ер – шунда ярда токъта. 22Макътавлугъум оьтеген вакътиде Мен сени ярланы арасындагъы къакъагъа салажакъман ва Оьзюм оьтгенче, сени къолум булан ябып туражакъман. 23Сонг Мен къолумну тайдыражакъман, сен де Мени артымдан таба гёрежексен, тек Мени юзюм гёрюнмежек.

### 34


Янгы таш такъталар


(Такр 10:1-5)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирле. Мен буса шолагъа сен сындыргъан такъталагъа язылгъан сёзлени язайым. 2Эртен онгарылып, Синай[†] тавгъа гётерил ва тавну башында Мени алдыма гелип токъта[+]. 3Сени булан дагъы бирев де гётерилмесин ва тавда гёрюнмесин. Тавну этегинде гьатта сиривлер ва туварлар отламасын[+].

4Муса чарлап, алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирлей. Оьзюне Раббибиз буюргъан кюйде, танг булан туруп, ол Синай тавгъа гётериле. Муса эки де таш такътаны къолуна алып юрюй. 5Раббибиз, кёкден таба булутну ичинде тюшюп, ону къырыйында токътай ва Оьзюню атын айта. 6Ол Мусаны алдындан булай айта туруп оьте: «Раббигизмен, Раббигизмен, языкъсынагъан, рагьмулу, къазапланма алгъасамайгъан, рагьму булан аминликден[†] бай,[+] 7минглер булан адамлагъа[†] бакъгъан якъда рагьмусун сакълайгъан, гюнагь, хыянат ва терс иш этгенлерден гечеген Аллагьыгъызман. Буса да Мен айыплыны такъсырламай къоймажакъман. Аталары этген ишлери саялы, Мен оланы яшларын, оланы да яшларын уьчюнчю ва дёртюнчю наслулагъа етгинче такъсырлажакъман»[+].

8Муса шоссагьат, башын тап ерге ерли де ийип, тобукъларындан токътай ва 9булай къычыра:

– Гьей Есим, эгер де Сен магъа рагьмулу бусанг, ялбараман, Сен бизин булан юрю. Бу халкъ къайпанмай буса да, бизин билмей-билип этген гюнагьларыбыздан геч ва Оьзюнге аманат этип ал.


Разилешив янгыдан башлана

10Раббибиз булай айта:

– Мен разилешив[†] бегетемен: Мен сени халкъынгны алдында муъжизатлар гёрсетежекмен. Шолай муъжизатлар алда ер юзюнде бир халкъны арасында да болмагъан. Сен оьзюню арасында яшайгъан халкъ Мен сенден таба этежек иш нечик къоркъунчлукъ тувдуражагъын гёрежек. 11Гьали Мен сизге этген буйрукъларыма[†] тынглагъыз. Мен арагъыздан амурлуланы, канъанлыланы,[†] гьетлилени, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы къувалажакъман. 12Вёрегиз, сиз барагъан топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз, ёгъесе олар сизин учун бир тузакъдай болуп токътажакъ[+]. 13Оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузуп ташлагъыз, сыйлы[†] ташларын уватыгъыз ва Ашераны[*] багъаналарын гесип тайдырыгъыз[+]. 14Ят аллагьлагъа сужда къылмагъыз, неге тюгюл сизин Раббигизни аты чы Гюллевчю – гюллейген Аллагь[+].

15Вёрегиз, шо топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз. Неге тюгюл де, олар оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрютегенде ва олагъа къурбанлар этегенде, олар сизин де къуршажакъ, сиз де олар этген къурбанланы ашажакъсыз[+]. 16Сиз шо халкъны арасындан уланларыгъызгъа къызларын къатын этип алажакъсыз. Оланы къызлары буса, оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрюте туруп, сизин уланларыгъызны да шо пасатлыкъланы юрютме борчлу этежек[+]. 17Оьзюгюзге къуюп ялгъан аллагьлар этмегиз[+].

18Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгеригиз: Мен сизге буюргъан кюйде, абип айны[†] гёрсетилген вакътисинде етти гюн маясыз экмек ашагъыз, неге тюгюл сиз шо айда Мисриден чыкъдыгъыз[+].

19Бары да башлап тувгъан жан, шоланы арасында гьайван-малыгъыздан башлап тувгъан эркеклерини барысы да, Меники болажакъ[+]. 20Башлап тувгъан эшекни орнуна къозуну тёлегиз. Эгер де тёлемей бусагъыз, ону бойнун сындырыгъыз. Уланларыгъыздан башлап тувгъанларыны барысыны да орнуна тёлегиз.

Бирев де Мени алдымда бош къоллары булан гёрюнмесин[+].

21Алты гюн загьмат тёгюгюз, еттинчи гюн буса ял алыгъыз. Гьатта сабан сюре бусагъыз да, оракъ ора бусагъыз да ял алыгъыз[+].

22Будайны башлапгъы гелимин къайтарагъанда, Жумаланы байрамын, йылны ахырында буса Емишлени жыйыв байрамын[†] оьтгеригиз. 23Йылда уьч керен бары да эргишилер Есигиз Раббини, Исрайылны[†] Аллагьыны, алдына гелип токътагъыз[+]. 24Мен сизин арагъыздан оьзге халкъланы къувалажакъман ва топуракъларыгъызны дазуларын генглешдирежекмен. Эгер де йылда уьч керен гелип, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдына гелип токътасагъыз, топурагъыгъызгъа бирев де сугъулмажакъ.

25Магъа къурбан соягъанда, мая булан басылып биширилген экмекге гьайванны къанын[†] тёкме. Пасха[†] байрамны къурбанлыгъындан эртенге бир зат да къалмасын[+].

26Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме[+].

27Раббибиз Мусагъа:

– Бу сёзлени язып къой. Шо Мен сени ва Исрайыл булан бегетеген разилешивню шартларыдыр, – деп айта.

28Муса шонда Раббибиз булан къыркъ гече, къыркъ гюн къала. Ол бир зат да ашамай ва ичмей тура. Муса таш такъталарда разилешивню сёзлерин – он буйрукъну яза[+].


Мусаны юзюнден нюр яна

29Раббибиз булан сёйлеп битип, къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан Синай тавдан тюшгенде, Муса юзюнден нюр янагъанны билмей болгъан[+]. 30Гьарун[†] ва исрайыллылар Мусаны юзюнден нюр янагъанны гёргенде, огъар ювукълашма къоркъа. 31Тек Муса оланы оьзюню янына чакъыра. Шо заман Гьарун ва халкъны башчылары ону янына геле. Муса олар булан сёйлей. 32Шондан сонг ону янына исрайыллылар ювукълашып геле. Муса олагъа Синай тавда оьзюне Раббибиз берген буйрукъланы бере.

33Исрайыллылар булан сёйлеп битип, Муса бетин шаршав булан яба. 34Тек Раббибиз булан сёйлемек учун гирегенде, ол къайтып чыгъып къалгъанча, бетинден шаршавну тайдыра болгъан. Муса чыгъып, оьзюне буюрулгъан затны исрайыллылагъа етишдире болгъан[+]. 35Шо заман исрайыллылар ону юзюнден нюр янагъанны гёре болгъан. Сонг Муса къайтып Раббибиз булан сёйлеме гиргенче, бетин шаршав булан яба болгъан[+].

### 35


Сонгугюн булан байлавлу къанунлар

1Муса,[†] Исрайылны[†] бары халкъын да жыйып, булай дей:

– Раббибиз сизге булай буюрду: 2алты гюн ишлегиз, тек еттинчи гюн – сыйлы[†] гюн. Шо рагьатлыкъны сонгугюню,[†] Раббигизге багъышлангъан гюн. Ким шо гюн ишлесе, оьлтюрюлежек[+]. 3Сонгугюн уьйлеригизде от якъмагъыз.


Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар


(Чыгъ 25:1-9; 39:32-43)

4[•]Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: 5«Сизде бар затлардан Раббигизге къурбан этигиз. Гьар сюйгенигиз Раббигизге шу затлардан къурбан этсин: алтындан, гюмюшден, багъырдан; 6ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ийирилген йипден, юкъкъа кендир[†] йипден, эчкини пухундан; 7къызылгъа боялгъан къойну терисинден, юкъкъа ийленген териден ва эчкимююз терекни агъачындан;[+] 8чыракълагъа тёгюлеген зайтун майдан, сюртмек ва яллатмакъ учун къолланагъан арив ийисли майлардан; 9эпотну[†] да, тёш дорбаны да безендирмек учун къолланагъан ониксден ва оьзге тюрлю асил ташлардан.

10Усталыкъны бажарагъанларыгъыз, гелип, Раббигиз буюргъан бары да затны этсин: 11Сыйлы чатыр[†] учун шаршавну, илмеклени, рамланы, орнатылагъан ерлери булангъы багъаналаны; 12къурукълары, къапгъачы булангъы сандыкъны ва шону уьстюн япмакъ учун пердени;[†] 13къурукълары, бары да уьй алатлары булангъы тахны ва сыйлы экмекни;[†] 14бары да алатлары да булан ярыкъ этмек учун чыракъны, дин къуллукъну кютегенде къолланагъан лампаланы ва ярыкъ этмек учун майны; 15арив ийис тюшюрмек учун къурукълары да булангъы къурбан этеген ерни,[†] сюртмек учун майны, арив ийис чыгъарагъан отланы, Сыйлы чатыргъа гирмек учун пердени; 16багъыр челтири, къурукълары, алатлары булангъы бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны; 17багъаналары ва тиревлери булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени; 18Сыйлы чатыр ва абзар учун чюйлени ва аркъанланы; 19сыйлы ерде къуллукъ этмек учунгъу тигилген гийимлени: дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллугъун кютегенде дин къуллукъчу Гьарунгъа[†] ва ону уланларына гиймек учун сыйлы гийимлени».

20Исрайыллылар Мусаны янындан гете. 21Ким сюе буса ва кимни юреги оьзюн иштагьландыра буса, гелип, Ёлугъув чатырын ва шонда къуллукъ этмек учун сыйлы гийимлерин гьазирлевге Раббибизге къурбан эте. 22Бары да сюегенлер – эргишилер де, къатынгишилер де – гелип, алтынларын гелтире: тийревючлерин, сыргъаларын, оьрмекчелерин ва тагъымчакъларын. Олар алтынларын Раббибизге багъышлай. 23Кимники ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йиби, юкъкъа кендир йиби, эчкини пуху, къызыл тюсге боялгъан къой териси неде юкъкъа ийленген териси бар буса, шоланы гелтире[+]. 24Ким гюмюшюн неде багъырын къурбан этип бола буса, шоланы Раббибизге савгъатгъа гелтире. Кимники къайсы буса да бир ишге пайдаландырмакъ учун эчкимююз терекни агъачы бар буса, шону гелтире. 25Гьар бажарывлу къатынгиши, оьзю ийирип, ийирген йибин гелтире: ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йипни неде юкъкъа кендир йипни. 26Ийирип бажарагъан къатынгишилер, юреги буюруп, эчкини пухун ийире. 27Тухумланы башчылары, эпотну ва тёш дорбаны безендирмек учун, оникс ва оьзге тюрлю асил ташлар гелтире. 28Дагъы да олар арив ийис тюшюрмек учун затлар, чыракъгъа тёкмек, сюртмек ва яллатмакъ учун зайтун май[†] гелтире. 29Бары да исрайыллы эргишилер ва къатынгишилер, къайсыны юреги иштагьландыра буса, Раббибизге гёнгюллю кюйде къурбанлар эте. Шо къурбанлар Раббибиз Мусадан таба исрайыллылагъа этме буюргъан ишлеге пайдаландырыла.


Беселейил ва Огьолиап


(Чыгъ 31:1-11)

30[•]Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз Урини уланы Беселейилни танглады. Ури – Ягьуданы[†] къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 31Раббибиз Беселейилни Оьзюню Ругьу, гьикматлыкъ, англав, билим ва тюрлю усталыкълар булан таъмин этди. 32Беселейил оьзю ойлашгъан затланы алтындан, гюмюшден, багъырдан ясап бажара. 33Ол ташны хырлап, чарлап, агъачгъа оювлар этип ва гьар тюрлю усталыкъланы юрютюп бажара. 34Раббибиз Беселейилге ва Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапгъа башгъаланы уьйретме усталыкъ берди. 35Раббибиз олагъа усталаны, саниятчыланы, къумач согъувчуланы, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кендир йипге тикме тигивчюлени къайсы ишге де бажарывлугъун берди. Беселейил де, Огьолиап да – бек бажарывлу усталар ва саниятчылар.

### 36

1Беселейил, Огьолиап ва бары да саниятчы усталар бары затны тап Раббибиз буюргъан кюйде этсин. Сыйлы[†] ерни къурмакъ учун бары ишни билсин деп, Раббибиз олагъа усталыкъ да, бажарывлукъ да берди.

2Муса[†] Раббибиз оьзлеге гьюнер берген Беселейилни, Огьолиапны, бары да саниятчы усталаны ва юреклери иштагьланагъанланы барысын да ишлеме гелсин деп чакъырыв эте.

3Олар Мусадан исрайыллылар[†] сыйлы ерни къурмакъ учун жыйгъан бары да къурбан этген затларын ала. Халкъ буса гьар гюн эртен къурбанлар этип тура. 4Шо заман сыйлы ер учун загьмат тёгеген саниятчы усталар, ишлейгенин токътатып йиберип, 5Мусагъа:

– Халкъ Раббибиз эт деп буюргъан ишге тарыкълы чакъыдан да артыкъны гелтире, – дей.

6Муса буюруп, бютюн къонушгъа: «Не эргиши, не къатынгиши сыйлы ер учун дагъы къурбанлар этмесин», – деп билдире. Шолай айтып, халкъны къурбанлар этегенин токътата, 7неге тюгюл бары ишни кютмек учун, тарыкълы болагъанындан артыкъ гелтирилген болгъан.


Сыйлы чатыр


(Чыгъ 26:1-37)

8[•]Саниятчы усталар Сыйлы чатырны[†] тизив кендир[†] йипден, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл йиплерден этилген он шаршавдан къура. Шо шаршавланы уьстюне чебер кюйде карубланы[†] суратлары этиле. 9Бары да шаршавлар бир оьлчевде бола: узунуна йигирма сегиз тирсек[†] ва генгине дёрт тирсек. 10Усталар шо шаршавланы бешисин бир-бирине тиге, къалгъан бешисин де шолай эте. 11Олар гьар сыдраны ахырынчы шаршавуну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эте. 12Усталар дагъы да биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли илгик ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут гелеген элли илгик эте. 13Олар, алтындан элли илгик этип, Сыйлы чатыр бириксин учун, шо къармакълар булан эки де сыдрадагъы шаршавланы бир-бирине тиге.

14Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, усталар эчкини тюгюнден он бир шаршав гьазирлей. 15Он бир де шаршав бир йимик бола: узуну отуз тирсек ва генги дёрт тирсек. 16Олар беш шаршавну бир сыдра этип, алты шаршавну да башгъа сыдра этип тиге. 17Усталар эки де сыдрадагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эте. 18Сыйлы чатырны уьстюн бирикдирип япмакъ учун, олар багъырдан элли къармакъ эте. 19Усталар Сыйлы чатырны уьстюн къызылгъа боялгъан къой терилерден ва юкъкъа ийленген терилерден яба[+].

20Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирлей. 21Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болгъан. 22Гьар рам бир-бирине бегетилген эки къурукъдан амалгъа геле болгъан. Усталар Сыйлы чатырны бары да рамларын шо кюйде гьазирлей. 23Олар Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 24ва гюмюшден шолар орнатылагъан къыркъ ер гьазирлей – гьар рамгъа экишер ва шоланы учлары чыкъгъан ерлерине бирер ерни. 25Усталар Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына да йигирма рам 26ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 27Олар Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъа боюна алты рам 28ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 29Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегетиле, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдурула. Эки де мююшдеги рамланы шолай орната. 30Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болгъан.

31Усталар дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар гьазирлей: бешни Сыйлы чатырны бир тамыны боюндагъы рамланы къошмакъ учун, 32бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 33Олар ортадагъы гёнделен аркъалыкъны ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылагъан кюйде сала. 34Усталар рамлагъа алтын варакъ бере ва гёнделен салынгъан аркъалыкъланы тутсун деп, алтын солгъулар эте. Олар гёнделен салынгъан аркъалыкълагъа да алтын варакъ бере.

35Усталар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден перде[†] эте. Пердеге чебер кюйде карубланы суратлары этиле. 36Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден дёрт багъана эте ва шолагъа алтын варакъ бере. Сонг усталар шолагъа алтындан къармакълар ва гюмюшден къуюп орнатылагъан ерлер эте. 37Чатыргъа гиреген ерде олар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этилген оюнлары булангъы перде 38ва къармакълары да булангъы беш багъана гьазирлей. Усталар багъаналаны уьст ва тюп янларына алтын варакъ бере ва багъырдан шолагъа таявланы гьазирлей.

### 37


Сандыкъ


(Чыгъ 25:10-22)

1[•]Беселейил эчкимююз терекден сандыкъ эте: узуну эки ярым тирсек,[†] генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым[+]. 2Ол шону ичине де, тышына да таза[†] алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 3Беселейил сандыкъгъа алтындан къуюп дёрт юзюк эте ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде бегете – гьар якъдан экишерни. 4Ол эчкимююз терекни агъачындан къурукълар эте, шолагъа алтын варакъ бере. 5Сандыкъны алып юрюмек учун, къурукъланы шону сандыкъны эки де ягъындагъы юзюклеге сугъа.

6Беселейил дагъы да таза алтындан къапгъач эте – узуну эки тирсек ярым, генги буса бир тирсек ярым гелеген чакъы. 7Сонг ол къапгъачны ягъасы булан зарбулангъан эки алтын каруб[†] эте: 8бир карубну сандыкъны бир ягъасында, экинчисин – бириси ягъасында. Беселейил оланы къапгъачны эки де якълары булан къоша, шоллукъда карублар къапгъач булан биригип къалагъан гьалда бола. 9Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары[†] къапгъачны ябып къоягъан гьалда бола. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда бола.


Тах


(Чыгъ 25:23-30)

10[•]Беселейил эчкимююз терекни агъачындан тах эте: узуну эки тирсек, генги бир тирсек, бийиги де бир тирсек ярым гелеген чакъы. 11Ол тахгъа таза алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 12Беселейил тахны ягъа бою булан бийиги бир ая гелеген чакъы бару эте ва шону айланасы булан алтын омуз эте. 13Ол тахгъа алтындан дёрт юзюк эте ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегете. 14Тахны алып юрюйгенде къурукъланы сукъмакъ учун, юзюклер тахны ягъа боюна ювукъгъа салына. 15Тахны алып юрюмек учун къолланагъан къурукълар эчкимююзню терегини агъачындан этиле ва шолагъа алтын варакъ бериле. 16Беселейил дагъы да тах учун алтындан алатлар эте: бошгъапланы, сукараланы, къартыкъланы ва тёкмек учун къолланагъан кажинлени.


Алтын чыракъ


(Чыгъ 25:31-40)

17[•]Беселейил таза алтындан чыракъ эте. Чыракъны, шо орнатылгъан ерни, шону бутун токъалап, бир къалипге сала. Чыракъны чечекбашлары, бюрлери ва япыракълары буса бирикген гьалда бола. 18Чыракъны къабургъаларындан эки де якъгъа алты бутакъ узатыла: уьчюсю бир якъгъа, уьчюсю де башгъа якъгъа багъып. 19Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булангъы бадам терекни чечеклерини гёрюнюшюндеги уьч чечекбаш бола, шолай уьч чечекбаш – бириси бутакъда. Чыракъны алты да бутагъы шолай бола. 20Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла бола. 21Бир бюр чыракъдан таба узатылгъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде бола, экинчи бюр экинчи жут бутакъланы тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жут бутакъланы тюбюнде бола. Алты да бутакъны тюбюнде шолай бола. 22Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда бола.

23Беселейил етти лампа, мелтелер учун маша, таза алтындан чоргъалар 24ва чыракъ эте. Бары да алатлагъа бир талант[†] таза алтын гете.


Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер


(Чыгъ 30:1-5, 22-38)

25[•]Беселейил эчкимююз терекни агъачындан яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер.[†] Шо дёртгюл бола: узуну да, генги де бирер тирсек ва бийиги эки тирсек гелеген чакъы. Къурбан этеген ерни мююзлери шону оьзю булан бирикдириле. 26Ол къурбан этеген ерни уьстюне, ягъаларына, мююзлерине таза алтындан варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 27Къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукъланы сукъмакъ учун, Беселейил омузну тюбюнден бир-бирине къаршыда токътагъан эки алтын юзюк эте. 28Ол къурукъланы эчкимююз терекни агъачындан эте ва шолагъа алтын варакъ бере.

29Дагъы да сюртмек учун, Беселейил сыйлы[†] май[†] ва уста кюйде гьазирленген арив ийис тюшюрмек учун, таза къошулчан эте[+].

### 38


Бютюнлей яллатып къурбан этеген ер


(Чыгъ 27:1-8)

1[•]Бийиклиги уьч тирсек[†] гелеген бютюнлей яллатып къурбан этеген ер[†] эчкимююзню терегини агъачындан этиле. Шо дёртгюл бола: узуну – беш тирсек, генги де – беш тирсек. 2Беселейил къурбан этеген ерни дёрт де мююшюнде бирер мююз эте. Шоллукъда мююзлер къурбан этеген ер булан биригип къала. Ол къурбан этеген ерге багъырдан варакъ бере. 3Беселейил багъырдан шону бары да алатларын да эте: чараланы, беллени, себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва чоюнланы. 4Ол къурбан этеген ер учун челтирни, багъырдан торну эте. Тор къурбан этеген ерни бийиклигини ортасында ягъалары булан тенг гелеген кюйде бола. 5Беселейил багъыр челтирни дёрт де мююшюндеги къурукълар учун багъырдан къуюп юзюклер эте. 6Сонг эчкимююзню терегини агъачындан къурукълар этип, шолагъа багъырдан варакъ бере. 7Къурбан этеген ерни алып юрюмек учун, ол къурукъланы шону эки де ягъындан юзюклеге сугъа. Беселейил къурбан этеген ерни такъталардан онгара, ичин буса къувуш эте.


Багъыр чапчакъ


(Чыгъ 30:18)

8Ол Ёлугъув чатырына гиреген ерде къуллукъ этеген къатынгишилени гюзгюлеринден алынгъан багъырдан багъыргъа орнатылгъан багъыр чапчакъ эте[+].


Сыйлы чатырны абзары


(Чыгъ 27:9-19)

9[•]Сонг Беселейил абзар эте. Тизив кендир[†] йипден этилген перделер[†] булан бёлюнген абзарны къыбла ягъыны узунлугъу юз тирсек оьлчевде бола. 10Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 11Абзарны темиркъазыкъ ягъыны узунлугъу да юз тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола.

12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 13Абзарны гюнтувушгъа, гюн чыгъагъан ягъына бакъгъан ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. 14Гиреген ерни гьар ягъында орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 15Гиреген ерни бириси ягъында да орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 16Абзарны айланасындагъы перделер тизив кендир йипден этиле. 17Багъаналар орнатылгъан ер багъырдан, багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. Абзардагъы бары да багъаналарда гюмюш байлавлар бола.

18Абзаргъа гиреген ердеги перде ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл ва тизив кендир йипден этиле. Перде тигивлер булан да безендириле. Пердени узунлугъу йигирма тирсек, бийиклиги, абзарны перделери булан тенг болуп, беш тирсек гелеген оьлчевде бола. 19Абзаргъа гиреген ердеги пердеге де багъыргъа орнатылгъан дёрт багъана этиле. Багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. 20Сыйлы чатырны[†] ва шону айланасындагъы абзарны бары да чюйлери багъырдан этиле.


Сыйлы чатырны къурулушуна чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы

21Муна Сыйлы чатырны – Шагьатнаманы чатырына – чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы. Шо гьисапны Мусаны[†] буйругъуна гёре дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Итамарны башчылыгъы да булан левилилер[†] эте[+]. 22(Урини уланы Беселейил бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. Ури – Ягьуданы[†] къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 23Беселейил булан Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиап да бола. Огьолиап ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кетенге суратлар ва тигивлер этеген уста болгъан.) 24Сыйлы чатырда юрюлеген ишлер учун савгъат гьисапда гелтирилген алтынны авурлугъу, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, йигирма тогъуз талант[†] ва етти юз отуз шекел тарта болгъан.

25Халкъны гьисапгъа алынгъанларындан тюшген гюмюш, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, юз талант ва бир минг етти юз етмиш беш шекел тарта болгъан:[+] 26гьисапгъа алынгъан гьар эргишиден бир бека (демек, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, шекелни яртысы); гьисапгъа буса йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген, умуми алгъанда, алты юз уьч минг беш юз элли эргиши алынгъан болгъан[+]. 27Сыйлы[†] ерни кюрчюлерин къуймагъа ва перделеге юз талант чыгъа: юз кюрчюге юз талант, гьар кюрчюге бирер талант. 28Багъаналардагъы къармакъланы этмек, шоланы оьр якъларына варакъ бермек ва шоланы байлавларын этмек учун, етти юз етмиш беш шекел чыгъа.

29Къурбан этилген багъыр етмиш талант ва эки минг дёрт юз шекел бола. 30Шо багъыр Ёлугъув чатырына гиреген ерни кюрчюсюне, багъыр челтири де булангъы багъырдан этилген къурбан этеген ерге,[†] шону бары да алатларына, 31абзарны кюрчюлерине, абзаргъа гиреген ерге, Сыйлы чатырны ва абзарны бары да чюйлерине пайдаландырыла.

### 39


Дин къуллукъчуланы гийимлери


(Чыгъ 28:1-43)

1[•]Беселейил ва Огьолиап, Раббибиз Мусагъа[†] буйрукъ[†] этген кюйде, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю йиплерден сыйлы[†] ерде къуллукъ этмек учун ва Гьарун[†] учун согъуп сыйлы гийимлер эте.


Эпот

2Усталар алтындан, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир[†] йиплерден эпот[†] эте: 3алтынны янчып, юкъкъа япыракълардай этип, шоланы уста кюйде ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплеге къошуп эше. 4Олар эпотну инбашларыны эки де мююшюнден таба тюймелеп болагъан кюйде эте. 5Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этиле: Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

6Оникслени уста кюйде этилген къыршавлагъа салып, шоларда, мюгьюрде йимик, Исрайылны[†] уланларыны атларын къазып яза. 7Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, усталар шоланы эпотну инбашларына Исрайылны уланлары учун эсделик ташлардай бегете.


Тёш дорба

8Эпотгъа ошатып чебер кюйде этилген тёш дорба гьазирлей: алтын, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплерден. 9Шо тёш дорба дёртгюл бола: узунуна да, генгине де бирер къарыш[†] гелеген эки бюкленген къумачдан. 10Шогъар дёрт сыдра этип сыйлы ташланы орната. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл ташлар бола; 11экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар бола; 12уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист бола; 13дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма бола. Шолар алтындан уста кюйде этилген къыршавлагъа салына. 14Сыйлы ташланы санаву он эки бола – Исрайылны уланларыны атларына гёре бирер тиеген кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки де къавумдан бирисини аты къазылып языла.

15Усталар тёш дорбагъа алтындан аркъангъа ошатылып эшилген шынжырлар эте. 16Олар алтындан уста кюйде этилген эки къыршав ва эки юзюк эте, юзюклени тёш дорбаны эки де мююшюне бегете. 17Усталар эки де алтын шынжырны тёш дорбаны мююшлериндеги юзюклеге бегете, 18шынжырланы бириси башларын буса, эпотну ал янындан инбашларына къошуп, эки де къыршавгъа бегете. 19Олар дагъы да эки алтын юзюк эте ва шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси мююшлерине бегете. 20Сонг усталар алтындан дагъы да эки юзюк эте ва шоланы тюпден таба эпотну ал янына, эпотну тап уьстюндеги тигивню къырыйы булан бегете. 21Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклери булан ачыкъ гёк йип булан байлай. Усталар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.


Дин къуллукъчуланы оьзге гийимлери

22Эпотну тюбюнден гийилеген аба гёк тюсде, согъулуп, 23эзивюнде оюлгъан ери, йыртылмасын деп, опуракъны ягъасына йимик чалыв булан тигилип этиле. 24Абаны этегини бою булан ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслердеги ва ийирилген кендир йиплерден этилген нарны емишлерини суратларын 25ва таза[†] алтындан гиччи къонгуравланы эте. Шоланы абаны этегиндеги нарланы арасы булан, 26къонгуравлар да, нарлар да аралашып гелеген кюйде бегете. Абаны, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, дин къуллукъну кютегенде гийме герек болгъан.

27Гьарунгъа ва ону уланларына тизив кендир йипден согъуп гёлеклер 28чалмалар эте. Башлагъа байланагъан байлавлар да, тобукъланы уьстюнден таба салынагъан алатлар да тизив кендир йипден этиле. 29Белбав да, тизив кендир, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплерден этилип, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чебер тигивлер булан безендириле.

30Таза алтын япалакъ чечекбашдан сыйлы таж этип, шогъар, мюгьюрде йимик, РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ деп къазып язалар. 31Сонг, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чалманы тажгъа бегетмек учун, тажгъа ачыкъ гёк тюсдеги йипни байлай.


Муса сыйлы ерни тергеп чыгъа


(Чыгъ 35:10-19)

32Сыйлы чатырны[†] – Ёлугъув чатырын къурув булан байлавлу иш шулай тамамлана. Исрайыллылар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 33Олар Сыйлы чатырны Мусагъа гелтире: алатлары да булангъы чатырны – къармакъларын, рамланы ва гёнделен аркъалыкъланы, таявлары да булангъы багъаналаны, 34къызыл тюсге боялгъан къойланы терисинден этилген шаршавну, пердени[†] япмакъ учун юкъкъа ийленген гёнден этилген шаршавну,[+] 35къурукълары ва къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын,[†] 36бары да алатлары да булангъы тахны, сыйлы экмекни,[†] 37гезиклеп салынгъан лампалары ва бары да алатлары да булангъы чыракъны, ярыкъ этмек учун майны; 38алтындан гьазирленген къурбан этеген ерни,[†] сюртмек учун майны, арив ийис тюшюрмек учун затланы, чатыргъа гиреген ердеги пердени, 39багъыр челтири, къурукълары ва алатлары да булангъы багъырдан гьазирленген къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны, 40орнатылгъан багъаналары да булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени, абзар учун аркъанланы ва чюйлени, Сыйлы чатыр – Ёлугъув чатыры учун бары да алатланы, 41сыйлы ерде къуллукъ этмек учун согъулуп этилген гийимлени: Гьарун да, ону уланлары да дин къуллукъчулар[†] гьисапда къуллугъун кютегенде гиеген сыйлы гийимлени.

42Исрайыллылар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кюте. 43Муса олар этген ишни тергеп чыгъа ва олар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кютгенни гёре. Сонг Муса оланы шабагьатлай.

### 40


Сыйлы чатырны къурув

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Сен Сыйлы чатырны[†] – Ёлугъув чатырын – биринчи айны биринчи гюнюнде къурарсан. 3Чатырны ичине шагьатнаманы сандыгъын[†] сал ва шону перде[†] булан яп. 4Тахны гелтир ва уьстюне шону бары да алатларын сал. Сонг чыракъны гелтир ва шогъар кантиллени сал. 5Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни[†] шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал ва Сыйлы чатыргъа гиреген ерге пердени ил.

6Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерге сал. 7Чапчакъны Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына сал ва шогъар сув тёк. 8Чапчакъны айланасы булан абзарны сал ва шонда гиреген ерге пердени ил.

9Сюртмек учун майны алып, Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа май[†] сюрт. Сыйлы чатырны ва шону бары да алатларын сыйлы[†] эт, шоллукъда шо сыйлы болуп токътажакъ. 10Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерге ва шону бары да алатларына май сюрт. Къурбан этеген ерни сыйлы эт, шоллукъда шо зор сыйлы ер болуп токътажакъ. 11Чапчакъгъа ва шону тиревюне май сюртюп, шоланы да сыйлы эт.

12Гьарунну,[†] ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтир ва оланы сув булан жувундур. 13Гьарунгъа сыйлы гийимлени гийдир. Ол Магъа дин къуллукъчу[†] гьисапда къуллукъ этип болсун учун, огъар май сюртюп, сыйлы эт. 14Гьарунну уланларын гелтир ва олагъа гёлеклер гийдир. 15Олар да Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, олагъа да, атасына йимик май сюрт. Шо гьар даим де, гележек наслуларда сыйлылыкъны ёлундагъы май сюртюв[†] болажакъ. 16Муса бары да затны Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте.

17Экинчи йылны биринчи айыны биринчи гюнюнде Сыйлы чатыр къурулуп бите. 18Муса Сыйлы чатырны, шону таявларын сала, рамланы эретургъузуп, гёнделен аркъалыкъланы орната ва багъаналаны эретургъуза. 19Сонг ол чатырны уьстюн шаршав булан яба ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону уьстюнден бирдагъы шаршав тарта.

20Муса, разилешивню[†] алып, шону сандыкъны ичине сала. Ол сандыкъгъа къурукъланы бегете ва шону уьстюне тазаланывну[†] къапгъачын сала[+]. 21Сонг ол сандыкъны Сыйлы чатырны ичине алып гире, ябагъан пердени иле ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шагьатнаманы сандыгъын бегите.

22Муса тахны Ёлугъув чатырыны темиркъазыкъ ягъында – пердени артына сала, 23ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында экмекни сала.

24Ол Ёлугъув чатырындагъы тахны къаршысында – Сыйлы чатырны къыбла ягъында чыракъны сала 25ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында кантиллени ягъа.

26Муса Ёлугъув чатырында пердени алды булан алтындан этилген къурбан этеген ерни сала 27ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шонда яллатып арив ийис тюшюре. 28Ол Сыйлы чатыргъа гиреген ерде пердени иле.

29Муса Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерни къырыйына бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни сала ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, бютюнлей яллатып ва экмек къурбанланы[†] эте.

30Ол Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына чапчакъны сала ва жувунмакъ учун шогъар сув тёге. 31Муса, Гьарун ва ону уланлары шонда къолларын ва аякъларын жува болгъан. 32Олар, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, гьар гезик Ёлугъув чатырына гирегенде ва къурбан этеген ерге ювукълашагъанда, жувуна болгъан.

33Муса Сыйлы чатырны ва къурбан этеген ерни айланасында абзар эте ва абзаргъа гиреген ерге перде иле. Муса ишин шолай тамамлай.


Раббибизни макътавлугъу

34Булут гелип, Ёлугъув чатырын яба ва Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя[+]. 35Муса Ёлугъув чатырына гирип болмай тура, неге тюгюл шону уьстюн булут ябып, Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя.

36Сыйлы чатырны уьстюнден къачан булут гётериле буса, исрайыллылар[†] шо заман сапаргъа чыгъа болгъан[+]. 37Эгер де булут гётерилмеген буса, олар булут гётерилмейли, сапаргъа чыкъмай болгъан. 38Раббибизни булуту Сыйлы чатырны уьстюн гюндюзлер яба болгъан. Гечелер буса шо булутну ичинде бары да исрайыллылар сапаргъа чыкъгъан вакътиде оьзлер де гёреген кюйде ялын янып тура болгъан.

## Левили

### Левили

Левили


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


Левили

Бу китапда аслу гьалда Левини къавумундан чыкъгъан Аллагьны къуллукъчуларыны кёп санавдагъы борчлары бериле. Китапны аты да олар булан байлавлу.

Мунда суратлангъан агьвалатлар Чыгъышдагъы хабарны узата. Чыгъышда буса Аллагь Синай тавда Мусадан таба халкъгъа Оьзюню буйрукъларын етишдирген эди. Китапны башында (1–10-нчу башларда) Аллагьны къуллукъчулары Огъар этме герек къурбанлагъа байлавлу гёрсетивлер бериле. Шо гёрсетивлени башгъа-башгъа маъналары болма бола: айры-айры адамлар ва савлай халкъ шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьдан алгъан затланы бир пайын Огъар Оьзюне бере, Ону булан къатнай неде этген гюнагьлары саялы Ону алдында товбагъа тюше.

Сонг (11–16-нчы башларда) тазаны насдан нечик айырма тюшегенлик булан байлавлу къайдалар бериле. Аллагьны халкъы оьзюню тазалыгъын сакълап билме герек. Шо буса гьар гюнлюк яшав-туруш къайдаларда, айрокъда рызкъыны танглавда ачыкъгъа чыгъа.

Китапны сонггъу гесегинде (17–27-нчи башларда) энчили, уьягьлю, жамият ва загьмат булан байлавлу кёп санавдагъы къайдалар бериле. Шо къанунланы кёбюсю бырынгъы гюнтувуш халкъланы къанунларына ошашлы геле. Тек шолар инсанны Къудратланы Еси, Яратгъаныбыз Аллагьны кёп янлы гьакимлигини тюбюнде гёнгюллю кюйде яшама сюегенлигине кюрчюлене. Аллагьны халкъыны арасында болма тарыкъ «ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй» (19:18) деген аслу талап тап шу китапда арагъа чыгъа.

### 1


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар

1Раббибиз, Мусаны[†] чакъырып, Ёлугъувну чатырындан таба ону булан сёйлей. Ол булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] да багъып: «Эгер арагъыздан биригиз Раббигизге гьайванны къурбан эте буса, шо гьайван уллу мююзлю неде гиччи мююзлю тайпадан болсун, – деп айт[+].

3Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ уллу мююзлю гьайван тайпадан буса, къурбан этеген адам[†] тетиги ёкъ бугъаны къурбан этсин. Къурбанны Раббигиз къабул этсин учун, ол бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын. 4Къурбан этеген адам къолларын бютюнлей яллатылагъан бугъаны башына салсын. Шо заман къурбанлыкъ ону атындан къабул этилежек ва ону гюнагьлары гечилежек. 5Ол Раббигизни алдында яш бугъаны сойсун. Гьарунну[†] дин къуллукъчулары[†] болгъан уланлары буса, къанны[†] гелтирип, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде ерлешген къурбан этеген ерни[†] айланасы булан себелесин. 6Къурбан этеген адам бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны[†] терисин сыдырып алсын ва чархны гесеклеге пайласын. 7Дин къуллукъчу Гьарунну уланлары къурбан этеген ерде от якъсын ва отгъа агъачлар ташласын. 8Сонг Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары чархны гесеклерин башы ва майы да булан бирче къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 9Сонг къурбан этеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген бугъа, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] болажакъ[+].

10Эгер бютюнлей яллатылагъан къурбанлыкъ гиччи мююзлю гьайван тайпадан, демек къойлардан неде эчкилерден буса, къурбан этеген адам тетиги ёкъ эркек гьайванны къурбан этсин. 11Ол къурбанлыкъны къурбан этеген ерни темиркъазыкъ ягъында Раббигизни алдында сойсун. Гьарунну дин къуллукъчулары болгъан уланлары буса эркек къурбанлыкъны къанын къурбан этеген ерни айланасы булан себелесин. 12Къурбан этеген адам чархны гесеклеге пайласын, дин къуллукъчу буса башы ва майы да булан бирче шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салсын. 13Сонг оьзюнден къурбан этилеген адам бугъаны ич-бавурун ва какичлерин жувсун, дин къуллукъчу буса шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ[+].

14Эгер Раббигиз учун этилеген къурбанлыкъ къушлардан бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ буса, къурбан этеген адам къыр гёгюрчюнню неде яш уьй гёгюрчюнню къурбан этсин[+]. 15Дин къуллукъчу къушну къурбан этеген ерге гелтирсин, башын юлкъуп, ону къурбан этеген ерге салып яллатсын, къанын къурбан этеген ерге бакъдырып сюзюп акъдырсын. 16Ол, къушну хырданын чыгъарып, къувларын юлкъуп алсын ва шоланы къурбан этеген ерни гюнтувуш ягъына, кюл бар ерге ташласын. 17Къушну къанатларындан да тутуп, дин къуллукъчу ону чархын ачсын, тек толу кюйде тюгюл, сонг буса къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып яллатсын. Шо бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болажакъ»[+].

### 2


Экмек къурбанлыкъ

1«Эгер бирев Раббигизге экмекни къурбан[†] эте буса, шо тизив будай ундан биширилме герек. Къурбан этеген адам[†] унгъа май[†] тёксюн, уьстюнден арив ийисли сыламаны[†] салсын[+] 2ва Гьарунну[†] дин къуллукъчу[†] болгъан уланларына гелтирсин. Дин къуллукъчу, бир увуч тизив унну ва бары да арив ийисли сылама да булан майны алып, шоланы къурбан этеген ерде,[†] белги гьисапдагъы пай йимик[*] – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] савгъатны йимик яллатсын[+]. 3Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы зор уллу сыйлысыдыр.[†][+]

4Эгер сен кёрюкде биширилген экмекни къурбан эте бусанг, шо тизив будай ундан этилме герек: майгъа басылгъан маясыз экмеклер неде май сюртюлген маясыз чапелеклер[+]. 5Эгер сени экмек къурбанлыгъынг тавада биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив будай ундан ва маясыз этилме герек[+]. 6Экмекни сындырып, шогъар май тёк; шо экмек къурбанлыкъдыр. 7Эгер сени экмек къурбанлыгъынг ялгъавда биширилген буса, шо майгъа басылгъан тизив ундан этилме герек. 8Айтылгъан кюйде, Раббигизге этилген экмек къурбанлыкъны, гелтирип, дин къуллукъчугъа бер, ол буса шону къурбан этеген ерге элтер. 9Ол, экмек къурбанлыкъдан бир пайны, белги гьисапдагъы пай этип алып, шону къурбан этеген ерде яллатар. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювлю савгъатдыр[+]. 10Экмек къурбанлыкъдан къалгъаны Гьарунгъа ва ону уланларына тие; шо – Раббигизге этилген савгъатланы инг сыйлы пайыдыр.

11Раббигизге сен этеген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да маясыз болма тарыкъ, неге тюгюл не маяны, не балны Раббигизге савгъат гьисапда яллатма ярамай[+]. 12Сен шоланы Раббигизге биринчи емишлени къурбанлыкълары[†] гьисапда этме боласан, тек шоланы къурбан этеген ерге ийис тюшюрюв гьисапда этме ярамай[+]. 13Экмек къурбанларынга туз къош. Экмек къурбанлыкъланы тузсуз къойма. Туз сени Аллагь булангъы разилешивюнгню[†] белгисидир. Сен гьар къачан къурбан этегенде де, туз къош[+].

14Эгер Раббигизге экмек къурбанлыкъны башлапгъы будайдан эте бусанг, бишип битмеген будайбашлардан силкип алынгъан, отгъа салынып къурутулгъан янгы будайдан эт[+]. 15Будайгъа май тёк ва уьстюнден арив ийисли сыламаны сал. Шо экмек къурбанлыкъ болур. 16Дин къуллукъчу басылгъан будайны ва бары арив ийисли сылама булан майны белги гьисапдагъы пайын яллатар. Шо Раббигиз учун этилеген савгъатдыр»[+].

### 3


Ярашывлукъну къурбанлыгъы

1«Бирев ярашывлукъ учун уллу мююзлю гьайванлардан – башгъа тюгюл, эркеги болсун неде тишиси болсун – къурбан эте буса, ол Раббигизни алдына тетиги ёкъ гьайванны салсын[+]. 2Ол гьайванны башына къолларын салсын ва ону Ёлугъувну чатырына гиреген ерде сойсун. Сонг Гьарунну[†] дин къуллукъчулары[†] болгъан уланлары къурбан этеген ерни[†] айланасы булан къанны[†] себелесин. 3Къурбан этеген адам[†] ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны, 4май[†] битген эки де бюйрекни, бутланы семиз ериндеги майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 5Гьарунну уланлары, шоланы къурбан этеген ерде яллайгъан агъачланы уьстюне салып, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] булан бирче яллатсын. Шо савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв[†] болажакъ[+].

6Эгер бирев ярашывлукъ учун гиччи мююзлю гьайванлардан къурбан эте буса, тетиги ёкъ эркегин неде тишисин къурбан этсин. 7Эгер ол токълуну къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 8Гьайванны башына къолун салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 9Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда ону майын къурбан этсин: аркъасюекни тюп ягъындан гесилип алынгъан савлай къуйрукъну, бары ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 10майы да булангъы эки де бюйрекни, бутланы семиз ерине битген майны ва бавурну майын; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 11Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда яллатсын[+].

12Эгер къурбан этеген адам эчкини къурбан эте буса, ону Раббигизни алдына салсын. 13Ол къолун къурбанлыкъны башына салсын, ону Ёлугъувну чатырыны алдында сойсун, Гьарунну уланлары буса къурбан этеген ерни айланасы булан къанны себелесин. 14Ол оьзюню къурбанлыгъындан Раббигизге савгъат гьисапда бары да ичмайны неде ич-бавургъа битген бары майны, 15майы да булангъы эки де бюйрекни, бутлагъа битген майны ва бавурну майын къурбан этсин; ол шоланы барын да бюйреклер булан бирче чыгъарып алсын. 16Дин къуллукъчу шоланы къурбан этеген ерде рызкъы – савгъат, ийис тюшюрюв гьисапда яллатсын. Бары да май Раббигизникидир[+].

17Шу – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур. Сиз къайда турсагъыз да, не майны, не къанны ашгъа къолламагъыз»[+].

### 4


Билмей этилген гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе,[+] 3эгер баш дин къуллукъчу,[†] оьзю гюнагь этип, бютюн халкъны гюнагьлы этсе, гюнагь этген адам[†] гюнагь саялы Раббигизге тетиги ёкъ яш бугъаны къурбанлыкъгъа сойсун. 4Ол, бугъаны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, Раббигизни алдына салсын, ону башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 5Баш дин къуллукъчу, бугъаны къанын[†] алып, Ёлугъувну чатырына гирсин. 6Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, сыйлы[†] ерни пердесини[†] алдында бармагъын етти керен силксин. 7Дин къуллукъчу[†] Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында яллатып арив ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерни[†] мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн[+]. 8Ол гюнагь саялы къурбанлыкъгъа союлагъан яш бугъаны ичинден ич-бавуруна къаплангъан бары майны чыгъарып алсын. 9-10Майы да булан эки де бюйрегин де, бутлагъа битген майны да ва бавурдагъы ичмайны да чыгъарып алсын. Ярашывлукъ саялы къурбанлыкъгъа союлагъан бугъаны ичиндеги майны нечик тайдыра буса, ол шоланы барын да бюйреклер булан чыгъарып алсын. Дин къуллукъчу шоланы бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерде яллатсын. 11Тек ол бугъаны гёнюн, этин ва шолай да баш-какичин, ичек-къарынларын ва ичеклердеги насын –[+] 12бугъадан къалгъан бары да затны – къонушдан тышгъа, таза,[†] кюлню тёгеген ерге чыгъарсын ва шонда яллатсын.

13Эгер бютюн исрайыллы халкъ билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда оьзлер исрайыллылар билмей буса да, олар айыплы болажакъ[+]. 14Олар этген гюнагь иш ачыкъ болгъанда, адамлар, къурбанлыкъгъа соймакъ учун яш бугъаны гелтирип, ону Ёлугъувну чатырыны алдына салма тарыкъ. 15Халкъны тамазалары бугъаны башына къолларын салсын ва ону Раббигизни алдында сойсун. 16Баш дин къуллукъчу бугъаны къанын Ёлугъувну чатырына алып гирсин. 17Ол бармагъын къангъа чомсун ва Раббигизни алдында, пердени алдында бармагъы булан етти керен силксин[+]. 18Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында къурбан салагъан ерни мююзлерине къан сюртсюн. Бугъаны къалгъан къанын Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги бютюнлей яллатып къурбан этмек учун къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 19Ол, бугъаны ичинден бары майны чыгъарып алып, къурбан этеген ерге салып яллатсын 20ва шо бугъагъа гюнагь учун къурбанлыкъгъа союлгъан бугъагъа этгенни этсин. Шолай этип, дин къуллукъчу оланы гюнагьларындан чаяжакъ ва оланы гюнагьлары гечилежек. 21Сонг ол яш бугъаны къонушдан тышгъа чыгъарсын ва, биринчи бугъаны йимик, ону да яллатсын. Шо – халкъны гюнагьы учун къурбанлыкъдыр.

22Эгер халкъны башчысы, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, ол айыплы болажакъ. 23Башчыгъа оьзю этген гюнагь ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 24Ол эчкини башына къолун салсын ва ону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. Шо – гюнагь учун этилеген къурбанлыкъдыр. 25Дин къуллукъчу Ёлугъувну чатырында Раббигизни алдында бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 26Ол къурбан этеген ерде, ярашывлукъну къурбанлыгъыны майы йимик, бары да майны яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу башчыны гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

27Эгер халкъны арасындан бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь къазанса, ол айыплы болажакъ[+]. 28Этген гюнагьы оьзюне ачыкъ болгъанда, ол тетиги ёкъ эчкини къурбанлыкъгъа сойма тарыкъ. 29Ол эчкини башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде сойсун. 30Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 31Ол ярашывлукъну къурбанлыгъындан майны нечик тайдыргъан буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз ушатар йимик ийис тюшюрмек учун, къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу халкъны арасындан чыкъгъан кимни де гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек[+].

32Эгер ол гюнагьы саялы токълуну къурбанлыкъгъа соя буса, тетиги ёкъ тишисин сойсун. 33Ол токълуну башына къолун салсын ва ону бютюнлей яллатып этеген къурбанлыкъланы соягъан ерде къурбан этсин. 34Дин къуллукъчу бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни мююзлерине къан сюртсюн, къалгъан къанны буса къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёксюн. 35Ол ярашывлукъну къурбанлыгъы учун союлгъан токълудан майны нечик тайдыра буса, тап шо кюйде бары да майны чыгъарып алсын ва шону Раббигиз учун этилеген савгъатлар булан бирче къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шолай этип, дин къуллукъчу ону гюнагьындан чаяжакъ ва ол гечилежек.

### 5

1Эгер бирев оьзю гёрген неде билеген ишине байлавлу болуп шагьатлыкъгъа ант этме гелтирилгенде, бир сёз де айтмайлы, гюнагь этсе, ол такъсырланма тарыкъ.

2Неде бирев нас[†] затгъа – нас къыр жанланы, неде нас гьайван-малны, неде сюйкелип юрюйген нас жанланы сюегине – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, ол нас ва айыплы болуп чыгъажакъ[+].

3Неде ол адамны[†] насына – ону мурдарлайгъан гьар къайсы насына да – тийсе, гьатта оьзю шону эслемей этсе де, шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ[+].

4Неде бирев бир яхшылыкъ неде яманлыкъ этемен деп алгъасап ант этсе, шо гьакъда да янгыз артын ойлашмай ант этген буса (башгъа тюгюл, шону билип этсин неде билмей этсин), шону англагъан сонг, ол айыплы болуп чыгъажакъ[+].

5Эгер ким буса да бирев шолай ишлерде айыплы болуп чыкъса, этген гюнагь ишине ачыкъ кюйде мюкюрлюк этсин 6ва оьзюню гюнагьын чаймакъ учун, Раббигизге къурбанлыкъ гьисапда сиривюнден къойну неде эчкини сойсун. Шо заман дин къуллукъчу[†] ону гюнагьларындан чаяжакъ.

7Эгер ону къой сойма гючю чатмай буса, Раббигизге эки къыр гёгюрчюнню неде эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин тазалайгъан къурбанлыкъ гьисапда, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] гьисапда[+]. 8Ол шоланы дин къуллукъчугъа берсин. Дин къуллукъчу башлап гюнагьын чаймакъ учун къурбан этсин. Ол гёгюрчюнню башын уьзсюн, тек ахыргъа ерли тюгюл 9ва гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны[†] къанын[†] къурбан этеген ерни[†] бет ягъына себелесин. Къалгъан къанны къурбан этеген ерни тюбюне багъып сюзюп тёксюн. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 10Сонг дин къуллукъчу бириси гёгюрчюнню, адатгъа гёре, бютюнлей яллатып къурбан этсин, шо адамны этген гюнагьларындан чайсын ва ол гечилежек.

11Эгер ону эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню къурбан этме гючю чатмай буса, ол этген иши саялы тизив будай ундан епаны ондан бир пайын[†] гюнагь саялы къурбан этсин. Ол унгъа май[†] тёкмесин ва уьстюне арив ийисли сыламаны[†] салмасын, неге тюгюл шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр[+]. 12Ол шону дин къуллукъчугъа гелтирип берсин. Ол шондан бир увучну белги гьисапдагъы пай этип алсын ва къурбан этеген ерде Раббигизге этилеген савгъатлар булан бирче яллатсын. Шо – гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъдыр. 13Шолай этип, дин къуллукъчу шо адамны этген гьар къайсы гюнагьындан да чаяжакъ ва ол гечилежек. Экмек къурбанлыкъ[†] йимик, бу къурбанлыкъдан къалгъаны да дин къуллукъчунукидир»[+].


Биремен къурбанлыкъ

14Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

15– Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир сыйлы[†] буйругъуна къаршы иш этип, гюнагь этсе, ол тёлев гьисапда сиривюнден Раббигизге тетиги ёкъ иркни сойсун. Шо иркни сыйлы ерде токъташдырылгъан оьлчевге гёре гюмюш булан оьз багьасы болма тюше. Шо – биремен къурбанлыкъдыр.[†][+] 16Ол сыйлы затгъа къаршы этген гюнагьы саялы тёлев этсин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын къошуп, дин къуллукъчугъа берсин. Ол биремен къурбанлыкъ учун союлагъан иркден таба шо адамны гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек[+].

17Эгер бирев, билмей туруп Раббигизни къайсы буса да бир буйругъу булан гери урулгъан ишни этип, гюнагь этсе, гьатта шо гьакъда ол оьзю билмей буса да, ол айыплы болуп чыгъажакъ ва такъсырланма тарыкъ болажакъ. 18Ол дин къуллукъчугъа биремен къурбанлыкъ учун сиривюнден тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни гелтирсин. Шо заман дин къуллукъчу шо адамны оьзю билмей туруп этген иши саялы гюнагьындан чаяжакъ ва ондан гечилежек. 19Шо – биремен къурбанлыкъдыр, неге тюгюл шо адам Раббигизни алдында айыплы болуп чыкъгъан.

### 6

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Эгер ким буса да бирев, башгъа адамны[†] оьзюне инанылгъан, аманат этилген затына хыянат болса, ялгъан айтып гюнагь иш этсе неде Раббисине бакъгъан якъдагъы аминлигин[†] бузса, неде урласа[+] 3ва шолай да ол, биревню тас болгъан малын табып, шо гьакъда айтмаса, эгер ол бир затгъа байлавлу ялгъан ант этсе неде инсанлар этеген нечик буса да бир гюнагь иш этсе, 4-5эгер ол гюнагь иш этип айыплы болса, ол урлагъан неде чыгъарып алгъан, оьзюне аманат этилген, бирев тас этип тапгъан затны къайтарма тарыкъ. Ол бары затны толу кюйде къайтарма, шону уьстюне къайтгъан затны багьасыны бешден бир пайын къошуп, оьзю биремен къурбанлыкъны[†] этеген гюн есине берме герек[+]. 6Тёлев гьисапда буса ол дин къуллукъчугъа[†] Раббигизге этилеген биремен къурбанлыкъны гелтирме герек: сиривюндеги тийишли багьасы булангъы ва тетиги ёкъ иркни. 7Шо заман дин къуллукъчу Раббигизни алдында ону гюнагьларындан чаяжакъ ва ону этген, айыплы болгъан бары да ишлери гечилежек.


Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

8Раббибиз Мусагъа булай айта:

9– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына булай буюр: «Муна бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар: яллатып этилген къурбанлыкъ оьзю къурбан этеген ерде[†] сав гече эртен болгъанча къалсын ва къурбан этеген ерни оту сёнмей сакъласын[+]. 10Дин къуллукъчу кетен опурагъын ва кетен ич гийимин гийсин, къурбан этеген ерни оту ютгъан бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны кюлюн сибирип тайдырсын ва къурбан этеген ерни къырыйына тёксюн[+]. 11Сонг ол шо гийимин чечсин, башгъасын гийсин ва кюлню къонушдан тышдагъы таза[†] ерге чыгъарсын[+]. 12Къурбан этеген ерни отун сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай. Дин къуллукъчу гьар гюн эртен агъачлар салсын, отгъа бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны салсын ва ярашывлукъну къурбанлыгъыны майын яллатсын. 13Къурбан этеген ерни отун даим сёнме къоймай сакълама тарыкъ, шо сёнме ярамай».


Экмек къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

14«Муна экмек къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар: Гьарунну уланлары шону Раббигизни алдына, къурбан этеген ерге гелтирсин[+]. 15Дин къуллукъчу, экмек къурбанлыкъ этилеген тизив будай ундан бир увучну ва бары арив ийисли сылама[†] булан майны да алып, къурбан этеген ерде Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюп, белги гьисапдагъы пайны яллатсын. 16Гьарун ва ону уланлары къурбанлыкъдан къалгъанын ашасын. Шону сыйлы[†] ерде, Ёлугъувну чатырыны абзарында мая къошулмагъан экмекни ашасын. 17Къурбанлыкъ мая къошулмагъан хамурдан биширилсин. Мен шону олагъа Магъа этилеген савгъатланы оьзлени пайы гьисапда беремен. Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] ва биремен къурбанлыкъ йимик, шо – зор уллу сыйлы затдыр[+]. 18Гьарунну гьар къайсы эркек наслусуна шону ашама ярай. Шо – оланы гележекдеги наслуларында Раббигизге этилеген савгъатлардан даимги пайыдыр. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ»[+].

19Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

20– Муна Гьарун ва ону уланлары оьзлени башына май[†] сюртюлеген гюн Раббигизге этме герек къурбанлыкъ: даимги экмек къурбанлыкъ гьисапда тизив будай ундан епаны ондан бир пайы[†] – бир яртысын эртен, экинчи яртысын буса ахшам. 21Шону май булан тавада бишир, шогъар къызгъанмай май сюрт ва гесеклер этип сындыр. Шо – Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрювдюр.[†][+] 22Башына май сюртюлген дин къуллукъчу гьисапда Гьарунну орнун тутажакъ уланы къурбанлыкъны онгаражакъ. Шо – Раббигизни даимги пайыдыр, шону савлай яллатма тюше[+]. 23Дин къуллукъчуну гьар къайсы экмек къурбанлыгъын да савлай яллатма тюше. Шону ашама ярамай.


Тазалайгъан къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

24Раббибиз Мусагъа булай айта:

25– Гьарунгъа ва ону уланларына булай айт: «Муна гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар: шону Раббигизни алдында бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соягъан ерде сойма тюше. Шо – зор уллу сыйлы затдыр[+]. 26Шо къурбанлыкъны соягъан дин къуллукъчу шону сыйлы ерде, Ёлугъувну чатырында ашажакъ. 27Къурбанлыкъны этине тийген бары да зат сыйлы болажакъ. Эгер опурагъынга къан[†] чачыраса, шону сыйлы ерде жув. 28Эт асылгъан сыныкъ савутну сындырма тарыкъ. Эгер эт ез савутда асылгъан буса, шону тазалама ва жувма тарыкъ[+]. 29Шону дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге этме ярай. Шо – зор уллу сыйлы затдыр. 30Сыйлы ерде гюнагьдан чаймакъ учун гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъны къаны Ёлугъувну чатырына алып гийириле. Шо къурбанлыкъны этин ашама ярамай, шону яллатма тарыкъ»[+].

### 7


Биремен къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар

1«Муна биремен къурбанлыкъ[†] булан байлавлу токъташдырывлар. Бу къурбанлыкъ – зор уллу сыйлы[†] затдыр[+]. 2Ону бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны[†] соягъан ерде сойма тарыкъ. Къурбанлыкъны къанын[†] къурбан этеген ерни[†] дёрт де ягъына себелегиз. 3Ону бары да майын къурбан этигиз: къуйрукъну, ичмайны, 4эки де бюйрекдеги ва бутлагъа битген майны ва бавурдагъы майны; шоланы барын да эки де бюйрек де булан бирче чыгъарып алыгъыз. 5Дин къуллукъчу[†] шоланы къурбан этеген ерге салып яллатсын. Шо – Раббигизге этилеген савгъатдыр. Шо – биремен къурбанлыкъдыр. 6Дин къуллукъчуланы уьягьлюсюндеги бары да эргишилеге шону ашама ярай. Тек сыйлы ерде ашасын: шо – зор уллу сыйлы затдыр.

7Гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун да, биремен къурбанлыкъ учун да токъташдырыв бирдир: шолар дин къуллукъчунукидир, ол шолардан таба гюнагьлардан чая[+]. 8Ким буса да биревню бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыгъын соягъан дин къуллукъчу оьзюне гённю, терини къойма бола. 9Кёрюкде, неде ялгъавда, неде тавада биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ[†] да шону къурбан этеген дин къуллукъчунукидир[+]. 10Май[†] къошулуп неде къуру кюйде биширилген гьар къайсы экмек къурбанлыкъ да тенг пайланып Гьарунну[†] бары да уланларына тие»[+].


Ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу къошум токъташдырывлар

11«Муна Раббигиз учун этилеген ярашывлукъну къурбанлыгъы булан байлавлу токъташдырывлар[+].

12Эгер бирев шону разиликни белгиси гьисапда соя буса, шо разилик къурбанлыкъ булан бирче май къошулуп биширилген маясыз экмеклени, май сюртюлген маясыз чапелеклени ва тизив будай ундан, яхшы кюйде май къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин[+]. 13Ол ярашывлукъну разилик къурбанлыгъы булан бирче мая къошулуп биширилген экмеклени де къурбан этсин. 14Ол Раббигизге савгъат гьисапда экмекни гьар тюрлюсюнден бирерни къурбан этме герек. Шо – ярашывлукъну къурбанлыгъыны къанын себелейген дин къуллукъчунукидир. 15Ярашывлукъну разилик къурбанлыгъыны шо этин тап шо къурбан этген гюн ашама тарыкъ. Шону эртенге къойма ярамай[+].

16Тек къурбанлыкъ ваъдагъа[†] гёре союлгъан буса неде гёнгюллю къурбанлыкъ[†] гьисапда этилген буса, шону къурбан этилген гюн ашасын, къалгъанын буса артындагъы гюн де ашама ярай[+]. 17Тек къурбанлыкъны уьчюнчю гюнге къалгъан этин яллатма тарыкъ. 18Эгер ярашывлукъну къурбанлыгъыны этин уьчюнчю гюн ашаса, шо къабул этилмежек. Шо къурбанлыкъны сойгъан адамны[†] гьисабына алынажакъ, неге тюгюл шо таза[†] тюгюл. Шону ашагъан адам такъсыргъа тартылма тийишли.

19Нечик буса да бир нас затгъа тийген этни ашама ярамай. Шону яллатма тарыкъ. Таза этни гьар къайсы таза адамгъа да ашама ярай. 20Тек Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин нас болгъан адам ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлюп тайма тарыкъ[+]. 21Эгер ким буса да бирев нас затгъа – адамны насына, нас гьайвангъа неде къайсы буса да бир нас жанываргъа – тийсе, сонг буса Раббигиз учун этилген ярашывлукъ къурбанлыкъны этин ашаса, ол оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».


Майны ва къанны ашамакълыкъ булан байлавлу гери урулув

22Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

23– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Оьгюзлени, къойланы, эчкилени майын ашамагъыз[+]. 24Къыр жанлар оьлтюрген неде паралагъан гьайванланы майы булан пайдаланма ярай, тек шону ашама ярамай[+]. 25Раббигиз учун савгъат гьисапда союлгъан гьайванны майын ашайгъан гьар ким оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ. 26Сиз къайда тура бусагъыз да, не къушланы, не гьайванланы къанын ашгъа къолламагъыз[+]. 27Гьар къайсы къанны да ашгъа къоллагъан адам оьзюню халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ».


Дин къуллукъчулагъа тиеген пай

28Раббибиз Мусагъа булай айта:

29– Исрайыллылагъа булай айт: «Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъан гьар ким шону бир пайын Огъар савгъат гьисапда берме герек. 30Ол оьзюню къоллары булан Раббигиз учун ялынлы къурбан этсин. Ол, тёш булан бирче майны гелтирип, тёшню силкивню къурбанлыгъы гьисапда Раббигизни алдында силкме герек. 31Дин къуллукъчу майны къурбан этеген ерге салып яллатсын, тёш буса Гьарунгъа ва ону уланларына тие[+]. 32Ярашывлукъ къурбанлыкъны онг бутун дин къуллукъчугъа беригиз. 33Гьарунну ярашывлукъ къурбанны къанын ва майын гелтиреген уланына пай гьисапда онг бут тие. 34Исрайыллылар сойгъан ярашывлукъ къурбанлыкълардан[†] Мен, силкивню тёшюн ва оьрге чюювню бутун алып, шоланы исрайыллыланы къурбанлыкъларындан тиеген даимги пай гьисапда Гьарунгъа ва ону уланларына бердим».

35Раббибиз учун этилеген савгъатлардан Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген пайлар шулайдыр. Шо пайлар Гьарунгъа ва ону уланларына олар Раббибизге дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этмек учун белгилегенде гёрсетилген. 36Гьарунгъа ва ону уланларыны башларына май сюртюлгенде, Раббибиз исрайыллылар олагъа гележекдеги наслулар учун оьзлени къурбанлыкъларындан даимги пай гьисапда берсин деп буюргъан.

37Гьасили, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ, экмек къурбанлыкъ, гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ, биремен къурбанлыкъ, багъышлав къурбанлыкъ ва ярашывлукъ къурбанлыкъ булан байлавлу токъташдырывлар шулайдыр. 38Раббибиз шоланы Мусагъа Синай[†] тавда берген. Ол шо заман исрайыллылагъа Синай дангылда Раббибизге къурбанлар этме буюргъан.

### 8


Гьарунну ва ону уланлары дин къуллукъчулукъгъа багъышлана


(Чыгъ 29:1-37)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунну[†] ва ону уланларын гелтирип, оланы гийимин, башына сюртмек учун майны, гюнагь саялы союлагъан яш бугъаны, эки иркни ва маясыз экмеклер булангъы земгилни ал 3ва Ёлугъувну чатырына гиреген ерге бютюн халкъны жый.

4Муса Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте ва халкъ Ёлугъувну чатырына гиреген ерге жыйыла.

5Муса жыйылгъанлагъа булай дей:

– Бу ишни этме Раббибиз буюргъан.

6Муса Гьарунну ва ону уланларын Сыйлы чатыргъа[†] багъып гелтире ва олагъа жувунма буюра. 7Ол Гьарунгъа гёлек гийдире, тартып белбав байлай, аба гийдире ва шону уьстюнден эпотну тагъа. Муса, эпотну уьстюнден де безендирилген белбавну тартып байлап, Гьарунгъа такъгъан эпотну[†] бегете. 8Муса эпотну[*] уьстюнден тёш дорбаны, ону уьстюне буса Уримни ва Туммимни[†] сала[+]. 9Ол Гьарунну башына чалма гийдире ва чалманы ал ягъына, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, алтындан этилген дёгерек ялпакъны тагъа[+].

10Муса, сюртмек учун къоллайгъан майны да алып, шону Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа сюрте. Шолай этип, ол шоланы барын да сыйлы[†] эте[+]. 11Муса, бары да алатлары да булан къурбан этеген ерге[†] сюртюп, шогъар ва тиревю де булангъы жувунагъан ерге етти керен май[†] себелей. Муса шоланы сыйлы этмек учун шолай эте. 12Гьарунну сыйлы этмек учун, Муса ону башына май тёгюп сюрте[+]. 13Сонг ол Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъара ва, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, олагъа гёлеклер гийдире, уьстюнден тартып белбавлар байлай ва башларына чалмалар гийдире.

14Ол гюнагьын чаймакъ учун союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса бугъаны башына къолларын сала. 15Муса бугъаны соя, ону къанын[†] алып, къурбан этеген ерни таза[†] этмек учун, бармагъы булан шону бары да мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. Муса, шолай тазалайгъан адатны кютюп къурбан этеген ерни сыйлы эте[+]. 16Дагъы да Муса, ичмайны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, шоланы къурбан этеген ерге салып яллата[+]. 17Тек оьзю бугъаны – ону гёнюн, этин ва ичек-къарынын – Муса, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къонушдан тышгъа чыгъарып яллата[+].

18Муса бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса къурбанлыкъны башына къолларын сала. 19Муса, иркни союп, къанын къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 20Ол чархны гесеклер этип туврай ва башы, майы да булан шоланы яллата. 21Муса, къурбанлыкъны ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, савлай иркни, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ,[†] арив ийис, Раббибиз учун этилеген ялынлы къурбан гьисапда яллата[+].

22Ол бириси иркни гелтире, Гьарун ва ону уланлары буса ону башына къолларын сала. 23Муса, иркни союп, къанын ала, шону Гьарунну къулагъыны тюп учуна, ону онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте[+]. 24Муса, Гьарунну уланларын алгъа багъып чыгъарып, оланы къулакъларыны тюп учларына, онг къолундагъы ва онг бутундагъы башбармакъларына сюрте. Ол къурбан этеген ерни дёрт де ягъына къан себелей. 25Муса майны, къуйрукъну, ичмайны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутну ала. 26Ол Раббибизни алдындагъы маясыз экмек булангъы земгилден бир маясыз экмекни, майгъа биширилген чапелекни ва къуру биширилген чапелекни ала. Муса шоланы майны ва онг бутну уьстюне сала. 27Ол къурбанлыкъланы Гьарунгъа ва ону уланларына тутдура ва Раббибизни алдында олагъа шо къурбанлыкъланы оьрге чюйме буюра. 28Сонг Муса шоланы олардан ала ва къурбан этеген ерге, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып, багъышлав къурбанлыкъ, ийис тюшюрюв,[†] Раббибиз учун этилеген савгъат гьисапда яллата. 29Муса, къурбанлыкъны тёшюн – багъышлав къурбанлыкъ гьисапла союлгъан иркден оьзюне тийген пайны – алып, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону Раббибизни алдында оьрге чюе.

30Муса, сюртмек учун майны ва къурбан этеген ерден къанны алып, Гьарунгъа, ону гийимине ва ону уланларына, оланы гийимлерине себелей. Шолай этип, ол Гьарунну, ону уланларын ва оланы гийимлерин сыйлы эте.

31Муса Гьарунгъа ва ону уланларына булай дей:

– Мен буюргъан кюйде, Ёлугъувну чатырына гиреген ерде этни асыгъыз, шо ерде: «Муну Гьарун ва ону уланлары ашасын», – деп де айтып, багъышлав учун земгилдеги экмекни де къошуп, шону ашагъыз. 32Этден ва экмекден къалгъанын яллатыгъыз. 33Сизин багъышлав гюнлеригиз битип къалгъанча, етти гюн Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймай туругъуз, неге тюгюл сизин багъышлав етти гюн узатылып туражакъ. 34Бугюн этилген иш Раббибизни буйругъуна гёре сизин гюнагьларыгъыз гечилсин учун этилди. 35Ёлугъувну чатырына гиреген ерде гече де, гюн де етти гюнню узагъында къалып туругъуз ва сиз оьлмей сав къалмакъ учун, Раббибизни талапларын кютюгюз, неге тюгюл магъа шолай буюрулду.

36Гьарун ва ону уланлары бары ишни Раббибиз Мусадан таба буюргъан кюйде эте.

### 9


Дин къуллукъчулар къуллугъун башлай

1Сегизинчи гюн Муса[†] Гьарунну,[†] ону уланларын ва Исрайылны[†] тамазаларын чакъыра. 2Ол Гьарунгъа булай дей:

– Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун бузавну ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун иркни ал. Экиси де тетиксиз болсун ва оланы Раббибизни алдына сал. 3-4Исрайыллылагъа булай айт: «Майгъа биширилген экмек къурбанлыкъ[†] булан бирче Раббибиз учун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун эчкини, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун бирер йыллыкъ, тетиги ёкъ бузавну, токълуну ва ярашывлукъ къурбанлыкъ учун оьгюзню ва иркни алыгъыз. Бугюн сизге Раббибиз гёрюнежек чи дагъы».

5Муса буюргъан затланы Ёлугъувну чатырына гелтирелер. Бютюн халкъ Раббибизни алдына гелип токътай. 6Муса:

– Оьзюню макътавлугъу гёрюнсюн учун, Раббибиз сизге шуну этме буюрду, – дей.

7Муса Гьарунгъа:

– Оьзюнгню ва халкъынгны гюнагьлардан чаймакъ учун, къурбан этеген ерге[†] багъып барып, гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъ сой. Раббибиз буюргъан кюйде, гюнагьларындан чаймакъ учун, халкъ учун къурбанлыкъ сой, – дей.

8Гьарун, къурбан этеген ерге багъып гелип, оьзюню гюнагьын чаймакъ учун бузав соя. 9Уланлары огъар къанны[†] бере. Гьарун бармагъын къангъа чома ва къурбан этеген ерни мююзлерине сюрте. Къалгъан къанны ол къурбан этеген ерни тюбюне багъып тёге. 10Къурбан этеген ерде, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ол гюнагьын чаймакъ учун союлгъан къурбанлыкъны майын, бюйреклерин, бавурдагъы майны яллата. 11Этин ва гёнюн Гьарун къонушдан тышгъа чыгъарып яллата[+]. 12Арты булан ол бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны соя. Уланлары Гьарунгъа къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 13Олар атасына бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны гесеклерин бирини артындан бирисин, къошуп башын да, берип тура. Гьарун да шоланы къурбан этеген ерге салып ялата. 14Ол къурбанлыкъны ичек-къарынын, бутларын жува ва шоланы къурбанлыкъ этеген ерде бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны уьстюне салып яллата.

15Сонг Гьарун халкъ учун къурбанлыкъ соя. Ол, халкъны гюнагьы саялы союлагъан къурбанлыкъ гьисапда эчкини алып, биринчи бютюнлей яллатып этилеген къурбан йимик, ону халкъны гюнагьын чаймакъ учун къурбан этип соя.

16Гьарун бютюнлей яллатып къурбан эте ва бары ишни токъташдырылгъан къайдагъа гёре эте. 17Дагъы да ол экмек къурбанлыкъны эте. Шондан бир увучну алып, эртенги бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъгъа къошум гьисапда яллата.

18Гьарун халкъны ярашывлугъуну къурбанлыгъы гьисапда оьгюз ва ирк соя. Уланлары атасына къанны бере ва ол шону къурбан этеген ерни дёрт де ягъына себелей. 19Тек оьгюзню ва иркни майын – къуйрукъну, бюйреклени уьстюндеги къатлав майны ва бавурдагъы майны – 20Гьарун къурбанлыкъны тёшюне сала, сонг буса къурбан этеген ерге салып яллата. 21Муса буюргъан кюйде, ол тёшню ва онг бутну Раббибизни алдында оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда оьрге чюе.

22Гьарун, халкъны уьстюнден къолларын да гётерип, ону шабагьатлай. Гюнагьын чаймакъ учун, бютюнлей яллатып этилеген ва ярашывлукъну къурбанлыкъларын[†] да союп, ол къурбанлыкъ этеген ерден тюше.

23Муса ва Гьарун Ёлугъувну чатырына гире. Шондан чыгъып, олар халкъны шабагьатлай ва халкъгъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+]. 24Раббибизден от чыгъа. Шо от къурбан этеген ердеги бютюнлей яллатып этилген къурбанлыкъны ва майны яллата. Адамлар[†] шону гёргенде, къычырып йибере ва бетлерин ерге къаплап ята[+].

### 10


Надап ва Абигьут къурбан этивню къайдаларын бузгъаны саялы оьле

1Гьарунну[†] уланлары Надап ва Абигьут, гьариси оьзюню арив ийис тюшюреген алатларын алып, шолагъа янып турагъан жыжымлар сала, арив ийис тюшюреген затлар къоша ва Раббибизге ят болгъан ялынны алып[*] геле. Раббибиз буса олагъа шо ялынны алып гелмекни буюрмагъан болгъан[+]. 2Раббибизден ялын чыгъып, оланы яллатып къоя. Олар Раббибизни алдында оьлюп къала[+]. 3Шо заман Муса[†] Гьарунгъа булай дей:

– Муна Раббибизни айтгъан каламы:

«Магъа багъып ювукъ гелегенлени арасында
Мен оьзюмню сыйлылыгъымны[†] гёрсетежекмен;
бютюн халкъны гёз алдында
Мен макътавлу болажакъман».

Гьарун бир зат да сёйлемей тура[+].

4Муса, Гьарунну агъаву Уззийылны уланлары Мисайылны ва Алисапанны чакъырып:

– Барып, къардашларыгъызны къонушдан тышгъа, сыйлы ерден болгъан чакъы арекге чыгъарыгъыз, – дей[+].

5Олар барып, къардашларыны гёлеклеринден де тутуп, Муса буюргъан кюйде, оланы къонушдан тышгъа чыгъара.

6Муса Гьарунгъа ва ону уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Чачларыгъызны оьсдюрюп ва уьстюгюздеги гийимигизни йыртып, олагъа яс тутмагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, Раббибиз де бютюн халкъгъа къазапланажакъ. Тек сизин къардашларыгъыз, бары да исрайыллылар,[†] Раббибиз оьзлени кюлге айландырып къойгъанлагъа яс тутма боласыз[+]. 7Ёлугъувну чатырына гиреген ерден таймагъыз, ёгъесе сиз оьлежексиз, не тюгюл сизин башларыгъызгъа Раббибиз май[†] сюртген.

Олар Муса айтгъан затланы кюте[+].


Дин къуллукъчуланы борчлары

8Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

9– Ёлугъувну чатырына гирегенде, сагъа ва сени уланларынга не чагъыр, не боза ичме ярамай, ёгъесе сиз оьлежексиз. Шо – гележек наслулар учун даимги токъташдырывдур. 10Сыйлы затны гьамангъы затдан, таза[†] затны нас затдан айырып билигиз[+]. 11Исрайыллыланы Раббибиз Мусадан таба берген къайдалагъа уьйретигиз.

12Муса Гьарунгъа ва ону къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа булай дей:

– Раббибиз учун этилген савгъатлардан къалгъан экмек къурбанлыкъны[†] алыгъыз ва маясыз, къурбан этеген ерни[†] къырыйында биширилген шо къурбанлыкъны ашагъыз, неге тюгюл шо – зор уллу сыйлы затдыр.

13Къурбанлыкъны сыйлы ерде ашагъыз, неге тюгюл шо – Раббибиз учун этилген ялынлы савгъатлардан сагъа ва сени уланларынга тийген пайдыр; магъа шолай буйрукъ[†] берилген эди[+]. 14Сагъа, сени уланларынга-къызларынга оьрге чюювню тёшюн ва оьрге чюювню бутун ашама ярай. Шоланы таза ерде ашагъыз. Шолар сагъа ва сени авлетлеринге исрайыллылар этеген ярашывлукъну къурбанлыкъларындан[†] сизге тиеген пай гьисапда бериле. 15Исрайыллылар сагъа оьрге чюювню бутун ва силкивню тёшюн май булан бирче гелтирме герек, майны буса яллатма тарыкъ. Тёшню ва бутну сен Раббибизни алдында оьрге чюйме герексен. Раббибиз буюргъан кюйде, шо сагъа ва сени авлетлеринге тиеген даимги пай болажакъ.

16Муса, гюнагь саялы союлгъан эчкини гьакъында сорап, ону яллатып да битгенин англагъанда, Гьарунну къалгъан уланлары Алиазаргъа ва Итамаргъа къазаплана. Ол булай сорай:[+]

17– Сиз неге гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны сыйлы ерде ашамадыгъыз? Шо – зор уллу сыйлы зат. Сизге шо къурбанлыкъ, Раббибизни алдында сиз халкъны гюнагьын да чайып, ондан айыпны тайдырсын деп берилген эди. 18Сиз шону къанын[†] сыйлы ерге гийирмеген сонг, мен буюргъан кюйде, къурбанлыкъны сыйлы ерде ашама тарыкъ эдигиз[+].

19Гьарун Мусагъа булай жавап къайтара:

– Бугюн олар гюнагь саялы къурбанлыкъны сойду ва Раббибизге бютюнлей яллатып этилеген къурбан[†] этди. Буса да, магъа шулай иш болду! Раббибизге мен бугюн гюнагь саялы этилген къурбанлыкъны ашагъаным тарыкъмы эди экен?

20Шону эшитгенде, Муса рази къала.

### 11


Таза ва нас рызкъы


(Такр 14:3-21)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Муна топуракъны уьстюнде яшайгъан гьайванланы сизге ашама ярайгъанлары[+]. 3Сизге эки туякълы (туякъларыны арасында терен йырмачы булангъы) ва бир вакътини ичинде гюйшейген гьар къайсы гьайванны да ашама ярай.

4Гьайванланы неде гюйшейгенлеринден, неде эки туякълыларындан сизге ашама ярамайгъанлары шулардыр: тюе, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза[†] тюгюл; 5даман[*], неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл; 6къоян, неге тюгюл ол гюйшесе де, тек эки туякълы тюгюл – ол сизин учун таза тюгюл. 7Донгуз, эки туякълы болуп, туякъларыны арасында терен йырмач болса да, гюйшемей – ол да сизин учун таза тюгюл. 8Шоланы этин ашамагъыз, оьлгенлерине тиймегиз, неге тюгюл олар сизин учун гьарам.

9Сизге сувда – денгизлерде, оьзенлерде яшайгъан жанлардан юзмек учун къанатлары[†] булангъыларын ва акъчалыларын ашама ярай. 10Тек денгизлердеги, оьзенлердеги жанлардан юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъларын, сюйкелип юрюйгенлерин ва сувда яшайгъан оьзге жанывардан ари туругъуз. 11Шолардан жиргенигиз, этин ашамагъыз. Шоланы оьлгенлеринден ари туругъуз. 12Юзмек учун къанатлары, акъчалары ёкъ сувдагъы бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун.

13Муна сиз ари турма тарыкъ ва сизге ашама ярамайгъан къушлар, неге тюгюл олар жиргенчликдир: къаракъуш, сакъаллы къыргъый, денгиз къыргъый, 14мыгъый, къарчыгъаны къайсы тайпасы да, 15къаргъаны къайсы тайпасы да, 16ябалакъ, кикимав, чабакъчы къуш, къыргъыйны къайсы тайпасы да, 17уьй кикимав, уллу чабакъчы къуш, уллу ябалакъ, 18акъ кикимав, дангыл кикимав, мурдар этни ашайгъан къыргъый, 19лакълакъкъуш, чылны къайсы тайпасы да, гюкюк ва гечекъуш.

20Учма да, сюйкелме де болагъан бары да жанывар сизин учун жиргенчлик болсун. 21Бары да учагъан ва сюйкелеген жанывардан сизге янгыз аякълары булан атылма болагъанларын ашама ярай. 22Шолардан сизге ченгерткини къайсы тайпасын ашама да ярай[+]. 23Тек учма да, сюйкелме де болагъан къалгъан жанывардан ари туругъуз.

24Шолар сизин мурдар этежек. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 25Ким шо жаныварны оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ[+].

26Эки туякълы болуп, тек терен йырмачы ёкъ неде гюйшемейген къайсы гьайван да сизин учун насдыр. Шолагъа тийген гьар ким нас болажакъ. 27Дёрт аякълы, туякъсыз гьайванлар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 28Ким шоланы оьлгенин ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. Шо гьайванлар сизин учун насдыр.

29Ерден сюйкелип юрюйген жанлардан сизин учун шулар насдыр: асбийчи, чычкъан, гесерткини къайсы тайпасы да, 30гиччи гесертки, уллу гесертки, там гесертки, ялгъанаякълы гесертки ва ерге гёре тюсюн алышдырагъан уллу гесертки. 31Сюйкелип юрюйген бары да жанлардан шолар сизин учун насдыр. Ким шоланы оьлгенлерине тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ. 32Эгер шоланы оьлгени бир затны уьстюне тюшсе, шо зат, негер къолланагъанына да къарамайлы, агъачдан, къумачдан, гёнден неде кетенден болсун, нас болажакъ. Шо затны сувгъа чомма тарыкъ болажакъ. Шо ахшам болгъанча нас кюйде къалажакъ, сонг янгыдан таза болажакъ[+]. 33Эгер оьлген жан сыныкъ савутгъа тюшсе, шону ичиндеги бары зат нас болажакъ ва савутну сындырма тарыкъ болажакъ[+]. 34Шо савутдагъы сув къошулгъан аш нас болажакъ ва шондан ичилген не сув да нас болажакъ. 35Оьзюню уьстюне оьлген жан тюшген не зат да нас болажакъ. Кёрюкню неде алгъасавлу ашны биширмек учун пайдаландырылагъан савутну сындырма тарыкъ болажакъ. Шолар насдыр, шолагъа нас затлагъа йимик янашыгъыз. 36Тек булакъ неде сув сакълайгъан къую таза кююнде къалажакъ. Тек шоланы ичиндеги зат оьлген жангъа тийсе, нас болажакъ. 37Эгер оьлген жан чачма гьазирленген урлукъланы уьстюне тюшсе, шолар таза къалажакъ. 38Эгер оьлген жан уьстюне тюшген урлукълар сувгъа салынгъан буса, шолар нас болажакъ.

39Сизге ашама ярайгъан гьайванны оьлгенине ким тийсе де, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ[+]. 40Ким шо оьлген гьайванны этинден ашаса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ахшам болгъунча нас къалажакъ. Ким оьлген гьайванны ерден гётерип алса, гийимин жувма тарыкъ болажакъ ва ол ахшам болгъунча нас кююнде къалажакъ.

41Ерден сюйкелип юрюйген гьар къайсы жанывар да жиргенчликдир. Шону ашама ярамай. 42Жаныварланы, олар къурсагъында сюйкелип юрюй буса да, дёрт аягъы булан юрюй буса да неде кёп аягъы болса да, ашамагъыз, неге тюгюл олар жиргенчликдир. 43Оланы ашап, мурдарланмагъыз, олардан таба нас болмагъыз. 44Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман. Сыйлы[†] болмакъ учун, тазаланывну адатларын кютюгюз, неге тюгюл Мен сыйлыман. Ерден сюйкелип юрюйген бир жанывар булан да мурдарланмагъыз[+]. 45Мен – Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмен. Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен де сыйлыман.

46Муна сувда выжырлап, ерде сюйкелип турагъан жанлагъа, къушлагъа ва оьзге жанываргъа байлавлу къанун.[†] 47Насны тазадан ва ашама ярайгъан жаныварны ашама ярамайгъанындан айырып билигиз»[+].

### 12


Яш тапгъан сонггъу тазаланыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Айлы болуп, сонг улан тапгъан къатынгиши, гьар айда болагъаны йимик, етти гюн нас[†] болуп туражакъ[+]. 3Сегизинчи гюн уланъяшгъа сюннет этилме герек[+]. 4Сонг къатынгиши къан[†] гелегенинден тазаланмакъ учун, отуз уьч гюн токътама тарыкъ. Ол сыйлы[†] затлагъа тиймесин ва тазаланагъан гюнлери битгенче, сыйлы ерге гирмесин[+]. 5Эгер къатынгиши къыз тапса, гьар айда болагъаны йимик, эки жума нас болуп туражакъ. Сонг ол къан гелегенинден тазаланмакъ учун, алтмыш алты гюн токътама тарыкъ.

6Тапгъан уланына неде къызына байлавлу тазаланагъан гюнлери битгенде, къатынгиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчугъа[†] бютюнлей яллатып къурбан этмек учун бир йыллыкъ токълуну ва гюнагьын чаймакъ учун этилеген къурбанлыкъ учун яш уьй гёгюрчюнню неде къыр гёгюрчюнню гелтирсин. 7Къатынгишини гюнагьларындан чаймакъ учун, дин къуллукъчу шоланы Раббибизге къурбан этежек, ол да яш тапгъан сонг агъылагъан къанындан тазаланажакъ. Улан неде къыз тапгъан къатынгишиге токъташдырылгъан къайдалар шулайдыр. 8Эгер къатынгишини токълуну къурбан этме гючю чатмай буса, эки къыр гёгюрчюнню неде яш эки уьй гёгюрчюнню къурбан этсин: бирин бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун, экинчисин буса гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун. Дин къуллукъчу къатынгишини гюнагьларындан чаяжакъ ва ол таза болажакъ»[+].

### 13


Югъагъан гён аврувлар булан байлавлу къайдалар

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Эгер ким буса да биревню гёнюне шишик чыгъып, сиргеленип неде къызарып гетсе, шолар да югъагъан гён аврув[†] болуп чыкъса, авруйгъан адамны[†] Гьарунну неде ону дин къуллукъчу[†] болгъан уланларындан бирисини янына гелтиригиз. 3Дин къуллукъчу авруйгъан ерге къарап чыгъажакъ. Эгер авруйгъан ердеги тюклер агъаргъан буса ва шо авруйгъан ер гённю ичине багъып теренлешген буса, шо югъагъан аврувдур. Авруйгъан адамны тергеп чыгъып, дин къуллукъчу ону таза[†] тюгюл деп токъташдыражакъ[+]. 4Эгер ону гёнюнде акъ ёлакъ болуп, тек шо гённю ичине багъып теренлешмеген буса ва шону уьстюндеги тюклер агъармагъан буса, дин къуллукъчу ону етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 5Еттинчи гюн ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер алышынмагъанны ва гённю уьстю булан яйылмагъанны гёрсе, ону дагъы да етти гюнге башгъалардан айры ерлешдирсин. 6Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону янгыдан тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъарып, тек гённю уьстю булан яйылмагъан буса, ону таза деп токъташдырсын. Шо гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ[+]. 7Тек авруйгъан адам тазаланмакъ учун дин къуллукъчуну янына гелип гетген сонг, сиргеленив гённю уьстю булан яйылып гетсе, ол дин къуллукъчуну янына янгыдан гелсин. 8Ол авруйгъан адамны тергеп чыкъсын. Эгер сиргеленив гённю уьстю булан яйылгъан буса, ону таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо югъагъан аврувдур. 9Югъагъан гён авруву булангъы адамны дин къуллукъчуну янына гелтирме герек. 10Дин къуллукъчу огъар къарап чыгъажакъ. Эгер де гёнюню уьстюнде акъ шишик болуп, шо да тюклерин агъартгъан ва шо шишикде ачыкъ яралар гёрюне буса, 11шо – эсги гён аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Авруйгъан адамны тергемек учун, дин къуллукъчу ону айры ерлешдирме тюшмей, неге тюгюл ол таза тюгюлдюр. 12Эгер аврув бютюнлей гёнюне яйылып, дин къуллукъчу гёреген кюйде, авруйгъан адамны башындан аягъына ерли чыгъып гетген буса, 13дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын ва аврув бютюн къаркъарасына яйылгъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Бары ери агъаргъан сонг, ол тазадыр. 14Тек авруйгъан адамны къаркъарасында ачыкъ яралар бар буса, ол таза болмажакъ. 15Ачыкъ яраланы гёрген сонг, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Ачыкъ яралар таза болмас – шо югъагъан аврувдур. 16Эгер ачыкъ яралар алышынып, агъарса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына барсын. 17Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Ол тазадыр.

18Эгер биревню гёнюнде иринленген шишик болуп, сонг шо тайгъан буса, 19шону орнуна акъ шишик неде къызгъылт-акъ ёлакъ чыкъса, авруйгъан адам дин къуллукъчуну янына гелсин. 20Дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер аврув, къабунгъан ер гённю ичине теренлешип гетип, шону уьстюндеги ер агъаргъан буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Шо – иринленген шишик болгъан ерде оьрчюгюп гетген югъагъан гён аврувдур. 21Тек ёлакъны тергейгенде, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, ёлакъ гённю ичине теренге гетмей, агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергемек учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 22Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып гетсе, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – аврувну белгисидир. 23Эгер ёлакъ алышынмаса ва яйылып гетмесе, шо иринленген шишикден сонг къалгъан гьыздыр. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын.

24Эгер кимни буса да биревню гёнюнде бишген ери болуп, шо ерде де къызгъылт-акъ неде акъ ёлакъ гёрюнсе, 25дин къуллукъчу ёлакъны тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъны уьстюндеги тюклер агъарып, оьзю ёлакъ гённю ичине теренге гетген буса, шо – бишген ери оьрчюгюп гетген югъагъан аврувдур. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – югъагъан аврувдур. 26Тек ёлакъны тергеп чыгъа туруп, дин къуллукъчу шону уьстюнде акъ тюклени гёрмесе, оьзю ёлакъ буса гённю ичине теренлешип гетмеген буса ва агъаргъан буса, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 27Еттинчи гюн дин къуллукъчу ону тергеп чыкъсын. Эгер ёлакъ гённю уьстю булан яйылып бара буса, авруйгъан адамны нас деп токъташдырсын. Шо – югъагъан гён аврувдур. 28Тек ёлакъ алышынмаса ва гённю уьстю булан яйылып гетмейли, агъарса, шо – янгыз бишген ерден сонг къалгъан шишикдир. Дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын, неге тюгюл шо – бишген ерден сонг къалгъан гьыздыр.

29Эгер авруйгъан ер эргишини неде къатынгишини башында неде сакъалтюбюнде буса, 30дин къуллукъчу шону тергеп чыкъсын. Эгер авруйгъан ер, гённю ичине теренлешип, шону уьстюндеги тюклер сари ва юкъкъа буса, дин къуллукъчу авруйгъан адамны таза тюгюл деп токъташдырсын. Шо – темиревдюр, башдагъы неде сакъалтюпдеги югъагъан аврувдур. 31Тек авруйгъан ерни тергейгенде, дин къуллукъчу шо гённю ичине теренлешип гетмегенни ва шону уьстюнде къар тюклени гёрмесе, ол авруйгъан адамны тергеп чыкъмакъ учун, етти гюнге айры ерлешдирсин. 32Еттинчи гюн дин къуллукъчу авруйгъан ерни тергеп чыкъсын. Эгер темирев яйылмагъан буса, шону уьстюнде сари тюклер ёкъ буса ва шо гённю ичине теренлешмеген буса, 33авруйгъан адамны башын юлюсюн, темирев бар ерге тиймесин. 34Еттинчи гюн дин къуллукъчу темиревню тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылмайлы, ичине теренлешмеген буса, авруйгъан адамны таза деп токъташдырсын. Авруйгъан адам буса гийимин жувсун, шо заман ол таза болажакъ[+]. 35Тек авруйгъан адамны таза деп токъташдыргъан сонг, темирев гённю уьстю булан яйылып гетсе, 36дин къуллукъчу ону бирдагъы керен тергеп чыкъсын. Эгер темирев гённю уьстю булан яйылып бара буса, дин къуллукъчугъа сари тюклени излеме герек тюгюл: авруйгъан адам таза тюгюлдюр. 37Тек, ону токъташдырывуна гёре, авруйгъан ер алышынмагъан буса ва шону уьстюне къара тюклер чыкъгъан буса, темирев сав болгъан. Авруйгъан адам тазадыр. Дин къуллукъчу ону таза деп токъташдырсын.

38Эгер эргишини неде къатынгишини гёнюне акъ ёлакълар чыкъса, 39дин къуллукъчу оланы тергеп чыкъсын. Эгер ёлакълар аз акъ буса, шо – гёндеги гьамангъы сиргеленивдюр. Авруйгъан адам тазадыр.

40Эгер бирев самайларындагъы тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 41Эгер бирев мангалайыны уьстюндеги тюклерден магьрюм къалгъан буса, ол аяз болар, тек тазадыр. 42Тек ону аязында къызгъылт-акъ тюсдеги авруйгъан ери болса, шо – ону башындагъы неде мангалайындагъы югъагъан гён аврувдур. 43Дин къуллукъчу авруйгъан адамны тергеп чыгъар. Эгер ону аязындагъы шишик, югъагъан гён аврувнуки йимик, къызгъылт-акъ буса, 44ол авруйдур ва таза тюгюлдюр. Авруйгъан адамны башындагъы аврувну белгилерине къарап, дин къуллукъчу ону таза тюгюл деп токъташдырар.

45Шолай белгилери бар авруйгъан адам, йыртылгъан опуракъ гийип, чачларын йиберип, сыпатыны тюп янын ябып ва: «Таза тюгюлмен! Таза тюгюлмен!» – деп къычыра туруп юрюме герек. 46Авруву сав болмай туруп, ол таза болмажакъ. Ол янгыз – къонушдан тышда яшама тарыкъ[+].


Янсав басывну гьакъында

47– Эгер гийимни янсав басгъан буса, 48шо гийим юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан гийим болсун, сакътиян неде сакътияндан этилген зат болсун, 49эгер гийимдеги, сакътияндагъы, тигилген, согъулгъан къумачдагъы неде сакътияндан этилген затдагъы ёлакъ яшгъылт неде къызгъылт тюсде буса – шо яйылагъан янсавдур. Шо затны дин къуллукъчугъа гёрсетме герек. 50Ол янсавну тергеп чыгъар ва шо янсав басгъан затны етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этер. 51Еттинчи гюн дин къуллукъчу бирдагъы да тергеп чыгъар. Эгер янсав гийимни, тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътиянны уьстю булан яйылгъан буса, шо затлар не учун пайдаландырылагъанына да къарамайлы, шо – яйылагъан янсавдур Шо саялы янсав басгъан зат таза тюгюлдюр. 52Ол янсав басгъан гийимни, юнден, кетенден тигилген неде согъулгъан къумачны, неде сакътияндан этилген затны яллатсын, неге тюгюл шо – яйылагъан янсавдур, шо затны яллатма тарыкъ.

53Тек дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, янсав гийимни, тигилген, кетен къумачны неде сакътияндан этилген затны уьстю булан яйылмагъанын гёрсе, 54ол янсав басгъан затны жувма буйрукъ[†] берсин. Дин къуллукъчу шону дагъы да етти гюнге пайдаланмакъдан магьрюм этсин. 55Янсав басгъан гийимни жувгъан сонг, ол шону тергеп чыкъсын. Эгер янсавну тюсю алышынмагъан буса, эгер шо яйылмагъан буса да, гийим таза тюгюлдюр. Янсав гийимни ич янына неде тыш янына яйылгъанына къарамайлы, шону яллатма тарыкъ. 56Эгер дин къуллукъчу шону тергеп чыгъагъанда, гийимни жувгъан сонг, янсав тунукълашгъанын гёрсе, гийимден, сакътияндан, тигилген неде согъулгъан къумачдан янсав басгъан гесекни йыртып ташласын. 57Эгер янсав гийимде, тигилген, согъулгъан къумачда неде сакътияндан этилген затда бирдагъы да чыкъса, шо яйылагъанын исбатлай. Шо саялы янсав басгъан бары да затны яллатма тарыкъ. 58Жувулгъан, янсавдан тазалангъан тигилген, согъулгъан къумачны неде сакътияндан этилген затны янгыдан жувма тарыкъ. Шо зат шолай этсе, таза болар.

59Янсав басгъан юн, кетен гийим, тигилген, согъулгъан къумач неде сакътияндан этилген зат булан, шоланы тазасын неде таза тюгюлюн токъташдырыв булан байлавлу къайдалар шулайдыр.

### 14


Югъагъан гён аврувлардан тазаланыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Муна авруйгъан адамны[†] тазаланагъан[†] вакътиси булан байлавлу къайдалар. Авруйгъан адамны дин къуллукъчуну[†] янына гелтиргенде,[+] 3дин къуллукъчу ону къонушдан тышгъа чыгъып тергесин. Эгер ол югъагъан гён аврувдан[†] сав болгъан буса, 4дин къуллукъчу тазаланагъан адам учун эки сав таза къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну[†] алма буюрсун[+]. 5Дин къуллукъчу къушланы бирисин ичинде янгы суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойма буюрсун. 6Ол, сав къушну алып, шону къарагъай агъач, ачыкъ къызыл ийирилген йип ва иссоп булан бирче янгы сувну уьстюнде союлгъан къушну къанына[†] чомсун. 7Дин къуллукъчу югъагъан аврувдан тазаланагъан адамгъа етти керен къанны себелесин, ону таза деп токъташдырсын ва сав къушну ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин[+].

8Тазаланагъан адам гийимин жувсун, бары да тюклерин юлюсюн, жувунсун ва таза болсун. Шо заман огъар къонушгъа гирме ярар, тек етти гюн чатырдан тышда турсун[+]. 9Еттинчи гюн ол бары да тюклерин юлюсюн: башын, сакъалын, къашларын ва къалгъан тюклерин. Ол гийимин жувсун, жувунсун ва таза болсун.

10Сегизинчи гюн ол эки эркек токълуну ва бир йыллыкъ тиши токълуну – бирисини де тетиги ёгъун – гелтирсин. Шолагъа къошуп экмек къурбанлыкъ[†] учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан уьч пайын ва бир лог майны гелтирсин. 11Тазаланывну юрютеген дин къуллукъчу тазаланагъан адамны ва ону къурбанлыкъларын[†] Ёлугъувну чатырына гиреген ерге салсын.

12Дин къуллукъчу токълуланы бирисин алсын ва шогъар майны логун да къошуп, биремен къурбанлыкъ[†] учун сойсун. Ол шоланы Раббисини алдында силкивню къурбанлыгъы гьисапда силксин. 13Ол токълуну гюнагь саялы ва бютюнлей яллатмакъ учун къурбанлыкъланы соягъан Сылы ерде сойсун. Гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ йимик, биремен къурбанлыкъ да дин къуллукъчунукидир. Шо – зор уллу сыйлы[†] затдыр[+]. 14Дин къуллукъчу, биремен къурбанлыкъны къанын алып, шону тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн[+]. 15Дин къуллукъчу, бираз май[†] алып, шону сол къолуну аясына тёксюн, 16онг баш бармагъын аясындагъы майгъа чомсун ва Раббигизни алдында бармагъы булан майны етти керен себелесин. 17Дин къуллукъчу аясында къалгъан майны биремен къурбанлыкъны къаныны уьстюнден тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына сюртсюн. 18Ол, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын.

19Дин къуллукъчу гюнагьын чаймакъ учун, къурбанлыкъ сойсун ва тазаланагъан адамны наслыкъдан чайсын. Шондан сонг ол бютюнлей яллатмакъ учун, къурбанлыкъ сойсун, 20шону экмек къурбанлыкъ булан бирче къурбан этеген ерде[†] къурбан этсин, ону гюнагьларындан чайсын. Шо заман ол таза болар.

21Тек тазаланагъан адам, ярлы болуп, ону шолай къурбанлыкъ этме гючю чатмай буса, ол оьзюню гюнагьларын чаймакъ учун, экмек къурбанлыкъ учун майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан бир пайын[†] оьрге чюймек учун, биремен къурбанлыкъгъа деп эркек токълуну ва бираз майны алсын. 22Дагъы да ол оьзюню гючю чатагъан кюйде эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню алсын: бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун, бирисин буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун.

23Тазаланмакъ учун, ол сегизинчи гюн шоланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге, Раббигизни алдында дин къуллукъчугъа гелтирсин. 24Дин къуллукъчу, майны логу булан бирче биремен къурбанлыкъ учун токълуну алып, шоланы оьрге чюювню къурбанлыгъы гьисапда Раббисини алдында оьрге чюйсюн. 25Ол биремен къурбанлыкъ учун токълуну сойсун, шону къанын алып, тазаланагъан адамны къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына да сюртсюн[+]. 26Дин къуллукъчу сол къолуну аясына майны тёксюн 27ва аясындагъы майны онг къолуну баш бармагъы булан Раббигизни алдында етти керен себелесин. 28Ол аясындагъы майны биремен къурбанлыкъны къаны булан сюртген ерлеге сюртсюн: къулагъыны тюп учуна, онг къолундагъы ва онг аягъындагъы баш бармакъларына. 29Дин къуллукъчу, аясында къалгъан майны тазаланагъан адамны башына тёгюп, Раббигизни алдында ону гюнагьларын чайсын. 30Ол къурбан этеген адамны гючю чатагъан кюйде ондан къыр гёгюрчюнлени неде яш уьй гёгюрчюнлени къурбан этсин: 31бирин гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ учун, бирисин буса экмек къурбанлыкъ булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун. Шолай этип, дин къуллукъчу Раббигизни алдында тазаланагъан адамны гюнагьларын чаяжакъ.

32Югъагъан гён аврувдан авругъан ва оьзюн тазаламакъ учун гьамангъы къурбанлыкълагъа гючю чатмайгъан гьар ким булан байлавлу къайдалар шулардыр.


Уьйлени ичиндеги янсавну гьакъында

33Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа[†] булай айта:

34– Сиз Мен оьзюгюзге есликге береген Канъанны[†] топурагъына гиргенде, Мен шо топуракъдагъы къайсы буса да бир уьйге яйылагъан янсавну басдыражакъман. 35Уьйню еси, дин къуллукъчуну янына барып: «Уьюмде янсавгъа ошагъан затны гёрдюм», – деп айтсын. 36Дин къуллукъчу янсавну тергемек учун уьйге гиргенче, шондан бары затны чыгъарма буюрсун, ёгъесе уьйдеги бары зат таза тюгюл деп токъташдырылажакъ. Шондан сонг дин къуллукъчу, уьйге гирип, тергеп чыкъсын. 37Ол тамлардагъы янсавну тергеп чыкъсын: эгер тамланы уьстю булан, къарагъанда, теренлешип барагъан яшгъылт неде къызгъылт ёлакълар бар буса, 38дин къуллукъчу къыргъа чыкъсын ва етти гюнге уьйню бегитсин. 39Еттинчи гюн дин къуллукъчу уьйню тергеп чыкъмакъ учун, янгыдан гелсин. Эгер янсав тамланы уьстю булан яйылып гетген буса, 40ол, янсав басгъан ташланы чыгъарып алып, шагьардан тышда нас ерге ташлама буюрсун. 41Уьйню ичиндеги тамланы сылавун арчысын, арчылгъан сылавну буса шагьардан тышда нас ерге ташласын. 42Эсги ташланы орнуна янгыларын салсын ва уьйню янгыдан сылап чыкъсын.

43Эгер ташлар чыгъарылып алынгъан, уьйню сылаву, арчылып, къайтып сылангъан сонг, янсав янгыдан басса, 44дин къуллукъчу барып шону тергеп чыкъсын. Эгер янсав уьйню ичи булан яйылып гетген буса, шо яйылагъан янсавдур; уьй таза тюгюлдюр. 45Уьйню бузсунлар, шондан чыкъгъан ташланы, къурулуш агъачланы ва бары да сылавну шагьардан нас ерге чыгъарып ташласын.

46Бегитилген уьйге гирген гьар ким ахшам болгъунча тазаланмагъан кююнде туражакъ. 47Шо уьйде юхлайгъан ва ашайгъан гьар ким гийимин жувсун[+].

48Тек тергемек учун гелген дин къуллукъчу уьйню янгыдан сылап чыкъгъан сонг, янсав яйылмагъанны гёрсе, уьйню таза деп токъташдырар, неге тюгюл янсав тайгъан. 49Уьйню тазаламакъ учун, ол эки къушну, къарагъай агъачны, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва иссопну алсын[+]. 50Къушланы бирисин ичинде булакъдан алынгъан суву булангъы сыныкъ савутну уьстюнде сойсун. 51Ол, къарагъай агъачны, иссопну, ачыкъ къызыл ийирилген йипни ва сав къушну алып, шоланы союлгъан къушну къанына ва булакъ сувгъа чомсун ва уьйге етти керен себелесин. 52Шолай этип, ол къушну къаны, булакъ сув, сав къуш, къарагъай агъач, иссоп ва ачыкъ къызыл ийирилген йип булан уьйню тазалажакъ. 53Ол сав къушну шагьардан тышдагъы ачыкъ авлакъгъа учуруп йиберсин. Шолай этип, ол уьйню гюнагьлардан чаяжакъ, шо заман уьй таза болажакъ.

54-56Нени буса да бир затны тазалыгъын токъташдырмакъ учун, гьар къайсы югъагъан гён аврув: темирев, гийимдеги ва уьйдеги янсав, шишик, сиргеленив, къызарып аврув – булан байлавлу къайдалар шулардыр.

Югъагъан гён аврувлар ва янсав булан байлавлу къайдалар шулардыр[+].

### 15


Къаркъарадагъы наслыкъны гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къарап, олагъа булай айтыгъыз: «Эгер эргишини къаркъарасындан нас[†] чыгъа буса, шо ону нас этер. 3Нас чыгъагъаны токътамаса да, токътаса да – ол мурдардыр.

4Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. Ол уьстюнде олтургъан бары да зат нас болар. 5Ону ятывуна ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+]. 6Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам[†] олтургъан ерде ким олтурса да, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

7Огъар ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

8Эгер къаркъарасындан нас чыгъагъан адам таза адамгъа тюкюрсе, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

9Атланагъанда, ол минип олтургъан гьар къайсы ер де нас болар. 10Ким ону тюбюнде болгъан затлагъа тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Ким шоланы алып юрюй буса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

11Къаркъарасындан нас чыгъагъан адам, къолларын жувмайлы, кимге тийсе де, ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

12Ол тийген сыныкъ савутну сындырма, агъач савутну буса жувма тарыкъ[+].

13Эргиши къаркъарасындан чыгъагъан насдан тазаланагъанда, тазаланмакъ учун етти гюнню токъташдырсын. Ол гийимин жувсун ва булакъ сувда жувунсун, шо заман ол таза болар. 14Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Раббигизни алдына Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелсин ва шоланы дин къуллукъчугъа[†] берсин[+]. 15Дин къуллукъчу шоланы къурбан этер: бирисин гюнагьын чаймакъ учун, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун. Шолай этип, ол Раббисини алдында къаркъарасындан нас чыгъып мурдарлангъан адамны гюнагьларын чаяр.

16Эгер эргишини урлугъу чыкъса, ол къаркъарасын жувсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+]. 17Къумачдан неде сакътияндан этилген оьзюне урлукъ тёгюлген бары да затны жувма тарыкъ, шо затлар ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 18Эгер эргиши, къатынгишиге ювукълукъ этип, ону урлугъу чыкъса, олар экевю де киринсин, олар ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

19Къатынгиши гьамангъы кюйде нас болгъанда, ол етти гюн нас болуп турар. Огъар ким тийсе де, ахшам болгъунча нас кююнде къалар[+].

20Гьар айда болагъан кюйде нас болгъанда, ол ятгъан ва олтургъан бары зат нас болар. 21Ким ону ятывуна тийсе, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 22Ол олтургъан затгъа ким тийсе де, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар. 23Эгер ким буса да бирев ол олтургъан ерге тийсе – шо ятыв болсун неде олтурагъан ер болсун – ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

24Эгер огъар эргиши ювукълукъ этсе, ону насы шо эргишини мурдарлажакъ. Эргиши етти гюн нас кююнде къалар. Ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар[+].

25Эгер къатынгишини гьар айда болагъан нас вакътисинде тюгюл неде нас болагъан болжалы битген сонг да, кёп гюнлер къаны[†] агъылып тура буса, ол къаны агъылагъаны токътагъанча, гьамангъы нас болагъан вакътисинде йимик, нас кююнде къалар[+]. 26Къатынгишини гьар айда нас болагъан вакътисиндеги ятыв ва ол олтургъан бары да зат нечик нас бола буса, къан агъылагъан вакътисинде ол ятгъан гьар къайсы ятыв да нас болар. 27Ону ятывуна неде ол олтургъан ерге тийген адам нас болар. Ол гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун, ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар.

28Къатынгиши къан агъылагъанындан тазаланагъанда, етти гюнню токъташдырсын, шондан сонг ол таза болар. 29Сегизинчи гюн ол, эки къыр гёгюрчюнню неде эки яш уьй гёгюрчюнню де алып, Ёлугъувну чатырына гиреген ерге дин къуллукъчуну янына гелсин[+]. 30Дин къуллукъчу шоланы бирисин гюнагь саялы, бирдагъысын буса бютюнлей яллатып къурбан этер. Шолай этип, ол шо къан агъылагъан къатынгишини наслыгъы саялы Раббигизни алдында ону гюнагьдан чаяр.

31Исрайыллылар Мени турагъан еримни мурдарлагъаны саялы, оьзлени наслыгъында оьлмесин учун, оланы мурдарлайгъан затлардан якълагъыз»[+].

32-33Къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши, урлугъу тёгюлюп нас болгъанланы барысы да, гьар айда нас болагъан къатынгиши, къаркъарасындан нас чыгъагъан эргиши неде къатынгиши ва нас болгъан къатынгишиге ювукълукъ этген эргиши булан байлавлу къайдалар шулардыр.

### 16


Гюнагьлардан чайылагъан гюн этилеген къурбанлар

1Раббибиз Гьарунну[†] уланлары оьлген сонг, Муса[†] булан сёйлей. Олар Раббибизни янына ювукъ гелгени саялы оьлген болгъан[+]. 2Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Агъанг Гьарунгъа айт, ол пердени[†] артындагъы, ичдеги Сыйлы[†] ерге, сандыкъны уьстюндеги къапгъачны алдына сюйген заманында гелмесин, ёгъесе ол оьлежек. Неге тюгюл, Мен сандыкъны уьстюндеги къапгъачны уьстюне булутну ичине гирип гележекмен[+].

3Гьарун оьзю булан Сыйлы ерге гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] учун иркни алып гелсин. 4Ол сыйлы кетен гёлекни ва кетенден этилген ич гийимни гийсин, белине кетен белбавну байласын ва башына кетен чалманы гийсин. Шолар сыйлы гийимлердир: шоланы гийгенче, Гьарун бир алдын жувунсун[+]. 5Исрайыллыланы[†] жамиятыны атындан ол гюнагь саялы этилеген къурбанлыкъ[†] учун эки эчкини ва бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ учун иркни алсын.

6Гьарун оьзюню ва уьюндегилени гюнагьларын чаймакъ учун, гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъ учун яш бугъаны гелтирсин. 7Ол, эки эчкини алып, оланы Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизни алдына салсын. 8Ол эчкилеге байлавлу болуп чёп ташласын – бирин Раббигиз учун, бирдагъысын буса гюнагьлардан чаймакъ учун. 9Гьарун, чёп булан Раббигизге чыкъгъан эчкини гелтирип, ону гюнагь саялы къурбан этсин. 10Тек гюнагь чаймакъ учун белгиленген эчки, чёпге гёре, Раббигизни алдына сав кююнде салынар. Неге тюгюл, ону уьстюнден гюнагьланы чайма тарыкъ ва гюнагьланы чаймакъ учун, ону дангылгъа чыгъарып йиберме герек.

11Оьзюню ва уьюндегилерини гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун гюнагь саялы союлагъан къурбанлыкъгъа яш бугъаны гелтирсин ва ону оьзюню гюнагьы саялы сойсун. 12Ол, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерден[†] савутну толтуруп жыжымлар ва увакъ этилип тувралгъан арив ийис чыгъарагъан затдан эки увучну алып, шоланы пердеден тышгъа чыгъарсын. 13Оьлюп къалмас учун, Гьарун арив ийис чыгъарагъан затны Раббигизни алдына салсын. Шо заман Шагьатлыкъны сандыгъыны уьстюндеги къапгъачны арив ийис чыгъарагъан тютюн ябар[+]. 14Гьарун, яш бугъаны къанын[†] алып, шону бармагъы булан къапгъачны алдына себелесин. Сонг бармагъы булан къапгъачны алдындагъы аралыкъгъа етти керен себелесин.

15Гьарун халкъны гюнагьын чаймакъ учун, эчки сойсун, ону къанын пердени арт янына алып гирсин. Яш бугъаны къаны булан этгени йимик, къанны къапгъачгъа ва шону алдына себелесин. 16Шолай этип, ол исрайыллыланы этген гюнагьларына да къарамайлы, оланы наслыгъы ва иманны ёлундан тайышгъанлыгъы саялы, «Сыйлыланы да Сыйлы ерин»[†] гюнагьдан чаяр. Гьарун олар мурдарлагъан Ёлугъувну чатырына да шо затны этсин. 17Ол, ичдеги Сыйлы ерге гюнагьлардан чаймакъ учун гирип, оьзюню, уьюндегилени ва бютюн Исрайылны жамиятыны гюнагьларын чайып чыкъгъанча, Ёлугъувну чатырында бирев де болмасын.

18Гьарун, Раббигизни алдындагъы къурбан этеген ерге чыгъып, шону гюнагьлардан чайсын. Ол яш бугъаны къанын ва эчкини къанын алсын ва къурбан этеген ерни бары да мююзлерине сюртсюн[+]. 19Къурбан этеген ерни исрайыллыланы наслыгъындан тазаламакъ[†] учун ва сыйлы этмек учун, ол шо къанны бармагъы булан етти керен себелесин.


Гюнагьлардан чаймакъ учунгъу эчки

20– «Сыйлыланы да Сыйлы ерин», Ёлугъувну чатырын ва къурбан этеген ерни гюнагьлардан чайып, Гьарун сав эчкини гелтирсин. 21Ол, эчкини башына эки де къолун салып, ону уьстюнде исрайыллыланы бары наслыгъына ва имандан тайышгъанлыгъына – оланы бары да гюнагьларына – ачыкъдан мюкюр болсун ва шо гюнагьланы эчкини башына салсын. Гьарун эчкини дангылгъа бакъдырсын. Эчкиге тергев этмек учун белгиленген адам[†] да болсун. 22Уьстюнде исрайыллыланы бары да гюнагьлары да булан эчки Гьарун бакъдыргъан дангылгъа, къайтмас топуракъгъа баражакъ[+].

23Гьарун Ёлугъувну чатырына гирсин, ичдеги Сыйлы ерге гиргенче гийген кетен гийимлерин чечсин ва оланы шонда къойсун[+]. 24Ол Сыйлы ерде жувунсун ва гьамангъы гийимин гийсин. Оьзюню ва халкъны гюнагьларын чаймакъ учун, Гьарун чыгъып бютюнлей яллатып къурбан этсин. 25Дагъы да ол къурбан этеген ерде гюнагь саялы союлгъан къурбанлыкъны майын яллатсын.

26Гюнагьлардан чаймакъ учун белгиленген эчкини чыгъаргъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай[+]. 27Яш бугъаны ва оьзюню къанын «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» алып гирген гюнагь саялы союлгъан эчкини къонушдан чыгъарма тарыкъ. Оланы гёнлерин, этин ва насын яллатма тарыкъ[+]. 28Шоланы яллатгъан адам гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме ярай.


Гюнагьланы чаягъан гюн булан байлавлу къайдалар

29– Бу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: еттинчи айны онунчу гюнюнде ораза тутугъуз. Не уьлкени ватандашы, не арагъызда яшайгъан гелгинчи бир иш де этмесин[+]. 30Неге тюгюл, шо гюн сизин тазаламакъ учун, гюнагьларыгъыз чайылар. Шо заман сиз Раббигизни алдында бары да гюнагьларыгъыздан таза боларсыз. 31Шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр.[†] Шо гюн сиз ораза тутугъуз. Шо даимги токъташдырывдур. 32Гюнагьдан дин къуллукъчу[†] чайсын. Ол атасыны орнуна баш дин къуллукъчу[†] болмакъ учун башына май[†] сюртюлген ва къуллукъ этивге багъышлангъан дин къуллукъчу болма тарыкъ. Ол, сыйлы кетен гийимлерин де гийип,[+] 33«Сыйлыланы да Сыйлы ерини», Ёлугъувну чатырыны, къурбан этеген ерни, дин къуллукъчуланы ва бютюн жамиятны гюнагьларындан чайсын.

34Шу токъташдырыв сизин учун гьар даимгедир: йылда бир керен исрайыллыланы бары да гюнагьларындан чайма тарыкъ.

Шолай Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде этилме де этиле.

### 17


Къурбанлыкъны Сыйлы ерден тышда соймакъны гери урув

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарун,[†] ону уланлары ва бары да исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара, олагъа булай айт: «Раббибиз булай буюрду: 3къонушда неде шондан тышда къурбанлыкъгъа оьгюзню, токълуну неде эчкини соягъан гьар къайсы исрайыллы да, 4шо къурбанлыкъны Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирип, шону Раббигизни чатырыны алдында Раббигизге къурбан этгенче, къан[†] тёгювде айыплы болуп турар. Ол къан тёкгени саялы, халкъыны арасындан оьлюп таяр. 5Шо токъташдырывгъа гёре, исрайыллылар гьали ачыкъ авлакъда соягъан къурбанлыкъларын[†] Раббигиз учун сойма тарыкъ. Олар, шоланы Раббигизге, Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги дин къуллукъчусуна[†] гелтирип, Раббигизге ярашывлукъну къурбанлыгъы гьисапда сойма тарыкъ[+]. 6Дин къуллукъчу Раббигизни Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги къурбан этеген ерине[†] къан себелесин ва Раббигиз рази къалардай ийис тюшюрмек учун, майны яллатсын[+]. 7Олар оьзлер булан къыдырагъан жинлеге – эчкилени келпетиндеги жинлеге къурбанлар этмесин. Шу токъташдырыв олар учун ва гележекдеги наслулар учун гьар даимгедир».

8Олагъа булай айт: «Бютюнлей яллатып къурбан этеген неде къурбанлыкъ соягъан гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи, 9Раббигизге къурбанлыкъ соймакъ учун, къурбанлыгъын Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирмесе, оьзюню халкъыны арасындан оьлюп таяр[+].


Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

10Эгер исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи адам[†] къанны ашгъа къоллай буса, шо адамгъа Мен юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва шо адамны оьз халкъыны арасындан къувалап тайдыражакъман[+]. 11Неге тюгюл, бары да сав затны къаны ону къанындадыр. Мен сизге шо къанны къурбан этеген ерде сизин гюнагьларыгъызны чаймакъ учун бергенмен. Шо гюнагьлардан чаягъан къандыр[+]. 12Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтаман: сиз биригиз де къанны ашгъа къолламагъыз, сизин булан яшайгъан гелгинчи де къанны ашгъа къолламасын.

13Гьавда ашама яратылагъан гьайванны неде къушну оьлтюрген гьар къайсы исрайыллы неде сизин булан яшайгъан гелгинчи къанны сюзюп тёкме ва топуракъ булан басдырма тарыкъ,[+] 14неге тюгюл бары да сав затны яшаву ону къанындадыр. Шо саялы Мен исрайыллылагъа булай айтдым: бир жанны да къанын ашгъа къолламагъыз, неге тюгюл бары да сав затны къаны ону къанындадыр; ким шону ашгъа къолласа, ол халкъыны арасындан оьлюп таяр.

15Уьлкени гьар къайсы ватандашы неде гелгинчи мурдар оьлген жанны неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашаса, гийимин жувсун ва оьзю де жувунсун. Ол ахшам болгъунча нас кююнде къалар, шондан сонг ол таза[†] болар[+]. 16Эгер ол гийимин жувмаса ва оьзю де жувунмаса, такъсырланма тарыкъ».

### 18


Гери урулгъан ювукълукъ этивлени гьакъында

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 3Сиз оьзюгюз яшагъан Мисриде ва Мен сизин элте турагъан Канъан[†] топуракъда йимик иш гёрмегиз. Оланы адатларына гёре юрюмегиз. 4Мени токъташдырывларымны кютюгюз ва Мени къанунларыма[†] гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр. 5Мени къанунларыма ва токъташдырывларыма гёре юрюгюз, неге тюгюл шоланы кютеген шоланы яхшылыгъындан сав къалар. Мен – Раббигизмендир[+].

6Бирев де оьзюню ювукъ къардашларына ювукълукъ этме къарамасын. Мен – Раббигизмендир.

7Ананга ювукълукъ этип, атангны биябур этме. Ол – сени анангдыр; огъар ювукълукъ этме.

8Атангны къатынына ювукълукъ этме, шо – ол учун хорлукъдур[+].

9Къызардашынга, атангны неде анангны къызына, ол сен тувгъан уьйде тувгъанына-тувмагъанына да къарамайлы, ювукълукъ этме[+].

10Уланынгны къызына неде оьзюнгню къызынга ювукълукъ этме, шо – оьзюнг учун хорлукъдур.

11Атангны къатыныны къызына, сени атанг учун тувгъан къызгъа ювукълукъ этме, ол – сени къызардашынгдыр.

12Атангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – атангны ювукъ къардашыдыр.

13Анангны къызардашына ювукълукъ этме, ол – анангны ювукъ къардашыдыр.

14Атангны агъасыны къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эгечингдир. Атангны инисини къатынына ювукълукъ этемен деп, ону биябур этме, ол – сени эчивюнгдюр.

15Гелининге ювукълукъ этме, ол – уланынгны къатыныдыр, огъар ювукълукъ этме[+].

16Агъангны къатынына ювукълукъ этме, шо – агъанг учун хорлукъдур. Инингни къатынына ювукълукъ этме, шо – ининг учун хорлукъдур[+].

17Ананга ва къызынга ювукълукъ этме. Анангны уланыны неде къызыны къызына ювукълукъ этме, олар – бир-бирине ювукъ къардашлардыр. Шо пасатлыкъдыр[+].

18Къатынынга гюндеш болмасын учун, къайынкъызынгны къатын этип алма; къатынынг сав чакъы, огъар ювукълукъ этме[+].

19Гьар айда болагъан нас[†] вакътисинде къатынгишиге ювукълукъ этме[+].

20Оьзгени къатынына ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама[+].

21Авлетлерингни Мологьгъа[†][*] къурбан этме, Аллагьынгны атын хорлама. Мен – Раббингмендир.

22Эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этме, шо – жиргенчликдир[+].

23Гьайвангъа ювукълукъ этип, оьзюнгню мурдарлама. Къатынгишиге де гьайвангъа ювукълукъ этмек учун, ону алдында токътама ярамас; шо – бузукълукъдур[+].

24Шу ишлени бирисин этип де, оьзюгюзню мурдарламагъыз. Неге тюгюл, Мен сизин яныгъыздан къувалажакъ халкълар, шолай ишлени юрютюп, оьзлени мурдарлады. 25Топуракъ мурдарланды, Мен шону гюнагь саялы такъсырладым, шо топуракъ да оланы къувалады[+]. 26Мени къанунларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз. Не уьлкени ватандашлары, не арагъызда яшайгъан гелгинчилер шо жиргенч ишлени этмесин. 27Шо ишлени барысын да сизден алда бу топуракъда яшайгъанлар эте эди, шо саялы топуракъ да мурдарланды. 28Эгер сиз топуракъны мурдарласагъыз, шо, сизден алдагъы халкъланы нечик къувалагъан буса, сизин де шолай къувалар.

29Ким шу жиргенч ишлерден бирисин этсе де, оьз халкъыны арасындан оьлюп таяр. 30Мени буйрукъларымны[†] кютюгюз ва оьзюгюзден алда болгъан жиргенч адатлагъа гёре юрюй туруп, мурдарланмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

### 19


Тюрлю къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сыйлы[†] болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сыйлымандыр[+].

3Анагъызгъа ва атагъызгъа гьюрмет этигиз, Мени сонгугюнлеримни[†] де абурлагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

4Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этмегиз ва темирден къуюп оьзюгюзге ялгъан аллагьлар этмегиз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

5Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын сизден къабул этеген кюйде союгъуз[+]. 6Къурбанлыкъны сиз сойгъан гюн неде артындагъы гюн ашагъыз. Уьчюнчю гюнге къалгъан бары затны яллатыгъыз. 7Эгер къурбанлыкъны уьчюнчю гюн ашасагъыз, шо таза[†] болмас ва къабул этилмес. 8Шону ашагъан адам[†] такъсырланар, неге тюгюл Раббигизни сыйлы ерин мурдарлагъандыр. Ол оьз халкъыны арасындан оьлтюрюлюп тайдырылма тарыкъ.

9Сен топурагъынгдан ашлыкъны къайтарагъанда, авлакъны барын да орма ва къалды-къулдуланы чёплеме[+]. 10Юзюмлюкню тап-таза этип жыйма ва ерге тюшген юзюм бюртюклени чёплеп алма. Шоланы ярлылагъа ва гелгинчилеге къой. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

11Урламагъыз.

Алдатмагъыз.

Бир-биригизге ялгъан айтмагъыз[+].

12Мени атымны тутуп ялгъан ант этмегиз. Шолай этип, Аллагьыгъызны атын хорламагъыз. Мен – Раббигизмендир[+].

13Ювугъунгнукин гючден чыгъарып алма ва ону талама.

Гьакъгъа ишлейген адамны акъчасын эртен болгъунча къоймагъыз[+].

14Сангыравну мысгъыллама ва сокъурну алдына тогъас салма. Аллагьынгдан къоркъ. Мен – Раббигизмендир.

15Тюз дуванны къынгырлашдырма. Ярлылагъа ярама ва белгилилени ягъын тутма къарама: тюз дуван эт[+].

16Халкъны арасында биревлени артындан сёйлеп юрюме.

Ювугъунгну оьлтюрме къарама. Мен – Раббигизмендир[+].

17Къардашынгдан оьч болма. Ювугъунгну айыбына ортакъчы болмас учун, огъар туврадан бетле[+].

18Къавумдашынгдан оьч алма ва огъар ачув тутма, тек ювугъунгну оьзюнгню сюегенде йимик сюй. Мен – Раббигизмендир[+].

19Мени токъташдырывларымны кют.

Башгъа жынслы гьайванланы бир-бирине атылтма.

Авлакълагъа эки тюрлю урлукъ чачма.

Тюрлю къумачлардан этилген гийимлени гийме[+].

20Эгер эргиши оьзгеге берилме деп ваъда[†] этилген, тек сатып алынып ва азат этилип битмеген къаравашгъа ювукълукъ этсе, ону такъсырлама тарыкъ. Тек оланы оьлтюрме ярамай, неге тюгюл къараваш азат этилип битмеген эди. 21Айыпланагъан эргиши Ёлугъувну чатырына гиреген ерге Раббигизге биремен къурбанлыкъ[†] учун иркни гелтирсин. 22Дин къуллукъчу,[†] биремен къурбанлыкъ учун иркни соя туруп, Раббигизни алдында эргишини гюнагьындан чаяр, ол да гечилер.

23Сиз, шо уьлкеге гелип, емиш тереклер орнатгъанда, шоланы емишлерин ашама ярамай деп гьисаплагъыз. Уьч йылны узагъында шоланы ашама ярамай деп гьисаплап туругъуз ва ашамагъыз. 24Дёртюнчю йыл бары да емишлер Раббигизни макътавлугъуна багъышланар. 25Бешинчи йыл сизге емишлени ашама ярар. Шоллукъда сизин гелимигиз артар. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

26Ичинде къан[†] къалгъан этни ашамагъыз.

Пал салыв ва халмажчылыкъ булан машгъул болмагъыз[+].

27Самайлардагъы тюклеригизни гесмегиз ва сакъалыгъызны ягъаларын къыркъмагъыз[+].

28Оьлгенлеге яс этегенде, къаркъарагъызгъа яралар салмагъыз. Гёнюгюзге ине булан чанчып суратлар да этмегиз.

Мен – Раббигизмендир[+].

29Къызларыгъызны къагьбалар болуп, мурдарланма къоймагъыз, ёгъесе ер юзю пасатлыкъдан ва хорлавдан толар[+].

30Мени сонгугюнлеримни абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

31Оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрмегиз, неге тюгюл сиз олардан таба мурдарланарсыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

32Тамазаны алдында эретуругъуз, къартлагъа абур этигиз ва Аллагьызгъа гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

33Гелгинчи сизин булан топурагъыгъызда яшама башлагъанда, ону къыйыкъсытмагъыз[+]. 34Сизин булан яшайгъан ят адамгъа уьлкегизни ватандашына йимик янашыгъыз. Ону оьзюгюзню сюегенде йимик сююгюз, неге тюгюл бир вакътиде Мисриде сиз де ят эдигиз чи. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

35Узунлукъну, авурлукъну ва санавну токъташдыра туруп, тюз тюгюл оьлчевлени къолламагъыз. 36Тюз тартагъан низамланы, тюз гиревкелени, тюз епаны ва тюз гинни къоллагъыз.

Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

37Мени бары да къанунларымны,[†] токъташдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир».

### 20


Гюнагь саялы этилеген такъсыр

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мологь[†] учун оьзюню авлетин къурбан этеген гьар исрайыллыны неде Исрайылда яшайгъан ят адамны[†] оьлтюрме герек. Уьлкени халкъы ону ташгъа тутуп оьлтюрме герек[+]. 3Мен юзюмню огъар къаршы бакъдыражакъман ва ону халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман. Неге тюгюл, авлетлерин Мологь учун къурбан эте туруп, ол Мени Сыйлы[†] еримни мурдарлады ва Мени сыйлы атымны хорлады[+]. 4Эгер уьлкени халкъы, ким буса да бирев авлетин Мологьгъа бергенине гёз юмуп, ону оьлтюрмей къойса,[+] 5Мен Оьзюм огъар ва ону уьягьлюсюне юзюмню къаршы бакъдыражакъман ва оланы – оьзюн де, Мологь булан айлана туруп, ону артына тюшгенлени барысын да – халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман.

6Мен юзюмню оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлер ва халмажчылар булан иш гёрегенлеге къаршы бакъдыражакъман. Неге тюгюл, оланы артына тюшюп, ол Магъа аминлигин[†] буза. Мен шо адамны халкъны арасындан къувалап тайдыражакъман[+].

7Сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+]. 8Мени токъташыдырывларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир.

9Ким атасына неде анасына налат бере буса, оьлтюрюлме герек. Ол, атасына неде анасына налат берип, оьлюмюне оьзю айыплы болду[+].

10Эгер эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этген буса, эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек[+].

11Эгер эргиши атасыны къатынына ювукълукъ этсе, ол атасын биябур этген болур. Эргишини де, къатынгишини де оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

12Эгер эргиши уланыны къатынына ювукълукъ этсе, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Олар жиргенч иш этди, шо саялы оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

13Эгер эргиши эргишиге къатынгишиге йимик ювукълукъ этсе, олар экевю де жиргенч иш этген болур. Оланы оьлтюрме герек, олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр[+].

14Эгер эргиши къызны да, ону анасын да къатын этип алса, шо – пасатлыкъдыр. Арагъызда пасатлыкъ болмасын учун, ону да, оланы да яллатма тарыкъ[+].

15Эгер эргиши гьайвангъа ювукълукъ этсе, ону оьлтюрме герек. Гьайванны да оьлтюрюгюз[+].

16Эгер къатынгиши гьайвангъа ювукълукъ этме сююп ювукълашса, къатынгишини де, гьайванны да оьлтюрюгюз. Оланы оьлтюрме герек, оьлюмюне къатынгиши оьзю айыплыдыр.

17Эгер эргиши къызардашын – атасыны неде анасыны къызын – къатын этип алса ва олар бир-бирине ювукълукъ этсе, шо биябурлукъдур. Оланы халкъ гёре туруп къувалама тарыкъ. Ол къызардашын хорлагъаны саялы, такъсырланма тарыкъ[+].

18Эгер эргиши къатынгишиге гьар айда нас[†] болагъан вакътисинде ювукълукъ этсе, ол къатынгишини къан[†] агъылывун ачгъан болур, оьзю къатынгиши де къан агъылывун ачгъан болур. Оланы экевюн де халкъны арасындан оьлтюрюп тайдырма тарыкъ[+].

19Анангны неде атангны къызардашына ювукълукъ этме, неге тюгюл шо ювукъ къардашлар учун хорлукъдур; сиз экевюгюз де айыплы боларсыз[+].

20Эгер эргиши агъавуну къатынына ювукълукъ этсе, ол агъавун биябур этген болур. Олар айыплы болур ва авлетлерсиз оьлер[+].

21Эгер эргиши агъасындан къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Эгер эргиши инисинден къалгъан къатынны алса, шо – наслыкъдыр. Олардан авлет тувмас[+].

22Мен сизин яшама элтеген топуракъ сизин къуваламасын учун, Мени къанунларымны[†] ва токъташдырывларымны кютюгюз. 23Сиз арагъыздан Мен къувалайгъан халкъланы адатларына гёре юрюмегиз. Олар бары да шо ишлени этегени саялы, Мен олагъа къазапландым. 24Тек Мен сизге: „Сиз оланы топурагъына ес болажакъсыз. Мен шону – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны – сизге есликге бережекмен“, – деп айтдым. Мен – Раббигизмендир, сизин оьзге халкълардан айыргъан Аллагьыгъызмандыр[+].

25Таза гьайванланы ва къушланы насларындан айырып билигиз. Мен сизге нас деп гьисаплама буюргъан не къыр жан булан, не къуш булан, не сюйкелип юрюйген жан булан оьзюгюзню мурдарламагъыз[+]. 26Мени алдымда сыйлы болугъуз, неге тюгюл Мен, Раббигиз, сыйлымандыр. Сиз Меники болсун учун, Мен сизин оьзге халкълардан айырдым[+].

27Арагъызда болуп, оьлгенлени ругьлары булан сёйлейген неде халмажчылыкъ этеген эргишини неде къатынгишини оьлтюрме герек. Оланы ташгъа тутуп оьлтюрюгюз, неге тюгюл олар оьлюмюне оьзлер айыплыдыр»[+].

### 21


Дин къуллукъчуланы къаркъарасыны тазалыгъы гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Гьарунну[†] дин къуллукъчу[†] уланлары булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Дин къуллукъчу, халкъыны арасындан оьлген адамны[†] сюегине тийип, оьзюн мурдарламасын. 2Эгер оьлген адам дин къуллукъчуну ювукъ къардашы – анасы, атасы, уланы, къызы, агъасы, иниси 3неде оьзюню уьюнде яшайгъан эрге бармагъан къызардашы (неге тюгюл ону эри ёкъ экенге гёре) буса, олар саялы огъар мурдарланма ярай. 4Тек ол оьзге къардашлары саялы мурдарланмасын.

5Дин къуллукъчулагъа башын юлюме, сакъалыны къырыйларын къыркъма неде къаркъарасын гесип яралар салма ярамай[+]. 6Олар Аллагьыны алдында сыйлы[†] болсун ва Ону атын хорламасын. Дин къуллукъчулар Раббисине ялынлы къурбанларын, оьзлени Аллагьыны рызкъысын, этсин – олар сыйлы болма тарыкъ[+].

7Дин къуллукъчулагъа пасат юрюш булан мурдарлангъан неде айрылгъан къатынгишилени къатын этип алма ярамай, неге тюгюл олар Аллагьыны алдында сыйлыдыр. 8Дин къуллукъчулагъа сыйлылагъа йимик абур этигиз, неге тюгюл олар Аллагьыгъызгъа рызкъы бере. Олар сизин учун сыйлы болсун, неге тюгюл Мен, сизин сыйлы этеген Раббигиз, сыйлымандыр[+].

9Эгер дин къуллукъчуну къызы къагьба болуп мурдарланса, ол атасын хорлар. Ону яллатма тарыкъ[+].

10Дин къуллукъчуну гийимлерин гиймек учун, агъа-инилерини арасындан айырып, башына багъышлавну майы тёгюлген ва сыйлы этилген баш дин къуллукъчугъа[†] чачларын яйма ва уьстюндеги гийимин йыртма ярамай[+]. 11Огъар оьлген адамны сюеги бар ерге гирме ярамай. Баш дин къуллукъчугъа гьатта атасы ва анасы саялы да мурдарланма ярамай[+]. 12Аллагьыны Сыйлы ери мурдарланмасын учун, огъар шону къоюп гетме ярамай, неге тюгюл ол Аллагьыны багъышлав майы сюртюлюп сыйлы этилген. Мен – Раббигизмендир[+]. 13Баш дин къуллукъчугъа янгыз эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 14Огъар не тул къатынны, не къысырны, къагьба болуп мурдарлангъан тиштайпаны къатын этип алма ярамай. Баш дин къуллукъчугъа янгыз оьзюню халкъыны арасындан эрге бармагъан къызны къатын этип алма ярай. 15Неге тюгюл, огъар оьзюню халкъыны наслусун мурдарлама ярамай. Мен – баш дин къуллукъчуну сыйлы этеген Раббимендир».

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Гьарунгъа булай айт: «Гележекде сени наслуларынгдан къаркъарасында тетиги болгъан бирев де Аллагьына рызкъы бермек учун ювукълашмасын. 18Къаркъарасында тетиги бар бирев де: не сокъур, не акъсакъ, не кёп эрши, не сакъат,[+] 19не акъсакъ, не чолакъ, 20не тонкъу, не хорда, не гёзюне акъ тюшген адам, не гён авруву, не къычыву, не бузулгъан эркеклик безлери булангъы адам – Магъа ювукълашмасын. 21Дин къуллукъчу Гьарунну наслусундан къаркъарасында тетиги бар бирев де Раббигизге савгъатлар этмек учун ювукълашмасын. Ону къаркъарасында тетиги бар, шо саялы ол рызкъы бермек учун, Аллагьына ювукълашмасын. 22Огъар Аллагьгъа тапшурулагъан рызкъыны ашама ярай, 23тек тетигини себебинден, Мени Сыйлы еримни мурдарлай туруп, огъар пердеге[†] ювукълашма неде къурбан этеген ерни[†] ягъына гелме ярамай. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».

24Муса бу затланы Гьарунгъа, ону уланларына ва бары да исрайыллылагъа[†] хабарлап бере.

### 22


Къурбанлыкълагъа тюз янашыв

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына айт: исрайыллылар[†] Мени сыйлы[†] атымны хорламасын учун, Магъа багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкълагъа аяп янашма тарыкъ. Мен – Раббигизмендир. 3Олагъа булай айт: «Эгер гележекдеги наслуларыгъыздан бирев нас[†] болгъан гьалында исрайыллылар Раббигизге багъышлайгъан сыйлы къурбанлыкъларына[†] ювукълашса, Мени янымдан оьлюп таяжакъ. Мен – Раббигизмендир[+].

4Эгер Гьарунну наслусундан биревню югъагъан гён авруву[†] неде агъылагъан насы болса, тазаланмайлы, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. Ол оьлген гьайван неде урлугъу чыкъгъан адам[†] мурдарлагъан затгъа тийсе де, нас болар[+]. 5Неде ол оьзюн мурдарлайгъан сюйкелип юрюйген жангъа неде оьзюн нечик алай да мурдарлайгъан адамгъа тийсе де, нас болар. 6Ким шолагъа тийсе, ахшам болгъунча нас кююнде къалар. Жувунмай туруп, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 7Гюн артгъан сонг, ол таза болар. Шо заман огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярар, неге тюгюл шо – ону рызкъысыдыр. 8Мурдарланмасын учун, огъар мурдар оьлген неде къыр жанлар паралагъан гьайванны ашама ярамай. Мен – Раббигизмендир[+].

9Дин къуллукъчулар[†] Мени буйрукъларымны[†] кютсюн, ёгъесе олар айыплы къалар неде шоланы пешемегени саялы, оьлер. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир.

10Гьеч бир ят адамгъа да сыйлы къурбанлыкъны ашама ярамай. Шону не дин къуллукъчуну уьюнде яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчусуна ашама ярамай[+]. 11Тек дин къуллукъчу сатып къул алса неде къул ону уьюнде тувса, къулгъа ону ашын ашама ярар[+]. 12Эгер дин къуллукъчуну къызы дин къуллукъчу тюгюл адамгъа эрге барса, огъар сыйлы къурбанлыкъланы ашама ярамай. 13Тек дин къуллукъчуну къызы тул къалып къалса неде айрылып, яшы болмайлы, жагьил вакътисинде йимик, атасыны уьюнде яшама къайтса, огъар атасыны ашын ашама ярар. Тек бир ят адамгъа да шону ашама ярамай.

14Эгер ким буса да бирев сыйлы къурбанлыкъны билмейли ашап къойса, дин къуллукъчугъа шо къурбанлыкъны тёлесин, уьстюне шону багьасыны бешден бир пайын да къошсун[+]. 15-16Дин къуллукъчулар, ятлагъа сыйлы къурбанлыкъланы ашама къоюп ва шоллукъда оланы тёлеме борчлу этип, исрайыллылар Раббигизге этеген къурбанлыкъларын мурдарламасын. Мен – оланы сыйлы этеген Раббисимендир».


Тийишсиз къурбанлыкълар

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Гьарун, ону уланлары ва бары да исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер исрайыллылардан неде Исрайылда яшайгъан ятлардан ким буса да бирев Раббигизге бютюнлей яллатмакъ учун ваъдагъа[†] гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, 19шо тетиги ёкъ уллу мююзлю гьайванлардан, къойлардан неде эчкилерден эркеги болсун. Шолай болса, къурбанлыкъ сизин пайдагъызгъа къабул этилер. 20Тетиги булангъы гьайванланы соймагъыз, неге тюгюл олар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес[+]. 21Эгер ким буса да бирев Раббигизге ярашывлукъ къурбанлыкъ учун уллу мююзлю гьайванлардан неде гиччи мююзлю гьайванлардан ваъдагъа гёре савгъат гьисапда неде къурбан сойма сюйсе, къабул этилсин учун, шо гьайван сёз табып болмасдай, гьеч бир тетиксиз болсун. 22Раббигизге къурбанлыкъ учун сокъур, акъсакъ, бек эрши, шишиклери булангъы, гён аврувлу, къычыв гьайванланы соймагъыз. Шолай гьайванланы Раббигиз учун этилеген савгъат гьисапда къурбан этеген ерге[†] салмагъыз. 23Борч тюгюл къурбанлыкъ учун сизге гьатдан озуп узун неде къысгъа бутлары булангъы оьгюзню неде токълуну сойма ярай. Тек ваъданы кютмек учун, олар ярамай. 24Раббигизге къурбанлыкъгъа безлери бузулгъан, янчылгъан, юлкъунгъан неде гесилген гьайванны соймагъыз. Сизин топурагъыгъызда шо ишни этмегиз. 25Аллагьыгъызны рызкъысы гьисапда соймакъ учун, шолай гьайванланы ятланы къолундан алмагъыз. Шо гьайванлар сизин пайдагъызгъа къабул этилмес, неге тюгюл олар бузулгъан ва оланы тетиклери бар».

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Бузав, къозу неде гидив тувса, о анасыны янында етти гюн турсун. Сегизинчи гюнден тутуп ону Раббигиз учун ялынлы къурбан этме ярар[+]. 28Сыйырны неде къойну оланы баласы булан бир гюн соймагъыз[+].

29Раббигиз учун ярашывлукъну къурбанлыгъын соягъанда, шону пайдагъызгъа къабул этилеген кюйде союгъуз[+]. 30Къурбанлыкъны шо гюнокъ ашагъыз: эртенге бир затны да къоймагъыз. Мен – Раббигизмендир[+].

31Мени буйрукъларымны кютюгюз ва шолагъа гёре юрюгюз. Мен – Раббигизмендир. 32Мени сыйлы атымны хорламагъыз. Исрайыллылар Мени сыйлы гёрюп абур этсин. Мен – сизин сыйлы этеген Раббигизмендир. 33Аллагьыгъыз болмакъ учун, Мен – сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигизмендир. Мен – Раббигизмендир[+].

### 23


Сонгугюнню ва байрамланы гьакъында

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Муна Раббигизни сиз сыйлы[†] деп билдирежек гюнлери.

3Ишлеригиз булан алты гюн машгъул болугъуз. Тек еттинчи гюн – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр,[†] сыйлы жыйынны гюнюдюр. Шо гюн ишлер булан машгъул болма ярамай. Сиз къайда яшасагъыз да, шо Раббигизге багъышлангъан сонгугюндюр»[+].


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

4«Муна Раббигизни даимги байрамлары,[†] сыйлы гюнлери. Сиз шоланы гьакъында токъташдырылгъан вакътиде билдирме герексиз:

5Раббигизни Пасхасы[†] биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде къашкъаралгъанда башлана[+]. 6Шо айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Маясыз экмеклени байрамы[†] башлана; етти гюн маясыз экмеклер ашагъыз. 7Биринчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. 8Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлыкълар[†] этигиз, еттинчи гюн сыйлы гюн болсун ва шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз»[+].


Биринчи кюлтени къурбан этив

9Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен сизге береген топуракъгъа гиргенде ва ашлыкъны къайтаргъанда, дин къуллукъчугъа[†] къайтарылгъан будайны биринчи кюлтесин[*] гелтиригиз[+]. 11Шо кюлте сизин пайдагъызгъа къабул этилсин учун, дин къуллукъчу шону Раббигизни алдында оьрге чюйсюн. Дин къуллукъчу ону сонгугюнню артындагъы гюн силксин. 12Сиз кюлтени оьрге чюеген гюн Раббигизге бютюнлей яллатып къурбан этмек учун, тетиги ёкъ бир йыллыкъ токълуну союгъуз. 13Шогъар майгъа булгъангъан тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан этилген экмек къурбанлыкъны[†] да къошугъуз. Шо – Раббигиз учун ялынлы къурбанлыкъдыр, ийис тюшюрювдюр.[†] Дагъы да чагъырдан гинни дёртден бир пайын къурбан этип тёгюгюз. 14Тап шо гюн болгъунча, Аллагьыгъызгъа шо къурбанны этгенче, не экмек, не къыздырылгъан будай, не чийин ашамагъыз. Шо – сиз къайда турсагъыз да, гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур».


Жумаланы байрамы


(Сан 28:26-31; Такр 16:9-12)

15«Сиз кюлтени силкивюню къурбанлыгъын этген сонгугюнню артындагъы гюнден тутуп толу етти жуманы санагъыз[+]. 16Еттинчи сонгугюнден сонг гелеген гюнге ерли элли гюнню санагъыз ва Раббигизге янгы ашлыкъдан къурбан этигиз. 17Сиз къайда турсагъыз да, Раббигизге силкивню къурбанлыгъы гьисапда, биринчи емишлер гьисапда, тизив будай ундан епаны ондан эки пайындан ва мая къошулуп биширилген эки экмекни къурбан этигиз. 18Шо экмек булан тетиги ёкъ етти токълуну, бир яш бугъаны ва эки иркни союгъуз. Экмеклени къурбанлыкълары ва къурбанлыкъ тёгювлер булан бирче шолар Раббигизге бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъ[†] – савгъат, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрюв болар. 19Гюнагьын чаймакъ учун бир эчкини, ярашывлукъну къурбанлыгъы учун эки бирер йыллыкъ токълуну союгъуз. 20Дин къуллукъчу Раббигизни алдында башлапгъы будайны экмеги булан бирче эки де токълуну оьрге чюйсюн. Шо – Раббигизни дин къуллукъчу учун къурбанлыгъыдыр. 21Тап шо гюн сыйлы байрамыгъызны да оьтгеригиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулар учун даимги токъташдырывдур.

22Сиз топурагъыгъызда оракъ орагъанда, авлакъны ахырына ерли ормагъыз ва тёгюлген будай бюртюклени жыймагъыз. Шоланы ярлылагъа ва ятлагъа къоюгъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»[+].


Зурнайланы байрамы


(Сан 29:1-6)

23Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны биринчи гюнюнде байрам рагьатлыгъыгъыз болсун, зурнайланы авазы булан чакъырылагъан сыйлы гюнюгюз болсун[+]. 25Гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Раббигизге ялынлы къурбанларыгъызны этигиз».


Гюнагьлар чайылагъан гюн


(Сан 29:7-11)

26Раббибиз Мусагъа булай айта:

27– Шо еттинчи айны онунчу гюню Тазаланывну[†] гюню болажакъ. Шо гюн сыйлы гюнюгюз болсун, оьзюгюзню енгигиз ва Раббигизге ялынлы къурбан этигиз[+]. 28Шо гюн бир иш булан да машгъул болмагъыз, неге тюгюл шо – Гюнагьланы чайылывуну гюнюдюр; шо гюн Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында сиз гюнагьлардан чайылажакъсыз. 29Ким шо гюн оьзюн енгмесе, халкъыны арасындан оьлюп таяжакъ. 30Ким сав шо гюнню узагъында иш булан машгъул болса, Мен ону халкъыны арасындан къувалажакъман. 31Бир иш булан да машгъул болмагъыз. Сиз къайда турсагъыз да, шо – гележекдеги наслулагъа даимги токъташдырывдур. 32Сизин учун шо – толу рагьатлыкъны сонгугюнюдюр. Шо гюн сиз оьзюгюзню енгме герексиз. Айны тогъузунчу гюнюню ахшамындан тутуп артындагъы гюн ахшам болгъунча, сонгугюнню абурун сакълагъыз.


Чатырланы байрамы


(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

33Раббибиз Мусагъа булай айта:

34– Исрайыллылагъа булай айт: «Еттинчи айны он бешинчи гюнюнде Раббигизни Чатырланы байрамы[†] башлана. Шо етти гюн узатыла[+]. 35Биринчи гюн сыйлы гюнюгюз болсун; шо гюн гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 36Етти гюн Раббигизге ялынлы къурбанлар этигиз, сегизинчи гюн буса сыйлы гюнюгюз болсун ва шо гюн Раббигизге ялынлы къурбан этигиз. Шо – ахырынчы байрам гюндюр; шо гюн гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз.

37Раббигизни гьар замангъы байрамлары шулардыр. Шо байрамларда, Раббигизге ялынлы къурбанлар – экмеклени къурбанлыкълары булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъланы ва тёгюп этилеген къурбанлыкъланы[†] – этмек учун, сизин сыйлы гюнлеригиз болсун; гьар къурбанны оьзюню гюнюнде этме герексиз. 38Шо байрамлар Раббигизни сонгугюнлерини санавуна гирмей. Шо къурбанлыкълар буса сиз Раббигизге береген савгъатларыгъызны, ваъдагъа[†] гёре этилеген бары да къурбанлыкъларыгъызны ва гёнгюллю кюйде этилеген къурбанлыкъларыгъызны санавуна гирмей.

39Гьасили, еттинчи айны он бешинчи гюнюнден тутуп, топуракъдан гелимни къайтарып, Раббигизни гьюрметине етти гюн байрам этигиз. Биринчи гюн – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр, сегизинчи гюн де – байрам рагьатлыгъыны гюнюдюр[+]. 40Биринчи гюн тереклерден тизив емишлени, хурма терекни бутакъларын, япыракълы тереклени ва оьзен ягъада оьсеген талтерекни бутакъларын алыгъыз ва Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында шат болугъуз. 41Раббигизни гьюрметине оьтгерилеген шо байрамны гьар йыл етти гюн этигиз. Гележекдеги наслулар учунгъу шо токъташдырыв гьар даимге болур. Шо байрамны еттинчи айда оьтгеригиз. 42Етти гюн чатырларда туругъуз: Исрайылны бары да ватандашлары чатырларда турсун; 43Мен сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен исрайыллыланы чатырларда ерлешдиргенни наслуларыгъыз билсин. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

44Муса исрайыллылагъа Раббибизни гьар замангъы байрамлары гьакъында билдире.

### 24


Чыракъ учун май


(Сан 29:12-39; Такр 16:13-17)

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа[†] сагъа инг тизив таза[†] зайтун май[†] гелтирсин деп буюр[+]. 3Гьарун[†] Раббигизни алдында Ёлугъувну чатырында шагьатлыкъны сандыгъыны пердесинден[†] тышда ахшамдан тутуп эртенге ерли, гьар заман чыракълагъа къарасын. Шо – гележекдеги наслулар учун гьар даимлик токъташдырывдур. 4Чыракъны таза алтын кантиллерин Раббигизни алдында гьар заман май тёгюп таъмин этип туругъуз.


Сыйлы экмек

5– Тизив будай унну алып, он эки экмек бишир. Шоланы гьариси епаны ондан эки пайы болсун. 6Экмеклени Раббигизни алдына таза алтындан этилген тахгъа эки сыдра этип, гьар сыдрагъа алтышарны сал[+]. 7Гьар сыдрагъа таза арив ийисли сылама[†] сал. Шо сылама, белги гьисапдагъы пай этилип, Раббигизге этилеген савгъат гьисапда экмек булан бирче болсун. 8Даимлик ваъдагъа[†] гёре, шо экмекни исрайыллыланы атындан Раббигизни алдына гьар заман, сонгугюнден[†] сонгугюнге салып туругъуз. 9Шо Гьаруннукидир ва ону уланларыныкидир. Олар шону сыйлы[†] ерде ашасын, неге тюгюл шо зор уллу сыйлы затдыр, Раббигиз учун этилген савгъатлардан олагъа тийген даимлик пайдыр[+].


Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны жазалав

10Исрайыллы къатынны ва мисрили эргишини уланы исрайыллылар булан чыгъа. Къонушда ол бир исрайыллы булан ябуша. 11Сёгюше туруп, шо улан Аллагьны атын мысгъыллап сёйлей. Ону Мусаны янына гелтире. (Уланны анасыны аты Шеломит болгъан, ол Данны къавумундан чыкъгъан Дибрини къызы болгъан.) 12Раббибиз улангъа байлавлу не буюргъаны ачыкъ болгъунча, ону туснакъгъа салгъан кюйде къоя[+].

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

14– Аллагьны мысгъыллап сёйлеген адамны[†] къонушдан тышгъа чыгъар. Ол айтагъанны эшитгенлер ону башына къолларын салсын ва жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрсюн[+]. 15Исрайыллылагъа булай айт: «Оьзюню Аллагьына налат береген адам такъсырланма тарыкъ[+]. 16Раббигизни атын ким мысгъыллап сёйлесе де, оьлтюрюлежек. Жамият ону ташгъа тутуп оьлтюрежек. Гелгинчи болсун неде уьлкени ватандашы болсун – эгер Аллагьны атын мысгъыллап сёйлесе, ол оьлтюрюлежек[+].

17Ким адамны оьлтюрсе, оьзю де оьлтюрюлсюн[+]. 18Ким оьзгени гьайванын оьлтюрсе, гьайван саялы гьайван тёлесин[+]. 19Эгер бирев ювугъуну бир санын сакъат этсе, ол этгенни оьзюне де этме герек:[+] 20бир санын сындырса – оьзюнюкин де сындырсын, гёзюн чыгъарса – оьзюнюкин де чыгъарсын, тишин тюшюрсе – оьзюнюкин де тюшюрсюн. Ол ювугъун нечик сакъат этген буса, оьзюн де шолай сакъат этсин. 21Гьайванны оьлтюрген адам орнуна башгъасын тёлесин, тек адамны оьлтюрген буса, оьзю де оьлтюрюлсюн. 22Гелгинчи учун да, уьлкени ватандашы учун да сизин бир къанунугъуз[†] болсун. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр»[+].

23Муса, исрайыллылагъа буйрукъ[†] берип, олар Аллагьны мысгъыллагъан адамны къонушдан тышгъа чыгъара ва ону ташгъа тутуп оьлтюре. Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

### 25


Сонгугюнню йылы

1[•]Синай[†] тавда Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз Мен береген топуракъгъа гиргенде, Раббигизни сонгугюнюню[†] гьюрметинден топуракъ гьар етти йылда бир ял алсын. 3Алты йыл авлакъгъа чачыгъыз, юзюмню бутагъыз ва тюшюмню къайтарыгъыз[+]. 4Тек еттинчи йыл топуракъны рагьатлыгъыны сонгугюню – Раббигизни сонгугюню болсун. Авлакъгъа чачмагъыз, юзюмню бутамагъыз. 5Оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны къайтармагъыз, буталмагъан борлалардагъы салкъынланы да жыймагъыз. Топуракъ учун рагьатлыкъны йылы болсун. 6Сонгугюнгю йыл топуракъда оьсген бары оьсюмлюк сизге, къулларыгъызгъа, къаравашларыгъызгъа, сизин булан бирче яшайгъан гьакъгъа тутулгъан къуллукъчуларыгъызгъа, арагъызда яшайгъан гелгинчилеге, 7гьайван-малыгъызгъа ва топурагъыгъыздагъы къыр жанлагъа рызкъы болсун. Топуракъда оьсген бары оьсюмлюкню ашама ярар».


Эсделикни йылы

8«Етти сонгугюнгю йыл къыркъ тогъуз йыл болсун учун, етти керен етишер йылны – етти сонгугюнгю йылны санагъыз. 9Еттинчи айны онунчу гюнюнде зурнай согъугъуз. Гюнагьлар чайылагъан гюн бютюн топурагъыгъызда зурнай согъугъуз[+]. 10Эллинчи йылны сыйлы[†] этигиз ва бютюн топурагъыгъызда яшайгъанланы барысына да эркинликни билдиригиз. Шо йыл сизин учун эсделикни йылы[†] болар. Гьаригиз оьзюгюзню мюлкюгюз бар ерге, гьаригиз оьзюгюзню тухумугъуз бар ерге къайтыгъыз. 11Эллинчи йыл сизин учун эсделикни йылы болар. Чачмагъыз, оьзлюгюнден чыкъгъан ашлыкъны ормагъыз ва буталмагъан борлалардан юзюмню жыймагъыз. 12Шо – эсделикни йылыдыр: шо йыл сизин учун сыйлы болсун; янгыз авлакъда оьзлюгюнден оьсген ашлыкъны ашагъыз.

13Шо эсделикни йылында гьар ким оьзюню топуракъ пайы бар ерге къайтсын.

14Къавумдашынга топуракъ сатагъанда неде ондан сатып алагъанда, бир-биригизни алдатмагъыз. 15Алагъанда, гележек эсделикни йылы болгъунча къалагъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп сатыв этигиз. Сатывчу тюшюмню къайтарма къалгъан йылланы санавун гёз алгъа тутуп алсын[+]. 16Эгер кёп йыл къалгъан буса, багьасын гётеригиз, эгер де аз къалгъан буса, тёбен тюшюрюгюз. Неге тюгюл, янгыз тюшюмню санаву сатыла. 17Бир-биригизни алдатмагъыз, Аллагьыгъыздан къоркъугъуз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр.

18Мени къанунларыма[†] гёре юрюгюз ва Мени токъташдырывларымны къастлы кюйде кютюгюз. Шо заман сиз бу топуракъда парахат яшап къаларсыз. 19Шо заман топуракъ тюшюмлю болар, сиз де тойгъунча ашап ва шонда къоркъунчсузлукъда яшап къаларсыз. 20Сиз: „Эгер биз не чачмай, не тюшюм къайтармай турсакъ, еттинчи йыл биз не ашайыкъ?“ – деп сорарсыз. 21Алтынчы йыл Мен сизин шолай шабагьатларман чы, гьатта топуракъ уьч йыллыкъ тюшюмню болдурар[+]. 22Сегизинчи йыл чачывгъа гиришгенде, сиз алдагъы тюшюмюгюзню ашап турарсыз. Сиз шону тогъузунчу йылны ашлыгъы бишгенче ашап турарсыз».


Мюлкге байлавлу ихтиярланы янгыртыв

23«Топуракъны даимликге сатма ярамай, неге тюгюл топуракъ Меникидир, сиз буса ятларсыз ва гелгинчилерсиз. 24Гьар гезик топуракъны сатып алагъанда, шону къайтарып сатып алма ихтияр беригиз.

25Эгер сени къавумдашынг ярлы болуп, мюлкюнден бир пайын сатса, ону ювукъ къардашы гелип, ол сатгъан пайны сатып алар[+]. 26Эгер къавумдашынгны огъар сатып алар йимик биревю де ёкъ буса, тек ону ишлери тюзелип гетип, сатып алмакъ учун оьзю харж тапса, 27сатгъан заманындан тутуп йылланы санасын ва оьзю сатгъан адамгъа[†] багьасындан къалгъанын тёлесин. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын. 28Эгер де ол къайтармакъ учун харж тапмаса, ону сатгъан пайы эсделикни йылы болгъунча сатып алгъан адамны еслигинде къалсын. Сонг топуракъ шону сатгъан адамгъа къайтарылсын. Шо заман ол оьзюню мюлкюне къайтсын[+].

29Эгер бирев айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьюн сатса, сатгъан сонг да ону бир йылны узагъында къайтарып сатып алма ихтияры бар. Шо болжалны ичинде ол шону къайтарып сатып алма бола. 30Эгер айланасы булан бару ишленген шагьардагъы яшавлукъ этеген уьй толу йыл гетгенче къайтарып сатылып алынмагъан буса, шо уьй сатып алгъан адамгъа ва ону наслуларына гёче. Уьй гьатта эсделикни йылында да къайтарылмас. 31Тек айланасы булан бару ишленмеген юртлардагъы яшавлукъ этеген уьйлер ачыкъ авлакъ гьисапланар. Шоланы къайтарып сатып алма ярай. Шоланы эсделикни йылында къайтарма тарыкъ.

32Тек левилилени оьзлени мюлкюндеги шагьарлардагъы уьйлени къайтарып сатып алма ихтияры бар[+]. 33Левилилени мюлкю – шагьардагъы оьзлер ес болгъан уьй – сатылып алынма тарыкъ ва эсделикни йылында къайтарылма тарыкъ, неге тюгюл левилилени шагьарларындагъы – оланы исрайыллылардагъы мюлкюдюр. 34Тек оланы шагьарларыны айланасындагъы отлавлукъланы сатма ярамай, неге тюгюл шолар оланы даимлик мюлкюдюр».


Къулланы эркин этив

35«Эгер къавумдашынг ярлы ва пакъыр болса, огъар къолунгну узат; ол сени янынгда гелгинчи адам йимик яшап къалсын[+]. 36Огъар рибагъа акъча берме. Къавумдашынг сени булан яшайгъанын узатсын учун, Аллагьынгдан къоркъ[+]. 37Огъар хайыр алмакъ учун акъча берме ва къазанмакъ учун огъар рызкъыны сатма. 38Мен – Раббигизмендир, сизге Канъан[†] топуракъны бермек учун ва Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр.

39Эгер къавумдашынг ярлы болуп, оьзюн сатса, ону къул йимик ишлеме борчлу этме[+]. 40Ол сени янынгда гьакъгъа тутулуп ишлейген неде гелгинчи адам йимик болсун. Ол сагъа эсделикни йылы болгъунча ишлер[+]. 41Шо заман ол, яшларын да алып, сени янынгдан гетер, оьзюню тухумуну ва аталарыны мюлкюню янына къайтар. 42Исрайыллылар – Мени къулларымдыр. Мен оланы Мисриден чыгъардым, оланы къулчулукъгъа сатма ярамай[+]. 43Олагъа вагьши кюйде буйрукълар[†] берме. Аллагьынгдан къоркъ[+].

44Сени къулларынг ва къаравашларынг айланагъыздагъы халкъланы арасындан болсун. Оьзюгюзге къулланы шо халкъланы арасындан сатып алыгъыз. 45Дагъы да къулланы арагъызда яшайгъан гелгинчилени, уьлкегизде тувгъан оланы тухумларыны арасындан сатып алыгъыз, олар да сизин мюлкюгюз болар. 46Сиз оланы наслудан наслугъа яшларыгъызгъа мюлк этип берме боласыз. Сиз олагъа къуллагъа йимик янашма боласыз, тек оьзюгюзню исрайыллы къавумдашларыгъызгъа вагьши кюйде буйрукъ бермегиз.

47Эгер сени булан турагъан ят адам неде гелгинчи, бай болуп, сени къавумдашынг буса ярлы болуп, оьзюн сени булан турагъан ятгъа неде ону уьюндеги биревге сатса, 48оьзюн сатгъан сонг, ону къайтарып сатып алма ихтияры бола. Ону къардашы сатып алма бола: 49агъаву, зукъари къардашы неде уьюндеги къайсы буса да къан[†] къардашы сатып алма бола. Эгер де оьзюню ишлери тюзелип гетсе, ол оьз-оьзюн сатып алма бола. 50Ол ва ону сатып алгъан адам ол оьзюн сатгъан йылдан тутуп, эсделикни йылына ерли аралыкъдагъы заманны санасын. Ону эркин этмек учунгъу багьасы шо йылланы ичинде гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа тёленеген акъчагъа тенг гелме тюше. 51Эгер кёп йыл къала буса, ол оьзюню азатлыгъы учун тёленген багьаны кёп янын тёлеме герек. 52Эгер эсделикни йылына аз йыл къалгъан буса, ол шо йылланы санасын ва оьзюню азатлыгъы учун шо йылланы санавуна гёре тёлесин. 53Шо йылланы боюнда огъар гьакъгъа тутулуп ишлейген къуллукъчугъа йимик янашма тюше. Еси огъар вагьши кюйде буйрукъ бермесин деп тергев этигиз.

54Гьатта, айтылып гетгени йимик, къайтарып сатылып алынмаса да, ол ва ону яшлары эсделикни йылында эркинликге чыгъар[+]. 55Неге тюгюл, исрайыллылар Магъа къуллукъ этедир. Олар – Мен оьзлени Мисриден чыгъаргъан Мени къулларымдыр. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр».

### 26


Тынглагъанлыкъ саялы болагъан шабагьатлав


(Такр 7:12-16; 28:1-14)

1[•]«Оьзюгюзге ялгъан аллагьланы этмегиз, не къуюлгъан алатланы, не сыйлы[†] багъаналаны салмагъыз ва оьзлеге сужда къылмакъ учун топурагъыгъызда оювлары булангъы ташланы салмагъыз. Мен – Раббигизмендир, сизин Аллагьыгъызмандыр[+].

2Мени сонгугюнлеримни[†] абурлагъыз ва Мени сыйлы ериме де гьюрмет этигиз. Мен – Раббигизмендир[+].

3Эгер сиз мени токъташдырывларыма гёре юрюсегиз ва къасткъылып Мени буйрукъларымны[†] кютсегиз, 4Мен сизге оьз болжалында янгур явдуражакъман. Шо заман топуракъ гелим, авлакъдагъы тереклер буса емиш бережек[+]. 5Сиздеги инныр басыв юзюмню жыягъан вакътиге ерли, юзюмню жыйыв буса чачывну вакътисине ерли узатылажакъ. Сиз тойгъунча ашап ва оьз топурагъыгъызда аманлыкъда яшап туражакъсыз.

6Мен сизин топурагъыгъызда парахатлыкъ болдуражакъман: сиз рагьат юхлажакъсыз, сизин бирев де рагьатсызландырмажакъ. Мен шо топуракъдан къыр жанланы къувалажакъман, уьлкегизде сизге къаршы къылыч гётерген де болмажакъ. 7Сиз душманларыгъызны артындан тюшгенде, алдыгъызда оланы къылычларыгъыз булан йыгъажакъсыз. 8Сизин бешигиз оланы юзюсюн, юзюгюз мингин къуважакъсыз. Душманларыгъыз алдыгъызда къылычдан йыгъылажакъ[+].

9Мен сизге рагьмулу гёзден къаражакъман, сизден кёп яш тувагъан кюйню этежекмен, сизин артдыражакъман ва сизин булангъы разилешивюмню[†] унутмажакъман. 10Сизге янгы йылгъы тюшюмге ерни бошатмакъ учун гетген йылгъысын ташлама заман етишгенде де, сиз шо эсги тюшюмюгюзден ашап туражакъсыз. 11Мени турагъан ерим сизин арагъызда болажакъ ва Мен сизден гьеч жиргенмежекмен. 12Мен сизин арагъызда туражакъман ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз де Мени халкъым болажакъсыз[+]. 13Мен – Раббигизмендир, мисрилилени алдында сиз дагъы къуллар болмасын учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызмандыр. Мен сиздеги къулчулукъну боюнсасын юлкъуп алып ташладым ва сиз, башыгъызны да гётерип, оьктем кюйде юрюйген кюйню этдим»[+].


Тынгламагъанлагъа этилеген налат


(Такр 28:15-68)

14[•]«Тек сиз Магъа тынгламасагъыз, бары да шо буйрукъланы кютмесегиз, 15Мени токъташдырывларымны гери урсагъыз, Мени къанунларымдан[†] жиргенсегиз, Мени булангъы разилешивюгюзню буза туруп, Мени бары да буйрукъларымны кютмесегиз, 16Мен шулай этежекмен: Мен сизге бирден гьуя-гьарай салажакъман: гёзлеригизни тунукълашдырагъан, санларыгъызны бошатагъан кёкюрек аврувну ва къыздырма-беззекни къабундуражакъман. Сизин чачывугъуз негьакъ болуп токътажакъ, неге тюгюл тюшюмюгюзню душманларыгъыз ашажакъ[+]. 17Мен Оьзюмню юзюмню сизге къаршы бакъдыражакъман, шо заман душманларыгъыз сизин янчажакъ. Сизин гёрюп ярамайгъанлар сизге буйрукъ береген болажакъ, сиз де гьатта артыгъыздан гьеч бирев де чапгъын этип тюшмесе де, къачажакъсыз[+].

18Эгер сиз Магъа шондан сонг да тынгламасагъыз, Мен сизин гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 19Мен сизин хырча оьктемлигигизни сындырып ташлажакъман ва уьстюгюздеги кёкню темир, тюбюгюздеги топуракъны буса багъыр этип къояжакъман. 20Сиз гючюгюзню негьакъ харжлажакъсыз, неге тюгюл топурагъыгъыз тюшюм, шондагъы тереклер буса емиш бермежек.

21Эгер сиз, Мени душманларым кюйде де къалып, Магъа тынглама сюймесегиз, гюнагьларыгъыз саялы Мен балагьларыгъызны етти керен артдыражакъман[+]. 22Мен сизге къыр жанланы бакъдыражакъман, олар сизин авлетлеригизден магьрюм этежек, гьайван-малыгъызны къыражакъ ва сизин санавугъузну шолай аз этежек чи, гьатта ёлларыгъыз боппо-бош болуп къалажакъ[+].

23Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 24Мен де сизин душман тутажакъман ва гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ жазалажакъман. 25Бузулгъан разилешив саялы оьч ала туруп, Мен сизге къаршы къылычымны гётережекмен. Сиз шагьарларыгъызгъа гирип яшынгъанда буса, сизге къырып къоягъан аврувну къабундуражакъман, сиз де душманларыгъызны къолуна тюшежексиз. 26Мен сизин экмекден магьрюм этежекмен, он къатынгиши бир кёрюкде экмек биширеген болажакъ. Сизге экмекни оьлчеп бережек. Сиз ашажакъсыз, тек тоймажакъсыз.

27Эгер сиз шондан сонг да тюз ёлгъа тюшмесегиз ва Магъа душман кюйде къалсагъыз, 28Мен де сизин душман тутажакъман ва къазапланмакълыгъымдан гюнагьларыгъыз саялы етти керен артыкъ такъсырлажакъман. 29Сиз оьзюгюзню уланларыгъызны ва къызларыгъызны этин ашайгъан болажакъсыз[+].

30Мен бийикликлердеги[†] сизин сыйлы ерлеригизни бузажакъман, арив ийис тюшюреген къурбан этеген ерлеригизни[†] уватажакъман, сизин оьлтюрюп, сюеклеригизни хум-хуваты чыкъгъан ялгъан аллагьларыгъызны уьстюне ташлажакъман ва сизден жиргенеген болажакъман[+]. 31Мен шагьарларыгъызны дагъытажакъман, ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этеген ерлеригизни боппо-бош этежекмен ва сиз этген къурбанларыгъызны ийис тюшюрювлерин[†] татымажакъман[+]. 32Мен топурагъыгъызны шолай боппо-бош этежекмен чи, гьатта шонда гёчюп ерлешген душманларыгъыз гьайран болуп къалажакъ[+]. 33Мен сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъман ва сувурулгъан къылычым булан артыгъыздан гьызарлап юрюжекмен. Топурагъыгъыз боппо-бош болажакъ, шагьарларыгъыз буса дагъылажакъ[+]. 34Шо заман топурагъыгъыз оьзюню сонгугюнгю йылларындан гьар заман леззет алып туражакъ. Неге тюгюл, сиз душманларыгъыз булан ягъа тутуп токътагъанда, топурагъыгъыз ташлангъан гьалында къалажакъ. Шо заман топурагъыгъыз ял алып ва оьзюню сонгугюнгюнлеринден леззет алып туражакъ[+]. 35Эгер топуракъ сиз оьзюнде яшагъан чакъы заман ял алмай турса, сонг шо топуракъ сиз яшагъан замандагъы сонгугюнлер саялы ял алып туражакъ.

36Душманларыны топуракъларында сав къалгъанланы юреклерин Мен шолай къоркъач этежекмен чи, гьатта ел уьфюргендеги япыракъны тавушу оланы къачмагъа борчлу этежек. Олар къылычдан къачагъандай къачажакъ, артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, йыгъылып къалажакъ. 37Артындан чапгъын этип чыкъгъанлар болмаса да, олар къылычдан къутулма къарайгъандай, бири-бирине сюрюнюп айланажакъ. Душманларыгъызгъа къаршы гётерилмек учун, сизин гючюгюз болмажакъ. 38Сиз оьзге халкъланы арасында оьлюп къалажакъсыз, душманларыгъызны топурагъы сизин ютуп къояжакъ. 39Оьлмей сав къалгъанлар оьзлени ва аталарыны гюнагьлары саялы душманларыны топурагъында оьлежек.

40Тек олар, Магъа хыянатлыкъ этгени ва Мени душман тутгъаны йимик, оьзлени ва аталарыны гюнагьларына мюкюр болмаса[+] 41(шо саялы Мен олагъа къаршы чыкъгъан эдим, оланы оьзлени душманларыны топурагъына чыгъаргъан эдим), оланы къайпанмайгъан юреклери юваш болса ва олар оьзлени гюнагьларын чайса, 42Мен Якъуб[†] булан бегетген разилешивюмню, Исгьакъ[†] булан бегетген разилешивюмню, Ибрагьим[†] булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. 43Неге тюгюл, топуракъ оларсыз ташланып къалгъанда, олар оьзлени гюнагьларын чайып айланагъанда, Мени токъташдырывларымны гери ургъанда ва Мени токъташдырывларымны гёрюп ярамайгъан болгъанда, олар шо топуракъны къоюп гетежек ва топуракъ сонгугюнгю йылларындан леззет алып туражакъ. 44Тек гьатта олар душманларыны топурагъындагъы заманда да, оланы лап дагъытып къоймас учун ва Оьзюмню олар булан бегетген разилешивюмню бузмас учун, Мен оланы гери урмажакъман ва олагъа къазапланмажакъман. Мен – Раббимендир, оланы Аллагьымандыр. 45Оланы хатиринден Мен оланы ата-бабалары булан бегетген разилешивюмню эсге алажакъман. Ата-бабаларыны Аллагьы болмакъ учун, Мен оланы оьзге халкъланы гёз алдында Мисриден чыгъардым: Мен – Раббимендир».

46Раббибиз Мусадан[†] таба Синай[†] тавда Оьзю ва исрайыллылар[†] булан токъташдыргъан къанунлар, къайдалар ва токъташдырывлар шулардыр.

### 27


Ваъдагъа гёре этилеген къурбанлыкълар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер бирев, инсанны тийишли багьасын да тёлеп, ону Раббигизге багъышлама сююп, оьзтерече ваъда[†] берсе,[+] 3йигирма йыл булан алтмыш йылны арасындагъы эргишини Сыйлы[†] ерни шекелине гёре элли шекел гюмюшге багьала. 4Эгер ол тиштайпа буса, ону отуз шекелге багьала. 5Эгер эргишини оьмюрю беш йыл булан йигирма йылны арасында буса, йигирма шекелге, тиштайпаны буса он шекелге багьала. 6Эгер оьмюрю бир ай булан беш йылны арасында буса, уланъяшны беш шекел гюмюшге, къызъяшны буса уьч шекел гюмюшге багьала. 7Эгер оьмюрю алтмыш йыл ва шондан артыкъ буса, эргишини он беш шекелге, къатынгишини буса он шекелге багьала. 8Эгер ваъда этген адам[†] токъташдырылгъан багьаны тёлемек учун бек ярлы буса, ону дин къуллукъчуну[†] янына гелтирсин; дин къуллукъчу ону къурбан этеген адамны мадарлылыгъына гёре багьалап бережек.

9Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярайгъан гьайван-малны багъышлай буса, Раббигизге берилген гьайван сыйлы болуп токътай. 10Шону не алышдырма ярамай, не яхшысына неде яманына алышдырма ярамай. Эгер бир гьайванны башгъасына алышдырса, шолар экиси де сыйлы болуп токътай. 11Эгер ваъдагъа гёре Раббигизге къурбан этме ярамайгъан таза[†] тюгюл гьайванны багъышлай буса, шону дин къуллукъчуну янына гелтирсин; 12дин къуллукъчу – яхшымы неде яманмы – шону багьалап бережек. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 13Эгер еси гьайванны къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун[+].

14Эгер бирев Раббигизге уьюн багъышлай буса, яхшымы неде яманмы – шону дин къуллукъчу токъташдыражакъ. Дин къуллукъчу не багьаны токъташдырса, шолай болажакъ. 15Эгер уьюн багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман уьй янгыдан онуки болуп токътажакъ.

16Эгер бирев оьзюне варисликге тюшген авлакъны гесегин Раббигизге багъышлай буса, шо гесекге нечакъы урлукъ тарыкъ болагъанын гёз алгъа тутуп багьалама тарыкъ – арпаны гьомери учун эллишер гюмюш шекел. 17Эгер ол авлакъны эсделикни йылында[†] багъышлай буса, шо багьасы алышынмагъан кююнде къала[+]. 18Эгер де ол оьзюню авлагъын эсделикни йылындан сонг багъышлай буса, шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын ва тийишли кюйде багьасын тюшюрсюн. 19Эгер авлагъын багъышлагъан адам шону къайтарып сатып алма сюе буса, багьасына бешден бир пайны къошсун, шо заман авлакъ янгыдан онуки болажакъ. 20Тек авлакъ къайтарып сатып алынмагъан буса неде башгъа адамгъа сатылгъан болгъан буса, шону къайтарып сатып алма ярамай[+]. 21Шолай авлакъ эсделикни йылында эркин болса, Раббигизге багъышлангъан авлакъ гьисапда, сыйлы болажакъ; авлакъ дин къуллукъчуланы мюлкю болажакъ[+].

22Эгер бирев Раббигизге варисликге тюшген авлакъны тюгюл, сатып алгъанын багъышлай буса, 23шону дин къуллукъчу гележек эсделикни йылы болгъунча къалгъан йылланы гьисаплап багьаласын. Багьасы шо гюнокъ тёленсин. Шо Раббигиз учун этилеген сыйлы къурбанлыкъдыр. 24Эсделикни йылында авлакъ оьзюнден сатылып алынгъан, оьзюню варислик топурагъы болгъан адамгъа къайтажакъ. 25Бары да багьаланы Сыйлы ерни шекелине гёре токъташдырма тарыкъ, бир шекелни ичинде йигирма гера[†][*] бар[+].

26Тек бирев де гьайванланы башлапгъы балаларын багъышламасын, неге тюгюл шолар булай да Раббигизникидир; оьгюз болсун неде ирк болсун – башгъа тюгюл, шолар Раббигизникидир[+]. 27Эгер шо таза гьайван тюгюл буса, шону, токъташдырылгъан багьасын тёлеп ва шогъар бешден бир пайын да къошуп, къайтарып сатып алма ярай. Эгер шону къайтарып сатып алмаса, багьасына гёре сатма тарыкъ[+].

28Тек дагъытыв булан байлавлу айрыча ваъда бола. Биревге де оьзю ес болгъан ва шо айрыча ваъдагъа гёре Раббигизге багъышлагъан бир затны да – инсан болсун, гьайван болсун, варислик топуракъ болсун – башгъа тюгюл, не сатма, не къайтарып сатып алма ярамай. Ваъдагъа гёре багъышлангъан бары зат – Раббигизни зор уллу сыйлылыгъыдыр.

29Ваъдагъа гёре багъышлангъан инсанны къайтарып сатып алма ярамай, ону оьлтюрме герек[+].

30Топуракъ болдургъан затланы – топуракъда оьсген будай болсун неде тереклердеги емиш болсун – башгъа тюгюл, ондан бир пайы[†] Раббигизникидир. Шо – Раббигизни сыйлылыгъыдыр[+].

31Эгер бирев оьзюню ондан бир пайын къайтарып сатып алма сюе буса, шону багьасына бешден бир пайны къошсун[+]. 32Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малны бары да ондан бир пайы – гьисапчы санавун юрютеген гьар онунчу гьайван – Раббигизни сыйлылыгъы болуп токътажакъ. 33Еси яхшымы неде яманмы деп къарамасын ва гьеч бир алышдырыв этмесин. Эгер ол алышдырса, эки де гьайван сыйлылыкълар болажакъ; шоланы сатып алма ярамай».

34Исрайыллылар учун Раббибиз Мусагъа Синай[†] тавда берген буйрукълар[†] шулардыр.

## Санавлар

### Санавлар

Санавлар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


Санавлар

Бу китапны «Санавлар» деген аты Исрайылны халкъын Мисриден Канъангъа барагъан ёлда гьисапгъа алгъанлыкъ булан байлавлу. Шо гьакъда ону лап башында хабарлана. Китапны «Дангылда» деген ягьуди тилдеги аты буса суратланагъан агьвалатлар не ерде юрюлгенин ачыкъ кюйде гёрсете.

Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъына Оьзюню Къанунун берген сонг, Муса исрайыллыланы дав юрютме болагъан бары да эргишилерин гьисапгъа алгъан, левилилени санавун буса айрыча юрютген. Аллагьны гёрсетивю булан Къанунгъа бир-бир къошумлар этилген сонг, исрайыллылар оьзлеге ваъда этилген топуракъгъа гёчме гьазир бола (1–9-нчу башлар).

Исрайыллылар Канъан булан дазудагъы Къадиш-Барниагъа ювукъ гелгенде, шо ерни ахтармакъ учун йиберилгенлени хабарларына инанып, олар оьзлеге ваъда этилген топуракъгъа гирме къоркъгъан. Оьзлени шо къоркъуву саялы, олар яллавлу дангылда къыркъ йылны узагъында айлана турма борчлу болгъан (10–20-нчы башлар). Дангылда исрайыллыланы тынглавсуз наслусу оьлюп битген сонг, халкъ аста булан Канъанны ювугъундагъы топуракъланы елеме башлагъан ва Урдун оьзенни гюнбатыш ягъындагъы Муап деген уьлкеге ювукълашып токътагъан (21–36-нчы башлар). Шо йылланы узагъында Исрайылны халкъы кёп керенлер Мусагъа къаршы баш гётерип ва Аллагьгъа кант этип тургъан. Тынглавсузлугъу саялы Аллагь исрайыллыланы такъсырласа да, Ол Оьзю танглагъан халкъгъа аминлигин сакълагъан, ваъда этилген топуракъгъа барагъан ёлда ону гьайын этген ва олагъа душманлардан уьст чыкъма гюч берген.

### 1


Исрайылны халкъыны санаву гьисапгъа алына

1Экинчи айны биринчи гюнюнде, исрайыллылар[†] Мисриден чыкъгъанлы экинчи йыл башлангъанда, Раббибиз Синай[†] дангылда Ёлугъувну чатырында Муса[†] булан сёйлей. Ол булай айта:[+]

2– Тухумларын да, уьягьлюлерин де гёз алгъа тутуп, Исрайылны халкъыны санавун гьисапгъа алыгъыз. Бирин де къутгъармай, гьар эргишини атын тутуп санагъыз[+]. 3Гьарун[†] да булан бирче исрайыллыланы асгер къуллукъгъа ярайгъанларын барысын да санап чыгъыгъыз. Оланы йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин асгер бёлюклеге гёре санап чыгъыгъыз. 4Сизге гьар къавумдан уьягьлюсюню башын тутгъан бирев кёмек этсин. 5Сизге кёмек этежеклер булардыр:

Раубимден – Шадайурну уланы Алисур;[+]
6Симондан – Суршадьяны уланы Шалумил;[+]
7Ягьудадан[†] – Амминадапны уланы Нагьашун;[+]
8Иссакардан – Суарны уланы Насаныл;[+]
9Забулундан[†] – Гьилунну уланы Алиап;[+]
10Юсупну[†] уланларындан:
Апрайимден – Аммигьутну уланы Алишама;
Манассадан – Падсурну уланы Гамлийыл;[+]
11Буньяминден[†] – Гидеонну уланы Абидан;[+]
12Дандан – Аммишадьяны уланы Агьиазар;[+]
13Аширден – Укранны уланы Пагил;[+]
14Гатдан – Дауылны уланы Алиясап;[+]
15Напталиден[†] – Инанны уланы Агьира[+].

16Булар жамиятны инг абурлулары, аталарыны къавумларыны башчылары. Булар Исрайылны тухумларыны башчылары.

17Муса ва Гьарун атлары тутулуп эсгерилген бу адамлар[†] булан 18экинчи айны биринчи гюнюнде бютюн халкъны жыя. Исрайыллылар оьзлени къавумун тухумлагъа ва уьягьлюлеге гёре гёрсете. Эргишилени йигирма йыл битгенлери ва шо оьмюрден оьтгенлери гьарисини аты тутулуп гьисапгъа алына. 19Раббибиз Мусагъа шолай буюра. Синай дангылда Муса гьисапгъа алгъан исрайыллыланы санаву шулай бола:

20Исрайылны уллусу уланы Раубимни наслулары: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 21Раубимни къавумундагъыланы санаву 46 500 бола[+].

22Симонну наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 23Симонну къавумундагъыланы санаву 59 300 бола[+].

24Гатны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 25Гатны къавумундагъыланы санаву 45 650 бола[+].

26Ягьуданы наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 27Ягьуданы къавумундагъыланы санаву 74 600 бола[+].

28Иссакарны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 29Иссакарны къавумундагъыланы санаву 54 400 бола[+].

30Забулунну наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 31Забулунну къавумундагъыланы санаву 57 400 бола[+].

32Юсупну уланларындан.

Апрайимни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 33Апрайимни къавумундагъыланы санаву 40 500 бола[+].

34Манассаны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 35Манассаны къавумундагъыланы санаву 32 200 бола[+].

36Буньяминни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 37Буньяминни къавумундагъыланы санаву 35 400 бола[+].

38Данны наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 39Данны къавумундагъыланы санаву 62 700 бола[+].

40Аширни наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 41Аширни къавумундагъыланы санаву 41 500 бола[+].

42Напталини наслуларындан: йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары тухум ва уьягьлю шагьатнамаларына гёре гьариси аты тутулуп гьисапгъа алына. 43Напталини къавумундагъыланы санаву 53 400 бола[+].

44Булар Муса, Гьарун ва Исрайылны он эки де башчысы гьисапгъа алгъан эргишилер. Шо башчыланы гьариси оьзлени уьягьлюсюню атындан вакил болгъан. 45Йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген бары да исрайыллы эргишилени асгерлик къуллукъгъа ярайгъанлары оьзлени уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алынгъан болгъан. 46Оланы барысыны да санаву 603 550 бола[+].

47Амма Левини къавумундагъы уьягьлюлени санаву оьзгелер булан бирче гьисапгъа алынмай. 48Неге тюгюл де, Раббибиз Мусагъа булай айтгъан:

49– Левини къавумундагъыланы санама ва оланы оьзге исрайыллылар булан бирче гьисапгъа къошма. 50Левилилеге Шагьатнаманы чатырын, ону бары да алатларын тапшур. Олар чатырны ва ону бары да алатларын алып юрюсюн, оланы гьайын этсин ва чатырны айланасында къонушуп токътасын. 51Чатырны башгъа ерге гёчюрме тарыкъ болгъанда, ону левилилер[†] тайдырсын; ону къурма тарыкъ болгъанда, олар къурсун. Эгер чатыргъа оьзге адам ювукълашса, ол оьлюмге тарылажакъ. 52Исрайыллылар чатырларын гьариси оьзлени къонушунда, оьзлени байрагъыны тюбюнде бёлюклеге гёре къуражакъ.

53Тек Раббибиз исрайыллылагъа къазапланмасын учун, левилилер чатырларын Шагьатнаманы чатырыны айланасы булан къуражакъ. Левилилер Шагьатнаманы чатырында къаравул этежек[+].

54Исрайыллылар бары да ишни Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

### 2


Исрайылны къавумларыны къонушларда ерлешген кюйлери

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] Ёлугъув чатырыны айланасында, шондан ариде, гьариси оьзюню байрагъыны, уьягьлюлерини белгилерини тюбюнде къонушуп токътасын.

3Ягьуданы[†] оьзюню байрагъыны тюбюнде къонушгъан ери гюнтувушда, гюн чыкъгъан якъгъа багъып болсун. Ягьуданы къавумуну башчысы – Амминадапны уланы Нагьашун[+]. 4Ону асгеринде 74 600 эргиши бар.

5Иссакарны къавуму оланы къырыйында къонушуп токътасын. Иссакарны къавумуну башчысы – Суарны уланы Насаныл. 6Ону асгеринде 54 400 эргиши бар.

7Къырыйында Забулунну[†] къавуму болажакъ. Забулунну къавумуну башчысы – Гьилунну уланы Алиап. 8Ону асгеринде 57 400 эргиши бар.

9Ягьуданы къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 186 400 эргиши бар. Олар ёлгъа инг башлап чыгъажакъ[+].

10Къыблада оьзюню байрагъыны тюбюнде Раубимни къавуму къонушуп токътажакъ. Раубимни къавумуну башчысы – Шадайурну уланы Алисур. 11Ону асгеринде 46 500 эргиши бар.

12Симонну къавуму оланы къырыйында къонушуп токътасын. Симонну къавумуну башчысы – Суршадьяны уланы Шалумил. 13Ону асгеринде 59 300 эргиши бар.

14Къырыйында Гатны къавуму къонушуп токътасын. Гатны къавумуну башчысы – Дауылны уланы Алиясап. 15Ону асгеринде 45 650 эргиши бар.

16Раубимни къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 151 450 эргиши бар. Олар ёлгъа экинчилей чыгъажакъ[+].

17Сонг айланасында асгерлер де булан Ёлугъув чатыры ва левилилер[†] чыкъсын.

Исрайыллылар ёлгъа оьзлени къонушгъан къайдасына гёре, гьариси оьз еринде, оьзюню байрагъыны тюбюнде чыгъажакъ[+].

18Гюнбатышда оьзюню байрагъыны тюбюнде Апрайимни къавуму къонушуп токътасын. Апрайимни къавумуну башчысы – Аммигьутну уланы Алишама. 19Ону асгеринде 40 500 эргиши бар.

20Олардан сонг Манассаны къавуму болажакъ. Манассаны къавумуну башчысы – Падсурну уланы Гамлийыл. 21Ону асгеринде 32 200 эргиши бар.

22Сонг Буньяминни[†] къавуму болажакъ. Буньяминни къавумуну башчысы – Гидеонну уланы Абидан. 23Ону асгеринде 35 400 эргиши бар.

24Апрайимни къонушунда асгерлеге гёре ерлешген 108 100 эргиши бар. Олар ёлгъа уьчюнчюлей чыгъажакъ[+].

25Темиркъазыкъда оьзюню байрагъыны тюбюнде Данны къавуму къонушуп токътасын. Данны къавумуну башчысы – Аммишадьяны уланы Агьиазар. 26Ону асгеринде 62 700 эргиши бар.

27Оланы къырыйында Аширни къавуму къонушуп токътажакъ. Аширни къавумуну башчысы – Укранны уланы Пагил. 28Ону асгеринде 41 500 эргиши бар.

29Сонг Напталини[†] къавуму болажакъ. Напталини къавумуну башчысы – Инанны уланы Агьира. 30Ону асгеринде 53 400 эргиши бар.

31Данны къонушунда барысы да 157 600 эргиши бар. Олар ёлгъа оьзлени байракъларыны тюбюнде лап артда чыгъажакъ[+].

32Булар уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алынгъан исрайыллылар. Барысы да бёлюклеге гёре 603 550 эргиши бар[+]. 33Янгыз левилилер оьзге исрайыллылар булан гьисапгъа алынмай, неге тюгюл де Раббибиз Мусагъа шолай буюргъан[+].

34Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа буюргъан бары да ишни эте. Олар оьзлени байракъларыны тюбюнде къонушуп токътай ва гьариси оьзлени тухуму ва уьягьлюсю булан ёл чыгъа.

### 3


Левилилени чатырда къуллукъ этивю

1Муна Раббибиз Муса булан Синай[†] тавда сёйлейген вакътидеги Гьарунну[†] ва Мусаны[†] тайпа-тухуму.[†]

2Гьарунну уланларыны атлары: Надап – ону уллусу уланы, Абигьут, Алиазар ва Итамар[+]. 3Булар Гьарунну уланларыны, башына май[†] сюртюлген дин къуллукъчуланы[†] атлары. Гьарун оланы дин къуллукъчулар гьисапда чалышмакъ учун багъышлагъан. 4Тек Надап ва Абигьут Синай дангылда Раббибизге ят болгъан ялынны гелтиргени саялы оьле. Оланы уланлары болмагъан. Янгыз Алиазар булан Итамар атасы Гьарунну савунда дин къуллукъчулар гьисапда чалыша[+].

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Левини къавумун гелтирип, оланы дин къуллукъчу Гьарунгъа тапшур. Олар Гьарунгъа кёмек этип турсун[+]. 7Олар Сыйлы чатырда[†] Гьарунну ва бютюн жамиятны атындан къуллукъ этсин. 8Олар Ёлугъувну чатырындагъы алатланы гьайын этсин. Сыйлы чатырда къуллукъ эте туруп, исрайыллылар[†] учун да борчланы кютсюн. 9Левилилени Гьарунгъа ва ону уланларына тапшур. Исрайыллыланы тухумларыны арасындан олар бютюнлей Гьарунгъа тапшурулма герек[+]. 10Гьарунну ва ону уланларын дин къуллукъчулар гьисапда чалышмакъ учун сал. Сыйлы чатыргъа олардан оьзге ювукълашгъан гьар ким оьлтюрюлме герек[+].

11Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Исрайылны бары да тухумларыны арасындан башлап улан болуп тувгъанларыны орнуна левилилени алдым. Левилилер[†] Меникидир, 13неге тюгюл де башлап улан болуп тувгъанланы барысы да Меникидир. Мен Мисриде бары да башлап тувгъанланы оьлтюргенде, Оьзюме Исрайылда башлап тувгъан бары да инсанланы да, гьайванланы да айырып алдым. Олар Меники болма тарыкъ. Мен Раббимен[+].


Левилилер гьисапгъа алына

14Синай дангылда Раббибиз Мусагъа булай айта:

15– Левилилени уьягьлюлерине, тухумларына гёре санап чыкъ. Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысын да санап чыкъ.

16Муса, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, оланы санап чыгъа.

17Муна Левини уланларыны атлары:

Гаршун, Кегьат ва Марари[+].

18Муна гаршунлуланы тухумларыны атлары:

Либни ва Шамьи.

19Кегьатлыланы тухумлары:

Амрам, Исгьар, Гьабрун ва Уззийыл.

20Марарилилени тухумлары:

Магьли ва Муши. Муна уьягьлюлерине гёре левилилени тухумлары.

21Гаршундан либнилилени ва шамьилилени тухумлары амалгъа геле. Олар гаршунлуланы тухумлары. 22Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву етти минг беш юз адам[†] бола. 23Гаршунлуланы тухумлары гюнбатышда, Сыйлы чатырны артында къонушуп токътама герек болгъан[+]. 24Гаршунлуланы тухумларыны башчысы Лайылны уланы Алиясап болгъан. 25-26Гаршунлулагъа Ёлугъув чатырында Сыйлы чатырны, ону уьстюне ябылагъан шаршавланы, Ёлугъув чатырына гиреген ердеги пердени[†] гьайын этив тапшурула. Дагъы да абзарны перделерини, Сыйлы чатырны айланасындагъы абзаргъа гиреген ердеги пердени, къурбан этеген ерни,[†] аркъанланы ва бары да алатланы гьайын этив тапшурула[+].

27Кегьатдан амрамлыланы, исгьарлыланы, гьабрунлуланы ва уззийыллыланы тухумлары амалгъа геле. Шолар кегьатлыланы тухумлары. 28Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву сегиз минг алты юз адам бола. Кегьатлылагъа сыйлы[†] ерни гьайын этив тапшурула. 29Кегьатлыланы тухумлары Сыйлы чатырны къыбла ягъында къонушуп токътама тарыкъ болгъан. 30Кегьатлыланы тухумларыны башчысы Уззийылны уланы Алисапан болгъан. 31Олагъа сандыкъны, тахны, чыракъны, къурбан этеген ерлени, сыйлы ерде дин къуллукъну кютегенде къоллайгъан алатланы, пердени ва ону бары да алатларыны гьайын этив ва олар шонда этме герекли бары да ишлер тапшурула[+]. 32Левилилени аслу башчысы дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазар бола. Ол оьзлеге сыйлы ерни гьайын этив тапшурулгъанланы уьстюнде токътагъан болгъан[+].

33Марарилерден магьлилени ва мушлуланы тухумлары амалгъа гелген. Шолар марарилени тухумлары. 34Эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву алты минг эки юз адам бола. 35Марарилени тухумларыны башчысы Абигьаилни уланы Сурыл болгъан. Олагъа Сыйлы чатырны темиркъазыкъ ягъында къонушуп токътама тарыкъ бола. 36Марарилеге Сыйлы чатырны рамларыны, гёнделен аркъалыкъларыны, багъаналарыны, тиревлерини, ону бары да тарыкъ-гереги булангъы ясандырывларыны гьайын этив тапшурула[+]. 37Дагъы да Сыйлы чатырны айланасындагъы абзарны тиревлери булангъы багъаналарыны, чатырны къазыкъларыны ва аркъанларыны гьайын этив тапшурула.

38Муса, Гьарун ва ону уланлары Сыйлы чатырны гюнбатыш ягъында, гюн чыгъагъан якъгъа багъып, Ёлугъувну чатырыны алдында къонушуп токътай. Олагъа исрайыллыланы атындан сыйлы ерни гьайын этме герек бола. Сыйлы ерге олардан оьзге ювукълашгъан гьар ким оьлтюрме герек бола.

39Раббибизни буйругъу булан Муса ва Гьарун левилилени уьягьлюлерине гёре санап чыгъа. Оланы эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву йигирма эки минг адам бола[+].


Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны орнун левилилер тута

40Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллыланы башлап тувгъанларын эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысын да санап чыкъ ва оланы атларыны сиягьын гьазирле. 41Мен Раббимен. Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны барысыны да орнуна Магъа левилилени айырып бер. Дагъы да исрайыллыланы гьайван-малыны башлап къозлагъан балаларыны орнуна левилилени бары да гьайван-малын айырып бер.

42Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Муса исрайыллыланы башлап тувгъанларын барысын да санап чыгъа. 43Атларына гёре гьисапгъа алынгъан башлап тувгъанланы эргиши тайпадан бир ай битгенлеринден тутуп ва шо оьмюрден уллуларыны барысыны да санаву йигирма эки минг эки юз етмиш уьч адам бола.

44Дагъы да Раббибиз Мусагъа булай айта:

45– Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны орнуна левилилени ал. Оланы гьайван-малыны орнуна да левилилени гьайван-малын ал. Левилилер Меники болма тарыкъ. Мен Раббимен. 46Исрайыллыланы башлап тувгъанларыны санаву левилиленикинден эки юз етмиш уьчге артыкъ. Артыкъ чыкъгъанларын сатып алмакъ учун, 47Сыйлы чатырда юрюлеген шекелге гёре, гьариси учун йигирма гер тартагъан бешер шекел жый[+]. 48Шо артыкъ чыкъгъанларын сатып алмакъ учун гёрсетилген гюмюшню Гьарунгъа ва ону уланларына бер.

49Муса левилилер сатып алгъанлардан артыкъ чыкъгъанларындан тёлев ала. 50Ол исрайыллыланы башлап тувгъанларындан, сыйлы ерни шекелине гёре, бир минг уьч юз алтмыш беш шекелни оьлчевюндеги гюмюш жыя. 51Раббибиз айтгъан кюйде, Ону буйругъуна гёре, Муса тёлевню Гьарунгъа ва ону уланларына бере.

### 4


Кегьатлыланы борчлары

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Левилилени кегьатлы бутагъын тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ал. 3Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ[+].

4Кегьатлыланы Ёлугъувну чатырында этме герек къуллугъу булайдыр: олар инг сыйлы[†] алатланы гьайын этсин. 5Къонушгъан ерден ёл чыкъма тарыкъ болгъанда, Гьарун ва ону уланлары, гирип, ябагъан пердени[†] чечсин ва шону булан шагьатнаманы сандыгъын[†] япсын. 6Олар пердени тюбюне юкъкъа ишленген терилени салсын, уьстюнден ачылгъан ачыкъ гёк шаршавну япсын ва къурукъланы сукъсун[+].

7Олар сыйлы экмек[†] учун тепсини уьстюне ачыкъ гёк шаршавну япсын, уьстюне бошгъапланы, яллатып арив ийислер тюшюрмек учун савутланы, къурбан тёгювлер учун пиялаланы ва кажинлени салсын. Гьаман тепсиде болагъан экмек шондан таймасын. 8Шоланы уьстюне ачыкъ къызыл шаршавну яйсын, юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

9Олар, ачыкъ гёк шаршавну алып, лампалары, жыжымлар тутагъан машалары, пурх тёгюлеген чоргъалары ва бары да май[†] тёгеген алатлары булангъы чыракъны япсын. 10Олар чыракъны бары да алатлары да булан юкъкъа ишленген терилеге чырмасын ва гётергичге салсын.

11Олар алтындан этилген къурбан этеген ерни[†] уьстюне ачыкъ гёк шаршав яйсын, юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

12Олар сыйлы ерде къуллукъ этегенде къоллайгъан бары да алатланы алсын, шоланы ачыкъ гёк шаршавгъа чырмасын, уьстюне юкъкъа ишленген терилени япсын ва гётергичге салсын.

13Олар багъырдан этилген къурбан этеген ерни[†] уьстюнден кюлню сибирип тайдырсын, шону уьстюне авур къызыл шаршавну яйсын 14ва уьстюне къурбан этеген ерде къуллукъ этегенде къоллайгъан бары да алатланы: таваланы, этге чанчмакъ учун чишлени, беллени ва къанны[†] себелемек учун пиялаланы – салсын. Олар къурбан этеген ерни уьстюне юкъкъа ишленген терилени япсын ва къурукъланы сукъсун.

15Къонушгъан ерден ёлгъа чыкъма тарыкъ болгъанда, Гьарун ва ону уланлары сыйлы ерни ва шону алатларыны уьстюн ябып битгенде, кегьатлылар шоланы барын да гётерип юрюмек учун гелсин. Олагъа сыйлы алатлагъа тийме ярамай, ёгъесе олар оьлежек. Булар – Ёлугъувну чатырындагъы кегьатлылар гётерип юрюжек алатлар[+].

16Дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазар багъышламакъ учун майны, арив ийислер чыгъармакъ учун алатны, экмекни гьамангъы къурбан этивюню ва башгъа сюртмек учун майны гьайын этсин. Ол савлай Сыйлы чатырны[†] ва шону ичиндеги бары да алатланы, сыйлы ерни ва шондагъы бары да алатланы гьайын этсин[+].

17Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

18– Кегьатлыланы левили тухумун дагъылма къоймагъыз. 19Олар зор сыйлы алатлагъа ювукълашып оьлмейли яшасын учун, олар учун шулай этигиз: Гьарун ва ону уланлары, сыйлы ерге гирип, гьарисине оьзюню къуллугъун ва нени алып юрюме герекни белгилесин. 20Тек Сыйлы чатыргъа бир аз мюгьлетге де къарап къоймасын учун, кегьатлылар оьзлер гирмесин, ёгъесе олар оьлежек[+].


Гаршунлуланы борчлары

21Раббибиз Мусагъа булай айта:

22– Дагъы да гаршунлуланы уьягьлюлерине ва тухумларына гёре гьисапгъа ал. 23Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ.

24Муна гаршунлуланы тухумлары тёгеген загьмат ва къуллукъ этегенде оланы уьстюне тюшеген юк:[+] 25Сыйлы чатырны – Ёлугъувну чатырыны перделерин, ону шаршавун, юкъкъа ишленген терилерден этилген шаршавну, Ёлугъувну чатырына гиреген ердеги пердени, 26Сыйлы чатырны ва къурбан этеген ерни айланасындагъы перделени, гиреген ердеги пердени, аркъанланы ва шолагъа гьажатлы болагъан бары да алатланы алып юрюсюн. Олар этме герекли шо ишлени барысын да этсин. 27Олар Гьарунну ва ону уланларыны ёлбашчылыгъы булан бары да къуллугъун этсин, бир ерден башгъа ерге элтсин неде башгъа ишин этсин. Элтме тарыкъ алатланы гьайын оьзлеге тапшуругъуз. 28Гаршунлуланы тухумларыны Ёлугъувну чатырындагъы къуллукъ этивю шолайдыр. Олар оьзлени борчларын дин къуллукъчу Гьарунну уланы Итамарны ёлбашчылыгъы булан кютсюн.


Марарилени борчлары

29Марарилени тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ал. 30Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени санап чыкъ. 31Ёлугъувну чатырында къуллукъ этеген вакътидеги оланы борчу булайдыр: Сыйлы чатырны рамларын, ону гёнделен аркъалыкъларын, багъаналарын ва тиревлерин алып юрюсюн[+]. 32Дагъы да айланадагъы абзарны тиревлери булан багъаналарын, чатырны къазыкъларын, аркъанланы, шону бары да тарыкъ-герегин ва алатларын алып юрюсюн. Гьар кимге нени алып юрюмекни белгиле. 33Дин къуллукъчу Гьарунну уланы Итамарны ёлбашчылыгъы булан марарилени тухумларыны Ёлугъувну чатырында кютме герек къуллугъу шолайдыр.


Левилилени тухумлары гьисапгъа алына

34Муса, Гьарун ва халкъны башчылары кегьатлыланы тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа ала. 35-36Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, эки минг етти юз элли адам[†] бола. 37Шо кегьатлыланы тухумларындан Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенлени умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибиз Мусагъа этген буйрукъгъа[†] гёре санап чыгъа.

38Гаршунлулар тухумларына ва уьягьлюлерине гёре гьисапгъа алына. 39-40Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, эки минг алты юз отуз адам бола. 41Шо гаршунлуланы тухумларындан Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенлени барысыны да умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибизни буйругъуна гёре санап чыгъа.

42Марарилер тухумларына гёре гьисапгъа алына. 43-44Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, уьч минг эки юз адам бола. 45Бу оланы марари тухумлардагъы умуми санаву. Муса ва Гьарун оланы Раббибиз Мусагъа этген буйрукъгъа гёре санап чыгъа.

46Муса, Гьарун ва Исрайылны[†] башчылары левилилени тухумларын ва уьягьлюлерин гьисапгъа ала. 47-48Отуз йылдан тутуп эллиге етишген, Ёлугъувну чатырында къуллукъ этме болагъан ва шону алып юрюме болагъан бары да эргишилени тухумларына гёре санап чыкъгъанда, сегиз минг беш юз сексен адам бола. 49Раббибизни Мусадан таба этилген буйругъуна гёре, оланы гьарисине оьзюню къуллугъу белгилене ва нени гётерме гереклиги гьакъда айтыла.

Оланы Раббибизни Мусадан таба этген буйругъуна гёре санап чыгъа.

### 5


Къонушдагъы тазалыкъ булан байлавлу къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] буюр: югъагъан гён аврувлар,[†] къаркъарасындан нас[†] чыгъагъан неде оьлюге тийип мурдарлангъан гьар кимни къонушдан чыгъарыгъыз[+]. 3Эргишилени де, къатынгишилени де чыгъарыгъыз. Къонушну мурдарламасын учун, оланы шондан тышгъа чыгъарыгъыз. Мен шонда сизин арагъызда яшайман[+].

4Исрайыллылар, шо буйрукъну[†] кюте туруп, оланы къонушдан чыгъарып йибере. Олар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа айтгъан кюйде эте.


Зарал тийдирилгенде этилеген тёлев

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Исрайыллылагъа булай айт: «Эгер де эргиши неде къатынгиши, оьзге адамгъа[†] зарал тийдирсе, Раббибизге къаршы гюнагь иш этген ва айыплы бола[+]. 7Ол ачыкъдан оьзюню гюнагьына мюкюр болма тарыкъ. Тийдирген заралы саялы ол толу кюйде гьакъ тёлесин, шону уьстюне зарал тийдирген адамгъа бешден бир пайны да къошсун[+]. 8Эгер де зарал тийген адам сав тюгюл буса ва ону тийген заралы саялы тёлеме ювукъ къардашы да ёкъ буса, тёлев Раббигизники болур ва шо тёлев къурбан этилген къой да булан бирче дин къуллукъчугъа[†] берилме герек. Айыпгъа тартылагъан адам шо къойдан таба тазаланажакъ. 9Исрайыллылар дин къуллукъчугъа гелтирген бары да сыйлы[†] савгъатлар онуки болур. 10Гьар адамны сыйлы савгъатлары дин къуллукъчунукидир. Ол дин къуллукъчугъа бергени дин къуллукъчунукидир».


Эрине хыянатлыкъ этген къатын учун сынав

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Исрайыллылар булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Эгер къатыны, эрине хыянатлыкъ этип, огъар аминлигин[†] сакъламаса, 13шо къатынгъа бирев ювукълукъ этсе, эри де шо гьакъда билмесе; эгер шо къатын, яшыртгъын мурдарланып, ону шо ишине шагьат болмай, ол аянгъа чыгъарылмагъан буса,[+] 14эри буса мурдарлангъан къатынына гюнчюлюк этме, шеклик этме башласа, гьатта къатыны мурдарланмагъан буса да, гюнчюлюк этип, огъар шеклик этме башласа, 15ону дин къуллукъчуну янына гелтирсин. Дин къуллукъчу шо къатын учун арпа унну епасыны[*] ондан бир пайын[†] къурбан этсин. Тек унгъа май[†] тёкмесин ва шогъар арив ийис гелтиреген сыламаны салмасын, неге тюгюл шо гюнчюлюк булан байлавлу сыйлы экмекни къурбаныдыр,[†] гюнагьны эсге алма борчлу этеген айыбын ачывну къурбаныдыр[+].

16Дин къуллукъчу, шо къатынгишини гелтирип, Раббибизни алдында токътатсын. 17Ол сыныкъ савутгъа сыйлы сувну тёксюн ва сувгъа Сыйлы чатырны[†] жабарындан алынгъан топуракъны салсын. 18Дин къуллукъчу, къатынгишини Раббибизни алдында да токътатып, ону чачларын яйсын, къолуна айыбын ачывну къурбанын, гюнчюлюк учунгъу сыйлы экмекни къурбанын тутдурсун, оьзю буса налатлайгъан аччы сувну тутсун. 19Ол къатынгишиге: „Эгер сагъа оьзге эргиши ювукълукъ этмеген буса, эгер де сен эринг де бар туруп, огъар хыянатлыкъ этип, мурдарланмагъан бусанг, налатлайгъан шу аччы сув сагъа зарал гелтирмесин“, – деп айтсын. 20„Эгер де, эринг де бар туруп, огъар хыянатлыкъ этип, эрингден къайры оьзге эргиши булан ювукълукъ этип мурдарлангъан бусанг, 21-22Раббибиз, къарнынгны тюшюрюп, къурсагъынгны шишдирип, халкъынгны арасында сагъа къаргъыш этсин, налат берсин. Налатлайгъан шу сув, ичинге гирип, сени къурсагъынгны шишдирсин, къарнынгны тюшюрсюн“, – деп айтсын. Дин къуллукъчу шолай ант булан къатынгишиге налат берер.

Къатынгиши: „Амин, амин“, – десин[+].

23Дин къуллукъчу, шо налатланы кагъызгъа да язып, аччы сув булан чайсын. 24Ол къатынгишиге налатлайгъан аччы сувну ичирсин. Шо сув ону къарнына гиргенде, гючлю кюйде азап чекдирежек. 25Дин къуллукъчу ону къолундан гюнчюлюк учун этилген сыйлы экмекни къурбанын алсын, Раббибизни алдында силксин ва къурбан этеген ерге[†] гелтирсин. 26Ол, белги гьисапдагъы пай этип, экмекни къурбанындан бир увучну алсын ва къурбан этеген ерде яллатсын. Сонг къатынгишиге сув ичирсин. 27Эгер ол мурдарлангъан буса, эрине хыянатлыкъ этген буса, шо заман дин къуллукъчу огъар налатлайгъан сув ичирсин. Шо сув ичине гиргендокъ, ону гючлю кюйде азап чекдирежек: ону къурсагъы шишежек, къарны буса тюшежек ва ону бары халкъ налатлажакъ. 28Эгер де къатынгиши мурдарланмайлы, таза буса, огъар зарал тиймежек ва ол яш табып болажакъ.

29-30Эгер эрдеги къатынгиши, аминлигин де бузуп, мурдарланса неде къатынына шеклик этеген эргиши гюнчюлюк этме башласа, гюнчюлюкге байлавлу къанун[†] шолай болур. Дин къуллукъчу къатынгишини Раббигизни алдында токътатсын ва огъар шо къанун булан иш гёрсюн. 31Эри гюнагьлы болмажакъ, къатыны буса этген гюнагьы саялы жавап бережек».

### 6


Назорлулар учун гёрсетилген къайдалар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер эргиши неде къатынгиши оьзюн Раббисине багъышламакъ муратда оьзтерече ваъда,[†] назорлукъну[†][*] ваъдасын этсе, 3чагъырны, бозаны ва чагъырдан, оьзге тюрлю эсиртеген ичкилерден этилген ханцны ичмесин. Олагъа юзюмню сувун ичме, оьзю юзюмню неде кишмишни ашама ярамай. 4Назорлукъну вакътисинде олагъа юзюм борладан бир затны да, гьатта юзюмню къумун да, къабугъун да алып ашама ярамай.

5Назорлукъ учун ваъда этгенде, оланы башына деллек тиймесин. Оьзлени Раббисине багъышлагъан болжалы битмей туруп, олар сыйлы[†] кююнде къалып турсун, башындагъы чачларын оьсме къойсун. 6Оьзлени Раббисине багъышлагъан вакътисинде олагъа оьлюге ювукълашма ярамай[+]. 7Гьатта оланы атасы, неде анасы, неде агъа-иниси, неде къызардашы гечинсе де, олар саялы мурдарланма ярамай, неге тюгюл оланы Аллагьгъа багъышланывуну белгиси оьзлени башларында бола[*]. 8Олар назорлугъуну вакътисинде оьзлени Раббисине багъышлагъан деп гьисаплана.

9Эгер назорлулар бар ерде хапарсыздан бирев оьлюп къалса ва оланы сыйлы этилген чачлары мурдарланса, олар тазаланагъан[†] гюн – еттинчи гюн чачын къыркъсын. 10Сегизинчи гюн олар дин къуллукъчугъа[†] Ёлугъувну чатырыны алдына эки къыр гёгюрчюнню ва эки яш уьй гёгюрчюнню гелтирсин[+]. 11Къушланы таза этмек учун, дин къуллукъчу оланы бирисин гюнагьы саялы къурбан этсин, башгъасын буса бютюнлей яллатып къурбан этсин. Неге тюгюл де, олар оьлюню къырыйында токътап мурдарланды. Тап шо гюн олар янгыдан башын сыйлы этсин. 12Назорлукъну вакътисинде олар оьзлени Раббисине багъышласын ва айыбы учун бир йыллыкъ токълуну къурбан этсин. Алдагъы гюнлери гьисапгъа алынмажакъ, неге тюгюл олар оьзлени назорлугъун мурдарлады.

13Назорлуну сыйлы вакътиси тамамлангъанлыкъ булан байлавлу къанун[†] шолайдыр. Ону Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелтирме герек. 14Назорлу шонда Раббисине къурбанлар этсин: бютюнлей яллатмакъ учун, тетиксиз бир йыллыкъ эркек токълуну, ярашывлукъну къурбанын[†] этмек учун, тетиксиз бир йыллыкъ тиши токълуну,[+] 15тарыкълы болагъан кюйде экмекни къурбанын,[†] къурбан тёгювлени, земгил булан инг тизив ундан май[†] булан басылып этилген маясыз экмеклени ва май сюртюлген чапелеклени[+].

16Дин къуллукъчу шо къурбанланы Раббисини алдында этсин ва гюнагь учун, бютюнлей яллатып этилеген къурбанны[†] этсин. 17Сонг ол Раббисине маясыз экмеклени земгили де булан бирче ярашывлукъну къурбанын этсин, шолай да экмекни къурбан этсин ва къурбан тёгювлени этсин.

18Ёлугъувну чатырына гиреген ерде назорлу оьзюню багъышланыв чачларын къыркъсын. Шоланы алып, ярашывлукъну къурбаныны тюбюнде яллайгъан отгъа ташласын.

19Назорлу оьзюню багъышланыв чачларын къыркъгъан сонг, дин къуллукъчу ону къолуна къойну биширилген къалагъын, земгилдеги маясыз экмекни ва маясыз чапелекни тутдурсун[+]. 20Дин къуллукъчу Раббигизни алдында шоланы силкивню къурбаны гьисапда силксин. Шолар сыйлыдыр ва силкивню тёшю, оьрге чюювню буту булан дин къуллукъчугъа берилме герек. Шондан сонг назорлугъа чагъыр ичме ярар[+].

21Бу – назорлукъ булан байлавлу ваъда этген адам[†] учун къанундур. Раббиси учун этеген къурбанын ол назорлукъ булан байлавлу токъташдырылгъан къайдагъа гёре эте ва шондан артыкъ этме болагъан къурбанын да эте. Ол назорлукъ булан байлавлу къанунгъа гёре этген ваъдасын кютсюн».


Дин къуллукъчуну шабагьатлаву

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Гьарунгъа[†] ва ону уланларына булай айт: «Исрайыллыланы булай айта туруп шабагьатлагъыз:[+]

24Раббигиз сени шабагьатласын,
сени къоруп сакъласын;[+]
25Раббигиз сагъа яхшылыкъ этсин,
сагъа рагьмулу болсун;[+]
26Раббигиз сени тергевсюз къоймасын
ва сени аманлыкъда къойсун».

27Гьарун ва ону уланлары исрайыллылар учун Мени атымны тутуп чакъырыв этежек, Мен де оланы шабагьатлажакъман.

### 7


Сыйлы чатырны сыйлы этегендеги къурбанлар

1Муса[†] Сыйлы чатырны[†] къургъанда, шогъар ва шону бары да алатларына май сюртюп, чатырны сыйлы эте. Дагъы да ол, къурбан этеген ерге,[†] шону бары да алатларына май[†] сюртюп, сыйлы[†] эте[+]. 2Шондан сонг Исрайылны[†] башчылары, уьягьлюлени башчылары, халкъны гьисабын алывгъа жаваплы болгъан къавумланы башчылары къурбанларын эте. 3Олар Раббибизге савгъатгъа уьстю ябыкъ алты арба ва он эки оьгюз – гьар башчыдан бир оьгюз ва экевден бир арба гелтирип, шоланы барысын да Сыйлы чатырны алдына сала.

4Раббибиз Мусагъа булай айта:

5– Гелтирген затланы къабул этип, шоланы Ёлугъувну чатырында къуллукъ этегенде къолларсан. Шоланы левилилеге, оланы гьарисини къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан затны берерсен.

6Муса, арбаланы ва оьгюзлени къабул этип, шоланы левилилеге бере. 7Ол гаршунлулагъа оьзлени къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан кюйде эки арба ва дёрт оьгюз бере,[+] 8марарилилеге буса оьзлени къуллукъ этивюне тарыкълы болагъан кюйде дёрт арба ва сегиз оьгюз бере. Олар бары да дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Итамарны табилигинде болгъан[+]. 9Тек Муса кегьатлылагъа бир зат да бермей, неге тюгюл олагъа сыйлы алатланы гьайын этмеклик тапшурулгъан болгъан. Шоланы буса кегьатлылар инбашына салып юрюме герек болгъан[+].

10Къурбан этеген ерге май сюртюлген сонг, шону сыйлы этмек учун, Исрайылны башчылары къурбанлыкъларын[†] гьазирлей ва шоланы къурбан этеген ерге багъып гелтире. 11Неге тюгюл де, Раббибиз Мусагъа: «Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун, гьар гюн бир башчы оьзюню къурбанлыгъын гелтирсин», – деп айтгъан.

12Биринчи гюн Ягьуданы[†] къавумундагъы Амминадапны уланы Нагьашун къурбанлар эте[+].

13Ону къурбанлыкълары: Сыйлы чатырда юрюлеген шекел булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан[†] себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын[†] этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 14он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан;[+] 15бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу;[+] 16гюнагь учун къурбан этилеген эчки,[+] 17ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Амминадапны уланы Нагьашун шолай къурбанлар эте[+].

18Экинчи гюн Иссакарны къавумуну башчысы, Суарны уланы Насаныл къурбанлар эте[+].

19Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 20он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 21бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 22гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 23ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Суарны уланы Насаныл шолай къурбанлар эте.

24Уьчюнчю гюн Забулунну[†] къавумуну башчысы, Гьилунну уланы Алиап къурбанлар эте[+].

25Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 26он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 27бютюнлей яллатмакъ учун жагьил бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 28гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 29ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Гьилунну уланы Алиап шолай къурбанлар эте.

30Дёртюнчю гюн Раубимни къавумуну башчысы, Шадайурну уланы Алисур къурбанлар эте[+].

31Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 32он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 33бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 34гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 35ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Шадайурну уланы Алисур шолай къурбанлар эте.

36Бешинчи гюн Симонну къавумуну башчысы, Суршадьяны уланы Шалумил къурбанлар эте[+].

37Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 38он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 39бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 40гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 41ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Суршадьяны уланы Шалумил шолай къурбанлар эте.

42Алтынчы гюн Гатны къавумуну башчысы, Дауылны уланы Алиясап къурбанлар эте[+].

43Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 44он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 45бютюнлей яллатмакъ учун жагьил бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 46гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 47ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой ва беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Дауылны уланы Алиясап шолай къурбанлар эте.

48Еттинчи гюн Апрайимни къавумуну башчысы, Аммигьутну уланы Алишама къурбанлар эте[+].

49Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 50он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 51бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 52гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 53ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Аммигьутну уланы Алишама шолай къурбанлар эте.

54Сегизинчи гюн Манассаны къавумуну башчысы, Падсурну уланы Гамлийыл къурбанлар эте[+].

55Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 56он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 57бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 58гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 59ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Падсурну уланы Гамлийыл шолай къурбанлар эте.

60Тогъузунчу гюн Буньяминни[†] къавумуну башчысы, Гидеонну уланы Абидан къурбанлар эте[+].

61Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 62он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 63бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 64гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 65ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Гидеонну уланы Абидан къурбанлар эте.

66Онунчу гюн Данны къавумуну башчысы, Аммишадьяны уланы Агьиазар къурбанлар эте[+].

67Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 68он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 69бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 70гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 71ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Аммишадьяны уланы Агьиазар шолай къурбанлар эте.

72Он биринчи гюн Аширни къавумуну башчысы, Укранны уланы Пагил къурбанлар эте[+].

73Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 74он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 75бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 76гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 77ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Укранны уланы Пагил шолай къурбанлар эте.

78Он экинчи гюн Напталини[†] къавумуну башчысы, Инанны уланы Агьира къурбанлар эте[+].

79Ону къурбанлыкълары: сыйлы ерни шекели булан юз отуз шекел тартагъан гюмюш бошгъап, етмиш шекел тартагъан къан себелемек учун сукара – шолар экмек къурбанын этмек учун май булан булгъангъан тизив ундан толгъан болгъан; 80он шекел тартагъан алтын налбеки – шо арив ийис тюшюреген затдан толгъан болгъан; 81бютюнлей яллатмакъ учун яш бугъа, къой ва бир йыллыкъ токълу; 82гюнагь учун къурбан этилеген эчки, 83ярашывлукъ къурбанын этмек учун эки оьгюз, беш къой, беш эчки ва бир йыллыкъ беш токълу. Инанны уланы Агьира шолай къурбанлар эте.

84Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун май сюртгенде, исрайыллыланы башчылары этген къурбанлар шулардыр: он эки гюмюш бошгъап, къан себелемек учун он эки гюмюш сукара ва он эки алтын налбеки. 85Гьар гюмюш бошгъап юз отуз шекел, гьар къан себелемек учун гюмюш сукара етмиш шекел тарта болгъан. Сыйлы ерни шекелини оьлчевю булан бары да шо савутлар эки минг дёрт юз шекел тарта болгъан. 86Арив ийис тюшюреген затдан толгъан он эки алтын налбекини гьариси сыйлы ерни шекелини оьлчевю булан онар шекел тарта болгъан. Бары да алтын налбекилер юз йигирма шекел тарта болгъан. 87Экмек къурбанлары да булан бютюнлей яллатмакъ учун гёрсетилген бары да гьайван-малны санаву шулай болгъан: он эки яш бугъа, он эки къой ва он эки бир йыллыкъ токълу. Он эки эчкини гюнагь учун къурбан этелер. 88Ярашывлукъ учун гёрсетилген къурбанланы бары да гьайван-малны санаву шулай болгъан: йигирма дёрт оьгюз, алтмыш къой, алтмыш эчки ва бир йыллыкъ алтмыш токълу. Къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун май сюртгенде этилген къурбанлар шолайдыр.

89Муса Раббибиз булан сёйлемек учун Ёлугъувну чатырына гиргенде, ол шагьатнаманы сандыгъыны[†] уьстюндеги къапгъачдан, эки карубну[†] арасындан таба оьзю булан сёйлейген авазны эшите болгъан. Раббибиз Муса булан шолай сёйлей болгъан[+].

### 8


Кантиллени ерлешген кюю

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Гьарунгъа:[†] «Сен чыракъны ал ягъына етти кантилни орнат», – деп айт.

3Гьарун оьзюне айтгъан кюйде эте. Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ол чыракъны ал ягъына етти де кантилни орната. 4Чыракъны этилген кюю шулай бола: тюбюнден тутуп чечеклерине ерли шо чёкючленген алтындан этиле. Чыракъ Раббибиз Мусагъа гёрсетген уьлгюге гёре этиле.


Левилилени тазаланыву ва Аллагьгъа багъышланыву

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

6– Левилилени оьзге исрайыллылардан[†] айырып, тазала.[†] 7Оланы тазаламакъ учун, шулай эт: тазалайгъан сувдан уьстюне себеле, олар савлай къаркъарасын юлюсюн ва гийимин жувсун. Левилилер[†] шолай тазаланажакъ[+]. 8Олар май[†] булан булгъангъан тизив ундан этилген экмек къурбан[†] булан яш бугъаны алсын, сен буса гюнагь саялы къурбан этме оьзге яш бугъаны ал[+]. 9Левилилени Ёлугъувну чатырына гелтир ва бары да исрайыллыланы жый. 10Левилилени Раббигизни алдында токътат. Исрайыллылар оланы уьстюне къолларын салсын. 11Левилилер Раббигизге къуллукъ этип болсун учун, силкивню къурбаны гьисапда Гьарун оланы Раббигизге багъышлажакъ.

12Левилилер бугъаланы башларына къолларын салсын. Бир бугъаны гюнагь учун Раббигизге, оьзгесин, левилилени гюнагьлары гечилсин учун, бютюнлей яллатып къурбан эт. 13Левилилени Гьарунну ва ону уланларыны алдында токътат ва силкивню къурбаны гьисапда оланы Раббигизге багъышла. 14Шолай этип, сен левилилени оьзге исрайыллылардан айыражакъсан ва олар Меники болуп токътажакъ[+].

15Сен, левилилени тазалап, силкивню къурбаны гьисапда оланы багъышлагъан сонг, олар Ёлугъувну чатырына къуллукъ этме гирсин. 16Левилилер – исрайыллыланы арасындан Магъа толу кюйде берме гереклилеридир. Мен оланы исрайыллы къатынгишиден башлап тувгъан уланларыны, биринчи эркеклерини орнуна аламан[+]. 17Исрайылда башлап тувгъан эркеклени барысы да – инсан болсун неде гьайван болсун – Меникидир. Мен Мисридеги башлап тувгъанланы барысын да оьлтюрген гюн оланы Оьзюмню сыйлыларым[†] этдим. 18Мен левилилени исрайыллыланы бары да башлап тувгъан уланлары учун айырып алдым. 19Мен левилилени исрайыллыланы атындан Гьарунгъа ва ону уланларына савгъат гьисапда белгиледим. Мен шону левилилер Ёлугъувну чатырында исрайыллылар учун къуллукъ этсин, исрайыллылар сыйлы ерге ювукълашмасын, шо саялы олагъа гьеч бир балагь къопмасын деп этдим[+].

20Муса, Гьарун ва бары да исрайыллылар левилилеге тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 21Левилилер тазалана ва гийимин жува. Гьарун оланы Раббибизге силкивню къурбаны гьисапда багъышлай. Ол левилилени таза этмек учун, олагъа тазаланыв адатны кюте. 22Шондан сонг Гьарунну ва ону уланларыны башчылыгъыны тюбюнде Ёлугъувну чатырына къуллукъ этме гире. Олар левилилеге тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 23Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Гьали Мен айтажакъ зат левилилеге тие: йигирма беш йыл битген ва шо оьмюрден оьтген эргишилер Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъун кютювге гиришсин[+]. 25Тек элли йыл битгенде, даим кютеген къуллугъун тамамласын ва дагъы къуллукъ этмесин. 26Олар къардашларына Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъун кютювде кёмек этме бола, тек оьзлер къуллукъ этмесин. Булар сен левилилер учун белгилеген борчлардыр.

### 9


Синай дангылда Пасха байрамны оьтгерив

1Исрайыллылар[†] Мисриден чыгъып, экинчи йылны биринчи айында Раббибиз Синай[†] дангылда Муса[†] булан сёйлей. Ол булай айта:

2– Исрайыллылар Пасха[†] байрамны тийишли вакътиде оьтгерсин[+]. 3Шо байрамны бары да тийишли ёрукълагъа ва адатлагъа гёре бу айны он дёртюнчю гюнюнде белгиленген вакътиде, ахшам оьтгерсин.

4Муса исрайыллылагъа Пасха байрамны оьтгерме буйрукъ[†] бере, 5олар да шону Синай дангылда биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде, ахшам оьтгере. Исрайыллылар бары ишни Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

6Тек бир-бир исрайыллылар Пасха байрамны шо гюн оьтгерип болмай, неге тюгюл олар оьлюге тийип мурдарлангъан болгъан. Шо гюн олар, Мусаны ва Гьарунну[†] янына гелип,[+] 7Мусагъа:

– Биз оьлюге тийип мурдарлангъан бусакъ да, неге бизин белгиленген вакътиде Раббибизге ортакъ къурбан этме къоймайсыз? – деп сорай. 8Муса олагъа:

– Токътагъыз, Раббибиз сизге байлавлу не буюргъанны билип къарайым, – деп жавап бере.

9Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылагъа булай айт: «Эгер арагъыздан неде наслугъуздан бирев оьлюге тийип мурдарланса неде сапаргъа чыгъып йыракъда болса, огъар Раббигизни Пасха байрамын оьтгерме яражакъ. 11Шо адам[†] байрамны экинчи айны он дёртюнчю гюнюнде, ахшам оьтгерсин. Ол токълуну маясыз экмек ва аччы отлар къошуп ашасын[+]. 12Токълуну этинден ол эртенге бир гесекни де къоймасын, ону бир сюегин де сындырмасын. Пасханы оьтгере туруп, ол байрамны бары да ёрукъларын кютсюн[+]. 13Эгер де бирев таза[†] да болуп, сапар да чыкъмайлы, Пасха байрамны оьтгермей къойса, шо адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилежек. Неге тюгюл де, ол белгиленген вакътиде Раббигизге къурбанын этмеди. Шо адамны жазалама тюше.

14Эгер арагъызда яшайгъан бир гелгинчи Раббигизни Пасхасын оьтгерме сюйсе, ол байрам булан байлавлу ёрукъланы ва адатланы кютсюн. Байрам булан байлавлу ятлагъа да, оьзюгюзленикине де бир йимик ёрукъларыгъыз болсун»[+].


Сыйлы чатырны уьстюндеги булут

15Сыйлы чатыр,[†] Шагьатнаманы чатыры, къурулгъан гюн шону уьстюн булут яба. Ахшамдан тутуп эртен болгъанча, Сыйлы чатырны уьстюнде от яллайгъандай бола[+]. 16Гьар заман шо кюйде болуп тура: гюндюзлер шону уьстюн булут яба, гечелер буса от яллайгъандай бола. 17Булут чатырны уьстюнден гётерилгенде, исрайыллылар ёл чыгъа. Булут токътагъан ерде олар къонушуп токътай[+]. 18Раббибиз буюргъанда, исрайыллылар ёл чыгъа, Ол буюргъанда, къонушуп да токътай. Булут чатырны уьстюнде турагъан вакътиде олар къонушгъан еринде къала. 19Гьатта булут чатырны уьстюн узакъ заман япгъан кюйде турса да, исрайыллылар, Раббибизге тынглап, ёлгъа чыкъмай. 20Бир-бирде булут чатырны уьстюн янгыз бир нече гюнлер япгъан кюйде тура. Янгыз Раббибиз буюргъанда, олар къонушуп токътай ва Ол буюргъанда, ёл чыгъа. 21Бир-бирде булут чатырны уьстюн ахшамдан эртен болгъанча япгъан кюйде тура. Эртен булут гётерилгенде, исрайыллылар ёл чыгъа. Не гюндюз болсун, неде гече болсун, булут чатырны уьстюнден гётерилсе, олар ёл чыгъа. 22Эки гюн, бир ай неде кёп буса да – булут чатырны уьстюн нечакъы заман япгъан кюйде турса да, исрайыллылар къонушуп токътагъан еринде къалып, ёл чыкъмай. Тек булут гётерилсе, олар ёл чыгъа. 23Раббибиз буюргъанда, исрайыллылар къонушуп токътай, Ол буюргъанда буса, ёл чыгъа. Олар, Раббибиз Мусадан берген буйрукъланы кюте туруп, Огъар тынглап юрюй.

### 10


Гюмюш зурнайлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Халкъны чакъырмакъ учун ва ону къонушгъан еринден хозгъамакъ учун, чёкючленген гюмюшден эки зурнай эт. 3Эки де зурнай согъулгъанда, халкъ Ёлугъувну чатырына гиреген ерде сени алдынга жыйылсын. 4Бир зурнай согъулгъанда, сени алдынга халкъны башчылары – Исрайылны[†] къавумларыны башчылары жыйылсын. 5Къувун гётермек учун зурнайны сокъгъанда, гюнтувушда къонушуп токътагъан тухумлар ёл чыкъсын[+]. 6Экинчи керен къувун гётермек учун зурнайны сокъгъанда, къыблада къонушуп токътагъан тухумлар ёл чыкъсын. Зурнайны къувун гётермек учун согъулуву ёл чыкъма тарыкъны англатажакъ[+]. 7Халкъны жыйынгъа жыягъанда, зурнайланы согъугъуз, тек къувун гётергенде йимик сокъмагъыз.

8Зурнайланы дин къуллукъчулар[†] – Гьарунну[†] уланлары согъажакъ. Шо сизин учун да, гележек наслулар учун да гьамангъа къалажакъ буйрукъ.[†] 9Оьзюгюзню топурагъыгъызда сизин къыйыкъсытагъан душман булан ябушма барагъанда, зурнай согъуп, къувун гётеригиз. Шо заман Мен, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин эсге алажакъман ва душманларыгъыздан къутултажакъман[+]. 10Йыбавну заманында да, Ай янгырывну байрамында бютюнлей яллатып этеген къурбанланы ва ярашывлукъну къурбанларын эте туруп, зурнай согъугъуз. Шо Мени алдымда, сизин Аллагьыгъызны алдында, эсге салыв болуп токътажакъ: Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман[+].


Исрайыллылар Синайдан чыгъа

11Экинчи йылны экинчи айыны йигирманчы гюнюнде Ёлугъувну чатырыны уьстюнден булут гётериле. 12Исрайыллылар Синай[†] дангылдан ёл чыгъа. Булут Паран деген дангылда токътагъанча, олар бир ерден башгъа ерге гёчюп юрюй[+]. 13Олар биринчилей ёлгъа Раббибизни Мусадан таба этген буйругъуна гёре чыгъа.

14Инг алдын оьзлени байрагъыны тюбюнде Ягьуданы[†] къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Амминадапны уланы Нагьашун бола[+]. 15Суарны уланы Насаныл Иссакарны къавумуну асгерини башында, 16Гьилунну уланы Алиап буса Забулунну[†] къавумуну асгерини башында бола. 17Чатырны тайдыралар ва шо чатырны алып юрюйген гаршунлулар ва марарилер ёл чыгъа[+].

18Сонг оьзлени байрагъыны тюбюнде Раубимни къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Шадайурну уланы Алисур бола[+]. 19Суршадьяны уланы Шалумил Симонну асгерини башында, 20Дауылны уланы Алиясап буса Гатны къавумуну асгерини башында бола. 21Сонг ёлгъа кегьатлылар чыгъа. Олар сыйлы[†] алатланы алып юрюй. Кегьатлылар Сыйлы чатырны[†] янгы ерге чыкъгъанча къурма тарыкъ болгъан[+].

22Сонг оьзлени байрагъыны тюбюнде Апрайимни къонушундагъы асгер тербене. Асгерни башында Аммигьутну уланы Алишама бола[+]. 23Падсурну уланы Гамлийыл Манассаны къавумуну асгерини башында, 24Гидеонну уланы Абидан буса Буньяминни[†] къавумуну асгерини башында бола.

25Лап артда оьзлени байрагъыны тюбюнде Данны къонушундагъы асгер тербене. Олар бары да асгер бёлюклени арт янындан таба къоруй туруп юрюй. Асгерни башында Аммишадьяны уланы Агьиазар бола[+]. 26Укранны уланы Пагил Аширни къавумуну асгерини башында, 27Инанны уланы Агьира буса Напталини[†] къавумуну асгерини башында бола. 28Исрайыллыланы асгерлерини ёл чыгъагъандагъы юрюшюню низамы шолай бола.


Аллагь халкъын Оьзю алып юрюй

29Муса мидьянлы[†] Рагъуйылны[*] уланы, оьзюню къайнатасы Гьубапгъа булай дей:

– Биз Раббибиз оьзюню гьакъында: «Мен шону сизге бережекмен», – деп айтгъан вилаятгъа бара турабыз. Бизин булан юрю. Биз сагъа яхшы янашажакъбыз, неге тюгюл Раббибиз Исрайылгъа рагьмулу болма ваъда[†] этди[+].

30Гьубап:

– Ёкъ, гелмеймен. Мен ватаныма, халкъымны янына къайтаман, – деп жавап бере.

31Тек Муса булай дей:

– Тилеймен, бизин къоюп гетме. Сен бизге дангылны не еринде къонушуп токътама тарыкъ экенни билесен. Бизге ёл гёрсетерсен. 32Эгер бизин булан гелсенг, Раббибиз бизге берген бары ниъматдан сагъа да пай чыгъаражакъбыз[*].

33Олар Раббибизни тавундан таба ёл чыгъа ва уьч гюн юрюй. Шо уьч гюнню узагъында оланы алды булан, ял алмакъ учун ер де гёрсете туруп, Раббибизни разилешив[†] сандыгъы юрюй. 34Олар, къонушгъан ерин къоюп, ёл чыгъагъанда, гюндюзлер Раббибизни булуту оланы уьстюнде бола[+]. 35Гьар гезик сандыкъ ёл чыгъагъанда, Муса булай айта болгъан:

– Раббим, алгъа юрю!
Сагъа дос тюгюллер чачылып гетсин.
Сени гёрюп ярамайгъанлар Сенден къачсын[+].

36Сандыкъ токътагъанда буса, Муса булай айта болгъан:

– Раббим, Исрайылны
санавсуз халкъы булан къал.

### 11


Исрайыллыланы канты

1Халкъ Раббибизге оьзлени къыйынлы гьалына кантыллама башлай. Шону эшитип, Ол къазаплана ва халкъ къонушуп токътагъан ерге от сала. От къонушну ягъаларын ютма башлай[+]. 2Халкъ Мусаны[†] кёмекге чакъыра. Муса Раббибизге дуа эте ва от сёне[+]. 3Шо ерге Табьира[*] деп ат тагъалар, неге тюгюл Раббибиз халкъ къонушуп токътагъан ерге от салгъан болгъан.

4Исрайыллыланы[†] арасында яшайгъан ят халкъ ашгъа бек гьавас[†] болгъан. Шо заман исрайыллылар да, олагъа къошулуп йылай туруп, булай дей:

– Бизге ашама эт ким берер[+]? 5Бизге Мисриде ашама тегин тюшеген балыкъны, хыярны, пастанны, халиярны, баш согъанны, самурсакъны унутмагъанбыз. 6Гьали буса бир зат да ёкъ, къусугъубузну гелтиреген маннадан[†] къайры гьеч гёрегенибиз ёкъ![+]

7Манна дёгерек оччамны урлугъуна ошай ва ачыкъ сари тюслю болгъан. 8Адамлар[†] айланып маннаны жыя болгъан, сонг буса шону къолтирменде неде келчекде увата болгъан. Олар маннаны чарагъа салып онгара ва шондан чапелеклер эте болгъан. Шону татыву зайтун май[†] булан басылып биширилген чапелеклени татывуна ошашлы болгъан[+]. 9Гече къонушуп токътагъан ерге чыкъ салгъанда, шонда кёкден манна да тюше болгъан.


Етмиш тамаза

10Муса гьар уьягьлюдеги адамлар оьзлени чатырларына гиреген ерде йылайгъанын эшите. Раббибиз бек къазаплана, Муса буса пашманлыкъгъа тюше. 11Ол Раббибизге булай сорай:

– Сен мени неге булай къыйнайсан? Бу халкъны намусун уьстюме салар йимик, мен Сени не этип ачувландыргъанман? 12Менменми дагъы оланы атасы? Мени белимден тувгъанмы дагъы олар? Баласын гётерип айланагъан анагъа ошатып, Сен неге магъа оланы аталарына Оьзюнг ант этип ваъда[†] этген уьлкеге къолларыма гётерип алып юрюме буюрасан? 13Бу халкъгъа мен эт къайдан табайым? Олар, алдымда йылай туруп: «Бизге эт бер!» – деп тура. 14Бу халкъны намусун мен янгыз кютме болмайман. Шогъар мени гючюм етмей[+]. 15Эгер Сен шо намусну уьстюме салма сюе бусанг, тилеймен, мени шу еримде оьлтюрюп къой. Эгер Сен магъа языкъсына бусанг, уьстюме тюшген балагьны гёрмей оьлюп къалайым.

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллыланы тамазаларыны арасындан сен оьзлени халкъны башчылары деп таныйгъан етмиш адамны Мени яныма гелтир. Олар, Ёлугъувну чатырына гелип, шонда сени булан бирче токътасын[+]. 17Кёкден тюшюп, Мен сени булан шонда сёйлежекмен. Мен, сени уьстюнгдеги Ругьдан алып, оланы уьстюне салажакъман. Халкъны намусу янгыз сени уьстюнгде болмасын деп, олар сагъа шо намусну кютме кёмек этежек[+].

18Халкъгъа булай айт: «Тангалагъа оьзюгюзню сыйлы[†] этигиз, шо заман сизге ашама эт болажакъ. Сиз йылай туруп: „Бизге ашама эт ким берер? Мисриде къолай эди!“ – деп айтагъаныгъызны Раббигиз эшитди. Раббигиз сизге ашама эт бережек[+]. 19Сиз шо этни бир гюн тюгюл, эки гюн тюгюл, беш гюн тюгюл, он гюн тюгюл, йигирма гюн тюгюл, 20бир айны узагъында, танавларыгъыздан гелип, къусугъугъуз гелип къалгъанча ашап туражакъсыз. Неге тюгюл, сиз арагъыздагъы Раббигизни гери урдугъуз ва Ону алдында да токътап: „Биз Мисриден чыгъып не эте эдик!“ – деп айта туруп, йылап тербедигиз».

21Муса булай дей:

– Мен мунда алты юз минг яяв эргишини арасында токътагъанман, Сен буса: «Мен олагъа бир айны узагъында эт ашатып туражакъман!» – дейсен[+]. 22Бар-ёкъ гьайван-малны союп къойса да, олагъа етишдирип болармы? Денгиздеги бары балыкъны тутуп къойса да, олагъа етишдирип болармы?

23Раббибиз Мусагъа:

– Раббингни къолу шончакъы да гючсюз деп турамысан? Гьали Мен айтгъан сёз яшавгъа чыгъажагъын гёрежексен, – деп жавап бере[+].

24Муса чыгъып, халкъгъа Раббибиз айтгъан сёзлени етишдире. Ол, тамазаланы арасындан етмиш адамны да жыйып, оланы чатырны айланасы булан токътата. 25Шо заман Раббибиз, булутну ичиндеги кюйде тюшюп, Муса булан сёйлеме башлай. Ол, Мусаны уьстюндеги Ругьдан алып, етмиш де тамазаны уьстюне сала. Ругь тамазаланы уьстюне тюшгенде, олар гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирме башлай, токътамайлы гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура.

26Алдат ва Мидат деген экев къонушда къала. Олар сайлангъан етмиш тамазаны арасында болса да, чатыргъа багъып чыкъмай. Ругь оланы уьстюне де тюше. Олар да къонушда гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура. 27Бир жагьил улан, чабып Мусаны янына гелип:

– Алдат ва Мидат къонушда гележекде болагъан ишлени алданокъ билдирип тура, – дей.

28Нунну уланы Ясуа жагьил чагъындан тутуп Мусаны кёмекчиси болгъан. Ол:

– Муса, есим, оланы токътат! – дей.

29Тек Муса булай жавап бере:

– Не этесен мунчакъы мени гьайымны этип? Мен бары халкъ пайхаммарлар болгъанны ва Раббибиз оланы уьстюне Оьзюню Ругьун тюшюргенни сюер эдим!

30Сонг Муса ва Исрайылны тамазалары къонушгъа къайта.


Раббибиз йиберип гелген бёденелер

31Раббибиз, ел гётерип, денгизден якъдан бёденелер йибере. Бёденелер къонушну гьар ягъына багъып бир гюнлюк ёл чакъы мезгилде бары ерни толтуруп къоя. Олар ерден эки тирсекге[†] ювукъ бийикликде учуп айланып тура[+]. 32Сав шо гюн, сав гече ва артындагъы сав гюн халкъ бёденелени жыйма юрюй. Бирев де он гьомерден азны жыймай. Олар бёденелени къонушну айланасы булан сала. 33Адамлар авзундагъы этни чайнап ютуп битгенче де, Раббибиз олагъа къазаплана ва олагъа югъагъан яман аврувну къабундура. 34Шо саялы шо ерге Къабрут-Гьаттаава[*] деп ат тагъалар: шонда ашгъа гьавас адамланы гёмелер.

35Халкъ Къабрут-Гьаттаавадан Гьасирутгъа багъып тербене ва шонда барып токътай[+].

### 12


Марьям ва Гьарун Мусагъа бетлевюш эте

1Мусаны[†] къатыны кушлу болгъан. Шо саялы Марьям ва Гьарун[†] огъар бетлевюш эте. 2Олар:

– Раббибиз янгыз Муса булан сёйлеп къойдуму дагъы? Ол бизин булан да сёйлемедими дагъы? – дей.

Раббибиз шо бетлевюшню эшите.

3Муса буса юваш хасиятлы, ер юзюнде инг де юваш инсан болгъан.

4Бирден Раббибиз Мусагъа, Гьарунгъа ва Марьямгъа:

– Уьчюгюз де Ёлугъувну чатырына багъып чыгъыгъыз, – деп айта. Олар уьчевю де чыгъа.

5Раббибиз булут багъананы ичиндеги кюйде тюше. Ол, чатыргъа гиреген ерде токътап, Гьарунну ва Марьямны чакъыра. Олар экевю де алгъа багъып чыгъа. 6Шо заман Раббибиз булай айта:

– Мени сёзлериме тынглагъыз!

Эгер де арагъызда Мени пайхаммарым бар буса,
Мен огъар гёрюнюшлерде ачыламан,
ону булан тюшлерде сёйлеймен[+].
7Амма Мени къуллукъчум Муса булан йимик тюгюл,
Мен огъар бютюн халкъымны аманат этдим[+].
8Мен ону булан тапшурмалар булан тюгюл,
бетге-бет, ачыкъ кюйде сёйлеймен,
Ол Мени келпетимни гёрюп тура.
Сиз Мени къуллукъчум Мусагъа
къоркъмай нечик бетлевюш этип болдугъуз[+]?

9Раббибиз, олагъа къазапланып, тайып къала.

10Булут чатырдан гётерилгенде, Марьямны уьстюн югъагъан гён аврув[†] ябып, къардай ап-акъ болуп къала. Гьарун Марьямгъа багъып бурулгъанда, огъар югъагъан аврув къабунгъанны гёре[+]. 11Гьарун Мусагъа булай дей:

– Ялбараман, есим, гьакъылсызлыгъыбыздан этген гюнагьларыбыз саялы бизин такъсырлама. 12Марьямны ананы къарнындан оьлюп тувгъан, къаркъарасыны яртысы чириген яшгъа ошатып къойма.

13Муса, Раббибизни атын тутуп:

– Аллагьым, тилеймен, Марьямны сав эт! – деп чакъырыв эте.

14Тек Раббибиз Мусагъа булай жавап къайтара:

– Эгер де Марьямны атасы ону сыпатына тюкюрген эди буса, ол етти гюнню узагъында биябур кююнде къалажакъ эди. Марьямны етти гюнге къонушдан тышгъа чыгъарыгъыз. Шондан сонг огъар къайтма яражакъ[+].

15Марьямгъа етти гюнню узагъында къонушдан тышда турма тюше. Ол къайтгъанча, халкъ да ёл чыкъмай тура.

### 13


Канъанда юрюлген тергевлер

1[•]Сонг халкъ, Гьасирутдан чыгъып, Паран дангылда къонушуп токътай[+].

2Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

3– Мен исрайыллылагъа[†] береген Канъанны[†] топурагъын тергеп чыкъмакъ учун, адамларынгны[†] йибер. Гьар къавумдан бирер башчыны йибер.

4Раббибиз буюргъан кюйде, Муса башчыланы Паран дангылдан таба йибере. Олар барысы да исрайыллыланы башчылары болгъан[+]. 5Муна оланы атлары:

Раубимни къавумундан – Заккурну уланы Шаммуа;
6Симонну къавумундан – Гьорини уланы Шапат;
7Ягьудини къавумундан – Япуннаны уланы Калип;[+]
8Иссакарны къавумундан – Юсупну[†] уланы Игьал;
9Апрайимни къавумундан – Нунну уланы Гьуша;
10Буньяминни[†] къавумундан – Рапуну уланы Палти;
11Забулунну[†] къавумундан – Судини уланы Гаддил;
12Юсупну къавумундан (Манассадан таба) – Сусини уланы Гидди;
13Данны къавумундан – Гамаллини уланы Аммаил;
14Аширни къавумундан – Микайылны уланы Сатур;
15Напталини[†] къавумундан – Вапсини уланы Нагьби;
16Гатны къавумундан – Макини уланы Геуыл.

17Муса Канъанны топурагъын тергеп чыкъма йибергенлени атлары шолай. (Алда Муса Нунну уланы Гьушагъа Ясуа деген ат берген болгъан.)[+]

18Канъанны тергеме йибере туруп, Муса булай дей:

– Негепден таба аркъалагъа багъып барыгъыз. 19Барып къарагъыз: шо не топуракъдыр, шонда яшайгъан не халкъдыр, шо халкъ гючлюмю неде осалмы, гиччими неде уллуму. 20Олар яшайгъан топуракъ нечикдир, яхшымы неде яманмы? Олар яшайгъан шагьарлар нечикдир: баруларсызмы неде беклешдирилгенми? 21Топурагъы нечикдир, дагьнилими неде дагьнисизми? Тереклери бармы неде ёкъму? Гьеч тартынмайлы, шо топуракъны емишлеринден ала гелигиз. (Лап юзюмню бишеген вакътиси етишип тура болгъан.)

22Олар барып, Цин дангылдан тутуп тап Лебо-Гьаматны ягъындагъы Рагьупгъа ерли топуракъны тергеп чыгъа. 23Олар, Негепге барып, Гьабрунгъа геле. Шонда гьанакълыланы наслулары Агьиман, Шешай ва Талмай яшай болгъан. (Гьабрун Мисридеги Суан шагьардан етти йыл алда къурулгъан болгъан.)[+] 24Ашкул[*] къолгъа гелип, олар бир юзюм салкъыны булангъы борланы гесип ала ва оланы экевю шону къурукъгъа да салып юрюй. Олар дагъы да нарлар ва инжирлер ала[+]. 25Исрайыллылар гесип алгъан юзюм салкъын себепли болуп, шо ерге Ашкул къол деген ат тагъыла. 26Олар Канъанны топурагъын къыркъ гюнден тергеп чыгъып къайта.


Тергевге барып гелгенлени хабары

27Тергевге баргъанлар Паран дангылдагъы Къадишдеги Мусаны, Гьарунну[†] ва исрайыллыланы янына къайта. Шонда олар Мусаны, Гьарунну ва халкъны алдында гьисап бере ва оьзлер баргъан топуракъны емишлерин гёрсете. 28Олар Мусагъа булай дей:

– Биз сен йиберген топуракъгъа барып гелдик: шонда, гертиден де, сют булан бал агъып тура! Муна шо ерни емишлери. 29Тек шонда яшайгъан халкъ гючлю, оланы шагьарлары беклешдирилген ва оьтесиз уллу. Биз шонда гьатта Гьанакъны наслуларын да гёрдюк. 30Амаликлилер[†] – Негепде, гьетлилер, ябуслулар ва амурлулар – аркъаларда, канъанлылар[†] буса Урдунда[†] денгиз ягъада яшай[+].

31Калип, Мусаны алдындагъы халкъны рагьатландырма сююп:

– Барып шо топуракъны елейик. Бизин шогъар гючюбюз чата чы, – дей[+].

32Тек ону булан айланагъанлар:

– Биз шо халкъгъа чапгъын этме болмайбыз, неге тюгюл олар бизден гючлю, – дей.

33Олар, исрайыллылагъа оьзлер тергеп гелген топуракъны гьакъында бош хабарланы айта туруп, булай сёйлей:

– Биз тергеп чыкъгъан топуракъ шонда яшайгъанланы ютуп тура. Биз шонда гёрген бары да адамлар оьтесиз бийик. 34Биз шо топуракъда девлени гёрдюк (гьанакълылар[†] девлерден[†] амалгъа гелген). Оланы къырыйында оьзюбюзню ченгерткилердей гьис эте эдик. Оланы гёзюнден къарагъанда да, биз шолай эдик[+].

### 14


Исрайыллылар баш гётере

1[•]Шо гече исрайыллылар[†] къавгъа гётере ва къычырып йылай. 2Олар Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] хонтурланып тербей. Адамлар[†] олагъа булай дей:

– Биз Мисриде неде шунда, дангылда, оьлген болгъай эдик![+] 3Неге Раббибиз бизин шу топуракъгъа элте экен? Биз шунда къылычдан оьлюп гетежекбиз, къатынларбыз да, яшларыбыз да буса есирликге тюшежек. Бизге Мисриге къайтып къалсакъ, къолай болмасмы эди? 4Олар бир-бирине:

– Биз, оьзюбюзге башчы да сайлап, Мисриге къайтайыкъ, – дей.

5Шо заман Муса да, Гьарун да исрайыллыланы алдында тизден туруп токътай[+]. 6Канъанны[†] топурагъын тергеп чыгъып гелгенлени арасында болгъан Нунну уланы Ясуа ва Япуннаны уланы Калип уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай[+]. 7Олар жыйылгъан исрайыллылагъа булай дей:

– Биз оьзюнден оьтюп ва оьзюн тергеп чыкъгъан Канъан – оьтесиз тизив ер. 8Эгер Раббибиз бизге рагьмулу буса, Ол оьзюнде сют булан бал агъып турагъан шо топуракъгъа элтежек ва шону бизге бережек. 9Раббибизге къаршы баш гётермегиз. Шо топуракъны халкъындан къоркъмагъыз, неге тюгюл оланы чы бизге этип болагъаны ёкъ. Оланы якълаву ёкъ, бизин булан буса Раббибиз бар. Олардан къоркъмагъыз[+].

10Тек адамлар оланы ташгъа тутма тарыкъ деп тербей. Шо вакътиде Ёлугъувну чатырыны къырыйында исрайыллылагъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+].


Муса халкъ учун дуа эте

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бу халкъ къачан болгъунча Мени гери уруп туражакъ? Оьзлени арасында Мен гёрсетген бары да муъжизатлагъа да къарамайлы, къачан болгъунча булар Мени гери уруп юрюжек? 12Югъагъан аврув да къабундуруп, Мен оланы къырып битдирежекмен. Сенден таба буса олардан эсе кёп ва гючлю халкъ амалгъа гелтирежекмен[+].

13Муса Раббибизге булай жавап къайтара:

– Шо гьакъда мисрилилер эшитип къалар. Сен Оьз къудратынг булан бу халкъны оланы арасындан чыгъардынг чы. 14Мисрилилер де шо топуракъда яшайгъанланы барысына да шо гьакъда хабарлар. Раббибиз, олар Сен шо халкъ булан экенингни, Оьзюнгню бетге-бет гёрме къоягъанынгны, Сени булутунг оланы уьстюнде болагъанны ва Сен гюндюзлер булут багъананы ичинде, гечелер буса ялын багъананы ичинде оланы алды булан юрюйгенингни гёрдю[+]. 15Эгер Сен бу халкъны, бирин де къоймай, барын да къырып битдирсенг, Сени гьакъынгда эшитген халкълар: 16«Раббиси исрайыллылагъа шо топуракъны берме ант этип ваъда[†] этсе де, Ол шо халкъны шонда гелтирип болмады. Шо саялы да Ол исрайыллыланы дангылда къырып битдирди», – деп сёйлер[+]. 17Гьали буса, Сен Оьзюнг де айтгъан кюйде, Есимни къудраты ачылсын:[+] 18«Мен къазапланма алгъасамайгъан, рагьму булан бай, гюнагь ва хыянат иш этгенлерден гечеген Аллагьыгъызман. Аталары этген ишлери саялы, Мен оланы яшларын уьчюнчю ва дёртюнчю наслулагъа етгинче такъсырлажакъман». 19Оьзюнгдеги зор сююв булан исрайыллыланы гюнагьларындан геч. Мисрини девюрюнден тутуп бугюн болгъунча да, Сен бу халкъдан гечип турдунг.

20[•]Раббибиз булай жавап бере:

– Сени тилевюнге гёре, Мен бу халкъдан гечдим. 21Оьзюмню атымны тутуп ант этемен,[+] 22Мени макътавлугъумну да, Мисриде ва дангылда Мен гёрсетген муъжизатланы да гёрюп, тек Магъа тынгламайлы, Мени он керен сынап къарагъанланы бириси де, 23шоланы бириси де Мен оьзлени аталарына ант этип ваъда этген топуракъны гёрмежек. Мени гери ургъанланы бириси де шону гёрмежек[+]. 24Тек Мени къулум Калипни ругьу башгъа, ол Магъа гьакъ юрекден таби бола. Шо саялы да Мен ону оьзю барып гелген шо топуракъгъа гелтирежекмен. Калипни наслулары да шогъар ес болажакъ[+]. 25Къолларда амаликлилер[†] ва канъанлылар[†] яшай болгъан сонг, тангала бурулуп йиберип, Къызыл денгиз якъдагъы дангылгъа багъып юрюгюз.


Исрайыллылар баш гётергени саялы такъсырлана

26Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

27– Шу гюнагьлы халкъ къачан болгъунча Магъа хонтурланып туражакъ? Магъа хонтурланагъанда, Мен олар айтагъан бары да сёзню эшитемен. 28Олагъа булай айт: «Оьзюмню атымны тутуп ант этемен, – деп билдире Раббибиз, – сиз не айтгъан бусагъыз, Мен шону этежекмен. 29Сизин сюеклеригиз бу дангылда ташланып къалажакъ. Халкъны санавун гьисапгъа алагъанда, йигирма йыллыкъ оьмюрдегилери ва шо оьмюрден оьтгенлери Магъа хонтурлангъан буса,[+] 30шо топуракъгъа гирмежек. Мен шону, къолумну да оьрге гётерип, сизин уьюгюз этме деп ант этген эдим. Шо топуракъгъа янгыз Япуннаны уланы Калип ва Нунну уланы Ясуа гирежек[+]. 31Сиз авлетлеригиз есирликге тюшежек дей эдигиз. Мен буса оланы шонда гелтирежекмен. Авлетлеригиз сиз гери ургъан топуракъны таныжакъ. 32Сизин айтсакъ, сюеклеригиз шо дангылда ташланып къалажакъ. 33Этген яман гюнагьларыгъыз саялы, биригиз къалмай барыгъыз да къырылып битгенче, авлетлеригиз дангылда къыркъ йылны узагъында туварчылар болуп туражакъ[+]. 34Къыркъ йыл – сиз Канъанны топурагъын тергеген къыркъ гюнню гьар гюнюне бирер йыл болагъан кюйде – гюнагьыгъыз саялы азап чегип туражакъсыз ва Магъа душманлыкъ этмек не экенни англажакъсыз». 35Шону Мен, Раббигиз, айта тураман. Магъа къаршы баш гётерген шо гюнагьлы халкъгъа Мен шо ишни этмей къоймажакъман. Шу дангылда олар къырылажакъ. Олар барысы да шунда оьлежек.

36Муса Канъанны тергеп чыкъма йиберип къайтгъанда буса, шо топуракъны сёгюп, халкъны шогъар къаршы бакъдыргъан, 37шо топуракъны гьакъында бош хабарлар сёйлеген адамлар Раббибизни алдында югъагъан аврув да къабунуп оьле. 38Канъанны тергеп чыгъып гелгенлерден янгыз Нунну уланы Ясуа ва Япуннаны уланы Калип сав къала[+].

39[•]Муса исрайыллылагъа болгъан бу ишлени хабарлагъанда, олар гьынкъгъа тюшюп йылай. 40Танг булан туруп, олар аркъаланы уьстлерине гётерилме башлай.

– Биз гьазирбиз, – дей олар. – Биз Раббибиз ваъда этген вилаятгъа баражакъбыз. Биз гюнагь иш этдик.

41Тек Муса булай дей:

– Сиз неге Раббибизни буйругъун бузасыз? Сиз уьстюн гелмежексиз. 42Бармагъыз, неге тюгюл Раббибиз сизин булан болмажакъ. Душманларыгъыз сизин янчажакъ, 43неге тюгюл шонда сизин амаликлилер ва канъанлылар къаршылажакъ. Сиз Раббибизге арт бердигиз, шо саялы Ол сизин булан болмажакъ. Сиз къылычдан оьлюп гетежексиз[+].

44Тек исрайыллылар аркъаланы уьстлерине минме тавакаллыкъ эте. Раббибизни разилешив[†] сандыгъы ва Муса буса къонушдан таймагъан кюйде тура[*]. 45Шо аркъаларда яшайгъан амаликлилер ва канъанлылар, тюшюп йиберип, исрайыллыланы янча ва тап Гьормагъа ерли ёлну узагъында оланы къувуп юрюй[+].

### 15


Къурбанлыкълар булан байлавлу къанунлар

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Мен сизге ерлешип яшамакъ учун береген топуракъгъа гиргенде, 3Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, гьайван-малны яллатып къурбанлар (бютюнлей яллатып этилеген, ваъдагъа[†] гёре этилеген неде гёнгюллю кюйде этилеген ва байрам къурбанлар) этегенде,[+] 4шо заман къурбан этеген адам[†] Раббигизге тизив унгъа епаны он пайындан бир пайына майдан гинни[*] дёрт пайындан бир пайы къошулуп этилген экмеклени къурбанын[†] этсин. 5Бютюнлей яллатып неде къурбан этилеген гьар токълу булан чагъырдан гинни дёрт пайындан бир пайын къурбан этип тёгюгюз.

6Къой булан тизив унгъа епаны он пайындан эки пайына майдан гинни уьч пайындан бир пайы къошулуп этилген экмеклени къурбанын этигиз, 7чагъырдан гинни дёрт пайындан бир пайын къурбан этип тёгюгюз. Шо къурбанны Раббигиз ушатагъан кюйде арив ийис чыгъармакъ учун этигиз.

8Жагьил бугъаны Раббигизге бютюнлей яллатып, ваъдагъа гёре неде ярашывлукъгъа къурбан эте туруп,[+] 9бугъа булан бирче епаны он пайындан уьч пайына майдан гинни яртысы къошулуп этилген экмеклени къурбанын этигиз. 10Дагъы да гинни яртысыны чагъырын къурбан этип тёгюгюз. Шо яллатып этилеген къурбандыр, Раббигиз ушатагъан арив ийисдир[+]. 11Гьар жагьил бугъа, къой, токълу неде гидив булан шолай этме тюше. 12Гьар къурбанны этегенде, этилеген къурбанланы санавуна гёре шолай этигиз.

13Уьлкени гьар ватандашы, Раббигизге яллатып къурбан эте туруп, Ол ушатагъан ийис чыгъара туруп, гёрсетилген кюйде этсин. 14Эгер де арагъызда яшайгъан гелгинчи неде дагъы да ким буса да бирев Раббигизге яллатып къурбан этме, Ол ушатагъан ийис тюшюрме сюйсе, сизин йимик этсин. 15Къанунлар[†] сизин учун да, арагъызда яшайгъан ятлар учун да бир йимик болсун. Гележек наслулар учун даимги гёрсетив шулайдыр. Сиз де, ятлар да Раббигизге бир йимик абур этме герексиз:[+] 16туруш къайдалар ва къанунлар сизин учун да, арагъызда яшайгъан ятлар учун да бир йимик болсун».

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Мен элтеген топуракъгъа гелип, 19шонда тапгъаныгъызны ашайгъанда, бир пайын Магъа, Раббигизге, къурбан этигиз. 20Башлап тартылгъан ундан этилген чапелекни къурбан этигиз. Шо къурбанны иннырдан этилеген къурбан гьисапда этигиз. 21Раббигизге къурбанны башлап тартылгъан ундан гележекдеги бары да наслуларыгъызда этип туругъуз».


Билмей этилген гюнагьлар саялы этилеген къурбанлар

22«Эгер де сиз Раббигиз Мусагъа этген шо буйрукъланы[†] къайсын буса да бирисин билмей кютмей къойсагъыз,[+] 23Раббигиз сизге ондан таба не буюрса да – Раббигиз буйрукъ этген гюнден тутуп, шондан сонг да, гележек наслуларда, – 24эгер де сиз шону билмей этип къойсагъыз ва шону гьакъында бирев де билмей къалса, Раббигиз ушатагъан ийис тюшюрмек учун, сав жамият экмеклени тийишли къурбаны ва къурбан этип тёгюв булан жагьил бугъаны бютюнлей яллатып къурбан этсин. Гюнагь саялы эчкини де къурбан этсин[+]. 25Дин къуллукъчу[†] исрайыллыланы тазаласын,[†] шо заман олардан гечилежек. Неге тюгюл де, ону шо гюнагь иши билмей этилди ва олар оьзлер этген гюнагьы саялы яллайгъан ва тазалайгъан къурбан этди. 26Бютюн исрайыллы халкъдан ва олар булан бирче яшайгъан ят халкълардан[†] гечилежек, неге тюгюл бютюн халкъ билмей гюнагь иш этди.

27Эгер де бир адам билмей гюнагь иш этсе, ол гюнагьы саялы бир йыллыкъ эчкини къурбан этсин[+]. 28Дин къуллукъчу билмей гюнагь иш этип айыплы болгъан адамны Раббигизни алдында тазаласын. Тазалангъанда, ондан гечилежек. 29Исрайылны ватандашы буса да, гелгинчи буса да, бары да билмей гюнагь иш этгенлер учун сизин бир йимик къанунугъуз болсун[+].

30Тек ким биле туруп гюнагь иш этсе – уьлкени ватандашы буса да неде гелгинчи буса да – ол Раббигизни мысгъыллайгъан бола. Шолай адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилме герек[+]. 31Неге тюгюл де, ол Раббигизни каламын гери урду, Ону буйругъун бузду: шо адам оьз халкъыны арасындан ёкъ этилмесе, бирдокъда ярамай, ону жазалама тарыкъ».


Сонгугюн булан байлавлу къанунну бузгъан адамны оьлтюре

32Исрайыллылар дангылдагъы заман сонгугюн[†] агъач жыягъан адамны гёре[+]. 33Шо адам агъач жыягъанны гёргенлер ону Мусаны, Гьарунну[†] ва бары да халкъны янына гелтире. 34Шо адамны къаравул да салып сакълайлар, неге тюгюл огъар не этме гереклиги ачыкъ болмагъан[+]. 35Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бу адам оьлтюрюлме герек. Бары да халкъ ону къонушдан тышда ташгъа тутуп оьлтюрсюн[+]. 36Халкъ шо адамны къонушдан тышгъа чыгъара ва Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, ону ташгъа тутуп оьлтюре.


Гийимлердеги чачакълар

37Раббибиз Мусагъа булай айта:

38– Исрайыллылагъа булай айт: «Гележекдеги бары да наслуларыгъызда гийимлеригизни эни булан чачакълар этигиз. Гьар чачакъда ачыкъ гёк тюслю йип болсун[+]. 39Шо чачакълагъа да къарап, сиз юрегигиз ва гёзлеригиз сюйгенин этип юрюмежексиз, Раббигизни бары да буйрукъларын эсде сакълап ва шоланы кютюп юрюжесиз. 40Шоллукъда сиз Мени бары да буйрукъларымны эсигизде сакълап, кютюп туражакъсыз ва Мени, сизин Аллагьыгъызны, алдында сыйлы[†] болажакъсыз[+]. 41Мен Раббигизмен, Аллагьыгъыз болмакъ учун, сизин Мисриден чыгъаргъан Аллагьыгъызман. Мен Раббигизмен, сизин Аллагьыгъызман»[+].

### 16


Корагь, Дасан ва Абирам Мусагъа къаршы баш гётере

1[•]Исгьарны уланы Корагь,[†] Кегьатны уланы Исгьар, Левини уланы Кегьат болгъан. Корагь ва раубимлилер – Алиапны уланлары Дасан ва Абирам, Палатны уланы Ун, тилбирчилик этип,[+] 2Мусагъа[†] къаршы баш гётере. Олар булан бирче эки юз элли исрайыллы[†] бола. Шо исрайыллылар халкъны абурлу адамларыны[†] арасында халкъны белгили башчылары болгъан. 3Олар, Мусагъа ва Гьарунгъа[†] къаршы жыйылып, булай дей:

– Сиз теренге тюшюп барасыз! Биз, мунда жыйылгъанлар, сыйлыбыз.[†] Раббибиз де бизин булан. Сиз неге оьзюгюзню Раббибизни бары да адамларындан оьр тутасыз[+]?

4Шо сёзлени эшитгенде, Муса тобукъларындан туруп токътай[+]. 5Ол Корагьгъа ва ону булан тилбирчилеге булай дей:

– Тангала эртен Раббибиз ким Оьзюнюки экенни, ким сыйлы экенни ва кимге Огъар ювукълашма ихтияр берилежекни гёрсетежек. Раббибиз кимни сайласа, шо адамгъа Огъар ювукълашма ихтияр берилежек[+]. 6Сен, Корагь ва сени булан тилбирчилер булай этигиз: яллатып арив ийис тюшюрмек учун, савутлар алыгъыз, 7шолагъа янып турагъан жыжымланы салыгъыз, шоланы уьстюне буса Раббибизни алдында арив ийис тюшюрмек учун, отланы салыгъыз. Раббибиз кимни сайласа, шо адам сыйлы болажакъ. Сиз, левилилер,[†] кёп теренге тюшюп барасыз![+]

8Муса Корагьгъа булай дей:

– Тынглагъыз, левилилер! 9Сиз Оьзюню чатырында ишлесин, халкъгъа белсенип къуллукъ этсин деп, Исрайылны Аллагьы, сизин исрайыллыланы арасындан айырып алып, Оьзюне ювукъ этди. Сизге шо азлыкъ этеми[+]? 10Ол Оьзюне сизин ва къардашларыгъыз левилилени ювукъ этди. Сиз буса сыйлы даража да алма къарайсыз. 11Сиз ва сизин булан тилбирчилер Раббибизге къаршы белсенгенсиз. Сиз Гьарунгъа тюгюл, Раббибизге хонтурланасыз![+]

12Муса Алиапны уланлары Дасанны ва Абирамны атларын тутуп чакъырыв эте. Тек олар булай дей:

– Биз гелмейбиз! 13Дангылда оьлтюрмек учун, сен бизин оьзюнде сют булан бал агъылагъан топуракъдан чыгъардынг. Гьали энни сен бизин уьстюбюзде гьакимлик де этме сюемисен[+]? 14Сен бизин оьзюнде сют булан бал агъылагъан топуракъгъа гелтирмединг, бизге авлакълар ва юзюмлюклер бермединг. Сен бу адамланы башын алдатма сюемисен? Биз гелмейбиз!

15Муса бек къазаплана ва Раббибизге:

– Олар этген къурбанланы къабул этме. Мен олардан гьатта эшек де алмагъанман ва оланы бирисине де яманлыкъ этмегенмен, – дей[+].

16Муса Корагьгъа булай дей:

– Сен де, сени булан тилбирчилер де тангала Раббибизни алдында токътарсыз: сен де, олар да ва Гьарун да. 17Гьаригиз оьзюгюзню савутугъузну алып гелигиз, ичине арив ийис тюшюрмек учун отлар да салып, шону Раббибизге гелтирерсиз – бары да эки юз элли болсун. Сен де, Гьарун да оьзюгюзню савутларыгъызны гелтирерсиз. 18Оланы, гьариси оьзюню савутун алып, ичине янып турагъан жыжымланы, шоланы уьстюне арив ийис тюшюрмек учун отланы да салып, Муса ва Гьарун булан бирче чатыргъа гиреген ерде эретуруп токътай. 19Корагь олагъа къаршы бары да тилбирчилени Ёлугъувну чатырына гиреген ерде жыйгъанда, бютюн халкъгъа Аллагьны макътавлугъу гёрюне. 20Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

21– Бу халкъны янындан тайыгъыз, Мен ону бир аз мюгьлетге дагъытайым[+].

22Тек Муса ва Гьарун, тобукъдан да туруп:

– Аллагьыбыз, гьар-бир къаркъараны ругьларыны Аллагьы! Бирев гюнагь иш этген деп, Сен бютюн халкъгъа къазапланамысан дагъы? – дей[+].


Раббибиз Корагьны, Дасанны ва Абирамны такъсырлай

23Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

24– Халкъгъа Корагьны, Дасанны ва Абирамны чатырларындан ари тайсын деп айт.

25Муса, туруп, Дасанны ва Абирамны янына бара. Исрайылны тамазалары буса ону артындан юрюй. 26Муса халкъгъа:

– Бу намуссузланы чатырларындан ари тайыгъыз! Оланы мюлкюнден бир затгъа да тиймегиз, ёгъесе сиз оланы гюнагьлары саялы оьлежексиз, – деп бувара[+].

27Олар Корагьны, Дасанны ва Абирамны чатырларындан ари тая. Дасан ва Абирам чыгъып, оьзлени чатырларына гиреген ерде къатынлары, уланлары ва гиччи яшлары булан токътагъан болгъан.

28Муса булай дей:

– Бу затланы барысын да этмеге мени Раббибиз йибергенни, шоланы мен оьзюм сююп этмейгенни сиз шулай билежексиз: 29эгер олар гьамангъы оьлюм булан оьлсе ва оланы талигьи бары да адамланыкине ошаса, мени Раббибиз йибермеген болажакъ;[+] 30эгер де Раббибиз бир де этмегенин этип къойса, эгер оланы аякъ тюбюндеги ер ачылып йиберип, бары малы-мюлкю булан бирче ютуп, олар сав кююнде ахыратгъа[†] гёчсе, шо заман сиз бу адамлар Раббибизни гёрюп ярамагъанын англажакъсыз[+].

31Муса бу сёзлени айтып битгени де бир бола, оланы аякъ тюбюндеги ер ачылып къала. 32Ер ачылып, оланы ва оланы къардашларын-ювукъларын – Корагьны бары малы-мюлкю де булан бирче бары да халкъын ютуп къоя. 33Олар сав кююнде, оьзлени бары малы-мюлкю де булан бирче ахыратгъа гёче. Сонг ер янгыдан къошулуп къала ва олар халкъны арасындан болмагъандай ёкъ болуп къала[+]. 34Ер ютгъанланы айланасында токътагъан исрайыллылар, оланы акъырывларын эшитип:

– Ер бизин де ютма сюе! – деп къычыра туруп, къачып якъ-якъгъа чачыла.

35Раббибизден ялын чыгъып, яллатып арив ийис тюшюрюп турагъан эки юз элли адамны яллатып къоя[+]. 36Раббибиз Мусагъа булай айта:

37– Дин къуллукъчу[†] Гьарунну уланы Алиазаргъа буюр: яллап оьлгенлени сюеклирини арасындан савутланы жыйып, шоланы ичиндеги жыжымланы ташласын, неге тюгюл шолар сыйлы. 38Шолар яллап оьлген гюнагьлыланы савутлары. Арив ийис тюшюрмек учун къолланагъан алатны янчып, япалакъ этсин. Шолар булан къурбан этеген ерни[†] уьстюн япсын, неге тюгюл шоланы Раббибизге гелтирген эди ва шолар сыйлы болду. Шолар исрайыллылар учун да бир буварыв болсун.

39-40Раббибиз Мусадан таба оьзюне буюргъан кюйде, дин къуллукъчу Алиазар яллап оьлгенлер гелтирген багъыр савутланы жыйып ала. Шоланы къурбан этеген ерни уьстюн япмакъ учун уваталар. Исрайыллылагъа этилген буварыв шулай бола: Гьарунну наслусундан болса тюгюл, дагъы биревге де Раббибизни алдында яллатып арив ийис тюшюрме яратылмай. Ёгъесе, оланы къысматы Корагьныкине ва ону булан тилбирчиленикине ошажакъ[+].


Муса ва Гьарун халкъны янын тутуп сёйлей

41Артындагъы гюн бары да исрайыллылар Мусагъа ва Гьарунгъа хонтурланып тербей.

– Сиз Раббибизни халкъын дагъытдыгъыз, – дей олар. 42Тек адамлар, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы жыйылып, Ёлугъувну чатырына бурулгъанда, чатырны уьстюн булут яба ва Раббибизни макътавлугъу гёрюне. 43Муса ва Гьарун Ёлугъувну чатырына багъып геле. 44Раббибиз Мусагъа булай айта:

45– Къой шу халкъны. Мен оланы бир аз мюгьлетни ичинде оьлтюрейим.

Олар тобукъдан туруп токътайлар[+]. 46Муса Гьарунгъа булай дей:

– Савутну алып, ичине къурбан этеген ерден алынгъан янып турагъан жыжымланы ва яллатып арив ийис тюшюрмек учун отланы салып, адамланы тазаламакъ[†] учун алгъаса. Раббибиз къазаплана ва югъагъан аврув къабунма башлай[+].

47Гьарун оьзюне Муса айтгъан кюйде эте ва халкъны янына багъып алгъасай. Олагъа югъагъан аврув къабунгъан болгъан. Тек Гьарун, арив ийис тюшюрмек учун отланы да ягъып, халкъны тазалай. 48Ол оьлгенлени ва савланы арасында эретуруп токътай ва югъагъан аврувну къабунагъаны токътала[+]. 49Тек Корагь саялы оьлгенлени санамагъанда, югъагъан аврувдан он дёрт минг етти юз адам оьле. 50Гьарун Мусаны янына Ёлугъувну чатырыны алдына геле, неге тюгюл югъагъан аврувну къабунагъаны токътала.

### 17


Гьарунну чечек ачгъан асатаягъы

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] булан сёйлеп къара ва халкъны башчыларындан он эки асатаякъ ал – оланы аталарыны гьар къавумундан бирерни. Гьарисини асатаягъына оьзюню атын яз, 3Левини асатаягъына буса Гьарунну[†] атын яз. Аталарыны къавумуну гьар башчысыны бирер асатаягъы болма тарыкъ. 4Шоланы Мен сени булан ёлугъагъан Ёлугъувну чатырындагъы шагьатнаманы сандыгъыны[†] алдына сал[+]. 5Мен кимни сайласам, ону асатаягъы баш чыгъаражакъ. Мен исрайыллыланы сизге бакъгъан якъдагъы токътавсуз хонтурланывуна ахыр салажакъман.

6Муса исрайыллылар булан сёйлеп къарай. Оланы башчылары Мусагъа он эки асатаякъ бере – аталарыны гьар къавумундан бирерни. Шоланы арасында Гьарунну асатаягъы да бола. 7Муса асатаякъланы Ёлугъувну чатырында Раббибизни алдына сала.

8Артындагъы гюн Муса Ёлугъувну чатырына гире. Ол Левини тухумуну атындан салынгъан Гьарунну асатаягъы баш чыгъаргъандан къайры, гьатта чечек ачгъанны ва шонда бадам бишгенни гёре[+]. 9Шо заман Муса, Раббибизни алдындагъы бары да асатаякъланы алып, исрайыллыланы алдына чыгъара. Олар, асатаякълагъа къарап, гьариси оьзюнюкин ала.

10Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунну асатаягъын къайтып шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал. Шо асатаякъ къайпанмайгъанлар булан байлавлу эсделик гьисапда сакъланып турсун. Исрайыллылар оьлмесин учун, бу иш оланы Магъа хонтурланагъанына ахыр салсын.

11Муса оьзюне тап Раббибиз буюргъан кюйде эте. 12Исрайыллылар Мусагъа булай дей:

– Биз оьле турабыз! Бизин ишибиз битди, бизин барыбызны да ишибиз битди! 13Ким гьатта Раббибизни чатырына ювукълашса, ол оьлежек. Биз барыбыз да оьлюп къаларбызмы экен?

### 18


Дин къуллукъчуланы ва левилилени борчлары

1Раббибиз Гьарунгъа[†] булай айта:

– Эгер де сыйлы[†] ер мурдарланса, сен, сени уланларынг ва атангны уьюндегилер шогъар жаваплы болажакъсыз. Тек янгыз сен ва сени уланларынг сыйлылыкъ мурдарланса жаваплы болажакъсыз[+]. 2Атангны къавумундагъы левили къардашларынгны оьзюнгню янынга ал. Сен де, уланларынг да Ёлугъувну чатырыны алдында къуллукъ этегенде, олар янынгда да туруп, сагъа кёмек этсин[+]. 3Олар сагъа къуллукъ этсин ва чатырдагъы бары да борчланы кютсюн. Тек не сыйлы ерни савутларына, не къурбан этеген ерге[†] ювукълашмасын, ёгъесе олар да, сиз де оьлежексиз. 4Ёлугъувну чатырыны гьайын этмек учун, олар янынгда да туруп, тийишли ишни юрютсюн. Сизин булан дагъы бирев де болмасын.

5Мени исрайыллылагъа[†] къазапланывум чыкъмасын учун, сизге сыйлы ерни ва къурбан этеген ерни гьайын этмек тапшурулгъан[+]. 6Мен Оьзюм, исрайыллыланы арасындан левили къардашларыгъызны сайлап, сизге савгъат этдим. Ёлугъувну чатырында къуллукъ этсин учун, олар Раббигизге багъышлангъан. 7Тек къурбан этеген ер булан ва пердени[†] артындагъы затлар булан байлавлу бары да ишде дин къуллукъчуланы[†] борчларын кютме янгыз сагъа ва сени уланларынга яратыла. Дин къуллукъчулукъну Мен сизге савгъат этип беремен. Ким сыйлы ерге ювукълашса, шо оьлтюрюлме герек[+].


Дин къуллукъчулар ва левилилер учун этилеген къурбанлар

8Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

– Магъа деп этилеген бары да къурбанланы тергемекни Мен сагъа Оьзюм тапшурдум. Исрайыллылар Магъа деп этеген бары да сыйлы къурбанланы Мен сагъа ва сени уланларынга оьзюгюзге тиеген уьлюш ва гьамангъы пай гьисапда беремен[+]. 9Къурбанланы ялын тиймеген пайы сеники болажакъ. Магъа деп этилеген бары да сыйлы къурбанланы – экмеклени къурбаны[†] буса да, гюнагь неде борч саялы этилеген къурбан буса да – шо пайы сеники ва уланларынгныки болажакъ. 10Шону бир зор сыйлы аш гьисапда ашагъыз. Шо сыйлы ашны арагъыздан къайсы эргишиге де ашама яражакъ. Шо аш сагъа сыйлы зат болуп токътасын.

11Дагъы да исрайыллылар савгъат гьисапда гелтиреген силкивню бары да къурбанлары сеники болажакъ. Мен шону сагъа, уланларынга ва къызларынга сизин гьамангъы пайыгъыз гьисапда беремен. Сени уьюнгдегилерден гьар тазалангъан[†] адамгъа[†] шону ашама яражакъ[+].

12Мен сагъа тюшюмню биринчи емишлери гьисапда Магъа гелтирген тизив зайтун майны, янгы чагъырны ва будайны беремен[+]. 13Магъа топуракъдан гелтирилеген бары да башлапгъы емишлер сеники болажакъ. Сени уьюнгдегилерден гьар таза адамгъа шону ашама яражакъ[+].

14Исрайылда Магъа нюдюр этилип тапшурулгъан бары да зат сеникидир[+]. 15Уьягьлюдеги Магъа тапшурулгъан биринчи авлет неде гьайван-малны башлап къозлагъан баласы сеникидир. Тек башлап тувгъан гьар уланны ва таза тюгюл гьайван-малдан тувгъан гьар эркегин сатып ал[+]. 16Олагъа бир ай битгенде, сыйлы ерде токъташдырылгъан багьаны – йигирма гер авурлугъу булангъы гюмюшню беш шекелин берип сатып ал[+].

17Тек оьгюзлерден, къойлардан неде эчкилерден башлап тувгъанларын сатып алма, неге тюгюл олар сыйлыдыр. Къурбан этеген ерге оланы къанын[†] себеле ва Мен ушатагъан арив ийис чыкъсын учун, оланы майын яллатып къурбан эт[+]. 18Силкивню къурбаныны тёшю ва онг буту йимик, оланы эти сагъа тиежек[+]. 19Исрайыллылар Магъа гелтиреген бары да сыйлы къурбанланы Мен сагъа, сени уланларынга ва къызларынга сизин гьамангъы пайыгъыз гьисапда беремен. Шо Мени, сени ва сени наслунг арасында этилген гьеч бузулмас даимги разилешивюдюр.[†][+]

20Раббибиз Гьарунгъа булай айта:

– Исрайыллыланы топурагъында сагъа тийген бир пай да, бир гесек де болмажакъ. Исрайыллыланы арасында сагъа тийген пай да, гесек де Менмендир[+].

21Ёлугъувну чатырындагъы къуллугъу учун Мен левилилеге Исрайылда этилген бары да къурбанланы он пайындан бир пайын беремен[+]. 22Энниден сонг исрайыллылар Ёлугъувну чатырына ювукълашмасын, ёгъесе олар яман балагьгъа тарып оьлежек. 23Ёлугъувну чатырындагъы къуллукъну янгыз левилилер[†] кютсюн. Чатыр мурдарланып къалса, шогъар жаваплы болсун. Гележек наслулар учун бу даимги гёрсетив болажакъ. Исрайыллыланы арасында олагъа пай тиймежек. 24Шону орнуна Мен левилилеге исрайыллылар Магъа савгъат этип гелтиреген къурбанланы он пайындан бир пайын беремен. Шо саялы да Мен оланы гьакъында: «Исрайыллыланы арасында олагъа пай тиймежек», – деп айтдым.

25Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

26– Левилилер булан сёйлеп къара ва олагъа булай айт: «Сиз исрайыллылар этеген къурбанны Мен сизге пай этип гёрсетген он пайындан бир пайын алагъанда, шону он пайындан бир пайын Магъа савгъат этип беригиз. 27Сиз этген къурбан иннырдан этилген будайны къурбаны неде юзюм сыгъагъан ерде сыгъылгъан юзюмню сувуну къурбаны гьисапда саналажакъ. 28Тап шо кюйде исрайыллылардан сизге тюшеген бары да къурбанланы он пайындан бир пайын Магъа савгъат гьисапда айырып салыгъыз. Шо он пайдан Магъа тиегенин дин къуллукъчу Гьарунгъа беригиз. 29Сизге тюшген бары затдан инг тизивюн ва сыйлысын Магъа савгъат этип беригиз».

30Левилилеге булай айт: «Сиз инг тизив пайны савгъат этип гелтиргенде, шо сизин иннырыгъыздан неде юзюм сыгъагъан еригизден алынгъан йимик саналажакъ. 31Сизге ва сизин уьюгюздегилеге къалгъанын не ерде сюйсегиз де ашама яражакъ. Шо Ёлугъувну чатырында кютеген сизин къуллугъугъуз учун этилеген савгъатдыр. 32Эгер сиз, шолай эте туруп, савгъатгъа инг тизив пайны берсегиз, оьзюгюзню балагьгъа тарытмажакъсыз. Шо заман сиз исрайыллыланы сыйлы къурбанларын мурдарламагъан болажакъсыз ва оьлмежексиз».

### 19


Тазалайгъан сув

1Раббибиз Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] булай айта:

2– Муна Мени Къанунумну[†] токъташдырыву: исрайыллылагъа[†] сени янынга жийрен тюслю тетиксиз хонажинни алып гелсин деп айт. Шо хонажинни бир тетиги де болмасын, о бир заманда да боюнсагъа егилмеген болсун[+]. 3Хонажинни дин къуллукъчу[†] Алиазаргъа беригиз. Сонг ону къонушдан тышгъа чыгъарып, Алиазар бар ерде союгъуз. 4Дин къуллукъчу Алиазар, бармагъына хонажинни къанын[†] алып, шону етти керен Ёлугъувну чатырыны ал ягъына себелесин[+]. 5Ол гёре туруп, хонажинни гёнюн, этин, къанын ва ичинден чыкъгъан насын яллатыгъыз[+]. 6Дин къуллукъчу къарагъай агъачны, иссопну[†] ва ачыкъ къызыл юнню алсын ва шоланы яллайгъан хонажинни уьстюне ташласын[+]. 7Шондан сонг дин къуллукъчу опурагъын жувсун ва оьзю де жувунсун. Шондан сонг огъар къонушгъа гирме яражакъ, тек ахшам болгъунча таза[†] болмагъан кюйде къалып туражакъ[+]. 8Хонажинни яллатгъан адам[†] да опурагъын жувсун ва оьзю де жувунсун. Ол да ахшам болгъунча таза болмагъан кюйде къалып туражакъ.

9Ким таза буса, хонажинни кюлюн жыйып, къонушдан тышгъа чыгъарып, таза ерге салсын. Исрайылны халкъы шо кюлню тазалайгъан сув учун сакъласын. Шо тазаланмакъ учун этилеген къурбандыр[+]. 10Хонажинни кюлюн жыйгъан адам да опурагъын жувсун. Ол да ахшам болгъунча таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. Шо токъташдырывну исрайыллылар да, олар булан яшайгъан ятлар да гьар даим кютме герек болажакъ[+]. 11Ким оьлюге тийсе, етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 12Ол уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюн сув булан тазаласын. Сонг ол таза болажакъ. Эгер ол уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюн тазаламаса, таза болмагъан кюйде къалып туражакъ[+]. 13Оьлген адамны сюегине тийген гьар ким тазаланмаса, Раббигизни Сыйлы чатырын[†] мурдарлайгъан бола. Шолай адам Исрайылдан къуваланып чыгъарылма тарыкъ. Эгер де огъар тазалайгъан сув себилмеген буса, ол таза болмажакъ. Ону таза тюгюллюгю оьзюню уьстюнде къала[+]. 14Муна къанун. Эгер бирев чатырда оьлюп къалса, чатыргъа гиреген гьар ким ва шону ичиндеги гьар ким етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 15Къапгъачы толу кюйде ябылмай къалгъан гьар савут да нас болажакъ[+].

16Авлакъда къылыч урулуп оьлтюрюлген адамгъа тийген гьар ким ва оьзюню оьлюмю булан оьлген адамны сюегине неде къабургъа тийген гьар ким етти гюн таза болмагъан кюйде къалып туражакъ. 17Нас болгъан адам тазалансын учун, яллатып этилген къурбанны кюлюн савутгъа салыгъыз ва шону уьстюне булакъ сувдан тёгюгюз. Шону нас болгъан адам учун гьазирлеп къоюгъуз. 18Ким таза буса, иссопну алып, шону сувгъа чомуп, чатыргъа, шондагъы бары да алатлагъа, адамлагъа ва оьлген адамны сюегине, къабургъа, оьлтюрюлген ва оьзюню оьлюмю булан оьлгенни сюегине тийген адамгъа себелесин[+]. 19Ким таза буса, нас болгъан адамны уьчюнчю ва еттинчи гюн уьстюне сув себелесин. Шолай этип, ол шо адамны еттинчи гюнге тазалажакъ. Ким тазалангъан буса, опурагъын жувсун, оьзю де жувунсун. Шо гюн ахшам ол таза болажакъ[+]. 20Эгер нас болгъан адам тазаланмаса, Раббигизни сыйлы[†] ерин мурдарлагъаны саялы, ол халкъны арасындан къуваланма тарыкъ. Эгер де огъар тазалайгъан сув себилмеген буса, ол таза болмажакъ[+]. 21Олар шо токъташдырывну гьар даим де кютюп турма тарыкъ.

Тазалайгъан сувну себелейген адам да опурагъын жувсун. Тазалайгъан сувгъа тийген гьар ким ахшам болгъунча нас кюйде къалып туражакъ. 22Нас болгъан адам тийген бары зат да нас болажакъ. Шо затлагъа тийген гьар ким де ахшам болгъунча нас болгъан кюйде къалып туражакъ.

### 20


Ярдан чыкъгъан сув


(Чыгъ 17:1-7)

1Йылны биринчи айында Исрайылны[†] халкъы, Цин дангылгъа гелип, Къадишде токътай. Марьям шонда оьле ва гёмюле[+]. 2Шонда адамлагъа[†] ичме сув болмагъан, шо саялы олар Мусагъа[†] ва Гьарунгъа[†] къаршы иш гёрме къарай[+]. 3Олар, Мусаны айыплай туруп, булай айтып тербей:

– Раббибизни алдында оьлген къардашларыбыз булан бирче биз де оьлген болгъай эдик![+] 4Неге сиз Раббибизни халкъын бу дангылгъа гелтирдигиз? Шунда биз де, бизин гьайван-малыбыз да оьлсюн деп гелтирдигизми? 5Неге сиз, бизин Мисриден чыгъарып, шу бузукъ ерге гелтирдигиз? Мунда не будай, не инжир, не юзюм, не нар оьсмей. Мунда чы ичме сув сама да ёкъ!

6Муса ва Гьарун халкъны янындан Ёлугъувну чатырына гиреген ерге багъып бара. Олар тобукъдан туруп токътай ва олагъа Раббибизни макътавлугъу гёрюне[+]. 7Раббибиз Мусагъа булай айта:

8– Асатаягъынгны да алып, агъанг Гьарун да булан бирче халкъны жый. Олар гёре туруп, яргъа сёйлеп айт, о оьзюню сувун агъыздырып къояжакъ. Адамлар ва оланы гьайван-малы сувсабын басылтсын учун, сен олагъа ярдан сув берерсен.

9Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Муса Ону алдындагъы оьзюню асатаягъын ала. 10Ол Гьарун булан бирче ярны алдында халкъны жыя. Муса олагъа:

– Гьей питнечилер, тынглагъыз! Биз сизге шу ярдан сув берме герекбизми дагъы? – дей[+].

11Муса, къолун гётерип, асатаягъы булан яргъа эки керен ура. Шондан ташып сув агъып йибере. Адамлар ва гьайван-мал ичип сувдан тоя. 12Тек Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Исрайыллылагъа Мени сыйлылыгъымны[†] исбатлама сизин иманыгъыз азлыкъ этди. Шо саялы сиз бу халкъны Мен оьзлеге береген топуракъгъа гелтирмежексиз[+].

13Исрайыллылар Раббигиз булан эришип тербей, Ол да Марибаны сувларыны ягъасында халкъгъа Оьзюню сыйлылыгъын гёрсете.


Адумлулар исрайыллыланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймай

14Муса Къадишден Адумну[†] пачасына чавушларын булай айтып йибере:

– Сени агъанг сёйлей тураман: сен бизин уьстюбюзге тюшген бары да къыйынлыкъланы билесен[+]. 15Бизин ата-бабаларыбыз Мисриге гелген эди ва биз шонда кёп йыллар яшап турдукъ. Мисрилилер бизге ва ата-бабаларыбызгъа нечакъы да яман янашды[+]. 16Тек биз Раббибизни атын тутуп чакъырыв этгенде, Ол бизин эшитди, Малайигин йиберип, бизин Мисриден чыгъарды.

Муна, гьали биз Къадишдебиз, сени топурагъынгны ягъасындагъы шагьардабыз[+]. 17Тилеймен, бизин уьлкенгден таба оьтюп чыкъма къой. Биз авлакълардан, юзюмлюклерден таба юрюмежекбиз, къуюлардан сув да ичмежекбиз. Биз шагьра ёл булан юрюжекбиз. Сени топурагъынгдан оьтюп къалгъанча, не онггъа, не солгъа бурулмажакъбыз[+].

18Тек Адум:

– Сизге мундан оьтме ярамай. Эгер сиз тынгламасагъыз, биз, къылыч да тутуп, сизге къаршы чыгъажакъбыз, – деп жавап бере.

19Исрайыллылар булай дей:

– Биз аслу ёл булан юрюжекбиз. Эгер биз неде бизин гьайван-малыбыз къуюларыгъыздан сув ичсек, шону гьагъын тёлежекбиз. Биз яяв оьтюп чыкъма сюебиз, бизге дагъы гьеч зат тарыкъ тюгюл[+].

20Олар:

– Сизге мундан оьтме ярамай, – деп жавап бере.

Адум уллу ва гючлю асгери булан исрайыллылагъа къаршы чыгъа. 21Адум оланы оьзюню топурагъындан оьтюп чыкъма къоймай. Исрайыллылар айланч ёлдан таба оьтюп чыгъа. 22Исрайылны халкъы, Къадишден ёл чыгъып, Гьур деген тавгъа геле[+].


Гьарунну оьлюмю

23Адумну дазусундагъы Гьур тавну ягъында Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

24– Гьарун, парахат болуп, ата-бабаларыны янына гёчежек. Ол исрайыллылагъа Мен береген топуракъгъа гирмежек. Неге тюгюл, сиз экевюгюз де Марибаны сувларыны ягъасында Мени буйругъума тынгламадыгъыз[+]. 25Гьарунну ва ону уланы Алиазарны чакъырып, оланы оьзюнг булан Гьур тавгъа ал. 26Гьарунну уьстюндеги опуракъларын да чечип, шоланы уланы Алиазаргъа гийдир. Неге тюгюл, Гьарун, парахат болуп, ата-бабаларыны янына гёчежек. Ол шонда оьлежек[+].

27Муса Раббибиз буюргъан кюйде эте: халкъ гёре туруп, олар Гьур тавгъа гётериле. 28Муса, Гьарунну уьстюндеги опуракъларын да чечип, шоланы уланы Алиазаргъа гийдире. Гьарун шонда тавну башында оьле. Муса ва Алиазар тавдан тюше[+]. 29Гьарун оьлгенни англагъанда, исрайыллылар огъар отуз гюн яс эте[+].

### 21


Аратны дагъытыв

1Негепде ерлешген Аратны канъанлы[†] пачасы исрайыллылар[†] Атаримден оьтеген ёлдан гелегенни эшите. Ол исрайыллылагъа чапгъын эте ва оланы бирлерин есир этип ала[+]. 2Шо заман исрайыллылар Раббибизге булай ваъда[†] эте:

– Эгер Сен бу халкъны къолубузгъа берсенг, биз ону шагьарларын бютюнлей дагъытажакъ эдик[+].

3Раббибиз исрайыллыланы ялбарывун эшите ва канъанлыланы оланы ихтиярына бере. Олар канъанлыланы ва оланы шагьарларын бютюнлей дагъыта. Шоллукъда шо ерге Гьорма[*] деп ат тагъыла.


Ез йылан

4Адумну[†] айланып оьтмек учун, олар Гьур тавдан Къызыл денгизге элтеген ёлгъа тюше. Тек ёлда халкъ гёнгюлсюз бола. 5Адамлар[†] Аллагьгъа ва Мусагъа[†] булай хонтурлана:

– Сиз неге бизин Мисриден чыгъардыгъыз? Биз дангылда оьлсюн деп чыгъардыгъызмы? Аш ёкъ! Сув ёкъ! Бу къутсуз ашгъа буса къусугъубуз геле![+]

6Шо заман Раббибиз олагъа агъулу йыланланы йибере. Олар исрайыллыланы тиге ва оланы кёплери оьле. 7Адамлар, Мусаны янына гелип, булай дей:

– Раббибизге ва сагъа хонтурланып, биз гюнагь иш этдик. Дуа эт, Раббибиз бизин йыланлардан къутгъарсын.

Муса халкъ учун дуа эте. 8Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Йылан этип, шону къурукъгъа бегет: оьзюн йылан тикген гьар ким шогъар къараса, ол сав къалажакъ.

9Муса, езден йылан да этип, шону къурукъгъа бегете. Эгер биревню йылан тикгенде, ол ез йылангъа къараса, сав къала болгъан[+].


Муапгъа элтеген ёл

10Исрайыллылар ёлун узата ва Убут деген ерге гелип токътай[+]. 11Олар Убутдан чыгъа ва Муапны[†] къаршысындагъы Аййа-Абарим деген дангылда гюнтувушгъа багъып токътай[+]. 12Шондан олар дагъы да ариге багъып юрюй ва Зарат деген къолгъа гелип токътай[+]. 13Заратдан олар дагъы да ариге багъып юрюй ва Арнун деген оьзенни ари ягъындагъы амурлуланы дазуларындан узатылагъан дангылгъа гелип токътай. (Арнун – Муапны, Муапны ва амурлуланы арасындагъы дазусу.)[+] 14Шо саялы «Раббибизни давларыны китабында»[*] булай деп эсгериле: «Супадагъы Вагьип ва Арнунну бутакълары, 15Ар деген ерге узатылагъан ва Муапны дазуларыны бою булан ерлешген къакъаланы бетлери»[+].

16Дангылдан олар Бер[*] деген къуюгъа багъып ёлун узата. Шо ерде Раббибиз Мусагъа булай айтгъан болгъан:

– Адамланы жый, Мен олагъа сув берейим.

17Шо заман исрайыллылар шу сарынны айтгъан:

«Къую, тол!
Ону гьакъында йырлагъыз,
18Шо къуюну башчылар къазгъан,
халкъны абурлу адамлары
асатаякълары булан къазгъан».

Олар дангылдан Маттанагъа, 19Маттанадан Нагьлиилге, Нагьлиилден Бамутгъа, 20Бамутдан буса дангылны уьстюнден Пасганы бийиклиги гёрюнеген Муап къолгъа гете.


Сигьундан уьст чыгъыв


(Такр 2:24-37)

21[•]Исрайыллылар чавушлардан таба амурлуланы пачасы Сигьунгъа булай айтып йибере:

22– Бизге уьлкенгден оьтюп чыкъма ихтияр бер. Биз не авлакълагъа, не юзюмлюклеге бурулмажакъбыз, къуюлардан сув да ичмежекбиз. Сени топурагъынгдан оьтюп къалгъанча, биз шагьра ёл булан юрюп туражакъбыз[+].

23Тек Сигьун исрайыллылагъа оьзюню топурагъындан оьтюп чыкъма ихтияр бермей. Ол, асгерин жыйып, исрайыллыланы алдына чыкъмакъ учун, дангылгъа геле. Ягьас деген ерге гелип, ол исрайыллылар булан ябуша. 24Тек исрайыллылар Сигьунну къылыч уруп оьлтюре ва Арнун оьзенден тутуп Яббукъ оьзенге, аммунлулагъа ерли, ону топурагъын елей. Неге тюгюл, аммунлуланы дазусу бек болгъан[+]. 25Исрайыллылар амурлуланы бары да шагьарларын, Гьашбунну ва ону айланасындагъы юртланы да къошуп, елеп олтура. 26Гьашбун амурлуланы пачасы Сигьунну тахшагьары болгъан. Ол Муапны алдагъы пачасы булан дав юрютген ва тап Арнунгъа ерли ону бары топурагъын чыгъарып алгъан.

27Шо саялы йырчылар булай йырлай:

«Гьашбунгъа барыгъыз, шо янгыдан къурулсун;
Сигьунну шагьары кюлден гётерилсин!

28Гьашбунда от лавуллап яна,
Сигьунну шагьарында оьртен яллай.
Оьртен Арнунну бийикликлерини[†] еслерин,
Ар-Муапны ютду.
29Адаршай сагъа, Муап!
Ёкъ болдунг сен, Камушну[*] халкъы!
Ол уланларын къачма борчлу этди,
къызларын амурлуланы пачасы
Сигьунну къаравашлары этди[+].

30Биз оланы окълар уруп йыкъдыкъ,
Гьашбундан тутуп Дибунгъа ерли бары халкъ къырылды.
Сени наслунгну урлугъу уьшюдю.
Медебагъа ерли узатылагъан
Нупагьны дагъытдыкъ биз»[+].

31Исрайыллылар амурлуланы топурагъында шолай ерлеше. 32Муса Язерге тынчыланы йибере. Исрайыллылар шону айланасындагъы юртланы елей, шолардан амурлуланы къувалай[+].


Угдан уьст чыгъыв


(Такр 3:1-11)

33Сонг исрайыллылар, бурулуп, ёл булан Башангъа гётериле. Башанны пачасы Уг, Идраи деген шагьарны къырыйында исрайыллылар булан ябушмакъ учун, бары асгери булан оланы алдына чыгъа. 34Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Угдан къоркъма, неге тюгюл Мен ону бары асгери ва топурагъы да булан бирче сени къолунга бердим. Амурлуланы Гьашбунда гьакимлик этген пачасы Сигьунгъа этгенингни огъар да эт[+].

35Исрайыллылар Угну, ону уланларын, бары асгерин, бирин де сав къоймайлы, оьлтюре ва ону топурагъын елей.

### 22


Балакъ Балаамны чакъыра

1Исрайыллылар[†] Муапны[†] тюзлюклерине багъып тербене ва Урдунну[†] къырыйында, Еригьонну къаршысында токътай.

2Сиппурну уланы Балакъ исрайыллылар амурлулагъа этген бары ишни гёрюп тура[+]. 3Муаплылар исрайыллылардан бек къоркъа, неге тюгюл олар оьтесиз кёп болгъан. Олар исрайыллылардан оьтесиз бек къоркъа.

4Муаплылар Мидьянны[†] тамазаларына:

– Авлакъдагъы оьгюз отну нечик ашап битдире буса, бу халкъ да айланабыздагъы бары затны ашап битдирежек, – дей.

Шо вакътилерде Муапны пачасы болгъан Балакъ 5Баурну уланы Балаамны[†] артындан Фиратдагъы Патургъа, ону ана топурагъына, чавушларын йибере. Балакъ булай дей:

– Мисриден бир халкъ чыгъып, ер юзюн толтуруп къойду ва мени янымда ерлешди[+]. 6Гел, мени тилевюме гёре шо халкъгъа налат бер, неге тюгюл шо халкъ гючлю, мени огъар гючюм чатмай. Балики, шо заман мен оланы янчып ва уьлкемден къувалап боларман. Мен билемен, сен кимни шабагьатласанг – олар шабагьатлана, кимге налат берсенг – налатлана.

7Муапны ва Мидьянны тамазалары, халмажчылыкъ учун тёлеме гьакъ да алып, ёл чыгъа. Балаамны янына гелип, тамазалар огъар Балакъ айтгъан бары сёзню етишдире.

8– Мунда гече къалыгъыз, – дей Балаам олагъа, – мен сизге Раббибиз магъа берген жавапны айтарман.

Муаплыланы тамазалары ону янында къала. 9Раббибиз, Балаамны янына гелип:

– Сени уьюнгдеги бу адамлар[†] кимлердир? – деп сорай.

10Балаам Раббибизге булай жавап бере:

– Муапны пачасы, Сиппурну уланы Балакъ магъа: 11«Мисриден бир халкъ чыгъып, ер юзюн толтуруп къойду. Гелип, шо халкъгъа налат бер. Балики, шо заман мен олар булан ябушуп ва къувалап боларман», – деп айтып йиберген.

12Раббибиз Балаамгъа булай айта:

– Барма олар булан. Шо халкъны налатлама, неге тюгюл шо халкъ шабагьатлыдыр.

13Балаам, артындагъы гюн эртен туруп, Балакъ йиберип гелген тамазалагъа:

– Оьзюгюзню уьлкегизге къайтыгъыз. Раббибиз магъа сизин булан бармакъны гери урду, – дей.

14Муаплыланы тамазалары, Балакъны янына къайтып:

– Балаам бизин булан гелмекни гери урду, – дей.

15Балакъ оьзге тамазаланы йибере. Биринчилеринден эсе оланы санаву кёп ва абуру артыкъ бола. 16Олар, Балаамны янына гелип, булай дей:

– Сиппурну уланы Балакъ: «Мени яныма гелмекни гери урма. 17Мен сени чомарт кюйде савгъатлажакъман ва сен айтгъан бары затны этежекмен. Гелип, мен саялы шо халкъгъа налат бер», – дей.

18Тек Балаам Балакъны тамазаларына булай жавап къайтара:

– Балакъ гьатта ичи гюмюшден, алтындан тыгъылып толгъан къаласын бережек эди буса да, мени Аллагьымны, Раббимни буйругъуна къаршы бир зат да этип болмажакъ эдим[+]. 19Буса да, алда гелгенлери йимик, сиз де мунда гече къалыгъыз. Мен буса, Раббибиз дагъы да не айтар экен, билип къарайым.

20Шо гече Раббибиз, Балаамны янына гелип, булай айта:

– Бу адамлар сени чакъырып гелген сонг, туруп, олар булан бар. Тек янгыз Мен сагъа айтгъанны этерсен.


Балаамны тиши эшеги

21Балаам, эртен туруп, тиши эшегин де ерлеп, Муапны тамазалары булан ёл чыгъа. 22Тек Балаам ёл чыкъгъанда, Раббибиз къазаплана. Огъар пуршав этмек учун, Раббибизни Малайиги ёлгъа чыгъып токътай. Балаам эшегине де минип бара. Ону булан эки къуллукъчусу да бола. 23Эшек къолунда сувурулгъан къылычы да булан ёлда токътагъан Раббибизни Малайигин гёргенде, ёлдан авлакъгъа бурула. Эшегин къайтып ёлгъа салмакъ учун, Балаам ону токъалап тербей.

24Шо заман Раббибизни Малайиги эки юзюмлюкню арасы булан оьтеген тар сокъмакъгъа гелип токътай. Сокъмакъны эки де ягъасында таш барулар бола. 25Раббибизни Малайигин гёрюп, эшек баругъа багъып къысылма башлай ва Балаамны аягъын баругъа багъып къысып къоя. Ол янгыдан эшегин токъалама гирише.

26Шо заман Раббибизни Малайиги, алгъа чыгъып, не онггъа, не солгъа бурулуп болмайгъан тар ерде токътай. 27Раббибизни Малайигин гёрюп, эшек Балаамны тюбюндеги кюйде ятып къала. Ол буса, къазапланып, эшекни таякъ булан токъалап тербей. 28Шо заман Раббибиз Балаамгъа эшекни булай сёйлете:

– Арт-артындан мени уьч керен тюер йимик, сагъа не этгенмен?

29Балаам эшегине:

– Сен мени мысгъыллап турдунг! Къолумда къылыч болгъан буса, мен сени шу ерде оьлтюрежек эдим, – деп жавап къайтара.

30Эшек Балаамгъа:

– Мен сени эшегинг тюгюлменми дагъы? Бугюн болгъунча сен магъа минип айланып турмадынгмы дагъы? Сени мысгъыллайгъан хасиятым бармы эди дагъы? – дей.

– Ёкъ эди, – дей Балаам.

31Шо заман Раббибиз Балаамгъа гёзлерин ача ва ол ёлда къылычын да сувуруп токътагъан Раббибизни Малайигин гёре. Балаам, бетин ерге де къаплап, эниш тюшюп баш ие. 32Раббибизни Малайиги огъар булай айта:

– Сен неге эшегингни арт-артындан уьч керен токъаладынг? Мен мунда сагъа пуршав этмек учун чыкъгъанман, неге тюгюл мен сен тюшген ёлгъа рази тюгюлмен. 33Эшегинг Мени гёре эди ва Менден уьч керен бурулду. Эгер эшек бурулмагъан эди буса, огъар языгъым чыгъажакъ эди, сени буса Мен оьлтюрежек эдим.

34Балаам Раббибизни Малайигине:

– Мен гюнагь иш этдим. Сен мени ёлумну къыркъгъанынгны билмедим. Гьали буса, Сен сюймеген сонг, мен къайтып гетейим, – дей.

35Раббибизни Малайиги Балаамгъа булай айта:

– Бу адамлар булан бар. Тек олагъа янгыз Мен айтгъанны сёйлерсен.

Балаам Балакъны тамазалары булан ёл чыгъа. 36Балаам гелегенни эшитип, Балакъ ону Арнунну дазусундагъы, оьзюню топурагъыны ягъасындагъы, Муапны шагьарына къаршыламакъ учун геле[+]. 37Балакъ Балаамгъа:

– Мен сени чакъырсын деп йиберген эдим чи. Неге яныма гелмей эдинг? Мен сагъа савгъат берип болмайманмы дагъы? – дей.

38– Муна, гелдим янынга, – деп жавап бере Балаам. – Тек мени бир зат айтма сама да гючюм ёкъ. Мен янгыз Раббибиз буюргъанны айтма тарыкъман.

39Балаам Балакъ булан Карьят-Гьасут деген шагьаргъа бара. 40Балакъ оьгюзлени, къойланы къурбан эте ва этни бир пайын Балаамгъа ва ону булангъы тамазалагъа берип йибере.


Балаамны биринчи сёйлевю

41Артындагъы гюн эртен Балакъ оьзю булан Балаамны Бамут-Баалгъа[†][*] алып бара. Балаам шондан халкъны бир пайын гёре.

### 23

1Балаам[†] Балакъгъа:

– Магъа шу ерде етти къурбан этеген ер[†] къур ва етти бугъа ва етти къой гьазирле, – дей[+].

2Балакъ Балаам айтгъан кюйде эте. Олар экевю де къурбан этеген ерлени гьарисинде бирер бугъаны ва бирер къойну къурбан эте. 3Балаам Балакъгъа булай дей:

– Шу ерде, оьзюнгню бютюнлей яллатып этген къурбанларынгны къырыйында токъта, мен буса бир янгъа тайып турайым. Балики, мени булан ёлукъмакъ учун, Раббибиз гелер. Ол магъа нени ачыкъ этсе, шо гьакъда мен сагъа хабарлажакъман.

Балаам такъыракъ бийикликге гете.

4Раббибиз ону булан ёлугъа. Балаам:

– Мен етти къурбан этеген ер гьазирледим. Шоланы гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан этдим, – дей.

5Раббибиз Балаамгъа не айтма тарыкъны уьйрете ва:

– Балакъны янына къайт ва огъар Мен сагъа айтгъан затны етишдир, – деп буюра.

6Ол Балакъны янына етише. Шо вакътиде Балакъ Муапны[†] бары да башчылары да булан бирче оьзлени бютюнлей яллатып этген къурбанларыны янында эретуруп токътагъан болгъан. 7Балаам гележекде болажакъ ишлени билдирме башлай:

– Муапны пачасы Балакъ мени
Арамдан – гюнтувушдагъы тавлардан
гелтирди ва булай деди:
«Гел, Якъубгъа[†] налат бер;
гел, Исрайылны[†] дагъытып къой».
8Раббибиз оьзлеге налат бермегенлеге
мен нечик налат берейим?
Раббибиз яманлыкъ этмегенлеге
мен нечик яманлыкъ этейим[+]?
9Мен олагъа ярланы
бийикликлерине[†] минип къарагъанман,
олагъа тёбелеге минип тигилгенмен.
Айрыча яшайгъан халкъны гёремен.
Шо халкъ оьзюн оьзге халкълагъа ошатмай[+].
10Якъубну наслуларын санап болар ерде иш ёкъ,
Исрайылны дёртден бир пайын
да санап болар ерде иш ёкъ,
оланы санаву топуракъдагъы чанг
бюртюклер чакъы бар!
Мен муъмин кююмде оьлюп къалайым чы.
Мени наслум да бу халкъгъа ошап къалсын дагъы![+]

11Балакъ Балаамгъа:

– Сен магъа этгенинг недир? Мен сени душманларыма налат берме чакъыргъан эдим, сен буса оланы шабагьатлайсан! – дей.

12Ол:

– Мен магъа Раббибиз айтгъанны сёйлеме герек тюгюлменми дагъы? – деп жавап къайтара.


Балаамны экинчи сёйлевю

13Шо заман Балакъ Балаамгъа булай дей:

– Юрю, башгъа ерге барайыкъ. Сен оланы шондан таба гёрме болажакъсан. Сен шондан таба оланы барын да тюгюл, янгыз бирлерин гёрежексен. Олагъа шондан таба сама налат бер.

14Балакъ Балаамны Пасганы бийиклигиндеги Супимге элте. Ол шонда етти къурбан этеген ер къура, гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан эте. 15Балаам Балакъгъа:

– Мен Раббибиз булан ёлукъгъанча, шу ерде, оьзюнгню бютюнлей яллатып этген къурбанларынгны янында токътап тур, – дей.

16Раббибиз Балаам булан ёлугъа, огъар не айтма тарыкъны уьйрете ва:

– Балакъны янына къайтып, огъар Мен айтгъанны етишдир, – деп буюра.

17Ол Балакъны янына бара. Шо вакътиде Балакъ Муапны бары да башчылары да булан бирче оьзлени бютюнлей яллатып этген къурбанларыны янында эретуруп токътагъан болгъан. Балакъ огъар:

– Раббигиз не айтды? – деп сорай.

18Шо заман Балаам гележекде болагъан ишлени билдирме башлай:

– Сиппурну уланы Балакъ, оьзюнгню елеп,
магъа тынгла, къулакъ ас.
19Ялгъан айтма Раббибиз инсан тюгюл,
Ол пикрусун да алышдырмай.
Ол бир затны айтып, этмей къояжакъмы?
Ваъда[†] да этип, кютмей къояжакъмы[+]?
20Ол магъа шабагьатла деп буюрду.
Шабагьатлайгъан Олдур – мен алышдырып болмайман.

21Якъубда гюнагь гёрюнмей,
Исрайылда языкълыкъ эс этилмей.
Оьзлер Пачасы деп билдирген Раббибиз,
оланы Аллагьы, олар булан бирче.
22Раббибиз оланы Мисриден чыгъарды.
Раббибизде къыр бугъадагъы гюч бар[+].
23Якъубгъа къаршы сигьручулукъ ёкъ,
Исрайылгъа къаршы халмажчылыкъ ёкъ.
Гьали Якъубну ва Исрайылны гьакъында:
«Муна Раббибизни этгени!» – деп айтып тербежек[+].
24Халкъ тиши арсландай гётерилежек,
эркек арсландай хозгъалажакъ!
Ол тутгъанларын ашап битмейли,
къанын[†] ичип тоймайлы, рагьатланмажакъ[+].

25Шо заман Балакъ Балаамгъа:

– Олагъа налат берме ва оланы шабагьатлама!

26Балаам:

– Мен сагъа Раббигиз магъа айтгъан бары затны этме герегимни айтмадыммы дагъы? – деп жавап къайтара.


Балаамны уьчюнчю сёйлевю

27Шо заман Балакъ Балаамгъа:

– Юрю, мен сени башгъа ерге элтейим. Балики, Раббигиз сен олагъа шондан таба налат бергенни сюер, – дей.

28Балакъ Балаамны дангылгъа бакъгъан Паурну башына элте. 29Балаам Балакъгъа:

– Магъа бу ерде етти къурбан этеген ер де къуруп, етти бугъа ва етти къой гьазирле, – дей.

30Балакъ Балаам айтгъан кюйде эте. Ол къурбан этеген ерлени гьарисинде бугъаны ва къойну къурбан эте.

### 24

1Балаам[†] Раббибиз Исрайылны[†] шабагьатлама сюегенни гёргенде, ол, алда йимик, муъжизатлар излеме бармай, юзюн дангылгъа багъып бакъдыра. 2Балаам къарап исрайыллыланы къавумлагъа гёре токътагъанын гёргенде, Аллагьны Ругьун сезе[+]. 3Ол гележекде болажакъ булай ишлени билдире:

– Баурну уланы Балаам гележекде болажакъ
ишлени билдире тура. Гёзлери яхшы гёреген пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
4Раббибизни каламын эшитеген пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
Оьзюне Къудратланы Еси Раббибиз
гьайран гёрюнюш гёрсетеген,
йыгъылса да, гёзлери
ачылгъан кюйде къалагъан пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура:
5Огь, не тизивдюр дагъы, Якъуб,[†] чатырларынг,
сени турагъан ерлеринг, Исрайыл!
6Шолар хурма тереклени узатылгъан орманлыгъыдай,
оьзен ягъадагъы бавлардай,
Раббибиз орнатгъан алоэ[*] тереклердей,
сув ягъадагъы къарагъайлардай.
7Шоланы бутакъларындан сув тама,
шолар аявсуздан емиш берип тура.

Оланы пачасы Агагдан уллу болажакъ,
пачалыгъы оьр болажакъ.

8Раббибиз оланы Мисриден чыгъарды,
оларда къыр бугъаны къуваты бар.
Олар душман халкъланы юта,
оланы сюеклерин увата,
оланы окъ уруп йыгъа[+].
9Олар эркек арсландай, сюйкеле, ята,
тиши арсландай – оланы ким тургъузуп болажакъ?

Сизин шабагьатлайгъанлар оьзлер шабагьатлансын дагъы,
сизин налатлайгъанлар буса оьзлер налатлансын дагъы![+]

10Балакъ Балаамгъа къазаплана. Балакъ, къолларын да силлеп, огъар булай дей:

– Мен сени душманларыма налат берсин деп чакъыргъан эдим. Сен буса оланы арт-артындан уьч керен шабагьатладынг![+] 11Тас бол шундан! Уьюнге бар! Мен сени аявсуздан савгъатлама ваъда[†] этген эдим, тек Раббинг сени савгъатдан магьрюм этди.


Балаамны ахырынчы сёйлевлери

12Балаам Балакъгъа булай жавап къайтара:

– Сен йиберип гелген чавушларынга мен: 13«Балакъ гьатта ичи гюмюшден, алтындан тыгъылып толгъан къаласын бережек эди буса да, оьзюмню ихтиярым булан не яхшылыкъ этип, не яманлыкъ этип, Раббимни буйругъуна къаршы чыгъып болмажакъ эдим. Мен янгыз Раббим айтгъанны айтма тарыкъман», – деп айтмадыммы дагъы? 14Яхшы, мен оьзюмню халкъымны янына къайтаман. Тек сен магъа бу халкъ гележекде сени халкъынга не этежекни билдирме къой.

15Балаам гележекде болажакъ булай ишлени билдире:

– Оьзюню гёзлери яхшы гёреген Баурну уланы Балаам,
гележекде болажакъ ишлени билдире тура.
16Раббибизни каламын эшитеген,
Аллагьу-Тааладан билим алгъан,
Къудратланы Еси гёрсетгенни гёреген,
йыгъылса да, гёзлери
ачылгъан кюйде къалагъан пайхаммар
гележекде болажакъ ишлени билдире тура:
17Ону гёремен, тек гьали буссагьат тюгюл;
Огъар къарайман, тек гьали де ювукъ болуп битмеген.
Якъубну юлдузу чыкъды,
Исрайылдан таба пачаны асатаягъы гётерилди,
Муапны[†] мангалайларын уватды
ва Шисни наслуларын уруп йыкъды[+].
18Адумну[†] ележеклер,
ону душманы Саирни ележеклер,
тек Исрайыл беклешежек[+].
19Якъубдан таба пача чыгъып,
шагьарда къутгъарылгъанланы дагъытажакъ.

20Балаам амаликлеге къарады ва гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Амаликлилер[†] халкъланы арасында биринчилерден болду,
тек гележекде даимге ёкъ болажакъ[+].

21Ол кенлилени гёрдю ва гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Уьюгюзге къоркъунчлукъ ёкъ,
Сизин уягъыз ярдадыр[+].
22Тек Ашшур сизин есир этгенче,
кенлилер отгъа ташланажакъ.

23Балаам гележекде болажакъ булай ишлени билдирди:

– Раббибиз бу ишлени этгенде, бирев де сав къалмажакъ.
24Киттимден гемелер гелип,
Ашшурну ва Эберни ележек,
тек оьзлер даимге ёкъ болажакъ[+].

25Балаам жыйылып, къайтып уьюне гете. Балакъ да оьз ёлуна тюшюп гете.

### 25


Исрайыллылар Баал-Паур деген ялгъан аллагьгъа сужда къыла

1Исрайыллылар[†] Шиттимде токътагъан вакътисинде муаплы[†] къатынлар булан зиналыкъ юрютме башлай[+]. 2Къатынлар исрайыллыланы оьзлени ялгъан аллагьларына къурбан этме чакъыра болгъан. Исрайыллылар шо аллагьлагъа сужда къылагъанда, къурбан этни ашай болгъан[+]. 3Шолай исрайыллылар Баал-Паур[†] деген ялгъан аллагьгъа сужда къыла. Раббибиз олагъа къазаплана[+]. 4Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

– Мени алдымда бары халкъ гёреген кюйде бу халкъны бары да башчыларын ас. Янгыз шо заман Мени исрайыллылагъа бакъгъан якъдагъы къайнап турагъан къазапланывум басылар[+].

5Муса Исрайылны башчыларына:

– Гьаригиз оьзюгюзню адамларыгъызны[†] арасындан Баал-Паургъа сужда къылгъанларын оьлтюрюгюз, – дей.

6Шо заман бир исрайыллы, Муса да, бары да исрайыллылар да гёре туруп, оьзюню уьюне бир мидьянлы[†] къатынны гелтире. Шо вакътиде исрайыллылар Ёлугъувну чатырына гиреген ерде йылап тура болгъан. 7Дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Алиазарны уланы Пингьас, бу ишни гёрюп, халкъны да къоюп, къолуна сюнгюсюн де алып,[+] 8исрайыллыны арты булан чатыргъа гире. Ол исрайыллыны да, шо къатынны да сюнгюсю булан къурсакъларына чанчып оьлтюре. Шо заман исрайыллыланы арасында яйылгъан югъагъан аврув токътай[+]. 9Тек шо аврувдан йигирма дёрт минг адам къырыла. 10Раббибиз Мусагъа булай айта:

11– Дин къуллукъчу Гьарунну уланы Алиазарны уланы Пингьас Мени исрайыллылагъа бакъгъан якъдагъы къазапланывумну басылтды. Ол Мени мысгъыллагъанлардан оьч алды, шо саялы Мен де, къазапланып, исрайыллыланы дагъыта турмадым. 12Гьасили, Пингьасгъа айт: Мен ону булан парахатлыкъны разилешивюн[†] бегетемен. 13Пингьас ва ону наслулары булан даимлик сыйлылыкъны[†] разилешивю бегетиле. Неге тюгюл, ол, Мени къаныгъывлу[†] кюйде якълап, исрайыллыланы таза[†] этди.

14Мидьянлы къатын булан бирче оьлтюрюлген исрайыллыны аты Зимри болгъан. Ол Салуну уланы, Симонну къавумундагъы тухумну башчысы болгъан. 15Мидьянлы къатынны аты буса Кузби болгъан. Ол тухумну башчысы, Мидьяндагъы тухумну башы Сурну къызы болгъан[+].

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Мидьянлыланы душман гёрюгюз ва оланы оьлтюрюгюз[+]. 18Олар сизин душман тутуп иш гёрдю чю дагъы. Олар, Баал-Паурну ва мидьянлыланы башчысыны къызы, оьзлени къавумдашы Кузбини кёмеклиги булан алдатып, сизин тузакъгъа тюшюрюп токътады. Кузби буса халкъгъа Паур саялы югъагъан аврув къопгъанда, оьлтюрюлген эди.

### 26


Исрайыллылар экинчилей гьисапгъа алына

1Югъагъан аврув токътагъан сонг, Раббибиз дин къуллукъчу[†] Гьарунну[†] уланы Алиазаргъа булай айта:

2– Бары да исрайыллыланы[†] асгерлик къуллукъгъа ярайгъанларындан йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин тухумларына гёре гьисапгъа алыгъыз[+].

3Еригьонну къаршысындагъы Урдунну[†] къырыйындагъы Муапны[†] тюзлюклеринде Муса[†] ва дин къуллукъчу Алиазар олагъа:

4– Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, исрайыллыланы йигирма йыл битгенлерин ва шо оьмюрден оьтгенлерин гьисапгъа алыгъыз, – дей.

Муна Мисриден чыкъгъан исрайыллылар:

5Исрайылны биринчи уланы Раубимни наслулары:

Гьанокдан таба – гьаноклуланы тухуму;
Паллудан таба – паллулуланы тухуму;[+]
6Гьасирундан таба – гьасирунлуланы тухуму;
Кармиден таба – кармилилени тухуму[+].

7Булар Раубимни тухумлары. Гьисапгъа 43 730 эргиши алына[+].

8Паллуну уланы Алиап болгъан, 9Алиапны уланлары буса Намуил, Дасан ва Абирам болгъан. Дасан да, Абирам да белгили адамлар[†] болгъан. Олар Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётере. Олар Корагьны[†] Раббибизге баш гётерген ёлдашларыны арасында да бола[+]. 10Топуракъ ачылып, Корагь да булан бирче оланы ютуп къоя. Корагьны ёлдашлары буса эки юз элли эргиши яллагъан отда оьлген болгъан. Оланы оьлюмю къалгъанлар учун бир буварыв йимик болгъан[+]. 11Тек Корагьны уланлары шо гюн оьлмей[+].

12Тухумларына гёре Симонну наслулары:

Намуилден таба – намуиллилени тухуму;
Яминден таба – яминлилени тухуму;
Якинден таба – якинлилени тухуму;[+]
13Зарагьдан таба – зарагьлыланы тухуму;
Шаулдан таба – шауллуланы тухуму.

14Булар Симонну тухумлары. Гьисапгъа 22 200 эргиши алына[+].

15Тухумларына гёре Гатны наслулары:

Сипундан таба – сипунлуланы тухуму;
Гьаггиден таба – гьаггилилени тухуму;
Шуниден таба – шунилилени тухуму;[+]
16Узниден таба – узнилилени тухуму;
Ириден таба – ирилилени тухуму;
17Арутдан таба – арутлуланы тухуму;
Аръилиден таба – аръилилилени тухуму.

18Булар Гатны тухумлары. Гьисапгъа 40 500 эргиши алына[+].

19Ягьудини Ир ва Онан деген уланлары Канъанда[†] оьле[+].

20Тухумларына гёре Ягьудини наслулары:
Шеладан таба – шелалыланы тухуму;
Паресден таба – пареслилени тухуму;
Зарагьдан таба – зарагьлыланы тухуму.
21Паресни наслулары:
Гьасирундан таба – гьасирунлуланы тухуму;
Гьамулдан таба – гьамуллуланы тухуму;

22Булар Ягьудини тухумлары. Гьисапгъа 76 500 эргиши алына[+].

23Тухумларына гёре Иссакарны наслулары:

Туладан таба – тулалыланы тухуму;
Пуввадан таба – пуввалыланы тухуму;[+]
24Яшупдан таба – яшуплуланы тухуму;
Шамрундан таба шамрунлуланы тухуму.

25Булар Иссакарны тухумлары. Гьисапгъа 64 300 эргиши алына[+].

26Тухумларына гёре Забулунну[†] наслулары:

Серетден таба – серетлилени тухуму;
Айлундан таба – айлунлуланы тухуму;
Ягьлелден таба – ягьлеллилени тухуму[+].

27Булар Забулунну тухумлары. Гьисапгъа 60 500 эргиши алына[+].

28Юсупну[†] Манассадан ва Апрайимден таба тухумларына гёре наслулары:[+]

29Манассаны наслулары:

Макирден таба – макирлилени тухуму (Макир Гилатны[†] атасы болгъан);
Гилатдан таба – гилатлыланы тухуму.
30Муна Гилатны наслулары:
Иазардан таба – иазарлыланы тухуму;
Гьалакъдан таба – гьалакълыланы тухуму;
31Асрийылдан таба – асрийыллыланы тухуму;
Шекемден таба – шекемлилени тухуму;
32Шемидадан таба – шамидалыланы тухуму;
Гьапардан таба – гьапарлыланы тухуму.

33(Гьапарны уланы Салупгьатны уланлары болмагъан. Ону янгыз къызлары болгъан. Оланы атлары Магьла, Нуат, Гьугла, Милка ва Тирса болгъан.)[+]

34Булар Манассаны тухумлары. Гьисапгъа 52 700 эргиши алына[+].

35Муна тухумларына гёре Апрайимни наслулары:

Шуталагьдан таба – шуталагьлыланы тухуму;
Бакардан таба – бакарлыланы тухуму;
Тагьандан таба – тагьанлыланы тухуму.

36Муна Шуталагьны наслулары:

Эрандан – эранлыланы наслулары.

37Бу Апрайимни тухумлары. Гьисапгъа 32 500 эргиши алына.

Бу тухумларына гёре Юсупну наслулары[+].

38Тухумларына гёре Буньяминни[†] наслулары:

Баладан – балалыланы тухуму;
Ашбилден таба – ашбиллилени тухуму;
Агьирамдан таба – агьирамлыланы тухуму;[+]
39Шапупамдан таба – шупамлыланы тухуму;
Гьупамдан таба – гьупамлыланы тухуму.

40Аратдан ва Наамандан таба Баланы наслулары:

Аратдан таба – аратлыланы тухуму;
Наамандан таба – нааманлыланы тухуму.

41Булар Буньяминни тухумлары. Гьисапгъа 45 600 эргиши алына[+].

42Муна тухумларына гёре Данны наслулары:

Шугьамдан таба – шугьамлыланы тухуму.

Булар Данны тухумлары:[+] 43олар бары да шугьамлыланы тухумлары болгъан. Гьисапгъа 64 400 эргиши алына[+].

44Тухумларына гёре Аширни наслулары:

Ямнадан таба – ямналыланы тухуму;
Ишвиден таба – ишвилилени тухуму;
Бариадан таба – бариалыланы тухуму;[+]
45Барианы наслуларындан таба буса:
Гьабирден таба – гьабирлилени тухуму;
Малкийилден таба – малкийиллилени тухуму.

46(Аширни Сарагь[†] деген къызы болгъан.)

47Булар Аширни тухумлары. Гьисапгъа 53 400 эргиши алына[+].

48Тухумларына гёре Напталини[†] наслулары:

Ягьселден таба – ягьселлилени тухуму;
Гуниден таба – гунилилени тухуму;[+]
49Исирден таба – исирлилени тухуму;
Шиллемден таба – шиллемлилени тухуму.

50Булар Напталини тухумлары. Гьисапгъа 45 400 эргиши алына[+].

51Бары да исрайыллыланы санаву 601 730 эргиши бола[+].

52Раббибиз Мусагъа булай айта:

53– Тухумланы арасында топуракъны пайлайгъанда, адамланы санавун гёз алгъа тутугъуз. 54Уллу къавумгъа уллу пай чыгъарыгъыз, гиччисине – гиччисин. Гьар къавумгъа гьисапгъа алынгъан адамларыны санавуна гёре пай тийдиригиз[+]. 55Топуракъны чёп салып пайлагъыз. Олар оьзлени пайларын аталарыны къавумларыны атларына гёре алсын. 56Гьар пайны кёп санавлу къавумланы да, аз санавлуларыны да арасында чёп салып пайлагъыз.

57[•]Тухумларына гёре гьисапгъа алынгъан левилилер:[†]

Гаршундан таба – гаршунлуланы тухуму;
Кегьатдан таба – кегьатлыланы тухуму;
Марариден таба – марарилени тухуму.

58Муна левилилени тухумлары:

либнилилени тухуму;
гьабрунлуланы тухуму;
магьлилени тухуму;
мушлуланы тухуму;
корагьлыланы тухуму.

(Кегьат Амрамны ата-бабаларындан болгъан. 59Амрамны къатыныны аты Юкабат болгъан. Юкабат Левини наслуларындан ва Мисриде левилилени арасында тувгъан болгъан. Амрамдан ол Гьарунну, Мусаны ва Марьямны тапгъан. 60Гьарун Надапны, Абигьутну, Алиазарны ва Итамарны атасы болгъан[+]. 61Тек Надап ва Абигьут Раббибиз ят гёрген отну гелтиргенде, оьле[*].)[+]

62Левили эргишилени бир ай битгенлерини ва шо оьмюрден оьтгенлерини санаву 23 000 адам бола. Левилилени оьзге исрайыллылар булан гьисапгъа алмай, неге тюгюл олагъа оьзлени пайы тюшмеген болгъан[+].

63Булар Муса ва дин къуллукъчу Алиазар Еригьонну къаршысындагъы, Урдунну къырыйындагъы Муапны тюзлюклеринде гьисапгъа алынгъан исрайыллылар. 64Оланы арасында Муса ва Гьарун Синай[†] дангылда гьисапгъа алгъан бир исрайыллы да болмагъан. 65Раббибиз исрайыллылагъа оьзлер дангылда оьлежегин айтып берген чи дагъы. Олардан Япуннаны уланы Калипден ва Нунну уланы Ясуадан къайры дагъы бириси де къалмай[+].

### 27


Салупгьатны къызларына варисликге топуракъ бериле


(Сан 36:1-12)

1[•]Гьапарны уланы Салупгьатны беш къызы болгъан: Магьла, Нуат, Гьугла, Милка ва Тирса. (Гьапар – Гилатны[†] уланы, Гилат – Макирни уланы, Макир – тухумну башы Манассаны уланы, Манасса – Юсупну[†] уланы.)[+] 2Олар, Ёлугъувну чатырына гиреген ерге гелип, Мусаны,[†] дин къуллукъчу[†] Алиазарны, башчыланы ва бары халкъны алдында да токътап, булай дей:

3– Бизин атабыз дангылда оьлдю. Ол Корагьны[†] Раббибизге къаршы чыкъгъан якъчылары булан бирче тюгюл эди. Атабыз оьзюню гюнагьы саялы оьлдю. Ондан сонг къалгъан уланлар ёкъ[+]. 4Атабызны уланлары болмагъан деп, неге тухумубуз ёкъ болуп къалма тарыкъ? Бизге де атабызны агъа-инилерине йимик пай чыгъар[+].

5Муса Раббибизден оланы иши гьакъында сорай. 6Раббибиз огъар булай айта:

7– Салупгьатны къызлары тюз затны сёйлей. Олагъа атасыны агъа-инилерини арасындагъы пайны бер ва атасыны пайын бер. 8Исрайыллылагъа[†] булай айт: «Эгер биревден сонг улан къалмаса, ону пайын къызына беригиз. 9Эгер ону къызы ёкъ буса, ону агъа-инилерине беригиз. 10Эгер ону агъа-инилери ёкъ буса, ону пайын атасыны агъа-инилерине беригиз. 11Эгер ону атасыны агъа-инилери болмагъан буса, ону пайын тухумундагъы лап ювукъ къардашына беригиз. Раббигиз Мусагъа буюргъан кюйде, шо исрайыллылар учун токъташдырылгъан къанун[†] болажакъ».


Ясуа Мусаны орнуна къала

12Сонг Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Абарим деген тавлагъа минип, Мен исрайыллылагъа береген топуракъгъа къара[+]. 13Шо топуракъны гёрюп, агъанг Гьарунну[†] арты булан сен де халкъынгны янына багъып таяжакъсан[+]. 14Неге тюгюл, сиз Мени буйругъума къаршы чыкъдыгъыз ва Цин дангылны къырыйындагъы сувланы ягъасында сиз баш гётерген халкъгъа Мени сыйлылыгъымны[†] гёрсетмедигиз.

(Шо Цин дангылдагъы Къадишни къырыйындагъы Марибаны сувлары болгъан.)[*][+]

15Муса Раббибизге булай дей:

16– Сен, Раббибиз, бютюн жанлы аламгъа тыныш береген Аллагьыбыз, халкъны уьстюне биревню сал[+]. 17Ол, Сени халкъынг къойчусу ёкъ сиривге ошамасын учун, халкъны алдына да тюшюп, адамланы[†] алып юрюсюн[+].

18Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Нунну уланы Ясуа – оьзюнде Аллагьдан гелген Ругь бар инсан. Сен ону уьстюне къолунгну сал[+]. 19Ону дин къуллукъчу Алиазарны ва бары халкъны алдына да чыгъарып, оьзюнгню орнунга къой[+]. 20Исрайыллылар Ясуагъа тынгласын учун, огъар оьзюнгню гьакимлигингден бир гесекни бер. 21Тек ол дин къуллукъчу Алиазаргъа сорап иш гёрсюн. Алиазар буса Уримни кёмеклиги булан Раббибизни Ясуагъа байлавлу чыгъаргъан къарарын соражакъ. Ясуа ва исрайыллылар оьзлени бары ишинде Алиазар айтгъангъа гёре юрюжек.

22Муса оьзюне Раббибиз буюргъан кюйде эте. Ол, Ясуаны дин къуллукъчу Алиазарны ва халкъны алдына да чыгъарып, 23уьстюне къолларын сала ва Раббибиз Мусадан таба айтгъан кюйде, ону оьзюню орнуна белгилей.

### 28


Гьар гюн этилеген къурбанлар


(Чыгъ 29:38-42)

1[•]Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа:[†] «Раббигизге этилген къурбан, Ол ушатагъан кюйде арив ийисли болсун деп, Раббигизге къурбан этилген экмек Огъар тийишли вакътиде этилсин деп тергев беригиз», – деп буюр[+]. 3Олагъа булай айт: «Муна Раббибиз учун сиз яллатып этме герек къурбан: гьар гюн даимги бютюнлей яллатмакъ учун тетиги ёкъ эки бирер йыллыкъ токълу. 4Бир токълуну эртен къурбан этигиз, бирисин буса – ахшам. 5Шону булан бирче зайтун майны гинни дёртден бир пайы булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын[†] къурбан этигиз. 6Шо – Синай[†] тавну этегинде къабул этилген бютюнлей яллатып этилген даимги къурбан, арив ийис, Раббигиз учун яллатып этилген къурбан. 7Гьар токълу булан бирче чагъырны гинни дёртден бир пайын къурбан этип тёгюгюз. Раббигиз учун къурбан этеген чагъырыгъызны Сыйлы[†] ерни къырыйында тёгюгюз. 8Бириси токълуну, эртенгиси йимик, ахшам шо кюйде къурбан этилеген экмек ва къурбан этилип тёгюлеген чагъыр булан къурбан этигиз. Шо – яллатып этилеген къурбан, Раббигиз ушатагъан арив ийис».


Сонгугюн этилеген къурбанлар

9«Сонгугюн[†] тетиги ёкъ эки токълуну къурбан этигиз. Шолар булан бирче чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] ва майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын къурбан этигиз. 10Оьзю булан бирче бютюнлей яллатып этилген даимги къурбанны ва чагъыр тёгюп этилген къурбанны санамагъанда, гьар сонгугюн бютюнлей яллатып этилеген къурбан[†] шолайдыр».


Гьар айда этилеген къурбанлар

11«Гьар айны биринчи гюнюнде Раббигизге тетиги ёкъ эки бугъаны, бир къойну, етти бирер йыллыкъ токълуну яллатып къурбан этигиз[+]. 12Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, 13токълу булан да бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап экмекни къурбан[†] эт. Шо – яллатып этилеген къурбан, Раббигиз ушатагъан арив ийис, яллатып этилеген къурбан учун. 14Гьар бугъа булан бирче къурбан этип тёгеген чагъырдан гинни яртысы, къой булан бирче гинни уьчден бир пайы, токълу булан да бирче гинни дёртден бир пайы болсун. Шо – гьар ай бютюнлей яллатып этилеген къурбан. Шо къурбанны гьар Ай янгырагъанда[*] йылны узагъында этме герек. 15Чагъыр тёгюп этеген тийишли къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбандан къайры, гюнагь учун Раббигизге бир эчкини къурбан этме герек».


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Лев 23:5-8; Такр 16:1-8)

16[•]«Биринчи айны он дёртюнчю гюнюнде Раббигизни Пасхасы[†] бола[+]. 17Шо айны он бешинчи гюнюнде байрам болсун. Етти гюн маясыз экмек ашагъыз[+]. 18Биринчи гюн сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 19Раббигизге яллатып къурбан, эки жагьил бугъаны бютюнлей яллатып, бир къойну ва тетиги ёкъ етти токълуну къурбан этигиз. 20-21Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, токълу булан да бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап, экмекни къурбан эт. 22Оьзюгюзню таза[†] этмек учун, гюнагь саялы этилеген къурбангъа[†] бир эчкини къошугъуз. 23Эртенги бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбандан къайры, шо къурбанны да этигиз. 24Дагъы да етти гюнню узагъында гьар гюн яллатып этилеген къурбангъа, Раббигиз ушатагъан арив ийис учун рызкъыны къурбан этигиз. Шо къурбанны чагъыр тёгюп этеген тийишли къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбанны уьстюне этигиз. 25Еттинчи гюн сыйлы жыйын оьтгеригиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз».


Жумаланы байрамы


(Лев 23:15-22; Такр 16:9-12)

26[•]«Биринчи емишлени гюнюнде, Жумаланы байрамында[†] сиз янгы будайдан Раббигизге къурбан этегенде, сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир ишигиз булан да машгъул болмагъыз. 27Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, эки жагьил бугъаны, бир къойну ва етти бирер йыллыкъ токълуну къурбан этигиз. 28-29Гьар бугъа булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан уьч пайын, къой булан бирче майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан эки пайын, токълу булан бирче буса майгъа булгъангъан тизив ундан епаны ондан бир пайын къоллап, экмек къурбанын этигиз. 30Оьзюгюзню таза этмек учун, бир эчкини де къошугъуз. 31Шо къурбанны тийишли экмек къурбаны булангъы бютюнлей яллатып этилеген даимги къурбанны уьстюне этигиз. Къурбан этеген гьайван-малыгъызны тетиги болмасын».

### 29


Зурнайланы байрамы


(Лев 23:23-25)

1«Еттинчи айны биринчи гюнюнде сыйлы[†] жыйын оьтгеригиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Шо гюн сиз зурнайларыгъызны сокъма тарыкъсыз[+]. 2Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва бирер йыллыкъ етти токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз. 3-4Бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, ирк булан ондан эки пайын, гьар етти токълу булан ондан бир пайын[†] къошуп, экмекни къурбан[†] этигиз. 5Оьзюгюзню тазаламакъ[†] муратда гюнагьыгъыз саялы къурбан этмек учун, бир эчкини де къошугъуз. 6Шо къурбанланы гьар айда ва гьар гюн экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары да булан бирче бютюнлей яллатып этилеген къурбанланы[†] уьстюне этигиз. Шо – Раббибиз учун арив ийис, яллатып этилеген къурбан».


Тазаланывну гюню


(Лев 23:26-32)

7«Еттинчи айны онунчу гюнюнде сыйлы жыйын этигиз. Оьзюгюзню енгигиз ва бир иш булан да машгъул болмагъыз[+]. 8Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва етти бирер йыллыкъ токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз. 9-10Бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, ирк булан ондан эки пайын, гьар етти токълу булан ондан бир пайын къошуп, экмеклени къурбанын этигиз. 11Гюнагь саялы этилеген къурбан[†] учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны гюнагь саялы тазаланмакъ учун этилеген къурбанны ва экмеклени, чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз».


Чатырланы байрамы


(Лев 23:33-43; Такр 16:13-17)

12[•]«Еттинчи айны он бешинчи гюнюнде сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. Раббигизни гьюрметине етти гюн байрам этигиз. 13Раббигиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ он уьч жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз, яллатып къурбан этигиз. 14-15Гьар он уьч бугъа булан майгъа булгъангъан ундан епаны ондан уьч пайын, гьар эки ирк булан ондан эки пайын, гьар он дёрт токълу булан ондан бир пайын къошуп, экмеклени къурбанын этигиз. 16Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

17Экинчи гюн тетиги ёкъ он эки жагьил бугъаны, эки иркни ва он дёрт бирер йыллыкъ токълуну къурбан этигиз. 18Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбан этигиз ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 19Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

20Уьчюнчю гюн тетиги ёкъ он бир жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 21Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 22Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

23Дёртюнчю гюн тетиги ёкъ он жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 24Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп къурбан этигиз. 25Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

26Бешинчи гюн тетиги ёкъ тогъуз жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 27Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны[†] этигиз. 28Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

29Алтынчы гюн тетиги ёкъ сегиз жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 30Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанланы этигиз. 31Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

32Еттинчи гюн тетиги ёкъ етти жагьил бугъаны, эки иркни ва бирер йыллыкъ он дёрт токълуну къурбан этигиз. 33Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын этигиз ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны этигиз. 34Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмек ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

35Сегизинчи гюн сыйлы жыйын этигиз ва гьамангъы бир иш булан да машгъул болмагъыз. 36Раббибиз ушатагъан арив ийис тюшюрмек учун, тетиги ёкъ бир жагьил бугъаны, бир иркни ва бирер йыллыкъ етти токълуну бютюнлей яллатып къурбан этигиз, яллатып къурбан этигиз. 37Бугъалар, ирклер ва токълулар булан бирче, оланы санавуна гёре, токъташдырылгъан кюйде, экмеклени къурбанын ва чагъыр тёгюп этилеген къурбанны этигиз. 38Гюнагь саялы этилеген къурбан учун бир эчкини де къошугъуз. Шо къурбанны экмеклени ва чагъыр тёгюп этилеген тийишли къурбанлары булангъы бютюнлей яллатып этилеген гьамангъы къурбанны уьстюне этигиз.

39Раббибизге шо къурбанларыгъызны сизин гьамангъы байрамларыгъызда[†] этигиз. Шолардан къайры, ваъдагъа[†] гёре яда савгъат гьисапда этилеген бютюнлей яллатып этилеген, экмеклени, чагъыр тёгюп этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын этигиз»[+].

### 30


Ваъдалагъа байлавлу токъташдырывлар

1Муса[†] исрайыллылагъа[†] Раббибиз оьзюне буюргъан бары да затны айта.

2Муса исрайыллыланы къавумларыны башчыларына булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: 3«Эгер бирев Раббигизге ваъда[†] этген буса неде ант этген буса, сёзюнде турсун ва бары оьзю айтгъанын кютсюн[+]. 4Эгер эрге барып битмеген, атасыны уьюнде яшайгъан жагьил къыз Раббигизге ваъда неде ант этип, 5тек ону атасы шо ваъданы неде антны гьакъында эшитип, къызына бир зат да айтмай къойгъан буса, къызны бары да ваъдалары ва гьар-бир анты гючюн тас этмежек. 6Эгер атасы, шо гьакъда да эшитип, къызын токътатгъан буса, ону бары ваъдалары ва антлары гючюн тас этежек. Раббигиз шо къыздан гечежек, неге тюгюл атасы ону токътатмагъан эди.

7Эгер къыз ваъда берген неде авзундан ойлашмай айтылгъан сёз чыкъгъан кюйде эрге баргъан буса, 8шоланы да эри эшитген буса, тек эшитип, къатынына бир зат да айтмай къойгъан буса, къызны бары да ваъдалары ва гьар-бир анты гючюн тас этмежек. 9Эгер эри, шо гьакъда да эшитип, къатынын токътатгъан буса, ол къатыны этген ваъданы неде ону ойлашмай сёйлеген сёзюн гери ургъан болажакъ. Раббигиз буса шо къыздан гечежек.

10Тек тул къатынны неде эринден айрылгъан къатынны гьар-бир анты гючюн тас этмей.

11Эгер эри булан яшайгъан къатын ваъда неде ант этген буса, 12эри де шоланы эшитген буса, тек эшитип, огъар бир зат да айтмайлы, токътатмагъан буса, къатыныны бары да ваъдалары ва антлары гючде къалажакъ. 13Эгер де эри эшитип, шоланы гери ургъан буса, къатыныны авзундан чыкъгъан бары да ваъдалар ва антлар гючюн тас этежек, неге тюгюл шоланы эри гери ургъан эди. Раббигиз буса шо къатындан гечежек. 14Эри къатыныны гьар къайсы ваъдасын да неде оьзюн енгмек учун этген антын да гертилеме неде гери урма бола. 15Эгер де эри къатынына бир зат да айтмай буса, ол къатыныны бары да ваъдаларын ва антларын гертилеген болажакъ. Эшите де туруп, эри къатынына бир зат да айтмай буса, ол шоланы гертилеген болажакъ. 16Эгер эри, къатыныны ваъдаларын ва антларын да эшитип, арадан заман гетген сонг гери урса, ол къатыныны айыбына жаваплы болажакъ».

17Раббибиз эр-къатын булан ва атасы оьзюню уьюндеги эрге бармагъан къызы булан байлавлу Мусагъа берген токъташдырывлар шулайдыр.

### 31


Мидьянлыланы такъсырланыву

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылар[†] учун мидьянлылардан[†] оьч ал. Сонг сен оьлежексен ва халкъынгны янына гёчежексен[+].

3Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Мидьянлылар булан ябушмакъ учун ва Раббибиз саялы Мидьяндан оьч алмакъ учун, эргишилеригизни арасындан асгерчилеригизни савутландырып гьазирлегиз. 4Ябушмакъ учун гьар исрайыллы къавумдан бирер минг эргишини йиберигиз.

5Ябушмакъ учун исрайыллылар савутлангъан он эки минг асгерчини – гьар къавумдан бирер мингни чыгъара. 6Муса оланы, гьар къавумдан бирер мингни, дин къуллукъчу[†] Алиазарны уланы Пингьас булан бирче ябушмакъ учун йибере. Пингьас оьзю булан сыйлы[†] ерни алатларын ва хабар бермек учун согъулагъан зурнайланы ала[+].

7Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, олар мидьянлылар булан ябуша ва оланы бары да эргишисин къырып битдире. 8Олар оьлтюргенлени арасында Мидьянны беш пачасы да бола: Эви, Ракъам, Сур, Гьур ва Раба. Олар къылыч булан дагъы да Баурну уланы Балаамны[†] оьлтюре[+]. 9Исрайыллылар мидьянлы къатынланы ва яшланы есирликге ала ва мидьянлыланы бары да туварларын, сиривлерин, оланы мюлкюн оьзлеге ала. 10Олар мидьянлылар яшайгъан бары да шагьарланы ва бары да къонушланы яллата. 11Олар бары да къазангъан ва тюшген затын – адамланы[†] да, гьайван малны да – алып, 12есирлени, къазангъан ва тюшген затын Еригьонну къаршысындагъы, Урдунну[†] къырыйындагъы Муапны[†] тюзлюклериндеги оьзлени къонушундагъы Мусагъа, дин къуллукъчу Алиазаргъа ва исрайыллы халкъгъа гелтирип бере.

13Муса, дин къуллукъчу Алиазар ва халкъны башчылары оланы къаршыламакъ учун, къонушдан тышгъа чыгъа. 14Муса ябушувдан къайтып гелеген асгербашчылагъа – минг асгерни ва юз асгерни башчыларына къазаплана.

15– Сиз къатынланы сав къойгъанмысыз? – деп сорай Муса. –[+] 16Балаамны таклифине гёре олар эди чи Паурну къырыйында исрайыллыланы Раббибизге хыянатлыкъ этме борчлу этген. Шо саялы эди чи Раббибизни халкъына югъагъан аврув къопгъаны[+]. 17Гьасили, бары да уланъяшланы оьлтюрюгюз. Эргишилер булан ювукълукъ этген бары да къатынланы да оьлтюрюгюз. 18Тек эргиши булан ювукълукъ этмеген къызланы оьзюгюзге къоюгъуз[+].

19Ким арагъыздан биревню оьлтюрген буса неде оьлюге тийген буса, етти гюн къонушдан тышда турсун. Уьчюнчю ва еттинчи гюн оьзюгюзню де, есирлени де таза[†] этигиз[+]. 20Бары гийимигизни, гёнден, эчкини тюгюнден ва агъачдан этилген бары да алатларыгъызны тазалагъыз.

21Дин къуллукъчу Алиазар ябушувда ортакъчылыкъ этген бары да асгерчилеге булай дей:

– Муна Раббибиз Мусагъа берген Къанунну[†] токъташдырыву: 22алтынны, гюмюшню, багъырны, темирни, къалайны, къургъашынны 23ва отда ялламайгъан бары алатны отгъа салып чыгъарма тарыкъ. Шондан сонг олар таза болажакъ. Тек, шондан къайры да, шо алатланы тазалайгъан сув булан таза этме герек. Отда яллайгъан бары алатны сувгъа салып чыгъарма тарыкъ. 24Еттинчи гюн гийимигизни жувугъуз, шо заман сиз таза болажакъсыз. Шондан сонг сизге къонушгъа гирме яражакъ[+].


Тюшюмню пайлав

25Раббибиз Мусагъа булай айта:

26– Дин къуллукъчу Алиазар ва халкъны тухумларыны башчылары да булан бирче есирлени ва гьайван-малны санап чыкъ. 27Давда тюшген затланы ябушувда ортакъчылыкъ этген асгерчилени ва къалгъан халкъны арасында бёл[+]. 28Давда ортакъчылыкъ этген асгерчилеге тиеген пайдан есирлени, бугъаланы, сыйырланы, эшеклени, къойланы ва эчкилени гьар беш юзюнден Раббигизге бирерни айыр. 29Шо пайны оланы пайыны яртысындан чыгъар ва Алиазаргъа Раббигизни пайы гьисапда бер. 30Исрайыллылагъа тиеген пайны яртысындан буса гьар элли есирден, бугъадан, сыйырдан, эшекден, къойдан ва эчкиден – гьар къайсы гьайван-малдан бирерни алып, оьзлеге Раббигизни Сыйлы чатыры[†] тапшурулгъан левилилеге бер.

31Муса ва дин къуллукъчу Алиазар Раббибиз Мусагъа айтгъан кюйде эте.

32Асгерчилеге давда тюшген затланы барысы да шулардыр: 675 000 эчки-къой, 3372 000 оьгюз, 3461 000 эшек 35ва бир де эргишиге ювукълукъ этмеген 32 000 къыз.

36Давда ортакъчылыкъ этген асгерчилеге тийген пай шудур:

337 500 эчки-къой, 37шондан Раббибизге тийген пай 675 эчки-къой бола;
3836 000 оьгюз, шондан Раббибизге тийген пай 72 оьгюз бола;
3930 500 эшек, шондан Раббибизге тийген пай 61 эшек бола;
4016 000 есир, шондан Раббибизге тийген пай 32 есир бола.

41Муса шо пайны, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни пайы гьисапда дин къуллукъчу Алиазаргъа бере.

42-43Асгерчилени пайындан Муса исрайыллылагъа – жамиятгъа айыргъан пайны яртысы 337 500 эчки-къой, 4436 000 оьгюз, 4530 500 эшек 46ва 16 000 есир бола. 47Муса исрайыллыланы пайыны яртысындан, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, гьар элли есирден ва гьайван-малдан бирерни алып, оьзлеге Раббибизни Сыйлы чатыры тапшурулгъан левилилеге бере.

48Асгер бёлюклени башчылары – минг асгерни ва юз асгерни башчылары – Мусаны янына гелип, 49булай дей:

– Сени къуллукъчуларынг биз башчылыкъ этеген асгерчилени санап чыкъды, бири де тас болмагъан. 50Шо саялы Оьзюню алдында бизин таза этсин деп, биз Раббибизге савгъат гьисапда гьарибизге тюшген алтынны: къолбавланы, билезиклени, оьрмекчелени, сыргъаланы ва минчакъланы – гелтиргенбиз[+].

51Муса ва дин къуллукъчу Алиазар олардан шо алтын тагъымчакъланы къабул эте. 52Минг асгерни ва юз асгерни башчылары берип, Муса ва Алиазар Раббибизге савгъат гьисапда гелтирген бары да алтын он алты минг етти юз элли шекел тарта. 53(Гьар асгерчи оьзю учун талай болгъан.)[+] 54Муса ва дин къуллукъчу Алиазар минг асгерни ва юз асгерни башчыларындан алтынны къабул эте. Шо алтын Раббибизни алдында исрайыллылагъа байлавлу эсге салыв болсун учун, олар шону Ёлугъувну чатырына гелтирип сала[+].

### 32


Урдундан гюнтувушдагъы топуракъны пайлав


(Такр 3:12-20)

1Раубимлилени ва гатлыланы кёп уллу тувар-сиривлери болгъан. Олар Язерни ва Гилатны[†] гьайван-малны ашатмакъ учун яхшы топуракълары барны гёре[+]. 2Олар, Мусаны,[†] дин къуллукъчу[†] Алиазарны ва халкъны башчыларыны янына да гелип, булай дей:

3– Атарут, Дибун, Язер, Нимра, Гьашбун, Алиала, Сабам, Набва ва Баун шагьарланы 4Раббибиз Исрайылны[†] халкъына елетген. Шоланы гьайван-малны ашатмакъ учун яхшы топурагъы бар. Сени къуллукъчуларынгны буса гьайван-малы бар[+]. 5Бизге рагьмулу бол, шо топуракъны бизге пайдаланма бер. Бизин Урдунну[†] ари ягъына чыгъарма.

6Муса раубимлилеге ва гатлылагъа булай дей:

– Сизин къардашларыгъыз давгъа гетип, сиз буса мунда олтуруп туражакъмысыз? 7Раббибиз исрайыллылагъа топуракъ берди. Сиз неге оланы шонда чыкъма гёнгюлсюз этесиз? 8Мен аталарыгъызны Къадиш-Барниадан шо топуракъны тергеп чыкъма йибергенде, олар шолай этди[+]. 9Ашкул деген къолгъа гелгенде, топуракъны тергеп чыгъып, аталарыгъыз исрайыллыланы Раббибиз оьзлеге берген топуракъгъа гирме гёнгюлсюз этди. 10Шо гюн Раббибиз къазапланды ва булай ант этди:[+] 11«Мисриден чыкъгъанланы, йигирма йылдан тутуп ва шо оьмюрден оьтгенлени, бириси де Мен ант этип Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] ваъда[†] этген топуракъны гёрмежек. Неге тюгюл, олар Магъа гьакъ юрекден таби болмады[+]. 12Янгыз кеназлы Япуннаны уланы Калип ва Нунну уланы Ясуа Магъа гьакъ юрекден таби болду»[+]. 13Раббибиз исрайыллылагъа къазаплана ва оланы къыркъ йылны узагъында дангылда айланма борчлу эте. Оьзюню алдында яманлыкъ этген наслу оьлюп къалгъанча, Раббибиз шолай этип тура[+].

14Гьали буса сиз, гюнагьлыланы наслусу, аталарыгъызны орнун да тутуп, Раббибизни Исрайылгъа бакъгъан якъдагъы къазапланывун дагъыдан-дагъы гючлендирип тербейсиз! 15Эгер сиз Раббибизге таби болмакъны гери урсагъыз, Ол шо исрайыллыланы янгыдан дангылда къояжакъ, оланы оьлюмюне буса сиз айыплы болажакъсыз.

16Раубимлилер ва гатлылар, Мусаны янына гелип, булай дей:

– Биз мунда гьайван-малгъа гюренлер ва къатынларыбызгъа, яшларыбызгъа шагьарлар къуражакъбыз. 17Сонг савутланма ва исрайыллыланы оьзлеге тиеген топуракъ пайына гелтиргенче, оланы алдына тюшюп юрюме гьазир болажакъбыз. Шоллукъда къатынларыбыз ва яшларыбыз беклешдирилген шагьарларда, бу топуракъны халкъындан къоркъунчсузлукъда яшажакъ. 18Гьар исрайыллы, оьзюню пайын алмай туруп, биз уьюбюзге къайтмажакъбыз. 19Биз оьзюбюзню пайыбызны олар булан бирче Урдунну ари ягъында алмажакъбыз, неге тюгюл бизге пай бу якъда, Урдунну гюнтувуш ягъында тюшдю.

20Муса олагъа булай дей:

– Эгер сиз шолай этсегиз, эгер Раббибиз учун ябушма савутлансагъыз 21ва савут такъгъан гьаригиз Раббибиз гёреген кюйде, Ол душманларын Оьзюню алды булан къувалагъанча, Урдунну ари ягъына чыкъсагъыз, 22топуракъ Раббибизники болгъанда, сиз къайтма болажакъсыз. Шо заман сиз Раббибиз ва Исрайыл булан байлавлу борчлардан азат этилежексиз. Бу топуракъ буса Раббибизни алдындагъы сизин мюлкюгюз болажакъ.

23Эгер де сиз шолай этмесегиз, Раббибизге къаршы гюнагь иш этген болажакъсыз. Гюнагьыгъыз учун сизге жаза етишежекни билип къоюгъуз. 24Къатынларыгъызгъа, яшларыгъызгъа шагьарлар ва сиривлеригизге гюренлер къуругъуз. Тек этген ваъдагъызны кютюгюз.

25Гатлылар ва раубимлилер Мусагъа булай дей:

– Биз сени къуллукъчуларынгбыз. Есибиз нечик айтса, биз шолай этежекбиз. 26Бизин яшларыбыз, къатынларбыз, сиривлерибиз ва бары гьайван-малыбыз мунда, Гилатны, шагьарларында къалажакъ. 27Сени ябушув учун гьазирленген къуллукъчуларынг буса, есибиз буюргъаны йимик, Раббибизни алдында ябушмакъ учун, Урдунну ари ягъына чыгъажакъ.

28Шо заман Муса дин къуллукъчу Алиазаргъа, Нунну уланы Ясуагъа ва Исрайылны халкъыны къавумларыны башчыларына олагъа байлавлу буйрукъ[†] бере. 29Муса олагъа булай дей:

– Эгер ябушув учун савутлангъан гатлылар ва раубимлилер Раббибизни алдында сизин булан Урдунну ари ягъына чыкъса, топуракъ сизинки болгъанда, Гилатны топурагъын оланы ихтиярына беригиз. 30Эгер де олар савутлангъан гьалында сизин булан Урдунну ари ягъына чыкъмаса, олар оьзлени пайын сизин булан Канъанда[†] алсын.

31Гатлылар ва раубимлилер булай жавап къайтара:

– Биз сени къуллукъчуларынгбыз. Биз Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз. 32Биз Канъангъа Раббибизни алдында савут булан чыгъажакъбыз. Тек бизге тийген пай Урдунну бери ягъында болсун.

33Шо заман Муса гатлылагъа, раубимлилеге ва Юсупну[†] уланы Манассаны къавумуну яртысына амурлуланы пачасы Сигьунну пачалыгъын ва Башанны пачасы Угну пачалыгъын – шагьарлары, айланасындагъы ерлери булан бютюн топуракъны бере.

34Гатлылар Дибун, Атарут, Аруыр, 35Атарут-Шупан, Язер, Югьбагьа, 36Бет-Нимра ва Бет-Гьаран деген беклешдирилген шагьарланы къура, гюренлер эте. 37Раубимлилер буса Гьашбунну, Алиаланы, Кирьятайымны, 38Набваны, Баал-Маунну[†] (оланы атлары сонг алышына) ва Сибманы янгыдан къура. Олар янгыдан къурулгъан шагьарлагъа башгъа атлар бере.

39Манассаны уланы Макирни наслулары, Гилатгъа гелип, шону елей. Олар Гилатдан амурлуланы къувалай[+]. 40Муса Гилатны Манассаны наслулары болгъан макирлилеге бере, олар да шонда ерлеше. 41Манассаны наслусу Яир мунда адамлар[†] яшайгъан бир нече ерлени елей ва шолагъа Яирни юртлары деп къоя[+]. 42Нубагь буса айланасындагъы юртлары да булан бирче Къанат[†] деген шагьарны елей ва шогъар оьзюню атыны гьюрметине Нубагь деп къоя.

### 33


Исрайыллылар къонушуп токътагъан ерлер

1Муна Мусаны[†] ва Гьарунну[†] башчылыгъы да булан исрайыллыланы[†] Мисриден чыкъгъандагъы асгерлеге гёре къонушуп токътагъан ерлери. 2Раббибизни буйругъуна гёре, Муса олар ёлда къонушуп токътагъан ерлени гьакъында яза. Муна исрайыллылар ёлда къонушуп токътагъан ерлер:

3Исрайыллылар Рагьамсесден биринчи айны он бешинчи гюнюнде, Пасханы[†] артындагъы гюн ёл чыгъа. Оьзлени мисрилилер де гёреген кюйде, олар гьеч тартынмайлы, ёл чыгъа[+]. 4Шо вакътиде мисрилилер Раббибиз оьлтюрген башлап тувгъан уланларын гёмюп тура болгъан. Шоллукъда Раббибиз оланы аллагьларыны гючсюзлюгюн гёрсетген[+].

5Исрайыллылар, Рагьамсесден чыгъып, Суккутгъа гелип токътай[+].

6Олар, Суккутдан чыгъып, Итамгъа, дангылны ягъасына гелип токътай[+].

7Олар, Итамдан чыгъып, Баал-Сепонну[†] гюнтувушундагъы Пи-Гагьиротгъа бурула ва Мигдалны къырыйына гелип токътай[+].

8Исрайыллылар, Пи-Гьагьиротдан чыгъып, денгизден таба дангылгъа чыгъа. Олар уьч гюн Итам дангылда юрюп, Маррагъа гелип токътай[+].

9Олар, Маррадан чыгъып, Элимдеги он эки булакъ ва етмиш хурма терек бар ерге гелип токътай[+].

10Олар, Элимден чыгъып, Къызыл денгизни ягъасына гелип токътай.

11Олар, Къызыл денгизни къоюп, Син дангылына гелип токътай[+].

12Олар, Син дангылдан чыгъып, Дупкъагъа гелип токътай.

13Олар, Дупкъадан чыгъып, Алушгъа гелип токътай.

14Олар, Алушдан чыгъып, Репидимге гелип токътай. Оланы шонда сувсабын басылтмакъ учун суву болмай[+].

15Олар, Репидимден чыгъып, Синай[†] дангылгъа гелип токътай[+].

16Олар, Синай дангылдан чыгъып, Къабрут-Гьаттаавагъа гелип токътай[+].

17Олар, Къабрут-Гьаттаавадан чыгъып, Гьасирутгъа гелип токътай[+].

18Олар, Гьасирутдан чыгъып, Рисмагъа гелип токътай.

19Олар, Рисмадан чыгъып, Риммун-Паресге гелип токътай.

20Олар, Риммун-Паресден чыгъып, Либнагъа гелип токътай.

21Олар, Либнадан чыгъып, Риссагъа гелип токътай.

22Олар, Риссадан чыгъып, Къугьайлатагъа гелип токътай.

23Олар, Къугьайлатадан чыгъып, Шапар тавну этегине гелип токътай.

24Олар, Шапар тавну къоюп, Гьарадагъа гелип токътай.

25Олар, Гьарададан чыгъып, Макгьайлутгъа гелип токътай.

26Олар, Макгьайлутдан чыгъып, Тагьатгъа гелип токътай.

27Олар, Тагьатдан чыгъып, Терагьгъа гелип токътай.

28Олар, Терагьдан чыгъып, Миткъагъа гелип токътай.

29Олар, Миткъадан чыгъып, Гьашмунагъа гелип токътай.

30Олар, Гьашмунадан чыгъып, Мусирутгъа гелип токътай.

31Олар, Мусирутдан чыгъып, Бани-Якъангъа гелип токътай[+].

32Олар, Бани-Якъандан чыгъып, Гьур-Гидгатгъа гелип токътай.

33Олар, Гьур-Гидгатдан чыгъып, Ютбатагъа гелип токътай[+].

34Олар, Ютбатадан чыгъып, Абрунагъа гелип токътай.

35Олар, Абрунадан чыгъып, Исъюн-Габирге гелип токътай[+].

36Олар, Исъюн-Габирден чыгъып, Цин дангылдагъы Къадишге гелип токътай[+].

37Олар, Къадишден чыгъып, Адумну[†] дазусундагъы Гьур тавну этегине гелип токътай[+]. 38Раббибизни буйругъуна гёре, дин къуллукъчу[†] Гьарун Гьур тавгъа гётериле. Ол шонда бешинчи айны биринчи гюнюнде, исрайыллылар Мисриден чыгъып, къыркъынчы йылда гечине[+]. 39Гьарун Гьур тавда гечингенде, огъар юз йигирма уьч йыл бола болгъан.

40Канъанны[†] Негеп топурагъында ерлешген Аратны пачасы исрайыллылар гелегенни эшите[+].

41Олар, Гьур тавну къоюп, Салмунагъа гелип токътай.

42Олар, Салмунадан чыгъып, Пунунгъа гелип токътай.

43Олар, Пунундан чыгъып, Убутгъа гелип токътай[+].

44Олар, Убутдан чыгъып, Муапны[†] дазуларындагъы Аййа-Абаримге гелип токътай[+].

45Олар, Аййа-Абаримден чыгъып, Дибун-Гатгъа гелип токътай.

46Олар, Дибун-Гатдан чыгъып, Алмун-Диблатайимге гелип токътай.

47Олар, Алмун-Диблатайимден чыгъып, Набваны къырыйындагъы Абарим тавлагъа гелип токътай[+].

48Олар, Абарим тавланы къоюп, Урдунну[†] къырыйындагъы Муап тюзлюклеге, Еригьонну къаршысына гелип токътай[+]. 49Олар Муап тюзлюклерде Бет-Яшимутдан тутуп, Абел-Шиттимге ерли Урдунну бою булан ерлешип токътай[+].

50Урдунну къырыйындагъы Муап тюзлюклерде, Еригьонну къаршысында Раббибиз Мусагъа булай айта:

51– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Урдундан таба Канъангъа чыкъгъанда, 52шонда яшайгъанланы барын да къувалагъыз. Оланы ташдан ва езден къуюлуп этилген ялгъан аллагьларын уватыгъыз, бийикликлердеги[†] сыйлы[†] ерлерин де дагъытыгъыз[+]. 53Шо топуракъны елеп, шонда ерлешигиз. Неге тюгюл, шону Мен сизге мюлк этип бердим. 54Топуракъны чёп салып тухумларыгъызны арасында пайлагъыз. Уллу тухумгъа – уллу пай, гиччисине гиччи пай тийсин. Чёп салгъанда, не чыкъса, оланыки болсун. Топуракъны аталарыгъызны тухумларыны арасында пайлагъыз[+].

55Эгер шо топуракъда яшайгъанланы къуваламасагъыз, къалгъанлары гёзюгюзге гирген, къабургъагъызгъа чанчылгъан тегенекдей болуп токътажакъ. Олар сизин шонда рагьатлыкъда яшама къоймажакъ. 56Шо заман Мен сизге олагъа этме сюегенимни этежекмен».

### 34


Канъанны дазулары

1Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай буйрукъ[†] бер: «Сиз Канъангъа[†] гиргенде, сизге пай гьисапда берилген топуракъны дазулары шулай болажакъ.

3Сизин къыбладагъы дазугъуз Цин дангылдан Адумну[†] дазусуну бою булан узатылажакъ. Гюнтувушда сизин къыбладагъы дазугъуз Оьлю денгизни ягъасындан башланып, 4къыблагъа, Акъырап бийикликге багъып оьтежек, Цинден таба узатылып, къыблагъа, Къадиш-Барниагъа багъып узатылажакъ. Шондан дазугъуз Гьасар-Аддаргъа багъып оьтежек ва Асмунгъа багъып узатылажакъ. 5Шондан Мисридеги оьзенге багъып бурулажакъ ва Уллу денгизни[*] ягъасында битежек.

6Сизин гюнбатышдагъы дазугъуз Уллу денгизни ягъасы болажакъ. Шо сизин гюнбатышдагъы дазугъуз.

7Темиркъазыкъдагъы дазугъузну Уллу денгизден – Ур тавгъа ерли,[+] 8Ур тавдан Лебо-Гьаматгъа багъып салыгъыз. Шондан дазугъуз Сададгъа багъып оьтежек,[+] 9Зипрунгъа багъып узатылажакъ ва Гьасар-Инанда битежек. Шо сизин темиркъазыкъдагъы дазугъуз.

10Гюнтувушдагъы дазугъузну Гьасар-Инандан Шапамгъа багъып салыгъыз. 11Дазу Шапамдан Аййинни гюнтувушундагъы Раблагъа багъып оьтежек ва Киннерет кёлден[†] бетлерден таба гюнтувушгъа багъып узатылажакъ[+]. 12Сонг дазу, Урдунну[†] бою булан энишлей туруп, Оьлю денгизге етежек. Шо – гьар якъдагъы дазулары да булангъы сизин топурагъыгъыз»[+].

13Муса исрайыллылагъа булай буйрукъ бере:

– Шо – чёп салынып сизге пай гьисапда тиежек топуракъ. Раббибиз шону тогъуз да ярым къавумгъа берме буйрукъ этди, 14неге тюгюл Раубимни, Гатны ва Манассаны къавумуну яртысыны къавумлары оьзлени пайларын алып битди. 15Шо эки де ярым къавум оьзлени пайларын Урдунну гюнтувуш ягъында, Еригьонну къаршысында алды.


Топуракъны пайлавгъа жаваплылар

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

17– Сизге топуракъны дин къуллукъчу[†] Алиазар ва Нунну уланы Ясуа пайлап бережек. 18Топуракъны пайлама кёмек этмек учун, гьар къавумдан бирер башчыны белгилегиз. 19Муна оланы атлары:

Ягьуданы[†] къавумундан башчы – Япуннаны уланы Калип;[+]
20Симонну къавумундан башчы – Аммигьутну уланы Самуйыл;
21Буньяминни[†] къавумундан башчы – Кислунну уланы Алидат;
22Данны къавумундан башчы – Югьлини уланы Букки;
23Юсупну[†] уланы Манассаны къавумундан башчы – Ипутну уланы Гьанниыл;
24Юсупну уланы Апрайимни къавумундан башчы – Шиптанны уланы Кемуйыл;
25Забулунну[†] къавумундан башчы – Парнакны уланы Алисапан;
26Иссакарны къавумундан башчы – Аззанны уланы Палтиил;
27Аширни къавумундан башчы – Шалумини уланы Агьигьут;
28Напталини[†] къавумундан башчы – Аммигьутну уланы Падагьил.

29Бу оьрде атлары эсгерилгенлеге Раббибиз Канъан топуракъда исрайыллылагъа пайлар чыгъарма буйрукъ берген.

### 35


Левилилеге берилген шагьарлар

1Муапны[†] тюзлюклеринде, Урдунну[†] къырыйында, Еригьонну къаршысында, Раббибиз Мусагъа[†] булай айта:

2– Исрайыллылагъа[†] булай буюр: сиз, исрайыллылар, ес болгъан топуракъ пайларыгъыздан левилилеге яшамакъ учун шагьарлар беригиз. Шо шагьарларыны айланасы булан олагъа отлавлукълар да беригиз. 3Шо заман оланы яшамакъ учун шагьарлары, туварлары, сиривлери ва оьзге гьайванлары учун отлавлукълары болажакъ. 4Сиз левилилеге берген шагьарланы айланасындагъы гьайван-мал учун гёрсетилген отлавлукълары шагьарны барусундан бир минг тирсек[†] чакъы мезгилге узатылсын. 5Шагьарны тышындан гюнтувушгъа багъып эки минг, къыблагъа багъып эки минг, гюнбатышгъа багъып эки минг ва темиркъазыкъгъа багъып да эки минг тирсек чакъы мезгилни оьлчеп белгилегиз. Оланы шо топурагъы гьайван-мал учун шагьарны отлавлугъу болажакъ.


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Такр 4:41-43; 19:1-14; Нун 20:1-9 )

6Сиз левилилеге береген шагьарланы алтысы къачып яшынагъан шагьарлар болсун. Биревню оьлтюрген адам[†] шонда къачып яшынма болажакъ. Шо шагьарлагъа къошуп олагъа дагъы да къыркъ эки шагьар беригиз[+]. 7Отлавлукълары да булан бирче левилилеге берген бары да шагьарланы санаву къыркъ сегиз болсун. 8Сиз исрайыллыланы пайындан левилилеге бережек шагьарланы гьар къавумгъа тийген пайны оьлчевюне гёре беригиз: пайы уллу къавумлардан кёп шагьарны алыгъыз, пайы гиччи къавумлардан буса аз шагьарны алыгъыз.

9[•]Раббибиз Мусагъа булай айта:

10– Исрайыллылагъа булай айт: «Сиз Урдундан таба Канъангъа[†] чыкъгъанда, 11оьзюгюзге къачып яшынагъан шагьарлар сайлагъыз. Шо шагьарларда биревню билмей оьлтюрген адам къачып яшынып болсун[+]. 12Оьлтюрген адамны халкъны алдында дувангъа чыкъгъанча, оьлтюрюп къоймасын учун, шо шагьарлар оьч алагъан адамдан къачып яшынагъан ерлер болажакъ. 13Сиз белгилеген алты да шагьар къачып яшынагъан шагьарларыгъыз болажакъ. 14Урдунну бу ягъында уьч шагьарны ва Канъанда уьч шагьарны къачып яшынагъан шагьарлар гьисапда белгилегиз. 15Шо алты да шагьар исрайыллылар, ятлар ва оланы арасында яшайгъан дагъы да шолай оьзгелеге къачып яшынагъан ерлер болажакъ. Шо ерлерде биревню билмей оьлтюрген адам къачып яшынып болажакъ.

16Эгер бир адам башгъасына темир алат булан уруп, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 17Неде бир адамны къолунда уруп оьлтюрюп болагъан таш болуп, шону булан башгъасына урса, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 18Неде бир адамны къолунда уруп оьлтюрюп болагъан агъач алат болуп, шону булан башгъасына урса, ол да оьлюп къалса, биринчиси оьлтюрювчю гьисапланажакъ. Оьлтюрювчюню оьзюн де оьлтюрме герек. 19Оьлтюрювчюню оьлтюрген адам – къанлысындан[†] оьч алагъан адамдыр. Оьлтюрювчюге къаршы болуп къалса, ол ону оьлтюрсюн. 20Эгер бир адам иш этип башгъасын теберип йибергенде неде огъар бир зат атгъанда, ол оьлюп къалса 21неде душман тутгъан вакътисинде, огъар юмуругъу булан уруп, ол да оьлюп къалса, биринчисин оьзюн оьлтюрме герек, неге тюгюл ол оьлтюрювчюдюр. Оьлтюрювчюге къаршы болуп къалса, къанлысындан оьч алагъан адам ону оьлтюрсюн.

22Эгер де бир адам башгъасын душман да тутмайлы, билмей теберип йибергенде неде гьеч бир яман къастсыз огъар бир затны атгъанда[+] 23неде гёрмеген кюйде ону уьстюне оьлтюрюп болагъан ташны тюшюрюп къойгъанда, ол оьлюп къалса, оьлтюргени оьлгенин душман тутмагъан ва огъар яманлыкъ ёрамай болгъан буса, 24оьлтюрювчюню де, къанлысындан оьч алагъан адамны да арасындагъы масъаланы жамият шо къанунлагъа[†] гёре чечсин. 25Халкъ оьлтюрювчюню къанлысындан оьч алагъан адамдан якъласын ва ону къайтарып оьзю къачып яшынып тургъан шагьаргъа йиберсин. Ол шонда оьзюне сыйлы[†] май[†] сюртюлген баш дин къуллукъчу[†] оьлгенче яшасын[+].

26Эгер де оьлтюрювчю, оьзю къачып яшынгъан шагьардан чыгъып, 27къанлысындан оьч алагъан адам да ону шагьардан тышда гёрюп къойса, къанлысындан оьч алагъан адамгъа ону оьлтюрме яражакъ ва ону шо оьлтюрювде айыпламажакъ. 28Оьлтюрювчю оьзю къачып яшынгъан шагьарда баш дин къуллукъчу оьлгенче турма тарыкъ. Янгыз баш дин къуллукъчу оьлген сонг, огъар уьюне къайтма яражакъ.

29Сизге къайда яшама тюшюп къалса да, сизин ва гележек наслулар учун токъташдырылгъан къанунлар шулай болажакъ.

30Биревню оьлтюрген гьар адамны оьлтюрювчю гьисапда шагьатланы гёрсетивлерин гёз алгъа тутуп оьлтюрме тюше. Тек янгыз бир шагьатны гёрсетивлерин гёз алгъа тутуп оьлтюрме ярамажакъ[+].

31Оьзюн оьлтюрме лайыкълы болгъан оьлтюрювчюню сав къоймакъ мурат булан ондан тёлев гьакъ алмагъыз. Ону оьлтюрмей къойма ярамажакъ[+].

32Къачып яшынагъан шагьаргъа къачгъан оьлтюрювчюге, баш дин къуллукъчу оьлгенче де оьзюню топурагъында къайтып яшама ихтияр беребиз деп, ондан тёлев гьакъ алмагъыз.

33Оьзюгюз яшайгъан топуракъны мурдарламагъыз. Топуракъны къан мурдарлай. Оьзюнде къан тёгюлген топуракъ янгыз къан тёкген адамны къанын тёкгенде тазалана.[†][+] 34Сиз яшайгъан ва оьзюнде Мен де турагъан топуракъны мурдарламагъыз. Мен, Раббигиз, исрайыллыланы арасында тураман чы дагъы»[+].

### 36


Салупгьатны къызларыны варислик пайы


(Сан 27:1-11)

1-2[•]Юсупну[†] наслусуну тухумларындан болгъан башчылары геле. Шо тухумлар Макирни уланы Гилатдан[†] баш ала болгъан. Макир Манассаны уланы болгъан. Олар булай дей:

– Раббибиз бизин есибизге исрайыллылар[†] учун топуракъны чёп салып пайлама буйрукъ[†] берди. Раббибиз сагъа ювугъубуз Салупгьатны пайын ону къызларына берме буйрукъ берди. 3Эгер де олар исрайыллыланы башгъа къавумларындагъылагъа эрге барса, оланы пайы, аталарыбызны пайындан алынып, оьзлер эрге баргъан къавумдагъыланы пайына къошулажакъ. Шоллукъда бизге тийген пайны гесеги чыгъарылып алынажакъ. 4Исрайыллыланы белгилев йылы етгенде, шо гесек олар эрге баргъан къавумдагъыланы пайына къошулажакъ. Оланы пайы аталарыбызны къавум пайындан алынажакъ[+].

5Шо заман Муса,[†] Раббибиз айтып, исрайыллылагъа булай буйрукъ бере:

– Юсупну наслуларындан чыкъгъан къавумдагъыланы айтгъан сёзю герти. 6Раббибиз Салупгьатны къызларына байлавлу булай буюра: оланы, кимге сюйсе, шогъар эрге барма ихтияры бар, тек ата-бабаларыны къавумундан чыкъгъан тухумну ичиндегилеге барсын. 7Исрайыллыланы пайлары бир къавумдан башгъасына гёчме ярамай. Гьар исрайыллы ата-бабаларындан къалгъан къавум пайын сакъласын[+]. 8Исрайыллыланы гьар тухумунда пайы бар къызлар ата-бабаларыны къавумундан чыкъгъан тухумдагъылагъа эрге барсын. Шоллукъда исрайыллылар ата-бабаларыны пайларына ес кюйде къалажакъ. 9Пай къавумдан къавумгъа гёчме ярамай. Исрайыллыланы бары да къавумлары оьзлеге тюшген топуракъ пайын сакъласын.

10Салупгьатны къызлары Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 11Салупгьатны Магьла, Тирса, Гьугла, Милка ва Нуат деген къызлары ата ягъындагъы зукъарилерине эрге бара. 12Олар Юсупну уланы Манассаны наслуларындан чыкъгъан тухумдагъылагъа эрге бара. Оланы пайлары ата-бабаларыны къавумларындан чыкъгъан тухумларына къала.

13Урдунну[†] ягъасындагъы Муапны[†] тюзлюклеринде, Еригьонну къаршысында Раббибиз Мусадан таба исрайыллылагъа берген буйрукълар ва гёрсетивлер шулардыр.

## Къанунну Такрары

### Къанунну Такрары

Къанунну Такрары


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


Къанунну Такрары

Таврат «Къанунну Такрары» деген китап булан тамамлана. Бу китапны аслу маънасы Исрайылны халкъына Аллагьны Къанунун етишдирген Мусаны ахырынчы насигьатлары булан байлавлу. Канъангъа гиргенче, Муапны топурагъында Муса исрайыллылагъа Къанунну эсине сала. Олар Канъанда шогъар гёре яшама тарыкъ болгъан. Неге тюгюл, Синай тавда биринчи Разилешив бегетилгенли, арадан къыркъ йылгъа ювукъ оьтген болгъан.

Китап Мусаны уьч уллу сёйлевюнден (1–4-нчю башлар, 5–29-нчу башлар, 30–31-нчи башлар) ва ахыр гесекден амалгъа гелген. Китапны атындан ону ичделиги ачыкъ болуп къала: мунда алдагъы китаплардагъы кёп къанунлар такрарлана, тек шолагъа янгы гёрсетивлер, айрокъда исрайыллылагъа Канъанда тарыкълы болажакълары къошулгъан.

Къанунну кютгенлеге болагъан шабагьатлавлар ва шону бузгъанлагъа этилеген налатлар бу китапны инг де таъсирли башлары болуп токътай (27–30-нчу башлар). Шолар бизге Исрайылны тарихини аслу маънасына тюшюнме кёмек эте. Аллагьны пайхаммарлары ва исрайыллыланы арасындагъы ваъзачылар (айрокъда Ирмия), исрайыллыланы башына неге балагьлар тюшегенни англата туруп, чакъда-чакъда шо шабагьатлавланы ва налатланы эсгерген.

Бизин девюрден VII асрудан алда Аллагьны ибадатханасын янгыртагъанда, тап шо Къанунну Такрары табылгъан болма ярай. Шо заман Ёшия пача, Аллагьны тезден унутулгъан бу гёрсетивлерин ва шолай да Ону Каламын гери урагъанлагъа этилеген налатланы эшитип, Аллагьны алдында зор титиреген ва бек къоркъгъан. Шо заман Исрайылны халкъыны арасында дин, къылыкъ ва ругь якълардан Мусаны девюрюнден берли бир де болмагъан тазаланыв башлана.

Бу китап бир Аллагьгъа инанывну, Огъар ибадат этивню ва бютюнлей ягьудилени Къанунуну аслу маънасын мекенли кюйде ачыкъ эте.

### 1


Мусаны эсге алывлары


(Чыгъ 18:13-27)

1Муна Урдундан[†] гюнтувушда, демек Супну къаршысында, Паран булан Тупалны, Лабан булан Гьасирутну ва Ди-Загьапны арасында ерлешген дангылда Мусаны[†] бары да исрайыллылагъа[†] айтгъан сёзлери. 2(Саир тавдан Къадиш-Барниагъа барагъан ёлдагъы Гьорипден[†] он бир гюнлюк мезгилдеги.)[+]

3Муса, Мисриден чыгъып, къыркъынчы йыл, он биринчи айны биринчи гюнюнде исрайыллылагъа Раббибиз оьзюне этген бары да буйрукъланы[†] етишдире. Шо буйрукълар исрайыллылар булан байлавлу болгъан[+]. 4Бу иш Муса амурлуланы Гьашбунда башчылыкъ этген Сигьун пачасын, Идраиде буса Башанны Аштарутда башчылыкъ этген Уг пачасын янчгъан сонг болгъан[+].

5Урдундан гюнтувушдагъы муаплыланы[†] топурагъында Муса, шо Къанунну[†] англата туруп, булай дей:

6– Раббибиз, бизин Аллагьыбыз, Гьорипде бизге булай айтды: «Бу тавну ягъында тургъаныгъыз таман[+]. 7Къонушугъузну да тозуп, амурлуланы тавлар булан тюзлерине ва Урдун къолда, тавларда, гюнбатыш тавтюплерде, Негепде, оьзенни бою булан яшайгъан хоншу халкъланы янына барыгъыз, канъанлыланы[†] топурагъына, Ливангъа, гьатта уллу Фират оьзенге ерли де чыгъыгъыз[+]. 8Къарагъыз, шо топуракъны сизге Мен бергенмен. Барып, Мен, сизин Раббигиз, аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа,[†] Якъубгъа[†] ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъгъа ес болугъуз»[+].


Дуванчылар белгилене


(Чыгъ 18:13-27)

9Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сизге ёлбашчылыкъ этме янгыз мени гючюм чатмажакъ[+]. 10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин санавугъузну артдырды. Бугюн сиз кёкдеги юлдузлар чакъы кёпсюз[+]. 11Раббигиз, аталарыбызны Аллагьы, Оьзю де ваъда[†] этген кюйде, сизин санавугъузну минг керенлеге артдырсын ва шабагьатласын дагъы![+] 12Амма сизин эришивлюклеригиз ва ишлеригиз булан байлавлу четим масъаланы магъа янгыз чечме тынч тюгюл. 13Гьар къавумугъуздан гьакъыллы, англавлу ва абурлу адамланы[†] айырыгъыз, мен буса оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салажакъман».

14Сиз магъа: «Сени таклифинг яхшы», – деп жавап къайтара эдигиз.

15Мен сизин къавумларыгъыздан аслуларын – гьакъыллы ва абурлу адамланы айырдым ва оланы сизин уьстюгюзге башчылар этип салдым: минглени, юзлени, эллилени, онланы уьстюндеги гьакимлер ва къавумлардагъы тамазалар этип[+]. 16Шо заманлар мен дуванчыларыгъызгъа булай буюрдум: къардашларыгъызны арасындагъы эришивлюклеге тергев беригиз ва эришивлюк исрайыллыланы арасында буса да неде исрайыллыны да, гелгинчини де арасында буса да, адилли кюйде дуван этигиз[+]. 17Адилсиз дуван гесмегиз. Гючлюге де, гючсюзге де тынглагъыз. Биревден де къоркъмагъыз, неге тюгюл дуван Аллагьныкидир. Сизге чечме къыйын масъаланы магъа билдиригиз, мен тынглап къаражакъман[+]. 18Шо заман мен сизге бары да сиз этме герек ишлени гьакъында айтдым.


Гьызарламакъ учун йиберилген тынчылар


(Сан 13:1-33)

19[•]Сонг, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, ёлгъа тюшдюк. Гьорипден чыгъып, сиз де гёрген уллу ва яман дангылдан бютюнлей оьтюп, амурлуланы тавлары булан тюзлерине багъып тербендик ва Къадиш-Барниагъа етдик. 20Шо заман мен сизге булай айтдым: «Сиз Раббибиз, Аллагьыбыз, амурлуланы бизге береген тавлары булан тюзлерине етдигиз. 21Къарагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге топуракъ берди. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге айтгъан кюйде, туруп, шогъар ес болугъуз. Къоркъмагъыз, тартынмагъыз»[+].

22Шо заман сиз барыгъыз да, мени яныма гелип: «Алдыбыз булан адамланы йиберейик. Олар, шо топуракъны тергеп чыгъып, биз юрюме тарыкъ ёлну ва биз чапгъын этме герек шагьарланы гьакъында хабарласын», – деп айтдыгъыз.

23Мен сизин шо таклифигизни ушатдым ва арагъыздан он эки адамны – гьар къавумдан бирер адамны айырдым. 24Олар барып, тав бойлагъа гётерилди, Ашкул деген къолгъа гелди ва шону барлап чыкъды. 25Олар, шо топуракъны емишлеринден алып, шоланы тюпде токътагъан бизге гелтирип берди ва: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге яхшы топуракъны бере», – деп билдирди.


Раббибизге къаршы баш гётерив


(Сан 14:1-45)

26Тек сиз гётерилме сюймедигиз. Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз. 27Чатырларыгъызда хонтурлана туруп, сиз булай айтдыгъыз: «Раббибиз бизин гёрюп ярамай. Бизин амурлуланы къолуна берип оьлтюрмек учун, Ол бизин Мисриден шо себепден чыгъарды. 28Биз къайда барайыкъ? Къардашларыбыз бизин тартынагъан этип къойду. Олар: „Шо халкъ гючлю ва бийик. Шонда бийиклиги кёклеге етишердей барулары булангъы уллу шагьарлар бар. Биз шонда гьатта бырынгъы девлеге ошап къалгъан гьанакълыланы да гёрдюк“, – деп айтды».

29Шо заман мен сизге булай айтдым: «Олардан тартынмагъыз, къоркъмагъыз. 30Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы ябушма алдыгъызгъа тюшдю. Ол Мисриде де гёз алдыгъызда шолай этди[+]. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, дангылда да бютюн сапарыгъызны вакътисинде тап шо ерге етип къалгъанча, уланын гётерип юрюйген атасыдай, сизин алып юрюгенни гёрдюгюз»[+].

32Бары да шу ишлерден сонг да сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, умут этмей турдугъуз! 33Ол буса, сапарыгъызны вакътисинде сизге токътама ерни ва сиз юрюме герек ёлну гёрсетмек учун, алдыгъыз булан гечелер ялынны, гюндюзлер буса булутну ичинде юрюдю[+].

34[•]Раббибиз сизин сёзлеригизни эшитгенде, къазапланып йиберип, булай ант этди: 35«Мен аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъны бу ачувлу наслудан бирев де гёрмежек. 36Шону янгыз Япуннаны уланы Калип гёрежек. Мен Калипге ва ону наслуларына оьзю оьтюп чыкъгъан гёзел уьлкедеги шо топуракъны бережекмен, неге тюгюл ол гьакъ юрекден Раббигизни артына тюшюп юрюдю»[+].

37Сиз саялы Раббибиз магъа да къазапланды ва булай айтды: «Ваъда этилген шо топуракъгъа сен де гирмежексен[+]. 38Тек сени кёмекчинг Нунну уланы Ясуа шонда гирежек. Ону ругьландыр, неге тюгюл шо топуракъгъа ес болмакъ учун, ол исрайыллыланы алып юрюжек[+]. 39Сиз есирликге тюшежек деген, гьали де яхшыны ямандан айырып билмейген гиччи яшларыгъыз, сизин авлетлеригиз, буса шо топуракъгъа гирежек. Мен шо топуракъны олагъа бережекмен, олар да шогъар ес болажакъ. 40Сиз буса, бурулуп, Къызыл денгизге барагъан ёлдагъы дангылгъа багъып тербенигиз».

41Шо заман сиз: «Биз Раббибизге къаршы гюнагь иш этдик. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге буюргъан кюйде, биз, гётерилип йиберип, ябушма гиришежекбиз», – деп жавап бердигиз. Тавлагъа гётерилме тынч бола деп ойлаша туруп, сиз къолугъузгъа савут тутдугъуз.

42Тек Раббибиз магъа булай айтды: «Олагъа: „Гётерилмегиз, ябушмагъыз, неге тюгюл Мен сизин булан болмажакъман. Душманларыгъыз сизин янчажакъ“, – деп айт».

43Мен айтсам да, сиз магъа тынгламадыгъыз. Сиз Раббибизни буйругъуна къаршы чыкъдыгъыз ва оьктемлигигизден тавлагъа гётерилдигиз. 44Шо тавларда яшайгъан амурлулар сизге къаршы чыкъды. Олар, балжибинлени табунудай артыгъыз булан юрюй туруп, Саирден башлап тап Гьорма шагьаргъа ерли сизин токъалап турду. 45Сиз къайтдыгъыз ва Раббибизни алдында токътап йыладыгъыз. Тек Ол йылавугъузгъа тергев бермеди, сизин эшитме де сюймеди. 46Сиз Къадишде кёп гюнлени узагъында къалдыгъыз[+].

### 2


Дангылдагъы айланышлар

1Сонг биз, Раббибиз магъа буюргъан кюйде, гери къайтып, Къызыл денгизге элтеген ёлдагъы дангылгъа багъып тербендик. Биз Саирни тав аркъаларыны ягъында узакъ айланып турдукъ[+].

2Сонг Раббибиз магъа булай айтды: 3«Бу тавлар булан тюзлени къырыйларында айланып тургъаныгъыз таман, гьали темиркъазыкъгъа багъып бурулугъуз. 4Халкъгъа булай буйрукъ[†] бер: „Сиз гьали къардашларыгъызны – Исавну[†] Саирде яшайгъан наслуларыны топурагъындан оьтежексиз. Олар сизден къоркъажакъ, тек бек сакъ болугъуз. 5Олар булан дав башламагъыз, неге тюгюл Мен сизге оланы бир къарыш[†] топурагъын да бермежекмен. Мен Исавгъа Саирни тавлары булан тюзлерин мюлк этип бердим[+]. 6Ашажакъ ашыгъыз, ичежек сувугъуз учун сиз олагъа акъча беригиз.

7Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизде сизин шабагьатлады. Шо зор дангылдагъы сапарыгъызда да Ол сизин къоруп сакълады. Шо къыркъ йылны узагъында Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан эди, сиз де бир затгъа да уьзюрю болмадыгъыз“»[+].

8Шолай этип, биз къардашларыбызны – Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны къырыйындан оьтдюк. Биз, Урдун[†] къолну Элатдан ва Исъюн-Габирден гётерилеген ёлундан бурулуп, Муап[†] дангылгъа багъып юрюдюк[+].

9Раббибиз магъа булай айтды: «Муаплыланы гьалек этме ва оланы дав этме борчлу этме, неге тюгюл Мен сагъа оланы топурагъын бермежекмен. Мен Лутну наслуларына Ар шагьарны мюлк этип бердим».

10(Алда шонда эмлилер – гючлю, кёп санавлу ва гьанакълылар[†] йимик бийик халкъ яшай болгъан[+]. 11Гьанакъны наслуларына[*] ошап, олар да репайымлылар[†] деп гьисаплана болгъан. Тек муаплылар олагъа эмлилер деп айта болгъан[+]. 12Алда Саирде гьорлулар тура болгъан, тек Исавну наслулары оланы къувалагъан. Олар гьорлуланы къырып битдирген ва оланы еринде орунлашгъан. Раббибиз оьзлеге мюлк этип берген топуракъда исрайыллылар[†] да тап шо кюйде этген болгъан.)[+]

13Раббибиз булай айтды: «Гьали туруп, Зарат къолну къыркъып чыгъыгъыз». Биз де къолну къыркъып чыкъдыкъ[+].

14Биз, Къадиш-Барнианы къоюп, Зарат къолну къыркъып чыкъгъанча, арадан отуз сегиз йыл оьтдю. Раббибиз де оьзлеге ант этген кюйде, алдагъы наслуланы асгерчилеринден шо замангъа къонушда бирев де къалмай[+]. 15Къонушда асгерчилени барысы да къырылып битип къалгъанча, Раббибизни къолу оланы къайтып-къайтып къырып тургъан.

16Ахырда да, шо асгерчилени ахырынчысы оьлгенде, 17Раббибиз магъа булай айтды: 18«Бугюн Муап вилаятны, демек Арны къырыйындан таба оьт. 19Сиз аммунлулагъа ювукълашгъанда, оланы гьалек этмегиз ва дав этме борчлу этмегиз, неге тюгюл аммунлуланыки болгъан топуракъдан Мен сизге мюлк этип бир гесекни де бермежекмен. Мен шо топуракъны Лутну наслуларына мюлк этип бердим».

20(Шо топуракъ алда шонда яшагъан репайымлыланыки деп де гьисаплангъан. Тек аммунлулар[†] олагъа замзумлулар деп айтгъан[+]. 21Олар гючлю, кёп санавлу, гьанакълылар йимик бийик халкъ болгъан. Раббибиз оланы аммунлуланы гёз алдында къырып битдирди. Замзумлуланы къувалап, аммунлулар оланы еринде оьзлер орунлашды. 22Раббибиз, Исавну Саирде яшайгъан наслуларыны гёз алдында гьорлуланы къырып, тап шо кюйде этди. Олар гьорлуланы къувалап, оланы еринде орунлашды ва буссагьатда да шонда яшап тура[+]. 23Тап Газагъа ерлиги юртларда яшайгъан авлилени айтсакъ, Каптордан[*] чыкъгъан пилистимлилер, оланы къырып битдирип, оланы еринде орунлашды.)


Гьашбунну пачасы Сигьундан уьст гелив


(Сан 21:21-30)

24[•]«Ёлгъа тюшюгюз ва Арнун къолну ари ягъына чыгъыгъыз. Къарагъыз, Мен Гьашбунну пачасы амурлу Сигьунну ва ону уьлкесин сизин къолугъузгъа бердим. Оьзюндеги бары да халкълар сизден титирейген, къоркъагъан кюйню этежекмен. 25Олар, сизин гьакъыгъыздагъы хабарланы эшитип, тартынажакъ ва къоркъмакълыгъындан къартыллажакъ»[+].

26Мен, Кадимут дангылдан Гьашбунну пачасы Сигьунгъа оьз ягъымдан парахатлыкъны таклиф эте туруп, чавушларымны йибердим. Чавушларымдан огъар булай айтып йибердим: 27«Бизин уьлкенгден оьтюп чыкъма къой. Биз аслу ёл булан юрюжекбиз, не онггъа, не солгъа бурулмажакъбыз[+]. 28Ашамакъ ва ичмек учун, бизге акъчагъа аш ва сув сатып бер. Тек бизин оьтюп чыкъма къой. 29Урдундан таба Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге береген топуракъгъа чыкъгъанча, Исавну Саирде яшайгъан наслулары ва Арда яшайгъан муаплылар да бизин чыкъма къойду». 30Тек Гьашбунну пачасы Сигьун олагъа оьтюп чыкъма ихтияр бермеди. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, ону ругьун хырча, юрегин буса къайпанмайгъан этди чи дагъы. Раббигиз ону сизин къолугъузгъа бермек учун шолай этди, шолай болуп да чыкъды.

31Раббибиз магъа булай айтды: «Къара, Мен сагъа Сигьунну ва ону уьлкесин бере тураман. Гьали ону топурагъын еле, шогъар ес бол». 32Ягьасда Сигьун оьзюню бары да асгери де булан алдыбызгъа чыкъгъанда, 33Раббибиз, Аллагьыбыз, ону къолубузгъа берди, биз де ону уланларын ва бютюн асгерин къырып битдирдик. 34Шо заман биз ону бары да шагьарларын еледик, бютюнлей оланы эргишилерин, къатынгишилерин ва яшларын къырып битдирдик. 35Тек елеген шагьарларыбыздагъы гьайван-малны ва оьзге тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ. 36Арнун оьзенни ягъасындагъы Аруырдан ва къолдагъы шагьардан тутуп тап Гилатгъа[†] ерли биз елемеген шагьар къалмады. Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге бары затны берди. 37Тек, Раббибизни, бизин Аллагьыбызны, буйругъуна гёре, сиз не аммунлуланы топурагъына, не Яббукъ оьзенни боюндагъы топуракъгъа, не тавлардагъы шагьарланы айланасындагъы топуракъгъа къол сукъмадыгъыз.

### 3


Башанны пачасы Угдан уьст гелив


(Сан 21:33-35)

1[•]Сонг биз бурулуп, ёлдан таба Башангъа гётерилдик. Башанны пачасы Уг Идраи деген шагьарны къырыйында бютюн асгери де булан бизин булан ябушма алдыбызгъа чыкъды. 2Раббибиз магъа булай айтды: «Угдан къоркъма, неге тюгюл Мен ону бютюн асгери ва топурагъы да булан сени къолунга бердим. Огъар амурлуланы Гьашбунда гьакимлик этген Сигьун пачасына этгенни этерсиз»[+].

3Шоллукъда Раббибиз, Аллагьыбыз, Башанны пачасы Угну ва ону бютюн асгерин къолубузгъа берди. Биз, оланы бирисин де сав къоймай, къырып битдирдик. 4Тап шо заман биз ону бары да шагьарларын алдыкъ. Он алты шагьардан бир де бизин къолубузгъа тюшмей къалгъаны болмады – бютюн Аргуп вилаяты, Угну Башандагъы пачалыгъы[+]. 5Бары да шо шагьарлар бийик барулар ишленип, эки къат къапулар ва тогъаслар салынып беклешдирилген эди. Ондан къайры да, айланасында барулар ишленмеген кёп санавдагъы юртлар да бар эди. 6Гьашбунну пачасы Сигьунгъа этгенибиз йимик, гьар шагьардагъы эргишилени, къатынгишилени ва яшланы къыргъанда йимик, биз оланы бютюнлей къырып битдирдик[+]. 7Тек оланы бары да гьайван-малын ва шагьарларындан тюшген мал-матагьны оьзюбюзге алдыкъ.

8Гьасили, амурлуланы шо эки де пачасындан Урдунну[†] гюнтувушундагъы, Арнун къолдан тап Гьармун тавгъа ерли аралыкъдагъы топурагъын алдыкъ. 9(Сайданлылар Гьармунгъа Сирион деп, амурлулар буса Сенир деп айтгъанлар.)[+] 10Биз оланы тегиш тавлардагъы бары да шагьарларын, бютюн Гилатны[†] ва Уг пачаны Башандагъы Салка ва Идраи шагьарларына ерли аралыкъдагъы бютюн топурагъын еледик. 11(Башанны Уг пачасы репайымлыланы – зор уллу адамлары[†] булангъы халкъны ахырынчыларындан бириси болгъан. Ону ятывуну узунлугъу тогъуз тирсек,[†] генглиги буса дёрт тирсек гелеген темирден этилген болгъан. Угну шо ятыву гьали буссагьатда да Раббада аммунлуларда[†] сакъланып бар.)[+]


Урдундан гюнтувушдагъы топуракъ пайлана


(Сан 32:1-42)

12Шо заманларда биз елеген топуракъдан мен Раубимни ва Гатны къавумларына Арнун къолны къырыйындагъы Аруырны темиркъазыгъындагъы вилаятны бердим. Шогъар къошуп шагьарлары да булан бирче Гилатны яртысын да бердим[+]. 13Гилатны къалгъан ягъын ва шолай да Угну бютюн Башан пачалыгъын мен Манассаны къавумуну яртысына бердим.

(Алдагъы заманларда Башандагъы бютюн Аргуп вилаят репайымлыланы топурагъы деп белгили болгъан. 14Манассаны наслусу Яир тап гешурлулар ва маакалылар булангъы дазугъа ерли бютюн Аргуп вилаятны елеген. Ол шогъар оьзюню атын берген. Бугюнге ерли де Башангъа Хаввот-Яир деп айтыла.)

15Мен Гилатны Макирни тухумуна бердим[+]. 16Раубимлилеге ва гатлылагъа буса мен Гилатдан Арнун къолгъа (къолну ортасындан оьтеген дазусу булан) ва аммунлулар булангъы дазу болуп токътайгъан Яббукъ къолгъа тюшеген топуракъны бердим[+]. 17Шону гюнбатышдагъы дазусу Пасганы энишлерини тюбюндеги Киннеретден тутуп Арап денгизге (Оьлю денгизге) ерлиги Урдун къолдагъы Урдун эди[+].

18Шо заман мен сизге булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге бу топуракъны сизге мюлк этип берди. Дав этме болагъан, ябушувгъа савутлангъан бары да эргишилеригиз исрайыллы[†] къардашларыгъызны алды булан оьзенни ари ягъына чыкъсын. 19Къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз (мен сизин кёп гьайван-малыгъыз барны билемен) мен сизге берген шагьарларда къалма бола[+]. 20Раббибиз сизге йимик къардашларыгъызгъа да рагьатлыкъ бергинче ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, Урдунну артында олагъа береген топуракъгъа ес болгъанча, къатынларыгъыз, яшларыгъыз ва гьайван-малыгъыз шонда къалып турсун. Шондан сонг гьаригиз мен сизге берген топуракъгъа гелме боласыз».

21Шо заман мен Ясуагъа булай буюрдум: «Раббигиз, Аллагьыгъыз, бу эки де пачагъа не этгенни сиз эки де гёзюгюз булан гёрдюгюз. Сиз оьтежек бары да уьлкелеге де Раббибиз шо гьалны салажакъ[+]. 22Олардан къоркъмагъыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз саялы Оьзю ябушажакъ»[+].


Мусагъа Урдунну ари ягъына чыкъмакъ гери урула

23Шо заман мен Раббибизге булай айтып ялбардым: 24«Есим Аллагь, Сен Оьзюнгню къулунга Оьзюнгню зорлугъунгну ва къатты къудратынгны гёрсетесен. Не кёкде, не ерде Сен этеген игитликлени ва зор уллу ишлени этип болардай дагъы аллагь ёкъ[+]. 25Магъа Урдунну ари ягъына чыгъып, берекетли топуракъны – шо тизив тавлар булан тюзлени ва Ливанны гёрме къой».

26Тек сиз саялы Раббибиз магъа къазапланды ва мени эшитмеди. «Таман, – деди Раббибиз, – Магъа шону гьакъында дагъы айтма[+]. 27Пасганы тёбесине де минип, гюнбатышгъа, темиркъазыкъгъа, къыблагъа ва гюнтувушгъа багъып къара. Топуракъгъа оьзюнгню гёзлеринг булан къара, неге тюгюл сен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъсан[+]. 28Тек сен Ясуагъа насигьат бер, ону ругьландыр ва беклешдир, неге тюгюл, адамланы башына да тюшюп, Урдунну ари ягъына ол чыгъажакъ ва сен гёрежек топуракъны оланы арасында пайлажакъ»[+].

29Биз де Бет-Паурну къырыйындагъы къолда токътадыкъ[+].

### 4


Исрайыллылар, тынглагъыз!

1Исрайыллылар,[†] мен сизге уьйретеген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа[†] тынглагъыз. Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге береген топуракъда яшамакъ, шонда гирип ес болмакъ учун, шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюгюз[+]. 2Мен сизге этген буйрукълагъа[†] не бир затны да къошмагъыз, не бир затны тайдырмагъыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен сизге етишдиреген буйрукъларын кютюгюз[+].

3Раббибиз Баал-Паурда[†] не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин арагъыздан Баал-Паурну артына тюшгенлени барысын да къырып битдирди[+]. 4Тек Огъар амин[†] къалгъанларыгъыз алда йимик бугюн де савсуз.

5Къарагъыз, ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюсюн деп, Раббим, Аллагьым, магъа буюргъан кюйде, мен сизин шолагъа уьйретдим. 6Шо заман бары да халкълар сиздеги гьакъыллылыкъны, англавлукъну гёрежек. Олар, шо токъташдырывланы ва къанунланы эшитип, сизин гьакъыгъызда: «Озокъда, бу гьакъыллы ва англавлу зор уллу халкъ», – деп айтып юрюжек[+]. 7Биз Раббибизге, Аллагьыбызгъа, дуа этген чакъы, шончакъы Ол бизге ювукъ болажакъ. Оьзлеге аллагьлары ювукъ болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы къайда бар экен[+]? 8Оьзлени шолай адилли токъташдырывлары ва къанунлары болгъан шолай зор уллу халкъ дагъы да къайда бар экен[+]?

9Тек гёзлеригиз гёргенлени унутуп, гёргенлеригиз де сиз сав чакъы юреклеригизден тайып къалмасын учун, сакъ болугъуз ва оьзюгюзге тергев бере туруп юрюгюз. Шоланы гьакъында авлетлеригизге, оланы да авлетлерине хабарлагъыз[+]. 10Гьорипде[†] Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъан гюнню унутмагъыз. Шо заман Ол магъа булай айтды: «Алдыма халкъны жый. Бу дюньяда яшайгъан заманны ичинде олар Магъа абур этме уьйренсин учун ва шогъар авлетлерин де уьйретсин учун, Мен олагъа Оьзюмню каламымны билдирейим»[+]. 11Сиз тавну этегине ювукъда токътадыгъыз. Шо тавну ялын къуршап алгъан эди. Къара булутлар ва тун къарангылыкъ тавну къуршап алгъан эди[+]. 12Шо заман Раббибиз сизин булан ялынны ичинден таба сёйледи. Сиз сёзлени эшите эдигиз, тек келпетин гёрмей эдигиз – янгыз аваз эшитиле эди. 13Раббибиз, Оьзюню он буйругъун билдирип, сизин булан разилешив[†] бегетди. Ол сизге шолагъа гёре юрюмекни буюрду ва шо буйрукъланы эки таш такътагъа язып берди[+].

14Шо заман Раббибиз магъа сизин токъташдырывлагъа ва къанунлагъа уьйретме буюрду. Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме герексиз.


Ялгъан аллагьлар гери урула

15Раббибиз Гьорипни къырыйында ялынны ичинден таба сизин булан сёйлейген гюн сиз бир келпетни де гёрмедигиз. Гьасили, оьзюгюзге бакъгъан якъда сакъ болугъуз. 16-18Пасат ёлгъа тюшмегиз ва оьзюгюзге ялгъан аллагьны, эргишини неде къатынгишини, ерни уьстюнде юрюйген гьайванны неде кёклерде учагъан къушну, ерде сюйкелеген гьайванны неде сувдагъы балыкъны нечик буса да суратлайгъан келпетлерин этмегиз[+]. 19Кёклеге къарап, гюнню, айны ва юлдузланы – кёклердеги асгерни гёргенде, дамагьланып къалмагъыз: Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, кёкню тюбюнде бары да халкълагъа берген затгъа сужда къылмагъыз ва къуллукъ этмегиз[+]. 20Сизин айтсакъ – сиз, гьали йимик, Оьзюню халкъы гьисапда къалып турсун учун, Раббибиз сизин темир иритеген кёрюкден – Мисриден чыгъарды[+].

21Раббибиз сиз саялы магъа къазапланды, мен Урдунну[†] ари ягъына чыкъмажагъымны ва берекетли топуракъгъа гирмежегимни айтды. Шо топуракъны Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге бере[+]. 22Мен шу топуракъда оьлежекмен. Мен Урдунну ари ягъына чыкъмажакъман. Сиз буса чыгъажакъсыз ва берекетли топуракъгъа ес болажакъсыз. 23Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, булангъы разилешивню унутмагъыз, сакъ болугъуз. Шо разилешивню Ол сизин булан бегетди. Оьзюгюз учун бир къалипде де ялгъан аллагь яратмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ялгъан аллагь этмекни гери урду. 24Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – ютагъан ялындыр, Ол – гюнчюлюк этеген Аллагьдыр[+].

25Сизин яшларыгъыз болажакъ, олардан да яшлар туважакъ. Сиз бу дюньяда узакъ заман яшажакъсыз. Тек сонг сиз, пасат ёлгъа тюшюп ва нечик буса да бир ялгъан аллагь этип, Раббигизни, Аллагьыгъызны, гёз алдында яман иш этип, Ону къазапландырсагъыз, 26бугюн мен сизге къаршы шагьатлар гьисапда кёкню ва ерни чакъыражакъман. Урдундан таба чыгъып, сиз ес болма къарайгъан топуракъда бираздан къырылажакъсыз. Сиз шонда узакъ яшамажакъсыз ва оьлтюрюлежексиз[+]. 27Раббибиз сизин оьзге халкъланы арасында чачып къояжакъ. Ол сизин оьзлени янына къувалагъан халкъланы арасында янгыз азыгъыз сав къалажакъсыз[+]. 28Сиз шонда инсанны къоллары булан агъачдан ва ташдан этилген, не гёрюп, не эшитип, не ашап болмайгъан, не ийис билмейген ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+].

29Тек тап шонда сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, излеме башлажакъсыз. Эгер де къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан излесегиз, Ону табажакъсыз. 30Сизин къайгъы басгъанда ва уьстюгюзге бары да шу ишлер тюшгенде, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва Огъар тынглавлу болажакъсыз. 31Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз – рагьмулу Аллагь чы дагъы. Ол сизин янгыз къоймажакъ, оьлтюрмежек ва Оьзю аталарыгъыз булан ант этип бегетген разилешивюн унутмажакъ.


Раббибиз – биргине-бир Аллагьдыр

32Сенден кёп алда оьтген, Аллагь ер юзюнде инсанны яратгъан девюрлерден ахтарып къара. Кёклени тюбюнде къайда буса да бир ерде шо зор ишге ошап дагъы бир иш сама болгъанмы экен, къачан буса да шогъар ошагъан ишни гьакъында эшитгенлер бармы экен[+]? 33Ялынны ичинден таба сёйлейген Аллагьны тавушун да эшитип, сав къалгъан сиздей гьеч дагъы халкъ бармы экен[+]? 34Раббигиз, Аллагьыгъыз, сынавлар, муъжизатлар, гьайранлыкълар, узатылгъан къуватлы къолу, зор уллу ва бек къоркъунчлу игитликлери булан, Мисриде оьзге халкъны гьакимлигинден къутгъарып, азат этип, сизин Оьзюне халкъ этип алды. Къайсы буса да бир аллагь, шолай барып, башгъа халкъны арасындан оьзюне халкъ этип алма къарагъанмы экен?

35Сизге Раббибиз Аллагь экенни, Ондан къайры дагъы аллагь ёкъ экенни билмеклик аян этилди[+]. 36Сизге насигьат этмек учун, Раббибиз кёкден таба сизге Оьзюню тавушун эшитдирди. Ерде Ол сизге Оьзюню зор ялынын гёрсетди, сиз де ялынны ичинден Ону сёзлерин эшитдигиз[+]. 37Раббибиз сизин аталарыгъызны сюйдю, аталарыгъыздан сонг оланы наслуларын танглады. Оьзюню зор къудраты булан Ол сизин Мисриден чыгъарды. 38Раббибиз, кёп санавлу ва гючлю халкъланы сизин яныгъыздан къувалап, оланы топурагъын сизге есликге бермек учун, шолай этди. Бугюнлердеги гьал шолай.

39Гьали энни Раббибиз оьрдеги кёкде ва тюпдеги ерде Аллагь экенни ва дагъы аллагь ёкъну билип, даимге эсигизде сакълап къоюгъуз[+]. 40Ону токъташдырывларын ва буйрукъларын кютюгюз. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де эсен-аман къалсын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге даимге береген топуракъда сиз узакъ яшап къалсын деп, мен сизге Ону шо токъташдырывларын ва буйрукъларын беремен.


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Сан 35:6-34; Такр 19:1-14; Нун 20:1-9 )

41[•]Сонг Муса[†] Урдунну гюнтувушунда ерлешген уьч шагьарны айыра. 42Бир адамны[†] билмей, огъар оьч болмай оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып бола болгъан. Шо адам, шо шагьарланы бирисине къачып яшынып, оьзюн къутгъарып бола болгъан. 43Муна шо шагьарлар: раубимлилер учун дангыл бийикликдеги Бесер, гатлылар учун Гилатдагъы[†] Рамут, манассалылар учун Башандагъы Гулан.


Къанунгъа гиришив

44Муна исрайыллылагъа Муса айтгъан Къанун. 45Муна исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Муса олагъа берген буйрукълар, токъташдырывлар ва къанунлар. 46Мисриден чыкъгъанда, исрайыллылар Урдунну гюнтувушунда ерлешген Бет-Паурну къырыйындагъы къолда, амурлуланы пачасы Сигьунну топурагъында болгъан. Ол Гьашбунда гьакимлик этген болгъан. Сигьун Мисриден чыкъгъан Мусадан ва исрайыллылардан тюп гелген болгъан. 47Исрайыллылар Урдундан гюнтувушдагъы Сигьун пачаны ва Башанны пачасы Угну топуракъларына ес бола[+]. 48Шо топуракълар Арнун къолну ягъасындагъы Аруырдан башлап Сирион (демек Гьармун) тавгъа ерли узатыла болгъан[+]. 49Шо топуракълагъа Урдунну гюнтувушундагъы Пасганы бетлерини тюбюндеги Арап денгизге ерли узатылгъан бютюн Урдун къол гире болгъан[+].

### 5

1[•]Муса,[†] бары да исрайыллыланы[†] да жыйып, булай дей:

– Исрайыллылар, мен сизге бугюн билдиреген токъташдырывлагъа ва къанунлагъа[†] тынглагъыз. Шо токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюмек учун, шоланы уьйренигиз, аяп сакълагъыз. 2Раббибиз, Аллагьыбыз, Гьорипни[†] къырыйында бизин булан разилешив[†] бегетди. 3Раббибиз шо разилешивню янгыз аталарыбыз булан бегетип къоймады, бизин, бары да бугюн мунда яшайгъанлар, булан да бегетди. 4Раббибиз тавда сизин булан ялынны ичинден бетге-бет сёйледи[+]. 5(Сизге Раббибизни каламын билдирмек учун, мен шо заман Раббибизни ва сизин арагъызда токътагъан эдим, неге тюгюл сиз, ялындан къоркъуп, тавгъа минмей эдигиз.) Ол булай айтды:[+]


Он буйрукъ


(Чыгъ 20:1-17)

6«Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан чыгъаргъан Аллагьынгман[+].
7Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын[+].
8Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме[+]. 9Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан,[+] 10тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны[†] кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман[+].
11Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ[+].
12Сонгугюнню[†] унутма ва сагъа Раббинг, сени Аллагьынг, буюргъан кюйде, шо гюнню сыйлы[†] кюйде сакълап тур[+]. 13Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 14Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Къуллукъчуларыгъыз да, къаравашларыгъыз да сизин йимик ял алып болсун учун, шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не оьгюзлеринг, не эшеклеринг, не оьзге гьайван-малыгъынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам[†] бир ишни де этмесин. 15Сиз Мисриде къул болгъаныгъызны ва Раббигиз Аллагьыгъыз, сизин шондан Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъаргъанны унутмагъыз. Шо саялы Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге сонгугюн булан байлавлу адатланы кютме буюрду.
16Сагъа Раббинг, Аллагьынг, буюргъан кюйде, ата-ананга абур эт. Шо заман сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ ва аманлыкъда яшап къалажакъсан[+].
17Оьлтюрме[+].
18Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни[†] бузма[+].
19Урлама[+].
20Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме[+].
21Ювугъунгну къатынына гёзюнгню сатма. Ювугъунгну уьюне неде топурагъына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, оьгюзюне неде эшегине, гьасили, ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёзюнгню сатма»[+].


Халкъ къайтаргъан жавап


(Чыгъ 20:18-21)

22Бу буйрукъланы Раббибиз бизин жамиятгъа шонда, тавда, ялынны, булутну, тун къарангылыкъны ичинден Оьзюню гючлю авазы булан билдирди. Ол дагъы бир зат да къошмады. Сонг Ол, шо буйрукъланы эки таш такътагъа да язып, магъа берди[+].

23Сиз къарангылыкъны ичинден авазны эшитгенде, тав буса гючлю яллайгъанда, къавумларыгъызны башчылары ва тамазалары, мени яныма гелип, 24булай деди: «Раббибиз, Аллагьыбыз, бизге Оьзюню макътавлугъун ва зорлугъун гёрсетди. Биз Ону ялынны ичинден авазын эшитдик. Бугюн биз гьатта Аллагь инсан булан сёйлей буса да, ол сав къалма болагъанын гёрдюк. 25Гьали энни биз оьлюп къалайыкъмы дагъы? Эгер де энниден сонг да биз Раббибизни, Аллагьыбызны, авазын эшитип турсакъ, шо зор уллу ялын бизин ютуп къояжакъ ва биз оьлюп къалажакъбыз[+]. 26Ялынны ичинден сёйлейген жанлы Аллагьны авазын къачан буса да эшитип, биздей сав къалгъан инсан бармы экен? 27Барып, Раббибиз, Аллагьыбыз, не айтагъанына тынглап къара. Сонг Раббибиз, Аллагьыбыз, сагъа айтгъанны бизге хабарларсан. Биз буса, тынглап, кютербиз»[+].

28Сиз мени булан сёйлейгенде, Раббибиз сизин эшитди ва магъа булай айтды: «Мен шо адамлар сагъа не айтагъанны эшитдим. Олар айтгъан бары да зат яхшы[+]. 29Эгер де олар оьзлени юреклерин гьар заманда да Менден къоркъма, Мени буйрукъларымны кютме талпындыра болгъан эди буса, олар да, оланы авлетлери де аманлыкъда къалажакъ эди!

30Барып, олар чатырларына къайтсын деп айт. 31Тек оьзюнг Мени янымда къал, сагъа бары да буйрукъларымны, токъташдырывларымны ва къанунларымны берейим. Сен адамланы Мен олагъа есликге береген топуракъда шо буйрукълагъа, токъташдырывлагъа ва къанунлагъа гёре юрюме уьйретме герексен».

32Къарагъыз чы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъанны кютюгюз, не онггъа, не солгъа тайышмагъыз[+]. 33Гьар заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, буюргъан ёл булан юрюгюз. Шо заман сиз ес болгъан топуракъда онгуп-оьсюп, узакъ яшап къалажакъсыз[+].

### 6


Аллагьны сюймеклик булан байлавлу буйрукъ

1-2Муна Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, буйрукълары,[†] токъташдырывлары ва къанунлары.[†] Ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъда Ол магъа сизин шоланы барын да кютме уьйретсин деп буюрду. Дагъы да оьзюгюз сав чакъы сиз, авлетлеригиз, авлетлеригизни авлетлери Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъсун учун, Ону мен сизге етишдире турагъан токъташдырывларын ва буйрукъларын кютсюн учун ва оьмюрюгюз узакъ болсун учун да буюрду. 3Исрайыллылар![†] Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге ваъда[†] да этген кюйде, бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъда халкъыгъыз артсын учун, айтылгъан буйрукълагъа тынглап ва шоланы къатты кюйде кютюп юрюгюз[+].

4Исрайыллылар, тынглагъыз! Раббибиз, бизин Аллагьыбыз – янгыз бир Аллагьдыр[+]. 5Раббигизни, Аллагьыгъызны, бютюн юрегигиз, бютюн жаныгъыз ва бютюн къаныгъыз[†] булан сююгюз[+]. 6Бугюн мен сизге бере турагъан буйрукълар юреклеригизде болма тарыкъ. 7Шоланы авлетлеригизни юреклерине де салыгъыз. Уьйде олтургъанда да, ёлда барагъанда да, ятагъанда да, турагъанда да, шо гьакъда айтып туругъуз[+]. 8Шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шо сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ[+]. 9Шоланы эшиклеригизни энегелерине ва уьйлеригизни къапуларына язып салыгъыз[+].

10Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] берме деп ант этген топуракъгъа гелтирежек. Шонда сиз къурмагъан уллу ва чечекленип турагъан шагьарлар, сиз жыймагъан гьар тюрлю малдан толгъан уьйлер, 11сиз къазмагъан къуюлар, сиз орнатмагъан юзюмлюклер ва зайтун терекли бавлар бар. Шо топуракъда сиз ашап-тоюп туражакъсыз! 12Вёрегиз, сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни унутардан сакъ болугъуз.

13Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, янгыз Огъар къуллукъ этигиз ва Ону атын тутуп ант этигиз[+]. 14Оьзге аллагьланы, айланагъыздагъы халкъланы аллагьларыны, артына тюшмегиз. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, оьзюгюз булан турагъан Аллагьыгъыз – гюнчюлюк этеген Аллагь чы, Ону къазапланыву сизге къаршы янып гетежек чи ва Ол сизин ер юзюнден ёкъ этип къояжакъ чы[+]. 16Сиз Массада этгенигиз йимик, Раббигизни, Аллагьыгъызны, сынап къарамагъыз[+]. 17Раббигизни, Аллагьыгъызны, сизге берген буйрукъларын ва токъташдырывларын токътавсуз кютюп туругъуз. 18Бютюн яшавугъуз эсен-аман болсун учун, сиз, Раббигиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген берекетли топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп болсун учун, Ону гёзюне тюз ва арив гёрюнеген ишлени этигиз. 19Оьзю де айтгъан кюйде, Раббигиз алдыгъыз булан сизин бары да душманларыгъызны къувалап тайдыражакъ[+].

20Гележекде, уланларыгъыз сизге: «Раббибиз, Аллагьыбыз, сизге кютмек учун берген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы маънасы недир?» – деп сорагъанда,[+] 21олагъа булай жавап беригиз: «Биз Мисриде пиръавунну къуллары эдик, тек Раббибиз бизин Оьзюню къудратлы къолу булан чыгъарды[+]. 22Раббибиз гёз алдыбызда Мисриге, пиръавунгъа ва ону уьюндегилени барысына да зор уллу, къоркъунчлу муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетди[+]. 23Тек Раббибиз бизин шондан Оьзю аталарыбызгъа ант этип ваъда этген топуракъны бизге бермек учун чыгъарды. 24Бизин ишлерибиз гьар заманда да уьстюнлю болсун учун ва бугюнлерде йимик биз яшавубузну сакълап болсун учун, Раббибиз бизге бары да шо токъташдырывланы кютме ва Оьзюнден, Аллагьыбыздан, къоркъма буюрду. 25Эгер де, Раббибиз бизге буюргъан кюйде, биз Ону, Аллагьыбызны, алдында бары да къанунланы къатты кюйде кютюп турсакъ, шо бизин муъминлигибиз болажакъ»[+].

### 7


Душман халкълар къувалана


(Чыгъ 34:11-16)

1Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа сизин гийиргенде ва сизден эсе кёп санавлу халкъланы – гьетлилени, гиргашлыланы, амурлуланы, канъанлыланы,[†] перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – сизден эсе кёп ва гючлю етти халкъны шо топуракъдан къувалагъанда,[+] 2Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы къолугъузгъа бергенде, сиз оланы янчып, къырып битдирме герексиз. Олар булан бир разилешив[†] де бегетмегиз ва олагъа гьеч бир языкъсынмагъыз[+]. 3Олар булан уьйленмегиз. Оланы уланларына къызларыгъызны бермегиз, оланы къызларын да уланларыгъызгъа къатын этип алмагъыз[+]. 4Олар, уланларыгъызны Менден уьркютюп, оьзге аллагьлагъа бакъдыражакъ. Раббигизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек ва сизин чалт дагъытажакъ[+]. 5Муна сиз шо халкълагъа къаршы этме герек ишлер: оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузугъуз, сыйлы[†] ташларын уватыгъыз, Ашераны багъаналарын гесип, оланы ялгъан аллагьларын отгъа ташлап яллатыгъыз[+]. 6Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз чы дагъы. Сиз Оьзюню халкъы, къыйматлы мюлкю болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан сизин айырып алды[+].

7Раббибиз башгъа халкълардан кёп деп сайламады сизин – сиз чи лап да аз санавлу халкъ эдигиз – 8сизин сюегени саялы ва Оьзю аталарыгъызгъа этген антында табылмакъ учун сайлады. Ол сизин къудратлы къолу булан чыгъарды ва къулчулукъну топурагъындан, Мисрини пачасы пиръавунну гьакимлигини тюбюнден сатып алды. 9Гьасили, билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз – Олдур Аллагь. Ол – амин.[†] Эгер ким Раббибизни сюйсе ва Ону буйрукъларын[†] кютсе, Ол минглер булангъы наслулагъа Оьзюню рагьмулу разилешивюн сакълайгъан Аллагьдыр[+].

10Амма Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа
Ол оьлюм гелтирежек.
Оьзюн гёрюп ярамайгъанлагъа
чалтлыкъда тийишлисин бережек[+].

11Гьасили, мен бугюн сизге береген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къанунланы[†] кютюгюз.


Тынгламакъ булан байлавлу шабагьатлав


(Лев 26:1-13; Такр 28:1-14)

12Эгер де сиз шо къанунлагъа тергевлю болсагъыз ва шолагъа гёре къаныгъывлу[†] кюйде юрюсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю аталарыгъызгъа ант этген кюйде, Оьзюню разилешивюн сакълажакъ ва сизге рагьмулу болажакъ[+]. 13Ол сизин сюежек, шабагьатлажакъ ва халкъыгъызны санавун артдыражакъ. Ол, сизге кёп авлетлер, топурагъыгъызда мол тюшюм – будай, янгы чагъыр, май[†] берип, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракълардагъы туварларыгъызда кёп бузав, сиривлеригизде кёп къозулар болдуруп шабагьатлажакъ. 14Сиз гьар къайсы халкъдан да артыкъ шабагьатланажакъсыз. Сизин арагъызда яш болмайгъан эренлеригиз ва къатынларыгъыз болмажакъ, гьайван-малыгъыз да балаларсыз къалмажакъ[+]. 15Раббибиз сизин гьар-бир аврувдан къоруп сакълажакъ. Мисрини халкъында сиз гёрген оьтесиз яман аврувланы Ол сизге къабундурмажакъ. Амма Ол шо аврувланы сизин гёрюп ярамайгъанлагъа къабундуражакъ[+]. 16Амма сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолугъузгъа берген бары да халкъланы къырма тарыкъ болажакъсыз. Шо халкълагъа языкъсынып янашмагъыз ва тузакъгъа тюшюп къалмас учун, оланы аллагьларына къуллукъ этмегиз[+].


Ят халкълардан къоркъмай турмакъ булан байлавлу чакъырыв

17Сиз: «Шо халкълар бизден гючлю. Биз оланы къувалап болажакъбызмы?» – деп ойлашма боласыз. 18Олардан къоркъмагъыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, пиръавунгъа ва савлай Мисриге салгъан гьалны яхшы эсигизде сакълап къоюгъуз. 19Шо уллу сынавланы, муъжизатланы ва гьайранлыкъланы, Раббигиз, Аллагьыгъыз, узатылгъан къудратлы къолу булан сизин чыгъаргъанны оьзюгюз гёрдюгюз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сиз буссагьат оьзлерден къоркъуп турагъан бары да халкълагъа шо гьалны салажакъ[+]. 20Ондан къайры да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден яшынып сав къалгъанлар гьатта къырылып битгенче, олагъа телижибинлени йиберип туражакъ[+]. 21Олардан къоркъмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин буландыр, Ол зор уллу ва къоркъув сингдиреген Аллагьдыр. 22Раббигиз, Аллагьыгъыз, аста-аста сизден оьзге халкъланы къувалап тайдыражакъ. Тек сиз оланы барысын да гьазир къырып битдирмегиз, ёгъесе айланагъыз къыр жанлагъа толуп къалажакъ[+]. 23Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин къолугъузгъа бережек, къырылып битип къалгъанча, оланы абдыратып къояжакъ. 24Ол сизин къолугъузгъа пачаланы бережек, сиз кёклени тюбюнде олар булан байлавлу гьар-бир эсделикни ёкъ этежексиз. Сизге бирев де къаршы туруп болмажакъ, сиз оланы барысын да къырып битдирежексиз. 25Сиз оланы аллагьларыны суратларын отгъа ташлап яллатма тарыкъсыз. Оланы алтынына, гюмюшюне гёзюгюзню сатмагъыз ва оьзюгюзге алмагъыз, ёгъесе сиз тузакъгъа тюшюп къалажакъсыз. Раббигизни, Аллагьыгъызны, шолардан жиргенивю геле чи дагъы. 26Жиргенч затны уьйлеригизге гийирмегиз, ёгъесе, шо затланы йимик, сизин де дагъытмакъ учун айырып салажакъ. Шо затлардан жирген, ари тур, неге тюгюл шолар толу кюйде дагъытылма тарыкъ.

### 8


Раббибизни унутмай турмакъ булан байлавлу буйрукъ

1Раббибиз, аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, яшап, дагъы да кёп санавлу болмакъ учун, сиз бугюн мен сизге береген гьар буйрукъну[†] къастлы кюйде кютме герексиз. 2Сизин юреклеригизде не барны, сиз Оьзюню буйрукъларын кютежегин неде кютмежегин билмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юваш эте ва сынай туруп, шо бютюн къыркъ йылны боюнда сизин дангылдан алып юрюп тургъанын унутмагъыз[+]. 3Раббибиз сизин ач этип юваш этди, сонг буса Ол сизин не оьзюгюз, не аталарыгъыз гёрмеген маннадан[†] тойдурду. Раббибиз шону, инсан янгыз рызкъы булан тюгюл, Оьзюню авзундан чыгъагъан гьар сёз булан да яшайгъанын уьйретмек учун этди[+]. 4Шо къыркъ йылны узагъында сизин не опуракъларыгъыз тозулмады, не аякъларыгъыз шишмеди[+]. 5Атасы уланына нечик насигьат эте буса, Раббигиз де, Аллагьыгъыз да, сизге шолай насигьат этегенни унутмагъыз[+]. 6Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютюгюз, Ону ёллары булан юрюгюз ва Огъар гьюрмет этигиз. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин берекетли топуракъгъа гийире. Шонда кёп сувлу оьзенлер, кёллер, къолларда ва тавларда атып чыгъагъан булакълар бар[+]. 8Шонда будай, арпа, юзюм борлалар, инжир, нарлар, зайтун май[†] ва бал бар. 9Шо топуракъда рызкъы уьзюлмежек ва сен бир затгъа да харлы болмажакъсан. Шонда темири булангъы ярлар бар ва шону тавларында ез чыгъа.

10Гьар гезик ашап тойгъан сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген берекетли топуракъ учун Огъар макътав этигиз. 11Вёрегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, Ону мен бугюн сизге береген буйрукъларын, къанунларын[†] ва токъташдырывларын кютюгюз. 12Ёгъесе, сиз ашап тойгъанда, тизив уьйлер къуруп, шоларда ерлешгенде, 13сизин туварларыгъыз ва сиривлеригиз артгъанда, гюмюшюгюз, алтыныгъыз ва мюлкюгюз кёп болгъанда, 14юреклеригиз оьктем болажакъ ва сизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутажакъсыз[+]. 15Ол сизин зор уллу, оьтесиз яман дангылдан, къуругъан, сувсуз, агъулу йыланлары ва акъыраплары булангъы топуракъдан алып юрюдю. Ол сизге мармар ярдан сув берди[*][+]. 16Сизин юваш этмек, сынамакъ учун ва ахырда да сизин бары да ишлеригиз тюзелсин учун, Ол сизге дангылда манна берди. Сизин аталарыгъыз шолай затны бир заманда да гёрмеген эди[+]. 17Ишлеригиз тюзелип йибергенде, сиз оьзюгюзню гьакъында: «Биз бу байлыкъгъа оьз къолларыбызны къудраты булан етишдик», – деп айтып болажакъсыз. 18Тек Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутмагъыз, неге тюгюл сизге байлыкъны береген Олдур. Шоллукъда, бугюнлерде гёрюп де турагъаныбыз йимик, Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню разилешивюн[†] тасдыкълай. Шо разилешивге байлавлу болуп Ол аталарыгъызгъа ант этген эди.

19Эгер де сиз, къачан буса да бир заман Раббигизни, Аллагьыгъызны, унутуп, башгъа аллагьланы артына тюшсегиз, шолагъа къуллукъ этсегиз ва сужда къылсагъыз – мен бугюн сизге къаршы шагьатлыкъ эте тураман – сиз, шексиз кюйде, къырылып битежексиз. 20Раббибиз алдыгъызда халкъланы къырып битдирди. Тап шо кюйде, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламагъаныгъыз саялы, сиз де къырылып битежексиз.

### 9


Топуракъ исрайыллылагъа тийишсиз савгъат гьисапда бериле

1Исрайыллылар,[†] тынглагъыз. Гьали сиз Урдунну[†] ари ягъындагъы халкъланы топурагъына ес болмакъ учун гире турасыз. Сиз шондан кёп ва гючлю, кёклеге етишеген барулары булангъы уллу шагьарлары булангъы халкъланы къувалажакъсыз. 2Шондагъы адамлар[†] гючлю ва бийик, олар Гьанакъны наслулары! Сиз оланы гьакъында билесиз ва: «Гьанакъны наслуларыны алдында ким токътап бола?» – деп айтагъанны эшитгенсиз[+]. 3Тек билип къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, ютуп турагъан ялынгъа ошап, сизин алдыгъыз булан юрюжек. Ол шо халкъланы сизге бойсындыражакъ. Сиз буса, Раббибиз де сизге ваъда[†] этген кюйде, оланы къувалажакъсыз ва дагъытажакъсыз[+].

4Раббигиз, Аллагьыгъыз, оланы сизин яныгъыздан къувалагъанда: «Биз шу топуракъгъа ес болсун деп, Раббибиз бизин шунда муъминлигибиз саялы гелтирди», – деп айтмагъыз. Шолай тюгюл, Раббибиз шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалама тура[+]. 5Сиз оланы топуракъларына муъминлигигизни ва юреклеригизни тазалыгъыны[†] себебинден ес болма бармайсыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шо халкъланы сизин яныгъыздан къылыкъсызлыгъы саялы къувалажакъ. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] этген антын кютмек учун шолай этежек[+]. 6Гьасили, англап къоюгъуз: Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шо берекетли топуракъгъа муъминлигигиз саялы ес этмей, сиз чи дагъы къайпанмайгъан халкъсыз[+].


Алтын бузав


(Чыгъ 32:1-35)

7Дангылда Раббигизни, Аллагьыгъызны, оьзюгюзге къаршы къазапландыргъаныгъызны бир заманда да унутмай, эсигизде сакълап туругъуз. Мисриден чыкъгъан гюнден тутуп, шунда гелип къалгъанча, сиз Раббигизге къаршы баш гётерип турдугъуз. 8Гьорипни[†] ягъында сиз Раббигизни шолай къазапландырдыгъыз чы, Ол гьатта сизин къырып битдирме де къабул эди[+]. 9Мен тавгъа таш такъталаны – Раббигиз сизин булан бегетген разилешив[†] язылгъан таш такъталаны алмакъ учун мингенде, тавда къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Мен не аш ашамадым, не сув ичмедим[+]. 10Раббибиз магъа эки таш такъта берди, шолагъа Ону бармагъы булан къазылып язылгъан эди. Шо такъталарда бютюн жамиятны жыйыны юрюлген гюн Раббибиз тавда ялынны ичинден сизге билдирген бары да буйрукълар[†] бар эди[+]. 11Къыркъ гече, къыркъ гюнден сонг Раббибиз магъа таш такъталаны – разилешивню такъталарын берди. 12Раббибиз магъа булай айтды: «Тезликде тюш, неге тюгюл сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг пасат ёлгъа тюшдю. Олар Мен оьзлеге юрюме буюргъан ёлдан тайышды ва къуюп оьзлеге ялгъан аллагь этди»[+].

13Раббибиз магъа булай айтды: «Мен шо халкъны гёрдюм, шо халкъ, гертиден де, къайпанмай! 14Гьали энни Мени токътатма къарама. Мен оланы къырып битдирежекмен ва оланы атын кёклени тюбюнден бузуп тайдыражакъман»[+].

15Мен, бурулуп йиберип, ялын къуршап алгъан тавдан тюшдюм. Къолумда разилешивню эки таш такътасы бар эди. 16Мен къарап, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь иш этгенигизни гёрдюм. Сиз къуюп, оьзюгюзге бузавну келпетиндеги ялгъан аллагь этдигиз. Сиз Раббибиз сизге гёрсетген ёлдан тез тайышдыгъыз. 17Мен таш такъталаны алып ташладым, шолар гёз алдыгъызда сынып гесек-гесек болду.

18Сонг мен янгыдан Раббибизни алдында узатылып ятдым ва шо кююмде къыркъ гече, къыркъ гюн турдум. Сиз, Раббибизни гёз алдында яманлыкъ этип, Ону къазапландырып, этген гюнагьыгъыз саялы мен не аш ашамадым, не сув ичмедим[+]. 19Мен Раббибизни къазапланажагъындан ва бек ачувланажагъындан къоркъа эдим, неге тюгюл Ол сизге шолай къазаплана эди чи, гьатта сизин къырып битдирме къабул эди. Тек Раббибиз магъа бу гезик де тынглады. 20Раббибиз Гьарунгъа[†] да шолай къазапланды чы, гьатта ону да оьлтюрме къабул эди. Тек мен Гьарун саялы да дуа этдим. 21Сиз этген гюнагь затны – бузавну буса мен, алып йиберип, отгъа салып иритдим, шону уватып, хумдай этип, тавдан агъагъан ташгъынгъа атдым[+].

22Дагъы да сиз Раббибизни Табьирада, Массада ва Къабрут-Гьаттаавада къазапландырдыгъыз[+].

23Раббибиз сизин Къадиш-Барниадан йиберегенде, Ол булай айтды: «Гётерилигиз ва Мен сизге берген топуракъны елегиз». Тек сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйругъуна къаршы баш гётердигиз. Сиз Огъар инанмадыгъыз ва тынгламадыгъыз[+]. 24Мен сизин таныгъанлы, сиз Раббибизге къаршы башгётеривчюлер болуп турдугъуз.

25Къыркъ гече, къыркъ гюн мен Раббибизни алдында узатылып ятып турдум, неге тюгюл Ол сизин къырып битдирежегин айтгъан эди. 26Раббибизге дуа эте туруп, Мен булай айтдым: «Есим Аллагь, Оьзюнгню зор гьакимлигинг булан къутгъаргъан, къудратлы къолунг булан Мисриден чыгъаргъан халкъынгны, мюлкюнгню дагъытма[+]. 27Къулларынг Ибрагьимни, Исгьакъны ва Якъубну эсге ал. Бу халкъны къайпанмайгъанлыгъына, ону къылыкъсызлыгъына ва гюнагьына къарама. 28Ёгъесе, сен бизин оьзюнден чыгъаргъан уьлкеде: „Раббиси оланы дангылда оьлтюрмек учун, оланы гёрюп ярамайгъаны саялы чыгъарды, неге тюгюл оланы ваъда этген топуракъгъа гелтирип болмады“, – деп айтажакъ[+]. 29Тек олар чы Сени варислигинг, Сени халкъынг, Сен оьзлени зор къудратынг ва узатылгъан къолунг булан чыгъаргъан халкъынг».

### 10


Янгы таш такъталар


(Чыгъ 34:1-9)

1[•]Шо заман Раббибиз магъа булай айтды: «Алдагъыларына ошатып, эки таш такъта чабып онгар ва тавгъа, Мени яныма гётерил. Дагъы да агъачдан сандыкъ эт[+]. 2Таш такъталагъа сен сындыргъан башлапгъы такъталагъа язылгъан сёзлени язып бережекмен. Сонг сен шоланы сандыкъгъа саларсан»[+].

3Мен эчкимююз терекни агъачындан алдагъыларына ошатып сандыкъ этдим ва шоланы къолума да алып тавгъа миндим[+]. 4Алдагъыларына йимик, Раббибиз шо такъталагъа он буйругъун язды. Ол шо буйрукъланы[†] сизге тавда ялынны ичинден, жыйын юрюлген гюн билдирген эди. Раббибиз такъталаны магъа берди[+]. 5Сонг мен тавдан тюшюп къайтдым ва такъталаны магъа Раббибиз буюргъан кюйде этген сандыкъны ичине салдым. Таш такъталар буссагьатда да шонда[+].


Гьарунну оьлюмю ва левилилени къуллукъ этивю

6(Исрайыллылар[†] Берот-Бене-Яаканлыланы къуюларындан Мусирутгъа тербене. Гьарун[†] шонда оьле ва гёмюле. Гьарунну дин къуллугъу ону уланы Алиазаргъа варислик этилип бериле[+]. 7Исрайыллылар шондан Гудгудагъа, сонг оьзенлери кёп топуракъгъа – Ютбатагъа сапар чыгъа[+]. 8Шо заман Раббибиз Левини къавумун айыра. Олар Раббибизни разилешив[†] сандыгъын алып юрюме, Ону алдында токътама, Огъар къуллукъ этме ва Ону атын тутуп шабагьатлама тарыкъ болгъан. Левилилер[†] гьали болгъунча да шолай этип тура[+]. 9Муна шо себепден левили къавумгъа оьзлени къардашларыны арасында пай ва уьлюш тиймеген. Раббигиз, Аллагьыгъыз да, огъар айтгъан кюйде, ону варислиги – Раббибиздир.)[+]

10Биринчи гезик йимик, мен тавда къыркъ гече, къыркъ гюн къалдым. Раббибиз магъа бирдагъы керен тынглады. Ол сизин къырып битдирме сюйдю[+]. 11«Бар, – деп айтды магъа Раббибиз, – халкъны башына тюшюп юрю. Олар Мен аталарына берме деп ант этген топуракъгъа гирип ес болсун»[+].


Раббибизден къоркъмакълыкъ булан байлавлу буйрукъ

12Гьасили, исрайыллылар, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизден нени талап эте? Сиз янгыз Оьзюнден къоркъмакълыкъны, Оьзюню ёллары булан юрюмекликни, Оьзюн сюймекликни, къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан Оьзюне къуллукъ этмекликни,[+] 13оьзюгюзге яхшы болсун учун, мен сизге бугюн бере турагъан Ону буйрукъларын ва токъташдырывларын кютмекликни талап эте[+].

14Бютюнлей кёклер, ер юзю ва шондагъы бары да зат Раббигизникидир, Аллагьыгъызныкидир[+]. 15Нечик де, Раббибиз аталарыгъызны сюймекликни арив гёрдю ва бары да халкъланы арасындан сизин – аталарыгъызны наслуларын сайлады. Бугюнгю гьал шолай[+]. 16Юреклеригиз юваш болсун ва дагъы хыр тутуп турмагъыз[+]. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз – аллагьланы да Аллагьы чы, еслени де Еси чи, зор, къудратлы, къоркъунчлу, адилли ва урушбат алмайгъан Аллагь чы[+]. 18Ол етимлени, тул къатынланы якълай, гелгинчилени сюе, оланы ашата, гийиндире[+]. 19Сиз де гелгинчилени сюйме герексиз, неге тюгюл Мисриде сиз де гелгинчилер эдигиз чи[+]. 20Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъугъуз, Огъар къуллукъ этигиз. Раббигизге амин[†] болугъуз, Ону атын тутуп ант этигиз[+]. 21Раббигиз – сизин макътавлугъугъуздур. Ол – сизин учун зор уллу ва къоркъунчлу гьайранлыкълар этген Аллагьдыр. Сиз шоланы оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 22Сизин Мисриге чыкъгъан аталарыгъызны санаву етмиш эди, гьали буса Раббигиз, Аллагьыгъыз, санавугъузну кёкдеги юлдузлардай артдырды[+].

### 11


Аллагьны зор уллу ишлери

1Раббигизни, Аллагьыгъызны, сююгюз, даим Ону талапларын, токъташдырывларын ва буйрукъларын[†] кютюгюз. 2-3Раббигизни зорлугъун, Ону узатылгъан къудратлы къолун, Ол Мисриде, Мисрини пачасы пиръавунгъа, ону бютюн уьлкесине этген муъжизатланы ва ишлени сиз оьзюгюз эсде сакълама тарыкъсыз. Булар барысы да сизин яшларыгъызгъа болмады чы дагъы. 4Раббигиз мисрилилени асгерине, оланы атларына, асгерлик атарбаларына этгенни, олар артыгъыздан чабып гелегенде, Раббибиз оланы Къызыл денгизни сувларында батдыргъанны, дагъытгъанны эсге алыгъыз. Бугюнлерде де гьал шо кюйде къалып тура[+]. 5Сиз дангылгъа гелгенче, авлетлеригиз шонда Раббигиз сизин учун этген ишлени гёрмеди[+]. 6Олар Раббигиз раубимли Алиапны уланлары Дасангъа ва Абирамгъа этгенни де гёрмеди. Шо заман топуракъ, Исрайылны[†] халкъыны къап ортасында эки ачылып, оланы уьюндегилери, чатырлары ва бары да гьайван-малы да булан бирче ютуп къойду[+]. 7Раббигиз этген шо зор уллу ишлени оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз.

8-9Гьасили, гючлю болмакъ учун, сиз бара турагъан топуракъгъа гирип, шогъар ес болмакъ учун, Раббибиз аталарыгъызгъа ва оланы наслуларына берме деп ант этген топуракъда – сют булан бал агъагъан топуракъда узакъ яшамакъ учун, мен бугюн сизге береген буйрукъланы кютюгюз[+]. 10Сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъ сиз гелген Мисрини топурагъына ошамай. Шонда сиз урлукъ чача эдигиз, бутларыгъызны кёмеклиги булан[*], бахчаны йимик, авлакъланы сугъара эдигиз. 11Тек ес болмакъ учун сиз аякъ баса турагъан топуракъ – кёкден явагъан янгурну ичеген тавланы ва къолланы топурагъы[+]. 12Шо – Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, гьайын этеген топуракъ. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, сав йылны боюнда шогъар къарагъан кююнде тура[+].

13Эгер де сиз бугюн Мен сизге береген буйрукъланы мукъаятлы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан къуллукъ этсегиз,[+] 14сиз будай, янгы чагъыр ва май[†] жыйып болсун деп, Мен топурагъыгъызгъа заманында янгурлар – гюзлюк ва язбашлыкъ янгурлар явдуруп туражакъман[+]. 15Мен авлакъларыгъызда гьайван-малыгъыз учун от болдуражакъман, сиз буса ашап, тоюп туражакъсыз[+].

16Сакъ болугъуз, тюз ёлдан тайышып, оьзге аллагьлагъа бакъма ва къуллукъ этме дамагьланып къалмакъдан сакъ болугъуз. 17Шо заман Раббибизни къазапланыву сизге къаршы янып гетежек. Ол кёклени бегитежек, сонг янгур явмай ва топуракъ гелим бермей туражакъ. Узакъ къалмай сиз Раббибиз сизге береген берекетли топуракъда къырылып битежексиз[+].


Гележек наслулагъа насигьат этмекни агьамиятлыгъы

18Мен айтгъан сёзлени юреклеригизде, оюгъузда сакълагъыз, шоланы къолларыгъызгъа бегитигиз, мангалайларыгъызгъа байлагъыз – шолар сизин учун бир эсге салыв болуп токътажакъ[+]. 19Мен айтгъан сёзлени авлетлеригизге уьйретигиз, уьйде олтургъанда да, ёлда юрюйгенде де, ятагъанда да, турагъанда да шоланы гьакъында сёйлегиз[+]. 20-21Раббибиз аталарыгъызгъа берме деп ант этген топуракъда сиз де, авлетлеригиз де ерни уьстюнде кёк бар чакъы яшасын учун, шо сёзлени оьзюгюзню уьйлеригизни эшиклерини энегелерине ва къапуларыгъызгъа языгъыз[+].

22Эгер тюз юрюмек учун, мен сизге береген бары да буйрукъланы кютсегиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюйсегиз, Ону бары да ёллары булан юрюсегиз ва Огъар амин[†] турсагъыз, 23шо заман Раббигиз бары да оьзге халкъланы сизин яныгъыздан къувалап тайдыражакъ, сиз де оьзюгюзден кёп санавлу ва гючлю халкъланы топурагъына ес болажакъсыз. 24Аягъыгъыз басылгъан гьар ер сизинки болажакъ: сизин топуракъ дангылдан тутуп Ливангъа ерли, Фират оьзенден тутуп Гюнбатыш денгизге ерли узатылажакъ[+]. 25Бирев де сизге къаршы туруп болмажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда[†] этген кюйде, къайдан юрюсегиз де, алдыгъыз булан бютюн топуракъгъа къоркъув ва гьарасат салып туражакъ[+].

26Къарагъыз, мен бугюн сизге шабагьат да, налат да таклиф этемен:[+] 27эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тынгласагъыз, сиз шабагьатланажакъсыз;[+] 28эгер де сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларына тынгламасагъыз, мен бугюн сизге гёрсетеген ёлдан тайышып, алда сиз танымагъан оьзге аллагьланы артына тюшсегиз, налатланажакъсыз[+]. 29Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ес болмакъ учун барагъан топуракъгъа гийиргенде, шонда, Гаризим тавда шабагьатлы сёзлени, Гибал тавда буса налат сёзлени айтма тарыкъсыз[+]. 30Сиз шо тавлар Урдунну[†] артында, гюнбатышгъа элтеген ёлда, Мураны эменлерини къырыйына, Гилгалны айланасындагъы Урдун къолда яшайгъан шо канъанлыланы[†] топурагъына багъып ерлешгенни билесиз[+]. 31Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа гирип ес болмакъ учун, Урдунну ари ягъына чыгъыгъыз. Сиз, шогъар ес болуп, шонда яшама башлагъанда, 32къарагъыз, мен бугюн сизге береген бары да токъташдырывланы ва буйрукъланы кютюгюз.

### 12


Дин къуллукъну кютмек учун биргине-бир къурбан этеген ер

1Муна Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге есликге берген топуракъда яшайгъан гьар гюн сиз къаныгъывлу[†] кюйде кютме герек токъташдырывлар ва къанунлар.[†] 2Сиз къувалайгъан халкълар бийик тавларда, тёбелерде ва гьар-бир салкъынлыкъ береген тереклени тюбюнде оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген ерлени бютюнлей дагъытыгъыз[+]. 3Оланы къурбан этеген ерлерин[†] бузугъуз, сыйлы[†] таш багъаналарын уватыгъыз ва Ашераны багъаналарын отгъа ташлап яллатыгъыз. Оланы ялгъан аллагьларын сындырып ташлагъыз ва шо ерлерде шолагъа байлавлу гьар-бир эсделикни тайдырыгъыз[+].

4Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме герек тюгюлсюз. 5Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Ол сизин бары да къавумларыгъызны арасында Оьзюню аты учун сайлагъан ерден сорама герексиз. Сиз шонда гелме герексиз[+]. 6Шо ерге бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны,[†] ваъдагъа[†] гёре багъышлангъан он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъларыгъызны ва тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын гелтиригиз. 7Шонда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, сиз ва сизин уьягьлюлеригиз ашап, къолларыгъыз яратгъан бары да ишлерден сююнюп туражакъсыз. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шабагьатлады[+].

8Сиз бугюн мунда гьар ким оьзю тюз гёрген кюйде иш гёрме тюшмейсиз. 9Неге тюгюл, сиз оьзюнде рагьат яшажакъ топуракъгъа, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген ерге гьали де етишип битмегенсиз[+]. 10Тек сиз, Урдундан[†] чыгъып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъда ерлешежексиз. Сиз эсенликде-аманлыкъда яшап къалсын учун, Ол сизин айланагъыздагъы душманларыгъыздан парахатлыкъда къояжакъ.

11Шо заман сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге мен сизге буюргъан бары да затны гелтирме герексиз: бютюнлей яллатывларыгъызны, къурбанлыкъларыгъызны, он пайдан бирер пайыгъызны, айрыча савгъатларыгъызны, ваъдагъа гёре Раббибизге мюлкюгюзден багъышлангъан бары да инг тизив затларыгъызны[+].

12Шонда сиз, уланларыгъыз ва къызларыгъыз, къулларыгъыз ва къаравашларыгъыз, сизин шагьарлардагъы оьзлени не ер пайы, не еслиги ёкъ левилилер[†] Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында шатланып туругъуз[+]. 13Сакъ болугъуз, эсигизге тюшген ерде бютюнлей яллатып къурбанлар этип къоймагъыз. 14Шо къурбанланы Раббибиз янгыз сизин къавумларыгъызны арасында сайлагъан ерде этигиз ва шонда мени сизге этген бары да буйрукъларымны[†] кютюгюз.


Этни ашамакъны гьакъында

15Буса да сизге, къайсы шагьарда да гьайван-мал союп, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шабагьатлап берген этден сюйген чакъыны ашама ярай. Жайранны ва къубагийикни этин нечик ашай бусагъыз, сойгъан гьайван-малыгъызны этин де шолай ашама ярай. Этни къаркъарасы тазалангъанлагъа[†] да, тазаланмагъанлагъа да ашама ярай. 16Тек сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз[+]. 17Сиз оьзюгюзню шагьарларыгъызда будайдан, янгы чагъырдан ва майдан ондан бир пайын,[†] тувар-сиривлеригизден башлап тувгъан балаларын, гёнгюллю кюйде этилген къурбанлыкъланы, айрыча савгъатланы ва ваъдагъа гёре сиз багъышлагъан бары да затны ашама тарыкъ тюгюлсюз.

18Шуланы сиз – уланларыгъыз, къызларыгъыз, къулларыгъыз, къаравашларыгъыз ва сизин шагьарлардагъы левилилер – Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерде ашама тарыкъсыз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында къолларыгъыз булан этилген бары да ишлеге сююнме герексиз. 19Къарагъыз, оьзюгюзню топурагъыгъызда яшама башлагъанда, левилилени гери уруп къоймагъыз[+].

20Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзю де сизге ваъда этгени йимик, дазуларыгъызны генглешдиргенде, сиз эт аш сююп: «Эт ашайым гьали», – дегенде, шо заман сизге сюйген чакъы эт ашама яражакъ. 21Эгер де Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ер сизден кёп йыракъда буса, Раббибиз сизге берген тувар-сиривлеригиздеги гьайван-малыгъызны союп, мен сизге буюргъаным йимик, оьзюгюзню шагьарларыгъызда сюйген чакъыны ашама яражакъ. 22Шо эт жайранныки, къубагийикни буса да, ашагъыз. Шону къаркъарасы тазалангъанлагъа да, тазаланмагъанлагъа да ашама яражакъ.


Къанны ашгъа къолламакъ гери урула

23Тек къанны ашгъа къолламакъдан сакъ болугъуз, неге тюгюл къан – яшавдур, сизге яшавну этге къошуп ашама ярамай[+]. 24Сиз къанны ашгъа къолламагъыз. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къоюгъуз. 25Сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, къанны ашгъа къолламагъыз. Неге тюгюл, къолламасагъыз, Раббигизни алдында тюз этген болажакъсыз.

26Тек багъышлангъан алатларыгъызны ва ваъдагъа гёре берме ваъда этген затларыгъызны да алып, Раббигиз сайлагъан ерге гелигиз. 27Бютюнлей яллатып этген къурбанлыкъларыгъызны – этни де, къанны да – Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерине гелтиригиз. Сизин къурбанлыкъларыгъызны къаны Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этеген ерини къырыйында тёгюлме герек, этни буса ашама яражакъ. 28Къарагъыз, сиз де, сизден сонггъу авлетлеригиз де даим эсенликде-аманлыкъда къалсын учун, мен сизге береген токъташдырывлагъа гёре юрюгюз, неге тюгюл, шолай этсегиз, Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында тюз этген болажакъсыз.


Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив булан байлавлу буварыв

29Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан сиз оьзлени елеме ва къувалама айланагъан халкъланы дагъытажакъ. Тек сиз, оланы къувалап, оланы топурагъында ерлешгенде, 30алдыгъыз булан бары да къырылып битгенде, шо заман тузакъгъа тюшюп къалардан сакъ болугъуз. Олагъа оьзлени аллагьларыны гьакъында сорамагъыз ва: «Шо халкълар оьзлени аллагьларына нечик къуллукъ эте экен? Мен де тап шолай этип къарайым гьали», – деп айтып айланмагъыз[+]. 31Сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, олар оьзлени аллагьларына къуллукъ этеген кюйде къуллукъ этме тюшмейсиз, неге тюгюл олар Раббибиз гёрюп ярамайгъан гьар тюрлю жиргенч ишлени этип юрюй. Олар гьатта оьзлени уланларын, къызларын аллагьларына къурбан гьисапда отгъа салып яллата[+].

32Мен сизге буюргъан бары затны мукъаятлы кютюгюз. Шо ишлеге не бир затны да къошмагъыз, не тайдырмагъыз[+].

### 13

1Эгер арагъызда ялгъан пайхаммар неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адам[†] чыгъып, муъжизат неде гьайранлыкъ гёрсетсе, 2шо муъжизат неде гьайранлыкъ яшавгъа чыкъса ва ол: «Оьзге аллагьланы, сен танымагъан аллагьланы артына тюшейик ва олагъа къуллукъ этейик», – деп айтса,[+] 3сен шо пайхаммарны неде тюшлени чечеген адамны сёзлерине тынглама тарыкъ тюгюлсен. Сен Оьзюн жанынг-къанынг[†] булан сюегенни билмек учун, Раббинг, Аллагьынг, сени шолай этип сынап къарай. 4Сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, артына тюшме ва Огъар абур этме герексиз. Раббигизни буйрукъларын[†] сакълагъыз ва Огъар тынглагъыз. Раббигизге къуллукъ этигиз ва Огъар амин[†] туругъуз. 5Шо пайхаммарны неде оьзюне муъжизатлы тюшлер гёрюнеген адамны буса оьлтюрме тюше, неге тюгюл ол, сизин Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббигизни, Аллагьыгъызны, ёлундан тайышма чакъыра эди. Ол Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге юрюме буюргъан ёлдан тайышдырма къарай эди. Оьзюнгню шо наслыкъдан тазала.[†][+]

6-7Эгер сени агъанг-ининг, уланынг, къызынг, аявлу къатынынг неде инг де ювукъ къурдашынг: «Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этме барайыкъ» (не сен, не аталарынг танымагъан аллагьлагъа, айланагъызда, арекде неде ювукъда, дюньяны бир къырыйындан бириси къырыйына ерли), – деп айта туруп, яшыртгъын башынгны чырмаса 8огъар инанма ва тынглама. Ону аяма, къызгъанма ва яшырма[+]. 9Сен ону оьлтюрмей къойма. Биринчилей огъар сен таш атма тарыкъсан, сонг буса къалгъанлар атсын[+]. 10Оьлюп къалгъанча, ону ташгъа тут, неге тюгюл ол сени Мисриден чыгъарып, къулчулукъну топурагъындан азат этген Раббингни, Аллагьынгны, ёлундан тайышдырма къарай эди[+]. 11Шо заман бютюн Исрайыл[†] шо гьакъда эшитежек ва къоркъажакъ. Шондан сонг арагъызда бирев де шолай яманлыкъны этмежек.

12-13Эгер сиз Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге яшама изну береген шагьарланы биринде, шонда яшайгъанланы тюз ёлдан адашдырагъанлар арагъа чыгъып: «Барып, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этейик» (сиз танымагъан аллагьлагъа), – деп айтагъанын эшитсегиз,[+] 14бары да затны мекенли кюйде сорап, тергеп ва ахтарып къарагъыз. Эгер де шо герти болуп чыкъса ва арагъызда шолай жиргенч иш этилгенни исбатлап болсагъыз, 15сиз шо шагьарда яшайгъанланы барысын да къылыч булан оьлтюрюгюз. Шо шагьардагъыланы бютюнлей къырып битдиригиз: халкъын да, гьайван-малын да. 16Шо шагьарны бары да байлыгъын майданны ортасына жыйып, бары да мал-матагьы булан, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей этилеген къурбан гьисапда, шогъар от салыгъыз. Шо шагьар даимге чёкген гьалында къалсын ва бир заманда да янгыдан къурулмасын. 17Раббибиз сизге Оьзюню янып турагъан къазапланывун бакъдырмасын учун, налатлангъан шо затлардан бириси де сизин къолугъузда къалмасын. Шо заман Раббибиз сизге рагьмусун гёрсетежек, сизге языкъсынажакъ ва Оьзю аталарыгъызгъа ант этгени йимик, сизин халкъны санавун артдыражакъ. 18Неге тюгюл, сиз Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, тынглайсыз, Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын сакълайсыз ва Ону гёз алдында тюз иш гёресиз.

### 14


Таза ва нас рызкъы


(Лев 11:1-23)

1Сиз – Раббигизни, Аллагьыгъызны уланларысыз. Оьлген адамгъа[†] къайгъырывну белгиси гьисапда къаркъарагъызгъа яра салмагъыз ва мангалайыгъызны уьст янындагъы тюклеригизни къыркъмагъыз,[+] 2неге тюгюл сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы[†] халкъысыз. Сиз Оьзюню асил мюлкю болсун деп, ер юзюндеги бары да халкъланы арасындан Раббигиз сизин сайлады[+].

3[•]Бир жиргенч затны да ашама. 4Сагъа ашама ярайгъан гьайванлар булардыр: оьгюзлер, къойлар, эчкилер, 5къубагийиклер, жайранлар, къыр эчкилер, тав эчкилер, антилопалар ва тав къойлар. 6Сагъа гюйшейген ва туякъларында терен йырмачы булангъы къайсы гьайванны да ашама ярай. 7Тек гюйшейген гьайванлардан сагъа тюени, къоянны ва даманны ашама ярамай, неге тюгюл олар эки туякълы тюгюл. Сизин учун олар таза[†] тюгюл. 8Донгуз буса, оьзю эки туякълы буса да, сизин учун таза тюгюл. Оланы ашамагъыз ва оланы оьлгенлерине тиймегиз.

9Сувда яшайгъан жанлардан сизге юзеген къанатлары[†] ва акъчалары булангъыларын ашама ярай. 10Тек юзеген къанатлары ва акъчалары ёкъларын ашамагъыз, сизин учун олар таза тюгюл.

11Сизге къайсы таза къушну да ашама ярай. 12Тек къаракъушну, сакъаллы къыргъыйны, денгиз къыргъыйны, 13мыгъыйны, къарчыгъаны, тюйлюгенни бир тайпасын да, 14къаргъаны бир тайпасын да, 15ябалакъны, гечеги къарлыгъачны, балыкъкъушну, къыргъыйны бир тайпасын да, 16уьй кикимавну, ябалакъны, акъ кикимавну, 17дангыл ябалакъны, мурдар этни ашайгъан къыргъыйны, уллу денгиз бабишни, 18лакълакъкъушну, чылны бир тайпасын да, гюкюкню ва гечекъушну ашама ярамай.

19Учагъан бары да увакъ жан-жанывар сизин учун таза тюгюл – шоланы ашамагъыз. 20Тек сизге къайсы таза къушну да ашама ярай.

21Тек мурдар оьлген гьайванланы, къушланы ашамагъыз. Шоланы къайсы шагьарларыгъызда буса да яшайгъан ятлагъа беригиз неде сатыгъыз – олагъа ашама ярай. Сиз буса – Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъысыз.

Улакъны анасыны сютюне салып биширмегиз[+].


Он пайдан бирер пай

22Авлакъларыгъыздан къайтарылагъан бары да гелимден он пайдан бир пайын айырыгъыз[+]. 23Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, гьюрмет этме уьйренмек учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде, Ол Оьзюню аты учун сайлагъан ерде будайыгъыздан, яш чагъырыгъыздан, майыгъыздан ва тувар-сиривюгюзден башлап тувгъанларындан он пайдан бирер пайын ашагъыз. 24Эгер шо ер кёп йыракъда буса, сиз де – Раббигизни, Аллагьыгъызны, янындан шабагьатлагъанлар – он пайыгъыздан бирерни элтип болмай бусагъыз (Раббигиз Оьзюню аты учун сайлагъан ер кёп йыракъда экенге гёре), 25он пайыгъыздан бирерни гюмюшге алышдырыгъыз, оьзюгюз булан гюмюшню де алып, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сайлагъан ерге барыгъыз. 26Шо гюмюшге сюйген затыгъызны сатып алыгъыз: уллу ва гиччи гьайванны, чагъырны, бозаны ва оьзге сюйген затыгъызны. Сонг оьзюгюзню уьягьлюлеригиз де булан шонда Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз-ичигиз ва кеп чегигиз. 27Шагьарларыгъызда яшайгъан левилилени унутуп къоймагъыз, оланы оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ чу дагъы[+].

28-29Левилилер[†] (оьзлени не ер пайы, не варислиги ёкъ), шагьарларыгъызда яшайгъан ятлар, етимлер ва тул къатынлар гелип ашап, тоюп болсун учун ва Раббигиз, Аллагьыгъыз, гьар-бир этеген ишигизни шабагьатласын учун, сиз уьч йылда бир, гьар къайсы гелимигизден де ондан бирер пайны[†] айырып, оьзюгюзню шагьарларыгъызда тёшеп салыгъыз[+].

### 15


Борчлар гечилеген йыл

1Сен етти йылда бир керен борчланы гечме герексен[+]. 2Шо булай этилме тюше: борчгъа берген гьар адам[†] ювугъуна берген борчну гечсин. Ол оьзюню къурдашындан неде къардашындан борчну къайтармакъны талап этмесин, неге тюгюл Раббибизни борчлар гечилеген заманы билдирилди. 3Сен ят адамдан борчну къайтармакъны талап этме боласан, тек сагъа къардашынг борчлу болгъан бары затдан гечме герексен[+]. 4Сизин арагъызда ярлылар болмасын, неге тюгюл Раббинг, Аллагьынг, сагъа варислигинг гьисапда береген топуракъда сени чомарт кюйде шабагьатлажакъ. 5Ишлер шолай болажакъ, эгер де сен Раббинге, Аллагьынга, толу кюйде тынглавлу болсанг ва къаныгъывлу[†] кюйде мен бугюн сагъа береген буйрукълагъа[†] гёре юрюсенг, 6шо заман Раббинг, Аллагьынг, Оьзю де ваъда[†] этгени йимик, сени шабагьатлажакъ, сен кёп халкълагъа борчгъа берип болажакъсан, тек оьзюнг биревден де борчгъа алмажакъсан. Сен кёп халкълагъа гьакимлик этежексен, тек шоланы бириси де сагъа гьакимлик этмежек[+].

7Эгер сени къардашларынгдан бирлери Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген топуракъдагъы къайсы буса да бир шагьарда ярлы болуп къалса, шо тарчыкълыкъгъа тюшген къардашынга бакъгъан якъда вагьши ва къызгъанч болма. 8Чомарт бол ва къардашынг не затгъа уьзюрю болса да, огъар кёп сююп борчгъа бер[+]. 9«Еттинчи йыл, борчлар гечилеген йыл, ювукъ болгъан», – деген намарт хыялны сакълардан ва шо себепден уьзюрю болгъан къардашынга ачувланардан, огъар борчгъа бермей къоймакъдан сакъ тур. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге ялбарар, сен де гюнагьлы болуп токътарсан. 10Огъар чомарт кюйде бер, шону да юрегингде ачув тутмай эт. Шо саялы Раббинг, Аллагьынг, сени бары да ишлерингде ва бары да оьз къолларынг булан этеген гьаракатынгда шабагьатлар чы дагъы. 11Бу топуракъда гьар заман ярлылар болуп туражакъ. Шо саялы мен сагъа оьзюнгню топурагъынгда къардашларынга, ярлылагъа, тарчыкълыкъгъа тюшгенлеге чомарт болма буйрукъ этемен[+].


Къулланы азат этив


(Чыгъ 21:2-6)

12Эгер сени ягьуди къавумдашынг, эргиши болсун, къатынгиши болсун, сагъа къулчулукъгъа тюшюп, сени алдынгда алты йыл къуллукъ этсе, еттинчи йыл сен ону азат этме герексен[+]. 13Азат эте туруп, ону бош йиберме. 14Эчки-къойларынгдан, иннырынгдан, юзюм сыгъагъан ерингден огъар пай чыгъар. Огъар Раббинг, Аллагьынг, сагъа шабагьатлап берген затдан пай чыгъар. 15Оьзюнг Мисриде къул болгъанынгны, Раббинг, Аллагьынг, сени къулчулукъдан азат этгенни унутма. Шо саялы мен бугюн сагъа шолай буйрукъ этемен.

16Эгер къулунг сени, уьягьлюнгню сюегенлигини ва оьзюне сени янынгда яхшы экенлиги саялы: «Мен сени янынгдан гетме сюймеймен», – деп айтса, 17бизни алып, шону булан ону къулагъын эшикге тиреп салып теш. Шо заман ол сав оьмюрюне сени къулунг кюйде къалажакъ. Тап шо кюйде къаравашгъа да эт[+].

18Къулунгну азат этсенг, оьзюнге зарал болар деп ойлашма. Гьакъгъа тутулуп ишлейген адамдан эсе ол сагъа алты йылны узагъында эки керен артыкъ пайда гелтирди чи дагъы. Раббинг, Аллагьынг, сени гьар не ишингде де шабагьатлажакъ.


Гьайван-малдан башлап тувгъанларыны гьакъында

19Раббинге, Аллагьынга, туварларынгдан, сиривлерингден башлап тувгъанларыны эркеклерин айыр. Оьгюзлени башлап тувгъанларын екме ва къойланы башлап тувгъанларын къыркъма[+]. 20Гьар йыл сен ва сени уьягьлюнг шоланы Раббинг, Аллагьынг, бар ерде ва Ол Оьзю сайлажакъ ерде ашама тарыкъсыз. 21Эгер гьайван-малны тетиги бар буса, эгер ол акъсакъ, сокъур буса неде ону нечик буса да бир мекенли кемчилиги бар буса, сен ону Раббинге, Аллагьынга, къурбан этме тюшмейсен[+]. 22Сен ону оьзюнгню шагьарынгда ашама тарыкъсан. Къаркъара якъдан таза[†] тюгюл ва таза адамгъа жайранны ва къубагийикни этин нечик ашама яратыла буса, шо этни де ашама яратыла. 23Тек сагъа къанны ашгъа къоллама ярамай. Шону, сувну йимик, ерге тёгюп къой[+].

### 16


Пасха ва Маясыз экмеклени байрамы


(Чыгъ 12:14-20; Лев 23:5-8; Сан 28:16-25)

1[•]Абип айда[†] байрам эт ва Раббингни, Аллагьынгны, Пасха[†] байрамын оьтгер, неге тюгюл Ол сени абип айда гечелетип Мисриден чыгъарды. 2Раббинге, Аллагьынга, пасха къурбанлыкъ гьисапда Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде гьайванны неде къойну сой. 3Шо этни мая къошулуп биширилген экмек булан ашама. Тек етти гюнню узагъында маясыз экмекни – къайгъыны белгисини экмегин аша. Неге тюгюл, сав оьмюрюнгде Мисриден чыкъгъан заманынгны эсге ала турмакъ учун, сен Мисриден алгъасавлукъда чыкъдынг[+]. 4Ер юзюнде сен еслик этеген топуракъда гьеч бир мая болмасын. Айны биринчи гюнюню ахшамында къурбан этген этингни эртенге къойма[+].

5Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген шагьарланы бирисинде де сен пасха къурбанынгны этме, 6янгыз Раббинг Оьзюню аты учун сайлагъан ерде ярай. Пасха къурбанны сен шонда ахшам, гюн артагъанда, сен Мисриден гетгенликни йыллыгъы белгиленеген гюн этме герексен. 7Биширип, шону Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде аша. Эртенине оьзюнгню чатырларынга къайт. 8Алты гюнню узагъында маясыз экмек аша, еттинчи гюн буса Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан жыйынны оьтгер ва бир иш де этмей тур.


Жумаланы байрамы


(Лев 23:15-22; Сан 28:26-31)

9Сен авлакъда оракъ орма башлагъан гюнден тутуп, етти жуманы санап,[+] 10Раббинге, Аллагьынга, багъышлангъан Жумаланы байрамын[†] оьтгер. Сен шо гюн Раббинг, Аллагьынг, сагъа берген шабагьатлавлагъа гёре гёнгюллю кюйде къурбанларынгны эт. 11Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгдагъы левилилер[†] ва ятлар, арагъызда яшайгъан етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шатланыгъыз. 12Сен Мисриде къул болгъанынгны унутма ва шо токъташдырывлагъа гёре юрю[+].


Чатырланы байрамы


(Лев 23:33-43; Сан 29:12-39)

13Иннырдагъы ва юзюм сыгъагъан ердеги ишлерингни битдиргенде, етти гюнню узагъында Чатырланы байрамын[†] оьтгер[+]. 14Сен, уланларынг ва къызларынг, къулларынг ва къаравашларынг, шагьарларынгда яшайгъан левилилер ва ятлар, етимлер ва тул къатынлар – барыгъыз да шат болугъуз. 15Раббинг, Аллагьынг, Оьзюню аты учун сайлагъан ерде сен етти гюнню узагъында байрам эт. Раббинг, Аллагьынг, сени гелим булан ва шолай да къолларынг булан этген бары да ишлерингде шабагьатлар чы дагъы, сен де къуванып туражакъсан.

16Бары да эргишилер йылда уьч керен – Маясыз экмеклени байрамында,[†] Жумаланы байрамында ва Чатырланы байрамында – Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерде Ону алдында токътасын. Бирев де Раббибизни алдында бош къоллары булан токътамасын: 17гьар ким Раббинг, Аллагьынг, оьзюн шабагьатлагъан оьлчевге гёре савгъат берсин.


Дуванчылар

18Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген гьар шагьарда гьар къавум учун дуванчыланы ва башчыланы белгиле. Олар халкъгъа адилли кюйде дуван этсин[+]. 19Тюз дуванны терс этме ва бир янгъа да тартмагъан кюйде гьукму чыгъар. Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гьакъыллыланы гёзлерин сокъур эте, муъминлени сёзлерин терс эте[+]. 20Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда яшамакъ ва ес болмакъ учун, адилликге, янгыз адилликге багъып талпын.


Оьзге аллагьлагъа къуллукъ этив

21Сен Раббинг, Аллагьынг, учун къургъан къурбан этеген ерни[†] къырыйында Ашераны агъач багъанасын орнатма[+] 22ва сыйлы[†] ташны тургъузма. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, бары да шо затланы гёрюп ярамай.

### 17

1Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, нечик буса да бир тетиги, кемчилиги бар оьгюзню неде къойну къурбан этмегиз, неге тюгюл Ол шолай къурбанны эрши гёрежек[+].

2Эгер Раббигиз сизге береген шагьарланы бирисинде Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында яманлыкъ этеген ва Ону булангъы разилешивню[†] кютмейген эргиши неде къатынгиши чыкъса, 3эгер ким буса да бирев, мен этген буйрукъгъа[†] да къарамайлы, оьзге аллагьлагъа къуллукъ этсе, шолагъа неде гюнге, неде айгъа, неде кёкдеги юлдузлагъа сужда къылса, 4сиз де шо гьакъда билсегиз, шо ишни мекенли кюйде ахтарып чыгъыгъыз. Эгер шо герти болуп чыкъса ва Исрайылда[†] шолай жиргенч иш этилгени исбатланса, 5шону этген эргишини неде къатынгишини, шагьарны къапуларыны ягъына гелтирип, оьлюп къалгъанча ону ташгъа тутугъуз[+]. 6Адамны[†] эки неде уьч шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярай, тек биревню де янгыз бир шагьатны гёрсетивлерине асасланып оьлтюрме ярамай[+]. 7Шо адамны башлап шагьатлар, сонг буса къалгъанлар ташгъа тутсун. Сиз бар ерден яманлыкъны тайдырыгъыз[+].


Дуванлар

8Эгер сени дуванынга оьзюн чечме бек къыйын иш салынса, – шо къан[†] тёгюлюв, эришивлюк неде токъалаш болсун, – дувангъа чыкъгъанланы Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан ерге гелтир. 9Левилилерден[†] болгъан дин къуллукъчуланы[†] ва шо гюнлерде болажакъ дуванчыны янына барып, олардан сорап къара. Олар сагъа дуванда чыгъарылгъан къарарны билдирежек[+]. 10Сен буса Раббинг сайлагъан ерде билдирилген къараргъа гёре иш гёрерсен. Вёре, олар сагъа айтгъан бары да затны этмей къойма. 11Сен олар сени уьйретежек къанунгъа[†] ва сагъа бережек къараргъа асасланып иш гёр. Олар сагъа айтгъан сёзден не онггъа, не солгъа тайышма. 12Ким эдепсиз кюйде иш гёрсе ва дуванчыгъа неде Раббинге, сени Аллагьынга, къуллукъ этеген дин къуллукъчугъа тынгламаса, шо адам оьлтюрюлме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдыр. 13Шо гьакъда бары халкъ эшитсе, дагъы шондан эдепсиз иш болмажакъ.


Пача

14Сен, Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гирип, шогъар ес болуп, шонда ерлешип: «Айланадагъы бары да халкълар йимик, мен де оьзюмню уьстюме пача салайым чы», – деп айтгъанда,[+] 15Раббинг, Аллагьынг, сайлагъан пачаны сал. Ол сени халкъынгны арасындан болма тарыкъ. Оьзюнгню уьстюнге сени халкъынгны арасындан чыкъмагъан ятны салма[+]. 16Пача кёп санавдагъы атлар алмасын. Дагъы да кёпню алмакъ учун, Ол халкъны къайтып Мисриге йибермесин. Неге тюгюл, Раббибиз сизге: «Сиз шо ёл булан къайтмагъыз», – деп айтды[+]. 17Пача оьзюне кёп къатын алмасын, ёгъесе ол пасат ёлгъа тюшежек. Ол оьзюне артыкъ кёп гюмюш ва алтын жыймасын[+].

18Пачалыгъында тахгъа олтургъанда, ол бурулуп чырмалгъан кагъызгъа левилилерден болгъан дин къуллукъчуланыкинден алынгъан шо Къанунну оьзюне де гёчюрюп язып алсын. 19Гёчюрюлюп язылып алынгъан шо Къанун пачада болсун. Раббисине, оьзюню Аллагьына, гьюрмет этме уьйренмек учун, ол сав оьмюрюню узагъында шону охуп турма, шо Къанундагъы бары да сёзге ва шо токъташдырывлагъа гёре къастлы кюйде юрюме герек: 20оьзюн къавумдашларындан оьр тутмасын ва буйрукъдан не онггъа, не солгъа тайышмасын. Шо заман ол да, ону наслулары да Исрайылгъа узакъ заман гьакимлик этип туражакъ.

### 18


Дин къуллукъчулар ва левилилер учун этилеген къурбанлар

1Левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчуланы[†] да, Левини бютюн къавумуну да Исрайылда[†] топуракъ пайы ва варислиги болмасын. Левилилер[†] ашамлыкъны Раббибиз учун этилген къурбанлардан алажакъ, неге тюгюл шо олагъа тюшген пайдыр. 2Левилилени къардашларыны арасында еслиги болмажакъ, неге тюгюл, Раббибиз олагъа ваъда[†] этгени йимик, Раббибиз Оьзю оланы уьлюшю болуп токътажакъ[+]. 3Халкъдан ва оьгюзню неде къойну къурбан этегенлерден дин къуллукъчулагъа тиеген пай шудур: инбашы, ченелери ва ашкъазаны[+]. 4Дагъы да сен олагъа будайны, янгы чагъырны, майны, къыркъылгъан юнню башлапгъыларындан бер[+]. 5Неге тюгюл, левилилер ва оланы наслулары Раббингни аты учун даим токътап ва къуллукъ этип болсун учун, Раббинг, Аллагьынг, оланы бары да сени къавумларынгны арасындан сайлап алды. 6Эгер левили, Исрайылны къайсы буса да бир ериндеги оьзю яшайгъан шагьардан чыгъып, оьзюню юреги сюеген, Раббибиз сайлагъан ерге гелсе,[+] 7ол, Раббибизни алдында токътагъан оьзюню бары да левили къардашлары йимик, Раббисини, оьзюню Аллагьыны, аты учун къуллукъ этме бола. 8Уьягьлю мюлкюн сатгъанда, левилиге хайыр тюшгенине де къарамайлы, ол къардашлары булан бир тенг кюйде оьзюню пайын алма тарыкъ.


Оьзге халкъланы адатлары

9Сен Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъгъа гиргенде, шо халкъланы жиргенч адатларын юрютме[+]. 10Сизин арагъызда оьзюню уланын неде къызын яллатып къурбан этегенлер, палчылыкъ, сигьручулукъ булан машгъуллар, муъжизатлагъа баянлыкъ берегенлер, халмажчылыкъ этегенлер,[+] 11гьайран ишлер этегенлер, сюлдюрлер, ругьлар, оьлгенлер булан сёйлейгенлер болмасын[+]. 12Раббибиз шолай ишлени этеген гьар кимден де жиргене. Шо жиргенч адатлар себепли болуп, Раббинг, Аллагьынг, шо тайпа халкъланы сени янынгдан къувалажакъ. 13Сен Раббингни, Аллагьынгны, алдында гьеч бир гюнагьсыз болма тарыкъсан. Пайхаммар 14Сиз оьзлени топуракъларына ес болажакъ халкълар сигьручулукъ ва палчылыкъ булан машгъул болгъанлагъа тынглай. Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин олагъа ошама къоймай. 15Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизинкилени, сизин къардашларыгъызны арасындан сизге деп мендей Пайхаммарны чыгъаражакъ. Сиз Огъар тынглама тарыкъ болажакъсыз[+]. 16Гьорипни[†] къырыйында жыйын юрюлеген гюн сиз Раббигизден, Аллагьыгъыздан, тап шону тиледигиз. Шо заман сиз: «Оьлюп къалмас учун, биз Раббибизни, Аллагьыбызны, тавушун дагъы эшитмейик ва шо зор уллу ялынны дагъы гёрмейик», – деп айтдыгъыз[+]. 17Раббим магъа булай айтды: «Олар айтагъан зат яхшы[+]. 18Мен олагъа оьзлени арасындан, сени йимик Пайхаммарны йибережекмен. Ол авзу булан Мени сёзлеримни сёйлежек. Шо Пайхаммар олагъа Мен Оьзюне буюргъан бары затны айтажакъ[+]. 19Эгер ким буса да бирев Мени атымдан Пайхаммар айтагъан сёзлериме тынгламаса, шо адамны[†] Мен Оьзюм жавапгъа тартажакъман. 20Тек Мени атымдан Мен оьзюне буюрмагъан сёзлени сёйлейген пайхаммар неде оьзге аллагьланы атындан сёйлейген пайхаммар оьлтюрюлме герек»[+]. 21Сен ичингден: «Раббибиз айтмагъан сёзню биз нечик билейик?» – деп айтма боласан. 22Эгер пайхаммар Раббибизни атындан айтагъан сёз яшавгъа чыкъмаса ва кютюлмесе, шо Раббибиз айтмагъан сёз болажакъ. Шо оьз-оьзюне базынып сёйлеген пайхаммар болажакъ. Сен ондан къоркъма.

### 19


Къачып яшынагъан шагьарлар


(Сан 35:6-34; Такр 4:41-43; Нун 20:1-9 )

1[•]Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге топуракъларын береген халкъланы къырып битдиргенде ва сиз, шо халкъланы да къувалап, оланы шагьарларында, уьйлеринде ерлешгенде, 2Ол сизге есликге береген уьлкеде оьзюгюз учун уьч шагьарны айырыгъыз. 3Шолагъа багъып ёл салыгъыз. Кимни буса да биревню оьлтюрген гьар ким шо шагьарлагъа къачып яшынып болсун учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъны уьч гесекге бёлюгюз.

4Муна, биревню оьлтюрюп, къутгъарылмакъ учун шо шагьаргъа къачгъан адам[†] булан, биревню билмейли, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген гьар къайсы адам булан да байлавлу къайда. 5Масала, бирев башгъасы булан агъач гесмек учун агъачлыкъгъа бара. Ол агъач гесме деп, балтасын гётергенде, сабындан балтасы чыгъып гете, шо да ёлдашына тие, ол да оьлюп къала. Шо адам, эсгерилген шагьарланы бирисине къачып, къутгъарылма бола[+]. 6Ёгъесе, эгер мезгил артыкъ узун буса, къан[†] тёгюп оьч алма сюеген адам, къазаплангъан гьалында ону артындан чабып, етишип, оьлтюрме бола. Булай алгъанда, ол оьлюмге лайыкълы тюгюл, неге тюгюл ол билмей, огъар ачув тутмайлы оьлтюрген. 7Муна мен сагъа шу себепден уьч шагьарны айырмакъны буюраман.

8Раббинг, Аллагьынг, аталарынга ант этгени йимик, топуракъларынгны генглешдиргенде, 9эгер сен бугюн мен сагъа береген бары да буйрукълагъа[†] гёре – Раббингни, Аллагьынгны сююп ва даим Ону ёллары булан къастлы кюйде юрюсенг, дагъы да уьч шагьарны айыр. 10Шону Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген оьзюнгню топурагъынгда негьакъ къан тёгюлмесин учун ва къан тёгюлювде сен айыплы болмасын учун эт[+].

11Эгер де бирев, ювугъуна ачув этип, ону яшыртгъын къаравуллап, огъар чабып, оьлтюрюп къойса, сонг шо шагьарланы бирисине къачып яшынса,[+] 12шо адамны шагьарындагъы тамазалар ону къачып яшынгъан шагьарындан артындан йиберип къайтарсын ва къанлысыны къолуна берсин. Шо адам оьлтюрюлме герек. 13Сен ону бирдокъда аяма. Гележекде ишлеринг тюзевлю болсун учун, сен негьакъ тёгюлген къан булан байлавлу шо гюнагьны исрайыллыланы[†] уьстюнден тайдырма тарыкъсан[+].

14Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъдагъы сизге тюшген есликде хоншугъуз булангъы дазуну йылышдырмагъыз, неге тюгюл шо дазуну сизден алдагъылар токъташдыргъан[+].


Шагьатлар

15Нечик буса да бир жинаятчылыкъда неде бир ишде айыпгъа тартылагъан адамгъа дуван гесмек учун, бир шагьат таманлыкъ этмей. Гьар къайсы айыплав да эки неде уьч шагьатны гёрсетивлери булан исбатланма тюше[+].

16Эгер яман къастлы шагьат биревню жинаятчылыкъда айыплама къараса,[+] 17дувангъа чыкъгъан эки де ян Раббибизни ва шо гюнлер болажакъ дин къуллукъчулар[†] булан дуванчыланы алдында токътасын[+]. 18Дуванчылар ишни мекенли кюйде ахтарып чыкъсын. Эгер шагьат, оьзюню къардашына къаршы ялгъан шагьатлыкъ этип, ялгъанчы болуп чыкъса, 19ол къардашына этме сюйген затны сиз огъар оьзюне этигиз. Сен халкъынгны арасындагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп алып тайдырма тарыкъсан[+]. 20Къалгъан халкъ шо гьакъда эшитежек, сонг сен бар ерде шолай яманлыкъ дагъы бир де такрарланмажакъ. 21Бирдокъда языгъынг чыкъмасын: оьлтюргенни оьлтюр, гёз чыгъаргъанны гёзюн чыгъар, тиш тюшюргенни тишин тюшюр, къол сындыргъанны къолун сындыр, аякъ сындыргъанны аягъын сындыр[+].

### 20


Давну юрютюв булан байлавлу къайдалар

1Сиз душманларыгъызгъа къаршы давгъа чыкъгъанда, сизинкинден эсе кёп атланы, асгер атарбаланы ва асгерни гёрюп, олардан къоркъмагъыз. Неге тюгюл, сизин Мисриден чыгъаргъан Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан болажакъ. 2Ябушув башлангъынча, дин къуллукъчу[†] алгъа чыкъсын ва асгер булан сёйлесин. 3Ол булай айтсын: «Исрайыллылар,[†] тынглагъыз! Бугюн сиз душманларыгъызгъа къаршы ябушма чыгъасыз. Вёре, осал чыкъмагъыз, къоркъмагъыз, тартынмагъыз ва оланы алдында къувун гётермегиз. 4Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге уьстюнлюк гелтирмек учун, сиз саялы душманларыгъызгъа къаршы ябушма бара тура».

5Гьакимлер асгерге багъып булай айтсын: «Арагъызда янгы уьй де къуруп, тек шонда гёчмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону уьюне башгъасы гёчер. 6Арагъызда юзюмлюк де салып, тек гелим къайтарып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону юзюмлюгюнден гелимни башгъасы къайтарар. 7Арагъызда гелешмиши булан гебин де къыйып, тек ону къатын этип алып битмегенигиз бармы? Бар буса, уьюне къайтсын, ёгъесе ол ябушувда жанын къурбан этме бола ва ону гелешмишин башгъасы къатын этип алар»[+]. 8Сонг булай деп де къошсун: «Арагъызда къоркъагъаныгъыз неде осалыгъыз бармы? Бар буса, оьзюню къардашларына да осаллыкъны юкъдурмас учун, уьюне къайтсын».

9Гьакимлер халкъ булан сёйлеп битгенде, оланы уьстюне асгербашчыланы салсын.

10Чапгъын этмек учун, шагьаргъа ювукъ гелгенде, сиз шондагъылагъа ярашывлукъну таклиф этигиз. 11Шагьарлылар, рази де болуп, къапуларын ачса, олар сизге къуллар болуп загьмат тёкме башлар. 12Эгер олар сизин булан ярашывлукъ этме сюймейли, дав этме сюйсе, шагьарны къуршавгъа алыгъыз. 13Раббигиз, Аллагьыгъыз, шагьарны къолугъузгъа бергенде, бары да эргишилени къылычдан чыгъарыгъыз. 14Къатынланы, яшланы, гьайван-малны ва шо шагьарда бар бары да затны оьзюгюзге тюшюм гьисапда аларсыз. Душманларыгъызныки болгъан бары да зат булан пайдаланма боласыз. Раббигиз, Аллагьыгъыз, шоланы сизге берген[+]. 15Сизден арекде ерлешген ва мундагъы халкъланыки тюгюл бары да шагьарлагъа сиз шолай этерсиз.

16Тек Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге варисликге береген мундагъы халкъланы шагьарларында биревню де сав къоймагъыз. 17Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге буюргъаны йимик, оланы – гьетлилени, амурлуланы, канъанлыланы,[†] перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы – бютюнлей къырып битдиригиз[+]. 18Ёгъесе, олар, аллагьларына къуллукъ эте туруп, оьзлер йимик сизин де жиргенч адатларына гёре юрюме уьйретер. Сиз де Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къаршы гюнагь этип турарсыз.

19Эгер сиз шагьарны елемек учун, узакъ заман шону къуршавгъа алгъан кюйде турсагъыз, балта булан тереклени гесмегиз, неге тюгюл сиз шоланы емишин ашама боласыз. Шоланы пуч этмегиз. Авлакъдагъы тереклер, оьзлени къуршавгъа алмакъ учун, адамлар[†] болуп къалмагъан чы![+] 20Сиз, емиш бермежегин билеген тереклени гесип, шоланы сизге къаршы ябушагъан шагьар тюп болуп къалгъанча, къуршав къурулушлар учун къоллама болажакъсыз.

### 21


Белгисиз оьлтюрювлени гьакъында

1Эгер Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге берген топуракъдагъы авлакъда оьлген адам[†] табылса, ону да ким оьлтюргени белгисиз буса, 2тамазаларыгъыз ва дуванчыларыгъыз чыгъып, оьлтюрюлген адамны айланасындагъы шагьарлагъа бар чакъы мезгилни оьлчесин. 3Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары егилмеген, оьзюне боюнса гийдирилмеген хонажинни алсын[+]. 4Сонг ону сюрюлмеген, чачылмагъан ва оьзюнде агъагъан суву булангъы къолгъа элтсин. Шо ерде хонажинни бойнун сындырып оьлтюрсюн. 5Левини уланлары болгъан, оьзлени Раббинг, сени Аллагьынг, Оьзюне къуллукъ этмек учун ва халкъны Оьзюню аты булан шабагьатламакъ учун сайлагъан дин къуллукъчулар[†] бары да эришивлю масъалаланы чечсин ва ябушувлар булан байлавлу бары да масъалалагъа къарап чыкъсын[+]. 6Оьлтюрюлген адамгъа инг де ювукъда ерлешген шагьарны тамазалары къолда бойнун сындырып оьлтюрген хонажинни уьстюнде къолларын чайсын. 7Тамазалар булай айтсын: «Шу къан[†] бизин къолубуздан тёгюлмеди ва биз гёргенибиз де ёкъ. 8Исрайыл,[†] Оьзюнгню халкъынгдан геч. Сен оланы къанын чайдынг чы дагъы. Раббибиз, айыпсызны оьлтюрген деп, оланы айыплама». Шо заман оьлтюрюлген адамны къаны оланы уьстюнде къалмажакъ. 9Шолай этип, сен уьстюнгден айыпсызны къанын чайып тайдыражакъсан, неге тюгюл Раббибизни алдында тюз иш гёрген болажакъсан[+].


Есирликге тюшген тиштайпаны къатын этип алыв

10Душманларынга къаршы давгъа чыкъгъанда, Раббинг, Аллагьынг, оланы къолунга бергенде, сен де оланы есирликге алгъанда, 11есирлени арасында арив тиштайпаны гёрюп, ону сююп, къатын этип алма сюйсенг, 12шо тиштайпаны уьюнге гелтир. Ол башын юлюсюн, тырнакъларын гессин[+] 13ва есир йимик гийинмесин. Тиштайпа, ата-анасына яс эте туруп, уьюнгде бир ай тургъан сонг, сени ону янына гирме ва эри болма боласан. Ол да сени къатынынг болар. 14Эгер сонг тиштайпагъа бакъгъан якъда сувуп къалсанг, ону оьзю гетме сюеген ерине йиберерсен. Сен тиштайпа булан ювукълукъ этген сонг, ону сатма неде огъар бир къаравашгъа йимик янашма.


Башлапгъы авлетге байлавлу къанун

15Бир эргишини эки къатыны бола, ол бирин сюе, башгъасын буса сюймей. Экевюнден де ону уланлары бола, тек башлапгъы авлети – сюймейген къатынындан тувгъан улан[+]. 16Шолай болса, уланларыны арасында мюлк пайланагъанда, атасы сюеген къатынындан тувгъан уланын сюймейген къатынындан тувгъан башлапгъы уланындан артыкъ гёрме тюшмей. 17Ол сюймейген къатынындан тувгъан уланын, башлапгъысы гьисаплап, бары мюлкюнден эки керен артыкъ этип берме герек. Шо улан ону эргишилик гючюн гёрсетеген емиш чи дагъы, башлапгъы авлетни ихтиярлары да онда болма тарыкъ[+].


Тынглавсуз уланны гьакъында

18Биревню къайпанмайгъан, енгилмейген уланы бола. Атасы, анасы ону нечакъы такъсырласа да, ол тынгламай[+]. 19Шолай болса, атасы булан анасы уланын шагьарны къапу алдына тамазаланы янына гелтирсин. 20Олар тамазалагъа: «Уланыбыз къайпанмай, енгилмей, ашап-ичип турса тюгюл, дагъы этегени де ёкъ», – деп айтсын[+]. 21Шо заман шагьарны бары халкъы ону оьлюп къалгъанча ташгъа тутсун. Шолай этип, сиз оьзюгюзден яманлыкъны ари салажакъсыз. Бары исрайыллылар да, шо гьакъда эшитип, къоркъажакъ.


Гьар тюрлю къанунлар

22Эгер бирев, оьзюн оьлтюрме лайыкълы жинаятчылыкъ этип, оьлтюрюлген буса, ону сюеги де терекге асылгъан буса,[+] 23сюекни гечеге къойма ярамай: шо адамны шо гюн гём, неге тюгюл терекде асылгъан адамны Аллагь налатлагъан. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге берген топуракъны мурдарлама[+].

### 22

1Эгер биревню оьгюзю неде къою адашгъанны гёрсенг, оланы къоюп къоймагъыз, есине етишдиригиз[+]. 2Эгер еси ювукъ арада яшамай буса неде оьгюз ва къой кимники экенни билмей бусагъыз, оланы оьзюгюзню уьюгюзге элтигиз. Артындан еси гелгенче, олар уьюгюзде турсун, шо заман сиз оланы есине къайтарарсыз. 3Биревню эшегин неде гийимин, неде тас этген не буса да бир затын тапсагъыз да, тап шо кюйде иш гёрюгюз. Къырыйындан оьтюп гетип къалмагъыз.

4Эгер биревню эшеги неде оьгюзю ёлда йыгъылып къалгъан буса, оланы къоюп къоймагъыз. Есине оланы тургъузма кёмек этигиз. 5Къатынгиши эргишини гийимин, эргиши де къатынгишиникин гиймесин, неге тюгюл Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, шолай ишлер этегенлени гёрюп ярамай.

6Эгер барагъан ёлугъузда сизге бир терекде неде ерде къушну уясы къаршы болса ва уяда анасы балаларыны неде йымырткъаларыны уьстюнде олтургъан буса, анасын балалары да булан бирче алып къоймагъыз[+]. 7Сизге балаларын алма ярай, тек анасын къоюгъуз. Шолай этсегиз, ишлеригиз тюзелер ва оьмюрюгюз де узакъ болар. 8Янгы уьй къурагъанда, къалкъыны ягъасы булан бару этигиз. Ёгъесе, бирев къалкъыдан йыгъылып, оьлюп къалса, сиз айыплы болажакъсыз.

9Юзюмлюгюгюзге дагъы оьзге урлукълар чачмагъыз, ёгъесе янгыз сиз чачгъан урлукълардан болгъан емишлени тюгюл, оьзю юзюмню де похлагъан болажакъсыз[+]. 10Бир вакътини ичинде оьгюзню де, эшекни де егип сабан сюрмегиз. 11Бир вакътини ичинде юнден ва кендирден[†] этилген опуракъны гиймегиз. 12Гиеген опурагъынгны дёрт де мююшю булан чачакълар этигиз[+].


Уьйленив булан байлавлу къанунлар

13Бир эргиши, ювукълукъ да этмейли, бир къызны къатын этип ала, ону гёрюп ярамайгъан болуп къала. 14Сонг къызгъа ялаяба, ону гьакъында: «Мен шо къызны къатын этип алгъан эдим, огъар ювукълукъ этдим, тек ол къыз чыкъмады», – деп, айтды-къуйтдуну юрюте. 15Шолай болса, къызны ата-анасы, шагьарны къапу алдына да гелип, шагьарны тамазаларына ол къыз экенни исбатлайгъан далил гелтирсин. 16Къызны атасы тамазалагъа булай айтсын: «Мен къызымны бу адамгъа[†] эрге берген эдим, гьали буса ол къызымны гёрюп ярамайгъан болуп къалгъан. 17Бу адам: „Мен сени къызынгны къызлыгъын исбатлайгъан далилни гёрмедим“, – деп, мени къызыма ялаяба. Муна – мени къызымны къызлыгъын исбатлайгъан далил». Къызны ата-анасы шагьарны тамазаларына ятывундагъы шаршавну гёрсетсин. 18Шо заман шагьарны тамазалары ялаябывчуну такъсырласын. 19Олар шо адамгъа гюмюшден юз шекелни къадарындагъы къоду салсын ва исрайыллы[†] къызны гьакъында шолай эрши хабар яйгъаны учун, шо акъчаны атасына берсин. Къыз ону къатыны кюйде къалсын ва эрини ондан дагъы айрылма ихтияры болмасын. 20Эгер эри къатыныны гьакъында айтгъаны герти болуп чыкъса ва ата-анасыны къызыны къызлыгъын исбатлайгъан далили болмаса, 21къызны шагьарны къапу алдына гелтирсин ва оьлюп къалгъанча халкъ ону таш урушгъа тутсун. Неге тюгюл, ол Исрайылда биябур гьисапланагъан иш этген: атасыны уьюнде де туруп, пасат юрюген. Сиз Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз.

22Эгер бир эргиши оьзгени къатынына ювукълукъ этгени аян болса, оланы экевюн де оьлтюрме герек. Сен Исрайылдан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан[+].

23Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ эте, шо иш де шагьарда бола. 24Оланы экевюн де шагьарны къапу алдына гелтиригиз ва оланы оьлюп къалгъанча таш урушгъа тутугъуз: къызны, шагьарда да болуп, кёмекге чакъырмагъаны учун, эргишини буса оьзгени къатыны булан зина этгени учун оьлтюрюгюз. Сиз халкъыгъызны арасындан яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсыз. 25Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, шо иш буса авлакъда бола. Шолай болса, эргишини оьлтюрме герек. 26Къызгъа бир зат да этмегиз, неге тюгюл ол оьзюн оьлтюрер йимик бир иш де этмеген. Шо иш бирев оьзгесин оьлтюргенлик булан бир тенг геле. 27Шо эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылгъан къызгъа ёлугъуп, огъар ювукълукъ этген чи дагъы. Балики, къыз къычыра болгъандыр, тек огъар кёмекге бирев де табылмагъандыр.

28Бир эргиши, оьзгеси булан гебини къыйылмагъан къызгъа ёлугъуп, ону хорлай, болгъан ишни де халкъ гёре. 29Шолай болса, ол къызны атасына гюмюшден элли шекел тёлесин, къыз да ону къатыны болуп къалсын, неге тюгюл ол ону хорлагъан чы дагъы. Бютюн оьмюр бою ону айрылма ихтияры болмас[+].

30Бирев де атасыны къатынына ювукълукъ этмесин, ёгъесе атасын биябур этген болажакъ[+].

### 23


Исрайылны халкъыны жамиятыны сыдраларындан чыгъарыв

1Янчылгъан безлери неде яш табыв булан байлавлу саны гесилип тайдырылгъан гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин[+].

2Пич тувгъанлардан ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин.

3Аммунлулардан[†] неде муаплылардан[†] ва оланы наслуларындан – гьатта онунчу наслугъа етгенче – гьеч бирев де Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирмесин. 4Неге тюгюл, сиз Мисриден чыкъгъанда, олар алдыгъызгъа экмек булан сув да алып къаршылама чыкъмады. Олар дагъы да Месопотамияда сизге налат бермек учун, Патурдагъы Балаамны[†] гьакъгъа тутду[+]. 5Тек Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Балаамгъа тынгламады ва сизге этилген къаргъышны алгъышгъа айландырды. Неге тюгюл, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин сюе[+]. 6Сиз сав чакъы олар булан къурдашлыкъны юрютмегиз. 7Тек адумлуну[†] эсгик гёрмегиз, неге тюгюл ол сизин къардашыгъыз. Мисрилини эсгик гёрмегиз, неге тюгюл сиз ону уьлкесинде ят адам[†] гьисапда яшадыгъыз[+]. 8Олардан уьчюнчю наслуда тувгъан авлетлер Раббибизни жамиятыны сыдраларына гирме бола.


Къонушдагъы наслыкъ

9Душманларынг булан давгъа чыкъгъанда, сен нас[†] болгъан бары да затдан сакъ бол. 10Эгер эргишилеригизден биригиз гече юхлайгъанда, шагьваты чыгъып мурдарланса, ол къонушдан тышгъа чыгъып токътасын[+]. 11Тек ахшамгъа таба ол киринме герек ва гюн артагъанда, къонушгъа къайтма бола.

12Къонушдан тышда гьажат учун баражакъ ерни токъташдыр. 13Къазмакъ учун, сени бир гиччирек белинг болсун. Гьажатынгны этген сонг, бир чонкъ этип, этген гьажатынгны басдыр. 14Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, сени якъламакъ учун ва сагъа душманларынгны бермек учун, къонушунгда юрюп айлана. Раббинг, арагъызда нечик буса да бир эдепсиз ишни гёрюп, сагъа арт бермесин учун, сени къонушунг сыйлы[†] болма тарыкъ[+].


Гьар тюрлю къанунлар

15Эгер бир къул къачып, сени янынгда яшынма сюе буса, ону есине берме. 16Ол шонда, оьзю ушатгъан ерде, оьзю сайлагъан шагьарда сени янынгда яшап къалсын. Ону къыйыкъсытма.

17Гьеч бир исрайыллы[†] тиштайпа, гьеч бир исрайыллы эркек сыйлы ерде къагьбалыкъ юрютегенлерден болмасын[+]. 18Нечик буса да бир ваъданы[†] кютемен деп, Раббингни, Аллагьынгны, уьюне къагьбалыкъ юрютеген тиштайпаны неде эркекни гьагъын гийирме. Неге тюгюл, Раббинг, сени Аллагьынг, оланы экевюнден де жиргене.

19Оьзюнгню къардашынга не акъча, не рызкъы, не борчгъа берме болагъан оьзге затны берип, рибаны юрютме. 20Сен къардашынга тюгюл, ят адамгъа бакъгъан якъда рибаны юрютме боласан. Шолай этсенг, Раббинг, Аллагьынг, оьзюнг елемек учун аякъ баса турагъан топуракъда къолларынг булан этеген бары да ишингни шабагьатлажакъ[+].

21Эгер сен Раббинге, сени Аллагьынга, ваъда этген бусанг, шону кютмек учун алгъаса. Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шо ваъданы кютмекни талап этмей къоймажакъ, сени уьстюнгде гюнагь къалажакъ[+]. 22Эгер ваъда этмей сакълангъан бусанг, сен айыплы къалмажакъсан. 23Айтгъанынг кютюлмей къалмасын, неге тюгюл сен Раббинге, Аллагьынга, гёнгюллю кюйде, оьзюнгню авзунг булан ваъда этдинг.

24Эгер сен биревню юзюмлюгюне гирсенг, тойгъунча, нечакъы сюе бусанг да юзюм ашама боласан, тек земгилинге бир зат да салма. 25Эгер сен оьзгени будайлыгъына гелсенг, къолларынг булан будайбашланы жыйма боласан, тек ону будайына оракъ тийдирме[+].

### 24

1Бир эргиши къатын ала. Тек эри къатынына бакъгъан якъда сувуй, неге тюгюл ондан жиргенеген бола. Шолай болса, эри, айрылыв шагьатнама да язып, шону къатынына берсин ва ону уьюнден йиберсин[+]. 2Шо къатын, эрини уьюнден гетип, оьзгеге эрге бара. 3Тек экинчи эри де, ону гёрюп ярамайгъан болуп, айрылыв кагъыз яза ва шону къатынына берип, уьюнден йибере неде оьзю эри оьлюп къала. 4Шолай болса, шо къатын мурдарлангъан сонг, ондан айрылгъан биринчи эрине ону янгыдан къатын этип алма яратылмай. Раббибиз шолай ишни гёрюп ярамай. Раббинг, Аллагьынг, сагъа варисликге береген топуракъгъа гюнагь гелтирме.

5Эгер эргиши къатын алгъанлы аз заман тюгюл гетмеген буса, ону давгъа йиберме неде огъар оьзге бир борчну да салма ярамай. Ол, уьюнде де къалып, алгъан къатынын сююндюрмек учун, бир йылны узагъында эркин турма тарыкъ[+].

6Бирев де юкге берип борчгъа эки тирменташны, гьатта бир оьрдеги тирменташын да алмасын, неге тюгюл ол яшавлукъ алатын юкге бере.

7Эгер бирев, оьзюню бир исрайыллы[†] къардашын да урлап, огъар къулгъа йимик янашгъаны неде ону сатгъаны аян болса, урлавучну оьлтюрюгюз. Сен арагъыздагъы яманлыкъны тамурундан юлкъуп тайдырма тарыкъсан[+].

8Яман гён аврув къабунгъанда, сиз левили дин къуллукъчулар[†] тап сизин уьйретген кюйде иш гёрюгюз. Сиз мен левилилеге буюргъанны къастлы кюйде кютюгюз[+]. 9Сиз Мисриден чыгъып гелегенде, Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, Марьямгъа этгенни унутмагъыз[+].

10Эгер сен ювугъунга нечик буса да бир затны борчгъа бере бусанг, ол юкге береген затны алмакъ учун, ону уьюне гирме. 11Орамда токътап тур. Сен оьзюне борчгъа береген адам[†] юкню сагъа орамгъа чыгъып берсин. 12Эгер адам юкге янгыз оьзюню уьст опурагъын берип бола буса, ону югюн оьзюнгде де къоюп, юхлама ятма. 13Ол опурагъын да гийип ятсын учун, гюн артгъанча, огъар шону къайтар. Шо заман ол сагъа разилигин билдирежек ва шо иш Раббингни, сени Аллагьынгны, алдында этилген муъмин иш болажакъ[+].

14Исрайыллы къардашынг болуп, сени шагьарларынгны биринде яшайгъан ят болуп, гьакъгъа тутулгъан ярлы, уьзюрю ишчини хатирин къалдырма[+]. 15Гьар гюн гюн артгъанча, огъар гьагъын тёле, неге тюгюл ол ярлы ва шогъар умут эте. Ёгъесе, ол сагъа къаршы Раббибизге дуа этер, сен де гюнагьлы къаларсан[+].

16Уланлары саялы аталарын оьлтюрме ярамай, аталары саялы да уланларын оьлтюрме ярамай. Гьар ким оьзюню гюнагьы учун оьлтюрюлсюн[+].

17Ят адамны ва етимни тюз дувандан магьрюм этме. Тул къалгъан къатындан юкге опурагъын алма[+]. 18Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма ва Раббинг, Аллагьынг, сени шондан азат этгенни унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

19Авлагъынгда оракъ орагъанда, кюлтенгни унутуп къойсанг, шону алмакъ учун къайтма. Гьар-бир этген ишингде Раббинг, Аллагьынг, сени шабагьатласын учун, кюлтени ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой[+]. 20Тереклерден зайтунланы силкип тюшюрегенде, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 21Юзюмлюкде салкъынланы юлкъагъанда, барын да жыйып битдирме. Къалгъанын ятгъа, етимге ва тул къалгъан къатынгъа къой. 22Оьзюнг де Мисриде къул болгъанынгны унутма. Муна шо саялы мен сагъа шолай этме буюраман.

### 25

1Эгер адамланы[†] арасында эришивлюк тувулунса, олар ишни дувангъа чыгъарсын. Шо ишге дуванчылар къаражакъ: айыпсызны тазалажакъ,[†] айыплыны буса такъсырлажакъ[+]. 2Эгер айыплы адамгъа чубукъ урма тийишли буса, дуванчы оьзю бар туруп ону ятдырма ва этген жинаятчылыгъыны къадарына гёре огъар чубукъ урма буюрсун. 3Тек къыркъдан артыкъ болмасын. Эгер сиз огъар артыкъ урсагъыз, къардашыгъыз бары халкъны алдында биябур болуп токътажакъ[+].

4Инныр басагъан оьгюзню авзун япмагъыз[+].

5Эгер агъа-ини, бирче яшап, оланы бириси оьзюнден сонг улан къалмайлы оьлсе, ондан къалгъан къатын ят адамгъа эрге барма тюшмей. Оьлген эрини агъасы ону къатын этип алсын ва ону алдында къайнуланлыкъ борчун кютсюн[+]. 6Оьлгенини аты Исрайылда[†] тас болмасын учун, инисинден тувгъан биринчи улангъа агъасыны аты берилсин[+].

7Эгер де иниси агъасындан къалгъан къатынны алма сюймей буса, тул къалгъан къатын, шагьарны къапусуну[†] ягъындагъы тамазаланы янына барып: «Эримни иниси Исрайылда агъасыны атын янгыдан болдурмакъны гери ура. Ол къайнуланлыкъ борчун кютме сюймей», – деп айтсын. 8Шо заман шагьарны тамазалары ону жавапгъа тартып сёйлер. Эгер ол: «Мен ону къатын этип алма сюймеймен», – деп де айтып, къайпанмай буса, 9ону агъасындан къалгъан къатын, тамазалар бар туруп ону янына барсын, ону бир чарыгъын чечсин, бетине тюкюрсюн ва: «Агъасыны уьюн янгыртмайгъан адамгъа шулай этилер», – деп айтсын. 10Шо адамны наслусу Исрайылда «чарыгъы чечилген уьягьлю» деп белгили болар.

11Эгер эки эргиши ябуша буса, оланы бирисини къатыны, тююлеген эрин якъламакъ учун, къолун узатып, бирисини уят еринден тутса, 12ону къолун гесип ташла. Вёре, шо къатынны къызгъанма.

13Сени дорбангда эки тюрлю гилевке – оьзюнге сатып алагъанда авуру, оьзюнг сатагъанда буса енгили – болмасын. 14Сени уьюнгде эки тюрлю оьлчев – бириси уллу, оьзгеси гиччи – болмасын[+]. 15Раббинг, Аллагьынг, сагъа береген топуракъда узакъ яшамакъ учун, сени гиревкелеринг ва оьлчевлеринг мукъаятлы ва тюз тартагъан болсун. 16Неге тюгюл, Раббинг, Аллагьынг, шолай ишлени этеген гьар кимден, тюз иш гёрмейген гьар кимден жиргенер.

17Мисриден гелегенде, амаликлилер[†] сизге не этгенни унутма[+]. 18Сиз талып, арып гелегенде, олар ёлда сизин къаршылады ва артда къалгъанларыгъызны къырып битдирди. Олар Аллагьдан къоркъмады. 19Раббинг, Аллагьынг, сагъа есликге береген топуракъда айланангдагъы бары да душманлардан парахатлыкъны савгъат этип берегенде, кёклени тюбюнден Амалик булан байлавлу эсделикни сибирип тайдыр. Вёре, унутма![+]

### 26


Башлапгъы емишлени ва ондан бир пайны къурбан этив

1Сиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге есликге береген топуракъгъа гелип, ес болуп, шонда ерлешгенде, 2Раббигиз, Аллагьыгъыз сизге береген топуракъда болдургъан башлапгъы емишлени алып, земгиллеригизге салыгъыз. Сонг Раббигиз, Аллагьыгъыз, Оьзюню аты учун сайлагъан ерге барып,[+] 3шо гюнлерде болажакъ дин къуллукъчугъа:[†] «Биз бугюн Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Ол аталарыбызгъа берме деп ант этген топуракъгъа гелгенибизни билдиребиз», – деп айтыгъыз. 4Дин къуллукъчу, сизден земгилни алып, шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, къурбан этген ерини алдына салажакъ. 5Шо заман сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында булай билдирерсиз: «Бизин атабыз ер-ерге гёчюп айланагъан бир арамлы эди. Атабыз Мисриге гелгенде, ону булан ончакъы кёп адам[†] ёкъ эди. Олар шонда яшама башлады ва зор уллу, гючлю, кёп санавлу халкъгъа айланды[+]. 6Тек мисрилилер бизге яман янашды, гючюбюз чатмайгъан ишлени кютме борчлу этип, бизге азап чекдирди[+]. 7Шо заман биз Раббибизге, аталарыбызны Аллагьына, ялбарып дуа этдик. Раббибиз де тавушубузну эшитди, языкъ гьалыбызны, гючюбюз чатмайгъан ишлеге къуршалгъаныбызны ва бизин къыйыкъсытагъанны гёрдю[+]. 8Раббибиз Оьзюню къудраты, зор къоркъутуву, муъжизатлары ва гьайранлыкълары булан бизин Мисриден чыгъарды[+]. 9Ол бизин мунда гелтирди ва бизге бу топуракъны – оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны берди[+]. 10Муна, Раббибиз, гьали Сен бизге берген топуракъдан башлапгъы емишлени гелтиргенбиз». Земгилни Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдына салыгъыз ва Ону алдында башларыгъызны ийигиз. 11Левилилер[†] ва арагъызда яшайгъан гелгинчилер де булан бирче Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге ва сизин уьюгюздегилеге берген бары да яхшылыкълардан сююнюп къалыгъыз.

12Уьчюнчю йыл, ондан бир пай[†] жыйылагъан йыл, бары да гелимигизден ондан бир пайны айырып, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатынлагъа беригиз, олар да сизин шагьарларыгъызда ашасын, тойсун[+]. 13Гьаригиз Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, булай айтыгъыз: «Мен уьюмден сыйлы[†] пайны алдым ва, Сен буюргъан кюйде, шону левилилеге, гелгинчилеге, етимлеге ва тул къалгъан къатылангъа бердим. Мен Сени буйрукъларынгдан[†] гьеч тайышмадым ва шоланы бирисин де унутмадым. 14Биревге яс этегенде, таза[†] болмагъаныма гёре, эливаш аш учун сыйлы пайдан мен бир зат да алмадым ва оьлгенлер[*] учун шондан бир затны да бермедим. Мен Раббиме, Аллагьыма, тынглавлу болуп юрюдюм, Сен магъа буюргъан бары затны кютдюм[+]. 15Сен, кёкден, сыйлы маканынгдан, къарап, Оьзюнгню халкъынгны, Исрайылны[†] ва аталарыбызгъа ант этип, бизге берген топуракъны, оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъны, шабагьатла дагъы»[+].


Раббибизни буйрукъларына гёре юрюмеклик

16Бугюн Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге шо токъташдырывлагъа, къанунлагъа[†] гёре юрюме, шоланы къастлы кюйде, жаныгъыз-къаныгъыз[†] булан кютме буюра. 17Бугюн сиз Раббибиз сизин Аллагьыгъыз экенни, сиз Ону ёллары булан юрюжегигизни, Ону токъташдырывларын, буйрукъларын ва къанунларын сакълажагъыгъызны ва Огъар тынглажагъыгъызны билдирдигиз. 18Раббибиз буса бугюн, Оьзю де ваъда[†] этгени йимик, сиз Оьзюню халкъы, Оьзюню къыйматлы мюлкю экенни ва сиз Оьзюню бары да буйрукъларын кютме герекни билдирди[+]. 19Раббибиз сизин Оьзю яратгъан бары да халкълардан оьр салажагъын, сизге макътав, сый ва гьюрмет этежегин ва, Оьзю де ваъда этгени йимик, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, сыйлы халкъы болажагъыгъызны билдирди[+].

### 27


Гибал тавдагъы къурбан этеген ер

1Муса[†] Исрайылны[†] тамазалары да булан бирче халкъгъа булай буйрукъ[†] эте:

– Мен сизге бугюн береген буйрукъланы кютюгюз. 2Сиз Урдундан[†] таба Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген топуракъгъа чыкъгъанда, уллу ташлар салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 3Чыгъып битген сонг, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген, топуракъгъа гирмек учун, ташлагъа шу Къанунну[†] бары да сёзлерин языгъыз. Оьзюнде сют булан бал агъагъан шо топуракъны Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы, сизге берме ваъда[†] этген эди. 4Урдундан таба чыкъгъанда буса, мен бугюн сизге буюрагъан кюйде, шу ташланы Гибал тавгъа салыгъыз ва шолагъа киреч чабыгъыз. 5Шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, ташлардан къурбан этеген ер[†] къуругъуз. Шо ташланы темир алатлар булан чапмагъыз[+]. 6Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къурбан этеген ерни чабылмагъан ташлардан къуругъуз ва шонда Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, бютюнлей яллатып къурбанлар этигиз. 7Шонда ярашывлукъ къурбанланы да этигиз, шоланы Раббигиз, Аллагьыгъыз, бар ерде ашагъыз ва шат болугъуз[+]. 8Сиз салагъан ташлагъа шу Къанунну бары да сёзлерин ачыкъ ва аян англашылагъан кюйде языгъыз.


Гибал тавдан таба гелеген налатлар

9Сонг Муса левилилени арасындан чыкъгъан дин къуллукъчулар[†] да булан бирче бютюн Исрайылны халкъына булай дей:

– Исрайыллылар, пысып тынглагъыз! Сиз гьали Раббигизни, Аллагьыгъызны, халкъы болдугъуз[+]. 10Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглагъыз, Ону бугюн мен сизге береген бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кютюгюз.

11Тап шо гюн Муса халкъгъа булай буюра:

12– Сиз Урдундан таба чыкъгъанда, халкъны шабагьатламакъ учун, Гаризим тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Симон, Леви, Ягьуди, Иссакар, Юсуп[†] ва Буньямин.[†][+] 13Налат бермек учун буса, Гибал тавда шу къавумлар токътап болажакъ: Раубим, Гат, Ашир, Забулун,[†] Дан ва Наптали.[†]

14Левилилер[†] бютюн Исрайылны халкъына къычырып булай билдирежек:

15«Устаны къоллары булан ясалып неде къуюлуп этилген ялгъан аллагьны – оьзюнден Раббибиз жиргенеген затны сырлы ерге салып сакълагъан адамгъа[†] налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!»[†] – деп айтсын[+].

16«Атасын неде анасын мысгъыллагъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

17«Оьзюню хоншусу булангъы дазу ташын йылышдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

18«Сокъурну барагъан ёлундан адашдыргъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

19«Гелгинчиге, етимге неде тул къалгъан къатынгъа тюз дуван этмекни гери ургъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

20«Атасыны къатыны булан ятгъан адамгъа налат болсун! Неге тюгюл, ол атасыны ятывун хорлады».

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

21«Гьайван булан ювукълукъ этген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

22«Къызардашы, атасыны неде анасыны къызы, булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

23«Къайнанасы булан ятгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

24«Биревню яшыртгъын оьлтюрген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

25«Бир айыпсызгъа оьлюм дуван гесмек учун урушбат алгъан адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

26«Шу Къанунну сёзлерин кютмейген ва шолагъа гёре юрюмейген адамгъа налат болсун!»

Бютюн халкъ да: «Амин!» – деп айтсын[+].

### 28


Раббибизге тынглап юрюсе болагъан шабагьатлавлар


(Лев 26:1-13; Такр 7:12-16)

1[•]Эгер сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, толу кюйде тынглавлу болсагъыз ва мен сизге бугюн береген Ону бары да буйрукъларын[†] къасткъылып кютсегиз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин ер юзюндеги бары да халкълардан оьр салажакъ[+]. 2Эгер Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болсагъыз, сизге шулай шабагьатлавлар болажакъ:

3Сиз шагьарда да, авлакъда да шабагьатланажакъсыз.
4Сизден кёп авлетлер тувуп шабагьатланажакъсыз, топурагъыгъыз мол тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса къозлап, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артажакъ.
5Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз шабагьатланажакъ.
6Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, шабагьатланажакъсыз[+].

7Сизге къаршы баш гётергенлени Раббибиз сизин алдыгъызда дагъылагъан кюйню этежек. Олар сизге къаршы бир ёлдан гелген эди буса, сизден етти ёлгъа тюшюп къачажакъ[+].

8Раббибиз иннырларыгъызны ва къолларыгъыз булан этеген бары да ишни шабагьатлажакъ. Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин Оьзю сизге береген топуракъда шабагьатлажакъ[+].

9Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, буйрукъларын кютсегиз ва Ону ёллары булан юрюсегиз, Оьзю де сизге ант этгени йимик, Ол сизин Оьзюню сыйлы[†] халкъы этежек[+]. 10Шо заман ер юзюндеги бары да халкълар сиз Раббибизни атын юрютеген халкъ экенни гёрежек ва сизден къоркъажакъ. 11Раббибиз сизге гьар-бир якъдан – авлетлеригизде, къозлайгъан гьайван-малыгъызда ва топуракъдагъы, Ол сизге аталарыгъыздан таба берме ант этген топуракъдагъы, мол тюшюмюгюзде берекет болдуражакъ.

12Болжалында янгур явдурмакъ учун ва къолларыгъыз булан этеген гьар-бир ишигизни шабагьатламакъ учун, Раббибиз сизге кёклени, Оьзюню бай хазнасын, ачажакъ. Сиз кёплеге борчгъа берип болажакъсыз, оьзюгюз буса биревден де борчгъа алмажакъсыз[+]. 13Раббибиз сиз къуйругъу тюгюл, башы болагъан кюйню этежек. Эгер Раббигизни, Аллагьыгъызны, мен бугюн сизге береген буйрукъларына тергевлю болсагъыз ва шоланы къасткъылып кютсегиз, сиз тюп тюгюл, гьар заманда да оьр болуп туражакъсыз. 14Мен бугюн сизге береген бир буйрукъдан да не онггъа, не солгъа тайышмагъыз, оьзге аллагьланы артына тюшмегиз, шолагъа къуллукъ этмегиз.


Раббибизге тынгламай юрюйгенлеге болагъан налатлар


(Лев 26:14-39)

15[•]Эгер де сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынглавлу болмасагъыз ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын, токъташдырывларын къасткъылып кютмесегиз, шу тюпде эсгерилеген бары да налатлар башыгъызгъа тюшежек ва сизин булан болуп туражакъ:

16Сиз шагьарда да, авлакъда да налатланажакъсыз.
17Беженлеригиз ва гьамарларыгъыз налатланажакъ.
18Сизин авлетлеригиз аз болажакъ, топурагъыгъыз аз тюшюмлю болажакъ, гьайван-малыгъыз буса аз къозлажакъ, туварларыгъыз ва сиривлеригиз артмажакъ.
19Сиз уьйге гирегенде де, уьйден чыгъагъанда да, налатланажакъсыз.

20Раббибиз сизин налатлажакъ, сизге гьалеклик гелтирежек, къолугъуздан чыгъагъан гьар-бир ишигизни тюзевлю болма къоймажакъ. Сиз къырылып битип къалгъанча, Раббибизге арт берип этген яманлыгъыгъыз учун чалтлыкъда дагъылып къалгъанча, Ол шолай этип туражакъ. 21Ес болмакъ учун, аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан сизин къырып битдиргенче, Раббибиз сизге югъагъан аврувланы арт-артындан йиберип туражакъ. 22Раббибиз сизге йибережек къыздырма-беззек, кёкюрек аврув, къызарып аврув, яллав, къургъакълыкъ, гюйдюреген ел, базлав сиз оьлюп къалгъанча, сизин парахат къоймажакъ[+]. 23Уьстюгюздеги кёк – езге, аякъ тюбюгюздеги ер буса темирге айланажакъ. 24Раббибиз уьлкегизге янгурну орнуна чанг явдуражакъ, сиз оьлюп къалгъанча, кёкден уьстюгюзге янгыз хум тёгюлюп туражакъ.

25Раббибиз душманларыгъызгъа сизин янчдыражакъ. Сиз олагъа къаршы бир ёлдан баражакъсыз, олардан буса етти ёлгъа тюшюп къачажакъсыз ва ер юзюндеги бары да уьлкелердегилени сизге къусугъу гележек. 26Оьлгенлеригизни сюеклери кёкдеги къушлагъа, ердеги жанлагъа азыкъ болуп токътажакъ ва шоланы къоркъутма бирев де табылмажакъ[+]. 27Раббибиз сизге Мисрини ирин чыгъывларын, шишиклерин, иринленеген яраларын, къычытагъан аврувларын йибережек. Сизге шолардан эм табылмажакъ[+]. 28Раббибиз сизин англавсуз, сокъур этежек ва гьакъылдан тайышдыражакъ. 29Тюш вакътиде сиз, къарангыда айланагъан сокъурлагъа ошап, тюртюне туруп юрюжексиз. Негер урунсагъыз да, бир ишигиз де тюзелмежек. Гюн сайын сизин къыйыкъсытып, талап туражакъ ва гьеч сизин якълайгъан да табылмажакъ[+].

30Сиз оьзлер булан гебин къыйгъанланы оьзгелер къатын этип алажакъ ва олар булан оьзлер ятажакъ. Сиз уьйлер къуражакъсыз, тек шоларда яшамажакъсыз. Сиз юзюм орнатажакъсыз, тек гьатта биринчи тюшюмню де къайтарып болмажакъсыз[+]. 31Гёз алдыгъызда оьгюзюгюзню сояжакъ, тек сиз этин ашамажакъсыз. Эшегигизни гючден алып гетип, къайтарма да къайтармажакъ. Къойларыгъыз душманны къолуна тюшежек, бирев де сен саялы оланы къутгъарма къарамажакъ. 32Уланларыгъызны, къызларыгъызны оьзге халкъгъа бережек, сизин де, гьеч бир зат этме гючюгюз чатмайлы, оланы гюн сайын излей туруп, гёзлеригиз талажакъ. 33Оьз топурагъыгъызда оьз къыйыныгъыз булан болдургъан ниъматны сиз таныма да танымагъан халкъ ашап туражакъ, сизин буса олар бютюн оьмюрюгюзде вагьши кюйде къыйыкъсытып туражакъ. 34Гёргенлеригизни таъсиринден сиз гьакъылдан тайышып къалажакъсыз. 35Раббибиз тобукъларыгъызны, сыйракъларыгъызны авуртагъан, сав болмайгъан ирин чыгъывлардан толтуруп къояжакъ; шолар табанларыгъыздан тутуп, тап такъаларыгъызгъа ерли яйылып гетежек[+].

36Раббибиз сизин де, оьзюгюз уьстюгюзге салгъан пачаны да не оьзюгюзге, не аталарыгъызгъа белгисиз халкъны янына элтип салажакъ. Сиз шонда оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+]. 37Сизин гёрюп ярамажакълар, уьстюгюзден кюлежеклер. Раббибиз оьзлени янына элтип салгъан бары да халкълар сизден жиргенежек[+].

38Сиз авлакъгъа кёп урлукъ чачажакъсыз, тек азны тюгюл къайтармажакъсыз, неге тюгюл шону ченгертки талажакъ. 39Сиз юзюмлер орнатажакъсыз, шолагъа къуллукъ этежексиз, тек сизге чагъырын ичме чи, емишин жыйма чы тюшмежек, неге тюгюл юзюмюн хурт ашап битдирежек. 40Бютюн уьлкеде зайтун тереклер оьсежек, тек майын чы гёрмежексиз, неге тюгюл зайтунлары тёгюлюп битежек. 41Сизден уланлар, къызлар туважакъ, тек оланы сакълап чы болмажакъсыз, неге тюгюл оланы есир этип элтежек. 42Ченгерткилени табунлары тереклеригизни, топурагъыгъызны тюшюмюн елеп къояжакъ.

43Арагъызда яшайгъан гелгинчилер баргъан сайын сизден эсе оьр болажакъ, сиз буса баргъан сайын тёбен тюшежексиз. 44Гелгинчилер сизге борчгъа берип болажакъ, сиз буса олагъа борчгъа берип болмажакъсыз. Олар башыгъыз, сиз буса оланы къуйругъу болажакъсыз.

45Бары да шу налатлар сизин башыгъызгъа тюшежек. Оьлюп къалгъанча, шолар сизин гьызарлап, артыгъыздан юрюп туражакъ. Неге тюгюл, сиз Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз, Ол сизге берген буйрукъланы ва токъташдырывланы кютмедигиз. 46Шо балагьлар сиз учун да, наслуларыгъыз учун да гьар даимге шагьатлыкъ ва муъжизат болуп токътажакъ. 47Моллукъну вакътисинде Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, шат болуп, къуванып къуллукъ этмегенигиз саялы, 48Ол сизге йиберген душманларыгъызгъа ач, сувсап, ялангъач, ажиз болуп къуллукъ этежексиз. Раббибиз сизин дагъытып къойгъанча, бойнугъузгъа темир боюнсаны салгъан кюйде къояжакъ.

49Раббибиз сизге йыракълардан, дюньяны бир къырыйларындан къаракъушдай чапгъын этеген халкъны бакъдыражакъ. Сиз оланы тилин англамажакъсыз. 50Шо халкъ хатирсиз болажакъ, къартлагъа абур этмежек, яшланы къызгъанмажакъ. 51Сизин къырып битдиргенче, олар гьайван-малыгъыз къозлагъан балаларын, топурагъыгъызны тюшюмлерин ашап битдирежек. Сизин къырып битдиргенче, олар сизге не будайны, не янгы чагъырны, не майны, не туварларыгъыздагъы бузавланы, не сиривлеригиздеги къозуланы къоймажакъ. 52Шо халкъ, сиз аркъатаяйгъан бийик, беклешдирилген баруларыгъыз чёгюп къалгъанча, ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ. Олар Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге береген ер юзюндеги бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып туражакъ[+].

53Къуршавда душманларыгъыз сизге гелтирежек азаплар себепли болуп, сиз авлетлеригизни, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизге берген уланларыгъызны, къызларыгъызны этин ашап туражакъсыз[+]. 54Гьатта арагъыздан инг де йымышакъ хасиятлыгъыз ва моллукъда яшап уьйренгенигиз оьзюню къардашына неде кёп сюеген къатынына, неде сав къалгъан авлетлерине ачувлу къаражакъ 55ва авлетлерини оьзю ашайгъан этинден биревге де бир гесекни де бермежек. Ону къалгъан затындан биргине-бир шо болажакъ. Шагьарларыгъызны къуршавгъа алгъанда, душманыгъыз сизге шолай азаплар гелтирежек. 56Къатынларыгъыздан инг де йымышакъ хасиятлысы ва гьислиси – шолай йымышакъ хасиятлысы чы ва гьислиси чи, гьатта ерге аягъын басма уьйренмегени де – кёп сюеген эрине ва оьзюню уланына неде къызына 57яш табагъанда къаркъарасындан чыкъгъан чюйню ва тапгъан авлетлерин берме къызгъанажакъ. Неге тюгюл, душман бары да шагьарларыгъызны къуршавгъа алып, сизге азап гелтирген вакътиде ол шоланы яшыртгъын ашама сюежек[+].

58Эгер сиз шу китапда язылгъан Къанунну[†] бары да сёзлерин къасткъылып кютмесегиз ва Раббигизни, Аллагьыгъызны, макътавлу, къоркъунчлукъ гелтиреген атына гьюрмет этмесегиз, 59Раббигиз сизге ва сизин наслуларыгъызгъа бек яман къайгъыланы, вагьши, узатылып туражакъ балагьланы, оьрчюкген ва созулуп туражакъ аврувланы йибережек. 60Ол сизге Мисрини сыркъавларын къабундуражакъ; сиз шо сыркъавлардан оьтесиз къоркъа эдигиз, гьали буса шолар сизден арчылмажакъ[+]. 61Сиз оьлюп къалгъанча, Раббибиз сизге дагъы да аврувланы ва балагьланы бакъдырып туражакъ; Къанунну шу китабында шоланы гьакъында айтылмай. 62Сизин санавугъуз кёкдеги юлдузлар чакъы кёп эди, тек азыгъыз къалажакъсыз, неге тюгюл, Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, тынгламадыгъыз[+]. 63Сизге рагьму этегенде ва санавугъузну артдырагъанда, Раббибиз нечик сююне эди буса, тап шо кюйде Ол сизин дагъытагъанда да, къырагъанда да сююнежек. Сиз ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъдан тамуругъуздан юлкъунуп алынажакъсыз.

64Шо заман Раббибиз сизин дюньяны бир къырыйындан тутуп бириси къырыйына ерли бары да халкъланы арасында чачып къояжакъ. Шонда сиз оьзге аллагьлагъа – агъачдан ва ташдан этилген аллагьлагъа, оьзлени не сиз, не аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къуллукъ этежексиз[+]. 65Сиз шо халкъланы арасында рагьатлыкъ тапмажакъсыз, шонда аягъыгъызны басма парахат ер болмажакъ. Шонда Раббибиз юреклеригизге талчыкъ гелтирежек, гёзлеригизни къайгъыдан толтуражакъ, юреклеригизни гьалек этежек. 66Сиз даим дертден толуп яшажакъсыз, гече де, гюн де къоркъунчлукъдан толажакъсыз, яшавугъузда бир заманда да инамлыкъ болмажакъ. 67Юреклеригизни толтуражакъ зор къоркъунчлукъдан ва гёзлеригиз гёрежек бары да ишлерден сиз эртенлер: «Агь, тез ахшам болгъай эди!», ахшамлар буса: «Огь, тез эртен болгъай эди!» – деп айтып туражакъсыз[+]. 68Раббибиз сизин Мисриден геме булан мен айтып гетген ёлдан къайтаражакъ; сиз шо ёлдан янгыдан бир заманда юрюмежексиз. Шонда сиз оьзюгюзню къуллар, къаравашлар гьисапда сатып алгъанны сюежексиз, тек сизин алагъан бирев де болмажакъ[+].

### 29


Разилешивню янгыртыв

1Муна Раббибиз исрайыллылар[†] булан Гьорипде[†] бегетген разилешивню[†] давамы гьисапда Ол Мусагъа[†] олар булан Муапда[†] бегетме буюргъан разилешивню шартлары[+].

2Муса, исрайыллыланы да чакъырып, булай дей:

– Раббибиз Мисриде пиръавунгъа, ону ювукъларына ва бютюн топурагъына не этгенни оьзюгюзню гёзлеригиз булан гёрдюгюз. 3Сиз шо зор такъсырланы, муъжизатланы ва зор гьайранлыкъланы оьзюгюз гёрдюгюз. 4Тек шо гюн болгъанча, Раббибиз сизге не англама гьакъыл, не гёрме гёзлер, не эшитме къулакълар бермеген эди[+]. 5Ол сизин дангылдан алып айланагъан къыркъ йылны ичинде опуракъларыгъыз эсги болмады, аякъларыгъыздагъы чарыкъларыгъыз тозулмады[+]. 6Сиз не экмек ашамадыгъыз, не чагъыр, не боза ичмедигиз. Шо ишлени Ол сизин Раббигиз, Аллагьыгъыз, экенни билсин учун этди[+].

7Сиз шо ерге етгенде, Гьашбунну пачасы Сигьун ва Башанны пачасы Уг бизге къаршы ябушма чыкъды, тек биз оланы янчдыкъ[+]. 8Биз, оланы топурагъын алып, раубимлилеге, гатлылагъа ва Манассаны къавумуну яртысына варисликге бердик[+].

9Бары да ишлеригиз тюзелсин учун, шу разилешивню бары да шартларын къасткъылып кютюгюз[+]. 10-11Бугюн сиз барыгъыз да – башчыларыгъыз, гьакимлеригиз, тамазаларыгъыз, тергевчюлеригиз ва Исрайылны къалгъан бары да эргишилери – авлетлеригиз, къатынларыгъыз, сизге агъач ярып ва сув ташып, къонушугъузда яшайгъан гелгинчилер булан бирче Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында токътагъансыз. 12Сиз шунда Раббигиз, Аллагьыгъыз, булан разилешив байламакъ учун токътагъансыз. Раббибиз шо разилешивню бугюн сизин булан бегете ва ант булан беклешдире. 13Оьзю сизге ваъда[†] этгени йимик, аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] ант этгени йимик, Раббибиз сизин Оьзюню халкъы этмек учун шолай эте[+]. 14-15Ант булан беклешдирилген шо разилешивню Раббибиз, Аллагьыбыз, янгыз сизин булан – Оьзюню алдында токътагъанлар булан – тюгюл, бугюн мунда ёкълар булан да бегете.

16Биз Мисриде нечик яшагъаныбызны ва мунда гелеген ёлда башгъа уьлкелерден оьтген кююбюзню оьзюгюз билесиз. 17Сиз оланы агъачдан, ташдан, гюмюшден ва алтындан этилген жиргенч келпетлерин ва ялгъан аллагьларын гёрдюгюз. 18Бугюн арагъызда, Раббибизден, Аллагьыбыздан, оьзлени юреклери тайышып, шо халкъланы аллагьларына къуллукъ этмек учун барагъан эргишигиз неде къатынгиши, къавумугъуз, неде тухумугъуз болмасын дагъы. Къарагъыз, арагъызда оьзюнден аччы, агъулу от оьсежек шолай тамур болмасын[+].

19Бу налатлагъа тынглай туруп, бирев де: «Оьзюмню ёлум булан юрюйгенимни узатагъаныма да къарамайлы, магъа къоркъунчлукъ ёкъ», – деп ойлашып, оьзюне бакъгъан якъда шабагьатлавгъа умут этмесин. Шо буса сугъарылагъан топуракъ булан бирче къургъагъын да дагъытылывгъа гелтирежек. 20Раббибиз бир заманда ондан гечме сюймежек. Ону къазапланыву ва гюнчюлюгю шо адамгъа[†] къаршы янып гетежек. Шу китапда язылгъан бары да налатлар ону башына тюшежек ва Раббибиз кёклени тюбюнден ону атын сибирип тайдыражакъ[+]. 21Шу Къанун[†] китапда язылгъан разилешивню бары да налатларына къыйышывлу гелеген кюйде, Раббибиз шо адамны Исрайылны бары да къавумларыны арасындан балагь гелтирмек учун айыражакъ.

22Сизден сонг гележек наслуларда болажакъ авлетлеригиз ва йыракъ ерлерден гележек гелгинчилер бу топуракъгъа къопгъан балагьланы ва Раббибиз шогъар къабундургъан сыркъавланы гёрежек. 23Бютюн топуракъ тузу ва кюкюртю булангъы яллайгъан бошлукъгъа айланажакъ – бир зат чачылмажакъ, бир зат оьсмежек, шонда гьеч бир оьсюмлюк болмажакъ. Шо топуракъ Раббибиз Оьзю оьтесиз къазаплангъанда ёкъ этген Содомну ва Гумураны,[†] Адманы ва Сабуйимни дагъытылывларына ошажакъ[+]. 24Бары да халкълар: «Неге Раббибиз бу топуракъгъа шу гьалны салды? Къоркъунчлу, янып турагъан шу къазапланывну себеби недир?» – деп соражакъ[+]. 25Шогъар жавап булай болажакъ: «Шону себеби – шо халкъ Раббиси, аталарыны Аллагьы, булангъы разилешивге, арт берди. Аллагь шо халкъ булангъы разилешивню оланы Мисриден чыгъаргъанда бегетген эди[+]. 26Тек олар башгъа аллагьлагъа, оьзлер танымагъан, Раббибиз оьзлер учун белгилемеген аллагьлагъа къуллукъ этме гетди ва шолагъа сужда къылды. 27Шо саялы, бу топуракъгъа шу китапда язылгъан бары да налатланы бакъдырмакъ учун, Раббибизни шогъар бакъгъан якъда къазапланыву янып гетди[+]. 28Оьтесиз ачувланып, къагьарланып ва зор къазапланып, Раббибиз, оланы оьз топурагъындан тамуру булан юлкъуп чыгъарып алып, башгъа топуракъгъа ташлады. Гьали буса ишлер шолай»[+].

29Гьар даим де биз шу Къанунну бары да сёзлерине гёре юрюп болсун учун, яшыртгъын сыр Раббибизникидир, Аллагьыбызныкидир, ачыкъ гёрюнеген зат буса бизинкидир ва авлетлерибизникидир[+].

### 30


Къайтарылгъан аманлыкъ

1Мен оьзлени гьакъында айтып гетген бары да шу шабагьатлавлар ва налатлар яшавгъа чыкъгъанда, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин чачып къойгъан бары да халкъланы арасында шоланы юреклеригизге къабул этежексиз[+]. 2Сиз авлетлеригиз булан Раббигизге, Аллагьыгъызгъа, къайтажакъсыз ва, бугюн мен сизге буюрагъан кюйде, Огъар къаныгъыз-жаныгъыз[†] булан тынглажакъсыз[+]. 3Шо заман Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин янгыдан тургъузажакъ, гечежек ва Ол сизин оьзлени арасында чачып къойгъан халкъланы арасындан янгыдан жыйып алажакъ. 4Гьатта сиз кёкню тюбюндеги лап йыракъ ерге къувалангъан бусагъыз да, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин шондан жыйып алажакъ ва къайтарып гелтирежек. 5Ол сизин аталарыгъыз ес болгъан топуракъгъа гелтирежек ва сиз де шогъар ес болажакъсыз. Аталарыгъыз булан тенглешдиргенде, Ол сизин ишлеригизни тюзелтежек ва санавугъузну артдыражакъ. 6Сиз Оьзюн жаныгъыз-къаныгъыз булан сююп яшасын учун, Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин юреклеригизни, наслуларыгъызны юреклерин рагьмулу этежек[+]. 7Раббигиз, Аллагьыгъыз, бары да шу налатланы сизин гёрюп ярамайгъан ва гьызарлап юрюйген душманларыгъызны уьстюне тёгюп къояжакъ[+]. 8Сиз янгыдан Раббибизге тынглама ва Ону бугюн мен сизге береген буйрукъларын[†] кютме башлажакъсыз. 9Раббигиз, Аллагьыгъыз, къолларыгъыздан чыгъагъан бары да ишлеригизде артыгъы булан уьстюнлюк бережек, сизге кёп авлетлер берип, гьайван-малыгъызны санавун артдырып ва авлакъларыгъызда мол тюшюп болдуруп, сизин шабагьатлажакъ. Раббибиз сизге рагьмусун гёрсете туруп, сизден янгыдан сююнежек. Ол аталарыгъыздан да шо кюйде сююне эди. 10Эгер сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, Къанунну[†] шу китабында язылгъан бары да буйрукъларын ва токъташдырывларын кюте туруп, жаныгъыз-къаныгъыз булан Огъар бакъсагъыз, ишлеригиз шолай гетежек.


Яшавму неде оьлюммю?

11Мен бугюн сизге береген буйрукъ сизге кютме ончакъы къыйын ва сизден арекде тюгюл. 12Шо буйрукъ кёкде тюгюл. Шо саялы сиз биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким шону кёкге гётерилип алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз[+]. 13Шо буйрукъ денгизни артында да тюгюл. Шо саялы биригиз де: «Биз оьзюн кютюп болсун учун, ким денгизни къыркъып чыгъып, шону алажакъ ва бизге билдирежек?» – деп айтып болмажакъсыз. 14Шо сёз сизге бек ювукъда: сиз кютюп болсун учун, шо сизин авзуларыгъызда ва юреклеригизде.

15Къарагъыз, мен бугюн сизге яшав булан аманлыкъны, оьлюм булан яманлыкъны таклиф этдим[+]. 16Мен бугюн сизге Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймекни, Ону ёллары булан юрюмекни ва Ону буйрукъларын, токъташдырывларын ва къанунларын кютмекни буйрукъ этемен. Шо заман сиз яшап, артып къалажакъсыз, Раббигиз, Аллагьыгъыз, буса сиз ес болмакъ учун бара турагъан топуракъда сизин шабагьатлап туражакъ.

17Эгер де юреклеригиз арт берсе ва сиз оьзге аллагьлагъа сужда къылмакъ учун ва шолагъа къуллукъ этмек учун, тынгламайлы, ёлугъуздан тайышсагъыз, 18мен бугюн сизге билдире тураман: сиз оьлтюрюлмей къалмажакъсыз. Урдундан[†] таба чыгъып, ес болмакъ учун аягъыгъызны баса турагъан топуракъда сиз узакъ яшамажакъсыз.

19Мен бугюн сизге къаршы шагьат этип кёк булан ерни чакъыраман: мен сизге яшав булан оьлюмню, шабагьатлавлар булан налатланы таклиф этдим. Оьзюгюз де, авлетлеригиз де яшап къалмакъ учун, 20Раббигизни, Аллагьыгъызны, сюймек учун, Ону авазына тынгламакъ учун ва Огъар амин[†] къалмакъ учун, яшавну сайлагъыз. Шо чу сизин яшавугъуз. Ол аталарыгъыз Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа[†] берме ант этген топуракъда сизге узакъ оьмюр бережек[+].

### 31


Ясуа Мусаны орнуна къала

1Муса[†] барып, исрайыллылагъа[†] булай сёзлени айта:

2– Магъа гьали юз йигирма йыл бола, мен дагъы сизин алып юрюп болмайман. Раббибиз магъа: «Сен Урдунну[†] ари ягъына чыкъмажакъсан», – деп айтды[+]. 3Раббигиз, Аллагьыгъыз, алдыгъыз булан Оьзю чыгъажакъ. Ол алдыгъыз булан шо халкъланы къырып битдирежек ва сиз оланы топуракъларына ес болажакъсыз. Раббибиз айтгъан кюйде, Ясуа да алдыгъыз булан чыгъажакъ[+]. 4Раббибиз шо халкълагъа амурлуланы пачалары Сигьунгъа ва Уггъа салгъан гьалны салажакъ. Раббибиз оланы топурагъы да булан бирче дагъытды[+]. 5Раббибиз оланы къолугъузгъа бережек. Сиз олагъа мен сизге буюргъанны этерсиз[+]. 6Къатып, къоччакъ кюйде туругъуз. Олардан къоркъмагъыз ва тартынмагъыз, неге тюгюл Раббигиз, Аллагьыгъыз, сизин булан юрюй. Ол бир заманда да сизин къоюп гетмежек[+].

7Сонг Муса, Ясуаны чакъырып, исрайыллыланы алдында булай дей:

– Къатып, къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен бу халкъ булан Раббибиз оланы аталарына берме деп ант этген топуракъгъа барма ва олагъа шону варис пайлар этип берме герексен. 8Раббибиз алдынг булан Оьзю юрюжек ва сени булан болажакъ. Ол бир заманда да сени къоюп гетмежек. Къоркъма ва осаллыкъ этме.


Къанунну охув

9Муса, бу Къанунну[†] язып, шону Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын алып юрюйген бары да дин къуллукъчулагъа[†] – Левини уланларына ва Исрайылны бары да тамазаларына бере. 10Сонг Муса олагъа булай буйрукъ[†] эте:

– Етти йылда бир керен, борчлар гечилеген йылда, Чатырланы байрамында,[†][+] 11исрайыллылар Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдында – Оьзю сайлагъан ерде токътамакъ учун гелгенде, бу Къанунну бары да исрайыллыланы алдында оьзлер эшитеген кюйде охугъуз[+]. 12Халкъны: эргишилени, къатынгишилени, яшланы ва шагьарларыгъызда яшайгъан ятланы – жыйыгъыз. Олар тынгласын, Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъма ва бу Къанунну бары да сёзлерине гёре къасткъылып юрюме уьйренсин. 13Оланы бу Къанунну билмейген яшлары да шогъар тынглап ва Раббигизден, Аллагьыгъыздан, къоркъуп уьйренме герек. Урдунну ари ягъына сиз ес болмакъ учун чыгъагъан топуракъда яшажакъ вакътигизде даим шолай болуп турма тарыкъ.


Исрайыллылар баш гётережеги алданокъ билдириле

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сени оьлме герек гюнюнг ювукъ болгъан. Ясуаны чакъыр, Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътагъыз. Шонда Мен огъар насигьатлар берейим.

Муса ва Ясуа Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай[+]. 15Шо заман Раббибиз булут багъананы ичинде туруп Ёлугъувну чатырыны къырыйына гелип токътай. Булут гелип, чатыргъа гиреген ерде токътай[+]. 16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Бираздан сен аталарыгъызны янына гёчежексен. Бу халкъ буса, оьзю аякъ баса турагъан топуракъны ят аллагьларыны артына тюшюп, пасатлыкъгъа тюшежек. Олар Магъа арт бережек ва Мен оьзлер булан бегетген разилешивню бузажакъ[+]. 17Шо гюн Мен олагъа къазапланажакъман ва арт бережекмен. Мен олардан юзюмню яшыражакъман ва олар дагъылажакъ. Оланы башына кёп балагьлар ва къыйынлыкълар къобажакъ. Шо гюн олар: «Аллагьыбыз бизин булан тюгюл саялы къопдуму экен башыбызгъа бу балагьлар?» – деп соражакъ[+]. 18Мен буса, олар оьзге аллагьлагъа да багъып этген намуссузлугъу саялы, юзюмню яшыражакъман.

19Гьасили, бу йырны оьзюгюзге язып алыгъыз. Исрайыллылагъа муну уьйрет. Бу йыр Мени атымдан исрайыллылагъа къаршы шагьатлыкъ этсин учун, олагъа муну йырлама буюр[+]. 20Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан, Мен аталарына ант этип берме ваъда[†] этген топуракъгъа, гелтирежекмен. Олар буса тойгъунча ашажакъ, семирежек, Мени гери ура туруп ва Мени разилешивюмню буза туруп, оьзге аллагьлагъа багъажакъ ва шолагъа къуллукъ этме башлажакъ[+]. 21Исрайыллыланы башына кёп санавдагъы балагьлар ва къыйынлыкълар къопгъанда, бу йыр олагъа къаршы шагьатлыкъ этежек, неге тюгюл оланы наслулары муну унутмажакъ. Исрайыллылар Мен оьзлеге ант этип береген топуракъгъа гиргенче де, олар не гьакъда ойлашагъанны билемен.

22Шо гюн Муса йырны язып ала ва шону исрайыллылагъа уьйрете. 23Раббибиз Нунну уланы Ясуагъа булай буйрукъ бере:

– Къатып ва къоччакъ кюйде тур, неге тюгюл сен исрайыллыланы Мен оьзлеге берме ант этип ваъда этген топуракъгъа гийирежексен. Мен Оьзюм де сени булан болажакъман.

24Бу Къанунну сёзлерин башындан ахырына ерли бурулуп чырмалагъан кагъызгъа да язып, 25Муса Раббибизни разилешивюню сандыгъын алып юрюйген левилилеге булай буйрукъ бере:

26– Къанунну бурулуп чырмалагъан кагъызын алыгъыз ва шону Раббигизни, Аллагьыгъызны, разилешивюню сандыгъыны ягъына салыгъыз. Кагъыз сизге къаршы шагьатлыкъ гьисапда шонда туражакъ[+]. 27Неге тюгюл, Мен сиз баш гётерме муштарлы экенигизни ва къайпанмайгъаныгъызны билемен. Сиз мен савда, сизин булан турагъанда Раббибизни алдында баш гётерме муштарлы болгъан сонг, мен оьлген сонг не болар экен! 28Мени яныма къавумларыгъызны бары да тамазаларын да, бары да гьакимлеригизни де чакъырыгъыз. Мен олагъа бу сёзлени оьзлер эшитеген кюйде айтайым ва кёк булан ер олагъа къаршы шагьатлыкъ этеген кюйде чакъырыв этейим. 29Мен оьлген сонг, сиз пасатлыкъгъа тюшмей ва мен сизге юрюме буйрукъ этген ёлдан тайышмай къалмажагъыгъызны билемен чи. Гележекде башыгъызгъа балагь къобажакъ, неге тюгюл сиз Раббибиз гёре туруп яманлыкъ этесиз ва къолларыгъыз этеген ишлер булан Ону къазапландырасыз[+].


Мусаны йыры

30Муса бары да исрайыллылар эшитеген кюйде бу йырны сёзлерин башындан ахырына ерли охуй:

### 32

1Кёклер, къулакъ асыгъыз, мен сёйлей тураман;
ер, сен де авзумдан чыгъагъан сёзлеге тынгла.
2Мени уьйретивюм янгурдай тёгюлсюн,
мени сёзлерим чыкъдай,
яшыллыкъгъа телиянгурдай,
хытанлагъа янгурдай тюшсюн[+].

3Раббибизни атын тутуп чакъырыв этежекмен,
Аллагьыбызны зорлугъун макътагъыз!
4Ол – ярдыр, Ону ишлери камилдир,
Ону бары да ёллары муъминдир.
Тюзсюзлюкню этмейген Аллагь гертидир,
Ол гертидир ва адиллидир[+].

5Инсанлар Ону алдында пасат юрюдюлер,
олар Ону авлетлери де тюгюл,
тек къайпанмайгъан ва бузукъ наслу,
оьзлер илыкъсынлар.
6Гьей ойлашмайгъан ва агьмакъ халкъ,
шому Раббибизге берген баракаллагъыз?
Ол сизин яратгъан, сизге яшав берген,
Атагъыз, Яратгъаныгъыз тюгюлмю дагъы[+]?

7Бырынгъы девюрлени эсге алып къарагъыз;
гетген наслуланы гьакъында ойлашыгъыз.
Аталарыгъызгъа сорагъыз, олар сизге айтып берер,
тамазаларыгъызгъа сорагъыз, олар англатып берер[+].
8Аллагьу-Таала халкълагъа
оьзлени варислигин берегенде,
Ол бары да инсанланы пайлап битгенде,
Аллагьны Малайиклерини[†] санавуна гёре
халкъланы арасында дазулар салды[+].
9Раббибизге тюшген пай буса – Ону халкъыдыр,
Якъуб[†] буса – Ону еслигидир[+].

10Раббибиз ону дангыл топуракъда,
пашман ва къыр чёлде Оьзюню халкъы этди.
Ону якълады, ону гьайын этди;
гёзюню бебейидей сакълады[+].
11Къаракъуш оьзюню уясын нечик якълай буса,
балаларыны уьстюнде учуп нечик айлана буса,
къанатларын[†] нечик яя буса, балаларын нечик ала буса,
къувларыны уьстюне салып нечик элте буса,[+]
12шолай Раббибиз де Якъубну Янгыз алып юрюдю;
Шонда исрайыллылар[†] булан ят Аллагь ёкъ эди.

13Раббибиз оланы ерни бийикликлерине[†] гётерди
ва авлакъланы емишлеринден ашатды.
Ол Якъубгъа яр къысыкълардан алынгъан хырсланы балын ашатды
ва ташкъатыш топуракъда оьсеген зайтун терекни майын ичирди[+].
14Дагъы да тувар-сиривлени майын ва къаймагъын,
семиз къозуларын ва эчкилерин,
Башанны тизив къойларын
ва инг тизив будайын ашатды.
Сиз юзюмню къаны болгъан чагъырны ичдигиз.

15Яшурун[*] базыкъ ва къайпанмайгъан болду;
базыкъ болду, шишип, семирип гетди.
Олар оьзлени яратгъан Аллагьына арт берди,
оьзлени къутгъаргъан Ярны гери урду[+].
16Яшурунлулар ят аллагьлар булан Онда гюнчюлюк уятды
ва жиргенч ялгъан аллагьлары булан Ону къазапландырды[+].
17Олар Аллагьгъа тюгюл, жинлеге,
таныш тюгюл аллагьлагъа,
артда арагъа чыкъгъан аллагьлагъа,
аталарыгъыз танымагъан аллагьлагъа къурбанлар этди[+].
18Сиз оьзюгюзге яшав берген Раббигизни –
Якълавчугъузну къоюп гетдигиз;
сиз оьзюгюзню яратгъан Аллагьны унутдугъуз.

19Раббибиз буланы гёрдю ва яшурунлуланы гери урду,
неге тюгюл Оьзюню уланларына
ва къызларына къазапланды.
20«Мен олардан юзюмню яшыражакъман, – деп айтды Ол, –
ва оланы ахыры нечик болажагъын гёрежекмен.
Неге тюгюл, яшурунлулар – бузукъ къавумдур,
хыянатчы авлетлердир.
21Аллагь тюгюл затланы Аллагь деп гьисаплап,
олар Менде гюнчюлюк уятды,
Мени тарыкъсыз аллагьлар булан къазапландырды.
Оьзлеге халкъ деп айтма да ярамайгъанлардан таба
Мен оларда гюнчюлюк уятажакъман;
Мен оланы агьмакъ халкъдан таба къазапландыражакъман[+].
22Неге тюгюл, Мен къазапланывумдан чыгъагъан ялынны
биширегени ахыратны[†] тюбюне ерли етише.
Къазапланывум топуракъны ва шону тюшюмлерин ютажакъ
ва тавланы кюрчюлерин яллатып къояжакъ.

23Мен яшурунлулагъа балагьлар гелтирежекмен,
олагъа Оьзюмню окъларымны атажакъман[+].
24Мен олагъа пуч этеген ачлыкъны болдуражакъман,
къырып битдиреген, оьлтюреген
югъагъан аврувланы къабундуражакъман.
Мен яшурунлулагъа йыртгъыч жанланы,
ерде сюйкелеген агъулу йыланланы бакъдыражакъман[+].
25Оланы авлетлери орамлардан къылычдан оьлюп гетежек,
оланы уьйлерине гьуя-гьарай тюшежек.
Жагьил уланлары ва къызлары,
нарысталары ва акъ чачлы къартлары оьлежек.
26Мен оланы чачып къояжакъ эдим,
инсанланы эсинде де къалмайгъан кюйню этежек эдим,
27эгер душманлары мысгъыллажакъ деп
болмагъан эди буса,
олар оьктемлигинден:
„Бары да бу ишлени Аллагь этмеди,
биз оьзюбюз этдик“,
– деп айтмажакъ болгъан эди буса»[+].

28Бу халкъ эсин ютгъан,
оланы гьакъылы ёкъдур.
29Огь, эгер олар гьакъыллы болгъан эди буса,
шогъар тюшюнежек эди
ва оьзлени ахыры нечик болажагъын англажакъ эди!
30Эгер де оланы Яры
олардан артгъа тартылмагъан эди буса,
эгер де Раббибиз оланы къолгъа бермеген эди буса,
бирев минг адамны[†] нечик
гьызарлап юрюп болажакъ эди
неде экев он минг адамны
нечик къачма борчлу этип болажакъ эди[+]?
31Оланы якълавчусу бизин Якълавчубуз йимик тюгюл чю:
душманларыбызны талигьи алданокъ белгили болгъан[+].
32Оланы юзюмю Содомну борласындан алынгъан
ва Гумураны[†] авлакъларындан жыйылгъан.
Оланы емишлери агъудан толгъан,
салкъынлары буса аччы[+].
33Оланы чагъыры – йыланланы агъусудур,
гёзелдириликли йыланны оьлюм гелтиреген агъусудур[+].

34«Муна Менде жыйылып сакълангъан затлар.
Муна Мени гьамарларымда мюгьюрленип салынгъан затлар.
35Менде оьчлюк де, къайтарыш да бар.
Душманлар сюрюнежек заманлар гележек;
оланы башына балагь къобажакъ гюн ювукъ болгъан
ва оланы талигьи ачыкъ болма аз къалып тура»[+].

36Раббибиз Оьзюню халкъы гючсюз болгъанны
ва не къул, не азат къалмагъанны гёргенде,
Ол Оьзюню халкъына дуван этежек
ва Оьзюню къулларына языкъсынажакъ[+].
37Ол булай айтажакъ: «Оланы аллагьлары,
оьзлеге умут этеген якълавчулары къайдадыр?
38Оланы къурбанлыкъларыны[†] майын ашагъан,
къурбан тёгювюню чагъырын ичген аллагьлармы?
Сизге кёмек этмек учун турсун гьали!
Сизин якъласын гьали!

39Къарагъыз чы: гьали энни янгыз Менмен Аллагь,
ва Менден къайры дагъы Аллагь ёкъдур.
Менмен оьлтюреген де, тирилтеген де,
Менмен яра салагъан да, сав этеген де Менмен.
Менден къутулуп болагъан гьеч бирев ёкъдур[+].
40Мен къолумну да кёкге узатып билдире тураман:
гьар даим де бар экенлигим булан ант этемен –
41Оьзюмню лансыллайгъан къылычымны итти этгенде
ва дуван этмек учун къолум булан шону гётергенде,
Магъа къаршылардан оьч алажакъман,
Мени гёрюп ярамайгъанлагъа да тийишлисин бережекмен[+].
42Мен окъларыма къан ичирежекмен,
къылычым буса къаркъараланы ашажакъ,
яралангъанланы ва есирлени къанын ичежек,
душманланы башчыларыны башларын ютажакъ».

43Ят халкълар,[†] Ону халкъына макътав этигиз,
неге тюгюл Ол Оьзюню къулларыны къаны учун оьч алажакъ;
Ол душманларындан оьч алажакъ,
Оьзюню топурагъын ва Оьзюню халкъын тазалажакъ.[†][+]

44Муса,[†] Нунну уланы Ясуа да булан гелип, халкъгъа бу йырны бары да сёзлерин айтып бере. 45Бары да исрайыллылагъа бу сёзлени де айтып, Муса 46булай къоша:

– Мен бугюн сизге уллу къуванчлыкъда билдирген бары да сёзлени юреклеригизге де алып, авлетлеригизге бу Къанунну[†] бары да сёзлерине къасткъылып тынгласын деп буюругъуз[+]. 47Булар сизин учун бош сёзлер тюгюл: сизин яшавугъуз бу сёзлер булан байлавлу. Урдунну[†] ари ягъына ес болмакъ учун сиз чыгъагъан топуракъда бу сёзлер сизге узакъ яшама имканлыкъ бережек[+].

48Тап шо гюн Раббибиз Мусагъа булай айта:

49– Шынжырдай тагъылгъан Абаримге, Еригьонну къаршысындагъы Муапдагъы[†] Набва тавгъа гётерилип, Канъангъа[†] – Мен исрайыллылагъа есликге берген топуракъгъа къарап чыкъ[+]. 50Гьур тавда агъанг Гьарун[†] оьлюп, оьз халкъыны янына нечик гёчдю буса, оьзюнг гётерилеген шо тавда сен де оьлежексен ва халкъынгны янына гёчежексен[+]. 51Кадешдеги Марибада, Цин дангылда, бары да исрайыллыланы гёз алдында сиз экевюгюз де Магъа арт бергенигиз ва исрайыллыланы арасында Мени сыйлылыгъымны[†] гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ[*][+]. 52Шо саялы шо топуракъны сен арекден гёрюп къояжакъсан, Мен Исрайылны халкъына береген топуракъгъа сен гирмежексен[+].

### 33


Муса Исрайылны къавумларын шабагьатлай

1[•]Муна муъмин болгъан Мусаны[†] оьлгюнче алдын исрайыллылагъа[†] этген шабагьатлаву[+].

2Ол булай айтгъан:

– Раббибиз Синайдан[†] таба гелди,
Саир тавлардан Оьзюн бизге гёрсетди;
Паран тавдан таба шавла берди.
Ол къыбладан, Оьзюню тавуну бетлеринден
кёп минг малайиклер[†] булан юрюдю[+].
3Ол Оьзюню халкъын сюегени гьакъ герти:
Раббибизни бары да сайлангъанлары Ону къолундадыр.
Олар бары да, Сагъа ялбарып,
Сенден насигьат ала,
4Якъубну[†] халкъыны вариси
Муса берген Къанунну[†] ала[+].
5Исрайылны къавумлары да булан бирче
халкъны башчылары жыйылагъанда,
Раббибиз яшурунлуланы уьстюнде пача эди[+].

6– Раубим яшап къалсын, оьлмесин,
ону наслуларыны санаву кемимесин.

7Муна ону Ягьуданы[†] гьакъында айтгъаны:

– Раббим, Ягьуданы къычырагъанын эшит,
ону оьзюню халкъыны янына гелтир.
Ол оьзюн оьз къоллары булан якъласын.
Душманлагъа къаршы огъар кёмекчи бол!

8Левини гьакъында ол булай айтгъан:

– Я Раббим! Сени туммиминг ва уриминг
Сагъа амин[†] къулунгдадыр.
Сен ону Массада дувангъа чакъырдынг,
ону булан Марибаны сувларыны къырыйында эришдинг[+].
9Ол атасыны, анасыны гьакъында:
«Шолардамы мени гьайым?» – дей.
Агъа-инилерин пешемей,
оьзюню авлетлерин танымай,
неге тюгюл амин къулунг Леви Сени каламынгны кюте
ва Сени разилешивюнгню[†] сакълай[+].
10Ол Якъубгъа Сени насигьатларынгны
ва Исрайылгъа Сени Къанунунгну уьйрете.
Олар Сени алдынга арив ийисли затланы
ва Сени къурбан этеген еринге[†]
бютюнлей этилеген къурбанланы савлай сала.
11Раббим, Сен ону къудратын шабагьатла
ва ону къолларындан чыкъгъан ишге яхшы гёзден къара.
Олар дагъы къайтып туруп болмасын учун,
Огъар къаршы баш гётергенлени белин сындыр,
Ону гёрюп ярамайгъанланы къырып битдир.

12Буньяминни[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибизни сююмлюсю
Ону янында аманлыкъда турсун,
Ол Буньяминни сав гюн якълап тура чы дагъы.
Раббибиз оьзюн сюеген инсанны
бавуруна басып тута.

13Юсупну[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз ону топурагъын
оьрдеги кёклерден тюшеген чыкъ булан,
ерни тюбюнден чыгъагъан
сувлар булан шабагьатласын;[+]
14гюнеш береген инг тизив зат булан
ва ай яратагъан инг тизив зат булан шабагьатласын;
15бырынгъы тавланы инг сайламлы савгъатлары булан
ва даимги тёбечиклени мол тюшюмю булан шабагьатласын;[+]
16бютюн топуракъны инг тизив савгъатлары булан,
яллайгъан уьлкюню ичинде Тургъанны
рагьмусу булан шабагьатласын.
Бары да шу затлар Юсупну башына –
агъа-инилерини алдына тюшгенини –
такъасына тюшсюн[+].
17Зорлугъу булан ол башлап тувгъан бугъагъа ошагъан,
онда къыр бугъадагъы гюч бар.
Ол мююзлери булан халкъланы,
гьатта дюньяны бир къырыйындагъыларын да сюзежек.
Апрайимни он минги шолайдыр,
Манассаны минги де шолайдыр[+].

18Забулунну[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Забулун, сен чыгъагъан вакътингде сююнюп къал,
Иссакар, сен де оьз чатырларынгда сююнюп къал.
19Олар халкъланы тавгъа багъып чакъыражакъ
ва шонда муъминликни къурбанларын этежек.
Олар денгизлердеги байлыкъдан,
къайырда яшырылгъан хазналардан леззет алажакъ[+].

20Гатны гьакъында ол булай айтгъан:

– Ким Гатны есликлерин генглешдирсе,
ол шабагьатланажакъ!
Арслангъа ошагъан Гат шонда
жымчыкъэтлерин де, башын да паралай туруп яшай.
21Ол оьзюне тизив топуракъны сайлап алды,
башчы болмакъ – ону талигьидир.
Халкъны башын тутгъанлар жыйылгъанда,
ол Раббибизни муъмин гьукмусун
ва Ону Исрайылгъа этеген тюз дуванын кютдю[+].

22Данны гьакъында ол булай айтгъан:

– Дан – Башандан атылагъан
арслан баладыр.

23Напталини[†] гьакъында ол булай айтгъан:

– Раббибиз Напталини яхшы гёзден къарап тойдурду
ва Оьзюню шабагьаты булан таъмин этди.
Гюнбатышдагъы ва къыбладагъы топуракъ Онукидир.

24Аширни гьакъында ол булай айтгъан:

– Ашир – уланланы арасында инг де шабагьатлангъаныдыр;
огъар агъа-инилерини рагьмусу болсун дагъы,
ону аякълары май[†] булан жувулсун дагъы.
25Сени къапуларынгны тогъаслары
темирден ва багъырдан болажакъ,
байлыгъынг да сагъа гёрсетилген
гюнлер чакъы санавсуз болажакъ.

26Булутланы уьстюне де минип, кёклерден таба
Оьзюню зорлугъу булан сагъа кёмекге алгъасайгъан,
Яшурунлуланы Аллагьына ошагъан ёкъдур[+].
27Сен къачып яшынагъан ер – даимги Аллагьдыр,
сени алып юрюйген – даимги къоллардыр.
Ол сени янынгдан душманны къувалажакъ,
ва: «Ону къырып битдир!» – деп айтажакъ[+].
28Исрайыл аманлыкъда янгыз яшап къалажакъ.
Будайы ва янгы чагъыры булангъы
кёклери чыкъ салагъан топуракъда
Якъубну булагъына къоркъунчлукъ болмажакъ[+].
29Исрайыл, сен насиплисен!
Сагъа – оьзюн Раббибиз къутгъаргъан халкъгъа –
ошагъан ким бар?
Ол – сени къалкъанынг, кёмекчинг
ва макътавлу къылычынг.
Сени душманларынг алдынгда сюйкелип айланажакъ,
сен буса оланы аркъаларын таптап юрюжексен[+].

### 34


Мусаны оьлюмю

1Сонг Муса[†] Набва тавгъа, Еригьонну къаршысындагъы Муап[†] тюзлюкден Пасганы лап уьстюне гётериле. Шонда Раббибиз огъар Гилатдан[†] тутуп Дангъа ерли бары топуракъны гёрсете. 2Тап Аралыкъ денгизге ерли Напталини[†] бары да мюлклерин, Апрайимни ва Манассаны топуракъларын, Ягьуданы[†] бютюн топурагъын гёрсете. 3Тап Соаргъа ерли Негепни ва Еригьон къолдагъы бютюн вилаятны гёрсете. Еригьонгъа Хурмаланы шагьары деп айтыла болгъан[+]. 4Раббибиз огъар булай айта:

– Муна Мен Ибрагьимге,[†] Исгьакъгъа[†] ва Якъубгъа:[†] «Мен шону сизин наслугъузгъа бережекмен», – деп ант этген топуракъ. Мен сагъа шо топуракъны гёзлеринг булан гёрме къойдум, тек сен шонда аягъынгны басмажакъсан[+].

5Раббибизни къуллукъчусу Муса, Оьзю Раббибиз де айтгъан кюйде, шонда, Муапда, Бет-Паурну къаршысындагъы къолда, гечине. 6Ону Бет-Паурну къаршысындагъы къолда гёмелер, тек бугюнлеге ерли де ону къабуру къайда экенни билеген бирев де ёкъ[+]. 7Муса гечингенде, огъар юз йигирма йыл бола болгъан, тек ону гёзлерини гёрегени осаллашмагъан ва ол гючюн тас этмеген болгъан[+]. 8Исрайыллылар[†] Муап тюзлюкде Мусагъа отуз гюнню узагъында, ясны ва къайгъыны болжалы битгенче, яс эте[+].

9Нунну уланы Ясуа буса, гьикматлыкъны ругьундан тола, неге тюгюл Муса ону уьстюне къолларын салгъан болгъан. Исрайыллылар огъар тынглап ва Раббибиз Мусагъа буюргъанны этип юрюй[+].

10Шондан берли Исрайылда Мусагъа ошагъан, оьзюн Раббибиз бетге-бет таныгъан пайхаммар чыкъмагъан[+]. 11Раббибиз айтып, Муса Мисриде пиръавунгъа, ону бары да ювукъларына ва бютюн топурагъына этген муъжизатлардан ва гьайранлыкълардан озгъан бирев де болмагъан. 12Муса йимик бютюн Исрайылны халкъыны алдында зор гючюн гёрсетген ва къоркъунчлу гьайранлыкъларын этген бирев де болмагъан.

## Сёзлюк (Таврат)

### Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)


А

Б

П

Ч

М

Ж

З

С

Б

В

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Я

Б

К

Т

Б

Г

Б

Я

Э

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ш

Э

Ю

Я


Сёзлюк

### Абип

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

### Абип ай, нисан ай

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

### Адам

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

### Адум

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

### Амаликлилер

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

### Амин

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

### Аммунлулар

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

### Аморлулар

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

### Арив ийисли сылама

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

### Астарта

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

### Баал

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

### Бабил

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

### Байрамлар

Байрамлар

### Пасха

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

### Чатырланы байрамы

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

### Маясыз экмеклени байрамы

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

### Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

### Зурнайланы байрамы

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

### Сонгугюн

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

### Балаам

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

### Баш дин къуллукъчу

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

### Бийикликлер

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

### Буйрукъ

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

### Буньямин

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

### Бырынгъы ягьуди тил

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

### Ваъда

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

### Гера

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

### Гилат

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

### Гин

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Гумура

Гумура – къара Содом ва Гумура.

### Гьабил

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

### Гьава

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

### Гьажар

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

### Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

### Гьарун

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

### Гьорип

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

### Дарчин

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

### Девлер

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

### Епа

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

### Ерусалим

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

### Жагьаннем, ахырат

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

### Женнет, бав

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

### Забулун

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

### Ибадатхана

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

### Ибрагьим, Ибрайим

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

### Ийис тюшюрюв

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

### Исав

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

### Исгьакъ

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

### Исрайыл

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

### Исрайылны он эки къавуму

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

### Иссоп

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

### Канъан

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

### Канъанлылар

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

### Каруб

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

### Кендир

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

### Киннерет кёл

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

### Корагь

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

### Къабил

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

### Къан

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

### Къанун

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

### Къарыш

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

### Къурбан этеген ер

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

### Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

### Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

### Къурбанлыкълар

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

### Тёгюп этилеген къурбан

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

### Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

### Гёнгюллю къурбан

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

### Гюнагь саялы этилеген къурбан

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

### Биремен къурбан

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

### Ярашывлукъну къурбаны

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

### Экмек къурбан

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

### Левилилер

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

### Лут

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

### Май

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

### Май сюртюв

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

### Малайик

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

### Малкиседек

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

### Манна

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

### Мидьян, мидьянлылар

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

### Мологь

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

### Муап, муаплылар

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

### Муса

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

### Назорлу

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

### Наптали

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

### Нугь

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

### Омер

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

### Ондан бир пай

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

### Перде

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

### Рагьил

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

### Разилешив

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

### Ребека

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

### Репайымлылар

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

### Салим

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

### Сарай, Сара

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

### Синай

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

### Содом ва Гумура

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

### Сыйлы

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

### Сыйлы чатыр

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

### Сыйлы экмек

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

### Сыйлыланы да Сыйлы ери

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

### Таза, нас

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

### Талант

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

### Терапимлилер

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

### Тирсек

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

### Урдун

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

### Урим ва туммим

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

### Шагьарны къапусу

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

### Шагьатнаманы сандыгъы

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

### Эпот

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

### Эсги Разилешив

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

### Эсделикни йылы

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

### Югъагъан гён аврув

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

### Юсуп

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

### Ягьуда

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

### Ягьудилер

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

### Якъуб

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

### Ят халкълар

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

## Тайпа-тухум

Тайпа-тухум

## Карталар (Таврат)

Карталар (Таврат)

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Байрамлар

Пасха - Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

Чатырланы байрамы - Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

Маясыз экмеклени байрамы - Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам - Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

Сонгугюн - Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

Багъырдан этилген къурбан этеген ер - Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Тёгюп этилеген къурбан - Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан - Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

Гёнгюллю къурбан - Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

Гюнагь саялы этилеген къурбан - Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

Биремен къурбан - Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

Ярашывлукъну къурбаны - Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

Экмек къурбан - Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Тайпа-тухум

+ 1:1 Югь 1:1

+ 1:27 Мат 19:4, Мк 10:6

* 2:7 Ягьуди тилдеги «адам» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «топуракъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:7 1 Кор 15:45

+ 2:9 Яр 3:22, Вагь 2:7, Вагь 22:2

+ 2:11 1 Пач 15:7

+ 2:14 Яр 10:11-12

+ 2:21 Яр 15:12, 1 Пач 26:12

* 2:23 Ягьуди тилдеги «къатынгиши» деген сёзню айтылышы шо тилдеги «эргиши» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 2:24 Мат 19:5, Мк 10:7, 1 Кор 6:16, Эф 5:31

+ 3:1 Мат 10:16

+ 3:3 Яр 2:17

+ 3:6 Рум 5:12, 1 Кор 15:21-22

+ 3:15 Рум 16:20

+ 3:16 Эф 5:21, Кол 3:18

* 3:20 Гьава – бу атны ягьуди тилдеги «яшав» деген маънасы болма имканлы.

+ 3:22 Яр 2:9, Вагь 2:7, Вагь 22:2

* 3:24 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

+ 4:7 Яр 3:16

+ 4:15 Лев 26:21, Заб 78:12

+ 5:2 Яр 1:27

+ 5:3 1 Кор 15:49

+ 5:24 4 Пач 2:11, Ягь 11:5

* 5:29 Нугь – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «маслагьат» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 5:29 Яр 3:17

+ 6:2 Аюб 1:6, Аюб 2:1, Заб 88:7

+ 6:3 Заб 77:39, Заб 89:10

+ 6:4 Сан 13:34

+ 6:5 Айт 6:18, Мат 12:34

+ 6:6 1 Пач 15:10-11

+ 6:9 Аюб 1:1

* 6:16 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 8:4 4 Пач 19:37,

+ 8:17 Яр 1:22

+ 8:20 Аюб 1:5

+ 8:21 Чыгъ 29:18, Лев 1:9, Яр 6:5

+ 9:1 Яр 1:22

+ 9:3 Яр 1:29

+ 9:4 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 9:6 Сан 35:33, Яр 1:26-27

+ 9:21 Айт 20:1

+ 9:22 Айт 30:17

* 9:27 Япет – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «генглешдирмек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 10:7 Яр 2:11

+ 10:11 Яр 2:14

+ 10:21 Сан 24:24

* 10:25 Пелек – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «айырмакъ», «бёлмек» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 10:29 Яр 2:11

+ 11:2 Яр 10:10,

+ 11:8 Такр 32:8

* 11:9 Бабил – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «булгъамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 12:1 Элч 7:4

+ 12:3 Яр 18:18, Яр 22:18, Яр 26:4, Яр 28:14, Гал 3:8

+ 12:10 Яр 41:54

+ 12:13 Яр 20:2, Яр 20:12

+ 13:8 Заб 132:1

+ 13:10 Яр 2:10, Яр 19:24

+ 13:13 Яр 18:20

+ 13:16 3 Пач 3:8

+ 14:5 Такр 2:10-12

+ 14:7 Сан 13:27,

+ 14:8 Такр 29:23

+ 14:17 2 Пач 18:18

+ 14:18 Заб 75:3

+ 14:20 Яр 28:22, Лев 27:30, Ягь 7:1-2

+ 15:1 2 Пач 22:3, Заб 3:4

+ 15:5 Яр 22:17, Такр 1:10, Такр 10:22, Рум 4:18

+ 15:6 Рум 4:3, Гал 3:6, Якъ 2:23

+ 15:8 Лкъ 1:18

+ 15:10 Лев 1:17,

+ 15:12 Яр 2:21, 1 Пач 26:12, Аюб 33:15

+ 15:13 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:40, Элч 7:6

+ 15:14 Чыгъ 11:3, Элч 7:7

+ 15:16 Такр 9:4, 3 Пач 21:26

+ 15:18 Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12, 3 Пач 4:21,

+ 16:5 Яр 18:25, Яр 31:53, 1 Пач 24:13, 1 Пач 24:16,

+ 16:7 Чыгъ 15:22

* 16:11 Исмайыл – бу ат ягьуди тилде «Аллагь эшите» демекдир.

* 16:14 Бер-Лагьай-Рой – бу ат ягьуди тилде «гьакъ, мени гёреген Аллагь» демекдир.

* 17:5 Ибрайим – бу ат ягьуди тилде «гьюрметли ата» демекдир. Ибрагьим – бу ат ягьуди тилде «кёплени атасы» демекдир.

+ 17:5 Рум 4:17

+ 17:12 Лев 12:3

* 17:19 Исгьакъ – бу ат ягьуди тилде «ол кюлей» демекдир.

+ 18:10 Рум 9:19

+ 18:12 1 Пет 3:6

+ 18:14 Аюб 42:2, Мат 19:26, Лкъ 1:37, 4 Пач 4:16

+ 18:18 Яр 12:3

+ 18:20 Яр 13:13

+ 18:25 Яр 16:5, Аюб 34:10, Заб 91:16

+ 19:2 Аюб 31:32

+ 19:11 4 Пач 6:18

+ 19:24 Аюб 18:15, Заб 10:6, Лкъ 17:29

* 19:37 Муап – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «атадан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 19:38 Бен-Амми – бу ат ягьуди тилде «мени халкъымны уланы» демекдир.

+ 20:2 Яр 12:10-20

+ 20:7 Заб 104:15, Аюб 42:8, Якъ 5:16

+ 20:17 Якъ 5:16

+ 21:3 Яр 17:19

+ 21:4 Яр 17:12-13

+ 21:9 Гал 4:29

+ 21:10 Югь 8:35, Гал 4:30

+ 21:12 Рум 9:7

+ 21:21 Сан 10:12, 3 Пач 11:18

* 21:31 Бер-Шеба – бу ат ягьуди тилде «антны къуюсу» яда «еттевню къуюсу» демекдир.

+ 21:31 Яр 26:33

+ 22:1 Заб 10:5, Элч 9:10

+ 22:17 Яр 15:5, 3 Пач 4:20, Ягь 6:13-14

+ 22:18 Яр 12:3, Яр 26:4, Элч 3:25

+ 22:23 Яр 24:24

* 23:15 Шекел – ювукъ гьисапда 11 грамгъа тенг гелеген авурлукъну оьлчевю.

+ 25:10 Яр 23:16-20

+ 25:18 1 Пач 15:7

+ 25:23 Сан 24:18, 2 Пач 8:14, Рум 9:12

* 25:25 Исав – бу ат ягьуди тилдеги «тюклю» демекдир.

* 25:26 Якъуб – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «табан» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 25:30 Адум – бу ат ягьуди тилдеги «къызыл» демекдир.

+ 25:31 Такр 21:17

+ 25:34 Ягь 12:16

+ 26:1 Яр 12:10, Яр 20:2

+ 26:3 Яр 22:16-18,

+ 26:4 Чыгъ 32:13, Яр 12:3, Яр 22:18, Элч 3:25

+ 26:7 Яр 12:13, Яр 20:1-2

+ 26:15 Яр 21:30

* 26:20 Эсек – бу ат ягьуди тилде «оьчешив» яда «эришивлюк» демекдир.

* 26:21 Ситна – бу ат ягьуди тилде «душманлыкъ» демекдир.

* 26:22 Регьобот – бу ат ягьуди тилде «эркин» демекдир.

+ 26:29 Айт 16:7

* 26:33 Шиба – бу ат ягьуди тилде «антлар» яда «етти» демекдир.

+ 26:34 Яр 36:2-3

+ 27:3 Яр 25:27-28

+ 27:28 Такр 33:13

+ 27:36 Яр 25:33

+ 27:40 2 Пач 8:14, 4 Пач 8:20-22

+ 27:46 Яр 26:35

+ 28:2 Яр 22:23, Яр 24:29-30

+ 28:9 Яр 25:13, Яр 36:3

+ 28:14 Яр 12:3, Яр 13:16, Яр 22:18, Яр 26:4

+ 28:18 Яр 35:14, 1 Пач 7:12

* 28:19 Бет-Эл – бу ат ягьуди тилде «Аллагьны уью» демекдир.

+ 28:19 Яр 35:6, Яр 35:15, Яр 48:3

+ 28:20 Сан 21:2, 1 Пач 1:11, 2 Пач 15:8

+ 28:22 Яр 14:20, Лев 27:30

+ 29:30 Лев 18:18

+ 29:31 1 Пач 1:19-20

* 29:32 Раубим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол мени къайгъымны гёрдю» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 29:33 Симон – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «эшитди» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:34 Леви – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «исинежек» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 29:35 Ягьуда – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътамакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:6 Дан – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол дуван этди» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:8 Наптали – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ябушув» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:11 Гат – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «насип» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:13 Ашир – бу ат ягьуди тилде «насипли» демекдир.

+ 30:15 Лев 18:18

* 30:18 Иссакар – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «савгъатлав» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 30:20 Забулун – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «макътав» яда «гьюрмет» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

* 30:24 Юсуп – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къошсун» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 31:13 Яр 28:20-22

+ 31:45 Яр 28:18, Яр 35:14,

* 31:47 Егар-Сагьадута – бу ат арам тилде «бу тёбе шагьатдыр» демекдир. Гилат – бу ат ягьуди тилдеги «бу тёбе шагьатдыр» демекдир.

* 31:49 Миспа – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «къарайгъан ер» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 31:53 Яр 16:5

* 32:2 Магьанайим – бу ат ягьуди тилдеги «эки къонуш» демекдир.

+ 32:9 Яр 31:3

+ 32:12 Яр 28:14-15

* 32:28 Исрайыл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «ол Аллагь булан ябуша» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:28 Яр 35:10

* 32:30 Пенуэл – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «Аллагьны бети» деген сёзлени айтылышына ошашлы геле.

+ 32:30 Чыгъ 24:10, Чыгъ 33:20, Югь 1:18

* 33:17 Суккут – бу ат ягьуди тилде «аранлар» демекдир.

+ 33:18 Яр 12:6

+ 33:19 Аюб 42:11

+ 34:7 2 Пач 13:12

+ 34:8 Такр 22:28

+ 34:12 1 Пач 18:25

+ 35:1 Яр 28:10-22

+ 35:7 Яр 28:19

+ 35:8 Яр 24:59

+ 35:10 Яр 32:28

+ 35:11 Яр 17:6

+ 35:14 Яр 28:18, Яр 31:45

+ 35:15 Яр 28:19

+ 35:17 1 Пач 4:20

* 35:18 Бен-Они – бу ат ягьуди тилде «мени азап чегивлеримни уланы» демекдир.

* 35:18 Буньямин – бу ат ягьуди тилде «онг къолну уланы» демекдир.

+ 35:22 Яр 49:4, Лев 20:11

+ 35:27 Яр 13:18, Яр 23:2

+ 35:29 Яр 25:8

+ 36:1 Яр 25:30

+ 36:3 Яр 26:34, Яр 28:9

+ 36:12 Чыгъ 17:8

+ 36:20 Яр 14:6, Такр 2:12

+ 36:34 Яр 36:15, Аюб 2:11,

+ 37:13 Яр 33:18

+ 37:14 1 Пач 17:18

+ 37:17 4 Пач 6:13

+ 37:27 Яр 25:12-16

+ 37:34 Аюб 1:20

+ 38:8 Такр 25:5-6

+ 38:24 Лев 21:9

+ 38:26 Лев 18:15

* 38:29 Парес – бу ат ягьуди тилде «къутулмакъ», «сыпкъырылмакъ» демекдир.

* 38:30 Зарагь – бу ат ягьуди тилде «къызыл» яда «ярыкъ» демекдир.

+ 39:1 Яр 37:36

+ 39:9 Чыгъ 20:14

+ 39:15 Чыгъ 20:16

+ 40:20 Мк 6:21

+ 41:30 4 Пач 8:1

+ 41:45 Яр 46:20,

* 41:51 Манасса – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «унутмакъ» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

* 41:52 Апрайим – бу атны айтылышы ягьуди тилдеги «тюшюмлю» деген сёзню айтылышына ошашлы геле.

+ 41:54 Яр 12:10

+ 42:6 Айт 11:26

+ 42:9 Яр 37:5-11

+ 42:22 Яр 37:21-22

+ 43:32 Яр 46:34

+ 44:20 Яр 37:3

+ 46:1 Яр 26:33

+ 46:4 Яр 50:13

+ 46:8 Чыгъ 6:14-16

+ 46:9 Чыгъ 6:14, Сан 26:5-6,

+ 46:10 Сан 26:13

+ 46:11 Сан 3:17, Сан 26:57

+ 46:12 Яр 38, Сан 26:19

+ 46:13 Сан 26:23-24,

+ 46:14 Сан 26:26

+ 46:16 Сан 26:15

+ 46:17 Сан 26:44-46,

+ 46:20 Яр 41:45, Сан 26:28-37

+ 46:21 Сан 26:38-41,

+ 46:23 Сан 26:42

+ 46:24 Сан 26:48-49,

+ 46:27 Чыгъ 1:5

+ 46:34 Яр 43:32, Чыгъ 8:26

+ 47:9 Аюб 14:1, Заб 89:10

+ 47:11 Чыгъ 1:11, Чыгъ 12:37

+ 47:30 Яр 50:13

+ 47:31 3 Пач 1:47

+ 48:4 Яр 28:12-15, Яр 35:9-12

+ 48:7 Яр 35:19,

+ 48:19 Сан 1:33, Сан 1:35, Такр 33:17,

• 49:1 Такр 33:1-24

+ 49:4 Яр 35:22, Лев 18:7,

+ 49:5 Яр 34:25-29

+ 49:7 Сан 35:2,

+ 49:9 Вагь 5:5, Сан 23:24, Сан 24:9

+ 49:10 Сан 24:17

+ 49:16 Яр 30:6

+ 49:18 Заб 118:166

+ 49:24 Заб 22:1

+ 49:26 Такр 33:15, Такр 33:13-17

+ 49:31 Яр 23:16-19, Яр 35:29

* 50:11 Абел-Мисрайим – бу ат ягьуди тилде «мисрилилени ваягьы» деген маънаны англата.

+ 50:13 Яр 23:16

+ 50:23 Сан 32:39

+ 50:24 Чыгъ 3:16-17

+ 50:25 Чыгъ 13:19

+ 1:4 Яр 35:23-26

+ 1:5 Яр 46:27

+ 1:8 Элч 7:18

+ 1:11 Яр 15:13, Яр 47:11

+ 2:1 Чыгъ 6:20, Сан 26:59

* 2:10 Муса – бу ат ягьуди тилде «чыгъармакъ» деген сёзге ошашлы геле.

* 2:18 Бу адамны башгъа аты – Итро. Энниден сонг текстде шо ат къоллана (къара 3:1).

+ 2:18 Сан 10:29

* 2:22 Гершом – бу ат ягьуди тилдеги «гелгинчи шонда» деген сёзлеге ошашлы геле.

+ 2:24 Яр 15:14, Яр 46:4

+ 2:25 1 Пач 9:16

+ 3:1 3 Пач 19:8

+ 3:6 Элч 7:32

+ 3:8 Такр 26:15

+ 3:9 1 Пач 2:24-25

+ 3:14 Югь 8:58

+ 3:20 Чыгъ 12:31

+ 3:21 Яр 15:14

+ 4:11 Айт 20:12

+ 4:19 Чыгъ 2:15

* 4:24 Муса уланын сюннетлемеген саялы, Раббибиз огъар къазаплангъан болма тарыкъ.

+ 5:2 Аюб 21:15

+ 6:3 Яр 17:1

+ 6:8 Яр 15:18, Яр 26:3, Яр 35:12

+ 6:14 Яр 46:8-11

+ 6:15 Яр 46:10, Сан 26:12-13

+ 6:16 Сан 3:17,

+ 6:19 Сан 26:57-58

+ 6:20 Сан 26:59

+ 6:21 Сан 16:1-35

+ 6:22 Лев 10:4

+ 6:23 Сан 1:7, Сан 2:3, Сан 26:60-61

+ 6:24 Сан 26:11,

+ 6:25 Сан 25:7

+ 8:8 Чыгъ 9:28, Чыгъ 10:17

+ 8:26 Яр 43:32, Яр 46:34

+ 9:12 Заб 104:25

+ 9:16 Рум 9:17

+ 9:23 Вагь 11:19, Вагь 16:21

+ 9:28 Чыгъ 8:8, Чыгъ 10:17

+ 9:29 Чыгъ 19:5, Такр 10:14, Заб 23:1

+ 10:4 Вагь 9:3

+ 10:16 Лкъ 15:18

+ 10:17 Чыгъ 8:8, Чыгъ 9:28

• 12:1 Лев 23:5-8, Сан 28:16-25, Такр 16:1-8

+ 12:6 Сан 9:10-11

+ 12:12 Сан 33:4

* 12:13 Мен оьтюп гетежекмен – ягьуди тилдеги пасагь («къырыйындан оьтмек») деген ишликни айтылышы пасха байрамны атыны айтылышына ошашлы чалына.

* 12:22 Иссоп – къалын япыракълары булангъы уьлкюлю от.

+ 12:22 Лев 14:6, Сан 19:6, Сан 19:18, Заб 50:9

+ 12:26 Чыгъ 13:14, Такр 6:20,

+ 12:35 Чыгъ 11:2

+ 12:36 Яр 15:14

+ 12:37 Сан 11:21, Сан 33:5

+ 12:40 Яр 15:13, Элч 7:6, Гал 3:17

+ 12:46 Сан 9:12, Югь 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Сан 9:14, Сан 15:15-16, Такр 10:19

+ 13:2 Чыгъ 22:29, Чыгъ 34:19, Лев 27:26, Сан 3:13, Сан 8:16, Сан 18:15-17, Такр 15:19, Лкъ 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8

+ 13:9 Такр 6:8, Такр 11:18

+ 13:14 Чыгъ 12:26, Такр 6:20

+ 13:17 Сан 14:1-4

+ 13:19 Яр 50:25

+ 13:20 Сан 33:6

+ 13:21 Чыгъ 40:34, Сан 9:15, Сан 10:34, Такр 1:33

+ 14:2 Сан 33:7

+ 14:8 Сан 33:3

+ 14:14 Такр 1:30, Такр 3:22,

+ 14:21 4 Пач 2:8

+ 15:1 Заб 75:7

+ 15:2 Заб 117:13,

+ 15:3 Заб 23:8

+ 15:6 Заб 117:15

+ 15:8 Заб 77:13, 2 Пач 22:16

+ 15:11 Такр 3:24, Такр 33:26, 1 Пач 2:2, 2 Пач 7:22, 3 Пач 8:23, Заб 85:8, Заб 88:7-9,

+ 15:15 Сан 14:14, Сан 22:2-4,

+ 15:17 Заб 77:54

+ 15:18 Заб 9:37, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 15:20 Чыгъ 2:4-8, Сан 12, Сан 20:1, Сан 26:59, Такр 24:9, 1 Пач 18:6

+ 15:21 Заб 75:7

+ 15:22 Яр 16:7, Сан 33:8

* 15:23 Марра – бу ат «аччылыкъ» деген маънаны англата.

+ 15:26 Заб 102:3

+ 15:27 Сан 33:9

+ 16:1 Сан 33:1

+ 16:3 Сан 14:2, Сан 20:3, Сан 11:4-5

+ 16:7 Сан 16:11

+ 16:13 Сан 11:31, Сан 11:7-9

* 16:16 Омер – 2 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 16:16 Чыгъ 16:36

+ 16:18 2 Кор 8:15

+ 16:23 Чыгъ 20:8-11

* 16:31 Манна – бу сёз ягьуди тилде айтылышына гёре «Бу недир?» деген соравгъа ошашлы чалына (къара: 16:15).

+ 16:35 Сан 14:33, Такр 8:2,

* 16:36 Епа – 20 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 17:1 Сан 33:12, Сан 33:14

+ 17:2 Сан 20:3-5

+ 17:4 Сан 14:10

+ 17:6 Сан 20:7-11

* 17:7 Масса – бу ат «сынап къарав» деген маънаны англата. Мариба – бу ат «эришивлюк» деген маънаны англата.

+ 17:8 Яр 36:12, Сан 13:30, Сан 24:20, Такр 25:17-18, 1 Пач 15:2

+ 17:14 1 Пач 15:7-8

+ 18:1 Чыгъ 3:1

+ 18:18 Сан 11:14, Такр 1:12

+ 18:21 Такр 16:18,

+ 18:25 Такр 1:15

+ 18:26 Такр 1:17

+ 19:2 Сан 33:15

+ 19:4 Такр 32:11

+ 19:5 Такр 7:6, Такр 14:2, Такр 26:18, Заб 134:4, Чыгъ 9:29, Такр 10:14

+ 19:6 Такр 14:21, 1 Пет 2:5, 1 Пет 2:9, Вагь 1:6, Вагь 5:10, Вагь 20:6

+ 19:8 Чыгъ 24:3

+ 19:10 Сан 11:18

+ 19:13 Ягь 12:20

+ 19:21 1 Пач 6:19

+ 19:22 Лев 10:1-3

• 20:1 Такр 5:6-21

+ 20:2 Лев 26:13

+ 20:3 Такр 32:39, 4 Пач 17:35, Заб 80:10

+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 20:5 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 20:6 Такр 5:10, Такр 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Яр 2:2, Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 20:13 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 20:16 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 20:19 Такр 5:27, Ягь 12:19

+ 20:25 Такр 27:5-6,

+ 21:2 Лев 25:39-40, Такр 15:12,

+ 21:6 Такр 15:16-17

+ 21:10 1 Кор 7:3

+ 21:12 Яр 9:6, Лев 24:17, Сан 35:31

+ 21:13 Такр 19:4-5, Сан 35:11, Сан 35:22,

* 21:14 Бырынгъы заманларда къурбан этеген ер оьзлени гьызарлайгъанлардан къачып яшынагъан ер гьисаплангъан.

+ 21:14 3 Пач 2:28-34

+ 21:16 Такр 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Айт 20:20, Мат 15:4, Мк 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Такр 19:21, Мат 5:38

+ 21:28 Яр 9:5

+ 21:30 Сан 35:31

* 21:32 350 грамгъа ювукъ.

+ 21:34 Лев 24:18

+ 22:1 2 Пач 12:6

+ 22:4 Айт 6:31

+ 22:11 3 Пач 8:31, Ягь 6:16

+ 22:16 Такр 22:28-29

+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Такр 18:10-12

+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Такр 27:21

+ 22:21 Чыгъ 23:9, Лев 19:33, Такр 24:17

+ 22:22 Такр 27:19,

+ 22:24 Заб 108:9

+ 22:25 Лев 25:35-37, Такр 23:19,

+ 22:26 Такр 24:13

+ 22:28 3 Пач 21:10, Элч 23:5

+ 22:29 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 22:30 Лев 22:27

+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8

+ 23:1 Чыгъ 20:16

+ 23:3 Лев 19:15

+ 23:4 Такр 22:1

+ 23:6 Чыгъ 22:21-22, Айт 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11, Айт 17:15, Айт 24:24,

+ 23:8 Такр 16:19, 1 Пач 8:3

+ 23:9 Чыгъ 22:21

+ 23:11 Лев 25:2-7

+ 23:12 Чыгъ 20:9-10

+ 23:13 Заб 15:4,

+ 23:14 Сан 28:16-31, Такр 16:1-17

+ 23:15 Чыгъ 12:15, Чыгъ 34:20

* 23:16 Гечге таба шо байрамгъа Чатырланы байрамы деп айтылма башлагъан (къара: Лев 23:33-43).

+ 23:16 Чыгъ 34:22, Такр 16:9, Лев 23:33-43, Сан 29:12-39, Такр 16:13-15, Такр 31:10-11

+ 23:17 Чыгъ 34:23

+ 23:19 Чыгъ 34:26, Такр 26:2, Чыгъ 34:26, Лев 22:28, Такр 14:21, Такр 22:6

+ 23:20 Чыгъ 14:9, Мат 11:10, Мк 1:2, Лкъ 7:27

+ 23:22 Яр 12:3, Такр 30:7

+ 23:23 Чыгъ 33:2, Такр 7:1,

+ 23:24 Чыгъ 20:5, Сан 33:52

+ 23:25 Такр 7:15

+ 23:26 Такр 7:14

+ 23:27 Такр 2:25, Такр 28:7,

+ 23:28 Такр 7:20,

+ 23:29 Такр 7:22

+ 23:31 Яр 15:18, Сан 34:1-12, Такр 11:24, Заб 71:8

+ 23:33 Чыгъ 34:12, Такр 7:16, Заб 105:36

+ 24:1 Чыгъ 6:23, Сан 11:16

+ 24:3 Чыгъ 19:8

+ 24:8 Мк 14:24, Ягь 9:20

+ 24:10 Яр 32:30, Чыгъ 33:20, Югь 1:18,

+ 24:12 3 Пач 19:11, Чыгъ 31:18

+ 24:13 Сан 11:28, Сан 14:6, Сан 27:18

+ 24:17 Чыгъ 24:1, Такр 4:24, Ягь 12:29

+ 24:18 Чыгъ 34:28, 3 Пач 19:8

• 25:1 Чыгъ 35:4-9

* 25:7 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан (къара 28:6-14).

+ 25:8 Лев 26:11-12, 3 Пач 6:13,

• 25:10 Чыгъ 37:1-9

+ 25:10 Такр 10:1

* 25:17 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 25:18 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

+ 25:21 3 Пач 8:9

+ 25:22 Лев 16:2, Сан 7:89, Сан 17:4

• 25:23 Чыгъ 37:10-16

* 25:25 Аяны – 7,5 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 25:30 Лев 24:5-9

• 25:31 Чыгъ 37:17-24

* 25:39 Талант – 30 килогъа ювукъ авурлукъну бир къайдасы.

• 26:1 Чыгъ 36:8-19

+ 26:14 Чыгъ 25:5

• 26:15 Чыгъ 36:20-34

• 26:31 Чыгъ 36:35-38

+ 26:31 Лев 16:2, Мат 27:51, Ягь 9:3

+ 26:33 3 Пач 6:16, Мк 15:38

• 27:1 Чыгъ 38:1-7

+ 27:2 3 Пач 1:50, 3 Пач 2:28

+ 27:3 3 Пач 7:40,

• 27:9 Чыгъ 38:9-20

• 27:20 Лев 24:1-4

* 27:21 Ёлугъув чатыры – Аллагь булан ёлугъув деген маънада. Мунда Сыйлы чатыргъа шолай айтылгъан.

+ 27:21 Чыгъ 33:7

• 28:6 Чыгъ 39:1-7

• 28:15 Чыгъ 39:8-21

+ 28:17 Вагь 21:19-20

* 28:30 Урим ва Туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шоланы къоллайгъан къайдасы белгили тюгюл.

+ 28:30 Лев 8:8, Сан 27:21, Такр 33:8, 1 Пач 28:6,

• 28:31 Чыгъ 39:22-31

+ 28:38 Сан 18:1

+ 28:39 Лев 16:4,

• 29:1 Лев 8

+ 29:2 Лев 2:4

+ 29:7 Чыгъ 30:30

+ 29:12 Чыгъ 27:2

+ 29:13 Лев 3:3-4

+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27

+ 29:18 Лев 1:9

+ 29:25 Чыгъ 29:18

* 29:27 Багъышлавну къурбаны – Гьарунгъа ва ону уланларына дин къуллукъчу даража берилегенде этилеген къурбан.

+ 29:29 Сан 20:26

+ 29:33 Лев 22:10

+ 29:36 Чыгъ 30:26

+ 29:37 Чыгъ 30:29, Лев 6:18

• 29:38 Сан 28:1-8

+ 29:41 Чыгъ 29:18

+ 29:45 Чыгъ 25:8

• 30:1 Чыгъ 37:25-28

+ 30:2 Чыгъ 27:2

+ 30:6 3 Пач 6:22

+ 30:9 Лев 10:1

+ 30:10 Лев 16:34

+ 30:12 Чыгъ 38:25, Сан 1:2-4, 2 Пач 24:15

* 30:13 Гера – бир грамны яртысына ювукъ.

+ 30:13 Лев 27:25, Сан 3:47, Сан 18:16,

+ 30:16 Сан 31:54

• 30:17 Чыгъ 40:30-32

+ 30:18 Чыгъ 38:8

+ 30:25 Чыгъ 37:29

+ 30:28 Лев 8:10-11

+ 30:29 Чыгъ 29:37, Лев 6:18

+ 30:30 Чыгъ 29:7, Лев 8:10

+ 30:35 Чыгъ 37:29

• 31:1 Чыгъ 35:30-35

+ 31:3 3 Пач 7:14

• 31:12 Чыгъ 20:8-11

+ 31:14 Чыгъ 35:2, Сан 15:32-36

+ 31:17 Яр 2:22, Чыгъ 20:8-11

+ 31:18 Чыгъ 24:12

• 32:1 Такр 9:11-19

+ 32:1 Чыгъ 24:18, Элч 7:40

+ 32:4 3 Пач 12:28

+ 32:6 1 Кор 10:7

+ 32:9 Такр 10:16

+ 32:10 Сан 14:12

+ 32:13 Яр 22:16-17, Яр 26:4

+ 32:14 Сан 14:20, 2 Пач 24:16,

+ 32:20 Такр 9:21

+ 32:25 Айт 29:18

+ 32:27 Такр 13:6-9

* 32:32 Мунда Раббибизни халкъыныки болгъанланы атлары язылгъан яшав береген китапны гьакъында сёз юрюле (къара: Забур 68:29).

+ 33:2 Чыгъ 23:23

+ 33:3 Чыгъ 3:8

+ 33:5 Сан 16:21

+ 33:7 Чыгъ 27:21

+ 33:16 Чыгъ 19:5, Сан 23:9

+ 33:19 Рум 9:15

+ 33:20 Яр 32:30, Югь 1:18

• 34:1 Такр 10:1-4

+ 34:2 3 Пач 19:11

+ 34:3 Чыгъ 19:12-13

+ 34:6 Сан 14:17-18, Заб 85:15, Заб 102:8, Заб 110:4, Заб 111:4, Заб 114:5, Заб 144:8,

+ 34:7 Чыгъ 20:5-6, Такр 5:9

+ 34:12 Чыгъ 23:33

* 34:13 Ашера деген тиши аллагьны белгиси.

+ 34:13 Чыгъ 23:24, Такр 7:5

+ 34:14 Чыгъ 20:5

+ 34:15 Сан 25:2

+ 34:16 Такр 7:3-4, 3 Пач 11:2-4, 3 Пач 16:31

+ 34:17 Чыгъ 20:4

+ 34:18 Чыгъ 12:14, Лев 23:6

+ 34:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 34:20 Чыгъ 23:15

+ 34:21 Чыгъ 20:8-11

+ 34:23 Чыгъ 23:17

+ 34:25 Чыгъ 23:18, Такр 16:4

+ 34:26 Чыгъ 23:19, Лев 22:28, Такр 14:21

+ 34:28 Чыгъ 24:18

+ 34:29 2 Кор 3:7-18

+ 34:34 2 Кор 3:16

+ 34:35 2 Кор 3:7-18

+ 35:2 Чыгъ 20:8-11, Чыгъ 31:14

• 35:4 Чыгъ 25:1-7

+ 35:7 Чыгъ 25:5

+ 35:23 Чыгъ 25:5

• 35:30 Чыгъ 31:1-6

• 36:8 Чыгъ 26

+ 36:19 Чыгъ 25:5

• 37:1 Чыгъ 25:10-20

+ 37:1 Такр 10:3

• 37:10 Чыгъ 25:23-29

• 37:17 Чыгъ 25:31-39

• 37:25 Чыгъ 30:1-5

+ 37:29 Чыгъ 30:22-25, Чыгъ 30:34-38

• 38:1 Чыгъ 27:1-8

+ 38:8 Чыгъ 30:18

• 38:9 Чыгъ 27:9-19

+ 38:21 Элч 7:44, Вагь 15:5

+ 38:25 Чыгъ 30:12

+ 38:26 Сан 1:46, Сан 2:32, Сан 26:51

• 39:1 Чыгъ 28:6-43

+ 39:34 Чыгъ 25:5

+ 40:20 3 Пач 8:9

+ 40:34 Чыгъ 13:21, Вагь 15:8

+ 40:36 Сан 9:17-22

+ 1:2 Лев 6:8-13

+ 1:9 Чыгъ 29:18

+ 1:13 Лев 1:9

+ 1:14 Лев 5:7, Лев 12:8, Лев 14:4, Лев 15:14, Лев 15:29, Сан 6:10

+ 1:17 Яр 15:10, Лев 1:9

+ 2:1 Лев 6:14-18, Сан 15:4-9

* 2:2 Белги гьисапдагъы пай йимик – къурбанлыкъ дин къуллукъчулагъа рызкъы гьисапда тийгенде, шо къурбанлыкъны бир гесегин къурбан этеген ерге салып яллатма тюше. Шо гесек къурбан этилгенликни гёрсете.

+ 2:2 Лев 1:9

+ 2:3 Лев 7:10, Лев 10:13

+ 2:4 Чыгъ 29:2

+ 2:5 Лев 6:21

+ 2:9 Лев 1:9

+ 2:11 Лев 6:17

+ 2:12 Чыгъ 23:19

+ 2:13 Сан 18:19,

+ 2:14 Лев 23:14

+ 2:16 Лев 2:1, Лев 1:9

+ 3:1 Лев 7:11-21, Лев 7:29-34

+ 3:5 Лев 1:9

+ 3:11 Лев 1:9, Лев 21:6, Сан 28:2,

+ 3:16 Лев 1:9, Лев 7:23

+ 3:17 Яр 9:4, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 4:2 Лев 5:15, Сан 15:22-29

+ 4:7 Чыгъ 30:1-2

+ 4:11 Чыгъ 29:14, Лев 6:11, Лев 9:11, Лев 16:27, Сан 19:3, Сан 19:5

+ 4:13 Сан 15:24-25

+ 4:17 Сан 19:4

+ 4:27 Сан 15:27

+ 4:31 Лев 1:9

+ 5:2 Лев 11

+ 5:3 Лев 12

+ 5:4 1 Пач 14:24, 1 Пач 14:29,

+ 5:7 Лев 1:14, Лев 12:8

+ 5:11 Сан 5:15

+ 5:13 Лев 2:3

+ 5:15 Лев 4:2, Лев 4:27, Сан 15:22-29

+ 5:16 Лев 6:5, Лев 22:14, Лев 27:13, Лев 27:15, Лев 27:27, Лев 27:31, Сан 5:7

+ 6:2 Чыгъ 23:4, Лев 19:11

+ 6:5 Сан 5:7

+ 6:9 Лев 1:2-17

+ 6:10 Чыгъ 28:39-43

+ 6:11 Лев 4:2

+ 6:14 Лев 2

+ 6:17 Лев 2:11

+ 6:18 Чыгъ 29:37, Лев 6:18

+ 6:21 Лев 2:5, Лев 1:9

+ 6:22 Чыгъ 29:23-25

+ 6:25 Лев 4

+ 6:28 Лев 11:32, Лев 15:12

+ 6:30 Лев 16:27

+ 7:1 Лев 5:14

+ 7:7 Лев 14:13

+ 7:9 Лев 2:4-5

+ 7:10 Лев 2:3

+ 7:11 Лев 3

+ 7:12 Лев 2:4, Сан 6:15

+ 7:15 Лев 22:29-30

+ 7:16 Лев 19:5-8

+ 7:20 Лев 22:3

+ 7:23 Лев 3:16-17

+ 7:24 Лев 17:15

+ 7:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10-11, Лев 17:14, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29

+ 7:31 Сан 6:20

• 8:1 Чыгъ 29:1-36

* 8:8 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан. Урим ва Туммим – Чыгъ 28:30 баянлыкъгъа къара.

+ 8:8 Чыгъ 28:30

+ 8:9 Чыгъ 28:36

+ 8:10 Чыгъ 30:26-29, Сан 7:1

+ 8:12 Чыгъ 30:30

+ 8:15 Чыгъ 27:2

+ 8:16 Лев 3:3-4

+ 8:17 Лев 4:11-12

+ 8:21 Лев 1:9

+ 8:23 Лев 14:14-17

+ 9:11 Лев 4:11-12, Сан 19:5

+ 9:23 Сан 6:22-27

+ 9:24 3 Пач 18:38,

* 10:1 Ят болгъан ялынны алып – Надап ва Абигьут, къурбан этеген ерден тюгюл, къайдан буса да Сыйлы ерден тышдан алынгъан жыжымланы пайдаландыргъан; олар этген жинаятчылыкъ шону булан байлавлу.

+ 10:1 Чыгъ 6:23, Чыгъ 30:9

+ 10:2 Сан 11:1, Сан 16:35, Сан 3:4, Сан 26:61

+ 10:3 Чыгъ 19:22

+ 10:4 Чыгъ 6:18, Чыгъ 6:22

+ 10:6 Лев 21:10

+ 10:7 Лев 21:10

+ 10:10 Лев 11:47

+ 10:13 Лев 2:3

+ 10:16 Лев 9:3, Лев 9:15

+ 10:18 Лев 6:26

• 11:1 Такр 14:3-20

+ 11:2 Мк 7:19, Элч 10:12-15, Рум 14:14

* 11:5 Даман – къаркъарасы къоян чакъы бир гиччирек жан. Гёрюнюшю гемиривчю жангъа ошашлы.

+ 11:22 Мк 1:6

+ 11:25 Лев 13:6, Лев 13:34, Лев 14:8, Лев 14:9, Лев 14:47, Лев 15:5, Лев 16:26, Лев 16:28, Лев 17:15, Сан 19:10, Сан 31:24

+ 11:32 Лев 15:12, Сан 19:15

+ 11:33 Лев 6:28, Лев 15:12

+ 11:39 Лев 17:15, Лев 22:8, Такр 14:21

+ 11:44 Лев 19:2, Лев 20:7, Лев 20:26, Лев 21:8, 1 Пет 1:16, Ягь 12:10

+ 11:47 Лев 10:10,

+ 12:2 Лев 15:19

+ 12:3 Яр 17:12

+ 12:4 Лкъ 2:22

+ 12:8 Лев 1:14, Лкъ 2:24

+ 13:3 Сан 12:10, 4 Пач 5:1, 4 Пач 15:5,

+ 13:6 Лев 11:25

+ 13:34 Лев 11:25, Лев 13:6

+ 13:46 Сан 5:2, Сан 12:14, Лкъ 17:12

+ 14:2 Мат 8:4, Мк 1:44, Лкъ 5:14, Лкъ 17:14

+ 14:4 Лев 1:14, Сан 19:6, Чыгъ 12:22

+ 14:7 4 Пач 5:10, Лев 16:22

+ 14:8 Лев 11:25

+ 14:13 Лев 7:7

+ 14:14 Лев 8:23

+ 14:25 Лев 8:23

+ 14:47 Лев 11:25

+ 14:49 Лев 14:4

+ 14:56 Лев 10:10

+ 15:5 Лев 11:25

+ 15:12 Лев 6:28, Лев 11:32

+ 15:14 Лев 1:14

+ 15:16 Такр 23:10

+ 15:19 Лев 12:2

+ 15:24 Лев 18:19

+ 15:25 Лев 11:47, Мат 9:20, Мк 5:25, Лкъ 8:43

+ 15:29 Лев 1:14

+ 15:31 Сан 5:3, Сан 19:13, Сан 19:20,

+ 16:1 Лев 10:2

+ 16:2 Чыгъ 26:31, Чыгъ 30:10, Мат 27:51, Ягь 6:19, Ягь 9:3, Чыгъ 25:22

+ 16:4 Чыгъ 28:39-43,

+ 16:13 Чыгъ 25:21-22

+ 16:18 Чыгъ 30:10

+ 16:22 Лев 14:7

+ 16:23 Лев 6:11

+ 16:26 Лев 11:25

+ 16:27 Чыгъ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 6:30, Лев 9:11, Сан 19:5, Ягь 13:11

+ 16:29 Лев 23:27-32, Сан 29:7-11

+ 16:32 Чыгъ 29:30

+ 17:5 Такр 12:15-20

+ 17:6 Яр 8:21, Лев 1:9

+ 17:9 Такр 12:20

+ 17:10 Яр 9:4-6, Лев 3:17

+ 17:11 Ягь 9:22

+ 17:13 Такр 12:16, Такр 12:24

+ 17:15 Лев 11:25, Лев 11:40

• 18:1 Лев 20:11-22

+ 18:5 Такр 4:1, Такр 32:47, Айт 4:4, Рум 8:13, Рум 10:5, Гал 3:12

+ 18:8 Такр 22:30

+ 18:9 Такр 27:22, 2 Пач 13:12

+ 18:15 Яр 38:26

+ 18:16 Мат 14:4, Мк 6:18

+ 18:17 Такр 27:23

+ 18:18 Яр 29:30, Яр 30:15

+ 18:19 Лев 15:24

+ 18:20 Чыгъ 20:14

* 18:21 Мологь – аммунлуланы ялгъан аллагьы.

+ 18:22 Яр 19:5, Рум 1:27

+ 18:23 Чыгъ 22:19

+ 18:25 Сан 35:34,

+ 19:2 Лев 11:44, 1 Пет 1:16

+ 19:3 Чыгъ 20:8-12

+ 19:4 Чыгъ 20:3-5, Такр 5:8

+ 19:5 Лев 7:16-18

+ 19:9 Лев 23:22, Такр 24:19,

+ 19:11 Чыгъ 20:15, Лев 6:2-3, Эф 4:25, Кол 3:9

+ 19:12 Чыгъ 20:7, Такр 5:11,

+ 19:13 Такр 24:14-15, Рум 13:8

+ 19:15 Чыгъ 23:2-3, Такр 1:17

+ 19:16 Чыгъ 23:1, Чыгъ 23:7, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11

+ 19:17 Мат 18:15, Лкъ 17:3

+ 19:18 Айт 20:22, 1 Пач 20:17, Мат 5:43, Мат 19:19, Мат 22:39, Мк 12:31, Лкъ 10:27, Якъ 2:8, Рум 13:9, Гал 5:14

+ 19:19 Такр 22:9

+ 19:26 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24, Элч 15:20, Элч 15:29, Такр 18:10

+ 19:27 Лев 21:5

+ 19:28 Лев 21:5, Такр 14:1

+ 19:29 Такр 23:17

+ 19:30 Лев 26:2

+ 19:31 Чыгъ 22:18, Такр 18:11, 1 Пач 28:7

+ 19:32 Айт 20:29

+ 19:33 Чыгъ 22:21

+ 19:34 Чыгъ 12:49, Лев 24:22, Сан 15:16, Такр 10:19

+ 19:36 Такр 25:13, Айт 11:1, Айт 20:10,

+ 20:2 Лев 18:21

+ 20:3 Лев 17:10,

+ 20:4 Такр 17:2-5

+ 20:6 Лев 19:31

+ 20:7 Лев 11:44

+ 20:9 Чыгъ 21:17

+ 20:10 Чыгъ 20:14, Лев 18:20, Такр 22:22, Югь 8:5

+ 20:11 Лев 18:7-16, Такр 22:30, Яр 35:22

+ 20:12 Яр 38:26

+ 20:13 Лев 18:22, Рум 1:27

+ 20:14 Лев 18:17, Такр 27:23

+ 20:15 Чыгъ 22:19

+ 20:17 Лев 18:9, 2 Пач 13:12

+ 20:18 Лев 15:24, Лев 18:19

+ 20:19 Лев 18:12-13

+ 20:20 Лев 18:14

+ 20:21 Лев 18:16, Мат 14:4, Мк 6:18

+ 20:24 Чыгъ 3:17

+ 20:25 Лев 11:2-47, Такр 14:4-20

+ 20:26 Лев 11:44

+ 20:27 Лев 19:31, Чыгъ 22:18

+ 21:5 Лев 19:27

+ 21:6 Лев 3:11

+ 21:8 Лев 11:44

+ 21:9 Яр 38:24

+ 21:10 Лев 10:6,

+ 21:11 Сан 19:14

+ 21:12 Лев 10:7

+ 21:18 Такр 23:1

+ 22:3 Лев 7:20-21

+ 22:4 Лев 13:3, Лев 15:2, Сан 19:11

+ 22:8 Чыгъ 22:31, Лев 11:40, Лев 17:15

+ 22:10 Чыгъ 29:33

+ 22:11 Сан 18:11

+ 22:14 Лев 6:5

+ 22:20 Такр 15:21, Такр 17:1,

+ 22:27 Чыгъ 22:30

+ 22:28 Чыгъ 23:19, Такр 22:6

+ 22:29 Лев 7:12

+ 22:30 Лев 7:12-15

+ 22:33 Сан 15:41

+ 23:3 Чыгъ 20:8, Чыгъ 35:2

+ 23:5 Чыгъ 12:1-13

+ 23:8 Чыгъ 12:14-20, Чыгъ 13:3-7

* 23:10 Будайны биринчи кюлтеси – Паластинде башлап арпаны ора болгъан.

+ 23:10 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Сан 15:20, Такр 26:2

+ 23:15 Чыгъ 23:16, Чыгъ 34:22, Такр 16:9

+ 23:22 Лев 19:9, Такр 24:19,

+ 23:24 Сан 29:1-6

+ 23:27 Лев 16:29-31, Сан 29:7-11

+ 23:34 Сан 29:12-39, Такр 16:13-15

+ 23:39 Чыгъ 23:16

+ 24:2 Чыгъ 25:31, Чыгъ 27:20-21

+ 24:6 Чыгъ 25:30

+ 24:9 1 Пач 21:6, Мат 12:4

+ 24:12 Сан 15:34

+ 24:14 Сан 15:35-36

+ 24:15 Чыгъ 20:7, Такр 5:11

+ 24:16 3 Пач 21:10

+ 24:17 Яр 9:6, Чыгъ 21:12, Сан 35:31

+ 24:18 Чыгъ 21:33, Чыгъ 21:34

+ 24:19 Чыгъ 21:23-25, Такр 19:21, Мат 5:38

+ 24:22 Чыгъ 12:49, Лев 19:34, Сан 15:16, Такр 10:19

• 25:1 Чыгъ 23:10-11

+ 25:3 Лев 26:34-35

+ 25:9 Лев 23:27

+ 25:15 Лев 27:17-24

+ 25:21 Такр 28:8

+ 25:25 Сан 27:11,

+ 25:28 Лев 27:19-21

+ 25:32 Сан 35:2,

+ 25:35 1 Югь 3:17

+ 25:36 Чыгъ 22:25-27, Такр 15:7-8

+ 25:39 4 Пач 4:1, Мат 18:25, Такр 24:14

+ 25:40 Чыгъ 21:2, Такр 15:12

+ 25:42 1 Кор 7:23

+ 25:43 Эф 6:9

+ 25:54 Чыгъ 21:2, Такр 15:12

• 26:1 Такр 11:13-15, Такр 28:1-14

+ 26:1 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 23:24

+ 26:2 Лев 19:30

+ 26:4 Такр 11:14, Такр 28:12, Заб 66:7, Заб 84:13

+ 26:8 Такр 32:30,

+ 26:12 Вагь 21:3

+ 26:13 Чыгъ 20:2, Такр 5:6

• 26:14 Такр 28:15-68

+ 26:16 Такр 28:22, 3 Пач 8:37,

+ 26:17 3 Пач 8:33, Айт 28:1

+ 26:21 Яр 4:15, Заб 78:12

+ 26:22 Такр 32:24

+ 26:29 Такр 28:53, 4 Пач 6:29,

+ 26:30 4 Пач 23:20,

+ 26:31 4 Пач 25:9

+ 26:32 Такр 29:24, 3 Пач 9:8,

+ 26:33 Такр 4:27, Такр 28:64,

+ 26:34 Чыгъ 23:10-11, Лев 25:2-7,

+ 26:40 3 Пач 8:47,

+ 27:2 Сан 30, 1 Пач 1:11, 1 Пач 1:28

+ 27:13 Лев 6:5

+ 27:17 Лев 25:15

+ 27:20 Лев 25:28

+ 27:21 Сан 18:14

* 27:25 Гера – Чыгъ 30:13 баянлыкъгъа къара.

+ 27:25 Чыгъ 30:13

+ 27:26 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 27:27 Лев 6:5

+ 27:29 Сан 21:2,

+ 27:30 Сан 18:21, Такр 14:22

+ 27:31 Лев 6:5

+ 1:1 Чыгъ 19:1, Чыгъ 25:22

+ 1:2 Чыгъ 30:12-14, Чыгъ 38:26, Сан 26:2, 2 Пач 24:1,

+ 1:5 Сан 7:30

+ 1:6 Сан 7:36

+ 1:7 Чыгъ 6:23,

+ 1:8 Сан 7:18

+ 1:9 Сан 7:24

+ 1:10 Сан 7:48

+ 1:11 Сан 7:60

+ 1:12 Сан 7:66

+ 1:13 Сан 7:72

+ 1:14 Сан 7:42

+ 1:15 Сан 7:78

+ 1:21 Сан 26:7

+ 1:23 Сан 26:14

+ 1:25 Сан 26:18

+ 1:27 Сан 26:22

+ 1:29 Сан 26:25

+ 1:31 Сан 1:27

+ 1:33 Сан 26:37

+ 1:35 Сан 26:34

+ 1:37 Сан 26:41

+ 1:39 Сан 26:43

+ 1:41 Сан 26:47

+ 1:43 Сан 26:50

+ 1:46 Чыгъ 38:26, Сан 26:51

+ 1:53 Сан 8:19, Сан 16:46, Сан 18:5,

+ 2:3 Сан 1:7

+ 2:9 Сан 10:14

+ 2:16 Сан 10:18-20

+ 2:17 Сан 10:17, Сан 10:21

+ 2:24 Сан 10:22-24

+ 2:31 Сан 10:25-27

+ 2:32 Чыгъ 38:26, Сан 1:46, Сан 26:51

+ 2:33 Сан 1:47-53

+ 3:2 Чыгъ 6:23

+ 3:4 Лев 10:2,

+ 3:6 Сан 18:2

+ 3:9 Сан 8:19, Сан 18:6

+ 3:10 Сан 16:40,

+ 3:13 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 3:17 Яр 46:11, Чыгъ 6:16-19, Чыгъ 10:2

+ 3:23 Сан 1:53

+ 3:25 Сан 4:24-26

+ 3:31 Сан 4:4, Сан 4:15

+ 3:32 Сан 4:16

+ 3:36 Сан 4:31-32

+ 3:39 Сан 26:62

+ 3:47 Чыгъ 13:13, Сан 18:15-16, Чыгъ 30:13

+ 4:3 Сан 8:24-25,

+ 4:6 Чыгъ 25:5

+ 4:15 2 Пач 6:6-7,

+ 4:16 Сан 3:32

+ 4:20 1 Пач 6:19

+ 4:24 Сан 3:25-26

+ 4:31 Сан 3:36-37

+ 5:2 Лев 13:3, Лев 15:2, Лев 13:46

+ 5:3 Лев 15:31

+ 5:6 Лев 6:2-3

+ 5:7 Лев 5:5, Лев 6:5

+ 5:13 Чыгъ 20:14, Лев 18:20

* 5:15 2 литрге ювукъ.

+ 5:15 Лев 5:11

+ 5:22 Заб 108:18

* 6:2 Назорлукъ – бу сёз «айрылыв», «багъышлав» деген маъналаны бере.

+ 6:6 Лев 21:11

* 6:7 Демек, назорлуну Аллагьгъа багъышлангъанлыгъын белгилейген узун чачлары.

+ 6:10 Лев 1:14, Лев 5:7

+ 6:14 Лев 3:6, Лев 4:32

+ 6:15 Лев 2:4

+ 6:19 Чыгъ 29:23-24

+ 6:20 Лев 7:31

+ 6:23 Лев 9:23, Такр 21:5,

+ 6:24 Заб 120:8, Заб 133:3

+ 6:25 Заб 4:7, Заб 30:17, Заб 66:2, Заб 79:4, Заб 79:8, Заб 79:20, Заб 118:135

+ 7:1 Чыгъ 40:17, Лев 8:10

+ 7:7 Сан 4:25

+ 7:8 Сан 4:31

+ 7:9 Сан 3:31

+ 7:12 Чыгъ 6:23, Сан 1:7

+ 7:14 Чыгъ 30:34-35

+ 7:15 Лев 1:2-3

+ 7:16 Лев 4:23-24

+ 7:17 Лев 3:1

+ 7:18 Сан 1:8

+ 7:24 Сан 1:9

+ 7:30 Сан 1:5

+ 7:36 Сан 1:6

+ 7:42 Сан 1:14

+ 7:48 Сан 1:10,

+ 7:54 Сан 1:10

+ 7:60 Сан 1:11

+ 7:66 Сан 1:12

+ 7:72 Сан 1:13

+ 7:78 Сан 1:15

+ 7:89 Чыгъ 25:22

+ 8:7 Сан 19:9, Сан 19:17

+ 8:8 Лев 2:1

+ 8:14 Сан 3:45

+ 8:16 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 8:19 Сан 3:9, Сан 1:53

+ 8:24 Сан 4:3,

+ 9:2 Чыгъ 12:1, Лев 23:5

+ 9:6 Лев 21:1, Сан 5:2

+ 9:11 Чыгъ 12:6,

+ 9:12 Чыгъ 12:46, Югь 19:36

+ 9:14 Чыгъ 12:48-49

+ 9:15 Чыгъ 13:21, Чыгъ 40:17

+ 9:17 Чыгъ 40:36

+ 10:5 Сан 2:3-9

+ 10:6 Сан 2:10-16

+ 10:9 Сан 31:6,

+ 10:10 Сан 29:1, Заб 80:4, Сан 28:11-15

+ 10:12 Яр 21:21

+ 10:14 Сан 2:9, Сан 1:7-9

+ 10:17 Сан 2:17

+ 10:18 Сан 2:10-16

+ 10:21 Сан 4:4-15, Сан 7:9

+ 10:22 Сан 2:18-24

+ 10:25 Сан 2:25-31

* 10:29 Рагъуйыл – Итрону башгъача аты.

+ 10:29 Чыгъ 2:18, Яр 12:7, Яр 32:12

* 10:29-32 Нечик де Муса Гьубапны рази эте, ол да исрайыллылар булан ёл чыгъа.

+ 10:34 Чыгъ 13:21

+ 10:35 Заб 67:2,

+ 11:1 Лев 10:2, Сан 16:35

+ 11:2 Якъ 5:16

* 11:3 Бу атны айтылышы «яллав» деген ягьуди сёзге ошашлы чалына.

+ 11:4 Чыгъ 12:38, 1 Кор 10:6

+ 11:6 Сан 21:5

+ 11:8 Чыгъ 16:13, Чыгъ 16:15-31

+ 11:14 Чыгъ 18:18, Такр 1:9

+ 11:16 Чыгъ 24:1, Такр 1:15

+ 11:17 4 Пач 2:9,

+ 11:18 Чыгъ 19:10

+ 11:21 Чыгъ 12:37

+ 11:23 Сан 23:19,

+ 11:31 Чыгъ 16:13

* 11:34 Бу ат «гючлю гьаваслыкъны къабурлары» деген маънаны англата.

+ 11:35 Сан 33:17

+ 12:6 Яр 46:2,

+ 12:7 Ягь 3:2, Ягь 3:5

+ 12:8 Чыгъ 33:11, Чыгъ 33:19

+ 12:10 Лев 13:3

+ 12:14 Лев 13:46, Сан 5:2

• 13:1 Такр 1:19-25

+ 13:1 Сан 10:12, Яр 21:21

+ 13:4 Сан 32:8, Такр 1:22

+ 13:7 Сан 13:31

+ 13:17 Сан 11:28, Сан 14:6

+ 13:23 Заб 77:12, Заб 77:43,

* 13:24 Ягьуди тилде бу ат «юзюм борла» деген маънаны англата.

+ 13:24 Сан 32:9, Такр 1:24-25

+ 13:30 Чыгъ 17:8

+ 13:31 Сан 13:7, Сан 14:6, Сан 26:65, Сан 32:12, Сан 34:19, Такр 1:36,

+ 13:34 Яр 6:4,

• 14:1 Такр 1:26-32

+ 14:2 Чыгъ 16:3, Сан 20:3

+ 14:5 Сан 16:4, Сан 16:22, Сан 16:45, Сан 20:6,

+ 14:6 Чыгъ 24:13, Сан 11:28, Сан 13:31, Мк 14:63, Элч 14:14

+ 14:9 Рум 8:31

+ 14:10 Чыгъ 17:4

+ 14:12 Чыгъ 32:10

+ 14:14 Чыгъ 15:14-15

+ 14:16 Такр 9:28

+ 14:17 Чыгъ 34:6, Чыгъ 20:5, Такр 5:9

• 14:20 Такр 1:34-40

+ 14:21 Заб 71:19,

+ 14:23 Такр 12:9-10, Заб 94:11

+ 14:24 Сан 13:30, Сан 14:6,

+ 14:29 Ягь 3:17, Сан 1:2-3

+ 14:30 Сан 26:64-65

+ 14:33 Такр 1:3, Такр 8:2

+ 14:38 Сан 26:65

• 14:39 Такр 1:40-46

+ 14:43 Сан 13:30

* 14:44 Бу иш Аллагь исрайыллылар булан бармагъанны, Ол ябушувда олагъа кёмек этмежекни англата.

+ 14:45 Сан 21:3,

+ 15:3 Чыгъ 29:18, Лев 1:2-3, Лев 22:21, Чыгъ 23:14

* 15:4 Гин – 3,3 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

+ 15:8 Лев 3:1

+ 15:10 Лев 1:9

+ 15:15 Чыгъ 12:49, Лев 19:34, Лев 24:22, Такр 10:19

+ 15:22 Лев 4:2, Лев 4:27, Лев 5:15

+ 15:24 Лев 4:13

+ 15:27 Лев 4:27-28

+ 15:29 Сан 15:15

+ 15:30 Ягь 10:26

+ 15:32 Чыгъ 35:3

+ 15:34 Лев 24:12

+ 15:35 Чыгъ 31:14, Лев 24:14-16

+ 15:38 Такр 22:12, Мат 23:5

+ 15:40 Лев 11:44

+ 15:41 Лев 22:33

• 16:1 Заб 105:16-18

+ 16:1 Чыгъ 6:16, Чыгъ 6:18, Чыгъ 6:21

+ 16:3 Чыгъ 19:6

+ 16:4 Сан 14:5

+ 16:5 2 Тим 2:19

+ 16:7 Лев 10:1

+ 16:9 Сан 8:14

+ 16:11 Чыгъ 16:7-8

+ 16:13 Чыгъ 2:14

+ 16:15 1 Пач 12:3

+ 16:21 Чыгъ 33:5

+ 16:22 Сан 14:5, Сан 27:16, Аюб 12:10, Элч 17:28, Яр 18:23

+ 16:26 2 Тим 2:19

+ 16:29 3 Пач 22:28

+ 16:30 Заб 54:16

+ 16:33 Айт 1:12

+ 16:35 Лев 10:2, Сан 11:1

+ 16:40 Сан 3:10,

+ 16:45 Чыгъ 33:5, Сан 14:5

+ 16:46 Лев 16:12, Сан 1:53

+ 16:48 Сан 25:8, 2 Пач 24:25

+ 17:4 Чыгъ 25:22

+ 17:8 Ягь 9:4

+ 18:1 Чыгъ 28:38

+ 18:2 Сан 3:6-10

+ 18:5 Сан 1:53

+ 18:7 Чыгъ 26:31, Лев 16:2, Сан 1:51

+ 18:8 Лев 7:32, Сан 5:9, Чыгъ 29:28

+ 18:11 Лев 22:2, Лев 22:3, Лев 22:11-13

+ 18:12 Такр 18:4

+ 18:13 Чыгъ 23:19

+ 18:14 Лев 27:21, Лев 27:28

+ 18:15 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16, Сан 3:46-47

+ 18:16 Чыгъ 30:13

+ 18:17 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 18:18 Чыгъ 29:26-28

+ 18:19 Лев 2:13,

+ 18:20 Такр 10:9, Такр 12:12, Такр 14:27, Такр 18:1-2,

+ 18:21 Лев 27:30, Такр 14:22

+ 19:2 Такр 21:3, 1 Пач 6:7

+ 19:4 Лев 4:16-17

+ 19:5 Чыгъ 29:14, Лев 4:11-12, Лев 9:11

+ 19:6 Чыгъ 12:22, Лев 14:4

+ 19:7 Лев 11:25

+ 19:9 Сан 8:7

+ 19:10 Лев 11:25

+ 19:12 Сан 31:19

+ 19:13 Лев 15:31

+ 19:15 Лев 11:32

+ 19:18 Чыгъ 12:22

+ 19:19 Лев 11:25

+ 19:20 Лев 15:31

+ 20:1 Чыгъ 15:20

+ 20:2 Чыгъ 17:1-7

+ 20:3 Чыгъ 16:3, Сан 14:2

+ 20:6 Сан 14:5

+ 20:10 Заб 105:33

+ 20:12 Сан 27:14, Такр 31:2

+ 20:14 Яр 25:24-26, Такр 2:4

+ 20:15 Яр 46:6-7, Чыгъ 1:11

+ 20:16 Чыгъ 2:23, Чыгъ 3:7, Чыгъ 14:19

+ 20:17 Сан 21:22, Такр 2:27

+ 20:19 Такр 2:28

+ 20:22 Сан 33:37

+ 20:24 Сан 20:12

+ 20:26 Чыгъ 28:2, Чыгъ 29:29

+ 20:28 Сан 33:38-39, Такр 10:6

+ 20:29 Такр 34:8

+ 21:1 Сан 33:40

+ 21:2 Лев 27:29, Такр 7:2, Яр 28:20

* 21:3 Гьорма – бу ат «дагъытыв» деген маънаны англата.

+ 21:5 Сан 11:4-6, Сан 11:20

+ 21:9 4 Пач 18:4, Югь 3:14

+ 21:10 Сан 33:43

+ 21:11 Сан 33:44

+ 21:12 Такр 2:13

+ 21:13 Сан 22:36,

* 21:14 Сыйлы Язывланы ичине гирмеген бу бырынгъы китап бизин замангъа сакъланып етишмеген.

+ 21:15 Такр 2:9, Такр 2:18, Такр 2:29,

* 21:16 Бер – бу ат «къую» деген маънаны англата.

• 21:21 Такр 2:24,

+ 21:22 Сан 20:17, Сан 20:19

+ 21:24 Такр 3:16,

* 21:29 Камуш – муаплыланы ялгъан аллагьы; огъар адамланы къурбан эте болгъан.

+ 21:29 3 Пач 11:7, 4 Пач 23:13,

+ 21:30 Сан 32:3,

+ 21:32 Сан 32:1, 2 Пач 24:5,

+ 21:34 Такр 3:1-2

+ 22:2 Чыгъ 15:15, Аюб 40:10

+ 22:5 Такр 23:4

+ 22:18 3 Пач 13:8, 3 Пач 22:14

+ 22:36 Сан 21:13, Сан 21:15

* 22:41 Бамут-Баал – бу ат «Баалны бийикликлери» деген маънаны англата.

+ 23:1 Аюб 42:8,

+ 23:8 Айт 26:2

+ 23:9 Такр 33:28, Чыгъ 33:16

+ 23:10 Яр 13:16

+ 23:19 1 Пач 15:29, 2 Тим 2:13, Тит 1:1-2,

+ 23:22 Сан 24:8

+ 23:23 Заб 43:1

+ 23:24 Яр 49:9, Яр 49:27

+ 24:2 Сан 11:25, 1 Пач 10:10, 1 Пач 16:13, 1 Пач 19:20,

* 24:6 Алоэ – Гьиндустанда ва Китайда оьсеген, оьзюнден арив ийисли сылама чыгъагъан терек. Алоэ арив ийис чыгъармакъ учун ва оьлюню бальгьамлашдырагъанда къоллана болгъан. Шо терекни бизге белгили алоэ булан бир аралыгъы да ёкъ.

+ 24:8 Сан 23:22

+ 24:9 Яр 49:9, Яр 12:3, Яр 27:29

+ 24:10 Такр 23:5

+ 24:17 Мат 2:2, Вагь 22:16, Яр 49:10,

+ 24:18 2 Пач 8:14

+ 24:20 Яр 36:12, Чыгъ 17:8

+ 24:21 Яр 15:19, 1 Пач 15:6, 1 Пач 27:10, 1 Пач 30:29,

+ 24:24 Яр 10:21, Яр 10:25

+ 25:1 Сан 33:49,

+ 25:2 Чыгъ 34:15

+ 25:3 Сан 31:16, Заб 105:28-29,

+ 25:4 Такр 4:3, Такр 21:22

+ 25:7 Чыгъ 6:25

+ 25:8 Заб 105:30, Сан 16:48, 2 Пач 24:25

+ 25:15 Сан 31:8

+ 25:17 Сан 31:2, Сан 31:7

+ 26:2 Чыгъ 30:12-14, Чыгъ 38:26, Сан 1:2, Сан 1:3, 2 Пач 24:1,

+ 26:5 Чыгъ 6:14,

+ 26:6 Яр 46:8-9

+ 26:7 Сан 1:21

+ 26:9 Сан 16:1-2

+ 26:10 Сан 16:31-35

+ 26:11 Чыгъ 6:24

+ 26:12 Яр 46:10, Чыгъ 6:15,

+ 26:14 Сан 1:23

+ 26:15 Яр 46:16

+ 26:18 Сан 1:25

+ 26:19 Яр 38, Яр 46:12,

+ 26:22 Сан 1:27

+ 26:23 Яр 46:13,

+ 26:25 Сан 1:29

+ 26:26 Яр 46:14

+ 26:27 Сан 1:31

+ 26:28 Яр 46:20

+ 26:33 Сан 27:1-7

+ 26:34 Сан 1:35

+ 26:37 Сан 1:33

+ 26:38 Яр 46:21,

+ 26:41 Сан 1:37

+ 26:42 Яр 46:23

+ 26:43 Сан 1:39

+ 26:44 Яр 46:17,

+ 26:47 Сан 1:41

+ 26:48 Яр 46:24,

+ 26:50 Сан 1:43

+ 26:51 Сан 1:46

+ 26:54 Сан 33:54

• 26:57 Чыгъ 6:16-25,

+ 26:60 Чыгъ 6:23-25

* 26:61 Къара: Лев 10:1-2.

+ 26:61 Лев 10:2

+ 26:62 Сан 3:39

+ 26:65 Сан 14:28-30

• 27:1 Сан 36:1-12

+ 27:1 Сан 26:33,

+ 27:3 Сан 16:1-35, Сан 16:49

+ 27:4 Аюб 42:15

+ 27:12 Такр 3:27, Такр 32:49

+ 27:13 Сан 20:24

* 27:14 Къара: 20:1-13.

+ 27:14 Сан 20:12-13

+ 27:16 Сан 16:22

+ 27:17 3 Пач 22:17, Мат 9:36, Мк 6:34

+ 27:18 Чыгъ 24:13

+ 27:19 Такр 3:28, Такр 31:14

• 28:1 Чыгъ 29:38-42

+ 28:2 Лев 3:11, Лев 21:6, Лев 1:9

+ 28:11 Сан 10:10

* 28:14 Исрайыллылар ай рузнамасы булан пайдалана болгъан. Шо рузнамагъа гёре гьар айны башы кёкдеги айны янгырыву булан рас геле. Шо саялы исрайыллылар гьар айны янгырывун байрам этип къаршылагъан.

• 28:16 Чыгъ 13:3-7, Лев 23:5-8, Такр 16:1-8

+ 28:16 Чыгъ 12:1-13

+ 28:17 Чыгъ 23:15

• 28:26 Такр 16:9-12

+ 29:1 Лев 23:23-25

+ 29:7 Лев 16:29-31, Лев 23:27-32

• 29:12 Лев 23:33-43, Такр 16:13-15

+ 29:39 Лев 7:16

+ 30:3 Лев 5:4, Такр 23:21, Заб 49:14,

+ 31:2 Сан 25:17

+ 31:6 Сан 10:9

+ 31:8 Сан 25:15,

+ 31:15 1 Пач 15:3

+ 31:16 Сан 25:1-5

+ 31:18 Такр 21:10-14

+ 31:19 Сан 19:12, Сан 19:22

+ 31:24 Лев 11:25, Сан 19:10

+ 31:27 1 Пач 30:24

+ 31:50 Чыгъ 30:12

+ 31:53 Такр 20:14

+ 31:54 Чыгъ 30:16

+ 32:1 Сан 21:32

+ 32:4 Сан 21:24, Сан 21:35

+ 32:8 Сан 13:3-4, Сан 13:21-33

+ 32:10 Такр 1:34-36

+ 32:11 Сан 14:29

+ 32:12 Сан 14:6

+ 32:13 Сан 14:33-35

+ 32:39 Яр 50:23,

+ 32:41 Такр 3:14-15, 3 Пач 4:13,

+ 33:3 Чыгъ 14:8

+ 33:4 Чыгъ 12:12, Чыгъ 12:29

+ 33:5 Чыгъ 12:37

+ 33:6 Чыгъ 13:20

+ 33:7 Чыгъ 14:2

+ 33:8 Чыгъ 15:22-23

+ 33:9 Чыгъ 15:27

+ 33:11 Чыгъ 16:1

+ 33:14 Чыгъ 17:1

+ 33:15 Чыгъ 19:2

+ 33:16 Сан 11:34

+ 33:17 Сан 11:35

+ 33:31 Такр 10:6

+ 33:33 Такр 10:7

+ 33:35 Такр 2:8

+ 33:36 Сан 20:1, Сан 27:14

+ 33:37 Сан 20:22

+ 33:38 Сан 20:28, Такр 10:6

+ 33:40 Сан 21:1

+ 33:43 Сан 21:10

+ 33:44 Сан 21:11

+ 33:47 Такр 32:49

+ 33:48 Сан 22:1

+ 33:49 Сан 25:1

+ 33:52 Чыгъ 23:24, Такр 7:5

+ 33:54 Сан 26:54

* 34:5 Демек, Аралыкъ денгизни.

+ 34:7 Сан 33:37-39

+ 34:8 4 Пач 14:25

+ 34:11 4 Пач 23:33,

+ 34:12 Яр 15:18, Чыгъ 23:31, Такр 11:24,

+ 34:19 Сан 14:6

+ 35:6 Такр 4:41-43,

• 35:9 Такр 4:41-43, Такр 19:1-13,

+ 35:11 Чыгъ 21:13

+ 35:22 Чыгъ 21:13

+ 35:25 Чыгъ 29:7

+ 35:30 Такр 17:6, Такр 19:15

+ 35:31 Яр 8:22, Чыгъ 21:12, Чыгъ 21:30

+ 35:33 Заб 105:38, Яр 9:6

+ 35:34 Лев 18:25

• 36:1 Сан 27:1-7,

+ 36:4 Лев 25:10

+ 36:7 3 Пач 21:1-16,

+ 1:2 Чыгъ 3:1, Чыгъ 17:6, Чыгъ 33:6, Сан 13:26, Сан 32:8

+ 1:3 Сан 14:33

+ 1:4 Сан 21:21-35

+ 1:6 Чыгъ 19:1, Сан 10:11-12

+ 1:7 Сан 13:30

+ 1:8 Яр 12:7, Яр 26:3, Яр 28:13

+ 1:9 Чыгъ 18:18, Сан 11:14

+ 1:10 Яр 15:5

+ 1:11 2 Пач 24:3

+ 1:15 Чыгъ 18:25, Сан 11:16

+ 1:16 Лев 19:15, Такр 16:18-19, Айт 31:9

+ 1:17 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 18:22, Чыгъ 18:26

• 1:19 Сан 13, Сан 14

+ 1:21 Такр 31:8,

+ 1:30 Чыгъ 14:14

+ 1:31 Чыгъ 19:4, Такр 32:11,

+ 1:33 Чыгъ 13:21

• 1:34 Сан 14:20-45

+ 1:36 Сан 14:6-9, Сан 14:24

+ 1:37 Сан 20:12, Сан 27:14

+ 1:38 Чыгъ 24:13, Сан 27:18-20

+ 1:46 Сан 20:1,

+ 2:1 Сан 14:25, Сан 21:4

+ 2:5 Яр 36:8

+ 2:7 Сан 14:33

+ 2:8 3 Пач 9:26

+ 2:10 Сан 13:23, Такр 1:28

* 2:11 Гьанакъны наслуларына… репайымлылар – бырынгъы заманлардагъы белгили девлер.

+ 2:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 21:16, Яр 14:5-6

+ 2:12 Яр 36:20-30

+ 2:13 Сан 21:12

+ 2:14 Сан 14:29-35, Сан 26:64-65

+ 2:20 Яр 14:5-6

+ 2:22 Яр 36:20-30

* 2:23 Каптор – Крит отав.

• 2:24 Сан 21:21-26

+ 2:25 Чыгъ 15:14-16, Чыгъ 23:27

+ 2:27 Сан 20:17-19

• 3:1 Сан 21:31-35

+ 3:2 Сан 21:33-34

+ 3:4 3 Пач 4:13

+ 3:6 Такр 7:2

+ 3:9 Такр 4:48, Заб 28:6,

+ 3:11 Яр 14:5, Такр 2:11, Такр 2:20, 2 Пач 11:1, 2 Пач 12:26

+ 3:12 Сан 32:33,

+ 3:15 Сан 32:39-41,

+ 3:16 Сан 21:24,

+ 3:17 Сан 34:11,

+ 3:19 Сан 32:17-26,

+ 3:21 Такр 7:19,

+ 3:22 Чыгъ 14:14

+ 3:24 Чыгъ 15:11

+ 3:26 Сан 20:12, Такр 1:37

+ 3:27 Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 31:2, Такр 32:52, Такр 34:4

+ 3:28 Сан 27:18-19, Такр 1:38

+ 3:29 Сан 25:5

+ 4:1 Лев 18:5

+ 4:2 Такр 12:32, Айт 30:6, Вагь 22:18

+ 4:3 Сан 25:1-9

+ 4:6 Заб 118:98, Аюб 28:28, Заб 110:10

+ 4:7 2 Пач 7:23, Заб 118:151, Заб 144:18

+ 4:8 Рум 3:2, Рум 7:12

+ 4:9 Такр 6:7, Такр 11:19, Такр 32:46, Заб 77:4,

+ 4:10 Чыгъ 19:9, Чыгъ 19:16

+ 4:11 Чыгъ 20:21, Ягь 12:18

+ 4:13 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 24:12, Чыгъ 31:18

+ 4:16 Чыгъ 20:4-5, Рум 1:23

+ 4:19 Аюб 31:26-28, 4 Пач 17:16, 4 Пач 21:3,

+ 4:20 3 Пач 8:51,

+ 4:21 Такр 1:37, Такр 3:26

+ 4:24 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 9:3, Ягь 12:29

+ 4:26 Такр 32:1, Заб 49:4

+ 4:27 Лев 26:33, Такр 28:64

+ 4:28 Такр 28:36, Заб 113:13-14,

+ 4:32 Аюб 20:4

+ 4:33 Чыгъ 19:21

+ 4:35 1 Пач 2:2, Мк 12:32, 1 Кор 8:4

+ 4:36 Чыгъ 24:17

+ 4:39 Чыгъ 15:11, 3 Пач 8:23, 3 Пач 8:60

• 4:41 Сан 35:9-34, Такр 19:1-13,

+ 4:47 Сан 21:21-35

+ 4:48 Такр 3:9

+ 4:49 Такр 3:17

• 5:1 Чыгъ 20:1-17

+ 5:4 Чыгъ 33:11

+ 5:5 Чыгъ 20:18, Чыгъ 20:21, Чыгъ 24:2

+ 5:6 Лев 26:13

+ 5:7 4 Пач 17:35

+ 5:8 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 5:9 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 5:10 Такр 7:9

+ 5:11 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 5:12 Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 5:16 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 5:17 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 5:18 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 5:19 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 5:20 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Айт 19:9, Айт 21:28, Айт 24:28, Айт 25:18, Мат 19:18

+ 5:21 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 5:22 Чыгъ 31:18

+ 5:25 Чыгъ 19:21

+ 5:27 Чыгъ 20:18-19

+ 5:28 Такр 18:17

+ 5:32 4 Пач 22:2

+ 5:33 Такр 10:13

+ 6:3 Яр 15:5, Яр 22:17

+ 6:4 Мк 12:29,

+ 6:5 Такр 11:13, Мат 22:37, Мк 12:30, Лкъ 10:27

+ 6:7 Такр 4:9, Заб 118:13

+ 6:8 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 11:18

+ 6:9 Такр 11:20

+ 6:13 4 Пач 17:36, Мат 4:10, Лкъ 4:8, Такр 10:20,

+ 6:15 Чыгъ 20:5

+ 6:16 Чыгъ 17:2, Мат 4:7, Лкъ 4:12

+ 6:19 Чыгъ 23:28-30

+ 6:20 Чыгъ 12:26

+ 6:21 Чыгъ 20:2

+ 6:22 Заб 134:8

+ 6:25 Такр 24:13

+ 7:1 Чыгъ 23:23

+ 7:2 Сан 21:2, Такр 3:6, Такр 20:16-17,

+ 7:3 2 Кор 6:14, Чыгъ 34:15-16, 3 Пач 11:2-4

+ 7:4 Такр 6:15

+ 7:5 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13

+ 7:6 1 Пет 2:9, Чыгъ 19:5-6

+ 7:9 Чыгъ 20:6, Такр 5:10

+ 7:10 Аюб 34:11,

+ 7:12 Яр 17:2, Яр 26:3

+ 7:14 Чыгъ 23:26

+ 7:15 Чыгъ 9:15, Чыгъ 15:26, Чыгъ 23:25

+ 7:16 Чыгъ 23:33

+ 7:19 Такр 3:21,

+ 7:20 Чыгъ 23:28,

+ 7:22 Чыгъ 23:29

+ 8:2 Чыгъ 16:35, Чыгъ 15:25

+ 8:3 Чыгъ 16:14-15, Чыгъ 16:31, Мат 4:4, Лкъ 4:4

+ 8:4 Такр 29:5,

+ 8:5 Айт 3:12, Ягь 12:7

+ 8:7 Такр 11:11

+ 8:14 Айт 30:9, Заб 77:11, Заб 105:21,

* 8:15 Ол сизге мармар ярдан сув берди – шу агьвалатланы гьакъында Чыгъ (17:16) ва Сан (20:7-11) деген китапларда хабарлана.

+ 8:15 Сан 21:6, Чыгъ 17:6, Сан 20:11

+ 8:16 Чыгъ 16:5, Чыгъ 16:31

+ 9:2 Сан 13:23, Такр 1:28

+ 9:3 Чыгъ 20:5, Чыгъ 24:17, Такр 4:24, Ягь 12:29, Чыгъ 23:29-31

+ 9:4 Яр 15:16

+ 9:5 Яр 50:24

+ 9:6 4 Пач 17:14,

+ 9:8 Чыгъ 32:4, Чыгъ 32:10

+ 9:9 Чыгъ 24:18, Мат 4:2

+ 9:10 Чыгъ 31:18

+ 9:12 Чыгъ 32:7-10

+ 9:14 Заб 9:6, Сан 14:12

+ 9:18 Чыгъ 34:28, Чыгъ 32:11-14

+ 9:21 Чыгъ 32:20

+ 9:22 Чыгъ 17:7, Сан 11:3, Сан 11:34

+ 9:23 Сан 13:3, Сан 14:1

+ 9:26 Чыгъ 32:11-13

+ 9:28 Сан 14:16

• 10:1 Чыгъ 34:1-4

+ 10:1 Чыгъ 25:10

+ 10:2 Чыгъ 25:16, Чыгъ 25:21

+ 10:3 Чыгъ 37:1-9

+ 10:4 Чыгъ 20:1-17, Такр 5:6-21, Чыгъ 34:28-29

+ 10:5 Чыгъ 40:20, 3 Пач 8:9

+ 10:6 Сан 33:30-31, Сан 20:28, Сан 33:38

+ 10:7 Сан 33:33

+ 10:8 Сан 8:14

+ 10:9 Сан 18:20

+ 10:10 Чыгъ 34:28

+ 10:11 Чыгъ 33:1

+ 10:12 1 Пач 12:24

+ 10:13 Такр 5:33

+ 10:14 Чыгъ 9:29,

+ 10:15 Рум 11:28

+ 10:16 Такр 30:6, Рум 2:29, Чыгъ 32:9

+ 10:17 Заб 49:1, Заб 135:2, 1 Тим 6:15, Вагь 17:14, Вагь 19:16, Элч 10:34, Рум 2:11, Гал 2:6, Эф 6:9, Кол 3:25, 1 Пет 1:17,

+ 10:18 Заб 67:5, Заб 145:9

+ 10:19 Чыгъ 22:21, Лев 19:34

+ 10:20 Такр 6:13, Такр 30:20

+ 10:22 Яр 46:27, Чыгъ 1:5, Яр 15:5, Яр 22:17

+ 11:4 Чыгъ 14:27-28

+ 11:5 Заб 77:14-40

+ 11:6 Сан 16:31-33

+ 11:9 Яр 50:24, Чыгъ 3:8

* 11:10 …бутларыгъызны кёмеклиги булан… – челеклер булан авлакълагъа сув ташывну англатагъан болма ярай.

+ 11:11 Такр 8:7

+ 11:12 3 Пач 9:3

+ 11:13 Такр 6:5,

+ 11:14 Лев 26:4,

+ 11:15 Заб 103:14

+ 11:17 3 Пач 8:35, 3 Пач 17:1,

+ 11:18 Чыгъ 13:9, Чыгъ 13:16, Такр 6:8

+ 11:19 Такр 4:9

+ 11:20 Такр 6:9

+ 11:24 Яр 15:18, Чыгъ 23:31, Сан 34:1-12,

+ 11:25 Такр 7:24

+ 11:26 Такр 30:1, Такр 30:15

+ 11:27 Лев 26:1-13, Такр 28:2-14

+ 11:28 Лев 26:14-45, Такр 28:15-45

+ 11:29 Такр 27:12-13,

+ 11:30 Яр 12:6

+ 12:2 4 Пач 16:4

+ 12:3 Чыгъ 23:24, Чыгъ 34:13, Такр 7:5, 3 Пач 14:23

+ 12:5 3 Пач 18:29

+ 12:7 Такр 27:7

+ 12:9 Заб 94:11

+ 12:11 3 Пач 8:29

+ 12:12 Сан 18:20, Такр 10:9

+ 12:16 Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:19 Такр 14:27,

+ 12:23 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:13

+ 12:30 4 Пач 17:15

+ 12:31 4 Пач 17:31,

+ 12:32 Такр 4:2, Вагь 22:18

+ 13:2 Мк 13:22, 2 Сал 2:9, Вагь 13:13, Вагь 16:14

+ 13:5 Такр 18:20

+ 13:8 Айт 1:10

+ 13:9 Чыгъ 32:27-28, Такр 17:7

+ 13:10 Такр 17:5

+ 13:13 1 Пач 2:12, 1 Пач 10:27, 1 Пач 25:17, 2 Пач 16:7, 2 Пач 20:1, 3 Пач 21:10, 3 Пач 21:13

+ 14:1 Мат 5:9, Югь 1:12, 1 Югь 3:1, 1 Югь 5:1, Рум 8:14, Лев 19:27-28, Лев 21:5

+ 14:2 Чыгъ 19:5

• 14:3 Лев 11

+ 14:21 Лев 7:24, Лев 11:39-40, Чыгъ 19:6, Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26

+ 14:22 Лев 27:30, Сан 18:21

+ 14:27 Такр 12:19, Сан 18:20, Такр 10:9

+ 14:28 Такр 26:12

+ 15:1 Такр 31:10,

+ 15:3 Такр 23:20

+ 15:6 Такр 28:12, 3 Пач 4:21,

+ 15:8 Лев 25:35-36, Заб 36:26, Мат 5:42, Якъ 2:15, 1 Югь 3:17

+ 15:11 Мат 26:11

+ 15:12 Чыгъ 21:2

+ 15:17 Чыгъ 21:5-6

+ 15:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16

+ 15:21 Лев 22:20

+ 15:23 Лев 17:13, Такр 12:23-24

• 16:1 Чыгъ 12:1-39, Чыгъ 13:3-10, Чыгъ 23:14-17, Лев 23:4-22, Лев 23:33-43, Сан 28:16-31, Сан 29:12-39

+ 16:3 Чыгъ 12:11

+ 16:4 Чыгъ 34:25

+ 16:9 Чыгъ 34:22

+ 16:12 Такр 5:15

+ 16:13 Чыгъ 23:16

+ 16:18 Чыгъ 18:21, Сан 11:16, Такр 1:16-17

+ 16:19 Чыгъ 23:2-3, Лев 19:15, Чыгъ 23:8, 1 Пач 8:3, Айт 17:8,

+ 16:21 Чыгъ 34:13, Такр 7:5

+ 17:1 Лев 22:20

+ 17:5 Такр 13:10

+ 17:6 Сан 35:30, Такр 19:15

+ 17:7 Такр 13:9

+ 17:9 Такр 19:17

+ 17:14 1 Пач 8:5

+ 17:15 1 Пач 9:16

+ 17:16 2 Пач 8:4, 3 Пач 10:28,

+ 17:17 3 Пач 11:1-4, Айт 31:3, 3 Пач 10:14, 3 Пач 10:27,

+ 18:2 Сан 18:20, Такр 10:9,

+ 18:3 Лев 7:30-34

+ 18:4 Сан 18:12

+ 18:6 Сан 35:2,

+ 18:9 Лев 18:26-30, Такр 12:29-31

+ 18:10 Лев 18:21, 4 Пач 16:3, 4 Пач 17:17, 4 Пач 23:10,

+ 18:11 Чыгъ 22:18, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 18:15 Мк 9:8, Югь 1:21, Элч 3:22, Элч 7:37

+ 18:16 Чыгъ 20:19, Такр 5:27

+ 18:17 Такр 5:28

+ 18:18 Югь 4:25

+ 18:20 Такр 13:5,

• 19:1 Сан 35:9-34, Такр 4:41-43,

+ 19:5 Чыгъ 21:13

+ 19:10 Айт 6:17

+ 19:11 Такр 27:24

+ 19:13 Такр 21:9

+ 19:14 Такр 27:17, Аюб 24:2, Айт 22:28, Айт 23:10,

+ 19:15 Сан 35:30, Такр 17:6, Мат 18:16, 2 Кор 13:1, 1 Тим 5:19, Ягь 10:28

+ 19:16 Чыгъ 20:16

+ 19:17 Такр 17:9, Такр 25:1

+ 19:19 Айт 19:5

+ 19:21 Чыгъ 21:23-25, Лев 24:19-20, Мат 5:38

+ 20:7 Такр 24:5

+ 20:14 Сан 31:7, Сан 31:9,

+ 20:17 Такр 7:2,

+ 20:19 4 Пач 3:19

+ 21:3 Сан 19:2, 1 Пач 6:7

+ 21:5 Сан 6:22-27

+ 21:9 Такр 19:13

+ 21:12 1 Кор 11:6

+ 21:15 Яр 29:30, Яр 29:33

+ 21:17 4 Пач 2:9

+ 21:18 Чыгъ 20:12, Такр 5:16

+ 21:20 Айт 23:20-21

+ 21:22 Сан 25:4

+ 21:23 Югь 19:31, Гал 3:13

+ 22:1 Чыгъ 23:4

+ 22:6 Чыгъ 23:19, Лев 22:28

+ 22:9 Лев 19:19

+ 22:12 Сан 15:38

+ 22:22 Чыгъ 20:14, Лев 20:10, Югь 8:5

+ 22:29 Яр 34:8, Чыгъ 22:16-17, 2 Пач 13:1-22

+ 22:30 Лев 18:8, Такр 27:20

+ 23:1 Лев 21:18-20,

+ 23:4 Сан 22:5-6

+ 23:5 Сан 24:10, Айт 26:2

+ 23:7 Яр 25:24-26, Яр 36:8, Сан 20:14, Чыгъ 22:21, Чыгъ 23:9

+ 23:10 Лев 15:1-5

+ 23:14 Лев 26:12

+ 23:17 Лев 19:29, 3 Пач 14:24, 3 Пач 15:12, 3 Пач 22:46, 4 Пач 23:7,

+ 23:20 Чыгъ 22:25, Такр 15:3

+ 23:21 Сан 30:3,

+ 23:25 Мк 2:23,

+ 24:1 Мат 5:31, Мат 19:7, Мк 10:4

+ 24:5 Такр 20:7, Айт 5:18

+ 24:7 Чыгъ 21:16

+ 24:8 Лев 13:2

+ 24:9 Сан 12:10-15

+ 24:13 Чыгъ 22:26-27, Такр 6:25, Заб 111:9

+ 24:14 Лев 25:39

+ 24:15 Лев 19:13, Якъ 5:4

+ 24:16 4 Пач 14:6,

+ 24:17 Чыгъ 22:21

+ 24:19 Лев 19:9, Лев 23:22,

+ 25:1 Такр 19:17

+ 25:3 2 Кор 11:24

+ 25:4 1 Кор 9:9, 1 Тим 5:18

+ 25:5 Мат 22:24, Мк 12:19, Лкъ 20:28

+ 25:6 Яр 38:8,

+ 25:14 Лев 19:36

+ 25:17 Чыгъ 17:8

+ 25:19 1 Пач 15:2-8

+ 26:2 Чыгъ 23:19, Чыгъ 34:26, Лев 23:10

+ 26:5 Яр 46:27, Чыгъ 1:7

+ 26:6 Чыгъ 1:11, Чыгъ 1:14

+ 26:7 Чыгъ 2:23-25, Чыгъ 3:9

+ 26:8 Чыгъ 12:51

+ 26:9 Чыгъ 3:8

+ 26:12 Лев 27:30, Такр 14:28-29

* 26:14 Оьлгенлер – оьлген ата-бабалар булан байлавлу ибадат.

+ 26:14 Лев 7:20, Лев 21:1, Лев 21:11,

+ 26:15 Заб 32:14, Чыгъ 3:8

+ 26:18 Чыгъ 19:5

+ 26:19 Такр 28:1, Чыгъ 19:6

+ 27:5 Чыгъ 20:25, 3 Пач 6:7

+ 27:7 Такр 12:7

+ 27:9 Такр 26:18

+ 27:12 Такр 11:29,

+ 27:15 Чыгъ 20:4-5, Чыгъ 34:17, Такр 5:8

+ 27:16 Чыгъ 20:12, Чыгъ 21:17, Лев 19:3

+ 27:17 Такр 19:14

+ 27:18 Лев 19:14

+ 27:19 Чыгъ 22:21-22

+ 27:20 Лев 18:8, Такр 22:30

+ 27:21 Чыгъ 22:19, Лев 18:23

+ 27:22 Лев 18:9, 2 Пач 13:12

+ 27:23 Лев 18:17, Лев 20:14

+ 27:24 Такр 19:11

+ 27:25 Чыгъ 23:7, Такр 16:19

+ 27:26 Заб 118:21, Гал 3:10

• 28:1 Лев 26:1-13, Такр 11:13-15

+ 28:1 Такр 26:19

+ 28:6 Заб 120:7

+ 28:7 Чыгъ 23:27

+ 28:8 Лев 25:20-21

+ 28:9 Чыгъ 19:6

+ 28:12 Такр 11:14, Такр 15:6

• 28:15 Лев 26:14-45

+ 28:22 Лев 26:16, 3 Пач 8:37,

+ 28:26 1 Пач 17:44, 1 Пач 17:46, Заб 78:2,

+ 28:27 Чыгъ 9:10

+ 28:29 Аюб 5:14, Аюб 12:25,

+ 28:30 Такр 20:5-7,

+ 28:35 Аюб 2:7

+ 28:36 4 Пач 17:3-4, 4 Пач 24:15, 4 Пач 25:7, Такр 4:28

+ 28:37 3 Пач 9:7,

+ 28:52 4 Пач 17:5, 4 Пач 25:1

+ 28:53 Лев 26:29, 4 Пач 6:29,

+ 28:57 4 Пач 6:29,

+ 28:60 Чыгъ 9:1-12

+ 28:62 Яр 15:5, Такр 10:22

+ 28:64 Лев 26:33, Такр 4:27,

+ 28:67 Аюб 7:4

+ 28:68 Такр 17:16,

+ 29:1 Чыгъ 19:1-6

+ 29:4 Рум 11:8

+ 29:5 Такр 8:4,

+ 29:6 Чыгъ 15:25, Чыгъ 16:4, Чыгъ 17:6

+ 29:7 Сан 21:21-35

+ 29:8 Сан 32:33

+ 29:9 3 Пач 2:3

+ 29:13 Чыгъ 6:7

+ 29:18 Ягь 12:15

+ 29:20 Такр 9:14, Заб 9:6

+ 29:23 Яр 14:2, Яр 19:24,

+ 29:24 Лев 26:32, 3 Пач 9:8,

+ 29:25 4 Пач 17:15

+ 29:27 Лев 26:14-39, Такр 28:15-68,

+ 29:28 3 Пач 14:14

+ 29:29 Айт 25:2

+ 30:1 Такр 11:26, Лев 26:40

+ 30:2 1 Пач 7:3, 3 Пач 8:48,

+ 30:6 Такр 10:16,

+ 30:7 Яр 12:3, Чыгъ 23:22

+ 30:12 Рум 10:6

+ 30:15 Такр 11:26,

+ 30:20 Такр 10:20

+ 31:2 Такр 34:7, Сан 20:12, Сан 27:12-13, Такр 3:27

+ 31:3 Такр 1:38

+ 31:4 Сан 21:21-35

+ 31:5 Такр 7:2

+ 31:6 3 Пач 6:13

+ 31:10 Такр 15:1, Чыгъ 23:16

+ 31:11 4 Пач 23:2,

+ 31:14 Такр 34:5, Сан 27:19

+ 31:15 Чыгъ 33:9, Сан 12:5

+ 31:16 Чыгъ 34:15,

+ 31:17 Сан 14:42,

+ 31:19 Такр 32:1-43

+ 31:20 Чыгъ 3:8

+ 31:26 4 Пач 22:8,

+ 31:29 4 Пач 22:17,

+ 32:2 Заб 71:6

+ 32:4 Мат 5:48, 2 Пач 22:31, Заб 17:31, Аюб 34:10, Рум 9:14

+ 32:6 Югь 8:41,

+ 32:7 Заб 76:6, Аюб 8:8

+ 32:8 Яр 11:8, Элч 17:26

+ 32:9 Чыгъ 19:5,

+ 32:10 Заб 16:8,

+ 32:11 Чыгъ 19:4,

+ 32:13 Аюб 29:6

* 32:15 Яшурун – ягьуди халкъны чебер къайдада айтылагъан аты.

+ 32:15 Заб 88:27, Заб 94:1

+ 32:16 Заб 77:58

+ 32:17 Заб 105:37, 1 Кор 10:20

+ 32:21 Рум 10:19

+ 32:23 Аюб 6:4, Заб 7:13, Заб 37:3,

+ 32:24 Лев 26:22,

+ 32:27 Заб 12:5,

+ 32:30 Лев 26:8,

+ 32:31 1 Пач 2:2

+ 32:32 Яр 18:20

+ 32:33 Заб 57:5-6

+ 32:35 Рум 12:19, Ягь 10:30

+ 32:36 Заб 134:14, Ягь 10:30, 3 Пач 14:10, 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8, 4 Пач 14:26

+ 32:39 Чыгъ 20:3, 1 Пач 2:6, 4 Пач 5:7, Аюб 5:18, Заб 102:3, Заб 146:3, Аюб 10:7,

+ 32:41 Заб 7:13, Такр 32:41,

+ 32:43 Рум 15:10, Яр 4:10-12, Заб 78:10, Вагь 6:10, Вагь 19:2

+ 32:46 Такр 4:9

+ 32:47 Лев 18:5

+ 32:49 Сан 27:12

+ 32:50 Сан 33:38

* 32:51 Мени сыйлылыгъымны гёрсетмегенигиз учун, шолай болажакъ – шу агьвалатланы гьакъында Сан (20:1-13) деген китапда хабарлана.

+ 32:51 Сан 20:12, Сан 27:14

+ 32:52 Такр 3:27

• 33:1 Яр 49:1-28

+ 33:1 Заб 89:1

+ 33:2 Заб 49:2, Заб 79:2, Заб 93:1, Элч 7:53, Гал 3:19, Чыгъ 19:18

+ 33:4 Югь 1:17, Югь 7:19

+ 33:5 Такр 32:15,

+ 33:8 Чыгъ 17:7, Сан 20:13

+ 33:9 Чыгъ 32:26-29, Такр 17:9-11, Чыгъ 30:7-8

+ 33:13 Яр 27:28

+ 33:15 Яр 49:26,

+ 33:16 Чыгъ 3:2-4

+ 33:17 3 Пач 22:11, Яр 48:19

+ 33:19 Заб 4:6

+ 33:21 Сан 32:1-5, Сан 32:16-19

+ 33:26 Такр 32:15, Такр 33:5, Чыгъ 15:11

+ 33:27 Заб 54:20, Заб 89:3, Заб 92:2, Заб 89:1, Заб 90:9

+ 33:28 Сан 23:9

+ 33:29 2 Пач 7:23, Яр 15:1, Заб 32:20, 2 Пач 22:45

+ 34:3 Яр 14:2, Яр 19:22, Яр 13:12

+ 34:4 Яр 12:7, Яр 50:24, Такр 3:27

+ 34:6 Ягьуда 1:9

+ 34:7 Такр 31:2

+ 34:8 Сан 20:29

+ 34:9 Сан 27:18, Сан 27:23,

+ 34:10 Чыгъ 33:11